text: ÌÈÐÇß ÔßÒßËÈ ÀÕÓÍÄÇÀÄß ßÑßÐËßÐÈ Ö× ÚÈËÄÄß I ÚÈËÄ __________ “ØßÐÃ-ÃßÐÁ” ÁÀÊÛ–2005 Áó êèòàá “Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäîâ. ßñÿðëÿðè. Ö÷ úèëääÿ. I úèëä” (Áàêû, Åëì, 1987) íÿøðè ÿñàñûíäà òÿêðàð íÿøðÿ ùàçûðëàíìûøäûð Òÿðòèá åäÿíè, þí ñþçöí âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè: Íàäèð Ìÿììÿäîâ 894.3613 - dc 21 AZE Àõóíäçàäÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè. ßñÿðëÿðè. Ö÷ úèëääÿ. I úèëä. Áàêû, “Øÿðã-Ãÿðá”, 2005, 296 ñÿù. Ïåøÿêàð ìèëëè òåàòð ñÿíÿòèíèí, ðåàëèñò áÿäèè íÿñðèí, äåìîêðàòèê ôÿëñÿôè âÿ åñòåòèê ôèêðèí, èëê ÿëèôáà èíãèëàáûíûí, áöòþâëöêäÿ ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèìèçèí áöòöí ñàùÿëÿðèíäÿ “éåíè äþâð”öí áàíèñè îëàí áþéöê ÿäèá, àëèì âÿ ôèëîñîô Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿíèí çÿíýèí âÿ ÷îõúÿùÿòëè éàðàäûúûëûüû öìóìøÿðã âÿ öìóìáÿøÿðè áèð òàðèõè ìÿíà âÿ ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð. Ìèëëè ÿäÿáèééàòûí òàëåéèíÿ âÿ òàðèõèíÿ òÿñèð áàõûìûíäàí ìÿùç áèð ìààðèô÷è îëàðàã îíóí ýþðäöéö èøèí ùöäóäëàðû XII ÿñðäÿ Íèçàìè, XVI ÿñðäÿ Ôöçóëè äöùàñûíûí ìèãéàñëàðû èëÿ ìöãàéèñÿ îëóíà áèëÿð. Ëàêèí òàðèõè èíêèøàôûí éåíè ìÿðùÿëÿñèíÿ óéüóí îëàðàã Àõóíäçàäÿ äîüìà ÿäÿáèééàòûí ãàðøûñûíäà äóðàí âÿçèôÿëÿðÿ áþéöê áÿøÿðè âöñÿòëÿ éàíàøû äàùà ôÿðäè âÿ ìèëëè áèð êîíêðåòëèê äÿ ýÿòèðèáäèð. ßñÿðëÿðèíèí I úèëäèíÿ ìöòÿôÿêêèð ñÿíÿòêàðûí áÿäèè èðñè – 1850-1855-úè èëëÿð àðàñûíäà éàçäûüû àëòû êîìåäèéà, ùÿì÷èíèí 1856-úû èëäÿ ãÿëÿìÿ àëäûüû “Àëäàíìûø êÿâàêèá” ïîâåñòè âÿ åëÿúÿ äÿ øåèðëÿðè äàõèë åäèëìèøäèð. __________ ISBN 9952-418-73-3 © “ØßÐÃ-ÃßÐÁ”, 2005 Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñûíûí Ïðåçèäåíòè ÈËÙÀÌ ßËÈÉÅÂÈÍ “Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ ëàòûí ãðàôèêàñû èëÿ êöòëÿâè íÿøðëÿðèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ùàããûíäà” 12 éàíâàð 2004-úö èë òàðèõëè ñÿðÿíúàìû èëÿ íÿøð îëóíóð âÿ þëêÿ êèòàáõàíàëàðûíà ùÿäèééÿ åäèëèð Ì.Ô.ÀÕÓÍÄÇÀÄßÍÈÍ ÙßÉÀÒÛ Âß ÁßÄÈÈ ÉÀÐÀÄÛÚÛËÛÜÛ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ (1812-1878) ìöòÿðÿããè Àçÿðáàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí, èúòèìàè-ñèéàñè, ôÿëñÿôè, åòèê âÿ ÿäÿáè-òÿíãèäè, ôèêðèíèí ÿí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðèíäÿí áèðèäèð. Íàäèð èñòåäàäà, äÿðèí òÿíãèäè àüûëà, èòè ìöøàùèäÿ ãàáèëèééÿòèíÿ, ýåíèø åðóäèñèéàéà, áþéöê ÿçìÿ ìàëèê îëàí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ãûðõ èëèí ÿðçèíäÿ ÷îõ ãûçüûí, ìöíòÿçÿì âÿ îëäóãúà ìÿíàëû ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìèø, çÿíýèí âÿ ðÿíýàðÿíý èðñ éàðàòìûøäûð. Î, èñòåäàäëû øàèð, Àçÿðáàéúàí äðàìàòóðýèéàñûíûí áàíèñè, ýþðêÿìëè íàñèð, ðåàëèñò ÿäÿáèééàòûí ãöäðÿòëè íöìàéÿíäÿñèäèð. Ôÿëñÿôè, èúòèìàè-ñèéàñè âÿ åñòåòèê ôèêðèìèçèí èíêèøàôûíäà äà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áþéöê õèäìÿòè âÿ ðîëó îëìóøäóð. Î, éàëíûç Àçÿðáàéúàíäà äåéèë, åéíè çàìàíäà Éàõûí Øÿðã þëêÿëÿðèíäÿ äÿ ìààðèô÷èëèê ùÿðÿêàòûíûí ýþðêÿìëè èäåîëîãó âÿ íöìàéÿíäÿñè, àòåèñò-ìàòåðèàëèñò ôèëîñîô, áþéöê èúòèìàè õàäèì êèìè òàíûíìûø, øþùðÿò òàïìûøäûð. Þç ÷îõúÿùÿòëè éàðàäûúûëûüûíûí èúòèìàè ìÿçìóíó, èäåéà èñòèãàìÿòè âÿ ïàôîñó áàõûìûíäàí äöíéà ìààðèô÷è éàçû÷û âÿ ìöòÿôÿêêèðëÿðè ñûðàñûíà ìÿíñóá îëàí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ÿñÿðëÿðèíäÿ ôåîäàë-ïàòðèàðõàë öñóëè-èäàðÿñè âÿ ãàéäà-ãàíóíëàðûíà, çöëì âÿ þçáàøûíàëûüà, ÿäàëÿòñèçëèê âÿ ãàíóíñóçëóüà, íàäàíëûã, äèíè ôàíàòèçì âÿ ÿòàëÿòÿ ãàðøû ÷ûõìûø, äîüìà õàëãûíûí âÿ öìóìÿí Øÿðã õàëãëàðûíûí ìèëëè èíòèáàùû, èãòèñàäè-ìÿäÿíè òÿðÿããèñè, çÿùìÿòêåø êöòëÿëÿðèí àçàä âÿ õîøáÿõò ùÿéàòû óüðóíäà ôÿàë ìöáàðèçÿ àïàðìûøäûð. Ùÿéàòû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ 1812-úè èëäÿ (àé âÿ ýöí ìÿëóì äåéèëäèð) Íóõà (èíäèêè Øÿêè) øÿùÿðèíäÿ àíàäàí îëìóøäóð. Îíóí àòàñû Òÿáðèç âèëàéÿòèíèí Õàìíÿ ãÿñÿáÿñèíäÿí, àíàñû èñÿ Øÿêèäÿíäèð. Àòà òÿðÿôäÿí Ôÿòÿëè ÿéàëÿò ùàêèìëÿðè íÿñëèíÿ ìÿíñóá èäè. Áàáàñû Ùàúû ßùìÿä, îíóí âÿôàòûíäàí ñîíðà èñÿ àòàñû Ìèðçÿ Ìÿììÿäòàüû óçóí èëëÿð Õàìíÿ ãÿñÿáÿñèíèí âÿ îíóí éàõûíëûüûíäà îëàí áèð ñûðà êÿíäëÿðèí ùàêèìè – êÿíäõóäàñû îëóáäóð. ÕÛÕ ÿñðèí èëê îíèëëèéèíäÿ Ìèðçÿ Ìÿììÿäòàüû èëÿ Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíûí àëè ùàêèì äàèðÿëÿðè àðàñûíäà úèääè èõòèëàô áàø âåðìèøäè. Áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ î, âÿçèôÿñèíäÿí àçàä åäèëìèø âÿ 12 ìèí òöìÿí ìÿáëÿüèíäÿ âàð-äþâëÿòè ìöñàäèðÿ îëóíìóøäó. Àüûð èãòèñàäè âÿ ìÿíÿâè ìÿùðóìèééÿòëÿðÿ äö÷àð îëàí Ìÿììÿäòàüû òÿõìèíÿí ùÿìèí îíèëëèéèí ñîíëàðûíäà àèëÿñèíè Õàìíÿäÿ ãîéóá Øÿêèéÿ ýÿëèð âÿ áóðàäà òèúàðÿòëÿ ìÿøüóë îëóð. Î, òÿõìèíÿí 1810-1811-úè èëëÿðäÿ Íóõàíûí òàíûíìûø ðóùàíèëÿðèíäÿí îëàí âÿ Øÿêè õàíëàðûíûí ùèìàéÿñè àëòûíäà éàøàéàí Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿðèí ãàðäàøû ãûçû Íàíÿ õàíûìëà åâëÿíèð.* Áèð èëäÿí ñîíðà Ôÿòÿëè àíàäàí __________ * Íàíÿ õàíûìûí âàëèäåéíëÿðè âÿ îíóí ãàðäàø-áàúûñû îëóá-îëìàìàñû ùàããûíäà ÿëèìèçäÿ ùå÷ áèð ìÿëóìàò éîõäóð. ×îõ ýöìàí êè, Íàíÿ õàíûì êè÷èê éàøëàðûíäà àòà-àíàñûíû èòèðìèø âÿ àèëÿäÿ éåýàíÿ þâëàä îëìóøäóð. Àòà-àíàñûíû èòèðäèêäÿí ñîíðà, ÿìèñè Ùàúû ßëÿñýÿðèí ùèìàéÿñè àëòûíäà éàøàìûøäûð. 4 îëóð. 1814-úö èëäÿ Ìèðçÿ Ìÿììÿäòàüû éåíè àèëÿñè èëÿ áèðëèêäÿ Õàìíÿéÿ ãàéûäûð. Ëàêèí áóðàäà Íàíÿ õàíûìëà Ìèðçÿ Ìÿììÿäòàüûíûí èëê àðâàäû àðàñûíäà äàèì äèäèøìÿ, äåäè-ãîäó áàø âåðäèéè ö÷öí ýÿíú ãàäûíûí âÿçèééÿòè ÷îõ àüûð êå÷èðäè. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè “Òÿðúöìåéèùàë”ûíäà éàçûð êè, àíàñû Õàìíÿäÿ äþðä èë ìÿøÿããÿòëè ùÿéàò ñöðäöêäÿí ñîíðà ÿðèíäÿí àéðûëûá þç êè÷èê îüëó èëÿ áèðëèêäÿ Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíûí Ãàðàäàü âèëàéÿòèíèí Ùîðàíä êÿíäèíäÿ éàøàéàí ÿìèñè Ùàúû ßëÿñýÿðèí éàíûíà êþ÷öð. Áó âàõòäàí åòèáàðÿí Ôÿòÿëè Ùàúû ßëÿñýÿðèí ùèìàéÿñè àëòûíà êå÷èð âÿ î, åë àðàñûíäà “Ùàúû ßëÿñýÿðèí îüëó” êèìè òàíûíûð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè èëê òÿùñèëÿ ùÿëÿ Õàìíÿäÿ – ìîëëàõàíàäà áàøëàìûøäûð. Ëàêèí î, êþùíÿ òÿäðèñ öñóëóíóí ñÿðò, äþçöëìÿç ãàéäà-ãàíóíëàðûíà òàá ýÿòèðìÿéèá, ìÿêòÿáäÿí ãà÷ìûøäû. Ùàúû ßëÿñýÿð êè÷èê Ôÿòÿëèíèí èñòåäàäëû áèð óøàã îëäóüóíó ýþðöá, îíóí òÿùñèë âÿ òÿðáèéÿñè èëÿ øÿõñÿí þçö ìÿøüóë îëìàüà áàøëàéûð. Ùàúû ßëÿñýÿð þç äþâðöíöí ñàâàäëû, ýþçöà÷ûã, àëèúÿíàá âÿ áþéöê ùþðìÿò, íöôóç ñàùèáè îëàí ðóùàíèëÿðäÿí áèðè èäè. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè “Òÿðúöìåéè-ùàë”ûíäà îíó “èñòÿð ôàðñúà âÿ èñòÿðñÿ äÿ ÿðÿáúÿ áöòöí èñëàìè åëìëÿð” ñàùÿñèíäÿ ìöêÿììÿë ìÿëóìàòû îëàí “íàäèð áèð àëèì” (Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ. ßñÿðëÿðè, ÛÛÛ úèëä, Áàêû, 1962, ñ. 418) êèìè òÿãäèì åäèðäè. Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð êè÷èê Ôÿòÿëèéÿ äèíè òÿùñèë âåðèð, ôàðñ âÿ ÿðÿá äèëëÿðèíè þéðÿäèð, Øÿðã ÿäÿáèééàòû êëàññèêëÿðèíèí ÿñÿðëÿðè èëÿ òàíûø åòìÿéÿ áàøëàéûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ îí ö÷ éàøûíàäÿê Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíûí Ãàðàäàü âèëàéÿòèíäÿ ÿââÿë Ùîðàíä êÿíäèíäÿ, ñîíðà èñÿ Óíêöò åëèíèí Âÿëèáÿéëè îáàñûíäà éàøàéûð. 1825-úè èëäÿ Ùàúû ßëÿñýÿð àèëÿñè èëÿ áèðëèêäÿ Ýÿíúÿ øÿùÿðèíÿ êþ÷öð. Áèð èë ñîíðà Ðóñèéà èëÿ Èðàí àðàñûíäà áàø âåðÿí ìöùàðèáÿ âàõòû (1826-1828) Ýÿíúÿ äàüûäûëûð, îíóí ÿùàëèñèíèí âàð-äþâëÿòè òàð-ìàð åäèëèð. Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð äÿ áó ìöùàðèáÿäÿ áþéöê çèéàí ÷ÿêèð, òàì ìöôëèñ áèð ùàëà äöøöð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè “Òÿðúóìåéè-ùàë”ûíäà àòàëûüûíà öç âåðìèø áó áÿëàíû áåëÿ òÿñâèð åäèðäè: “Áó ìöùàðèáÿäÿ Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿðÿ âÿ îíóí àèëÿñèíÿ öç âåðÿí ìöñèáÿòëÿð, äö÷àð îëäóãëàðû áÿëàëàð, Ýÿíúÿ ãàëàñûíäà ãàðÿò åäèëÿðÿê, áöòöí ìàë âÿ ÿøéàëàðàûíäàí ìÿùðóì âÿ ìöôëèñ îëìàëàðû êèòàá âÿ äÿôòÿðÿ ñûüìàçäûð” (ÛÛÛ úèëä, ñ.418). Ùÿìèí èëäÿ Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð Øÿêèéÿ ãàéûäûð, Ôÿòÿëèíèí òÿùñèëèíÿ áþéöê äèããÿò âÿ ãàéüû ýþñòÿðìèø, îíóí ôàðñ, ÿðÿá äèëëÿðè âÿ ìöõòÿëèô åëìëÿð ñàùÿñèíäÿ áèëèêëÿðèíè îëäóãúà òÿêìèëëÿøäèðìèøäè. 1832-úè èëèí ÿââÿëëÿðèíäÿ Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð Ìÿêêÿ çèéàðÿòèíÿ ýåäÿðêÿí Ôÿòÿëèíè Ýÿíúÿéÿ ýÿòèðèá, Øàù Àááàñ ìÿñúèäè éàíûíäàêû ìÿäðÿñÿéÿ ãîéóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ áóðàäà Ìîëëà Ùöñåéí Ïèøíÿìàççàäÿäÿí ìÿíòèã âÿ ôèãù äÿðñè àëûð, ìÿøùóð Àçÿðáàéúàí øàèðè Ì.Ø.Âàçåùäÿí èñÿ õÿòòàòëûã þéðÿíèð. Òåçëèêëÿ Ìèðçÿ Øÿôè èëÿ øàýèðäè àðàñûíäà éàõûí äîñòëóã ÿëàãÿñè éàðàíûð. Þç òÿëÿáÿñèíèí íàäèð èñòåäàäà âÿ àüûëà ìÿíñóá áèð ýÿíú îëäóüóíó ýþðöá, __________ Ì.Ø.Âàçåù îíóíëà à÷ûã ñþùáÿò àïàðûð, Ôÿòÿëèéÿ äèíè-ñõîëàñòèê òÿùñèëèí “ïó÷ëóüóíó” âÿ ýÿðÿêñèçëèéèíè à÷ûá ýþñòÿðèð, ðóùàíèëÿðèí “ðèéàêàð âÿ øàðëàòàí” àäàì5 ëàðäàí èáàðÿò îëäóüóíó ñþéëÿéèð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè “Òÿðúöìåéè-ùàë”ûíäà éàçûð êè, Ì. Øÿôè èëÿ àïàðûëàí ñþùáÿòëÿðèí òÿñèðè àëòûíäà îíóí “ýþçëÿðèíäÿí ãÿôëÿò ïÿðäÿñè ýþòöðöëöð” âÿ î, ðóùàíè îëìàã ôèêðèíäÿí áèðäÿôÿëèê ÿë ÷ÿêèá, þìðöíö äöíéÿâè åëìëÿðè þéðÿíìÿéÿ ùÿñð åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ 1833-úö èëäÿ Øÿêèäÿ èáòèäàè ðóñ ìÿêòÿáèíÿ äàõèë îëóá, ðóñ äèëèíè þéðÿíìÿéÿ áàøëàéûð. Ëàêèí éàøûíûí ÷îõëóüóíà ýþðÿ áèð èëäÿí ñîíðà áóðàíû òÿðê åòìÿê ìÿúáóðèééÿòèíäÿ ãàëûð. 1834-úö èëäÿ Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿð þç îüóëëóüóíó Òèôëèñÿ ýÿòèðèá Ãàôãàçûí áàø ùàêèìè áàðîí Ðîçåíèí äÿôòÿðõàíàñûíäà Øÿðã äèëëÿðè öçðÿ ìöòÿðúèì øàýèðäè âÿçèôÿñèíÿ äöçÿëäèð.* Ðóñ äèëèíè áèð ãÿäÿð þéðÿíäèêäÿí ñîíðà Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ìöòÿðúèì âÿçèôÿñèíÿ êå÷èðèëèð. Ùÿìèí èëäÿí òà þìðöíöí ñîíóíà ãÿäÿð áàø äÿôòÿðõàíàäà ÿââÿë ìöëêè, ñîíðàëàð ùÿì äÿ ùÿðáè èøëÿð öçðÿ ìöòÿðúèì âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøàí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Ðóñèéà èëÿ Èðàí, Ðóñèéà èëÿ Òöðêóèéÿ äþâëÿòëÿðè àðàñûíäà àïàðûëàí áèð ñûðà ìöùöì äèïëîìàòèê äàíûøûãëàðäà ôÿàë èøòèðàê åòìèø, Çàãàôãàçèéà äàõèëèíäÿ ùþêöìÿòèí áÿçè âàúèá äþâëÿò òÿäáèðëÿðèíÿ úÿëá îëóíìóøäóð. Î, äþâëÿò õèäìÿòèíäÿ ñöðÿòëÿ èðÿëè ýåòìèøäèð; îíà 1842-úè èëäÿ ïðàïîðøèê, 1846-úû èëäÿ ïîäïîðó÷èê, 1850-úè èëäÿ ïîðó÷èê, 1852-úè èëäÿ øòàáñ-êàïèòàí, 1854-úö èëäÿ ïîäïîëêîâíèê, 1873-úö èëäÿ èñÿ ïîëêîâíèê ðöòáÿñè âåðèëìèø, Ðóñèéà, Èðàí âÿ Òöðêèéÿ äþâëÿòëÿðè òÿðÿôèíäÿí áèð ñûðà îðäåí âÿ ìåäàëëàðëà òÿëòèô îëóíìóøäóð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Òèôëèñäÿ ìÿíàëû âÿ ýþçÿë áèð ÿäÿáè-ìÿäÿíè ìöùèòÿ äöøöð; 30-40-úû èëëÿðäÿ ýþðêÿìëè Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðû À.Áàêûõàíîâ, È.Ãóòãàøûíëû, Ì.Ø.Âàçåù âÿ Ã.Çàêèðëÿ, ýöðúö äðàìàòóðýèéàñûíûí áàíèñè Ýåîðýè Åðèñòàâè, Ãàôãàçäà ñöðýöíäÿ îëàí äåêàáðèñò éàçû÷û À.À.Áåñòóæåâ-Ìàðëèíñêè, ïîëéàê èíãèëàá÷ûñû Òåäåóø Ëàäî-Çàáëîòñêè, 50-60-úû èëëÿðäÿ èñÿ ìÿøùóð ðóñ øàèðè Ïîëîíñêè, ýþðêÿìëè ðóñ øÿðãøöíàñëàðû Õàíûêîâ, À.Áåðæå âÿ áàøãà çèéàëûëàðëà éàõûíäàí òàíûø îëóð, ãàðøûëûãëû äîñòëóã ÿëàãÿñè éàðàäûð. Áó òàíûøëûã âÿ ÿëàãÿëÿð __________ * Ôÿòÿëè äþâëÿò õèäìÿòèíÿ äàõèë îëäóãäà øÿõñè èøèíäÿ àä âÿ ôàìèëèéàñûíû “Ìèðçà Ôåòü-Àëè Àõóíäîâ” êèìè ýþñòÿðìèøäèð. Ìÿëóìäóð êè, 1920-úè èëëÿðÿ ãÿäÿð Àçÿðáàéúàíäà ìöÿééÿí ñàâàäû îëàí âÿ éàçû-ïîçó, êàðýöçàðëûã èøè èëÿ ìÿøüóë îëàí ùÿð áèð àäàìû Ìèðçÿ àäëàíäûðàð âÿ áó ñþçö îíóí àäûíûí ÿââÿëèíÿ ÿëàâÿ åäÿðäèëÿð. Ôÿòÿëèíèí þç àäûíûí ãàáàüûíà Ìèðçÿ ñþçöíö ÿëàâÿ åòìÿñè äÿ áóíóíëà áàüëûäûð. ×îõ ýöìàí êè, àíàñûíûí ÿìèñè Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿðÿ äÿðèí ùþðìÿò ÿëàìÿòè îëàðàã î, àõóíä ñþçöíäÿí äÿ þçöíÿ Àõóíäçàäÿ ôàìèëèéàñû ýþòöðìöøäöð. Áó âàõòäàí åòèáàðÿí áèð ãàéäà îëàðàã, ðóñúà îëàí áöòöí ðÿñìè ñÿíÿäëÿðäÿ îíóí àäû âÿ ôàìèëèéàñû “Ìèðçà Ôåòü-Àëè Àõóíäîâ” êèìè âåðèëìèøäèð. Î, ðóñ äèëèíäÿ äÿðú åòäèðäèéè àéðû-àéðû ÿñÿðëÿðèíäÿ âÿ 1853-úö èëäÿ Òèôëèñäÿ íÿøð îëóíàí “Êîìåäèéàëàð” ìÿúìóÿñèíäÿ äÿ áó àä âÿ ôàìèëèéàíû òàì ýþñòÿðìèøäèð. Àçÿðáàéúàí âÿ ôàðñ äèëèíäÿ áöòöí ìÿíáÿëÿðäÿ èñÿ î þç àä âÿ ôàìèëèéàñûíû Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäîâ âÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäçàäÿ êèìè éàçìûøäûð. 6 äÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí äöíéà ýþðöøöíöí, ìàðàã âÿ áèëèê äàèðÿñèíèí, ÿäÿáèåëìè ôÿàëèééÿòèíèí èíêèøàôûíà ãöââÿòëè òÿñèð ýþñòÿðèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Òèôëèñäÿ þç áèëèê äàèðÿñèíè ýåíèøëÿíäèðìÿéÿ õöñóñè äèããÿò éåòèðìèø, áþéöê ùÿâÿñ, ãûçüûí åùòèðàñëà âÿ àðäûúûë ñöðÿòäÿ äöíéà ìÿäÿíèééÿòèíèí íàèëèééÿòëÿðèíÿ éèéÿëÿíìèøäè. Î, êëàññèê Àçÿðáàéúàí âÿ Øÿðã ÿäÿáèééàòû, ôÿëñÿôè ôèêðè ñàùÿñèíäÿ áèëèêëÿðèíè òÿêìèëëÿøäèðìèø, ùèíä ÷àðâàêëàðû, Ôèðäîâñè, Íèçàìè, Ðóìè, Ùàôèç, Úàìè, Ñÿäè, ßëà-Çèêðèùèÿññÿëàì, Èáí Ñèíà, Øåéõ Ìàùìóä Øÿáöñòÿðè, Âàãèô, Âàçåù, Çàêèð âÿ À.Áàêûõàíîâóí éàðàäûúûëûüûíà äÿðèíäÿí áÿëÿä îëìóøäóð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè åéíè çàìàíäà ðóñ ÿäÿáè âÿ èúòèìàè ôèêðèíèí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðèíèí – Ëîìîíîñîâ, Äåðæàâèí, Êàðàìçèí, Ãðèáîéåäîâ, Ïóøêèí, Ëåðìîíòîâ, Ãîãîë, Áåëèíñêè, ×åðíûøåâñêè, Äîáðîëéóáîâ âÿ áàøãà ðóñ éàçû÷ûëàðû, òÿíãèä÷èëÿðè âÿ ìöòÿôÿêêèðëÿðèíèí ÿñÿðëÿðè èëÿ òàíûø îëìóø, ðóñ ìÿäÿíèééÿòèíèí ìöòÿðÿããè èäåéàëàðûíà éèéÿëÿíìèøäè. Î, ðóñ äèëè âàñèòÿñèëÿ Ãÿðáè Àâðîïà ÿäÿáè, èúòèìàè-ñèéàñè, ôÿëñÿôè âÿ åëìè ôèêðè ñàùÿñèíäÿ ýåíèø, ùÿðòÿðÿôëè âÿ ìöêÿììÿë ìÿëóìàò ÿëäÿ åòìèøäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ÿñÿðëÿðèíäÿ Ùîìåð, Ùåðàêëèò, Ñîêðàò, Ïëàòîí, Àðèñòîòåë âÿ Êñåíîôîíóí àäëàðûíû ÷ÿêìèø, Ïåòðàðêà, Ðîòòåðäàìëû Åðàçì, Ñïèíîçà, Âîëòåð, Ìîíòåñêéþ, Ðóññî, Ùîëáàõ, Ðåíàí êèìè ýþðêÿìëè éàçû÷û âÿ ìöòÿôÿêêèðëÿð ùàããûíäà ìöëàùèçÿëÿð ñþéëÿìèøäèð. Îíóí øÿõñè êèòàáõàíàñûíäà ìÿøùóð Àâðîïà òàðèõ÷èëÿðè, ñîñèîëîãëàðû âÿ òÿáèÿòøöíàñëàðûíäàí Áîêëóí “Èíýèëòÿðÿäÿ ñèâèëèçàñèéàíûí òàðèõè”, Áàðòóíóí “Ùèíäèñòàí Èíýèëòÿðÿíèí ùàêèìèééÿòè àëòûíäà”, Ìèíéåíèí “Ôðàíñûç èíãèëàáûíûí òàðèõè”, Ãèçîíóí “Ôðàíñàäà ñèâèëèçàñèéàíûí òàðèõè”, Äðåïåðèí “Àâðîïàíûí ÿãëè èíêèøàôû òàðèõè”, Ä.Ú.Ëåáåêèí “Ñèâèëèçàñèéàíûí ìÿíøÿè âÿ èáòèäàè èíñàíûí ñÿúèééÿñè”, Ú.Ñ.Ìèëëèí “Ñèéàñè èãòèñàäûí ÿñàñëàðû”, Ê.Ô.Íåéìàíûí “Àìåðèêà áèðëÿøìèø Øòàòëàðûíûí òàðèõè”, À.Òéåðèí “Ôðàíñàäà êîíñóëëóã âÿ èìïåðèéàíûí òàðèõè”, Ú.Ë.Ëéóñèí èêèúèëäëèê “Éóíàí äþâðöíäÿí ìöàñèð äþâðÿ ãÿäÿð ôÿëñÿôÿ òàðèõè”, ×.Äàðâèíèí, Ò.Ã.Ùåêñëèíèí, Ì.Ôàðàäåéèí, Øëåéäåíèí, Ñèììåðìàíûí ÿñÿðëÿðè ñàõëàíûëûð. Øÿêñèç, Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ùÿì Øÿðã, ùÿì ðóñ, ùÿì äÿ Ãÿðáè Àâðîïà ÿäÿáè, ôÿëñÿôè âÿ åëìè ôèêðè ñàùÿñèíäÿ ìÿëóìàò âÿ áèëèéè àäëàðûíû ÷ÿêäèéèìèç éàçû÷û, ìöòÿôÿêêèð âÿ àëèìëÿðëÿ ìÿùäóäëàøìûð. Öìóìÿí, î, äöíéà ÿäÿáè, ôÿëñÿôè âÿ èúòèìàè ôèêèð òàðèõèíÿ äÿðèíäÿí áÿëÿä îëàí, îíóí ìöòÿðÿããè èäåéàëàðûíà ìöêÿììÿë éèéÿëÿíÿí áèð çèéàëû îëìóøäóð. Ëàêèí éåðè ýÿëìèøêÿí áèð ìÿñÿëÿíè äÿ õöñóñè ãåéä åòìÿéè ëàçûì áèëèðèê êè, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè äöíéà ìÿäÿíèééÿòèíèí ìöòÿðÿããè ÿíÿíÿëÿðèíäÿí òÿíãèäè, éàðàäûúû ñöðÿòäÿ èñòèôàäÿ åòìèø âÿ ñþçöí ùÿãèãè ìÿíàñûíäà îðèæèíàë, ìöñòÿãèë, áþéöê áèð ðåàëèñò éàçû÷û âÿ àòåèñò-ìàòåðèàëèñò ìöòÿôÿêêèð îëìóøäóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ äþâëÿò ãóëëóüóíäà ÷àëûøìàãëà áÿðàáÿð, 1836-1840-úû __________ èëëÿð àðàñûíäà Òèôëèñ ðóñ ãÿçà ìÿêòÿáèíäÿ Àçÿðáàéúàí äèëè ìöÿëëèìè âÿçèôÿñèíäÿ èøëÿìèøäèð. 7 Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ 1844-úö èëäÿ Ì.Ø.Âàçåùëÿ áèðëèêäÿ íÿøðèééàò éàðàòìàã òÿøÿááöñöíäÿ îëìóø, áó áàðÿäÿ Ãàôãàçûí áàø ùàêèìè Ãîëîâèíÿ ìöðàúèÿòëÿð òÿãäèì åòìèøäèð. Ëàêèí îíëàðûí áó èøè óüóðëà íÿòèúÿëÿíìÿìèøäèð. 1845-úè èëäÿ Òèôëèñäÿ ðóñ òåàòðû òÿøêèë îëóíóð âÿ áóðàäà Ãÿðáè Àâðîïà âÿ ðóñ äðàìàòóðãëàðûíûí ÿñÿðëÿðè, î úöìëÿäÿí Øåêñïèðèí, Ìîëéåðèí, Ãîãîëóí, Îñòðîâñêèíèí ïéåñëÿðè òàìàøàéà ãîéóëóð. Òèôëèñ ðóñ òåàòðûíäà òàìàøàéà ãîéóëàí ïéåñëÿðëÿ, åëÿúÿ äÿ øÿõñè ìöòàëèÿ éîëó èëÿ äöíéà âÿ ðóñ äðàìàòóðýèéàñûíûí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðèíèí ÿñÿðëÿðè èëÿ òàíûøëûã ñàéÿñèíäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿäÿ äðàìàòóðýèéàéà âÿ òåàòðà ãûçüûí ìÿùÿááÿò ùèññè îéàíûð. Äîüìà õàëãûíû îðòà ÿñð ôåîäàë äöíéàñûíûí áÿëàëàðûíäàí, íàäàíëûã âÿ úÿùàëÿò áàòàãëûüûíäàí õèëàñ åòìÿê, èúòèìàè-ñèéàñè øöóðóíó îéàòìàã, ìÿäÿíè õàëãëàð ñÿâèééÿñèíÿ ÷àòäûðìàã ö÷öí òåàòð âÿ äðàìàòóðýèéàíû ÷îõ ìöíàñèá âÿ òÿñèðëè áèð âàñèòÿ ùåñàá åäÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè 1850-1855-úè èëëÿð àðàñûíäà áèð-áèðèíèí àðäûíúà àëòû îðèæèíàë, éöêñÿê èäåéà-áÿäèè õöñóñèééÿòëÿðëÿ ñÿúèééÿëÿíÿí êîìåäèéà éàçûð âÿ áåëÿëèêëÿ, éàëíûç Àçÿðáàéúàíäà äåéèë, áöòöí Éàõûí Øÿðãäÿ äðàìàòóðýèéàíûí ÿñàñûíû ãîéóð, 1857-úè èëäÿ èñÿ î, ìÿøùóð “Àëäàíìûø êÿâàêèá” ïîâåñòèíè ãÿëÿìÿ àëìûøäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ “Êàâêàç” ãÿçåòèíäÿ ôÿàë ÿìÿêäàøëûã åòìèø, áóðàäà þç êîìåäèéàëàðûíû, Êðûì ìöùàðèáÿñèíäÿ îëàðêÿí éàçäûüû “Çàêèðÿ ìÿêòóá” øåðèíè, “Áàüäàä éàõûíëûüûíäà Òöðêèéÿ îðäóñóíóí âÿçèééÿòè” àäëû òàðèõè ìÿãàëÿñèíè, “Àëäàíìûø êÿâàêèá” ïîâåñòèíè âÿ áèð íå÷ÿ òÿðúöìÿñèíè äÿðú åòäèðìèøäèð. 1851-úè èëèí ìàðòûíäà Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Ðóñèéà Èìïåðàòîð Úîüðàôèéà Úÿìèééÿòèíèí Ãàôãàç øþáÿñèíèí öçâö ñå÷èëìèø, ýþðêÿìëè øÿðãøöíàñ Àäîëô Áåðæåíèí ðÿùáÿðëèéè àëòûíäà ùàçûðëàíàí “Ãàôãàç àðõåîãðàôèéà êîìèòÿñèíèí àêòëàðû” ìÿúìóÿëÿðèíèí ÿñàñ òÿðòèá÷è âÿ òÿðúöìÿ÷èëÿðèíäÿí áèðè îëìóøäóð. 1853-úö èëäÿ èñÿ êîìåäèéàëàðûíû ðóñ äèëèíäÿ, 1859-úó èëäÿ èñÿ êîìåäèéàëàðûíû âÿ “Àëäàíìûø êÿâàêèá” ïîâåñòèíè “Ôåùðèñòè-êèòàá” àäëû ìöãÿääèìÿ èëÿ áèðëèêäÿ “Òÿìñèëàò” áàøëûüû àëòûíäà Ãàôãàç úàíèøèíëèéèíèí íÿøðèééàòûíäà áèð êèòàá ùàëûíäà íÿøð åòäèðìèøäèð. 1857-úè èëäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ÿðÿá ÿëèôáàñû ÿñàñûíäà éåíè ÿëèôáà òÿðòèá åäèá, ùÿìèí ÿëèôáà ëàéèùÿñèíè äþâðöíöí ìÿøùóð äèëøöíàñ àëèìëÿðèíÿ, øÿðãøöíàñëàðûíà, ùÿì÷èíèí Èðàí âÿ Òöðêèéÿíèí äþâëÿò áàø÷ûëàðûíà ýþíäÿðèð, ÿëèôáà èñëàùàòû óüðóíäà ôÿàë ìöáàðèçÿ àïàðìàüà áàøëàéûð. Áó ìÿãñÿäëÿ î, 1863-úö èëäÿ Èñòàìáóëà ýåäèá, ëàéèùÿíè Òöðêèéÿíèí áàø íàçèðè Ôóàä ïàøàéà òÿãäèì åòìèøäè. Ëàéèùÿ áàø íàçèðèí ýþñòÿðèøè èëÿ “Úÿìèééÿòè-Åëìèéåéè-Îñìàíèééÿ”äÿ ìöçàêèðÿ îëóíìóøäóð. Úÿìèééÿòèí öçâëÿðè Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí òÿøÿááöñöíö òÿãäèð åòñÿëÿð äÿ, êîíêðåò ùå÷ áèð òÿäáèð ýþðìÿìèøäèëÿð. Áó èøäÿ îíà ùàìûäàí ÷îõ Èðàíûí Òöðêèéÿäÿêè áàø ñÿôèðè Ìèðçÿ Ùöñåéí õàí úèääè ìàíå îëìóøäó. Î, òöðê èúòèìàèééÿòè àðàñûíäà Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíè ìöñÿëìàí õàëãëàðûíûí áÿäõàùû, èñëàì äèíèíèí äöøìÿíè êèìè ãÿëÿìÿ âåðÿðÿê ùþðìÿòäÿí ñàëìûøäû. Òöðêèéÿäÿí __________ Àõóíäçàäÿ ÷îõ ïåøìàí, îíóí þç ñþçëÿðè èëÿ äåìèø îëñàã, “ìèí êÿäÿð âÿ òÿÿññöôëÿ” ãàéûòìûøäû. Ëàêèí áó óüóðñóçëóã îíó ðóùäàí ñàëìàìûø, ÿçìèíäÿí äþí8 äÿðìÿìèøäè. ßêñèíÿ, Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ áó ñàùÿäÿêè ôÿàëèééÿòèíè äàùà áþéöê ñÿé âÿ åùòèðàñëà äàâàì åòäèðÿðÿê, ÿðÿá ÿëèôáàñû ÿñàñûíäà èêèíúè áèð ëàéèùÿ ùàçûðëàìûø, ÿí íÿùàéÿò èñÿ, ÿðÿá ÿëèôáàñûíäàí òàì ÿë ÷ÿêèá, ëàòûí ÿëèôáàñû ãðàôèêàñû ÿñàñûíäà éåíè áèð ëàéèùÿ òÿðòèá åòìèøäè. Þìðöíöí ñîíóíà ãÿäÿð î, ÿðÿá ÿëèôáàñûíûí èñëàùû óüðóíäà àðäûúûë âÿ ôÿàë ìöáàðèçÿ àïàðñà äà, îíóí áó ýþçÿë òÿøÿááöñö Èðàí âÿ Òöðêèéÿíèí ùàêèì äàèðÿëÿðèíèí áèýàíÿëèéè âÿ ìÿùäóäëóüó öçöíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿìèøäè. Ìöñÿëìàí õàëãëàðûíûí èãòèñàäè-ìÿäÿíè èíòèáàùû âÿ éåíè ÿëèôáà óüðóíäà àïàðûëàí ìöáàðèçÿíèí ùå÷ áèð ìöñáÿò íÿòèúÿ âåðìÿìÿñè Ì.Ô.Àõóíäçàäÿäÿ Øÿðãèí äåñïîò ùàêèìëÿðèíÿ âÿ ìöðòÿúå ðóùàíèëÿðèíÿ ãàðøû êÿñêèí íèôðÿò ùèññè äîüóðóð. Èñòàìáóëäàí ãàéûòäûãäàí ñîíðà î, Øÿðã ôåîäàë öñóëè-èäàðÿñèíèí, èñëàì äèíèíèí ÿñàñûíû ñàðñûòìàã, ìöñÿëìàí Øÿðãèíäÿ “ôàíàòèçìè àðàäàí ãàëäûðìàã”, “Àñèéà õàëãëàðûíû íàäàíëûã âÿ ãÿôëÿò éóõóñóíäàí îéàòìàã” âÿ èãòèñàäè-ìÿäÿíè òÿðÿããè éîëóíà ñàëìàã ìÿãñÿäèëÿ 1863-1865-úè èëëÿðäÿ ìÿøùóð “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû” ôÿëñÿôè òðàêòàòûíû éàçûð. Áèð ãÿäÿð ñîíðà î, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íû éàõûí äîñòó, Èðàíûí ãàáàãúûë çèéàëûñû Ìèðçÿ Éóñèô õàíëà áèðëèêäÿ ôàðñ äèëèíÿ, 1874-úö èëäÿ èñÿ, óçóí èëëÿð äîñòëóã âÿ ÿìÿêäàøëûã åòäèéè ðóñ øÿðãøöíàñû Àäîëô Áåðæå èëÿ áèðëèêäÿ ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ þç ôÿëñÿôè òðàêòàòûíû Ïåòåðáóðãäà, Ïàðèñäÿ íÿøð åòäèðìÿê óüðóíäà ôÿàë âÿ ìöíòÿçÿì ìöáàðèçÿ àïàðìûøäûð. Ëàêèí îíóí áó ñÿéè âÿ ýÿðýèí ÿìÿéè äÿ óüóðëà íÿòèúÿëÿíìÿìèøäè. Êå÷ÿí ÿñðèí 60-70-úè èëëÿðèíäÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àçÿðáàéúàíûí, Èðàí âÿ Òöðêèéÿíèí ìöòÿðÿããè çèéàëûëàðû – Ìèðçÿ Ìåëêóì õàí, Úÿëàëÿääèí Ìèðçÿ, Ìèðçÿ Éóñèô õàí, ßëè õàí, Ìèðçÿ Ìÿììÿä Úÿôÿð, Ùÿñÿí áÿé Çÿðäàáè, Ùèíä éàçû÷ûñû âÿ àëèìè Ìàíåê÷è-Ëèìúè Ñàùèá èëÿ éàõûí äîñòëóã ÿëàãÿñè éàðàòìûø, îíëàðû þç ìöòÿðÿããè ýþðöøëÿðè èëÿ òàíûø åòìèø âÿ Éàõûí Øÿðãäÿ ýþðêÿìëè éàçû÷û, ìààðèô÷è-äåìîêðàò èäåîëîã âÿ èúòèìàè õàäèì êèìè äÿðèí ùþðìÿò âÿ ýåíèø øþùðÿò ãàçàíìûøäûð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè 1842-úè èëäÿ Àõóíä Ùàúû ßëÿñýÿðèí ãûçû Òóáó õàíûìëà åâëÿíìèøäè. Î, ýþçÿë áèð àèëÿ ãóðñà äà, àèëÿ ùÿéàòû ÷îõ äà óüóðëó îëìàìûøäûð. Îíóí îí ö÷ þâëàäûíäàí éàëíûç èêèñè – îüëó Ðÿøèä âÿ ãûçû Íèñÿ óçóí ìöääÿò þìöð ñöðìöø, ãàëàíëàðû èñÿ óøàã âÿ ýÿíú éàøëàðûíäà èêÿí âÿôàò åòìèøäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ùÿð èêè þâëàäûíûí òÿëèì-òÿðáèéÿñèíÿ õöñóñè äèããÿò éåòèðìèøäè. Îüëó Ðÿøèä Òèôëèñäÿ êëàññèê ýèìíàçèéàíû áèòèðäèêäÿí ñîíðà Áåë÷èêà Óíèâåðñèòåòèíäÿ îõóìóø, éîë ìöùÿíäèñè èõòèñàñûíà éèéÿëÿíìèøäè. Ãûçûíûí òÿùñèëè èëÿ èñÿ î, øÿõñÿí þçö ìÿøüóë îëìóø, îíà ôàðñ âÿ ðóñ äèëëÿðèíè þéðÿòìèø, òàì ìóàñèð ðóùäà òÿëèì-òÿðáèéÿ âåðìèøäè. Óçóí èëëÿð ôàñèëÿñèç ìÿñóë âÿ àüûð äþâëÿò ãóëëóüóíäà ÷àëûøìàãëà áÿðàáÿð, __________ ãûçüûí áÿäèè, èúòèìàè-ñèéàñè âÿ åëìè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèá, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèèúòèìàè ôèêðèíèí êëàññèê íöìóíÿëÿðè îëàí àëòû êîìåäèéà, “Àëäàíìûø êÿâàêèá” 9 ïîâåñòè, ÿëèôáà ëàéèùÿëÿðè, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû” ôÿëñÿôè òðàêòàòû âÿ áàøãà èúòèìàè-ñèéàñè, ôÿëñÿôè, ÿäÿáè-òÿíãèäè ÿñÿðëÿð, ÷îõëó ìÿêòóáëàð éàçìàñû, ÿëèôáà èñëàùàòû, “Êÿìàëöääþâëÿ ìÿêòóáëàðû”íûí íÿøðè óüðóíäà ýÿðýèí ìöáàðèçÿ àïàðìàñû, þç àëè, ìöãÿääÿñ èäåéàëàðûíû ùÿéàòà êå÷èðÿ áèëìÿìÿñè, óøàãëàðûíûí âÿôàòû Ì.Ô.Àõóíäçàäÿéÿ ÷îõ àüûð òÿñèð áàüûøëàìûø, âàõòûíäàí ÿââÿë ãîúàëòìûø âÿ ôèçèêè úÿùÿòäÿí ùÿäñèç çÿèôëÿòìèøäè. Áöòöí áóíëàðûí íÿòèúÿñèíäÿ î, 1877-úè èëèí ñîíóíäà àüûð öðÿê õÿñòÿëèéèíÿ ìÿðóç ãàëìûø, âÿçèééÿòè ýåòäèêúÿ ïèñëÿøìèø âÿ íÿùàéÿò, 1878-úè èëäÿ ôåâðàëûí 27-äÿ (éåíè òÿãâèìëÿ ìàðòûí 10-äà) âÿôàò åòìèøäèð. Þç âÿñèééÿòèíÿ ýþðÿ î, Òèôëèñäÿ ìöñÿëìàí ãÿáèðèñòàíëûüûíäà, ñàáèã ìöÿëëèìè âÿ äîñòó Ì.Ø.Âàçåùèí ãÿáðè éàõûíëûüûíäà äÿôí îëóíìóøäóð. Ïîåçèéàñû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí çÿíýèí âÿ ÷îõúÿùÿòëè èðñèíäÿ øåèðëÿðè ìöÿééÿí éåð òóòóð. Î, ýÿíúëèê èëëÿðèíäÿ áèð øàèð êèìè áÿäèè ôÿàëèééÿòÿ áàøëàìûø âÿ äåìÿê îëàð êè, þìðöíöí ñîíóíà ãÿäÿð áó ñàùÿäÿ éàðàäûúûëûüûíû äàâàì åòäèðÿðÿê, ùÿì êëàññèê øåèð, ùÿì äÿ õàëã øåðè öñëóáóíäà áèð ñèëñèëÿ ÿñÿðëÿð – ëèðèê ãîøìàëàð âÿ ýÿðàéëûëàð, ìÿíçóì ìÿêòóáëàð, ñàòèðèê âÿ ÿõëàãè-äèäàêòèê øåèðëÿð, ãÿñèäÿ âÿ ìÿäùèééÿëÿð éàçìûøäûð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí áèð øàèð êèìè òÿáèè èñòåäàäû, èíúÿ çþâãö, ùÿãèãè øåðèí ìàùèééÿòè, òÿëÿá âÿ âÿçèôÿëÿðè, èúòèìàèòÿðáèéÿâè ðîëó, åìîñèîíàë òÿñèð ãöââÿñè áàðÿäÿ äöçýöí, ìöêÿììÿë òÿñÿââöðö âàð èäè. Î, ùÿëÿ ýÿíúëèê èëëÿðèíäÿ êëàññèê Àçÿðáàéúàí âÿ Øÿðã ïîåçèéàñûíûí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðèíèí èðñèíÿ äÿ äÿðèíäÿí áÿëÿä îëìóøäó. Ëàêèí áöòöí áóíëàðà áàõìàéàðàã î, ïîåçèéà èëÿ ìöíòÿçÿì ìÿøüóë îëìàìûø âÿ áó ñàùÿäÿ ÷îõ êè÷èê áèð èðñ éàðàòìûøäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áÿäèè éàðàäûúûëûüà íÿ âàõòäàí áàøëàäûüû äöðöñò ìÿëóì äåéèëäèð. Ñÿáóùè òÿõÿëëöñö èëÿ éàçûëìûø “Çÿìàíÿäÿí øèêàéÿò” àäëû øåèð, îíóí áèçÿ ýÿëèá ÷àòìûø èëê áÿäèè ÿñÿðè ùåñàá åäèëèð. Øåðèí ùàíñû èëäÿ ãÿëÿìÿ àëûíìàñû áàðÿäÿ ùå÷ áèð ãåéä ìþâúóä äåéèëäèð. Ëàêèí “Çÿìàíÿäÿí øèêàéÿò”èí ìÿçìóíó èëÿ öìóìè òàíûøëûã àéäûí ýþñòÿðèð êè, Ìèðçÿ Ôÿòÿëè îíó äþâëÿò õèäìÿòèíÿ ýèðìÿê ÿðÿôÿñèíäÿ, òÿõìèíÿí 1832-1833-úö èëëÿðäÿ éàçìûøäûð. “Çÿìàíÿäÿí øèêàéÿò” ôàðñ äèëèíäÿ, êëàññèê Øÿðã øåðè ÿíÿíÿëÿðè ÿñàñûíäà, ìÿñíÿâè ôîðìàñûíäà ãÿëÿìÿ àëûíìûøäûð. Þç èäåéà-áÿäèè ñòðóêòóðóíà ýþðÿ î, áèçÿ êëàññèê Àçÿðáàéúàí âÿ Øÿðã øåðèíäÿ ýåíèø éàéûëìûø “Âÿñôè-ùàë”ëàðû, “Øèêàéÿòíàìÿ”ëÿðè õàòûðëàäûð. Àâòîáèîãðàôèê ñÿúèééÿ äàøûéàí “Çÿìàíÿäÿí øèêàéÿò” øåðèíè øÿðòè îëàðàã èêè ùèññÿéÿ áþëìÿê îëàð. Áèðèíúè ùèññÿ òàì áÿäáèí áèð ìÿçìóíà âÿ ðóùà ìàëèêäèð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè áóðàäà þç ùÿéàòûíäàí, àúû òàëåéèíäÿí, îíó ÿùàòÿ åäÿí ìöùèòäÿí, äîñò-àøíàäàí àúû-àúû øèêàéÿòëÿíèð. ßñÿðèí èêèíúè ùèññÿñè èñÿ íèêáèí áèð ðóùäà éàçûëìûøäûð. Áó ùèññÿäÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Òèôëèñ øÿùÿðèíè âÿ ìöùèòèíè òÿðÿííöì åäèð. Øàèð ñþéëÿéèð êè, áóðàéà ýÿëÿí __________ ùÿð áèð øÿõñ òåçëèêëÿ ùÿéàòäà þçöíÿ ìöÿééÿí áèð ìþâãå òóòóð, ùþðìÿò, åùòèðàì ãàçàíûð. Ìöÿëëèô øåðèíèí èêèíúè ùèññÿñèíäÿ Òèôëèñäÿ éàøàéàí áèð àçÿðáàé10 úàíëû çèéàëûíû õöñóñè òÿðèô åäèðäè. Øàèð ýþñòÿðèðäè êè, î, ùÿì äÿðèí áèëèêëè, ýåíèø åðóäèñèéàëû áèð àëèì, ùÿì èñòåäàäëû áèð øàèð, ùÿì äÿ éöêñÿê ÿõëàãè-ìÿíÿâè êåéôèééÿòëÿðÿ ìàëèê îëàí áèð èíñàíäûð. Áó ìöäðèê øÿõñ îíà ïÿíàù àïàðàí ùÿð áèð àçÿðáàéúàíëûéà ùàìèëèê åäèð, äÿðäèíÿ ãàëûð, éàõûíäàí êþìÿê ýþñòÿðèð. Ýÿíú øàèð äÿ Òèôëèñÿ ýåäèá, îíóí êþìÿéè èëÿ ùÿéàòûíäà, òàëåéèíäÿ áèð äþíöø éàðàòìàã àðçóñóíäàäûð. ßñÿð ýÿëÿúÿéÿ áåëÿ áèð èíàì ùèññè èëÿ áèòèð. ßäÿáèééàòøöíàñëàðûìûç éåêäèë îëàðàã áåëÿ ýöìàí åäèðëÿð êè, ýÿíú Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí òÿñâèð âÿ òÿãäèð åòäèéè áó çèéàëû ùÿìèí èëëÿðäÿ Òèôëèñäÿ äþâëÿò èäàðÿñèíäÿ õèäìÿò åäÿí âÿ áþéöê ùþðìÿò ãàçàíàí ýþðêÿìëè Àçÿðáàéúàí àëèìè âÿ øàèðè Àááàñãóëó àüà Áàêûõàíîâäóð. “Çÿìàíÿäÿí øèêàéÿò” ÿñÿðèíäÿ Õàãàíè, Ðóìè, Èáí Ñèíà, Ñþùáàí, Áåçàâè êèìè ýþðêÿìëè Øÿðã øàèðëÿðè, àëèìëÿðè âÿ ìöòÿôÿêêèðëÿðèíèí àäëàðû ÷ÿêèëìèøäèð. Áó àéäûí ýþñòÿðèð êè, ùÿìèí èëëÿðäÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè êëàññèê Øÿðã áÿäèè, ôÿëñÿôè âÿ åëìè èðñèíÿ ìöêÿììÿë áÿëÿä èìèø. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áèçÿ ýÿëèá ÷àòìûø èêèíúè ïîåòèê ÿñÿðè 1837-úè èëäÿ éàçäûüû “Ïóøãèíèí þëöìöíÿ Øÿðã ïîåìàñû”äûð. Òèôëèñäÿ äþâëÿò ãóëëóüóíäà èøëÿäèéè ö÷ èëèí ÿðçèíäÿ ðóñ äèëèíè ìöêÿììÿë þéðÿíÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ðóñ ÿäÿáèééàòûíû, õöñóñÿí, ðóñ ÿäÿáè-èúòèìàè ôèêðèíèí èíêèøàôû òàðèõèíäÿ ìèñèëñèç õèäìÿòëÿð ýþñòÿðÿí ùÿì þç øÿõñè ùÿéàòû, ùÿì äÿ áÿäèè éàðàäûúûëûüû èëÿ Ãàôãàçëà áèëàâàñèòÿ áàüëû îëàí âÿ Ãàôãàç õàëãëàðûíûí áèð ñûðà ãàáàãúûë íöìàéÿíäÿëÿðè èëÿ éàõûíäàí äîñòëóã åäÿí À.Ñ.Ïóøêèíèí ÿñÿðëÿðèíè áþéöê ñÿé âÿ äèããÿòëÿ îõóìóøäó. Î, äàùè ðóñ øàèðèíèí ïîåòèê ãöäðÿòèíÿ ùåéðàí îëìóø, îíà äÿðèí âÿ ùÿäñèç ìÿùÿááÿò áÿñëÿìèøäè. 1837-úè èë éàíâàðûí ñîíóíäà Ïóøêèíèí äóåëäÿ þëäöðöëìÿñè Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíè ÷îõ äÿðèíäÿí êÿäÿðëÿíäèðìèø âÿ î, àúû òÿÿññöðàò àëòûíäà õöñóñè áèð ÿñÿð éàçìàãëà, áþéöê ðóñ øàèðèíÿ ùÿäñèç ìÿùÿááÿòèíè èôàäÿ åòìèøäè. “Ïóøêèíèí þëöìöíÿ Øÿðã ïîåìàñû”äà ôàðñ äèëèíäÿ, êëàññèê Øÿðã øåðè öñëóáóíäà éàçûëìûøäûð. Èäåéà-áÿäèè ñòðóêòóðó áàõûìûíäàí î, ÿíÿíÿâè “Ìöñèáÿòíàìÿëÿð”ÿ éàõûí îëàí áèð ÿñÿðäèð. Ëàêèí áÿäèè ìàòåðèàëûíà, ìþâçóñóíà ýþðÿ ïîåìà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà òàì éåíè âÿ îðèæèíàë áèð ùàäèñÿ èäè. Ìÿùç áó ïîåìà èëÿ Ìèëëè ÿäÿáèééàòûìûçà éåíè áèð ÿäÿáèééàòûí, éåíè áèð ìÿäÿíèééÿòèí íÿôÿñè, ðóùó, ÿíÿíÿñè äàõèë îëìàüà áàøëàéûð âÿ ìèëëè-ÿäÿáè âÿ èúòèìàè ôèêðèìèçèí èíêèøàôûíäà ìöùöì ðîë îéíàéàí Àçÿðáàéúàí-ðóñ ÿäÿáè ÿëàãÿëÿðèíèí èëê ÿñàñëàðû ãîéóëóð. Ïîåìà áàùàðûí èëê ÷àüëàðûíûí ðîìàíòèê áèð öñëóáäà òÿðÿííöìö èëÿ áàøëàéûð. Áó, ÿñÿðèí éàçûëìà òàðèõè èëÿ áàüëû îëàí áèð ìÿñÿëÿ èäè. Ïóøêèí 1837-úè èëèí éàíâàðûí 29-äà þëäöðöëìöø, áó áàðÿäÿ õÿáÿð èñÿ Òèôëèñÿ òÿõìèíÿí ôåâðàëûí ñîíó âÿ éàõóä ìàðòûí ÿââÿëëÿðèíäÿ ýÿëèá ÷àòìûøäû. Ìÿëóìäóð êè, áó äþâðäÿ Òèôëèñäÿ áàùàð áàøëàíûð. __________ Øàèð ÿñÿðèíèí ÿââÿëèíäÿ Øÿðã ðîìàíòèê øåðèíÿ ìÿõñóñ áèð òÿðçäÿ, òÿìòÿðàãëû, ÿëâàí áèð öñëóá âÿ äèëäÿ éàçûí èëê îéàíûøûíû, òÿðàâÿòèíè, ýþçÿëëèéèíè òÿñ11 âèð åäèð. Ëàêèí áàùàðûí ýÿëèøè îíäà íèêáèí áèð ðóù, éàøàìàã ùÿâÿñè, ùÿéàòà áàüëûëûã ùèññè äîüóðìóð. Øàèð áåëÿ áèð ÿãèäÿäÿäèð êè, éàç éåëèíèí àðõàñûíúà ïàéûç éåëè ýÿëèð, âÿôàñûç äöíéàéà ùå÷ áèð åòèáàð éîõäóð, ôÿëÿê äàèì òÿðñèíÿ äþâðàí åäèð. Áóíà ÿí éàõøû äÿëèë Ïóøêèíèí âàõòñûç þëöìöäöð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ÿñÿðèíäÿ Ïóøêèíè éöêñÿê ïîåòèê èñòåäàäà ìàëèê îëàí, “ñþçäÿí ãÿðèá íàõûøëàð” èçùàð åéëÿéÿí, Ðóñèéàäà áþéöê øàí-øþùðÿò ãàçàíàí áèð øàèð, “ñþç îðäóñóíóí áàø÷ûñû” àäëàíäûðûð. Äèããÿòÿëàéèã úÿùÿò áèð äÿ îíäàäûð êè, ìöÿëëèô Ïóøêèíèí þç ñÿëÿôëÿðè èëÿ Ëîìîíîñîâ, Äåðæàâèí âÿ Êàðàìçèíëÿ öçâè áàüëûëûüûíû âÿ îíóí ðóñ ïîåçèéàñûíûí èíêèøàôû òàðèõèíäÿ îéíàäûüû áþéöê ðîëó ÷îõ äöçýöí ìöÿééÿíëÿøäèðèðäè. Íÿçì åâèíè ñöñëÿéÿí Ëîìîíîñîâäó, Îðäà Ïóøêèí õÿéàëû îëäó áÿðãÿðàð. Äåðæàâèí òóòìóøäóñà ñþçöí ìöëêöíö, Éåðèíäÿ Ïóøêèí îëäó íÿçìèëÿ ìóõòàð. Úàìÿ áèëèê ìåéèíè òþêäö Êàðàìçèí, Ïóøêèíÿ ãèñìÿò îëäó î úàìè-ýöëíàð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè áó ãöäðÿòëè øàèðèí þëöìöíÿ äÿðèíäÿí êÿäÿðëÿíèð, îíóí ãàòèëëÿðèíÿ ëÿíÿò éàüäûðûð âÿ ðóñ õàëãûíûí áþéöê äÿðäèíÿ øÿðèê ÷ûõûð. Ïîåìà áåëÿ áèð ÿëàìÿòäàð ìèñðàëàðëà áèòèð: Òîðïàüûíà ñà÷ìàüà èêè ýöë ÿòðè, Ãîïàð Áàõ÷àñàðàéäàí áèð èíúÿ ðóçýàð. Òóòóëóá áó õÿáÿðäÿí àü ñà÷ëû Ãàôãàç, Ñÿáóùèíèí øåðèëÿ éàñûíû ñàõëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áèçÿ ýÿëèá ÷àòìûø áàøãà ïîåòèê ÿñÿðëÿðè êå÷ÿí ÿñðèí 40-70-úè èëëÿðè àðàñûíäà ãÿëÿìÿ àëûíìûøäûð. Îíëàðäàí áèð ãèñìè õàëã øåðè, èêèíúè ãèñìè èñÿ êëàññèê øåèð öñëóáóíäà éàçûëìûøäûð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí àøûã øåðè öñëóáóíäà îëàí øåèðëÿðè èêè ãîøìà, áèð ìöõÿììÿñ âÿ ãîøìà æàíðûíäà äîñò âÿ òàíûøëàðûíà éàçäûüû áèð íå÷ÿ ìÿíçóì ìÿêòóáäàí èáàðÿòäèð. Áó ÿñÿðëÿðäÿ î, þç éàõûí ñÿëÿôëÿðè Ì.Ï.Âàãèô âÿ Ã.Çàêèðèí ïîåòèê ÿíÿíÿëÿðèíè äàâàì åòäèðìèøäèð. Îíóí ãîøìà âÿ ìöõÿììÿñëÿðèíäÿ ðåàë ýþçÿë, ðåàë ìÿùÿááÿò, ðåàë èíñàíè ùèññ-ùÿéÿúàíëàð òÿñâèð âÿ òÿðÿííöì îëóíóð, úàíëû õàëã äèëèíäÿ éàçûëìûø áó ÿñÿðëÿð òÿáèèëèéè, ñÿìèìèëèéè âÿ õÿëãèëèéè èëÿ äèããÿòÿ ëàéèãäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ éàõûí äîñòó Ã.Çàêèðÿ çàðàôàò òÿðçèíäÿ, õÿôèô áèð éóìîðëà __________ éàçäûüû ìÿíçóì ìÿêòóáóíäà øàèðëÿ Õóðøèäáàíó Íàòÿâàí àðàñûíäà éàðàíìûø äîñòëóã ÿëàãÿëÿðèíäÿí ñþç à÷ûð. Çàêèðÿ õèòàáÿí éàçûëìûø áàøãà áèð ìÿíçóì 12 ìÿêòóá èñÿ 1853-1855-úè èëëÿðäÿ Ðóñèéà èëÿ Òöðêèéÿ âÿ îíóí ìöòòÿôèãëÿðè (Ôðàíñà âÿ Èíýèëòÿðÿ) àðàñûíäà ýåäÿí ìöùàðèáÿéÿ ùÿñð îëóíìóøäóð. Áèð ìöòÿðúèì êèìè Êðûìäà ùÿðá ìåéäàíûíäà èøòèðàê åäÿí øàèð øåðèíäÿ áó ìöùàðèáÿäÿ Ðóñèéàíûí þç äöøìÿíëÿðè öçÿðèíäÿ ãÿëÿáÿ ÷àëàúàüûíû ñþéëÿéèð âÿ ðóñ äþâëÿòèíèí ãöäðÿò âÿ øþùðÿòèíè òÿðÿííöì åäèðäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Çàêèðÿ ìöðàúèÿòëÿ éàçäûüû áó øåðèíè ðóñúà ñÿòðè òÿðúöìÿñè èëÿ áèðëèêäÿ “Êàâêàç” ãÿçåòèíäÿ äÿðú åòäèðèð. Çàêèð äÿ þç íþâáÿñèíäÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëèéÿ úàâàá îëàðàã áèð øåèð éàçûá, “Êàâêàç” ãÿçåòèíÿ éîëëàìûøäû. Ùÿìèí øåèð äÿ ðóñúà ñÿòðè òÿðúöìÿñè èëÿ áèðëèêäÿ ãÿçåòäÿ ÷àï îëóíìóøäóð. Úÿôÿðãóëó õàíà éîëëàäûüû áèð ìÿíçóì ìÿêòóáóíäà øàèð éåíè ÿëèôáàéà ãàðøû ÷ûõàí Ãàðàáàü ìîëëàëàðûíäàí øèêàéÿòëÿíèð, îíëàðû íàäàí, úàùèë, áàøûáîø àäàìëàð êèìè ãàì÷ûëàéûð. Áàøãà áèð øåðèíäÿ èñÿ Úÿôÿðãóëó õàíûí îíà ñîéóã ìöíàñèáÿò áÿñëÿìÿñèíäÿí, ìÿêòóáóíó úàâàáñûç ãîéìàñûíäàí ýèëåéëÿíèð, õàíëà ÿëàãÿäàð îëàðàã Òèôëèñäÿ ýþðäöéö èøëÿð ùàããûíäà ìÿëóìàò âåðèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ìöõòÿëèô èëëÿðäÿ êëàññèê øåèð öñëóáóíäà éàçûëìûø áèð íå÷ÿ òÿíãèäè-ñàòèðèê ðóùëó øåèðëÿðè äÿ âàðäûð. Áóíëàðûí è÷ÿðèñèíäÿ ôàðñúà îëàí “Éåíè ÿëèôáà ùàããûíäà” øåðè õöñóñè éåð òóòóð. Òÿõìèíÿí 1867-úè èëäÿ Èðàí ùþêìäàðû Íÿñèðÿääèí øàùà ìöðàúèÿòëÿ éàçûëìûø øåðèíäÿ î, èñëàì ÿëèôáàñûíûí èñëàùû óüðóíäà àïàðäûüû, áþéöê âÿ àüûð ìöáàðèçÿñèíäÿí ìöôÿññÿë áÿùñ åäèð, îíóí áó èøèíÿ ëàãåéä ìöíàñèáÿò áÿñëÿéÿí Èðàíûí âÿ Òöðêèéÿíèí àëè ùàêèìëÿðèíè òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòóð âÿ Íÿñèðÿääèí øàùû Èðàíäà úèääè èñëàùàòëàð êå÷èðìÿéÿ ÷àüûðûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ 1876-úû èëäÿ êëàññèê Øÿðã ÿäÿáèééàòûíûí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿñè Úÿëàëÿääèí Ðóìèíèí ìÿøùóð “Ìÿñíÿâè”ñèíÿ ùÿñð îëóíìóø “Ìîëëàéè Ðóìè âÿ îíóí òÿñíèôè áàáèíäÿ” àäëû ÿäÿáè-òÿíãèäè ìÿãàëÿ, åéíè çàìàíäà îíà òÿãëèäÿí “Ùåêàéÿòè-áÿäèÿõàíè-ßðäÿáèëè âÿ Ìÿøÿäè Áóòòàí Ñÿëéàíè”, “Ùåêàéÿòè-ïîòà Êÿðèì âÿ Ñÿôÿð äÿëëÿê” âÿ “Ùåêàéÿòè-Ñåééèä-ßëÿì Ñÿëéàíè” àäëû ìÿíçóì ùåêàéÿëÿð éàçìûøäûð. Òÿíãèäè-äèäàêòèê ñÿúèééÿ äàøûéàí áó ÿñÿðëÿðäÿ òöôåéëèëèê, òàìàùêàðëûã, àúýþçëöê êèìè ìÿíôè ñèôÿòëÿð ïèñëÿíèëèð. Òöðêèéÿéÿ ñÿôÿðè çàìàíû Áàòóìèäÿ îëàðêÿí Ñÿèä àäëû áèð ýÿíúÿ õèòàáÿí éàçûëìûø íÿñèùÿòíàìÿñèíäÿ øàèð îíà òöðê, ÿðÿá, ôàðñ, ôðàíñûç äèëëÿðèíè þéðÿíìÿéè, éàçûäà õÿòòèí ýþçÿëëèéèíè äåéèë, ìÿíàíû ÿñàñ ýþòöðìÿéè, úöìëÿëÿðè àéäûí, ñÿëèñ áèð äèëäÿ èôàäÿ åòìÿéè, àðòûã, ëöçóìñóç ñþçëÿðäÿí, òÿêðàðäàí ãà÷ìàüû ìÿñëÿùÿò ýþðöðäö. Ôàðñúà éàçûëìûø áèð øåðèíäÿ î, ìÿðñèéÿõàíëàðûí àúýþçëöéöíö âÿ òàìàùêàðëûüûíû òÿíãèä åäèð, èêèíúè áèð øåðèíäÿ èñÿ òÿãëèä÷èëèê ÿëåéùèíÿ ÷ûõûá, Èðàíûí áöòöí áÿäáÿõòëèéèíè ìÿùç êîð-êîðàíÿ òÿãëèä÷èëèéèí íÿòèúÿñè îëäóüóíó ñþéëÿéèð, àüûëëû àäàìëàðû áó ïèñ àäÿòëÿðäÿí áèð äÿôÿëèê ÿë ÷ÿêìÿéÿ ÷àüûðûðäû. Ôàðñ äèëèíäÿ îëàí áàøãà áèð øåðèíäÿ èñÿ î, îõóúóëàðà áîø, úÿôÿíý øåéëÿð, åéøèøðÿò äåéèë, ìÿðèôÿò äàëûíúà ýåòìÿéè ìÿñëÿùÿò ýþðöðäö. __________ Áèð øàèð êèìè Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ôÿàëèééÿòèíèí öìóìè ãèéìÿòèíè âÿ ÿäÿáèééàò òàðèõèìèçäÿ òóòäóüó ìþâãåéèíè ìöÿééÿíëÿøäèðÿðêÿí à÷ûã äåìÿê 13 ëàçûìäûð êè, îíóí ïîåòèê ÿñÿðëÿðè çÿíýèí âÿ ÷îõñàùÿëè èðñèíèí àç áèð ãèñìèíè òÿøêèë åäèð âÿ áèð íå÷ÿ øåðèíè – “Çÿìàíÿäÿí øèêàéÿò”è, “Ïóøêèíèí þëöìöíÿ Øÿðã ïîåìàñû”íû, “Éåíè ÿëèôáà” ìÿíçóìÿñèíè âÿ ãîøìàëàðûíû èñòèñíà åòìÿê øÿðòè èëÿ îíëàð éöêñÿê èäåéà-áÿäèè ìÿçèééÿòÿ ìàëèê äåéèëäèð. Öìóìÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ïîåòèê èñòåäàäà ìàëèê îëóá, ÿäÿáè-òÿíãèäè ìÿãàëÿëÿðèíäÿ ùÿãèãè øåèð, êëàññèê Àçÿðáàéúàí âÿ Øÿðã ÿäÿáèééàòûíûí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðè ùàããûíäà ãèéìÿòëè ìöëàùèçÿëÿð ñþéëÿñÿ äÿ, áó ñàùÿéÿ ÷îõ àç äèããÿò éåòèðìèø âÿ áöòöí áÿäèè èñòåäàä âÿ ãöââÿñèíè áÿäèè ÿäÿáèééàòûí òàì éåíè ôîðìà âÿ æàíðëàðûíà ùÿñð åòìèøäèð. Äðàìàòóðýèéàñû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû òàðèõèíäÿ èëê íþâáÿäÿ Ìèëëè äðàìàòóðýèéàìûçûí áàíèñè êèìè ýåíèø øþùðÿò ãàçàíìûøäûð. Êå÷ÿí ÿñðèí 50-úè èëëÿðèíäÿ áèð-áèðèíèí àðäûíúà éàçäûüû “Ùåêàéÿòè-Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë êèìéàýÿð” (1850), “Ùåêàéÿòè-Ìöñéî Æîðäàí ùÿêèìè íÿáàòàò âÿ äÿðâèø Ìÿñòÿëè øàù úàäóêöíè-ìÿøùóð” (1850), “Ùåêàéÿòè-õûðñû-ãóëäóðáàñàí” (1851), “Ñÿðýöçÿøòè-âÿçèðè-õàíè Ëÿíêÿðàí” (1851), “Ñÿðýöçÿøòè-ìÿðäè-õÿñèñ” (“Ùàúû Ãàðà”) (1852) âÿ “Ìöðàôèÿ âÿêèëëÿðèíèí ùåêàéÿòè” (1855) àäëû êîìåäèéàëàðëà î, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà áþéöê, ÿñàñëû áèð äþíöø éàðàòäû âÿ îíó òàì éåíè áèð èíêèøàô éîëóíà ñàëäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ þç ïéåñëÿðè èëÿ ìèëëè ÿäÿáèééàòûìûçûí ðåàë ýåð÷ÿêëèêëÿ ÿëàãÿñèíè îëäóãúà ãöââÿòëÿíäèðäè, îíà äþâðöí àêòóàë èúòèìàè-ñèéàñè ìÿñÿëÿëÿðè âÿ ïðîáëåìëÿðè, õàëãûí çÿðóðè òÿëÿáëÿðè èëÿ áàüëû îëàí éåíè ìöíäÿðèúÿ, éåíè èäåéàëàð ýÿòèðäè âÿ ÿäÿáèééàòûìûçäà éåíè áèð ÿäÿáè ôîðìàíûí ìöêÿììÿë òÿìÿë äàøëàðûíû ãîéäó. Î, ùÿì äÿ éàëíûç Àçÿðáàéúàíäà äåéèë, öìóìÿí Éàõûí Øÿðã þëêÿëÿðèíäÿ äðàìàòóðýèéàíûí áàíèñè êèìè ôÿõðè àä ãàçàíäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí äðàìàòóðýèéàéà ìöðàúèÿò åòìÿñè îíóí ìààðèô÷è ýþðöøëÿðè, þç ùÿéàòûíû, èñòåäàäûíû, òöêÿíìÿç åíåðæèñèíè øöóðëó îëàðàã Àçÿðáàéúàíäà ìààðèô÷èëèê èäåéàëàðûíûí òÿáëèüèíÿ ùÿñð åòìÿñè èëÿ áèëàâàñèòÿ áàüëû èäè. Ãÿðáè Àâðîïà âÿ ðóñ ìààðèô÷èëÿðè êèìè, Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ äÿ õàëã êöòëÿëÿðè àðàñûíäà ìààðèô÷èëèê èäåéàëàðûíû éàéìàã ö÷öí äðàìàòóðýèéàíûí ÿí ìöíàñèá, ÿí ÿëâåðèøëè áèð âàñèòÿ, êÿñÿðëè èäåîëîæè ìöáàðèçÿ ñèëàùû îëäóüóíó äöçýöí âÿ âàõòûíäà ýþðìöø, áèð ìààðèô÷è êèìè ãûçüûí ÿäÿáè-èúòèìàè ôÿàëèééÿòÿ áàøëàéàðêÿí èëê íþâáÿäÿ äðàìàòóðýèéàéà ìöðàúèÿò åòìèø âÿ ÿäÿáè-òÿíãèäè ìÿãàëÿëÿðèíäÿ äÿ äðàì ÿñÿðëÿðèíèí òÿáëèüèíÿ õöñóñè äèããÿò éåòèðìèøäèð. Äðàì æàíðëàðû è÷ÿðèñèíäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ êîìåäèéàíû äàùà ÷îõ ñåâìèø âÿ Àçÿðáàéúàíäà éåíè ÿäÿáèééàòûí ÿñàñëàðûíû ìÿùç áó æàíðäà éàçäûüû ÿñÿðëÿðëÿ ãîéìóøäóð. Îíóí èëê íþâáÿäÿ êîìåäèéàéà ìöðàúèÿò åòìÿñèíè ãÿòèééÿí òÿñàäöôè áèð ùàäèñÿ ñàéìàã îëìàç. Áóíó ìöÿééÿí îáéåêòèâ, ùÿì÷èíèí ñóáéåêòèâ àìèëëÿð øÿðòëÿíäèðìèøäèð. ÕÛÕ ÿñðèí îðòàëàðûíäà Àçÿðáàéúàíäà ôåîäàëèçìèí òÿíÿççöëö ãöââÿòëÿíìèø âÿ î, þç òàðèõè èíêèøàôûíûí ñîí ìÿðùÿëÿñèíÿ àéàã áàñìûøäû. Áó èãòèñàäè, ñîñèàë __________ òàðèõè ïðîñåñ íÿòèúÿñèíäÿ ôåîäàë ùàêèìëÿðèíèí äàõèëè êîìèê ìàùèééÿòè, îíëàðûí çàùèðè äÿáäÿáÿñè, òÿìòÿðàüû, èääèàëàðû èëÿ ùÿãèãè äàõèëè ìÿíàñû, ïó÷ëóüó, ýåðè14 ëèéè, ùÿéàòäà þç ÿââÿëêè ðîëóíó, ìþâãåéèíè ñàõëàìàã èãòèäàðûíà ìàëèê îëìàìàñû, úÿìèééÿòèí èãòèñàäè-ìÿäÿíè òÿðããèñè ãàðøûñûíäà úèääè áèð áÿëàéà ÷åâðèëìÿñè àðàñûíäà çèääèééÿòëÿð êÿñêèí âÿ áàðûøìàç áèð øÿêèë àëìûøäû. Áåëÿëèêëÿ, áó äþâð Àçÿðáàéúàí ùÿéàòûíäà ñàòèðèê ÿñÿðëÿð, î úöìëÿäÿí êîìåäèéà ö÷öí çÿíýèí ìàòåðèàë, ðåàë êîìèê çèääèééÿòëÿð âÿ êîíôëèêòëÿð éàðàíìûøäû. Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí êîìåäèéàëàðû äà áèëàâàñèòÿ Àçÿðáàéúàí ýåð÷ÿêëèéèíäÿ éàðàíìûø áó éåíè ìÿçìóíäàí äîüìóøäó. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí êîìåäèéàéà ìöðàúèÿò åòìÿñèíäÿ áó æàíðûí îíóí òÿáèè èñòåäàäûíà, éàðàäûúûëûã ìåéëëÿðèíÿ óéüóí ýÿëìÿñè äÿ ìöùöì ðîë îéíàìûøäûð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè þç òÿáèÿòè åòèáàðèëÿ ùÿãèãÿòÿí éöêñÿê êîìèê èñòåäàäà, èòè òÿíãèäè àüûëà, èíúÿ éóìîð ùèññèíÿ, ðåàë ýåð÷ÿêëèêäÿ îáéåêòèâ ñóðÿòäÿ ìþâúóä îëàí êîìèê ùàäèñÿëÿðè âÿ èúòèìàè çèääèééÿòëÿðè ýþðìÿê, îíóí ùÿãèãè äàõèëè ìÿíàñûíû, ýÿëÿúÿê èãáàëûíû äÿðê åòìÿê ãàáèëèééÿòèíÿ ìàëèê èäè. Íÿùàéÿò, îíóí áèð êîìåäèîãðàô êèìè ôîðìàëàøìàñûíà âÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿñèíÿ äöíéà êîìåäèéàíÿâèñëèéèéíèí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðè, õöñóñÿí, Ìîëéåð âÿ Ãîãîë ãöââÿòëè òÿñèð ýþñòÿðìèøäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí êîìåäèéàëàðû ðåàëèñò ñÿíÿò ïðèíñèïëÿðè ÿñàñûíäà éàðàäûëìûøäûð. Ìÿùç îíóí êîìåäèéàëàðû èëÿ ÿäÿáèééàòûìûçäà ðåàëèñò ñÿíÿòèí, ñþçöí ùÿãèãè ìÿíàñûíäà ðåàëèçì éàðàäûúûëûã ìåòîäóíóí ìöêÿììÿë áèíàñû óúàëäûëìûøäûð. Îíëàðûí ÿñàñ èäåéà ìÿçìóíóíó âÿ ïðîáëåìëÿðèíè èñÿ ìààðèô÷èëèê òÿøêèë åòìèøäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ êîìåäèéàëàðûíäà õàëã ùÿéàòû âÿ ìÿèøÿòèíèí ýåíèø, äÿðèí, ðÿíýàðÿíý ÿêñèíè âåðìèøäèð. Î, ïéåñëÿðèíèí áÿäèè ìàòåðèàëûíû, ìþâçóñóíó äÿðèíäÿí ìöøàùèäÿ åòäèéè ðåàë ùÿéàò ùàäèñÿëÿðèíäÿí àëìûø âÿ áó ùÿéàòû, îëäóãúà äöçýöí, òÿáèè, èíàíäûðûúû ñóðÿòäÿ òÿñâèð åòìèøäèð. Îíóí äðàì ÿñÿðëÿðèíäÿ òÿñâèð îëóíìóø ùÿéàò ùÿð úöð ìöúÿððÿä, äèíè-ìèôèê òÿñÿââöðëÿðäÿí àçàääûð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ùÿì äÿ ðåàë ýåð÷ÿêëèéÿ åìïèðèê ìöíàñèáÿò áÿñëÿìÿìèø, õàëã ùÿéàòûíû êîðòÿáèè, íàòóðàëèñòúÿñèíÿ, áèð ôîòîãðàô êèìè ãÿëÿìÿ àëìàìûø, åéíè çàìàíäà ñöíè ñóðÿòäÿ ýþçÿëëÿøäèðìÿìèø, ðîìàíòèê áèð äîíà áöðöìÿìèøäèð. Î, òÿñâèð åòäèéè ùÿéàòûí, ùàäèñÿ âÿ ôàêòëàðûí äàõèëè ìàùèééÿòèíÿ, ðóùóíà íöôóç åòìèø, îíóí ÿí ìöùöì úÿùÿòëÿðèíè, òèïèê õöñóñèééÿòëÿðèíè ãÿëÿìÿ àëìûøäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí êîìåäèîãðàô êèìè ÿëàìÿòäàð, äèããÿòÿëàéèã áèð õöñóñèééÿòè äÿ îíäà îëìóøäóð êè, ÿñÿðëÿðèíäÿ äîüìà õàëãûíûí ìöÿééÿí òàðèõè áèð äþâðöíöí, áèëàâàñèòÿ ÕÛÕ ÿñðèí 30-40-úû èëëÿðèíèí àèëÿ-ìÿèøÿò âÿ èúòèìàè ìöíàñèáÿòëÿðèíèí äîëüóí, ðåàëèñò òÿñâèðèíè âåðìèøäèð. Î, ùÿéàòû ñàáèò, äóðüóí áèð ùàëäà äåéèë, ùÿðÿêÿòäÿ, èíêèøàôäà ýþòöðìöø âÿ ÿñÿðëÿðèíäÿ îíóí ùÿì êþùíÿëìèø, äîíóá ãàëìûø, äÿùøÿòëè áèð èúòèìàè áÿëàéà ÷åâðèëìèø ñàùÿëÿðèíè, ùÿì äÿ éåíè äîüóëàí, òÿøÿêêöë òàïàí âÿ áþéöê ýÿëÿúÿéè îëàí úÿùÿòëÿðèíè ÿêñ åòäèðìèøäèð. __________ Äöíéàýþðöøö åòèáàðèëÿ ìààðèô÷è îëàí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ïéåñëÿðèíäÿ þç äþâðöíöí ìöùöì, àêòóàë ìÿñÿëÿëÿðèíÿ òîõóíóð, ôåîäàë úÿìèééÿòèíèí ÿñàñ êîíôëèêò 15 âÿ çèääèééÿòëÿðèíè à÷ûá ýþñòÿðèðäè. Áó êîíôëèêò âÿ çèääèééÿòëÿð äÿðèí èúòèìàèñèéàñè ñÿúèééÿ äàøûéûð âÿ êå÷ÿí ÿñðèí îðòàëàðûíäà ùàêèì äèíè-ôåîäàë òÿáÿãÿëÿðëÿ éåíè áàø ãàëäûðìàãäà îëàí ìöòÿðÿããè ãöââÿëÿð àðàñûíäà ýåäÿí ìöáàðèçÿíè ÿêñ åäèðèðäè. Áþéöê ÿäèáèìèç Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí äîüðó îëàðàã ýþñòÿðäèéè êèìè, îíóí “ÿë âóðäóüó ìÿñÿëÿëÿðèí ùàìûñûíäàí ãàí ãîõóñó ýÿëèðäè”.* Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ êîìåäèéàëàðûíäà òÿñâèð îëóíìóø çÿíýèí âÿ ðÿíýàðÿíý ñóðÿòëÿð àëÿìèíäÿ ìÿíôè ãÿùðÿìàíëàð ìöùöì éåð òóòóð. Èúòèìàè ùÿéàòû ìààðèô÷èëèê èäåîëîýèéàñû ìåéàðûíäàí ãèéìÿòëÿíäèðÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ôåîäàë úÿìèééÿòèíèí ÿñàñ íþãñàí âÿ åéèáëÿðèíè èëê íþâáÿäÿ ùàêèì èìòèéàçëû òÿáÿãÿëÿðëÿ – áÿéëÿð âÿ ðóùàíèëÿðëÿ áàüëàìûø âÿ áóíà ýþðÿ äÿ èëê íþâáÿäÿ îíëàðû þç êîìåäèéàëàðûíûí ÿñàñ ãÿùðÿìàíëàðû âÿ òÿíãèä ùÿäÿôëÿðè êèìè ýþòöðìöøäöð. Îíóí ïéåñëÿðèíäÿ òÿñâèð îëóíìóø Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë êèìéàýÿð, äÿðâèø Ìÿñòÿëè øàù, Õàí, âÿçèð Ìèðçÿ Ùÿáèá, Ùåéäÿð áÿé, Ùàúû Ãàðà, Àüà Ìÿðäàí êèìè ìÿíôè òèïëÿð ìöúÿððÿä áèð áÿé, ìöúÿððÿä áèð ðóùàíè, ìöúÿððÿä áèð ùàêèì, ìöúÿððÿä áèð òàúèð âÿ éàõóä ìöÿééÿí åéèáëÿðè ÿêñ åòäèðÿí ôèãóðëàð, ñõåìàòèê, áèðòÿðÿôëè ñóðÿòëÿð äåéèëäèð. Îíëàð êîíêðåò áèð èúòèìàè òÿáÿãÿíèí, çöìðÿíèí òèïèê õöñóñèééÿòëÿðèíè þçëÿðèíäÿ öìóìèëÿøäèðÿí, åéíè çàìàíäà ôÿðäè êåéôèééÿòëÿðëÿ âåðèëÿí ùÿéàòè, úàíëû, äîëüóí õàðàêòåðëÿð, ñþçöí ùÿãèãè ìÿíàñûíäà òèïèê øÿðàèòäÿ âåðèëìèø òèïèê ñóðÿòëÿðäèð. Ìÿñÿëÿí, “Êèìéàýÿð” êîìåäèéàñûíäà Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë âÿ “Ìöñéî Æîðäàí âÿ äÿðâèø Ìÿñòÿëè øàù” êîìåäèéàñûíäà Ìÿñòÿëè øàù ñóðÿòèíäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ñàäÿúÿ îëàðàã ôûðûëäàã÷û áèð êèìéàýÿðè, äÿðâèøè äåéèë, ôåîäàë úÿìèééÿòèíèí ìöÿééÿí èúòèìàè ãðóïëàðûíûí òèïèê íöìàéÿíäÿëÿðèíè éàðàòìûøäûð. Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë ñóðÿòèíäÿ éàëàí÷û êèìéàýÿðëÿðÿ, àëèìëÿðÿ ìÿõñóñ õöñóñèééÿòëÿð öìóìèëÿøäèðèëìèøäèð. Áó ñóðÿòäÿ åéíè çàìàíäà ìöñÿëìàí ðóùàíèëÿðè ö÷öí ñÿúèééÿâè îëàí áèð ñûðà òèïèê úÿùÿòëÿð äÿ ïàðëàã ÿêñèíè òàïìûøäûð. Ìÿñòÿëè øàù ñóðÿòèíäÿ èñÿ Àçÿðáàéúàí âÿ Éàõûí Øÿðã õàëãëàðûíûí ùÿéàòûíäà ìöùöì ðîë îéíàéàí äÿðâèøëÿðèí õàðàêòåðèê êåéôèééÿòëÿðè òîïëàíìûøäûð. Äðàìàòóðã Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëè äÿ, Ìÿñòÿëè øàùû äà õàëãûí àâàìëûã âÿ ýåðèëèéèíäÿí èñòèôàäÿ åäèá, îíó ñîéóá-òàëàéàí, èíêèøàôû ãàðøûñûíäà äóðàí úèääè áèð ÿíýÿë, ìöùöì èúòèìàè áèð áÿëà êèìè êÿñêèí òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòìóøäóð. Ëàêèí êèìéàýÿð âÿ äÿðâèø ñóðÿòëÿðèíäÿ åéíè çàìàíäà äÿðèí äàõèëè áèð ìÿíà äà èôàäÿ îëóíìóøäóð. Áó ñóðÿòëÿð âàñèòÿñèëÿ äðàìàòóðã îðòà ÿñðÿ õàñ ñõîëàñòèê äöøöíúÿíèí ïó÷ëóüóíó, ýÿðÿêñèçëèéèíè à÷ûá ýþñòÿðèð, áöòþâëöêäÿ äèíè-ôåîäàë òÿôÿêêöð ÿëåéùèíÿ ÷ûõûðäû. Êîìåäèéàëàðäà òÿíãèä âÿ èíêàð ùÿì äÿ êîíêðåò ìöñáÿò èäåàë íàìèíÿ àïàðûëûð, àüëûí, äöíéÿâè åëìëÿðèí, ãàáàãúûë ìÿäÿíèééÿòèí, ùÿãèãè çÿùìÿòèí, äöíéàíû éåíè äÿðêåòìÿ ñèñòåìèíèí òÿáëèüèíÿ õèäìÿò ýþñòÿðèðäè. “Âÿçèðè-õàíè-Ëÿíêÿðàí” êîìåäèéàñûíäà òÿñâèð îëóíàí Õàí âÿ âÿçèð Ìèðçÿ Ùÿáèá ñóðÿòëÿðèíäÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ôåîäàë-èñòèáäàä öñóëè-èäàðÿñèíèí àëè ùàêèìëÿ- __________ * Ì.Ô.Àõ ó í ä ç à ä ÿ. Ìÿãàëÿëÿð ìÿúìóÿñè. Áàêû, 1962, ñ.67 16 ðèíèí ñÿúèééÿâè ñèôÿòëÿðèíè ÿêñ åòäèðìèøäèð. ßñÿðäÿ õàí äà, âÿçèð äÿ þëêÿíèí, õàëãûí òàëåéèíÿ ëàãåéä ìöíàñèáÿò áÿñëÿéÿí, ìöàñèð äþâðäÿ àëè äþâëÿò áàø÷ûëàðûíûí ãàðøûñûíäà äóðàí áþéöê, úèääè, ìÿñóë âÿçèôÿëÿðäÿí, òÿëÿáëÿðäÿí òàì áèõÿáÿð îëàí, éàëíûç þç øÿõñè ìÿíàôåéè, âÿùøè èíñòèíêòëÿðè ùàããûíäà äöøöíÿí íàäàí, êöòáàø, çàëûì, ÿäàëÿòñèç ùàêèìëÿð êèìè òÿñâèð îëóíìóøäóð. Êîìåäèéàäà ìöÿëëèô õàíûí âÿ áàø âÿçèðèí íþãñàíëàðûíû áó âÿ éà äèýÿð ùàêèìÿ õàñ îëàí ÿçÿëè áèð õöñóñèééÿò êèìè äåéèë, öìóìÿí ôåîäàë ùàêèìëÿðèíèí òèïèê úÿùÿòëÿðè êèìè ãèéìÿòëÿíäèðìèøäèð. Îíóí “Ùàúû Ãàðà” êîìåäèéàñûíûí ìÿíôè ãÿùðÿìàíû îëàí Ùåéäÿð áÿé ñóðÿòèíäÿ ÿñðèí îðòàëàðûíäà ìöôëèñëÿøìÿéÿ äîüðó ýåäÿí ìöëêÿäàðëàðûí òèïèê ñóðÿòè éàðàäûëìûøäûð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ÿñÿðèíäÿ Ùåéäÿð áÿéèí äèëè èëÿ “ýóéà êè, ìÿí Áàíàçîð åðìÿíèñèéÿì êè, ýÿðÿê ýöíäöç àõøàìàäÿê êîòàí ñöðÿì, éà ëÿìáÿðàíëûéàì êè, ãóðä áÿñëÿéÿì âÿ éà ëÿêÿì êè, êÿíäëÿðäÿ ÷ÿð÷èëèê åäÿì!.. Ùå÷ âàõò Úàâàíøèðäÿí (áóðàäà ñþùáÿò áþéöê òàðèõè êå÷ìèøè îëàí âàðëû, àäëû-ñàíëû áÿéëèêäÿí ýåäèð – Í.Ì.) êîòàí÷û âÿ êöì÷ö ýþðöêìÿéèá! Ìÿíèì àòàì Ãóðáàí áÿé îíó åòìÿéèá, ìÿí êè îíóí îüëó Ùåéäÿð áÿéÿì, ìÿí äÿ åòìÿéÿúÿéÿì” – äåìÿêëÿ ìÿñÿëÿíèí êþêöíÿ, ìàùèééÿòèíÿ íöôóç åäèð âÿ ýþñòÿðèðäè êè, òöôåéëèëèê, çÿùìÿòÿ õîð ìöíàñèáÿò áó âÿ éà äèýÿð áèð áÿéÿ õàñ îëàí ñèôÿò éîõ, öìóìèééÿòëÿ áÿéëèéèí òèïèê õöñóñèééÿòèäèð. Ùÿìèí ÿñÿðèí èêèíúè ãÿùðÿìàíû îëàí Ùàúû Ãàðà ñóðÿòèíäÿ èñÿ áó äþâð Àçÿðáàéúàí òàúèðëèéèíèí ñÿúèééÿâè ñèôÿòëÿðè öìóìèëÿøäèðèëìèøäèð. ßñÿðäÿ òàúèð õÿñèñëèê, òàìàùêàðëûã, àúýþçëöê òèìñàëû êèìè ãÿëÿìÿ àëûíìûøäûð. Ìöÿëëèô Ùàúû Ãàðàíûí äà íþãñàíëàðûíû êîíêðåò òàðèõè ùÿéàòûí ìÿùñóëó êèìè àëûð, ÿñðèí îðòàëàðûíäà áóðæóà êåéôèééÿòè êÿñá åäÿí òàúèðëèéèí ñÿúèééÿâè ñèôÿòëÿðè êèìè âåðèðäè. “Ìöðàôèÿ âÿêèëëÿðè” êîìåäèéàñûíäà Àüà Ìÿðäàí ñóðÿòè òèìñàëûíäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ èúòèìàè ùÿéàòäà ìöùöì ìþâãå òóòàí áàøãà áèð òÿáÿãÿíèí – ìÿùêÿìÿ ìÿìóðëàðûíûí ñàòèðèêðåàëèñò áÿäèè ñóðÿòèíè ìåéäàíà ýÿòèðìèøäèð. Àüà Ìÿðäàí þç èøèíÿ ýþðÿ þçáàøûíàëûã âÿ ãàíóñëóã ÿëåéùèíÿ ÷ûõìàëû, ùÿãèãÿò, äöçëöê âÿ ÿäàëÿò êåøèéèíäÿ äóðìàëûäûð. Ëàêèí ÿí àäè èíñàíè ùèññëÿðäÿí, õàëã ãàðøûñûíäà áîðú, ìÿñóëèééÿò ùèññèíäÿí òàì ìÿùðóì îëàí Àüà Ìÿðäàí âÿêèëëèêäÿí áèð ãàçàíú ìÿíáÿéè êèìè ñóè-èñòèôàäÿ åäèð, õàëãûí áàøûíà ÷îõ ìöñèáÿòëÿð ýÿòèðèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ÿñÿðèíäÿ àéäûí âÿ áàðèç øÿêèëäÿ íöìàéèø åòäèðèðäè êè, ðöøâÿòõîðëóã, ÿäàëÿòñèçëèê, ãàíóíñóçëóã áó òÿáÿãÿíèí – ìÿìóðëàðûí òèïèê ñèôÿòëÿðèäèð. Êîìåäèéàäàí åéíè çàìàíäà áåëÿ áèð àéäûí ãÿíàÿò àëûíûðäû êè, ìÿìóðëàðûí áó ñèôÿòëÿðè èúòèìàè ìöùèòèí ìÿùñóëóäóð, ìþâúóä öñóëè-èäàðÿ èëÿ áèëàâàñèòÿ øÿðòëÿíèð. Áöòþâëöêäÿ ýþòöðäöêäÿ, ùàêèì èìòèéàçëû òÿáÿãÿëÿðè òÿìñèë åäÿí ìÿíôè òèïëÿð ñèëñèëÿñè âàñèòÿñèëÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ôåîäàë úÿìèééÿòèíèí ÿñàñ èúòèìàè íþãñàíëàðûíû âÿ çèääèééÿòëÿðèíè à÷ûá ýþñòÿðèð, îíóí õàëãà çèää áèð ãóðóëóø îëäóüó íÿòèúÿñèíè ÷ûõàðûðäû. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ áèð ìààðèô÷è êèìè êîìåäèéàëàðûíäà ôåîäàë úÿìèééÿòèíèí __________ ÿñàñ èúòèìàè åéèáëÿðèíè òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòìàãëà áÿðàáÿð, þç ìöàñèðëÿðèíè, õöñóñèëÿ, ýÿíúëèéèí ìààðèô÷èëèê èäåéàëàðûíà, äöíéÿâè åëìëÿðèí âÿ ìöòÿðÿããè Àâðîïà 17 ìÿäÿíèééÿòèíèí íàèëèééÿòëÿðèíÿ éèéÿëÿíìÿéÿ ÷àüûðìûø, èíñàí àüëûíà, çÿêàñûíà éöêñÿê ãèéìÿò âåðìèø, øÿõñèééÿò àçàäëûüû óüðóíäà ôÿàë ìöáàðèçÿ àïàðìûøäûð. Áöòöí ìààðèô÷èëÿð êèìè, îíóí äà éàðàäûúûëûüûíäà çÿùìÿò ìþâçóñó, èúòèìàèôàéäàëû ÿìÿéèí, ñÿíÿòèí òÿãäèðè âÿ òÿáëèüè ìöùöì éåð òóòóð. “Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë êèìéàýÿð” êîìåäèéàñûíûí ìöñáÿò ãÿùðÿìàíû îëàí øàèð Ùàúû Íóðó Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà ìààðèô÷èëèê ýþðöøëÿðèíè èôàäÿ åäÿí èëê çèéàëû îáðàçûäûð. Ùàúû Íóðó “íóõóëóëàðûí” âÿ êèìéàýÿðèí òàì çèääèíè òÿøêèë åäèð. Î, àüûëû, ìààðèôè, çÿùìÿòè òÿìñèë åäÿí áèð ñóðÿò êèìè òÿãäèì îëóíìóøäóð. Ùàúû Íóðó äóðüóí âÿ ãàðàíëûã ôåîäàë äöíéàñûíäà ïàðëàéàí áèð èøûã øöàñûäûð. Ùå÷ òÿñàäöôè äåéèëäèð êè, ìöÿëëèô øàèðè Íóðó – èøûã àäëàíäûðìûøäûð. Ùàúû Íóðó õàëãûíûí, âÿòÿíèíèí òàëåéè ùàããûíäà äöøöíÿí àüûëëû, èøýöçàð, èñòåäàäëû áèð çèéàëûäûð. Ëàêèí îíóí úÿìèééÿòäÿ ùå÷ áèð ìþâãåéè éîõäóð. Î, èúòèìàè ìöùèòÿ, ìöàñèðëÿðèíèí ùÿéàò òÿðçèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿ áèëìèð, âÿòÿíèí òÿðÿããèñè éîëóíäà êîíêðåò èø ýþðìÿê èãòèäàðûíäà äåéèëäèð. Øàèð þçö äÿ êàñûá áèð ùÿéàò ñöðöð. Ìöÿëëèô îíóí áó ôàúèÿñèíè äÿ “íóõóëóëàð” àëÿìè èëÿ áàüëàéûð. Êîìåäèéàäà “íóõóëóëàð”äàí áèðèñè “...