text:
Idea Transcript
ÔÉÎÄÎÐ ÌÈÕÀÉËÎÂÈ× ÄÎÑÒÎÉÅÂÑÊÈ
ÚÈÍÀÉßÒ Âß
ÚßÇÀ
“ÞÍÄßÐ ÍßØÐÈÉÉÀÒ” ÁÀÊÛ-2004
Áó êèòàá “Ô.Ì.Äîñòîéåâñêè. Úèíàéÿò âÿ úÿçà” (Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1960) íÿøðè ÿñàñûíäà òÿêðàð íÿøðÿ ùàçûðëàíìûøäûð
Òÿðúöìÿ åäÿíè:
Áåéäóëëà Ìóñàéåâ
Þí ñþçöí ìöÿëëèôè:
Ìÿììÿä Ãîúàéåâ ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó, ïðîôåññîð
891.73 - dc 21 AZE Äîñòîéåâñêè Ôéîäîð Ìèõàéëîâè÷. Úèíàéÿò âÿ úÿçà. Áàêû, “Þíäÿð íÿøðèééàò”, 2004, 560 ñÿù. XIX ÿñðèí áþéöê ðóñ éàçû÷ûñû, ðóñ ìèëëè ðóùóíóí äÿðèí èôàäÿ÷èñè Ôéîäîð Ìèõàéëîâè÷ Äîñòîéåâñêè äöíéà ÿäÿáèééàòûíûí, åëÿúÿ äÿ ôÿëñÿôè âÿ åñòåòèê ôèêðèíèí èíêèøàôûíà ýöúëö òÿñèð ýþñòÿðìèøäèð. Äîñòîéåâñêè ðåàëèçìèíèí ÿñàñûíäà èíñàí èçòèðàáëàðû, òàïäàëàíìûø âÿ òÿùãèð åäèëìèø øÿõñèééÿòèí ôàúèÿñè äàéàíûð. Áåëÿ øÿõñèééÿòëÿðäÿí áèðè îõóúóëàðûí äèããÿòèíÿ òÿãäèì îëóíàí áó êèòàáûí – “Úèíàéÿò âÿ úÿçà” ðîìàíûíûí ãÿùðÿìàíû Ðàñêîëíèêîâäóð. Éàçû÷û ùóìàíèñò íèééÿòëÿðèíè øÿð éîëëà ùÿéàòà êå÷èðìÿéÿ úÿùä åëÿéÿí ãÿùðÿìàíûíûí òóòäóüó éîëó èíêàð åäèð âÿ ÷ûõûø éîëóíó èíñàíûí ýåð÷ÿêëèêëÿ áàðûøìàñûíäà ýþðöðäö. Äîñòîéåâñêèéÿ ýþðÿ, ùöãóãè úÿçàäàí äàùà àüûð îëàí áèð úÿçà âàð êè, î äà ìÿíÿâè èøýÿíúÿëÿð, èíñàíûí þçö-þçöíö èòòèùàì åòìÿñè âÿ úÿçàëàíäûðìàñûäûð. Áó ìÿíàäà áöòöí èúòèìàè, ìÿíÿâè ïðîáëåìëÿðèí ùÿëëè èíñàíûí ìÿíÿí êàìèëëÿøìÿñèíäÿí, þç åùòèðàñëàðû öçÿðèíäÿ ãÿëÿáÿñèíäÿí êå÷èð.
ISBN 9952-416-21-X © “ÞÍÄßÐ ÍßØÐÈÉÉÀÒ”, 2004
Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñûíûí Ïðåçèäåíòè ÈËÙÀÌ ßËÈÉÅÂÈÍ “Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ ëàòûí ãðàôèêàñû èëÿ êöòëÿâè íÿøðëÿðèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ùàããûíäà” 12 éàíâàð 2004-úö èë òàðèõëè ñÿðÿíúàìû èëÿ íÿøð îëóíóð âÿ þëêÿ êèòàáõàíàëàðûíà ùÿäèééÿ åäèëèð
ÚÈÍÀÉßÒ Âß ÎÍÓÍ ÚßÇÀÑÛ Ôéîäîð Ìèõàéëîâè÷ Äîñòîéåâñêèíèí “Úèíàéÿò âÿ úÿçà” ðîìàíû ÕÛÕ ÿñðèí 60-úû èëëÿðèíäÿ (1866) ìåéäàíà ýÿëìèøäèð âÿ ðóñ ìèëëè, ìÿäÿíè, èúòèìàè òàðèõèíèí ìöðÿêêÿá äþâðëÿðèíäÿí áèðèíè ÿêñ åòäèðìèð. Áó åëÿ áèð äþâð èäè êè, Ðóñèéà òÿùêèì÷èëèê ùöãóãóíäàí òÿçÿúÿ àçàä îëìóø âÿ ùÿëÿ þçöíöí ýÿëÿúÿê èíêèøàô éîëëàðûíû äÿãèã ìöÿééÿíëÿøäèðìÿìèøäè. Ðóñèéà ùàíñû éîëëà ýåäÿúÿêäè? Î, Àâðîïà êàïèòàëèñò èíêèøàô éîëóíó ñå÷ÿúÿê, éîõñà þç ìèëëè ÿíÿíÿëÿðèíÿ ÿñàñëàíàðàã éåíè, Àâðîïà õàëãëàðûíäàí ôÿðãëè áèð éîëëà ýåäÿúÿêäè? Áó ñóàëëàðûí äÿãèã âÿ áèðìÿíàëû úàâàáû éîõ èäè âÿ 60-úû èëëÿð ðóñ ÿäÿáèééàòû áó ìÿñÿëÿ ùàããûíäà äÿðèíäÿí äöøöíöðäö. Äîñòîéåâñêè ×åðíûøåâñêèäÿí ôÿðãëè îëàðàã Ðóñèéàíûí ýÿëÿúÿê íèúàòûíû èíãèëàáäà âÿ ÿäàëÿòëè ñîñèàë ãóðóëóøäà, éÿíè ñîñèàëèçìäÿ äåéèë, õàëãûí, ìèëëÿòèí ðóñ ïðàâîñëàâ äèíèíÿ òàïûíàðàã ìÿíÿâè êàìèëëÿøìÿ éîëóíó ñå÷ìÿñèíäÿ ýþðöðäö. Î äþâð ö÷öí ×åðíûøåâñêèíèí ôèêèðëÿðè äàùà àêòóàë, äàùà ðåàë ýþðöíöðäö. Ðóñèéà íÿùàéÿò êè, ìöÿééÿí ìöääÿòäÿí ñîíðà ñîñèàëèçì äåéèëÿí ìÿãñÿäÿ íàèë îëäó. Ëàêèí ýåíèø òàðèõè êîíòåêñòäÿ Äîñòîéåâñêè ôèêèðëÿðè ùÿãèãÿòÿ äàùà éàõûí èäè, ÷öíêè îíëàð ðóñ ìèëëè ðóùóíóí, ìèëëè õàðàêòåðèíèí, ìèëëè ìÿäÿíèééÿòèíèí ÿñàñëàðûíû âÿ äÿðèí òÿìàéöëëÿðèíè äàùà äöðöñò èôàäÿ åäèðäè. Áóýöíêö íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí äèããÿò éåòèðèëÿíäÿ Äîñòîéåâñêèíèí ôèêèðëÿðèíèí þçöíö äîüðóëäóüóíó ýþðöðöê. “Úèíàéÿò âÿ úÿçà” ðîìàíû Äîñòîéåâñêèíèí áåø áþéöê ðîìàíûíäàí áèðèíúèñèäèð. Áóíäàí ñîíðà éàçû÷û þçöíöí ìÿøùóð “Èäèîò”, “Øåéòàíëàð”, “Éåíèéåòìÿ” âÿ “Êàðàìàçîâ ãàðäàøëàðû” ðîìàíëàðûíû éàçìûøäûð. “Úèíàéÿò âÿ úÿçà” ðîìàíû Äîñòîéåâñêè éàðàäûúûëûüûíäà éåíè ìÿðùÿëÿíèí áàøëàíüûúûäûð. Ìÿëóìäóð êè, äàùè ñþç óñòàñû þç éàðàäûúûëûüûíû 40-úû èëëÿðäÿ “êè÷èê èíñàí” ùàããûíäà éàçìûø îëäóüó ÿñÿðëÿðëÿ áàøëàìûøäû. “Éîõñóë èíñàíëàð”, “Îõøàð”, “Úÿíàá Ïðîõàð÷èí”, “Áÿéàç ýåúÿëÿð” âÿ íÿùàéÿò, 60-úû èëëÿðèí ÿââÿëèíäÿ éàçìûø îëäóüó “Àë÷àëäûëìûø âÿ òÿùãèð åäèëìèøëÿð” ìÿùç áó ìþâçóéà, éÿíè “êè÷èê èíñàíëàð”ûí ìàääè âÿ ìÿíÿâè èøýÿíúÿëÿðèíèí òÿñâèðèíÿ ùÿñð åäèëìèøäè. 60-úû èëëÿðäÿ èñÿ Äîñòîéåâñêè ñîñèàë-ïñèõîëîæè ìþâçóäàí èäåàë-ìÿíÿâè ìþâçóéà êå÷ìèø âÿ èíñàí õàðàêòåðèíè, îíóí àãèáÿòèíè âÿ øÿõñèééÿòèíè òÿéèí åäÿí èäåîëîæè âÿ ìÿíÿâè ìÿãàìëàðûí áÿäèè òÿùëèëèíÿ öç òóòìóøäó. Îäóð êè, Äîñòîéåâñêèíèí 60-úû èëëÿðäÿ éàçûëìûø ðîìàíëàðûíû òÿäãèãàò÷ûëàð éåíè ðîìàí íþâö êèìè ãåéä åäèð, îíó “èäåîëîæè ðîìàí”, “ïîëèôîíèê ðîìàí” âÿ ñ. àäëàíäûðûðëàð. Áó éåíè ðîìàí íþâöíöí ìàùèééÿòè îíäàí èáàðÿòäèð êè, áóðàäà èíñàí õàðàêòåðè, èíñàí øÿõñèééÿòè ñàäÿúÿ îëàðàã ðåàëèñòúÿñèíÿ, èúòèìàè, ñîñèàë ìöùèòèí ìÿùñóëó êèìè òÿñâèð îëóíìóð. Áóðàäà èíñàí äàùà ìöðÿêêÿá, äàùà çèääèééÿòëè áèð âàðëûã êèìè, èëê íþâáÿäÿ, þçö þç ìöãÿääÿðàòûíû ùÿëë åòìÿéÿ ÷àëûøàí ðóùè âàðëûã êèìè òÿñâèð îëóíóð. Äîñòîéåâñêè þç ðåàëèçìèíèí ÿñàñ âÿçèôÿñèíè “èíñàíà èíñàíû òàïìàã” âÿçèôÿñè êèìè òÿéèí åäèð. Áó, î äåìÿêäèð êè, èíñàí ýþðöíäöéöíäÿí, îíóí þçö ùàããûíäà âÿ áàøãàëàðûíûí îíóí ùàããûíäà äöøöíäöêëÿðèíäÿí äàùà ìöðÿêêÿá, äàùà ñèðëè áèð ìÿõëóãäóð. Èíñàí ðóùóíóí ÿíýèíëèêëÿðèíÿ äàë4
ìàã, îíóí þçöíöí äÿ õÿáÿðè îëìàéàí äàõèëè ñèðëÿðèíè à÷ìàã ö÷öí Äîñòîéåâñêè þç ãÿùðÿìàíëàðûíû ìöñòÿñíà ãÿçà âÿçèééÿòèíÿ ñàëûð âÿ áó âÿçèééÿòäÿ îíëàðûí õàðàêòåðëÿðèíèí ýèçëè òÿðÿôëÿðèíèí à÷ûëìàñûíà íàèë îëóð. “Úèíàéÿò âÿ úÿçà” ðîìàíûíûí ãÿùðÿìàíû Ðàñêîëíèêîâ áåëÿ áèð ñûíàüà ÷ÿêèëèð: î, úèíàéÿò òþðÿäèð, ãîúà ñÿëÿì÷è ãàðûíû þëäöðöá, îíó ãàðÿò åäèð. Áó ùàäèñÿäÿí ñîíðà Ðàñêîëíèêîâóí ðóùè àëÿìèíäÿ êÿñêèí òÿáÿääöëàòëàð áàø âåðèð âÿ î þç èäåéàñûíà äà, þç ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ äÿ, èíñàíëàðà äà ñàíêè áàøãà áèð áàõìàëû îëóð. Ðàñêîëíèêîâóí úèíàéÿòè åùòèéàú óúóíäàí âÿ àäè ãàðÿò ìÿãñÿäè èëÿ òþðÿäèëÿí úèíàéÿò äåéèëäèð. Îíóí ÿñàñûíäà èäåéà âÿ áó èäåéàíûí ùÿëëè úÿùäè äàéàíûð. Ðàñêîëíèêîâó íàðàùàò åäÿí, îíó þçöíÿ òàáå åòìèø îëàí èäåéàíûí ìàùèééÿòè áåëÿäèð: èíñàí ùàíñûñà ìöñáÿò, õåéèðõàù, ÿäàëÿòëè áèð ìÿãñÿäèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè íàìèíÿ þçöíÿ êè÷èê áèð úèíàéÿòè ðÿâà ýþðÿ áèëÿðìè? Ãîúà ãàðûíû, áó ýöí ñàáàù îíñóç äà äöíéàñûíû äÿéèøÿúÿê, áó ýÿðÿêñèç èíñàíû þëäöðöá îíóí âàð-äþâëÿòèíÿ ñàùèá îëìàã, þçöíö ùÿéàòäà òÿñäèã åòìÿê âÿ áó êè÷èê úèíàéÿòèí ìöãàáèëèíäÿ ÷îõëó õåéèðõàù èøëÿð ýþðìÿêëÿ, èñìÿòèíè ñàòàí úàâàí ãûçëàðû õèëàñ åòìÿêëÿ þç ýöíàùûíû éóìàã îëàðìû? Éÿíè áèð úèíàéÿò ÿâÿçèíÿ ìèí õåéèðõàù èø ýþðìÿêëÿ ìÿíÿâè ìÿñóëèééÿòäÿí àçàä îëìàã îëàðìû? Ðàñêîëíèêîâ ìÿíòèãè øÿêèëäÿ áåëÿ áèð íÿòèúÿéÿ ýÿëèð êè, îëàð. Ëàêèí äóéüóëàð ñÿâèééÿñèíäÿ, þç ãÿëáèíèí ñÿñèíÿ ãóëàã àñàðàã ùèññ åäèð êè, îëìàç. ßãëèí âÿ ìÿíòèãèí ãÿáóë åòäèéè ùÿãèãÿòè èíñàí ãÿëáè âÿ èíñàí ìÿíÿâèééàòû ãÿáóë åòìèð. Ðàñêîëíèêîâ áèð íþâ îäëà ñó àðàñûíäà ãàëûð. Áó çèääèééÿòè ùÿëë åòìÿäÿí, áó èäåéàíû ñîíà ÷àòäûðìàäàí î ðàùàòëûã òàïà áèëìèð. Èäåéà îíó ùÿðÿêÿòÿ âàäàð åäèð, ãÿëá èñÿ îíà áó éîëäàí èìòèíà åòìÿéè óéüóí áèëèð. Ãÿùðÿìàí þç èäåéàñû èëÿ þç ìÿíÿâèééàòû, þç ÿãëè èëÿ þç ðóùó àðàñûíäà ÷àøãûíëûã è÷èíäÿ èçòèðàá ÷ÿêèð. Îíäà Ðàñêîëíèêîâ òàðèõÿ, ùÿéàòà, ðåàëëûüà ìöðàúèÿò åäèð âÿ îðàäà þç èäåéàñûíà äàéàã íþãòÿñè àõòàðûð. Î, ùÿòòà áèð ìÿãàëÿ äÿ éàçûá æóðíàëà ýþíäÿðèð. Ìÿãàëÿäÿêè ôèêèðëÿðèíèíñÿ ìàùèééÿòè áóíäàí èáàðÿòäèð êè, òàðèõäÿ éàøàìûø îëàí äàùèëÿð þç èäåéàëàðûíûí ùÿéàòà êå÷ìÿñè íàìèíÿ ìèíëÿðëÿ, ìèëéîíëàðëà èíñàíëàðûí þëöìöíÿ ôÿðìàí âåðìèøëÿð. Ñîëîíëàð, Íàïîëåîíëàð þçëÿðèíèí àëè ìÿãñÿäëÿðè éîëóíäà ìöùàðèáÿëÿð åòìèø âÿ áó ìöùàðèáÿëÿðäÿ ñàéñûç-ùåñàáñûç èíñàí ãóðáàíëàðû âåðèëìèøäèð. Ùå÷ êÿñèí àüëûíà áåëÿ ýÿëìèð êè, áó ãóðáàíëàðà ýþðÿ îíëàðû èòòèùàì åòñèí. Äîüðóäóð, îíëàðûí èäåéàëàðû áþéöêäöð, ìÿãñÿäëÿðè àëèäèð, ëàêèí îíëàðûí ãóðáàíëàðû äà ÷îõäóð. Ðàñêîëíèêîâ èñÿ þç ãàðøûñûíà àäè áèð ìÿãñÿä ãîéìóø âÿ áó ìÿãñÿäè ðåàëëàøäûðìàã ö÷öí âóð-òóò áèðúÿ ãàðûíû þëäöðìÿê ëàçûìäûð. Áóíà èñÿ îíóí úÿñàðÿòè ÷àòñà äà, ìÿíÿâèééàòû éîë âåðìèð. Áÿçÿí î äöøöíöð êè, ìÿíèì éåðèìäÿ Íàïîëåîí îëñàéäû âÿ îíà þç êàðéåðàñûíû áàøëàìàã ö÷öí áèðúÿ ãàðûíû þëäöðìÿê ëàçûì ýÿëñÿéäè, î, íåéëÿðäè? Ôèêèðëÿøìÿçäèìè êè, áó, ìÿíÿâèééàòñûç ùÿðÿêÿòäèð? Ôèêèðëÿøìÿçäèìè êè, áó îíóí àäûíà ëàéèã ùÿðÿêÿò äåéèëäèð? Ðàñêîëíèêîâ áèðäÿí äÿðê åòìÿéÿ áàøëàéûð êè, Íàïîëåîí îíóí éåðèíäÿ îëñàéäû, íÿèíêè òÿðÿääöä åäÿðäè, ùå÷ ãàðûéà úûíãûðûíû ÷ÿêìÿéÿ èìêàí âåðìÿçäè, áîüàðäû âÿ ÿñëà äöøöíìÿçäè äÿ êè, áó ùÿðÿêÿò ìÿíÿâèééàòà ñûüàí âÿ éà ñûüìàéàí ùÿðÿêÿòäèð. Áÿñ, îíäà ìÿí íèéÿ áóíó åäÿ áèëìÿðÿì äåéÿ, Ðàñêîë5
íèêîâ þçö-þçöíö äàíëàéûð. Î, áåëÿ áèð ãÿíàÿòÿ ýÿëèð êè, Íàïîëåîíëàðûí âöúóäó òóíúäàíäûð, îíëàð ãåéðè-àäè èíñàíëàðäûð. Äåìÿëè, èíñàíëàð àäèëÿðÿ âÿ ãåéðèàäèëÿðÿ áþëöíöðëÿð. Áèðèíúèëÿðèí ùÿéàòäàêû ìÿãñÿäè âÿ ìÿðàìû òàáå îëìàã, òàëå ãàðøûñûíäà ìöòèëèê ýþñòÿðìÿê âÿ íÿùàéÿò, ñàäÿúÿ îëàðàã, íÿñèë àðòûðìàãäàí èáàðÿòäèð. Èêèíúèëÿðèí ìÿãñÿäè èñÿ éåíè ñþç äåìÿê, òàðèõäÿ éåíè éîë à÷ìàã âÿ áÿøÿðèééÿòè èðÿëè àïàðìàãäàí èáàðÿòäèð. Ìÿùç îíëàðà ãàäàüà éîõäóð, îíëàð þç ìÿãñÿäëÿðè íàìèíÿ ãàí äà òþêÿ áèëÿðëÿð âÿ áó îíëàð ö÷öí ýöíàù ùåñàá åäèëìÿç. Ðàñêîëíèêîâ þçöíö ãåéðè-àäèëÿð âÿ äàùèëÿð úÿðýÿñèíÿ ãàòìûð, î, éàõøû àíëàéûð êè, îíäàí Íàïîëåîí ÷ûõìàç. Ëàêèí áóíóíëà áåëÿ áåéíèíäÿ þçöíÿ ìþùêÿì éåð åëÿìèø èäåéà îíó ðàùàò áóðàõìûð. Íÿçÿðèééÿ âÿ òàðèõè ìèñàëëàð ñÿâèééÿñèíäÿ Ðàñêîëíèêîâ þçöíÿ, þç èäåéàñûíà ìÿíÿâè ÿñàñ éàðàäà áèëìèð. Òÿðÿääöäëÿð äàâàì åäèð. Áóðàäà ðåàë ùÿéàò, îíóí ðåàë ùàäèñÿëÿðè, Ðàñêîëíèêîâà éàõûí âÿ óçàã îëàí èíñàíëàðûí àãèáÿòè ãÿùðÿìàíûí èäåéàñû èøûüûíäà òÿùëèë åäèëèð. Ðàñêîëíèêîâ óíèâåðñèòåòäÿí ãîâóëóáäóð. Îíóí îõóìàã âÿ éàøàìàã ö÷öí ïóëó éîõäóð. Éåýàíÿ áàúûñû Äóíéà Ëóæèí äåéèëÿí äÿéÿðñèç, îíó ñåâìÿéÿí, ëàêèí âàðëû áèð êèøèéÿ ÿðÿ ýåòìÿê âÿ áóíóíëà äà ãàðäàøûíà êþìÿê åòìÿê èñòÿéèð. Ðàñêîëíèêîâ áó íèêàùûí ÿëåéùèíÿ ÷ûõûð âÿ áàúûñûíû Ëóæèíÿ ÿðÿ ýåòìÿéÿ ãîéìàéàúàüûíà ñþç âåðèð. Áó çàìàí îíóí äàõèëèíäÿ ýèçëè áèð ñÿñ áàø ãàëäûðûð: ãîéìàéûá ÿâÿçèíäÿ íÿ åäÿúÿêñÿí, áó âÿçèééÿòäÿí þçöíö âÿ éàõûíëàðûíû íåúÿ ÷ûõàðàúàãñàí? Îíäà éåíÿ äÿ Ðàñêîëíèêîâóí éàäûíà èäåéàñû äöøöð. Ñàíêè áó èäåéà îíó àääûìáààääûì èçëÿéèð âÿ òà ðåàëëàøìàéûíúà îíó ðàùàò áóðàõìûð. Èäåéàíûí áó õöñóñèééÿòèíè Äîñòîéåâñêè þç ðîìàíëàðûíäà ÷îõ ýåíèø âÿ äÿðèíäÿí, áÿäèè øÿêèëäÿ òÿùëèë åòìèøäèð. Èäåéà éàä áèð ãöââÿ êèìè èíñàí ãÿëáèíÿ äàõèë îëóð âÿ èíñàíûí ðóùè, ìÿíÿâè òàðàçëûüûíû ïîçóð âÿ îíó èíñàí ðóùóíà éàä îëàí ÿìÿëëÿðÿ òÿùðèê åäèð. Àíàñûíûí ìÿêòóáóíäàí ñîíðà (Äóíéàíûí Ëóæèíÿ ÿðÿ ýåòìÿê ïëàíû ìÿùç áó ìÿêòóáäà áèëäèðèëèðäè) Ðàñêîëíèêîâ áèð ñûðà áàøãà ùàäèñÿëÿðëÿ äÿ öçëÿøèð êè, îíëàð äà ãÿùðÿìàíûí ãÿëáèíäÿ îíóí èäåéàñûíûí ìþùêÿìëÿíìÿñèíÿ êþìÿê åäèð. Áåëÿ ÷ûõûð êè, Ðàñêîëíèêîâ èêèëè òÿñèð àëòûíäà éàøàéûð âÿ ùÿðÿêÿò åäèð. Áó äà îíóí äàõèëÿí èêèëÿøìÿñèíèí ÿñàñ ñÿáÿáèíÿ ÷åâðèëèð. Áèð éàíäàí èíñàíëûã ìàùèééÿòè, ìÿíÿâèééàòû âÿ ðóùó îíó áó èäåéàäàí ÿë ÷ÿêìÿéÿ ÷àüûðûð. Î áèðè éàíäàí èñÿ ðåàë ùÿéàò, ìöùèò, ÿòðàôäàêû èíñàíëàðûí (Ëóæèíèí, Ñâèäðèãàéëîâóí, Ëåáåçéàòíèêîâóí, Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷èí âÿ áàøãàëàðûíûí) ìÿíÿâèééàòû âÿ ùÿéàò ïðèíñèïëÿðè îíóí äîüðó éîëäà îëäóüóíó ñöáóò åäèð âÿ îíó èäåéàéà äàùà ÷îõ áàüëàéûð. Äåìÿëè, Ðàñêîëíèêîâóí èäåéàñû èúòèìàè ìÿíøÿëè èäåéàäûð, ìÿíÿâèééàòû èñÿ èíñàíè ìÿíøÿëèäèð. Èíñàí âàðëûüû èëÿ ñîñèàë ïðèíñèïëÿð Ðàñêîëíèêîâóí ãÿëáèíäÿ èêèëè âÿ çèääèééÿòëè áèð ÿêñëèê éàðàäûð. Áó ãöââÿëÿðèí ùàíñûíûí ãàëèá ýÿëÿúÿéèíäÿí èñÿ ãÿùðÿìàíûí àãèáÿòè àñûëû îëàúàã. Öçöíòöëö òÿðÿääöäëÿðäÿí ñîíðà Ðàñêîëíèêîâ ãàðûíûí åâèíÿ ýÿëèð, îíó þëäöðöð âÿ ãàðÿò åäèð. Áó ìÿãàìäà ãàðûíûí ýöíàùñûç âÿ çàâàëëû áàúûñû Ëèçàâåòà ýÿëèá ÷ûõûð âÿ Ðàñêîëíèêîâ îíó äà þëäöðöð. ßñëèíäÿ, Ðàñêîëíèêîâ Àëéîíà Èâàíîâíàíû Ëèçàâåòà Èâàíîâíà êèìèëÿðèíè õèëàñ åòìÿê ìÿãñÿäè èëÿ þëäöðìÿê èñòÿäèéèíè äöøöíöðäö. Ëàêèí ÿêñèíÿ îëäó. Äîñòîéåâñêèíèí ôèêðè áóäóð êè, úèíàéÿò, ùàãñûç6
ëûã, ãàí òþêìÿê âàñèòÿñèëÿ ÿäàëÿòÿ âÿ ùàããà õèäìÿò åòìÿê îëìàç. Úèíàéÿò éîëóíà, øÿð éîëà àéàã áàñìûø èíñàí àðòûã áó éîëäà êèìèí ùàãëû, êèìèí ùàãñûç îëäóüóíó àéûðä åäÿ áèëìèð. Ùàããà éþíÿëìèø ôÿàëèééÿò íÿòèúÿäÿ ùàãñûçëûüà õèäìÿò åòìèø îëóð. Áó, Ðàñêîëíèêîâóí èäåéàñûíûí åëÿ èëê àääûìäàí ìÿüëóáèééÿòè èäè. Ãàðûíûí þëäöðöëìÿñèíäÿí ñîíðà Ðàñêîëíèêîâóí ðóùè âÿ ðåàë ùÿéàòûíäà éåíè ìÿðùÿëÿ áàøëàíûð. Èíäèéÿäÿê Ðàñêîëíèêîâ þç èäåéàñûíû ðåàëëàøäûðìàã ùàããûíäà äöøöíöð âÿ áó äöøöíúÿëÿðè ÿäàëÿòëè âÿ èíàìëû áèð íÿòèúÿéÿ ÷àòäûðà áèëìèðäè. Áóíäàí ñîíðà èñÿ îíóí ãàðøûñûíäà áàøãà áèð ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ äóðóð: þç ýöíàùûíû åòèðàô åòìÿê. Éåíÿ äÿ îíóí ãàðøûñóíäà èêèëè úàâàáëàð, èêèëè ñöáóòëàð áàø ãàëäûðûð. Ðàñêîëíèêîâ òÿðÿääöäëÿð è÷èíäÿ íåúÿ êè èäåéàíû ùÿéàòà êå÷èðìèøäè, åëÿúÿ òÿðÿääöäëÿð è÷èíäÿ, ùå÷ áèð èíàíäûðûúû íÿòèúÿéÿ ýÿëìÿäÿí þç úèíàéÿòèíè åòèðàô åäèð. Îíóí þçö äÿ áèëìèð êè, íÿ âàõò äàùà ùàãëû èäè: ãàðûíû þëäöðÿíäÿìè, éîõñà ýöíàùûíû áîéíóíà àëûá Ñèáèðÿ ñöðýöí îëóíàíäà. Çèääèééÿò ñîíàúàí ùÿëë åäèëìèð, ÷öíêè Ðàñêîëíèêîâóí áó èêè ãÿðàðû, îíóí áèð-èêè ùÿðÿêÿòè áàøãà-áàøãà ìÿðêÿçëÿðäÿí èäàðÿ åäèëèð: ìÿíòèãè äöøöíúÿ âÿ ìÿíÿâè äóéüóëàð, éÿíè ðåàë ùÿéàòûí ïðèíñèïëÿðèíäÿí èðÿëè ýÿëÿí èäåéà âÿ èíñàí ãÿëáèíèí ÿçÿëè òÿëÿáëÿðèíèí òÿçàùöðö îëàí ìÿíÿâèééàò òÿðÿôèíäÿí èäàðÿ åäèëèð. Äåìÿëè, ìöàñèð èíñàí, ñèâèëèçàñèéà äþâðöíöí èíñàíû çàùèðè àëÿìëÿ äàõèëè àëÿì, úÿìèééÿòëÿ þçö àðàñûíäà ãàëìûøäûð. Ðàñêîëíèêîâóí úèíàéÿòè îíóí þçöíÿ õèëàô ÷ûõàðàã èúòèìàè ãàíóíëàðà, úÿìèééÿòÿ òàïûíìàñû âÿ áóíóíëà äà þçöíäÿí, þç èíñàíëûã ìàùèééÿòèíäÿí àðàëû äöøìÿñè äåìÿêäèð. Îíóí þç úèíàéÿòèíè åòèðàô åòìÿñè, úÿçàñûíû êþíöëëö øÿêèëäÿ ãÿáóë åòìÿñè èñÿ îíóí þç èíñàíëûã ìàùèééÿòèíÿ, þç ðóùóíà ãàéûòìàñû äåìÿêäèð. Íÿòèúÿ åòèáàðèëÿ èíñàíûí þçöíÿ õèëàô ÷ûõìàñû îíóí Àëëàùà õèëàô ÷ûõìàñû êèìè äÿéÿðëÿíäèðèëèð. Äîñòîéåâñêèíèí ôèêðèíúÿ, Ðàñêîëíèêîâó ôàúèÿëÿðÿ, àüûð úèíàéÿòÿ, ÷àøãûíëûãëàðà äö÷àð åäÿí àìèë îíóí ãÿëáèíäÿêè èíàìûí, åòèãàäûí, Àëëàùà ìÿùÿááÿòèí àçàëìàñûíäàí èðÿëè ýÿëèð. Ðàñêîëíèêîâóí ÿêñè êèìè ðîìàíäà Ñîíéà Ìàðìåëàäîâàíûí îáðàçû âåðèëìèøäèð. Áó çàâàëëû ãûç ùÿéàòäà àüûð èøýÿíúÿëÿðÿ äö÷àð îëìóøäóð. Àòàñû èøäÿí ãîâóëìóø, è÷êèéÿ ãóðøàíìûø, àíàëûüû õÿñòÿäèð, àíàëûüûíûí óøàãëàðû êþðïÿäèðëÿð. Áó àèëÿíè äîëàíäûðìàã ö÷öí Ñîíéà þç èñìÿòèíè ãóðáàí âåðìÿëè îëóð. Ëàêèí áóíóíëà áåëÿ ùå÷ âàõò îíóí ãÿëáèíäÿ èíñàíëàðà ãàðøû íèôðÿò ùèññè îéàíìûð. ßêñèíÿ î, èíñàíëàðû ñåâèð, ÷öíêè î, Àëëàùû ñåâèð. Îíó éàøàäàí äà, áó ó÷óðóì ãàðøûñûíäà îíó ìÿùâ îëìàüà ãîéìàéàí äà ìÿùç ùÿìèí èíàìäûð. Ñîíéà êö÷ÿ ãàäûíû îëñà äà, ìÿíÿâè úÿùÿòäÿí ñàô âÿ ýöíàùñûçäûð, ÷öíêè î, ùå÷ âàõò þç Àëëàùûíû óíóòìàìûøäûð. Ðàñêîëíèêîâóí äöç éîëà ãàéûòìàñûíäà Ñîíéàíûí ðîëó äàíûëìàçäûð. Ðàñêîëíèêîâ þç íèúàòûíû áó ãûçäà ýþðöð âÿ îíà ýþðÿ äÿ ñèððèíè áàúûñûíà, àíàñûíà äåéèë, ìÿùç Ñîíéàéà à÷ûð. Ñîíéà èñÿ òÿêèäëÿ îíäàí òÿëÿá åäèð êè, î, øÿùÿð ìåéäàíûíà ýåòñèí, îðàäà äèç ÷þêöá òîðïàüû þïñöí âÿ ùàìûíûí ãàðøûñûíäà þç úèíàéÿòèíè åòèðàô åäÿðÿê îíëàðäàí öçð äèëÿñèí. Éÿíè úèíàéÿò òþðÿòìèø Ðàñêîëíèêîâ òîðïàã ãàðøûñûíäà, èíñàíëàð ãàðøûñûíäà, áèð äÿ Àëëàù ãàðøûñûíäà ýöíàùêàðäûð. Ðàñêîëíèêîâ øÿùÿð ìåéäàíûíà ýÿëèð, äèç ÷þêöá òîðïàüû þïöð, ñîíðà äà áàøûíû ãàëäûðûá þç ÿòðàôûíäà îíó ÿëÿ ñàëàí èíñàíëàðû ýþðöð. Î, ìÿùç áó èíñàíëàðäàí öçð èñòÿìÿëèäèð. Ðàñêîëíèêîâ áó èíñàíëàðà íèôðÿò åäèð, àõû îíëàð 7
Ðàñêîëíèêîâäàí ùå÷ íÿéëÿ àðòûã äåéèëäèëÿð, áåëÿëÿðèíèí ãàðøûñûíäà î íåúÿ öçð èñòÿñèí? Òîðïàüû þïìÿê, Àëëàùäàí öçð äèëÿìÿê èíñàí ùåéñèééÿòèíÿ òîõóíìóð, ëàêèí þçöíäÿí ÿñêèê èíñàíëàðà áàø ÿéìÿê îíóí ìÿíëèéèíè ñàðñûäûð. Äîñòîéåâñêèíèí ôèêðèíúÿ, áó, òÿêÿááöðëöëöêäöð âÿ áþéöê ýöíàùäûð. Ðàñêîëíèêîâó úèíàéÿòÿ ñþâã åäÿí àìèëëÿðäÿí áèðè äÿ îíóí ãÿëáèíäÿ èíñàíëàðà ãàðøû ìÿðùÿìÿòèí òöêÿíìÿñèäèð. Ìÿðùÿìÿò òöêÿíÿíäÿ îíóí éåðèíè íèôðÿò òóòóð. Ðàñêîëíèêîâ ìöÿééÿí ìÿíàäà èíñàíëàðà íèôðÿò åäèð, îíëàðû ñåâÿ áèëìèð, îíëàðû ìÿùÿááÿòÿ âÿ ãàéüûéà ëàéèã ùåñàá åòìèð. Äîñòîéåâñêè èñÿ áåëÿ ùåñàá åäèð êè, ÿñèë ùóìàíèñò, ÿñèë Àëëàù àäàìû, ÿñèë õðèñòèàí èíñàíëàðû íåúÿ âàðñà åëÿ äÿ ñåâìÿëèäèð. Éàõøûëàðû ùàìû ñåâÿ áèëÿð. Ïèñëÿðè ñåâìÿê, îíëàðà ìÿðùÿìÿò ýþñòÿðìÿê èñÿ ÿñèë õðèñòèàíëûã äåìÿêäèð. Ðàñêîëíèêîâ ìÿùêóì åäèëÿðÿê Ñèáèðÿ ñöðýöí åäèëèð. Äóíéà Ðàçóìèõèíÿ, Ðàñêîëíèêîâóí äîñòóíà ÿðÿ ýåäèð, Ðàñêîëíèêîâóí àíàñû âÿôàò åäèð. Ñâèäðèãàéëîâ þçöíö þëäöðöð. Ñîíéà èñÿ Ðàñêîëíèêîâóí äàëûíúà Ñèáèðÿ éîëëàíûð. Ñîíéà åëÿ áèð èíñàíäûð êè, îíóí ö÷öí þçýÿ äÿðäè äåéèëÿí áèð øåé éîõäóð. Ùàìûíûí ôàúèÿñèíè î, þç ôàúèÿñè êèìè ãÿáóë åäèð âÿ þçöíö ãóðáàí âåðìÿéÿ ùÿìèøÿ ùàçûð îëóð. Ñèáèðäÿ äÿ Ðàñêîëíèêîâóí òÿðÿääöäëÿðè ùÿëÿ äàâàì åäèð, î, ùÿðäÿíáèð þçöíö äàíëàéûð, þç þçöíö çÿèôëèêäÿ èòòèùàì åäèð, èäåéàñûíûí ùå÷ äÿ áàøãàëàðûíûí èäåéàëàðûíäàí ÿñêèê îëìàäûüûíû äöøöíöð. Ëàêèí Ñîíéàíûí òÿñèðè àëòûíäà, äàùà äîüðóñó, îíóí òÿìÿííàñûç ìÿùÿááÿòèíèí òÿñèðè àëòûíäà Ðàñêîëíèêîâóí ãÿëáèíäÿ Ñîíéàéà, èíñàíëàðà ãàðøû áèð ìÿðùÿìÿò ùèññè áàø ãàëäûðûð. Áó ìÿãàìäàí ñîíðà Ðàñêîëíèêîâóí ùÿéàòûíäà éåíè äþâð áàøëàíûð: òÿäðèúÿí ðóùè ñàôëàøìà, ðóùè êàìèëëÿøìÿ, ãöñóðëàðäàí àçàä îëìà, þç ýöíàùëàðûíû þç ìÿíÿâè èçòèðàáëàðû ùåñàáûíà éóìàã úÿùäè éåíè ùÿéàò éîëóíóí áàøëàíüûúûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðûð. Áó, óçóí âÿ ÿçàáëû éîëäóð. Áó éîëëà Ðàñêîëíèêîâ íåúÿ èðÿëèëÿéÿúÿê, ùàíñû íÿòèúÿéÿ ýÿëèá ÷ûõàúàã – áöòöí áó ñóàëëàð ñóàë îëàðàã ãàëûð, ÷öíêè Äîñòîéåâñêè ðîìàíû áóðàäà òàìàìëàéûð. Ðàñêîëíèêîâóí úèíàéÿòè íÿäÿäèð, îíóí úÿçàñû íÿäÿí èáàðÿò îëäó? Ãàðûíûí þëäöðöëìÿñè âÿ Ðàñêîëíèêîâóí Ñèáèðÿ ñöðýöí åäèëìÿñè – áóíëàð úèíàéÿòèí âÿ úÿçàíûí ùöãóãè èôàäÿëÿðèäèð. Äîñòîéåâñêè èñÿ áåëÿ ùåñàá åäèð êè, ùöãóãè úÿçàäàí äà àüûð áèð úÿçà âàðäûð êè, î äà ìÿíÿâè èøýÿíúÿëÿðäèð, éÿíè èíñàíûí þçö-þçöíö èòòèùàì åòìÿñè âÿ úÿçàëàíäûðìàñûäûð. Áó ðóùè úÿçà ùå÷ íÿéëÿ ìöãàéèñÿ îëóíìàéàúàã äÿðÿúÿäÿ àüûð úÿçàäûð. Ëàêèí ÿäàëÿòëè úÿçàäûð, ÷öíêè èíñàíû ñàôëûüà, ùàããà, ìÿùÿááÿòÿ äîüðó àïàðûð. Öìóìèééÿòëÿ, Äîñòîéåâñêè áåëÿ ùåñàá åäèð êè, áöòöí çèääèééÿòëÿðèí âÿ áöòöí ïðîáëåìëÿðèí: ùÿì èúòèìàè, ùÿì ìÿíÿâè ïðîáëåìëÿðèí ùÿëëè èíñàíäàí, èíñàíûí ìÿíÿâè êàìèëëÿøìÿñèíäÿí êå÷èð. Èíñàíûí äà ùÿéàòäàêû ÿí áþéöê ãÿëÿáÿñè îíóí þçö öçÿðèíäÿêè ãÿëÿáÿäèð. Þçöíÿ ãàëèá ýÿëìèø èíñàí êàìèë èíñàíäûð. Þçöíöí, þç åùòèðàñëàðûíûí, òÿìÿííàëàðûíûí ãóëó îëàí èíñàí àçàä ñàéûëà áèëìÿç. Àçàäëûüûí éîëó èíñàíûí þçö öçÿðèíäÿ ãÿëÿáÿñèíäÿí êå÷èð. Äîñòîéåâñêè ãÿùðÿìàíû áó éîëóí ùàãã éîëó îëäóüóíó äóéóð âÿ áó éîëà ãÿäÿì ãîéóð. Ìÿììÿä Ãîúàéåâ 8
Û Èéóëóí áàøëàíüûúûíäà, èêèíäè âàõòû, úàâàí áèð îüëàí Ñ. äàëàíûíäà êèðàéÿíèøèíëÿðäÿí òóòäóüó õûðäàúà îòàüûíäàí êö÷ÿéÿ ÷ûõûá, àüûð-àüûð, ñàíêè òÿðÿääöä è÷èíäÿ Ê. êþðïöñöíÿ ñàðû ýåòìÿéÿ áàøëàäû; ùàâà ÷îõ èñòè èäè. Ïèëëÿêÿíëÿðäÿí åíÿíäÿ î, ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí ýþçöíäÿí ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ éàéûíà áèëìèøäè. Îíóí îòàüû áåøìÿðòÿáÿëè, ùöíäöð áèð åâèí òàõòàïóøó àëòûíäà èäè âÿ îòàãäàí äàùà ÷îõ øêàôà îõøàéûðäû. Áó îòàüû î åëÿ êèðàéÿ åòìèøäè êè, íàùàðû äà, åâ èøëÿðè äÿ ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí öñòöíäÿ èäè. Åâ ñàùèáÿñèíèí ìÿíçèëè èñÿ áèð ïèëëÿêÿí àøàüûäà éåðëÿøèðäè; î ùÿð äÿôÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõìàã èñòÿéÿíäÿ ìöòëÿã åâ ñàùèáÿñèíèí ìÿòáÿõè ãàáàüûíäàí êå÷ìÿëè èäè, ìÿòáÿõèí äÿ ãàïûñû ÷îõ âàõò òàéáàòàé à÷ûã îëóðäó. Î, ùÿìèøÿ áóðàäàí êå÷ÿíäÿ áèð àç ãîðõó âÿ èçòèðàá äóéóð âÿ þçö äÿ áóíäàí óòàíàðàã öç-ýþçöíö ãûðûøäûðûðäû. Î, åâ ñàùèáÿñèíèí êèðàéÿ ùàããûíû ÷îõäàí âåðìÿìèøäè, áóíà ýþðÿ äÿ îíà ðàñò ýÿëìÿêäÿí ãîðõóðäó. ßñëèíäÿ, î, íÿ áó ãÿäÿð ãîðõàã, íÿ äÿ ãûïûã äåéèëäè, ùÿòòà, ÿêñèíÿ: ñîí âàõòëàðäà àúûãëû âÿ ýÿðýèí áèð âÿçèééÿòäÿ èäè, – îíóí áó âÿçèééÿòè èïîõîíäðèéàéà áÿíçÿéèðäè. Î, ùÿìèøÿ ôèêèðëè âÿ äàëüûí èäè, þçöíö ùàìûäàí êÿíàð òóòóðäó, áóíà ýþðÿ äÿ éàëíûç ìÿíçèë ñàùèáÿñèíÿ äåéèë, áàøãàëàðûíà äà ðàñò ýÿëìÿêäÿí ãîðõóðäó. Éîõñóëëóã îíó ÿëäÿí ñàëìûøäû; ëàêèí êå÷èðäèéè ñûõûíòûëû âÿçèééÿò ñîí âàõòëàðäà îíó ùå÷ íàðàùàò åòìèðäè. ßí çÿðóðè èøëÿðè èëÿ äÿ äàùà ùå÷ ìÿøüóë îëìóðäó âÿ îëìàã äà èñòÿìèðäè. Ìÿíçèë ñàùèáÿñè îíóí ùàããûíäà íÿ êèìè ïèñ íèééÿòäÿ îëñà äà, ÿñëèíäÿ áó úàâàí îüëàí îíäàí ãîðõìóðäó. Àíúàã ïèëëÿêÿí áàøûíäà äàéàíûá, ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí ùå÷ îíà äÿõëè îëìàéàí áîø-áîø ñþçëÿðèíè åøèòìÿê, îíóí ìÿíçèë êèðàéÿñèíè èñòÿéÿðÿê ãàðàéàõàëûã åòìÿñèíè ýþðìÿê, ùÿäÿ-ãîðõóñóíó, øèêàéÿòèíè äèíëÿìÿê, åéíè çàìàíäà îíäàí éàõàñûíû ãóðòàðìàã ö÷öí ùèéëÿ èøëÿòìÿê, öçð èñòÿìÿê, éàëàí äåìÿê çÿùëÿñèíè òþêìöøäö; åëÿ éàõøûñû áó èäè êè, îíóí ýþçöíÿ ñàòàøìàìàã ö÷öí ïèëëÿêÿíäÿí ïèøèê êèìè ñèâèøèá ýåòñèí, ÿêèëñèí. 9
Ëàêèí áó äÿôÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäà ìÿíçèë ñàùèáÿñèíÿ ðàñò ýÿëìÿêäÿí ãîðõìàñû ùÿòòà îíóí þçöíö äÿ ùåéðÿòÿ ñàëäû. Î, ãÿðèáÿ áèð ùàëäà ýöëöìñÿéÿðÿê äöøöíäö: “Áèð ýþð íÿ êèìè èøÿ ÿë àòìàã èñòÿéèðÿì, þùö äÿ áåëÿ áîø øåéäÿí ãîðõóðàì... Ùÿ!.. Áÿëè... Ùÿð øåé àäàìûí þç ÿëèíäÿäèð, àíúàã î øåéèí êè, àäàì éàíûíäàí þòöá êå÷èð, ÿùÿìèééÿò âåðìèð – áóíó éàëíûç ãîðõäóüó ö÷öí åäèð... áó ñöáóòà åùòèéàúû îëìàéàí áèð ùÿãèãÿòäèð... Èíñàíëàð ÿí ÷îõ íÿäÿí ãîðõóð? Áó ÷îõ ìàðàãëûäûð. Èíñàíëàð ÿí ÷îõ àòàúàãëàðû éåíè àääûìäàí, ñþéëÿéÿúÿêëÿðè éåíè ñþçäÿí ãîðõóðëàð... Àììà ìÿí ÷îõ äàíûøûðàì ùà... ×îõ äàíûøäûüûì ö÷öí äÿ ùå÷ áèð øåé åëÿìèðÿì. Äåéÿñÿí åëÿ ùå÷ áèð øåé åëÿìÿäèéèì ö÷öí äÿ ÷îõ äàíûøûðàì. Áèð àéäûð êè, ìÿí ýöíëÿðëÿ áèð áóúàãäà óçàíûá, áîø-áîø øåéëÿð ùàããûíäà äöøöíäöéöì ö÷öí... áåëÿ ÷îõ äàíûøìàüà þéðÿíìèøÿì... Éàõøû, èíäè ìÿí íèéÿ ýåäèðÿì? Áó èø ùå÷ ìÿíèì ÿëèìäÿí ýÿëÿðìè? Ìÿýÿð áó úèääèäèð? Ùå÷ äÿ úèääè äåéèë. Åëÿ áåëÿ, õÿéàë õàòèðèíÿ þç-þçöìö ÿéëÿíäèðèðÿì; áó îéóíúàãäûð! Áÿëè, äîüðóäàí äà îéóíúàãäûð!”. Áàéûð éàìàí èñòè, ùÿì äÿ áöðêö èäè; êö÷ÿ àäàìëà äîëó èäè; ùÿð éàíäà ÿùÿíý, òàõòà-øàëáàí, êÿðïèú, òîç ýþðöíöð, õöñóñè áèð éàé öôóíÿòè äóéóëóðäó; éàéëàüà ýåòìÿéÿ èìêàíû îëìàéàí ïåòåðáóðãëóëàð áó öôóíÿòÿ éàõøû áÿëÿääèðëÿð; áöòöí áó øåéëÿð îíñóç äà ÿñÿáëÿðè ïîçóëìóø áó ýÿíúÿ ïèñ òÿñèð áàüûøëàäû. Øÿùÿðèí áó ùèññÿñèíäÿ õöñóñÿí ÷îõ îëàí ïèâÿ äöêàíëàðûíäàí ãàëõàí öôóíÿò, èø ýöíö îëñà äà ùÿð àääûìäà ñÿðõîø àäàìëàðûí íÿçÿðÿ ÷àðïìàñû èíñàíà êÿäÿð âåðÿí áó èéðÿíú ìÿíçÿðÿíè òàìàìëàéûðäû. Áèð àíäà áó ýÿíúèí öçöíäÿ äÿðèí áèð èêðàù ùèññè èôàäÿ îëóíäó. Éåðè ýÿëìèøêÿí, áó ÷îõ ãÿøÿíý áèð îüëàíäû: ýþçÿë ãàðà ýþçëÿðè, òöíä-ñàðûøûí ñà÷û âàðäû; áîéó îðòà áîéëó àäàìäàí ùöíäöðäö; áÿäÿíè íàçèê âÿ ýþçÿë áè÷èìëè èäè. ×îõ ÷ÿêìÿäÿí î äÿðèí ôèêðÿ äàëäû. Ùÿòòà, äàùà äîüðóñóíó äåñÿê, åëÿ áèë êè, éóõóéà ýåäÿðÿê þçöíö óíóòäó; î ýåäèðäè, ëàêèí ÿòðàôûíäà îëàí øåéëÿðè ýþðìöð, ýþðìÿê äÿ èñòÿìèðäè. Î, þç-þçö èëÿ äàíûøìàüà âÿðäèø åòäèéè ö÷öí àðàáèð íÿñÿ ìûçûëäàéûðäû, áàéàã î, þçö ÷îõ äàíûøìàüûíû áîéíóíà àëìûøäû. Áó àíäà î àðàáèð ôèêèðëÿðèíèí áèð-áèðèíÿ ãàðûøäûüûíû, ùÿì äÿ áÿäÿíúÿ ÷îõ çÿèôëÿäèéèíè äÿðê åäèðäè: èêè ýöí èäè êè, î, ùå÷ íÿ éåìÿìèøäè. Î, åëÿ ïèñ ýåéèíìèøäè êè, ùÿòòà ïèñ ýåéèíìÿéÿ àäÿò åòìèø áèð àäàì áåëÿ áó úöð úûð-úûíäûðäà ýöíäöç áàéûðà ÷ûõìàüà óòàíàðäû. Ëàêèí áóðà øÿùÿðèí åëÿ áèð ìÿùÿëëÿñè èäè êè, áóðàäà áåëÿ ýåéèì ùå÷ êÿñè òÿÿúúöáëÿíäèðìÿçäè. Ñåííàéà ìåéäàíûíûí éàõûí îëìàñû, ìöÿééÿí ìöÿññèñÿëÿðèí ÷îõëóüó, úàìààòûí ÿêñÿðèééÿòëÿ ÿñíàôäàí îëìàñû âÿ Ïåòåðáóðãóí 10
áó îðòà éåðëÿðèíäÿêè êö÷ÿ âÿ äàëàíëàðäà ÷îõ ñûõ éàøàìàñû áóðàäà ãÿðèáÿ áèð ìÿíçÿðÿ éàðàòìûøäû âÿ áÿçÿí áóðàäà åëÿ øåéëÿð íÿçÿðÿ ÷àðïûðäû êè, î úàâàí îüëàíà ðàñò ýÿëèðêÿí òÿÿúúöá åòìÿê þçö ãÿðèáÿ ýþðöíÿðäè. Ëàêèí áó ýÿíúèí ãÿëáèíäÿ åëÿ áèð êèí âÿ íèôðÿò âàðäû êè, î, íÿ ãÿäÿð âàñâàñû âÿ òÿëÿáêàð îëñà äà, áó òÿëÿáêàðëûüû áÿçÿí áèð ýÿíú òÿëÿáêàðëûüû äÿðÿúÿñèíÿ âàðñà äà, áåëÿ úûð-úûíäûðëà êö÷ÿéÿ ÷ûõìàãäàí ùå÷ õÿúàëÿò ÷ÿêìèðäè. Ëàêèí êö÷ÿäÿ òàíûø áèð àäàìà, éàõóä öìóìèééÿòëÿ, ðàñò ýÿëìÿê èñòÿìÿäèéè ÿââÿëêè éîëäàøëàðûíà ðàñò ýÿëñÿéäè, î, ÿëáÿòòÿ óòàíàðäû... Áó çàìàí êö÷ÿ èëÿ éåêÿ áèð éöê àòû ãîøóëìóø èðè áèð àðàáàäà áèð ñÿðõîø àïàðûðäûëàð; àðàáà áó úàâàí îüëàíûí éàíûíäàí êå÷ÿíäÿ î ñÿðõîø áèðäÿí ÷ûüûðûá äåäè: “Àäÿ åé, àé àëìàí øëéàïà÷ûñû!” âÿ ÿëè èëÿ îíó ýþñòÿðÿðÿê ñÿñè éåòäèêúÿ áàüûðäû; úàâàí îüëàí áóíó åøèäÿíäÿ áèðäÿí äàéàíäû âÿ ÿñÿáè ùàëäà þç øëéàïàñûíäàí éàïûøäû. Îíóí øëéàïàñû ùöíäöð, ýèðäÿ, Ñèììåðìàí øëéàïàñû èäè; ëàêèí î ÷îõ êþùíÿ èäè, ðÿíýè ñîëóá áîçàðìûø, îðà-áóðàñû äåøèëìèøäè, öñòö ëÿêÿ-ëÿêÿ èäè, êÿíàðëàðû éîõ èäè, ùÿì äÿ ÷îõ åéáÿúÿð áèð øÿêèëäÿ éàí òÿðÿôÿ ãàòëàíìûøäû. Ëàêèí áó úàâàí îüëàíû õÿúàëÿò ùèññè äåéèë, òàìàìèëÿ áàøãà áèð ùèññ áöðöäö, áó, ùÿòòà ãîðõóéà áÿíçÿéèðäè. Î, êàðûõìûø ùàëäà ìûçûëäàíäû: – Ìÿí áóíó áèëèðäèì! Ìÿí åëÿ áåëÿ äÿ ýöìàí åäèðäèì! Áó ùÿð øåéäÿí ïèñäèð! Áàõ áåëÿ ìÿíàñûç áèð øåé, áåëÿ àõìàãúàñûíà õûðäà áèð øåé áöòöí èøè ïîçà áèëÿð! Áÿëè, áó øëéàïà ùÿääèíäÿí àðòûã ýþçÿ ÷àðïûð... Ýöëöíú øëéàïàäûð, îíà ýþðÿ äÿ ýþçÿ ÷àðïûð... Ìÿíèì ÿéíèìäÿêè úûð-úûíäûðà ìöòëÿã áèð ôóðàæêà ëàçûìäûð, ãîé ëàï êþùíÿ, éàñòû-éàïàëàã áèð øåé îëñóí, íåúÿ îëñà áó åéáÿúÿðäÿí éàõøûäûð! Ùå÷ êÿñ áàøûíà áåëÿ øåé ãîéìóð; ëàï áèð âåðñòëèêäÿí ýþçÿ ÷àðïûð, éàääà ãàëàð... ßñàñ ìÿñÿëÿ äÿ áóäóð êè, éàääà ãàëàð, áèð ñöáóò îëàð... Áó èøäÿ ýÿðÿê åëÿ åëÿéÿñÿí êè, ìöìêöí ãÿäÿð ýþçÿ ÷àðïìàéàñàí... ßñàñ äà åëÿ õûðäà øåéëÿðäèð, õûðäà øåéëÿð... Áàõ, áó õûðäà øåéëÿð ùÿìèøÿ àäàìû ìÿùâ åäèð, ùÿð øåéè ìÿùâ åäèð... Î, ÷îõ óçàüà ýåòìÿéÿúÿêäè; î, ùÿòòà éàøàäûüû åâèí äàðâàçàñûíäàí îðàéà íå÷ÿ àääûì îëäóüóíó äà áèëèðäè: äöç éåääè éöç îòóç àääûì èäè! Áèð äÿôÿ î áÿðê õÿéàëà äàëàðêÿí þç àääûìëàðûíû ñàéìûøäû. Î çàìàí ùÿëÿ ùå÷ þçö äÿ õÿéàëûíà èíàíìûðäû, àíúàã áó õÿéàëûí ÷èðêèí, ëàêèí àäàìû éîëäàí ÷ûõàðàí úÿñàðÿòè èëÿ þçöíö ÿñÿáèëÿøäèðèðäè. Èíäè áóíóí öñòöíäÿí áèð àé êå÷ìèøäè, èíäè î, ùÿìèí ìÿñÿëÿéÿ áàøãà úöð áàõìàüà áàøëàìûøäû, î, þç çÿèôëèéè âÿ òÿðÿääöä ýþñòÿðìÿñè ùàããûíäà þç-þçöíö àúûãëàíäûðàí ñþçëÿð ñþéëÿñÿ äÿ, áó “÷èðêèí” õÿéàëû ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã 11
áèð èø ùåñàá åòìÿéÿ àäÿò åëÿìèøäè, àíúàã ùÿëÿ äÿ þç-þçöíÿ èíàíìûðäû. Î, ùÿòòà èíäè áó èøè áèð áàëàúà ñûíàãäàí êå÷èðìÿéÿ ýåäèðäè, áóíà ýþðÿ äÿ ùÿð àääûìäà ùÿéÿúàíû àðòûðäû. Î, öðÿéè äþéöíÿ-äþéöíÿ, áÿäÿíè ÿñÿáè ùàëäà òèòðÿéÿ-òèòðÿéÿ íÿùÿíý áèð åâÿ éàõûíëàøäû; åâèí áèð öçö êàíàëà, î áèðè öçö Í. êö÷ÿñèíÿ áàõûðäû. Áó åâ áàøäàí-áàøà õûðäà ìÿíçèëëÿðäÿí èáàðÿò èäè: áóðàäà úöðáÿúöð ñÿíÿò ñàùèáè – äÿðçèëÿð, ÷èëèíýÿðëÿð, àøïàç ãàäûíëàð, ìöõòÿëèô àëìàíëàð, þçëÿðèíè ñàòìàãëà äîëàíàí ãûçëàð, õûðäà ìÿìóðëàð âÿ ñàèðÿ éàøàéûðäû. Åâÿ ýÿëÿíëÿð, åâäÿí ýåäÿíëÿð áèð óúäàí åâèí ùÿð èêè äàðâàçàñûíäàí âÿ ùÿð èêè ùÿéÿòèíäÿí ýèðèá ÷ûõûðäûëàð. Áóðàäà èêè-ö÷ äàëàíäàð âàðäû. Úàâàí àäàì áó äàëàíäàðëàðäàí ùå÷ áèðèíÿ ðàñò ýÿëìÿäèéèíäÿí ñåâèíèá äÿðùàë äàðâàçàäàí ñèâèøèá, þçöíö ñàü òÿðÿôäÿêè ïèëëÿêÿíÿ âåðäè. Ïèëëÿêÿí ãàðàíëûã âÿ äàð èäè; áóíó î, ÷îõäàí þéðÿíìèøäè, áèëèðäè âÿ áåëÿ áèð øÿðàèò îíóí õîøóíà ýÿëèðäè: áåëÿ ãàðàíëûã éåðäÿ ùÿòòà ñèçèíëÿ ìàðàãëàíàí áèð àäàì äà òÿùëöêÿëè äåéèëäèð. Î, äþðäöíúö ìÿðòÿáÿéÿ ãàëõûá ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã äöøöíäö: “Ìÿí êè, èíäè áåëÿ ãîðõóðàì, áÿñ îíäà ôöðñÿò òàïûá äîüðóäàí äà ÿñèë èøÿ ÿë àòàíäà íÿ îëàúàã?..” Ñîëäàòëûüû áèòèðìèø, èíäè èñÿ ùàìáàëëûã åäÿí áèð íå÷ÿ àäàì áó éåðäÿ úàâàí îüëàíûí éîëóíó êÿñäèëÿð: îíëàð áèð ìÿíçèëäÿí ìåáåë ÷ûõàðäûðäûëàð. Î ÿââÿëäÿí äÿ áèëèðäè êè, áó ìÿíçèëäÿ ìÿìóðëóã åäÿí áèð íÿôÿð àèëÿëè àëìàí éàøàéûð. “Äåìÿëè, áó àëìàí èíäè áóðàäàí êþ÷öð, äåìÿëè, äþðäöíúö ìÿðòÿáÿäÿ, áó ïèëëÿêÿíèí áàøûíäà áèð ìöääÿò àíúàã î ãàðû éàøàéàúàã, î áèðè ìÿíçèë áîø îëàúàã. Áó éàõøû îëäó... Ùÿð åùòèìàëà ãàðøû...” – äåéÿðÿê î äöøöíäö âÿ ãàïûíûí çÿíýèíè áàñäû. Çÿíý çÿèô ñÿñëÿíäè, ñàíêè î, ìèñäÿí äåéèë, òÿíÿêÿäÿí ãàéðûëìûøäû. Áåëÿ åâëÿðèí êè÷èê ìÿíçèëëÿðèíäÿ çÿíýëÿðèí ÷îõóñó áåëÿ îëóð. Çÿíýèí íåúÿ ñÿñëÿíäèéè îíóí éàäûíäàí ÷ûõìûøäû, áóíà ýþðÿ äÿ áó ãÿðèáÿ ñÿñ åëÿ áèë êè, áèðäÿí îíóí éàäûíà íÿñÿ ñàëäû âÿ íÿéè èñÿ îíóí òÿñÿââöðöíäÿ àéäûíúà úàíëàíäûðäû... Î áÿðê äèêñèíäè: áó äÿôÿ îíóí ÿñÿáëÿðè éàìàí çÿèôëÿìèøäè. Áèð àç ñîíðà ãàïû àçúà à÷ûëäû: ìÿíçèë ñàùèáÿñè ãàïûíûí àðàñûíäàí àøêàð øöáùÿ èëÿ îíà áàõûðäû – ãàðàíëûãäà éàëíûç îíóí ïàðûëäàéàí ýþçëÿðè ýþðöíöðäö... Ëàêèí ïèëëÿêÿíäÿ ÷îõëó àäàì ýþðöá öðÿêëÿíäè, ãàïûíû òàìàì à÷äû. Úàâàí îüëàí àðàêÿñìÿñè îëàí ãàðàíëûã áèð äÿùëèçÿ ýèðäè: àðàêÿñìÿíèí î áèðè òÿðÿôèíäÿ õûðäàúà áèð ìÿòáÿõ âàðäû. Ãàðû è÷ÿðè ýèðÿí àäàìûí ãàáàüûíäà êèðèìèøúÿ äóðóá, ñóàëåäèúè áèð íÿçÿðëÿ îíà áàõäû. Áó, ÷îõ áàëàúà, àðûã áèð ãàðû èäè; àëòìûø éàøû îëàðäû; èòè, àúûãëû áàõûøëàðû, ñèâðè, áàëàúà áóðíó âàðäû; áàøû à÷ûã èäè. Àç àüàðìûø à÷ûã-ñàðûøûí ñà÷ûíà ÷îõëó éàü ñöðò12
ìöøäö. Òîéóã ãû÷ûíà îõøàéàí íàçèê, óçóí áîéíóíà úûíäûð áèð ôëàíåë ïàð÷à ñàðûìûøäû; ùàâà èñòè îëñà äà, ÷èéíèíÿ ðÿíýè ñîëìóø, éûðòûã áèð õÿç úàíëûã àòìûøäû. Ãàðû òåç-òåç þñêöðöð âÿ íûããûëäàéûðäû; éÿãèí êè, úàâàí îüëàí îíà õöñóñè áèð íÿçÿðëÿ áàõìûøäû, ÷öíêè áèðäÿí ãàðûíûí ýþçëÿðèíäÿ áàéàãêû øöáùÿ ñåçèëäè. Úàâàí îüëàí íÿçàêÿòëè îëìàã ëàçûì ýÿëäèéèíè õàòûðëàéàðàã àçúà áàø ÿéäè âÿ òÿëÿñèê ìûçûëäàíäû: – Ðàñêîëíèêîâàì, òÿëÿáÿéÿì, áèð àé ÿââÿë ñèçèí éàíûíûçà ýÿëìèøäèì. Ãàðû éåíÿ äÿ ñóàëåäèúè áàõûøëàðûíû îíóí öçöíäÿí àéûðìàéàðàã, àéäûí áèð èôàäÿ èëÿ äåäè: – Éàäûìäàäûð, àòàì, ñèçèí áóðà ýÿëäèéèíèç ÷îõ éàõøû éàäûìäàäûð. Ðàñêîëíèêîâ áèð àç þçöíö èòèðäè, ãàðûíûí øöáùÿëÿíìÿñèíÿ òÿÿúúöá åäÿðÿê ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Áÿëè... éåíÿ äÿ åëÿ áèð èø ö÷öí ýÿëìèøÿì... Ñîíðà Ðàñêîëíèêîâ àüûð áèð ùèññ èëÿ þç-þçöíÿ äåäè: “Áÿëêÿ äÿ î, ùÿìèøÿ áåëÿ îëìóøäóð, ìÿí ÿââÿëëÿð áóíó äóéìàìûøàì...”. Ãàðû äàéàíûá ñàíêè ôèêðÿ ýåòäè, ñîíðà êÿíàðà ÷ÿêèëäè, îòàüûí ãàïûñûíû ýþñòÿðÿðÿê, ãîíàüû ãàáàüà áóðàõûá äåäè: – Êå÷èí, àòàì. Ðàñêîëíèêîâ, ñàðû äèâàð êàüûçû ÷ÿêèëìèø âÿ ÿòèðøàù äèá÷ÿêëÿðè ãîéóëìóø ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿí êèñÿéè ïÿðäÿ àñûëìûø êè÷èê áèð îòàüà ýèðäè; áàòàí ýöíÿøèí èøûüû è÷ÿðè äöøöá, îòàüû éàõøû èøûãëàíäûðìûøäû. Áèðäÿí îíóí ôèêðèíäÿí, ñàíêè òÿñàäöôè îëàðàã, áåëÿ áèð øåé êå÷äè: “Äåìÿëè, îíäà äà îòàüà áåëÿ ýöí äöøÿúÿêäèð!” Øåéëÿðèí éåðèíè ìöìêöí ãÿäÿð éàõøû áèëìÿê âÿ éàääà ñàõëàìàã ö÷öí î, òåç îòàüû ýþçäÿí êå÷èðäè. Ëàêèí îòàãäà åëÿ áèð øåé éîõ èäè. Ìåáåëèí ùàìûñû ÷îõ êþùíÿ èäè; þçö äÿ ñàðû àüàúäàí ãàéðûëìûøäû; áóðàäà ÷îõ èðè âÿ ãàáàðûã éóìóðòàøÿêèëëè áèð ñòîë, èêè ïÿíúÿðÿ àðàñûíà ãîéóëìóø âÿ öñòöíäÿí êè÷èê áèð ýöçýö àñûëìûø òóàëåò ìèçè, äèâàðûí éàíûíäà èñÿ áèð íå÷ÿ ñòóë âàðäû; äèâàðà ñàðû ÷ÿð÷èâÿëè èêè-ö÷ óúóç øÿêèë âóðóëìóøäó, øÿêèëëÿðäÿ ÿëëÿðèíäÿ ãóø òóòàí àëìàí ãûçëàðû òÿñâèð åäèëèðäè. Îòàüûí áöòöí ìåáåëè áóíäàí èáàðÿò èäè. Êöíúäÿ, êè÷èê áèð èêîíà ãàáàüûíäà ÷ûðàã éàíûðäû. Ùÿð øåé òÿð-òÿìèçäè: ìåáåëëÿð, îòàüûí òàõòà äþøÿìÿñè, ùÿð øåé ïàð-ïàð ïàðûëäàéûðäû. Ðàñêîëíèêîâ þç-þçöíÿ äåäè: “Áó, Ëèçàâåòàíûí èøèäèð”. Áöòöí ìÿíçèëäÿ çÿððÿúÿ òîç òàïìàã îëìàçäû. Ñîíðà î äöøöíÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: “Êèíëè âÿ ãîúà äóë àðâàäëàðûí îòàüû ùÿìèøÿ òÿìèç îëóð”. Î áèðè êè÷èê îòàüûí ãàïûñû ãàáàüûíäàí àñûëìûø ÷èò ïÿð13
äÿéÿ éàíàêû âÿ ìàðàãëà áàõäû; îðàäà ãàðûíûí éàòàüû, áèð äÿ áèð êàìîä âàðäû. Áó îòàüà î, ùå÷ ýèðìÿìèøäè. Áöòöí ìÿíçèë áó èêè îòàãäàí èáàðÿòäè. Ãàðû îòàüà ýèðèá, Ðàñêîëíèêîâóí äöç öçöíÿ áàõìàã ö÷öí éåíÿ äÿ ëàï îíóí ãàáàüûíäà äàéàíäû âÿ ñÿðò áèð èôàäÿ èëÿ ñîðóøäó: – Íÿ ëàçûìäûð? – Ýèðîâ ãîéìàüà øåé ýÿòèðìèøÿì, áóäóð! Ðàñêîëíèêîâ úèáèíäÿí êþùíÿ, éàñòû áèð ýöìöø ñààò ÷ûõàðòäû. Ñààòûí äàë òÿðÿôèíäÿ ãëîáóñ òÿñâèð îëóíìóøäó; çÿíúèðè ïîëàääàíäû. – ßââÿëêè ýèðîâóí äà âàõòû ÷àòûá. Ö÷ ýöíäöð êè, àé ãóðòàðûá. – Ìÿí ñèçÿ áèð àéûí äà ôàèçèíè âåðÿðÿì; ñÿáð åäèí. – Ñÿáð åäÿúÿéÿì, éà ñèçèí øåéèíèçè åëÿ èíäè ñàòàúàüàì – áó, ìÿíèì þç èøèìäèð, àòàì. – Àëåíà Èâàíîâíà, ñààòà íÿ ãèéìÿò ãîéàúàãñûíûç? – Àòàì, ëàï áîø øåé ö÷öí ýÿëèðñèíèç, åëÿ ùåñàá åëÿéèí êè, áó ùå÷ íÿéÿ äÿéìÿç. Êå÷ÿí äÿôÿ ñèçÿ öçöê ö÷öí èêè êàüûç ìàíàò âåðìèøÿì, àììà îíóí ëàï òÿçÿñèíè çÿðýÿðäÿí ìàíàò éàðûìà àëìàã îëàð. – Äþðä ìàíàò âåðèí, ìÿí îíó ýåðè àëàðàì, àòàìäàí ãàëàíäûð. Ìÿí áó éàõûíäà ïóë àëàúàüàì. – Ìàíàò éàðûì, ôàèçè äÿ ãàáàãúàäàí, èñòÿéèðñèíèçñÿ âåðèì. Ðàñêîëíèêîâ ùÿéÿúàíëà äåäè: – Ìàíàò éàðûì? – Èõòèéàð ñèçèíäèð. Ãàðû ñààòû îíà óçàòäû. Ðàñêîëíèêîâ ñààòû àëäû âÿ åëÿ ùèðñëÿíäè êè, àç ãàëäû ÷ûõûá ýåòñèí, àììà åëÿ î ñààò ôèêðèíè äÿéèøäè, éàäûíà äöøäö êè, ýåòìÿéÿ äàùà áàøãà éåð éîõäóð, áèð äÿ àõû áóðà àéðû áèð èø ö÷öí äÿ ýÿëìèøäèð... Êîáóäúàñûíà: – Âåðèí! – äåäè. Ãàðû à÷àðû ÷ûõàðìàã ö÷öí ÿëèíè úèáèíÿ ñàëäû, ãàïûñûíäàí ïÿðäÿ àñûëìûø î áèðè îòàüà êå÷äè. Ðàñêîëíèêîâ îòàüûí îðòàñûíäà òÿê ãàëûá ìàðàãëà ãóëàã àñìàüà âÿ äöøöíìÿéÿ áàøëàäû. Ãàðûíûí êàìîäó íåúÿ à÷äûüû åøèäèëèðäè. “Êàìîäóí éÿãèí éóõàðû ýþçöäöð, – äåéÿ äöøöíäö. – Äåìÿëè, à÷àðëàðû î, ñàü úèáèíÿ ãîéóð... À÷àðëàð ùàìûñû áèð éåðäÿäèð, ïîëàä ùàëãàéà êå÷èðèëìèøäèð... Îíëàðûí è÷èíäÿ áèð à÷àð âàð, ùàìûñûíäàí áþéöêäöð, ö÷ äÿôÿ, þçö äÿ äèø-äèøäèð, áó, ÿëáÿòòÿ êàìîäóí à÷àðû äåéèë... Äåìÿëè, áèð ìöúðö, éà áèð ñàíäûã äà âàð... Áàõ, áó ìàðàãëûäûð. Áöòöí ñàíäûãëàðûí à÷àðû áåëÿ îëóð... Àììà áó íÿ àë÷àã èøäèð ìÿí òóòóðàì...”. 14
Ãàðû ýåðè ãàéûòäû. – Áóäóð, àòàì, ùÿð àéà èêè øàùû ôàèç òóòóëñà, îíäà áèð àé ö÷öí ñèçäÿí ìàíàò éàðûìà ãàáàãúàäàí îí áåø ãÿïèê òóòìàã ëàçûìäûð. Èêè ÿââÿëêè ìàíàò ö÷öí äÿ, áó ùåñàáëà ñèçäÿí ãàáàãúàäàí èéèðìè ãÿïèê òóòìàã ëàçûìäûð. Áóíóí äà ùàìûñû åëÿéèð îòóç áåø ãÿïèê. Ñààò ö÷öí èíäè ñèç ìÿíäÿí áèð ìàíàò îí áåø ãÿïèê àëìàëû îëóðñóíóç. Áóäóð, àëûí. – Íåúÿ? Èíäè áèð ìàíàò îí áåø ãÿïèê îëäó? – Áÿëè, äöç áèð ìàíàò îí áåø ãÿïèê. Ðàñêîëíèêîâ ìöáàùèñÿ åòìÿê èñòÿìÿéèá ïóëó àëäû. Î, ãàðûéà áàõûð âÿ ýåòìÿéÿ òÿëÿñìèðäè, ñàíêè î éåíÿ äÿ áèð øåé äåìÿê, éà áèð øåé åòìÿê èñòÿéèðäè, íÿ äåìÿê âÿ íÿ åòìÿê èñòÿäèéèíè ñàíêè þçö äÿ áèëìèðäè... – Àëåíà Èâàíîâíà, áó ýöíëÿðäÿ áÿëêÿ ñèçÿ áèð øåé äÿ ýÿòèðäèì... ýöìöø... ïàïèðîñ ãàáûäûð... äîñòóìäàí ýåðè àëàí êèìè ýÿòèðÿúÿéÿì... Î, êàðûõûá ñóñäó. – Ýÿòèðÿíäÿ äàíûøàðûã, àòàì. – Ñàüëûãëà ãàëûí... – Äÿùëèçÿ ÷ûõàíäà î ìöìêöí ãÿäÿð ñÿðáÿñò áèð ùàëäà ñîðóøäó: – Ñèç åâäÿ åëÿ òÿê îëóðñóíóç, áàúûíûç éîõäóð? – Àòàì, áóíóí ñèçÿ íÿ äÿõëè âàð? – ßëáÿòòÿ, äÿõëè éîõäóð. Åëÿ-áåëÿ ñîðóøäóì. Ñèç äÿ î ñààò... Ñàüëûãëà ãàëûí, Àëåíà Èâàíîâíà! Ðàñêîëíèêîâ ëàï òàìàìèëÿ ÷àøãûí ùàëäà áàéûðà ÷ûõäû. Îíóí ÷àøãûíëûüû ýåò-ýåäÿ àðòûðäû. Ïèëëÿêÿíäÿí äöøÿíäÿ ùÿòòà áèð íå÷ÿ äÿôÿ äàéàíäû, ñàíêè áèð øåé îíó áÿðê ùåéðÿòÿ ñàëìûøäû. Êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäà ùÿéÿúàíëà þç-þçöíÿ äåäè: “Àìàí Àëëàù, áó íÿ èéðÿíú ôèêèðëÿðäèð! Éîõñà ìÿí... éîõñà ìÿí... – Ñîíðà ãÿòè áèð èôàäÿ èëÿ ÿëàâÿ åòäè: – Éîõ, áó áîø øåéäèð, ìÿíàñûç øåéäèð! Áåëÿ äÿùøÿòëè áèð øåé ìÿíèì àüëûìà ùàðàäàí ýÿëäè? Ýþð ìÿíèì ãÿëáèì íåúÿ ÷èðêèí áèð øåéÿ ãàáèëìèø! Õöñóñèëÿ ÷èðêèí, àë÷àã, èéðÿíú, èéðÿíú áèð øåéÿ!.. Áèð àéäûð êè, ìÿí...” Î þç ùÿéÿúàíûíû íÿ ñþçëÿ, íÿ òÿÿúúöáëÿ èôàäÿ åäÿ áèëèðäè. Ãàðûíûí éàíûíà ýåòìÿéÿ áàøëàéàíäàí áÿðè ñîíñóç áèð èêðàù ùèññè îíóí ãÿëáèíè ñûõûð âÿ áóëàíäûðûðäû, èíäè èñÿ áó ùèññ åëÿ áèð äÿðÿúÿéÿ ÷àòìûøäû âÿ åëÿ àéäûí èôàäÿ îëóíóðäó êè, áèëìèðäè áóíóí ÿëèíäÿí íåúÿ éàõà ãóðòàðñûí. Ñÿêè èëÿ ñÿðõîø êèìè ýåäèðäè, ýÿëèá-ýåäÿíè ýþðìöðäö, îíëàðà òîóíóðäó; àíúàã î áèðè êö÷ÿäÿ þçöíÿ ýÿëäè. Éàí-éþðÿñèíÿ áàõäû, ýþðäö êè, áèð è÷êè äöêàíû ãàáàüûíäà äàéàíìûøäûð; ñÿêèäÿí îðàéà ïèëëÿêÿíëÿ åíìÿê ëàçûìäû. Åëÿ áó çàìàí è÷êè äöêàíûíäàí èêè ñÿðõîø áèð-áèðèíäÿí òóòà-òóòà, 15
ñþéÿ-ñþéÿ ïèëëÿêÿíëÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõûðäû. Ðàñêîëíèêîâ äà ÷îõ äöøöíìÿäÿí àøàüû åíäè. Ùÿëÿ èíäèéÿ êèìè î, è÷êè äöêàíûíà ýèðìÿìèøäè, ëàêèí èíäè îíóí áàøû ùÿðëÿíèðäè, áèð äÿ êè, éàìàí ñóñàìûøäû, ñóñóçëóã îíó ÿëäÿí ñàëìûøäû. Î ñîéóã ïèâÿ è÷ìÿê èñòÿéèðäè, ùÿì äÿ êè, áèðäÿí-áèðÿ äöøäöéö çÿèôëèéè î, àúëûãäà ýþðöðäö. Ãàðàíëûã âÿ ÷èðêëè áèð áóúàãäà, ñòîë äàëûíäà îòóðäó; ñòîë îíóí ÿëèíÿ éàïûøûðäû; ïèâÿ ýÿòèðäèá ÷îõ èøòàùëà áèð ñòÿêàí è÷äè. Åëÿ î ñààò äà öðÿéè ñàêèòëÿøäè, ôèêðè àéäûíëàøäû. Öìèäëÿ þçþçöíÿ äåäè: “Áóíëàð ùàìûñû áîø-áîø øåéäèð, áóíäàí þòðö ùå÷ êàðûõìàã ëàçûì äåéèëäè! Áèð ñòÿêàí ïèâÿ è÷äèí, áèð ïàð÷à ñóõàðû éåäèí – ãóðòàðäû: áèð àíäà àüûë ìþùêÿìëÿíèð, ôèêèð àéäûíëàøûð, ìÿãñÿä ìöÿééÿíëÿøèð!! Òôó, áåëÿ äÿ ìèñêèíëèê îëàð!” Î, íèôðÿòëÿ òöïöðñÿ äÿ, êåôè à÷ûëìûøäû, åëÿ áèë êè, áèð àíäà äÿùøÿòëè áèð éöêäÿí àçàä îëìóøäó. Îðàäà îëàíëàðà äîñòúàñûíà áèð íÿçÿð ñàëäû. Ëàêèí áó àíäà î, ãÿëáèíèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿ ùèññ åäèðäè êè, éàõøûëûüà äîüðó îëàí áó ìåéèë þçö äÿ õÿñòÿ áèð ùàëäûð. Ðàñêîëíèêîâ è÷êè äöêàíûíà ýèðÿíäÿ îðàäà àç àäàì ãàëìûøäû. Ïèëëÿêÿíäÿ ðàñò ýÿëäèéè èêè ñÿðõîøäàí ñîíðà äöêàíäàí äÿñòÿ èëÿ áåø àäàì âÿ ãûç ÷ûõäû; îíëàðûí ãàðìîíó äà âàð èäè. Îíëàð ýåäÿíäÿí ñîíðà äöêàí áîøàëäû âÿ ñàêèòëèê îëäó. Äöêàíäà ö÷ àäàì ãàëäû; îíëàðäàí áèðè àçúà êåôëè èäè; ïèâÿ è÷èðäè âÿ öçäÿí ìåøøàíà îõøàéûðäû; éàíûíäàêû éîëäàøû èñÿ àðõàëûã ýåéìèø, èðè, êþê, àü ñàããàëëû áèð àäàìäû; àðàáèð ãÿôèëäÿí éóõóëó èìèø êèìè áÿäÿíèíèí éóõàðû ùèññÿñèíè àòûá-òóòóð âÿ áó çàìàí ùàíñû áèð øåèðè èñÿ éàäûíà ñàëìàüà ÷àëûøàðàã àõìàãúàñûíà áèð øåé îõóéóðäó: Àðâàäûìû ìÿí îõøàäûì èë áîéó, Àð-âàäûìû ìÿí îõ-øàäûì èë áîéó... Éà äà áèðäÿí, éåíÿ ñàíêè éóõóäàí àéûëàðàã, îõóéóðäó: Äöøäö éîëóì Ïîäéà÷åñêàéà áèð ýöí Éåíÿ ýþðäöì, éåíÿ òàïäûì ìÿí îíó. Àíúàã ùå÷ êÿñ îíóí áó ñåâèíúèíÿ øÿðèê îëìóðäó: è÷êè éîëäàøû äèíèá äàíûøìûð, ùÿòòà îíóí áó ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ ÿäàâÿòëÿ, ùÿì äÿ øöáùÿ èëÿ áàõûðäû. Áóðàäà áèð àäàì âàðäû êè, öçäÿí ãóëëóãäàí ÷ûõìûø ìÿìóðà îõøàéûðäû. Î, àéðûúà îòóðìóøäó, ãàáàüûíäà àðàã øöøÿñè âàðäû; àðàáèð àðàãäàí è÷èá ÿòðàôûíà áàõûðäû. Î äà åëÿ áèë ùÿéÿúàí è÷èíäÿ èäè. 16
ÛÛ Ðàñêîëíèêîâ èçäèùàìà þéðÿíìÿìèøäè; ÿââÿëäÿ äåäèéèìèç êèìè, õöñóñèëÿ ñîí âàõòëàðäà, àäàì îëàí éåðäÿí ãà÷ûðäû. Àììà èíäè íÿäÿíñÿ àäàìëàðà éàõûí îëìàã èñòÿéèðäè. Îíóí äàõèëèíäÿ ñàíêè éåíè áèð øåé ÿìÿëÿ ýÿëèð, åéíè çàìàíäà î, èíñàíëàðà éàõûí îëìàã àðçóñó äóéóðäó. Áó áèð àé è÷ÿðèñèíäÿ áöòöí äèããÿòèíè úÿëá åäÿí ñûõûíòûäàí, ãÿìýèíëèê ýÿòèðÿí ùÿéÿúàíäàí åëÿ éîðóëìóøäó êè, áèðúÿ äÿãèãÿ äÿ îëñà áàøãà áèð àëÿìäÿ – ãîé áó àëÿì íåúÿ áèð àëÿì îëóðñà-îëñóí – íÿôÿñ àëìàã èñòÿéèðäè. Áóíà ýþðÿ äÿ è÷êè äöêàíû íÿ ãÿäÿð ÷èðêëè âÿ öôóíÿòëè îëñà äà, î, ìÿìíóíèééÿòëÿ áóðàäà îòóðóá ãàëäû. Äöêàí ñàùèáè àéðû áèð îòàãäà èäè; ëàêèí î, ùàðàäàíñà ïèëëÿêÿíëÿ åíÿðÿê òåç-òåç áàø îòàüà ýÿëèðäè: ùÿð øåéäÿí ÿââÿë îíóí èðè, ãûðìûçû ãàòëàãëû, éàüëàíìàìûø, ãÿøÿíý óçóíáîüàç ÷ÿêìÿñè ýþçÿ ÷àðïûðäû. ßéíèíÿ ÷óõà âÿ éàìàíúà ÷èðêëÿíìèø ãàðà àòëàñ æèëåò ýåéìèøäè, ãàëñòóêó éîõ èäè; öçö èñÿ, åéíÿí äÿìèð ãûôûë êèìè, åëÿ áèë éàüëàíìûøäû. Ïèøòàõòàíûí äàëûíäà îí äþðä éàøëû áèð óøàã äóðìóøäó; îíäàí êè÷èê îëàí áàøãà áèð óøàã äà âàðäû, ìöøòÿðèëÿð áèð øåé èñòÿéÿíäÿ î ýÿòèðèðäè. Ïèøòàõòàíûí öñòöíäÿ äîüðàíìûø õèéàð, ãàðà ñóõàðû âÿ õûðäà-õûðäà êÿñèëìèø áàëûã âàðäû; áöòöí áó øåéëÿðäÿí ÷îõ ïèñ ãîõó ýÿëèðäè. È÷ÿðè åëÿ áöðêö èäè êè, àäàì ùå÷ îòóðà áèëìèðäè; ùÿð øåéäÿí åëÿ àðàã ãîõóñó ýÿëèðäè êè, äåéèðäèí, åëÿ áó ùàâàäàí àäàì áåøúÿ äÿãèãÿäÿ êåôëÿíÿ áèëÿð. Åëÿ òÿñàäöôëÿð îëóð êè, ýþðöðñÿí, ùå÷ òàíûø îëìàäûüûìûç áèð àäàìëà, ùå÷ áèðúÿ êÿëìÿ äÿ ñþç ñþéëÿìÿäÿí, ëàï åëÿ èëê áàõûøäà, áèðäÿí ìàðàãëàíìàüà áàøëàéûðûã. Ðàñêîëíèêîâäàí áèð àç êÿíàðäà îòóðàí âÿ ãóëëóãäàí ÷ûõìûø ìÿìóðà îõøàéàí àäàì îíà áåëÿ òÿñèð áàüûøëàäû. Ðàñêîëíèêîâ ñîíðàëàð áó èëê òÿÿññöðàòû áèð íå÷ÿ äÿôÿ õàòûðëàäû, ùÿòòà îíó áàø âåðÿúÿê áèð ùàäèñÿíèí ãàáàãúàäàí öðÿéÿ äàìàí áèð äóéüóñó ùåñàá åòìèøäè. Î, åëÿ áèð óúäàí ìÿìóðà áàõûðäû; ùÿì äÿ îíà ýþðÿ áàõûðäû êè, ìÿìóð ýþçöíö îíäàí ÷ÿêìèðäè, ýþðöíöð î àäàì ÷îõ èñòÿéèðäè êè, Ðàñêîëíèêîâëà ñþùáÿò åëÿñèí. È÷êè äöêàíûíäà îëàí áàøãà àäàìëàðà èñÿ, î úöìëÿäÿí äöêàí ñàùèáèíèí þçöíÿ äÿ, î àäÿò åòäèéè áèð øåé êèìè, ùÿòòà úàí ñûõûíòûñû èëÿ, áèð ãÿäÿð äÿ òÿêÿááöðëö áèð åòèíàñûçëûãëà áàõûðäû, ñàíêè îíëàð àøàüû âÿçèééÿòäÿ îëàí âÿ èíêèøàôúà îíäàí àøàüûäà äóðàí àäàìëàðäû, îíëàðëà îíóí ùå÷ áèð ñþç-ñþùáÿòè îëà áèëìÿçäè. Áó ìÿìóðóí éàøû ÿëëèíäÿí ÷îõ îëàðäû; îðòà áîéëó, ìþùêÿì áÿäÿíëè áèð àäàìäû; ñà÷û àüàðìàüà áàøëàéûðäû; áàøûíûí õåéëè éåðè äàçëàøìûøäû; ùÿìèøÿ ñÿðõîøëóã åòäèéèíäÿí ñàðû, ùÿòòà áèð ãÿäÿð éàøûëà ÷àëàí öçö øèøìèøäè; øèøêèí ýþç 17
ãàïàãëàðû àðàñûíäàí èøûëäàéàí õûðäàúà ýþçëÿðè áèð àç ãûçàðìûøäû, ëàêèí úàíëû èäè. Áó àäàìäà íÿñÿ ÷îõ ãÿðèáÿ áèð øåé íÿçÿðÿ ÷àðïûðäû; îíóí áàõûøëàðû åëÿ áèë êè, ùÿòòà áþéöê áèð èôòèõàðëà ïàðûëäàéûðäû; áó áàõûøëàðäà ìÿíà äà âàðäû, àüûë äà, ëàêèí åéíè çàìàíäà, îíëàðäà ñàíêè ñÿðñÿìëèê äóéóëóðäó. Îíóí ÿéíèíäÿ êþùíÿ, úûðûã áèð ãàðà ôðàê âàðäû; ôðàêûí áèðúÿ äöéìÿñè ãàëìûøäû, î áèðèëÿð ãûðûëûá òþêöëìöøäö; áó äöéìÿ äÿ àç ãàëûðäû ãîïóá äöøñöí; ôðàêûíû î áó äöéìÿ èëÿ äöéìÿëÿéèðäè, áóíóíëà äà, ýþðöíöð, ÿäÿá-ÿðêàíäàí êÿíàð îëìàã èñòÿìèðäè. Ãÿäÿê æèëåòèíèí àëòûíäàí òàìàì ÿçèëìèø, ÷èðêëÿíìèø, øÿðàá òþêöëìöø äþøëöéö ýþðöíöðäö. Öçö, ìÿìóð ãàéäàñû èëÿ ãûðõûëìûøäû, àíúàã ÷îõäàí ãûðõûëìûøäû, ÷öíêè ÷àë âÿ ñÿðò òöêëÿð ñûõ-ñûõ ÷ûõàðàã öçöíö áàñìûøäû. Áó àäàìûí ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ äÿ ùÿãèãÿòÿí ìÿìóðëàðà õàñ îëàí áèð ìþòÿáÿðëèê âàðäû. Ëàêèí î þçöíö íàðàùàò ùèññ åäèðäè; ñà÷ûíû ÿëëÿðè èëÿ ãàðûøäûðûð, éûðòûã äèðñÿêëÿðèíè è÷êè òþêöëìöø, éàïûøãàí êèìè ÿëÿ éàïûøàí ñòîëà ãîéóá, áàøûíû àðàáèð äÿðäëèäÿðäëè ÿëëÿðè è÷èíÿ àëûðäû. Àõûðäà î äöç Ðàñêîëíèêîâóí öçöíÿ áàõûá, ìþùêÿì áèð ñÿñëÿ áÿðêäÿí äåäè: – Ùþðìÿòëè úÿíàá, úÿñàðÿò åäèá, ëÿéàãÿòëè ñþùáÿò ö÷öí ñèçÿ ìöðàúèÿò åäÿ áèëÿðÿììè? Çèðà ñèç ùÿð÷ÿíä éàõøû áèð ýþðêÿìÿ ìàëèê äåéèëñèíèç, àììà ìÿíèì òÿúðöáÿì ñèçèí îõóìóø âÿ è÷êèéÿ àäÿò åòìÿìèø áèð àäàì îëäóüóíóçó íÿçÿðèìÿ ÷àòäûðûð. Ìÿí þçöì ùÿìèøÿ òÿùñèëëÿ áèðëÿøìèø ñÿäàãÿòëè ùèññëÿðÿ ùþðìÿò åòìèøÿì. Áóíäàí ÿëàâÿ, òèòóëéàðíû ñîâåòíèêÿì, ôàìèëèéàì äà Ìàðìåëàäîâäóð; òèòóëéàðíû ñîâåòíèê. Úÿñàðÿò åäèá ñîðóøóðàì: èëòèôàò áóéóðóá ãóëëóã åäèðñèíèçìè? Úàâàí îüëàí: – Õåéð, îõóéóðàì... – äåéÿ úàâàá âåðäè; î, ãèñìÿí áó àäàìûí ùÿì áåëÿ õöñóñè áèð òÿìòÿðàãëà äàíûøìàñûíà, ùÿì äÿ äöç îíà ìöðàúèÿò åòìÿñèíÿ òÿÿúúöá åòäè. Áóíäàí àçúà ÿââÿë î àíè îëàðàã áèð àäàìëà, ùÿð íÿ øÿêèëäÿ îëóð-îëñóí, éàõûíëûã åòìÿê àðçóñó äóéìóøäó, ëàêèí èíäè, áó àäàì äîüðóäàí äà îíà ìöðàúèÿò åäèá, èëê äÿôÿ ñþç ñþéëÿäèêäÿ î éåíÿ äÿ äÿéèøäè: éåíÿ ÿââÿëêè êèìè, îíà éàõûíëàøàí éà àíúàã éàõûíëàøìàã èñòÿéÿí ùÿð áèð éàä àäàìà ãàðøû äóéäóüó èêðàù âÿ íèôðÿò ùèññèíè äóéäó. Ìÿìóð: – Äåìÿëè, òÿëÿáÿñèíèç, éà äà ÿââÿëëÿð òÿëÿáÿ îëìóñóíóç, – äåéÿ ñÿñëÿíäè. – Ìÿí åëÿ äÿ ýöìàí åäèðäèì! Ùþðìÿòëè úÿíàá, òÿúðöáÿ, óçóí çàìàí äàâàì åäÿí òÿúðöáÿ þçöíö ùèññ åòäèðèð! – Î, þç-þçöíö þéìÿê ÿëàìÿòè îëàðàã, áàðìàüûíû àëíûíà ãîéäó. – Òÿëÿáÿ îëìóñóíóç, éà äà åëì àëÿìèíäÿ äîëàøìûñûíûç! Èúàçÿ âåðèí... 18
Î, éåðèíäÿí ãàëõäû, ñÿíòèëÿäè, ãàáàüûíäàêû àðàã øöøÿñèíè âÿ ñòÿêàíû ýþòöðöá, Ðàñêîëíèêîâà ñàðû ýÿëäè, îíäàí áèð àç éàíà îòóðäó. Î, êåôëè èäè, ëàêèí ýþçÿë âÿ çèðÿê äàíûøûðäû, àíúàã ùÿðäÿíáèð àçúà äàíûøäûüûíû ÷àøäûðûð, ñþçöíö óçàäûðäû. Î íÿ èñÿ áþéöê áèð åùòèðàñëà ñþùáÿòÿ áàøëàäû, ñàíêè áèð àé èäè ùå÷ êÿñëÿ äàíûøìàìûøäû. Î, àç ãàëà ëàï òÿíòÿíÿ èëÿ ñþçÿ áàøëàäû: – Ùþðìÿòëè úÿíàá, êàñûáëûã àéûá äåéèë, – áó áèð ùÿãèãÿòäèð! Ìÿí îíó äà áèëèðÿì êè, ÿééàøëûã äà éàõøû øåé äåéèë, – áó äà ùÿãèãÿòäèð. Àììà ùþðìÿòëè úÿíàá, éîõñóëëóã àéûáäûð. Êàñûáëûãäà ñèç ùÿëÿ äÿ ôèòðè ùèññëÿðèíèçèí íÿúèáëèéèíè ìöùàôèçÿ åäèðñèíèç, éîõñóëëóãäà èñÿ ùå÷ êÿñ ùå÷ âàõò áó ùèññëÿðèíèí íÿúèáëèéèíè ìöùàôèçÿ åäÿ áèëìÿç. Éîõñóëëóã öñòöíäÿ àäàìû, äàùà àðòûã òÿùãèð åòìÿê ö÷öí, èíñàí ìÿúëèñèíäÿí ñöïöðýÿ èëÿ ñöïöðöá áàéûðà àòûðëàð, ùå÷ àüàúëà äà ãîâìóðëàð; éàõøû äà åäèðëÿð, ÷öíêè éîõñóëëóãäà ìÿí þçöì-þçöìö áèðèíúè îëàðàã òÿùãèð åòìÿéÿ ùàçûðàì. Áóðàäàí äà éîë áèðáàøà è÷êè äöêàíûíà ýåäèð! Ùþðìÿòëè úÿíàá, áèð àé áóíäàí ÿââÿë ú. Ëåáåçéàòíèêîâ ìÿíèì àðâàäûìû áÿðê äþéìöøäö, îíó äà áèëèí êè, ìÿíèì àðâàäûì ìÿíèì êèìè äåéèë! Áàøà äöøöðñöíöçìö? Èúàçÿ âåðèí ñèçäÿí áèð øåéè äÿ ñîðóøàì, – ëàï åëÿúÿ àäè ìàðàã ö÷öí: ñèç èëòèôàò áóéóðóá, ýåúÿëÿð Íåâàäà, îò áàðàêëàðûíäà ãàëìûñûíûçìû? Ðàñêîëíèêîâ: – Õåéð, – äåäè, – ãàëìàìûøàì. Áó íÿ îëàí øåéäèð? – Àììà ìÿí îðàäàí ýÿëèðÿì, þçö äÿ áåø ýåúÿäèð êè, îðàäà ãàëûðàì... Ìàðìåëàäîâ àðàãäàí áèð ñòÿêàí òþêöá è÷äè, ôèêðÿ ýåòäè. Äîüðóäàí äà îíóí ïàëòàðûíûí, ùÿòòà ñà÷ûíûí îðà-áóðàñûíà éàïûøûá ãàëìûø îò ãûðûíòûëàðû ýþðöíöðäö. ×îõ ýöìàí êè, î áåø ýöíäöð ùå÷ ñîéóíìàìûø âÿ ÿëöçöíö éóìàìûøäû. Õöñóñèëÿ ÿëëÿðè ÷îõ ÷èðêäè: éàüëû âÿ ãûðìûçû èäè, äûðíàãëàðû ãàïãàðà èäè. Îíóí äàíûøûüû åëÿ áèë ùàìûäà öìóìè, ëàêèí òÿíáÿë áèð ìàðàã îéàòäû. Õèäìÿò÷è óøàãëàð ïèøòàõòàíûí äàëûíäà àñòàäàí ýöëìÿéÿ áàøëàäûëàð. Äöêàí ñàùèáè áó “îéóíáàç”à ãóëàã àñìàã ö÷öí åëÿ áèë êè, ãÿñäÿí éóõàðû îòàãäàí àøàüû åíäè, òÿíáÿë-òÿíáÿë, ëàêèí âöãàðëà ÿñíÿéÿðÿê, ýÿëèá áèð àç êÿíàðäà îòóðäó. Ýþðöíöð, Ìàðìåëàäîâó áóðàäà ÷îõäàí òàíûéûðäûëàð. Éÿãèí êè, î, òàíûìàäûüû ìöõòÿëèô àäàìëàðëà áóðàäà òåç-òåç ñþùáÿò åòäèéè ö÷öí áåëÿ òÿìòÿðàãëà äàíûøìàüà àäÿò åòìèøäè. Áÿçè ÿééàøëàðäà áó àäÿò áèð åùòèéàú øÿêëèíè àëûð, ÿí ÷îõ äà î ÿééàøëàðäà êè, åâäÿ îíëàðëà ñÿðò âÿ àìàíñûç ðÿôòàð åäèðëÿð. Áóíà ýþðÿ îíëàð è÷êè ìÿúëèñëÿðèíäÿ ùÿìèøÿ 19
ñàíêè þçëÿðèíÿ ùàãã ãàçàíäûðìàüà, ÿýÿð ìöìêöíñÿ, ùÿòòà ùþðìÿò ãàçàíìàüà ÷àëûøûðëàð. Äöêàí÷û áÿðêäÿí äåäè: – Îéóíáàç! ßýÿð ìÿìóðñàí – áÿñ íèéÿ èøëÿìèðñÿí, íèéÿ ãóëëóã åëÿìèðñÿí? Ìàðìåëàäîâ àíúàã Ðàñêîëíèêîâà ìöðàúèÿò åäÿðÿê, îíà úàâàá âåðäè, ñàíêè ñóàëû îíà Ðàñêîëíèêîâ âåðìèøäè: – Íèéÿ ãóëëóã åëÿìèðÿì, ùþðìÿòëè úÿíàá, íèéÿ ãóëëóã åëÿìèðÿì? Éîõñà ñèç åëÿ áèëèðñèíèç êè, áåëÿ áîø éåðÿ ñöðöíìÿêäÿí ìÿíèì öðÿéèì àüðûìûð? ú.Ëåáåçéàòíèêîâ áèð àé áóíäàí ÿââÿë þç ÿëè èëÿ ìÿíèì àðâàäûìû äþéÿíäÿ, ìÿí äÿ ñÿðõîø ùàëäà òàõòûí öñòöíäÿ óçàíàíäà, åëÿ áèëèðñèíèç, ìÿí îíäà ÿçàá ÷ÿêìèðäèì? Èúàúÿ âåðèí, úàâàí îüëàí, ñèçäÿí áèð øåé ñîðóøóì: ùå÷ åëÿ îëóáìó êè... áÿëè!.. ýåäèá öìèäñèç éåðÿ áèð àäàìäàí áîðú èñòÿéÿñèíèç? – Îëóá... àíúàã íåúÿ éÿíè öìèäñèç éåðÿ? – Éÿíè îíà ýþðÿ öìèäñèç éåðÿ êè, – ÿââÿëäÿí áèëèðñèíèç, áóíäàí ùå÷ áèð øåé ÷ûõìàéàúàã. Ìÿñÿëÿí, ñèç ÿââÿëúÿäÿí âÿ ãÿòè áèëèðñèíèç êè, áó àäàì, áó ñîí äÿðÿúÿ õîøíèééÿò, õåéèðõàù âÿòÿíäàø ñèçÿ ãÿòè ñóðÿòäÿ ïóë âåðìÿéÿúÿê; ñîðóøóðàì: àõû íèéÿ äÿ âåðñèí? Àõû î áèëèð êè, ìÿí áó ïóëó îíà ãàéòàðìàéàúàüàì! Ìÿíÿ ðÿùìè ýÿëäèéè ö÷öí âåðñèí? Ëàêèí ú. Ëåáåçéàòíèêîâ éåíè ôèêèðëÿðè èçëÿéÿí àäàìäûð, áó éàõûíäà î ìÿíÿ äåäè êè, áèçèì çàìàíûìûçäà áàøãàñûíà ðÿùì åòìÿê åëì òÿðÿôèíäÿí ãàäàüàí åäèëìèøäèð; ñèéàñè èãòèñàäûí ðÿâàú òàïäûüû Èíýèëòÿðÿäÿ èíäè áåëÿ åäèðëÿð. Ñîðóøóðàì: íèéÿ àõû î âåðñèí? Áÿëè, ãàáàãúàäàí áèëÿ-áèëÿ êè, âåðìÿéÿúÿê – éåíÿ äÿ éîëà äöøöðñöíöç âÿ... Ðàñêîëíèêîâ ñîðóøäó: – Îíäà äàùà ýåòìÿê íèéÿ? – ßýÿð ýåòìÿéÿ àéðû àäàì éîõñà, àéðû éåð éîõñà, îíäà íåúÿ îëñóí? Àõû ùÿð áèð àäàì ùå÷ îëìàñà ýÿðÿê áèð éåðÿ ýåäÿ áèëñèí. Áÿëè, åëÿ âàõò îëóð êè, àäàì ìöòëÿã ýÿðÿê áèð éåðÿ ýåòñèí – ùàðà îëóð-îëñóí! Ìÿíèì äîüìà ãûçûì äà áèðèíúè äÿôÿ ñàðû áèëåòëÿ ýåäÿíäÿ, ìÿí äÿ ýåòäèì... – Ìàðìåëàäîâ áèð ãÿäÿð íàðàùàò ùàëäà Ðàñêîëíèêîâà áàõàðàã, ñþçàðàñû ÿëàâÿ åòäè: – ...÷öíêè ìÿíèì ãûçûì ñàðû áèëåòëÿ éàøàéûð. – Ïèøòàõòà äàëûíäà äóðàí èêè õèäìÿò÷è óøàã ïûããûëäàéûá ýöëäö, äöêàí÷û þçö äÿ ýöëöìñÿäè, Ìàðìåëàäîâ áóíó ýþðöá äÿðùàë âÿ ýþðöíöð ñàêèòúÿ äåäè: – Åéáè éîõäóð, ùþðìÿòëè úÿíàá, åéáè éîõäóð! Åéáè éîõäóð! Áåëÿ øåéëÿð äàùà ìÿíè äàðûõäûðìûð, ÷öíêè áóíëàð ùàìûéà ìÿëóìäóð, áöòöí ýèçëè 20
øåéëÿð àøêàðà ÷ûõûð; ìÿí áóíà íèôðÿòëÿ äåéèë, ñàêèò áàõûðàì. Ãîé íÿ äåéèðëÿð, äåñèíëÿð! “Áÿíè-àäÿìäèð!” Èúàçÿ âåðèí, úàâàí îüëàí, ñèç... Éîõ, ãîé äàùà ãöââÿòëè, äàùà òÿñèðëè äåéèì: ñèç áó ñààò ìÿíÿ áàõäûüûíûç ùàëäà ãÿòè äåéÿ áèëÿðñèíèçìè, éà úÿñàðÿò åäèá äåéÿ áèëÿðñèíèçìè êè, ìÿí äîíóç äåéèëÿì? Ðàñêîëíèêîâ ùå÷ áèð êÿëìÿ äÿ äàíûøìàäû. Îòàãäà éåíÿ äÿ àñòàäàí ýöëäöëÿð. Íàòèã éåíÿ äÿ îíëàðûí ñàêèò îëìàñûíû ýþçëÿäè âÿ áó äÿôÿ ùÿòòà äàùà àðòûã áèð ëÿéàãÿòëÿ ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Éàõøû äà! Éàõøû äà, ãîé ìÿí äîíóç îëóì, àììà î õàíûìäûð! Ìÿí ùåéâàí ñèôÿòè àëìûøàì, àììà Êàòåðèíà Èâàíîâíà, ìÿíèì àðâàäûì – òÿùñèë ýþðìöø áèð àäàìäûð, þçö äÿ øòàáñ-çàáèò ãûçûäûð. Ãîé, ãîé ìÿí ëàï ÿúëàô îëóì, àõû î éöêñÿê áèð ãÿëáÿ ìàëèêäèð, ùÿì äÿ íÿúèá ùèññëÿðëÿ òÿðáèéÿëÿíìèøäèð. Áóíóíëà áåëÿ... àù, îíóí ìÿíÿ éàçûüû ýÿëñÿéäè! Ùþðìÿòëè úÿíàá, ùþðìÿòëè úÿíàá, àõû ùÿð àäàìûí ýÿðÿê ùå÷ îëìàñà åëÿ áèð éåðè îëñóí êè, îðàäà îíà äà éàçûüû ýÿëÿí îëñóí! Àììà Êàòåðèíà Èâàíîâíà àëèúÿíàá áèð àðâàä îëñà äà, ÿäàëÿòñèçäèð... Ùÿð÷ÿíä ìÿí þçöì äÿ áàøà äöøöðÿì êè, î ìÿíèì áèð÷ÿéèìè éîëàíäà äà àéðû øåé ö÷öí äåéèë, àíúàã ìÿíÿ öðÿéè éàíäûüû ö÷öí éîëóð (Ìàðìåëàäîâ éåíÿ äÿ ýöëöø ñÿñèíè åøèäèá, òàì áèð ëÿéàãÿòëÿ þç ñþçöíö òÿñäèã åòäè: – ÷öíêè, úàâàí îüëàí, ùå÷ ñûõûëìàäàí òÿêðàð åäèðÿì: î ìÿíèì áèð÷ÿéèìè éîëóð). Àíúàã, èëàùè, ùå÷ îëìàñà î áèðúÿ äÿôÿ... Éîõ! Éîõ! Áöòöí áóíëàð ÿáÿñäèð, ùå÷ äåìÿê äÿ ëàçûì äåéèë! Ëàçûì äåéèë!.. ×öíêè ìÿíèì èñòÿäèéèì áèð íå÷ÿ äÿôÿ îëìóøäóð, áèð íå÷ÿ äÿôÿ ìÿíÿ ðÿùì åòìèøëÿð, àììà... íÿ åòìÿëè, ìÿíèì õàñèééÿòèì áåëÿäèð, ìÿí àíàäàíýÿëìÿ ùåéâàíàì! Äöêàí÷û ÿñíÿéÿðÿê äåäè: – ßëáÿòòÿ! Ìàðìåëàäîâ ãÿòè áèð ùÿðÿêÿòëÿ éóìðóüóíó ñòîëà âóðäó: – Íÿ åòìÿëè, ìÿíèì õàñèééÿòèì áåëÿäèð. Áèëèðñèíèçìè, áèëèðñèíèçìè, úÿíàá, ìÿí ùÿòòà îíóí úîðàáûíû äà ñàòûá è÷êèéÿ âåðìèøÿì! Àéããàáûñûíû éîõ åé, àéàããàáû îëñàéäû, éåíÿ áèð øåéÿ îõøàðäû, úîðàáûíû, îíóí úîðàáûíû ñàòûá è÷êèéÿ âåðìèøÿì! Êå÷è òöêöíäÿí îëàí ëÿ÷ÿéèíè äÿ ñàòûá è÷êèéÿ âåðìèøÿì. Áó ëÿ÷ÿéè îíà áàüûøëàìûøäûëàð; áó îíóí þçöíöíêö èäè, ìÿíèìêè äåéèëäè, ìÿí àëìàìûøäûì. Áèç ñîéóã áèð îòàãäà éàøàéûðûã; áó ãûø îíà ñîéóã äÿéìèøäè; þñêöðöð, þñêöðÿíäÿ èíäè äþøöíäÿí ãàí ýÿëèð. Ö÷ äÿ êþðïÿ óøàüûìûç âàð. Êàòåðèíà Èâàíîâíà ñÿùÿðäÿí àõøàìà êèìè èøëÿéèð, éóéóá òÿìèçëÿéèð, óøàãëàðû äà éóéóíäóðóð, ÷öíêè ëàï 21
óøàãëûãäàí òÿìèçëèéÿ àäÿò åòìèøäèð; þçöíöí äÿ êè, úèéÿðëÿðè çÿèôäèð, âÿðÿì õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëà áèëÿð, ìÿí áóíó ùèññ åäèðÿì! Åëÿ áèëèðñèíèç ùèññ åòìèðÿì? Íÿ ãÿäÿð ÷îõ è÷èðÿìñÿ, áèð î ãÿäÿð ÷îõ ùèññ åäèðÿì. Îíà ýþðÿ äÿ è÷èðÿì êè, è÷êèäÿ ìÿðùÿìÿò âÿ ùèññ àõòàðûðàì... È÷èðÿì, ÷öíêè áÿðê ÿçàá ÷ÿêìÿê èñòÿéèðÿì! Ìàðìåëàäîâ áóíó äåéèá öìèäñèçëèê è÷èíäÿ áàøûíû ñòîëà ñàðû ÿéäè. Ñîíðà éåíÿ äÿ áàøûíû ãàëäûðûá ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Úàâàí îüëàí, ñèçèí öçöíöçäÿ ìÿí áèð êÿäÿð èôàäÿñè îõóéóðàì. Ñèç è÷ÿðè ýèðÿí êèìè ìÿí áó êÿäÿðè ñèçèí öçöíöçäÿ îõóäóì, îíà ýþðÿ äÿ äÿðùàë ñèçÿ ìöðàúèÿò åòäèì. Ìÿí þç ùÿéàòûìû ñèçÿ íàüûë åòìÿêëÿ þçöìö áó òÿíáÿë âÿ àâàðà àäàìëàðûí ãàáàüûíäà áèàáûð åëÿìÿê ôèêðèíäÿ äåéèëÿì, áóíñóç äà îíëàð ùÿð øåéè áèëèðëÿð, – áóíó ñþéëÿìÿêëÿ ìÿí, òÿùñèë àëìûø ùÿññàñ áèð àäàì àõòàðûðàì. Áèëèí êè, ìÿíèì àðâàäûì ãóáåðíèéàíûí íÿúèá äâîðéàíëàð èíñòèòóòóíäà òÿðáèéÿ àëìûøäûð, áóðàõûëûø ýåúÿñèíäÿ ãóáåðíàòîðóí âÿ áàøãà øÿõñëÿðèí ãàðøûñûíäà þðïÿêëÿ ðÿãñ åòìèøäèð, áóíà ýþðÿ äÿ ãûçûë ìåäàë âÿ òÿðèôíàìÿ àëìûøäûð. Ìåäàëû... áÿëè, ìåäàëû ñàòìûøûã... þçö äÿ ÷îõäàí ñàòìûøûã... Ùÿ!.. Òÿðèôíàìÿ èñÿ ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ñàíäûãäà éàòûá ãàëûð, áó éàõûíäà Êàòåðèíà Èâàíîâíà îíó ìÿíçèë ñàùèáÿñèíÿ ýþñòÿðäè. Ùÿð÷ÿíä îíóí åâ ñàùèáÿñèëÿ ùÿìèøÿ äàâà-äàëàøû îëóð, àíúàã î ùå÷ îëìàñà áèð àäàìûí ãàáàüûíäà þéöíìÿê, êå÷ìèø õîøáÿõò ýöíëÿðèíè îíà íàüûë åòìÿê èñòÿìèøäè... Ìÿí îíó ãûíàìûðàì, éîõ, ãûíàìûðàì, ÷öíêè îíóí êå÷ìèø ùÿéàòûíäàí áèðúÿ áó õàòèðÿ ãàëìûøäûð, ãàëàí ùÿð øåé ìÿùâ îëóá ýåòìèøäèð! Áÿëè, áÿëè, î ùèðñëè, ìÿüðóð, ùå÷ êÿñèí ãàáàüûíäà ÿéèëìÿéÿí áèð àäàìäûð. Äþøÿìÿíè äÿ þçö éóéóð, éàâàí ãàðà ÷þðÿêëÿ äÿ äîëàíûð, àììà þçöíÿ ãàðøû ùþðìÿòñèçëèéÿ éîë âåðìèð. Áóíà ýþðÿ ú. Ëåáåçéàòíèêîâóí êîáóäëóüóíó úàâàáñûç ãîéìàã èñòÿìÿäè; ú. Ëåáåçéàòíèêîâ äà áóíóí öñòöíäÿ îíó äþéÿíäÿ, î äþéöëìÿêäÿí äàùà àðòûã òÿùãèð åäèëäèéè ö÷öí éàòàüà äöøäö. Ìÿí îíó äóë àëìûøàì; þçöíöí äÿ áèð-áèðèíäÿí àçúà êè÷èê ö÷ óøàüû âàðäû. ßââÿëêè ÿðè ïèéàäà çàáèòè èìèø; îíó ñåâèðìèø; ñåâäèéè ö÷öí äÿ îíà ãîøóëóá àòàñû åâèíäÿí ãà÷ûáìûø. ßðèíè ùÿääèíäÿí àðòûã èñòÿéèðìèø; ëàêèí î ãóìàðà ãóðøàíìûø, ìÿùêÿìÿéÿ äöøìöø, åëÿúÿ äÿ þëöá ýåòìèøäèð. Àõûð âàõòëàðäà ÿðè îíó äþéöðìöø, î äà áóíóí úàâàáûíû âåðèðìèø, áîðúëó ãàëìûðìûø, ìÿíÿ áó îëäóüó êèìè, ùÿì äÿ ëàï ñÿíÿäëÿðëÿ ìÿëóìäóð; áóíóíëà áåëÿ ùÿëÿ èíäè äÿ îíó ýþç éàøû èëÿ õàòûðëàéûð, îíó íöìóíÿ ýþñòÿðèá ìÿíè äàíëàéûð; ìÿí áóíà ñåâèíèðÿì, ÷öíêè õÿéàëûíäà äà îëñà áèð çàìàíëàð õîøáÿõò îëäóüóíó çÿíí åäèð. ßðè þëÿíäÿí ñîíðà î, 22
ö÷ êþðïÿ óøàãëà óçàã, âÿùøè áèð ãÿçàäà ãàëìûøäû; îíäà ìÿí äÿ îðàäà ãóëëóã åäèðäèì. Ìÿí úöðáÿúöð ùàäèñÿëÿð ýþðìöøÿì, àììà î åëÿ áèð éîõñóëëóã è÷èíäÿ éàøàéûðäû êè, áóíó ùå÷ äåìÿéÿ ñþç òàïìûðàì. Îíóí àòà-àíàñû, áöòöí ãîùóì-ÿãðÿáàñû îíäàí öç äþíäÿðìèøäè. Î äà ìÿüðóð èäè, ùÿääèíäÿí àðòûã ìÿüðóð èäè. Åëÿ î çàìàí, ùþðìÿòëè úÿíàá, åëÿ î çàìàí ìÿí îíà åâëÿíìÿê òÿêëèôèíäÿ îëäóì, ÷öíêè îíóí ÷ÿêäèéè ÿçàáà ìÿí ñàêèò áàõà áèëìèðäèì. Ìÿí þçöì äÿ äóë èäèì, áèðèíúè àðâàäûìäàí îí äþðä éàøëû áèð ãûçûì ãàëìûøäû... Èíäè þçöíöç ôèêèðëÿøèí: î, îõóìóø âÿ òÿðáèéÿ àëìûø áèð ãàäûíäû, þçö äÿ ìÿøùóð áèð ôàìèëèéàäàíäû, èíäè ýþðöí îíóí éîõñóëëóüó íÿ äÿðÿúÿéÿ ýÿëèá ÷àòìûøäû êè, î, ìÿíÿ ÿðÿ ýåòìÿéÿ ðàçû îëäó. Àíúàã íåúÿ ðàçû îëäó! Ýþç éàøû òþêÿ-òþêÿ, ùþíêöð-ùþíêöð àüëàéà-àüëàéà ðàçû îëäó! ×öíêè àéðû ÿëàúû éîõ èäè. Áàøà äöøöðñöíöçìö, áàøà äöøöðñöíöçìö, ùþðìÿòëè úÿíàá, àéðû ÿëàúû éîõ èäè íÿ äåìÿêäèð?! Éîõ? Ñèç ùÿëÿ áóíó áàøà äöøìöðñöíöç... Äöç áèð èë ìÿí þç âÿçèôÿìè ïàê âÿ ìöãÿääÿñ éåðèíÿ éåòèðäèì, áóíà ùå÷ òîõóíìàäûì äà (î áàðìàüûíû ãàáàüûíäàêû àðàã øöøÿñèíÿ âóðäó), ÷öíêè ìÿíèì ãÿëáèì âàð. Àíúàã éåíÿ äÿ îíóí õîøóíà ýÿëìÿäèì, áó éàíäàí äà èøäÿí ÷ûõäûì; áóíóí äà òÿãñèðè ìÿíäÿ äåéèëäè: äÿôòÿðõàíàäà äÿéèøèêëèê îëìóøäó; áàõ, îíäà áóíà ÿë àòäûì! Èíäè èë éàðûì îëàð êè, áèç áèð ÷îõ éåðëÿðè ýÿçäèêäÿí, áàøûìûç áèð ÷îõ ìöñèáÿòëÿð ÷ÿêäèêäÿí ñîíðà àõûðäà ýÿëèá, ÷îõëó àáèäÿëÿðëÿ áÿçÿäèëìèø áó ýþçÿë øÿùÿðÿ ÷ûõäûã. Áóðàäà äà þçöìÿ ãóëëóã òàïäûì... Òàïäûì äà, èòèðäèì äÿ. Áàøà äöøöðñöíöçìö? Àíúàã áóðàäà þç òÿãñèðèì óúóíäàí èòèðäèì, ÷öíêè ìÿíèì õàñèééÿòèì þçöíö áöðóçÿ âåðäè... Èíäè áèç Àìàëèéà Ôéîäîðîâíà Ëèïïåâåõçåëèí ìÿíçèëèíäÿ, áèð áóúàãäà éàøàéûðûã, àíúàã íÿ èëÿ éàøàéûðûã, ìÿíçèë êèðàéÿñèíè ùàðàäàí âåðèðèê – áóíäàí õÿáÿðèì éîõäóð. Îðàäà àõû áèçäÿí áàøãà äà éàøàéàíëàð ÷îõäóð... Áèð ùàé-êöé, áèð áèàáûð÷ûëûã îëóð – ýÿë ýþðÿñÿí... Ùÿ!.. áÿëè... Áó çàìàí ìÿíèì áèðèíúè àðâàäûìäàí îëàí ãûçûì äàùà áþéöìöøäö. Áó ãûçûì þýåé àíàñûíäàí íÿ ìöñèáÿòëÿð ÷ÿêìÿäè... áó áàðÿäÿ ñóñóðàì. ×öíêè Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí ãÿëáè àëèúÿíàá ùèññëÿðëÿ äîëó îëñà äà, î ùèðñëè, ÿñÿáè áèð ãàäûíäûð, ýþðöðñÿí êè, þçöíäÿí ÷ûõûð... Áÿëè! Áóíó ùå÷ éàäà ñàëìàüûí äà ìÿíàñû éîõäóð! Ñîíéà òÿùñèë-òÿðáèéÿ ýþðìÿìèøäèð, – áóíó þçöíöç òÿñÿââöð åäÿ áèëÿðñèíèç. Äþðä èë áóíäàí ãàáàã ìÿí îíóíëà úîüðàôèéà, áèð äÿ öìóìäöíéà òàðèõèíè êå÷ìÿê ôèêðèíÿ äöøäöì; àíúàã ùÿì þçöì áó øåéëÿðè éàõøû áèëìèðÿì, ùÿì äÿ áóíóí ö÷öí ÿìÿëëè áèð äÿðñ êèòàáû éîõ èäè; ÷öíêè î êèòàáëàð êè, âàðäû... áÿëè... Èíäè îíëàð äàùà éîõäóð, ìÿíèì îíà äÿðñ äåìÿéèì äÿ áóíóíëà 23