áÿñ ñÿí íèéÿ þç ñÿíÿòèíäÿí õîøýöçÿðàí äåéèëñÿí? Ãûø òàïñàí, éàç òàïìàçñàí; éàç òàïñàí, ãûø òàïìàçñàí; ñÿíèí ñþçöíëÿ, ñÿíèí ùöíÿðèí, éÿíè øåèð äåìÿê áÿñ ýÿðÿê áèð áþéöê èêñèð îëàéäû?!” – äåäèêäÿ Ùàúû Íóðó îíà áåëÿ úàâàá âåðèð: “Áÿëè, ìÿíèì ùöíÿðèì ôèëùÿãèãÿ èêñèðäèð. Àììà íåúÿ êè, ñèç äåéèðñèíèç, èêñèðÿ ëàìÿùàëÿ áàøãà ôèëèççàò ëàçûìäûð êè, îíóí òÿñèðèíè ãÿáóë åäÿ: ùàáåëÿ ìÿíèì ùöíÿðèì ö÷öí äÿõè ÿðáàáè-çþâã âÿ êàìàë âÿ ìÿðèôÿò ëàçûìäûð êè, äåäéèì ÿøàðûí ãÿäðèíè áèëÿëÿð. Çÿìàíè êè, ìÿíèì áÿõòèìäÿí ùÿìøÿùÿðëèëÿðèì äÿ êè, ñèçñèíèç, íÿ êàìàë âàð, íÿ àüûë âàð, íÿ áåéèí âàð; áó ñóðÿòäÿ ìÿíèì ùöíÿðèìäÿí íÿ ôàéäà ùàñèë îëàúàã, ìÿíèì øåðèì íÿéÿ ìÿñðÿôäèð? Áó ñþçëÿðëÿ Ùàúû Íóðó, áèð òÿðÿôäÿí, “íóõóëóëàðû” òÿðÿããè, èíêèøàô, èøûã äöøìÿíè êèìè äàìüàëàéûð, èêèíúè òÿðÿôäÿí èñÿ, ôåîäàë úÿìèééÿòèíäÿ àüûëû, çÿêàñû, èñòåäàäû áàøûíà áÿëà îëàí çèéàëûëàðûí àúû òàëåéèíè, ôàúèÿñèíè à÷ûá ýþñòÿðèðäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Ùàúû Íóðóíóí äèëè èëÿ “ùÿð êÿñèí þç ñÿíÿòè þçöíÿ èêñèðäèð âÿ õîø ýöçÿðàíûíà áàèñäèð” – äåìÿêëÿ þç àìàëûíû èôà åäèð, àüûëà, çÿùìÿòÿ ùèìí îõóéóðäó. “Ìöñéþ Æîðäàí âÿ äÿðâèø Ìÿñòÿëè øàù” êîìåäèéàñûíäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ùèéëÿýÿð, ôûðûëäàã÷û, àâàì àäàìëàðû àëäàäûá ñîéàí, òöôåéëè ùÿéàò ñöðÿí äÿðâèø Ìÿñòÿëè øàùà ãàðøû ôðàíñûç íÿáàòàò àëèìè ìöñéþ Æîðäàí îáðàçûíû éàðàòìûøäûð. ßñÿðäÿ î, åëì, ìààðèô âÿ òÿðÿããè äöíéàñûíûí íöìàéÿíäÿñè êèìè òÿãäèð âÿ òÿáëèü îëóíóð. ×îõ ÿëàìÿòäàðäûð êè, Ìÿñòÿëè øàù ýåðèäÿ ãàëìûø ôåîäàë þëêÿñè îëàí Èðàíäàí, íÿáàòàò àëèìè èñÿ, èíêèøàô åòìèø áóðæóà þëêÿñè îëàí Ôðàíñàäàí ýÿëìèøäèð. Ùÿìèí êîìåäèéàäà ýÿíú Øàùáàç áÿé ñóðÿòèíäÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àçÿðáàéúàí ýÿíúëèéèíèí éåíè äöíéàéà ãîâóøìàã, åëìÿ, ìààðèôÿ, Àâðîïà ìÿäÿíèééÿòèíèí íàèëèééÿòëÿðèíÿ éèéÿëÿíìÿê úÿùäëÿðèíè òÿãäèð åäèðäè. Ìöÿëëèôèí áþéöê ìÿùÿá__________ áÿò âÿ ñÿìèìèééÿòëÿ ãÿëÿìÿ àëäûüû Øàùáàç áÿé ñóðÿòè ñîíðàëàð Í.Âÿçèðîâ, ß.Ùàãâåðäèéåâ, Í.Íÿðèìàíîâ âÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ òÿðÿôèíäÿí éàðà18 äûëìûø ìöáàðèç ìààðèô÷è, çèéàëû ãÿùðÿìàíëàð ñèëñèëÿñèíèí èëê íöìàéÿíäÿñè êèìè äèããÿòÿëàéèãäèð. “Âÿçèðè-õàíè-Ëÿíêÿðàí” êîìåäèéàñûíäà Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Òåéìóðàüà ñóðÿòèíäÿ ìààðèô÷è ùàêèì èäåéàëàðûíû òÿáëèü åòìèøäèð. “Õûðñ ãóëäóðáàñàí” êîìåäèéàñûíûí ýÿíú ãÿùðÿìàíû Áàéðàì õàëãûìûçûí áèð ñûðà ìöñáÿò êåéôèééÿòëÿðèíè þçöíäÿ òÿìñèë åäÿí äîëüóí êÿíäëè ñóðÿòèäèð. Îíóí “Ìöðàôèÿ âÿêèëëÿðè” êîìåäèéàñûíäà éöêñÿê èíñàíè ñèôÿòëÿðè èëÿ ñÿúèééÿëÿíÿí Ñÿêèíÿ õàíûì âÿ ßçèç áÿé ñóðÿòëÿðè éàðàäûëìûøäûð. “Õûðñ ãóëäóðáàñàí” âÿ “Ùàúû Ãàðà” êîìåäèéàëàðûíäà Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ÷àð ìÿìóðëàðûíûí áÿäèè îáðàçëàðûíû äà éàðàòìûøäûð. Îíëàðûí è÷ÿðèñèíäÿ çàñåäàòåë âÿ íà÷àëíèê ñóðÿòëÿðè õöñóñè ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð. Äðàìàòóðã ùÿð èêè ÷àð ìÿìóðóíó ìöñáÿò ïëàíäà ãÿëÿìÿ àëìûø, îíëàðû þëêÿäÿ ãàíóí-ãàéäàíû ýþçëÿéÿí, ÿäàëÿòëè ùàêèìëÿð êèìè òÿãäèì åòìèøäèð. Ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, çàñåäàòåë âÿ íà÷àëíèê ñóðÿòëÿðèíèí òÿñâèðèíäÿ ìöÿëëèô ùÿéàò ùÿãèãÿòëÿðèíè òÿùðèôÿ, èäåàëèçÿéÿ éîë âåðìèøäèð. Ëàêèí î, ÷àð ùàêèìëÿðèíèí èúòèìàè ãÿáàùÿòëÿðèíÿ òàì ëàãåéä îëìàìûø, ùÿð èêè ÿñÿðèíäÿ éåðè ýÿëäèêúÿ îíëàðûí áöðîêðàòèçìèíè, ðöøâÿòõîðëóüóíó âÿ ÿäàëÿòñèçëèéèíè à÷ûã âÿ êÿñêèí òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòìóøäóð. Ìÿñÿëÿí, “Ùàúû Ãàðà” êîìåäèéàñûíäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ÷àð ùàêèìëÿðèíèí èúòèìàè íþãñàíëàðûíû áåëÿ èôøà åäèðäè. Ãà÷àã ìàë êå÷èðìÿê áàðÿäÿ áÿéëÿðëÿ ñþùáÿò àïàðàðêÿí Ùàúû Ãàðà ÷àð áöðîêðàòèê öñóëè-èäàðÿñè, éåðëè ÷àð ìÿìóðëàðû ùàããûíäà áåëÿ áèð ìöëàùèçÿ ñþéëÿéèð: “Ðóñ àäû ýÿëÿíäÿ (Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ÷àð ìÿìóðëàðûíû íÿçÿðäÿ òóòóð – Í.Ì.) áàüðûì éàðûëûð. Îíëàðûí ãûëûíúû-òöôÿíýè î ãÿäÿð ìÿíè ãîðõóòìóð êè, ñèëèñòè, àïàð-ýÿòèðè úàíûìà âÿëâÿëÿ ñàëûð”. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí êîìåäèéàëàðûíäà áèð ñèëñèëÿ ãàäûí ñóðÿòëÿðè ìþâúóääóð. Áó ñóðÿòëÿð êëàññèê ïîåçèéàìûçäà ðîìàíòèê öñëóáäà òÿñâèð åäèëìèø èëàùè ýþçÿëëÿð âÿ éà ìöòè, àúèç, äèëñèç-àüûçñûç ãàäûíëàð äåéèëäèðëÿð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí ãàäûí ãÿùðÿìàíëàðû ãàáàðûã ìèëëè êîëîðèòëÿ ãÿëÿìÿ àëûíìûø úàíëû õàðàêòåðëÿð, ñþçöí ùÿãèãè ìÿíàñûíäà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà éåíè, îðèæèíàë âÿ äîëüóí ðåàëèñò ñóðÿòëÿðäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ãàäûí ñóðÿòëÿðè ìöõòÿëèô èúòèìàè òÿáÿãÿëÿðÿ ìÿíñóáäóðëàð. Îíëàð õàðàêòåð, àüûë âÿ äöøöíúÿ òÿðçè, àèëÿäÿ âÿ ùÿéàòäà òóòäóãëàðû ìþâãå áàõûìûíäàí äà áèð-áèðëÿðèíäÿí êÿñêèí ñóðÿòäÿ ôÿðãëÿíèðëÿð. Îíëàðûí àðàñûíäà ùÿì ìöòè, àúèç, þç òàëåéèíÿ ñþçñöç áîéóí ÿéÿí, ùÿì äÿ øÿõñè àðçóñó, ìÿíàôåéè óüðóíäà ôÿàë ìöáàðèçÿ àïàðìàüû áàúàðàí, ùÿì àâàì, ñàäÿëþâù, ùÿì äÿ ùèéëÿýÿð, äÿëÿäóç ãàäûí ñóðÿòëÿðè âàðäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ÿëâàí âÿ ðÿíýàðÿíý áîéàëàðëà ãÿëÿìÿ àëäûüû ãàäûí ñóðÿòëÿðè ñèëñèëÿñè îíóí äðàìàòóðýèéàñûíûí âÿ öìóìÿí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí áþéöê íàèëèééÿòè èäè. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ êîìåäèéàëàðûíäà áèð ñèëñèëÿ èêèíúè äÿðÿúÿëè âÿ åïèçîäèê ñóðÿòëÿðÿ äÿ òÿñàäöô åäèðèê. Îíëàð áàøëûúà îëàðàã ÿñàñ ñóðÿòëÿðèí õàðàêòåðèíè âÿ ïñè__________ õîëîýèéàñûíû ìöêÿììÿë à÷ìàã ìÿãñÿäè èëÿ êîìåäèéàëàðà äàõèë åäèëìèøëÿð. Ëàêèí áó ñóðÿòëÿð ìöÿééÿí ìöñòÿãèì ìÿíàéà, èäðàê ÿùÿìèééÿòèíÿ äÿ ìàëèêäèðëÿð. 19 Ìèðçÿ Ôÿòÿëè þç èêèíúè äÿðÿúÿëè âÿ åïèçîäèê ñóðÿòëÿðèíè áèð íå÷ÿ äèàëîãó èëÿ îíëàðûí õàðàêòåðèíèí âÿ ïñèõîëîýèéàñûíûí áàøëûúà õöñóñèééÿòëÿðèíè à÷ìàüà ìöâÿôôÿã îëìóø, ìöõòÿëèô òÿáÿãÿëÿðè, èúòèìàè ãðóïëàðû òÿìñèë åäÿí îðèæèíàë áÿäèè îáðàçëàð éàðàòìûøäûð. Ìÿñÿëÿí, îíóí èëê êîìåäèéàñûíäà Øåéõ Ñàëàù âÿ Ìîëëà Ùÿìèä ñóðÿòëÿðèíäÿ ìöñÿëìàí ðóùàíèëÿðèíèí ñÿúèééÿâè ñèôÿòëÿðè öìóìèëÿøäèðèëìèøäèð. “Âÿçèðè-õàíè-Ëÿíêÿðàí” êîìåäèéàñûíäà î, éàëòàã, èêèöçëö, ùèéëÿýÿð ñàðàé ÿéàíëàðûíûí áÿäèè ñóðÿòëÿðèíè éàðàòìûøäûð. Ùÿìèí êîìåäèéàäà åéíè çàìàíäà âÿçèðèí åâ õèäìÿò÷èëÿðè ñèìàñûíäà ôåîäàë äöíéàñûíäà èíñàíè ëÿéàãÿòè, ùöãóãëàðû òàïäàíàí, ýöíàùëû-ýöíàùñûç ùÿð úöð òÿùãèð âÿ èøýÿíúÿéÿ ìÿðóç ãàëàí íþêÿðëÿðèí áÿäèè ñóðÿòëÿðè ãÿëÿìÿ àëûíìûøäûð. Àõóíäçàäÿíèí “Õûðñ ãóëäóðáàñàí” êîìåäèéàñûíäà õàðàêòåð, ùÿéàò âÿ äöøöíúÿ òÿðçèíÿ ýþðÿ áèð-áèðèíäÿí êÿñêèí ñóðÿòäÿ ôÿðãëÿíÿí áèð ñûðà êÿíäëè ñóðÿòëÿðè (Íàìàç, Íÿúÿô, Òàðâåðäè, Îðóú, Âÿëè) âàðäûð. Áåëÿëèêëÿ, Àõóíäçàäÿ þç êîìåäèéàëàðûíäà Àçÿðáàéúàí ùÿéàòûíûí ýåíèø, ùÿðòÿðÿôëè, äÿðèí ÿêñèíè âåðìèø, Àçÿðáàéúàí úÿìèééÿòèíèí äåìÿê îëàð êè, ÿñàñ ñèíèô, òÿáÿãÿ, èúòèìàè ãðóïëàðûíûí äîëüóí áÿäèè ñóðÿòëÿðèíè éàðàòìûøäûð. Ìÿùç áóíà ýþðÿ îíóí äðàìàòóðýèéàñû ÕÛÕ ÿñðèí 30-40-úû èëëÿð Àçÿðáàéúàí ùÿéàòûíûí ýöçýöñö, åíñèêëîïåäèéàñû ùåñàá îëóíóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ êîìåäèéà æàíðûíûí õöñóñèééÿòëÿðèíÿ, ñèðëÿðèíÿ äÿðèíäÿí áÿëÿä îëàí áèð äðàìàòóðãäóð. Î, ÿñÿðëÿðè ö÷öí ùÿéàòè, òÿáèè, îðèæèíàë âÿ ìàðàãëû ñóðÿòëÿð äöøöíöá òàïìûø, òÿñâèð åòäèéè ùàäèñÿëÿðè äèíàìèê, ýÿðýèí âÿ ìàðàãëû áèð êîìïîçèñèéà ÿòðàôûíäà áèðëÿøäèðìèøäèð. Îíóí êîìåäèéàëàðû ùÿéàòè áèð çàâéàçêà èëÿ áàøëàéûð, ðÿâàí, òÿáèè âÿ ðåàë áèð øÿêèëäÿ äàâàì âÿ èíêèøàô åòäèðèëèð, ýÿðýèí áèð êóëìèíàñèéà íþãòÿñèíÿ ãàëäûðûëûð âÿ ÿñàñÿí èíàíäûðûúû, ìÿíòèãè âÿ ÿëàìÿòäàð áèð ðàçâéàçêà èëÿ òàìàìëàíûð. Äðàìàòóðã êîìåäèéàëàðûíäà òÿñâèð åòäèéè ñóðÿòëÿðè ìöùèòëÿ ñûõ ÿëàãÿäÿ ýþòöðöð, îíëàðû ìöõòÿëèô øÿðàèòÿ, âÿçèééÿòëÿðÿ ñàëûð, äàèì èøäÿ, ùÿðÿêÿòäÿ, ýÿðýèí áèð ìöáàùèñÿäÿ, òîããóøìà âÿ ìöáàðèçÿäÿ ÿêñ åòäèðèð. Êîìåäèéàëàðäà ñöæåòèí âÿ êîìïîçèñèéàíûí áöòöí êîìïîíåíòëÿðè, ùÿòòà ÿí êè÷èê äåòàëëàð âÿ åïèçîäèê ñóðÿòëÿð áåëÿ ìöÿëëèôèí ìÿãñÿä âÿ èäåàëûíûí äöçýöí âÿ ìöêÿììÿë à÷ûëìàñûíà òàáå åäèëìèøäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ íàäèð èñòåäàäà ìàëèê îëàí êîìåäèîãðàôëàð íÿñëèíÿ ìÿíñóáäóð. Îíóí êîìåäèéàëàðû ÿââÿëèíäÿí ñîíóíà ãÿäÿð êîìèçìëÿ, ýöëöøëÿ àøûëàíìûø, éîüðóëìóøäóð. Äðàìàòóðãóí ÿñÿðëÿðèíäÿ òÿñâèð åäèëìèø ñóðÿòëÿðèí ìàùèééÿòèíäÿí, äöøäöêëÿðè âÿçèééÿòäÿí àñûëû îëàðàã ýöëöø áÿçÿí ñàòèðèê, áÿçÿí èñÿ éóìîðèñòèê ñÿúèééÿ äàøûéûð. Î, ìÿíè ãÿùðÿìàíëàðûíû ÿñàñÿí ñàòèðèê áîéàëàðëà, ðÿüáÿò áÿñëÿäèéè, òÿãäèð âÿ òÿáëèü åòäèéè ñóðÿòëÿðè èñÿ õÿôèô éóìîðèñòèê áîéàëàðëà ãÿëÿìÿ àëìûøäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí êîìåäèéàëàðû úàíëû õàëã äèëè ÿñàñûíäà éàðàäûëìûøäûð. __________ Èòè ìöøàùèäÿéÿ, íàäèð ùàôèçÿéÿ, éöêñÿê èñòåäàäà ìàëèê îëàí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Àçÿðáàéúàí äèëèíèí òöêÿíìÿç ñÿðâÿòèíÿ ìöêÿììÿë éèéÿëÿíìèø, îíóí ñÿúèé20 éÿâè õöñóñèééÿòëÿðèíè, ãðàììàòèê ãàéäà-ãàíóíëàðûíû, ÿí èíúÿ ÷àëàðëàðûíû, ìöõòÿëèô èúòèìàè òÿáÿãÿëÿðèí íèòã-äàíûøûã öñëóáëàðûíû äÿðèíäÿí þéðÿíìèø, õàëã äèëèíèí çÿíýèí âÿ ðÿíýàðÿíý ñþç åùòèéàòûíäàí, ãöäðÿò âÿ èìêàíëàðûíäàí ìÿùàðÿòëÿ èñòèôàäÿ åòìèøäèð. Áÿäèè äèëèí òÿáèèëèéè úàíëûëûüû, çÿíýèíëèéè, ðÿíýàðÿíýëèéè, ñÿëèñëèéè âÿ àéäûíëûüû äðàìàòóðãóí äðàì äèëèíèí öìäÿ õöñóñèééÿòëÿðèíè, ìÿçèééÿòëÿðèíè òÿøêèë åäèð. Îíóí êîìåäèéàëàðûíû îõóäóãäà ïåðñîíàæëàðûí äèëèíäÿ èøëÿíèëìèø úàíëû õàëã äèëèíÿ ìÿíñóá îëàí ñþç âÿ èôàäÿëÿðèí, èäèîìà âÿ ôðàçåîëîæè áèðëÿøìÿëÿðèí, àòàëàð ñþçö âÿ ìÿñÿëëÿðèí çÿíýèíëèéèíÿ âÿ ðÿíýàðÿíýëèéèíÿ ùåéðàí îëìàìàã ãåéðè ìöìêöíäöð. Îíó äà ãåéä åòìÿê âàúèáäèð êè, êîìåäèéàëàðäà èñòèôàäÿ îëóíìóø úàíëû õàëã äèëèíÿ ìÿõñóñ ñþç âÿ èôàäÿëÿðèí áþéöê áèð ùèññÿñèíè éàçûëû ÿäÿáèééàòûìûçà èëê äÿôÿ ìÿùç Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ýÿòèðìèø, îíëàðà òàì âÿòÿíäàøëûã ùöãóãó ãàçàíäûðìûøäûð. Àêàäåìèê Ìÿììÿä Àðèô îíóí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè äèëèíèí èíêèøàôû òàðèõèíäÿ áþéöê õèäìÿòèíäÿí áÿùñ åäÿðêÿí äîüðó îëàðàã ýþñòÿðìèøäèð êè, “òÿêúÿ áó õàëã äèëè Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí õàòèðÿñèíè Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí ãÿëáèíäÿ ÿáÿäèëÿøäèðìÿéÿ êèôàéÿòäèð”*. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áèð äðàìàòóðã êèìè áþéöê ìÿùàðÿòè áèð äÿ îíäà îëìóøäóð êè, î, ìöÿééÿí áèð ñèíôèí, òÿáÿãÿíèí áÿäèè ñóðÿòèíè éàðàäàðêÿí îíó þçöíÿìÿõñóñ áèð öñëóáäà äàíûøäûðûìûø, ùÿð áèð ñóðÿòèí íèòãèíè îíóí þç ùÿéàò âÿ äöøöíúÿ òÿðçèíÿ, ïñèõîëîýèéàñûíà, ìÿäÿíè ñÿâèééÿñèíÿ, àèëÿäÿ âÿ úÿìèééÿòäÿ òóòäóüó ìþâãåéÿ, äöøäöéö øÿðàèòÿ, ñþùáÿò åòäèéè, ìöñàùèáÿ àïàðäûüû, ìöáàðèçÿ åòäèéè àäàìëàðà óéüóí áèð òÿðçäÿ, òÿáèè âÿ äöçýöí ÿêñ åòäèðìèø âÿ ðåàëèñò ÿäÿáèééàòûí ÿí ìöùöì ïðèíñèïëÿðèíäÿí áèðè îëàí äèëäÿ òèïèêëÿøäèðìÿ âÿ ôÿðäèëÿøäèðìÿíè ìÿùàðÿòëÿ ýþçëÿìèøäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí äðàìàòóðýèéàñû õàëãûìûçûí ÕÛÕ ÿñð äàíûøûã äèëèíèí öìóìè ìÿíçÿðÿñèíè ìöêÿììÿë âÿ äöçýöí ÿêñ åòäèðèð. Îíóí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè äèëèíèí ùÿãèãè õÿëãèëèê âÿ ðåàëèçì éîëóíäà èíêèøàôûíäà, òàì ìèëëè äèë êåéôèééÿòè àëìàñûíäà õèäìÿòè ìèñèëñèçäèð. Íÿñðè. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèéééàòûíäà áÿäèè íÿñðèí òÿøÿêêöëö âÿ èíêèøàôû òàðèõèíäÿ äÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ìöñòÿñíà õèäìÿò ýþñòÿðìèøäèð. 1857-úè èëäÿ éàçäûüû “Àëäàíìûø êÿâàêèá “ ïîâåñòè èëÿ î, Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíèí ÷îõ óüóðëó áèð íöìóíÿñèíè éàðàòìûø, ÿäÿáèééàòûìûçäà áÿäèè íÿñðÿ òàì ùöãóã ãàçàíäûðìûø âÿ îíóí ýÿëÿúÿê èíêèøàô éîëëàðûíû ìöÿééÿíëÿøäèðìèøäèð. Áèð òÿðÿôäÿí, Ãÿðáè Àâðîïà ìààðèô÷è íÿñðè, èêèíúè òÿðÿôäÿí èñÿ, ÕÛÕ ÿñð ðóñ ðåàëèñò íÿñðè âÿ òÿíãèäè-íÿçÿðè ôèêðè èëÿ äÿðèíäÿí òàíûøëûã ñàéÿñèíäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ äÿðê åòìèøäè êè, õàëã ùÿéàòûíûí ùÿðòÿðÿôëè âÿ ðÿíýàðÿíý òÿñâèðèíè âåðìÿê, äþâðöí àêòóàë ïðîáëåìëÿðèíäÿí áÿùñ åòìÿê, ìþâúóä úÿìèééÿòèí èúòèìàè éàðàëàðûíû à÷ìàã âÿ ýåíèø çÿùìÿòêåø êöòëÿëÿð àðàñûíäà ìààðèô÷èëèê èäåéàëàðûíû éàéìàã ö÷öí íÿñð ÿñÿðëÿðè ÷îõ ýåíèø èìêàíëàðà ìàëèêäèð. Îäóð êè, êîìåäèéàëàðûíûí àðäûíúà î, “Àëäàíìûø êÿâàêèá” àäëû ïîâåñòèíè éàçìûøäûð. __________ * Ì.Àð è ô. ßäÿáè-òÿíãèäè ìÿãàëÿëÿðè. Áàêû, 1958, ñ.399 21 “Àëäàíìûø êÿâàêèá” ïîâåñòèíèí ìþâçóñó òàðèõè áèð ùàäèñÿäÿí àëûíìûøäûð. Îíóí ñöæåòèíèí ÿñàñûíà Èðàí òàðèõ÷èñè Èñêÿíäÿð áÿé Ìöíøèíèí “Òàðèõè-àëÿìàðàéè-Àááàñè” ÿñÿðèíäÿ òÿñâèð åäèëìèø áèð ùàäèñÿ ãîéóëìóøäóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ áó òàðèõè ùàäèñÿíè éàðàäûúûëûã ñöçýÿúèíäÿí êå÷èðìèø, éåíè ùàäèñÿëÿðëÿ, åïèçîäëàðëà çÿíýèíëÿøäèðìèø, îíà òàì éåíè áèð ìÿíà âåðìèøäèð. Áèð íþâ ìàúÿðà, ñÿðýöçÿøò ñÿúèééÿñè äàøûéàí ùÿìèí ùàäèñÿíèí ÿñàñûíäà î, Èðàí ôåîäàë öñóëè-èäàðÿñèíèí áöòþâ áèð ìÿíçÿðÿñèíè ÿêñ åòäèðÿí âÿ éöêñÿê èäåéà-áÿäèè ìÿçèééÿòëÿðÿ ìàëèê îëàí ñàòèðèê áèð ïîâåñò ìåéäàíà ÷ûõàðòìûøäûð. Ïîâåñòèí ìþâçóñó òàðèõè ùàäèñÿäÿí àëûíñà äà, î þç áÿäèè ìÿçìóíóíà, ñàòèðèê èñòèãàìÿòèíÿ âÿ ìöñáÿò èäåéàñûíà ýþðÿ òàì ìöàñèð ñÿúèééÿ äàøûéûð. ßñÿðèí ÿñàñ èäåéà ìÿçìóíóíó ìààðèô÷èëèê èäåéàëàðûíûí òÿáëèüè òÿøêèë åäèð. Ïîâåñòäÿ ÿäèá ìààðèô÷èëèê èäåîëîýèéàñû êîíñåïñèéàñûíäàí ôåîäàë öñóëè-èäàðÿñèíèí, äåñïîò ùàêèìëÿðèí èúòèìàè ãÿáàùÿòëÿðèíè êÿñêèí òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòóð âÿ éöêñÿê, àëè áèð ìÿãñÿä – Èðàíûí âÿ öìóìÿí ìöñÿëìàí Øÿðã þëêÿëÿðèíèí èãòèñàäè, ñîñèàë, ìÿäÿíè òÿðÿããèñèíÿ íàèë îëìàã, ýåíèø õàëã êöòëÿëÿðèíèí ýöçÿðàíûíû éàõøûëàøäûðìàã, äöíéÿâè åëìëÿð, ìààðèô÷è-äåìîêðàòèê èäåéàëàð óüðóíäà ôÿàë ìöáàðèçÿéÿ ãàëõûð. Ýåð÷ÿêëèéè ÿêñ åòäèðìÿê ïðèíñèïëÿðè, ñóðÿòëÿðèí äÿðêè âÿ òÿñâèðè, áÿäèè ñòðóêòóðó áàõûìûíäàí èñÿ ÿñÿð ðåàëèçì éàðàäûúûëûã ìåòîäó ÿñàñûíäà éàçûëìûøäûð. “Àëäàíìûø êÿâàêèá” Àçÿðáàéúàí ðåàëèñò íÿñðèíèí èëê, ùÿìäÿ ÷îõ óüóðëó áèð íöìóíÿñèäèð. “Àëäàíìûø êÿâàêèá”äÿ ÿäèá øàù Àááàñ âÿ îíóí âÿçèðëÿðè ñóðÿòëÿðèíäÿ áþéöê ìÿùàðÿòëÿ àëè ôåîäàë ùàêèìëÿðèíÿ ìÿõñóñ ñèôÿòëÿðè öìóìèëÿøäèðìèøäèð. Ñóðÿòëÿðèí ñÿúèééÿâè, òèïèê úÿùÿòëÿðèíèí äöçýöí âÿ ñÿððàñò òÿñâèðè ïîâåñòèí ìöùöì èäåéà-áÿäèè ìÿçèééÿòëÿðèíäÿíäèð. Ìàùèð ñàòèðà óñòàñû îëàí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Èðàíûí àëè äþâëÿò õàäèìëÿðèíèí úÿìèééÿòäÿ òóòäóãëàðû éöêñÿê ìþâãå èëÿ áó ìþâãåéÿ ùå÷ áèð ëÿéàãÿòëÿðè îëìàìàñû àðàñûíäàêû çèääèééÿòëÿðè à÷ûá ýþñòÿðìÿê öñóëó èëÿ îíëàðû èôøà åòìèø âÿ áó ùàêèìëÿðèí äîëüóí, ìöêÿììÿë ñàòèðèê ðåàëèñò ïîðòðåòëÿðèíè éàðàòìûøäûð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí ñÿíÿêàðëûüû áèð äÿ îíäà þçöíö ýþñòÿðèðäè êè, î, Èðàíûí àëè ùàêèìëÿðèíèí áÿäèè ñóðÿòëÿðèíè éàðàòìàã ö÷öí ýåíèø ùÿéàòè ëþâùÿëÿðèí òÿñâèðèíÿ, òÿôÿððöàòà, äåòàëëàðà ìöðàúèÿò åòìÿìèøäèð. Ñàäÿúÿ îëàðàã î, øàù âÿ âÿçèðëÿðèí ùÿéàòûíäàí éàëíûç áèð ìàðàãëû âÿ ÿëàìÿòäàð ùàäèñÿíè òÿñâèð åòìÿêëÿ, îíëàðûí õàðàêòåðèíèí, ìÿíÿâè àëÿìèíèí, ÿõëàãûíûí òèïèê, ñÿúèééÿâè õöñóñèééÿòëÿðèíè à÷ìàüà íàèë îëìóøäóð. Õöñóñè îëàðàã ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, áó äöíéà ÿäÿáèééàòûíäà ÷îõ íàäèð ñàòèðèêëÿðÿ íÿñèá îëàí áèð êåéôèééÿòäèð. “Àëäàíìûø êÿâàêèá”èí ñàòèðèê ãÿùðÿìàíëàðû è÷ÿðèñèíäÿ èëê íþâáÿäÿ øàù Àááàñ ñóðÿòè äèããÿòè úÿëá åäèð. Ïîâåñòäÿ øàù Àááàñ ñóðÿòèíÿ ýåíèø éåð âåðèëìÿìèøäèð. ßäèá øàùûí ÿñàñ ñèìàñûíû, ñÿúèééÿâè ñèôÿòëÿðèíè, áèð òÿðÿôäÿí, áèëàâàñèòÿ îíóíëà ÿëàãÿäÿð îëàí ñÿùíÿëÿðäÿ, î áèðè òÿðÿôäÿí èñÿ îíóí âÿçèðëÿðèíèí ôÿàëèééÿòè ÿñàñûíäà øÿðù åòìèøäèð. Áèç åéíè çàìàíäà ÿñÿðèí öìóìè ìÿçìó__________ íóíäàí ÷ûõûø åäÿðÿê øàùûí õàðàêòåðè, ïñèõîëîýèéàñû âÿ ìÿíÿâè àëÿìè ùàããûíäà ìÿëóìàòûìûçû êàìèëëÿøäèðèð, òÿñÿââöðöìöçö òàìàìëàéûðûã. 22 Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ýþñòÿðèðäè êè, Èðàí øàùû äþâëÿò, ùàêèìèééÿò èøëÿðèíÿ ùå÷ áèð ëÿéàãÿòè îëìàéàí áèð àäàìäûð. Àëè äþâëÿò áàø÷ûñûíûí ãàðøûñûíäà äóðàí áþéöê, ìÿñóë, àüûð âÿçèôÿëÿð áàðÿäÿ îíóí ÿí àäè òÿñÿââöðö éîõäóð. Øàù éàëíûç þç øÿõñè ìÿíàôåéèíè äöøöíöð, ýöíëÿðèíè åéø-èøðÿòëÿ êå÷èðèð, Èðàíû èãòèñàäè, ñèéàñè âÿ ìÿäÿíè èôëàñäàí õèëàñ åòìÿê, õàëãûí àüûð ýöçÿðàíûíû éàõøûëàøäûðìàã ö÷öí ùå÷ áèð òÿäáèð ýþðìöð, áèð òÿøÿááöñ ýþñòÿðìèð. Î, åëì, ìÿäÿíèééÿò âÿ òÿðÿããè àëÿìèíäÿí òàì áèõÿáÿðäèð. Øàù Àááàñ ùÿð úöð ìöíÿúúèì õÿáÿðëÿðèíÿ èíàíûð, ùÿòòà þç úàíûíû óëäóçëàðûí áÿëàñûíäàí õèëàñ åòìÿê ö÷öí øàùëûãäàí áåëÿ ÿë ÷ÿêèð. Øàù Àááàñûí ùàêèìèééÿòè èëëÿðèíäÿ äèí õàäèìëÿðèíÿ ýåíèø èõòèéàð âåðèëìèø, þëêÿäÿ äèíè òÿÿññöáêåøëèê, ôàíàòèçì, ðóùàíèëÿðèí õàëãà çöëìö îëäóãúà ãöââÿòëÿíìèø, ñöííèëÿðÿ çîðëà øèÿ ìÿçùÿáè ãÿáóë åòäèðèëìèøäèð. Ïîâåñòäÿí áåëÿ áèð ãÿíàÿò àëûíûð: ùÿð øåéäÿí ÿââÿë øàùûí íàäàíëûüû öçöíäÿí Èðàí äþâëÿòè âÿ õàëãû äÿùøÿòëè áèð âÿçèééÿòÿ äöøìöøäöð; òèúàðÿò âÿ ÿêèí÷èëèê ñöãóò åòìèø, øÿùÿð âÿ êÿíäëÿð âèðàí îëìóø, êþðïöëÿð âÿ êàðâàíñàðàëàð ó÷óëóá-òþêöëìöø, þëêÿ áöñáöòöí áèð õàðàáàçàðà äþíìöøäöð. Ùÿð éåðäÿ çàëûì, íàäàí, ÿäàëÿòñèç, ðöøâÿòõîð äþâëÿò ìÿìóðëàðû âÿ ôåîäàë ùàêèìëÿðè õàëãà îëìàçûí çöëì åäèð, îíó ñîéóá òàëàéûð, áàøûíà ìèí áèð îéóí à÷ûðëàð. Àäè äàðüàäàí áàøëàìûø áàø âÿçèðÿ ãÿäÿð – áöòöí Èðàí ùàêèìëÿðè íàäöðöñò àäàìëàð îëñàëàð äà, øàù îíëàðäàí ÷îõ ðàçûäûð. Òàõò-òàúäàí ÿë ÷ÿêÿí çàìàí Øàù Àááàñ Èðàíûí àëè ùàêèìëÿðèíè ñàðàéà ÷àüûðûá îíëàðà þç ìèííÿòäàðëûã ùèññèíè áåëÿ áèëäèðèð: “Úÿìàÿò, èìäè éåääèìúè ñÿíÿäèð êè, ìÿí úÿíàáè-ÿãäÿñè-èëàùèíèí ìÿøèééÿòè èëÿ ñèçÿ ïàäèøàùàì âÿ áÿãÿäðè-èìêàí ñèçèí ùÿð áèðèíèçÿ íÿâàçèø âÿ ìÿðùÿìÿò ýþñòÿðìèøÿì âÿ ñèçäÿí äÿõè ÷îõ ðàçû âÿ õîøíóäàì; ÷öíêè Ñÿôÿâèééÿ îúàüûíà îëàí èðàäÿò ñÿáÿáèëÿ ùÿìèøÿ ìÿíÿ èõëàñ âÿ ñÿäàãÿò ýþñòÿðèáñèíèç”. Þç íþâáÿñèíäÿ Èðàí ùàêèìëÿðè äÿ øàùäàí ÷îõ ðàçûäûðëàð, ÷öíêè øàù Àááàñûí ùàêèìëèéè äþâðöíäÿ îíëàðûí ùàìûñûíûí ýöíö âÿ èøè “÷îõ õîø êå÷èðäè”. “Àëäàíìûø êÿâàêèá”èí ôèíàë ñÿùíÿñèíäÿ Øàù Àááàñûí òàì ñÿúèééÿñèíè âåðÿðÿê ÿäèá éàçûðäû: “Áó êÿâàêèáèí ùÿìàãÿòèíÿ ìÿí òÿÿúúöá åäèðÿì êè, íåúÿ áèëìÿäèëÿð èðàíèëÿð îëàðû àëäàäûðëàð? Éóñèô Ñÿððàú ùÿðýèç Èðàíûí øàùû äåéèë èäè. Èðàíèëÿð îíó ùèéëÿ öçöíäÿí ïàäøàùû-ìÿñíó åëÿìèøäèëÿð. Áåëÿ ñàäÿëèê îëóðìó êè, êÿâàêèá þçëÿðèíè èðàíèëÿðÿ àëäàäûá áè÷àðÿ âÿ áèòÿãñèð Éóñèô Ñÿððàúû áÿäáÿõò åòäèëÿð? Øàù Àááàñû êÿíàð ãîéóá ãûðõ èë ñÿðàñÿð îíóí ñÿôôàêëûüûíà âÿ úÿááàðëûüûíà áèåòèíà íàçèð îëäóëàð? Øàù Àááàñ úÿááàðëûüûíûí ÿäíà ÿëàìÿòè áó èäè êè, áèð îüëóíó þëäöðäö, èêèñèíèí äÿõè ýþçöíö ÷ûõàðòäû”. Øàù Àááàñ ñóðÿòèíäÿ àëè ôåîäàë ùàêèìëÿðèí òèïèê ñèôÿòëÿðèíè óñòàëûãëà öìóìèëÿøäèðÿí ÿäèá îíó äåñïîòèçì âÿ þçáàøûíàëûã, ÿäàëÿòñèçëèê âÿ ãàíóíñóçëóã, êöòëöê âÿ íàäàíëûã òèìñàëû êèìè òàì âÿ ïàðëàã âåðìÿéÿ íàèë îëìóøäóð. Áàø âÿçèð Ìèðçÿ Ìþùñöí äÿ øàù êèìè òóòäóüó éöêñÿê ðöòáÿéÿ ùå÷ áèð ëÿéà__________ ãÿòè, èãòèäàðû îëìàéàí áèð ùàêèìäèð. Îíóí äà àëè äþâëÿò áàø÷ûñûíûí öçÿðèíÿ äöøÿí éöêñÿê, ìÿñóë âÿçèôÿëÿðäÿí ùå÷ áèð õÿáÿðè éîõäóð. Îíó äà þëêÿíèí èãòèñàäè23 ñèéàñè ñöãóòó, õàëãûí àüûð âÿçèééÿòÿ äöøìÿñè ãÿòèééÿí äöøöíäöðìöð. Ìèðçÿ Ìþùñöí äÿ íàäàí âÿ ôàíàòèêäèð, ùÿð úöð úÿôÿíý ìöíÿúúèì õÿáÿðëÿðèíÿ èíàíûð. Èðàíäà ãàíóíñóçëóüóí, þçáàøûíàëûüûí, ðöøâÿòõîðëóüóí ýåíèø èíòèøàð òàïìàñûíà äà èëê íþâáÿäÿ î, ýöíàùêàðäûð. Áàø âÿçèð áöòöí ñàðàé õèäôÿò÷èëÿðèíäÿí ìöõòÿëèô áÿùàíÿëÿðëÿ áÿõøåéèø àäû àëòûíäà ðöøâÿò àëûá, îíëàðà ìÿñóë äþâëÿò âÿçèôÿëÿðèíè à÷ûãäàí-à÷ûüà ñàòûð. Áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ Èðàíäà íàäöðöñò àäàìëàð áöòöí äþâëÿò èäàðÿëÿðèíè þç ÿëëÿðèíÿ êå÷èðìèøëÿð. Ëàêèí áó ñÿôåù âÿ úèíàéÿòêàð ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ áàõìàéàðàã, Ìèðçÿ Ìþùñöí þçöíö Èðàí äþâëÿòèíÿ, áèëàâàñèòÿ øàù Àááàñà áþéöê õèäìÿòëÿð ýþñòÿðÿí ãàáèëèééÿòëè, ìöäðèê, óçàãýþðÿí áèð âÿçèð ñàéûð. Ìàëèééÿ íàçèðè Ìèðçÿ Éÿùéà áàø íàçèðèí éàõûí ãîùóìó âÿ “äÿñòè-ïÿðâÿðäÿñè”äèð, áèëàâàñèòÿ îíóí ùèìàéÿñè àëòûíäà áþéöê ìÿíñÿá ñàùèáè îëìóøäóð. Ìèðçÿ Éÿùéàíûí äà àëè ìÿúëèñäÿêè ÷ûõûøûíäàí ìÿëóì îëóð êè, î, äþâëÿòèí ÿí àäè ãàíóíëàðûíà áåëÿ ÿìÿë åòìèð. Íàçèð, áèð òÿðÿôäÿí êè÷èê ìÿìóðëàðà âÿ ãîøóíà ìààø âåðèëìÿñè ùàããûíäà à÷ûã ÿìð åëàí åäèð, èêèíúè òÿðÿôäÿí èñÿ, âèëàéÿò ùàêèìëÿðèíÿ ìÿõôè ìÿêòóá ýþíäÿðèð êè, îíóí õöñóñè èúàçÿñè îëìàäàí ùå÷ êèìÿ ìÿâàúèá âåðèëìÿñèí. Ìèðçÿ Éÿùéà øàù ãàðøûñûíäà þéöíöð êè, “ùÿìèí òÿäáèð ñÿáÿáèëÿ õÿçèíåéè-àìèðÿíèí ìÿäàõèëè ÷îõ òÿçàéöä áåùÿì åäèáäèð”. Áàø ñÿðêàð Çàìàí õàí äà þçöíö “äþâëÿòè-àëèéÿíèí õÿäàìàòûíäà èõëàñ âÿ ùöíÿð èëÿ” õèäìÿò åäÿí àüûëëû, òÿäáèðëè, óçàãýþðÿí áèð ñÿðêÿðäÿ ñàéûð. Ëàêèí àëè ìÿúëèñäÿêè ÷ûõûøû àéäûí ýþñòÿðèð êè, î, ãàáèëèééÿòñèç, ãîðõàã áèð îðäó áàø÷ûñûäûð âÿ þç ôÿàëèééÿòè èëÿ Èðàíû äÿðèí ôÿëàêÿòÿ óüðàòìûøäûð. Àëè ùàêèì ñóðÿòëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ ìîëëàáàøû Àõóíä Ñÿìÿä äèããÿòè õöñóñèëÿ úÿëá åäèð. ßäèá ÿñÿðèíäÿ áàøãà àëè ùàêèìëÿðÿ íèñáÿòÿí îíà áèð ãÿäÿð ýåíèø éåð âåðìèø âÿ ìîëëàáàøûíûí ÿìÿëëÿðèíè ìöôÿññÿë òÿñâèð åòìèøäèð. Ìîëëàáàøû Àõóíä Ñÿìÿä Èðàíûí äþâëÿò àïàðàòûíäà áþéöê íöôóçà ìàëèêäèð. Î, áöòöí äþâëÿò ìÿñÿëÿëÿðèíèí ìöçàêèðÿñèíäÿ ôÿàë èøòèðàê åäèð: øàù äà, âÿçèð äÿ îíóíëà ùåñàáëàøûð, ìÿñëÿùÿòëÿðèíÿ ãóëàã àñûð, îíà õöñóñè åùòèðàì áÿñëÿéèð, ùÿòòà áèð ãÿäÿð ãîðõóðëàð äà. Àõóíä Ñÿìÿä àëè ìÿúëèñäÿêè ÷ûõûøûíäà þéöíÿ-þéöíÿ äåéèð êè, ìîëëàáàøû âÿçèôÿñèíÿ êå÷ÿí êèìè Èðàí ÿùàëèñèíèí éàðûñûíû òÿøêèë åäÿí ñöííèëÿðÿ çîðëà øèÿëèê ìÿçùÿáèíè ãÿáóë åòäèðìèøäèð. Î, ùÿòòà Èðàíäà éàøàéàí åðìÿíè âÿ éÿùóäèëÿðÿ äÿ øèÿ ìÿçùÿáè ãÿáóë åòäèðìÿê ÿãèäÿñèíäÿ îëìóø, ëàêèí “áèð ïàðà õåéðÿíäèø êèìñÿëÿð”äÿí áàøãà þëêÿëÿðäÿ áó õàëãëàðûí äèíèíÿ òîõóíóëìàäûüûíû åøèäèá, þç òÿøÿááöñöíäÿí ÿë ÷ÿêìèøäèð. Øàùûí òàì åòèìàäûíû íàçàíìàã, ñàðàéäà þç íöôóçóíó ìþùêÿìëÿíäèðìÿê ö÷öí ìîëëàáàøû èñëàì äèíèíèí ìöãÿääÿñ âÿ òîõóíóëìàç ñàéûëàí ãàíóíëàðûíû áåëÿ òÿùðèô åòìèøäèð. Ìîëëàáàøû ïàõûë, õàèí âÿ áÿäõàù áèð àäàìäûð. Î, áàø ìöíÿúèìÿ äöøìÿí ìöíàñèáÿò áÿñëÿéèð âÿ îíó àðàäàí ýþòöðìÿê ö÷öí áèð áÿùàíÿ àõòàðûð. Øàùûí ýÿðýèí, ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòÿ äöøìÿñèíäÿí èñòèôàäÿ åäÿðÿê, ìîëëàáàøû îíà ñþé__________ ëÿéèð êè, “ìöíÿúúèìáàøû êÿâàêèáèí òÿñèðèíè áèëäèðèá, äÿôèíèí ÿëàúûíû èçùàð åòìÿéèáäèð, ÿëáÿòòÿ, áèð õÿáèñ ôèêðÿ ýþðÿ; íåúÿ îëà áèëÿð êè, çÿùðè ýþñòÿðÿ, ïàäçÿùðè 24 ýþñòÿðìÿêäÿí þçöíö êÿíàð ÷ÿêÿ”. Î, øàùû ãûçûøäûðûð êè, “áó ùàäèñÿíèí äÿôè ö÷öí îíóí þçöíäÿí ÿëàú èñòÿñèí. ßýÿð öçð ýÿòèðñÿ áîéíóíó âóðäóðñóí”. Èðàí ùàêèìëÿðèíèí âÿ ðóùàíèëÿðèíèí åéèáëÿðèíè õàëã àðàñûíäà èôøà åòäèéè ö÷öí ìîëëàáàøû Éóñèô Ñÿððàúà äà äÿðèí êèí áÿñëÿéèð, îíó äà ìÿùâ åòìÿê ö÷öí áèð áÿùàíÿ àõòàðûð. ßäèá ÿñÿðèíäÿ ìîëëàáàøû ñèìàñûíäà ðóùàíèëÿðèí ÿñàñ ñÿúèééÿâè ñèôÿòëÿðèíè óñòàëûãëà öìóìèëÿøäèðìèø âÿ îíëàðû èñòèáäàä öñóëè-èäàðÿñèíèí ìöäàôèÿ÷èñè, þëêÿäÿ äèíè ôàíàòèçìèí, íàäàíëûã âÿ ýåðèëèéèí áàèñè, ýåíèø õàëã êöòëÿëÿðèíèí, þëêÿíèí ìöòÿðÿããè ãöââÿëÿðèíèí äöøìÿíè êèìè êÿñêèí òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòìóøäóð. ßñÿðäÿ Éóñèô Ñÿððàú åëìè, ìààðèôè, èãòèñàäè-ìÿäÿíè òÿðÿããèíè òÿìñèë åäÿí ìààðèô÷è ùþêìäàð êèìè ãÿëÿìÿ àëûíìûøäûð. Ëàêèí Éóñèô Ñÿððàúû éàëíûç ìöÿëëèôèí èäåàëûíû ÿêñ åòäèðÿí ðåçîíéåð áèð ñóðÿò êèìè ñÿúèééÿëÿíäèðìÿê äöçýöí äåéèëäèð. Áó ñóðÿòäÿ åéíè çàìàíäà Àçÿðáàéúàíûí, åëÿúÿ äÿ Èðàí âÿ Òöðêèéÿíèí ìöòÿðÿããè çèéàëûëàðûíûí áèð ñûðà ìöñáÿò ñèôÿòëÿðè þç ÿêñèíè òàïìûøäûð. Éóñèô Ñÿððàú êÿíäëè àèëÿñèíäÿ àíàäàí îëìóøäóð. Îíóí àòàñû áèð “ìþìèí âÿ ìöòòÿãè” àäàì îëäóüóíäàí îüëóíó ðóùàíè åòìÿê àðçóñóíäà îëìóø âÿ îíó Ãÿçâèíäÿ äèíè ìÿêòÿáÿ ãîéìóøäó. Ãÿçâèíäÿ ðóùàíè ìÿêòÿáèíè áèòèðäèêäÿí ñîíðà î, òÿùñèëèíè Èñôàùàíäà äàâàì åòäèðìèø, ñîíðà Êÿðáÿëà øÿùÿðèíäÿ “áþéöê àëèìëÿðèí ìÿúëèñèíäÿ òÿêìèëè-öëóìÿ” íàèë îëìóøäó. Èòè àüûëà, äÿðèí ìöøàùèäÿ ãàáèëèééÿòèíÿ ìàëèê îëàí, íÿúèá, àëè ùèññëÿðëÿ éàøàéàí, ùÿãèãÿò âÿ äîüðóëóüó ùÿð øåéäÿí öñòöí òóòàí Éóñèô ðóùàíèëÿðèí èêèöçëöëöéöíö, éàëàí÷ûëûüûíû âÿ òöôåéëèëèéèíè ýþðöá, – îíëàðà äÿðèí íèôðÿò áÿñëÿéèð âÿ ðóùàíè îëìàã íèééÿòèíäÿí ÿë ÷ÿêèð. Áóðàäà Éóñèô Ñÿððàúûí ùÿéàòû áèçÿ áèëàâàñèòÿ “Àëäàíìûø êÿâàêèá”èí ìöÿëëèôèíèí áèîãðàôèéàñûíû õàòûðëàäûð. Ìÿëóìäóð êè, Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ àíàñûíûí ÿìèñè Ùàúû ßëÿñýÿðèí ùèìàéÿñè âÿ ðÿùáÿðëèéè àëòûíäà ìöêÿììÿë äèíè òÿùñèë àëñà äà, ìîëëà âÿ àõóíäëàðûí åéèáëÿðèíè éàõûíäàí ìöøàùèäÿ åäèá, ðóùàíè îëìàã ñÿéèíäÿí èìòèíà åòìèøäè. Äèíè ìÿíñÿáäÿí öç äþíäÿðÿí Éóñèô ñÿððàúëûã ñÿíÿòèíè þéðÿíèð âÿ Èðàíûí ïàéòàõòû Ãÿçâèíäÿ áèð äöêàí à÷ûá, þç çÿùìÿòè èëÿ àèëÿñèíè äîëàíäûðìàüà áàøëàéûð. Î, ÿòðàôûíà áèð ãðóïï ùÿãèãÿòïÿðÿñò, àüûëëû, ñàüëàì äöøöíúÿëè àäàìëàðû òîïëàéûá, îíëàðà þç ýþðöøëÿðèíè òÿáëèü åäèð. Íàäàí âÿ ãàáèëèééÿòñèç Èðàí ùàêèìëÿðèíÿ, ñàòãûí âÿ òöôåéëè ìÿìóðëàðà äÿðèí íèôðÿò áÿñëÿéÿí, çÿùìÿòêåø õàëãûí äÿðä âÿ ùàëûíà öðÿêäÿí àúûéàí Éóñèô Ñÿððàú þç äîñòëàðûíà âÿ ùÿìôèêèðëÿðèíÿ úÿñàðÿòëÿ ñþéëÿéèð êè, êÿíäõóäàäàí òóòìóø ïàäøàùàäÿê áöòöí ùàêèìëÿð “ÿùëè-çÿëÿìÿ” âÿ éîëêÿñÿíäèðëÿð. Îíëàð þëêÿéÿ âÿ õàëãà ùå÷ áèð ôàéäà âåðìèð, þç èøëÿðèíäÿ ãàíóíãàéäàéà ÿìÿë åòìèð, éàëíûç þç øÿõñè ìÿíàôåéè ùàããûíäà äöøöíöð, áè÷àðÿ õàëãû ìöõòÿëèô úÿðèìÿ âÿ âåðýèëÿð âàñèòÿñèëÿ ñîéóá òàëàéûðëàð. Éóñèô Ñÿððàú ðóùàíèëÿðèí éàëàí÷ûëûüûíû, èêèöçëöëöéöíö, òöôåéëè ùÿéàò ñöðìÿëÿðèíè äÿ êÿñêèí òÿíãèä åäèð, ìöãÿääÿñ äèíè ìöùàðèáÿëÿð, õöìñ âÿ èìàì ìàëû âåðìÿéèí ÿëåéùèíÿ ÷ûõûð. __________ Áèð òÿñàäöô íÿòèúÿñèíäÿ Èðàíäà øàù îëäóãäàí ñîíðà Éóñèô Ñÿððàú þëêÿäÿ ýåíèø èúòèìàè-ñèéàñè âÿ èãòèñàäè èñëàùàòëàð êå÷èðìÿéÿ áàøëàéûð. Èëê íþâáÿäÿ î, Èðàíûí 25 àëè ùàêèìëÿðèíè ùÿáñ åòäèðèð âÿ îíëàðûí âÿçèôÿñèíè äÿðèí ùþðìÿò âÿ åòèáàð áÿñëÿäèéè ìÿñëÿê äîñòëàðûíà òàïøûðûð. Ìöíÿúúèìëÿðèí äþâëÿòÿ âÿ õàëãà çèéàíäàí áàøãà ùå÷ áèð ôàéäà âåðìÿäèêëÿðèíÿ ýþðÿ ìöíÿúúèì âÿçèôÿñèíè áèðäÿôÿëèê ëÿüâ åòäèðèð. Éåíè øàù áöòöí âèëàéÿò ùàêèìëÿðèíÿ áåëÿ áèð òÿëèãÿ ýþíäÿðòäèðèð êè, îíëàð íàùàã èø òóòìàñûíëàð, õàëãû òàëàéûá ÷àïìàñûíëàð, þç øÿõñè ìÿíàôåéè ö÷öí ùå÷ êÿñè úÿðèìÿ åòìÿñèíëÿð, áóðóí-ãóëàãëàðûíû