ãóðòàðäû. Ýÿëèá Èðàí ïàäøàùû Êèðäÿ äàéàíäûã. Ñîíðà î, ùÿää-áöëóüà ÷àòàíäà, áèð íå÷ÿ àøèãàíÿ êèòàá äà îõóäó; áó éàõûíäà äà, úÿíàá Ëåáåçéàòíèêîâóí âàñèòÿñèëÿ, Ëöèñèí ôèçèîëîýèéàñûíû – ëöòôÿí áåëÿ áèð êèòàá åøèòìèñíèçìè? – áþéöê áèð ìàðàãëà îõóäó, ùÿòòà áèçÿ îíäàí àéðû ïàð÷àëàð äà äàíûøäû: áàõ, îíóí áöòöí òÿùñèëè áóíäàí èáàðÿòäèð. Èíäè, ìÿíèì ùþðìÿòëè úÿíàáûì, þç òÿðÿôèìäÿí ñèçÿ áåëÿ áèð ÿëàâÿ ñóàëëà ìöðàúèÿò åäèðÿì: ñèçèí ôèêðèíèçúÿ, êàñûá, àììà èñìÿòëè áèð ãûç íàìóñëó ÿìÿêëÿ ÷îõìó ïóë ãàçàíà áèëÿð? ßýÿð î íàìóñëó èñÿ âÿ õöñóñè áèð èñòåäàäû éîõñà, áèð äÿ êè, ñÿùÿðäÿí àõøàìà êèìè èøëÿìÿçñÿ, ýöíäÿ ùå÷ îí áåø ãÿïèê äÿ ãàçàíà áèëìÿç! Ñòàòñêè ñîâåòíèê Êëîïøòîê Èâàí Èâàíîâè÷, – ëöòôÿí åøèòìèñíèçìè? – Ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ùîëëàíä êÿòÿíèíäÿí àëòû êþéíÿéèí íÿèíêè òèêèø ùàããûíû âåðìÿìèøäèð, ùÿëÿ áèð òÿïèêëÿðèíè éåðÿ äþéÿ-äþéÿ îíà íàëàéèã ñþçëÿð äÿ äåéèá ãîâìóøäóð, áÿùàíÿñè äÿ áó îëìóøäóð êè, ýóéà êþéíÿêëÿðèí éàõàñû ýþòöðöëÿí þë÷öéÿ äöç ýÿëìèð, þçö äÿ ÿéðè òèêèëìèøäèð. Áó éàíäàí äà óøàãëàð àúäûð... Êàòåðèíà Èâàíîâíà äà ÿëëÿðèíè îâóøäóðà-îâóøäóðà îòàãäà ýÿçèøèð, öçöíäÿ äÿ ïàð÷à-ïàð÷à ãûðìûçû ëÿêÿëÿð ÿìÿëÿ ýÿëèð. Áåëÿ õÿñòÿëÿðäÿ áó úöð ëÿêÿëÿð ùÿìèøÿ îëóð. Ýÿçèøÿ-ýÿçèøÿ äÿ Ñîíéàéà äåéèð: “Ìöôòÿõîðóí áèðè ìöôòÿõîð, áèçäÿ éàøàéûðñàí, éåéèá è÷èðñÿí, èñòèäÿí èñòèôàäÿ åëÿéèðñÿí...” Àììà éåìÿê-è÷ìÿê ùàðàäàíäû – ö÷ ýöíëÿðëÿ óøàãëàðûí äèëèíÿ áèð ãûðûã ÷þðÿê äÿ äÿéìèð! Îíäà ìÿí éåðèìäÿ óçàíìûøäûì... Íÿ äåéèì àõû... Ñÿðõîø èäèì, åøèòäèì êè, ìÿíèì Ñîíéàì (î äèëñèç-àüûçñûç, éàçûã áèð ãûçäûð, ìÿñóìúà áèð ñÿñè âàð... ñà÷ëàðû à÷ûã-ñàðûìòûëäûð, þçö àðûãäûð, áÿíèçè äÿ ùÿìèøÿ ñîëüóí îëóð), áÿëè, åøèòäèì êè, ìÿíèì Ñîíéàì îíà äåéèð: “Êàòåðèíà Èâàíîâíà, éîõñà ìÿí î èøÿ ýåäèì?..” Äàðéà Ôðàíñîâíà êè, âàð – î ïèñ íèééÿòëè áèð ãàäûíäûð, ïîëèñ èäàðÿñè äÿ îíà ÷îõäàí áÿëÿääèð, – ö÷ äÿôÿ ìÿíçèë ñàùèáÿñèíäÿí õÿáÿð ýþíäÿðìèøäè... Ñîíðà ýþðäöì êè, Êàòåðèíà Èâàíîâíà îíà èñòåùçà èëÿ äåéèð: “Íÿ îëñóí êè? Íèéÿ ãîðóéóá ñàõëàéûðñàí? ×îõ áþéöê áèð ìàòàùìûø”. Ñèç îíó ìöãÿññèð òóòìàéûí, ìöãÿññèð òóòìàéûí, ùþðìÿòëè úÿíàá! Áó ñþçö äåéÿíäÿ îíóí àüëû þçöíäÿ äåéèëäè: î ùÿéÿúàíëû èäè, õÿñòÿ èäè, óøàãëàð àúûíäàí àüëàéûðäû, áèð äÿ êè, áó ñþçëÿð ÿñèë ìÿíàñûíäàí äàùà àðòûã òÿùãèð ö÷öí ñþéëÿíìèøäè... Íÿ åòìÿëè, Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí õàñèééÿòè áåëÿäèð; óøàãëàð àüëàéàí êèìè, ëàï åëÿ àúûíäàí àüëàñàëàð äà, î ñààò îíëàðû äþéìÿéÿ áàøëàéûð. Ñààò àëòû îëàðäû, ýþðäöì êè, Ñîíå÷êà àéàüà ãàëõäû, éàéëûüûíû áàøûíà áàüëàäû, áóðíñóíó ýåéäè, îòàãäàí ÷ûõûá ýåòäè; áèð äÿ ñààò äîããóçäà ýåðè ãàéûòäû. È÷ÿðè ýèðÿí êèìè äöç Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí 24
éàíûíà ýåòäè, äèíìÿç-ñþéëÿìÿç îíóí ãàáàüûíà, ñòîë öñòöíÿ îòóç ìàíàò ãîéäó. Áèðúÿ êÿëìÿ äÿ äåìÿäè, áàøûíû ãàëäûðûá ùå÷ áàõìàäû äà, àíúàã áþéöê, éàøûë äðàäåäàì þðïÿéè ýþòöðäö (áèçäÿ öìóìèëèéÿ áèð äÿíÿ äðàäåäàì þðïÿê âàð), áó þðïÿêëÿ áàøûíû, öçöíö þðòäö, ÷àðïàéûäà óçàíûá öçöíö äèâàðà ÷åâèðäè; àíúàã ÷èéèíëÿðè, áèð äÿ êè, áöòöí áÿäÿíè òèòðÿéèðäè... Ìÿí äÿ åëÿ ÿââÿëêè êèìè éåðèìäÿ óçàíìûøäûì... Úàâàí îüëàí, ìÿí îíäà ýþðäöì êè, Êàòåðèíà Èâàíîâíà, ùÿì÷èíèí áèðúÿ êÿëìÿ äàíûøìàäàí, Ñîíéàíûí ÷àðïàéûñûíà éàõûíëàøäû, áöòöí àõøàìû îíóí àéàã òÿðÿôèíäÿ äèçè öñòÿ äóðäó, àéàãëàðûíû þïäö, éåðèíäÿí ãàëõìàã èñòÿìèðäè; ñîíðà äà îíëàð ãóúàãëàøûá áèð éåðäÿ éàòäûëàð... áèð éåðäÿ... áÿëè... àììà ìÿí... ñÿðõîø ùàëäà éåðèìäÿ óçàíìûøäûì... Ìàðìåëàäîâ ñóñäó, ñàíêè îíóí ñÿñè ãûðûëìûøäû. Ñîíðà áèðäÿí òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ ñòÿêàíû äîëäóðóá è÷äè âÿ áîüàçûíû àðûòëàäû. Áèð àç ñóñäóãäàí ñîíðà ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Î âàõòäàí áÿðè, úÿíàá, î âàõòäàí áÿðè ìÿíèì ãûçûì Ñîôéà Ñåìéîíîâíà, ïèñ áèð òÿñàäöô íÿòèúÿñèíäÿ âÿ ïèñíèééÿòëè àäàìëàðûí õÿáÿð÷èëèê åòìÿñèëÿ, – áóíà äà õöñóñèëÿ Äàðéà Ôðàíñîâíà áàèñ îëäó, ýóéà îíà ýþðÿ êè, îíà ëàçûìè ùþðìÿò åäèëìÿìèøäè, – ñàðû áèëåò àëìàüà ìÿúáóð îëäó, áóíà ýþðÿ äÿ äàùà áèçèìëÿ áèð éåðäÿ ãàëà áèëìÿäè, ÷öíêè Àìàëèéà Ôéîäîðîâíà îíóí áó åâÿ ýÿëìÿñèíÿ ðàçû îëìàäû (àììà ÿââÿë î þçö Äàðéà Ôðàíñîâíàéà êþìÿê åäèðäè), úÿíàá Ëåáåçéàòíèêîâ äà... áÿëè!.. Úÿíàá Ëåáåçéàòíèêîâëà Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí àðàñûíäà áó ùàäèñÿ åëÿ Ñîíéàíûí öñòöíäÿ áàø âåðäè. ßââÿë úÿíàá Ëåáåçéàòíèêîâ þçö Ñîíéàíû ÿëÿ àëìàã èñòÿéèðäè, àììà èíäè áèðäÿí ýóéà íàìóñà äîëóá äåéèðäè: “Ùå÷ îëà áèëÿðìè êè, ìÿíèì êèìè çèéàëû áèð àäàì áåëÿ áèð àðâàäëà áèð ìÿíçèëäÿ éàøàñûí!”. Êàòåðèíà Èâàíîâíà èñÿ îíóí ãàáàüûíäàí ãà÷ìàäû, Ñîíéàíû ìöäàôèÿ åòäè... Íÿòèúÿñè äÿ áåëÿ îëäó êè, úÿíàá Ëåáåçéàòíèêîâ îíó áÿðê äþéäö... Èíäè Ñîíå÷êà áèçèì éàíûìûçà ÷îõ âàõò ùàâà ãàðàëàíäà ýÿëèð, ùÿì Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí èøèíè éöíýöëëÿøäèðèð, ùÿì äÿ áàúàðäûüû ãÿäÿð ïóë ýÿòèðèð. Þçö èñÿ äÿðçè Êàïåðíàóìîâóí ìÿíçèëèíäÿ éàøàéûð, îðàäà þçöíÿ áèð îòàã òóòóá. Êàïåðíàóìîâ þçö àõñàã âÿ ïÿëòÿê áèð àäàìäûð, ÷îõ áþéöê áèð àèëÿñè âàð, îíëàð äà ùàìûñû ïÿëòÿêäèð, àðâàäû äà ïÿëòÿêäèð... Ùàìûñû áèð îòàãäà îëóð, Ñîíéàíûí èñÿ àðàêÿñìÿëè àéðû îòàüû âàð. Ùÿ!.. Áÿëè... ×îõ êàñûá, ùÿì äÿ ïÿëòÿêäèðëÿð... áÿëè... îíäà ìÿí ñÿùÿð éóõóäàí äóðàí êèìè úûð-úûíäûðûìû ýåéèá Àëëàùà äóà åëÿäèì, Èâàí Àôàíàñéåâè÷ çàòè-àëèëÿðèíèí éàíûíà ýåòäèì. Èâàí Àôàíàñéåâè÷ çàòèàëèëÿðèíè ëöòôÿí òàíûéûðñûíûçìû? Éîõ? Åëÿ áèð Àëëàù áÿíäÿñèíè òàíû25
ìûðñûíûç! Î, ìóì êèìèäèð. Àëëàù-òààëàíûí ãàðøûñûíäà ëàï ìóì êèìè ÿðèéèð!.. Èëòèôàò áóéóðóá ìÿíèì áöòöí äåäèêëÿðèìè äèíëÿäèêäÿ ùÿòòà ýþçëÿðè éàøàðäû. Äåäè êè: “Ìàðìåëàäîâ, ñÿí áèð äÿôÿ ìÿíè àëäàòìûñàí... Áó äÿôÿ ñÿíè þç ìÿñóëèééÿòèì àëòûíäà éåíÿ äÿ ãóëëóüà ýþòöðöðÿì, – åëÿ áåëÿ äÿ äåäè, – áóíó éàäûíäàí ÷ûõàðòìà, ýåò èøëÿ!”. Ìÿí þç ôèêðèìäÿ îíóí àéàãëàðûíû þïäöì, ÷öíêè î, éöêñÿê ìÿíñÿá ñàùèáè èäè, ùÿì äÿ éåíè äþâëÿò àäàìû, éÿíè éöêñÿê ôèêèðëè áèð àäàìäû, î äîüðóäàí äà ãîéìàçäû êè, ìÿí îíóí àéàüûíäàí þïöì. Åâÿ ãàéûòäûì, åëÿ êè, äåäèì éåíÿ äÿ ãóëëóüà ýèðìèøÿì, ìààø àëàúàüàì, èëàùè, ùå÷ áèëèðñèíèç íÿ îëäó... Ìàðìåëàäîâ éåíÿ äÿ áþéöê áèð ùÿéÿúàí è÷èíäÿ ñóñäó. Åëÿ áó àíäà êö÷ÿäÿí è÷ÿðè îíñóç äà ñÿðõîø îëàí, áèð äÿñòÿ ÿééàø ýèðäè, ãàïû àüçûíäà ïóëëà òóòóëìóø áèð øàðìàíêà âÿ éåääè éàøëû áèð óøàüûí òèòðÿê ñÿñè åøèäèëäè: Î, “Îáàìûç” ìàùíûñûíû îõóéóðäó. Ñÿñ-êöé äöøäö. È÷êè äöêàíûíûí ñàùèáè âÿ õèäìÿò÷èëÿð ýÿëÿíëÿðëÿ ìÿøüóë îëäóëàð. Ìàðìåëàäîâ è÷ÿðè ýèðÿíëÿðÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿéÿðÿê þç ñþçöíÿ äàâàì åòäè. Î, åëÿ áèë êè, ÷îõ çÿèôëÿìèøäè, ëàêèí êåôëÿíäèêúÿ äàùà ÷îõ äàíûøìàã èñòÿéèðäè. Áó éàõûíäà ãóëëóã èøèíäÿ îëàí ìöâÿôôÿãèééÿòèíè õàòûðëàìàãëà î ñàíêè úàíëàíìûøäû, áó ùÿòòà áèð èøûã êèìè îíóí öçöíäÿ ÿêñ îëóíóðäó. – Úÿíàá, áó ñþùáÿò áåø ùÿôòÿ áóíäàí ÿââÿë îëìóøäó. Áÿëè... Åëÿ êè, Êàòåðèíà Èâàíîâíà äà, Ñîíå÷êà äà áóíó áèëäè, èëàùè, åëÿ áèë êè, ìÿí úÿííÿòÿ äöøäöì! Ãàáàã áåëÿ èäè êè, ìÿí ùåéâàí êèìè þç éåðèìäÿ éàòûá ãàëûðäûì, àíúàã ñþéöø åøèäèðäèì! Èíäè îíëàð ñÿñ îëìàñûí äåéÿ ïÿíúÿëÿðè öñòÿ ýÿçèðäèëÿð, óøàãëàðû àüëàìàüà ãîéìóðäóëàð. Äåéèðäèëÿð êè: “Ñåìéîí Çàõàðû÷ ãóëëóãäà éîðóëìóøäóð, äèíúÿëèð, ñÿñ ñàëìàéûí!” Ñÿùÿð ãóëëóüà ýåòìÿìèøäÿí ÿââÿë ìÿíÿ äîéóíúà ãÿùâÿ è÷èðäèðäèëÿð! Ãàéìàãëû ãÿùâÿ! Ùàðàäàíñà õàëèñ ãàéìàã àõòàðûá òàïûðäûëàð, åøèäèðñèíèçìè! Ùå÷ áèëìèðÿì ùàðàäàíñà îí áèð ìàíàò éàðûì ïóë òàïûá ìÿíÿ ëàéèãëè öñòáàø äöçÿëòäèëÿð: óçóíáîüàç ÷ÿêìÿ, êîëåíêîð ìàíèøêà, þçö äÿ ëàï ÿëàñûíäàí, ýþçÿë áèð âèòñìóíäèð. Ùàìûñûíû äà îí áèð ìàíàò éàðûìà ÷îõ ýþçÿë äöçÿëòìèøäèëÿð. Áèðèíúè ýöí ãóëëóãäàí ãàéäûíäà ýþðäöì êè, Êàòåðèíà Èâàíîâíà ìÿíÿ èêè úöð õþðÿê ùàçûðëàéûá: ñóï, áèð äÿ äóçëó ÿòëÿ, ãàòûã îòó èëÿ íÿñÿ, – ùå÷ þìðöìäÿ áåëÿ áèð øåé éåìÿìèøäèì. Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí ùå÷ ïàëòàðû éîõ èäè... ùå÷, àììà èíäè åëÿ ýåéèíìèøäè êè, åëÿ áèë ãîíàã ýåäÿúÿêäè, þçö äÿ åëÿ áèð øåé ýåéìÿìèøäè; î, ùå÷ íÿäÿí áèð øåé åëÿìÿéè áàúàðûð: ñà÷ûíû äàðàéûð, òÿìèçúÿ áèð éàõàëûã òàõûð, ãîë÷àã òàõûð, áèð äÿ ýþðöðñÿí òàìàìèëÿ àéðû áèð àäàì îëóá – ùÿì 26
úàâàíëàøûá, ùÿì äÿ ãÿøÿíýëÿøèá. Ìÿíèì ÿçèç áàëàì Ñîíå÷êà äà àíúàã ïóë èëÿ êþìÿê åëÿéèðäè, þçö äÿ äåéèðäè êè, ùÿëÿëèê ìÿíèì òåç-òåç ñèçèí éàíûíûçà ýÿëìÿéèì éàõøû äåéèë, ýÿëñÿì äÿ ýÿðÿê ùàâà ãàðàëàíäàí ñîíðà ýÿëÿì êè, ùå÷ êÿñ ýþðìÿñèí. Åøèäèðñèíèç äÿ? Íàùàðäàí ñîíðà éàòìàüà ýÿëìèøäèì, ýþð áèð íÿ îëäó: Êàòåðèíà Èâàíîâíà ñÿáð åäÿ áèëìÿäè, áèð ùÿôòÿ ÿââÿë î åâ ñàùèáÿñè Àìàëèéà Èâàíîâíà èëÿ ÷îõ áÿðê äàëàøìûøäû, àììà ýåäèá îíó ãÿùâÿ è÷ìÿéÿ ÷àüûðäû. Èêè ñààò îòóðäóëàð, ïû÷ûëäàøäûëàð; Êàòåðèíà Èâàíîâíà äåéèðäè êè, “Ñåìéîí Çàõàðîâè÷ èíäè ãóëëóã åëÿéèð, ìààø àëûð, çàòè-àëèëÿðèíèí éàíûíà þçö ýåäèáìèø, çàòèàëèëÿðè þçö îíóí ãàáàüûíà ÷ûõûá, áóéóðóá êè, ùàìû ýþçëÿñèí, þçö èñÿ Ñåìéîí Çàõàðîâè÷èí ãîëóíäàí òóòóá, ùàìûíûí ãàáàüûíäàí êå÷èá, þç êàáèíåòèíÿ àïàðûá”. Åøèäèðñèíèçìè, åøèäèðñèíèçìè? Ñîíðà äåéèá êè, “Ñåìéîí Çàõàðîâè÷, ÿëáÿòòÿ ñèçèí õèäìÿòëÿðèíèç ìÿíèì éàäûìäàäûð, ùÿð÷ÿíä ñèç î éöíýöëìÿúàçëûãäàí, î çÿèôëèêäÿí ÿë ÷ÿêìèðäèíèç, àììà èíäè êè, ñþç âåðèðñèíèç, áèð äÿ êè, ñèçñèç áèçèì èøëÿðèìèç ïèñ ýåäèð (åøèäèðñèíèç, åøèäèðñèíèç!), áåëÿ îëàí ñóðÿòäÿ èíäè ìÿí ñèçèí íÿúèáëèêëÿ âåðäèéèíèç ñþçÿ ÿìèí îëóðàì”. Îíó äà ñèçÿ äåéèì êè, Êàòåðèíà Èâàíîâíà áóíëàðûí ùàìûñûíû þçöíäÿí óéäóðìóøäóð, þçö äÿ ñÿôåùèêäÿí éîõ, àíúàã þéöíìÿê ö÷öí! Þçö ùÿð øåéÿ èíàíûð, þç õÿéàëû èëÿ þç-þçöíö ÿéëÿíäèðèð, âàëëàù! Ìÿí äÿ îíó ãûíàìûðàì, ìÿí îíó áåëÿ èøëÿðè öñòöíäÿ ãûíàìûðàì!.. Àëòû ýöí áóíäàí ÿââÿë ìÿí èëê ìààøûìû Êàòåðèíà Èâàíîâíàéà âåðÿíäÿ, – úÿìè èéèðìè ö÷ ìàíàò ãûðõ ãÿïèê èäè, – î ìÿíÿ “ÿçèçèì” äåäè; äåäè êè, “ßçèçèì, ñÿí íÿ éàõøûñàí!” – Þçö äÿ òÿêëèêäÿ äåäè, áàøà äöøöðñöíöç äÿ! Ìÿíèì àõû íÿéèì éàõøû èäè, ìÿíäÿí àõû íÿ ÿð? Áóíóíëà áåëÿ öçöìö ÷èìäèêëÿéÿðÿê äåäè: “ßçèçèì, ñÿí íÿ éàõøûñàí!”. Ìàðìåëàäîâ ñóñäó, ýöëöìñÿìÿê èñòÿäè, ëàêèí áèðäÿí ÷ÿíÿñè òèòðÿìÿéÿ áàøëàäû. Àíúàã þçöíö ñàõëàäû, àüëàìàäû. Áó è÷êè äöêàíû, Ìàðìåëàäîâóí ïîçüóí ñèìàñû, áåø ýöí îò áàðàêëàðûíäà ýåúÿëÿìÿê, îíóí ãàáàüûíäà îëàí àðàã øöøÿñè, åéíè çàìàíäà îíóí þç àðâàäûíà, àèëÿñèíÿ îëàí õÿñòÿ ìÿùÿááÿòè Ðàñêîëíèêîâó ùåéðÿòÿ ñàëìûøäû. Ðàñêîëíèêîâ îíóí ñþùáÿòèíÿ äèããÿòëÿ, ëàêèí õÿñòÿ áèð ùèññ èëÿ ãóëàã àñûðäû, áóðàéà ýÿëìÿñèíÿ äÿ ïåøìàí îëìóøäó. Ìàðìåëàäîâ þçöíö ÿëÿ àëàðàã áÿðêäÿí äåäè: – Ùþðìÿòëè úÿíàá, ùþðìÿòëè úÿíàá! Åù, úÿíàá, áÿëêÿ áóíëàð ñèçÿ äÿ áàøãàëàðû êèìè ýöëìÿëè ýþðöíöð, áÿëêÿ ìÿí àèëÿ ùÿéàòûìà àèä îëàí áó ÿùÿìèééÿòñèç òÿôñèëàòëà, áó úÿôÿíýèéàòëà ñèçè àíúàã íàðàùàò åäèðÿì? Ëàêèí áóíëàð ìÿíèì ö÷öí ýöëìÿëè äåéèë! ×öíêè ìÿí áóíóí ùàìûñûíû 27
ùèññ åäÿ áèëèðÿì... Þìðöìöí î ýþçÿë, î õîøáÿõò ýöíöíö, î àõøàìû ìÿí ãàíàäëàíìûø õÿéàëëàðëà êå÷èðòäèì: éÿíè äöøöíäöì êè, áó èøëÿðè íåúÿ éîëóíà ãîéàúàüàì: óøàãëàðà íåúÿ ïàë-ïàëòàð àëàúàüàì, àðâàäû íåúÿ ñàêèò åäÿúÿéÿì, áèðúÿ þâëàäûì îëàí ãûçûìû íåúÿ î áèàáûð÷û âÿçèééÿòäÿí õèëàñ åäèá þç àèëÿìÿ ýÿòèðÿúÿéÿì... Áèð ÷îõ áàøãà øåéëÿð äÿ äöøöíäöì... Ëàêèí úÿíàá (Ìàðìåëàäîâ áèðäÿí åëÿ áèë äèêñèíäè, áàøûíû ãàëäûðûá äöç Ðàñêîëíèêîâóí öçöíÿ áàõäû), åðòÿñè ýöí áó ãÿäÿð õÿéàë âÿ àðçóäàí ñîíðà (áó, äöç áåø ýöí áóíäàí ÿââÿë îëìóøäóð), àõøàìöñòö, ùèéëÿ èøëÿäÿðÿê, áèð îüðó êèìè, ñàíäûüûí à÷àðûíû Êàòåðèíà Èâàíîâíàäàí îüóðëàäûì, ýÿòèðäèéèì ìààøäàí íÿ ãÿäÿð ãàëìûøäû – ùàìûñûíû ýþòöðäöì, àíúàã áóíóí íÿ ãÿäÿð îëäóüó éàäûìäà äåéèë... Áóäóð, èíäè ñèç ùàìûíûç ìÿíÿ áàõûí!.. Áåø ýöíäöð åâäÿí ÷ûõìûøàì; èíäè åâäÿêèëÿð äÿ ìÿíè àõòàðûð, ãóëëóüóì äà ÿëäÿí ÷ûõäû, ÿéíèìäÿêè âèòñìóíäèð äÿ Ìèñèð êþðïöñö éàíûíäàêû è÷êè äöêàíûíäàäûð, îíóí ÿâÿçèíäÿ áó ïàëòàðû àëìûøàì... Ùÿð øåé ìÿùâ îëäó! Ìàðìåëàäîâ éóìðóüóíó àëíûíà âóðóá, äèøëÿðèíè áèð-áèðèíÿ ñûõäû, ýþçëÿðèíè éóìóá áÿðê-áÿðê ñòîëà äèðñÿêëÿíäè. Ëàêèí áèð äÿãèãÿäÿí ñîíðà öçöíäÿêè èôàäÿ áèðäÿí äÿéèøäè, þçöíö áèúëèéÿ âÿ ùÿéàñûçëûüà ãîéàðàã Ðàñêîëíèêîâà áàõûá ýöëäö: – Áó ýöí Ñîíéàíûí éàíûíà ýåòìèøäèì, áèð àç äÿìëÿíìÿê ö÷öí îíäàí ïóë èñòÿéèðäèì!.. Ùå-ùå-ùå! Îðàäà îëàíëàðäàí áèðè ÷ûüûðûá äåäè: – Éîõñà âåðäè? – âÿ ñÿñè éåòäèêúÿ ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëäö. Ìàðìåëàäîâ àíúàã Ðàñêîëíèêîâà ìöðàúèÿò åäÿðÿê äåäè: – Áàõ, áó ãàáàüûìäàêû àðàã îíóí ïóëóíà àëûíìûøäûð. Îòóç ãÿïèê ýÿòèðèá âåðäè, þç ÿëè èëÿ, áóíäàí áàøãà ïóëó éîõ èäè, îëàí áó èäè, þç ýþçöìëÿ ýþðäöì... Ùå÷ áèð ñþç äåìÿäè, àíúàã äèíìÿç-ñþéëÿìÿç ìÿíÿ áàõäû... áó äöíéàäà äåéèë, î äöíéàäà èíñàí ö÷öí áåëÿ êÿäÿðëÿíèðëÿð, àüëàéûðëàð, àììà äàíëàìûðëàð, äàíëàìûðëàð!.. Îíäà êè, äàíëàìàäûëàð – àäàìà áó äàùà àðòûã ÿçàá âåðèð, äàùà àðòûã... Áÿëè, îòóç ãÿïèê... Àõû áó ïóë èíäè îíóí þçöíÿ äÿ ëàçûìäûð, åëÿ äåéèëìè? Ìÿíèì ÿçèç úÿíàáûì, ñèç íåúÿ äöøöíöðñöíöç? Èíäè î ýÿðÿê òÿìèçëèéÿ ðèàéÿò åëÿñèí. Áó òÿìèçëèê äÿ ïóëëà áàøà ýÿëèð, áó õöñóñè áèð òÿìèçëèêäèð, áàøà äöøöðñöíöçìö? Ùÿ? Áàøà äöøöðñöíöçìö? Ýÿðÿê þçöíÿ ïîìàäà äà àëñûí – áóíñóç îëìàç àõû; äèçëèéè ýÿðÿê êðàõìàëëû îëñóí, åëÿ áèð ÷ÿêìÿñè îëñóí êè, áàøãàëàðûíûí äèããÿòèíè úÿëá åëÿñèí, ýþëìÿúÿ îëàíäà áàëäûðûíû ýþñòÿðèá êå÷ÿ áèëñèí. Áó òÿìèçëèéèí íÿ äåìÿê îëäóüóíó áàøà äöøöðñöíöçìö, úÿíàá, áàøà äöøöð28
ñöíöçìö? Àììà ìÿí, îíóí äîüìà àòàñû, áó îòóç ãÿïèéè äÿìëÿíìÿê ö÷öí îíóí ÿëèíäÿí àëäûì! Ýÿòèðèá áóðàäà è÷êèéÿ âåðäèì! È÷èðÿì! Éàõøû, ìÿíèì êèìè áèð àäàìà êèìèí éàçûüû ýÿëÿ áèëÿð? Ùàé? Úÿíàá, äå ýþðöì, èíäè ñÿíèí ìÿíÿ éàçûüûí ýÿëèð, éà éîõ? Ùå-ùå-ùå-ùå! Î, éåíÿ äÿ ñòÿêàíà àðàã òþêìÿê èñòÿäè, àíúàã àðàüûí ùàìûñûíû è÷èá ãóðòàðìûøäû. Øöøÿ áîø èäè. Äöêàí÷û éåíÿ äÿ îíëàðûí éàíûíà ýÿëèá ÷ûüûðäû: – Àäàìûí àõû íèéÿ ñÿíÿ éàçûüû ýÿëñèí? Ýöëöø ñÿñè åøèäèëäè, ùÿòòà ñþéöø ñþéÿí äÿ îëäó. Îíà ãóëàã àñàíëàð äà, àñìàéàíëàð äà áèðúÿ åëÿ áó ãóëëóãäàí ÷ûõìûø ìÿìóðóí ñèð-ñèôÿòèíÿ, ÿéèí-áàøûíà áàõûá ýöëöðäöëÿð, ñþéöø ñþéöðäöëÿð. Ìàðìåëàäîâ áèðäÿí ÿëèíè ãàáàüà óçàäàðàã éåðèíäÿí ãàëõûá, ùÿéÿúàíëà áàüûðäû, ñàíêè î, åëÿ áó ñþçö ýþçëÿéèðìèø. – Íèéÿ éàçûüû ýÿëñèí? Íèéÿ ìÿíÿ éàçûüû ýÿëñèí? Ñÿí äåéèðñÿí êè, íèéÿ éàçûüû ýÿëñèí? Áÿëè! Ìÿíÿ ðÿùì åòìÿéèí ìÿíàñû éîõäóð! Ìÿíÿ ðÿùì åòìÿê äåéèë, ìÿíè ÷àðìûõà ÷ÿêìÿê ëàçûìäûð, áÿëè, ÷àðìûõà ÷ÿêìÿê! ×àðìûõà ÷ÿêìÿéÿ ùþêì âåð, àììà ÷àðìûõà ÷ÿêìÿêëÿ áÿðàáÿð ðÿùì åëÿ! Îíäà ìÿí þçöì ñÿíèí ÷àðìûõûíà ñàðû ýåäÿðÿì, ÷öíêè ìÿí áþéöê áèð ùÿâÿñëÿ ñåâèíú äåéèë, êÿäÿð, ýþç éàøû àõòàðûðàì! Àëâåð÷è, ñÿí åëÿ áèëèðñÿí êè, ñÿíèí áó éàðûì øöøÿ àðàüûí ìÿíÿ ëÿççÿò âåðäè? Õåéð, ìÿíÿ ëÿççÿò âåðìÿäè, ÷öíêè ìÿí î øöøÿíèí äèáèíäÿ êÿäÿð, êÿäÿð àõòàðûðäûì, êÿäÿð âÿ ýþç éàøû, – áóíó òàïäûì äà, äàääûì äà! Áèçÿ Àëëàùûí ðÿùìè ýÿëÿúÿêäèð, – ùàìûéà ðÿùì åäÿí Àëëàùûí ðÿùìè ýÿëÿúÿêäèð, – ùàìûéà ðÿùì åäÿí Àëëàùûí ðÿùìè! Î áèðäèð, ùþêì âåðÿí äÿ îäóð! Ãèéàìÿò ýöíö ýÿëèá ñîðóøàúàã: “Ùàíû î ãûç êè, þçöíö êèíëè âÿ âÿðÿìëè þýåé àíàñûíà, áàøãàñûíûí êþðïÿ óøàãëàðûíà ôÿäà åòìèøäè? Ùàíû î ãûç êè, î äöíéàäà þç ÿééàø, éàðàìàç àòàñûíà, îíóí âÿùøèëèéèíäÿí äÿùøÿòÿ ýÿëìÿéÿðÿê, ðÿùì åòìèøäè?” Ñîíðà äà äåéÿúÿê: “Ýÿë! Ìÿí ñÿíè áèð äÿôÿ áàüûëøàìûøàì... Áèð äÿôÿ áàüûøëàìûøàì... Èíäè äÿ ñÿíèí ýöíàùëàðûí áàüûøëàíûð, îíà ýþðÿ áàüûøëàíûð êè, ñÿí ÷îõ øåéè ñåâìèñÿí...” Áóíóíëà äà ìÿíèì Ñîíéàìû áàüûøëàéàúàã, áÿëè, áàüûøëàéàúàã, éÿãèí áèëèðÿì êè, áàüûøëàéàúàã... Äöíÿí îíóí éàíûíà ýåäÿíäÿ öðÿéèì áóíó ùèññ åòäè! Àëëàù ùàìûíû ìöùàêèìÿ åäèá áàüûøëàéàúàã: éàõøûëàðû äà, ïèñëÿðè äÿ, àãèëëÿðè äÿ, ìöòèëÿðè äÿ... Åëÿ êè, ùàìûíûí èøèíÿ áàõûá ãóðòàðäû, îíäà áèçÿ äåéÿúÿê: “ Ñèç äÿ éàõûí ýÿëèí! Éàõûí ýÿëèí, ñÿðõîøëàð, éàõûí ýÿëèí, çÿèôëÿð, éàõûí ýÿëèí, áèàáûð÷ûëàð!” Áèç äÿ ùàìûìûç óòàíìàäàí éàõûí ýÿëÿúÿéèê, ýÿëèá îíóí ãàáàüûíäà äóðàúàüûã. Î äåéÿúÿê: 29
“Ñèç äîíóçñóíóç! Ñèç âÿùøè ùåéâàí ñóðÿòèíäÿ, îíóí òèìñàëûíäà áèð øåéñèíèç, àììà ñèç äÿ ýÿëèí!” Îíäà àãèëëÿð, èäðàêëûëàð ñþéëÿéÿúÿê: “Èëàùè! Íÿ ö÷öí áóíëàðû ãÿáóë åäèðñÿí?” Î äà áóéóðàúàã: “Àãèëëÿð, îíà ýþðÿ îíëàðû ãÿáóë åäèðÿì êè, èäðàêëûëàð, îíà ýþðÿ îíëàðû ãÿáóë åäèðÿì êè, îíëàðäàí ùå÷ áèðè þçöíö áó øåéÿ ëàéèã ýþðìÿìèøäèð...” Áóíó äåéèá þç ÿëëÿðèíè áèçÿ ñàðû óçàäàúàã, áèç äÿ öçö öñòÿ äöøÿúÿéèê... àüëàéàúàüûã... Ùÿð øåéè áàøà äöøÿúÿéèê!.. Îíäà ùÿð øåéè áàøà äöøÿúÿéèê!.. Ùàìû äà äöøÿúÿê... Êàòåðèíà Èâàíîâíà äà... î äà áàøà äöøÿúÿê!.. Èëàùè, ãîé ñÿíèí ùþêìðàíëûüûí áÿðïà îëñóí! Ìàðìåëàäîâ áóíó äåéèá, ùå÷ êÿñÿ áàõìàäàí, ñàíêè ÿòðàôûíäà îëàí àäàìëàðû óíóäàðàã âÿ äÿðèí ôèêðÿ äàëàðàã, çÿèôëÿìèø, ýöúäÿí äöøìöø ùàëäà òàõòûí öñòöíäÿ îòóðäó. Îíóí ñþçëÿðè äöêàíäàêû àäàìëàðà áèð ãÿäÿð òÿñèð åòìèøäè. Ùàìû áèð ãÿäÿð ñóñäó, àíúàã ÷îõ êå÷ìÿäè êè, éåíÿ äÿ ÿââÿëêè ýöëöø âÿ ñþéöøëÿð åøèäèëäè. – Ìÿñÿëÿíè ùÿëë åëÿäè! – Áèð ýîïà áàõ! – Ìÿìóð! Âÿ ñàèðÿ âÿ ñàèðÿ. Ìàðìåëàäîâ áèðäÿí áàøûíû ãàëäûðûá Ðàñêîëíèêîâà äåäè: – Ýåäÿê, úÿíàá! Ìÿíè àïàðûí... Êîçåëèí åâèíÿ, ùÿéÿòäÿäèð. Äàùà âàõòäûð... Ýÿðÿê Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí éàíûíà ýåäÿì. Ðàñêîëíèêîâ ÷îõäàí ýåòìÿê èñòÿéèðäè; þçö äÿ áó ôèêèðäÿ èäè êè, îíà êþìÿê åëÿñèí. Äåìÿ, Ìàðìåëàäîâ äèëäÿí ìþùêÿì îëñà äà, ãû÷äàí çÿèôìèø: î, áÿðê-áÿðê Ðàñêîëíèêîâà ñþéêÿíÿðÿê éåðèìÿéÿ áàøëàäû. Èêè éöç-ö÷ éöç àääûì éîë ýåòìÿê ëàçûì èäè. Åâÿ éàõûíëàøäûãúà áó ÿééàøûí ãîðõóñó âÿ òÿøâèøè àðòûðäû. Î, ùÿéÿúàí è÷èíäÿ ìûçûëäàéàðàã äåéèðäè: – Ìÿí èíäè Êàòåðèíà Èâàíîâíàäàí ãîðõìóðàì, ãîðõìóðàì êè, î ìÿíèì ñà÷ûìû éîëìàüà áàøëàéàúàã. Ñà÷ íÿäèð êè!.. Ñà÷ ìÿíàñûç øåéäèð... Áóíó ìÿí äåéèðÿì! Ùÿòòà î ìÿíèì ñà÷ûìû éîëñà, áó äàùà éàõøûäûð; ìÿí áóíäàí ãîðõìóðàì... ìÿí îíóí ýþçëÿðèíäÿí ãîðõóðàì... áÿëè... ýþçëÿðèíäÿí... Öçöíäÿêè ãûðìûçû ëÿêÿëÿðäÿí äÿ ãîðõóðàì... áèð äÿ îíóí íÿôÿñèíäÿí ãîðõóðàì... Áåëÿ áèð õÿñòÿëèêëÿ, þçö äÿ ùÿéÿúàíëû îëàíäà... àäàìûí íåúÿ íÿôÿñ àëäûüûíû ýþðìöñÿíìè? Óøàã àüëàìàñûíäàí äà ãîðõóðàì... Îíà ýþðÿ êè, ÿýÿð Ñîíéà îíëàðû éåäèðìÿéèáñÿ... îíäà ùå÷ áèëìèðÿì íåúÿ îëàúàã! Áèëìèðÿì! Àììà äþéöëìÿêäÿí ãîðõìóðàì... Áóíó áèë êè, úÿíàá, áåëÿ äþéöëìÿê ìÿíè íÿèíêè àüðûòìûð, 30
ùÿòòà ëÿççÿò âåðèð... ÷öíêè áó ìÿíÿ ëàçûìäûð, áóíñóç ìÿí äîëàíà áèëìÿðÿì. Áó éàõøûäûð! Ãîé äþéñöí, öðÿéèíäÿí òèêàí ÷ûõàðòñûí... áó éàõøûäûð... áó äà åâ, Êîçåëèí åâè. ×èëèíýÿðäèð... Âàðëàíìûø áèð àëìàíûí åâèäèð... Àïàð è÷ÿðè! Îíëàð ùÿéÿòäÿí êå÷èá äþðäöíúö ìÿðòÿáÿéÿ ãàëõäûëàð. Éóõàðû ãàëõäûãúà ïèëëÿêÿí ãàðàíëûãëàøûðäû. Ñààò îí áèðÿ àç ãàëìûøäû; áó âàõò Ïåòåðáóðãäà ùàâà ÷îõ ãàðàëìàñà äà, ïèëëÿêÿíèí éóõàðû òÿðÿôè ÷îõ ãàðàíëûã èäè. Ïèëëÿêÿíûí ãóðòàðàúàüûíäà, ÿí éóõàðûäà îëàí ùèñ áàñìûø, áàëàúà ãàïû à÷ûã èäè. Éàíàí øàì ãûðûüû éîõñóë áèð îòàüû èøûãëàíäûðûðäû; îòàüûí óçóíëóüó îí àääûì îëàðäû; áöòöí îòàã äÿùëèçäÿí ýþðöíöðäö. Îòàã éàìàí òþð-òþêöíòö èäè, ùÿð øåé, õöñóñèëÿ úûð-úûíäûð óøàã ïàëòàðû ñÿëèãÿñèç ùàëäà îðà-áóðà àòûëìûøäû. Éóõàðû áàøäàêû áóúàüûí ãàáàüûíäàí éûðòûã áèð äþøÿêàüû àñûëìûøäû; éÿãèí îíóí äàëûíäà ÷àðïàéû ãîéóëìóøäó. Îòàüûí þçöíäÿ èñÿ âóð-òóò èêè ñòóë, öçöíÿ ìöøÿìáÿ ÷ÿêèëìèø áèð äèâàí âàðäû; þçö äÿ úûðûã-úûðûãäû; îíóí ãàáàüûíäà øàì àüàúûíäàí ãàéðûëìûø, ðÿíýëÿíìèø, êþùíÿ áèð ìÿòáÿõ ñòîëó äóðóðäó; ñòîëóí öñòöíÿ ùå÷ áèð øåé ñàëûíìàìûøäû, ãûðàüûíäà èñÿ, äÿìèð øàìäàíäà, éàíûá ãóðòàðìàãäà îëàí áèð ãûðûã øàì âàðäû, áåëÿ ýþðöíöðäö êè, Ìàðìåëàäîâ áóúàãäà äåéèë, àéðûúà îòàãäà îëóð, àíúàã áó îòàã éîëöñòö îòàãäû, áóðàäàí êå÷èá áàøãà áèð àäàìûí îòàüûíà ýåäèëèðäè. Î áèðè îòàãëàðà îëàí ãàïû àçàúûã à÷ûä èäè: Àìàëèéà Ëèïïåâåõçåëèí ìÿíçèëè, ãÿôÿñ êèìè, õûðäà-õûðäà îòàãëàðà áþëöíöðäö. Îíóí ìÿíçèëèíäÿí ñÿñ-êöé ýÿëèðäè: ÷ûüûðûá-áàüûðûðäûëàð, ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëöðäöëÿð. Äåéÿñÿí, êàðò îéíàéûð, ÷àé è÷èðäèëÿð, ùÿðäÿí êîáóä, òÿêëèôñèç ñþçëÿð äÿ åøèäèëèðäè. Ðàñêîëíèêîâ î ñààò Êàòåðèíà Èâàíîâíàíû òàíûäû. Áó, ìþâçóí ãàìÿòëè, óúà áîéëó, íàçèê, ùÿääèíäÿí àðòûã àðûãëàìûø áèð ãàäûí èäè; ùÿëÿ äÿ ýþçÿë îëàí òöíä-ñàðûøûí ñà÷ëàðû âàðäû; éàíàãëàðûíäà äîüðóäàí äà ãûðìûçû ëÿêÿëÿð ýþðöíöðäö, äîäàãëàðû ùÿðàðÿòäÿí ãóðóìóøäó, ÿñÿáè ùàëäà, ãûðûã-ãûðûã íÿôÿñ àëûðäû; ýþçëÿðè ãûçäûðìàëû àäàìûí ýþçëÿðè êèìè ïàðûëäàéûðäû, ëàêèí áàõûøëàðû êÿñêèí âÿ äóðüóíäó. Éàíûá ãóðòàðìàãäà îëàí øàìûí ñîí èøûüû îíóí öçöíäÿ òèòðÿéèðäè: áó âÿðÿìëè âÿ ùÿéÿúàíëû ãàäûíûí öçöíäÿêè èôàäÿ øàì èøûüûíäà àüðûäûúû áèð òÿñèð áàüûøëàéûðäû. Ðàñêîëíèêîâà î, îòóç éàøëû áèð ãàäûí êèìè ýþðöíäö: î, äîüðóäàí äà Ìàðìåëàäîâóí òàéû äåéèëäè... Ìàðìåëàäîâëà Ðàñêîëíèêîâóí è÷ÿðè ýèðäèéèíè î åøèòìÿäè âÿ ýþðìÿäè; ñàíêè îíóí ùóøó þçöíäÿ äåéèëäè, íÿ åøèäèð, íÿ äÿ ýþðöðäö. Îòàüûí ùàâàñû áîüóíóã èäè, ëàêèí î, ïÿíúÿðÿíè à÷ìàìûøäû; ïèëëÿêÿíäÿí öôóíÿòëè áèð ãîõó ýÿëèðäè, ëàêèí áàéûð ãàïû 31
þðòöëìÿìèøäè. Àðà ãàïû à÷ûã îëäóüóíäàí î áèðè îòàãäàí äàëüà-äàëüà ïàïèðîñ òöñòöñö ýÿëèðäè; î þñêöðöðäö, ëàêèí ãàïûíû þðòìöðäö. Îíóí àëòû éàøëû ÿí êè÷èê ãûçû, áàøûíû äèâàíà äàéàéàðàã, áöçöøöá äþøÿìÿ öñòöíäÿ éàòìûøäû, – î åëÿ áèë êè, îòóðìóøäó. Îíäàí áèð éàø áþéöê îëàí îüëàí óøàüû áóúàãäà îòóðóá ÿñÿ-ÿñÿ àüëàéûðäû, ýþðöíöð, îíó èíäèúÿ äþéìöøäöëÿð. Îíóí äîããóç éàøëû áþéöê áàúûñû, áóúàãäà, ãàðäàøûíûí ãàáàüûíäà äóðóá, êèáðèò ÷þïö êèìè íàçèê, àðûã ãîëëàðû èëÿ îíóí áîéíóíó ãóúàãëàìûøäû; éÿãèí îíó îâóíäóðìàã èñòÿéèðäè, îíà íÿñÿ ïû÷ûëäàéà-ïû÷ûëäàéà äåéèð, ñÿñèíè êÿñìÿéÿ ÷àëûøûð, èðè ãàðà ýþçëÿðèëÿ ãîðõà-ãîðõà àíàñûíû èçëÿéèðäè; îíóí ýþçëÿðè ãîðõó èôàäÿ îëóíàí àðûã, áàëàúà öçöíäÿ äàùà èðè ýþðöíöð; î óçóí âÿ êèáðèò ÷þïö êèìè íàçèêäè; ÿéíèíäÿ ùÿð éåðè úûðûëìûø áèð êþéíÿê âàðäû; ÷ûëïàã ÷èéèíëÿðèíÿ êþùíÿ áèð äðàäåäàì ïàëòî àòìûøäû: éÿãèí áó ïàëòî îíà èêè èë áóíäàí ãàáàã òèêèëìèøäè, ÷öíêè èíäè î, ãûçûí ùå÷ äèçèíÿ äÿ ÷àòìûðäû. Ìàðìåëàäîâ îòàüà ýèðìÿäè, ëàï ãàïûíûí àüçûíäà äèçëÿðè öñòÿ ÷þêäö, Ðàñêîëíèêîâó èñÿ ãàáàüà èòÿëÿäè. Ãàäûí áó òàíûìàäûüû àäàìû ýþðöá áèð ãÿäÿð þçöíÿ ýÿëÿðÿê âÿ ñàíêè îíóí íÿ ö÷öí è÷ÿðè ýèðäèéèíè òÿñÿââöð åäÿðÿê, äàëüûí ùàëäà Ðàñêîëíèêîâóí ãàáàüûíäà äàéàíäû. Ýþðöíöð, áó àäàìûí î áèðè îòàãëàðà ýåòäèéèíè çÿíí åòìèøäè, ÷öíêè î áèðè îòàãëàðà îíóí îòàüûíäàí êå÷èá ýåäèðäèëÿð. Áóíó òÿñÿââöð åòäèêäÿí ñîíðà, äàùà îíà ÿùÿìèééÿò âåðìÿéèá, äÿùëèçèí ãàïûñûíû þðòìÿéÿ ýåòäè, äèç ÷þêìöø ÿðèíè àñòàíàäà ýþðöá, áèðäÿí ÷ûüûðäû âÿ þçöíäÿí ÷ûõìûø ùàëäà ÷ûüûðà-÷ûüûðà äåäè: – Ùÿ, ãàéûòäûí? Ãóëäóð! Âÿùøè!.. Áÿñ ïóë ùàíû? Úèáèíäÿ íÿ âàð, ýþñòÿð ýþðöì! Ïàëòàð äà î ïàëòàð äåéèë! Ýåéäèéèí ïàëòàð ùàíû? Ïóëëàð ùàíû? Äå ýþðöì! Êàòåðèíà Èâàíîâíà úóìóá îíóí úèáëÿðèíè àõòàðìàüà áàøëàäû. Ìàðìåëàäîâ åëÿ î ñààò ìöòè ùàëäà ãîëëàðûíû éàíà à÷äû êè, úèáëÿðèíèí àõòàðûëìàñûíû àñàíëàøäûðñûí. Îíóí úèáëÿðèíäÿ áèðúÿ ãÿïèê äÿ ïóë éîõ èäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÷ûüûðà-÷ûüûðà äåéèðäè: – Ïóëëàð ùàíû? Àìàí Àëëàù! Éîõñó ïóëóí ùàìûñûíû àïàðûá è÷êèéÿ ãîéìóñàí? Àõû ñàíäûãäà îí èêè ìàíàò ïóë ãàëìûøäû!.. Î áèðäÿí ÿðèíèí ñà÷ûíäàí éàïûøäû, îíó îòàüà ñöðöäö. Ìàðìåëàäîâ ùå÷ áèð ñþç äåìÿéèá, äèçëÿðè öñòÿ éåðèéÿ-éåðèéÿ îíóí çÿùìÿòèíè éöíýöëëÿøäèðèðäè. Àðâàäû îíóí ñà÷ûíäàí äàðòûãúà î óúàäàí äåéèðäè: – Áó ìÿíÿ ëÿççÿò âåðèð! Áó ìÿíè àüðûòìûð, ìþù-òÿðÿì úÿ-íàá, áó ìÿ-íÿ ëÿç-çÿò âå-ðèð! – Î, ùÿòòà áèð äÿôÿ àëíûíû éåðÿ äÿ âóðäó. 32
Òàõòà äþøÿìÿ öñòöíäÿ éàòàí óøàã àéûëûá àüëàäû. Áóúàãäà îòóðàí óøàã áóíà òàá ýÿòèðÿ áèëìÿäè, òèòðÿäè, ãûøãûðäû, áþéöê áèð ãîðõó è÷èíäÿ áàúûñûíûí öñòöíÿ àòûëäû: î àç ãàëà áàéûëàúàãäû. Áþéöê ãûç éàðïàã êèìè ÿñèðäè. Éàçûã àðâàä öìèäñèç áèð ùàëäà ôÿðéàä åäèðäè: – È÷êèéÿ ãîéóá! Ùàìûñûíû, ùàìûñûíû è÷êèéÿ ãîéóá! ßéíèíäÿêè ïàëòàðû äà î ïàëòàð äåéèë! – äåéÿ î èíòÿùàñûç áèð êÿäÿðëÿ óøàãëàðû ýþñòÿðÿðÿê: – Áóíëàð àúäûëàð, àú! – äåéèðäè. – Àù, ìèí-ìèí ëÿíÿòÿ ýÿëñèí áåëÿ äîëàíàúàã! – Áèðäÿí î, Ðàñêîëíèêîâóí öñòöíÿ ÷ûüûðìàüà áàøëàäû: – Áÿñ ñèçÿ, ñèçÿ àéûá äåéèëìè? È÷êè äöêàíûíäàí ýÿëèðñèíèç? Ñÿí îíóíëà è÷èðäèí? Ñÿí äÿ îíóíëà è÷èðäèí? Èòèë áóðàäàí! Ðàñêîëíèêîâ áèðúÿ êÿëìÿ äÿ äåìÿéèá òåç ÷ûõûá ýåòìÿê èñòÿäè. Ùÿì äÿ êè, è÷ÿðè ãàïû à÷ûëäû âÿ îðàäàí áèð íå÷ÿ àäàì ìàðàãëà áîéëàíäû. Îíëàðûí ñèôÿòëÿðèíäÿ ùÿéàñûçúàñûíà áèð èôàäÿ âÿ ýöëöø, àüûçëàðûíäà ïàïèðîñ âÿ ÷óáóã âàðäû. Áÿçèñè õÿëÿò ýåéìèøäè, õÿëÿòëÿðèí äÿ éàõàñû òàìàì à÷ûãäû; áÿçèñè áèàáûðúàñûíà à÷ûã éàé ïàëòàðûíäà èäè; ÿëèíäÿ êàðò îëàíëàð äà âàðäû. Õöñóñèëÿ Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÿðèíèí ñà÷ûíäàí òóòóá ñöðöéÿíäÿ, î äà ÷ûüûðà-÷ûüàðà – “Áó ìÿíÿ ëÿççÿò âåðèð” – äåéÿíäÿ îíëàð êåôëÿ ýöëöðäöëÿð. Ùÿòòà îòàüà ýèðìÿéÿ áàøëàäûëàð. Íÿùàéÿò, ìÿøóì áèð ÷ûüûðòû åøèäèëäè; áó, àäàìëàðûí àðàñûíäàí þçöíö èðÿëè ñîõàí Àìàëèéà Ëèïïåâåõçåëèí ÷ûüûðòûñû èäè; î ýÿëèðäè êè, þçöíÿ õàñ îëàí áèð éîëëà íèçàìèíòèçàì äöçÿëòñèí, ñþéÿ-ñþéÿ éàçûã àðâàäà ÿìð åòñèí êè, ñàáàù îòàüû áîøàëäàðñàí: î, Êàòåðèíà Èâàíîâíàíû äÿôÿëÿðëÿ áó úöð ãîðõóòìóøäó. Ðàñêîëíèêîâ ýåäÿíäÿ ÿëèíè úèáèíÿ ñàëäû, íÿ ãÿäÿð ãàðà ïóëó âàðäûñà ùàìûñûíû ÷ûõàðäûá ïÿíúÿðÿéÿ ãîéäó, þçö äÿ åëÿ ãîéäó êè, ùå÷ êÿñ áóíó ýþðìÿäè; áó ïóë è÷êè äöêàíûíäà õûðäàëàäûüû ìàíàòûí àðòûüû èäè. Ëàêèí ïèëëÿêÿíäÿí äöøÿíäÿ ôèêðèíè äÿéèøäè, ãàéûòìàã èñòÿäè. Äöøöíÿðÿê þçþçöíÿ äåäè: “Áó íÿ àõìàã èøäèð ìÿí òóòäóì! Îíëàðûí ùå÷ îëìàñà Ñîíéàñû âàð; ìÿíèì þçöìÿ ïóë ëàçûìäûð. Ëàêèí ôèêèðëÿøäè êè, ïóëó äàùà ýåðè ýþòöðìÿê ìöìêöí äåéèë, îíñóç äà ýåäèá ýþòöðìÿéÿúÿêäè; ÿëèíè éåëëÿéèá éîëà äöçÿëäè. Êö÷ÿ èëÿ ýåäÿ-ýåäÿ î éåíÿ äÿ äöøöíöð, èñòåùçà èëÿ ýöëöìñÿéèðäè: “Àõû Ñîíéàéà ïîìàäà äà ëàçûìäûð, áó òÿìèçëèê ïóëëà áàøà ýÿëèð... Áÿëè! Éÿãèí Ñîíå÷êà þçö áó ýöí ñûíûã ÷ûõàúàã, ÷öíêè éåíÿ äÿ åéíè òÿùëöêÿ, ãûðìûçû ùåéâàí îâó... ãûçûë ñÿíàéåñè... Äåìÿëè ìÿíèì ïóëóì îëìàñàéäû, îíëàð ùàìûñû ñàáàù ùå÷ øåéñèç ãàëàúàãäû. Ñàü îëñóí Ñîíéà! Áèð ýþð íÿ ãóéó ãàçûáëàð? Èñòèôàäÿ äÿ åäèðëÿð. Àüëàäûëàð, þéðÿøäèëÿð. Èíñàíûí öçö áÿðêäèð, ùÿð øåéÿ þéðÿøèð! 33
Ðàñêîëíèêîâ ôèêðÿ äàëäû. Áèðäÿí, î ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã ñÿñëÿíäè. – ßýÿð ìÿí ñÿùâ åäèðÿìñÿ, ÿýÿð äîüðóäàí äà, öìóìèééÿòëÿ, áöòöí áÿíè-àäÿì, éÿíè èíñàí þâëàäû àë÷àã äåéèëñÿ, äåìÿëè, îíäà éåðäÿ ãàëàí ùÿð øåé ìþâùóìàòäûð, éàëíûç ãîðõóäóð, ùå÷ áèð ùöäóä-ôèëàí éîõäóð âÿ åëÿ áåëÿ äÿ îëìàëûäûð! ÛÛÛ Åðòÿñè ýöí î éóõóäàí ýåú àéûëäû, ýåúÿ ïèñ éàòìûøäû; éóõó îíóí ÿñÿáëÿðèíè ìþùêÿìëÿíäèðìÿìèøäè. Éóõóäàí ãàíûãàðà, àúûãëû âÿ ÿñÿáè ùàëäà àéûëäû âÿ íèôðÿòëÿ þç îòàüûíà áàõäû. Îíóí îòàüû ãÿôÿñ êèìè õûðäàúà áèð îòàãäû, àëòû àääûì óçóíëóüó îëàðäû; ÷îõ ìèñêèí áèð ýþðêÿìè âàðäû: ñàðàëìûø, òîç áàñìûø äèâàð êàüûçû ùÿð éåðäÿ ãàðûí âåðìèøäè; òàâàí åëÿ àë÷àãäû êè, àçúà ùöíäöð áèð àäàì îðàäà þçöíö ÷îõ ïèñ ùèññ åäÿ áèëÿðäè; îíà ùÿìèøÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, èíäèúÿ áàøû òàâàíà äÿéÿúÿêäèð. Ìåáåë äÿ îòàüà óéüóí èäè: ö÷ êþùíÿ, ñûíûã-ñþêöê ñòóë, áèð äÿ, áóúàãäà, ðÿíýëÿíìèø áèð ñòîë âàðäû; ñòîëóí öñòöíÿ òîç áàñìûø, áèð íå÷ÿ äÿôòÿð âÿ êèòàá ãîéóëìóøäó, òÿêúÿ áó òîçäàí àéäûí îëóðäó êè, ÷îõäàíäûð îíëàðà ùå÷ êÿñèí ÿëè äÿéìèð; îòàãäà áèð äÿ áþéöê, êîáóä òàõò âàðäû, òàõò äèâàð óçóíëóüóíäà èäè, þçö äÿ åíèíÿ îòàüûí éàðûñûíû òóòóðäó; âàõòèëÿ îíóí öçöíÿ ÷ÿêèëÿí ÷èò èíäè úûíäûðà äþíìöøäö. Áó òàõò Ðàñêîëíèêîâóí éàòàüû èäè. Ðàñêîëíèêîâ ÷îõ âàõò îíóí öñòöíäÿ ñîéóíìàäàí, ìÿëÿôÿñèç éàòàðäû; öñòöíÿ êþùíÿ òÿëÿáÿ ïàëòîñóíó ñàëàð, áàøûíûí àëòûíà èñÿ áàëàúà áèð áàëûø ãîéàðäû; íÿ ãÿäÿð òÿìèç éà ýåéèëìèø òóìàí-êþéíÿéè âàðñà – ùàìûñûíû áàëûøûí àëòûíà éûüàðäû êè, áàøûíûí àëòû ùöíäöð îëñóí. Òàõòûí ãàáàüûíäà áèð ñòîë âàðäû. Ðàñêîëíèêîâ ñîí äÿðÿúÿ ïèíòèëÿøìèø âÿ ñÿëèãÿäÿí äöøìöøäö: àäàìûí áóíäàí àðòûã ïèíòèëÿøäèéèíè âÿ ñÿëèãÿäÿí äöøäöéöíö òÿñÿââöð åòìÿê ÷ÿòèíäèð; ëàêèí èíäèêè ìÿíÿâè âÿçèééÿòèíäÿ áó îíóí ùÿòòà õîøóíà ýÿëèðäè. Áàüà þç ãûíûíà ÷ÿêèëÿí êèìè, î äà ùàìûäàí, ùÿòòà ãóëëóã÷ó àðâàääàí äà ãÿòè ñóðÿòäÿ ÷ÿêèíèð, þçöíö ýèçëÿäèðäè; ãóëëóã÷ó àðâàäûí áîðúó èäè êè, ýÿëèá îíóí îòàüûíû òÿìèçëÿñèí, – áóíóí ö÷öí äÿ ùÿðäÿí Ðàñêîëíèêîâóí îòàüûíà ýÿëÿíäÿ Ðàñêîëíèêîâ áóíäàí àúûãëàíûð âÿ ÿñÿáèëÿøèðäè. Áèð ìÿñÿëÿ öçÿðèíäÿ ùÿääèíäÿí àðòûã þç äèããÿòèíè òîïëàéàí áÿçè ìîíîìàíëàðäà áåëÿ ùàëëàð îëóð. Ìÿíçèë ñàùèáÿñè èêè ùÿôòÿ èäè êè, îíà éåìÿê âåðìèðäè; î, íàùàðñûç ãàëñà äà, ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð 34
ýåäèá áó áàðÿäÿ îíóíëà äàíûøìàã èñòÿìèðäè. Ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí éåýàíÿ àøïàçû âÿ ãóëëóã÷óñó îëàí Íàñòàñéà Ðàñêîëíèêîâóí äà åâ èøèíè ýþðöðäö. Íàñòàñéà Ðàñêîëíèêîâóí áåëÿ áèð ÿùâàë-ðóùèééÿäÿ îëìàñûíà ùÿòòà áèð ãÿäÿð ñåâèíèðäè âÿ äàùà îíóí îòàüûíû ùå÷ ñöïöðöá éûüûøäûðìûðäû, àíúàã ùÿôòÿäÿ áèð äÿôÿ, õàëà-õÿòðèí ãàëìàñûí äåéÿ, ñöïöðýÿíè ýþòöðöá îíóí îòàüûíà ýåäèðäè. Èíäè äÿ Ðàñêîëíèêîâó î ýÿëèá éóõóäàí îéàòáû. Áàøûíûí öñòöíäÿ äóðóá ÷ûüûðà-÷ûüûðà äåäè: – Äóð àéàüà, íÿ éàòìûñàí! Ñààò îíà àç ãàëûá! Ñÿíÿ ÷àé ýÿòèðìèøÿì. ×àé èñòÿìèðñÿí? Äåéÿñÿí ëàï ÿëäÿí äöøìöñÿí? Ðàñêîëíèêîâ ýþçöíö à÷ûá äèêñèíäè, Íàñòàñéàíû òàíûäû. Àüûð-àüûð, õÿñòÿ áèð ýþðêÿìëÿ òàõòäàí ãàëõàðàã ñîðóøäó: – ×àéû åâ ñàùèáÿñè ýþíäÿðèá, íÿäèð? – Åâ ñàùèáÿñè ùàðàäàí! Íàñòàñéà þç ÷àòäàã ÷àéíèêèíè, èêè õûðäàúà âÿ ñàðû ãÿíä ïàð÷àñûíû îíóí ãàáàüûíà ãîéäó, ÷àéíèêäÿêè ÷àé è÷èëìèø, ñîíðà äà öñòöíÿ ñó àëûíìûø à÷ûã ÷àéäû. Ðàñêîëíèêîâ ïàëòàðûíû ñîéóíìàäàí éàòìûøäû; î, ÿëèíè úèáèíÿ ñàëûá àõòàðäû, áèð íå÷ÿ ãàðà ïóë ÷ûõàðûá ãóëëóã÷óéà âåðäè: – Íàñòàñéà, õàùèø åäèðÿì, ýåò ìÿíÿ áèð ñàéêà àë. Êîëáàñà äöêàíûíäàí äà ùå÷ îëìàñà áèð àç êîëáàñà àë, àíúàã óúóçóíó. – Ñàéêàíû åëÿ ñÿíÿ áó ñààò ýÿòèðÿðÿì, êîëáàñàíûí éåðèíÿ øøè îëñà éåéÿðñÿí? Éàõøû øøèäèð, äöíÿíäÿí ñÿíÿ ñàõëàìûøàì, àíúàã ñÿí ýåú ýÿëäèí. Éàõøû øøèäèð. Íàñòàñéà ýåäèá øøèíè ýÿòèðäè. Ðàñêîëíèêîâ äà éåìÿéÿ áàøëàäû. Íàñòàñéà áó çàìàí òàõòäà Ðàñêîëíèêîâóí éàíûíäà îòóðóá äàíûøìàüà áàøëàäû, î êÿíäëè àðâàäëàðûíäàíäû, þçö äÿ ÷îõ äàíûøàíûí áèðè èäè. Äåäè êè: – Ïðàñêîâéà Ïàâëîâíà ïîëèñÿ ñÿíäÿí øèêàéÿò åëÿìÿê èñòÿéèð. Ðàñêîëíèêîâ áÿðê-áÿðê öç-ýþçöíö òóðøóòäó. – Ïîëèñ èäàðÿñèíÿ? Î íÿ èñòÿéèð? – Ïóë âåðìèðñÿí. Îòàãäàí äà ÷ûõûá ýåòìèðñÿí. Àéäûí øåéäèð êè, íÿ èñòÿéèð. Ðàñêîëíèêîâ äèøëÿðèíè ãûúûðäàðàã ìûçûëäàíäû: – Åù, åëÿ áèðúÿ áó ÿêñèêäè. Áó èíäè ìÿíÿ ùå÷... ÿë âåðìÿç... – Ñîíðà áÿðêäÿí ÿëàâÿ åòäè: – Î, àõìàã àðâàääûð. Ìÿí áó ýöí îíóí éàíûíà ýåäèá äàíûøàðàì. 35
– Àõìàã îëìàñûíà àõìàãäûð – íåúÿ êè, ìÿí àõìàüàì; àììà þçöí éàìàí àüûëëûñàí: óí òîðáàñû êèìè éûõûëûá ãàëìûñàí áóðàäà, ùå÷ áèð øåé äÿ ýÿòèðìèðñÿí. Ãàáàãëàð äåéèðäèí êè, óøàã îõóòìàüà ýåäèðÿì, èíäè áÿñ íèéÿ áèð èø ýþðìöðñÿí? Ðàñêîëíèêîâ êþíöëñöç ùàëäà âÿ àúûãëû-àúûãëû äåäè: – Ýþðöðÿì... – Íÿ ýþðöðñÿí? – Èø ýþðöðÿì... – Íÿ èø? Ðàñêîëíèêîâ áèð àç ñóñäóãäàí ñîíðà úèääè áèð èôàäÿ èëÿ äåäè: – Ôèêèðëÿøèðÿì! Íàñòàñéà ýöëìÿêäÿí óüóíóá ýåòäè. Î, ÷îõ ýöëÿéÿí èäè; ýöëÿíäÿ ñÿññèçúÿ ýöëÿð, áöòöí áÿäÿíè éûðüàëàíàð âÿ òèòðÿðäè; î ãÿäÿð ýöëÿðäè êè, àõûðäà þçöíöí äÿ çÿùëÿñè ýåäÿðäè. Íÿùàéÿò, î ýöëìÿéèíè êÿñÿðÿê áèðòÿùÿð äåäè: – Ôèêèðëÿøÿ-ôèêèðëÿøÿ ÷îõ ïóë ãàçàíìûñàí? – ×ÿêìÿñèç ýåäèá óøàã îõóòìàã îëìàç. Áèð äÿ êè, úÿùÿííÿì îëñóí ùàìûñû! – Ñÿí ãóäóðüàíëûã åëÿìÿ! Ðàñêîëíèêîâ þç ôèêðèíÿ úàâàá âåðèðìèø êèìè êþíöëñöç ùàëäà ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Óøàã îõóòìàüà ãÿïèê-ãóðóø âåðèðëÿð. Ãÿïèê-ãóðóøëà íÿ åëÿìÿê îëàð? – Èñòÿéèðñÿí êè, åëÿ áèðäÿí ñÿíÿ âàð-äþâëÿò âåðñèíëÿð? Ðàñêîëíèêîâ ãÿðèáÿ áèð íÿçÿðëÿ îíà áàõäû. Ñîíðà ãÿòè áèð èôàäÿ èëÿ äåäè: – Áÿëè, áþéöê áèð äþâëÿò âåðñèíëÿð! – Éàâàø, éàâàø, ãîðõóäàðñàí. ×îõ ãîðõóëó øåéäèð. Ýåäèá ñàéêà àëûì, éà éîõ? – Þçöí áèë. – Ùÿ, éàäûìäàí ÷ûõìûøäû. Äöíÿí ñÿí áóðàäà îëìàéàíäà áèð êàüûç ýÿëèá. – Êàüûç? Ìÿíÿ? Êèìäÿí? – Êèìäÿí îëäóüóíó áèëìèðÿì. Ïî÷òàëéîíà þç úèáèìäÿí ö÷ ãÿïèê âåðäèì. Âåðÿðñÿí, éîõ? Ðàñêîëíèêîâ áþéöê áèð ùÿéÿúàí è÷èíäÿ áàüûðäû: – Ýÿòèð ýþðöì, ñÿí àëëàù ýÿòèð! Àìàí Àëëàù! 36
×îõ ÷ÿêìÿäè êè, Íàñòàñéà ìÿêòóáó ýÿòèðäè. Åëÿäèð êè, âàð: àíàñûíäàíäûð, Ð. ãóáåðíèéàñûíäàí ýÿëèá. Ìÿêòóáó Íàñòàñéàäàí àëàíäà îíóí ùÿòòà ðÿíýè àüàðäû. Î, ÷îõäàíäû ìÿêòóá àëìûðäû. Ëàêèí èíäè áàøãà áèð øåé îíóí ãÿëáèíè áèðäÿí ñûõäû. – Íàñòàñéà, ñÿí àëëàù ÷ûõ ýåò; áó äà ñÿíèí ö÷ ãÿïèéèí, àíúàã, ñÿí àëëàù, òåç ýåò! Ìÿêòóá îíóí ÿëèíäÿ ÿñèðäè. Î, ìÿêòóáó Íàñòàñéàíûí éàíûíäà à÷ìàã èñòÿìèðäè: î èñòÿéèðäè êè, áó ìÿêòóáëà òÿê-òÿêèíÿ ãàëñûí. Íàñòàñéà îòàãäàí ÷ûõàí êèìè ìÿêòóáó òåç äîäàãëàðûíà éàõûíëàøäûðûá þïäö; ñîíðà çÿðôèí öñòöíäÿêè õÿòòÿ – àíàñûíûí òàíûø âÿ ÿçèç îëàí õûðäà, áèð àç ÷ÿïèíÿ éàçûëìûø õÿòòèíÿ õåéëè áàõäû; áèð çàìàíëàð àíàñû îíà îõóìàüû âÿ éàçìàüû þéðÿòìèøäè... Î òÿëÿñìèðäè; ùÿòòà åëÿ áèë êè, íÿäÿíñÿ ãîðõóðäó. Íÿùàéÿò êîíâåðòè úûðûá ìÿêòóáó ÷ûõàðòäû: áó – ñûõ éàçûëìûø, èðè áèð ìÿêòóáäó: èêè áþéöê ïî÷ò âÿðÿãè õûðäà õÿòëÿ áàøäàí-áàøà éàçûëìûøäû. Àíàñû éàçûðäû: “ßçèçèì Ðîäéà, áóäóð, èêè àéäàí ÷îõäóð êè, ìÿí ñÿíèíëÿ ìÿêòóáëà ñþùáÿò åòìÿìèøÿì, áóíäàí þçöì ÿçàá ÷ÿêèðäèì, ùÿòòà áÿçè ýåúÿëÿð éàòìàéûá äöøöíöðäöì. Éÿãèí ñÿí ìÿíè, ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã ñóñäóüóì ö÷öí, òÿãñèðëÿíäèðìÿçñÿí. Ñÿí áèëèðñÿí êè, ìÿí ñÿíè íÿ ãÿäÿð èñòÿéèðÿì; ñÿí áèçèì áèðúÿ Ðîäéàìûçñàí, ìÿíèì äÿ Äóíéàíûí äà. Ñÿí áèçèì áöòöí ùÿéàòûìûç, áöòöí öìèäèìèçñÿí; áèçèì ïÿíàùûìûç ñÿíñÿí! Áèëÿíäÿ êè, ñÿí äîëàíìàüà èìêàíûí îëìàäûüûíäàí, áèð íå÷ÿ àéäûð óíèâåðñèòåòè áóðàõìûñàí, äÿðñ äÿ äåìèðñÿí, áàøãà ýÿëèðèí äÿ éîõäóð – ìÿí ÷îõ ïèñ îëäóì! Ìÿí èëäÿ àëäûüûì éöç èéèðìè ìàíàò ïåíñèéàäàí ñÿíÿ íåúÿ êþìÿê åëÿéÿ áèëÿðäèì? Äþðä àé áóíäàí ÿââÿë ñÿíÿ îí áåø ìàíàò ýþíäÿðìèøäèì; áóíó ìÿí, íåúÿ êè, þçöí áèëèðñÿí, ïåíñèéà ùåñàáûíà Âàñèëè Èâàíîâè÷ Âàõðóøèí àäëû áèð òàúèðäÿí àëìûøäûì. Î, éàõøû àäàìäûð, âàõòèëÿ ñÿíèí àòàíûí äîñòó èäè. Ìÿí îíà èõòèéàð âåðìèøäèì êè, áó ïóëó ïåíñèéàìäàí àëñûí, ìÿí ýÿðÿê ýþçëÿéÿðäèì êè, áó áîðú òàìàì þäÿíèëñèí, áó äà àíúàã èíäè þäÿíèëèá ãóðòàðìûøäûð, áóíà ýþðÿ äÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ñÿíÿ ïóë ýþíäÿðÿ áèëìèðäèì. Àììà èíäè øöêöð Àëëàùà, äåéÿñÿí éåíÿ äÿ ñÿíÿ ïóë ýþíäÿðÿ áèëÿðÿì: áèð äÿ êè, öìóìèééÿòëÿ, áèç èíäè ùÿòòà þç áÿõòèìèçëÿ þéöíÿ áèëÿðèê: áóíó ñÿíÿ õÿáÿð âåðìÿéÿ òÿëÿñèðäèì. Áèðèíúèñè áóäóð êè, ÿçèçèì Ðîäéà, äóéóðñàíìû, áàúûí àé éàðûìäûð êè, ìÿíèìëÿ áèð éåðäÿ éàøàéûð, áèç äàùà áèð-áèðèìèçäÿí àéðûëìàéàúàüûã. Øöêöð îëñóí Àëëàùà, îíóí ÷ÿêäèéè ÿçàáëàð ãóðòàðäû. Èíäè ìÿí ñÿíÿ ùÿð øåéè áèð-áèð äàíûøàüàúàì, ñÿí äÿ áèë êè, ÿùâàëàò íåúÿ 37
îëóá, áó âàõòà ãÿäÿð áèç ñÿíäÿí íÿëÿð ýèçëÿäèðäèê. Èêè àé áóíäàí ÿââÿë ñÿí éàçìûøäûí êè, “Ìÿí Äóíéàíûí úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâëàðûí åâèíäÿ ÷îõ ÿçèééÿò ÷ÿêäèéèíè, îíóíëà êîáóä ðÿôòàð åäèëäèéèíè åøèòìèøÿì, ìÿíÿ áó áàðÿäÿ äöçýöí ìÿëóìàò éàçûí”. Îíäà ìÿí ñÿíÿ íÿ éàçà áèëÿðäèì? Îíäà ÿýÿð áöòöí ÿùâàëàòû ñÿíÿ éàçñàéäûì, ñÿí éÿãèí êè, èø-ýöúöíö àòûá, ëàï ïèéàäà äà îëñà, áèçèì éàíûìûçà ýÿëÿðäèí, ÷öíêè ìÿí ñÿíèí õàñèééÿòèíÿ äÿ, ãÿëáèíÿ ãÿ áÿëÿäÿì: ñÿí ðàçû îëìàçäûí êè, áàúûíû èíúèòñèíëÿð. Ìÿí þçöì èçòèðàá ÷ÿêèðäèì, àíúàã ÿëàúûì íÿ èäè? Îíäà ìÿí þçöì äÿ áöòöí ÿùâàëàòû áèëìèðäèì. Äóíå÷êà êå÷ÿí èë îíëàðûí åâèíÿ ìöðÿááèéÿ ýåäÿíäÿ ãàáàãúàäàí éöç ìàíàò àëìûøäû, áó øÿðò èëÿ êè, ùÿð àé îíóí ìààøûíäàí áó ïóëó ÷ûõñûíëàð; áóíà ýþðÿ äÿ àëäûüû ïóëó âåðìÿìèø îðàäàí ÷ûõà áèëìÿçäè, – áàõ, ÿñàñ ÷ÿòèíëèê äÿ áóíäà èäè. Áó ïóëó (ìÿíèì ÿçèçèì Ðîäéà, èíäè ìÿí áó ìÿñÿëÿíè à÷ûá ñÿíÿ äåéÿ áèëÿðÿì), áó ïóëó Äóíéà ÷îõóñó îíà ýþðÿ àëìûøäû êè, ñÿíÿ àëòìûø ìàíàò ýþíäÿðñèí, áó ïóëà îíäà ñÿíèí ÷îõ áþéöê åùòèéàúûí âàðäû, êå÷ÿí èë áóíó áèçäÿí àëäûí. Áèç îíäà ñÿíè àëäàòìûøäûã, éàçìûøäûã êè, áó ïóë Äóíå÷êàíûí ÿââÿë éûüäûüû ïóëäàíäûð, àììà áó áåëÿ äåéèëäè; èíäè ñÿíÿ ùÿãèãÿòè à÷ûá äåéèðÿì, ÷öíêè èíäè ùÿð øåé, Àëëàùûí èçíè èëÿ, áèðäÿí-áèðÿ éàõøûëûüà ñàðû äÿéèøìèøäèð, ñÿí äÿ áèëÿñÿí êè, Äóíéà ñÿíè ÷îõ-÷îõ ñåâèð, áóíó äà áèëÿñÿí êè, Äóíéà ÷îõ ýþçÿë áèð ãÿëáÿ ìàëèêäèð. Äîüðóäàí äà úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâ ÿââÿë âàõòëàð îíóíëà ÷îõ êîáóä ðÿôòàð åäèðäè, ñöôðÿ ãûðàüûíäà îíà úöðáÿúöð íÿçàêÿòñèçëèê åäèð, îíó ÿëÿ ñàëûðäû... Èíäè äàùà áó øåéëÿð ãóðòàðìûøäûð, îíà ýþðÿ äÿ ñÿíè íàùàã éåðÿ ùÿéÿúàíëàíäûðìàìàã ö÷öí áó ÷èðêèí øåéëÿðè áöòöí òÿôñèëàòû èëÿ éàçìàã èñòÿìèðÿì. Ñþçöí ãûñàñû, úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâóí àðâàäû âÿ áöòöí åâ àäàìëàðû Äóíå÷êà èëÿ íÿ ãÿäÿð õîø âÿ íÿúèáàíÿ ðÿôòàð åòñÿëÿð äÿ, ãûçûí âÿçèééÿòè ÷îõ àüûð èäè, õöñóñèëÿ úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâ, êþùíÿ àëàé àäÿòëÿðè öçðÿ, Áàõóñóí òÿñèðè àëòûíäà îëàíäà, Äóíéàíûí âÿçèééÿòè äàùà äà àüûðëàøûðäû. Èíäè ýþð ñîíðàñû íÿ îëäó! Ùå÷ äåìÿ áó ñÿðñÿì àäàìûí Äóíéàéà ÷îõäàí ýþçö äöøöáìöø, àíúàã áóíó îíà ãàðøû ýþñòÿðäèéè êîáóäëóã âÿ íèôðÿò àëòûíäà ýèçëÿäèðìèø. Áÿëêÿ äÿ î þçöíö éàøëû áèð àäàì, áèð àèëÿ áàø÷ûñû ýþðÿðÿê, áåëÿ éöíýöë ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿí óòàíûð, äÿùøÿòÿ ýÿëèðìèø, áóíà ýþðÿ äÿ ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã Äóíéàéà àúûüû òóòóðìóø. Éà áÿëêÿ äÿ áó êîáóä ùÿðÿêÿòëÿðè âÿ èñòåùçàëàðû èëÿ þç íèééÿòèíè áàøãàëàðûíäàí ýèçëÿòìÿê èñòÿéèðìèø... Àììà àõûðäà þçöíö ñàõëàéà áèëìèð: þç ÷èðêèí ôèêðèíè à÷ûá Äóíéàéà äåéèð, áóíóí ãàðøûñûíäà îíà úöðáÿúöð ùÿäèééÿëÿð âÿä åäèð, åéíè çàìàíäà ùÿð øåéè àòûá îíó áàøãà áèð êÿíäÿ, éà áÿëêÿ äÿ 38
õàðèúÿ àïàðàúàüûíû âÿä åäèð. Èíäè ñÿí ýþð Äóíéà íÿ ÿçàáëàð ÷ÿêìèøäèð! Äóíéà åëÿ î ñààò èøè áóðàõà áèëìÿçäè, áóíà äà ñÿáÿá éàëíûç áîðú àëäûüû ïóë äåéèëäè, ùÿì äÿ ýÿðÿê Ìàðôà Ïåòðîâíàéà ðÿùì åäÿéäè, áèðäÿí î øöáùÿëÿíÿ áèëÿðäè, áóíóíëà äà àèëÿéÿ íèôàã äöøÿðäè. Äóíéà ö÷öí äÿ áþéöê áèð áèàáûð÷ûëûã îëàðäû, èø äÿ ïèñ íÿòèúÿ âåðÿðäè. Áóíà áèð ÷îõ ñÿáÿáëÿð äÿ âàðäû: áåëÿ êè, Äóíéà áó äÿùøÿòëè åâäÿí àíúàã àëòû ùÿôòÿäÿí ñîíðà úàíûíû ãóðòàðà áèëÿðäè. ßëáÿòòÿ, ñÿí Äóíéàíû òàíûéûðñàí, îíóí ìþùêÿì õàðàêòåðëè, àüûëëû áèð ãûç îëäóüóíó áèëèðñÿí. Äóíå÷êà ÷îõ-÷îõ úÿôàéÿ äþçÿ áèëÿð, ùÿòòà áÿä àéàãäà þç ìþùêÿìëèéèíè èòèðìÿìÿê ö÷öí áþéöê áèð àëèúÿíàáëûã äà ýþñòÿðÿ áèëÿð. Î ùÿòòà ìÿíèì îâãàòûìû òÿëõ åëÿìÿìÿê ö÷öí áó øåéëÿðè ìÿíÿ éàçìàìûøäû, àììà áèç áèð-áèðèìèçÿ òåç-òåç êàüûç éàçûðäûã. Èø ùå÷ ýþçëÿíèëìÿç áèð øÿêèëäÿ íÿòèúÿëÿíäè. Áèð ýöí Ìàðôà Ïåòðîâíà òÿñàäöôÿí áàüäà ÿðèíèí Äóíå÷êàéà éàëâàðà-éàëâàðà þç íèééÿòèíè ñþéëÿäèéèíè åøèäèð; áóíó éàíëûø áàøà äöøÿðÿê, Äóíå÷êàíû áöòöí áó èøäÿ òÿãñèðêàð ýþðöð, áåëÿ ùåñàá åäèð êè, áóíà ñÿáÿá Äóíéàäûð. Åëÿ îðàäàúà áþéöê áèð ùÿíýàìÿ ãîïóð. Ìàðôà Ïåòðîâíà ùÿòòà Äóíéàíû âóðóð, ùå÷ áèð øåéëÿ äÿ ùåñàáëàøìàã èñòÿìèð; þçö èñÿ äöç áèð ñààò ÷ûüûðûð, ñîíðà äà Äóíéàíû åëÿ î ñààò àäè áèð êÿíäëè àðàáàñûíà ãîéóá áèðáàø ìÿíèì öñòöìÿ ýþíäÿðèð, øåéëÿðèíè äÿ, íÿ êè, àëò ïàëòàðû, öñò ïàëòàðû âàð, ùàìûñûíû áöêöëìÿìèø, áàüëàíìàìûø, àðàáàéà àòäûðûð. Åëÿ áó çàìàí áÿðê éàüûø áàøëàéûð, Äóíéà äà òÿùãèð åäèëìèø âÿ áèàáûð îëìóø ùàëäà, îí éåääè êèëîìåòð éîëó öñòöà÷ûã àðàáàäà, áèð ìóæèêëÿ ýÿëìÿëè îëóð. Þçöí áèð ôèêèðëÿø: èêè àé áóíäàí ÿââÿë ñÿíäÿí àëäûüûì ìÿêòóáà ìÿí íÿ úàâàá âåðÿ áèëÿðäèì âÿ áó áàðÿäÿ íÿ éàçà áèëÿðäèì? Ìÿí þçöì áþéöê áèð ìÿéóñëóã è÷èíäÿ èäèì: Äóíéàíûí áàøûíà ýÿëÿí áó ãÿçèééÿíè ñÿíÿ éàçà áèëìÿçäèì, àúûãëàíàð âÿ ÿñÿáèëÿøÿðäèí; áèð äÿ ñÿí àõû íÿ åäÿ áèëÿðäèí; Äóíéà þçö äÿ áó øåéëÿðè ñÿíÿ éàçìàüà ãîéìàäû; ìÿêòóáó äà áîø-áîø øåéëÿðëÿ íåúÿ äîëäóðà áèëÿðäèì, áèð ùàëäà êè, öðÿéèì áåëÿ áèð äÿðäëÿ äîëó èäè. Äöç áèð àé áó ÿùâàëàò ùàããûíäà øÿùÿðäÿ äåäè-ãîäó îëäó; èø ýÿëèá î éåðÿ ÷àòäû êè, Äóíéà èëÿ êèëñÿéÿ äÿ ýåòìÿê ìöìêöí îëìàäû, ÷öíêè áèçÿ îðàäà ùÿãàðÿòëÿ áàõûðäûëàð, áèçÿ áàõûá ïû÷ûëäàøûðäûëàð, ùÿòòà ãóëàüûìûç åøèäÿåøèäÿ áèçèì áàðÿäÿ äàíûøûðäûëàð. Áöòöí òàíûø àäàìëàð áèçäÿí öç äþíäÿðäèëÿð, áèçèì ùÿòòà ñàëàìûìûçû äà àëìûðäûëàð; ùÿòòà òàúèð õèäìÿò÷èëÿðè âÿ áÿçè äÿôòÿðõàíà èø÷èëÿðè åâèìèçèí äàðâàçàñûíà ãÿòðàí ñöðòìÿêëÿ áèçè àë÷àãúàñûíà òÿùãèð åòìÿê èñòÿéèðäèëÿð, áóíó ìÿí éÿãèí áèëìèøäèì, åâ ñàùèáè äÿ áóíà ýþðÿ áèçäÿí òÿëÿá åòäè êè, òóòäóüóìóç 39
ìÿíçèëäÿí ÷ûõàã. Áóíóí äà ùàìûñûíà ñÿáÿá Ìàðôà Ïåòðîâíà èäè, ÷öíêè î áöòöí åâëÿðäÿ Äóíéàíûí ìöãÿññèð îëäóüóíó ñþéëÿìèø, îíó ëÿêÿëÿìèøäè. Áèçèì øÿùÿðäÿ î ùàìû èëÿ òàíûøäûð; áó àé î òåç-òåç øÿùÿðÿ ýÿëèðäè, î þçö áèð àç ùåéâÿðÿ àðâàääûð, þç àèëÿ èøëÿðèíäÿí äàíûøìàüû õîøëàéûð, õöñóñèëÿ ùÿð þòÿíÿ þç ÿðèíäÿí øèêàéÿòëÿíèð, áó äà ÷îõ ïèñ øåéäèð; î àç âàõòäà áöòöí áó ÿùâàëàòû àíúàã áèçèì øÿùÿðÿ äåéèë, áöòöí ãÿçàéà éàéäû. Ìÿí õÿñòÿëÿíäèì; Äóíå÷êà àõû èðàäÿúÿ ìÿíäÿí ìþùêÿìäèð: áèð ýþðÿéäèí î áó øåéëÿðÿ íåúÿ äþçöðäö, ùÿëÿ áèð ìÿíÿ òÿñÿëëè äÿ âåðèðäè, öðÿê äÿ âåðèðäè. Î, ìÿëÿêäèð! Ëàêèí Àëëàùûí ìÿðùÿìÿòèíäÿí áèçèì ÷ÿêäèéèìèç ìöñèáÿòÿ ñîí ãîéóëäó: úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâóí éÿãèí êè, Äóíéàéà éàçûüû ýÿëäè, Ìàðôà Ïåòðîâíàéà Äóíéàíûí ãÿòèééÿí ýöíàùêàð îëìàäûüûíû òàìàìèëÿ âÿ àéäûíúà ñöáóò åòäè; áó ñöáóò íÿäÿí èáàðÿòäè? Áó áèð ìÿêòóá èäè: Ìàðôà Ïåòðîâíà ùÿëÿ îíëàðû áàüäà áèð éåðäÿ ýþðìÿìèøäÿí, Äóíéà úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâà áèð ìÿêòóá éàçûáìûø, ìÿêòóáäà î úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâóí òÿêèäëÿ òÿëÿá åòäèéè õöñóñè ñþùáÿòëÿðè âÿ ýèçëè ýþðöøëÿðè ðÿää åäèðìèø; Äóíå÷êà îíëàðäàí ýåäÿíäÿ ìÿêòóá úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâäà ãàëûáìûø. Äóíéà áó ìÿêòóáäà ÷îõ îäëó áèð øÿêèëäÿ âÿ áþéöê áèð íèôðÿòëÿ úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâó, Ìàðôà Ïåòðîâíà ùàããûíäà íàíÿúèá ùÿðÿêÿòëÿðè öñòöíäÿ òþùìÿòëÿíäèðèð, îíóí áèð àòà âÿ àèëÿ áàø÷ûñû îëäóüóíó íÿçÿðèíÿ ÷àòäûðûð, àõûðäà äà éàçûð êè, îíñóç äà áÿäáÿõò âÿ êþìÿêñèç áèð ãûçû èíúèòìÿê, äàùà äà áÿäáÿõò åòìÿê îíóí òÿðÿôèíäÿí àë÷àãúàñûíà áèð ùÿðÿêÿòäèð. Ñþçöí ãûñàñû, ÿçèçèì Ðîäéà, áó ìÿêòóá åëÿ íÿúèáàíÿ âÿ åëÿ òÿñèðëè éàçûëìûøäû êè, îõóéàíäà ùþíêöðùþíêöð àüëàäûì, ùÿëÿ èíäè äÿ îíó îõóéàíäà àüëàìàéà áèëìÿðÿì. Íÿùàéÿò, ãóëëóã÷ó àðâàäëàð äà Äóíéàíûí ýöíàùñûç îëäóüóíó ñþéëÿìèøëÿð, ùå÷ äåìÿ îíëàð úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâóí òÿñÿââöð åòäèéèíäÿí äàùà ÷îõ øåé ýþðöáëÿðìèø âÿ äàùà ÷îõ øåé áèëèðëÿðìèø, – áó ùÿìèøÿ åëÿ áåëÿ äÿ îëóð. Ìàðôà Ïåòðîâíà áóíà ùåéðÿò åäèð âÿ, þçöíöí åòèðàô åòäèéè êèìè, ìÿêòóá îíó “éåíèäÿí áþéöê áèð äÿðäÿ ñàëûð”, ëàêèí Äóíå÷êàíûí ýöíàùêàð îëìàäûüûíû ëàï éÿãèí áèëèð. Åëÿ áó ýöíöí ñÿùÿðè áàçàð ýöíö, áèðáàø êèëñÿéÿ ýÿëèð, äèçëÿðè öñòÿ äöøÿðÿê, ýþç éàøû òþêÿ-òþêÿ Àëëàùà äóà åäèð, éàëâàðûð êè, “áó ñûíàãäàí äà êå÷ìÿéÿ, þç áîðúóìó éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ ìÿíÿ ãöââÿò âåð”. Ñîíðà êèëñÿäÿí áèðáàø áèçÿ ýÿëäè, íÿ âàðñà, ùàìûñûíû à÷ûá äàíûøäû, äÿðäëè-äÿðäëè àüëàäû, òþâáÿ åäÿ-åäÿ Äóíéàíû ãóúàãëàäû, éàëâàðäû êè, ìÿíè áàüûøëà. Åëÿ î ýöí, áèðúÿ äÿãèãÿ äÿ éóáàíìàäàí áèçèì éàíûìûçäàí øÿùÿðèí áöòöí åâëÿðèíÿ ýåòäè; ýåäèá ùÿð éåðäÿ ýþç éàøû òþêÿ-òþêÿ Äóíå÷êàíû ÷îõ-÷îõ òÿðèôëÿéèð, îíóí òàìàìèëÿ ýöíàùñûç 40
îëäóüóíó, íÿúèá ùèññëÿðÿ, ýþçÿë ÿõëàãà ìàëèê îëäóüóíó ñþéëÿéèð. Åéíè çàìàíäà Äóíå÷êàíûí þç ÿëè èëÿ úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâà éàçäûüû ìÿêòóáó ùàìûéà ýþñòÿðèð, îõóéóð, ùÿòòà ñóðÿòèíè ÷ûõàðòìàüà äà âåðèð (áó èñÿ, ìÿíÿ ýþðÿ, àðòûãäûð). Áó ãàéäà èëÿ Ìàðôà Ïåòðîâíà áèð íå÷ÿ ýöí øÿùÿðäÿ äàëáàäàë ùàìûíûí åâèíÿ ýåòìÿëè îëóð, ÷öíêè áÿçèëÿðè îíóí ýåòìÿìÿñèíäÿí èíúèéèðäèëÿð, äåéèðäèëÿð êè, ñèç î áèðèëÿðè áèçäÿí öñòöí òóòóðñóíóç; áó ãàéäà èëÿ íþâáÿ ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè: ùÿð åâäÿ îíó ýþçëÿéèðäèëÿð, ùàìû áèëèðäè êè, Ìàðôà Ïåòðîâíà ôèëàí ýöí ôèëàíêÿñèí åâèíäÿ Äóíéàíûí ìÿêòóáóíó îõóéàúàã; ùÿòòà î àäàìëàð êè, íþâáÿ èëÿ ùÿì þç åâëÿðèíäÿ, ùÿì äÿ òàíûøëàðûíûí åâèíäÿ áó ìÿêòóáóí îõóíìàñûíà áèð íå÷ÿ äÿôÿ ãóëàã àñìûøäû – éåíÿ äÿ ìÿêòóá îõóíàíäà éûüûëûá ãóëàã àñûðäûëàð. Ìÿíèì ôèêðèìúÿ, áó øåéëÿðèí ÷îõó, ÷îõ-÷îõó àðòûãäûð; àíúàã íÿ åòìÿëè êè, Ìàðôà Ïåòðîâíàíûí õàñèééÿòè áåëÿäèð. Ùÿð ùàëäà î, Äóíå÷êàíûí òàìàìèëÿ èñìÿòëè îëäóüóíó ñöáóò åòäè âÿ áó áèàáûð÷û èøèí áöòöí ðöñâàé÷ûëûüû ÿñàñ ýöíàùêàð îëàí Ñâèäðèãàéëîâóí áîéíóíäà ãàëäû, áåëÿ êè, ùÿòòà ìÿíèì îíà éàçûüûì ýÿëäè: áó ñÿðñÿì àäàìëà ùÿääèíäÿí àðòûã ñÿðò ðÿôòàð åäèëäè. Äóíéàíû åëÿ î ñààò áèð íå÷ÿ åâäÿ äÿðñ äåìÿéÿ ÷àüûðäûëàð, àíúàã î ýåòìÿäè. Öìóìèééÿòëÿ ùàìû îíà áèðäÿí õöñóñè áèð ùþðìÿò ýþñòÿðìÿéÿ áàøëàäû. Èíäè èñÿ ùå÷ ýþçëÿíèëìÿäèéè ùàëäà åëÿ áèð ùàäèñÿ öç âåðìèøäèð êè, áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ äåìÿê îëàð êè, áèçèì áöòöí òàëåéèìèç äÿéèøèð, – áóíà äà áàøëûúà îëàðàã áó ãÿçèééÿ ñÿáÿá îëìóøäóð. ßçèçèì Ðîäéà, èíäè áèë êè, Äóíéàíû èñòÿéÿí âàð, Äóíéà äà þç ðàçûëûüûíû âåðìèøäèð, áóíó äà òåç ñÿíÿ õÿáÿð âåðèðÿì. Ùÿð÷ÿí áèç áó èøäÿ ñÿíèíëÿ ìÿñëÿùÿòëÿøìÿäèê, àíúàã, éÿãèí êè, ñÿí áó áàðÿäÿ íÿ ìÿíäÿí, íÿ äÿ áàúûíäàí èíúèìÿçñÿí, þçöí ýþðÿúÿêñÿí êè, èøè ñÿíäÿí úàâàá àëàíà êèìè ñàõëàìàã ìöìêöí äåéèëäè. Áèð äÿ êè, ñÿí þçöí äÿ óçàãäàí-óçàüà áó ìÿñÿëÿíè äöçýöí ùÿëë åäÿ áèëìÿçäèí. ßùâàëàò áåëÿ îëäó. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ Ëóæèí áó ñààò íàäâîðíû ñîâåòíèêäèð, þçö äÿ Ìàðôà Ïåòðîâíàíûí óçàã ãîùóìóäóð; Ìàðôà Ïåòðîâíà þçö äÿ áó èøèí áàø òóòìàñûíà ÷îõ êþìÿê åòìèøäèð. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ îíóí âàñèòÿñèëÿ áèçèìëÿ òàíûø îëìàã èñòÿìèøäè; áèç äÿ îíó ëÿéàãÿòëÿ ãÿáóë åòäèê; îòóðóá ãÿùâÿ è÷äè. Åðòÿñè ýöí áèçÿ áèð ìÿêòóá ýþíäÿðäè; ìÿêòóáäà ÷îõ íÿçàêÿòëÿ þç òÿêëèôèíè éàçìûøäû, þçö äÿ õàùèø åòìèøäè êè, ìÿêòóáà òåçëèêëÿ âÿ ãÿòè úàâàá âåðÿê. Î, èø àäàìûäûð, áàøû äà ÷îõ ãàðûøûã îëóð; áó ñààò òÿëÿñèð, Ïåòåðáóðãà ýåäèð, îíà ýþðÿ äÿ ùÿð äÿãèãÿíè íÿçÿðÿ àëûð. Ìÿëóì øåéäèð êè, áèç ÿââÿë áóíà ÷îõ òÿÿúúöá åòäèê, ÷öíêè áó ÿùâàëàò ÷îõ òåç îëìóøäó, ùÿì äÿ áèç áåëÿ áèð øåéè ùå÷ ýþçëÿìèðäèê. Äóíéà èëÿ ìÿí ùÿìèí ýöíö áèð éåðäÿ îòóðóá 41
áóíó ôèêèðëÿøäèê, ýþòöð-ãîé åëÿäèê. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ åòèáàðëû âÿ òÿìèí îëóíìóø áèð àäàìäûð, èêè éåðäÿ èøëÿéèð, ùÿì äÿ þç ñÿðìàéÿñè âàðäûð. Ùÿð÷ÿíä èíäè îíóí ãûðõ áåø éàøû âàð, àììà ÷îõ õîø áèð ñèìàéà ìàëèêäèð, ùÿëÿ ãàäûíëàðûí ÷îõ õîøóíà ýÿëÿ áèëÿð, áèð äÿ êè, öìóìèééÿòëÿ, î ÷îõ àáûðëû, ëÿéàãÿòëè áèð àäàìäûð, àíúàã áèð àç ãàø-ãàáàãëûäûð, áèð àç äà, åëÿ áèë, òÿêÿááöðëöäöð. Áÿëêÿ äÿ èëê áàõûøäà àäàìà áåëÿ ýÿëèð. ßçèçèì Ðîäéà, ñÿíÿ õÿáÿðäàðëûã åäèðÿì, ñÿí îíóíëà Ïåòåðáóðãäà ýþðöøÿíäÿ – áó äà ÷îõ òåçëèêëÿ îëàúàãäûð, – èëê áàõûøäà îíóí áèð øåéè ñÿíÿ õîø ýÿëìÿñÿ, åëÿ î ñààò áóíäàí áèð íÿòèúÿ ÷ûõàðòìà: áåëÿ òåç íÿòèúÿ ÷ûõàðòìàã ñÿíèí õàñèééÿòèíäÿ âàð. Áóíó ñÿíÿ ùÿð åùòèìàëà ãàðøû äåéèðÿì; ùÿð ùàëäà ìÿí ÿìèíÿì êè, î ñÿíÿ õîø áèð òÿñèð áàüûøëàéàúàãäûð. Áèð äÿ êè, àäàìû òàíûìàã ö÷öí îíà òÿäðèúëÿ âÿ åùòèéàòëà éàíàøìàã ëàçûìäûð, áåëÿ îëñà àäàì ñÿùâ åëÿìÿç, áèð áàøãàñû ùàããûíäà ãàáàãúàäàí éàíëûø ôèêðÿ ýÿëìÿç; ñîíðà áó éàíëûø ôèêðè äöçÿëòìÿê ÷îõ ÷ÿòèí îëóð. Àììà Ïéîòð Ïåòðîâè÷, ùÿð ùàëäà áèð ÷îõ úÿùÿòëÿðäÿí ýþðöíöð êè, ÷îõ ðÿüáÿòëè àäàìäûð. Åëÿ èëê äÿôÿ áèçÿ ýÿëÿíäÿ äåäè êè, ìÿí èøýöçàð áèð àäàìàì, “áèçèì éåíè íÿñëèí ÿãèäÿëÿðè” èëÿ áèð ÷îõ úÿùÿòäÿí ðàçûëàøûðàì, ùÿì äÿ àäÿò øÿêëèíè àëìûø ùÿð úöð éàíëûø íþãòåéè-íÿçÿðëÿðèí äöøìÿíèéÿì. Î, äàùà áèð ÷îõ øåéëÿð äåäè, ÷öíêè î áèð ãÿäÿð, åëÿ áèë êè, øþùðÿòïÿðÿñòäèð, ÷îõ õîøëàéûð êè, îíà ãóëàã àññûíëàð, áó êè, åëÿ áèð ãÿáàùÿò äåéèë. Ìÿëóì øåéäèð êè, ìÿí îíóí ñþéëÿäèêëÿðèíäÿí àç øåé áàøà äöøäöì; Äóíéà ìÿíè áàøà ñàëäû êè, î áþéöê áèð òÿùñèëÿ ìàëèê îëìàñà äà, àüûëëû àäàìäûð, ùÿì äÿ, äåéÿñÿí, éàõøû àäàìäûð. Ðîäéà, ñÿí þç áàúûíûí õàñèééÿòèíÿ áÿëÿäñÿí. Ñÿíèí áàúûí ìþùêÿì èðàäÿëè, àüûëëû, òÿäáèðëè, ñÿáèðëè, àëèúÿíàá áèð ãûçäûð, ëàêèí åùòèðàñëû áèð ãÿëáÿ ìàëèêäèð, – îíóí õàñèééÿòèíäÿ îëàí áó úÿùÿòè ìÿí éàõøû þéðÿíìèøÿì. ßëáÿòòÿ, áó ìÿñÿëÿäÿ íÿ Äóíéàäà, íÿ äÿ Ïéîòð Ïåòðîâè÷äÿ åëÿ áèð ñåâýè-ôèëàí éîõäóð: áóðàñû âàð êè, Äóíéà ùÿì àüûëëû, ùÿì äÿ ìÿëÿê êèìè íÿúèá áèð ãûç îëäóüóíäàí ÿðèíè õîøáÿõò åòìÿéè áèð âÿçèôÿ êèìè þç ãàðøûñûíäà ãîéàúàãäûð, ÿðè äÿ, ÿëáÿòòÿ, îíóí õîøáÿõò îëìàñû ãàéüûñûíà ãàëàð. Èø ÷îõ òåç áàøà ýÿëñÿ äÿ, ÿðèíèí îíó õîøáÿõò åòìÿñè ìÿñÿëÿñèíÿ áèçèì øöáùÿëÿíìÿéèìèçÿ ùÿëÿëèê áþéöê áèð ñÿáÿá éîõäóð. Áèð äÿ êè, Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ùÿð øåéè ùåñàáà àëàí ÷îõ ãÿíàÿòúèë àäàìäûð; ÿëáÿòòÿ, î þçö ýþðÿúÿê êè, Äóíå÷êà íÿ ãÿäÿð õîøáÿõò îëñà îíóí þç àèëÿ õîøáÿõòëèéè áèð î ãÿäÿð ìþùêÿì îëàúàãäûð. Î êè, ãàëäû îíóí õàñèééÿòèíäÿ îëàí áÿçè íàùàìâàð úÿùÿòëÿð, áÿçè êþùíÿ àäÿòëÿðÿ ÿìÿëÿ åòìÿñè, ùÿòòà ôèêèðëÿðèíäÿ îëàí áÿçè óéüóíñóçëóãëàð (ÿí õîøáÿõò àèëÿëÿð äÿ áóíñóç êå÷èíÿ áèëìèð) – áó áàðÿäÿ Äóíå÷êà þçö 42
ìÿíÿ äàíûøäû êè, ìÿí áó øåéëÿðäÿ þçöìÿ àðõàéûíàì, ìÿíäÿí íàðàùàò îëìàéà áèëÿðñÿí, ìÿí ÷îõ øåéÿ äþçÿ áèëÿðÿì, àíúàã áó øÿðò èëÿ êè, îíóí ÿëàãÿñè éàõøû âÿ ÿäàëÿòëè îëñóí. Ìÿñÿëÿí, Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ÿââÿë ìÿíÿ äÿ ñÿðò ýþðöíäö; àõû áó îíóí äöçýöí áèð àäàì îëìàñûíäàí ÿìÿëÿ ýÿëÿ áèëÿð, áó ìöòëÿã äÿ áåëÿäèð. Ìÿñÿëÿí, î èêèíúè äÿôÿ áèçÿ ýÿëÿíäÿ, Äóíéàíûí ðàçûëûüûíû àëäûãäàí ñîíðà, ñþùáÿò çàìàíû äåäè êè, ìÿí ëàï ÿââÿëëÿð äÿ, ùå÷ Äóíéàíû òàíûìàìûøäàí äà áó ãÿðàðà ýÿëìèøäèì êè, èñìÿòëè áèð ãûç àëûì, àíúàã î ãûç ýÿðÿê úåùèçñèç îëñóí, þçö äÿ ìöòëÿã ìöñèáÿòëè ýöíëÿð ýþðìöø îëñóí; îíà ýþðÿ êè, ÿð ýÿðÿê àðâàäûíûí ãàðøûñûíäà ùå÷ áèð áàðÿäÿ áîðúëó îëìàñûí, àììà ÷îõ éàõøû îëàð êè, àðâàä ÿðèíè þçöíöí âÿëè-íåìÿòè ùåñàá åëÿñèí. Áóíó äà ÿëàâÿ åäèðÿì êè, Ïéîòð Ïåòðîâè÷ áó ôèêðè ìÿí éàçàíäàí áèð àç éóìøàã âÿ ìåùðèáàíúà èôàäÿ åòäè; îíóí ñþéëÿäèéè èôàäÿëÿðè îëäóüó êèìè äåéÿ áèëìèðÿì, ÷öíêè éàäûìäàí ÷ûõûá; áèð äÿ êè, áóíó î ùå÷ äÿ ÿââÿëúÿäÿí äöøöíöëìöø áèð ôèêèð êèìè äåìÿäè; ýþðöíöð, áóíó î ñþùáÿò àðàñûíäà ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã àüçûíäàí ãà÷ûðìûøäû, ÷öíêè áó ñÿùâèíè ñîíðà î ùÿòòà äöçÿëòìÿéÿ âÿ éöíýöëëÿøäèðìÿéÿ äÿ ÷àëûøäû; àììà ìÿíÿ éåíÿ äÿ åëÿ ýÿëäè êè, îíóí áó ñþçö áèð àç éàõøû ñþç äåéèë; ñîíðà ìÿí áóíó Äóíéàéà äà äåäèì. Äóíéà äà ìÿíÿ íàðàçû ùàëäà äåäè êè: “Ñþç ùÿëÿ èø äåéèë”. – Áó, ÿëáÿòòÿ, äîüðóäóð. Äóíå÷êà ãÿòè ãÿðàðà ýÿëÿíÿ êèìè áöòöí ýåúÿíè éàòìàäû; ëàêèí åëÿ çÿíí åòìèøäè êè, ìÿí éàòìûøàì, éàòàüûíäàí ãàëõûá áöòöí ýåúÿíè îòàüû âàð-ýÿë åëÿäè; àõûðäà èêîíàíûí ãàáàüûíäà äèçëÿðè öñòÿ äöøöá, õåéëè âàõò îäëó-îäëó Àëëàùà äóà åëÿäè, ñÿùÿð ìÿíÿ äåäè êè, ãÿòè ãÿðàðà ýÿëìèøäèð. Ìÿí éóõàðûäà äåìèøäèì êè, Ïéîòð Ïåòðîâè÷ èíäè Ïåòåðáóðãà ýåäèð. Îíóí Ïåòåðáóðãäà ÷îõ ìöùöì èøëÿðè âàð, îðàäà öìóìè àäâîêàò êîíòîðó à÷ìàã èñòÿéèð. Î, ÷îõäàíäûð êè, ýåäèá úöðáÿúöð èääèà âÿ òÿëÿáëÿðè, äàâàëû ìÿñÿëÿëÿðè ìÿùêÿìÿäÿ ùÿëë åòìÿêëÿ ìÿøüóëäóð, áó ýöíëÿðäÿ ìöùöì áèð äàâàëû ìÿñÿëÿíè ìÿùêÿìÿäÿ óäìóøäóð. Ïåòåðáóðãà áèð äÿ îíà ýþðÿ ýåäèð êè, ñåíàòäà ìöùöì áèð èøè âàð. Áó ãàéäà èëÿ, ÿçèçèì Ðîäéà î ñÿíèí ö÷öí äÿ, ùÿòòà ùÿð áèð áàðÿäÿ, ÷îõ õåéèðëè áèð àäàì îëà áèëÿð: áèç Äóíéà èëÿ áó ôèêðÿ ýÿëìèøèê êè, ñÿí ùÿòòà åëÿ áó ýöíäÿí þç ýÿëÿúÿê êàðéåðàíà ãÿòè ñóðÿòäÿ áàøëàéà áèëÿðñÿí âÿ ùåñàá åäÿ áèëÿðñÿí êè, ñÿíèí òàëåéèí àéäûí áèð øÿêèëäÿ ìöÿééÿíëÿøìèøäèð. Àù, áó áåëÿ îëñàéäû! Áó åëÿ áèð íåìÿò îëàðäû êè, áóíóí àíúàã Àëëàù-òààëà òÿðÿôèíäÿí áèçÿ ÿòà åäèëäèéèíè ùåñàá åòìÿê îëàðäû. Äóíéà éàëíûç áóíó àðçó åäèð. Áèç úöðÿò åäèá áó áàðÿäÿ Ïéîòð Ïåòðîâè÷ÿ áèð íå÷ÿ êÿëìÿ ñþç äÿ äåäèê. 43
Î, þç ôèêðèíè ñþéëÿéÿðÿê äåäè êè, ÿëáÿòòÿ, ìÿí êàòèáñèç äîëàíà áèëìÿðÿì, åùòèéàòëà ìÿíÿ áèð êàòèá ëàçûìäûð, áåëÿ îëàí ñóðÿòäÿ, ìÿëóì øåéäèð êè, ìààøû àäàì þçýÿñèíÿ âåðìÿêäÿíñÿ þç ãîùóìóíà âåðñÿ éàõøûäûð, ÿëáÿòòÿ, ÿýÿð áó ãîùóì ãàáèëèééÿòëè îëóá, âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ éåòèðÿ áèëñÿ (ñÿí äÿ ãàáèëèééÿòëè îëìàéàíäà áÿñ êèì îëàúàã); àììà åëÿ î ñààò äà þç øöáùÿñèíè áèëäèðäè, äåäè êè, óíèâåðñèòåò äÿðñëÿðèíäÿí âàõò òàïûá î ìÿíèì êîíòîðóìäà èøëÿéÿ áèëìÿç. Áó äÿôÿ ñþùáÿò áóíóíëà ãóðòàðäû, Äóíéà èñÿ èíäè àíúàã áó áàðÿäÿ äöøöíöð. Èíäè î áèð íå÷ÿ ýöíäöð êè, åëÿ áèë ãûçäûðìà è÷èíäÿäèð, þçö äÿ ñÿíèí ùàããûíäà áþéöê áèð ïëàí ãóðìóøäóð; ïëàí äà áóíäàí èáàðÿòäèð êè, ñîíðàëàð ñÿí Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí àéðû-àéðû èøëÿðè ìÿùêÿìÿéÿ âåðìÿê ìÿñÿëÿñèíäÿ îíóí éîëäàøû, ùÿòòà øÿðèêè îëà áèëÿðñÿí; áó ùÿì äÿ îíà ýþðÿ ìöìêöí îëàí øåéäèð êè, ñÿí ùöãóã ôàêöëòÿñèíäÿ îõóéóðñàí. Ðîäéà, ìÿí îíóíëà òàìàìèëÿ ðàçûéàì, îíóí áöòöí ïëàíëàðû âÿ öìèäëÿðè ìÿíèì öðÿéèìäÿíäèð, ýþðöðÿì êè, òàìàìèëÿ ìöìêöí îëàí øåéëÿðäèð. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ èíäè áó ìÿñÿëÿäÿí áèð àç áîéóí ãà÷ûðñà äà (÷öíêè î, ñÿíè ùÿëÿ òàíûìûð), – Äóíéà ëàï ìþùêÿì ñóðÿòäÿ ÿìèíäèð êè, ÿðèíÿ éàõøû òÿñèð åòìÿêëÿ þç èñòÿäèéèíÿ íàèë îëàúàãäûð, – áóíà ëàï àðõàéûíäûð. Áèç, ÿëáÿòòÿ, áó àðçóëàðûìûç ùàããûíäà, õöñóñèëÿ îíóí øÿðèêè îëìàüûí áàðÿñèíäÿ Ïéîòð Ïåòðîâè÷ÿ áèð ñþç äåìÿêäÿí ÷ÿêèíäèê. Î, èøýöçàð àäàìäûð, éÿãèí êè, áèçèì áó ñþçöìöçö ÷îõ ñîéóããàíëûãëà äèíëÿðäè, ÷öíêè áó îíà àíúàã áèð õÿéàë êèìè ýþðöíÿðäè. Áèç áèð øåéÿ ëàï ìþùêÿìúÿ ÿìèíèê: íÿ ãÿäÿð êè ñÿí óíèâåðñèòåòäÿñÿí – î, ñÿíè ïóë èëÿ òÿìèí åäÿúÿêäèð, àíúàã áèç îíà áó áàðÿäÿ áèðúÿ êÿëìÿ äÿ ñþç äåìÿäèê; îíà ýþðÿ äåìÿäèê êè, ÿââÿëà, áó ñîíðàëàð þçö-þçëöéöíäÿ äöçÿëÿúÿê, î äà ùå÷ áèð ñþç äåìÿäÿí þçö áó ïóëó ñÿíÿ òÿêëèô åäÿúÿêäèð (ýÿëñèí, ùÿëÿ áèð áó áàðÿäÿ Äóíéàíûí ñþçöíö éåðÿ äÿ ñàëñûí); ñÿí êîíòîðäà îíóí ñàü ÿëè îëàíäàí ñîíðà áó ïóëó ñÿíÿ òåç âåðÿð, ñÿí áó êþìÿéè îíäàí áèð éàõøûëûã ÿëàìÿòè îëàðàã äåéèë, ùàããûíà äöøÿí áèð ìààø êèìè ãÿáóë åäÿðñÿí. Äóíå÷êà ñÿíèí èøèíè áåëÿ äöçÿëòìÿê èñòÿéèð, ìÿí äÿ îíóíëà òàìàìèëÿ ðàçûéàì. Èêèíúèñè äÿ, îíà ýþðÿ äåìÿäèê êè, ìÿí õöñóñèëÿ áèð øåé èñòÿéèðäèì: èñòÿéèðäèì êè, ãàðøûäà äóðàí èíäèêè ýþðöøäÿ ñÿíè îíà òàé îëàí áèð àäàì êèìè ýþñòÿðèì. Äóíéà ñÿíèí áàðÿíäÿ èôòèõàðëà äàíûøàíäà î äåäè êè, ùÿð êèì îëóð-îëñóí, îíóí ùàããûíäà ôèêèð éöðöòìÿê ö÷öí àäàì ýÿðÿê þçö îíó ÿââÿëúÿ ëàï éàõûíäàí ýþðÿ áèëñèí... âÿ ìÿí þçöì îíóíëà òàíûø îëàíäà îíóí ùàããûíäà íÿ ôèêèðäÿ îëàúàüûìû þç èõòèéàðûìà áóðàõûðàì. Ìÿíèì ÿçèçèì Ðîäéà, áèëèðñÿíìè, áÿçè øåéëÿðè ýþòöð-ãîé åòäèêäÿí ñîíðà ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, (ëàêèí áó ùå÷ 44
äÿ Ïéîòð Ïåòðîâè÷ÿ àèä äåéèë, ìÿíèì þç õöñóñè, ùÿòòà áÿëêÿ äÿ ãàäûí øûëòàüûìäûð) – áÿëè, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, áÿëêÿ äÿ ìÿí éàõøû åëÿéÿðÿì, îíëàð åâëÿíÿíäÿí ñîíðà îíëàðëà áèð éåðäÿ äåéèë, èíäèêè êèìè àéðû éàøàéàðàì. Ìÿí òàìàìèëÿ ÿìèíÿì êè, î, ÷îõ íÿúèá âÿ íÿçàêÿòëè îëàúàã: þçö ìÿíè þç éàíëàðûíà äÿâÿò åäÿúÿê âÿ òÿêëèô åäÿúÿê êè, ìÿí áèð äàùà þç ãûçûìäàí àéðûëìàéûì: ÿýÿð èíäèéÿ ãÿäÿð ìÿíÿ äåìÿéèáñÿ, ìÿëóì øåéäèð, îíà ýþðÿ äåìÿéèá êè, ñþçñöç äÿ ìÿñÿëÿíèí áåëÿ îëàúàüû ýöìàí åäèëèð; àììà ìÿí îíóí òÿêëèôèíè ãÿáóë åòìÿéÿúÿéÿì. Êèøèëÿð þç ãàéûíàíàëàðûíû ÷îõ äà èñòÿìèðëÿð, – áóíó ìÿí ùÿéàòäà ÷îõ ýþðìöøÿì; ìÿí þçöì äÿ èñòÿìèðÿì êè, áàøãàëàðûíà çÿððÿ ãÿäÿð äÿ éöê îëóì; íÿ ãÿäÿð êè, þçöìöí áèð ïàð÷à ÷þðÿéèì âàð, ñÿíèí êèìè âÿ Äóíéà êèìè óøàãëàðûì âàð – èñòÿéèðÿì êè, þçöì òàìàìèëÿ ñÿðáÿñò îëóì. ßýÿð ìöìêöí îëñà, êþ÷öá ñèçèí ùÿð èêèíèçÿ éàõûí áèð éåðäÿ éàøàéàúàüàì; Ðîäéà, ìÿí ÿí õîø õÿáÿðëÿðè ìÿêòóáóí ñîíóíà ñàõëàìûøàì: ìÿíèì ÿçèçèì, áèç àç ãàëà ö÷ èë îëóð êè, áèð-áèðèìèçäÿí àéðûëìûøûã, èíäè áóíó áèë êè, áÿëêÿ äÿ áåëÿ áèð àéðûëûãäàí ñîíðà éåíÿ òåçëèêëÿ ýþðöøöá, áèðáèðèìèçè áàüðûìûçà áàñàúàüûã! Äóíéà èëÿ ìÿí Ïåòåðáóðãà ýÿëÿúÿéèê – áó ãÿòè ùÿëë îëóíóá; íÿ âàõò ýÿëÿúÿéèìèçè áèëìèðÿì, àíúàã, ùÿð ùàëäà, ëàï òåçëèêëÿ ýÿëÿúÿéèê, áÿëêÿ äÿ ëàï áèð ùÿôòÿäÿí ñîíðà! Áóíëàð ùàìûñû Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí ñÿðÿíúàìûíäàí àñûëûäûð: Î, Ïåòåðáóðãäà þçöíÿ éåð åëÿéÿí êèìè î ñààò áèçÿ ìÿëóìàò âåðÿúÿêäèð. Î èñòÿéèð êè, áÿçè ìÿñÿëÿëÿðè íÿçÿðÿ àëàðàã, åâëÿíìÿê èøèíè ìöìêöí ãÿäÿð òåç áàøà éåòèðñèí, ìöìêöí îëñà ïÿùðèç à÷ûëàíäà, ìöìêöí îëìàñà ãîñïîæèíêè1 ãóðòàðàí êèìè òîé åëÿñèí. Àù, îíäà ìÿí þçöìö íåúÿ õîøáÿõò ùåñàá åäÿúÿéÿì, ñÿíè íåúÿ áèð ñåâèíúëÿ áàüðûìà áàñàúàüàì! Äóíéà ñÿíèíëÿ ýþðöøÿúÿéèíè òÿñÿââöð åäÿðÿê ñåâèíúèíäÿí áþéöê áèð ùÿéÿúàí è÷èíäÿäèð; áèð äÿôÿ äÿ çàðàôàòëà äåäè êè, åëÿ áèðúÿ áóíäàí þòðö Ïéîòð Ïåòðîâè÷ÿ ÿðÿ ýåäèðÿì. Î, ìÿëÿêäèð! Èíäè î ñÿíÿ ùå÷ áèð øåé éàçìàã èñòÿìèð, àíúàã ìÿíÿ äåéèð êè, îíà éàç êè, ìÿí îíóíëà î ãÿäÿð äàíûøìàã èñòÿéèðÿì êè, ãÿëÿìè ýþòöðìÿéÿ ùå÷ ÿëèì ãàëõìûð, ÷öíêè áèð íå÷ÿ ñÿòèðäÿ ùå÷ áèð øåé äåìÿê îëìàç, àíúàã àäàì þçöíö õàðàá åëÿð, áóíó äà äåäè êè, îíó áÿðê-áÿðê ãóúàãëàéûá áàüðûìà áàñûðàì, ÷îõ-÷îõ þïöðÿì. Áèç áÿëêÿ ëàï áó éàõûíäà ýþðöøìÿëè îëñàã äà, ìÿí ùÿð ùàëäà ñÿíÿ áó ýöíëÿðäÿ áàúàðäûüûì ãÿäÿð ÷îõ ïóë ýþíäÿðÿúÿéÿì. Äóíå÷êàíûí Ïéîòð Ïåòðîâè÷ÿ ÿðÿ ýåòäèéèíè ùàìû áèëÿíäÿí ñîíðà ìÿíèì äÿ åòèáàðûì ùàìûíûí íÿçÿ__________________ 1
Ãîñïîæèíêè – ïðàâîñëàâëàðäà Óñïåíèéå ïÿùðèçèíÿ ìÿèøÿòäÿ âåðèëÿí àä.