êÿñìÿñèíëÿð, ýþçëÿðèíè ÷ûõàðòìàñûíëàð, þëöìÿ ìÿùêóì åòìÿñèíëÿð. Î, åéíè çàìàíäà ùÿð âèëàéÿòÿ ìþòÿáÿð áàõûúûëàð éîëëàéûð êè, îíëàð þëêÿíèí ÿùâàëûíû, õàëãûí åùòèéàúëàðûíû þéðÿíèá áó ùàãäà øàùà ìÿëóìàò âåðñèíëÿð. Éóñèô øàù âèëàéÿò ðÿèñëÿðèíÿ úèääè ñóðÿòäÿ òàïøûðûð êè, áóíäàí ñîíðà øàùà âÿ àëè ùàêèìëÿðÿ ïåøêÿø àäû àëòûíäà ðöøâÿò âåðèá, ìÿíñÿá ñàùèáè îëìàã èñòÿéÿíëÿðÿ ùå÷ áèð âÿçèôÿ òàïøûðìàñûíëàð, ùàêèìëèê âÿçèôÿñèíÿ äþâëÿò èøëÿðèíäÿí éàõøû áàø ÷ûõàðàí ñàâàäëû, ãåéðÿòëè, íàìóñëó àäàìëàðû úÿëá åòñèíëÿð. Äþâëÿò ýÿëèðèíè íèçàìà ñàëìàã ö÷öí Éóñèô øàù ãÿðàð ãîéóð êè, áöòöí ÿùàëèäÿí – øàùçàäÿëÿðäÿí, áÿéçàäÿëÿðäÿí, áÿéëÿðäÿí, òàúèðëÿðäÿí, ðóùàíèëÿðäÿí âÿ áàøãà ùàêèì-èìòèéàçëû òÿáÿãÿëÿðäÿí âåðýè àëûíñûí, øÿùÿð ÿùëè þç ýÿëèðèíäÿí îíäàí áèðè, êÿíä ÿùëè èñÿ èéèðìèäÿí áèðè ãÿäÿð äþâëÿò õÿçèíÿñèíÿ âåðýè âåðñèí. Î, þëêÿäÿ äèíè èøëÿðèí íèçàìà ñàëûíìàñû, äèí õàäèìëÿðèíèí ùöãóãëàðûíûí ìÿùäóäëàøäûðûëìàñû, øÿùÿð âÿ êÿíäëÿðäÿ ðóùàíèëÿðèí ñàéûíûí àçàëäûëìàñû ùàããûíäà õöñóñè äþâëÿò èäàðÿëÿðèíÿ òàïøûðûð, õöìñ âÿ èìàì ìàëû òîïëàíìàñûíû ãÿòè ãàäàüàí åäèð. Éóñèô øàù òèúàðÿò âÿ ÿêèí÷èëèéèí èíêèøàôûíà, éîëëàðûí òÿìèð îëóíìàñûíà, êþðïöëÿð ñàëûíìàñûíà, êàðâàíñàðàëàð òèêèëìÿñèíÿ, õÿñòÿõàíàëàð âÿ ìÿêòÿáëÿð à÷ûëìàñûíà, ñóñóç éåðëÿðÿ ñó ÷ûõàðûëìàñûíà, äóëëàðà, éåòèìëÿðÿ âÿ øèêÿñòëÿðÿ èàíÿ âåðèëìÿñèíÿ õöñóñè äèããÿò éåòèðèð âÿ þëêÿ, õàëã ö÷öí ôàéäàëû îëàí áàøãà òÿäáèðëÿð ýþðöð. Éåíè øàùûí ýåíèø èñëàùàòëàðû ñàéÿñèíäÿ Èðàíûí èúòèìàè-ñèéàñè ùÿéàòûíäà áþéöê äÿéèøèêëèê éàðàíûð, îíóí ïàäøàùëûüû âàõòûíäà “Èðàí ö÷öí ÿééàìè-ôèðóçëóã, ÿééàìè-ñÿàäÿò âÿ èãáàë öç” âåðèð. Éóñèô øàùûí ôÿàëèééÿòèíèí ìàùèééÿòèíÿ íöôóç åòäèêäÿ àéäûí îëóð êè, îíóí èñëàùàòëàðû îáéåêòèâ îëàðàã Èðàíûí îðòà ÿñð ôåîäàë çèääèééÿòëÿðèíäÿí âÿ èúòèìàè éàðàëàðûíäàí õèëàñ îëóá, òàì éåíè èíêèøàô éîëóíà äöøìÿñèíÿ, þëêÿäÿ áóðæóà ìöíàñèáÿòëÿðèíèí áÿðãÿðàð îëìàñûíà àïàðûá ÷ûõàðäûð. Àõóíäçàäÿíèí áó ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûíûí îðòà ÿñð êëàññèê ïîåçèéàìûçäà âÿ õàëã ÿäÿáèééàòûíäà òÿñâèð îëóíìóø èäåàë øàù ñóðÿòëÿðèíäÿí ôÿðãè âÿ ÿäÿáè-èúòèìàè ôèêèð èíêèøàôû òàðèõèìèçäÿ áþéöê ãèéìÿòè, îðèæèíàëëûüû äà ìÿùç áóíäàí èáàðÿòäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ “Àëäàíìûø êÿâàêèá” ïîâåñòèíè éàçäûüû èëëÿðäÿ áåëÿ áèð ÿãèäÿäÿ èäè êè, ôåîäàë úÿìèééÿòèíèí ãÿáàùÿòëÿðèíè âÿ çèääèééÿòëÿðèíè àäèë, àüûëëû, íàìóñëó ùþêìäàðûí éóõàðûäàí èñëàùàòëàð êå÷èðìÿñè éîëó èëÿ àðàäàí ýþòöðìÿê âÿ þëêÿíèí, õàëãûí èãòèñàäè-ìÿäÿíè òÿðÿããèñèíÿ íàèë îëìàã ìöìêöíäöð. Øöá__________ ùÿñèç êè, Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áó àðçóëàðû ìààðèô÷èëèê õöëéàëàðû èëÿ áàüëû èäè. Ìÿëóìäóð êè, êå÷ÿí ÿñðèí 70-úè èëëÿðèíäÿ î, áó õöëéàëàðäàí òàì õèëàñ îëóá, 26 ôåîäàë úÿìèééÿòèíèí õàëã öñéàíû âàñèòÿñèëÿ ìÿùâ åäèëìÿñè ãÿíàÿòèíÿ ýÿëèá ÷ûõìûø âÿ Àçÿðáàéúàí èúòèìàè-ñèéàñè ôèêèð òàðèõèíäÿ èíãèëàáè äåìîêðàòèçì èäåéàëàðûíûí èëê ÿñàñëàðûíû ãîéìóøäó. “Àëäàíìûø êÿâàêèá” áÿäèè êåéôèééÿò úÿùÿòäÿí äÿ éöêñÿê ìÿçèééÿòëÿðÿ ìàëèêäèð. Ïîâåñòäÿ éåíè ìöòÿðÿããè èäåéàëàð îðèæèíàë âÿ ìàðàãëû áèð áÿäèè ôîðìàäà ÿêñ îëóíìóøäóð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ ÿñÿðèí áöòöí áÿäèè êîìïîíåíòëÿðèíè ôåîäàë úÿìèééÿòèíèí èúòèìàè éàðàëàðûíûí êÿñêèí òÿíãèäèíÿ, ìààðèô÷èëèê èäåéàëàðûíûí àéäûí âÿ áàðèç òÿáëèüèíÿ éþíÿëòìèø, òàáå åòìèøäèð. “Àëäàíìûø êÿâàêèá” äèë âÿ öñëóá áàõûìûíäàí äà ÷îõ äèããÿòÿ ëàéèãäèð. Ïîâåñòèí ÿââÿëèíäÿ ùàäèñÿëÿð ñàêèò, ðÿâàí, ñÿëèñ áèð äèë âÿ öñëóáäà íÿãë îëóíìàüà áàøëàéûð. Ëàêèí áó ñàêèò, ðÿâàí, äèë âÿ öñëóá ùàäèñÿëÿðèí èíêèøàôûíûí èñòèãàìÿòèíÿ âÿ ìöÿëëèôèí ãàðøûñûíà ãîéäóüó ìÿãñÿäÿ óéüóí îëàðàã òåçëèêëÿ âÿ ùèññ åäèëìÿäÿí òÿíãèäè, ñàòèðèê ìàùèééÿò àëûð. Áó úÿùÿò õöñóñÿí Èðàíûí àëè ùàêèìëÿðèíèí òÿñâèðèíäÿ þçöíö äàùà àéäûí, ãàáàðûã ýþñòÿðèð. ßäèá áèëàâàñèòÿ Èðàíûí àëè ùàêèìëÿðèíèí þç äèëè èëÿ, äåäèéèìèç êèìè, áàøëûúà îëàðàã àëè ìÿúëèñäÿêè áèð ÷ûõûøû èëÿ, îíëàðûí êîìèê ìàùèééÿòèíè à÷ûá ýþñòÿðìèø âÿ äîëüóí áÿäèè ïîðòðåòëÿðèíè éàðàòìûøäûð. Î, åéíè çàìàíäà ãÿùðÿìàíëàðûíûí ùÿð áèðèíè þçöíÿìÿõñóñ áèð òÿðçäÿ äàíûøäûðìûø, äèëäÿ ôÿðäèëÿøäèðìÿíè ìÿùàðÿòëÿ ýþçëÿìèøäèð. ßäèá ÿñÿðèíäÿ ñàðàé ùÿéàòûíû, àëè äþâëÿò ùàêèìëÿðèíè ãÿëÿìÿ àëäûüû ö÷öí äèëäÿ òÿíòÿíÿíè, åòèêåòè, áÿð-áÿçÿéè ýþçëÿìÿëè îëìóø âÿ ãÿùðÿìàíëàðûíûí äèëèíäÿ ÷îõëó ÿðÿá-ôàðñ ñþç âÿ èôàäÿ èøëÿòìèøäèð. Áó, øÿêñèç, òÿñâèð îëóíàí ùÿéàòûí, òÿãäèì îëóíàí ñóðÿòëÿðèí ìàùèééÿòèíäÿí èðÿëè ýÿëìèøäèð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Éóñèô Ñÿððàúû ùàäèñÿëÿðèí ñîíðàêû èíêèøàôûíà úÿëá åòìÿêëÿ ÿñÿðèíèí ìÿçìóíóíäà âÿ èäåéà èñòèãàìÿòèíäÿ äþíöø éàðàòäûüû êèìè, öñëóá âÿ äèëèíäÿ äÿ ÿñàñëû äÿéèøèêëèê åòìèøäèð. Áó çàìàí ïîâåñòäÿ ùàäèñÿëÿð, Éóñèô Ñÿððàúûí ÿìÿëëÿðè, áèð øàù êèìè ôÿàëèééÿòè ñÿëèñ, àéäûí, áèòêèí üèð öñëóá âÿ äèëäÿ òÿñâèð îëóíóð. Éóñèô Ñÿððàú ñóðÿòèíäÿ ìààðèô÷è ùàêèì èäåéàñûíû èðÿëè ñöðÿí ÿäèá îíó ñàâàäëû, àüûëëû, ìÿäÿíè áèð çèéàëû êèìè äàíûøäûðûð. “Àëäàíìûø êÿâàêèá” ïîâåñòè Éóñèô Ñÿððàúûí òàõòäàí ñàëûíìàñû âÿ øàù Àááàñûí éåíèäÿí ùàêèìèééÿòÿ ýÿòèðèëìÿñè èëÿ òàìàìëàíûð. Áóíà ìöíàñèá îëàðàã ÿäèá ÿñÿðèíèí öñëóá âÿ äèëèíäÿ äÿ éåíèäÿí äÿéèøèêëèê åäèð. ßñÿð èñòåùçà, êèíàéÿ, ðèøõÿíäëÿ éîüðóëìóø äÿðèí ñÿòèðàëòû ìÿíàñû îëàí áåëÿ áèð úöìëÿ èëÿ áèòèð; “Âàëëàù, ãÿðèáÿ ÿùìÿãäèðëÿð áó èíýèëèñ òàéôàñû êè, áåëÿ õÿòÿðëè ìèëëÿò èëÿ àç ãàëìûøäû úÿíý áàøëàéàëàð”. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ “Àëäàíìûø êÿâàêèá”èí äèëèíäÿ óçóí÷óëóüà, ýåíèø, éåðñèç òÿôÿððöàòà, òÿñâèðëÿðÿ, ðèòîðèêàéà, áÿð-áÿçÿéÿ éîë âåðìÿìèøäèð. Àéäûíëûã, éûüúàìëûã, ñþçÿ ãÿíàÿò, àç ñþçëÿ áþéöê ôèêèð èôàäÿ åòìÿê, åéíè çàìàíäà èôàäÿëèëèê, åìîñèîíàëëûã îíóí ìöùöì ñÿíÿòêàðëûã ìÿçèééÿòëÿðèíäÿíäèð. __________ Éöêñÿê èäåéà-áÿäèè êåéôèééÿòëÿðëÿ ñÿúèééÿëÿíÿí “Àëäàíìûø êÿâàêèá” ïîâåñòè Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíèí êëàññèê íöìóíÿñè êèìè äèããÿòÿëàéèãäèð. 27 Ìèðçÿ Ôÿòÿëè þç ÿñÿðè èëÿ ÿäÿáèééàòûìûçäà ðåàëèñò ÿäÿáè ïðèíñèïëÿðèí âÿ ìààðèô÷èëèê èäåéàëàðûíûí èíêèøàôû ñàùÿñèíäÿ ìèñèëñèç ðîë îéíàìûøäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áÿäèè ÿñÿðëÿðèíèí áþéöê èúòèìàè-òÿðáèéÿâè ÿùÿìèééÿòè îëìóøäóð. Ôåîäàë úÿìèééÿòèíèí ÿñàñ èúòèìàè åéèá âÿ çèääèééÿòëÿðèíè ñàòèðà àòÿøèíÿ òóòàí âÿ ìààðèô÷è-äåìîêðàòèê èäåéàëàð òÿáëèü åäÿí Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áÿäèè éàðàäûúûëûüû ýåíèø çÿùìÿòêåø êöòëÿëÿðèí èúòèìàè øöóðóíóí îéàíìàñûíäà ìöùöì ðîë îéíàìûø, îíëàðäà çöëöì âÿ þçáàøûíàëûüà, ãàíóñóçëóã âÿ ÿäàëÿòñèçëèéÿ, ýåðèëèê âÿ ÿòàëÿòÿ, áöòþâëöêäÿ ôåîäàë öñóëè-èäàðÿñèíÿ ãàðøû íèôðÿò ùèññè àøûëàìûø, îíëàðû èãòèñàäè-ìÿäÿíè òÿðÿããè, àçàä âÿ õîøáÿõò ùÿéàò óüðóíäà ìöáàðèçÿéÿ ðóùëàíäûðìûøäûð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôûíà ãöââÿòëè òÿñèð ýþñòÿðìèøäèð. Ýþðêÿìëè Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðû Í.Âÿçèðîâ, ß.Ùàãâåðäèéåâ, Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ, Ð.ßôÿíäèéåâ, Ñ.Ñ.Àõóíäîâ, Í.Íÿðèìàíîâ áèëàâàñèòÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí òÿñèðè àëòûíäà áÿäèè éàðàäûúûëûüà áàøëàìûø, îíóí ÿäÿáè ÿíÿíÿëÿðèíè éåíè òàðèõè øÿðàèòäÿ äàâàì âÿ èíêèøàô åòäèðÿðÿê, ìèëëè äðàìàòóðýèéàìûçû âÿ íÿñðèìèçè éåíè èäåéà-åñòåòèê êåéôèééÿòëÿðëÿ çÿíýèíëÿøäèðìèø, òÿíãèäèðåàëèñò ÿäÿáèééàòûìûçû éöêñÿê áèð ìÿðùÿëÿéÿ ãàëäûðìûøëàð. Éàõûí Øÿðã þëêÿëÿðèíäÿ, õöñóñÿí, Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíäà âÿ Èðàíäà äðàìàòóðýèéàíûí âÿ éåíè áÿäèè íÿñðèí òÿøÿêêöëö äÿ áèëàâàñèòÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí àäû èëÿ áàüëûäûð. Êå÷ÿí ÿñðèí ñîí ðöáöíäÿ Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áèëàâàñèòÿ òÿñèðè àëòûíäà Úÿíóáè Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðûíäàí Ìèðçÿ Àüà Òÿáðèçè áèð ñûðà ãèéìÿòëè êîìåäèéàëàð, Çåéíàëàáäèí Ìàðàüàéè âÿ ßáäöððÿùèì Òàëûáîâ èñÿ ðîìàíëàð éàçìàãëà Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíäà âÿ Èðàíäà äðàìàòóðýèéà âÿ áÿäèè íÿñðèí ÿñàñëàðûíû ãîéìóøëàð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áÿäèè éàðàäûúûëûüû þç èúòèìàè-òÿðáèéÿâè âÿ áÿäèè ãèéìÿòèíè èíäè äÿ ñàõëàìàãäàäûð. Àõóíäçàäÿ ùÿð øåéäÿí ÿââÿë íàäàíëûüû, òöôåéëèëèéè, ÿìÿéÿ õîð ìöíàñèáÿòè, àúýþçëöéö, þçáàøûíàëûüû, ùàãñûçëûüû êÿñêèí òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòàí âÿ çÿùìÿòè, ìààðèôè, åëìè, èãòèñàäè-ìÿäÿíè òÿðÿããè èäåéàëàðûíû ãûçüûí òÿáëèü åäÿí áèð ðåàëèñò éàçû÷û êèìè ãèéìÿòëèäèð. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí éàðàíìàñû âÿ èíêèøàôûíäà Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí áÿäèè ÿñÿðëÿðèíèí ÿùÿìèééÿòëè ðîëó îëìóøäóð. Êå÷ìèøèí ìöòÿðÿããè ÿíÿíÿëÿðèíè éåíè òàðèõè øÿðàèòäÿ, îðèæèíàë áèð òÿðçäÿ äàâàì âÿ èíêèøàô åòäèðÿí Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðû Ì.Ô.Àõóíäçàäÿ èðñèíäÿí ÷îõ øåé þéðÿíìèøëÿð. Ì.Ô.Àõóíäçàäÿíèí ÿäÿáèééàòûìûçûí ãûçûë ôîíäóíà äàõèë îëìóø þëìÿç áÿäèè ÿñÿðëÿðè éàçû÷ûëàðûìûç ö÷öí áèð ñÿíÿò ìÿêòÿáè îëàðàã ãàëìàãäàäûð. Íàäèð Ìÿììÿäîâ __________ 28 __________ __________ ÙÅÊÀÉßÒÈ-ÌÎËËÀ ÈÁÐÀÙÈÌÕßËÈË ÊÈÌÉÀÝßÐ Òÿìñèëè-ãèññåéè-âàãèÿ êè, êåéôèééÿòè äþðä ìÿúëèñäÿ áÿéàí îëóá èòìàìÿ éåòèð ßÔÐÀÄÈ-ßÙËÈ-ÌßÚÀËÈÑ Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë – êèìéàýÿð, êÿëäÿêëè.1 Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä – îíóí øàýèðäè, ñàìóõëó.2 Ä ÿ ð â è ø À á á à ñ – îíóí íþêÿðè, èðàíëû. Ù à ú û Ê ÿ ð è ì – çÿðýÿð, íóõóëó. À ü à Ç à ì à í – ùÿêèì, íóõóëó. Ì î ë ë à Ñ à ë ì à í – ìÿðùóì Ìîëëà Úÿëèë àëèìèí îüëó, íóõóëó, ìÿðòóá âÿ ãÿâèùåéêÿë. Ì ÿ ø ÿ ä è Ú à á á à ð – òàúèð, íóõóëó. Ñ ÿ ô ÿ ð á ÿ é – ìöëêÿäàð, íóõóëó. Ø å é õ Ñ à ë à ù – õà÷ìàçëû. Ù à ú û Í ó ð ó – øàèð, íóõóëó. ßÂÂßËÈÌÚÈ ÌßÚËÈÑ Íóõó øÿùÿðèíäÿ Ùàúû Êÿðèì çÿðýÿðèí åâèíäÿ âàãå îëóð ìèí èêè éöç ãûðõ ñÿêêèçèíúè èëäÿ,3 áàùàðûí îðòà àéûíäà. Ùàúû Êÿðèì çÿðýÿð, õà÷ìàçëû4 Øåéõ Ñàëàùûí Íóõóéà âàðèä îëäóüó ñÿáÿáèíäÿí þç åâèíÿ äÿâÿò åäèáäèð: àøíàëàðû Àüà Çàìàí ùÿêèìè âÿ Ìîëëà Ñàëìàíû âÿ Ìÿøÿäè Úàááàð òàúèðè âÿ Ñÿôÿð áÿé ìöëêÿäàðû âÿ ùÿì Øåéõ Ñàëàù õà÷ìàçëûíû. Àììà Ùàúû Íóðó øàèð èòòèôàãÿí ÷àüûðûëìàìûø ýÿëèáäèð. Òàìàì ÿùëè-ìÿúëèñ þç àäÿòè ëèáàñëàðûíäà ÿéëÿøèáëÿð. Øåéõ Ñàëàùäàí áàøãà êè, ìöÿììÿìäèð, ÿëèíäÿ óçóí òÿñáåù ÷åâèðèð. Åâ ñàùèáè Ùàúû Êÿðèì çÿðýÿð ÿùëè-ìÿúëèñÿ ìöòÿâÿúúåù îëóá ìÿòëÿá áàøëàéûð. Ù à ú û Ê ÿ ð è ì ç ÿ ð ý ÿ ð . Ùÿçÿðàò, áèëèðñèíèç êè, ìÿí ñèçè íÿ èøäÿí þòðö ÷àüûðìûøàì? Ì ÿ ø ÿ ä è Ú à á á à ð ò à ú è ð . Áèç áèð çàä áèëìèðèê. Ù à ú û Ê ÿ ð è ì . Ñèçÿ ãÿðèáÿ õÿáÿðèì âàð. Êÿëäÿêëè Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë, äåéèðëÿð êè, Òèôëèñÿ ýåäèá, ðöñõÿò àëûá, ýÿëèá Õà÷ìàçûí äàüëàðûíäà ÷àäûð ãóðóá, êèìéà ãàéûðûð. Ìÿñÿëÿí, áèð çàä äöðöñò åäèáäèð êè, àäûíà __________ èêñèð äåéèðëÿð. Áèð ìèñãàë îíäàí áèð áàòìàí ìèñÿ âóðóð, õàëèñ ýöìöø îëóð. 31 À ü à Ç à ì à í ù ÿ ê è ì . Ìÿí äÿõè åøèòìèøÿì. Ù à ú û Ê ÿ ð è ì ç ÿ ð ý ÿ ð . Øåéõ Ñàëàù þç ýþçö èëÿ ýþðöáäöð êè, ßéëèñ åðìÿíèëÿðè èéèðìè áåø ìèí ìàíàò ñèêêÿëè ïóë ýÿòèðèá, Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëäÿí ÿëëè ïóò õàëèñ ýöìöø àëûá àïàðûáëàð; áåëÿäèìè øåéõÿíà?! Ø å é õ Ñ à ë à ù . Áÿëè, îõóäóüóì ùàããû,5 ìÿí ýþçóìëÿ ýþðäöì êè, Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëÿ ùÿð êÿñ ñèêêÿëè ïóë ýÿòèðäèñÿ, èêè ÷ÿêèñè áÿðàáÿðè ñèêêÿñèç õàëèñ ýöìöø àëäû àïàðäû. Ñ ÿ ô ÿ ð á ÿ é ì ö ë ê ÿ ä à ð . Áèç äÿ ýåäÿê, àëàã! Ì î ë ë à Ñ à ë ì à í . ßýÿð÷è íÿãä ïóëóìóç éîõäóð, àììà ìÿí ïóëëó Ùàúû Ðÿùèì èëÿ äîñòàì, ÿýÿð áèð èëÿ îí-îí èêè ôàéäà âÿ ìþùêÿì ýèðîâ âåðìÿéÿ ðàçû îëóðñóíóç, ìÿí îíäàí ñèçÿ âÿ þçöìÿ íÿ ãÿäÿð ïóë èñòÿñÿíèç àëà áèëÿðÿì. Ì ÿ ø ÿ ä è Ú à á á à ð ò à ú è ð . Ìîëëà, ìÿíèì þçöìöí ïóëóì âàð, àììà òàìàì íèñéÿäèð. Òåçëèêëÿ ÿëÿ ýÿòèðìÿê ÷îõ ÷ÿòèíäèð. ßýÿð ìöìêöí îëóð èñÿ, ìÿíèì ö÷öí Ùàúû Ðÿùèìäÿí ìèí ìàíàò àë, èêè äöêàíûì âàð, éàíûíäà ýèðîâ îëñóí. Ù à ú û Ê ÿ ð è ì ç ÿ ð ý ÿ ð . Ìèí ìàíàò äà ìÿíèì ö÷öí àë, åâèìè ýèðîâ âåðäèì. À ü à Ç à ì à í ù ÿ ê è ì . Ìèí ìàíàò äà ìÿíèì ö÷öí àë, þâðÿòèìèí áàüûíû ýèðîâ âåðäèì. Ñ ÿ ô ÿ ð á ÿ é ì ö ë ê ÿ ä à ð . Ìèí ìàíàò äà ìÿíèì ö÷öí àë, êÿíäèì ýèðîâ îëñóí. Ù à ú û Í ó ð ó ø à è ð (áèìþâãå úèáèíäÿí áèð êàüûç ÷ûõàðìûø). Ùÿçÿðàò, áèð éàõøû ÿùâàëàò, éÿíè àâàð ëÿçýèñè àëòìûø èë áóíäàí ÿãäÿì Õàíáóòàéûí ñÿðêÿðäÿëèéèëÿ Íóõóíó ýÿëèá ÷àïäûüûíû íÿçì åòìèøÿì. Ùÿëÿ áèð ãóëàã àñûí, îíó îõóéóì, ýþðöí áó êåéôèééÿòè íåúÿ áÿëàüÿò âÿ ôÿñàùÿòëÿ áÿéàí åòìèøÿì. À ü à Ç à ì à í ù ÿ ê è ì . Åù, Ùàúû Íóðó, áó ìÿúëèñ íÿ øåèð ìÿúëèñèäèð! Àüçûìûçäà ñþç äàíûøûðûã, ìÿñëÿùÿò åäèðèê, áó äà ýÿëäè êè, ìÿí àëòìûø èë áóíäàí ÿââÿë îëàí êåéôèééÿòè íÿçì åòìèøÿì. Ëÿçýè áåëÿ ýÿëäè, áåëÿ ýåòäè, áèçÿ íÿ âÿ áóíóí áèçÿ ôàéäàñû âàð? Ù à ú û Í ó ð ó ø à è ð (èíúèìèø). Íåúÿ íÿ ôàéäàñû âàð? Ýþðÿðñèíèç êè, î âàõò ëÿçýèëÿð íÿ èøëÿð ñèçèí áàáàëàðûíûçûí áàøûíà ýÿòèðèáëÿð, íÿ áèðÿùìëèê îëàðûí ùàããûíäà åäèáëÿð. Ìÿýÿð êå÷ìèø ýöçàðèøàòû áèëìÿê áèôàéäàäûð? Ù à ú û Ê ÿ ð è ì ç ÿ ð ý ÿ ð (õîøëóãëà). Ùàúû Íóðó, ùÿëÿ øåèð îõóìàã âàõòû äåéèë. Áèð þçýÿ ôàðàüàò âàõòäà îõóéàðñàí. Èíäè äå ýþðÿê, Ìîëëà __________ Èáðàùèìõÿëèëäÿí ýöìöø àëìàüà ýåòìÿéè ñÿí äÿõè ìÿñëÿùÿò áèëèðñÿíìè? Éÿãèí êè, ñÿíèí äÿõè ÿãëèí ãÿáóë åäÿí èøäèð. 32 Ù à ú û Í ó ð ó ø à è ð (ìöêÿääÿðëèêëÿ). Õåéð! Ì î ë ë à Ñ à ë ì à í . Íÿ ñÿáÿá èëÿ? Ù à ú û Í ó ð ó ø à è ð . Î ñÿáÿáÿ êè, ùÿð êÿñèí þç ñÿíÿòè þçöíÿ èêñèðäèð âÿ õîø ýöçÿðàíëûüûíà áàèñäèð; äÿõè íÿ ëàçûìäûð êè, àäàì êèìéàýÿðëÿðèí äàëûñûíúà äöøñöí. Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëè ìÿí ýþðìÿìèøÿì, àììà ôÿðàñÿò èëÿ áèëèðÿì êè, ùàðàìçàäàëûã ïÿñòàùàñû à÷ûáäûð. Ùÿð÷ÿíä áèð íå÷ÿ âàõò áóíäàí èðÿëè, áåëÿ äåéèðëÿð, î, Òèôëèñÿ ýåòìèøäè, àììà îíà êèìéà ãàéûðìàüà êèì èçèí âåðäè âÿ êèì ýþðäö? Èêñèðèí àëÿìäÿ âöúóäó éîõäóð. ßýÿð÷è Õà÷ìàçäàí ýÿëÿí áó Øåéõ Ñàëàù ñèçè áèð ìÿðòÿáÿäÿ èíàíäûðûá âÿ ÿãëèíèçè ÷àøäûðûá êè, ìÿíèì ñþçöìÿ ùÿðýèç åòèìàä åòìÿéÿúÿêñèíèç. Ù à ú û Ê ÿ ð è ì ç ÿ ð ý ÿ ð . Èêñèðèí àëÿìäÿ âöúóäó îëìàüûíà äÿëèë ÷îõäóð, åùòèéàúû òÿãðèðÿ éîõäóð. Ùÿëÿ ñÿí áóíó èñáàò åëÿ êè, ùÿð êèøèíèí þç ñÿíÿòè íåúÿ þçöíÿ èêñèðäèð? Ìÿí êè, çÿðýÿðÿì, éþâìèééÿ õÿðúèìäÿí þòðö àúèçÿì. Ù à ú û Í ó ð ó ø à è ð . Îíäàí þòðö êè, õàëãûí àðàñûíäà åòèáàðäàí äöøöáñÿí. Ùå÷ êÿñ ñÿíÿ èø òóòäóðìóð. ßâàèëäÿ éàíûíà ÿñáàá ãàéûðìàã ö÷öí ùÿð íÿ ãÿäÿð ãûçûë âÿ ýöìöø ýÿòèðäèëÿð, íèñôèíäÿí àðòûã îüóðëàäûí, ìèñ âÿ áöðöíú ãàòûá ñàùèáëÿðèíÿ ðÿää åòäèí, àõûðäà ôèñãèí áöðóç åòäè. Äÿõè éàíûíà áèð àäàì èø ýÿòèðìèð. ßýÿð äîüðó ðÿôòàð åëÿñÿéäèí, ÿëáÿòòÿ, èíäè äþâëÿòëè êèìñÿíÿëÿðèí áèðè èäèí. À ü à Ç à ì à í ù ÿ ê è ì . Õóá, ìÿí íèéÿ áèþâçàÿì? Ù à ú û Í ó ð ó ø à è ð . Îíäàí þòðö êè, þç ñÿíÿòèíè òÿðê åäèá áèëìÿäèéèí èøÿ àéàã ãîéäóí; ùÿêèìëèê ñÿíèí ñÿíÿòèí äåéèë èäè. Ñÿíèí àòàí óñòà Ðÿùìàí äÿëëÿê, öëýöú-áöëþâ èëÿ ìÿãóë äþâëÿò ãàçàíäû, ñÿí ïó÷ åòäèí. Ìÿðùóì çÿùìÿò ÷ÿêèá ñÿíÿ ïàêèçÿ äÿëëÿêëèê þéðÿòìèøäè, ñÿí îíà ðàçû îëìàéûá, Òèôëèñ äÿëëÿêëÿðè êèìè, èñòÿäèí êè, ùÿêèìëèêäÿ äÿõè øþùðÿò åäÿñÿí. Îäóð, áèð ãÿáèðèñòàíëûã àäàì ãûðäûí, õàëã èøèíäÿí áàøà äöøäö, òÿðêèíè ãûëäû. Èíäè íÿ äÿëëÿêñÿí, íÿ ùÿêèì... Íå÷ÿ êÿðÿ ìÿí ñÿíÿ äåäèì êè, ðóñ ùÿêèìèíèí éàíûíà ýåäèá áàðû ãûçäûðìà äàâàñûíû îíäàí þéðÿí; ãàðïûç ñóéó èëÿ ãûçäûðìàéà ìöàëèúÿ åòìÿêäÿí ÿë ÷ÿê, ñþçöìÿ ãóëàã àñìàäûí... À ü à Ç à ì à í (åòèðàç èëÿ). Ìÿí äåäèëÿð êè, ðóñ ùÿêèìè ãûçäûðìàéà õëåá-ñîë èëÿ ìöàëèúÿ åäèð. Ðóñ äèëè áèëÿíëÿðäÿí ñîðóøäóì: ñîë íÿäèð? Äåäèëÿð äóç. Ìöìêöíìöäöð ãûçäûðìàéà ìöàëèúÿ åòìÿê äóç èëÿ? __________ Ì î ë ë à Ñ à ë ì à í (Àüà Çàìàíûí àüçûíû éóìóá). Êÿñ ñÿñèíè, àëëàùû ñåâèðñÿí. Ùÿìàãÿòèíè àç áèëäèð, î äóç áàøãà äóçäóð. (Ñîíðà öçöí Ùàúû 33 Íóðóéà òóòóá). Ùàúû Íóðó, ñÿíèí ãèéàñûíà ýþðÿ ìÿí ýÿðÿê Ãàðóí6 îëàéäûì; áÿñ íèéÿ áèð ùÿñèð âÿ ëöëÿéèíäÿí ãåéðè áèð çàäà ìàëèê äåéèëÿì?! Ù à ú û Í ó ð ó ø à è ð . Îíóí äà ñÿáÿè âàð. Îíäàí þòðö êè, ñÿí ÷îõ éàõøû ãàòûð÷ûëûüà ëàéèãñÿí; àììà áåéíèíÿ äöøöáäöð êè, ìÿí äÿ ýÿðÿê ìîëëà îëàì, îíäàí þòðö êè, àòàì ìîëëà èäè. Àòàí îõóìóøäó, êàìàëû âàð èäè, ìîëëà èäè. Ñÿí êè þç àäûíû äöðöñò éàçìàüà ãàäèð äåéèëñÿí; íÿ ö÷öí ìîëëà îëóðñàí? Êàìàë àòà êöðêö äåéèë êè, èðñëÿ þâëàäà éåòèøÿ. Î ñÿáÿáäÿí õàëã àðàñûíäà ìèãäàðûí éîõäóð; äþâëÿòèí ùàðàäàí îëñóí? ßýÿð ãàòûð÷ûëûã åòñÿéäèí, áó ãàâàðà âÿ çîð èëÿ èëäÿ ÿëëè ìàíàòà ïóë äåìÿçäèí. Ñ ÿ ô ÿ ð á ÿ é ì ö ë ê ÿ ä à ð . Ìÿíèì íèéÿ äþâëÿòèì éîõäóð? Ù à ú û Í ó ð ó ø à è ð . Ñÿí ìöëêÿäàðñàí, ñÿíÿ ëàçûì èäè êè, ÿêäèðÿéäèí, áè÷äèðÿéäèí âÿ äþâëÿò ãàçàíàéäûí; àììà ñÿí ÿáÿñ éåðÿ þçöíö ñàëäûí ãàëìàãàëà, äóðäóí îíóí èëÿ, áóíóí èëÿ äþéöøìÿéÿ, õàëãûí äàëûñûíúà éàìàí ñþçëÿð äàíûøìàüà. Öìÿíàéè-äþâëÿòè òÿãñèðëèäÿí, òÿãñèðñèçäÿí øèêàéÿò åòìÿêëÿ òÿíýÿ ýÿòèðäèí. Àõûðäà íàäèíú àäàì ãÿëÿìèíÿ ýåòäèí. Ö÷ èë äèâàíà äöøäöí, ö÷ èë ñöðýöíÿ ñöðöëäöí, ýþçÿë þìðöí êå÷äè. Èíäè èñòÿèéðñÿí êè, áèð éàëàí÷û êèìéàýÿðèí äþâëÿòèíäÿí áèðäÿí ïóëëàíàñàí, íåúÿ êè, Ìÿøÿäè Úàááàð òÿìÿèíèí ÷îõëóüóíäàí ïóëóíà éåêÿ-éåê ôàéäà êÿñèá, òàìàì úöñâè òÿíõàùûíû áèðäÿí õàëãà äàüûòäû êè, áèðäÿí ïóëëàíñûí. Èíäè éàëíûç òÿíõàùûíà äà ðàçûäûð, ÿýÿð ÿëÿ ýÿëÿ... Ù à ú û Ê ÿ ð è ì ç ÿ ð ý ÿ ð . Úÿíàá øàèð, áÿðôÿðÿ êè, áèçèì ùÿð áèðèìèçäÿ áèð òÿãñèð âàð êè, ñÿíÿòèíäÿí áÿùðÿéàá îëìóð, áÿñ ñÿí íèéÿ þç ñÿíÿòèíäÿí õîøýöçÿðàí äåéèëñÿí? Ãûø òàïñàí, éàç òàïìàçñàí; éàç òàïñàí, ãûø òàïìàçñàí; ñÿíèí ñþçöíëÿ, ñÿíèí ùöíÿðèí, éÿíè øåèð äåìÿê áÿñ ýÿðÿê áèð áþéöê èêñèð îëàéäû?! Ù à ú û Í ó ð ó ø à è ð . Áÿëè, ìÿíèì ùöíÿðèì ôèëùÿãèãÿ èêñèðäèð. Àììà íåúÿ êè, ñèç äåéèðñèíèç, èêñèðÿ ëàìÿùàëÿ áàøãà ôèëèççàò ëàçûìäûð êè, îíóí òÿñèðèíè ãÿáóë åäÿ; ùàáåëÿ ìÿíèì ùöíÿðèì ö÷öí äÿõè ÿðáàáèçþâã âÿ êàìàë âÿ ìÿðèôÿò ëàçûìäûð êè, äåäèéèì ÿøàðûí ãÿäðèíè áèëÿëÿð. Çÿìàíè êè, ìÿíèì áÿõòèìäÿí ùÿìøÿùÿðëèëÿðèì äÿ êè, ñèçñèíèç, íÿ êàìàë âàð, íÿ àüûë âàð, íÿ áåéèí âàð; áó ñóðÿòäÿ ìÿíèì ùöíÿðèìäÿí íÿ ôàéäà ùàñèë îëàúàã, ìÿíèì øåðèì íÿéÿ ìÿñðÿôäèð? Ù à ú û Ê ÿ ð è ì ç ÿ ð ý ÿ ð . Áó íÿ ãÿëÿò åäèð, íÿ éàâà äàíûøûð? Ñÿíè êèì áó ìÿúëèñÿ ÷àüûðäû? Íÿñèùÿò âåðÿí âàãå îëäó! Ýþðÿñÿí, ùàðàäàí áó áåëÿ ôèëîñîô îëóáäóð? ×ûõ ýåò, ñÿíèí íÿñèùÿòèí áèçÿ ëàçûì äåéèë! Ò à ì à ì ÿ ù ë è - ì ÿ ú ë è ñ (áèð éåðäÿí). ×ûõ ýåò, ñÿíèí íÿñèùÿòèí __________ áèçÿ ëàçûì äåéèë! 34 Ù à ú û Í ó ð ó ø à è ð (òÿëÿñèê øåèð êàüûçûíû ýþòöðöá ãîéíóíà äöðòöá). Ýåäèðÿì, äîüðó ñþç àúû îëàð (ýåäèð). Ù à ú û Ê ÿ ð è ì ç ÿ ð ý ÿ ð (ÿùëè-ìÿúëèñÿ). Ùÿçÿðàò, ñþçöìöç ñþçäöð. Ýÿðÿêäèð êè, ýÿëÿí ùÿôòÿíèí áàøûíäà ïóëëàð ùàçûð îëà, éîëà äöøÿê Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëèí ùöçóðóíà, Õà÷ìàç äàüëàðûíà. Ò à ì à ì ÿ ù ë è - ì ÿ ú ë è ñ (áèð éåðäÿí). Áÿëè ñþçöìöç ñþçäöð. Ïÿðäÿ ñàëûíûð ÈÊÈÌÚÈ ÌßÚËÈÑ Èêèìúè ìÿúëèñ Õà÷ìàç äàüûíäà âàãå îëóð. Äàüûí äàìÿíÿñèíäÿ áèð ìöñÿòòÿù âÿ ìöÿòòÿð âÿ ðÿíýàðÿíý ýöë, ýèéàù èëÿ ìöçÿééÿí ÷ÿìÿíäÿ èêè ÷àäûð ãóðóëóáäóð. ßëëè ãÿäÿì áèð-áèðèíäÿí àðàëû ÷àäûðëàðûí àøàüû òÿðÿôèíäÿ àüàúäàí áèð ÷àðäàã òèêèëèá, è÷èíäÿ áþéöê áèð ìèñýÿð êöðÿñè âÿ áó êöðÿéÿ ìöíàñèá áèð êþðöê íÿñá îëóá. Êöðÿíèí ÷åâðÿñèíäÿ ÿíáàð èëÿ ÿçèëìèø ìèñ ïàðàëàðû òþêöëöá, ýóéà òåçëèêëÿ ÿðèíèá ýöìöø îëàñûäûð. ×àäûðûí áèðèñèíèí éàâûüûíäà ýåíÿ àüàúäàí ÷àðäàã ãóðóëóáäóð. ×ÿìÿíèí öñò òÿðÿôè ýåòäèêúÿ óúà, ãàðëû äàüëàðà ìöòòÿñèë îëóð âÿ ãàáàüûíäà áèð äÿðÿ âàð, è÷èíäÿí áèð áàëàúà ÷àé àõûð. Äÿðÿíèí ùÿð èêè òÿðÿôèíäÿ áèòìèø éöçèëëèê ïàëûä âÿ ôûñäûã àüàúëàðûíûí áóäàãëàðû àùÿñòÿ ÿñÿí íÿñèìäÿí ùÿðÿêÿòäÿäèð. ßíâà âÿ ÿãñàì ãóøëàð àüàúëàðûí áèð áóäàüûíäàí î áèðè áóäàüûíà ãàëõûá, ãîíóá ìþâçóí íÿüÿìàò èëÿ äÿðÿéÿ ãöëüöëÿ ñàëûðëàð. ×ÿìÿíèí ìöãàáèëèíäÿí áèð áóäàã ñóéó ãàéàäàí àùÿñòÿ âÿ ùÿçèí ñÿñ èëÿ àõûá äÿðÿéÿ òþêöëöð âÿ àõäûãúà ãÿòÿðàòû ÿòðàôà ñÿïÿëÿíèð. ×ÿìÿíèí ýöíäîüàí òÿðÿôè ýþç èøëÿìÿéÿí ñÿùðàäûð. Äÿðÿéÿ ýåòäèêúÿ ÷àäûðëàðûí áèðèñèíäÿ ñàêèíäèð Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë êèìéàýÿð, áèðèñèíäÿ Ìîëëà Ùÿìèä, îíóí øàýèðäè. Áàëàúà ÷àðäàãäà îëóð äÿðâèø Àááàñ, îíóí õèäìÿòêàðû, þç àëÿò âÿ ÿñáàáè èëÿ. Ñöáùäÿí èêè ñààò êå÷ìèøäè. Ýöíöí øöàñû äÿðÿäÿí òÿäðèúëÿ ìöòÿñàèä îëàí äóìàíûí öñòöíäÿ áÿðã âóðóðäó. Áó ùàëäà Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë êèìéàýÿð þç ÷àäûðûíäàí ÷ûõûá, øàýèðäè Ìîëëà Ùÿìèäèí ÷àäûðû òÿðÿôèíÿ öç ãîéóá Ìîëëà Ùÿìèäè ÷àüûðûð. Ìîëëà Ùÿìèä ÷àäûðäàí ÷ûõûá ãàáàüûíà ýÿëèð, ÿäÿáëè äóðóð. Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë áàøëàéûð îíà äåìÿéÿ. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Ìîëëà Ùÿìèä, Íóõóäàí éîëà äöøÿí àäàìëàð Øåéõ Ñàëàùûí éàçìàüûíà ýþðÿ, ýÿðÿê áó ýöí èëêèíäè ÷àüû áóðàéà éåòèøñèíëÿð. Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä . Áÿëè, àüà, äÿõè òåç. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Ìîëëà Ùÿìèä, îíëàð ýÿëÿíäÿ ùþðìÿò åëÿ, ÷àäûðäà ÿéëÿøäèð, ÿùâàëàò õÿáÿð àë, ñîðóø êè, íÿ ìÿòëÿáÿ ýÿëèáëÿð. ßýÿð äåñÿëÿð êè, ïóë ýÿòèðìèøèê, ýöìöø àëàúàéûã, äå êè, óñòàäûì êå÷ìèø __________ êöðÿëÿðèí ýöìöøöíö òàìàì ßéëèñ åðìÿíèëÿðèíÿ âåðèáäèð âÿ áó ÿëäÿêè 35 êöðÿíèí ýöìöøö äÿõè îíëàðà ñàòûëûáäûð âÿ èêèíúè êöðÿíèí èêñèðèíèí òÿêìèë âÿ òàìàì îëìàüûíà áèð àé ãàëûáäûð. Íàùàã éåðÿ ñèç úÿôà ÷ÿêèá ýÿëèáñèíèç... Óñòàäûì ñèçäÿí íÿ ïóë ãÿáóë åäÿúÿêäèð âÿ íÿ ýöìöø âåðÿ áèëÿúÿêäèð. ßýÿð ìÿíè ýþðìÿê èñòÿñÿëÿð, äå êè, óñòàäûì ö÷ ýöíöí åòèêàôûíà ÿéëÿøèá, èáàäÿòäÿäèð. Áó ö÷ ýöíäÿ àäàìëà ýþðöøìÿê âÿ äàíûøìàã îíà ìöìêöí äåéèë. Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä . Íèéÿ, àüà, áåëÿ áóéóðóðñàí? Áÿëêÿ åëÿ äåäèì, ïóëëàðû ýþòöðäöëÿð, ýåðè ãàéûòäûëàð. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Ãÿðèáÿ ÿùìÿüñÿí, ñÿí íóõóëóëàðû ìÿíÿ òàíûäûðñàí? Îëàðû þëäöðìÿñÿí, ìÿíè ýþðìÿìèø âÿ ïóëëàðû ìÿíÿ âåðìÿìèø áóðàäàí ýåòìÿçëÿð. Ñÿíÿ ùÿð íåúÿ äåéèðÿì, åëÿ åéëÿ. (Ýåäèð þç ÷àäûðûíà) Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä (äàëûíúà). Áàø öñòÿ, àüà. Áóíäàí ñîíðà, àõøàìà èêè ñààò ãàëìûø íóõóëóëàð éåòèøèð. Ìîëëà Ùÿìèä ÷àäûðäàí îíëàðûí ãàáàüûíà ÷ûõûð. Í ó õ ó ë ó ë à ð (Ìîëà Ùÿìèäÿ). Ñàëàì-ÿëåéêöì! Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä (îíëàðà) ßëåéêöì-ñÿëàì! Õîø ýÿëèáñèíèç, ñÿôà ýÿòèðèáñèíèç. Áóéóðóí ÷àäûðà, ÿéëÿøèí, ðàùàò îëóí! Í ó õ ó ë ó ë à ð (Ìîëëà Ùÿìèäÿ). ×îõ ìöøòàãâàð èäèê ñèçè ýþðìÿéÿ. ßùâàëûíûç éàõøûäûðìû? Äàìàüûíûç ÷àüäûðìû? Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä . Àëëàùà øöêöð, áåëÿ ñÿôàëû éåðäÿ, éàéëàäà äàìàü ÷àü îëìàçìû? Õöñóñÿí Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë êèìè áöçöðýöâàðûí õèäìÿòèíäÿ!.. Í ó õ ó ë ó ë à ð . Áÿëè, áåëÿ ñÿôàëû éåðëÿð ÷îõ òàïûëàð, àììà Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë êèìè áöçöðýöâàð ÿëÿ äöøìÿç. Àéà, áèç áó ýöí î úÿíàáûí çèéàðÿòèíÿ ìöøÿððÿô îëà áèëÿðèêìè? Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä . Ìþâëàíà ö÷ ýöíöí åòèêàôûíà îòóðóá, èáàäÿòëÿ ìÿøüóëäóð. Áó ö÷ ýöíäÿ áÿíè-àäÿì èëÿ ìöëàãàò âÿ ìöêàëèìÿ åòìÿê âÿ áèð òÿðÿôÿ ÷ûõìàã îíà ìöìêöí äåéèë. Ö÷ ýöíäÿí ñîíðà îíó ýþðìÿê îëàð. Ùÿëÿ áóéóðóí ýþðÿê çÿùìÿò ÷ÿêìÿéèíèçäÿí ãÿðÿç ìÿùç î úÿíàáûí çèéàðÿòèäèð, éà áàøãà áèð ìÿðàìûíûç äÿõè âàð? Í ó õ ó ë ó ë à ð . ßââÿëÿí, î úÿíàáûí çèéàðÿòè öìäÿ ìÿòëÿáäèð. Ñàíèéÿí, ùÿð áèðèìèç áèð òþùôåéè-ùÿãèð õèäìÿòèíÿ ýÿòèðìèøèê, ÿýÿð ãÿáóë åäèá þç øÿôãÿòèíè áèçÿ øàìèë åäÿ. Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä . Áÿëè, àíëàäûì Éÿãèí êè, ïóë ýÿòèðìèøñèíèç, ýöìöø __________ àëìàã èñòÿéèðñèíèç. Ùÿãèãÿòè – ìÿòëÿá áóäóð êè, ìþâëàíà Ìîëëà Èáðà36 ùèìõÿëèë ñèçäÿí ïóë àëìàéàúàãäûð; îíäàí þòðö êè, êå÷ÿí êöðÿíèí âÿ ÿëäÿêè êöðÿíèí ýöìöøöíö òàìàì ñèêêÿëè ïóëóí èêè ÷ÿêèñè áÿðàáÿðè ñþâäà åäèá âåðèáäèð âÿ èêèíúè êöðÿíèí äÿ èêñèðèíèí òàìàì âÿ òÿêìèë îëìàüûíà áèð àé ãàëûáäûð. Áó ñóðÿòäÿ ìöìêöí äåéèë êè, ìþâëàíà ñèçèí ïóëëàðûíûçû ãÿáóë åòñèí âÿ ñèçÿ ýöìöø âåðÿ áèëñèí. ßëÿëõöñóñ, ýöìöø õàùèø åäÿíëÿð áèð ìÿðòÿáÿäÿ ÷îõäóð êè, ùÿð êöðÿíèí ýöìöøöíö áèð àé, èêè àé ïèøÿêè ñþâäà åäèá àëûðëàð. Í ó õ ó ë ó ë à ð . Áèçèì èõëàñûìûçûí íèñáÿòè ìþâëàíà Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëÿ ýþðÿ ñàèð êèìñÿíÿëÿðèí èõëàñûíà áÿíçÿìÿç. ßýÿð áèç þçöíö ýþðÿ áèëñÿéäèê, ÷îõ éàõøû îëàðäû. Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä . Áó ñóðÿòäÿ ö÷ ýöí ýÿðÿê ñÿáð åäÿñèíèç, òàêè ìþâëàíà ìöääÿòè-åòèêàôûíû èòìàìÿ éåòèðÿ. Ö÷ ýöí ìÿíèì ÿçèç ãîíàüûìñûíûç. Í ó õ ó ë ó ë à ð . ×îõ éàõøû, ÷îõ ýþçÿë. Áó ùàëäà äÿðâèø Àááàñ, ñèííè îòóç, ñà÷ëàðû ÷èéíèíÿ òþêöëìöø, êÿíäöìýöí, ãûðìàñàããàë, äîëó áûüëû, óúà ãàìÿòëè, áàøûíäà òàú, ÷èéíèíäÿ ïÿëÿíý äÿðèñè, ÿëèíäÿ øàùíÿôèð, ãîëòóüóíäà áèð ãûðìûçû áþéöê õîðóç þç ìÿíçèëèíäÿí ÷ûõûá ùåéáÿòëè ñÿñ èëÿ “éà ùó, éà ùÿãã” äåéèá, ÷àäûðëàðûí éóõàðû ñÿìòèíÿ öç ãîéóá, áèð ìöíàñèá éåðäÿ ìûõ ÷àëûá, ö÷ êÿðÿ øàùíÿôèðè áîçëóéóá, äàüà-äàøà ñÿñ ñàëûá, õîðóçó ìûõà áàüëàéûá, Øåéõ Ñÿäèíèí7 ÿøàðûíäàí áó ö÷ ôÿðäè õîø àâàç èëÿ îõóéóð. ÍßÇÌ Ðóçè – áÿùàðÿñò õèç, òà áÿ – òÿìàøà ðÿâèì, Òÿêéÿ áÿð ÿééàì íèñò, òà äèýÿð àéÿä áÿùàð. Õèç ãÿíèìÿò øöìÿð úöíáöøè – ðÿáè, Íàëåéè – ìþâçóíè – ìöðü, áóéè – õîøè – ëàëÿçàð, Áÿðêè-äèðÿõòàíè-ñÿáç äÿð íÿçÿðè-ùóøìÿíä, Ùÿð âÿðÿãè äÿôòÿðèñò ìÿðèôÿòè êèðäýàð.8 Ýåíÿ ö÷ êÿðÿ øàùíÿôèðè áîçëóéóá, õîðóçäàí îí ãÿäÿì èðàã îòëàðûí öñòöíäÿ ïóñòè – ïÿëÿíýè ñàëûá, ýåíÿ ãàèì âÿ ùåéáÿòëè ñÿñ èëÿ “éà ùó, éà ùÿãã” ÷àüûðûá, ïóñòè – ïÿëÿíýèí öñòöíäÿ èêè äèçèí ãóúàãëàéûá îòóðóð. Íóõóëóëàð äÿðâèøèí âÿ øàùíÿôèðèí ñÿñèíäÿí ÿââÿë ùàëäà ñÿðàñèìÿ ÷àäûðäàí äèøãàðû ñû÷ðàéûá, áó íþâ ùàëÿòè – ãÿðèáÿíèí ìöøàùèäÿñèíäÿí ìÿäùóøâàð êåéôèééÿòèí àõûðûíàäÿê íèýàðàí îëóá, äàüäàí-äàøäàí àâàçûí ÿêñè êÿñèëèá ñàêèò îëàíäàí ñîíðà, íÿùàéÿò, òÿÿúúöá èëÿ Ìîëëà Ùÿìèäÿ ìöòÿâÿúúÿù îëóá ìÿãàìè – ñóàëà ýÿëèðëÿð. Í ó õ ó ë ó ë à ð (Ìîëëà Ùÿìèäÿ). Ìîëëà Ùÿìèä, áó äÿðâèø íÿäèð, áó __________ õîðóç íÿäèð? 