45
ðèíäÿ áèðäÿí-áèðÿ àðòûá, ìÿí éÿãèí áèëèðÿì êè, Àôàíàñè Èâàíîâè÷ èíäè ìÿíÿ åòèáàð åäèá, ïåíñèéàíûí ùåñàáûíà, ùÿòòà éåòìèø áåø ìàíàòà ãÿäÿð áîðú ïóë âåðÿúÿêäèð; áÿëêÿ ìÿí áóíäàí ñÿíÿ èéèðìè áåø ìàíàò, éà äà ëàï îòóç ìàíàò ýþíäÿðäèì. Ñÿíÿ äàùà ÷îõ ýþíäÿðÿðäèì, àíúàã éîë õÿðúè ãàáàüûìû êÿñèá; ùÿð÷ÿíä Ïéîòð Ïåòðîâè÷ éàõøûëûã åäÿðÿê, ïàéòàõòà ýåòìÿê ö÷öí éîë õÿðúèíèí áèð ùèññÿñèí þç öçÿðèíÿ ýþòöðìöøäöð, éÿíè þçö þç éàíûíäàí áîéíóíà ýþòöðìöøäöð êè, þç ùåñàáûíà áèçèì éöêö âÿ áþéöê ñàíäûüûìûçû Ïåòåðáóðãà ýþíäÿðñèí (þç òàíûøëàðû âàñèòÿñèëÿ), àíúàã ùÿð ùàëäà áèç Ïåòåðáóðãà êþ÷ìÿê õÿðúèíè äÿ íÿçÿðäÿ òóòìàëûéûã, îðà úèáè áîø ýåòìÿê îëìàç, ùÿð ùàëäà èëê ýöíëÿð ïóëóìóç îëìàëûäûð. Áóíó áèç, Äóíéà èëÿ ìÿí, ãÿïèê-ãÿïèéèíÿ ùåñàá åëÿìèøèê, ýþðìöøöê êè, éîë õÿðúè ÷îõ îëìàéàúàãäûð. Áèçäÿí äÿìèð éîëóíà úÿìèñè äîõñàí êèëîìåòðäèð. Áèç áó áàøäàí, ùÿð åùòèìàëà ãàðøû, òàíûø áèð àðàáà÷û ìóæèêëÿ äàíûøìûøûã; äÿìèð éîëóíäàí äà Äóíå÷êà èëÿ áÿðàáÿð ö÷öíúö äÿðÿúÿëè âàãîíà ìèíèá ñàü-ñàëàìàò Ïåòåðáóðãà ýåäÿúÿéèê. Áóíà ýþðÿ äÿ áÿëêÿ ìÿí ñÿíÿ èéèðìè áåø ìàíàò äåéèë, áèð éîë òàïûá, îòóç ìàíàò ýþíäÿðäèì. Éàçäûüûì äàùà áÿñäèð, èêè âÿðÿã êàüûçû áàøäàí-áàøà äîëäóðìóøàì, éàçìàüà äàùà éåð éîõäóð; áàøûìûçà ýÿëÿí ÿùâàëàòû éàçìûøàì; ýþð íÿ ãÿäÿð ùàäèñÿëÿð îëóá! Èíäè èñÿ, ìÿíèì ÿçèçèì Ðîäéàì, ñÿíè ãóúàãëàéûá áàüðûìà áàñûðàì, àíàëûã øÿôãÿòèëÿ ñÿíÿ õåéèð-äóà âåðèðÿì. Ðîäéà, þç áàúûíû ñåâ; áóíó áèë êè, î ñÿíè ùÿäñèç áèð ìÿùÿááÿòëÿ ñåâèð, þçöíäÿí äÿ ÷îõ ñåâèð. Î, ìÿëÿêäèð, àììà ñÿí, Ðîäéà, ñÿí áèçèì áöòöí ùÿéàòûìûçñàí, áöòöí öìèäèìèç, áöòöí ïÿíàùûìûçñàí! Òÿêè ñÿí õîøáÿõò îëàñàí, îíäà áèç äÿ õîøáÿõò îëàðûã Ðîäéà, ñÿí Àëëàùà ÿââÿëêè êèìè äóà åäèðñÿíìè, Òàíðûíûí âÿ áèçèì õèëàñêàðûìûçûí ìÿðùÿìÿòèíÿ èíàíûðñàíìû? Èíäè äÿáäÿ îëàí éåíè äèíñèçëèéÿ óéìàìûñàí êè? Ìÿí áóíäàí ãîðõóðàì. Ðîäéà, öðÿéèì ðàùàò äåéèë! ßýÿð áåëÿäèðñÿ, îíäà ìÿí ñÿíèí ö÷öí äóà åäèðÿì. ßçèçèì, éàäûíà ñàë, ùÿëÿ ñÿí ëàï óøàã îëàíäà, àòàí äà îíäà ñàü èäè, ìÿíèì äèçëÿðèì öñòÿ îòóðóá, äèëèí äîëàøà-äîëàøà äóà îõóéàðäûí – îíäà áèç ùàìûìûç íåúÿ õîøáÿõò èäèê! ßëâèäà, Ðîäéà, éà äà õóäàùàôèç – õóäàùàôèç äåñÿì äàùà éàõøûäûð. Ñÿíè áÿðê-áÿðê ãóúàãëàéûá áàüðûìà áàñûðàì, ùÿäñèç-ùåñàáñûç þïöðÿì. Ãÿáðÿ êèìè ñÿíèí îëàí – Ïóëõåðèéà Ðàñêîëíèêîâà”
Ðàñêîëíèêîâóí ìÿêòóáó îõóìàüà áàøëàéàíäàí òà ãóðòàðàíà êèìè ýþç éàøû êÿñèëìèðäè; ëàêèí ìÿêòóáó ãóðòàðàíäà îíóí áÿíçè àüàðäû, öçö 46
ÿñÿáè ùàëäà äÿéèøäè, äîäàãëàðûíäà ùèääÿòëè, êèíëè, ñÿðò áèð òÿáÿññöì ýþðöíäö. Î, áàøûíû àë÷àã, êþùíÿ áàëûøûí öñòöíÿ ãîéóá ôèêðÿ ýåòäè; ÷îõ äöøöíäö. Îíóí ãÿëáè áÿðê-áÿðê äþéöíöðäö, ôèêèðëÿðè áþéöê áèð ùÿéÿúàí è÷èíäÿ èäè. Àõûðäà øêàôà, éà ñàíäûüà îõøàéàí áó õûðäàúà, ñàðû îòàã îíà äàðûñãàëëûã åëÿäè, íÿôÿñè òÿíýèøäè. Îíóí ôèêèðëÿðè âÿ íÿçÿðè ÿíýèíëèê èñòÿéèðäè. Øëéàïàñûíû ýþòöðöá áàéûðà ÷ûõäû – áó äÿôÿ äàùà ïèëëÿêÿíäÿ àäàìà ðàñò ýÿëìÿñèíäÿí ãîðõìàäû: î, áóíó óíóòìóøäó. Â. êö÷ÿñèíäÿí Âàñèëéåâñê àäàñûíà ñàðû éîë àëäû, ñàíêè áèð èø ö÷öí îðà ýåòìÿéÿ òÿëÿñèðäè; éåíÿ äÿ, àäÿòè öçðÿ, éîëó ùèññ åòìÿäÿí ýåäèðäè, þç-þçö èëÿ óúàäàí äàíûøûðäû; áóíóíëà äà éîëäàí êå÷ÿíëÿðè ÷îõ òÿÿúúöáëÿíäèðèðäè, ÷îõëàðû îíó ñÿðõîø ùåñàá åäèðäè. Û Àíàñûíûí éàçäûüû ìÿêòóá îíà ÷îõ ÿçàá âåðìèøäè. Ëàêèí ÿí áàø, ÿí ÿñàñ ìÿñÿëÿ ùàããûíäà î, áèð àí äà îëñà, ùÿòòà ìÿêòóáó îõóéàíäà äà, øöáùÿëÿíìÿìèøäè. ßí ÿñàñ ìÿñÿëÿ îíóí áåéíèíäÿ ùÿëë îëóíìóøäó, þçö äÿ ãÿòè ñóðÿòäÿ ùÿëë îëóíìóøäó: “Íÿ ãÿäÿð êè, ìÿí ñàüàì – îíëàð åâëÿíìÿéÿúÿê, úÿùÿííÿì îëñóí úÿíàá Ëóæèí äÿ!”. Î þç ãÿðàðûíûí ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ íÿòèúÿëÿíÿúÿéèíÿ ñåâèíÿðÿê êèíëèêèíëè ýöëöìñÿéèð, ìûçûëäàéàðàã þç-þçöíÿ äåéèðäè: “Îíà ýþðÿ êè, áó àéäûí áèð ìÿñÿëÿäèð. Éîõ, àíà, éîõ, Äóíéà, ñèç ìÿíè àëäàäà áèëìÿéÿúÿêñèíèç!.. Ùÿëÿ áèð öçð äÿ èñòÿéèðëÿð êè, ìÿíèìëÿ ìÿñëÿùÿòìÿìèøëÿð, ìÿíñèç ìÿñÿëÿíè ùÿëë åòìèøëÿð! Ýÿëèí áèð öçð èñòÿìÿéèí äÿ! Åëÿ ýöìàí åäèðëÿð êè, ìÿñÿëÿíè äàùà ïîçìàã îëìàç; èíäè áàõûá ýþðÿðèê: ïîçìàã îëàð, îëìàç! Áÿùàíÿëÿðè äÿ ýþð íÿ ÿñàñëû áÿùàíÿ èìèø: “Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ýóéà ÷îõ èøýöçàð àäàìäûð, åëÿ èøýöçàð àäàìäûð êè, àéðû úöð äåéèë, àíúàã ïî÷ò éîëó öñòöíäÿ, ùÿëÿ àç ãàëà ëàï äÿìèð éîëó öñòöíäÿ åâëÿíÿ áèëÿð”. Éîõ, Äóíå÷êà, ìÿí ùÿð øåéè ýþðöðÿì, ìÿíèìëÿ íÿ áàðÿäÿ ÷îõ øåé äàíûøìàã èñòÿäèéèíè äÿ áèëèðÿì; îòàãäà âàð-ýÿë åäÿåäÿ áöòöí ýåúÿíè íÿ áàðÿäÿ äöøöíäöéöíö äÿ áèëèðÿì, àíàìûí éàòàã îòàüûíäà îëàí ìöãÿääÿñ Ìÿðéÿì àíàíûí èêîíàñû ãàðøûñûíäà íÿ ùàãäà äóà åòäèéèíè äÿ áèëèðÿì. Ãîëãîôà äàüûíà ãàëõìàã ÷ÿòèíäèð! Áÿëè!.. Äåìÿëè, ìÿñÿëÿ ãÿòè ñóðÿòäÿ ùÿëë îëóíìóøäóð: Àâäîòéà Ðîìàíîâíà èëòèôàò áóéóðóá, þç ñÿðâÿòè îëàí (þç ñÿðâÿòè îëàí – áó äàùà åòèáàðëû, äàùà òÿñèðëè ÷ûõûð), èêè éåðäÿ ãóëëóã åäÿí, éåíè íÿñëèí ÿãèäÿëÿðèíÿ ùÿìðÿéëèê ýþñòÿðÿí (àíàì áåëÿ éàçûð), þçö äÿ Äóíå÷êàíûí äåäèéè êèìè, äåéÿñÿí ìÿðùÿ47
ìÿò ñàùèáè îëàí, èøýöçàð, ùàãã-ùåñàáûíû áèëÿí ÷îõ àüûëëû áèð àäàìà ÿðÿ ýåäèð. Äóíå÷êàíûí äåäèéè áó äåéÿñÿí ñþçö ëàï ÿíòèãÿ ñþçäöð. Ùÿìèí áó Äóíå÷êà äà åëÿ áó äåéÿñÿíÿ ÿðÿ ýåäèð... ×îõ ýþçÿë!.. ×îõ ýþçÿë!.. ...Àììà áèð øåé ìàðàãëûäûð: àíàì “éåíè íÿñèë” ìÿñÿëÿñèíè íèéÿ ìÿíÿ éàçìûøäûð? Éàëíûç úÿíàá Ëóæèíè õàðàêòåðèçÿ åòìÿê ö÷öíìö, éà áàøãà áèð ìÿãñÿä ö÷öí: ìÿíè úÿíàá Ëóæèíèí õåéðèíÿ éîëà ýÿòèðìÿê ö÷öíìö? Áèð áèúëèéÿ áàõ! Áèð øåéè äÿ àéäûíëàøäûðìàã ëàçûìäûð: î ýöí, î ýåúÿ, áèð äÿ êè, ñîíðàêû ýöíëÿð îíëàð áèð-áèðèëÿ íÿ äÿðÿúÿ à÷ûã äàíûøìûøëàð? Áöòöí ñþçëÿðè îíëàð áèð-áèðèíÿ à÷ûãìû ñþéëÿìèøëÿð, éà ùÿð èêèñè áàøà äöøìöøäöð êè, îíëàðûí êþíëöíäÿ âÿ ôèêðèíäÿ îëàí øåéëÿð åéíè øåéëÿðäèð, áóíà ýþðÿ äÿ áó øåéëÿðè ñþéëÿìÿéèí ìÿíàñû éîõäóð, à÷ûá äåìÿê äÿ íàùàãäûð? Éÿãèí áó åëÿ ãèñìÿí äÿ áåëÿ îëìóøäóð; ìÿêòóáäàí ýþðöíöð: úÿíàá Ëóæèí àíàìà áèð àç ñÿðò ýþðöíìöøäöð; àíàì ñàäÿëþâù áèð ãàäûíäûð, ýåäèá áóíó Äóíéàéà äåìèøäèð. Äóíéà äà, ìÿëóì øåéäèð êè, àúûãëàíìûø, îíà “íàðàçû ùàëäà úàâàá âåðìèøäèð”. Ýÿëñèí àúûãëàíìàñûí äà! Áóíà êèì àúûãëàíìàç: áèð ùàëäà êè, ìÿñÿëÿ ñàäÿëþâùúÿñèíÿ âåðèëÿí ñóàëëàðñûç äà àéäûíäûð, þçö äÿ ùÿëë îëóíìóøäóð, äàùà áó áàðÿäÿ äàíûøìàã ùå÷ ëàçûì äåéèë. Ýþð àíàì ìÿíÿ íÿ éàçûð: “Ðîäéà, Äóíéàíû ñåâ, î ñÿíè þçöíäÿí ÷îõ èñòÿéèð: éîõñà ãûçûíû îüëóíà ãóðáàí âåðìÿñè, áóíà ðàçûëàøìàñû îíà âèúäàí ÿçàáû âåðèð “Ñÿí áèçèì ïÿíàùûìûçñàí, ñÿí áèçèì ùÿéàòûìûçñàí! Àõ, àíà!..” Ðàñêîëíèêîâóí ùèääÿòè ýåò-ýåäÿ àðòûðäû, úÿíàá Ëóæèí áó ñààò îíà ðàñò ýÿëñÿéäè, éÿãèí êè, îíó þëäöðÿðäè Ðàñêîëíèêîâ áàøûíäà ùÿðëÿíÿí ôèêèð ãàñûðüàñûíà óéàðàã þç-þçöíÿ äåéèðäè: “Áÿëè!.. Áó äîüðóäóð êè, àäàìû þéðÿíìÿê ö÷öí “îíà ýÿðÿê éàâàøéàâàø, åùòèéàòëà éàíàøàñàí” – áó äîüðóäóð! Àììà úÿíàá Ëóæèíèí íåúÿ áèð àäàì îëäóüó àéäûíäûð, î “èøýöçàð âÿ äåéÿñÿí éàõøû àäàìäûð”; ñèçÿ çàðàôàò ýÿëìÿñèí: î åâ øåéëÿðèíè âÿ áþéöê ñàíäûüû þç ùåñàáûíà Ïåòåðáóðãà àïàðìàüû þùäÿñèíÿ ýþòöðìöøäöð! Áåëÿ áèð àäàìà íåúÿ éàõøû àäàì äåìÿéÿñÿí? Îíëàðñà, íèøàíëû âÿ àíà, ìóæèêäÿí ùÿñèðëÿ þðòöëìöø àðàáà òóòóðëàð (ìÿí äÿ åëÿ áèð àðàáàäà ýåòìèøÿì!) Åéáè éîõäóð! Úÿìèñè äîõñàí âåðñò éîëäóð. “Îðàäàí äà ö÷öíúö äÿðÿúÿëè âàãîíäà ëàï ðàùàòúà ýåäÿðèê, – ìèí âåðñò éîëäóð!”. Áó ùÿì äÿ àüûëëû áèð òÿäáèðäèð: àéàüûíû éîðüàíûíà ýþðÿ óçàò! Áÿñ ñèç, úÿíàá Ëóæèí, áóíà íåúÿ áàõûðñûíûç? Áó àõû ñèçèí íèøàíëûíûçäûð... Éîõñà ñèç áèëìèðñèíèçìè êè, ãûçûí àíàñû éîë ïóëó äöçÿëòìÿê ö÷öí þç ïåíñèéàñû ùåñàáûíà þçýÿñèíäÿí ãàáàãúàäàí áîðú ïóë àëûð? Áóíó ñèç ÷îõ éàõøû áèëèðñèíèç. ßëáÿòòÿ, ñèçèí ùàìûíûçûí áóðàäà, 48
öìóìè áèð àëâåð ùàãã-ùåñàáûíûç âàð; áó – ùÿð èêè òÿðÿôèí õåéðèíÿ îëàí áèð àëâåðäèð, ùÿð êÿñ åéíè ìèãäàðäà ìàéà ãîéìóøäóð, äåìÿëè, õÿðúè äÿ éàðûëûüà îëñóí; äóç-÷þðÿê áèð éåðäÿ, òÿíáÿêè àéðûëûãäà – àòàëàð áåëÿ äåéèá! Ùÿëÿ áóíäà äà î èøýöçàð àäàì îíëàðû áèð àç àëäàòìûøäûð: åâ øåéëÿðèíè Ïåòåðáóðãà àïàðìàã õÿðúè – îíëàðûí þçöíöí éîë õÿðúèíäÿí àçäûð, åëÿ áÿëêÿ äÿ áó øåéëÿðè ùàâàéûúà ýþíäÿðÿúÿê! Àíàìëà Äóíéà áóíó ýþðìöðëÿðìè, éà ãÿñäÿí ýþðìÿê èñòÿìèðëÿð? Áóíóíëà áåëÿ ÷îõ ðàçûäûðëàð, ðàçûäûðëàð! Ùÿëÿ áó ùàðàñûäûð, ÿñèë èøëÿð ùÿëÿ ãàáàãäà îëàúàã! Áó ìÿñÿëÿäÿ àõû ìöùöì îëàí íÿäèð: ìöùöì îëàí õÿñèñëèê, àúýþçëöê äåéèë, áöòöí áó øåéëÿðèí èôàäÿ òÿðçèäèð. Àõû îíëàð åâëÿíäèêäÿí ñîíðà äà áó èôàäÿ òÿðçè ãàëàúàãäûð, áó àéäûí ýþðöíöð... Áÿñ àõû àíàì íèéÿ áåëÿ øåéëÿðÿ éîë âåðèð? Ïåòåðáóðãà î, íÿ èëÿ ýÿëèá ÷ûõàúàã? Ö÷ ìàíàòëà, éà î... ãàðû... äåäèéè êèìè – èêè, “áèëåòúèêëÿ”... Áÿëè! Ñîíðà Ïåòåðáóðãäà íÿ èëÿ éàøàéàúàüûíà öìèä åäèð? Î, èíäèäÿí ùàðàäàíñà äóéìóøäóð êè, Äóíéà ÿðÿ ýåäÿíäÿí ñîíðà îíëàð áèð éåðäÿ éàøàéà áèëìÿéÿúÿê, ëàï åëÿ èëê âàõòëàð äà! Ýþðöíöð, î ÿçèç àäàì áó áàðÿäÿ íÿñÿ àüçûíäàí ãà÷ûðìûøäûð, þç ôèêðèíè îíëàðà áèëäèðìèøäèð; àíàì äà áóíà ýþðÿ îíëàðëà áèð éåðäÿ éàøàìàüû ãÿòè ñóðÿòäÿ èñòÿìèð: “Þçöì îíëàðëà, ýóéà, éàøàìàã èñòÿìÿéÿúÿì” – äåéèð: Áÿñ àõû î, íÿéÿ àðõàéûíäûð: éöç èéèðìè ìàíàò ïåíñèéàéàìû? Áóíóí äà áèð ùèññÿñèíè Àôàíàñè Èâàíîâè÷ áîðúà ÷ûõàúàãäûð! Î, éóí ëÿ÷ÿêëÿð òîõóéóð, ãîë÷àã òèêèá íàõûø ñàëûð, ãîúà âàõòûíäà ýþçöíöí íóðó ýåäèð. Àõû áó ëÿ÷ÿêëÿðäÿí èëäÿ îíà éöç èéèðìè ìàíàò ïóë ýÿëèð – áó ìÿíÿ ìÿëóìäóð. Äåìÿëè, ùÿð ùàëäà úÿíàá Ëóæèíèí àëèúÿíàáëûüûíà öìèä åäèðëÿð: “Ýóéà þçö òÿêëèô åäÿúÿê, þçö õàùèø åäÿúÿê”. Àé åëÿäè ùà! Áàõ, ùÿìèøÿ äÿ Øèëëåð òÿáèÿòëè ýþçÿë èíñàíëàð áåëÿ îëóð: ëàï ñîí äÿãèãÿéÿ êèìè àäàìû òàâóñ ãóøó ëÿëÿêëÿðèëÿ áÿçÿéèðëÿð, ëàï ñîí äÿãèãÿéÿ êèìè ïèñ áèð øåé îëàúàüûíû íÿçÿðÿ àëìûðëàð, éàõøûëûüà öìèä áàüëàéûðëàð, èøèí àãèáÿòèíè ãàáàãúàäàí ùèññ åòñÿëÿð äÿ, – ùÿãèãÿòè þçþçëÿðèíÿ ÿââÿëúÿäÿí ãÿòè ñóðÿòäÿ ñþéëÿìèðëÿð; åëÿ áèðúÿ áó áàðÿäÿ äöøöíìÿê îíëàðûí ãÿëáèíäÿ íèôðÿò äîüóðóð; îíëàðûí áÿçÿäèêëÿðè àäàì þçö øÿõñÿí îíëàðà êÿëÿê ýÿëìÿéèíúÿ îíëàð ùÿãèãÿòäÿí ÿëëè-àéàãëû ãà÷ûðëàð. Áèð øåé äÿ ìàðàãëûäûð: ýþðÿñÿí úÿíàá Ëóæèíèí îðäåíëÿðè âàðìû? Ìÿðú ýÿëÿðÿì êè, éàõàñûíäà Àííà îðäåíè âàð, þçö äÿ áó îðäåíè î ïîäðàò÷ûëàðûí, áèð äÿ òàúèðëÿðèí åâèíÿ ãîíàã ýåäÿíäÿ éàõàñûíà òàõûð. Éÿãèí þç òîéóíäà äà òàõàúàã! ßøøè ãîé úÿùÿííÿì îëñóí! “Éàõøû äà... ãîé àíàì áåëÿ åëÿñèí, äàùà íåéíÿéÿê, Àëëàù îíó áåëÿ éàðàäûá, áÿñ Äóíéà? Äóíå÷êà, ÿçèçèì, àõû ìÿí ñèçè òàíûéûðàì! Áèç àõû49
ðûíúû äÿôÿ ýþðöøÿíäÿ ñèç èéèðìè éàøûíäà èäèíèç, ìÿí ñèçèí õàñèééÿòèíèçÿ áÿëÿäÿì. Áóäóð, àíàì éàçûð êè, “Äóíå÷êà ÷îõ øåéÿ äþçÿ áèëÿð”. Áóíó ìÿí áèëèðÿì. Áóíó ìÿí èêè èë éàðûì áóíäàí ÿââÿë áèëèðäèì âÿ èêè èë éàðûìäûð êè, áó áàðÿäÿ äöøöíöðÿì: î áàðÿäÿ êè, “Äóíå÷êà ÷îõ øåéÿ äþçÿ áèëÿð”. Èíäè êè, úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâóí î úöð ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ âÿ áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ ìåéäàíà ýÿëÿí âÿçèééÿòÿ äþçìöøäöð, äåìÿê î, ùÿãèãÿòÿí ÷îõ øåéÿ äþçÿ áèëÿð. Èíäè àíà-áàëà áåëÿ òÿñÿââöð åäèðëÿð êè, Äóíå÷êà úÿíàá Ëóæèíÿ äÿ äþçÿ áèëÿð: î Ëóæèíÿ êè, éîõñóë áèð àèëÿäÿí àëûíàí âÿ þç ÿðè òÿðÿôèíäÿí íàç-íåìÿòÿ ÷àòäûðûëàí áèð ãûçûí öñòöíëöéö ùàããûíäà þç íÿçÿðèééÿñèíè ñþéëÿìèøäèð, þçö äÿ áó íÿçÿðèééÿíè àç ãàëà ëàï èëê ýþðöøäÿ èçàù åòìèøäèð. Ëàï åëÿ òóòàã êè, î, ÷îõ àüûëëû àäàì îëñà äà, áóíó “àüçûíäàí ãà÷ûðìûøäûð” (áÿëêÿ ùå÷ àüçûíäàí ãà÷ûðìàìûøäûð, èñòÿìèøäèð êè, áó ôèêðèíè òåç îíëàðà áèëäèðñèí), áÿñ àõû Äóíéà? Äóíéà áóíà íåúÿ áàõìûøäûð? Î, àõû áó àäàìû òàíûìûøäûð, àõû î áó àäàìëà éàøàéàúàãäûð! Àõû î, ãàðà ÷þðÿê éåéèá öñòöíäÿí ñó è÷ìÿéÿ ðàçû îëàð, ëàêèí þç ãÿëáèíè ñàòìàç, þç ìÿíÿâè àçàäëûüûíû ùå÷ áèð ðàùàòëûüà, ùå÷ áèð íàç-íåìÿòÿ äÿéèøìÿç, – áöòöí Øëåçâèã-Ãîëøòåéíÿ äÿéèøìÿç, î êè, ãàëäû úÿíàá Ëóæèí îëà! Éîõ, ìÿí Äóíéàíû òàíûéûðàì, î áåëÿ äåéèëäè, áèð äÿ êè... ÿëáÿòòÿ, î ùå÷ èíäè äÿ äÿéèøìÿìèøäèð!.. ßëáÿòòÿ, Ñâèäðèãàéëîâëàðûí ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ äþçìÿê ÷ÿòèíäèð – áóíà ñþç îëà áèëìÿç! Èëäÿ èêè éöç ìàíàò ïóë àëûá áöòöí þìðöíö ãóáåðíèéàëàðäà ìöðÿááèéÿëèê åòìÿê äÿ ÷ÿòèíäèð. Ìÿíèì áàúûì ïëàíòàñèéà ñàùèáèíèí çÿìèñèíÿ áèð çÿíúè êèìè, éà äà îñòçåé àëìàíûíûí éàíûíà áèð ëàòûø êèìè èøëÿìÿéÿ ýåäÿð, àììà þç ìÿíôÿÿòè ö÷öí ùþðìÿò áÿñëÿìÿäèéè, òàéû îëìàäûüû áèð àäàìëà éàøàéûá, þç ãÿëáèíè, þç ìÿíÿâè ùèññëÿðèíè àë÷àëòìàç! Ùÿòòà úÿíàá Ëóæèí áàøäàí-àéàüà ëàï òÿìèçúÿ ãûçûëäàí éà äà áöòþâ áèð áðèëéàíòäàí îëñà äà, éåíÿ îíóí ãàíóíè êÿíèçè îëìàüà ðàçûëûã âåðìÿç! Áÿñ èíäè íèéÿ ðàçûëûã âåðèð? Áóíóí ñèððè íÿäÿäèð? Áóíó íåúÿ èçàù åòìÿê îëàð? Ìÿñÿëÿ àéäûíäûð: Äóíå÷êà þç õåéðè, þç ðàùàòëûüû âÿ íàç-íåìÿòè ö÷öí, ùÿòòà þçöíö þëöìäÿí õèëàñ åòìÿê ö÷öí þçöíö ñàòìàç, àììà, áóäóð, þçýÿñè ö÷öí ñàòûð! Ìÿñÿëÿíèí áöòöí ñèððè äÿ áàõ, åëÿ áóíäàäûð: î þçöíö ãàðäàøû ö÷öí, àíàñû ö÷öí ñàòàð! Ùÿð øåéèíè ñàòàð! Àù, áèç áåëÿ øåéëÿðäÿ, ëàçûì îëàðñà, ÿõëàãè ùèññëÿðèìèçè äÿ áîüàðûã, àçàäëûüûìûçû, ðàùàòëûüûìûçû, ùÿòòà ëàï âèúäàíûìûçû, ùÿð øåéèìèçè ùÿððàú áàçàðûíà àïàðûðûã. ßëâèäà, ùÿéàò! Òÿêè áèçèì, ñåâäèéèìèç àäàìëàð õîøáÿõò îëñóí! Áó, ùÿëÿ ùàðàñûäûð! Ùÿëÿ áèð þç õöñóñè åùêàìëàðûìûçû äà óéäóðóá éàðàäàðûã, éåçóèòëÿðäÿí þéðÿíÿðèê, ìöâÿããÿòè îëñà äà þç-þçöìöçÿ òÿñêèíëèê âåðÿðèê, þç50
þçöìöçö èíàíäûðàðûã êè, áåëÿ äÿ ëàçûìäûð, äîüðóäàí äà, éàõøû ìÿãñÿä ö÷öí ëàçûìäûð! Áÿëè, áèç áåëÿéèê, ùÿð øåé äÿ ýöí êèìè àéäûíäûð. Àéäûíäûð êè, áó ìÿñÿëÿäÿ áàøãàñû äåéèë, àíúàã Ðîäèîí Ðîìàíîâè÷ Ðàñêîëíèêîâ íÿçÿðäÿ òóòóëóð, þçö äÿ èëê ïëàíäà äóðóð! ßëáÿòòÿ, ýÿðÿê î õîøáÿõò îëñóí, óíèâåðñèòåòäÿ îõóñóí, êîíòîðäà úÿíàá Ëóæèíèí øÿðèêè îëñóí, îíóí áöòöí òàëåéè òÿìèí îëóíñóí; éÿãèí êè, ñîíðàëàð ùþðìÿòëè, èççÿòëè, âàðëû áèð àäàì îëàð, ùÿòòà áÿëêÿ ýþçÿë áèð èíñàí êèìè éàøàéûá þìðöíö áàøà âåðÿð! Áÿñ àíàì? Àõû áóðàäà äà Ðîäéà, ÿçèç Ðîäéà, àíàíûí èëêè ðîë îéíàéûð! Àõû íåúÿ îëàð êè, áåëÿ áèð îüóë ö÷öí ùå÷ îëìàñà, áåëÿ áèð ãûçû äà ãóðáàí âåðìÿéÿñÿí?! Åé ìÿíèì ÿçèçëÿðèì, åé ùàãñûçëûã åäÿí ãÿëáëÿð! Áó ìÿñÿëÿäÿ, éÿãèí êè, áèç Ñîíå÷êàíûí òàëåéèíÿ äöøÿí ãèñìÿòäÿí äÿ áîéóí ãà÷ûðìàðûã! Ñîíå÷êà, Ñîíå÷êà Ìàðìåëàäîâà, íÿ ãÿäÿð êè, ùÿéàò âàð – Ñîíå÷êà äà îëàúàã! Ñèç ùÿð èêèíèç âåðäèéèíèç ãóðáàíûí íÿ ãÿäÿð àüûð îëäóüóíó òàìàìèëÿ äöøöíöðñöíöçìö? Äöøöíäöíöçìö? Áóíà ýöúöíöç ÷àòàúàãìû? Áóíóí õåéðè îëàúàãìû? Áó àüûëëû áèð èøäèðìè? Äóíå÷êà, Ñîíå÷êàíûí òàëåéè ñèçèí úÿíàá Ëóæèíÿ áàüëàäûüûíûç òàëåéèíèçäÿí ùå÷ äÿ ïèñ äåéèë, – ñèç áóíó áèëèðñèíèçìè? Àíàì éàçûð êè, “áó ìÿñÿëÿäÿ ñåâýè îëà áèëìÿç!” Àõû ñåâýèñèç ùå÷ ùþðìÿò äÿ îëà áèëìÿç, ÿêñèíÿ, íèôðÿò îëàð, ùÿðàðÿò îëàð, ðÿçàëÿò îëàð, – áÿñ îíäà íåúÿ îëñóí? Îíäà áåëÿ ÷ûõûð êè, éåíÿ äÿ äåìÿëè, “òÿìèçëèéÿ ðèàéÿò åòìÿê” ëàçûì ýÿëÿúÿêäèð. Áåëÿäèð, éà éîõ? Áó òÿìèçëèéèí íÿ äåìÿê îëäóüóíó ñèç áàøà äöøöðñöíöçìö, áàøà äöøöðñöíöçìö, ùÿ áàøà äöøöðñöíöçìö? Ñèç áàøà äöøöðñöíöçìö êè, Ëóæèíèí äåäèéè òÿìèçëèê Ñîíå÷êàíûí òÿìèçëèéè êèìèäèð, áÿëêÿ îíäàí äà ïèñäèð, îíäàí äà èéðÿíúäèð, îíäàí äà ðÿçèëäèð; îíà ýþðÿ êè, Äóíå÷êà, ñèç ùÿð ùàëäà îðàäàêû ðàùàòëûüû, íàç-íåìÿòè íÿçÿðäÿ òóòìóñóíóç, àììà Ñîíå÷êàíûí èøèíäÿ ñþùáÿò àúûíäàí þëìÿìÿê öñòöíäÿ ýåäèð! Áó òÿìèçëèê àäàìà ÷îõ áàùà îòóðóð, Äóíå÷êà, ÷îõ áàùà îòóðóð! Éàõøû, ñîíðà áóíà ýöúöíöç ÷àòìàñà, ïåøìàí îëñàíûç íåúÿ? Ýþð îíäà íÿ ãÿäÿð ìöñèáÿò, íÿ ãÿäÿð äÿðä ÷ÿêÿúÿêñèíèç, áó òóòäóüóíóç èøÿ íÿ ãÿäÿð ëÿíÿòëÿð éàüäûðàúàãñûíûç, ýþç éàøû òþêÿúÿêñèíèç, þçö äÿ áóíó ùàìûäàí ýèçëÿäÿúÿêñèíèç, ÷öíêè ñèç àõû Ìàðôà Ïåòðîâíà äåéèëñèíèç! Îíäà àíàíûç íÿ ýöíÿ äöøÿúÿê? Ùÿëÿ èíäèäÿí î íàðàùòäûð, ÿçàá ÷ÿêèð, áÿñ îíäà, ùÿð øåéè à÷ûã ýþðÿíäÿ íÿ îëàúàã? Áÿñ ìÿí íåúÿ îëàðàì? Àõû áó íÿ èøäèð, ñèç ìÿíèì ùàããûìäà äöøöíìöñöíöç? Ìÿí þçöíöçö ãóðáàí âåðìÿéèíèçè èñòÿìèðÿì, Äóíå÷êà, èñòÿìèðÿì, àíà úàí! Íÿ ãÿäÿð êè, ìÿí ñàüàì – áó îëìàéàúàã, îëìàéàúàã, îëìàéàúàã! Ìÿí áóíó áàøà äöøöðÿì!” 51
Î, áèðäÿí þçöíÿ ýÿëèá äàéàíäû. “Îëìàéàúàã? Áóíóí îëìàìàñû ö÷öí ñÿí íÿ åäÿúÿêñÿí? Ãàäàüàí åäÿúÿêñÿí? Áóíà ñÿíèí íÿ ùàããûí âàð? Áó ùàããû ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí ñÿí îíëàðà íÿ âÿä åäÿ áèëÿðñÿí? Óíèâåðñèòåòè ãóðòàðäûãäàí, þçöíÿ ãóëëóã òàïäûãäàí ñîíðà áöòöí òàëåéèíè, áöòöí ýÿëÿúÿéèíè îíëàðà ùÿñð åäÿúÿéèíèìè? Áèç áóíó ñÿíäÿí åøèòìèøèê, áó ìÿëóìäóð, ëàêèí èíäè? Àõû åëÿ èíäè, áó ñààò áèð øåé åëÿìÿê ëàçûìäûð, áóíó áàøà äöøöðñÿíìè? Áÿñ áó ñààò ñÿí íÿ åäèðñÿí? Îíëàðûí þçöíö ñîéóðñàí! Àõû îíëàð éöç ìàíàòëûã ïåíñèéàíûí ùåñàáûíà úÿíàá Ñâèäðèãàéëîâëàðäàí áîðú àëûá ñÿíÿ ýþíäÿðèðëÿð. Ýÿëÿúÿê ìèëéîí÷ó, åé îíëàðûí òàëåéèíÿ ùàêèì îëàí Çåâåñ, ñÿí îíëàðû Ñâèäðèãàéëîâëàðäàí, Àôàíàñè Èâàíîâè÷ Âàõðóøèíëÿðäÿí íÿ èëÿ ãîðóéàúàãñàí? Íÿ âàõò ãîðóéàúàãñàí? Îí èëäÿí ñîíðà? Îí èëÿ êèìè ñÿíèí àíàí ëÿ÷ÿê òîõóìàãäàí, áèð äÿ êè, àüëàìàãäàí êîð îëàð, éåìÿìÿçëèêäÿí àçàðà äöøÿð! Áÿñ áàúûí! Ôèêèðëÿø ýþð îí èëäÿí ñîíðà, éÿíè áó îí èëäÿ ñÿíèí áàúûí íÿ ýöíÿ äöøÿð? Áàøà äöøäöíìö? Áó ãàéäà èëÿ î, áåëÿ ñóàëëàðëà þçöíÿ ÿçàá âåðèð, þç-þçöíö ùèðñëÿíäèðèð, ùÿòòà áóíäàí áèð ãÿäÿð ùÿçç àëûðäû. Áóðàñû äà âàð êè, áó ñóàëëàðûí ùå÷ áèðè éåíè ñóàë äåéèëäè, ùå÷ áèðè ãÿôèëäÿí ìåéäàíà ÷ûõìàìûøäû, ùàìûñû êþùíÿ, ÷îõäàíêû ñóàëëàðäû. Áó ñóàëëàð ÷îõäàí îíà ÿçàá âåðèðäè, ÷îõäàí îíóí ãÿëáèíè äèäèðäè. Áöòöí áó êÿäÿð ÷îõäàíäûð êè, îíóí ãÿëáèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè, î, ýåò-ýåäÿ àðòûá, áþéöéöðäö, ñîí âàõòëàðäà èñÿ éåòèøìèø, áèð ìÿðêÿç ÿòðàôûíäà òîïëàøìûøäû, äÿùøÿòëè, ôàíòàñòèê, ãåéðèòÿáèè áèð ñóàë øÿêëèíè àëìûøäû; áó ñóàë îíóí ãÿëáèíè öçìöø, áåéíèíè éîðìóøäó, ãÿòè îëàðàã ùÿëëèíè òÿëÿá åäèðäè. Èíäè èñÿ àíàñûíûí ìÿêòóáó áèðäÿí èëäûðûì êèìè îíó âóðìóøäó. Àéäûíäûð êè, èíäè î ýÿðÿê ôÿàëèééÿòñèç îòóðóá êÿäÿðëÿíìÿéÿéäè, ÿçàá ÷ÿêìÿéÿéäè, áó ìÿñÿëÿëÿð ùÿëëîëóíìàçäûð” – äåéÿ áó áàðÿäÿ éàëíûç äöøöíìÿêëÿ ìÿøüóë îëìàéàéäû, ìöòëÿã, þçö äÿ áó ñààò áèð èø ýþðÿéäè. Ùÿð íåúÿ îëñà áèð ãÿðàðà ýÿëìÿê ëàçûì èäè, íåúÿ áèð ãÿðàð îëóðñà-îëñóí, éà äà... Áèðäÿí î þçöíäÿí ÷ûõàðàã ùÿéÿúàíëà äåäè: – Éà äà ùÿéàòäàí òàìàìëÿ ÿë ÷ÿêìÿê! Ìöòè ùàëäà òàëåéÿ áîéóí ÿéìÿê, îíó íåúÿ âàðñà, åëÿúÿ, þçö äÿ ùÿìèøÿëèê ãÿáóë åòìÿê, þçöíäÿ îëàí ùÿð øåéè áîüóá ìÿùâ åòìÿê: ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê, éàøàìàã, ñåâìÿê ùöãóãóíäàí ÿë ÷ÿêìÿê!.. Áèðäÿí Ìàðìåëàäîâóí äöíÿíêè ñóàëû îíóí éàäûíà äöøäö: “Ìþùòÿðÿì úÿíàá, äàùà ýåäèëÿñè éåð ãàëìàéûá ñþçöíöí íÿ äåìÿê îëäóüóíó áàøà äöøöðñöíöçìö, áàøà äöøöðñöíöçìö? Ýÿðÿê åëÿ îëñóí êè, ùÿð áèð àäàìûí ùå÷ îëìàñà, áèð ýåäèëÿñè éåðè îëñóí!..” 52
Áèðäÿí î äèêñèíäè: äöíÿíêè ôèêèð éåíÿ äÿ îíóí õÿéàëûíäàí ñöðÿòëÿ þòöá êå÷äè. Àíúàã î, áó ôèêðèí þòöá êå÷ìÿñèíäÿí äèêñèíìÿäè. Àõû î áèëèðäè, î ãàáàãúàäàí ùèññ åäèðäè êè, áó ôèêèð ìöòëÿã îíóí õÿéàëûíäàí “þòöá êå÷ÿúÿêäèð”, îíà ýþðÿ äÿ îíó ýþçëÿéèðäè; áèð äÿ êè, áó ôèêèð þçö äÿ òÿçÿ, äöíÿíêè ôèêèð äåéèëäè. Àíúàã ôÿðã áóðàñûíäà èäè êè, áèð àé áóíäàí ÿââÿë, ùÿëÿ ëàï äöíÿíèí þçöíäÿ áó ôèêèð éàëíûç áèð õÿéàë êèìè äåéèë, éåíè, ãîðõóíú, îíóí ùå÷ òàíûìàäûüû áèð øÿêèëäÿ ìåéäàíà ýÿëìèøäè, î äà áèðäÿí áóíó äÿðê åòìèøäè... Îíóí áàøû ýèúÿëëÿíäè, ýþçëÿðè ãàðàíëûã ýÿòèðäè. Úÿëä ÿòðàôûíà áàõäû: î, íÿéè èñÿ àõòàðûðäû. Îòóðìàã èñòÿéèðäè, áóíà ýþðÿ äÿ ñêàìéà àõòàðûðäû; áó çàìàí î, Ê. áóëâàðûíäàí êå÷èðäè. Èðÿëèäÿ áèð ñêàìéà ýþðäö: îðà ãÿäÿð éöç àääûì îëàðäû. Áàúàðäûüû ãÿäÿð òåç îðà ýåòìÿéÿ áàøëàäû, àíúàã éîëäà îíóí áàøûíà áàëàúà áèð ÿùâàëàò ýÿëäè, îíóí áöòöí äèããÿòèíè áèð íå÷ÿ äÿãèãÿëèéÿ úÿëá åòäè. Ñêàìéà àõòàðàðêÿí î þçöíäÿí ãàáàãäà áèð àðâàä ýþðäö; àðâàäëà îíóí àðàñûíäà èéèðìè àääûì éîë îëàðäû. Èíäèéÿ ãÿäÿð ýþçöíÿ ñàòàøàí øåéëÿðÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿäèéè êèìè ãàáàãäà ýåäÿí áó àðâàäà äà ÿââÿë ùå÷ ÿùÿìèééÿò âåðìÿäè. ×îõ âàõò î, ìÿñÿëÿí, åâèíÿ ýåäÿíäÿ, ùàíñû éîëëà ýåòäèéèíè ùå÷ áèëìÿçäè âÿ àðòûã áåëÿ éåðèìÿéÿ àäÿò åòìèøäè. Ëàêèí áó àðâàääà íÿñÿ ãÿðèáÿ áèð øåé âàðäû êè, èëê áàõûøäà àäàìûí ýþçöíÿ äÿéèðäè âÿ î éàâàø-éàâàø Ðàñêîëíèêîâóí äèããÿòèíè úÿëá åòìÿéÿ áàøëàäû; ÿââÿë èñòÿìÿäÿí, ñàíêè íàðàçû ùàëäà, ñîíðà èñÿ ýåò-ýåäÿ äèããÿòëÿ áó ãàäûíà áàõûðäû. Áó ãàäûíäàêû ãÿðèáÿ øåé íÿ èäè, – î, áèðäÿí áóíó áèëìÿê èñòÿäè. ßââÿëà, éÿãèí êè, áó ÷îõ úàâàí áèð ãûç èäè, þçö äÿ áåëÿ èñòè ùàâàäà áàøû à÷ûã ýåäèðäè; ÷ÿòèð ýþòöðìÿìèøäè, ÿëèíÿ ÿëúÿê òàõìàìûøäû, ÿë-ãîëóíó äà ýöëìÿëè áèð øÿêèëäÿ àòà-àòà ýåäèðäè. Îíóí ÿéíèíäÿ éöíýöë èïÿê ïàð÷àäàí ïàëòàð âàðäû, áóíó äà î ÷îõ ãÿðèáÿ ýåéìèøäè, éàõàñû éàõøû äöéìÿëÿíìÿìèøäè, äàë òÿðÿôäÿí äÿ, áåëèíèí öñòöíäÿí úûðûëìûøäû, úûðûëìûø øöëÿì éåëëÿíÿ-éåëëÿíÿ ñàëëàíûðäû. Áàëàúà ëÿ÷ÿéè ÷ûëïàã áîéíóíà àòûëìûøäû, þçö äÿ éàí òÿðÿôÿ ÿéèëìèøäè. Áóíäàí ÿëàâÿ àéàüû äîëàøà-äîëàøà, áöäðÿéÿ-áöäðÿéÿ, ñÿíòèðëÿéÿðÿê éåðèéèðäè. Ãûçûí áó ùàëû, íÿùàéÿò, îíóí áöòöí äèããÿòèíè úÿëá åòäè. Ãûçà î ñêàìéàíûí ëàï êÿíàðûíäà ýÿëèá ÷àòäû. Ãûç ñêàìéàéà ÷àòàí êèìè þçöíö îíóí ãûðàã òÿðÿôèíÿ éûõäû, áàøûíû ñêàìéàíûí àðõàñûíà ãîéóá ýþçëÿðèíè éóìäó: ýþðöíöð, î áÿðê éîðóëìóøäó. Ðàñêîëíèêîâ äèããÿòëÿ ãûçà áàõàí êèìè áèëäè êè, î ÿìÿëëèúÿ ñÿðõîøäóð. Áåëÿ áèð øåéÿ áàõìàã îíà ãÿðèáÿ ýþðöíöðäö, ùÿì äÿ îíó äÿùøÿòÿ ñàëûðäû. Î, ùÿòòà äöøöíäö êè, áÿëêÿ ñÿùâ åäèð. Îíóí ãàðøûñûíäàêû – êè÷èê, ãÿøÿíý öçëö, ñàðûøûí, ëàï úàâàí áèð ãûçäû, îí àëòû, éà áÿëêÿ îí áåø éàøû àíúàã îëàðäû, öçö ÷îõ ãûçàðìûøäû, ùÿì äÿ åëÿ áèë 53
êè, áèð àç øèøìèøäè. Äåéÿñÿí î, áó âÿçèééÿòäÿ ÷îõ àç øåé áàøà äöøöðäö; áèð àéàüûíû î áèðèíèí öñòöíÿ àøûðìûø, î áèðè àéàüûíû ãÿäÿðèíäÿí àðòûã ãàáàüà óçàòìûøäû, áèëèíèðäè êè, êö÷ÿäÿ îëäóüóíó éàõøû äÿðê åòìèð. Ðàñêîëíèêîâ îòóðìàäû, ýåòìÿê äÿ èñòÿìÿäè; ùåéðÿò è÷èíäÿ îíóí ãàáàüûíäà äàéàíûá äóðìóøäó. Áó áóëâàð ùÿìèøÿ áîø îëàðäû, èíäè èñÿ ñààò èêèäÿ, ùÿì äÿ áåëÿ áÿðê èñòèäÿ ùå÷ êÿñ éîõ èäè. Áóíóíëà áåëÿ áèð êèøè áóëâàðûí ãûðàüûíäà ÿëëè àääûì êÿíàðäà ýÿëèá äàéàíäû; àéäûí ýþðöíöðäö êè, î äà ìöÿééÿí áèð ìÿãñÿäëÿ áó ãûçà éàíàøìàã èñòÿéèð. Î äà éÿãèí ãûçû óçàãäàí ýþðìöø, þçöíö îíà éåòèðìèøäè, àíúàã Ðàñêîëíèêîâ îíà ìàíå îëìóøäó. Î, àðàáèð àúûãëû-àúûãëû Ðàñêîëíèêîâà áàõûðäû, ùÿì äÿ ÷àëûøûðäû êè, Ðàñêîëíèêîâ îíóí áàõäûüûíû ýþðìÿñèí. Î, áó úûíäûð ïàëòàðëû àäàìûí ýåòìÿñèíè ñÿáèðñèçëèêëÿ ýþçëÿéèðäè. Ìÿñÿëÿ àéäûíäû. Áó úÿíàáûí îòóç éàøû îëàðäû; ìþùêÿì áÿäÿíëè, ñàüëàì, êþê áèð àäàìäû; ðÿíýè àü-ãûðìûçû, äîäàãëàðû ÷ÿùðàéû èäè, íàçèê áûüëàðû âàðäû; ÷îõ øûã ýåéèíìèøäè. Ðàñêîëíèêîâ éàìàí àúûãëàíäû, áèðäÿí î áèð áÿùàíÿ òàïûá, áó øûã ýåéèìëè àäàìû òÿùãèð åòìÿê èñòÿäè. Áèð äÿãèãÿëèéÿ ãûçäàí óçàãëàøûá îíóí éàíûíà ýåòäè. Éóìðóãëàðûíû äöéöíëÿäè, ùèðñèíäÿí êþïöêëÿíìèø äîäàãëàðû èëÿ ýöëÿ-ýöëÿ ÷ûüûðäû: – Àäÿ åé, Ñâèäðèãàéëîâ! Áóðàäà íèéÿ äóðìóñóíóç? Î àäàì ãàøëàðûíû ÷àòàðàã, ëîâüà-ëîâüà îíà áàõûá òÿÿúúöáëÿíäè âÿ úèääè áèð èôàäÿ èëÿ ñîðóøäó: – Áó íÿ äåìÿêäèð? – Î äåìÿêäèð êè, èòèëèí áóðàäàí! – Ñÿí íåúÿ úÿñàðÿò åäèá áóíó ìÿíÿ äåéèðñÿí, àë÷àã! Î, ÿëèíäÿêè ãàì÷ûíû úÿëä Ðàñêîëíèêîâóí öñòöíÿ ãàëäûðäû. Ðàñêîëíèêîâ éóìðóãëàðûíû ãàëäûðàðàã îíóí öñòöíÿ úóìäó, äàùà áóíó íÿçÿðÿ àëìàäû êè, áó ìþùêÿì áÿäÿíëè àäàì îíóí êèìè èêè íÿôÿðèí þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ áèëÿð. Ëàêèí åëÿ áó àíäà êèì èñÿ äàëäàí îíó áÿðêáÿðê òóòäó, îíëàðûí àðàñûíäà áèð ãàðàäîâîé äàéàíäû. – Úÿíàáëàð, áÿñäèð, èúòèìàè éåðëÿðäÿ àäàì äàëàøìàç! – Ñîíðà Ðàñêîëíèêîâóí úûíäûð ïàëòàðûíà áàõàðàã, úèääè áèð ùàëäà îíà äåäè. – Ñèçÿ íÿ ëàçûìäûð? Ñèç êèìñèíèç? Ðàñêîëíèêîâ äèããÿòëÿ îíà áàõäû. Ãàðàäîâîé ãî÷àã ñîëäàí ñèôÿòëè áèð àäàìäû, àü áûüëàðû, áàêåíáàðäëàðû, ãàíàí áàõûøëàðû âàðäû. Ðàñêîëíèêîâ îíóí ãîëóíäàí òóòàðàã ÷ûüûðäû: – Ìÿíÿ åëÿ ñèç ëàçûìñûíûç! Ìÿí êå÷ìèø òÿëÿáÿéÿì, ôàìèëèéàì Ðàñêîëíèêîâäóð... – Øûã ýåéèìëè úÿíàáà ñàðû äþíÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: – 54
Èñòÿéèðñèíèç áóíó ñèç äÿ áèëèí. – Ñîíðà éåíÿ ãàðàäîâîéà äþíäö: – Ýåäÿê ñèçÿ áèð øåé ýþñòÿðÿúÿéÿì... Ãàðàäîâîéóí ãîëóíäàí òóòóá, îíó äàðòà-äàðòà ñêàìéàíûí éàíûíà àïàðäû... – Áàõ, ýþðöðñöíöç, ëàï ñÿðõîøäóð, èíäèúÿ áóëâàðëà ýÿëèðäè; êèì áèëèð íÿ÷èäèð, àíúàã î èøèí... ñàùèáèíÿ îõøàìûð... éÿãèí ùàðàäàñà è÷èðèá àëäàäûáëàð... þçö äÿ áèðèíúè äÿôÿäèð, áàøà äöøöðñöíöç? Åëÿ áåëÿ äÿ êö÷ÿéÿ áóðàõûáëàð. Ýþðöí ïàëòàðû íåúÿ úûðûëìûøäûð, ýþðöí ÿéíèíÿ íåúÿ ýåéäèðèëìèøäèð: ïàëòàðû î þçö ýåéìÿéèá, îíóí ÿéíèíÿ ýåéäèðèáëÿð, þçö äÿ áó èøè áàúàðàí àäàì ýåéäèðìÿéèá, êèøè ýåéäèðèá. Áó àéäûí ýþðöíöð. Èíäè ñèç áóðà áàõûí: äàëàøìàã èñòÿäèéèì î øûã ýåéèìëè àäàì êè âàð – ìÿí îíó òàíûìûðàì, áèðèíúè äÿôÿäèð ýþðöðÿì; î äà èíäèúÿ éîëäà, ùóøó þçöíäÿ îëìàéàí áó ñÿðõîø ãûçû ýþðìöøäöð, èíäè î ÷îõ èñòÿéèð êè, éàõûíëàøûá áó ãûçû ÿëÿ êå÷èðñèí, ýþðöðñöíöç äÿ, î íÿ âÿçèééÿòäÿäèð – âÿ ýþòöðöá áèð éåðÿ àïàðñûí... Áó éÿãèí êè, áåëÿäèð; èíàíûí êè, ìÿí ñÿùâ åëÿìèðÿì. Ìÿí þçöì ýþðäöì ãûçû íåúÿ èçëÿéèðäè, íåúÿ îíóí äàëûíúà äöøìöøäö, àíúàã ìÿí îíà ìàíå îëäóì. Èíäè î äóðóá ìÿíèì ýåäÿúÿéèìè ýþçëÿéèð. Îäóð, èíäè î áèð àç ýåðè ÷ÿêèëäè, äóðóá, ýóéà ïàïèðîñ åøèð... Íåúÿ åëÿéÿê êè, áó ãûçû îíà âåðìÿéÿê? Íåúÿ åëÿéÿê êè, áó ãûçû åâëÿðèíÿ àïàðàã – áèð ôèêèðëÿøèí! Ãàðàäîâîé áèð àíäà ìÿñÿëÿíè áàøà äöøäö. Î, êþê úÿíàáûí ìÿãñÿäè, ÿëáÿòòÿ, àéäûíäû; èíäè áó ãûç ãàëûðäû. Ãàðàäîâîé èðÿëè ÿéèëèá éàõûíäàí äèããÿòëÿ îíà áàõäû, ãûçà ðÿùìè ýÿëäèéè öçöíäÿêè èôàäÿäÿí ýþðöíöðäö. Áàøûíû éåëëÿéÿ-éåëëÿéÿ äåäè: – Àù, éàçûã ãûç, éàçûã ãûç! Î ëàï óøàãäûð. Àëäàäûáëàð – áó éÿãèíäèð. Î, ãûçû ÷àüûðìàüà áàøëàäû: – Áóðà áàõûí, õàíûì ãûç, ùàðàäà éàøàéûðñûíûç? Ãûç ñÿðõîøëóãäàí àõàí éîðüóí ýþçëÿðèíè à÷äû, ñîíöê áèð íÿçÿðëÿ ãàáàüûíäàêû àäàìëàðà áàõûá ÿëè èëÿ îíëàðû ðÿää åòäè. Ðàñêîëíèêîâ ãàðàäîâîéà äåäè: – Áóðà áàõûí, àëûí (î ÿëèíè úèáèíÿ ñàëûá àõòàðäû, áèð àááàñû ïóë ÷ûõàðòäû; äåìÿ ïóëó âàðìûø), àëûí, áèð ôàéòîí òóòóí, òàïøûðûí áó ãûçû åâëÿðèíÿ àïàðñûí. Àíúàã íåúÿ åäÿê êè, ãûçûí àäðåñèíè áèëÿê! Ãàðàäîâîé Ðàñêîëíèêîâäàí ïóëó àëûá éåíÿ äÿ ãûçà òÿðÿô äþíäö: – Õàíûì ãûç, àé õàíûì ãûç! Ìÿí, áó ñààò ôàéòîí òóòàðàì, ñèçè þçöì åâèíèçÿ àïàðàðàì. Ùàðà àïàðûì? Ùÿ? Ùàðàäà îëóðñóíóç? Ãûç ìûçûëäàéàðàã: – Èòèëèí! ßë ÷ÿêìÿçëÿð! – äåéèá éåíÿ äÿ ÿëè èëÿ îíëàðû ðÿää åòäè. 55
– Àù, àù, éàõøû èø ýþðìöðñöíöç! Àù, àéûáäûð, õàíûì ãûç, àéûáäûð! – Ãàðàäîâîé éåíÿ äÿ áàøûíû éûðüàëàäû: áó ùÿðÿêÿòèëÿ î, ùÿì ãûçû óòàíäûðûð, ùÿì îíà ùàéûôû ýÿëäèéèíè, ùÿì äÿ þç íàðàçûëûüûíû áèëäèðèðäè. Ñîíðà Ðàñêîëíèêîâà ñàðû äþíäö: – Áèð èøÿ áàõûðñûíûçìû? – äåäè âÿ åëÿ î ñààò Ðàñêîëíèêîâó éåíÿ ýþçóúó áàøäàí-àéàüà ñöçäö. Éÿãèí êè, Ðàñêîëíèêîâ äà îíà ãÿðèáÿ ýþðöíäö: þçö áåëÿ úûð-úûíäûð è÷èíäÿ, àììà ïóë âåðèð!.. Ðàñêîëíèêîâäàí ñîðóøäó: – Áó ãûçû ñèç ùàðàäà ýþðäöíöç? – Ñèçÿ äåäèì àõû: ìÿíäÿí ãàáàãäà ñÿíòèðëÿéÿ-ñÿíòèðëÿéÿ ýåäèðäè, åëÿ áóðàäà, áóëâàðäà. Ñêàìéàéà ÷àòàí êèìè þçöíö îíóí öñòöíÿ éûõäû. – Ïÿðâÿðäèýàðà, ýþð äöíéàäà íÿ áèàáûð÷ûëûãëàð îëóð! Áåëÿ úàâàí áèð ãûç, àììà þçö êåôëè! Àëäàäûáëàð – åëÿ áåëÿäèð êè, âàð! Ýþðöðñöíöçìö, ïàëòàðûíû äà úûðûáëàð. Àù, ýþð èíäè íÿ ÿõëàãñûçëûãëàð îëóð!.. Éÿãèí éàõøû àèëÿäÿíäèð, êàñûá àäàìûí ãûçûäûð... Èíäè áåëÿëÿðè ÷îõäóð... Öçäÿí ÷îõ çÿðèôäèð, åëÿ áèë êè, õàíûì ãûçäûð. Ãàðàäîâîé éåíÿ äÿ îíà ñàðû ÿéèëäè. Áÿëêÿ îíóí äà áåëÿ ãûçëàðû âàð, – “åëÿ áèë êè, õàíûì ãûçäûðëàð, þçëÿðè äÿ çÿðèôäèðëÿð”, þçëÿðèíè éàõøû òÿðáèéÿ àëìûø ãûçëàðà îõøàäûðëàð.. âÿ ùÿð úöð ìîäàáàçëûüà óéìàüà áàøëàéûáëàð... Ðàñêîëíèêîâ ÿë-àéàüà äöøÿðÿê äåéèðäè: – ßñàñ ìÿñÿëÿ áóäóð êè, ãîéìàéàã ãûç, áàõ, î ÿúëàôûí ÿëèíÿ äöøñöí! Àõû î äà ãûçûí èñìÿòèíÿ òîõóíàð! Îíóí íÿ ôèêèðäÿ îëäóüó åëÿ öçöíäÿí ýþðöíöð. Áèð ÿúëàôëûüà áàõ, ÷ûõûá ýåòìèð! Ðàñêîëíèêîâ áÿðêäÿí äàíûøûð, ÿëè èëÿ äöç îíó ýþñòÿðèðäè. Î äà áó ñþçëÿðè åøèäèá, éåíÿ äÿ ÿââÿë àúûãëàíìàã èñòÿäè, ëàêèí äöøöíÿðÿê ôèêðèíè äÿéèøäè, éàëíûç ùÿðàðÿòëÿ Ðàñêîëíèêîâà áàõäû âÿ áóíóíëà äà êèôàéÿòëÿíäè. Ñîíðà éàâàø-éàâàø îí àääûìà ãÿäÿð ýåäèá éåíÿ äàéàíäû. Ãàðàäîâîé ôèêèðëè ùàëäà äåäè: – Ãûçû îíóí ÿëèíÿ äöøìÿéÿ ãîéìàðûã, áó ìöìêöíäöð. Àíúàã ãûç ýÿðÿê äåñèí êè, îíó ùàðà àïàðìàã ëàçûìäûð, åëÿ îëìàñà... – Î, éåíÿ äÿ ãûçà ñàðû ÿéèëäè: – Õàíûì ãûç, àé õàíûì ãûç! Ãûç áèðäÿí ýþçëÿðèíè ëàï à÷äû, äèããÿòëÿ îíëàðà áàõäû, åëÿ áèë êè, áàøà äöøäö, ñêàìéàäàí ãàëõûá ýÿëäèéè òÿðÿôÿ ýåòäè. Éåíÿ äÿ îíëàðû ÿëè èëÿ ðÿää åäÿðÿê äåäè: – Áóíëàð íÿ ùàéàñûç àäàìäûð, ÿë ÷ÿêìÿçëÿð êè! – Î éåéèí-éåéèí ýåäèð, àììà áÿðê ñÿíòèðëÿéèðäè. Øûã ýåéèìëè àäàì îíóí àðäûíúà äöøäö, ëàêèí î áèðè õèéàáàíëà ýåäèð âÿ ýþçöíö ãûçäàí àéûðìûðäû. 56
Áûüëû ãàðàäîâîé ãÿòè áèð èôàäÿ èëÿ: – Íàðàùàò îëìàéûí, ãîéìàðàì îíó àïàðñûí, – äåäè. – Þçö èñÿ îíëàðûí àðäûíúà éîëëàíäû. Ñîíðà àù ÷ÿêÿðÿê áÿðêäÿí äåäè: – Åù, ýþð èíäè íÿ ÿõëàãñûçëûãëàð îëóð! Åëÿ áó àíäà Ðàñêîëíèêîâó ñàíêè íÿñÿ ñàíúäû, åëÿ áèë êè, áèð àíäà îíóí áöòöí ôèêèðëÿðè äÿéèøäè. Áûüëû ãàðàäîâîéóí àðäûíúà ÷ûüûðûá äåäè: – Àäÿ åé, áèð áóðà áàõûí! Ãàðàäîâîé äþíöá áàõäû. – Ãîéóí ýåòñèí! Ñèçÿ íÿ? Ãîéóí ýåòñèí! Ãîé ýåäèá ÿéëÿíñèí (áóíó äåéÿíäÿ øûã ýåéèìëè àäàìû ýþñòÿðäè). Àõû ñèçÿ íÿ? Ãàðàäîâîé îíóí íÿ äåìÿê èñòÿäèéèíè áàøà äöøìöðäö, ýþçëÿðèíè ùåéðÿòëÿ à÷àðàã îíà áàõûðäû. Ðàñêîëíèêîâ ýöëäö. Ãàðàäîâîé: – Å-åù! – äåéÿðÿê ÿëèíè éåëëÿäè, øûã ýåéèìëè àäàìëà ãûçûí äàëûíúà ýåòäè; ýþðöíöð, Ðàñêîëíèêîâó î, éà äÿëè, éà äà áóíäàí äà áåòÿð áèð øåé ùåñàá åòìèøäè. Ðàñêîëíèêîâ òÿê ãàëàðàã àúûãëû-àúûãëû þç-þçöíÿ äåäè: – Ìÿíèì èéèðìè ãÿïèéèìè äÿ àïàðäû. Éàõøû äà, ãîé îíäàí äà ïóë àëñûí, ãûçû îíóíëà áóðàõûá ýåòñèí, áóíóíëà äà èø ãóðòàðñûí... Ìÿí íèéÿ àõû þçöìö ãàáàüà âåðèá îíà êþìÿê åëÿìÿéÿ ýèðèøäèì? Ìÿí íÿ÷èéÿì êè, îíà êþìÿê åäÿì? Îíà êþìÿê åëÿìÿéÿ ìÿíèì ùàããûì âàðìû? Ãîé îíëàð äèðè-äèðè áèð-áèðèíèí áîüàçûíû öçñöíëÿð – ìÿíÿ íÿ? Ìÿíèì íÿ ùàããûì âàðäû êè, áó èéèðìè ãÿïèéè îíà âåðèì? Ìÿýÿð áó ïóë ìÿíèìäèð? Ðàñêîëíèêîâ áó ãÿðèáÿ ñþçëÿðè ñþéëÿñÿ äÿ ãÿëáèíäÿ àüûð áèð èçòèðàá äóéäó. Áîø ãàëìûø ñêàìéàäà îòóðäó. Ôèêèðëÿðè äàüûëìûøäû... Öìóìèééÿòëÿ, áó àíäà äöøöíìÿê îíà èçòèðàá âåðèðäè. Î, òàìàìèëÿ þçöíö óíóòìàã, ùÿð øåéè óíóòìàã, ñîíðà äà àéûëûá ùÿð øåéè éåíèäÿí áàøëàìàã èñòÿéèðäè... Ðàñêîëíèêîâ ãûçûí ñêàìéàäà îòóðäóüó éåðÿ áàõûá äåäè: – Éàçûã ãûç! Àéûëàúàã, àüëàéàúàã, ñîíðà àíàñû áèëÿúÿê... ßââÿë îíó äþéÿúÿê, ñîíðà áÿðê ãàì÷ûëàéàúàã. Áÿëêÿ äÿ ðöñâàé÷ûëûãëà åâäÿí ãîâàúàã... Ãîâìàñà äà, Äàðéà Ôðàíñîâíàëàð, ùÿð íåúÿ îëñà, áó èøäÿí õÿáÿð òóòàúàã, áó ãûç äà îðà-áóðà ãà÷ìàüà áàøëàéàúàã... Ñîíðà äÿðùàë õÿñòÿõàíàéà äöøÿúÿê... (áó ùÿìèøÿ î ãûçëàðäà îëóð êè, îíëàð íàìóñëó àíàëàðûí éàíûíäà éàøàéûðëàð âÿ îíëàðäàí ýèçëèíúÿ ýÿçèðëÿð), ñîíðà... ñîí57
ðà éåíÿ õÿñòÿõàíàéà... øÿðàá... ìåéõàíàëàð... è÷êè äöêàíëàðû... ñîíðà éåíÿ õÿñòÿõàíà... èêè-ö÷ èëäÿí ñîíðà äà øèêÿñò îëóðëàð... úÿìèñè äÿ îí äîããóç, éà äà îí ñÿêêèç èë éàøàéûðëàð... Áåëÿëÿðèíè ýþðìÿìèøÿì? Áó íåúÿ îëóðäó? Åëÿ ùàìûñû äà áåëÿ îëóðäó... Òôó! Ãîé îëñóí! Äåéèðëÿð êè, áó åëÿ áåëÿ äÿ îëìàëûäûð. Äåéèðëÿð êè, ãûçëàðûí ôèëàí ôàèçè ùÿð èë... ùàðàñà... éÿãèí êè, úÿùÿííÿìÿ ýåòìÿëèäèðëÿð êè, éåðäÿ ãàëàí ö÷öí éåð áîøàëòñûíëàð, îíëàðà ìàíå îëìàñûíëàð. Ôàèç! Îíëàðûí áó ñþçëÿðè, äîüðóäàí äà, ÷îõ ýþçÿë ñþçäöð; áó ñþçëÿð ýþð íåúÿ òÿñêèíëèê âåðÿí ñþçëÿðäèð, åëìè ñþçëÿðäèð! Äåéèëäè êè, ôèëàí ôàèç... äåìÿëè, ùå÷ òÿøâèøÿ äöøìÿê äÿ ëàçûì äåéèë. ßýÿð áàøãà áèð ñþç îëñàéäû, îíäà... áÿëêÿ äÿ íàðàùàòëûã îëàðäû... Äóíå÷êà äà áèð ýöí áó ôàèçÿ äöøÿ áèëÿð!.. Áóíà äà îëìàñà, áàøãà áèð ôàèçÿ! Áèðäÿí î äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåäè: “Ìÿí àõû ùàðà ýåäèðÿì! Ãÿðèáÿäèð. Ìÿí àõû ùàðàñà ýåäèðäèì. Ìÿêòóáó îõóéàí êèìè éîëà äöøäöì... Ùÿ, ìÿí Âàñèëåâñê àäàñûíà, Ðàçóìèõèíèí éàíûíà ýåäèðäèì, èíäè... éàäûìà äöøäö. Àõû íèéÿ ýåäèðäèì? Íåúÿ îëäó êè, Ðàçóìèõèíýèëÿ ýåòìÿê ôèêðè èíäè ìÿíèì àüëûìà ýÿëäè? Áó ÷îõ ãÿðèáÿäèð!” Ðàñêîëíèêîâ þç-þçöíÿ òÿÿúúöá åäèðäè. Ðàçóìèõèí îíóí êå÷ìèø óíèâåðñèòåò éîëäàøëàðûíäàí èäè. Ãÿðèáÿ áóðàñûäûð êè, óíèâåðñèòåòäÿ îõóéàíäà Ðàñêîëíèêîâóí áÿëêÿ äÿ ùå÷ éîëäàøû éîõ èäè; î ùàìûäàí êÿíàðäà ýÿçÿðäè, ùå÷ êÿñèí éàíûíà ýåòìÿçäè, åâèíÿ ýÿëÿíëÿðè äÿ ÷îõ êþíöëñöç ãÿáóë åäèðäè. Áóíà ýþðÿ äÿ ÷îõ êå÷ìÿäè êè, ùàìû îíäàí öç ÷åâèðäè. Ðàñêîëíèêîâ òÿëÿáëÿðèí íÿ öìóìè éûüûíúàãëàðûíäà, íÿ ñþùáÿòëÿðèíäÿ, íÿ ÿéëÿíúÿëÿðèíäÿ, íÿ äÿ áàøãà áèð èøëÿðèíäÿ èøòèðàê åäÿðäè. Äÿðñëÿðè èëÿ ÷îõ ìÿøüóë îëàðäû, þçöíÿ éàçûüû ýÿëìÿçäè, òÿëÿáÿëÿð äÿ åëÿ áóíà ýþðÿ îíà ùþðìÿò åäÿðäèëÿð, àììà ùå÷ êÿñ îíóí õàòèðèíè èñòÿìÿçäè. Î, ÷îõ êàñûá èäè, ùÿì äÿ òÿêÿááöðëö âÿ ëîâüà èäè, àäàìà éîâóøìàçäû. Åëÿ áèë êè, öðÿéèíäÿ íÿñÿ ýèçëÿäèðäè. Éîëäàøëàðûíûí áÿçèñèíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, Ðàñêîëíèêîâ îíëàðà – óøàüà áàõàí êèìè – éóõàðûäàí àøàüû áàõûð, åëÿ áèë êè, ùÿì áèëèê, ùÿì ñÿâèééÿ, ùÿì äÿ ÿãèäÿ úÿùÿòäÿí îíëàðû þòöá êå÷ìèøäèð, îíëàðûí ÿãèäÿñèíÿ, ìàðàüûíà èáòèäàè áèð øåé êèìè áàõûð. Àììà íÿäÿíñÿ Ðàçóìèõèíëÿ óçëàøà áèëìèøäè; ÿñëèíäÿ áóíà óçëàøìàã äà äåìÿê îëìàçäû: Ðàñêîëíèêîâ îíà äàùà àðòûã öíñèééÿò ýþñòÿðèðäè, îíóíëà äàùà à÷ûã èäè. Áóðàñû äà âàð êè, Ðàçóìèõèíÿ àéðû úöð ÿëàãÿ áÿñëÿìÿê äÿ ìöìêöí äåéèëäè: î ñîí äÿðÿúÿ øÿí, öðÿéèà÷ûã, ÷îõ ñàäÿ, õîøõàñèééÿò áèð îüëàíäû. Ëàêèí áó ñàäÿëèéèí àëòûíäà äÿðèíëèê âÿ ëÿéàãÿò ýèçëÿíìèøäè. Îíóí ÿí éàõøû éîëäàøëàðû áóíó áàøà äöøöð, ùàìû îíóí 58
õàòèðèíè èñòÿéèðäè. Î, àüûëëû èäè, àíúàã áÿçÿí ñàäÿëþâùëöéö äÿ îëóðäó. Î, çàùèðÿí ýþçÿýÿëèìëè èäè: áîéó óúà, àðûã, ñà÷û äà ãàðà èäè; àíúàã öçöíö âàõòëû-âàõòûíäà ãûðõäûðìàçäû; ùÿðäÿí øóëóãëóã äà åäÿðäè, ùÿì äÿ ÷îõ ãöââÿòëè ñàéûëûðäû. Áèð äÿôÿ î ýåúÿ âàõòû áèð ìÿúëèñäÿ îí èêè âåðøîê áîéó îëàí áèð ãàíóí ýþçÿò÷èñèíè áèðúÿ çÿðáÿ èëÿ éåðÿ ñÿðìèøäè. Î, ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ è÷ÿ áèëÿðäè, ëàêèí ùå÷ è÷ìÿéÿ äÿ áèëÿðäè. Áÿçÿí ëàï éàðàìàçúàñûíà äÿúÿëëèê åäÿðäè, ëàêèí ùå÷ äÿúÿëëèê åòìÿéÿ äÿ áèëÿðäè. Ðàçóìèõèíèí áèð éàõøû úÿùÿòè äÿ âàðäû: ùå÷ áèð ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèê îíó òÿøâèøÿ ñàëìàçäû, åëÿ áèë êè, ùå÷ áèð ïèñ âÿçèééÿò îíó ðóùäàí ñàëà áèëìèðäè. Î, ëàï òàõòàïóøäà äà éàøàéà áèëÿðäè, ÿí øèääÿòëè àúëûüà âÿ ñîéóüà äþçÿ áèëÿðäè. Î, ÷îõ êàñûáäû; îðäà-áóðäà èøëÿéÿðÿê ïóë ãàçàíàð, áóíóíëà äà áèðòÿùÿð áàøûíû äîëàíäûðàðäû. Çÿùìÿòëÿ ïóë ãàçàíìàã ö÷öí ÷îõ éåðëÿð áèëèðäè. Áèð èë î áöòöí ãûøû îòàüûíäàêû ñîáàñûíû ùå÷ éàíäûðìàäû, äåéèðäè êè, áó äàùà õîøäóð, ÷öíêè àäàì ñîéóãäà äàùà éàõøû éàòûð. Î äà óíèâåðñèòåòäÿí ÷ûõìàüà ìÿúáóð îëìóøäó, àììà áó ÷îõ ñöðìÿéÿúÿêäè: âàð ãöââÿñèíè ãîéàðàã òÿëÿñèðäè êè, þç âÿçèééÿòèíè òåçëèêëÿ äöçÿëòñèí, éåíÿ äÿ äÿðñÿ áàøëàñûí. Ðàñêîëíèêîâ äþðä àé èäè êè, îíóí éàíûíà ýåòìèðäè, Ðàçóìèõèí èñÿ îíóí ùàðàäà éàøàäûüûíû áèëìèðäè. Èêè àé áóíäàí ÿââÿë îíëàð íåúÿ îëäóñà, êö÷ÿäÿ áèð-áèðèíÿ ðàñò ýÿëäèëÿð; Ðàñêîëíèêîâ öçöíö éàíà ÷åâèðäè, ùÿòòà êö÷ÿíèí î áèðè òàéûíà êå÷äè êè, Ðàçóìèõèí îíó ýþðìÿñèí. Àììà Ðàçóìèõèí îíó ýþðäöñÿ äÿ éàíûíäàí þòöá êå÷äè, äîñòóíó íàðàùàò åòìÿê èñòÿìÿäè.  Ðàñêîëíèêîâ éåíÿ äÿ ôèêèðëÿøÿðÿê þç-þçöíÿ äåéèðäè: “Äîüðóäóð, áó éàõûíäà ìÿí èñòÿéèðäèì êè, Ðàçóìèõèíäÿí õàùèø åäèì, ìÿíÿ éà äÿðñ òàïñûí, éà äà àéðû áèð èø... Ëàêèí èíäè î, ìÿíÿ íåúÿ êþìÿê åäÿ áèëÿð? Åëÿ òóòàã êè, äÿðñ òàïäû, ëàï åëÿ ñîí ãÿïèéèíè ìÿíèìëÿ áþëöøäöðäö, – ÿýÿð áó ãÿïèéè âàðñà, – åëÿ êè, äÿðñ äåìÿéÿ ýåòìÿê ö÷öí ùÿòòà þçöìÿ óçóíáîüàç ÷ÿêìÿ àëà áèëäèì, êîñòéóìóìó äà äöçÿëòäèì... Áÿëè... ñîíðà? Äÿðñäÿí àëäûüûì ãÿïèê-ãóðóøëà ìÿí åäÿ áèëÿðÿì? Èíäè ìÿíÿ áó ãÿäÿðìè ïóë ëàçûìäûð? Äîüðóäàí äà, Ðàçóìèõèíèí éàíûíà ýåòìÿéèì ëàï ýöëöíúäöð...” “Íèéÿ ìÿí èíäè Ðàçóìèõèíèí éàíûíà ýåäèðÿì” – ñóàëû îíó ùÿòòà òÿñÿââöð åòäèéèíäÿí äàùà àðòûã òÿøâèøÿ ñàëûðäû: î íàðàùàò áèð ùàëäà, åëÿ áèë êè, ëàï àäèúÿ áèð ùÿðÿêÿò îëàí áó øåéäÿ þçö ö÷öí ìÿøóì áèð ìÿíà àõòàðûðäû. 59
Òÿÿúúöáëÿ þç-þçöíäÿí ñîðóøäó: – Éîõñà ìÿí äîüðóäàí äà, áöòöí èøëÿðèìè àíúàã Ðàçóìèõèíèí âàñèòÿñèëÿ äöçÿëòìÿê èñòÿéèðäèì, äöøöíöðäöì êè, áöòöí èøëÿðèìè Ðàçóìèõèíèí êþìÿéèëÿ ùÿëë åäÿúÿéÿì? Î, ôèêèðëÿøÿ-ôèêèðëÿøÿ àëíûíû îâóðäó; ãÿðèáÿäèð, õåéëè äöøöíäöêäÿí ñîíðà, ùå÷ ýþçëÿíìÿéÿí ùàëäà, áèðäÿí ñàíêè òÿñàäöôè îëàðàã, îíóí àüëûíà ÷îõ ãÿðèáÿ áèð ôèêèð ýÿëäè. Áèðäÿí î, ñàíêè ãÿòè áèð ãÿðàð øÿêëèíäÿ, ëàï ñàêèòúÿ þç-þçöíÿ äåäè: “Áÿëè... Ðàçóìèõèíèí éàíûíà... ýåäÿúÿéÿì, áó ãÿòèäèð... àììà èíäè éîõ... îíóí éàíûíà... î ìÿñÿëÿäÿí ñîíðà, îíóí åðòÿñè ýöíö ýåäÿúÿéÿì, î çàìàí êè, î ìÿñÿëÿ ãóðòàðìûø îëàúàã, ùÿð øåé éåíè ãàéäàéà äöøÿúÿê...”. Áèðäÿí î, åëÿ áèë þçöíÿ ýÿëäè. Ñêàìéàäàí úÿëä ãàëõàðàã ùÿéÿúàíëà äåäè: “Îíäàí ñîíðà? Ìÿýÿð î îëàúàã? Äîüðóäàíìû îëàúàã?” Î, ñêàìéàäàí ãàëõûá ýåòäè: àç ãàëà éöéöðöðäö, èñòÿäè ãàéûäûá åâÿ ýåòñèí, ëàêèí åâÿ ãàéûòìàã áèðäÿí îíà ñîí äÿðÿúÿ èéðÿíú ýþðöíäö: àõû ùÿìèí î øêàôà áÿíçÿéÿí îòàãäà, î áóúàãäà áèð àéäàí ÷îõ èäè êè, áöòöí áó øåéëÿð îíóí ôèêðèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëèðäè... Áóíó äöøöíÿðÿê î, áàø àëûá ýåòäè, àíúàã ùàðà ýåòäèéèíè ùå÷ þçö äÿ áèëìèðäè. Áÿäÿíèíäÿêè ÿñÿáè òèòðÿéèø ãûçäûðìà òèòðÿòìÿñèíÿ ÷åâðèëäè; î ùÿòòà áèð ñîéóãëóã ùèññ åòäè: áåëÿ áÿðê èñòèäÿ î öøöéöðäö. Ñàíêè ýöúëÿ, àç ãàëà ëàï ãåéðè-øöóðè îëàðàã, äàõèëè áèð çÿðóðÿò íÿòèúÿñèíäÿ, ðàñò ýÿëäèéè øåéëÿðÿ äèããÿòëÿ áàõìàüà áàøëàäû, åëÿ áèë êè, ÿéëÿíìÿê ö÷öí áèð øåé àõòàðûðäû, àíúàã áóíà éàõøû ìöâÿôôÿã îëà áèëìèðäè, òåç-òåç äöøöíúÿéÿ äàëûðäû. Ñîíðà éåíÿ äÿ äèêñèíÿðÿê áàøûíû ãàëäûðûá ÿòðàôûíà áàõàíäà – èíäèúÿ íÿ áàðÿäÿ äöøöíäöéöíö, ùÿòòà ùàðà èëÿ ýåòäèéèíè äÿðùàë óíóäóðäó. Áó ãàéäà èëÿ î áöòöí Âàñèëåâñê àäàñûíäàí êå÷äè, ýÿëèá êè÷èê Íåâàéà ÷ûõäû, êþðïöäÿí êå÷èá Àäàëàðà ñàðû äþíäö. Áó éåðèí éàøûëëûüû âÿ òÿðàâÿòè îíóí øÿùÿðèí òîçóíà, ÿùÿíýèíÿ, áèð-áèðèíÿ ñûõûëìûø èðè åâëÿðÿ þéðÿíìèø éîðüóí ýþçëÿðèíÿ ÿââÿëúÿ õîø ýÿëäè. Áóðàäà ùàâà áöðêö äåéèëäè; íÿ öôóíÿò, íÿ äÿ è÷êè äöêàíëàðû âàðäû. Ëàêèí ÷îõ êå÷ìÿäè êè, áó éåíè, õîø äóéüóëàð õÿñòÿ, ÿñÿáè äóéüóëàðà ÷åâðèëäè. Áÿçÿí î éàøûëëûã è÷èíäÿ îëàí áèð éàéëàã åâèíèí ãàáàüûíäà äàéàíûð, îíóí ùàñàðûíäàí è÷ÿðè áàõûð, åéâàíäà âÿ òàëâàðäà îëàí ýåéèìëè-ýåúèìëè ãàäûíëàðà, áàüäà ãà÷ûøàí óøàãëàðà òàìàøà åäèðäè. Õöñóñèëÿ ÷è÷ÿêëÿð îíóí äèããÿòèíè úÿëá åäèðäè; î ÿí ÷îõ ÷è÷ÿêëÿðÿ áàõûðäû. Î, áÿçÿêëè êîëéàñêàëàðà, àòëû ãàäûí60
ëàðà, êèøèëÿðÿ ðàñò ýÿëèðäè; îíëàðà ìàðàãëà áàõûðäû; ëàêèí áó êîëéàñêàëàð, àòëûëàð ýþçäÿí èòÿí êèìè Ðàñêîëíèêîâ îíëàðû óíóäóðäó. Áèð äÿôÿ äÿ äàéàíûá þç ïóëëàðûíû ñàéäû: îòóç ãÿïèêäÿí àçäû. “Èéèðìè ãÿïèê ãàðàäîâîéà âåðäè, ö÷ ãÿïèê äÿ Íàñòàñéàéà ìÿêòóá ö÷öí, äåìÿëè, äöíÿí Ìàðìåëàäîâëàðà éà ãûðõ éåääè, éà äà ÿëëè ãÿïèê âåðìèøÿì”. Î äöøöíÿäöøöíÿ íÿéèñÿ ùåñàáëàéûðäû, ëàêèí ÷îõ êå÷ìÿäè êè, ùÿòòà ïóëó íÿ ö÷öí úèáèíäÿí ÷ûõàðòäûüûíû äà óíóòäó. Àøõàíàéà îõøàéàí áèð éåìÿê äöêàíû ãàáàüûíäàí êå÷ÿíäÿ áó îíóí éàäûíà äöøäö, éåìÿê èñòÿäèéèíè ùèññ åòäè... È÷ÿðè ýèðèá áèð ãÿäÿð àðàã è÷äè, öñòöíäÿí äÿ õóðóøëó áèð ãóòàá éåìÿéÿ áàøëàäû. Ãóòàáû éîëëà ýåäÿ-ýåäÿ éåéèá ãóðòàðäû. Î ÷îõäàíäû àðàã è÷ìÿìèøäè, è÷äèéè áèðúÿ ãÿäÿù îëñà äà äÿðùàë îíà òÿñèð åòäè. Àéàãëàðû áèðäÿí àüûðëàøäû, éàòìàüà áþéöê áèð ìåéèë äóéäó. Åâëÿðèíÿ ñàðû éîëëàíäû; ëàêèí Ïåòðîâñêè àäàñûíà ÷àòàíäà äàéàíäû; î ëàï éîðóëóá ÿëäÿí äöøìöøäö; éîëäàí êÿíàðà ÷ûõûá êîëëàðûí àðàñûíà ýèðäè, þçöíö îòóí öñòöíÿ éûõäû, î äÿãèãÿ éóõóéà ýåòäè. Èíñàí ùàëñûç îëàíäà, ýþðäöéö éóõóëàð ÷îõ âàõò ñîí äÿðÿúÿ ãàáàðûã, àéäûí âÿ ùÿéàòà óéüóí îëóð. Áÿçÿí áó éóõó îëäóãúà äÿùøÿòëè áèð øÿêèë àëûð, ëàêèí áàø âåðÿí ÿùâàëàòûí ÿìÿëÿ ýÿëäèéè øÿðàèò âÿ ùàäèñÿíèí ýåäèøè î äÿðÿúÿ àüëàñûüàí, î äÿðÿúÿ èíúÿ, òÿôñèëàòëû îëóð, ùÿì äÿ áó òÿôñèëàòëàð, áÿäèè úÿùÿòäÿí áöòöí ùàäèñÿéÿ, áó ùàäèñÿíèí äîëüóíëóüóíà î ãÿäÿð óéüóí îëóð êè, éóõó ýþðÿí àäàì èñòÿð ëàï Ïóøêèí, éà Òóðýåíåâ êèìè ñÿíÿòêàð îëñóí, îéàã îëàíäà áó êèìè øåéëÿðè ùå÷ òÿñÿââöð åäÿ áèëìÿç. Áåëÿ õÿñòÿ éóõóëàð óçóí çàìàí éàääà ãàëûð, ÿñÿáëÿðè ïîçóëìóø âÿ ùÿéÿúàí êå÷èðÿí àäàìëàðà ãöââÿòëè òÿñèð áàüûøëàéûð. Ðàñêîëíèêîâ ãîðõóíú áèð éóõó ýþðäö, ùÿëÿ ãÿñÿáÿäÿ éàøàðêÿí êå÷èðòäèéè óøàãëûã ùÿéàòû éóõóñóíà ýèðìèøäè. Ýóéà éåääè éàøûíäà èäè, áàéðàì ýöíö, èêèíäè âàõòû àòàñû èëÿ áÿðàáÿð ãÿñÿáÿíèí êÿíàðûíäà ýÿçèðäè. Ùàâà òóòãóíäó, ÷îõ áöðêö èäè, ÿòðàô åéíÿí îíóí ùàôèçÿñèíäÿ ãàëàí êèìè èäè, ùàôèçÿñèíäÿí õåéëè ñèëèíèá ýåòäèéè ùàëäà, èíäè, éóõóäà, äàùà àéäûí ýþðöíöðäö. Ãÿñÿáÿ äöçÿíëèê áèð éåðäÿ èäè, ëàï îâóú è÷è êèìè ýþðöíöðäö, ÿòðàôûíäà õûðäàúà áèð êîë äà éîõ èäè. ×îõ-÷îõ óçàãëàðäà, ëàï öôöãäÿ áèð ìåøÿ ãàðàëûðäû. Ãÿñÿáÿíèí ÿí àõûðûíúû ùàñàðûíäàí áèð íå÷ÿ àääûì àðàëûãäà áþéöê áèð è÷êè äöêàíû âàðäû; àòàñû èëÿ î ýÿçìÿéÿ ÷ûõûá, ùÿìèøÿ áó è÷êè äöêàíûíûí ãàáàüûíäàí êå÷ÿíäÿ áó äöêàí îíà ÷îõ ïèñ òÿñèð áàüûøëàðäû, ùÿòòà îíó ãîðõóéà ñàëàðäû. Îðà ùÿìèøÿ àäàìëà äîëó îëàðäû, ÷ûüûðûá-áàüûðàð, ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëÿðäèëÿð, ñþéöøÿðäèëÿð, õûðûëòûëû, áîüóã áèð ñÿñëÿ îõóéàðäûëàð, òåç-òåç äÿ äàëàøàðäûëàð. Äöêàíûí ÿòðàôûíäà 61
ùÿìèøÿ ñÿðõîø âÿ ãîðõóíú ñèôÿòëè àäàìëàð àâàðà-àâàðà äîëàøàðäûëàð... Ðîäèîí îíëàðà ðàñò ýÿëÿíäÿ áÿðê-áÿðê àòàñûíà ñûõûëàð, áöòöí áÿäÿíè òèòðÿðäè. Äöêàíûí ãàáàüûíäàí êÿíä éîëó êå÷èðäè, éîë ùÿìèøÿ òîçëó, òîç äà ùÿìèøÿ ãàðà îëóðäó. Éîë ãûâðûëà-ãûâðûëà óçàíûá ýåäèð, ö÷ éöç àääûìëûã ìÿñàôÿäÿí ñîíðà ãÿñÿáÿ ãÿáðèñòàíëûüûí éàíûíäàí ñàüà áóðóëóðäó. Ãÿáðèñòàíëûüûí îðòàñûíäà äàøäàí òèêèëìèø éàøûë ãöááÿëè áèð êèëñÿ âàðäû. Áó êèëñÿéÿ î, èëäÿ èêè äÿôÿ, àòà-àíàñû èëÿ áÿðàáÿð ýöíîðòà èáàäÿòèíÿ ýåäÿðäè, î çàìàí êè, îíóí ÷îõäàí þëìöø íÿíÿñèíèí ÿðâàùûíà äóà îõóíàðäû; íÿíÿñèíè î ùå÷ ýþðìÿìèøäè. Îíëàð ýåäÿíäÿ ùÿìèøÿ þçëÿðèëÿ äÿñìàëà áàüëàíìûø àü íèì÷ÿäÿ åùñàí àøû àïàðàðäûëàð; àø øèðèí îëàðäû, äöéöíöí öñòöíäÿ êèøìèøäÿí õà÷ äöçÿëäÿðäèëÿð. Ðîäèîíóí áó êèëñÿäÿí, êèëñÿäÿ îëàí ãÿäèì èêîíàëàðäàí, áèð äÿ áàøû ÿñÿí ãîúà êåøèøäÿí õîøó ýÿëÿðäè; èêîíàëàðûí ÷îõó ÷ÿð÷èâÿñèçäè. Íÿíÿñèíèí, öñòöíÿ ñàë äàø ñàëûíìûø ãÿáðè éàíûíäà îíóí êè÷èê ãàðäàøûíûí õûðäàúà ãÿáðè âàðäû; ãàðäàøû àëòû àéëûã þëìöøäö; áó ùàäèñÿ îíóí ùå÷ éàäûíäà äåéèëäè; àíúàã îíà äåìèøäèëÿð êè, ñÿíèí áèð êè÷èê ãàðäàøûí âàðäû, áó, îíóí ãÿáðèäèð; î äà ùÿìèøÿ ãÿáðèñòàíëûüà ýÿëÿíäÿ äèíäàð áèð àäàì èäè, ùÿì äÿ ÿäÿáëÿ ãàðäàøûíûí ãÿáðè öñòöíäÿ õà÷ âóðàðäû, ãÿáðèí ãàáàüûíäà áàø ÿéÿð, îíó þïÿðäè. Èíäè î éóõóñóíäà ýþðöðäö êè, àòàñû èëÿ áÿðàáÿð ùÿìèí éîëëà, è÷êè äöêàíûíûí ãàáàüûíäàí êå÷èá ãÿáðèñòàíëûüà ýåäèðëÿð; î àòàñûíûí ÿëèíäÿí éàïûøûá, ãîðõà-ãîðõà è÷êè äöêàíûíà áàõûð. Èíäè îíóí äèããÿòèíè áàøãà áèð øåé úÿëá åäèð: áó äÿôÿ åëÿ áèë êè, úàìààò ñåéðÿ ÷ûõìûøäûð, áóðàäà áèð éûüûí ýåéèìëè-êåúèìëè ìåøøàí, àðâàä, êèøè âÿ ùÿð úöð úàíà-úóíà àäàì âàðäû, ùàìûñû äà ñÿðõîø èäè, ùàìûñû íÿüìÿ îõóéóðäó; äöêàíûí àðòûðìàñû ãàáàüûíäà áèð àðàáà äóðìóøäó – áó ãÿðèáÿ, ùÿì äÿ áþéöê áèð àðàáà èäè. Áåëÿ àðàáàëàðà èðè éöê àòëàðû ãîøóðëàð, îíëàðäà ìàë âÿ ÷àõûð ÷ÿëëÿêëÿðè äàøûéûðëàð. Î, ùÿìèøÿ áåëÿ èðè éöê àòëàðûíà áàõìàüû õîøëàðäû: áóíëàðûí éàëû óçóí, ãû÷ëàðû éîüóí èäè, àéàãëàðûíû áèð ãàéäà èëÿ àòàðàã ñàêèòúÿ ýåäèð, äàü êèìè éöêëÿíìèø àðàáàíû ÷ÿêèá àïàðûðäûëàð, þçëÿðè äÿ ùå÷ ýöú âåðìèðäèëÿð, åëÿ áèë êè, îíëàð ö÷öí éöê àðàáàñûíû ÷ÿêèá àïàðìàã – éöêñöç ýåòìÿêäÿí äàùà àñàíäûð. Èíäè èñÿ, ÷îõ ãÿðèáÿäèð, áåëÿ áèð èðè éöê àðàáàñûíà áàëàúà, àðûã, ñÿìÿíä áèð éàáû ãîøìóøäóëàð. Î, ÷îõ ýþðìöøäö: áåëÿ áèð êÿíäëè éàáûñû, äàü êèìè îäóí éöêëÿíìèø, éà îò éûüûëìûø áèð àðàáàéà ýöú âåðÿðÿê òàãÿòäÿí äöøìöø ùàëäà îíó ÷ÿêèá àïàðûð; õöñóñèëÿ àðàáà ïàë÷ûüà áàòàíäà, éà ÷óõóðà äöøÿíäÿ éàáûëàð äàùà àðòûã ýöú âåðèð, òàãÿòäÿí äöøöð, ìóæèêëÿð äÿ áó çàìàí îíëàðû ãàì÷û èëÿ áÿðêáÿðê äþéöð, ùÿòòà áÿçÿí ãàì÷ûíû ñèôÿòëÿðèíÿ, ýþçëÿðèíÿ âóðóðëàð; Ðî62
äèîíóí äà áó çàìàí àòà åëÿ éàçûüû ýÿëÿðäè, åëÿ éàçûüû ýÿëÿðäè êè, àç ãàëàðäû àüëàñûí, àíàñû èñÿ áåëÿ ùàëëàðäà ùÿìèøÿ ýÿëèá îíó ïÿíúÿðÿäÿí êÿíàðà ÷ÿêÿðäè. Ëàêèí áèðäÿí ùàé-êöé ãîïäó: è÷êè äöêàíûíäàí ÷ûüûðà÷ûüûðà, íÿüìÿ îõóéà-îõóéà, áàëàëàéêà ÷àëà-÷àëà éåêÿ-éåêÿ ìóæèêëÿð ÷ûõûðäû, ùàìûñû äà ëàï ëöë-ãÿìáÿð èäè, ÿéèíëÿðèíäÿ ãûðìûçû, ýþé êþéíÿê, ÷èéèíëÿðèíäÿ ÷óõà âàðäû. Îíëàðäàí áèðè ùÿëÿ úàâàíäû, éîüóí áîéíó, øèëÿ êèìè ãûðìûçû, ÿòëè ñèôÿòè âàðäû, î ÷ûüûðàðàã äåéèðäè: “Îòóðóí, ùàìûíûç îòóðóí! Ùàìûíûçû àïàðàðàì, îòóðóí!” Àììà åëÿ î ñààò ýöëöø ãîïäó, ùÿéÿúàíëû ñÿñëÿð åøèäèëäè: – Áåëÿ éàáû áèçè ùå÷ àïàðà áèëÿð! – Ìèêîëêà, ñÿíèí àüëûí éåðèíäÿäð, éà éîõ: áåëÿ áàëàúà ìàäéàíû áåëÿ àðàáàéà ãîøàðëàð? – Ãàðäàøëàð, éÿãèí êè, áó ñÿìÿíäèí èéèðìè éàøû îëàð! Ìèêîëà: – Îòóðóí, ùàìûíûçû àïàðàðàì! – äåéÿðÿê éåíÿ äÿ ÷ûüûðûá, áèðèíúè þçö àðàáàéà àòûëäû, úèëîâëàðû ýþòöðöá ãàáàã òÿðÿôäÿ äèê àéàã öñòäÿ äóðäó. Ñîíðà éåíÿ ÷ûüûðäû: – Êÿùÿðè äöíÿí Ìàòâåé àïàðûá, ãàðäàøëàð, áó ìàäéàíúèéÿç èñÿ àíúàã ìÿíèì öðÿéèìè ïàð÷àëàéûð: ìÿíÿ ãàëñà áóíó þëäöðÿðäèì, ùàâàéûúà éåì éåéèð. Äåéèðÿì – îòóðóí! Äþðäíàëà áóðàõàúàüàì! Äþðäíàëà ÷àïàúàã! Î, ãàì÷ûíû ÿëèíÿ àëûá, ùÿçç àëà-àëà éàáûíû äþéìÿéÿ ùàçûðëàøûðäû. Àäàìëàð ýöëöøäöëÿð. – Îòóðóí, íÿ äóðìóñóíóç. Åøèäèðñèíèç, äþðäíàëà ÷àïàúàã! – Éÿãèí, îí èëäèð êè, î ùå÷ éåðèíäÿí äÿ ñû÷ðàìàéûá! – Ñû÷ðàéàð! – Ãàðäàøëàð, éàáûéà éàçûüûíûç ýÿëìÿñèí, ãàì÷ûëàðû ýþòöðöí, ùàçûðëàøûí! – Åëÿ ùà! Âóðóí! Ùàìû ýöëÿ-ýöëÿ, ìÿçÿëè ñþçëÿð äàíûøà-äàíûøà àðàáàéà äîëóøóðäó. Àëòû àäàì àðàáàéà ãàëõäû, éåíÿ äÿ ìèíìÿéÿ éåð âàðäû. Êþê, ãûðìûçûñèôÿò áèð àðâàäû äà àðàáàéà ìèíäèðäèëÿð. Î, ÿéíèíÿ ãûðìûçû ÷èòäÿí ïàëòàð, àéàüûíà éóìøàã èñòè àéàããàáû ýåéìèøäè, áàøûíà ìóíúóãëó ÷óòãó ãîéìóøäó, äèøè èëÿ ôûíäûã ñûíäûðà-ñûíäûðà ýöëöðäö. Îðà éûüûøàíëàð äà ýöëöðäöëÿð; äîüðóäàí äà íåúÿ ýöëìÿéÿñÿí: áåëÿ ÿëäÿí äöøìöø àðûã áèð éàáû áó ãÿäÿð àäàì äîëóøìóø àüûð áèð àðàáàíû äþðäíàëà ÷àïà-÷àïà íåúÿ àïàðàúàãäûð? Àðàáàéà ìèíÿí àäàìëàðäàí èêèñè – èêè úàâàí îüëàí, Ìèêîëêàéà êþìÿê åòìÿê ö÷öí î ñààò ùÿðÿñè áèð ãàì÷û ýþòöðäö. “Ùÿ, 63
òÿðïÿí ýþðÿê!” – ñÿñëÿðè åøèäèëäè. Àðûã éàáû âàð ýöúö èëÿ àðàáàíû äàðòäû, äþðäíàëà ÷àïìàã íÿäèð, àéàãëàðûíû ýöúëÿ àòûð, ýöúëÿ éåðèéèðäè, ãàì÷û çÿðáÿëÿðè ö÷ éåðäÿí îíóí öñòöíÿ éàüûø êèìè òþêöëöð, î àíúàã íûããûëäàéûð, éåðÿ ñèíèðäè. Àðàáàäàêû àäàìëàð, éåðäÿêè úàìààò äàùà áÿðêäÿí ýöëöøöðäö, ëàêèí Ìèêîëêà ùèðñëÿíèð, éàáûíû ãÿçÿáëÿ äàùà òåç-òåç ãàì÷ûëàéûð, åëÿ áèë êè, äîüðóäàí äà, îíóí äþðäíàëà ÷àïàúàüûíà èíàíûðäû. Úàìààòûí è÷èíäÿí ùÿâÿñÿ ýÿëÿí áèð îüëàí ÷ûüûðà-÷ûüûðà äåäè: – Ãàðäàøëàð, ãîéóí ìÿí äÿ ìèíèì! Ìèêîëà äà ÷ûüûðàðàã: – Ìèí! – äåäè. – Ùàìûíûç ìèíèí! Ùàìûíû àïàðàúàüàì! Äþéÿúÿéÿì! Î, ãàì÷ûíû ãàì÷û öñòöíäÿí éàáûéà åíäèðèðäè, åëÿ äÿ ãÿçÿáëÿíìèøäè êè, áèëìèðäè îíó íÿ èëÿ âóðñóí. Ðîäèîí ÷ûüûðûá àòàñûíà äåäè: – Àòà! Àòà úàí! Îíëàð íÿ ãàéûðûð? Àòà, éàçûã àòû äþéöðëÿð! Àòàñû äà îíà: – Ýåäÿê, ýåäÿê, îüóë – äåäè. – Àõìàãëàð êåôëèäèðëÿð, íàäèíúëèê åäèðëÿð, ýåäÿê, ñÿí îíëàðà áàõìà! – Èñòÿäè îíó ÷ÿêèá àïàðñûí, ëàêèí î äàðòûíûá þçöíö îíóí ÿëèíäÿí ãóðòàðäû, íÿ åòäèéèíè áèëìÿéÿðÿê, àòûí öñòöíÿ éöéöðäö, ëàêèí éàçûã àòûí ùàëû àðòûã ïèñ èäè. Éàáûíûí íÿôÿñè òóòóëóðäó, î, äàéàíûð, ñîíðà éåíÿ äÿ àðàáàíû äàðòûðäû, àç ãàëûðäû êè, éûõûëñûí. Ìèêîëà ÷ûüûðûðäû: – Èø êè, áåëÿ ëäó – þëöíúÿ âóðóí! Âóðóí! Úàìààòûí è÷èíäÿí áèð ãîúàíûí ñÿñè óúàëûðäû: – Ñÿíèí Àëëàùûí éîõäóð, íÿäèð, àé èíñàôñûç! Áèð áàøãàñû ÿëàâÿ åòäè: – Ùå÷ ýþðöíÿí øåéäèð êè, áåëÿ áèð éàáû áó ãÿäÿð éöêö àïàðñûí? Áèð áàøãàñû äà ÷ûüûðûðäû: – Þëäöðÿðñÿí! – Äÿéìÿ! Þç ìàëûìäûð! Íÿ èñòÿñÿì, åëÿéÿðÿì. Éåíÿ äÿ ìèíèí! Ùàìû ìèíñèí! Èñòÿéèðÿì êè, äþðäíàëà ÷àïñûí!.. Áèðäÿí ùàìû áèð àüûçäàí ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëäö, áó ñÿñ áöòöí ñÿñëÿðè áàòûðäû: éàáû, ýåò-ýåäÿ àðòàí çÿðáÿëÿðÿ äàâàì ýÿòèðìÿéÿðÿê, øûëëàã àòìàüà áàøëàäû. Ùÿòòà ãîúà äà þçöíö ñàõëàéà áèëìÿéèá ýöëöìñÿäè. Äîüðóäàí äà, áåëÿ àðûã áèð éàáû îëàñàí, ùÿëÿ áèð øûëëàã äà àòàñàí! 64
Úàìààò è÷èíäÿí èêè úàâàí îüëàí ÷ûõûá, ùÿðÿñè áèð ãàì÷û ýþòöðäö, éöðöéÿ-éöðöéÿ ýåòäèëÿð êè, àòû éàí òÿðÿôäÿí äþéñöíëÿð. Ìèêîëêà: – Öçöíÿ âóðóí! Ýþçëÿðèíÿ âóðóí, ýþçëÿðèíÿ! – äåéÿ ÷ûüûðûðäû. Àðàáàéà ìèíÿíëÿðäÿí êèì èñÿ áàüûðäû: – Ãàðäàøëàð, îõóéàã! – Ùàìû áó ôèêðÿ øÿðèê îëäó. Ùÿðúàéè áèð íÿüìÿ ñÿñè åøèäèëäè, äÿô ñÿñëÿíäè. Íÿãÿðàòäà ôèò ÷àëûðäûëàð... Ãûðìûçû ïàëòàð àðâàä øàããûëòû èëÿ ôûíäûã ñûíäûðûá ýöëöðäö. Ðîäèîí éàáûíûí éàíû èëÿ éöéöðöð, éàáûäàí ãàáàüà ãà÷ûðäû; ãàì÷ûíû àòûí ýþçëÿðèíÿ âóðóðäóëàð, ëàï ýþçëÿðèíÿ – î áóíó ýþðöðäö! Àüëàéûðäû! Öðÿéè ïàð÷àëàíûð, ýþçëÿðèíäÿí éàø àõûðäû. Éàáûíû äþéÿíëÿðäÿí áèðèíèí ãàì÷ûñû îíóí öçöíÿ òîõóíäó, î, áóíó ùèññ åòìÿäè; î äÿðä è÷èíäÿ ÷ûðïûíûð, ÷ûüûðûð, àü ñà÷ëû, àü ñàããàëëû ãîúàíûí éàíûíà úóìóðäó, ãîúà èñÿ áàøûíû éåëëÿéÿ-éåëëÿéÿ îíëàðû ìÿçÿììÿò åäèðäè. Áèð àðâàä îíóí ãîëóíäàí òóòóá àïàðìàã èñòÿäè, ëàêèí î äàðòûíûá àðâàäûí ÿëèíäÿí ÷ûõäû, éåíÿ äÿ éàáûíûí éàíûíà éöéöðäö. Éàáû äàùà ëàï ÿëäÿí äöøìöøäö, ëàêèí éåíÿ øûëëàã àòìàüà áàøëàäû. Ìèêîëêà ãÿçÿáëÿ ÷ûüûðäû: – Àé ñÿíè ýþðöì ìóðäàð îëàñàí! – Î, ÿëèíäÿêè ãàì÷ûíû éåðÿ àòäû, ÿéèëèá àðàáàíûí è÷èíäÿí óçóí, éîüóí áèð éàí äèøëÿíè ÷ÿêèá ÷ûõàðòäû, ùÿð èêè ÿëè èëÿ áèð óúóíäàí éàïûøûá éàáûíûí öñòöíÿ ãîëàéëàíäû. Àäàìëàð ùÿð éàíäàí ÷ûüûðûøäûëàð: – Êÿëÿéèíè êÿñÿúÿê! – Þëäöðÿúÿê! Ìèêîëêà: – Ìàë ìÿíèìäèð! – äåéÿ ÷ûüûðäû, – âàð ýöúö èëÿ éàí äèøëÿíè àòûí áåëèíÿ åíäèðäè. Àüûð áèð çÿðáÿ ñÿñè åøèäèëäè... Úàìààò è÷èíäÿí: – Âóðóí! Âóðóí! Íÿ äóðäóíóç? – ñÿñëÿðè åøèäèëäè. Ìèêîëêà éàí äèøëÿíè áèð äÿ ùàâàéà ãàëäûðäû, àüàúû âàð ýöúö èëÿ éàçûã éàáàíûí áåëèíÿ çîëëàäû. Éàáû äàë àéàãëàðû öñòÿ éåðÿ ÷þêäö, ëàêèí éåíÿ äÿ éåðèíäÿí ñû÷ðàéûá àðàáàíû äàðòäû; î ëàï òàãÿòäÿí äöøìöøäö, ëàêèí áöòöí ãàëàí ýöúöíö òîïëàéàðàã, àðàáàíû ýàù ñàüà, ýàù ñîëà äàðòûðäû êè, éåðèíäÿí òÿðïÿòñèí; îíó àëòû àäàì ùÿð òÿðÿôäÿí ãàì÷ûéà òóòäó, éàí äèøëÿ éåíÿ äÿ ùàâàéà ãàëõûá îíóí áåëèíÿ åíäè. Ìèêîëêà ãîëàéëàíûá çÿðáÿñèíè áèð äàùà òÿêðàð åòäè. Î ãÿçÿáèíäÿí ÷ûëüûíëàøìûøäû, ÷öíêè éàáûíû áèð çÿðáÿäÿ þëäöðÿ áèëìÿìèøäè! 65
Ùÿð òÿðÿôäÿí ÷ûüûðûøûðäûëàð. – Úàíû íÿ áÿðêäèð! Áåëÿ èøëÿðèí ùÿâÿñêàðû îëàí áèð àäàì úàìààòûí è÷èíäÿí ÷ûüûðûá äåäè: – Ãàðäàøëàð, áó ñààò ëàï éÿãèí êè, éûõûëàð, îíóí äàùà èøè áèòèá! Áèð áàøãàñû äà áàüûðäû: – Áàëòà èëÿ âóðóí, áàëòà èëÿ! Áèðäÿôÿëèê èøèíè áèòèðèí! Ìèêîëêà: – Àé ñÿíè ìóðäàð îëàñàí! Ýåðè ÷ÿêèëèí! – äåéÿðÿê ùèääÿòëÿ áàüûðäû, éàí äèøëÿíè éåðÿ àòäû, àðàáàíûí è÷èíäÿí äÿìèð áèð ëîì ÷ûõàðòäû: – ×ÿêèë! – äåéèá ÷ûüûðäû, âàð ýöúö èëÿ ãîëàéëàíûá ëîìó éàçûã éàáûíûí áåëèíÿ åíäèðäè; éàáû ñÿíòèðëÿäè, ÷þêäö, äàðòûíìàã èñòÿäè, ëàêèí ëîì éåíÿ äÿ îíóí áåëèíÿ åíäè; éàáû éåðÿ éûõûëäû, ñàíêè îíóí äþðä ãû÷ûíûí äþðäöíö äÿ áèðäÿí êÿñìèøäèëÿð. Ìèêîëêà: – Àõûðûíà ÷ûõûí! – äåéÿ ÷ûüûðäû, äÿëè êèìè àðàáàäàí éåðÿ àòûëäû. Áèð íå÷ÿ íÿôÿð ãûðìûçûñèôÿò ñÿðõîø îüëàí ÿëëÿðèíÿ êå÷ÿí ãàì÷ûíû, àüàúû, éàí äèøëÿíè ãàïûá úàí âåðÿí éàáûíûí öñòöíÿ úóìäóëàð. Ìèêîëêà éàáûíûí éàí òÿðÿôèíäÿ äóðäó, ëîìó îíóí áåëèíÿ âóðìàüà áàøëàäû. Éàáû áàøûíû óçàòäû, äÿðèíäÿí êþêñöíö þòöðÿðÿê þëäö. Úàìààò è÷èíäÿí ÷ûüûðûá äåäèëÿð: – Àõûð êè, þëäöðäö! – Úàíû âàðäû, ÷àïà èäè! Ìèêîëêà ÿëèíäÿ ëîì ÷ûüûðäû: – Ìàë ìÿíèìäèð! – Îíóí ýþçëÿðèíÿ ãàí äîëìóøäó. Î, àéàã öñòöíäÿ äóðóá áàõûð, ñàíêè äàùà äþéöëÿñè áèð øåé îëìàäûüûíà òÿÿññöô åäèðäè. Úàìààò è÷èíäÿí áèð ÷îõ àäàì ÷ûüûðà-÷ûüûðà äåäè: – Äîüðóäàí äà èíñàôûí éîõìóø! Ëàêèí éàçûã óøàã àðòûã þçöíäÿ äåéèëäè. Î ÷ûüûðàðàã úàìààòûí àðàñûíäàí éàáûéà ñàðû éöéöðäö, îíóí ãàíà áóëàøìûø úàíñûç áàøûíû ãóúàãëàäû, îíó þïìÿéÿ áàøëàäû, ýþçëÿðèíè, äîäàãëàðûíû þïäö... Ñîíðà áèðäÿí àéàüà ãàëõäû, õûðäàúà éóìðóãëàðûíû ñûõàðàã äÿëè êèìè Ìèêîëêàíûí öñòöíÿ àòûëäû. Àòàñû áàéàãäàí áÿðè îíóí àðäûíúà ãà÷ûð, îíó òóòìàã èñòÿéèðäè, óøàã Ìèêîëêàíûí öñòöíÿ àòûëàíäà îíó òóòäó, úàìààòûí è÷èíäÿí ÷ûõàðòäû. – Ýåäÿê, ýåäÿê! – äåäè. – Ýåäÿê åâÿ! Óøàã è÷èíè ÷ÿêñÿ-÷ÿêÿ àüëàéàðàã äåäè: – Àòà! Îíëàð íèéÿ îíó... î éàçûã àòû... þëäöðäöëÿð! – îíóí íÿôÿñè òóòóëóð, ñèíÿñè ñûõûëûð, ñþçëÿð ñèíÿñèíäÿí ÷ûüûðòû èëÿ ãîïóðäó. 66
Àòàñû îíà: – Êåôëèäèðëÿð... äÿúÿëëèê åëÿéèðëÿð... áèçÿ íÿ... ýåäÿê! – äåéèðäè. Î, àòàñûíû ãóúàãëàäû, ëàêèí îíóí ñèíÿñè ñûõûëûðäû, î íÿôÿñèíè äÿðìÿê, ÷ûüûðìàã èñòÿäè, – åëÿ áó àíäà éóõóäàí àéûëäû. Ðàñêîëíèêîâ àéûëàíäà áöòöí òÿð è÷èíäÿ èäè, ñà÷û òÿðäÿí èñëàíìûøäû, íÿôÿñè òóòóëóðäó, î äÿùøÿòëÿ éåðèíäÿí ãàëõäû. Àüàúûí àëòûíäà îòóðäó, äÿðèíäÿí êþêñöíö þòöðÿðÿê äåäè: – Øöêöð Àëëàùà êè, áó àíúàã éóõóäóð! Áó íÿäèð? Éîõñà ãûçäûðìà áàøëàéûð? Áåëÿ äÿ ïèñ éóõó îëàð? Áöòöí áÿäÿíè ÿçýèí èäè, ñàíêè îíó äþéìöøäöëÿð, ãÿëáè òÿøâèø âÿ çöëìÿò è÷èíäÿ èäè. Äèðñÿêëÿðèíè äèçëÿðè öñòÿ ãîéóá áàøûíû ÿëëÿðèíÿ äàéàäû. Ùÿéÿúàíëà äåäè: – Èëàùè! Äîüðóäàíìû, äîüðóäàíìû ìÿí áàëòàíû ýþòöðöá îíóí òÿïÿñèíÿ ÷ûðïàúàüàì, îíóí áàøûíû ÿçÿúÿéÿì... éàïûøãàí êèìè èñòè ãàíûí è÷èíäÿ àéàüûì ñöðöøÿúÿê... ãûôûëû ñûíäûðàúàüàì... îíóí øåéëÿðèíè îüóðëàéàúàüàì, òèð-òèð ÿñÿúÿéÿì; öñòöì-áàøûì ãàí è÷èíäÿ... ÿëèìäÿ áàëòà... ãà÷ûá ýèçëÿíÿúÿéÿì... Èëàùè, äîüðóäàíìû áåëÿ îëàúàã? Áóíó ñþéëÿðêÿí î éàðïàã êèìè ÿñèðäè. Î, éåíÿ äÿ ùÿéÿúàíëà âÿ ñàíêè áþéöê áèð ùåéðÿò è÷èíäÿ ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Àõû áó íÿäèð, ìÿí åäèðÿì? Àõû ìÿí áèëèðäèì êè, áóíà äþçÿ áèëìÿéÿúÿéÿì, áÿñ îíäà íÿ ö÷öí þç-þçöìÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ÿçàá âåðìèøÿì? Ùÿëÿ äöíÿí, äöíÿí ìÿí... íöìóíÿ ö÷öí... áóíó åëÿìÿéÿ ýåäÿíäÿ... àõû ìÿí äöíÿí ëàï éàõøû áèëèðäèì êè, áóíà äþçÿ áèëìÿéÿúÿéÿì... Áÿñ èíäè íÿ åòìÿê èñòÿéèðÿì? Íèéÿ ìÿí áó âàõòà ãÿäÿð áóíà øöáùÿ åäèðäèì? Àõû äöíÿí ìÿí ïèëëÿêÿíäÿí äöøÿíäÿ þçöì äåäèì êè, áó ïèñ, èéðÿíú ùÿðÿêÿòäèð, àë÷àã ùÿðÿêÿòäèð, àë÷àã... Ìÿí éàëíûç áóíó äöøöíÿíäÿ áàøûì ýèúÿëëÿíäè, äÿùøÿòÿ ýÿëäèì... – Éîõ, ìÿí áóíà òàá ýÿòèðÿ áèëìÿðÿì, òàá ýÿòèðÿ áèëìÿðÿì! Ãîé, ãîé åëÿ ëàï áó ìÿñÿëÿäÿ ùå÷ áèð øöáùÿëè éåð îëìàñûí, ãîé áó àéäà ãÿò åäèëÿí øåéëÿð ëàï ýöí êèìè àéäûí, ùåñàá êèìè äöçýöí îëñóí! Èëàùè, àõû ìÿí áóíó åäÿ áèëìÿðÿì! Ìÿí àõû áóíà òàá ýÿòèðÿ áèëìÿðÿì, òàá ýÿòèðÿ áèëìÿðÿì! Íèéÿ àõû, íèéÿ àõû áó âàõòà ãÿäÿð ìÿí... Ðàñêîëíèêîâ àéàüà ãàëõûá òÿÿúúöáëÿ ÿòðàôûíà áàõäû, î, ñàíêè áóðàéà ýÿëìÿñèíÿ òÿÿúúöá åäèðäè. Ñîíðà Ò. êþðïöñöíÿ ñàðû ýåòäè. Îíóí áÿíèçè àüàðìûøäû, ýþçëÿðè îä êèìè éàíûðäû, áöòöí öçâëÿðè ýèðäÿí äöøìöøäö, 67
ëàêèí áèðäÿí î, åëÿ áèë êè, éöíýöë íÿôÿñ àëìàüà áàøëàäû, ùèññ åòäè êè, äàøûäûüû äÿùøÿòëè éöêö äàùà þçöíäÿí ðÿää åòìèøäèð, – áó éöê ÷îõäàí áÿðè îíóí ãÿëáèíè ñûõûðäû; îíóí ãÿëáèíäÿ áèðäÿí-áèðÿ áèð éöíýöëëöê âÿ äèíúëèê ÿìÿëÿ ýÿëäè. Àëëàùà éàëâàðàðàã äåäè: “Èëàùè! Ìÿíÿ éîë ýþñòÿð, ìÿí áó ìÿëóí... õÿéàëûìäàí ÿë ÷ÿêèðÿì!”. Êþðïöäÿí êå÷ÿíäÿ Íåâàéà, áàòìàãäà îëàí ýöíÿøèí ãûðìûçû, ïàðëàã øÿôÿãèíÿ, ñàêèò-ñàêèò áàõäû. Çÿèô äÿ îëñà, î ùÿòòà éîðüóíëóã ùèññ åòìèðäè. Ñàíêè áèð àéäàí áÿðè ãÿëáèíÿ ÷ûõàí ÷èáàí áèðäÿí äåøèëìèøäè. Àçàäëûã, àçàäëûã! Î, èíäè úàäóäàí, ñåùðäÿí, ÿôñóíäàí, âÿñâÿñÿäÿí àçàääûð! Ñîíðàëàð î áó ýöíö âÿ áó ýöíäÿ áàøûíà ýÿëÿí ùàäèñÿëÿðè äÿãèáÿäÿãèãÿ, íþãòÿáÿíþãòÿ, ùèññÿáÿùèññÿ õàòûðëàðêÿí, ùÿìèøÿ áèð øåé îíó ìþâùóìàòà âàðàúàã äÿðÿúÿäÿ òÿÿúúöáëÿíäèðèðäè, áó ÿñëèíäÿ ÷îõ äà åëÿ ôþâãÿëàäÿ áèð øåé äåéèëäè, ëàêèí ñîíðàëàð áó îíà ùÿìèøÿ îíóí òàëåéèíè ìöÿééÿíëÿøäèðÿí áèð øåé êèìè ýþðöíöðäö. Áó íÿ èäè? Î, áèð øåéè ùå÷ áàøà äöøìöðäö âÿ áóíó íÿ ö÷öí åòäèéèíè þç-þçöíÿ èçàù åäÿ áèëìèðäè, îíäà î éîðóëóá ÿëäÿí äöøìöøäö, ÿçèééÿò ÷ÿêìèøäè, îíóí ö÷öí äàùà éàõøû îëàðäû êè, ÿí ãûñà âÿ êÿñìÿ éîëëà åâÿ ãàéûòñûí, àììà î, Ñåííàéà ìåéäàíûíäàí ùÿðëÿíèá åâÿ ýÿëäè, îíóí áóðàäàí ýåòìÿñè ùå÷ ëàçûì äåéèëäè. Áó äîëàíáàú éîë ÷îõ îëìàñà äà, àéäûí ýþðöíöðäö êè, òàìàìèëÿ àðòûãäûð. Áóíó î, íÿ ö÷öí åòìèøäè? Äÿôÿëÿðëÿ åëÿ îëìóøäó êè, î ùàíñû êö÷ÿ èëÿ åâÿ ãàéûòäûüûíû äóéìàìûøäû. Î, ùÿìèøÿ þç-þçöíäÿí ñîðóøàðäû: áÿñ íèéÿ àõû, áÿñ íèéÿ àõû Ñåííàéà ìåéäàíûíäà (î ìåéäàíà ýåòìÿê ìÿíÿ ùå÷ ëàçûì äåéèëäè) ìÿíèì ö÷öí áåëÿ ìöùöì, áåëÿ ùÿëëåäèúè, åéíè çàìàíäà áåëÿ òÿñàäöôè îëàí î ýþðöø – ìÿíèì ùÿéàòûìäà åëÿ áèð àíäà, åëÿ áèð äÿãèãÿäÿ, åëÿ áèð ÿùâàë-ðóùèééÿäÿ îëäóüóì çàìàí áàø âåðäè êè, àíúàã áåëÿ áèð ÿùâàë-ðóùèééÿäÿ, áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ áó òÿñàäöô ìÿíèì áöòöí òàëåéèìÿ ùÿëëåäèúè âÿ ãÿòè áèð òÿñèð áàüûøëàéà áèëÿðäè. Ñàíêè Ëèçàâåòà Èâàíîâíà ãÿñäÿí ìÿíè îðàäà ýþçëÿéèðäè! Î, Ñåííàéà ìåéäàíûíäàí êå÷ÿíäÿ ñààò äîããóç îëàðäû. Ñòîëëàðûí öñòöíäÿ, ãóòóëàðäà àëâåð åäÿí áöòöí áàããàëëàð øåéëÿðèíè éûüûøäûðûð, äöêàí÷ûëàð äöêàíëàðûíû áàüëàéûá åâëÿðèíÿ ýåäèðäèëÿð; àëûúûëàð äà äàüûëûøûá ýåäèðäè. Àøàüû ìÿðòÿáÿëÿðèí àøõàíàëàðû ãàáàüûíäà ìåéäàíäàêû åâëÿðèí ÷èðêëè âÿ öôóíÿòëè ùÿéÿòëÿðèíäÿ, õöñóñèëÿ è÷êè äöêàíëàðûíûí ãàáàüûíäà ÷îõëó âÿ ÷åøèä-÷åøèä àäàì òîïëàøìûøäû, ùàìûñû äà ÿñíàô âÿ úûíäûð ïàëòàðëû àäàìëàð èäè. Ðàñêîëíèêîâ åëÿ-áåëÿ ýÿçìÿéÿ ÷ûõàíäà ÿí ÷îõ áó éåðëÿðÿ, ùÿì äÿ áó éåðëÿðÿ éàõûí îëàí êö÷ÿëÿðÿ ýÿëìÿéè õîø68
ëàðäû. Áóðàäà ùå÷ êÿñ îíóí úûíäûð ïàëòàðûíà òÿøÿõõöñëÿ áàõìàçäû; áóðàéà ùÿð ýåéèìäÿ ýÿëÿ áèëÿðäèí âÿ ùå÷ äÿ þçöíö ðöñâàé åòìÿçäèí. Ê. êö÷ÿñèíèí òèíèíäÿ áèð ìåøøàí, àðâàäû èëÿ áÿðàáÿð, èêè ñòîë öñòöíÿ ñàï, áàôòà, ÷èò éàéëûã âÿ áàøãà øåéëÿð ãîéóá ñàòûðäû. Îíëàð äà åâÿ ýåòìÿéÿ ùàçûðëàøûðäûëàð, ëàêèí áèð òàíûø àðâàä ýÿëäèéèíäÿí áàøëàðû ñþùáÿòÿ ãàðûøûá ëÿíýèäèëÿð. Áó òàíûø àðâàä Ëèçàâåòà Èâàíîâíà èäè; ëàêèí ùàìû îíà Ëèçàâåòà äåéÿðäè; áó ùÿìèí êîëëåæñêè ðåýèñòðàòîðøà âÿ ñÿëÿì÷è ãàðû Àëåíà Èâàíîâíàíûí êè÷èê áàúûñû èäè êè, Ðàñêîëíèêîâ äöíÿí îíóí éàíûíà ùÿì ñààòûíû ýèðîâ ãîéìàüà, ùÿì äÿ ýþðÿúÿéè èøè ñûíàãäàí êå÷èðìÿéÿ ýåòìèøäè... Áó Ëèçàâåòàíû î ÷îõäàí òàíûéûðäû, ùÿòòà Ëèçàâåòà äà îíó áèð àç òàíûéûðäû. Ëèçàâåòà óúà áîéëó, êîáóä ùÿðÿêÿòëè, éþíäÿìñèç, ãûïûã, èòàÿòêàð, áèð àç äà ýèúáÿñÿð áèð ãûçäû; áèð êþëÿ êèìè áàúûñûíûí èòàÿòèíäÿ èäè, ýåúÿ-ýöíäöç îíóí ö÷öí èøëÿðäè; îíóí ãàðøûñûíäà òèð-òèð ÿñÿðäè, ùÿòòà áàúûñû îíó äþéÿðäè äÿ; î äà áóíëàðûí ùàìûñûíà äþçÿðäè. Èíäè èñÿ áó îòóç áåø éàøëû ãûç, ÿëèíäÿ äöéöí÷ÿ, äàëüûí ùàëäà ìåøøàí àðâàäûí ãàáàüûíäà äóðóá, äèããÿòëÿ îíëàðà ãóëàã àñûðäû. Îíëàð äà ãûçüûí-ãûçüûí îíà íÿñÿ äåéèðäèëÿð. Ðàñêîëíèêîâ îíó ýþðÿíäÿ ãÿðèáÿ áèð øåé ùèññ åòäè, áþéöê áèð ùåéðÿòÿ áÿíçÿð áèð ùèññ îíó áöðöäö, ÿñëèíäÿ èñÿ áó òÿñàäöôäÿ ùåéðÿò åäèëÿñè áèð øåé éîõ èäè... Ìåøøàí áÿðêäÿí äåéèðäè: – Ëèçàâåòà Èâàíîâíà, ñèç þçöíöç áóíó øÿõñÿí ùÿëë åäÿéäèíèç. Ñàáàù ñààò éåääèäÿ ýÿëèí. Îíëàð äà ýÿëÿúÿêëÿð. Ëèçàâåòà ñàíêè áóíà úÿñàðÿò åòìÿéÿðÿê, äàëüûí áèð ùàëäà âÿ ñþçö óçàäà-óçàäà äåäè: – Ñàáàù? Àëâåð÷èíèí àðâàäû äèðèáàø áèð àðâàääû, î, ñþçëÿðè òåç-òåç ñþéëÿéÿñþéëÿéÿ: – Àëåíà Èâàíîâíà ñèçèí éàìàíúà ýþçöíöçöí îäóíó àëûáäûð ùà, – äåäè. – Ìÿí êè, ñèçÿ áåëÿ áàõûðàì – ñèç ëàï êþðïÿúÿ áèð òèôèëñèíèç! Î àðâàä äà ùå÷ ñèçèí äîüìà áàúûíûç äåéèë, þýåé áàúûíûçäûð, àììà ýþð ñèçè íåúÿ ÿëèíÿ àëûá! ßðè îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Ñèç áó äÿôÿ Àëåíà Èâàíîâíàéà ùå÷ áèð ñþç äåìÿéèí – ìÿíèì ìÿñëÿùÿòèì áóäóð, äöç áèçèì éàíûìûçà ýÿëèí. Áó èø ñèçèí ö÷öí ÿëâåðèøëèäèð. Ñîíðà áàúûíûç þçö äÿ áóíóí ÿëâåðèøëè îëäóüóíó áàøà äöøÿð. – Ùàâàõò ýÿëèì? 69