37 Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä (ãÿùãÿùÿ èëÿ). Õà-õà-õà-õà-õà-õà! Áÿëè, áó ñóàëû åòìÿéÿ ùàãã òÿðÿôèíèçÿäèð. ×öíêè ñèç áè÷àðÿëÿð ÿñðàðäàí ãàôèë âÿ öëìóìè – ùèêìÿò âÿ êèìéàäàí áèõÿáÿð àäàìëàðñûíûç. Àìàí ÿëÿô êè, èêñèðèí ýöçè-ÿçÿìèäèð âÿ âöúóäó áó äàüëàðäà îëóð âÿ ìþâëàíà Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëäÿí áàøãà áèð êèìñÿíÿ îíó òàíûìàüà ãàäèð äåéèë, ùöêÿìàéè – éóíàíûí òÿùãèãèíÿ ýþðÿ õîðóç ñþâòè èëÿ íöìóââ åäÿð; äÿðâèø Àááàñûí þùäÿñèíÿ ìöãÿððÿðäèð êè, ùÿð àõøàì áó õîðóçó ýÿòèðèá, ùàìàí ýþðäöéöíöç ðöñóìó úàðè åäèá áèð òÿçÿ éåðäÿ áàüëàñûí. Ýåúÿ-ñàáàùàäÿê éàòìàñûí, õîðóçó ÷àããàë âÿ òöëêöäÿí ìöùàôèçÿ åòñèí; òàèíêè ýåúÿ õîðóç áàíëàñûí âÿ îíóí ñÿñè èëÿ ÿëÿôè-èêñèð íöìöââ åòñèí âÿ õîðóçóí õèäÿìÿòè áÿ-ãåéð ÿç òàéèôåéè äÿðâèø ñàèð ÿñíàôè-õÿëãÿ úàèç äåéèë; íåúÿ êè, êèòàáè – ßúàèáöë – Ãÿðàèáäÿ ñÿðàùÿòÿí ãåéä îëóíóáäóð. Í ó õ ó ë ó ë à ð (òÿÿúúöá öçö èëÿ). Àëëàùö ÿêáÿð... Ñöáùàíàëëàù... Ïÿðäÿ ñàëûíûð Ö×ÖÌÚÖ ÌßÚËÈÑ Ö÷öíúö ìÿúëèñ ýåíÿ ùàìàí éåðäÿ Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëèí ÷àäûðûíäà âàãå îëóð. Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë, ñàáàù âàõòû ñÿúúàäÿ öñòöíäÿ, áàøûíäà ÿììàìÿ, ÿëèíäÿ óçóí òÿñáåù, äèçè öñòÿ îòóðóá þâðàä9 îõóìàüà ìÿøüóëäóð. Ìîëëà Ùÿìèä, îíóí øàýèðäè, ÿë áàüëàéûá ãàáàüûíäà äóðóáäóð. Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä . Àüà, áóéóðóðñóíóçìó, ãîíàãëàðû ùöçóðóíóçà ÷àüûðûì? Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Éàõøû, ýåò ÷àüûð. Ìîëëà Ùÿìèä áàø âóðóá ÷àäûðäàí ÷ûõûð. Íóõóëóëàð èëÿ áÿðàáÿð ãàéûäûá Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëèí ùöçóðóíà äàõèë îëóð. Í ó õ ó ë ó ë à ð (áèð éåðäÿí Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëÿ). Ñÿëàìÿëåéêöì! Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë òÿáÿññöì èëÿ ùàëÿòèíÿ ÿñëà òÿüéèð âåðìÿìèø, àùÿñòÿ ýàù î òÿðÿôÿ ýàù áó òÿðÿôÿ éûðüàíìàãäà òÿñáåùèí äÿíÿëÿðèí ÷åâèðÿ-÷åâèðÿ ñÿëàìû ðÿää åäèð. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . ßëåéêöì-ñÿëàì, õîø ýÿëèáñèíèç, ñÿôà ýÿòèðèáñèíèç. Çÿùìÿò ÷ÿêèáñèíèç (Íóõóëóëàðà éåð ýþñòÿðèð îòóðìàüà). Í ó õ ó ë ó ë à ð ä à í á è ð è ñ è (îòóðàíäàí ñîíðà). Ñèçèí êèìè áöçöðýöâàðûí çèéàðÿòè ö÷öí ÷ÿêäèéèìèç çÿùìÿò áèçëÿðÿ åéíè ðàùÿò âÿ ñÿàäÿò __________ ýþðöíäö. 38 Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (êÿìàëè-èñòèüíà âÿ òÿáÿññöìëÿ). Ìÿíèì øàýèðäèì Ìîëëà Ùÿìèä, ñèçèí ùöñíè-þâñàôûíûçû ìÿíÿ òÿãèð åäèáäèð. Ìÿí äÿ ñèçè ýþðìÿéÿ ÷îõ øàèã èäèì. Íÿùàéÿò, áèð ÿìð áàðÿñèíäÿ, âàëëàù, áèëìèðÿì íåúÿ äåéèì, çàùèðÿí ñèçäÿí øÿðìÿíäÿ îëàúàüàì; ÷öíêè Ìîëëà Ùÿìèäèí òÿãðèðèíäÿí ìÿëóì îëäó êè, ñèç ýóéà áèð ìèãäàð ïóë ýÿòèðèá ýöìöø õàùèø åäèðñèíèç. Í ó õ ó ë ó ë à ð (òÿìÿëëöã èëÿ). Áÿëè, àüà, ÿýÿð øÿôãÿòèíèç øàìèë îëñà. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (õîøíóäëóãëà). Âàëëàù, ñèçèí êèìè ÿçèç ãîíàãëàðäàí øÿðìÿíäÿ îëóðàì. Ýöìöø ìöøòÿðèñè î ãÿäÿðäèð êè, ùÿð êöðÿíèí ýöìöøöíö áèð àé, èêè àé ïèøÿêè àëûá ïóëóí âåðèðëÿð. Êå÷ìèø âÿ ÿëäÿêè êöðÿëÿðèí ýöìöøöíö àëûáëàð. Áó àéûí áàøûíäà òàìàì îëàñû èêñèðèí âÿ êöðÿíèí ýöìöøöíö äÿ Âàðòàøåí éÿùóäèëÿðè éàëâàðûá àëûáëàð. Áó éàâóã çàìàíäà ýåòäèëÿð ïóë ýÿòèðìÿéÿ. Áó õöñóñäà ìÿí ùÿòòà ùÿëÿ Ìîëëà Ùÿìèäÿ äÿ äåìÿìèøÿì, ÷öíêè îíóí éÿùóäèëÿðäÿí çÿùëÿñè ýåäèð. Àììà ìÿíèì îëàðà ðÿùìèì ýÿëäè. ×öíêè îíëàð áó éàâóã êÿíääÿ îëäóãëàðû úÿùÿòäÿí ìÿíÿ ÷îõ ãóëëóã åäèðëÿð. Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä (ìèéàíè-êÿëàìäà). Àüà, áóíëàð... Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Ùÿëÿ éàâàø! Ìöõòÿñÿðè-êÿëàì ýöìöø õàùèø åäÿíëÿð áèð ìÿðòÿáÿäÿ ÷îõäóð êè, ùÿòòà ìÿíÿ àìàí âåðìèðëÿð êè, èêñèðèí ìöääÿòèòÿêìèëèíè èòìàìÿ éåòèðÿì. ×öíêè èêñèðèí ÿúçà òÿðêèáè ýÿðÿê èéèðìè ýöí ìöòòÿñèë êöêöðä ÿðÿãèíäÿ éàòà, ýèëèùèêìÿòäÿí ãàéðûëìûø çÿðôèí è÷èíäÿ âÿ ùÿð ýöí ìèãäàðè-ìöÿééÿíäÿ îíà òÿçÿ ÿðÿãè-êöêöðä ãàòûëà. Ñîíðà ùÿìèí ÿúçàéè-èêñèð ýÿðÿê îí ýöí ìöòòÿñèë òèçàáèÿðüÿâàíèäÿ ãÿðè èíãèáèí è÷èíäÿ ãàëà âÿ ùÿð ýöí êå÷ìèø òèçàá äÿéèøèá òàçÿëÿíÿ. Áó äþâðåéè-òÿðáèéÿò èòìàìÿ éåòèøÿíäÿí ñîíðà ÿúçàéè-èêñèð ýÿðÿêäèð ùÿðàðÿòè-íàðèééÿ âàñèòÿñèëÿ þç òÿêìèëèíè èòìàìÿ éåòèðñèí. Ýèëè-ùèêìÿòäÿí éàïûëìûø áóòÿíèí è÷èíäÿ ö÷ ñàÿòè-íöúóìèíèí ÿðçèíäÿ õàðèúäÿí ñàèð ÿúçàéè-ÿñðàðèééÿ òÿäðèúèëÿ ìÿõëóò îëóíìàã èìäàäû èëÿ êè, ÿââÿë áèð úèñìè-ìàéå íÿçÿðÿ ýÿëèð âÿ ñîíðà ìöíúÿìèä îëóá éóìøàã úèñìè-ñàáèò îëóð. Èêñèð, èêñèð èáàðÿòäèð ùÿìèí áóíäàí êè, ôèëèççàòè-êÿñèôÿíè, ìÿñÿëÿí, ìèñ êèìè ìèãäàðè-ìöãÿððÿðäÿ ÿðèíÿíäÿí ñîíðà áÿ-ìöúÿððÿäè-ìÿçú õàëèñ ýöìöøÿ ìöíãÿëèá åäèð. Ìÿíèì èøèì ùÿìèí áóäóð. Àììà ÿùìÿã õÿëã ÿç ãÿðàðè êè, åøèäèðÿì, ùÿð éåðäÿ øþùðÿò âåðèð êè, ìÿí êÿøô âÿ êÿðàìÿò ñàùèáèéÿì. Ùÿðýèç áåëÿ äåéèë. Ìÿí äåéèëÿì, ìÿýÿð áèð òÿãâà ñåâÿí âÿ ùÿñÿíàòà òàëèá àäàì êè, ÿââÿëÿí, úÿíàáàáàðèíèí òþâôèãè èëÿ âÿ ñàíèéÿí, åëìè-êèìéàäà îëàí áèùÿñð èòòèëààò âÿ òÿòÿááöàòûìûí èìäàäû èëÿ __________ öëóìèùèêìÿòäÿ ìöääÿòëÿð èëÿ ýþðäöéöì òÿúàðöáöí âàñèòÿñèëÿ àëÿìèòÿáèÿòèí ÿñðàðûíà ïåé àïàðûá, èêñèðèí òÿðêèáèíèí êåéôèééÿòèíÿ âàãèô îëìó39 øàì. Ùÿð äÿôÿéè-òÿðêèáèíäÿ áèð ïàðà õàðèúè, ìÿíÿâè øÿðàèòè äèããÿòëÿ ìÿìóë âÿ ìÿëùóç åòìÿê èëÿ êè, èêñèðèí õÿâàññûíûí ìöãòÿçèééàòûíäàäûð. ßýÿð÷è ñàèð ìöòÿàðèô õàëãà ýþðÿ áó íþâ øÿðàèòè-ìÿíÿâèééÿ áàäèèíÿçÿðäÿ ãÿðèáÿ âÿ ÿúèáÿ ýþðöíöð. Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä . Àüà, îíó ÿðç åäèðäèì êè, áóëàð ùàìû ìöñÿëìàíäûðëàð, áóíëàðûí òÿðúèùè ìÿëóí úóùóäëàðà âàúèáäèð, ÿýÿð êÿðÿìèíèç îëñà... Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (áèð àç äèêÿëèá). Õåéð, åëÿ äåéèë, ìÿí ñþç âåðìèøÿì, ìèëéîí ö÷öí þç ñþçöìö äÿéèøìÿíÿì. Áàõ, ìÿíèì õàòèðèìÿ íÿ ýÿëèð; ùÿëÿ ÿââÿë ñÿí ìÿíÿ äå ýþðöì; áó àéûí êöðÿñèíèí èêñèðè ìöääÿòè-òÿêìèëèíäÿí ñîíðà íå÷ÿ ïóä ìèñè ýöìöøÿ ìöíãÿëèá åòìÿéÿ êèôàéÿò åäÿúÿê? Ì î ë ë à Ù ÿ ì è ä (áàøûíû éóõàðû ãîâçóéóá, ýþçöíö ÷àäûðûí ñÿãôèíÿ äèêèá, ñàü ÿëèíè áàø áàðìàüû èëÿ ÷ÿíÿñèíÿ òÿêéÿ âåðèá, éàðûì äÿãèãÿ ìöòÿÿììèë îëóá úàâàá âåðèð). Îòóç èêè ïóä ýöìöøöí èêñèðè ìöðÿòòÿáäèð êè, îòóç ýöíäÿí ñîíðà òÿêìèëÿ éåòèá, îòóç èêè ïóä ìèñÿ âóðóëóá õàëèñ ìÿùÿêäÿí ÷ûõìûø ýöìöø åäÿúÿêäèð. Ñÿí èêè ïóäó äÿõè ìèñèí òîðòàñûíà-çàäûíà ÷ûõ, ýÿëÿí àéûí ÿââÿëèíäÿ îòóç ïóä ýöìöø ìþâúóääóð, íåúÿ êè, èêñèðèí âÿ ôèëèççàòè-êÿñèôÿíèí ìèãäàðûíû ìöëàùèçÿ åòìÿêäÿí ìöøÿõõÿñ îëóð. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Áó ùÿçÿðàò íÿ ãÿäÿð ïóë ýÿòèðèáëÿð? Í ó õ ó ë ó ë à ð ä à í á è ð è ñ è . Áåø ìèí ìàíàò, àüà. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Õóá, Ìîëëà Ùÿìèä, áàõ, ìÿíèì õàòèðèìÿ íÿ ýÿëèð: áó ùÿçÿðàòûí ïóëó úöçâè èìèø. Áóíëàðà îí ïóä ýöìöø âåðìÿê ëàçûìäûð. Éåðäÿ ãàëûð èéèðìè ïóä, îíó äà éÿùóäèëÿð àïàðñûíëàð êè, âÿäèì õèëàô îëìàñûí. Ñÿí íåúÿ áèëèðñÿí éàõøû êÿñäèì èøè? Ùÿì ñÿíèí òÿâÿññöòöí ùÿììÿçùÿáëÿðèí áàðÿñèíäÿ ìÿüáóë îëäó, ùÿì ìÿíèì ñþçöì ïîçóëìàäû. Í ó õ ó ë ó ë à ð (áàø âóðóá ðàçûëûã éîëóíäàí). Àëëàù äþâëÿòèíèçè àðòûðñûí. Áóéóðóðñóíóç, ïóëëàðû ùöçóðóíóçà òÿñëèì åäÿê? Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (àçúà ãàøûíû ÿéèá àùÿñòÿ, èñòèüíà èëÿ). Ïóëëàðû ìÿíÿ íÿ ëàçûì òÿñëèì åòìÿê. Ìÿíäÿ ùàíû î ãÿäÿð âàõò âÿ ôöðñÿò êè, ùÿð úöçâèééàòà þçöì ìöáàøèð îëàì. Ñàéûí, òàïøûðûí Ìîëëà Ùÿìèäÿ, îòóç ýöíäÿí ñîíðà ýåíÿ áóðàéà ýÿëèí, îí ïóä ýöìöøöíöçö àëûí, àïàðûí. Õóäàùàôèç! Ýöíîðòà íàìàçûíûí âàõòû éåòèøèð. Í ó õ ó ë ó ë à ð (áàø âóðóá õîøùàëëûã èëÿ). Àëëàù þìöð âÿ äþâëÿòèíèçè àðòûðñûí. __________ ×àäûðäàí ÷ûõûðëàð Ïÿðäÿ ñàëûíûð 40 ÄÞÐÄÖÌÚÖ ÌßÚËÈÑ Äþðäöìöíúö ìÿúëèñ ýåíÿ ùàìàí éåðäÿ âàãå îëóð. Íóõóëóëàð âÿäÿ âåðèëìèø îòóçóíúó ýöíäÿ ñöáù ÷àüû óçàãäàí ýþðöíöðëÿð. Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë òåç áåëèíÿ áèð àü ôèòÿ áàüëàéûð áèëÿêëÿðèíè ÷ûðìàéûð, ìöòÿàðèô åâ ëèáàñûíäà, ÷èò øÿáêöëàù áàøûíäà, ÿììàìÿñèç ÷àäûðûí ãàáàüûíäà äóðóá, øàýèðäè Ìîëëà Ùÿìèäè ÷àüûðûð, Ìîëëà Ùÿìèä ãàáàüûíà ýÿëÿíäÿí ñîíðà áó íþâ èëÿ îíà áóéðóã âåðèð. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Ìîëëà Ùÿìèä, ÷àäûðäàí òåç çÿðýÿð êöðÿñèíè áóòÿñèëÿ êè÷èê êþðöê èëÿ ÷ûõàð ýÿòèð. Êöðÿíè éåðÿ ãîé, êþðöéöí ëöëÿñèíè îíà êå÷èð, êöðÿéÿ îä ñàë, áóòÿíè öñòöíÿ ãîé. ×àäûðûí äàëûñûíäàí êþìöð ÷óâàëûíû ýÿòèð, êöðÿíèí éàíûíà òþê. Ýèð ÷àäûðà, áèð ìÿúìÿè è÷èíäÿ ö÷ ðÿíý-ðÿíý áàëàúà øöøÿ âàð âÿ ö÷ ðÿíý-ðÿíý áöêöëìöø êàüûç âàð, ýþòöð ýÿòèð, Ñàðû áöêöëìöø êàüûçû à÷, è÷èíäÿí ÿúçàíè òþê áóòÿéÿ, éàøûë øöøÿíèí ñóéóíó åíäèð áóòÿíèí è÷èíÿ, îòóð, êþðöéö áàñ. Áó áóéðóãëàð òàìàì îëàíäàí ñîíðà Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë äÿìèð ìàøàéà éàïûøûá áóòÿíè îä öñòöíÿ áÿðêèäèð. Áó ùàëäà áèðäÿí ÷àäûðûí äàëûñûíäàí, ãûðàãäà àòäàí åíìèø íóõóëóëàðûí áàøëàðû ýþðöêöð. Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë þç èøèèëÿ ìÿøüóëäóð. Àøàüû ÿéèëèá áóòÿéÿ áàõûð, íóõóëóëàðû ýþðìöð. Àììà îíëàð Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèëè áó ùàëÿò èëÿ ýþðìÿêäÿí âÿúä åäèá øþâãäÿí ãàèì ñþâò èëÿ ÷ûüûðûðëàð. Í ó õ ó ë ó ë à ð . Ñÿëàì-ÿëåéêöì... Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (áàøûíû ãîâçóéóá). ßëåéêöìÿññàëàì! Àõ, ñèç áó ýöí íÿ ö÷öí áóðàéà àéàã áàñäûíûç? Áó íÿ èøäèð êè, ìÿíèì áàøûìà ýÿòèðäèíèç! Áåëÿ ìöñèáÿò îëìàç êè, ìÿíè ñàëäûíûç! Ìÿí ñèçÿ éàõøûëûã åòìÿê ôèêðèíäÿéÿì, ñèç ìÿíèì ÿìÿéèìè âÿ úÿôàìû çàéå ôèêðèíäÿñèíèç! Âàé, âàé, âàé! Àõ, àõ, àõ... Í ó õ ó ë ó ë à ð (òÿùÿééöð èëÿ). Àüà, íÿ âàãå îëäó? Áèçäÿí íÿ òÿãñèð ñàäèð îëäó? Áèç íåéëÿìèøèê? Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (êÿìàëè-éÿñäÿ). Äÿõè áóíäàí àïðòûã íÿ åëèéÿúÿêñèíèç êè? Áó ýöí èêñèð òàìàì âÿ êàìèë îëàí ñààòäà âÿ ÿúçà áóòÿäÿ ãàéíàéàí âÿãòäÿ áó éåðÿ àéàã áàñäûíûç. Àõû èêñèðèí õàñèééÿòè áóäóð êè, áóòÿäÿ ãàéíàäûüû éåðèí äþðä ÿòðàô âÿ ùÿâàëèñèíäÿ áèð àüàúàäÿê ÿúíÿáè áÿíè-àäÿì àéàüû ýÿðÿê áàñûëìàñûí. Âÿ èëëà èêñèð þç õàñèééÿòèíè èòèðèá ùàâàéà ãàëõûð âÿ ïó÷ îëóð. Íåúÿ êè, Øÿêêàêè-ìöñÿõõèðèÿúèííÿ áó õöñóñäà òÿêèäàòè-áÿëèüÿ åäèáäèð. Ìÿýÿð ìÿí þç èõòèéàðûìëà áåëÿ àáàäàíëûãäàí õàðèú õÿëâÿò ýóøÿéÿ þçöìö ÷ÿêìèøÿì? Í ó õ ó ë ó ë à ð (ùåéðÿòëÿ). Àüà, áèç ñèçèí áóéðóüóíóçà ýþðÿ ýÿëäèê; __________ îòóç ýöí áó ýöí òàìàìäûð. 41 Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Àõûð ìÿí äåìèøäèì êè, îòóç ýöíäÿí ñîíðà. Áóíóí ìÿíàñû áóäóð êè, îòóç ýöí þòöðöá îòóç áèðèíúè ýöíäÿ ýÿðÿê ýÿëÿéäèíèç êè, èêñèð ùàçûð îëìóø âÿ ýöìöø êöðÿäÿí ÷ûõìûø îëàéäû. Ñèç ýÿëäèíèç îòóçóíúó ýöíäÿ, èêñèðèí áóòÿäÿ ãàéíàìàã âÿãòèíäÿ. Àõ, àõ, àõ! Í ó õ ó ë ó ë à ð . Ùÿëÿ êè, áåëÿ èòòèôàã äöøöáäöð, áèç áèëìÿìèøèê. Èíäè áóíóí ÷àðÿñè íÿäèð? Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Äÿõè ÿñëà ÷àðÿñè éîõäóð, íÿ èêñèð ÿìÿëÿ ýÿëÿð, íÿ ýöìöø îëàð, ìÿýÿðèíêè ñèç... ßëàú ìöíùÿñèðäèð àíúàã áóíà... Í ó õ ó ë ó ë à ð . Ìÿýÿðèíêè... Áèç íÿ åëÿéÿê, àüà? ßëàú íÿéÿ ìöíùÿñèðäèð? Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Äÿõè êè, ýÿëèáñèíèç, ëàìÿùàëÿ ýÿðÿêäèð êè, èêñèð êöðÿäÿ ãàéíàäûüû éåðäÿí óçàãëàøìàéàñûíûç. Íåúÿ êè, ãàíóíèêèìéà òÿãàçà åäèð, áÿøÿðòè êè, ÿýÿð þç õåéðèíèçè àõòàðûðñûíûç âÿ ìÿíèì ñèçèí ùàããûíûçäà ÷ÿêäèéèì úÿôàíû èòèðìÿçñèíèç, èêñèð áóòÿäÿí ÷ûõûá òàìàì îëàí çàìàíà ãÿäÿð êè, áèð ñààòäûð áàøëàíûá, èòìàìûíà èêè ñààò ãàëûá, ýÿðÿêäèð êè, ìåéìóíó éàäûíûçà ñàëìàéàñûíûç âÿ ìåéìóí øÿêëèíè õàòèðèíèçÿ ýÿòèðìÿéÿñèíèç. ßëàú áóíà ìöíùÿñèðäèð; âÿ èëëà ùÿìèí èêñèð êè, èíäè áèð àéäûð ìöòòÿñèë îíóí ïÿðâÿðèøèíäÿ çÿùìÿò ÷ÿêèðÿì, òöðôÿòöë-åéíäÿ ïó÷ îëóá ùàâàéà ãàëõàúàãäûð. Õàñèééÿòè áåëÿäèð, íåúÿ êè, ×óëëó ùÿêèì10 ìöêÿððÿð òÿúðöáÿ åäèá, þç êèìéà êèòàáûíäà ñÿðàùÿòÿí éàçûáäûð. Í ó õ ó ë ó ë à ð (ÿëàú ñÿùë ýþðöíìÿêäÿí ñåâèíèá áèð éåðäÿ). ×îõ éàõøû, àüà áó áèð àñàí èøäèð; òÿêè èêñèðèí òÿêìèëè áóíà ìþâãóô îëñóí... Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Áÿëè, ùÿìèí áóíà ìþâãóôäóð. Àëëàù ñèçäÿí ðàçû îëñóí, ìÿí ñèçäÿí ðàçû îëäóì. Ìîëëà Ùÿìèä, êþðöéö áàñ!.. Ìîëëà Ùÿìèä, êþðöéö áàñûð. Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë áóòÿíè äÿìèð ìàøà èëÿ ÷åâèðèð, è÷èíÿ éàíûìäàêû ÿúçàëàðäàí áèðèñèí òþêöð, øöøÿëÿðèí áèðèñèíäÿí äàìûçûð, ýåðè ÷ÿêèëèð. Ñààòû úèáèíäÿí ÷ûõàðûá áàõûð. Áó ùàëäà Àüà Çàìàí ùÿêèì öçöíö îíà òóòóá. À ü à Ç à ì à í ù ÿ ê è ì . Àüà, áóíäàí áàøãà ÷àðÿ éîõäóðìó? Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Íÿäÿí áàøãà? À ü à Ç à ì à í ù ÿ ê è ì . Ìåéìóíäàí áàøãà. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Êèøè, íÿ äàíûøûðñàí? Íÿ ñþéëÿéèðñÿí? Âàâåéëà!!! À ü à Ç à ì à í ù ÿ ê è ì . Àõû íåúÿ åëÿéèì, àüà? Ìåéìóíó éàäûìäàí ÷ûõàðà áèëìèðÿì. __________ Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (äàðûëìûø âÿ ãåéçëÿíìèø). Êèøè, êÿñ ñÿñèíè!!! Óíóò ôèêðèíäÿêèíè!! 42 À ü à Ç à ì à í ù ÿ ê è ì . Áàø öñòÿ, àüà! Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (øàýèðäè Ìîëëà Ùÿìèäÿ ãåéçëÿ). Êþðöéö áÿðê áàñ! Éàòûðñàí íÿäèð! ßéèëèð áóòÿéÿ áàõûð, ýåíÿ áèð çàä ýþé áöêöëìöø êàüûçäàí áóòÿéÿ òþêöð. Áó ùàëäà íóõóëóëàðäàí áèðèñè, éÿíè Ìîëëà Ñàëìàí ïàïàüûíû áàøûíäàí ýþòöðöá. Ì î ë ë à Ñ à ë ì à í . Óô, íÿ èñòèäèð... Óô, ëÿíÿòÿ ýÿëÿñèíèç! Óô, ÿë ÷ÿêìÿçëÿð! ×àðÿ éîõäóð... Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë . Êèì ëÿíÿòÿ ýÿëñèí? Êèìäèð ÿë ÷ÿêìÿéÿí? Íÿäÿí ÷àðÿ éîõäóð? Íÿ ñþéëÿéèðñÿí? Ì î ë ë à Ñ à ë ì à í . Óô, ÷àðÿ éîõäóð... ßëàú éîõäóð... Ñ à è ð í ó õ ó ë ó ë à ð . Äîüðóäóð, ùå÷ ÷àðÿ éîõäóð... Ùÿðýèç ìöìêöí îëìóð. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (ùàìûñûíà ãåéçëÿ). Íåúÿ ÷àðÿ éîõäóð? Íåúÿ ÿëàú éîõäóð? Íÿ âàð? Ñèçÿ íÿ îëóá? Ì î ë ë à Ñ à ë ì à í (éîëäàøëàðûíûí ùàëÿòèíäÿí âÿ òÿñäèãèíäÿí úöðÿòëÿíèá úàâàáà èãäàì åäèð). Àüà, òàìàì äàüëàðûí ùåéâàíàòû ìåéìóí øÿêëèíÿ, áþéöê ùÿìäóíÿëÿð ñèôÿòèíÿ äþíöá, óçóí ãóéðóãëàðû èëÿ íÿçÿðèìäÿ áàñûøûðëàð, öñòöìÿ ùöúóì ýÿòèðèðëÿð. Óô, áèëìèðÿì íåúÿ åäèì, ùàðà ãà÷ûì! Óô, ëÿíÿòÿ ýÿëÿñèíèç, ìåéìóíëàð!... Ëÿíÿòÿ ýÿëÿñèíèíç ùÿìäóíÿëÿð! Ñ à è ð í ó õ ó ë ó ë à ð (áàøëàðûíû éóõàðû ãîâçóéóá). Óô, ëÿíÿòÿ ýÿëÿñèíèç, ìåéìóíëàð! Ëÿíÿòÿ ýÿëÿñèíèç, ùÿìäóíÿëÿð. Áó íÿ èø èäè äöøäöê. Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë úÿëä áóòÿéÿ áèð çàä òóëëàéûð êè, íóõóëóëàð áàøëàðû éóõàðû ýþðìöðëÿð. Áèðäÿí áóòÿäÿí ýöëëÿ êèìè ãûüûëúûìëàð ñû÷ðàéûá ùÿð òÿðÿôÿ äàüûëûð, áóòÿ ïàðò åäèð. Èêñèðè-ìþâùóì áàðûò êèìè ùàâàéà ó÷óð. Îä ùÿð òÿðÿôÿ ñÿïÿëÿíèð, òöñòö ùàâàíû áàñûð. Ìîëëà Ùÿìèä êþðöéöí äàëûñûíäàí ùþâëíàê ýåðè ñû÷ðàéûð. Ìîëëà Èáðàùèìõÿëèë èêèÿëëè ñàããàëûíûí òöêöíö éîëóð, ýàù äèçèíÿ ÷ûðïûð âÿ ýàù ôÿðéàä åäèð. Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (íóõóëóëàðà ôÿðéàä èëÿ). Åâèíèçè Àëëàù éûõñûí! Áó íÿ èø èäè åòäèíèç? Åâèíèçè Àëëàù éûõñûí! Ãàïûíûç ÷ûðïûëñûí! (Áàøûíûí òöêöíö éîëóð, äèçèíÿ ÷ûðïûð). Í ó õ ó ë ó ë à ð . Àüà, ñàêèò îë! Àðàì òóò. Îëàúàüà ÷àðÿ éîõäóð. Èíäè áèçèì òÿêëèôèìèç íÿäèð? Ì î ë ë à È á ð à ù è ì õ ÿ ë è ë (øèääÿò äèëòÿíýëèê èëÿ). Ñèçèí òÿêëèôûíèç íÿäèð? Òÿêëèôèíèç áóäóð êè, èíäè ýöí áàòìàìûø þçöíöçö éàõûí êÿíäëÿðÿ éåòèðÿñèíèç. Ãàáàãäàêû èêñèðèí ìöääÿòè-òÿêìèëèíÿ ãÿäÿð, éÿíè îòóç áèð __________ ýöí ýþçÿòëÿéèá, ýåíÿ áóðàéà ãàéûäàñûíûç. Ùÿìèí úöñâè áåø ìèí ìàíàò 43 ïóëëàðûíûç ÿâÿçèíäÿ êè, áèð ïàðà çÿðóðèééàòè-ëàçèìèééÿ ö÷öí áèëêöëëèéÿ ìÿñðÿô îëóíóáäóð, ýöìöøöíöçö àëûá àïàðàñûíûç. Áÿøÿðòè êè, ìÿí ñèçÿ ïèø ÿç âÿãò õÿáÿð ýþíäÿðìÿìèø ýÿëìÿêäÿ ñèáüÿò åëÿìÿéÿñèíèç êè, ìÿáàäà ýöíëÿðèí ñàéûíäà ýåíÿ áèð ýöíÿ ñÿùâ ãûëìàã èëÿ áèìþâãå èêñèðèí òÿêìèëèíäÿí ÿãäÿì áóðàéà ýÿëèá, î èêñèðè äÿ áóíóí êèìè õÿðàá åòìÿéÿñèíèç... Ñèçäÿí þòðö ìöøÿõõÿñ îëóíàí ýöìöøöí öñòöíäÿ õÿéàëûìäàäûð êè, ïóëëàðûíûçûí ôàéäàñûíû äÿõè èçàôÿ åäÿì, îíäàí þòðö êè, ñèçÿ áèð ïàð÷à àðòûã ýöìöø âåðìÿê, ìÿíÿ ýþðÿ ùå÷ áèð òÿôàâöò åòìÿç... Àììà ñèçèí êèìè àøõàñà áèð ùÿááÿ äÿ ïóëäóð. Õóäàùàôèç, éîëà äöøöí, ýåäèí! Ìÿíèì õÿáÿð ýþíäÿðìÿéèìÿ ìöíòÿçèð îëóí! (Ýåäèð þç ÷àäûðûíà áàøû àøàüû, éàâàø, þç éàíûíäà ñþéëÿéÿ-ñþéëÿéÿ). Öìèä îëóí êè, ìÿí ñèçÿ õÿáÿð ýþíäÿðÿúÿéÿì. Àëëàù ãîéñà î âàõòàäÿê áèð ÷àðÿ òàïàðàì êè, áèð äÿ ñèçèí öçöíöçö ýþðìÿéèì. Íóõóëóëàð ãóðóìóø ìàò ãàëûðëàð. Ïÿðäÿ ñàëûíûð Òàìàì îëóð __________ 44 ÙÅÊÀÉßÒÈ-ÌÖÑÉÞ ÆÎÐÄÀÍ ÙßÊÈÌÈ-ÍßÁÀÒÀÒ Âß ÄßÐÂÈØ ÌßÑÒßËÈ ØÀÙ ÚÀÄÓÊÖÍÈ-ÌßØÙÓÐ Éÿíè òÿìñèëè-ýöçàðèøè-ÿúèá êè, êåéôèééÿòè äþðä ìÿúëèñäÿ áÿéàí îëóá èòìàìÿ éåòèð ßÔÐÀÄÈ-ßÙËÈ-ÌßÚÀËÈÑ Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í – ùÿêèìè-íÿáàòàò, ïàðèæëè ãûðõ éàøûíäà.1 Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à – Òÿêëÿ-Ìóüàíëû îáàñûíûí áÿéè, ãàðàáàüëû, àëòìûø áåø éàøûíäà. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì – îíóí àðâàäû, ãûðõ áåø éàøûíäà. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì – îíóí áþéöê ãûçû, îí àëòû éàøûíäà Ý ö ë ÷ þ ù ð ÿ – îíóí êè÷èê ãûçû, äîããóç éàøûíäà. Ø à ù á à ç á ÿ é – îíóí ãàðäàøû îüëó, áþéöê ãûçûíûí íèøàíëûñû, èéèðìè èêè éàøûíäà. Õ à í ï ÿ ð è – Øÿðÿôíèñÿ õàíûìûí äàéÿñè, ãûðõ éàøûíäà. Ä ÿ ð â è ø Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù – úàäóêöíè-ìÿøùóð, èðàíëû, ÿëëè éàøûíäà. à ó ë à ì ÿ ë è – îíóí øÿéèðäè, èðàíëû, îòóç éàøûíäà. ßÂÂßËÈÌÚÈ ÌßÚËÈÑ ßââÿëèìúè ìÿúëèñ Ãàðàáàü âèëàéÿòèíäÿ ìèí èêè éöç àëòìûø ö÷öìúö èëäÿ2 éàçûí ÿââÿëèíäÿ, íîâðóç áàéðàìûíäàí áèð ýöí êå÷ìèø Òÿêëÿ-Ìóüàíëûíûí ãûøëàüûíäà âàãå îëóð. Øÿðÿôíèñÿ õàíûì èêèìúè äàìäà àùÿñòÿ àüëàéà-àüëàéà éóí äàðàéûð, êè÷èê áàúûñû Ýöë÷þùðÿ éàíûíäà îéíóéóð. Ý ö ë ÷ þ ù ð ÿ . Àüàáàúû, íèéÿ àüëàéûðñàí? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (îíóí ÿëèíè òóòóá î éàíà èòÿëÿéèð). Èòèë úÿùÿííÿìÿ! Ý ö ë ÷ þ ù ð ÿ (øèòÿíýèëèê áàøëàéûá ýåíÿ îíóí òÿðÿôèíÿ ÿëèíè óçàäûð). Àüàáàúû, ñÿí àëëàù, íèéÿ àüëàéûðñàí? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (ýåíÿ îíóí ÿëèíè ðÿää åäèá). Èòèë úÿùÿííÿìÿ äåéèðÿì, ÿëèìäÿ èøèì âàð, ãîé èøèìè òóòóì. Ý ö ë ÷ þ ù ð ÿ (ýåíÿ ùàìàí ãÿðàð èëÿ). Ñÿí êè, èø òóòìóðñàí, àíúàã àüëàéûðñàí. Äå ýþðöì, íèéÿ àüëàéûðñàí? Äåìÿçñÿí, ýåäÿðÿì àíàìû __________ ÷àüûððàì. Äè äå ýþðöì, íèéÿ àüëàéûðñàí? (×àðãàòûí áàøûíäàí äàðòûð). 45 Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (äàðûëìûø îíó áÿðê èòÿëÿéèá). Èòèë úÿùÿííÿìÿ, ëÿêòÿ, ÿë ÷ÿêìÿç, ãîéìàç èøèìè òóòàì. Ýöë÷þùðÿ éûõûëûá, äóðóá àüëàéà-àüëàéà àíàñû îëàí äàìà ýåäèð. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (éàëãûç). Àõ, ëÿêòÿ, ýåäèá àíàìà õÿáÿð âåðÿúÿê. Àëëàù, ýÿëèá ñîðóøñà êè, íèéÿ àüëàéûðñàí, íÿ äåéÿúÿéÿì? Åù, ùå÷ âàõò äåéÿ áèëìÿíÿì êè, íÿäÿí þòðö àüëàéûðäûì. Éàõøûñû áóäóð êè, äàíàðàì, äåéÿðÿì êè, ùå÷ àüëàìûðäûì. Éàéëûüû èëÿ áÿðê-áÿðê ýþçöíö ñèëèð; áó ùàëäà ãàïû à÷ûëûð, Øÿùðÿáàíó õàíûì è÷ÿðè ýèðèð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . À ãûç, áó óøàüû íèéÿ èòÿëÿéèá éûõûáñàí? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Óøàüû éåðÿ ýèðñèí. Äèíú îòóðóð ìÿýÿð! Ñÿùÿðäÿí áÿðè ãîéìóéóá êè, èêè ÷ÿíýÿ éóí äàðàéûì; åëÿ øèòÿíýèëèê åäèð: ýàù éóíó ãàïûá, ýàù ÷àðãàòûìû äàðòûá; àõûðäà ìÿí äÿ úàíà äîéäóì, áèð òèêÿ èòÿëÿäèì î éàíà, àüëàéà-àüëàéà ãà÷ûá öñòöíÿ ýåäèáäèð. Ãàí-ãàí îëìàäû êè? Ý ö ë ÷ þ ù ð ÿ . Àíà, âàëëàù, éàëàí äåéèð, ùå÷ éóí äàðàìûðäû, åëÿ àüëàéûðäû; ìÿí äåéèðäèì êè, àüëàìà, ìÿíè èòÿëÿäè, éûõäû, àðõàì öñòÿ éåðÿ äÿéäèì. (Ýþçöíö îâõàëàéà-îâõàëàéà àüëàéûð). Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Øÿðÿôíèñÿ, àüëàìàã íÿäèð? Ñÿíÿ íÿ ýÿëèáäèð àüëàéûðñàí? Àëëàùà øöêöð, àòàí ñàü, àíàí ñàü. Ýþçÿë-ýþé÷ÿê àäàõëûí ýþçöí ãàáàüûíäà.Éåìÿéèí áîë, ýåéìÿéèí áîë, äÿõè íèéÿ àüëàéûðñàí? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Âàëëàù, àíà, àüëàìûðäûì. (Ýöë÷þùðÿäÿí áèð ÷èìäèê ýþòöðöá). À éåðÿ ýèðìèø, ìÿí ùà÷àí àüëàéûðäûì?! Ýöë÷þùðÿ òÿçÿäÿí ëÿëÿ âàé áàøëàéûð, ñîíðà ýåíÿ. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Àíà, âàëëàù, àüëàìûðäûì! Àëëàùà øöêöð, àòàì ñàü, àíàì ñàü, äÿõè íÿ âàð êè, àüëàéûì? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (ýöëÿ-ýöëÿ). Íèéÿ äåìèðñÿí êè, àäàõëûì äà ýþçöìöí ãàáàüûíäà? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Àäàõëûì êèìäèð? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Íåúÿ àäàõëûì êèìäèð? Áÿñ ÿìèí îüëó Øàùáàç áÿé êèìèí àäàõëûñûäûð? Àòàí èéèðìè ýöíäÿí ñîíðà àëëàù ãîéñà ñèçÿ áèð òîé åäÿúÿêäèð êè, òÿðèôè òàìàì Ãàðàáàüäà ñþéëÿíÿúÿê. Èñðàüàúöí àøíàñû çÿðäàáëû Ãóðáàí áÿéÿ êàüûç éàçûðäû êè, Øàìàõû ÷ÿíýèëÿðèíèí âÿäÿñèíè àëñûí, òîéà ýþíäÿðñèí. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (øÿùàäÿò áàðìàüû èëÿ áàø áàðìàüûíûí àðà__________ ñûíäà àëò äîäàüûíû äàðòûá áàøûíû éóõàðû ãîâçóéóð). Áûé, àíàì íÿëÿð 46 ñþéëöéöð. Øàùáàç áÿé îí ýöíäÿí ñîíðà ÷ûõûá ýåäèð. Áèëìèðÿì àòàì êèìÿ òîé òÿäàðöêö ýþðöð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (òÿÿúúöáëÿ). Øàùáàç ýåäèð? Ùàðà ýåäèð? Øàùáàç êèìèíëÿ ýåäèð? Íÿ äàíûøûðñàí? Àëëàùû ñåâÿðñÿí, þç éàíûíäàí çàä ãóðàëòìà. Èíäè áèëäèì êè, äîüðóäàí àüëàéûðìûøñàí. Ýÿð÷ÿêäÿí êè, ãûç óøàüûíûí àüëû îëìàç èìèø, ýþçöíöí éàøû ÿëèíäÿ îëóðìóø. Äå ýþðöì, ñÿíÿ êèì äåäè êè, Øàùáàç ýåäèð? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (áàøûí àøàüû ñàëìûø). Þçö. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Éàõøû, ùàðà ýåäèð? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Íÿ áèëèì, Ôèðÿíýÿìè, Ïàðèæÿìè, àäû áàòñûí, äèëèì äÿ éîâóøìóð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Éàõøû, Øàùáàç êèìèíëÿ Ïàðèæÿ ýåäèð? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Ãîíàüûìûç ìöñéî Æîðäàí èëÿ. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Î áèçèì ÷þð-÷þï äþøöðÿí ôèðÿíý èëÿ? Íÿäÿí þòðö? Ôèðÿíýäÿ îíóí íÿ àëûá-âåðÿúÿéè âàð? Ïàðèñäÿ îíóí íÿ èòè àçûáäûð? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Íÿ áèëèì, úàùûë óøàãäûð. Ìöñéî Æîðäàí áåéíèíÿ ñàëûáäûð êè, Ïàðèæäÿ ãûçëàð, ýÿëèíëÿð ìÿúëèñëÿðäÿ, éûüûíúàãëàðäà öçö à÷ûã îòóðóá äóðóðëàð. Íÿ áèëèì, áàøãà çàäëàð äà ÷îõ äåéèáäèð. Èíäè î äà äÿëè-äèâàíÿ îëóá êè, ýÿðÿê ýåäÿì áèð Ïàðèæè ýþðÿì... ßââÿë ÿìèìäÿí ðöñõÿò èñòÿéÿúÿéÿì, ãîéìàñà ýåúÿ àòûìû ìèíèá, Àðàçû î òàéà êå÷èá, ìöñéþ Æîðäàí èëÿ ýþðöøöá, îíóíëà áÿðàáÿð ýåäèá, Ïàðèæè ýþðöá ñåéð åäÿúÿéÿì. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (òîõóäóüó úîðàáû éåðÿ òóëëàéûá, êè÷èê ãûçûíà öçöí òóòóá). À ãûç, Ýöë÷þùðÿ, ýåò Øàùáàçû î áèðè äàìäàí áóðà ÷àüûð, ýþðöì áó íåúÿ ñþçäöð. Ýöë÷þùðÿ ãà÷ûð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Äåäèì, êèøè, Ùàòÿìõàí àüà, áó óøàãëàðûí òîéóí òåç åëÿ ãóðòàð. Øàùáàçäàí ìÿí ãîðõóðàì, ýöíäÿ ìèí-ìèí õÿéàëà äöøöð, ãóëàã àñìàäû, îñàëëûã åëÿäè, àõûðäà áåëÿ îëäó. Áó ùàëäà ãàïû à÷ûëûð, Øàùáàç áÿé è÷ÿðè ýèðèð. Ø à ù á à ç á ÿ é . ßìèäîñòó, íÿ âàð, õåéèð îëà? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (ãàøãàáàüûí òþêìöø). Øàùáàç, åøèäèðÿì êè, __________ Ôèðÿíýÿ, Ïàðèæÿ ýåäèðñÿí? Áó íåúÿ ñþçäöð? 47 Ø à ù á à ç á ÿ é (ýöëöìñÿíìèø). Ýåäÿíäÿ íÿ îëàð, ÿìèäîñòó? Ýåäÿðÿì äÿ, ãàéûäàðàì äà, Øÿðÿôíèñÿéÿ ôèðÿíý ãûçëàðû áàøëàðûíà þðòÿí òÿñÿêëÿðäÿí àëûá ñîâãàò ýÿòèððÿì äÿ. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Ôèðÿíý ãûçëàðû áàøëàðûíà þòÿí òÿñÿêëÿð ìÿíÿ ëàçûì äåéèë; àë Ïàðèæäÿ îëàðûí áàøëàðûíà þðò êè, Ãàðàáàüäàí îëàðûí ùàâàñûíà éåëëÿíèá ó÷óðñàí. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Éàõøû äåéèð, àëäûüûí òÿñÿêëÿðè þðò ôèðÿíý ãûçëàðûíûí áàøëàðûíà, Øÿðÿôíèñÿéÿ ëàçûì äåéèë! Ùÿëÿ äå ýþðöì, ñÿí þçáàøûíàñàí, éà ñÿíèí àòàí éåðèíäÿ áèð áþéöéöí âàð? Ø à ù á à ç á ÿ é . ßëáÿòòÿ, ÿìèìäÿí èçèí àëìàìûø êè, ýåäÿ áèëìÿíÿì. Ìöñéþ Æîðäàí þçö îíäàí ðöñõÿòèìè àëàúàãäûð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (àúûãëû). ×îõ éàõøû, ñÿí àçûáñàí, éîëóíäàíèçèíäÿí ÷ûõûáñàí, ýåò! Ìÿí áó ñààò äà Ùàòÿìõàí àüàíû ÷àüûððàì, ýþðöì Ìöñéþ Æîðäàí íÿ÷èäèð êè, îíóí ãàðäàøû îüëóíó òîâëàøäûðûá Ïàðèæÿ àïàðûð? Âàëëàù, îíà áèð òîâ òóòàðàì êè, ýÿëäèéè éîëó äà àçàð, þçö äÿ Ïàðèæè óíóäàð. ×îõ éàõøû, ñÿí ýåò, ìÿí áó ñààò Ùàòÿìõàí àüàíû ÷àüûððàì ýþðöì êè, ñÿíèí èéèðìè ýöí òîéóíà ãàëûá, ñÿí íåúÿ Ïàðèæÿ ýåäèðñÿí? Ø à ù á à ç á ÿ é . Íåúÿ èéèðìè ýöí ìÿíèì òîéóìà ãàëûáäûð? Ìÿí ùÿëÿ óøàüàì, ìÿí þç õàùèøèìÿ áó òåçëèêäÿ åâëÿíìÿéÿúÿéÿì. Òîé åòìÿéÿúÿéÿì, ìÿýÿð ýöú îëà! Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (÷ûüûðà-÷ûüûðà). Áÿëè, ýöú îëàúàã! ßëáÿòòÿ, ùÿëÿ èêè èë áóíäàí èðÿëè ýÿðÿê ñÿíÿ òîé îëàéäû, ÿýÿð Øÿðÿôíèñÿ ÷îõ óøàã îëìàñàéäû. Ñÿíèí êèìè úàùûë óøàãëàð ñóáàé ãàëìàãäàí òàìàì éàìàí éîëëàðà äöøÿð, îüóðëóüà, ãóëäóðëóüà ãóðøàíàð! Ø à ù á à ç á ÿ é . Àäàì àúëûüûíäàí, ñóñóçëóüóíäàí îüóðëóüà, ãóëäóðëóüà ãóðøàíûð; ìÿíèì, àëëàùà øöêöð, íÿéèì ÿñêèêäèð? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (ðèøõÿíä èëÿ). Áÿñ ùàíñû äèëÿí÷èëÿð ýþðÿñÿí ãóëäóð îëäóëàð, éîëëàð êÿñäèëÿð? Àëëàùû ñåâèðñÿí, àüëûíà çîð âåðìÿ. Ñÿí ëàï àçûøûáñàí, ýåò èøèíÿ! Øàùáàç áÿé áàøûíû àøàüû ñàëûá ýåäèð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Ùàòÿìõàí àüà âÿ Øÿùðÿáàíó õàíûì þëìöø èìèøëÿð êè, áèð ôèðÿíýè Øàùáàçû òîâëàøäûðûá Ïàðèæÿ àïàðà! À ãûç, Øÿðÿôíèñÿ, éàäûìäàí ÷ûõäû, äå ýþðöì êè, Øàùáàçû î ÷þð-÷þï äþøöðÿí íÿ ñþçëÿð èëÿ òîâëàøäûðûá Ïàðèæÿ àïàðûð? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Íÿ áèëèì, äåéèáäèð êè, Ïàðèæäÿ òàìàì ýþé__________ ÷ÿê ãûçëàð, ýÿëèíëÿð ìÿúëèñëÿðäÿ, éûüûíúàãëàðäà öçö à÷ûã îòóðóá-äóðóðëàð. 48 Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áàøãà íÿ ñþç äåéèáäèð? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Íÿ áèëèì, äåéèáäèð êè, ãûçëàð èëÿ, ýÿëèíëÿð èëÿ îüëàíëàð áèð éåðäÿ îéíàðëàð, äàíûøàðëàð, ýöëÿðëÿð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (äàðûûìûø). Åù, áàøãà íÿ ñþçëÿð äåéèáäèð? Áó åëÿ ÿââÿëêè ñþçäöð. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Áàøãà ñþç ÷îõ äåäè. Î áèðèëÿðè éàäûìäà ãàëìàäû, åëÿ áèð áó éàäûìäà ãàëäû, ìÿí íÿ áèëèì? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (àúûãëàíìûø). Àëëàùó ÿêáÿð! À ãûç, àõû ìÿí íåúÿ Ùàòÿìõàí àüàéà äåéèì êè, ãàðäàøûí îüëó Øàùáàç áÿé Ãàðàáàüäà îòóðäóüó éåðäÿ Ïàðèæ ãûçëàðûíà àéàüû éàíûá, ìöñéþ Æîðäàíà ãîøóëóá ýåäèð? Îí àëòû éàøûíäà ãûçûí Øÿðÿôíèñÿ õàíûì áóðäàí îðà, Ïàðèæèí ãûçëàðûíûí, ýÿëèíëÿðèíèí õàéûíëûüûí ÷ÿêèá, ùÿëÿ íÿ ýåäÿí âàð, íÿ ýÿëÿí âàð, ýþçöíöí éàøûí ñåë êèìè àõûäûá éàñ ãóðóáäóð! Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (éåðèíäÿí ãàëõûá). Áûé àëëàù, òîðïàã áàøûìà, àðâàä íÿëÿð äàíûøûð! Àéàüûìûí àëüûíäàí éåð ãà÷äû, äóðóá ãà÷ûì! (Òåç äàìäàí ÷ûõûð ýåäèð). Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (öçöí êè÷èê ãûçûíà òóòóá). Ýöë÷þùðÿ, ýåò àòàí äàìûí äàëûñûíäà ÷îáàíëàð èëÿ äàíûøûð, äå êè, òåç áèð áóðà ýÿëñèí, âàúèá èø âàð. Ýöë÷þùðÿ ãà÷ûð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (þç-þçöíÿ). Áó Ôèðÿíýëÿð íåúÿ íàøöêöð õàëã îëóðìóøëàð. Ùÿ éàõøûëûã áèëìÿçìèøëÿð. Ìÿí àüûëñûç, ýåíÿ òàðûíûí ùÿð ýöíö íàùàðà ìöñéþ Æîðäàíà ãàéìàã ýÿðÿê, éàü ýÿðÿê, àõøàìà ïëîâ ýÿðÿê, áîçàðòìà ýÿðÿê êè, ýåäèá þç þëêÿñèíäÿ äåìÿñèí êè, Ãàðàáàü åëàòûíûí àðâàäëàðû ìÿðèôÿòñèç îëóðëàð, ãîíàüà ùþðìÿò åëÿìÿê áèëìèðëÿð. Äè ýÿë áóíäàí ñîíðà õàëãà éàõøûëûã åëÿ! Òàìàì éàõøûëûüûì áàäà ÷ûõäû ýåòäè. Áó ùàëäà ãàïû à÷ûëûð. Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à (è÷ÿðè ýèðèð). Õåéèð îëà, àðâàä, íÿ âàð, òÿëÿñèê ìÿíè ÷àüûðûáñàí? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (ãàøãàáàãëû). Íÿ îëàúàã, ýÿë ýþð ÷þð-÷þï äþøöðÿí, è÷äèðèá, éåäèðèá áÿñëÿäèéèí ãîíàüûí, äåéèðëÿð, ãàðäàøûí îüëóíó àçäûðûá, þçö èëÿ Ïàðèñÿ àïàðûð. Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Íåúÿ? Ìöñéþ Æîðäàí Øàùáàçû Ïàðèæÿ àïàðûð? __________ Êèì äåéèð? 49 Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Ìÿí äåéèðÿì! Øàùáàç þçö Øÿðÿôíèñÿéÿ äåéèáäèð! Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à (ãÿùãÿùåéè-ãåéðè-òÿáèè èëÿ). Õà-õà-õà! Øàùáàç áèëèð êè, ñÿíèí ãûçûíûí öðÿéè êþâðÿêäèð, îíà ñàòàøûáäûð. Éÿãèí êè, Øÿðÿôíèñÿ äÿ áó ñþçëÿðäÿí äÿðä åäèð. Õà-õà-õà-õà, àíàëû-ãûçëû èêè ïóëëóã àüëûíûç éîõäóð. Ùÿð áîø ñþçäÿí þòðö éåðäÿí îëóðñóíóç. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (÷ûüûðà-÷ûüûðà). Ñÿí åëÿ ùÿð çàäû áîø òóòàðñàí. Úàùûë óøàãäûð, áÿëêÿ î ôèðÿíýè áèð ïàðà ñþçëÿð äåéèá, àüëûíû îüóðëàéûáäûð. Êèøèñÿí, ãàí îëìàç êè, ùÿð èêèñèíè áèð ÷àüûðûá ñîðóøàñàí êè, áó íÿ èøäèð, íÿ ñþçäöð? Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . ×îõ éàõøû, àðâàä, àëëàùû ñåâèðñÿí, ÷ûüûðìà! Åëÿ èíäè áó ñààòäà ÷àüûðûá þç éàíûíäà ñîðóøàðàì. Ùþâñÿëÿí äàðàëìàñûí. Ïÿðäÿ ñàëûíûð ÈÊÈÌÚÈ ÌßÚËÈÑ Èêèìúè ìÿúëèñ ùàìàí ýöíäÿ ÿââÿëèìúè äàìäà âàãå îëóð. Äàì êèëèì, êÿáÿ èëÿ ïàêèçÿ ôÿðø îëóá, áèð òÿðÿôäÿ óí ÷óâàëëàðû äöçöëöá, áèð òÿðÿôäÿ éàü äÿðèëÿðè, éóí ìÿôðÿøëÿðè ãîéóëóáäóð. Ùàòÿìõàí àüà îòóðóá äàìûí éóõàðûñûíäà, ôÿðø öñòÿ. Àðâàäû Øÿùðÿáàíó õàíûì ÿðèíèí ñàü áþéðöíäÿ, ÷ÿíÿñèí éàøìàéûá, àü þðïÿê áàøûíäà, ùÿëëàúè, ñàìèò ÿéëÿøèáäèð. Ùàòÿìõàí àüàíûí ìöãàáèëèíäÿ ãàðäàøû îüëó, Øàùáàç áÿé îòóðóá, õÿíúÿðèíèí äÿñòÿñèíÿ ñþéêÿíìèø, ìöíòÿçèðäèð ýþðñöí êè, ÿìèñè íÿ äàíûøàúàã. Éóí ìÿôðÿøëÿðèí áèðèñèíèí öñòöíÿ áèð õàë÷à ñàëûíûá, Øàùáàç áÿéèí ñîë òÿðÿôèíäÿ ãîéóëóá, öñòöíäÿ ìöñéþ Æîðäàí ôèðÿíýè ëèáàñûíäà, ãû÷ûí ãû÷û öñòÿ àøûðûá, áàøû à÷ûã, ÿëèíäÿ áàðìàã óçóíëóüóíäà âÿ éîüóíëóüóíäà áöêöëìöø âÿ ëöëÿëÿíìèø òÿíáÿêè éàðïàãëàðûíû éàíäûðûá ÷ÿêèð. Ùàòÿìõàí àüàíûí áþéöê ãûçû Øÿðÿôíèñÿ õàíûì áóëàðäàí ÿââÿë õÿëâÿòúÿ ýÿëèá, éöê ãàáàüûíäà àñûëàí êèëèì ýÿðäÿéèí äàëûñûíà ýèðèá ïóñóð êè, ýþðñöí íÿ äàíûøàúàãëàð. Áó ùàëäà Ùàòÿìõàí àüà öçöí ìöñéþ Æîðäàíà òóòóá õèòàá åäèð. Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Ùÿêèì ñàùèá, åøèäèðÿì êè, áèçèì Øàùáàçû Ôèðÿíýèñòàíà àïàðûðñàí, áó íåúÿ ñþçäöð? Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í . Áÿëè, Ùàòÿìõàí àüà, áó ñþçö ìÿí þçöì ñèçÿ äåéÿúÿêäèì; ÷öíêè ùåéôäèð Øàùáàç áÿé êèìè úàâàí âÿ çèðÿê âÿ ñàùèá ñàâàä îüëàí ôèðÿíý äèëèíè áèëìèéÿ; ìÿí òÿÿùùöä åäèðÿì êè, îíó Ïàðèæÿ àïàðûá, ôèðÿíý äèëèíè îíà þéðÿäèá éîëà ñàëàì; ÷öíêè ôèðÿíý äèëèíÿ ÷îõ __________ øþâãè âàð, òåç þéðÿíÿð. Èíäèè äÿ ìÿíèì èëÿ äóðóá îòóðìàãäàí áèð ïàðà êÿëèìàòû ùèôç åäèáäèð. 50 Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à (öçöí Øàùáàç áÿéÿ òóòóá). Øàùáàç, äîüðóäóð êè, Ïàðèæÿ ýåòìÿê èñòÿéèðñÿí? Ø à ù á à ç á ÿ é . Áÿëè ÿìè, ÿýÿð ñèçèí ðöñõÿòèíèç îëñà, ìöñéþ Æîðäàí èëÿ ýåäÿðÿì, ýåíÿ ñîíðà þçöì ãàéûäàðàì, ýÿëÿðÿì. Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Íÿäÿí þòðö, áàëàì? Ø à ù á à ç á ÿ é . Ôèðÿíý äèëèíè þéðÿíìÿéÿ, ÿìè! Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Ôèðÿíý äèëè íÿéèíÿ ëàçûìäûð, ÿçèçèì! Ñÿíÿ ëàçûì îëàí ÿðÿá, ôàðñ, òöðêè, ðóñ äèëëÿðèäèð êè, Àëëàùà øöêöð äþâëÿòè-àëèééÿìèçèí øÿôãÿòèíäÿí à÷ûëàí ìÿäðÿñÿëÿðäÿ ùàìûñûíû îõóéóá þéðÿíèáñÿí. Ø à ù á à ç á ÿ é . ßìè, ôèðÿíý äèëè ìÿíÿ ÷îõ ëàçûìäûð. Áèëäèð êè, Òèôëèñÿ ìÿíè àðõ ÷ûõàðòìàã ö÷öí èçèí àëìàüà ýþíäÿðìèøäèíèç. Àëëàùâåðäè áÿéèí îüëó Òàðûâåðäè áÿé Âàðøàâàäà ôèðÿíý äèëè þéðÿíäèéè ö÷öí ùÿð ìÿúëèñäÿ ìÿíäÿí ùþðìÿòëè èäè. Áàâöúöäè êè, ôèðÿíý âÿ òöðêè äèëèíäÿí áàøãà þçýÿ äèë áèëìÿçäè. Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Áàëàì, ñÿí ùÿëÿ óøàãñàí, áó çàäëàð òàìàì áîøäóð. Èíñàíà àüûë ëàçûìäûð. Áèð äèë àðòûã áèëìÿê èëÿ àüûë àðòìàç. Àäàì ýÿðÿê ùÿð äèë èëÿ îëñà ôèëúöìëÿ ôÿùì âÿ çÿìàíÿ ÿùëèíèí àäÿò âÿ õÿââàñûíäàí ìöòòÿëå îëñóí; þç èøèí éîëà àïàðñûí. Ø à ù á à ç á ÿ é . Çÿìàíÿ ÿùëèíèí áèðèñè äÿ Ïàðèæ õàëãûäûð. Ñèçèí ñþçöíöçÿ ýþðÿ îíëàðûí àäÿò âÿ õÿââàñûíäàí õÿáàðäàð îëìàã ëàçûì ýÿëèð. Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Íÿ åéáè âàð, îíëàðûí àäÿò âÿ õÿââàñûíû áèëýèëÿí, ÿýÿð èñòÿéèðñÿí. Ø à ù á à ç á ÿ é . Áó ñóðÿòäÿ ÿýÿð Ïàðèæÿ ýåòìÿñÿì, îðàíûí ÿùëèíèí àäÿò âÿ õÿââàñûíäàí íåúÿ ìöòòÿëå îëà áèëÿðÿì? Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . ×îõ àñàí. Íåúÿ êè, ìÿí îíëàðû áèëèðÿì, àíúàã ìöñéþ Æîðäàíû ýþðìÿê èëÿ âÿ ñþçëÿðèíÿ ãóëàã àñìàã èëÿ. ßýÿð÷è Ãàðàáàüäàí áàøãà áèð þçýÿ éåð ýþðìÿìèøÿì. Ø à ù á à ç á ÿ é . ßìè, ãàíìûðàì êè, ñèç íåúÿ Ïàðèæ ÿùëèíèí àäÿò âÿ õÿââàñûíäàí õÿáÿðäàðñûíûç? Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Áó ñààòäà ìÿí ñÿíÿ ãàíäûðûì, áàëàì! Ìÿíÿ éÿãèí ùàñèë îëóáäóð êè, áèçäÿ ùÿð àäÿò âÿ õàñèééÿò âàð èñÿ, ÿêñè Ïàðèæ ÿùëèíäÿäèð. Ìÿñÿëÿí, áèç ÿëèìèçÿ ùÿíà ãîéàðûã, ôèðÿíýëÿð ãîéìàçëàð, áèç áàøûìûçû ãûðõàðûã, îëàð áàøëàðûíà òöê ãîéàðëàð; áèç ïàïàãëû îòóðàðûã, îëàð áàøû à÷ûã îòóðàðëàð; áèç áàøìàã ýåéÿðèê, îëàð ÷ÿêìÿ ýåéÿðëÿð; áèç ÿëèìèç èëÿ õþðÿê éåéÿðèê, îëàð ãàøûã èëÿ éåéÿðëÿð; áèç àøêàðà ïåøêÿø àëàðûã, îëàð ýèçëèí àëàðëàð; áèç ùÿð çàäà èíàíûðûã, îëàð ùå÷ çàäà èíàíìàç__________ ëàð; áèçèì àðâàäëàðûìûç ýþäÿê ëèáàñ ýåéÿð, îëàðûí àðâàäëàðû óçóí ëèáàñ; áèçäÿ ÷îõ àðâàä àëìàã àäÿòäèð, Ïàðèæäÿ ÷îõ ÿð àëìàã. 51 Ø à ù á à ç á ÿ é . ßìè, áóíó áàøà äöøìÿäèì. Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Íèéÿ áàøà äöøìÿäèí, áàëàì? ×îõ àðâàä àëìàã èáàðÿòäèð îíäàí êè, áèð êèøè áèð àðâàäà èêòèôà åòìÿñèí âÿ ÷îõ ÿð àëìàã äà èáàðÿòäèð îíäàí êè, áèð àðâàä áèð êèøèéÿ èêòèôà åòìÿñèí. ßââÿëêè àäÿò áèçäÿäèð, ñîíðàêû – Ïàðèæäÿ. Î êèòàáëàðà ýþðÿ êè, ìöñéþ Æîðäàí áó óçóí ãûø îíëàðûí ìÿçìóíóíó ìöòòÿñèë áèçÿ ùåêàéÿò åäèáäèð, äÿõè ùàìû çàäû áó ãÿðàð èëÿ ôÿðç åéëÿ, áèôàéäà Ïàðèæÿ ýåòìÿê íèééÿòèíäÿí äöø! Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í (ðèøõÿíä èëÿ). Õà-õà-õà! Ùàòÿìõàí àüà, òÿÿúúöá åäèðÿì êè, ñèçèí êèìè ãÿâàèäè-ìÿíòèãèééÿäÿí ìöòòÿëå, ÿãèëëè âÿ ôÿðàñÿòëè, ìÿðäè-êöùÿíñàë áó çàìàíà ãÿäÿð ìÿøâÿðÿòõàíàëàðûí áèðèñèíäÿ ÿðêàíè-ìÿøâÿðÿò ñèëêèíÿ äàõèë îëìóéóáñóíóç; ÿýÿð÷è ìÿí ñèç òÿãèð åòäèéèíèç ãàèäÿéÿ áèð áÿùñ âàðèä åäÿ áèëìÿíÿì, ëàêèí èñòÿðäèì êè, ìÿí äÿ áèð íå÷ÿ êÿëìÿ ÿðç åäÿéäèì, ÿýÿð ðöñõÿòèíèç îëñà. Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Áóéóðóí, ùÿêèì ñàùèá! Ñèçèí ùÿð ñþçöíöç áèçÿ õîøäóð. Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í (âöãàð èëÿ). Ùàòÿìõàí àüà, ìÿíèì ãÿñäèì áó èäè êè, Øàùáàç áÿéè Ïàðèæÿ àïàðûá, ÿââÿëÿí, þçöì îíóí òÿðáèéÿñèíÿ ìöòÿâÿúúåù îëóá, ôèðÿíý äèëèíè âÿ öëóìóíó áÿ-ãÿäðè ìÿãäóð îíà òÿëèì åäèá, ñàíèéÿí, îíó êðàëûìûçà òàíûäûá, áóðàäà ìÿíèì ùàããûìäà çàùèð åòäèéèíèç éàõøûëûãëàðûí âÿ çÿùìÿòëÿðèí ÿâÿçèíäÿ êðàëäàí îíà áèð áÿõøåéèø àëûá ýåðè ãàéòàðàì; ÷öíêè ìÿí êðàëûí ìÿõñóñ âÿ òÿùòè-ùèìàéÿòèíäÿ îëàí äàðöëåëìèí ùöêÿìà âÿ öëÿìàñûíäàí âÿ î ÿëàùÿçðÿòèí ìöãÿððÿáè âÿ ìþòÿìÿäèéÿì; àììà ÷öí ñèçèí òÿãðèðàòûíûçäàí ìöøÿõõÿñ îëäó êè, ñèç ñÿôÿðèí ôÿâàèäèíÿ ìöíêèðñèíèç; îíà áèíàÿí ìÿíÿ ëàçûì îëóð êè, ñÿôÿðèí ôÿâàèäèíè ìöâàôèãè-âàãå ìÿñÿë èëÿ ñèçÿ èñáàò åäèì. ßýÿð, ìÿñÿëÿí, ìÿí Ãàðàáàüà ýÿëìÿñÿéäèì (ÿëèíè óçàäûá úèáèíäÿí áèð äÿôòÿð ÷ûõàðûá, à÷ûá, è÷èíäÿ ñÿëèãÿ èëÿ äöçöëìöø áèð íå÷ÿ îòëàðû ýþñòÿðèá), ÿýÿð ìÿí Ãàðàáàüà ýÿëìÿñÿéäèì, Êèì áèëÿúÿê èäè êè, Ãàðàáàüûí éàéëàãëàðûíäà áó îòëàð ìþâúóääóð? Áóíäàí ÿââÿë áèçèì ÿòèááà âÿ ùöêÿìàëàðûìûç úÿíàá Ëèííåé3 âÿ Òóðíåôîð4 âÿ Áåðòðàì5 áåëÿ ýöìàí åòìèøëÿð êè, áó íÿáàòàò àíúàã Àëï äàüëàðûíäà âÿ Àìåðèêàäà âÿ Àôðèêàäà âÿ Øâåéñàðèéà äàüëàðûíäà ìþâúóä îëóð. Àììà èíäèè ìÿí áóðàéà ýÿëìÿê ñÿáÿáè èëÿ Ïàðèæèí äàðöëåëìèíÿ èñáàò åäÿúÿéÿì êè, ìÿçêóð ùöêÿìàëàð áèëêöëëèéÿ ñÿùâ åäèáëÿð. Áó íÿáàòàò Ãàðàáàüûí äàüëàðûíäà êÿñðÿòëÿ ìþâúóääóð âÿ áó íÿáàòàòûí ìàùèééÿòèíè, òÿùãèã âÿ õÿâàññûíû òÿúðöáÿ èëÿ ìöøÿõõÿñ __________ åäèá, î õöñóñäà ÿòòèáàíûí èñòåùçàðû ö÷öí òÿñíèôè-úÿäèä àëÿìäÿ ìÿøùóð åäÿúÿéÿì. Ìÿñÿëÿí, áó îò êè, ýþðöðñöíöç (ÿëè èëÿ áèð êèéàùà èøàðÿò 52 åäèá) ëàòûíúà áóíóí àäû àãàíòóñäóð êè, ìÿíèì òÿúðöáÿìÿ ýþðÿ ãàðûí àüðûñûíà ÷îõ ôàéäàñû âàð. Úÿíàá Ëèííåé áóíó ôÿðç åäèð ö÷öìúö äÿðÿúÿäÿ âÿ úÿíàá Òóðíåôîð îíó ôÿðç åäèð äþðäöíúö äÿðÿúÿäÿ, àììà ìÿí îíó èêèìúè äÿðÿúÿäÿ ôÿðç åäÿúÿéÿì âÿ áó îòóí àäû ëàòûíúà ñåðàñòðóì àëïèíóìäóð êè, ýþç àüðûñûíà íÿùàéÿò ìÿíôÿÿòè âàð. Úÿíàá Ëèííåé áóíó ôÿðç åäèð éåääèìúè äÿðÿúÿäÿ âÿ úÿíàá Òóðíåôîð îíó ôÿðç åäèð àëòûíúû äÿðÿúÿäÿ, àììà ìÿí îíó ôÿðç åäÿúÿéÿì îíóíúó äÿðÿúÿäÿ âÿ áó îòóí àäû ëàòûíúà ãàìëèíà àôðèãàíàäûð êè, äèø àüðûñûíûí ÿëàúû ìöíùÿñèðäèð áóíà. Úÿíàá Ëèííåé áóíó ôÿðç åäèð áåøèìúè äÿðÿúÿäÿ âÿ úÿíàá Òóðíåôîð îíó ôÿðç åäèð ö÷öìúö äÿðÿúÿäÿ, àììà ìÿí îíó ñÿêêèçèìúè äÿðÿúÿäÿ ôÿðç åäÿúÿéÿì. Áó îòóí àäû ëàòûíúà ãîìáðåòóìäóð êè, áó çàìàíà ãÿäÿð Éåâðîïàäà ùÿðýèç ìÿøùóð äåéèëäè, àíúàã îíó Àìåðèêà íÿáàòàòûíäàí áèëèðäèëÿð. Èíäè ìÿí ÷îõ ñåâèíèðÿì êè, îíó Ãàðàáàüûí äàüëàðûíäà òàïìûøàì êè, ñîéóãäÿéìÿ ö÷öí íÿùàéÿòäÿ íàôåäèð; úÿíàá Ëèííåé îíó àëòûíúû äÿðÿúÿäÿ ôÿðç åäèð, úÿíàá Òóðíåôîð áåøèíúè äÿðÿúÿäÿ ôÿðç åäèð, àììà ìÿí îíó äþðäöíúö äÿðÿúÿäÿ ôÿðç åäÿúÿéÿì. Âÿ ùàìû òàïäûüûì íÿáàòàòûí âÿ ÿëÿôèééàòûí ìàùèééÿòèíè âÿ õàñèééÿòèíè áó ãÿðàð èëÿ éàçûá àëÿìÿ áèëäèðÿúÿéÿì. Âÿ ìÿíèì èñìö ðÿñìèì áó úÿùÿòäÿí úÿíàá Ëèííåéèí ùàìèñè Ýåîðã Ãëëèôîðäóí6 èñìö ðÿñìèíäÿí ÿðôÿ âÿ ÿúÿëë âÿ öëóì ö÷öí ýþñòÿðäèéèì õèäìÿò Ýåðìàíèéàíûí ìÿúìÿéè-öëÿìàñû êàðòîôëó àçàðûíû àõòàðûá òàïäûãëàðû úÿùÿò èëÿ âÿòÿíëÿðèíÿ ýþñòÿðäèêëÿðè õèäìÿòäÿí ÿëà âÿ ÿôÿë îëàúàãäûð.7 Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Ùÿêèì ñàùèá, âàëëàù áàøà äöøìÿäèì êè, íÿ äàíûøäûíûç. Ãëëèôîðä êèìäèð? Ëèííåé êèìäèð? Òóðíåôîð êèìäèð? Íèéÿ îëàð çÿùìÿò ÷ÿêèá îòëàðà äÿðÿúÿ ãÿðàð âåðèáëÿð? Ýåðìàíû íÿäèð, êàðòîôë êèìäèð, î íèéÿ àçàðëàìûøäûð, î, íÿ áþéöê øÿõñäèð êè, âÿòÿí áó ìÿðòÿáÿäÿ îíóí åòèäàëû-ìÿçàúûíà âÿ òóëè-þìðöíÿ òàëèáäèð? (Áèð ãÿäÿð ñöêóò îëóíóð. Ìöñéþ Æîðäàí ýöëöð, ñîíðà ýåíÿ Ùàòÿìõàí àüà). Éîõñà ùàêèì ñàùèá, áèçèì Øàùáàçû äà àïàðûá áåëÿ òàïìàúàëàðäàí þéðÿäÿúÿêñèíèç? Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í . Ùàòÿìõàí àüà, áàüûøëàéûí; äîüðó áóéóðóðñóíóç, èíäè áèëäèì êè, ñèçÿ íÿ ãèñèì ýÿðÿê ìèñàë ýÿòèðìÿê; ìÿñÿëÿí, áèð àé áóíäàí ÿââÿë Ãàðàáàüûí ÿëéåòìÿç äþëöíäÿí êþùëÿí àò àëòûíäà ýÿëèá ñèçÿ ãîíàã îëàí õîøáÿõò àäàì êè, àäû éàäûìäàí ÷ûõûáäûð, ÿýÿð Ãàðàáàüà ýÿëìÿéÿéäè, áó ãÿäÿð äþâëÿòè ùàðäàí ÿëÿ ñàëàðäû? Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Ùÿêèì ñàùèá, áàõ, áó ñþç íåúÿ àøêàðäûð! __________ Äîüðó áóéóðóðñóíóç, ÿýÿð î, Ãàðàáàüà ýÿëìÿñÿéäè, ùå÷ âàõò äþâëÿòÿ ÷àòìàçäû. 53 Ø à ù á à ç á ÿ é . Áàøûíà äþíöì, ÿìèúàí, ðöñõÿò âåðèí, ìöñéþ Æîðäàí èëÿ ýåäèì, ÿýÿð ìÿíÿèì õîøáÿõò îëìàüûìû èñòÿéèðñèíèç, ùå÷ âàõò áåëÿ ôöðñÿò ÿëÿ äöøìÿç. Íåúÿ êè, ñÿôÿðèí ôàéäàñûíû ùÿð èêèíèç äÿ èãðàð åòäèíèç. Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à (áèð àç ôèêèð åäèá). Ùÿêèì ñàùèá, íÿ ìöääÿòÿ Øàùáàç Ïàðèæÿ ýåäèá ãàéûäà áèëÿð? Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í . Áèð èë ÷ÿêÿð ýåäèá-ýÿëìÿéè, çèéàäÿ ÷ÿêìÿç. Áèð èëäÿí àç ãàëñà, ýåòìÿéèíäÿí ìÿíçóð îëàí ôàéäà áèëêöëëèééÿ ùöñóëà ýÿëìÿç; ÷öíêè öìäÿñè ôèðÿíý äèëèíè þéðÿíìÿêäèð. Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à (öçöí àðâàäûíà òóòóá). Àðâàä, äÿõè íÿ åëÿéÿê, ãîé ýåòñèí. Ïàïàüûí ÷åâèðÿðñÿí, èë ýÿëÿð êå÷ÿð. Óøàãäûð, êþíëö èñòÿéèð, ýåòñèí, Ïàðèæè ýþðñöí. Ùÿêèì ñàùèá äÿ áèð éàõøû àäàìäûð, îíóí ùöçóðóíäà áèð ïàðà ìÿðèôÿò êÿñá åäÿð; éàõøû, éàìàíû ýþðÿð. Êðàëäàí áÿõøåéèø àëàð, èë áàøûíäà Ãàðàáàüäà ùàçûð îëàð, î âàõòàäÿê áèç äÿ îíóí òîé òÿäàðöêöíÿ ìÿøüóë îëëóã, ýÿëÿí êèìè òîéóí áàøëàðûã. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (éåðèíäÿí ãàëõûá ÷ûüûðà-÷ûüûðà). Êèøè, íÿ äàíûøûðñàí, ñÿíèí ôèêðèí ùàðàäàäûð? Èñòÿìèðÿì îíóí Ïàðèæÿ ýåòìÿéèí äÿ, ìÿðèôÿò êÿñá åòìÿéèí äÿ, ôèðÿíý êðàëûíäàí áÿõøåéèø àëìàüûí äà! Áó ñþçëÿð òàìàì áÿùàíÿäèð. Øàùáàç èñòèð ýåòñèí Ïàðèæÿ, ìÿúëèñëÿðäÿ, éûüûíúàãëàðäà öçöà÷ûã ýÿçÿí ãûç, ýÿëèíëÿð èëÿ êåô åëÿñèí, äàíûøñûí, ýöëñöí, âÿññÿëàì! Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à (òÿíýÿ ýÿëèá). Àé àðâàä, áÿñäèð, Àëëàùû ñåâèðñÿí, ÷ûüûðìà! Äÿõè ìÿí íÿ èëÿéèì? Áàúàðûðñàí, ãîéìà ýåòñèí! Ýþéäÿ ó÷àí ãàíàäëû ãóøó ÿéëÿìÿê îëóðñà, Øàùáàçû äà ýöú èëÿ ÿéëÿìÿê îëóð. Ðöñõÿò âåðìÿñÿì, àòûëàð ìèíÿð àòûíà, ùîïïàíàð Àðàçûí î òàéûíà, ñîíðà ìÿí îíó ùàðàäàí òàïûì? Ñÿí îíó òàíûìûðñàí ìÿýÿð êè, íåúÿ ùþúúÿòäèð? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (äÿõè äÿ áÿðê ÷ûüûðûá). Ìÿí îííàí äà ùþúúÿòÿì! Ãîéìàíàì ýåòñèí! ßýÿð Øàùáàçû Ïàðèæÿ ýåòìÿéÿ ãîéñàì, áó ëÿ÷ÿê ÷ÿíýèëÿðèí ëÿ÷ÿéè îëñóí! (ßëèíè óçàäûð þðïÿéèíÿ). Ø à ù á à ç á ÿ é (ýöëÿ-ýöëÿ, àðõàéûí). Àëëàùó ÿêáÿð! ßìèäîñòóì áèëìèðÿì ùàíñû ãàðàâóëëàðû èëÿ ìÿíè äóñòàã åäÿúÿê? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (÷ûüûðà-÷ûüûðà). Ýþðÿðñÿí; ñÿí äÿ þç áèëäèéèíäÿí, ìÿí äÿ þç áèëäèéèìäÿí! (Ãàëõûá äàìäàí ÷ûõûð). Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Àðâàäëàðûí èøè õÿòàäûð. Ìöñéþ Æîðäàí òÿÿúúöá åäèð âÿ Øàùáàç áÿé ãåéçëÿ ñàìèò ãàëûð. __________ Ïÿðäÿ ñàëûíûð 54 Ö×ÖÌÚÖ ÌßÚËÈÑ Ö÷öìúö ìÿúëèñ éåíÿ îðäà âàãå îëóð. Äàìûí áèð òÿðÿôèíäÿ Øÿùðÿáàíó õàíûì îòóðóáäóð. Áèð òÿðÿôäÿ Øÿðÿôíèñÿ õàíûì éóí äàðàéûð. Áó ùàëäà áèðäÿí ãàïû à÷ûëûð. Øÿðÿôíèñÿ õàíûìûí äàéÿñè Õàíïÿðè è÷ÿðè ýèðèð. Õ à í ï ÿ ð è . Ñÿëàì-ÿëåéê! Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . ßëåéêÿññÿëàì! Õàíïÿðè, áèëèðñÿí èø íåúÿ êå÷äè? (Øÿðÿôíèñÿ õàíûì ãóëàã àñûð). Èø áåëÿ êå÷äè êè, Øàùáàç ýåäèð Ïàðèæÿ. Èíäè ñÿíè îíäàí þòðö ÷àüûðäûì êè, ÿýÿð áèð ÿëàúûí âàð èñÿ åéëÿ. Ùàòÿìõàí àüà, þçöí áèëèðñÿí êè, áèð õàìûðàüûç êèøèäèð. ßââÿëäÿí éàõøû äàíûøäû, àììà ñîíðà áèðäÿí áîøàëäû. Ìöñéþ Æîðäàí âÿ Øàùáàçûí áèð ïàðà àüûëñûç ñþçëÿðèíäÿí éåðäÿí îëäó. Àììà ìÿí éà ýÿðÿê þëÿì, éà Øàùáàçû ãîéìàéàì ýåòìÿéÿ. Äîüðóñó, Øÿðÿôíèñÿíè ýþçö éàøëû ýþðÿ áèëìÿíÿì! Àëëàù ýþòöðÿðìè Øàùáàç ýåòñèí Ïàðèæäÿ êåô åòñèí, îí áåø éàøûíäà ýöë öçëö óøàüûì àù ÷ÿêñèí, ãàí òöïöðñöí, ñàðàëûá ñàïà äþíñöí, èíúÿëèá èïÿ äþíñöí?! Õ à í ï ÿ ð è . Õàíûì, ÿëàú îäóð êè, áàéàã ñÿíÿ äåéèðäèì. Íÿ ëàçûìäûð êè, Ùàòÿìõàí àüàäàí âÿ éà þçýÿñèíäÿí ìèííÿò ÷ÿêÿñÿí. Ýþíäÿð ãîíøóëóãäàí, Àüúàáÿäè êÿíäèíäÿí, Ãûçûëáàøäàí ýÿëÿí äÿðâèø Ìÿñòÿëè øàùû ýÿòèðèá íåúÿ êè, ñÿíèí ìóðàäûíäûð, áó èøè åëÿ äöçÿëòñèí. Îíóí úàäóñóíäà ìÿí áèð ùèêìÿò ýþðìöøÿì êè, ÿýÿð èñòÿñÿ, áó ñààòäà ìÿíè ãîúàìäàí áîøàäàð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Õàíïÿðè, ìÿí äÿ îíóí úàäóñóíóí ýöúöíö åøèòìèøÿì. Àììà ýåíÿ áèð àç ñÿêñÿêÿëèéÿì; î, åòäèéè èøëÿðäÿí ùå÷ áèëèðñÿíìè? Äå ýþðöì, öðÿéèì äöðöñò ãûçàñûäûðìû? ×öíêè áó èø ÷îõ ÷ÿòèí èøäèð. Õ à í ï ÿ ð è . Õàíûì, àüúàáÿäèëè Êÿðèì êîõàíûí àðâàäû Ñÿëìèíàçû î áîøàòäûðûá îéíàøûíà âåðäèðìÿäèìè? Ìóüàíëû Ñÿôÿðÿëè êèøèíèí ãûçûíû ñåâýèëèñèíÿ ãîâóøäóðìàäûìû? Äÿäÿñèíè êè, ãûçû âåðìÿéÿ ðàçû îëìóðäó, úàäó èëÿ þëäöðìÿäèìè? Úàâàäëû Êÿðáÿëàéû Ãÿíáÿð ãûçû Øàùñÿíÿìèí ÿðèíè, áèð èëëèê éîëäàí áàøãà àðâàä àëìàñûí äåéÿ, ãàéòàðûá ýÿòèðìÿäèìè? Îíóí ÿëèíäÿí ùå÷ çàä ãóðòàðìàç! Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Ýþçöì Õàíïÿðè, áÿñ òåç îüëóí ßëìÿðäàíû áó ñààòäà ýþíäÿð Ìÿñòÿëè øàùû Àüúàáÿäè êÿíäèíäÿí àëûá ýÿòèðñèí! Äåñèí, õàíûì ÷àüûðûð. Ùÿð íÿ èñòÿñÿ âÿäÿ åëÿñèí. Õöëàñÿ, àõøàì ÷ûðàã __________ éàíàí âàõòäà ýÿðÿê Ìÿñòÿëè øàù áèçèì åâäÿ ùàçûð îëñóí! 55 Õ à í ï ÿ ð è . Áàø öñòÿ, õàíûì, áó ñààòäà ýþíäÿððÿì! Àììà ýÿðÿê Ìÿñòÿëè øàù Ùàòÿìõàí àüàäàí, Øàùáàç áÿéäÿí õÿëâÿò áóðà ýÿëñèí. Àëëàù åëÿìÿìèø, ÿýÿð Øàùáàç îíó áóðäà ýþðñÿ, îíó äà þëäöðÿð âÿ ìÿíè äÿ ñàü ãîéìàç. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . ßëáÿòòÿ, ìÿí èíäè áó ñààòäà ÷ûõàðàì, Ùàòÿìõàí àüàíû äà, Øàùáàç áÿéè äÿ èëõûéà áàõìàüà ýþíäÿððÿì âÿ òàïøûððàì êè, ýÿëÿíäÿí ñîíðà Øÿðÿôíèñÿíèí åâèíäÿ éûõûëñûíëàð-éàòñûíëàð êè, ýåúÿ áó äàìäà ñó ãîéóá Øÿðÿôíèñÿíèí áàøûí éóéóá ÷èìäèðÿúÿéÿì. Ñÿí äóð ýåò, äÿðâèøèí äàëûíúà îüëóíó ýþíäÿð. Ùÿð èêèñè ýåäèð. Ñîíðà Øÿðÿôíèñÿ õàíûì éàëãûç àéàã öñòÿ. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Óõ, Àëëàù, êÿðÿìèíÿ øöêöð, áèð àç öðÿéèì äèíúÿëäè. Éîõ îëñóí î þëêÿ êè, îíäà úàäó, ïèòèê îëìàéà! ßýÿð ìÿìÿì äåéÿí äÿðâèø îëìàñàéäû, øÿêñèç, ìöñéþ Æîðäàí Øàùáàçû àïàðàúàãäû, ýöíöìö ýþé ÿñêèéÿ äöéÿúÿêäè. Áó ùàëäà ãàïû à÷ûëûð, Øàùáàç áÿé è÷ÿðè ýèðèð. Ø à ù á à ç á ÿ é . Øÿðÿôíèñÿ, ãàäàí àëûì, áèëèðñÿí êè, ÿìèäîñòóì áó ýöí íÿ òóôàí åëÿäè? Ìöñéþ Æîðäàíûí éàíûíäà ÿìèìèí öñòöíÿ ÷ûð-÷ûð ÷ûüûðäû, ìÿíè äÿ ùÿäÿëÿäè. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Øöáùÿñèç, ùå÷ þçöí åòäèéèíäÿí õÿáÿðèí éîõäóð, ÿìèäîñòóíóí ÷ûüûðìàüû ýþçöíÿ ýþðöíöð. Ø à ù á à ç á ÿ é . Ãàäàí àëûì, Øÿðÿôíèñÿ, ìÿí þçöì íÿ åëÿìèøÿì? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (òåç éåðèéèá, ÿëèí óçàäûá ùàíàñûíûí äàëûñûíäàí áèð íå÷ÿ éàðûì ñÿùèôÿ êàüûç ÷ûõàðäûá à÷ûð). Øàùáàç, áó øÿêèëëÿðè áÿñ ìÿíÿ êèì ýÿòèðäè? Áóíëàðû ñÿí ýÿòèðèá äåìÿäèíìè êè, Ïàðèæ ãûçëàðûíûí, ýÿëèíëÿðèíèí øÿêèëëÿðèäèð, ýþð Ïàðèæäÿ íåúÿ ýþçÿë ãûçëàð âàð? Áó ãûçëàð, ýÿëèíëÿð òàìàì öçëÿðè à÷ûã ìÿúëèñëÿðäÿ, éûüûíúàãëàðäà îüëàíëàð èëÿ áèð éåðäÿ îòóðóá-äóðóðëàð ? Ùÿëÿ ìÿí áó øÿêèëëÿðè óòàíäûüûìäàí ÿìèäîñòóíà ýþñòÿðìÿìèøÿì. Ø à ù á à ç á ÿ é . Áûé, Øÿðÿôíèñÿ, íåúÿ óøàã-óøàã äàíûøûðñàí? Áó øÿêèëëÿð ìöñéþ Æîðäàíûí êèòàáëàðûíûí è÷èíäÿ èäè. Ìöñéî Æîðäàí êèòàáëàðûíû à÷ûá áàõàíäà ýþçö áóíëàðà ñàòàøäû, ÷ûõàðäû, ìÿíÿ âåðäè, àïàð àäàõëûíà ýþñòÿð âÿ äåäè êè, áó èë Ïàðèæèí ãûçëàðû âÿ ýÿëèíëÿðè áåëÿ ïàëòàð ýåéèðëÿð. Êå÷ÿí èë àéðû òþâð ïàëòàðëàðû âàð èäè. Ýÿëÿí èë áèð þçýÿ ãàéäà èëÿ ïàëòàð ýåéÿúÿêëÿð. Ùÿð èë Ïàðèæäÿ ëèáàñ ýåéìÿê ñàéàüû äÿéèøèëèð. Ìÿí äÿ __________ ýÿòèðäèì ñÿíÿ âåðäèì; áóíäàí ýÿëÿñè íÿ âàð? 56 Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Áóíäàí ýÿëÿñè î âàð êè, ñÿí áó ãûçëàðûí ùàâàñûíà éåëëÿíèá ó÷óðñàí, èñòÿéèðñÿí Ïàðèæÿ ýåäÿñÿí! Ø à ù á à ç á ÿ é . Øÿðÿôíèñÿ, áó íÿ ñþçäöð, äåéèðñÿí? Òàìàì Ïàðèæèí ãûçëàðû ãóðáàí îëñóí ñÿíèí áèð òöêöíÿ! Ìÿíèì êè, ñÿíèí òÿê ýþçÿë éàðûì âàð, áåùèøò ùóðèëÿðè ýþçöìÿ ýþðöêìÿç. Ñÿíñèç ìÿíèì áèð ýöíöì îëìàñûí! Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Áÿñäèð Àëëàùû ñåâèðñÿí, áó áàçûëàðû áèçÿ àç ýÿë, ñÿíñèç áèð ýöíöì îëìàñûí äåéÿí îüëàí áóðäàí Ïàðèæÿ ýåòìÿç, ñÿí ìÿíè ùå÷ ñåâìèðñÿí! Ø à ù á à ç á ÿ é (óçàíûá îíóí áîéíóíäàí ãóúàãëàéûá þïöð). Øÿðÿôíèñÿ, äîüðóäàí, ñÿí ìÿíäÿí áåëÿ áÿäýöìàí îëóáìóøñàí! Ìÿíèì öðÿéèìÿ áèð îõ âóðñàéäûí éàõøûäû êè, áó ñþçöìö öçöìÿ äåäèí. Àõûð áèð ñîðóø ýþð êè, Ïàðèæÿ íÿ ñÿáÿáÿ ýåäèðÿì? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (àüëàéà-àüëàéà Øàùáàç áÿéèí ÿëèí áîéíóíäàí ãîïàðäûá). Íÿ èøèì âàð ñîðóøóì; Ñÿáÿáèíè þçöì ÷îõ éàõøû áèëèðÿì. Ñÿáÿáè áóëàðäûð åé! (Øÿêèë êàüûçëàðûí äèøèí-äèøèíÿ ãûñûá, ÿëèíäÿ áÿðê-áÿðê þâêÿëÿéèð, ñàëûð àéàüû àëòûíà). Ø à ù á à ç á ÿ é . Âàëëàù, éîõ, ñÿáÿáè îëàð äåéèë, ñÿí áèëìèðñÿí. Ìÿíèì òàé-òóøëàðûì òàìàì ìÿðèôÿò ñàùèáè îëóá, ãóëëóã åäèá, ùþðìÿò-èççÿò òàïûá, õîøáÿõò îëóáëàð. Ìÿí ãàëìûøàì åëÿ áó ãàìûøëûãäà àäñûç, ñàíñûç. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . ßââÿëÿí, áó éàëàíäûð êè, äåéèðñÿí, êèì áèçëÿðäÿí ìÿðèôÿò èëÿ, ãóëëóã èëÿ õîøáÿõò îëóáäóð? Áó ýþðäöéöíöç õîøáÿõòëÿð òàìàì þçýÿ éîë èëÿ áÿõòÿ éåòèøèáëÿð. Èêèìúè, ÿýÿð ãóëëóã åòìÿê èñòÿéèðñÿí, ýåò Òèôëèñÿ, îðäà ãóëëóã åëÿ. Áèð àçäàí ñîíðà ÿýÿð èñòÿéèðñÿí, ýåò áàøãà øÿùÿðëÿðÿ êè, ÿë ÷àòñûí, öí ÷àòñûí. Ïàðèæÿ áèçëÿðäÿí íÿ ýåäÿí âàð, íÿ ýÿëÿí âàð! Ø à ù á à ç á ÿ é . Äîüðó äåéèðñÿí, àììà àäàìûí ùÿð èøäÿ ýÿðÿê âàñèòÿñè îëñóí. Òèôëèñäÿ âÿ î áèðè øÿùÿðëÿðäÿ ìÿíè òàíûéàí éîõäóð. Ìÿíÿ êèì âàñèòÿ îëóá ìÿíè ãóëëóüà ãîéäóðàúàã âÿ ùþðìÿò òàïäûðàúàã? Àììà áó ôèðÿíýè áèð éàõøû àäàìäûð, ìÿíè äÿ ñåâèð, îúàüûìûçû òàíûéûð. Áó ìÿíè Ïàðèæÿ àïàðûá ôèðÿíý äèëèíè þéðÿòìÿêäÿí âÿ êðàëà òàíûòìàãäàí ìÿøùóð îëëàì, ãàéûäàíäàí ñîíðà ùÿð éåðäÿ éåðèì îëàð. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Áó ñþçëÿð òàìàì ôÿííö ôåëäèð. Ìÿíè àëäàòìàã ö÷öí áÿùàíÿäèð. Íÿ ñþçäöð êè, ñÿíèí êèìè úàâàí, êàìàëëû îüëàí Òèôëèñäÿ ãóëëóã òàïìàç? Ø à ù á à ç á ÿ é . Ïàðèæäÿí ãàéûäàíäàí ñîíðà ýåíÿ ýåäèá Òèôëèñäÿ __________ ãóëóã åäÿúÿéÿì. 57 Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (àéàüû èëÿ øÿêèë êàüûçëàðûíû èòÿëÿéèá). Ïàðèæäÿ ñÿíèí êèìè îüëàí áó ïîøàëàðûí ÿëèíäÿí ñàü ãóðòàðà áèëÿðìè êè, ãàéûäûá ýÿëÿíäÿí ñîíðà àäàì êèìè äóðóá-îòóðà? Ùå÷ âàõò ñÿí Ïàðèæÿ ýåäÿ áèëìÿçñÿí. Ùà âàõò ýåòñÿí, þéöí! Áó ùàëäà Ùàòÿìõàí àüà ãàèì ñÿñ èëÿ Øàùáàç áÿéè ÷þëäÿí ÷àüûðûð, Øàùáàç áÿé òåç äàìäàí ÷ûõûá ýåäèð. Ïÿðäÿ ñàëûíûð ÄÞÐÄÖÌÚÖ ÌßÚËÈÑ Äþðäöìúö ìÿúëèñ Ùàòÿìõàí àüàíûí äàìûíäà âàãå îëóð. Áèð òÿðÿôäÿ Øÿùðÿáàíó õàíûì îòóðóáäóð, áèð òÿðÿôäÿ Øÿðÿôíèñÿ õàíûì, áèð òÿðÿôäÿ îíóí äàéÿñè Õàíïÿðè. Ýåúÿäÿí èêè ñààò êå÷èáäèð. Øÿùðÿáàíó õàíûì áàøûí éóõàðû ãîâçóéóá öçöí Õàíïÿðèéÿ òóòóá äàðûõìûø ñîðóøóð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Õàíïÿðè, íåúÿ îëäó äÿðâèø ýÿëìÿäè. Õ à í ï ÿ ð è . Õàíûì, òÿëÿñìÿ, áó ñààò ýÿëÿð. Áèðäÿí ãàïû à÷ûëûð. Ìÿñòÿëè øàù úàäóêöíè-ìÿøùóð ãàøãàáàüû òþêöëìöø è÷ÿðè ýèðèð. Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Ñÿëàì-ÿëåéêöì! Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (áàøûíû éóõàðû ãîâçóéóá). ßëåéêöìÿññÿëàì, áàáà äÿðâèø, õîø ýÿëäèí! Ýÿë îòóð. Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù (îòóðóá). Õàíûì, ìÿíÿ íèñáÿò íÿ ãóëëóüóíóç âàð? Áóéóðóí, úàí-áàø èëÿ áèòèðìÿêäÿ ìöçàéèãÿ éîõäóð! Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áàáà äÿðâèø, áèð úöçâè, éöíýöë èøäÿí þòðö ñÿíÿ çÿùìÿò âåðìèøÿì! Ìÿòëÿá áóäóð êè, áèçèì Øàùáàç ëàï éîëóíäàí àçûá; áèð ôèðÿíýè ãîíàüûìûç âàð, õÿéàëûíäàäûð êè, îíà ãîøóëóá Ïàðèæ øÿùÿðèíÿ ýåòñèí, ìÿíèì áó îòóðàí, ýöëöçëö óøàüûìû êè, îíóí àäàõëûñûäûð, èéèðìè ýöíäÿí ñîíðà òîéó áàøëàíàúàã, àüëàð-ñûçëàð ãîéñóí. Ìÿí âÿ Ùàòÿìõàí àüà íÿ ãÿäÿð éàëâàðäûã, ñþéëÿäèê ãóëàã àñìàäû; ýÿðÿêäèð êè, áèð èø åäÿñÿí êè, áèçèì Øàùáàç Ïàðèæÿ ýåäÿ áèëìÿñèí âÿ ìöñéþ Æîðäàí îíäàí ÿë ÷ÿêñèí, àïàðìàñûí. Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Õàíûì, áó úöçâè, éöíýöë èø äåéèëìèø; áÿëêÿ ÷îõ áþéöê âÿ ÷ÿòèí èø èìèø. Ýÿðÿêäèð áó èøäÿ ìÿíèì úàäóìóí ÿñÿðè éà Ïàðèæèí, éà ìöñéþ Æîðäàíûí áàøûíäà ÷àòëàñûí. __________ Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áàáà äÿðâèø, ìÿí àíëàìàäûì, íåúÿ ýÿðÿê úàäóíóí ÿñÿðè éà Ïàðèæèí, éà ìöñéþ Æîðäàíûí áàøûíäà ÷àòëàñûí. 