– Ñàáàù ñààò éåääèäÿ, îíëàðäàí äà ýÿëÿí îëàúàã, þçöíöç øÿõñÿí ùÿëë åäÿðñèíèç. Àðâàä äà ÿëàâÿ åòäè: – Ñàìàâàð äà ãîéàðûã. Ëèçàâåòà ùÿëÿ äÿ ôèêèðëÿøÿ-ôèêèðëÿøÿ: – Éàõøû, ýÿëÿðÿì, – äåéèá àüûð-àüûð éåðèíäÿí òÿðïÿíäè. Ðàñêîëíèêîâ áó çàìàí þòöá ýåòäè, äàùà áèð øåé åøèòìÿäè. Î, ñàêèòúÿ ýåäèðäè, ÷àëûøûðäû êè, áèðúÿ êÿëìÿ äÿ ñþç äåìÿñèí. Îíóí äóéäóüó èëÿ òÿÿúúöá éàâàø-éàâàø äÿùøÿòÿ ÷åâðèëäè, ñàíêè îíóí êöðÿéèíÿ øàõòà äîëäó. Î, áèðäÿí, ãÿôèëäÿí, ùå÷ äÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí áèëäè êè, ñàáàù àõøàì äöç ñààò éåääèäÿ ùÿìèí ãàðûíûí áàúûñû Ëèçàâåòà åâäÿ îëìàéàúàã. Ãàðû èëÿ äÿ áèð éåðäÿ éàøàéàí éàëíûç î èäè; äåìÿëè, ãàðû àõøàì ñààò éåääèäÿ åâäÿ òÿê îëàúàã. Ðàñêîëíèêîâóí ìÿíçèëèíÿ áèð íå÷ÿ àääûì ãàëìûøäû. Î, þëöìÿ ìÿùêóì åäèëìèø áèð àäàì êèìè þç îòàüûíà ýèðäè. Ùå÷ áèð øåé ùàããûíäà äöøöíìöðäö, ùå÷ äöøöíÿ äÿ áèëìèðäè; ëàêèí áèðäÿí î áöòöí âàðëûüû èëÿ ùèññ åòäè êè, îíóí äàùà íÿ ñÿðáÿñò äöøöíúÿñè, íÿ äÿ èðàäÿñè âàðäûð, ùÿð øåé áèðäÿí-áèðÿ ãÿòè ñóðÿòäÿ ùÿëë îëóíìóøäóð. ßëáÿòòÿ, ÿýÿð î ëàï èëëÿðëÿ äàéàíûá ÿëâåðèøëè áèð âàõò ýþçëÿñÿéäè äÿ, ôèêðèíè éåðèíÿ éåòèðìÿê ö÷öí áóíäàí ÿëâåðèøëè, áóíäàí éàõøû áèð âàõò òàïà áèëìÿéÿúÿêäè: èíäè áó ôöðñÿò áèðäÿí-áèðÿ îíóí ÿëèíÿ äöøìöøäö. Ùÿð ùàëäà ñóè-ãÿñä åäèëÿí ãàðûíûí ñàáàù, ôèëàí âàõòû, ôèëàí ñààòäà åâäÿ îëàúàüûíû áèð ýöí ÿââÿëäÿí áèëìÿê ÷ÿòèí îëàúàãäûð, ùÿì äÿ áóíó åëÿ áèëìÿê êè, áó òàìàìèëÿ äöçýöí îëñóí, ãÿòè îëñóí, àç òÿùëöêÿëè îëñóí, ùå÷ áèð òÿùëöêÿëè ñîðüó-ñóàë âÿ àõòàðûø ëàçûì îëìàñûí. ÂÛ Ñîíðàëàð åëÿ îëäó êè, î, ìåøøàí àðâàäûíûí Ëèçàâåòàíû íÿ ö÷öí þç åâëÿðèíÿ ÷àüûðäûüûíû áèëäè. Áó ÷îõ àäè áèð ÿùâàëàò èäè, áóíóí ùå÷ áèð õöñóñè úÿùÿòè éîõ èäè. Øÿùÿðÿ ýÿëÿí, ùÿì äÿ êàñûáëàíìûø àèëÿëÿð úöðáÿúöð, øåé-øöé, ïàë-ïàëòàð âÿ áàøãà øåéëÿð ñàòûðäûëàð, – áóíëàðûí äà, ùàìûñû ãàäûíëàðà ìÿõñóñ øåéëÿð îëóðäó. Áó øåéëÿðè áàçàðäà ñàòìàã ÿëâåðèøëè îëìàäûüûíäàí, îíëàð àëâåð÷è ãàäûí àõòàðûðäûëàð, áóíëàðû ñàòìàã ö÷öí îíëàðà âåðèðäèëÿð; Ëèçàâåòà äà áó èøëÿ ìÿøüóë îëóðäó: áó øåéëÿðè î ìöÿééÿí ôàèçëÿ ñàòìàüû áîéíóíà ýþòöðöðäö, ýÿçèá ñàòûðäû, þçöíöí äÿ 70
áó ñàùÿäÿ áþéöê òÿúðöáÿñè âàðäû, ÷öíêè þç èøèíäÿ ÷îõ äöçýöí èäè, ùÿìèøÿ äÿ øåéèí ëàï àõûð ãèéìÿòèíè äåéÿðäè, äåäèéè ãèéìÿòäÿí äþíìÿçäè, þçö äÿ àç äàíûøàðäû, éóõàðûäà äåäèéèìèç êèìè ÷îõ èòàÿòêàð âÿ úÿñàðÿòñèç èäè... Ëàêèí Ðàñêîëíèêîâ ñîí âàõòëàðäà ìþâùóìàòà ãàïûëàðäû. Áóíóí èçè îíäà, àçúà ñèëèíèá ýåòñÿ äÿ, ùÿëÿ óçóí çàìàí ãàëäû. Áöòöí áó èøäÿ î ñîíðàëàð ùÿìèøÿ ãÿðèáÿ âÿ ñèððëè áèð úÿùÿò ýþðìÿéÿ ìåéèë åäèðäè, ñàíêè õöñóñè òÿñèðëÿðèí, áèð-áèðèíÿ óéüóí ýÿëÿí òÿñàäöôè ùàëëàðûí áó èøäÿ èøòèðàêû îëóðäó. Ùÿëÿ ãûøäà, Ïîêîðåâ ôàìèëèéàëû òàíûø áèð òÿëÿáÿ Õàðêîâà ýåäÿðêÿí, ñþùáÿò àðàñûíäà îíà Àëåíà Èâàíîâíàíûí àäðåñèíè ñþéëÿìèøäè. Ðàñêîëíèêîâóí ýèðîâ ãîéìàüà øåéè îëñà, îíóí éàíûíà ýåäÿ áèëÿðäè. Ðàñêîëíèêîâ õåéëè âàõò Àëåíà Èâàíîâíàíûí éàíûíà ýåòìÿäè, ÷öíêè äÿðñ äåéèðäè, áèðòÿùÿð äîëàíûðäû. Àé éàðûì áóíäàí ÿââÿë ãàðûíûí àäðåñè îíóí éàäûíà äöøäö; Ðàñêîëíèêîâóí ýèðîâ ãîéìàüà éàðàðëû îëàí èêè øåéè âàðäû: áóíëàðäàí áèðè – àòàñûíûí êþùíÿ ñààòû èäè, áèðè äÿ áàëàúà áèð ãûçûë öçöêäö; öçöéöí ö÷ õûðäàúà äàøû âàðäû: åâäÿí ýÿëÿíäÿ áàúûñû îíà éàäèýàð âåðìèøäè. Ðàñêîëíèêîâ öçöéö àïàðûá ýèðîâ ãîéìàã ãÿðàðûíà ýÿëäè. Ýåäèá ãàðûíûí åâèíè òàïäû. Ãàðû ùàããûíäà î åëÿ àéðû áèð øåé áèëìÿñÿ äÿ, èëê áàõûøäà îíà ãàðøû äÿðèí áèð íèôðÿò äóéäó; ãàðûíûí âåðäèéè èêè “áèëåòè” àëûá ýåòäè, éîëäà ïèñ áèð àøõàíàéà ýèðäè. ×àé èñòÿäè; îòóðóá áÿðê ôèêðÿ ýåòäè. Îíóí áàøûíäà éóìóðòàäàí äèí âóðóá ÷ûõìàã èñòÿéÿí úöúÿ êèìè, ãÿðèáÿ áèð ôèêèð äèí âóðóð, îíó ÷îõ ìÿøüóë åäèðäè. Îíà ëàï éàõûí áèð éåðäÿ áàøãà áèð ñòîëäà, áèð òÿëÿáÿ, áèð äÿ úàâàí áèð çàáèò îòóðìóøäó; Ðàñêîëíèêîâ íÿ áó òÿëÿáÿíè, íÿ äÿ çàáèòè òàíûéûðäû. Îíëàð áèëéàðä îéíàìûøäû, èíäè äÿ îòóðóá ÷àé è÷èðäèëÿð. Áèðäÿí î åøèòäè êè, òÿëÿáÿ çàáèòÿ êîëëåæñêè ñåêðåòàðøà, ñÿëÿì÷è Àëåíà Èâàíîâíàäàí äàíûøûð, îíóí àäðåñèíè çàáèòÿ äåéèð. Åëÿ áèðúÿ áó þçö Ðàñêîëíèêîâà ãÿðèáÿ ýþðöíäö: î èíäèúÿ îðàäàí ýÿëèðäè, áóðàäà äà îíóí ùàããûíäà äàíûøûðäûëàð... ßëáÿòòÿ, áó òÿñàäöôè áèð øåéäèð; ëàêèí î ÷îõ ãÿðèáÿ áèð òÿñèðäÿí éàõàñûíû ãóðòàðà áèëìÿäèéè ùàëäà, èíäè äÿ åëÿ áèë êè, êèì èñÿ îíà þç õèäìÿòèíè ýþñòÿðìÿê èñòÿéèð: òÿëÿáÿ áèðäÿí ùàìàí áó Àëåíà Èâàíîâíà ùàããûíäà þç éîëäàøûíà ìÿëóìàò âåðìÿéÿ áàøëàäû. Äåäè êè: – Î ÷îõ éàõøû àðâàääûð. Îíäàí ùÿìèøÿ ïóë àëìàã îëàð. Úóùóä êèìè äþâëÿòëèäèð, áèðäÿí ëàï áåø ìèí äÿ âåðÿ áèëÿð, õûðäà ýèðîâëàðäàí äà ýåðè äóðìóð. Áèçèì òÿëÿáÿëÿðäÿí ÷îõ àäàì îíóí éàíûíà ýåòìèøäèð. Àíúàã þçö éàìàí ùàðàìçàäà øåéäèð... 71
Ñîíðà äà áó Àëåíà Èâàíîâíàíûí íåúÿ êèíëè, ìóðäàð, øûëòàã áèð àðâàä îëäóüóíäàí äàíûøìàüà áàøëàäû; äåäè êè, ýèðîâóí âàõòûíû áèðúÿ ýöíú ýåúèêäèðäèíìè – ãîéäóüóí øåé áàòäû. Øåéèí ãèéìÿòèíè äþðä äÿôÿ àç âåðèð, àéäà äà áåø, ùÿòòà ëàï éåääè ôàèç ñÿëÿì àëûð. Òÿëÿáÿ áóíäàí áàøãà øåéëÿð äÿ äåäè. Ñîíðà áóíó äà äåäè êè, î ãàðûíûí Ëèçàâåòà àäëû áèð áàúûñû äà âàð; ãàðû þçö áàëàúà, ìóðäàð áèð àðâàääûð, àììà òåç-òåç áàúûñûíû äþéöð, îíó õûðäàúà áèð óøàã êèìè òàìàìèëÿ þçöíÿ òàáå åëÿìèøäèð; ëàêèí áó Ëèçàâåòàíûí àçû ñÿêêèç âåðøîê áîéó âàð. Òÿëÿáÿ áÿðêäÿí: – Áó þçö äÿ ùå÷ ýþðöíìÿéÿí áèð øåéäèð! – äåéèá ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëäö Îíëàð Ëèçàâåòà ùàããûíäà äàíûøìàüà áàøëàäûëàð. Òÿëÿáÿ îíóí áàðÿñèíäÿ õöñóñè áèð èøòàùëà äàíûøûð, åëÿ áèð óúäàí äà ýöëöðäö, çàáèò äÿ áþéöê áèð ìàðàãëà ãóëàã àñûðäû; ñîíðà òÿëÿáÿäÿí õàùèø åòäè êè, Ëèçàâåòàíû îíóí éàíûíà, òóìàí-êþéíÿéèíè éàìàìàüà ýþíäÿðñèí. Ðàñêîëíèêîâ îíëàðûí äàíûøûüûíäàí áèðúÿ êÿëìÿ äÿ ñþç áóðàõìûðäû; áó ñþùáÿòäÿí î Ëèçàâåòà ùàããûíäà ùÿð øåéè áèëäè: Ëèçàâåòà ãàðûíûí êè÷èê, ùÿì äÿ àíàäàí àéðû, þýåé áàúûñû èìèø, þçöíöí äÿ îòóç áåø éàøû âàðìûø. Î ýåúÿýöíäöç áàúûñû ö÷öí èøëÿðìèø, éåìÿéè äÿ î áèøèðÿðìèø, ïàëòàðû äà î éóéàðìûø, áóíäàí áàøãà ïàëòàð òèêèá ñàòàðìûø, ùÿòòà ýåäèá áàøãàëàðû ö÷öí ïóëà åâ äÿ éóéàðìûø, ãàçàíäûüû ïóëëàðûí äà ùàìûñûíû áàúûñûíà âåðÿðìèø. Ãàðûíûí èúàçÿñè îëìàäàí ùå÷ áèð ñèôàðèø, ùå÷ áèð èø ýþðìÿéÿ èõòèéàðû éîõ èìèø. Ãàðû èñÿ þç âÿñèééÿòèíè åëÿìèøäèð, áóíó Ëèçàâåòà þçö äÿ áèëèðìèø. Ãàðûíûí åòäèéè âÿñèééÿòÿ ýþðÿ Ëèçàâåòàéà ñòóëäàí-çàääàí áàøãà ùå÷ áèð øåé, ùå÷ áèðúÿ ãóðóø äà ïóë äöøìöðìöø. Ïóëóí ùàìûñû Í. ãóáåðíèéàñûíäà îëàí áèð ìîíàñòûðà ÷àòàúàãìûø, áóíóí äà ÿâÿçèíäÿ ãàðûíûí ÿðâàùûíà ùÿìèùÿ äóà îõóíàúàãìûø. Ëèçàâåòà ìÿìóð ãûçû äåéèë, ìåøøàí ãûçû èìèø; þçö äÿ ÷îõ éþíäÿìñèçìèø, áîéó ÷îõ óúà, ãû÷ëàðû ÷îõ óçóíìóø, ùÿì äÿ åëÿ áèë êè, ÷ûõûá òÿðñèíÿ áèòèáìèø; ùÿìèøÿ êþùíÿ ÷óñò ýåéÿðìèø, àììà þçö ÷îõ òÿìèçêàðìûø. Òÿëÿáÿ õöñóñèëÿ áèð øåéÿ ÷îõ òÿÿúúöá åäèð âÿ ýöëöðäö, áó äà – Ëèçàâåòàíûí òåç-òåç èêèúàíëû îëìàñû èäè. Çàáèò äåäè: – Ñÿí àõû äåäèí êè, î ÷îõ åéáÿúÿðäèð? – Ùÿ, ãàðàéàíûç áèð øåéäèð, åëÿ áèë êè, ãàäûí ïàëòàðû ýåéìèø ñàëäàòäûð, àììà ùå÷ äÿ åéáÿúÿð äåéèë. Îíóí öçöíäÿ, ýþçëÿðèíäÿ õîø áèð èôàäÿ âàð. Áó ÷îõ õîø áèð èôàäÿäèð. Áóíà ñöáóò îäóð êè, î, ÷îõëàðûíûí õîøóíà ýÿëèð. ×îõ ñàêèò, ìöëàéèì, äèëñèç-àüûçñûç, éîëà ýÿëÿí, ùÿð øåéÿ ðàçû îëàí áèð ãàäûíäûð. Öçöíäÿêè òÿáÿññöìö ùÿòòà ýþçÿëäèð. 72
Çàáèò ýöëäö: – Äåéÿñÿí î, ñÿíèí õîøóíà ýÿëèð? – Ãÿðèáÿ îëäóüó ö÷öí. Èíäè ýþð ìÿí ñÿíÿ íÿ äåéèðÿì. Ìÿí î ìÿëóí ãàðûíû þëäöðÿðäèì, âàð-éîõóíó äà òàëàí åäÿðäèì: – ñîíðà òÿëÿáÿ ãûçüûí áèð èôàäÿ èëÿ ÿëàâÿ åòäè: – Ñÿíè èíàíäûðûðàì êè, ùå÷ çÿððÿ ãÿäÿð âèúäàí ÿçàáû ÷ÿêìÿçäèì. Çàáèò éåíÿ ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëäö, Ðàñêîëíèêîâ äèêñèíäè. Áó ÷îõ ãÿðèáÿ èäè! Òÿëÿáÿ ãûçüûí áèð ùàëäà ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Èúàçÿíèçëÿ ìÿí ñÿíÿ úèääè áèð ñóàë âåðìÿê èñòÿéèðÿì. ßëáÿòòÿ, ìÿí èíäè çàðàôàò åäèðäèì; àíúàã áèð ôèêèð âåð: áèð òÿðÿôäÿí – ìÿíàñûç áèð ùÿéàò êå÷èðÿí, àõìàã, ðÿçèë, áÿäõàù, ùå÷ êÿñÿ ëàçûì îëìàéàí, ÿêñèíÿ, ùàìûéà çèéàí éåòèðÿí õÿñòÿ áèð ãàðû, åëÿ áèð ãàðû êè, ùå÷ þçö äÿ áèëìèð íÿ ö÷öí éàøàéûð, þçö äÿ ñàáàù-áèðèýöí þç-þçöíÿ þëöá ýåäÿúÿê. Áàøà äöøöðñÿí? Áàøà äöøöðñÿí? Çàáèò ãûçûøàí éîëäàøûíà äèããÿòëÿ áàõûá: – Ùÿ, áàøà äöøöðÿì! – äåéÿ úàâàá âåðäè. – Äàëûñûíà ãóëàã àñ. Î áèðè òÿðÿôäÿí äÿ – êþìÿêñèç ãàëäûãëàðûíäàí ùàâàéû éåðÿ ìÿùâ îëóá ýåäÿí ýÿíú, ñàüëàì ãöââÿëÿð... áó ãöââÿëÿð äÿ ìèíëÿðúÿäèð; ùÿð éåðäÿ äÿ áåëÿäèð! Éöçëÿðúÿ, ìèíëÿðúÿ ýþçÿë èøëÿð, òÿøÿááöñëÿð âàð êè, áóíëàðû ùÿìèí áó ãàðûíûí ìîíàñòûðäà áàòûá ýåäÿúÿê ïóëó èëÿ äöçÿëòìÿê îëàð! Áÿëêÿ äÿ éöçëÿðúÿ, ìèíëÿðúÿ àäàìëàð äöç éîëà ÷ûõà áèëÿð, îíëàðúà àèëÿ éîõñóëëóãäàí, äàüûëìàãäàí, ôÿëàêÿòäÿí, ôàùèøÿëèêäÿí, çþùðÿâè õÿñòÿõàíàëàðäàí õèëàñ îëàð, – ùàìûñû äà îíóí ïóëó èëÿ! Îíó þëäöð, îíóí ïóëóíó ýþòöð, – áó ìÿãñÿäëÿ êè, ñîíðà áó ïóëà þçöíö áöòöí áÿøÿðèééÿòÿ, öìóìè èøÿ õèäìÿò åòìÿéÿ ùÿñð åäÿñÿí! Ñÿí íåúÿ áèëèðñÿí: õûðäàúà áèð úèíàéÿòè ìèíëÿðúÿ éàõøû èø éóéóá àïàðìàçìû? Áèð ùÿéàòûí ÿâÿçèíÿ ÷öðöìÿêäÿí, äàüûëìàãäàí õèëàñ åäèëìèø ìèíëÿðúÿ ùÿéàò. Áèð þëÿí, îíóí ÿâÿçèíäÿ éöçëÿðúÿ äèðè ãàëàí èíñàí! – Áó êè, àäè áèð ùåñàáäûð! Öìóìè òÿðÿçèäÿ áó àõìàã, áó áÿäõàù, áó âÿðÿì õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëìóø ãàðûíûí àõû íÿ ÷ÿêèñè, íÿ ÿùÿìèééÿòè âàð? Îíóí ÿùÿìèééÿòè áèð áèòèí, áèð ìÿòáÿõ ãóðäóíóí ÿùÿìèééÿòèíäÿí àðòûã äåéèë; ùÿòòà ùå÷ îíëàð ãÿäÿð äÿ äåéèë, ÷öíêè î ãàðû áàøãàëàðûíà çèéàí éåòèðèð. Î, áàøãàëàðûíûí ùÿéàòûíû éåéèð, áó éàõûíäà Ëèçàâåòàíûí áàðìàüûíû àúûüûíäàí åëÿ äèøëÿìèøäè êè, àç ãàëäû ëàï êÿññèíëÿð! Çàáèò: – ßëáÿòòÿ, î éàøàìàüà ëàéèã äåéèë, – äåäè, – àíúàã áóðàäà àõû òÿáèÿò âàð. 73
– Åù, ãàðäàø, àõû òÿáèÿòè äöçÿëäèðëÿð, îíà èñòèãàìÿò âåðèðëÿð, áóíñóç ìþâùóìàò è÷èíäÿ áàòûá áîüóëìàã îëàðäû. Áóíñóç áèðúÿ íÿôÿð äÿ áþéöê èíñàí îëìàçäû. Äåéèðëÿð êè, “âÿçèôÿ âàð, âèúäàí âàð” – ìÿí íÿ âÿçèôÿíèí, íÿ äÿ âèúäàíûí ÿëåéùèíÿ áèð ñþç äåìÿê èñòÿìèðÿì, – àíúàã áèð áóíëàðû íåúÿ áàøà äöøöðöê? Äàéàí, ñÿíÿ áèð ñóàë äà âåðèì. Ãóëàã àñ! – Éîõ, ñÿí äàéàí; ìÿí ñÿíÿ ñóàë âåðÿúÿéÿì. Ãóëàã àñ! – Âåð ýþðÿê! – Áàõ, èíäè ñÿí äàíûøûðñàí, íàòèãëèê åëÿéèðñÿí. Éàõøû, äå ýþðöì: ñÿí þçöí î ãàðûíû þëäöðÿðñÿíìè? – ßëáÿòòÿ, éîõ! Ìÿí áóíó ÿäàëÿò íàìèíÿ äåéèðÿì. Ìÿñÿëÿ áóðàäà ìÿíèì þëäöðöá-þëäöðìÿìÿéèìäÿ äåéèë... – Ìÿíúÿ, ÿýÿð ñÿí áóíó þçöí èñòÿìèðñÿíñÿ, îíäà áóðàäà ùå÷ áèð ÿäàëÿò äÿ éîõäóð!.. Ýåäÿê, áèð ÿë äÿ îéíàéàã! Ðàñêîëíèêîâ áþéöê áèð ùÿéÿúàí è÷èíäÿ èäè. ßëáÿòòÿ, áóíëàð ùàìûñû ÷îõ òåç-òåç äàíûøûëàí ÿí àäè âÿ òÿçÿ ñþùáÿòëÿðäè, òÿçÿ ôèêèðëÿðäè, áóíó î ÷îõ åøèòìèøäè, àíúàã áàøãà áèð øÿêèëäÿ âÿ áàøãà áèð ìþâçóäà... Áÿñ àõû íèéÿ î áåëÿ ñþùáÿòè, áåëÿ ôèêèðëÿðè ìÿùç èíäè åøèòìÿëè îëäó, – áèð ùàëäà êè, îíóí þç áåéíèíäÿ åëÿ èíäèúÿ... åéíÿí áåëÿ ôèêèðëÿð ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè? Áó èêè øåéèí áèð-áèðèíÿ òÿñàäöô åòìÿñè ùÿìèøÿ îíà ãÿðèáÿ ýþðöíÿðäè... Àøõàíàäà îëàí áó ìÿíàñûç ñþùáÿò ìÿñÿëÿíèí èíêèøàôûíäà Ðàñêîëíèêîâà ÷îõ áþéöê òÿñèð áàüûøëàäû: åëÿ áèë êè, áó øåé äîüðóäàí äà, îíóí ãèñìÿòèíäÿ èäè, îíóí àëíûíà éàçûëìûøäû... Ñåííàéà ìåéäàíûíäàí ãàéûäàí êèìè î, þçöíö äèâàíûí öñòöíÿ éûõäû, äöç áèð ñààò òÿðïÿíìÿäÿí îòóðäó. Ùàâà ãàðàëûðäû; îíóí øàìû éîõ èäè, ëàêèí øàì éàíäûðìàã ùå÷ îíóí àüëûíà äà ýÿëìèðäè. Áó çàìàí î áèð øåé äöøöíìöøäöìö – áóíó î ùå÷ âàõò õàòûðëàéà áèëìÿäè. Àõûðäà î áàéàãêû òèòðÿìÿíè âÿ öøöòìÿíè ùèññ åòäè, áàøà äöøäö êè, äèâàíäà óçàíìàã äà îëàð, – áóíó áàøà äöøìÿê îíà ëÿççÿò âåðäè. Àç ñîíðà ãóðüóøóí êèìè àüûð áèð éóõó îíóí öçÿðèíÿ ÷þêäö, ñàíêè îíó áàñûá ÿçäè. Î, ùÿääèíäÿí àðòûã éàòäû, éóõó ýþðìÿäè. Íàñòàñéà ñÿùÿð ñààò îíäà îíóí éàíûíà ýÿëÿíäÿ îíó èòÿëÿéÿ-èòÿëÿéÿ äÿ ïÿñàá èäè. Íàñòàñéà éåíÿ äÿ îíó þç ÷àéíèêèíäÿ ýÿòèðìèøäè. Íàñòàñéà ÷ûüûðàðàã àúûãëû-àúûãëû äåäè: – Åëÿ éàòûð ùà! Áó ãÿäÿð äÿ éàòìàã îëàð?! Ðàñêîëíèêîâ ýöúëÿ ãàëõûá îòóðäó. Îíóí áàøû àüðûéûðäû. Àéàüà äóðóá õûðäàúà îòàüûíäà ùÿðëÿíäè, éåíÿ äÿ ýÿëèá äèâàíûí öñòöíÿ éûõûëäû. Íàñòàñéà ÷ûüûðäû: 74
– Éåíÿ éàòûðñàí? Éîõñà àçàðëàìûñàí, íÿäè? Ðàñêîëíèêîâ úàâàá âåðìÿäè. – ×àé è÷èðñÿí? Ðàñêîëíèêîâ éåíÿ ýþçëÿðèíè éóìäó âÿ öçöíö äèâàðà ñàðû ÷åâèðÿðÿê ýöúëÿ äåäè: – Ñîíðà. Íàñòàñéà îíóí éàíûíäà äàéàíäû. – Áÿëêÿ åëÿ äîüðóäàí äà àçàðëàéûá... – äåéÿðÿê ãàéûäûá ýåòäè. Ñààò èêèäÿ éåíÿ ýÿëäè. Áó äÿôÿ ñóï ýÿòèðìèøäè. Ðàñêîëíèêîâ åëÿ áàéàãêû êèìè éàòìûøäû. ×àéà ùå÷ ÿë âóðìàìûøäû. Íàñòàñéà ùÿòòà áóíäàí èíúèäè äÿ, ñîíðà äà àúûãëû-àúûãëû îíó èòÿëÿìÿéÿ áàøëàäû. Íèôðÿòëÿ Ðàñêîëíèêîâà áàõàðàã äåäè: – Íèéÿ áó ãÿäÿð éàòûðñàí? Ðàñêîëíèêîâ ãàëõûá îòóðäó, àíúàã éåíÿ ùå÷ áèð ñþç äåìÿäè, ýþçöíö éåðäÿí ãàëäûðìàäû. Íàñòàñéà ñîðóøäó: – Àçàðëûñàí, íÿäèð? – Éåíÿ äÿ úàâàá àëìàäû. Áèð àç ñóñäóãäàí ñîíðà ÿëàâÿ åòäè: – Ùå÷ îëìàñà, áèð êö÷ÿéÿ ÷ûõ, ãîé ñÿíÿ ùå÷ îëìàñà êöëÿê äÿéñèí. Éåéÿúÿêñÿí, éîõ? Ðàñêîëíèêîâ çÿèô áèð ùàëäà: – Ñîíðà. Ñÿí ýåò – äåéèá ÿëèíè éåëëÿäè. Íàñòàñéà áèð àç äà äàéàíûá öðÿéè éàíà-éàíà îíà áàõäû, ñîíðà ÷ûõûá ýåòäè. Áèð íå÷ÿ äÿãèãÿäÿí ñîíðà Ðàñêîëíèêîâ ýþçöíö ãàëäûðäû, ÷àéà âÿ ñóïà õåéëè áàõäû. Ñîíðà ÷þðÿê ýþòöðäö, ãàøûã ýþòöðäö, éåìÿéÿ áàøëàäû. Î, àíúàã ö÷-äþðä ãàøûã, þçö äÿ èøòàùàñûç éåäè, åëÿ áèë êè, ãåéðèøöóðè îëàðàã éåéèðäè. Èíäè áàøû àç àüðûéûðäû. Ñîíðà – éåíÿ äÿ äèâàíûí öñòöíäÿ óçàíäû, àíúàã äàùà éàòà áèëìÿäè; î öçö öñòÿ, öçöíö áàëûøà ãîéàðàã, ùÿðÿêÿòñèç óçàíìûøäû. Éåíÿ äÿ õÿéàëàòà äàëäû, ùàìûñû äà ãÿðèáÿ õÿéàëëàðäû. ßí ÷îõ õÿéàëûíà ýÿëÿí áó èäè êè, î Àôðèêàäà, Ìèñèðäÿ áèð âàùÿäÿäèð. Êàðâàí äöøöá, äÿâÿëÿð éåðÿ ÷þêöá äèíúÿëèð. Ùÿð òÿðÿôäÿ äþâðëÿìÿ õóðìà àüàúëàðû áèòìèøäèð. Ùàìû íàùàð åëÿéèð. Àììà î åëÿ ñó è÷èð, þçö äÿ áèðáàø áóëàãäàí, áóëàã åëÿ áóðàäàúà øûðûëäàéà-øûðûëäàéà àõûð. Ùàâà ñÿðèíäèð; ñó äà ÷îõ ýþçÿë, äóìäóðó âÿ ñîéóãóð, ðÿíýáÿðÿíý äàøëàð àðàñûíäàí, ãûçûë êèìè áÿðã âóðàí òÿìèç ãóìëàð è÷èíäÿí àõûð... Áèðäÿí î ñààòûí âóðäóüóíó ëàï àéäûí åøèòäè. Äèêñèíèá ýþçëÿðèíè à÷äû, áàøûíû ãàëäûðäû, ïÿíúÿðÿéÿ áàõäû, ñààòûí íå÷ÿ îëäóüóíó äÿðê åòäè, 75
áèðäÿí, òàìàìèëÿ þçöíÿ ýÿëÿðÿê, éåðèíäÿí ãàëõäû, åëÿ áèë êè, îíó äèâàíäàí äàðòûá ãîïàðäûëàð. Ïÿíúÿñè öñòöíäÿ ãàïûéà éàõûíëàøäû, îíó éàâàøúà à÷äû, ïèëëÿêÿíäÿí ñÿñ ýÿëìèðäè, åëÿ áèë êè, ùàìû éàòìûøäû. Äöíÿíäÿí áÿðè áàéüûíëûã è÷èíäÿ éàòûá ãàëìàñû, ùå÷ áèð øåé åòìÿìÿñè, ùå÷ áèð ùàçûðëûã ýþðìÿìÿñè îíà ñîí äÿðÿúÿ òÿÿúúöáëö âÿ ãÿðèáÿ ýþðöíöðäö... Áÿëêÿ äÿ åëÿ ñààò àëòû îëìóøäóð... Áèðäÿí î þçöíö èòèðìèø êèìè, áàéàãêû éóõóñóíäàí âÿ êåéëèêäÿí ñîíðà áÿðê òÿøâèøÿ äöøäö. ßñëèíäÿ, ùàçûðëàíìàëû øåé äÿ àç èäè. Î ùÿð øåéè òÿñÿââöð åòìÿê ùå÷ áèð øåéè éàääàí ÷ûõàðìàìàã ö÷öí âàð ãöââÿñèíè òîïëàäû. Öðÿéè èñÿ åëÿ äþéöíöðäö, åëÿ ñÿñëÿíèðäè êè, îíóí íÿôÿñ àëìàñû àüûðëàøäû. ßââÿëà, èëýÿê ãàéûðìàã âÿ îíó ïàëòîéà òèêìÿê ëàçûìäû, – áó áèð äÿãèãÿëèê èøäè. ßëèíè áàëûøûí àëòûíà ñîõóá, îðà ãîéäóüó òóìàí-êþéíÿéèí è÷èíäÿ ëàï äàüûëìûø, éóéóëìàìûø, êþùíÿ áèð êþéíÿê ñå÷èá ÷ûõàðòäû. Êþéíÿêäÿí áèð âåðøîê åíèíäÿ, ñÿêêèç âåðøîê óçóíóíäà áèð øöëÿì úûðûá ýþòöðäö. Áó øöëÿìè èêèãàò åëÿäè; ÿéíèíäÿêè – ãàëûí, ïàìáûã ïàð÷àäàí òèêèëìèø ìþùêÿì, ýåí éàé ïàëòîñóíó ÷ûõàðòäû (áó îíóí éåýàíÿ öñò ïàëòàðû èäè), øöëÿìèí óúëàðûíû è÷ÿðèäÿí, ïàëòîñóíóí ñîë òÿðÿôèíÿ, ãîëòóüóíóí àëòûíà òèêäè. Òèêÿíäÿ îíóí ÿëè ÿñèðäè, ëàêèí î èøèí þùäÿñèíäÿí ýÿëäè, áåëÿ êè, ïàëòîñóíó òÿçÿäÿí ÿéíèíÿ ýåéÿíäÿ áàéûðäàí ùå÷ áèð øåé ýþðöíìöðäö. Èéíÿíè, ñàïû î ÷îõäàí ùàçûðëàìûøäû, êàüûçà áöêöá ñòîë öñòöíÿ ãîéìóøäó. Î êè, ãàëäû èëýÿê – áóíó î, þçö ÷îõ óñòàëûãëà äöøöíöá òàïìûøäû: èëýÿê áàëòàäàí þòðö èäè. Áàëòàíû êö÷ÿ èëÿ ÿëèíäÿ àïàðà áèëìÿçäè êè! Ïàëòîíóí àëòûíäà ýèçëÿòñÿ äÿ îíó ÿëè èëÿ òóòìàëû èäè, – áó äà íÿçÿðÿ ÷àðïà áèëÿðäè. Èíäè èñÿ èëýÿê âàðäû: áàëòàíûí áàø òÿðÿôèíè áó èëýÿéÿ êå÷èðòäèíìè – áàëòà îíóí ãîëòóüó àëòûíäàí, áöòöí éîë óçóíó ñàêèòúÿ ñàëëàíàúàãäû. ßëèíè ïàëòîñóíóí ñîë úèáèíÿ ñàëûá áàëòàíûí ñàïûíäàí äà òóòà áèëÿðäè êè, áàëòà òÿðïÿíìÿñèí. Áèð äÿ êè, îíóí ïàëòîñó ÷îõ ýåíäè, ëàï òîðáà êèìè èäè, ÿëèíè úèáèíÿ ãîéìàãëà îíóí íÿñÿ òóòäóüó áàéûðäàí áèëèíìÿçäè. Èëýÿê ìÿñÿëÿñèíè î èêè ùÿôòÿ áóíäàí ÿââÿë ôèêèðëÿøèá òàïìûøäû. Áó èøè ãóðòàðäûãäàí ñîíðà ÿëèíè “òöðê” äèâàíû èëÿ òàõòà äþøÿìÿíèí àðàñûíäà îëàí åíñèç áèð äåøèéÿ ñîõäó, ñîë òÿðÿôè áàðìàãëàðû èëÿ éîõëàéàðàã, îðàäàí ýèðîâ ãîéìàã ö÷öí áèð øåé ÷ûõàðòäû: áóíó î ÷îõäàí ùàçûðëàéûá îðàäà ýèçëÿòìèøäè. Áó øåé ùå÷ äÿ ýèðîâ ãîéóëàñû áèð øåé äåéèëäè: áó – éàõøûúà ðÿíäÿëÿíìèø, áèð ïàð÷à ùàìàð òàõòà èäè, ýöìöø ïàïèðîñ ãàáûíäàí áþéöê îëìàçäû. Î, áèð ýöí ýÿçÿðêÿí òàõòàíû òÿñàäöôè îëàðàã áèð ùÿéÿòäÿí òàïìûøäû, ùÿéÿòäÿêè ôëèýåëäÿ áèð åìàëàòõàíà âàð èäè. Ñîíðà áó òàõòàéà ùàìàð, íàçèê áèð äÿìèð ëþâùÿñè äÿ ÿëàâÿ åòäè; 76
éÿãèí áó íÿäÿíñÿ ãîïìóø áèð ïàð÷à äÿìèð èäè, áóíó äà î êö÷ÿäÿí òàïìûøäû. Äÿìèð ëþâùÿ òàõòà ïàð÷àñûíäàí áàëàúà èäè. Áóíëàðû áèð-áèðèíèí öñòöíÿ ãîéóá, ñàïëà ÷àëûí-÷àðïàç áÿðê-áÿðê áàüëàìûøäû, ñîíðà äà ñÿëèãÿ èëÿ, ãÿøÿíýúÿ, òÿìèç, àü êàüûçà áöêìöøäö, ñàïëà äà òÿçÿäÿí åëÿ áàüëàìûøäû êè, à÷ìàã ÷ÿòèí îëñóí. Áóíó î èëê ÿââÿë ãàðûíûí äèããÿòèíè úÿëá åòìÿê ö÷öí åòìèøäè: ãàðûíûí áàøû “ýèðîâó” à÷ìàüà ãàðûøàíäà, î ôöðñÿò òàïûá þç èøèíè ýþðÿúÿêäè. Äÿìèð ïàð÷àñûíû èñÿ òàõòàíûí öñòöíÿ îíà ýþðÿ ãîéìóøäó êè, ãàðû áó øåéèí òàõòàäàí îëäóüóíó áàøà äöøìÿñèí. Áóíó î ÷îõäàíäû êè, äèâàíûí àëòûíäà ýèçëÿäèá ñàõëàéûðäû. Ýèðîâó ÷ûõàðäàí êèìè ùÿéÿòäÿ êèì èñÿ ÷ûüûðà-÷ûüûðà äåäè: – Ñààò éåääè ÷îõäàí îëóá! – ×îõäàí? Àìàí Àëëàù! Òåç ãàïûéà ñàðû éöéöðäö, ãóëàã àñäû, øëéàïàñûíû ãàïûá åùòèéàòëà, ïèøèê êèìè, ñÿññèç-ñÿìèðñèç, îí ö÷ ïèëëÿëè ïèëëÿêÿíè åíìÿéÿ áàøëàäû. Î, ýÿðÿê ìÿòáÿõäÿí áàëòà îüóðëàéàéäû – ìÿñÿëíèí ÿí ìöùöì úÿùÿòè äÿ áó èäè. Èøèí áàëòà èëÿ ýþðöëÿúÿéèíè î ÷îõäàí ùÿëë åòìèøäè. Îíóí áèð êþùíÿ ãàòëàìà áàü áû÷àüû äà âàðäû, àíúàã áó áû÷àüà, õöñóñèëÿ þç ýöúöíÿ àðõàéûí îëà áèëìÿçäè, áóíà ýþðÿ äÿ ãÿòè îëàðàã áàëòà ìÿñÿëÿñèíäÿ ýÿëèá äàéàíäû. Éåðè ýÿëìèøêÿí, áó èø áàðÿñèíäÿ îíóí ãÿáóë åòäèéè ãÿòè ãÿðàðëàðûí áèð õöñóñèééÿòèíè äÿ ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð. Áó ãÿðàðëàðûí ãÿðèáÿ áèð õöñóñèééÿòè âàð èäè: îíëàð ãÿòè áèð øÿêèë àëäûãúà – åëÿ î ñààò äà îíóí íÿçÿðèíäÿ áèð î ãÿäÿð ÷èðêèí âÿ ìÿíàñûç îëóðäó. Îíóí äàõèëèíäÿ áåëÿ ÿçàáâåðèúè áèð ìöáàðèçÿ ýåòñÿ äÿ, î ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð, áèðúÿ àí äà îëñà, þç ôèêðèíèí éåðèíÿ éåòèðèëÿúÿéèíÿ ãÿòè ñóðÿòäÿ èíàíà áèëìÿìèøäè. Ùÿòòà áÿçÿí åëÿ îëóðäó êè, î, áöòöí ìÿñÿëÿíè ñîí íþãòÿñèíÿ ãÿäÿð ùÿëë åäèð, ãÿòè ãÿðàðà ýÿëèðäè, äàùà ùå÷ áèð øöáùÿëè éåð ãàëìûðäû, î äà åëÿ áèë êè, äàùà áó ôèêèðäÿí – ìÿíàñûç, äÿùøÿòëè, ìöìêöí îëìàéàí áèð øåé êèìè ÿë ÷ÿêèðäè; éåíÿ äÿ ùÿäñèç ìèãäàðäà ùÿëë îëóíìàìûø ìÿñÿëÿëÿð âÿ øöáùÿëÿð ãàëûðäû. Î êè, ãàëäû áàëòàíû òàïìàã ìÿñÿëÿñè – áó õûðäàúà øåé îíó ùå÷ íàðàùàò åòìèðäè, ÷öíêè áóíäàí àñàí øåé éîõ èäè. Èø áóðàñûíäàäûð êè, Íàñòàñéà, õöñóñèëÿ àõøàì ÷àüû, òåç-òåç åâäÿí ýåäèðäè: éà ãîøóíëàðà, éà äà äöêàíà ãà÷ûðäû, ãàïû äà ùÿìèøÿ òàéáàòàé à÷ûã îëóðäó. Ìÿíçèë ñàùèáÿñè äÿ àíúàã áóíóí öñòöíäÿ îíóíëà äàëàøûðäû. Äåìÿê, Ðàñêîëíèêîâ, ëàçûì îëàíäà, éàâàøúà ìÿòáÿõÿ ýèðèá áàëòàíû ýþòöðÿð, áèð ñààòäàí ñîíðà äà (éÿíè èø ãóðòàðàíäàí ñîíðà) ýÿòèðèá éåðèíÿ ãîéà áèëÿðäè. Àììà áó èøèí øöáùÿëè úÿùÿòè äÿ âàðäû. Òóòàã êè, î, áèð ñààòäàí ñîíðà ýÿëèá áàëòàíû éåðèíÿ ãîéìàã èñòÿäè, åëÿ áó çàìàí äà Íàñòàñéà ýÿëäè... 77
ßëáÿòòÿ, îíäà ýÿðÿê ìÿòáÿõèí éàíûíäàí êå÷èá, Íàñòàñéàíûí éåíÿ äÿ åâäÿí ýåòìÿñèíè ýþçëÿñèí. Áÿëêÿ áó çàìàí áàëòà îíà ëàçûì îëäó, – îíäà àõòàðìàüà, ÷ûüûðìàüà áàøëàð... Áó øöáùÿ äîüóðàð, éà äà øöáùÿ ö÷öí áèð ñÿáÿá îëàð. Áóíëàð õûðäà-õóðóø øåéëÿðäè, áåëÿ øåéëÿð ùàããûíäà î ùå÷ äöøöíìÿìèøäè, äöøöíìÿéÿ äÿ âàõò éîõ èäè. Î ÿñàñ ùàããûíäà äöøöíìöøäö. Õûðäà-õóðóø øåéëÿðè èñÿ ñîíðàéà ãîéìóøäó: ÿñàñ èøèí ìöìêöí îëóáîëìàäûüûíà òàìàìèëÿ èíàíäûãäàí ñîíðà áó áàðÿäÿ äöøöíÿúÿêäè. Ëàêèí ÿñàñ ìÿñÿëÿíèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè åëÿ áèë êè, ãÿòè ñóðÿòäÿ ìöìêöí îëàí øåé äåéèëäè. Ùÿð ùàëäà áó îíóí þçöíÿ åëÿ ýþðöíöðäö. Ìÿñÿëÿí, î ùå÷ òÿñÿââöð åäÿ áèëìèðäè êè, áèð âàõò îëàúàã, äàùà äöøöíìÿéÿúÿê, ãàëõûá äöç îðà ýåäÿúÿê... Ùÿòòà áó éàõûíäà î, þçöíö ñûíàãäàí êå÷èðìèøäè (éÿíè ãàðûíûí ìÿíçèëèíÿ éàõøû áÿëÿä îëìàã ö÷öí îíóí éàíûíà ýåòìèøäè) – áóíó ùå÷ äÿ úèääè áèð èø êèìè äåéèë, àíúàã èøè ñûíàãäàí êå÷èðìÿê ö÷öí åòìèøäè, áó íèééÿòëÿ åòìèøäè êè: “Îòóðóá íÿ ôèêèðëÿøèðÿì, ãîé ýåäèì áèð þçöìö ñûíàãäàí êå÷èðèì!” Þçöíö ñûíàãäàí êå÷èðÿí êèìè äÿ áóíà òàá ýÿòèðÿ áèëìÿìèøäè, òöïöðöá ýåòìèøäè, þç-þçöíÿ áÿðê àúûüû òóòìóøäó. Àììà áåëÿ áàõàíäà î åëÿ áèë êè, ìÿñÿëÿíè ÿõëàãè úÿùÿòäÿí ùÿëë åòìÿê ö÷öí áöòöí òÿùëèëëÿðè áèòèðèá ãóðòàðìûøäû: îíóí êàçóèñòèêàñû öëýöú êèìè èòèëÿíìèøäè, î èíäè øöóðëà þç-þçöíÿ áèð åòèðàç òàïà áèëìèðäè. Ëàêèí áó ñîí ìÿñÿëÿäÿ î þç-þçöíÿ èíàíìûðäû, î èíàäëà, êþëÿúÿñèíÿ, áèð êîð êèìè êÿíàð øåéëÿðäÿ åòèðàç àõòàðûðäû, ñàíêè êèì èñÿ îíó ìÿúáóð åäèð, ÷ÿêÿ÷ÿêÿ áó èøÿ àïàðûðäû. Àíúàã ùå÷ ýþçëÿíìÿäÿí ýÿëÿí âÿ ùÿð øåéè áèðäÿí-áèðÿ ùÿëë åäÿí áó àõûðûíúû ýöí èñÿ îíà àç ãàëà ãåéðè-øöóðè ùàëäà òÿñèð åòìèøäè: åëÿ áèë êè, êèì èñÿ îíóí ÿëèíäÿí òóòàðàã, äÿôåäèëìÿç ôþâãÿëàäÿ áèð ãöââÿòëÿ, ùå÷ áèð åòèðàçà èìêàí âåðìÿéÿðÿê, îíó êîðêîðàíÿ þç àðäûíúà ÷ÿêèá àïàðìûøäû. Ñàíêè ïàëòàðûíûí óúó ìàøûíûí ÷àðõûíà èëèøìèø, ìàøûí äà îíó þçöíÿ ñàðû ÷ÿêìÿéÿ áàøëàìûøäû. ßââÿëëÿð – ÷îõ-÷îõ ÿââÿë – îíó áèð ìÿñÿëÿ ìàðàãëàíäûðûðäû; íèéÿ àõû àç ãàëà áöòöí úèíàéÿòëÿðèí öñòö áåëÿ àñàíëûãëà à÷ûëûð âÿ àç ãàëà áöòöí úàíèëÿðèí èçè áåëÿ àéäûíúà ýþðöíöð? Áóíó äöøöíÿðÿê î ýåò-ýåäÿ ìöõòÿëèô, ùÿì äÿ ìàðàãëû íÿòèúÿëÿðÿ ýÿëäè; Ðàñêîëíèêîâóí ôèêðèíúÿ, áóíóí ÿñàñ ñÿáÿáè úèíàéÿòè ìàääè úÿùÿòäÿí ýèçëÿòìÿéèí ìöìêöí îëìàìàñûíäàí äàùà àðòûã, úàíèíèí þçöíäÿäèð, úèíàéÿò èøëÿðêÿí úàíèíèí, áÿëêÿ äÿ áöòöí úàíèëÿðèí èðàäÿ âÿ èäðàêëàðû ñîí äÿðÿúÿ çÿèôëÿéèð, áóíóí ÿâÿçèíäÿ îíëàðäà ÷îõ ãÿðèáÿ óøàãúàñûíà áèð éöíýöëìÿúàçëûã ÿìÿëÿ ýÿëèð; áó äà î çàìàí áàø âåðèð êè, úèíàéÿò èøëÿéÿí àäàì èäðàê âÿ 78
åùòèéàòêàðëûã äàùà ÷îõ ëàçûì îëóð. Ðàñêîëíèêîâóí ÿãèäÿñèíúÿ, èäðàêûí áó úöð äóìàíëàíìàñû, èðàäÿíèí çÿèôëÿìÿñè àäàìû áèð õÿñòÿëèê êèìè òóòóð, ýåò-ýåäÿ àðòûð, úèíàéÿò èøëÿíÿíäÿí áèð àç ÿââÿë ÿí éöêñÿê äÿðÿúÿñèíÿ ÷àòûð; áó ùàë úèíàéÿò èøëÿíÿí âàõòà äà, îíäàí áèð ãÿäÿð ñîíðà äà (áó áàõûð úàíèíèí øÿõñèééÿòèíÿ) – åëÿ áó øÿêèëäÿ äàâàì åäèð; ñîíðà äà, áàøãà õÿñòÿëèêëÿð êèìè î äà êå÷èá ýåäèð. Áåëÿ áèð ñóàë ìåéäàíà ÷ûõûð: õÿñòÿëèêìè úèíàéÿòè äîüóðóð, éà úèíàéÿò þçö, þç òÿáèÿòèíÿ ýþðÿ, ùÿìèøÿ áèð íþâ õÿñòÿëèêëÿ éàíàøû ìåéäàíà ýÿëèð? – áóíó ùÿëë åòìÿéÿ î þçöíäÿ ùÿëÿ åëÿ áèð ãöââÿ ùèññ åòìèðäè. Ðàñêîëíèêîâ áåëÿ áèð íÿòèúÿéÿ ýÿëäèêäÿí ñîíðà ãÿò åòäè êè, øÿõñÿí îíóí þçöíäÿ, îíóí ýþðÿúÿéè èøäÿ áåëÿ õÿñòÿúÿñèíÿ äÿéèøèêëèêëÿð îëà áèëìÿç, î, þç èøèíè éåðèíÿ éåòèðÿðêÿí îíóí èäðàêû âÿ èðàäÿñè îëäóüó êèìè ãàëàúàãäûð, þçö äÿ àíúàã îíà ýþðÿ ãàëàúàãäûð êè, îíóí ýþðìÿê èñòÿäèéè èø – “úèíàéÿò äåéèë”... Áèç îíó áó ãÿðàðà ýÿòèðèá ÷ûõàðàí áöòöí ïðîñåñèí öñòöíäÿí êå÷èð, îíäàí áÿùñ åòìèðèê; îíñóç äà áèç ÷îõ ãàáàüà ãà÷ìûøûã... Àíúàã áèð øåéè ÿëàâÿ åòìÿê ëàçûìäûð: èøèí ùÿãèãè, õàëèñ ìàääè ÷ÿòèíëèêëÿðè îíóí çåùíèíäÿ, öìóìèééÿòëÿ, èêèíúè äÿðÿúÿëè éåð òóòóðäó. “Îíëàðûí öçÿðèíäÿ áöòöí èðàäÿ âÿ øöóðóí ùþêìöíö ñàõëàìàã ëàçûìäûð; áóíó ñàõëàéà áèëäèíìè, – èøèí áöòöí òÿôñèëàòû èëÿ, îíóí ÿí èíúÿ úÿùÿòëÿðè èëÿ òàíûø îëìàã ëàçûì ýÿëäèêäÿ îíëàðûí þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê ìöìêöíäöð...”. Ëàêèí èø áàøëàíìàìûøäû. Î, éåíÿ äÿ ãÿòè ãÿðàðà ýÿëÿúÿéèíÿ ÷îõ àç èíàíûðäû; ëàêèí âàõò ýÿëèá ÷àòàíäà ùÿð øåé åëÿ áèë êè, òÿñàäöôè îëàðàã, ñàíêè ùå÷ ýþçëÿíèëìÿäèéè ùàëäà, òàìàìèëÿ áàøãà úöð îëäó. Ïèëëÿêÿíäÿí äöøÿíÿ ãÿäÿð ëàï õûðäàúà áèð øåé îíó ÷ûõûëìàç áèð âÿçèééÿòäÿ ãîéäó. Ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí ìÿòáÿõ ãàïûñû ùÿìèøÿêè êèìè òàéáàòàé à÷ûãäû; Ðàñêîëíèêîâ ìÿòáÿõÿ ÷àòàíäà åùòèéàòëà, ýþçóúó îðà áàõäû: î áèëìÿê èñòÿéèðäè êè, Íàñòàñéà ýåòñÿ äÿ, åâ ñàùèáÿñè îðàäàäûð, éà éîõ, ÿýÿð éîõñà îíäà åâ ñàùèáÿñèíèí îòàã ãàïûñû éàõøûìû áàüëàíìûøäûð, ñîíðà åëÿ îëìàñûí êè, áàëòàíû ýþòöðìÿê ö÷öí îðà ýèðÿíäÿ åâ ñàùèáÿñè þç îòàüûíäàí îíó ýþðñöí. Ëàêèí î áèðäÿí ýþðäö êè, Íàñòàñéà áó äÿôÿ íÿèíêè ìÿòáÿõäÿäèð, ùÿòòà èø äÿ ýþðöð, î áóíà ùåéðÿò åòäè: Íàñòàñéà çÿíáèëäÿí ïàëòàð ÷ûõàðûá èïäÿí àñûðäû! Ðàñêîëíèêîâó ýþðöá ÿëèíè ñàõëàäû, îíà ñàðû äþíäö, Ðàñêîëíèêîâ îðàäàí êå÷èá ýåäÿíÿ êèìè äàëûíúà áàõäû. Ðàñêîëíèêîâ öçöíö éàíà ÷åâèðäè âÿ åëÿ ýåòäè êè, åëÿ áèë ùå÷ áèð øåé ýþðìÿìèøäèð. Ùÿð ùàëäà èø áèòìèøäè: áàëòàíû ýþòöðÿ áèëìÿìèøäè. Î ÷îõ ïèñ îëäó. Äàðâàçàéà ÷àòàíäà äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåäè: 79
– Ìÿí ùàðàäàí, ùàðàäàí áó ôèêðÿ ýÿëäèì êè, áó çàìàí î ìöòëÿã åâäÿ îëìàéàúàãäûð? Íèéÿ, íèéÿ àõû ìÿí áåëÿ áèð ãÿðàðà ýÿëäèì. Î, àúûíàúàãëû áèð âÿçèééÿòÿ äöøìöøäö, ùÿòòà åëÿ áèë ëàï àë÷àëìûøäû äà. Î ãÿçÿáëÿ þç-þçöíÿ ýöëìÿê èñòÿéèðäè... Ìÿíàñûç, ùåéâàíè áèð ãÿçÿá îíóí ãÿëáèíè áöðöäö. Äàðâàçàíûí éàíûíäà äàéàíûá ôèêðÿ ýåòäè. Åëÿ-áåëÿ, ýÿçìÿê ö÷öí êö÷ÿéÿ ÷ûõìàã èñòÿìèðäè, – áóíäàí çÿùëÿñè ýåäèðäè; ýåðè ãàéûòìàã äà èñòÿìèðäè, – áóíäàí äàùà àðòûã çÿùëÿñè ýåäèðäè. Î, äàðâàçàíûí éàíûíäà, äàëàíäàðûí ãàðàíëûã äàõìàñû ãàáàüûíäà, ìÿíàñûç éåðÿ äóðàðàã þçþçöíÿ ìûçûëäàíûðäû: “Áåëÿ áèð ôöðñÿò ùÿìèøÿëèê ÿëèìäÿí ÷ûõäû!” Äàëàíäàðûí äà äàõìàñûíûí ãàïûñû à÷ûãäû. Áèðäÿí î äèêñèíäè. Äàõìà èëÿ îíóí àðàñûíäà èêè àääûìëûã éîë âàðäû. Äàõìàíûí è÷èíäÿ, òàõòûí àëòûíäà áèð øåé ïàðûëäàäû... Î ÿòðàôûíà áàõäû, ùå÷ êÿñ éîõ èäè. Ïÿíúÿñè öñòöíäÿ äàõìàéà éàõûíëàøäû, èêè ïèëëÿëè ïèëëÿêÿíäÿí àøàüû åíäè, àñòàäàí äàëàíäàðû ñÿñëÿäè. “Åëÿäèð êè, âàð, åâäÿ éîõäóð! Ýþðöíöð, áó àðàäà, ùÿéÿòäÿäèð, ÷öíêè ãàïû òàéáàòàé à÷ûãäûð”. Áèðáàø áàëòàíûí öñòöíÿ úóìäó (èøûëäàéàí øåé áàëòà èäè). Î, ñöðÿòëÿ úóìóá áàëòàíû òàõòûí àëòûíäàí (èêè îäóí ïàð÷àñû àðàñûíäàí) ÷ÿêèá ýþòöðäö, ïàëòîñóíà òèêäèéè èëýÿéÿ èëèøäèðäè, ÿëëÿðèíè úèáèíÿ ãîéóá äàõìàäàí ÷ûõäû; ùå÷ êÿñ îíó ýþðìÿäè. Ãÿðèáÿ ñóðÿòäÿ ýöëöìñÿéÿðÿê äöøöíäö: “Àüûë êþìÿê åëÿìÿñÿ – øåéòàí êþìÿê åëÿð!”. Áó ùàäèñÿ îíó ñîí äÿðÿúÿ ðóùëàíäûðäû. Éîëëà éàâàø-éàâàø, àüûð-ñÿíýèíëèêëÿ ýåäèðäè êè, ùå÷ áèð øöáùÿ îéàòìàñûí. Ýÿëèá ýåäÿíëÿðÿ àç áàõûðäû, ùÿòòà ÷àëûøûðäû êè, àäàìëàðûí ùå÷ öçöíÿ áàõìàñûí, ìöìêöí ãÿäÿð áàøãàëàðûíûí íÿçÿðèíÿ ÷àðïìàñûí. Áèðäÿí îíóí øëéàïàñû éàäûíà äöøäö: “Àìàí Àëëàù! Ö÷ ýöí ÿââÿë ïóëóì äà âàðäû, áèð ôóðàæêà äà àëûá øëéàïàíû äÿéèøìÿäèì!”. Îíóí ãÿëáèíäÿí áèð ëÿíÿò ãîïäó. Òÿñàäöôÿí áèð äöêàíà ýþçóúó áàõäû, ýþðäö êè, îðàäà äèâàð ñààòûíäà ñÿêêèçÿ îíó äÿãèãÿ èøëÿìèøäèð. Ùÿì òÿëÿñìÿê, ùÿì äÿ éîëó äîëàíáàú ýåòìÿê ëàçûìäû, åâÿ ýÿðÿê ùÿðëÿíèá î áèðè òÿðÿôäÿí éàíàøà èäè. ßââÿëëÿð áó øåéëÿðè òÿñÿââöð åäÿíäÿ î áÿçÿí åëÿ ýöìàí åäèðäè êè, ÷îõ ãîðõàúàãäûð. Àììà èíäè î ÷îõ äà åëÿ ãîðõìóðäó; ùÿòòà ùå÷ ãîðõìóðäó, áó àíäà îíó êÿíàð ôèêèðëÿð äÿ ìÿøüóë åäèðäè, àíúàã áó ÷îõ äàâàì åòìèðäè. Éóñóïîâ áàüûíûí éàíûíäàí êå÷ÿíäÿ î ùÿòòà áóðàäà éöêñÿê ôÿââàðÿëÿð ãóðìàã ùàããûíäà, áó ôÿââàðÿëÿðèí áöòöí ìåéäàíëàðäà ùàâàíû íåúÿ éàõøû òÿìèçëÿéÿúÿéè ùàããûíäà ÷îõ äöøöíäö. Ýåòýåäÿ î áàøãà áèð ôèêðÿ êå÷èá áåëÿ áèð ÿãèäÿéÿ ýÿëäè: áöòöí Ìàðñ ÷þëöíäÿ áàü ñàëûíûá Éàé áàüû èëÿ, ùÿòòà Éàé áàüû äà Ìèõàéëîâñêè áàüëà áèð80