58 Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Õàíûì, ìÿñÿëÿí ÿýÿð Øàùáàç áÿéÿ ÿë âóðñàì, ëàçûì îëóð êè, îíóí áÿäÿíèíÿ áèð úèí ìöñÿëëÿò åäèì êè, áó ñÿôÿðèí õÿéàëûíû îíóí áàøûíäàí ÷ûõàðñûí. Àììà îëóð êè, áó èøäÿí î ãîðõñóí, àüëûíà ðÿõíÿ éåòèøñèí, éà àçàðëàñûí, éà ÷îëàã îëñóí, ÷öíêè ÷îõ óøàãäûð, úàâàíäûð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áûé, Àëëàùû ñåâèðñÿí, áàáà äÿðâèø, áåëÿ äàíûøìà, áó èøëÿð òàìàì îíäàí þòðöäöð êè, Øàùáàç áèð ýöí ýþçöìöçäÿí óçàãëàøìàñûí. Íåúÿ îëàð êè, îíóí úàíûíà úèí ìöñÿëëÿò îëìàüà ðàçû îëàã? Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Áó ñóðÿòäÿ ýÿðÿêäèð êè, äèâëÿðÿ, èôðèòÿëÿðÿ ÿìð åäèì êè, Ïàðèæè õààðá åòñèíëÿð, àëòûíû öñòöíÿ ÷åâèðñèíëÿð êè, Øàùáàç áÿé äÿõè îðà ýåòìÿê íèééÿòèíäÿí äöøñöí, éàèíêè Ìÿððèõ óëäóçóíà8 ùþêì åäèì êè, ìöñéþ Æîðäàíûí áîéíóíó âóðñóí êè, Øàùáàç áÿéè àïàðàí îëìàñûí. Áó èøèí áóíäàí áàøãà ùå÷ ÷àðÿñè éîõäóð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áó íåúÿ ìöìêöí øåéäèð, áàáà äÿðâèø, áåëÿ èø åëÿìÿê îëàðìû? Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Ïÿù, áó ìÿíèì èøèìäèð, õàíûì, íÿ øöáùÿ éåðèäèð! Ìÿýÿð åøèòìÿìèñèíèç êè, áèð íå÷ÿ øÿéàòèíÿ ÿìð åòìèøÿì êè, ùÿìèøÿ Øèøÿ ãàëàñûíäà öñóëè âÿ øåéõè ìîëëàëàðûíûí àðàñûíäà ôèòíÿ âÿ ôÿñàä ñàëûá ùå÷ âàõò îëàðû äèíú ãîéìàñûíëàð? Îíäàí þòðö êè, îëàð ìèíáÿðÿ ÷ûõûá àøêàðà õàëãà âÿç åäèðìèøëÿð êè, úàäóêöíÿ âÿ ñàèðÿ èíàíìàéûí. Àéà, ìÿí äåéèëÿì êè, Ýèëúàí àäëû èôðèòèí ðóùóíó êè, øåéòÿíÿòäÿ âÿ ìÿçÿððÿòäÿ ôÿðäè-ÿñðäèð. Àüà Âÿëè ßëèãóëó îüëóíóí áÿäÿíèíÿ ìöíòÿãèë åäèá Ñÿëéàí õàëãûíûí úàíûíà ìöñÿëëÿò åòìèøÿì êè, ýåúÿ-ýöíäöç îíóí ãîðõóñóíäàí åâëÿðèíäÿ ðàùàò éàòà áèëìÿçëÿð! Ùÿëÿ Ñÿëéàí õàëãûíà àç ãèñàñ åòìèøÿì. Îíäàí þòðö êè, îëàð áèëäèð ìÿíè Ñÿëéàíà ãîéìàéûá ãîâäóëàð êè, áóðà äàðöëìþìèíèíäèð. Ñÿí äÿðâèø âÿ úàäóêöíñÿí, áóðà àéàã áàñìà! Ùàíñû èøëÿðèìè ñþéëÿéèì! Áó èøëÿð éàõûí çàìàíäà åòäèéèì ÿìÿëëÿðèí ÿëàìÿòèäèð. Îí áèð èë áóíäàí èðÿëè Àðàç ãûðàüûíà ýÿëìèøäèì; èñòèéèðäèì êè, Íàõ÷ûâàí âÿ Øÿðóð ìàùàëëàðûíûí ãàáàüûíäàí êå÷èá Èðÿâàíà ýåäÿéäèì. Ùÿð èêè ìàùàëûí õàëãû ìÿíÿ ìàíå îëäóëàð êè, ñÿíè ãîéìàðûã áó òîðïàüà êå÷ÿñÿí. Îíäàí þòðö êè, ÿëèíäÿ òÿçêèðÿí éîõäóð. Íàìÿëóì, òÿçêèðÿñèç àäàìëàðà éîë âåðìÿê, áó òÿðÿôÿ êå÷èðìÿê ãàíóí èëÿ ãàäàüàíäûð. Áàâöúóäè êè, ÿëëÿì-ãÿëëÿìëÿð þçëÿðè ýåúÿ-ýöíäöç ãà÷àã ìàëà ýåäÿí òÿçêèðÿñèç àäàìëàðû î éàíà, áó éàíà áÿëÿä îëóá êå÷èðèðëÿðäè. Íÿ ãÿäÿð éàëâàðäûì-éàïûøäûì, ñþçöìÿ ãóëàã àñìàäûëàð. Àøàüû ýåòäèì, îëìàäû; éóõàðû ýåòäèì, îëìàäû; àõûðäà ëàï àúûüûì òóòäó. __________ ßúèííÿëÿðÿ, èôðèòÿëÿðÿ ùþêì åòäèì êè, òàìàì Íàõ÷ûâàí, Øÿðóð ìàùàëëàðûíûí äàìëàðûíû ãàëäûðûá éåð èëÿ éåêñàí åòäèëÿð êè, çÿðáèíäÿí Àüðû 59 äàüûíûí áèð òÿðÿôè äÿ ãîïóá òþêöëöá Àêóð êÿíäèíè áàòûðäû. Õöëàñÿ, Ìóðîâà äåñÿì, éåðèíäÿí ãîï, ãîïìàçìû? Àðàçà äåñÿì, àõìà, àõàðìû? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (òÿÿúúöáäÿí ÿëèí äîäàüûíà àïàðûá). Àëëàù, äÿðäèíè ÿñèðýÿ... Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Õàíûì, ýåúÿ êå÷èð, äóðìàã âàõòû äåéèë. Èíäè ñèç ìÿíÿ áóéóðóí ýþðöì, ìöñéþ Æîðäàí ùà âàõò ýåäÿúÿê? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Îí ýöíäÿí ñîíðà. Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . ×îõ éàõøû, èíäè ìÿí áó ñààòäà, õàíûì, ñèçèí ýþçöíöçöí ãàáàüûíäà Ïàðèæèí ùåéêÿëèí áÿðïà åäèá, áóðäà îíó ïîçàúàüàì. Âÿ äèâëÿðÿ âÿ èôðèòÿëÿðÿ ùþêì åäÿúÿéÿì êè, ùàìàí äÿãèãÿ Ïàðèæè éûõñûíëàð âÿ îí ýöíÿ ãÿäÿð õÿáÿðèíè ìöñéþ Æîðäàíà ÷àòäûðñûíëàð êè, Øàùáàç áÿéè àïàðìàã ôèêðèíäÿí äöøñöí; éàèíêè áèð áþéöê õîðóçó ãàáàüûìäà òóòóá àäûí ãîéàúàüàì ìöñéþ Æîðäàí, áó ñààòäà îíóí áîéíóíó âóðóá Ìÿððèõ óëäóçóíà ÿìð åäÿúÿéÿì êè, áó òþâð èëÿ î äà îí ýöíÿäÿê ùÿãèãÿòäÿ ìöñéþ Æîðäàíûí áîéíóíó âóðñóí; òàêè Øàùáàç áÿé îíäàí õèëàñ îëñóí. Èíäè áóéóðóí ýþðöì, úÿíàáûíûç Ïàðèæèí õàðàá îëìàüûíìû èñòÿðñèíèç, éà ìöñéþ Æîðäàíûí áîéíóíóí âóðóëìàüûí? Õ à í ï ÿ ð è (òåç ÿëèí éóõàðû ãîâçóéóá, ÷àëûá). Ùÿð èêèñèíè, áàáà, äÿðâèø! Ôèðÿíýëÿðÿ éàçûüûìûçìû ýÿëÿúÿê? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áûé, àðâàä, ñÿíèí öðÿéèí äàøäûð, íÿäèð? Áè÷àðÿ ïàðèæëèëÿð áèçÿ íÿ åëÿéèáëÿð êè, åâëÿðèí, èìàðÿòëÿðèí áàøëàðûíà éûõàã, ìèí-ìèí àäàìûí ãûðûëìàüûíà áàèñ îëàã? Áó ãàëìàãàëà áèçè àíúàã î ÷þð-÷þï äþøöðÿí ìöñéþ Æîðäàí ñàëûáäûð. (Öçöí Ìÿñòÿëè øàùà òóòóá). Áàáà äÿðâèø, ùÿð íÿ áèëèðñÿí îíà åéëÿ! Áóðàäà õîðóçóí áîéíóíó âóð. Ìÿððèõ óëäóçóíà ùþêì åò êè, î äà ìöñéþ Æîðäàíûí Àðàçäàí êå÷ÿíäÿí ñîíðà áîéíóí âóðñóí, Øàùáàç éàëãûç ãàëñûí, ýåíÿ áó òàéà êå÷ñèí, ãàéûòñûí ýÿëñèí. Áèð òÿãñèðëè àäàìûí þëìÿéè ÷îõ éàõøûäûð ìèí-ìèí ýöíàùñûç õàëãûí ãûðûëìàüûíäàí èñÿ. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Úàí àíà, åëÿ äåìÿ, ìöñéþ Æîðäàí éàçûãäûð! ×îõ éàõøû àäàìäûð. Áó éàéëàã ùÿð ýöí ãÿðèáÿ ýöëëÿðäÿí, ÷è÷ÿêëÿðäÿí äÿñòÿëÿð áàüëàéûá Øàùáàç áÿéäÿí ìÿíÿ ýþíäÿðèðäè êè, àïàð àäàõëûíà âåð, ýþðñöí, íå÷ÿ èëäèð áó éàéëàãëàðû ýÿçèðëÿð, ùå÷ áó ýöëëÿðè âÿ ÷è÷ÿêëÿðè ýþðöáäöðìö âÿ ìÿíÿ áèð ýöçýö áàüûøëàéûáäûð êè, Ïàðèæèí ÿúàéèáàò áàüûíäà áèòÿí Éåíýè Äöíéà ýöëëÿðèíèí ñóðÿòè äàëûñûíäà ÷ÿêèëìèø. Ìÿíè þç ãûçû êèìè èñòÿðäè. Ìÿí þçöìö þëäöððÿì, ãîéìàðàì ìöñéþ Æîðäàíûí áîéíó âóðóëñóí! Ïàðèæ äàüûëñûí, áèçÿ íÿ? ßýÿð îðäà ãûçëàð, ýÿëèíëÿð __________ öçöà÷ûã ýÿçìÿñÿéäèëÿð, Øàùáàç ùå÷ âàõò îðà ýåòìÿçäè. Ïàðèæ éûõûëñûí, ãûç-ýÿëèíè äÿ ãûðûëñûí! 60 Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Âàëëàù, áèëìèðÿì ùàíñûíà ðàçû îëàì? Àììà äÿõè íåúÿ åëÿéÿê? Øÿðÿôíèñÿ äÿ äîüðó äåéèð; ìöñéþ Æîðäàí éàçûãäûð, éàõøû àäàìäûð, åéëÿ áèðúÿ áó èøäÿ òÿãñèðëèäèð êè, Øàùáàçû éîëäàí ÷ûõàðûá Ïàðèæÿ ýåòìÿéè áåéíèíÿ ñàëûáäûð. Ìÿëóì êè, Ïàðèæäÿ éàìàí àäàìëàð âàð èìèø. Ãÿçà áó äÿðâèøè áèçÿ éåòèðèáäèð êè, áóíóí úàäóñó èëÿ îðàíû éûõäûðûá õàðàá åòäèðÿê. (Öçöí Ìÿñòÿëè øàùà òóòóá) Áàáà äÿðâèø, áóéóð äèâëÿðÿ, èôðèòÿëÿðÿ Ïàðèæè ãàëäûðûá àëòûíû öñòöíÿ ÷åâèðñèíëÿð! Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Áàø öñòÿ, õàíûì! (Öçöí Õàíïÿðèéÿ òóòóá) Õàíïÿðè õàëà, ÷ûõ ÷þëÿ, ìÿíèì øàýèðäèì Ãóëàìÿëèéÿ äå êè, ìÿíèì õóðúóíóìó òåç àòûí öñòöíäÿí àëñûí, ýÿòèðñèí ýÿëñèí. Õàíïÿðè òåç ãàëõûá ÷þëÿ ÷ûõûð. Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Õàíûì, Ùàòÿìõàí àüà, Øàùáàç áÿé èíäè ùàðàäàäûðëàð? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Î áèðè äàìäà. Èëõûäàí ãàéûäûá éàòûðëàð. Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Õàíûì, áó ñèðäÿí ýÿðÿê îëàð âÿ éà áàøãà àäàì íÿ èíäè, íÿ ñîíðà õÿáÿðäàð îëìàñûí ùà! Âÿ èëëàù úàäó ùå÷ ÿñÿð áàüûøëàìàç! Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áó úÿùÿòäÿí õàòèðúÿì îë, áàáà äÿðâèø! Áó ùàëäà ãàïû à÷ûëûð. à ó ë à ì ÿ ë è (ÿëèíäÿ õóðúóí Õàíïÿðè èëÿ ìÿúëèñÿ äàõèë îëóð). Ñÿëàì-ÿëåéêöì! Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . ßëåéêÿññÿëàì! Õóðúóíó éåðÿ ãîé, àüçûíûí áàüûíû à÷, è÷èíäÿ, öñòöíäÿ ÿøêàë ÷ÿêèëìèø òàõòà ïàðÿëÿðè ÷ûõàðò! à ó ë à ì ÿ ë è (ôàðñè äèëè èëÿ êè, îòóðàí öíàñ òàéè-ôÿñè àíëàìàñûí). Ìèõàùè ÷å áåêîíè?9 Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Ìèõàùÿì êå, ùåéêÿëå-øÿùðå-Ïàðèæðà áÿðïà íöìóäå, áåäèâùà âÿ åôðèòùà ùþêì êîíÿì êå, äÿð òöðôÿòöë-åéí çèðö çÿáÿðÿø êîíÿíä; ìåñëå îí êå ÿëàí äÿð ïèøå ÷åøìå èí õàòóí (ýþçö èëÿ Øÿùðÿáàíó õàíûìà èøàðÿ åäèð) ìÿí ùåéêÿëÿøðà çèðî çÿáÿð õàùÿì êÿðä.10 à ó ë à ì ÿ ë è (ýöëöìñÿíìèø) Âàñå ÷è?11 Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Âàñå ñÿä äàíå áàúàãëóéå-òàçå êå, ùàëà ÿç èí õàòóí áÿðàéå ùÿìèí ìÿòëÿá õàùÿì ýåðåôò.12 à ó ë à ì ÿ ë è (ýöëöìñÿíìèø). Õóá, èí õàòóí áà ïàéòÿõòè-ôèðÿíý âÿ ÿùëÿø ÷å ÿäàâÿò äàðÿä?13 Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Èí ùåêàéÿò õåéëè äåðàçÿñò, òÿãðèðÿø ãöíúàéåøå èí __________ ìÿãàì íÿäàðÿä, òÿõòÿïàðÿùàðà ÿç õóðúèí áèðóí êîí!14 61 à ó ë à ì ÿ ë è . Ùÿìèí ñàÿò, ÿììà ùè÷ ÿãëÿì áàâÿð íÿìèêîíÿä êå, èí ÿìðå ìöøêèë ñöðÿòïÿçèð ýÿðäÿä; íÿìèäàíÿì øóõè ìèêîíè, éà íÿ? Äÿð òöðôÿòöë-åéí Ïàðèæ õÿðàá øÿâÿä, éÿíè ÷è?15 Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù (ýöëöìñÿíìèø). ×åðà éÿíè ÷å, ìÿðäÿêå? Ùàëà èí õàòóíå-ìöêÿððÿìÿ ñÿä äàíÿ áàúàãëóéè-òàçÿ áÿðàéå èí ìÿòëÿá áå ìÿí õàùÿä äàä âÿ äÿù ðóç ùÿì ìþùëÿò ùÿñò êå, úàäóéå-ìÿí ÿñÿðå-õîäðà áåáÿõøÿä âÿ êÿñè ùÿì áåäèí ñåðð âàãèô íèñò âÿ íÿõàùÿä øîä. Áÿä ÿç ýåðåôòÿíå áàúàãëóùà äÿñòî ïà ãóøàäåÿì. Ìÿýÿð òà äÿù ðóç íÿìèòÿâàíÿì êè, õîäðà áå îí òÿðÿôå ßðÿñ áåéÿíäàçÿì, ìÿðà äÿð îíúà êå ïåéäà õàùÿä êÿðä? Áÿä ÿç ìÿí ùÿð ÷å áàäàáàä! ßýÿð òà äÿù ðóç Ïàðèæ õÿðàá øÿâÿä áàúàãëóùà áèãèëö ãàë ÿç ùÿçìå-ðàáå õàùÿä ãîçÿøò. Òî ÷å ìèäàíè, áÿëêå òà èí ìîääÿò áåñàíèùåéè ÿç ñàíèùàò Ïàðèæ õÿðàá øÿâÿä. Ìÿýÿð èí íþâ ùàäèñàòå-ÿúèáÿ äÿð àëÿì êÿìòÿð âöãó éàôòÿÿñò?16 à ó ë à ì ÿ ë è (òàõòàïàðàëàðû õóðúóíäàí ÷ûõàðûá ýöëöìñÿíìèø). Èí ôÿãÿðåéè-ÿõèðÿðà ùÿðýåç ÿãëÿì ãÿáóë íÿìèêîíÿä õÿéàëå-õàìÿñò.17 Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù (ýöëöìñÿíìèø). Áÿñ ôÿãÿðåéå-ñàáèãÿðà ÿãëÿò ãÿáóë íÿìèêîíÿä? Îí ùÿì êå, õÿéàëå õàì íèñò?18 à ó ë à ì ÿ ë è (ýöëöìñÿíìèø). Àðè, äÿð îí ÷å øÿêêÿñò?19 Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Õóá, äèýÿð ùÿâÿññÿìðà áà ñóàëùàéå áèôàèäÿ ìÿüøóø ìÿêîí. Áåðî ïèøå-ÿñáùà, ìîíòÿçåð áàø. Ìÿí ùÿì áÿä ÿç éåê ñàÿò ÿìÿëå-õîäðà òÿìàì êÿðäå ìèðÿñÿì, ñÿâàð ìèøÿâèì, áàç ìèêÿðäèì.20 (Ãóëàìÿëè ýåäèð). Õàíïÿðè õàëà, äóð ãàïûíû áÿðê áàüëà! Àäàì-ìàäàì ýÿëìÿñèí. Õàíïÿðè äóðóð, ãàïûíû áÿðê áàüëàéûð, ýÿëèð îòóðóð. Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù (þç-þçöíÿ ôàðñè äèëè èëÿ). Èí òàéèôåéè-çÿíàí ÿúÿá áè÷àðÿ âÿ ñàäÿëþâùÿíä, áåäóíå-òÿñÿââöð âÿ òÿÿììöë áàâÿð ìèêîíÿíä êå, ìÿí äÿð Ãàðàáàü íåøÿñòå Ïàðèæðà äÿð òîðôÿòöë-åéí çèðö çÿáÿð ìèòÿâàíÿì êÿðä âÿ éà Ìÿððèõÿì äÿð îí òÿðÿôå ßðÿñ ýÿðäÿíè Ìöñéþ Æîðäàí ðà âÿãòè ðÿôòÿí ìèòÿâàíÿä çÿä.21 Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áàáà äÿðâèø, íÿ äàíûøûðñûíûç? Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Ìÿùçÿð îõóéóðàì, õàíûì êè, èøèìèç àâàíä îëñóí. Äèâëÿð, èôðèòÿëÿð õÿáÿðäàð îëñóíëàð êè, íÿ ôèêèðäÿéÿì. (Áóíäàí ñîíðà Ìÿñòÿëè øàù ïàëàçû ãîâçóéóá ÿââÿëÿí áèð ìöäÿââÿð úûçûã ÷ÿêèð, äåéèð). Áó, Ïàðèæ øÿùÿðèíèí äàèðÿñè. (Ñîíðà òàõòà ïàðÿëÿðè áèð-áèðèíÿ éàïûøäûðûá îí-îí èêè áþéöê, êè÷èê ùöúðÿ âÿ îòàã øÿêëèíäÿ úûçûüûí è÷èíäÿ åâëÿð éàïûá __________ äåéèð). Áó äà Ïàðèæèí èìàðÿòëÿðèíèí âÿ åâëÿðèíèí øÿêëè. (Ñîíðà öçöí Øÿù62 ðÿáàíó õàíûìà ÷åâèðèá). Õàíûì, áóéóðóðñóíóçìó. Ïàðèæè êöíôÿéÿêöí åòäèðèì, àëòûíû öñòöíÿ ÷åâèðòäèðèì? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áÿëè, äÿõè íåúÿ åäÿê, Àëëàù ñÿáÿáêàðà áÿëà âåðñèí! Ãóðóíóí îäóíà éàøëàð äà éàíàúàã, áè÷àðÿ ïàðèæëèëÿð áèçÿ áèð çàä åòìÿìèøäèëÿð. Áóíóí áàáàëû îëñóí îëàðûí ãûçëàðûíûí, ýÿëèíëÿðèíèí áîéíóíà êè, ìÿúëèñëÿðäÿ ùÿìèøÿ îüëàíëàð èëÿ, êèøèëÿð èëÿ áèð éåðäÿ öçö à÷ûã îòóðóá, ñþùáÿòÿ âÿ èõòèëàòà ìÿøüóë îëóá, õàëãû àçäûðûá éîëäàí ÷ûõàðäûðëàð. Áàáà äÿðâèø, èøèíÿ ìÿøüóë îë. Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Õàíûì, äèâëÿðèí ÿë ìóçäóíó, ÿíàìûíû êÿðÿì åäèí! Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áàáà äÿðâèø, äèâëÿðÿ ÿíàì íÿ ëàçûìäûð? Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Ïÿù, õàíûì, ìÿýÿð ìÿíèì äèâëÿðèì Èðàí ñÿðáàçû èäè êè, ìöôòÿ ãóëëóã åäÿëÿð? Ìÿýÿð ìÿí âÿçèð Ùàúû Ìèðçÿ Àüàñû22 èäèì êè, îëàðà ùå÷ çàä âåðìÿéÿì, àíúàã ñþéÿì, ãîðõóäàì? Ìà ãóëàìàíè èí ßëè øàùèì, ßç òÿìàìè çÿìàèð àýàùèì, Íÿ ìÿâàúèá, íÿ ÷èðÿâö íÿ ÿëèã, Íîâêÿðè ãöðáÿòÿí ÿëÿëëàùèì.23 Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áàáà äÿðâèø, ìÿýÿð Ùàúû Ìèðçÿ Àüàñû ñÿðáàçëàðà ùå÷ çàä âåðìèðäè? Àíúàã ñþéöá, ãîðõóäóðäó? Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Õàíûì, âàëëàù, ìÿí Òåùðàíäà áèð éîë þç ýþçöì èëÿ ýþðäöì êè, Ùàúû Ìèðçÿ Àüàñû Òîïõàíà ìåéäàíûíäà Ìèðâàðèä òîïóíà áàõûðäû. Áèðäÿí éåääè éöç ñÿðáàç îíóí äþâðÿñèíè ÷åâðÿéèá áàøëàäû ìÿâàúèá èñòÿìÿéÿ. Ùàìàí ñààò Ùàúû Ìèðçÿ Àüàñû ÿéèëèá, àéàüûíäàí áàøìàüûíûí áèð òàéûíû ÷ûõàðûá, ÿëèíÿ àëûá, áåø ìèí éàìàí èëÿ, àëûúû ãóø êèìè, úóìóëäó îëàðûí öñòöíÿ. Ñÿðáàçëàð êÿêëèê ñöðöñö êèìè îíóí ãàáàüûíäàí äàüûëûá ãà÷äûëàð. Ùå÷ áèðèñèíè òóòà áèëìÿéèá, ãàéûäûá òîïóí éàíûíà ýÿëäè, öçöí ùöçóðäà äóðàí õàíëàðà òóòóá õèòàá åéëÿäè: “Ùÿçÿðàò, ýþðäöíöç? Áåëÿ ãîðõàã ãîøóí èëÿ áèëìèðÿì Ùåðàòû íåúÿ àëàúàüàì.24 Éàõøû êè, ìÿí ùÿëÿ ãûëûíú èëÿ îëàðûí öñòöíÿ úóìóëìàäûì. Îíäà îëàðûí ãà÷ìàüû áèëìèðÿì ùàðàäà äàéàíàúàã èäè. Ôÿÿììà áóíó éàëãûç îëàðûí ãîðõàãëûüûíà ùÿìë åëÿìÿê îëìàç. Ìÿíèì ðöñòÿìàíÿ25 øöúàÿòèìèí âàùèìÿñèíäÿí êè, áèðäÿí îëàðà ùÿìëÿ åëÿäèì, îëàð áåëÿ öðêöá äàüûëäûëàð”. Ñÿðêÿðäÿíèí... úöðÿòèíäÿ ÷îõ ñèðð âàð èäè. Èíäè ñèç, õàíûì, ýöìàí åëÿìÿéèí êè, ìÿí äèâëÿðèìè ãóðó íàüûë èëÿ áÿñëÿéèðÿì; Áÿëêÿ ìÿí ýÿðÿê áåëÿ èøëÿðäÿí þòðö îëàðà çèéàôÿò åäÿì, îëàðû îõøàéàì, îéíàäàì, øèùàáè-ñàãèá26 äöøöá __________ îëàðû ãûðàíàäÿê. 63 Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Íåúÿ øèùàáè-ñàãèá îëàðû ãûðàíàäÿê? Áàáà äÿðâèø, íÿ äåéèðñÿí? Ìÿýÿð îëàðû ñîíðà øèùàáè-ñàãèá äöøöá ãûðàúàã? Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù (ýöëÿ-ýöëÿ). ßúÿá ôèêèð åäèáñèíèç! Áÿñ äèâëÿð, èôðèòÿëÿð íàùàã éåðÿ î ãÿäÿð áèýöíàù õàëãûí ùÿëàêÿòèíÿ áàèñ îëóðëàð âÿ ýþçÿë øÿùÿðè íàùàã éåðÿ õàðàá åäèðëÿð? Áåëÿ ýöíàùè-ÿçèìèí úÿçàñûíäà Àëëàùûí ãÿçÿáè îíëàðà éåòèøìÿç? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Éàõøû, áàáà äÿðâèø, ÷öíêè áåëÿäèð, íèéÿ úàíëàðûíäàí ãîðõìàéûðëàð? Íèéÿ áåëÿ èøÿ àéàã ãîéóðëàð? Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . ßââÿëÿí, î ñÿáÿáÿ êè, ìÿí áóéóðóðàì, èêèíúè î ñÿáÿáÿ êè, àõìàãäûðëàð âÿ òÿáèÿòëÿðèíèí òÿüàçàñûäûð. ßýÿð áåëÿ åòìÿñÿëÿð, äèíúÿëÿ áèëìÿçëÿð. Øÿéàòèí îëìàñàéäû, äöíéàäà ùå÷ áèð éàìàí ÿìÿë îëìàçäû âÿ áÿíè-àäÿìè éàìàí èøëÿðÿ ùå÷ êÿñ äö÷àð åòìÿçäè. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Äîüðó äåéèðñÿí, áàáà äÿðâèø! Íÿ ãÿäÿð ýÿðÿê äèâëÿðÿ ÿíàì âåðÿê? Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Àðòûã èñòÿìèðÿì, íÿ ãÿäÿð êè, âÿäÿ åäèáñèíèç, õàíûì, éöç áàúàãëû. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áàáà äÿðâèø, ÷îõ îëìàçìû? Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Õóá, ìèí-ìèí òöìÿíÿ äÿéÿí øÿùÿðè õàðàá åòäèðèðñèíèç, éöç áàúàãëû âåðñÿíèç ÷îõäóð? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (öçöí ãûçûíà òóòóá). Øÿðÿôíèñÿ õàíûì, áàëàì, ïóë ñàíäûã÷àñûíû áóðà ýÿòèð. (Øÿðÿôíèñÿ õàíûì òåç ãàëõûá éöêäÿí ïóë ñàíäûã÷àñûí àëûá àíàñûíûí ãàáàüûíà ãîéóð. Øÿùðÿáàíó õàíûì ñàíäûã÷àíûí àüçûíû à÷ûð, éöç äÿíÿ òÿçÿ áàúàãëû ÷ûõàðäûð, äåéèð). Áàëàì Øÿðÿôíèñÿ, òîé õÿðúèíÿ äÿõè ùå÷ ïóë ãàëìàäû. Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì . Íåéëÿéÿê, àíà, áèð-èêè éöç òîüëó ñàòàðûã ýåíÿ ïóë îëàð. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Äîüðó äåéèðñÿí, áàëàì, áóðóí-ãóëàã áàøà ñÿäÿãÿ. (Öçöí ÷åâèðèá) Àë, áàáà äÿðâèø! Ãûçûëëàðû âåðèð Ìÿñòÿëè øàùà. Äÿðâèø ãûçûëëàðû àëûð, ãîéíóíà ãîéóð, áèëÿêëÿðèí ÷ûðìàûéá õóðúóíäàí áèð êèòàá ÷ûõàðäûð, êèòàáû à÷ûá âÿðÿãëÿéèð, áèð ïàðà íàõûøëû ñÿùèôÿëÿðèíÿ áàõûð, áàøûí ãîâçóéóð. Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù . Áÿëè, Ïàðèæ øÿùÿðè ßãðÿá áöðúöíöí27 àëòûíäà âàãå èìèø, ÿìÿë òàìàìäûð. Áó áöðúöí òÿñèðèíäÿíäèð êè, áó øÿùÿðäÿí ùå÷ âàõò áÿëà ÿñêèê îëìàç... (Ñîíðà ãàëõûð àéàüà, ÿëèíäÿ áèð äÿéÿíÿê, öçöí Øÿùðÿáàíó õàíûìà âÿ ãûçûíà òóòóá) Õàíûìëàð, ãîðõìóéóí, öðÿéèíèçè áÿð__________ êèäèí! (Ñîíðà ýþçëÿðèí ÷åâèðèð, ñóðÿòèí ùåéáÿòëè åäèð, áó ìÿíòÿðè îõóéóð). 64 Äÿüäÿüÿùà ôÿòÿíäè, Òöááÿë-êÿðà êÿðÿíäè Òöááÿë-êöìó êöìóùà, Áèéÿíäè, éÿíäè, éÿíäè.28 (Ñàüûíà-ñîëóíà öôöðöð, ùåéáÿòëè ñÿñ èëÿ äèâëÿðè, èôðèòÿëÿðÿè àäëàðû èëÿ ÷àüûðûð, áóéðóã âåðèð). Éà Ìÿëèõà, éà Ñÿëèõà, éà Áÿëèõà! Ãàëäûðûí Ïàðèæè éåðèíäÿí, âóðóí éåðÿ, áó ñààòäà íåúÿ êè, ìÿí áó ùåéêÿëè âóðóá çèðö çÿáÿð åäèðÿì. (Áèð ãÿäÿð ýåðè ÷ÿêèëèð, äÿéÿíÿê èëÿ úûçûüà öç ãîéóá è÷èíäÿêè òàõòàïàðàëàðäàí éàïûëìûø áàëàúà åâëÿðèí âÿ îòàãëàðûí ÿøêàëûíû ÷ûðïûá äàðáàäàüûí äàüûäûð, ñîíðà áèð ëÿìùÿ äàéàíûá öçöí Øÿùðÿáàíó õàíûìà òóòóð). Õàíûì, ýþçöíöç àéäûí îëñóí, Ïàðèæ äàüûëäû! Ðàçû îëäóíóçìó? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áÿëè, áàáà äÿðâèø, ÷îõ ðàçû îëäóì! Àììà ýÿðÿê Ïàðèæèí äàüûëìà õÿáÿðè òåç ìöñéþ Æîðäàíà ÷àòà êè, þç áàøûíûí ùàéûíà ãàëà, Øàùáàçäàí ÿë ÷ÿêÿ. Àììà Ïàðèæäÿí áóðà áó õÿáÿðè òåçëèêëÿ áèëìèðÿì êèì ÷àòäûðàúàã. Ì ÿ ñ ò ÿ ë è ø à ù (ãÿùãÿùÿ èëÿ). Õà-õà-õà-õà! Õàíûì, áèð àäàì êè, áóðàäàí Ïàðèæè ýþç à÷ûá éóìàí ñàÿòäÿ áÿðáàä åäÿ, îíóí õÿáÿðèí áèð äÿãèãÿäÿ, áèð ñààòäà, áèð ýöíäÿ, îí ýöíÿäÿê áóðà ÷àòäûðà áèëìÿç? Íÿ õÿéàë åäèðñèíèç? Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Äîüðó äåéèðñÿí, áàáà äÿðâèø, àììà íÿ ÿúÿá îëóðäó êè, áó õÿáÿð åëÿ áó ñààòäà ìöñéþ Æîðäàíà ÷àòàéäû, áàøûìûçäàí îëàéäû. Áó ùàëäà áèðäÿí äàìûí áàüëàíìûø ãàïûñû òàðàã-òàðàã äþéöëöð. Àç ãàëûð ãàïû ñûíñûí. Ìöñéþ Æîðäàíûí ñÿñè èçòèðàá ùàëÿòèíäÿ ãàïûíûí äàëûñûíäàí ìÿëóì îëóð. Äÿðâèø Ìÿñòÿëè øàù úÿëä òàõòà-ïàðàëàðû äþøöðöá òþêöð õóðúóíà, àòûð ÷èéíèíÿ, ýèðèð éöêöí ãàáàüûíäà àñûëàí ïÿðäÿíèí äàëûñûíà, ýèçëÿíèð. Ìöñéþ Æîðäàí ãàïûíû òàðàã-òàðàã äþéöð, àç ãàëûð ãàïûíû ñûíäûðñûí: ÷àüûðûð. Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í . Ùàòÿìõàí àüà, Øàùáàç áÿé, ãàïûíû à÷ûí! Øÿùðÿáàíó õàíûì ñÿðàñèìÿ éåðèíäÿí ãàëõûð, ãîðõó èëÿ ýåäèð ãàïûéà ñàðû. Ãûçû Øÿðÿôíèñÿ õàíûì òèð-òèð òèòðÿéèð. Õàíïÿðè äèçèíÿ ÷ûðïûð, éàâàø ñÿñ èëÿ. Õ à í ï ÿ ð è . Äÿäÿì âàé, íÿíÿì âàé! Øÿùðÿáàíó õàíûì ãàïûíû à÷ûð. Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í (íÿôÿñè òóòóëà-òóòóëà). Ùàíû Ùàòÿìõàí àüà, ùàíû __________ Øàùáàç áÿé? 65 Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì (ãîðõà-ãîðõà). Èêèñè äÿ Øÿðÿôíèñÿíèí äàìûíäà éàòûðëàð. Áó ýöí èëõûéà áàõìàüà ýåòìèøäèëÿð, ÷îõ éîðóëìóøäóëàð. Àõøàìäàí éûõûëûá éàòûáëàð. Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í (ãàèì ñÿñ èëÿ, òÿíýíÿôÿñ). Õàíûì, ýÿðÿê áó ñààòäà îëàð äóðàëàð. Ìÿí ýåäèðÿì, äàéàíà áèëìÿíÿì. Ùåéô ñÿíÿ, Ïàðèæ, ùåéô ñÿíÿ Òöëéåðè.29 Ùåéô ñÿíÿ, ýþçÿë ïàéòàõò, ýþçÿë ñÿëòÿíÿò! Ôðàíñà áÿäáÿõò îëäó! – Äèìàæ Ïàðèæ! Ìîí äèéþ, ìîí äèéþ!30 Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Ùÿêèì ñàùèá, íÿ âàð, íÿ îëóá? Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í . Ïàðèæ äàüûëäû, Òöëéåðè éûõûëäû, Ôðàíñà õàðàá îëäó. Äèìàæ Ïàðèæ! Äèìàæ Òöëéåðè!71 Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Àëëàù, ñÿíÿ øöêöð, éÿíè, Àëëàù äÿðäèíè ÿñèðýÿ! Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í . Ýþçÿë øÿùÿð, ýþçÿë ñÿëòÿíÿò. Áèð òöðôÿòöëåéíäÿ âèðàí, êÿÿí ëÿì-éÿêöí îëóáäóð. Àüûë êÿñìèð êè, áó íåúÿ èøäèð, áó íåúÿ ñåùðäèð!? Ñåòåôðå ìîí äèéþ, ìîí äèéþ!82 Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áó íåúÿ ñåùðäèð? Ìÿýÿð ñåùð èëÿ Ïàðèæ éûõûëûá! Íÿ äåéèðñèíèç, ùÿêèì ñàùèá? Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í (ãàèì ñÿñ èëÿ ùþâëíàê). ßëáÿòòÿ, ñåùðäèð, ìàò ãàëìàëû èøäèð. Áèð òöðôÿòöëåéíäÿ ãÿôëÿòÿí Ïàðèæ õàðàá îëóáäóð. Áó ñþçëÿðäÿí Øÿðÿôíèñÿ õàíûì äÿõè ãàèì áàøëàéûð òèòðÿìÿéÿ, ýþçö äÿðâèø ýèçëÿíÿí ïÿðäÿäÿ. Õ à í ï ÿ ð è (õûñûí-õûñûí). Äÿäÿì âàé, íÿíÿì âàé! Áó ùàëäà ãàëìàãàëäàí Ùàòÿìõàí àüà Øàùáàç áÿé éàòäûãëàðû äàìäàí éóõóäàí îéíàéûá, äÿñò-ïà÷ÿ, êþéíÿêúÿê ìöñéþ Æîðäàí ñÿñèíÿ éöéöðöðëÿð. Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í (îíëàðû ýþðÿí êèìè). Àõ, ýÿëäèíèç! Ùàòÿìõàí àüà, Øàùáàç áÿé, ñèçè òàðû òåç ìÿíÿ àò ùàçûð åäèí, ýÿÿðê áó ñààòäà ýåäÿì, äàéàíà áèëìÿíÿì, þçöíöç äÿ àòëàíûí, ìÿíè Àðàçäàí êå÷èðäèí, ãàéûäûí! Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à (ùåéðÿòëÿ). Ùÿêèì ñàùèá, íÿ âàãå îëóáäóð? Áåëÿ òÿëÿñèê ýåòìÿéÿ ñÿáÿá íÿäèð? Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í (ãàèì ñÿñ èëÿ). Ïàðèæ äàüûëûá, Òöëéåðè éûõûëûá, Ôðàíñàíûí ñÿëòÿíÿòè ïîçóëóá, êðàë àâàðà äöøöá. Áó ñààòäà Òÿáðèçäÿ îòóðàí èíýèëèñ êîíñóëóíäàí áó ÿùâàëàòû áèëäèðÿíäÿí ñîíðà éàçûð êè, Ëîí__________ äîíà âàúèáè êàüûçëàð èëÿ áó ñààò ÷àïàð ýåäèð. Àðàçûí êÿíàðûíäà ìÿíÿ 66 ìöíòÿçèðäèð. Îí èêè ñààòàäÿê ýÿðÿê ìÿí þçöìö îíà éåòèðÿì. ßýÿð òÿõèð åòñÿì, ÷àïàð ýåäÿð, ñîíðà ìÿí þçöìö òåçëèêëÿ éàëãûç êðàëà ÷àòäûðà áèëìÿíÿì. Ëóè Ôèëèïï33 èíýèëèñÿ ãà÷ûáäûð. Ìîí äèéþ, ìîí äèéþ!34 Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à (òÿùÿééöð èëÿ). Ùÿêèì ñàùèá, Ïàðèæè êèì äàüûäûáäûð, êèì éûõûáäûð? Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í (èçòèðàáëà). Øÿéàòèíëÿð, ÿúèííÿëÿð, äèâëÿð, èôðèòÿëÿð, áÿä ÿìÿëëÿð! Ùàíñûíû äåéèì? Àìàí, Ùàòÿìõàí àüà, àò ùàçûð åäèí. Äàéàíìàã ìöìêöí äåéèë! Äèìàæ Ïàðèæ! Òöëéåðè! Ìîí äèéþ, ñåòåôðè!35 Áó ñþçëÿðäÿí Ùàòÿìõàí àüà áèð àç ìöòÿùÿééèð ãàëûð. Àììà Øÿðÿôíèñÿ õàíûì áàøëàéûð ÷îõ áÿðê òèòðÿìÿéÿ. Øàùáàç áÿé îíóí ùàëÿòèíè äóéóð. Òÿÿúúöá åäèá, îíà ñàðû öç ãîéóð. Éàâûãëàøûá éàâàø ýöëöìñÿíìèø ñîðóøóð. Ø à ù á à ç á ÿ é . Ñÿí íèéÿ òèòðÿéèðñÿí, àé ôÿñàä? Éîõñà Ïàðèæè ñÿí áóéóðóá éûõäûðûáñàí êè, ìÿí äÿõè îðà ýåäÿ áèëìÿéÿì? Ø ÿ ð ÿ ô í è ñ ÿ õ à í û ì (òèòðÿéÿ-òèòðÿéÿ, íàçèê ñÿñè èëÿ ýþçö äÿðâèø ýèçëÿíÿí ïÿðäÿäÿ). Éîõ, âàëëàù, ãóðàí ùàããû, äàéûì úàíûíà, ìÿíèì ùå÷ çàääàí õÿáÿðèì éîõäóð, ìÿíèì ùå÷ òÿãñèðèì éîõäóð! Ø à ù á à ç á ÿ é (ýöëöìñÿíìèø). Áàõ, áàõ, íåúÿ àíä è÷èð! Íåúÿ øèðèí äèë èëÿ éàõàñûí ãûðàã ÷ÿêèð! Äÿõè íèéÿ òèòðÿéèðñÿí? ßýÿð ñÿí òÿê ïÿðèëÿð ïàäøàùû Ïàðèæè éûõäûðñà äà ùàëàëäûð. Áó ñþçäÿ Øÿùðÿáàíó õàíûì öçöíö ìöñéþ Æîðäàíà òóòóá Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Ùÿêèì ñàùèá, áèçèì Øàùáàçû äà àïàðûðñûíûçìû? Øàùáàç áÿé àäûíû åøèäèá ýåðè ÷åâðèëèð. Ì ö ñ é þ Æ î ð ä à í . Íÿ ñþéëÿéèðñèíèç, õàíûì, þçöì áàøûìû ãîéìàüà éåð òàïìûðàì, Øàùáàçû ùàðà àïàðàúàüàì? Ùàòÿìõàí àüà, àìàíäûð, òåç îëóí, àòëàíûí, ìÿíè þòöðöí! Ýÿðÿê ñÿùÿðäÿí Àðàç ãûðàüûíà ÷àòàì. Òöëéåðè! Ìîí äèéþ, ìîí äèéþ!36 Ù à ò ÿ ì õ à í à ü à . Øàùáàç, ýÿë ýåäÿê, ýþðÿê íåúÿ åäèðèê, áó íåúÿ èø èäè îëäó? Ùÿð èêèñè äàìäàí ÷ûõûð, äàëëàðûíúà ìöñéþ Æîðäàí, îíëàðäàí ñîíðà éàâàø ýÿðäÿêèí äàëûñûíäàí äÿðâèø Ìÿñòÿëè øàù õóðúóí ÷èéíèíäÿ ÷ûõûð. Áàøû àøàüû, ùå÷ ìÿúëèñäÿ ãàëàí þâðÿòëÿðÿ ìöòÿâÿúúåù îëìàéûá ãà÷ûð, ýþçäÿí èòèð; ñîíðà __________ Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Õàíïÿðè, ýþðäöí, íåúÿ èø îëäó? 67 Õ à í ï ÿ ð è . Õàíûì, ìÿí ñÿíÿ äåìÿäèì êè, áó äÿðâèøèí ÿëèíäÿí ùå÷ çàä ãóðòàðìàç? Ìÿí ùÿëÿ îíäàí ãîðõóðàì êè, Ïàðèæèí éûõûëìàüûíûí çÿðáèíäÿí þçýÿ øÿùÿðëÿð äÿ áÿðáàä îëà.37 Íàõ÷ûâàí, Øÿðóð ìàùàëëàûíûí éûõûëìàüûíûí çÿðáèíäÿí Àüðû äàüûíûí áèð ïàð÷àñû ãîïóá òþêöëÿí êèìè, íåúÿ êè, äÿðâèø äåéèðäè. Ø ÿ ù ð ÿ á à í ó õ à í û ì . Áÿëè, áóíäàí ñîíðà áó òÿÿúúöá äåéèë; òÿÿúúöá îäóð êè, êèøèëÿð ùÿìèøÿ áèçÿ äåéèðëÿð: úàäóéà, ïèòèéÿ èíàíìàéûí! Íåúÿ èíàíìàìàã îëóð êè, àäàì ýþçö èëÿ áåëÿ èøëÿð ýþðöð? Õ à í ï ÿ ð è . Åù, õàíûì, êèøèëÿðèí ÿýÿð àüëû âàð, íèéÿ áèç îëàðû ùÿð ãÿäÿìäÿ ìèí éîë àëäàäûðûã, þç áèëäèéèìèçè åäèðèê? Øÿðÿôíèñÿ õàíûì ñàêèò âÿ ñàìèò ãîðõóá ãóðóìóø ìàò ãàëûð. Ïÿðäÿ ñàëûíûð Òàìàì îëóð __________ 68 ÙÅÊÀÉßÒÈ-ÕÛÐÑÈ-ÃÓËÄÓÐÁÀÑÀÍ Éÿíè òÿìñèëè-ýöçàðèøè-ÿúèá êè, êåéôèééÿòè ö÷ ìÿúëèñäÿ áÿéàí îëóá èòìàìÿ éåòèð. ßÔÐÀÄÈ-ßÙËÈ-ÌßÚÀËÈÑ Äèâàíáÿéè. Ê à ì à ë î â – îíóí äèëìàíúû. Ìÿøÿäè Ãóðáàí. Ò à ð â å ð ä è – îíóí îüëó. Ï ÿ ð ç à ä – îíóí ãàðäàøû ãûçû. Íÿúÿô. Íàìàç. Ç à ë õ à – îíóí àðâàäû. Á à é ð à ì – úàâàí îüëàí. Âÿëè Õàòóí îüëó. Îðóú Íÿñèá îüëó. Ñ î í à – Ïÿðçàäûí ãàéûíàíàñû. Êîõà. Ì à ò â å é – êàçàê. Ô ð à í ñ Ô î õ ò – ùàôèçè – úàíÿâÿðàí. Ê ÿ ð è ì – éàñàâóë. Òÿðÿêÿìÿëÿð âÿ êàçàêëàð. ßÂÂßËÈÌÚÈ ÌßÚËÈÑ ßââÿëèìúè ìÿúëèñ âàãå îëóð äÿðÿíèí è÷èíäÿ, áèð áþéöê ïàëûä àüàúûíûí äèáèíäÿ êè, Ïÿðçàä îòóðóáäóð äàø öñòöíäÿ, éàíûíäà ãûâðàã ýåéèíìèø âÿ éàðàãëàíìûø Áàéðàì ýþçöí îíà äèêìèø. Á à é ð à ì . Àõûð êè, áó ïàëûä àüàúûíûí äèáèíäÿ ìÿíÿ ìöéÿññÿð îëäó êè, ñÿíèíëÿ ýþðöøöá, äàíûøûá öðÿéèìè áîøàëäàì. Íèéÿ ýåðè áàõûðñàí? Ï ÿ ð ç à ä . Àé àìàí, ãîðõóðàì! Á à é ð à ì . Ãîðõìà, ìÿí ñÿíè ÷îõ ÿéëÿìÿíÿì. Èíäè Ïÿðçàä, ìÿíÿ äå ýþðöì, ñÿí ýåäÿúÿêñÿí Òàðâåðäèéÿ, áó òàòà1 àðâàä îëàúàãñàí, ñîíðà ãûçëàð è÷èíäÿ ýöâÿíÿúÿêñÿí êè, ýóéà ñÿíèí äÿ ÿðèí âàð? Ï ÿ ð ç à ä . Íÿ åëÿéèì, ÿëèìäÿí íÿ ýÿëèð? Àòàì þëöáäöð, áèð àíàì èëÿ ãàëìûøàì ÿìèìèí èõòèéàðûíäà; ãàðäàøûì éîõ, áèð êþìÿéèì éîõ. ßìèì èñòÿðìè êè, ìÿíè þçýÿéÿ âåðñèí, àòàìäàí ãàëàí ñöðöíö, èëõûíû þçýÿéÿ òàïøûðñûí? Á à é ð à ì . Áÿñ ìÿëóì îëóð êè, ÿìèí ñÿíè àõòàðìûð, àíúàã ñÿíèí ñöðöí, èëõûí àõòàðûð. Îíóí ö÷öí èñòèð ñÿíè þç îüëóíà, î òÿúèêÿ,2 î ìàé__________ ìàüà âåðÿ êè, þìðöíäÿ áèð ñÿð÷ÿ âóðäóüó, áèð ãóçó îüóðëàäûüû éîõäóð? 69 Ï ÿ ð ç à ä . Íåéëÿéèì, éàçûíû ïîçìàã îëìàç. Ùÿëáÿò ìÿíèì äÿ ãàáàüûìäà áåëÿ éàçûëìûøìûø êè, ýÿðÿê ìÿí òÿúèê àðâàäû îëàéäûì. Á à é ð à ì . Éÿíè íÿ äÿðääèð? Òÿúèêÿ àðâàä îëìàãäàíñà, þçöíö áó ýþëÿ òóëàéûá áîüóëñàí, éåé äåéèëìè? Ï ÿ ð ç à ä . ßëáÿòòÿ, éöç ãàò áîüóëìàüûì Òàðâåðäèéÿ àðâàä îëìàãäàí éåéäèð. Ñÿíäÿí ÷ÿêèíèðÿì. ßýÿð ñÿí ðöñõÿò âåðñÿí, áèð ýöí áó äÿðä èëÿ þçöìö ñàü ãîéìàíàì! Á à é ð à ì . Àëëàù åëÿìÿñèí, ñþç ýÿëèøè ìÿí áåëÿ äåéèðÿì. Ñÿí îëìàéàíäàí ñîíðà äÿõè ìÿí íèéÿ äöíéà öçöíäÿ ýÿçèðÿì? Ñÿíèí þëöìöíÿ ùå÷ âàõò ðàçû îëà áèëìÿíÿì âÿ Òàðâåðäèéÿ äÿ àðâàä îëìàüûíà òàáëàøìàíàì! Ýöíö ñàáàù áèð ýöëëÿ Òàðâåðäèíèí áþéðÿéèíÿ âóððàì, ñîíðà þçöìöí äÿ áàøûìà ùÿð íÿ ýÿëñÿ ýÿëñèí. Ï ÿ ð ç à ä . Áÿñ åëÿäÿ áèð ýöëëÿ äÿ ìÿíÿ âóð, ìÿíè äÿ þëäöð, ñÿíäÿí ñîíðà ìÿí äÿõè íèéÿ ýÿðÿê äöíéàäà ñàü ãàëàì! Á à é ð à ì . Ñÿí íÿ ö÷öí ñàü ãàëìàéàñàí? Ñÿí ñàü ãàëàðñàí, ñîíðà áàðû áèð áàøãà àáûðëû, âóðàí, éûõàí îüëàíà ýåäÿðñÿí, ùå÷ îëìàñà òàé-òóø òÿíÿñè ÷ÿêìÿçñÿí. Ï ÿ ð ç à ä . Àé Áàéðàì, Àëëàùû ñåâèðñÿí, ìÿíèì öðÿéèìè Ãàíà äþíäÿðìÿ! Ìÿíèì þç äÿðäèì þçöìÿ áÿñäèð. ßýÿð ìÿí âóðàí-éûõàí îüëàíà íÿñèá îëñàéäûì, ñÿíÿ íÿñèá îëàðäûì. Á à é ð à ì . Ìÿíÿ íÿñèá îëìàüûí þç ÿëèíäÿäèð, ÿýÿð èñòÿñÿí. Ï ÿ ð ç à ä . Íåúÿ þç ÿëèìäÿäèð? Á à é ð à ì . Áåëÿ êè, ìÿíÿ èçèí âåð, ñÿíè ýþòöðöì ãà÷ûì. Ï ÿ ð ç à ä . Ùàðà? Á à é ð à ì . Ãàðàáàüà, Èðÿâàíà, áàøãà óçàã éåðÿ. Ï ÿ ð ç à ä (áèð àç ôèêèð åäèá). Õåéð, àíàì ðàçû îëìàç. Àíàìûí ýþçöíöí àüû-ãàðàñû áèð ìÿíÿì. Ìÿíè óçàã àïàðñàí, àíàìûí ýöíö ãàðà îëàð. Á à é ð à ì . Áÿñ ãîé ñÿíè àïàðûì ìàùàëûìûçûí î áèðè áàøûíà. Ï ÿ ð ç à ä . Åù, î áîø èøäèð! ßìèì äþâëÿòëè, çîðëó êèøèäèð. Áó éàõûíäà ùå÷ âàõò ìÿíè ñÿíèí ÿëèíäÿ ãîéìàç. Áàøûíà éöç ìèí ãàëìàãàë à÷àð, öñòöíÿ òÿãñèð éûõàð, äèâàíà ñàëàð, íÿ áèëèì, íÿ åëÿð... Á à é ð à ì . Áÿñ íåúÿ ýÿðÿê îëñóí? Ñÿí ýåäÿñÿí Òàðâåðäèéÿ àðâàä îëàñàí, ìÿí äÿ ãûðàãäàí áàõàì?! Ï ÿ ð ç à ä . Áÿñ íÿ ãàéûðûì? Áèð éîë ýþñòÿð, ìÿí åëÿ åäèì. Á à é ð à ì . ×îõ éàõøû, ÿýÿð ìÿí áèð ùèéëÿ ãàéûðàì êè, Òàðâåðäè àðà__________ äàí ÷ûõà, ñÿí àçàä ãàëàñàí, îíà ðàçûñàíìû? Ï ÿ ð ç à ä . Áÿøÿðòè êè, Òàðâåðäèíè þëäöðìÿê îëìàéà. 70 Á à é ð à ì . Éàõøû þëäöðìÿê îëìàñûí. Áåëÿ îëà êè, Òàðâåðäè áóðäàí óçàãëàøà, þçýÿ éåðÿ äöøÿ. Ï ÿ ð ç à ä . Éàõøû, áóíà ìÿí ðàçûéàì. Á à é ð à ì . Áÿñ äóð ýåò Íàìàç àðâàäû Çàëõàíû áóðà ýþíäÿð ýÿëñèí, îíóíëà äàíûøûì. Ï ÿ ð ç à ä . Áó ñààòäà ýþíäÿððÿì (ýåòìÿê èñòÿéèð). Á à é ð à ì (îíóí ÿëèíè òóòóá). Áèð äàéàí, ñþç äåéèðÿì! Ï ÿ ð ç à ä . Íÿ äåéèðñÿí? Á à é ð à ì . À çàëûì, ìÿíèì öðÿéèì îä òóòóá àëûøûð. éàíûð, åëÿ ìÿíè áåëÿ ãîéóá ýåäèðñÿí? Ï ÿ ð ç à ä . Áÿñ íåúÿ åëÿéèì? Á à é ð à ì . Áàðû öðÿéèìÿ áèð àç ñó ñÿï ýåò! Ï ÿ ð ç à ä . Îäóð, ñó ãàáàüûíäà ÷àéäàí àõûð, è÷ íÿ ãÿäÿð èñòÿéèðñÿí. Á à é ð à ì . Ìÿíèì öðÿéèìèí éàíüûñû ñó èëÿ ñþíÿí éàíüûäûð? Ï ÿ ð ç à ä . Áÿñ íÿ èëÿ ñþíÿð? Á à é ð à ì . Áèð úöò þïöø èëÿ... Ï ÿ ð ç à ä (ÿëèíè äàðòûð). Åù, áÿñäèð, ñÿí àëëàù ùÿëÿ çàðàôàò âàõòû äåéèë; ãîé ýåäèì, èíäè ìÿíèì äàëûìúà ýÿëÿí îëàð. Áàéðàì îíóí áîéíóí ãóúàãëàéûá áèð úöò þïöø àëûð, áóðàõûð. Ïÿðçàä òóëëàíà-òóëëàíà îáàéà ãà÷ûð. Á à é ð à ì (äàëûñûíúà). Çàëõàíû òåç ýþíäÿð, áóðäà ýþçÿòëÿéèðÿì! (Éàëãûç). Àõ, Òàâåðäè, Òàðâåðäè! Ýöìàí åäèðñÿí êè, Ïÿðçàäû ãîéàúàüàì ñÿíÿ ýåäÿ? Áó ýÿäÿ ãÿðèáÿ àõìàãäûð! Áèð ôèêèð åëÿìèð êè, àõûð íÿ ùöíÿðèì âàð ìÿí Áàéðàì èëÿ ìåéäàíà ýèðÿì? Îíóí êèìè àòà áèëìÿíÿì, âóðà áèëìÿíÿì, èêè àòûí àðïàñûí áþëÿ áèëìÿíÿì, àäûì áèð ãî÷àãëûãäà ñþéëÿíìÿéèá, áèð ãóëäóðëóãäà ÷ÿêèëìÿéèá, þìðöìäÿ áèð àò îüóðëàìàìûøàì, áèð þêöç ãîâìàìûøàì, ýåúÿ âàõòû ãîðõóäàí àëà÷ûüûí ÷ÿòèíèíäÿí áàøûìû äèøãàðû ÷ûõàðà áèëìÿíÿì. Áó öðÿê èëÿ íåúÿ Áàéðàì êèìè àäàìûí ñåâýèëèñèíÿ ýþç äèêèðÿì. Âàëëàù, ÿýÿð Ïÿðçàä èçèí âåðñÿ, áèð ýöí îíó ñàü ãîéìàíàì! Áó ùàëäà Çàëõà äàëûñû òÿðÿôèíäÿí. Ç à ë õ à . Ñàëàìÿëåéê, Áàéðàì. Êèìëÿ ýàï åéëèéèðñÿí? Á à é ð à ì (äàëû ÷åâðèëèá). À. Çàëõà, ñÿíñÿí? Êèì èëÿ ýàï åéëÿéèðÿì? Òàðâåðäèíèí ãàðàñûíúà ñþéëÿíèðÿì. __________ Ç à ë õ à . Òàðâåðäè ñÿíÿ íÿ åëÿéèáäèð? 71 Á à é ð à ì . Äÿõè íÿ åéëÿéÿúÿêäèð? Ýöíöìö ãàðà åäèá, ñÿáðö ãÿðàðûìû êÿñèáäèð; íÿ ýöíäöç äèíúÿëÿ áèëèðÿì, íÿ ýåúÿ éàòà áèëèðÿì. Àç ãàëûá äÿëè-äèâàíÿ îëóá Ìÿúíóí êèìè äàüà-äàøà äöøÿì, Êÿðÿì êèìè àëûøàì, éàíàì! Ç à ë õ à . Àõûð íèéÿ, íÿ ñÿáÿáëÿ? Á à é ð à ì . Î ñÿáÿáëÿ êè, áó òÿúèê, áó ìàéìàã èñòèð êè, Ïÿðçàäà ÿð îëà. Ñÿí àëëàù, Çàëõà, äîüðó ñþéëÿ, Ïÿðçàä êèìè ãûç ùå÷ ðÿâàäûðìû êè, áåëÿ òÿúèêÿ ýåäÿ? Ç à ë õ à . Êèì äåéèð êè, Ïÿðçàä Òàðâåðäèéÿ ýåäÿúÿêäèð? Ïÿðçàäûí öðÿéèí ìÿí áèëèðÿì. Î ñÿíäÿí áàøãà áèð àäàìà þëñÿ äÿ ýåòìÿç. Òàðâåðäè îíóí ýþçöíäÿ ÷èáèíúÿ äÿ ýþðöêìöð. Á à é ð à ì . Áóíäàí íÿ ùàñèë êè, Òàðâåðäè îíóí ýþçöíÿ ÷èáèíúÿ äÿ ýþðöêìöð? Àììà ÷èáèí øèðèíÿ ùÿðèñ îëàí êèìè, Òàðâåðäè Ïÿðçàäà ùÿðèñäèð! Áóýöí-ñàáàùäûð, àòàñû Ìÿøÿäè Ãóðáàí êÿáèíèí êÿñäèðèá îíà âåðÿúÿê. Ç à ë õ à . Ãûçûí êþíëö îëìàñà, íåúÿ îíó ÿðÿ âåðìÿê îëàð? Á à é ð à ì . Åù, Çàëõà, íÿ äàíûøûðñàí? Àëëàùû ñåâèðñÿí, ãûç óøàüûíûí ÿëèíäÿí íÿ ýÿëÿúÿê? Îíóí õàùèøèíÿ êèì áàõàúàã? ßââÿëäÿí áèð àç óô-òóô åëÿð, ñîíðà ÷àðÿñè êÿñèëÿð, òÿí ãÿçàéà âåðÿð, àíúàã ìÿí àù-çàð èëÿ äÿðäÿ ýèðèôòàð ãàëëàì. Ç à ë õ à . Áÿñ ñÿíèí ôèêðèí íÿäèð? Á à é ð à ì . Ìÿíèì ôèêðèì áóäóð êè, èíäèäÿí áàøûìûí ÷àðÿñèíè ýþðÿì. Òàðâåðäèíè àðàäàí ýþòöðÿì! Ç à ë õ à . Éÿíè îíó þëäöðÿñÿí? Á à é ð à ì . Éîõ, îíà Ïÿðçàä ðàçû îëìóð, ìÿí þçöì äÿ ñÿëàù ýþðìöðÿì. Þëäöðìÿêäÿí íÿ ùàñèë? Ìÿí þçöì äÿ ãàíëû-ãà÷àã îëëàì. Ïÿðçàä ìÿíèì ÿëèìäÿí äÿ ÷ûõàð. Ç à ë õ à . Äîüðó äåéèðñÿí. Áÿñ íåúÿ Òàðâåðäèíè àðàäàí ýþòöðìÿê èñòèðñÿí? Á à é ð à ì . Áàõ, ìÿí íåúÿ îíó àðàäàí ýþòöðìÿê èñòèðÿì. Î ñèçÿ ÷îõ ýÿëèð, ñÿíèí êèøèí Íàìàç èëÿ ÷îõ ýÿçèð. ßýÿð ñÿí âÿ Íàìàç ìÿíÿ êþìÿê åäèá áèð èø åëÿñÿíèç, þçöìöí êöðä àòûìû áàüûøëàðàì íàìàçà âÿ áèð éàíû áóçîâëó èíÿê äÿ ñÿíÿ âåððÿì. Ç à ë õ à . Äîüðóäàí áèð èíÿê? Á à é ð à ì . Øÿêñèç, øöáùÿñèç! Ç à ë õ à . Éàíûíäà äà áóçîâó?! __________ Á à é ð à ì . Áÿëè, áóçîâó èëÿ, èíàí êè, äîüðó äåéèðÿì. Ç à ë õ à . Áèç íÿ ýÿðÿê åäÿê? 72 Á à é ð à ì . Ìÿñÿëÿí, Òàðâåäèíè áèð áÿùàíÿ èëÿ åâèíèçÿ ÷àüûðûí, èíàíäûðûí êè, Ïÿðçàä ñÿíäÿí þòðö áèèõòèéàðäûð, àììà ñÿíÿ ýÿëìÿéÿ òàéòóøóíóí òÿíÿñèíäÿí ãîðõóð; îíäàí þòðö êè, äåéèðëÿð, ñÿí áèð òÿúèê âÿ ãîðõàã àäàìñàí. Ùàìû áèëèð êè, ñÿíèí ÿëèíäÿí ùå÷ áèð èø ýÿëìÿç; áèð îüóðëóãäà, áèð ãóëäóðëóãäà, áèð ãî÷àãëûãäà àäûí ÷ÿêèëìÿéèáäèð. Àòìàüûí ìÿëóì äåéèë, âóðìàüûí ìÿëóì äåéèë. Ùàíñû ãûç ñÿíèí êèìè îüëàíû ñåâÿð? Ñÿí äÿ áèð ùöíÿð ýþñòÿð, áèð àäàì ñîé, ïóë ýÿòèð, ïàð÷à ýÿòèð, éà áèð àò îüóðëà, éà áèð ìàë îüóðëà, äåñèíëÿð êè, ôèëàíêÿñ äÿ áó ùöíÿðèí ñàùèáèäèð. Îíäàí ñîíðà ãûç äà þéöíñöí êè, ñÿíèí êèìè ÿðè âàð. Òàðâåðäè àõìàãäûð, áó ñþçëÿðèí ùàìûñûíà èíàíàúàã, ñàðñàãëûã åäèá þçöí ñàëàúàã õàòà-áàëàéà, Ïÿðçàä ãàëàúàã ìÿíÿ. Ç à ë õ à . Âàëëàù, éàõøû ôèêèð åäèáñÿí! Ñÿíèí êèìè îüëàíäàí þòðö ýÿðÿê ÷àëûøàì. Á à é ð à ì . Äöðöñÿò àíëàäûíìû äåäèéèì ñþçëÿðè? Ç à ë õ à . Õàòèðúÿì îë! Á à é ð à ì . Ñîíðà ùÿð íÿ îëñà, ìÿíÿ áèëäèðÿðñÿí? Ç à ë õ à . Ýåäèá äèâàíáÿéèíÿ õÿáÿð âåðÿúÿêñÿí? Á à é ð à ì . Éîõ, ÷óüóëëóã ïåøÿñèíèí öñòöìÿ ýþòöðìÿíÿì. Èø þçö þç áàøûíà à÷ûëàð. Àíúàã ìÿí èñòÿðÿì õÿáÿðäàð îëàì, öðÿéèì áèð àç òîõòèéà. Ç à ë õ à . ×îõ éàõøû, ñîíðà ùÿð íÿ îëñà, ñÿíÿ áèëäèððÿì. Èíäè ýåäèðÿì, èøèì âàð, ìàë ýÿëÿí âàõòäûð. Á à é ð à ì . Ýåò, àë áó éàéëûã äà ñÿíÿ ïåøêÿø îëñóí. Ç à ë õ à . Áà, íÿ éàõøû éàéëûãäûð! È÷èíäÿêè íÿäèð? Á à é ð à ì . È÷èíäÿêè êèøìèøäèð; îíó äà âåð óøàãëàðûíà. Ç à ë õ à . À êèøè, îüóë ñÿíèí êèìè îëìàã ýÿðÿê! Ñÿíèí ãàäàí äÿéñèí Òàðâåðäèíèí áþéðÿéèíÿ! Þìðöìäÿ îíóí ÿëèíäÿí ìÿí áèð ÷öðöê àëìà äà àëìàìûøàì. Ñàüëûã èëÿ ãàë, ìóðàäûíà éåòèø! (Ýåäèð). Á à é ð à ì (äàëûñûíúà). Âÿäèíè óíóòìàéàñàí! Ç à ë õ à (ýåðè äþíöá). Ñÿí äÿ áèð èíÿê äåìèñÿí, ñÿí äÿ óíóòìà! Á à é ð à ì . Áÿëè, áèð ñöäëö, úèíñ èíÿê êè, ìèñëè îëìàéà! Ç à ë õ à . Éàíûíäà äà áóçîâó! Á à é ð à ì . ßëáÿòòÿ, áóçîâ èëÿ! Ç à ë õ à . À êèøè, ñÿíèí êèìè ãî÷àã îüëàíû ñåâìÿìÿê îëóðìó? Ñàüëûã èëÿ ãàë, øàùáàçûì! Á à é ð à ì . Ýåò, õîø ýÿëäèí! Àëëàù, èíäè íÿ ãàéûðûì? Ýåäèì äÿðÿäÿ áàðû îâäàí-çàääàí àõòàðûì, áèð àç ôèêðèìè äàüûäàì. __________ Áÿçè-òàìàøàõàíà òÿüéèð òàïûá, Íàìàçûí åâèíèí ñóðÿòè áÿðïà îëóð. Íàìàç âÿ Çàëõà. 73 Í à ì à ç . Ñÿí äåéèðñÿí êè, áó èøäÿí þòðö Áàéðàì þçöíöí êöðä àòûíû ìÿíÿ áàüûøëàéàúàãäûð? Ç à ë õ à . Øÿêñèç áàüûøëàéàúàãäûð! Í à ì à ç . Àüëûì êÿñìèð, Áàéðàìà ÿëëè ãûçûë ìÿíèì éàíûìäà ñàíàäûëàð, êöðä àòûíû ñàòìàäû. Îíó ìÿíÿ ïåøêÿø åëÿðìè? Ç à ë õ à . Ïÿðçàääàí þòðö î èíäè úàíûíäàí êå÷ÿð; àò, ìàë íÿ øåéäèð? Í à ì à ç . Áÿëêÿ àëëàäà, ñîíðà âåðìÿéÿ? Ç à ë õ à . Àëäàòìàç, Áàéðàìû òàíûìûðñàí? Îíóí êèìè ýþçÿë, ñþçö áöòöí îüëàí òàìàì îáàäà âàðìû? Í à ì à ç . Éàõøû îëäó, ìÿí þçöì äÿ èñòèðäèì êè, Òàðâåðäèíè áèð õàòàéà ñàëàì. Àòàñû Ìÿøÿäè Ãóðáàí ìÿíÿ áîðú âåðäèéè ïóëóíó öñòöìÿ éàñàâóë ãîéäóðóá àëäû, ìÿí äÿ îíà áèð ùàéûô ÷ÿêìÿñÿì öðÿéèì äèíúÿëìÿç. Ç à ë õ à . Äÿõè íèéÿ äóðóðñàí? Áåëÿ ôöðñÿò îëóðìó? Ùÿìè àò àëàðñàí, ùÿìè ùàéûô ÷ÿêÿðñÿí. Òàðâåðäè éàõûíäàäûð, ýåò ÷àüûð ýÿëñèí áèçäÿ ÷þðÿê éåìÿéÿ, ñîíðà ìÿí ùàìû èøè äöçÿëäÿðÿì. Í à ì à ç . ßúÿá äåéèðñÿí. Âàëëàù ýåäèðÿì (Ýåäèð). Ç à ë õ à (éàëãûç). Âàëëàù, ÿýÿð Òàðâåðäè ìÿíèì ñþçëÿðèìäÿí ãóëäóðëóüà ýåòñÿ, áè÷àðÿíèí ùå÷ òÿãñèðè éîõäóð. Î íåéëÿñèí êè, áó âèðàí îëìóø þëêÿíèí ãûçëàðû ãóëäóðëóã, îüóðëóã áàúàðìàéàíû ñåâìèðëÿð. Äèâàíáÿéèíÿ äåéÿí ýÿðÿê êè, áè÷àðÿ ýÿäÿëÿðè íèéÿ îüóðëóãäàí ãóëäóðëóãäàí þòðö èíúèäèðñÿí? Áàúàðûðñàí þëêÿìèçèí ãûçëàðûíà ãàäàüàí åëÿ êè, ãóëäóð îëìàéàí îüëàíëàðäàí çÿùëÿëÿðè ýåòìÿñèí. Îíäà ìÿí çàìûí êè, ãóðä ãîéóí èëÿ îòëàéà! Áó ùàëäà Íàìàç Òàðâåðäè èëÿ è÷ÿðè ýèðèð. Í à ì à ç . Àé àðâàä, íÿéèí âàð, ýÿòèð ýþðÿê, àúìûøûã! Ç à ë õ à . Áûé, íÿéèì îëàúàã? Àúìûøäûíûç, íèéÿ Òàðâåðäèýèëäÿ ýåäèá ÷þðÿê éåìÿäèíèç, ìÿíèì öñòöìÿ ýÿëäèíèç? Í à ì à ç . Ùÿð íÿéèí âàð, ýÿòèð, óçóí äàíûøìà! (Ýåäèð, åâèí áóúàüûíäà éàðàüëàðûíà áàõìàüà ìÿøüóë îëóð). Ç à ë õ à . Àõøàìà äÿõè áèð çàä ãàëìàéàúàãäûð. Ò à ð â å ð ä è . Àé Çàëõà, íÿ ãàéûì îëóáñàí?! Ç à ë õ à . Íèéÿ ãàéûì îëìàéûì? Ñÿíäÿí ìÿí íÿ õåéèð ýþðìöøÿì? Áàðû áèð äèëèíÿ ýÿòèðÿñÿí êè, òîéóìäà ñÿíÿ áèð çàä áàüûøëàðàì. Ò à ð â å ð ä è . Íåúÿ òîé? Ç à ë õ à . Òîé áèëìèðñÿí? Òîéóíäà äå ýþðöì ìÿíÿ íÿ áàüûøëàéà__________ úàãñàí? 74 Ò à ð â å ð ä è . Éàõøû, îíäà ñÿíÿ áèð úöò áàøìàã áàüûøëàðàì; ýþðöðÿì ÷îõäàí àéàãéàëûí ýÿçèðñÿí. Ç à ë õ à (öçöí êÿíàðà òóòóá). Íåúÿ ìûðäàð, ñàããàò àäàìäûð! (Ãàèì ñÿñëÿ) Ñàü îë, ÷îõ ðàçûéàì! Òîéóí òåçìè áàøëàíàúàã? Ò à ð â å ð ä è . Ïàéûçäà. Ç à ë õ à . Íèéÿ áåëÿ ýåú? Ò à ð â å ð ä è . Ïÿðçàä éóáàíäûðûð; äåéèð, ùÿëÿ úåùèçè ùàçûð äåéèë. Ç à ë õ à . Äîüðóäàíìû? Áÿëêÿ áàøãà ñÿáÿá âàð? Ò à ð â å ð ä è . Íÿ áàøãà ñÿáÿá îëàúàã? Ç à ë õ à . Áÿëêÿ ãûç ñÿíè ñåâìèð? Öðÿéè þçýÿñèíÿ áàüëûäûð? Ò à ð â å ð ä è . Åù, áó íÿ äàíûøûð! Ãûç ìÿíè ñåâìèð, ãÿðèáÿ ñþéëÿéèðñÿí! Íåúÿ ãûç ìÿíè ñåâìÿç! Ç à ë õ à . Éÿíè ñÿí äåéÿíäÿ, ÷îõ çàäñàí! Íèéÿ ýÿðÿê ñÿíè ñåâÿ? Ñÿí þìðöíäÿ íÿ áèð èø òóòóáñàí, íÿ àä ÷ûõàðûáñàí êè, ãûçëàð ñÿíè ñåâñèíëÿð? Ò à ð â å ð ä è . Íÿ àä ÷ûõàðìûøàì? Í à ì à ç . Àðâàä, íÿ äàíûøûðñàí, íÿ èøèí âàð? Ç à ë õ à . Ñÿñèí êÿñ, ñÿíëèê çàä éîõäóð! Ò à ð â å ð ä è . Íàìàç, ñÿíëèê çàä éîõäóð, äîüðó äåéèð. Éàõøû, Çàëõà, ñþéëÿ ýþðÿê, ìÿí íÿ àä ÷ûõàðìûøàì, éÿíè íÿ àä ÷ûõàðäàúàüàì? Ç à ë õ à . Ùå÷ îüóðëóüà ýåäèáñÿíìè? Ò à ð â å ð ä è . Õåéð, îüóðëóüà ýåòäèéèì éîõäóð. Íÿäÿí þòðö îüóðëóüà ýåäÿúÿéÿì? Þçöìöí äþâëÿòèì, ìàëûì àçäûðìû? Ç à ë õ à . Äþâëÿòèí ÷îõäóð, àììà ãî÷àãëûüûí éîõäóð. Ùå÷ áèð àäàì ñîéóáñàíìû, ùå÷ áèð àäàì âóðóáñàíìû? Ò à ð â å ð ä è . Õåéð, íÿ àäàì ñîéìóøàì, íÿ àäàì âóðìóøàì. Ñèáèðÿ ýåäÿíëÿðè, äàðà ÷ÿêèëÿíëÿðè ýþçöì ýþðìöð? Ç à ë õ à . Ãî÷àã àäàì ùå÷ çàääàí ãîðõìàç! ×ÿêèíìÿê ãîðõàã àäàìûí èøèäèð. Àõûð îäóð êè, Ïÿðçàä áàúàðìûð ñÿíÿ ýåäÿ. Ùàìû äåéèð: ñÿí ãîðõàãñàí, òàúèêñÿí! Ò à ð â å ð ä è . Êèì äåéèð? Ç à ë õ à . Ùàìû äåéèð. Àðâàäëàð, ãûçëàð, êèøèëÿð, ùÿòòà áàëàúà óøàãëàð äà! Ùàìû ùàéûôñûëàíûðëàð êè, Òàðâåðäè íåúÿ ýþçÿë îüëàíäûð, ùå÷ òàéû éîõäóð, àììà ÷èôàéäà, ãîðõàãäûð, éàññàðäûð! Ò à ð â å ð ä è . Êèì äåéèð ìÿí ãîðõàüàì? Ùå÷ âàõò ãîðõàã äåéèëÿì. Áèð àç ÷ÿêèíÿí, åùòèéàòëû àäàìàì... éîõñà ìÿíäÿ ãîðõàãëûã ùàðäà èäè? __________ Í à ì à ç . Àé àðâàä, áÿñäèð, àç äàíûø! Ç à ë õ à . Ñÿí êÿñ ñÿñèíè, èøèí éîõäóð! 75 Ò à ð â å ð ä è . À êèøè, ñÿíëèê íÿ âàð? Äèíìÿñÿíÿ, ýþðöì áó àðâàä íÿ äàíûøûð? Áÿñ áåëÿ, ùÿ? Ïÿðçàä îíóí ö÷öí ìÿíÿ ýÿëìÿê èñòÿðìèð? Äåéèðëÿð êè, ìÿí ãîðõàüàì? Âàëëàù, àúûüûì åëÿ òóòóð êè, èñòèðÿì áó ñààòäà éîëà äöøÿì, ýåäÿì, àäàì ñîéàì; ùàìûéà áèëäèðÿì êè, ìÿíèì ùàããûìäà íàùàã ýöìàí åäèáëÿð. Ç à ë õ à . Ùöíÿðèíè ýþñòÿð ýþðÿê, àäàì äèëèíäÿ ÷îõ çàä äåéÿð. Ò à ð â å ð ä è . Ñÿí áèð éåð íèøàí âåð, ìÿí áó ñààòäà éîëà äöøöì. Ç à ë õ à . Äöø Øàìàõû éîëóíà, áåø éöç ñþâäÿýÿð ýÿëèá-ýåäèð, áèðèí, èêèñèí ñîé, ìàëûí ýÿòèð, ýþðÿê êè, äîüðóäàí ãî÷àãñàí, éà ëîâüàëûã åäèðñÿí? Ò à ð â å ð ä è . Ýþðÿñÿí ñþâäÿýÿð òàéôàñû éàðàãëû-ÿñáàáëû éîëà ÷ûõûð, éà åëÿ áîìáîø? Ç à ë õ à . Áåëÿ òóòàã êè, éàðàãëû-ÿñáàáëû îëàðëàð, ñÿí êè àüàúëà ãàáàãëàðûíà ÷ûõìàéàúàãñàí? ßëáÿòòÿ, ñÿíèí äÿ éàðàã-ÿñáàáûí îëàúàã. Ò à ð â å ð ä è . Ìÿëóì êè, îëàúàã. Àììà òÿê ýåòìÿê áèð àç ÷ÿòèí äåéèëìè? Ç à ë õ à . Ñÿí äÿ éîëäàø ýþòöð. Áèçäÿ àçìû ãî÷àã îüëàí âàð. Åù, ñÿí ùàðà, áåëÿ èø ùàðà?! Ò à ð â å ð ä è . Ìÿí ùàðà, áåëÿ èø ùàðà? Âàëëàù, ýþðÿðñÿí êè, äîüðó äåéèðÿì. Íàìàç, áóðà ýÿë! Ñÿí àëëàù, ìÿíÿ éîëäàø òàï! Í à ì à ç . Éîëäàøû íåéëèéèðñÿí? Ò à ð â å ð ä è . Ýÿçìÿéÿ ýåäÿúÿéÿì. Í à ì à ç . À êèøè, áîø-áîø äàíûøìà, ñÿíäÿí êàðâàí âóðàí îëìàç! Ò à ð â å ð ä è . Âàëëàù, äîüðó ñþçöìäöð, éîëäàø òàï! Í à ì à ç . Ñàðñàã ñþéëÿìÿ! Ìÿí ñÿëàù ýþðìöðÿì; ñÿíèí èøèí äåéèë! Ò à ð â å ð ä è . À êèøè, íÿ òþâð àäàìñàí? Ñÿíèí íÿ âåúèíÿ? Ñÿí ìÿíÿ éîëäàø âåð, ñîíðà ýþð êè, èøèìäèð, éà éîõ? Í à ì à ç . ×öíêè ÿë ÷ÿêìèðñÿí. Áÿëè Õàòóí îüëóíó, Îðóú Íÿñèá îüëóíó ÷àüûððûã àïàðàðñàí. Ò à ð â å ð ä è . Åëÿ èêèúÿñèíè? Í à ì à ç . Èêèñè áÿñäèð. Ò à ð â å ð ä è . Äîüðóäàí áÿñäèð. Îëñóí. Äè àäàì ýþíäÿð, îíëàðû ÷àüûðñûí! Í à ì à ç . Çàëõà, ýåò îëàðû áóðà ÷àüûð! Ç à ë õ à . À êèøè, ñÿí îíóí ñþçöíÿ íÿ èíàíûðñàí? Òàìàì î ëîâüàëûã åëÿéèð. __________ Í à ì à ç . Êÿñ ñÿñèí. Òàðâåäè êèìäÿí ÿñêèê èýèääèð? ßëè-ãîëóìó þçýÿëÿðèíäÿí êè÷èêäèð? 76 Ç à ë õ à . Ìÿí îíó òàíûéûðàì, î ùå÷ âàõò áó èøÿ ýèðèøìÿç. Ò à ð â å ð ä è . Ìÿí ýèðèøìÿíÿì? Ýþðÿðñÿí, íåúÿ ýèðèøÿðÿì! Ýåò îëàðû òåç ÷àüûð, ñîíðà ìÿëóì îëàð. Ç à ë õ à . Éàõøû ýåäèðÿì. (Öçöí êÿíàðà òóòá) Àõìàã, ùàìû ñþçöìöçÿ èíàíäû. Èíøàëëàù ýåäÿúÿê. (Ýåäèð). Í à ì à ç (àùÿñòÿ). Áàõ, Òàðâåäè, ÿýÿð áÿõòèí éàð îëñà, ùÿð íÿ ýÿòèðñÿí ýÿðÿê þçöí áÿðàáÿðè ìÿíÿ äÿ ïàé âåðÿñÿí ùà! Àéûáäûð ìÿíäÿí ýèçëÿìÿê! Ýÿòèðäèéèíèç øåéëÿðèí áàøûí áàòûðìàã, èçèí èòèðìÿê ìÿíèì áîéíóìà, áÿøÿðòè êè, ùÿð çàääàí ìÿíÿ éàðû ïàé îëñóí. Ò à ð â å ð ä è . Åù, ìÿ÷èò òèêèëìÿìèø êîð ÿñàñûí äàéàäû. Ùÿëÿ ãîé ýþðÿê íÿ îëóð! Í à ì à ç . À êèøè, ñÿíèí ÿëèíäÿí íÿ ýÿëìÿç? Ìÿí àõìàã àðâàä òàéôàñû äåéèëÿì êè, ñÿíè òàíûìàéàì. Ìÿýÿð ñÿí àéû ãûðàí ßìèðàñëàíûí íÿâÿñè äåéèëñÿí? Ò à ð â å ð ä è . Íàìàç, ñÿí àëëàù îíóí èøëÿðèíäÿí åøèäèáñÿí êè, íÿëÿð åäèáäèð? Í à ì à ç . Íåúÿ åøèòìÿìèøÿì? Ñÿôÿð äàéûì îíóí äîñòó äåéèëäè èäè? Îíóí èøëÿðèí áèðáÿáèð ìÿíÿ íàüûë åòìÿéèáäèðìè? Èíøàëëàù áèç äÿ îëàð êèìè áèð-áèðèìèçè ñåâÿúÿéèê. Öìèäèì áóäóð êè, ÿëèíÿ äöøÿí îâó ìÿíäÿí ýèçëÿìÿéÿñÿí. Ò à ð â å ð ä è . Îëñóí, òÿêè áèð ïàðà àäàìëàð ìÿíèì ùàããûìäà ÷öðöê ñþçëÿð äàíûøìàñûíëàð. Ìÿí åëÿ ùàìûñûíû ñÿíÿ âåððÿì, ìÿí êè, ïóë, ìàë äÿðäèíäÿ äåéèëÿì. Í à ì à ç . Ùàìûñûíû ìÿíÿ âåðÿðñÿí? Âàëëàù ÿúÿá äåéèðñÿí! Áàðàêàëëàù! Èíäè áèëäèì êè, äàìàðûíäà ßìèðàñëàí ãàíû âàð. Âÿäèíè óíóòìàéàñàí! Ò à ð â å ð ä è . À êèøè, ñÿí éîëäàø âåð, àõûðûíà áàõ! Í à ì à ç . Îäóð, éîëäàøëàðûí ýÿëèðëÿð. Áó ùàëäà Çàëõà, Âÿëè Õàòóí îüëó âÿ Îðóú Íÿñèá îüëó äàõèë îëóðëàð.  ÿ ë è â ÿ Î ð ó ú . Ñÿëàì-ÿëåéê! Í à ì à ç . ßëåéê-ñÿëàì!  ÿ ë è . Íàìàç, íÿ âàð, õåéèð îëà, áèçè ÿúÿá ÷àüûðäûáñàí? Í à ì à ç . Òàðâåðäè òÿâÿããÿ åäèð êè, îíóíëà ýÿçìÿéÿ ýåäÿñèíèç. Î ð ó ú . Íåúÿ ýÿçìÿéÿ? Í à ì à ç . Äÿõè íÿ ñîðóøìàã? Ýÿçìÿê äåéÿíäÿ þçöí áèëìèðñÿí?  ÿ ë è . Ìÿí þìðöìäÿ ýÿçìÿéÿ ýåòäèéèì éîõäóð. Ãîéóí-ãóçó __________ îüóðëóüóíäàí áàøãà ìÿíèì ÿëèìäÿí áèð çàä ýÿëìÿç. Îðóúó áèëìèðÿì. 77 Î ð ó ú . Ìÿíúèéÿç... éåéÿðÿì. Ìÿíèì ùàâàõò ãóëäóðëóüà ýåòäèéèì âàð? Ìÿí ùå÷ ãîéóí-ãóçó îüóðëóüó äà áàúàðìàíàì. Í à ì à ç . Îëàí, íÿ äàíûøûðñûíûç? Ìÿýÿð èýèä äåéèëñèíèç? Òöôÿíý àòìàã áèëìèðñèíèç?  ÿ ë è . Òöôÿíý àòìàã áèëèðèê î äà îâà, ãóøà. Àäàìà òöôÿíý àòìàã íÿ áèçèì èøèìèçäèð? Í à ì à ç . Êèì ñèçÿ äåéèð êè, àäàìà òöôÿíý àòûí? Àòëàíàðñûíûç, ÷ûõàðñûíûç ýÿçìÿéÿ, äöøÿðñèíèç ïîøò éîëóíà; Áèðäÿí ãàáàüûíûçà äÿâÿ êàðâàíû, éà åðìÿíè áÿçèðýàíëàðû ðàñò ýÿëÿð, ýóéà ãîðõóòìàã ö÷öí áàøëàðûíûí öñòöíäÿí òöôÿíý áîøàëäàðñûíûç. Áóíäà ùå÷ áèð çÿðÿð éîõäóð, îëàð ãîðõóá ùÿðÿ áèð òÿðÿôÿ ãà÷àúàã. Ìàëëàðû, ïóëëàðû òþêöëöá ãàëàúàã, éûüûøäûðûá, ýþòöðöá ãàéûäàðñûíûç. Íÿ ÷ÿòèí èøäèð?  ÿ ë è . Åù, áèç ùàðà, áåëÿ èø ùàðà? Áèç áèð ÷îáàí àäàìûã, áèçÿ ãóëäóðëóã íÿ éàðàøàð? Ò à ð â å ð ä è . Íàìàç, áóðà ýÿë, áèëèðñÿíìè, úÿáð åëÿìÿ. Ýþðöðñÿí êè, ãîðõóðëàð, äÿõè íèéÿ ãûñíûéûðñàí? Ùàìû ìÿíèì êèìè êè, îëìàéàúàãäûð? Áóðàõ ýåòñèíëÿð! Í à ì à ç . Õåéð, ãîé ýþðöì. Âÿëè, àéûá äåéèë áàø ãà÷ûðûðñûíûç? Àðòûã òèêÿ ìÿýÿð áàø éàðàð? ßââÿëÿí, ìàëûûíç, ïóëóíóç àðòàð, èêèíúè àä-ñàí ÷ûõàðäàðñûíûç. Î ð ó ú . Ìÿíúèéÿç... éåéÿðÿì! Ìÿíèì íÿéèìÿ ýÿðÿêäèð àä-ñàí?  ÿ ë è . Áÿëè, áó êå÷ÿë Îðóúà àä-ñàí ÷îõ ëàçûìäûð! Í à ì à ç . À ýÿäÿ, íÿ ãåéðÿòñèç àäàìñûíûç! Òàðâåðäè èëÿ äóç-÷þðÿê äàäìûéûáñûíûçìû? Ìÿýÿð ñèç áèëìèðñèíèç êè, áèçèì îáàìûçäà áóíäàí äþâëÿòëè àäàì éîõäóð? Ñèçèí ùÿìèøÿ âåúèíèçÿ ýÿëìÿçìè? Àç àäàììû îíäàí õåéèð ýþðöá? Ò à ð â å ð ä è . Íàìàç, íèéÿ ãûñíûéûðñàí? Ãîé ýþðÿê, ìÿí þçöì äÿ ùÿëÿ áèð àç ôèêèð åëÿìÿê èñòÿéèðÿì. Í à ì à ç . Õåéð, íÿìÿêáÿùðàìëûã åäèðëÿð. Êè÷èê îëàí ýÿðÿê áþéöéöí ñþçöíÿ áàõà!  ÿ ë è . Îðóú, íÿ äåéèðñÿí? Ýåäÿêìè? Î ð ó ú . Íÿ áèëèì, âàëëàù, ýåäèðñÿí, ýåäÿê!  ÿ ë è . À êèøè, îëàð êè, áèð àò áàùàñû ÿëèìèçÿ äöøÿ. Èêè èëäèð êè, àò èñòÿéèðÿì àëàì, ïóë òàïìûðàì. Í à ì à ç . ßëáÿòòÿ, àò áàùàñû äà ÿëèíèçÿ äöøÿð! Áåëÿ õåéèðäÿí àäàì ãà÷àðìû? __________  ÿ ë è . Äÿõè íÿ åéëÿìÿê, ÷öíêè Òàðâåðäè ÷àðÿñèç õàùèø åäèð, îíóí ñþçö ñûíûíúà, äöøìÿíèí áîéíó ñûíñûí. Ìÿí ùàçûðàì! 78 Î ð ó ú . Ìÿí äÿ ùàçûðàì! Éîëäàøäàí àéðûëìàã êè, îëìàç. Ò à ð â å ð ä è . Àììà áèð äöðöñò ôèêèð åäèí... Í à ì à ç (îíóí ñþçöí êÿñèá). Òàðâåðäè ñèçäÿí ðàçûëûã åäèð âÿ òÿâÿããå åäèð êè, ôöðñÿòè ôþâòÿ âåðìÿéèá, ýåäèá éàðàãëàíûá ýÿëÿñèíèç. Ýÿçìÿê ö÷öí áåëÿ éàõøû âàõò ÿëÿ äöøìÿç.  ÿ ë è . Îðóú, ýåäÿê! Ýåäèðëÿð Ò à ð â å ð ä è . Íàìàç, áèëèðñÿíìè, áó çàäû ëàï óíóòäóã. Ìÿíèì àòàì áèð ìÿøÿäè êèøèäèð. Ùå÷ ðàçû îëàðìû êè, ìÿí ãóëäóðëóüà ýåäÿì? Í à ì à ç . À êèøè, àòàíäàí ðöñõÿò àë, ýåò! Ò à ð â å ð ä è . ßúÿá äàíûøûðñàí? Àòàìà äåéèì êè, ìÿíÿ ðöñõÿò âåð, ãóëäóðëóüà ýåäèì? Í à ì à ç . Åëÿ íèéÿ äåéèðñÿí? Äå êè, àðàíäà òàõûë ñóëàìàüà ýåäèðÿì. ßëáÿòòÿ, ðöñõÿò âåðÿúÿêäèð; ñîíðà ÷ûõ ïîøò éîëóíà. Äÿõè íÿ âàð áóíäà? Ò à ð â å ð ä è . Íåúÿ áóíäà íÿ âàð? Í à ì à ç . Éÿíè áóíäàí àñàí íÿ âàð?! Ò à ð â å ð ä è . ßúÿá àñàí çàä òàïìûñàí? Ìÿí, âàëëàù, àíúàã àòàìäàí ãîðõóðàì, î úÿùÿòäÿí áó èø ìÿíÿ ÷îõ ÷ÿòèí ýÿëèð. Í à ì à ç . Àäàì êè, ãîðõàã îëäó, áó òþâð èëÿ áÿùàíÿ ýÿòèðÿð. Ýåòìèðñÿí, þçöí áèë. Áó ùàëäà Çàëõà äàõèë îëóð. Í à ì à ç . Çàëõà, ýåò óøàãëàðà äå êè, äÿõè úÿôà ÷ÿêìÿñèíëÿð, Òàðâåðäè ýåðèëÿäè. Ò à ð â å ð ä è . Ìÿí êè, äåìÿäèì ýåðèëÿéèðÿì. Ç à ë õ à . Ìÿí áó ñààòäà Ïÿðçàä èëÿ ýþðöøäöì. Ùàìû èøè ãóëàüûíà ïû÷ûëäàäûì. Íåúÿ ñåâèíäè, íåúÿ ñåâèíäè!.. Äåäè êè, èíäè Àëëàùà øöêöð, äÿõè äåìÿçëÿð êè, Òàðâåðäè ãîðõàãäûð. Áóíäàí ñîíðà ìÿí óòàíìàíàì äåéèì êè, îíó ñåâèðÿì. Áó âàõòàäÿê òàìàì ãûçëàð ìÿíÿ òÿíÿ åäèðäè, ùÿð áèðèñèíè ýþðÿíäÿ áàøûìû àøàüû ñàëûðäûì. Í à ì à ç . Àøêàð çàääûð êè, áèçèì ãûçëàðûìûç ùå÷ áèð îüëàíû ñåâìÿçëÿð êè, àäàì ñîéìàìûø, éîë êÿñìÿìèø îëà, åëÿ áèðèñè áó Çàëõà! Àõûð áó äà ýþçÿë ñàéûëûðäû! Ç à ë õ à . Àëëàùû ñåâèðñÿí, ÿòèìèçè òþêìÿ, àç äàíûø! Í à ì à ç . Âàëëàù, äîüðó äåéèðÿì, åëÿáèðèñè áó Çàëõà! Ìÿýÿð ìÿíÿ __________ ÿââÿëäÿí ýÿëÿðäè, ÿýÿð ãóëäóðëóüà ÿë ãîéìàñàéäûì? Àðâàä, áåëÿäèðìè? 79 Ç à ë õ à . Éàõøû, áÿñäèð, êå÷ÿí èøè èíäè ÷öðöê÷öëöê åéëÿéèá äàíûøìàã ñÿíÿ ãàëûáäûð? Ò à ð â å ð ä è . Ìÿí ýåòìÿéÿ ìöçàéèãÿ åëÿìèðÿì, àììà öñòöìäÿ ùå÷ áèð éàðàã éîõäóð. Áèëìèðÿì íåúÿ åäèì. Éàðàã ö÷öí åâÿ ýåòñÿì àòàì äóéàúàãäûð. Í à ì à ç . Åâÿ íèéÿ ýåäèðñÿí! Ìÿíèì ãûëûíúûìû, òöôÿíýèìè, òàïàíúàìû ýþòöð, õàí÷àë äà êè, þç áåëèíäÿ âàð. Ãîé ìÿí ñÿíè ýåéèíäèðèì, éàðàãëàíäûðûì. (Áàøëàéûð éàðàãëàðû îíóí öñòöíÿ òàõìàüà). Ò à ð â å ð ä è . Äÿõè áàøãà íÿ ýþòöðöì? Í à ì à ç . Îëàí, áÿñäèð, áóëàð èëÿ áèð ãîøóí ãûðìàã îëàð, äÿõè àðòûã íÿéèíÿ ýÿðÿêäèð? Ç à ë õ à . Âàé àìàíÒàðâåðäè, íåúÿ ùåéáÿòëè îëäóí? Ñÿíè ýþðÿí êèìè àäàìëàð ãà÷àúàãëàð. Áó ùàëäà Âÿëè âÿ Îðóú äàõèë îëóðëàð Î ð ó ú . Áèç äÿ ùàçûðûã. Ò à ð â å ð ä è . Ýåäÿêìè? Í à ì à ç . Ýåäèí, ýåäèí, óüóðóíóç õåéèð îëñóí! ßëèäîëó ãàéûäàñûíûç! Ç à ë õ à . Òàðâåðäè, Ïÿðçàä èëÿ ãîøà ãàðûéàñàí! ×îõëó îüóë-ãûç ýþðÿñÿí! Îüëàíëàðûí äà ñÿíèí êèìè ãî÷àã îëñóí! Ò à ð â å ð ä è . Ãÿì åëÿìÿ, îëàúàãëàð, øÿêñèç îëàúàãëàð! Éà ñàô àäûìû áàòûððàì, éà àäàì ñîéìàìûø ãàéûòìàéàúàüàì! Ýåäèðëÿð. Í à ì à ç . Çàëõà, áèëèðñÿíìè, ìÿí øÿðòëÿøäèì êè, Òàðâåðäè ùÿð íÿ ýÿòèðñÿ, éàðûñûí ìÿíÿ âåðñèí. Ç à ë õ à . Òàðâåðäè éÿíè áèð çàä ýÿòèðÿúÿêäèðìè êè, éàðûñûí ñÿíÿ âåðÿ? Ñÿí íèéÿ áåëÿ õàì õÿéàë îëóðñàí? Øÿê éîõäóð êè, îíóí ãîë-ãû÷ûíû ÿçèá éîëà ñàëàúàãëàð. Í à ì à ç . Õåéèð, êèì áèëèð, îëóð êè, óüóðóíà áèð õåéèð ýÿëÿ. Ãîðõàã ùÿìèøÿ þçöíäÿí ãîðõàüà ðàñò ýÿëÿð. Àõûðäà èø íåúÿ ãóðòàðñà, áèçèì õåéðèìèçäèð; áèð òÿðÿôäÿí àò, áèð òÿðÿôäÿí äÿ ïóë! (Ýåäèð ÿëèí îâóøäóðàîâóøäóðà). Ïÿðäÿ ñàëûíûð __________ 80 ÈÊÈÌÚÈ ÌßÚËÈÑ Âàãå îëóð Øÿìñÿääèí ìàùàëûíäà, äÿðÿíèí è÷èíäÿ êè, áèð òÿðÿôèíäÿ òÿïÿ äÿõè çàùèðäèð. Á à é ð à ì (éàëãûç). À êèøè, îâ äà ÿëÿ äöøìöð; íÿ áèð úåéðàí âàð, íÿ áèð òóðàú âàð; áèð äîâøàí äà áàðû ðàñò ýÿëìèð êè, áèð òöôÿíý àòàì. Öðÿéèì äàðûõûð. Íÿ éàìàí áÿõòèì âàð èìèø, ìÿíèì! Òóòàëûì êè, Ïÿðçàä ìÿíè ñåâèð, ÿëèíäÿí íÿ ýÿëÿúÿê? ßìèñèíèí ÿìðèíäÿí ÷ûõàìû áèëÿúÿê, òàìàì îáàíûí þùäÿñèíäÿí ýÿëÿìè áèëÿúÿê? Ãûç òàéôàñûíûí õàùèøèíÿ ìÿýÿð áèçëÿðäÿ ãóëàãìû àñàðëàð? Öìèä éîõäóð, èãáàëûì ýÿòèðìÿéÿúÿê. Çàëõà åòäèéè âÿäèíè áèòèðìÿéÿ úöðÿò åäÿ áèëìÿéÿúÿê. Íàìàç áèð òàìàùêàð, øåéòàíôèêèð àäàìäûð. Ùå÷ âàõòäà Òàðâåðäè êèìè äþâëÿòëè àäàìû ÿëÿ ñàëìàã èñòÿìÿéÿúÿê. Ïÿðâÿðäèýàðà, íåúÿ åäèì, áó äÿðäÿ íåúÿ òàáëàøûì. Íÿ òþâð ñÿáð åäèì, íåúÿ àðàì òóòóì, íåúÿ áó ãöññÿäÿí äèíúÿëÿ áèëèì? Àõ, íÿ õûøûëòû ñÿñè ýÿëèð?! Ýÿðÿê êè, áó êîëóí äàëûñûíäàäûð. Úàíàâàð îëàúàã, ýåäèì áÿëêÿ ýöëëÿ èëÿ âóðà áèëèì, åëÿ áèëèì êè, Òàðâåðäèíèí áþéðÿéèíÿ ýöëëÿ âóðóðàì (Ýåäèð). Áèð àç ñîíðà Òàðâåðäè éîëäàøëàðû èëÿ éåòèøèá, áåëëÿðèíè ÿéèá, ñèíÿ-ñèíÿ î éàíà-áó éàíà áàõûðëàð. Ò à ð â å ð ä è . Òññ... òññ... åùòèéàòëû îëóí, ýÿðÿê êè, éîëäàí ýÿëÿí âàð! Î ð ó ú . Âàð, âàð. Àò àéàüûíûí òàïïûëòûñû ýÿëèð. Âÿëè, òöôÿíýèí ÷àõìàüûí éóõàðû àéàüà ãîâçà êè, ùàìûìûç áèðäÿí òöôÿíýëÿðè áîøàëäàã! Ò à ð â å ð ä è . Äàéàíûí, äàéàíûí! Áåëÿ áèëèðÿì êè, òöôÿíý àòìàñàã éàõøûäûð.  ÿ ë è . Íåúÿ òöôÿíý àòìàñàã éàõøûäûð? Îíäà íåúÿ ñîéìàã îëàð? Ñîíðà ýÿðÿê ÿëèáîø îáàéà ãàéûäàã, òàìàì õàëãû öñòöìöçÿ ýöëäöðÿê! Ò à ð â å ð ä è . Íÿ ñÿáÿáÿ õàëã öñòöìöçÿ ýöëÿúÿê? Äåéÿðèê êè, éîëà ÷ûõäûã, ÷îõ ýþçëÿäèê, ùå÷ êÿñÿ ðàñò ýÿëìÿäèê.  ÿ ë è . Áóíà ùå÷ êÿñ èíàíìàç. Ìÿí áóíó åäÿ áèëìÿíÿì. Ò à ð â å ð ä è . Åäÿ áèëìÿçñÿí, áÿñ ìÿí äÿ êþìÿêñèç ôÿãèð-ôöãÿðàíûí öñòöíÿ òþêöëÿ áèëìÿíÿì! Ìÿí áåëÿ ýöíàù èøÿ ãîøóëìàéàúàüàì! Àäàìäà ðÿùì, ìöðöââÿò éàõøû øåéäèð. Äîüðóñó áóäóð êè, ìÿí ãàéûäàúàüàì. Ìÿí ãàëìûðàì, ýåäèðÿì!  ÿ ë è . Éàâàø, ÿçèçèì, ÷îõ ýåú áàøà äöøöáñÿí. Àëëàùà àíä îëñóí, ÿýÿð àéàã ýåðè ãîéàñàí, øåéòàíûíû ÷ÿêèá ãàðíûíû òöñòö èëÿ äîëäóððàì. Ñàðñàã áàëàñû, ñàðñàã þçöí éàëâàðûá áèçè áóðà ýÿòèðìèñÿí, èíäè áèçè __________ ãîéóá ýåòìÿê èñòÿéèðñÿí? 81 Ò à ð â å ð ä è . Ìÿí êè, ñèçè ãîéóá ýåòìÿê èñòÿìèðÿì. Ìÿí ñèçèí õåéðèíèç ö÷öí äåéèðÿì êè, ýåðè äþíÿê; Áÿëêÿ éîë àäàìû áèçäÿí ÷îõ îëäóëàð, áÿëêÿ áèçèì êèìè ãî÷àã àäàìëàð îëäóëàð; òöêöìöçö òþêöá ãîëãàíàäûìûçû ãûðàðëàð.  ÿ ë è . Ãóøäàí ãîðõàí äàðû ÿêìÿç. Èíäè áó ôèêèðëÿðè åëÿìÿê âàõòû äåéèë! Éîëäàí þòÿíëÿðè ýÿðÿê ÿéëèéÿê. Ñÿí äÿ áèçèì èëÿ ýÿðÿê áèð éåðäÿ îëàñàí; éîõñà, ýþðÿðñÿí! Èñòèðñÿí ñàáàù àëÿìè áèçÿ ýöëäöðÿñÿí? Àéàã ýåðè ãîéñàí, áöòöí òöôÿíýè ñÿíÿ áîøàëäàúàüàì. (Òöôÿíýè îíà ñàðû ÷åâèðèð). Ò à ð â å ð ä è . Àëëàùó ÿêáÿð, áèçÿ ãîðõàã äåìÿñèíëÿð äåéèí, ýÿðÿê þçöìöçö áÿëàéà ñàëàã?! À ãàðäàø, áèðúÿ ãóëàã àñ ìÿíÿ, ýþð íÿ äåéèðÿì; ñÿí ãî÷àãëûüû ëàï ãÿëÿò àíëàéûðñàí, ùå÷ áèëèðñÿíìè ãî÷àãëûã, èýèäëèê íÿäèð? Èýèäëÿðèí áàø÷ûñû Êîðîüëó äåéèáäèð êè, èýèäëèê îíäóð, äîããóçó ãà÷ìàãäûð, áèðèñè ùå÷ ýþçÿ ýþðöíìÿìÿê. Ìÿí äåéèðÿì êè, áó èêè èøèí ùàíñûíà ÿìÿë åäèðñèíèç åäèí.  ÿ ë è . Áÿñäèð, ÷îõ âÿç âåðìÿ! Ýþðöðñÿíìè éóõàðûäà áèð çàä ãàðàëûð? Î, éîëäàí ýÿëÿí îëàúàãäûð. Ò à ð â å ð ä è (ÿéèëèá áàõûð). Äîüðóäàí ýÿëÿí âàð. Ýþðÿñÿí êèìäèð? Âàëëàù ýÿëèð! Áèëèðñèíèçìè, ñèç ãàáàüà ýåäèí, ìÿí ñèçèí äàëûíûçû ñàõëûéûì.  ÿ ë è . Áÿëè, ñÿíÿ ÷îõ öìèä áàüëàìàã îëàð. Îðóú, ãàáàüà ýåäÿê ýþðÿê, êèìäèð ýÿëÿí. Åé, Òàðâåðäè, âàëëàù ÿýÿð ãà÷àñàí, îáàíûí è÷&eg