ëÿøäèðèëñÿéäè – øÿùÿð ö÷öí ÷îõ ýþçÿë âÿ õåéèðëè áèð èø ýþðöëìöø îëàðäû. Áèðäÿí îíó áåëÿ áèð øåé ìàðàãëàíäûðäû: íèéÿ ýþðÿñÿí, áöòöí áþéöê øÿùÿðëÿðäÿ àäàìëàð éàëíûç çÿðóðÿò ãàðøûñûíäà äåéèë, ùÿì äÿ õöñóñè áèð ìåéèë ýþñòÿðÿðÿê, øÿùÿðèí åëÿ éåðèíÿ êþ÷öá éàøàìàã èñòÿéèðëÿð êè, îðàäà íÿ áàü âàð, íÿ ôÿââàðÿ, éàëíûç ÷èðê âàð, öôóíÿò âàð, ùÿð úöð çèðçèáèë âàð?.. Áó çàìàí î, Ñåííàéà ìåéäàíûíäà ýÿçäèéèíè õàòûðëàäû âÿ áèð àíëûüà þçöíÿ ýÿëäè: “Áó íÿ áîø-áîø øåéëÿðäèð ìÿí ôèêèðëÿøèðÿì? Éîõ, éàõøûñû áóäóð êè, ùå÷ áèð øåé ôèêèðëÿøìÿéèì!” Îíóí áàøûíäàí áåëÿ áèð ôèêèð êå÷äè: “Ýþðöíöð åäàì åäèëìÿéÿ àïàðûëàí àäàìëàð äà éîëäà ðàñò ýÿëäèêëÿðè ùÿð øåé áàðÿñèíäÿ áåëÿ äöøöíöðëÿð”. Àíúàã áó ôèêèð èëäûðûì êèìè êå÷äè, î þçö áó ôèêðè òåç ñþíäöðäö... Áóäóð, äàùà ÷àòìûøäûð; áó åâ, áó äà äàðâàçà. Áèðäÿí ùàðàäàñà ñààò áèð äÿôÿ âóðäó. “Áó íÿäèð? Éîõñà ñÿêêèçèí éàðûñûäûð? Îëà áèëìÿç, éÿãèí ãàáàüà ýåäèð!..” Îíóí áàõòûíäàí äàðâàçàäà áèð ùàäèñÿ öç âåðìÿäè. Ùÿëÿ îíà êþìÿê åäÿí øåé äÿ îëäó: åëÿ áó àíäà, ñàíêè ãÿñäÿí, îíóí ãàáàüûíúà, äàðâàçàäàí ùÿéÿòÿ èðè áèð àò àðàáàñû ýèðäè; Ðàñêîëíèêîâ äàðâàçàäàí è÷ÿðè ýèðÿíäÿ àðàáà îíóí ãàáàüûíû òóòäó, î ùå÷ ýþðöíìÿäè; àðàáà äàðâàçàäàí êå÷èá ùÿéÿòÿ ýèðÿí êèìè Ðàñêîëíèêîâ áèð àíäà ñàü òÿðÿôÿ áóðóëäó. Àðàáàíûí î áèðè òÿðÿôèíäÿ áèð íå÷ÿ àäàìûí ñÿñè åøèäèëèðäè: îíëàð ÷ûüûðûðäûëàð, ìöáàùèñÿ åäèðäèëÿð. Àíúàã îíó ùå÷ êÿñ ýþðìÿäè, ùå÷ êÿñ îíà ðàñò ýÿëìÿäè. Áó áþéöê, äþðäáóúàã ùÿéÿòÿ áàõàí ïÿíúÿðÿëÿðäÿí áèð ÷îõó à÷ûãäû, ëàêèí î áàøûíû ãàëäûðìàäû – ýöúö éîõ èäè. Ãàðûíûí ìÿíçèëèíÿ ãàëõàí ïèëëÿêÿí éàõûíäà èäè, – äàðâàçàäàí ñàüà áóðóëàí êèìè ýþðöíöðäö. Î àðòûã ïèëëÿêÿíäÿ èäè... Öðÿéè áÿðê-áÿðê äþéöíöðäö; íÿôÿñèíè äÿðèá, ÿëèíè öðÿéèíèí öñòöíÿ ãîéàðàã ñûõäû, èëýÿêäÿí àñûëìûø áàëòàíû áèð äÿ ÿëè èëÿ éîõëàéûá äöçÿëòäè, åùòèéàòëà, éàâàø-éàâàø ïèëëÿêÿíëÿ ãàëõìàüà áàøëàäû, ãàëõäûãúà äà ÿòðàôûíà ãóëàã àñûðäû. Ïèëëÿêÿíäÿ ùå÷ êÿñ éîõ èäè; áöòöí ãàïûëàð áàüëû èäè; î ùå÷ êÿñÿ ðàñò ýÿëìÿäè, èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿ áèð áîø îòàã âàðäû, ãàïûñû äà òàéáàòàé à÷ûãäû; îðàäà ðÿíýñàçëàð èøëÿéèðäè, àíúàã îíëàð äþíöá áàõìàäûëàð. Î äàéàíûá ôèêèðëÿøäè, éåíÿ äÿ ïèëëÿêÿíëÿ éóõàðû ãàëõäû. “ßëáÿòòÿ, éàõøû îëàð äû êè, áóðàäà ùå÷ êÿñ îëìàéàéäû... àíúàã... ùÿëÿ áóíäàí éóõàðû èêè ìÿðòÿáÿ âàð”. Áó äà äþðäöíúö ìÿðòÿáÿ, áó äà ãàïû, áó äà ãàïû èëÿ öçáÿöç ìÿíçèë, îðà áîøäóð. Ö÷öíúö ìÿðòÿáÿäÿ, ãàðûíûí ìÿíçèëè ýþðöíöð, áîøäóð: êöëìûõëà ãàïûéà âóðóëàí àä âÿðÿãè ÷ûõàðûëìûøäûð, – äåìÿëè, îðàäà éàøàéàíëàð ÷ûõûá ýåòìèøëÿð!.. Ðàñêîëíèêîâóí íÿôÿñè òÿíýèøèðäè. Áèð àíäà 81
îíóí àüëûíäàí áåëÿ áèð ôèêèð êå÷äè: “Áÿëêÿ ãàéûäûá ýåäèì?”. Ëàêèí î þç-þçöíÿ úàâàá âåðìÿäè; ãóëàã àñìàüà áàøëàäû êè, ýþðñöí ãàðûíûí ìÿíçèëèíäÿí ñÿñ ýÿëèðìè? Éîõ, ùå÷ ñÿñ-ñÿìèð ýÿëìèðäè... Ñîíðà éåíÿ ïèëëÿêÿíëÿ àøàüû áàõàðàã ãóëàã àñäû, õåéëè, ùÿì äÿ äèããÿòëÿ ãóëàã àñäû...Ñîíðà èñÿ àõûðûíúû äÿôÿ îëàðàã éåíÿ äÿ éàí-éþðÿñèíÿ áàõäû, öñòáàøûíû äöçÿëòäè, þçöíö ñÿëèãÿéÿ ñàëäû, áèð äàùà ÿëè èëÿ áàëòàíû èëýÿêäÿ éîõëàäû. Äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåäè: “Ðÿíýèì ÷îõ àüàðìàéûá êè? Ùÿéÿúàíëû äåéèëÿì êè? Ãàðû ùÿð øåéäÿí øöáùÿëÿíÿí àðâàääûð... Éåíÿ áèð àç ýþçëÿéèììè?.. Öðÿéèìèí äþéöíòöñö äàéàíàíà êèìè”. Ëàêèí öðÿéè ñàêèò îëìóðäó. ßêñèíÿ, åëÿ áèë êè, ãÿñäÿí ýåò-ýåäÿ äàùà áÿðê äþéöíöðäö, äàùà áÿðê, äàùà áÿðê... Î, äàùà þçöíö ñàõëàéà áèëìÿäè, ÿëèíè éàâàø-éàâàø óçàäûá çÿíý åëÿäè. Éàðûì äÿãèãÿäÿí ñîíðà áèð äÿ, àíúàã áó äÿôÿ áÿðêäÿí, çÿíý åëÿäè. Úàâàá âåðÿí îëìàäû. Íàùàã éåðÿ çÿíý åëÿìÿéèí ìÿíàñû éîõ èäè, áèð äÿ êè, áó éàðàìàçäû... Ãàðû, ÿëáÿòòÿ, åâäÿ èäè, ëàêèí î ùÿð øåéäÿí øöáùÿëÿíÿí áèð àðâàääû, þçö äÿ òÿêäè. Ðàñêîëíèêîâ îíóí âÿðäèøëÿðèíÿ áèð àç áÿëÿä èäè... Ãóëàüûíû áèð äÿ ãàïûéà êèï äàéàäû. Îíóí ùèññëÿðè ùÿääèíäÿí àðòûã êÿñêèíëÿøìèøäè (áóíó öìóìèééÿòëÿ ýöìàí åòìÿê ÷ÿòèíäè), éà äîüðóäàíìû ãàïûíûí î öçöíäÿí ñÿñ ýÿëèðäè, – ùÿð íåúÿ èñÿ áèðäÿí î áèð ÿëèí åùòèéàòëà ñàíêè ãàïû äÿñòÿéèíÿ òîõóíäóüóíó, êèìèíñÿ ïàëòàðûíûí åëÿ áèë êè, ãàïûéà ñöðòöíÿðÿê õûøûëäàäûüûíû åøèòäè. Êèì èñÿ ãàïûíûí äàëûíäà, ëàï ãàïû êèëèäèíèí ãàáàüûíäà, åéíÿí îíóí êèìè, ýèçëèíúÿ äàéàíûá ãóëàã àñûðäû âÿ åëÿ áèë êè, î äà ãóëàüûíû ãàïûéà ãîéìóøäó... Ðàñêîëíèêîâ ãàïû äàëûíäà ýèçëÿíìÿäèéèíè ùèññ åòäèðìÿê ö÷öí éåðèíäÿ òÿðïÿíäè, áÿðêäÿí íÿ èñÿ ìûçûëäàäû, ñîíðà áèð äÿ çÿíý åëÿäè, àíúàã áó äÿôÿ éàâàøäàí, òÿëÿñìÿäÿí çÿíýè áàñäû. Ñîíðàëàð áóíó î à÷ûã-àéäûí õàòûðëàðêÿí – áó îíóí ùàôèçÿñèíäÿ ùÿìèøÿëèê ùÿêê îëóíìóøäó, – î, áèð øåéè áàøà äöøÿ áèëìèðäè: î âàõò îíäà î ãÿäÿð ùèéëÿýÿðëèê ùàðàäàíäû: ùàëáóêè î àíäà îíóí àüëû òåç-òåç òîðàíëàøûðäû, î, þç áÿäÿíèíèí âàðëûüûíû àç ãàëà ùå÷ ùèññ åòìèðäè... Áèð àí ñîíðà úÿôòÿíèí à÷ûëäûüûíû åøèòäè. ÂÛÛ Ãàïû îíäàêû êèìè àçúà àðàëàíäû, éåíÿ äÿ ãàðàíëûãäàí èêè êÿñêèí áàõûøëû, øöáùÿëè ýþç îíóí öçöíÿ çèëëÿíäè. Áó çàìàí Ðàñêîëíèêîâ þçöíö èòèðäè âÿ àç ãàëà úèääè áèð ñÿùâ áóðàõäû. Î, òÿê îëäóüó ö÷öí ãàðûíûí ãîðõàúàüûíäàí åùòèéàò åäèðäè, ùÿì äÿ þç ýþðöíöøö èëÿ îíó àðõàéûí åäÿúÿéèíÿ ÿìèí äåéèëäè, áóíà ýþðÿ äÿ 82
ãàïûäàí éàïûøûá þçöíÿ ñàðû äàðòäû êè, ãàðû èñòÿñÿ äÿ ãàïûíû þðòÿ áèëìÿñèí. Ãàðû áóíó ýþðöá ãàïûíû þçöíÿ ñàðû äàðòìàäû, àììà ãàïûíûí äÿñòÿéèíè äÿ ÿëèíäÿí áóðàõìàäû, áåëÿ êè, Ðàñêîëíèêîâ ãàïûíû þçöíÿ ñàðû ÷ÿêÿíäÿ àç ãàëäû ãàðûíû äà äàðòûá ïèëëÿêÿíÿ ÷ûõàðòñûí. Ðàñêîëíèêîâ ãàðûíûí ãàïû àüçûíäà äóðäóüóíó âÿ îíó è÷ÿðè áóðàõìàã èñòÿìÿäèéèíè ýþðöá, áèðáàø ãàðûíûí öñòöíÿ éåðèäè. Ãàðû ãîðõàðàã òåç ýåðè ÷ÿêèëäè, èñòÿäè îíà íÿñÿ äåñèí, àíúàã åëÿ áèë êè, äåéÿ áèëìÿäè, î, ýþçëÿðèíè çèëëÿéÿðÿê îíà áàõûðäû. Ðàñêîëíèêîâ: – Àëåíà Èâàíîâíà, õîø ýþðäöê, – äåéÿðÿê ñþçÿ áàøëàäû; î ìöìêöí ãÿäÿð ñÿðáÿñò äàíûøìàã èñòÿäè, àíúàã ñÿñè îíà òàáå îëìàäû, ãûðûëäû âÿ òèòðÿäè, – ìÿí ñèçÿ... øåé... ýÿòèðìèøÿì... éàõøûñû áóäóð êè, ýåäÿê îðà... èøûüà... Ðàñêîëíèêîâ áóíó äåéÿðÿê, ùå÷ äÿâÿò îëóíìàäûüû ùàëäà, áèðáàø îòàüà êå÷äè. Ãàðû îíó äàëûíúà éöéöðäö, îíóí äèëè à÷ûëäû: – Ïÿðâÿðäèýàðà! Ñèç àõû íÿ èñòÿéèðñèíèç?.. Ñèç êèìñèíèç?.. Ñèçÿ íÿ ëàçûìäûð? – Èëòèôàò áóéóðóí... Àëåíà Èâàíîâíà... ñèçèí òàíûøûíûçàì... Ðàñêîëíèêîâ... áóäóð, ýèðîâ ýÿòèðìèøÿì... îíäà äåìèøäèì ýÿòèðÿúÿéÿì... Áóíó äåéèá ýèðîâó îíà óçàòäû. Ãàðû ýèðîâà áàõäû, àíúàã åëÿ î ñààò ýþçëÿðèíè áó ÷àüûðûëìàìûø ãîíàüûí äöç ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ çèëëÿäè. Î, äèããÿòëÿ, ùÿì äÿ àúûãëû-àúûãëû âÿ øöáùÿ èëÿ áàõûðäû. Áèð àç êå÷äè, Ðàñêîëíèêîâà ùÿòòà åëÿ ýÿëäè êè, ãàðûíûí ýþçëÿðèíäÿ èñòåùçàéà îõøàð áèð øåé âàð, åëÿ áèë êè, ãàðû ìÿñÿëÿíè áàøà äöøìöøäöð. Î ùèññ åäèðäè êè, þçöíö èòèðèð, àç ãàëûð êè, äÿùøÿòÿ ýÿëñèí, åëÿ áèð äÿùøÿò êè, ñàíêè ãàðû áèð àç äà áåëÿ áàõñà, éàðûìúà äÿãèãÿ äÿ áèð ñþç äåìÿñÿ – î, áàø àëûá ãà÷àúàã... Ðàñêîëíèêîâ äà áèðäÿí àúûãëû-àúûãëû äåäè: – Ñèç íèéÿ åëÿ áàõûðñûíûç, ýóéà òàíûìûðñûíûç? Èñòÿéèðñèíèç – ýþòöðöí, èñòÿìèðñèíèç – áàøãàëàðûíûí éàíûíà ýåäÿðÿì, ìÿíèì âàõòûì éîõäóð. Î, ùå÷ áóíó äåìÿê ôèêðèíäÿ äåéèëäè, áèðäÿí åëÿ þç-þçöíÿ áåëÿ ÷ûõäû. Ãàðû þçöíÿ ýÿëäè, ýþðöíöð, ýÿëÿí àäàìûí ãÿòè èôàäÿñè îíó öðÿêëÿíäèðìèøäè. – Àòàì. Íèéÿ àõû ñÿí áèðäÿí... – ñîíðà ýèðîâà áàõàðàã ñîðóøäó: – Áó íÿäèð? – Ýöìöø ïàïèðîñ ãàáûäûð: êå÷ÿí äÿôÿ àõû ñèçÿ äåìèøäèì... 83
Ãàðû ÿëèíè óçàòäû. – Ñèçèí íèéÿ áåëÿ ðÿíýèíèç ãà÷ûá? Áóäóð, ÿëëÿðèíèç äÿ ÿñèð! Àòàì, éîõñà ÷èììèñèíèç? Ðàñêîëíèêîâ ãûðûã-ãûðûã: – Òèòðÿòìÿäèð, – äåäè. Ñîíðà ÿëàâÿ åòäè. – Éåìÿéÿ áèð øåé éîõñà... èñòÿð-èñòÿìÿç àäàìûí ðÿíýè ãà÷ûð... – Áó ñþçëÿðè î ýöúëÿ äåéÿ áèëäè. Î, éåíÿ äÿ ãöââÿäÿí äöøöðäö. Ëàêèí âåðäèéè úàâàá ùÿãèãÿòÿ óéüóí ýþðöíäö; ãàðû ýèðîâó îíäàí àëäû. Î áèð äÿ Ðàñêîëíèêîâà äèããÿòëÿ áàõäû, ýèðîâóí àüûðëûüûíû ÿëèíäÿ éîõëàéàðàã ñîðóøäó: – Áó íÿäèð? – Øåéäèð... ïàïèðîñ ãàáûäûð... ýöìöøäöð... Éîõëàéûí... – Àììà åëÿ áèë êè, ùå÷ ýöìöø äåéèë... Ýþð íåúÿ äÿ áàüëàíûá! Ãàðû èøûüà, ïÿíúÿðÿéÿ ñàðû ÷åâðèëèá (è÷ÿðè áöðêö îëñà äà áöòöí ïÿíúÿðÿëÿð áàüëû èäè), “ýèðîâóí” áàüûíû à÷ìàüà ÷àëûøäû âÿ Ðàñêîëíèêîâó áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ ëàï áàøëû-áàøûíà áóðàõäû, áó çàìàí îíóí äàëû Ðàñêîëíèêîâà òÿðÿô èäè. Ðàñêîëíèêîâ ïàëòîñóíóí äöéìÿëÿðèíè à÷ûá, áàëòàíû èëýÿêäÿí ÷ûõàðòäû, àììà òàìàì áàéûðà ÷ûõàðòìàäû, ñîë ÿëè èëÿ ïàëòîñóíóí àëòûíäà òóòäó. Îíóí ÿëëÿðè éàìàí çÿèôëÿìèøäè, î þçö ÿëëÿðèíèí ýåò-ýåäÿ êåéèäèéèíè âÿ ãóðóäóüóíó ùèññ åäèðäè. Î ãîðõóðäó êè, áàëòà ÿëèíäÿí éåðÿ äöøÿ áèëÿð... Áèðäÿí îíóí áàøû åëÿ áèë êè, ýèúÿëëÿíäè. Ãàðû íàðàçû ùàëäà: – Áóíó íåúÿ áàüëàìûñàí? – äåéèá îíà ñàðû äþíìÿê èñòÿäè. Èíäè äàùà áèðúÿ àí äà êåúèêìÿê îëìàçäû. Áàëòàíû òàìàì ÷ûõàðòäû, èêè ÿëëè éóõàðû ãàëäûðäû, þçöíö ýöúëÿ ùèññ åäÿðÿê, ñàíêè ùå÷ ÷ÿòèíëèê ÷ÿêìÿäÿí, ñàíêè ãåéðè-øöóðè îëàðàã, áàëòàíûí êöïöíö îíóí áàøûíà åíäèðäè. Áó çàìàí åëÿ áèë îíóí ùå÷ ýöúö éîõ èäè. Ëàêèí áàëòàíû áèð äÿôÿ åíäèðäèêäÿí ñîíðà îíà ýöú ýÿëäè. Ãàðûíûí, ùÿìèøÿêè êèìè, áàøû à÷ûã èäè. Îíóí äÿí äöøìöø âÿ ÷îõúà éàü ñöðòöëìöø, èøûëäàéàí ñåéðÿê ñà÷ëàðû, ñè÷àí ãóéðóüó êèìè, íàçèêúÿ ùþðöëöá ïåéñÿðèíäÿ éûüûëìûø, öñòöíÿ äÿ áèð ñöìöê äàðàüûí ãûðûüû ñàíúûëìûøäû. Ðàñêîëíèêîâóí åíäèðäèéè çÿðáÿ äöç îíóí ÿìýÿéèíÿ äÿéìèøäè, áóíà äà îíóí áàëàúàëûüû ñÿáÿá îëìóøäó. Ãàðû ÷ûüûðäû, àììà ÷îõ çÿèô ÷ûüûðäû âÿ áèðäÿí éåðÿ ÷þêäö, ëàêèí áó çàìàí î ÿëëÿðèíè áàøûíà ñàðû ãàëäûðà áèëìèøäè. “Ýèðîâó” ùÿëÿ äÿ áèð ÿëèíäÿ òóòóðäó. Ðàñêîëíèêîâ áó çàìàí âàð-ýöúö èëÿ áàëòàíûí êöïöíö èêè äÿôÿ äÿ îíóí ÿìýÿéèíÿ âóðäó. Ãàí îíóí áàøûíäàí ñåë êèìè àõäû, î àðõàñû öñòÿ éåðÿ éûõûëäû. Ðàñêîë84
íèêîâ ýåðè ÷ÿêèëÿðÿê ãàðûíûí éûõûëìàñûíà èìêàí âåðäè, åëÿ î ñààò îíóí öçöíÿ ñàðû ÿéèëäè: ãàðû þëìöøäö; ýþçëÿðè áÿðÿëÿðÿê, åëÿ áèë êè, éåðèíäÿí àòûëûá ÷ûõìàã èñòÿéèðäè, àëíû âÿ öçö èñÿ ãûðûøìûø, ãûúëàøàðàã åéáÿúÿðëÿøìèøäè. Ðàñêîëíèêîâ áàëòàíû ìåéèòèí éàíûíà ãîéóá åëÿ î ñààò ÿëèíè ãàðûíûí ñàü úèáèíÿ ñàëäû: ãàðû êå÷ÿí äÿôÿ à÷àðû ùÿìèí áó úèáèíäÿí ÷ûõàðòìûøäû; Ðàñêîëíèêîâ à÷àðû ÷ûõàðàðêÿí ÷àëûøûðäû êè, ÿëëÿðèíè, ïàëòàðûíû àõàí ãàíà áóëàìàñûí. Îíóí àüëû òàìàìèëÿ éåðèíäÿ èäè, øöóðó äóìàíëàøìàìûøäû, áàøû äà ýèúÿëëÿíìèðäè, àíúàã ÿëëÿðè ùÿëÿ äÿ òèòðÿéèðäè. Î ùÿòòà ÷îõ äèããÿòëè èäè, åùòèéàòëû òÿðïÿíèðäè, ÷àëûøûðäû êè, öñò-áàøûíû ãàíà áóëàìàñûí – áóíó î ñîíðà õàòûðëàìûøäû... À÷àðëàðû äÿðùàë ÷ûõàðòäû: à÷àðëàð éåíÿ îíäàêû êèìè áèð éåðäÿ èäè, áèð ïîëàä ùÿëãÿéÿ ñàëûíìûøäû. À÷àðëàðû ýþòöðöá åëÿ î ñààò éàòàã îòàüûíà éöéöðäö. Áó êè÷èê áèð îòàãäû; èðè áèð ðÿùëÿäÿ áèð íå÷ÿ èêîíà, î áèðè äèâàðûí äèáèíäÿ èñÿ áþéöê, òÿìèç áèð éàòàã âàðäû, éàòàüûí öñòöíÿ – ãóðàìà èïÿê ïàð÷àëàðäàí öçö îëàí ïàìáûã éîðüàí ñàëûíìûøäû. Î áèðè äèâàðûí äà ãàáàüûíà êàìîä ãîéóëìóøäó. ×îõ ãÿðèáÿäèð: à÷àðû êàìîäà ñàëàí êèìè âÿ à÷àðëàðûí úèíýèëòèñèíè åøèäÿí êèìè îíóí áÿäÿíè åëÿ áèë êè, ãûú îëäó. Áèðäÿí î éåíÿ äÿ ùÿð øåéè àòûá ãà÷ìàã èñòÿäè. Áó ùàë àíúàã áèð àí äàâàì åòäè; äàùà ýåú èäè; ýåòìÿê îëìàçäû. Î, ùÿòòà þç-þçöíÿ ýöëäö äÿ, ëàêèí áèðäÿí îíóí àüëûíà áàøãà áèð ãîðõóëó ôèêèð ýÿëäè: áèðäÿí îíà åëÿ ýÿëäè êè, ãàðû ùÿëÿ ñàüäûð, éåíÿ þçöíÿ ýÿëÿ áèëÿð. Êàìîäó âÿ à÷àðëàðû ãîéóá ìåéèò îëàí éåðÿ úóìäó, áàëòàíû ýþòöðöá éåíÿ äÿ ãàðûíûí öñòöíÿ ãîëàéëàíäû, àíúàã âóðìàäû. Îíóí þëäöéöíÿ øöáùÿ åòìÿê îëìàçäû. ßéèëèá éåíÿ äÿ éàõûíäàí îíà äèããÿòëÿ áàõäû: ãàäûíûí êÿëëÿ ñöìöéö ïàð÷àëàíìûøäû, ùÿòòà àçúà äà éàíà ÿéèëìèøäè. Èñòÿäè áàðìàüû èëÿ éîõëàñûí, àíúàã ÿëèíè ýåðè ÷ÿêäè: îíñóç äà ìåéèòèí íÿ âÿçèééÿòäÿ îëäóüó àéäûí ýþðöíöðäö. Ãàí îíóí áàøûíäàí àõûá ýþëìÿ êèìè äóðìóøäó. Áèðäÿí î, ãàðûíûí áîéíóíäà áèð ãàéòàí ýþðäö; ãàéòàíû äàðòäû; ãàéòàí áÿðê èäè, ãûðûëìàäû, î ãàíäàí èñëàíìûøäû. ×ÿêèá áàøûíäàí ÷ÿõàðìàã èñòÿäè àíúàã áóíà íÿñÿ ìàíå îëóðäó. Ñÿáèðñèç áèð ùàëäà áàëòàíû ãàëäûðäû, èñòÿäè ãàéòàíû úÿìäÿéèí öñòöíäÿ âóðóá êÿññèí, àíúàã áóíà úÿñàðÿò åòìÿäè; èêè äÿãèãÿ ÿëëÿøÿíäÿí ñîíðà, áàëòàíû úÿìäÿéÿ âóðìàäàí, ãàéòàíû ÷îõ ÷ÿòèíëèêëÿ êÿñèá ýþòöðäö; áó çàìàí îíóí ÿëëÿðè äÿ, áàëòà äà ãàíà áóëàíäû. Î, ñÿùâ åòìÿìèøäè: ãàéòàíà ïóë êèñÿñè òèêèëìèøäè. Ãàéòàíäà áèðè ñÿðâ àüàúûíäàí, áèðè äÿ ìèñäÿí ãàéðûëìûø èêè õà÷, áèð äÿ ìèíàëàíìûø õûðäàúà áèð èêîíà âàðäû. Îíëàðëà áèð éåðäÿ ãàéòàíäàí ïîëàä ùÿëãÿñè, öçöê êèìè õûðäà äàèðÿñè îëàí áàëàúà, ÷èðêëè, ìåøèí 85
áèð êèñÿ àñûëìûøäû. Êèñÿ àüçûíàúàí äîëó èäè. Ðàñêîëíèêîâ îíó ýþçäÿí êå÷èðìÿéèá úèáèíÿ ãîéäó, õà÷ëàðû ãàðûíûí ñèíÿñè öñòöíÿ àòäû, áó äÿôÿ áàëòàíû ýþòöðöá éåíÿ äÿ éàòàã îòàüûíà úóìäó. Î, ÷îõ òÿëÿñèðäè; à÷àðëàðû ýþòöðöá éåíÿ äÿ êàìîäó à÷ìàã èñòÿäè. Àíúàã à÷à áèëìèðäè: à÷àðëàð êàìîäóí êèëèäèíÿ ýèðìèðäè. Îíóí ÿëëÿðè ÿñèðäè, àììà à÷àðëàðûí êèëèäÿ ýèðìÿìÿñè áóíäàí äåéèëäè, î åëÿ áèð óúäàí éàíûëûðäû: ìÿñÿëÿí ýþðöðäö êè, áó à÷àð ýèðìèð, îíó éåíÿ äÿ êèëèäÿ ñîõóðäó. Áèðäÿí îíóí éàäûíà áèð øåé äöøäö âÿ àüëûíà ýÿëäè êè, î áèðè õûðäàúà à÷àðëàðûí éàíûíäà îëàí áó äèø-äèø äèëëè à÷àð ýÿðÿê êàìîäóí à÷àðû îëìàñûí (êå÷ÿí äÿôÿ äÿ áó ôèêèð îíóí àüëûíà ýÿëìèøäè), áó ñàíäûüûí à÷àðûäûð, áöòöí øåéëÿð äÿ åëÿ áÿëêÿ äÿ áó ñàíäûãäà ýèçëÿäèëìèøäèð. Î äÿðùàë ÷àðïàéûíûí àëòûíà ýèðäè: î áèëèðäè êè, ãàðûëàð áåëÿ ñàíäûãëàðû ÷àðïàéûíûí àëòûíà ãîéóðëàð. Åëÿäèð êè, âàð: îðàäà éåêÿ áèð ñàíäûã âàðäû, óçóíëóüó áèð àðøûíäàí ÷îõ îëàðäû; ãàïàüû ãàáàðûãäû; öçöíÿ ãûðìûçû òóìàú ÷ÿêèëìèøäè, òóìàúûí äà öñòöíäÿ õûðäà ìûõëàð âóðóëìóøäó. Äèøäèø à÷àð î ñààò ñàíäûüà äöøäö. Ðàñêîëíèêîâ ñàíäûüû à÷äû. Ñàíäûüûí ëàï öñòöíäÿ, àü äþøÿêàüû àëòûíäà äîâøàí äÿðèñèíäÿí áèð ýþäÿêúÿ âàðäû, ýþäÿêúÿ öñòöíÿ ãûðìûçû ãàðíèòóð ãîéóëìóøäó, àëòûíäà èñÿ èïÿê äîí, îíóí äà àëòûíäà øàë âàðäû; àøàüû ýåòäèêúÿ åëÿ áèë ãàäûí ïàëòàðûíäàí áàøãà àéðû áèð øåé éîõ èäè. Ùÿð øåéäÿí ÿââÿë î ãûðìûçû ãàðíèòóðà ÿëëÿðèíèí ãàíûíû ñèëìÿéÿ áàøëàäû. “Ãûðìûçû øåéäèð, áóíäà ãàí ýþðöíìÿç” – äåéÿðÿê äöøöíäö âÿ áèðäÿí þçöíÿ ýÿëÿðÿê ãîðõó è÷èíäÿ ôèêèðëÿøäè: “Àìàí Àëëàù! Éîõñà ìÿí äÿëè îëóðàì?”. Ëàêèí î, áó ãàäûí ïàëòàðûíû òÿðïÿäÿí êèìè áèðäÿí ýþäÿêúÿíèí àëòûíäàí áèð ãûçûë ñààò ÷ûõäû. Ðàñêîëíèêîâ áöòöí îðàäàêû øåéëÿðè àëò-öñò åëÿìÿéÿ áàøëàäû. Äîüðóäàí äà ïàëòàðëàðûí àðàñûíäà ÷îõëó ãûçûë øåéëÿð âàðäû; éÿãèí îíëàð ýèðîâ ãîéóëìóø, ëàêèí âàõòûíäà ýåðè àëûíìàìûøäû: áóíëàð – áèëÿðçèê, ãîëáàã, ãûçûë ñààò çÿíúèðëÿðè, ñûðüà, ñàíúàã âÿ áèð ÷îõ áàøãà øåéëÿðäè. Áó øåéëÿðäÿí áÿçèñè áàëàúà ãóòóëàðäà èèäè, áÿçèñè äÿ ÷îõ ñÿëèãÿ èëÿ, åùòèéàòëà èêè ãàò ãÿçåò êàüûçûíà áöêöëìöøäö, ùÿð òÿðÿôäÿí äÿ âèúëÿ áàüëàíìûøäû. Ðàñêîëíèêîâ áèð àí äà ëÿíýèìÿäÿí áóíëàðû øàëâàðûíûí âÿ ïåúÿéèíèí úèáëÿðèíÿ äîëäóðìàüà áàøëàäû, äöéöí÷ÿëÿðè, ãóòóëàðû à÷ûá è÷èíäÿêè øåéëÿðè äÿ éîõëàìàäû. Àíúàã ÷îõ øåé ýþòöðÿ áèëìÿäè... Áèðäÿí åøèòäè êè, ãàðû îëàí îòàãäà êèì èñÿ ýÿçèð. Î äàéàíäû, ìåéèò êèìè äîíóá ãàëäû. Ëàêèí ùÿíèðòè êÿñèëäè, äåìÿëè, îíóí ãóëàüûíà ñÿñ ýÿëèðìèø. Áèðäÿí î ëàï àéäûíúà çÿèô áèð ÷ûüûðòû ñÿñè åøèòäè, éà äà åëÿ áèë êè, êèì èñÿ àñòàäàí âÿ ãûðûã-ãûðûã èíëèäÿéÿðÿê ñóñäó. Ñîíðà éåíÿ äÿ 86
îðòàëûüà ãÿáèð ñöêóòó ÷þêäö, áó äà áèð éà èêè äÿãèãÿ äàâàì åòäè. Ðàñêîëíèêîâ ñàíäûüûí ãàáàüûíäà ÷þìÿëòìÿ îòóðóá ýþçëÿéèð, ýöúëÿ íÿôÿñ àëûðäû, ëàêèí áèðäÿí éåðèíäÿí ãàëõäû, áàëòàíû ãàïûá î áèðè îòàüà úóìäó. Ëèçàâåòà, ÿëèíäÿ áþéöê áèð áàüëàìà, îòàüûí îðòàñûíäà äóðóá, þëäöðöëìöø áàúûñûíà áàõûðäû; î äîíóá ãàëìûøäû, ðÿíýè êÿòàí êèìè àüàðìûøäû, þçöíöí äÿ åëÿ áèë êè, ÷ûüûðìàüà ãöââÿñè éåòìèðäè. Ðàñêîëíèêîâóí éöéöðÿ-éöéöðÿ ýÿëäèéèíè ýþðöá, éàðïàã êèìè ÿñìÿéÿ áàøëàäû, öçöíöí ÿçÿëÿëÿðè òèòðÿäè, áèð ÿëèíè ãàëäûðûá àüçûíû à÷äû, ëàêèí ÷ûüûðìàäû, ýþçëÿðèíè Ðàñêîëíèêîâóí öçöíÿ äèêÿðÿê éàâàø-éàâàø ýåðè ÷ÿêèëäè, àíúàã éåíÿ äÿ ÷ûüûðìàäû, ñàíêè ÷ûüûðìàã ö÷öí ùàâà ÷àòìûðäû. Ðàñêîëíèêîâ, ÿëèíäÿ áàëòà, îíóí öñòöíÿ úóìäó, Ëèçàâåòàíûí äîäàãëàðû éàçûã-éàçûã áöçöëäö: êþðïÿ óøàãëàð áèð øåéäÿí ãîðõàíäà âÿ ýþçëÿðèíè ãîðõäóãëàðû øåéÿ çèëëÿéÿðÿê ÷ûüûðìàã èñòÿéÿíäÿ äîäàãëàðûíû áåëÿ áöçöðëÿð. Áó áÿäáÿõò Ëèçàâåòà î ãÿäÿð ñàäÿ, î ãÿäÿð úÿñàðÿòñèç âÿ ìÿçëóì èäè êè, ùÿòòà ùå÷ öçöíö ãîðóìàã ö÷öí ÿëëÿðèíè äÿ ãàëäûðìàäû: ëàêèí áó àíäà áåëÿ áèð ùÿðÿêÿò ÿí çÿðóðè âÿ ÿí òÿáèè áèð ùÿðÿêÿòäè, ÷öíêè áàëòà îíóí öçÿðèíÿ ãàëäûðûëìûøäû. Î àíúàã áîõ÷à òóòìàäûüû ñÿðáÿñò ÿëèíè àçúà éóõàðû ãàëäûðäû. Ëàêèí îíóí ÿëè öçöíäÿí ÷îõ-÷îõ àøàüûäà èäè, áó ÿëèíè éàâàøéàâàø Ðàñêîëíèêîâà ñàðû óçàòäû, ñàíêè áóíóíëà Ðàñêîëíèêîâó þçöíäÿí óçàãëàãäûðìàã èñòÿéèðäè. Ðàñêîëíèêîâ áàëòàíû äöç îíóí òÿïÿñèíÿ åíäèðäè, åëÿ î ñààò äà áàëòà àëíûíûí öñò òÿðÿôèíè ÿìýÿéèíÿ êèìè éàðäû. Ëèçàâåòà áèð àíäà éåðÿ ñÿðèëäè. Ðàñêîëíèêîâ ÿââÿë þçöíö ëàï èòèðäè, áîõ÷àíû ãàïûá ýþòöðäö, ñîíðà éåíÿ äÿ îíó àòûá äÿùëèçÿ úóìäó. Ãîðõó îíó, õöñóñèëÿ ùå÷ äÿ ýþçëÿíèëìÿéÿí áó èêèíúè þëöìäÿí ñîíðà, ýåò-ýåäÿ äàùà àðòûã áöðöìÿéÿ áàøëàäû. Î, èñòÿéèðäè áóðàäàí òåç ãà÷ûá ýåòñèí. ßýÿð áó àíäà î äöçýöí ýþðìÿê âÿ äöçýöí äöøöíìÿê èìêàíûíäà îëñàéäû, ÿýÿð î þç âÿçèééÿòèíèí ÷ÿòèíëèéèíè, öìèäñèçëèéèíè, ÷èðêèíëèéèíè âÿ ìÿíàñûçëûüûíû òÿñÿââöð åäÿ áèëñÿéäè, áóðàäàí úàíûíû ãóðòàðìàã, þçöíö åâÿ éåòèðìÿê ö÷öí íÿ ãÿäÿð ÷ÿòèíëèêëÿðÿ ðàñò ýÿëÿúÿéèíè, áÿëêÿ äÿ ùÿëÿ íÿ ãÿäÿð úèíàéÿòêàð èøëÿð òóòàúàüûíû áàøà äöøñÿéäè, ÷îõ îëà áèëñèí êè, î ùÿð øåéè àòàð, åëÿ î ñààò ýåäèá úèíàéÿò èøëÿäèéèíè õÿáÿð âåðÿðäè, áóíó äà ãîðõäóüó ö÷öí äåéèë, éàëíûç òóòäóüó èøÿ ãàðøû äóéäóüó äÿùøÿòÿ âÿ íèôðÿòÿ ýþðÿ åäÿðäè. Ùÿì äÿ áó èøÿ ãàðøû îëàí íèôðÿò îíóí ãÿëáèíäÿ ýåò-ýåäÿ êöêðÿéÿðÿê àðòûðäû. Î èíäè ãÿòèééÿí ñàíäûüà ñàðû ýåòìÿçäè, ùÿòòà îòàüà äà ãàéûòìàçäû. Ëàêèí îíó éàâàø-éàâàø áèð äàëüûíëûã áöðöìÿéÿ áàøëàäû, ùÿòòà åëÿ áèë êè, î, ôèêðÿ ýåäèðäè, åëÿ àíëàð îëóðäó êè, ñàíêè î þç-þçöíö óíóäóðäó, 87
éà äà, äàùà äîüðóñó, ÿñàñ ìÿñÿëÿíè óíóäóð, õûðäà øåéëÿðäÿí éàïûøûðäû. Î, ìÿòáÿõÿ áàõûá ýþðäö êè, îðàäà òàõò öñòöíäÿ, è÷èíÿ éàðûéà ãÿäÿð ñó òþêöëìöø áèð âåäðÿ âàð, áó âåäðÿäÿ î, ÿëëÿðèíè âÿ áàëòàíû éóéà áèëÿðäè. Îíóí ÿëëÿðè ãàíëû âÿ éàïûøãàí êèìè èäè. Áàëòàíûí àüûç òÿðÿôèíè áèðáàø ñóéà ñàëäû, ïÿíúÿðÿäÿ ãûðûëìûø íÿëáÿêèäÿ ãîéóëàí áèð ïàð÷à ñàáóíó ýþòöðöá, âåäðÿíèí è÷èíäÿ ÿëëÿðèíè éóäó. Ñîíðà áàëòàíû ñóéóí è÷èíäÿí ÷ûõàðûá äÿìèðèíè, ñîíðà äà ñàïûíûí ãàíà áóëàíìûø éåðëÿðèíè õåéëè éóäó, ùÿòòà ñàáóí äà ñöðòäö, áó, ö÷ äÿãèãÿéÿ ãÿäÿð âàõò àëäû. Ìÿòáÿõèí è÷èíäÿí èï ÷ÿêèëìèø, èïäÿí äÿ ãóðóìàã ö÷öí ïàëòàð àñûëìûøäû; áàëòàíû éóéóá ãóðòàðäûãäàí ñîíðà èïÿ ñÿðèëìèø ïàëòàðà ñèëäè, ñîíðà äà ïÿíúÿðÿ ãàáàüûíäà äóðóá îíó äèããÿòëÿ âÿ õåéëè ýþçäÿí êå÷èðäè. Ãàí èçè ãàëìàìûøäû, àíúàã áàëòàíûí ñàïû ùÿëÿ éàø èäè. Áàëòàíû ÷îõ äèããÿòëÿ ïàëòîñóíóí è÷èíäÿêè èëýÿéÿ òàõäû, ñîíðà äà ìÿòáÿõèí òóòãóí èøûüûíäà íÿ ãÿäÿð ìöìêöíäöñÿ ïàëòîñóíà, øàëâàðûíà, óçóíáîüàç ÷ÿêìÿëÿðèíÿ áàõäû. Èëê áàõûøäà åëÿ áèë êè, öñòöíäÿ ùå÷ áèð øåé éîõ èäè, àíúàã ÷ÿêìÿëÿðèíäÿ ëÿêÿ âàðäû. Áèð úûíäûð ýþòöðöá èñëàòäû, ÷ÿêìÿëÿðèíèí ãàíûíû ñèëäè. Î, áèëèðäè êè, éàõøû áàõìûð, áÿëêÿ äÿ îíóí öñò-áàøûíäà ýþçÿ ÷àðïàí áèð øåé âàðäûð, àíúàã î áóíó ýþðìöð. Îòàüûí îðòàñûíäà äóðóá ôèêðÿ ýåòäè. ßçàáâåðèúè ãàðà áèð ôèêèð îíóí ãÿëáèíäÿ êöêðÿéèá ãàëõäû; áó ôèêèð äåéèðäè: ñÿí äÿëè îëìóñàí, áó àíäàí ñÿí íÿ äöøöíìÿê, íÿ äÿ þçöíö ìöäàôèÿ åòìÿê èãòèäàðûíäàñàí, áÿëêÿ äÿ ñÿí èíäè åëÿ øåéëÿð åëÿéèðñÿí êè, áóíó ùå÷ åëÿìÿê ëàçûì äåéèë... Ðàñêîëíèêîâ ìûçûëäàéàðàã: “Àìàí Àëëàù! Ãà÷ìàã ëàçûìäûð, ãà÷ìàã!” äåéÿðÿê äÿùëèçÿ úóìäó. Áóðàäà î åëÿ áèð äÿùøÿòëÿ ãàðøûëàøäû êè, ùÿëÿ þìðöíäÿ áåëÿ áèð øåé äóéìàìûøäû. Î, äàéàíûá áàõûð âÿ þç ýþçëÿðèíÿ èíàíìûðäû: äÿùëèçäÿí ïèëëÿêÿíÿ ÷ûõàí áàéûð ãàïû, – ùÿìèí ãàïû êè, áèð àç ÿââÿë çÿíýèíè âóðóá îðàäàí è÷ÿðè ýèðìèøäè, – à÷ûãäû, þçö äÿ íÿèíêè à÷ûãäû, ùÿòòà áèð îâóú è÷è ãÿäÿð àðàëû èäè: íÿ êèëèäëÿíìèø, íÿ äÿ úÿôòÿñè âóðóëìóøäó, äåìÿëè, î, áóðà ýÿëÿíäÿí ãàïû åëÿ áåëÿ äÿ ãàëìûøäû! Î è÷ÿðè ýèðÿíäÿ ãàðû, áÿëêÿ äÿ åùòèéàò åäèá áàüëàìàìûøäûð. Àù, èëàùè! Ñîíðà àõû î Ëèçàâåòàíû ýþðäö! Ëèçàâåòà àõû áèð éåðäÿí è÷ÿðè ýèðìÿëè èäè, – î, íåúÿ áóíó áàøà äöøìÿìèøäèð? Ëèçàâåòà äèâàðû éàðûá è÷ÿðè ýèðìÿéÿúÿêäè êè! Éöéöðöá ãàïûíûí úÿôòÿñèíè âóðäó. – Éîõ, éîõ, ìÿñÿëÿ àõû áóíäà äåéèë! Ýåòìÿê ëàçûìäûð, ýåòìÿê!.. Úÿôòÿíè ãàëäûðûá ãàïûíû à÷äû, ïèëëÿêÿíèí öñòöíäÿ äóðóá ãóëàã àñäû. Õåéëè ãóëàã àñäû. Àøàüûäà, õåéëè óçàãäà, äåéÿñÿí, äàðâàçàíûí àëòûíäà èêè àäàì ÷ûüûðà-÷ûüûðà ùþúÿòëÿøèð, äàëàøûð, ñþéöøöðäö. “Îíëàðà 88
íÿ îëóá?..” Ðàñêîëíèêîâ äóðóá ñÿáèðñèçëèêëÿ ýþçëÿéèðäè. Áèðäÿí ñÿñ êÿñèëäè: åëÿ áèë êè, ãûðûá àòäûëàð. Î ÷ûõìàã èñòÿéèðäè êè, áèðäÿí ö÷öíúö ìÿðòÿáÿäÿ ýóðóëòó èëÿ áàéûð ãàïû à÷ûëäû, êèì èñÿ ìàùíû îõóéà-îõóéà ïèëëÿêÿíëÿ àøàüû åíìÿéÿ áàøëàäû. Ðàñêîëíèêîâóí ôèêðèíäÿí áåëÿ áèð øåé êå÷äè: “Îíëàð íèéÿ áåëÿ ñÿñ-êöé ñàëûðëàð!” Î éåíÿ äÿ è÷ÿðè ýèðèá ãàïûíû þðòäö, ýþçëÿìÿéÿ áàøëàäû. Íÿùàéÿò, áöòöí ñÿñëÿð êÿñèëäè, ïèëëÿêÿíäÿ äàùà ùå÷ êÿñ éîõ èäè. Ðàñêîëíèêîâ àéàüûíû ïèëëÿêÿíÿ ãîéìóøäó êè, éåíÿ àéàã ñÿñëÿðè åøèäèëäè. Áó ñÿñ ÷îõ óçàãäàí, ëàï ïèëëÿêÿíèí àéàüûíäàí ýÿëèðäè. Èíäè äÿ áèð øåé îíóí éàõøû éàäûíäàäûð: àääûì ñÿñè åøèäÿí êèìè î, íÿäÿíñÿ, ùÿìèí àäàìûí ìöòëÿã áóðàéà, äþðäöíúö ìÿðòÿáÿéÿ, ãàðûíûí ìÿíçèëèíÿ ýÿëäèéèíäÿí øöáùÿëÿíìÿéÿ áàøëàäû. Íèéÿ? Éîõñà áó àéàã ñÿñè àéðû úöð ñÿñäè, áó ñÿñäÿ áàøãà áèð ìÿíà âàðäû? Êèì èñÿ àääûìëàðûíû áèð ãàéäà èëÿ àüûð-àüûð àòàðàã, òÿëÿñìÿäÿí ýÿëèðäè. Áóäóð, î áèðèíúè ìÿðòÿáÿíè êå÷äè, áóäóð, éåíÿ ãàëõäû; àéàä ñÿñëÿðè ýåò-ýåäÿ äàùà áÿðêäÿí åøèäèëäè. Ãàëõàí àäàì òþéøöéÿ-òþéøöéÿ, àüûð-àüûð íÿôÿñ àëûðäû. Áóäóð, ö÷öíúö ìÿðòÿáÿéÿ ãàëõìàüà áàøëàäû. Áóðàéà ýÿëèð. Áèðäÿí îíà åëÿ ýÿëäè êè, ñàíêè îíóí áöòöí áÿäÿíè ãóðóäó; éóõóäà àäàìûí áàøûíà áåëÿ øåé ýÿëèð: ýþðöðñÿí êè, ñÿíè ãîâóðëàð, àç ãàëûáëàð ñÿíÿ ÷àòñûíëàð, ñÿíè þëäöðìÿê èñòÿéèðëÿð, ñÿí äå åëÿ áèë äàøà äþíìöñÿí, ùå÷ ÿëëÿðèíè äÿ òÿðïÿäÿ áèëìèðñÿí. Ýÿëÿí àäàì äþðäöíúö ìÿðòÿáÿéÿ ãàëõäûãäàí ñîíðà î, íÿùàéÿò, áèðäÿí ùÿðÿêÿòÿ ýÿëäè, úÿëä âÿ ÷åâèê áèð ùàëäà äÿùëèçäÿí îòàüà ýèðèá ãàïûíû þðòäö. Ñîíðà úÿôòÿíè ãàëäûðûá éàâàøúà éåðèíÿ ñàëäû. Èíñòèíêò îíà êþìÿê åäèðäè. Áóíó ãóðòàðäûãäàí ñîíðà åëÿ î ñààò, íÿôÿñèíè ãûñàðàã, äöç ãàïûíûí äàëûíäà äàéàíäû. Î íàìÿëóì àäàì äà ýÿëèá ãàïûíûí äàëûíäà äàéàíäû. Îíëàð èíäè öç-öçÿ äóðìóøäó: áèðè ãàïûíûí î òàéûíäà, áèðè áó òàéûíäà. Áàéàã ãàðû èëÿ äÿ î áåëÿ öç-öçÿ äóðóá ãóëàã àñûðäû. Ýÿëÿí àäàì áèð íå÷ÿ äÿôÿ äÿðèíäÿí íÿôÿñ àëäû. Ðàñêîëíèêîâ áàëòàíû ÿëèíäÿ ñûõàðàã ôèêèðëÿøäè: “Ýþðöíöð êþê âÿ èðè àäàìäûð”. Äîüðóäàí äà, áó øåéëÿðè î åëÿ áèë êè, éóõóäà ýþðöðäö. Ýÿëÿí àäàì çÿíýè áÿðê ÷àëäû. Òÿíÿêÿ çÿíýèí ñÿñè ÷ûõàí êèìè áèðäÿí îíà åëÿ ýÿëäè êè, îòàãäà òÿðïÿíÿí îëäó. Î, ùÿòòà áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ äèããÿòëÿ ãóëàã àñäû. Ýÿëÿí àäàì áèð äÿ çÿíý åëÿäè, éåíÿ äàéàíûá ýþçëÿäè, áèðäÿí ñÿáðè òöêÿíÿðÿê âàð ýöúö èëÿ ãàïûíûí äÿñòÿéèíäÿí éàïûøûá äàðòìàüà áàøëàäû. Ðàñêîëíèêîâ úÿôòÿíèí àòûëûá äöøìÿñèíÿ äÿùøÿòëÿ áàõûð, úÿôòÿíèí èíäèúÿ à÷ûëàúàüûíû êöò áèð ãîðõó è÷èíäÿ ýþçëÿéèðäè. Äîüðóäàí äà, ãàïûíû åëÿ áÿðê äàðòûðäûëàð êè, úÿôòÿ à÷ûëà áèëÿðäè. Ðàñêîëíèêîâ èñòÿäè úÿôòÿíè ÿëè èëÿ òóòñóí, 89
àíúàã î àäàì áóíó äóéà áèëÿðäè. Îíóí áàøû åëÿ áèë éåíÿ äÿ ùÿðëÿíìÿéÿ áàøëàéûðäû. Áèð àíäàí àüëûíäàí áåëÿ áèð øåé êå÷äè: “Áó ñààò éûõûëàúàüàì!” Ëàêèí ãàïûíûí äàëûíäàêû íàìÿëóì àäàì äàíûøäû, î äà äÿðùàë þçöíÿ ýÿëäè. Íàìÿëóì àäàì åëÿ áèë ÷ÿëëÿê è÷èíäÿí áàüûðäû: – Áó íÿäèð, éîõñà îíëàð áåëÿ áÿðê éàòûáëàð, éà îíëàðû áîüóáëàð? Ìÿëóíëàð! Åé, Àëåíà Èâàíîâíà, àé ãîúà èôðèòÿ! Ëèçàâåòà Èâàíîâíà, àé äöíéà ýþçÿëè! À÷ûí ãàïûíû! Àõ, ìÿëóíëàð! Áóíëàð éàòûáäûð, íÿäèð? Ñîíðà ëàï þçöíäÿí ÷ûõàðàã, çÿíýè àðà âåðìÿäÿí âàð ýöúö èëÿ áèð îí äÿôÿ äàðòûá ñÿñëÿíäèðäè. Àéäûí ýþðöíöðäö êè, î çàáèòÿëè, ùÿì äÿ áó åâÿ éàõûí àäàìäûð. Åëÿ áó àíäà, áèð àç êÿíàðäàí áàøãà áèð àäàìûí àéàã ñÿñè åøèäèëäè: î àääûìëàðûíû õûðäà-çûðäà àòûð, éåéèí-éåéèí éåðèéèðäè. Áàøãà áèð ýÿëÿí âàðäû. Ðàñêîëíèêîâ ÿââÿë îíóí ýÿëäèéèíè åøèòìÿäè. Áèðèíúè íàìÿëóì àäàì ùÿëÿ çÿíýè äàðòûðäû. Òÿçÿ ýÿëÿí àäàì áèðáàø îíà ìöðàúèÿò åäÿðÿê, óúà âÿ øÿí áèð ñÿñëÿ ÷ûüûðäû: – Îëìàéà ùå÷ êÿñ éîõäóð? Õîø ýþðäöê, Êîõ! Ðàñêîëíèêîâ áèðäÿí: “Ñÿñèíäÿí ÷îõ úàâàí àäàìà îõøàéûð!!” – äåéÿ ôèêèðëÿøäè. Êîõ: – ßøøè êèì áèëèð! Àç ãàëìûøäû êèëèäè ñûíäûðûì. Ñèç ìÿíè ùàðàäàí òàíûðûéûðñûíûç? – Ýÿëèí ùÿëÿ áèð òàíûìàéûì äà! Èêè ýöí ÿââÿë Ãàìáðèíóñäà áèëéàðä îéíàéàíäà ñèçè äàëáàäàë ö÷ ÿë óäìàäûììû? – Ùÿ-ÿ-ÿ... – Äåìÿëè, áóíëàð åâäÿ éîõäóðëàð? Ãÿðèáÿäèð. Ëàï àõìàãëûãäûð, áåëÿ øåé îëàð! Áó ãàðû àõû ùàðà ýåòìèø îëàð? Ìÿíèì îíóíëà èøèì âàð. – Ìÿíèì äÿ, àòàì, èøèì âàð! Úàâàí îüëàí áÿðêäÿí äåäè: – Àõû íÿ åòìÿê îëàð? Ãîéóá ýåäÿê? Å-åù! Ìÿí èñòÿéèðäèì êè, îíäàí ïóë àëûì. – ßëáÿòòÿ, ýåòìÿê ëàçûìäûð! Áÿñ àõû îíäà íèéÿ âàõò âåðèð? Áó êàôòàð þçö âàõò òÿéèí åëÿéèá! Ýÿðÿê îíäà áèð äÿ ýÿëÿì. Î ùàíñû úÿùÿííÿìÿ èòèëèá ýåäèá – áàøà äöøÿ áèëìèðÿì! Êàôòàð áöòöí èëè åâäÿ îòóðóð, êèô áàñûð, ãû÷ëàðû àüðûéûð, èíäè äÿ áèðäÿí äóðóá ýÿçìÿéÿ ýåäèá! – Äàëàíäàðäàí ñîðóøàãìû? – Íÿéè? 90
– Ýþðÿê ùàðà ýåäèá, íÿ âàõò ýÿëÿúÿê... – Åù... áåëÿ øåé îëàð... ñîðóøìàã... Àõû î ùå÷ éàíà ýåòìèð... – Éåíÿ äÿ ãàïûíûí äÿñòÿñèíäÿí äàðòäû. – Áåëÿ øåé îëàð, íÿ åäÿê, ýåäÿê äÿ! Áèðäÿí úàâàí îüëàí ÷ûüûðäû: – Äàéàíûí! Áèð áàõûí: äàðòàíäà ãàïû ýþð íåúÿ àðàëàíûð! – Íÿ äåéèðñÿí? – Äåìÿëè, êèëèäëÿíìÿéèá, éÿíè úÿôòÿñè âóðóëóá! Äàðòàíäà úÿôòÿ ýþð íåúÿ ñÿñëÿíèð, åøèäèðñèíèç? – Éîõ-à! – Ñèç áóíó íåúÿ áàøà äöøöðñöíöç! Äåìÿëè: åâäÿ îíëàðäàí êèì èñÿ âàð. Ùàìûñû ÷ûõûá ýåòñÿéäè, ãàïûíû áàéûðäàí êèëèäëÿðäèëÿð, äàùà è÷ÿðèäÿí úÿôòÿ âóðóëìàçäû. Áèð áàõûí: åøèäèðñèíèçìè, úÿôòÿ íåúÿ ñÿñëÿíèð? È÷ÿðèäÿí úÿôòÿíè âóðìàã ö÷öí àäàì ýÿðÿê åâäÿ îëñóí, – áàøà äöøöðñöíöçìö? Äåìÿëè êè, åâäÿ îòóðóáëàð, àíúàã à÷ìûðëàð! Êîõ áóíà òÿÿúúöá åäÿðÿê ÷ûüûðäû: – Áàùî. Äîüðóäàí äà áåëÿäèð! Áÿñ àõû îíëàð íèéÿ à÷ìûðëàð? Ãàïûíû ùèääÿòëÿ äàðòìàüà áàøëàäû. Úàâàí îüëàí éåíÿ ÷ûüûðûá äåäè: – Äàéàíûí! Äàðòìàéûí! Áóðàäà èø àéðû úöðäöð. Ñèç àõû çÿíý âóðäóíóç, ãàïûíû äàðòäûíûç, – à÷ìûðëàð... Äåìÿëè îíëàð èêèñè äÿ éà þçöíäÿí ýåäèá, éà äà... – Íåúÿ? – Íåúÿñè éîõäóð! Ýåäÿê äàëàíäàðû ÷àüûðàã, ãîé ýÿëñèí þçö îíëàðû àéðûëòñûí. – Èøÿ äöøìÿäèê! Îíëàð àøàüû ýåòìÿéÿ áàøëàäû. – Äàéàíûí! Ñèç áóðàäà äóðóí, ìÿí äàëàíäàðûí äàëûíúà ýåäèì. – Ìÿí áóðàäà íèéÿ äóðóì? – Áÿëêÿ áèð øåé îëäó! – Éàõøû äà... Úàâàí îüëàí îäëó-îäëó: – Ìÿí àõû ìÿùêÿìÿäÿ ìöñòÿíòèã îëìàüà ùàçûðëàøûðàì! Áóðàäà éÿãèí, éÿãèí êè, áèð øåé âàð! – äåéèá éöéöðÿ-éöéöðÿ ïèëëÿêÿíëÿ àøàüû åíäè. Êîõ ãàïûíûí äàëûíäà äàéàíäû, çÿíýè éåíÿ äÿ éàâàøúà âóðäó, çÿíý äÿ áèð äÿôÿ úèíýèëäÿäè, ñîíðà àñòàäàí, ñàíêè äöøöíÿ-äöøöíÿ, ÿòðàôûíà áàõà-áàõà ãàïûíûí äÿñòÿéèíè ÿëëÿøäèðìÿéÿ áàøëàäû: îíó þçöíÿ ñàðû 91
äàðòûð, àøàüû áàñûðäû, éàëíûç úÿôòÿíèí âóðóëäóüóíó áèð äàùà éÿãèí åòìÿê èñòÿéèðäè. Ñîíðà ùûããàíà-ùûããàíà ÿéèëèá à÷àð éåðèíäÿí è÷ÿðè áàõäû: è÷ÿðèäÿí êèëèäÿ à÷àð ñàëûíìûøäû, áóíà ýþðÿ äÿ ùå÷ áèð øåé ýþðÿ áèëìÿäè. Ðàñêîëíèêîâ äàéàíûá áàëòàíû ÿëèíäÿ ñûõûðäû. Î, ñàíêè äÿùøÿòëè áèð éóõó ýþðöðäö. Îíëàð è÷ÿðè ýèðÿíäÿ ùÿòòà, î îíëàðëà âóðóøìàüà ùàçûðëàøûðäû. Îíëàð ãàíûíûí çÿíýèíè âóðàíäà âÿ øÿðòëÿøÿíäÿ, îíóí àüëûíà áèð íå÷ÿ äÿôÿ áåëÿ áèð ôèêèð ýÿëäè: ùÿð øåé áèðäÿí ãóðòàðñûí, ãàïû äàëûíäàí ÷ûüûðûá îíëàðû ñÿñëÿñèí. Áÿçÿí äÿ èñòÿéèðäè êè, ãàïû à÷ûëàíà êèìè îíëàðëà ñþéöøñöí, îíëàðû ÿëÿ ñàëûá àúûãëàíäûðñûí! Ñîíðà þç-þçöíÿ äåäè: “Áèðúÿ òåç îëàéäû!” – Áó ìÿëóí äà ýÿëìÿç êè.. Âàõò êå÷èðäè, áèð äÿãèãÿ êå÷äè, èêè äÿãèãÿ êå÷äè – ùå÷ êÿñ ýÿëìèðäè. Êîõ éåðèíäÿ ãóðúàëàíäû. Áèðäÿí î ñÿáèðñèçëèêëÿ: – Áó ìÿëóí äà ýÿëìÿç êè, – äåéÿ ÷ûüûðäû âÿ ÷ÿêäèéè êåøèéè áóðàõûá, óçóíáîüàç ÷ÿêìÿëÿðèíè ïèëëÿêÿíäÿ òàããûëäàäàðàã òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ àøàüû åíäè. Àéàã ñÿñè êÿñèëäè. – Èëàùè, ìÿí íÿ åäèì? Ðàñêîëíèêîâ úÿôòÿíè à÷ûá ãàïûíû àðàëûäû: ñÿñ-ñÿìèð éîõ èäè. Àðòûã äöøöíìÿéÿðÿê áèðäÿí áàéûðà ÷ûõäû, ãàïûíû áàúàðäûüû ãÿäÿð êèï þðòöá àøàüû úóìäó. Ö÷ ïèëëÿêÿí äöøìöøäö êè, àøàüûäà áÿðê ùàé-êöé ãîïäó. Èíäè þçöíö ùàðà ñîõñóí? Ýèçëÿíìÿéÿ éåð éîõ èäè. Éåíÿ äÿ ãàðûíûí ìÿíçèëèíÿ ñàðû ãà÷äû. – Àäÿ, åé, ùàðàìçàäà! Òóò îíó! Êèì èñÿ àøàüûäà, ìÿíçèëëÿðèí áèðèíäÿí ÷ûüûðà-÷ûüûðà áàéûðà ãà÷äû; î åëÿ áèë êè, éöéöðìÿäè, ïèëëÿêÿíäÿí öçöàøàüû éûõûëäû. Î, ñÿñè éåòäèêúÿ áàüûðà-áàüûðà äåéèðäè: – Ìèòêà! Ìèòêà! Ìèòêà! Ìèòêà! Ìèòêà! Ñÿíè àíäûðà ãàëàñà-àí! Áàüûðòû úèéèëòèéÿ ÷åâðèëäè; ñîí ñÿñëÿð àðòûã ùÿéÿòäÿí ýÿëäè; ñîíðà ùÿð øåé ñóñäó. Ëàêèí åëÿ î àíäà áèð íå÷ÿ àäàì, áÿðêäÿí âÿ òåç-òåç äàíûøàäàíûøà, ïèëëÿêÿíäÿí ãàëõìàüà áàøëàäû. Îíëàð ö÷, éà äþðä íÿôÿð èäè. Ðàñêîëíèêîâ áàéàãêû úàâàí îüëàíûí óúà ñÿñèíè åøèòäè. “Îíëàðäûð!” Î, òàì öìèäñèçëèê è÷èíäÿ äöç îíëàðà ñàðû ýåòäè: íÿ îëàð-îëàð! Ãàáàüûìû êÿñèá ñàõëàðëàð, – äåìÿëè, èø áèòäè, ñàõëàìàçëàð, – éåíÿ äÿ èø áèòìèø îëàúàã: îíóí ñèð-ñèôÿòè éàäëàðûíäà ãàëàúàã. Îíëàð áèð-áèðèíÿ éàõûíëàøûðëàð: àðàëàðûíäà áèðúÿ ïèëëÿêÿí ãàëûðäû. Áèðäÿí õèëàñ îëäóüóíó ùèññ 92
åòäè! Áèð íå÷ÿ ïèëëÿ àøàüûäà, èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿ, ñàü òÿðÿôäÿ, ãàïûñû òàéáàòàé à÷ûëìûø áîø áèð îòàã ýþðäö: áó ùàìàí ðÿíýñàçëàð èøëÿéÿí îòàãäû; èíäè èñÿ åëÿ áèë êè, îíëàð ãÿñäÿí áó îòàüû áóðàõûá ýåòìèøäèëÿð. Éÿãèí èíäèúÿ ùàé-êöéëÿ ÷ûõûá ãà÷àí îíëàðìûø. Äþøÿìÿ òÿçÿúÿ ðÿíýëÿíìèøäè; îòàüûí îðòàñûíäà áàëàúà áèð ÷ÿëëÿê, áèð äÿ è÷èíäÿ ðÿíý âÿ ðÿíýñàç ôûð÷àñû îëàí áèð ñàõñû ãûðûüû âàðäû. Ðàñêîëíèêîâ áèð àíäà áó à÷ûã ãàïûäàí è÷ÿðè ýèðèá äèâàðûí äàëûíäà ýèçëÿíäè âÿ áóíó ëàï âàõòûíäà åòäè: îíëàð àðòûã ïèëëÿêÿíèí áàøûíäà äóðìóøäóëàð. Ñîíðà äþíöá à÷ûã ãàïûíûí ãàáàüûíäàí êå÷äèëÿð, áÿðêäÿí äàíûøà-äàíûøà äþðäöíúö ìÿðòÿáÿéÿ ãàëõäûëàð. Ðàñêîëíèêîâ äàéàíûá ýþçëÿäè, ñîíðà ïÿíúÿñè öñòÿ îòàãäàí ÷ûõûá öçöàøàüû éöéöðäö. Ïèëëÿêÿíäÿ ùå÷ êÿñ éîõ èäè! Äàðâàçàäà äà! Òåç äàðâàçàäàí êå÷èá êö÷ÿéÿ ÷ûõäû, ñîëà äþíäö. Ðàñêîëíèêîâ ÷îõ éàõøû áèëèðäè êè, ÷îõ ýþçÿë áèëèðäè êè, èíäè îíëàð ìÿíçèëèí è÷èíäÿäèð, ãàïûíûí äà à÷ûã îëäóüóíà ÷îõ òÿÿúúöá åòìèøëÿð, àõû ãàïû èíäèúÿ áàüëû èäè; èíäè îíëàð ìåéèòëÿðÿ áàõûðëàð, áèð äÿãèãÿ êå÷ìÿäÿí îíëàð áàøà äöøÿúÿê âÿ òàìàìèëÿ äÿðê åäÿúÿêëÿð êè, ãàòèë èíäèúÿ áóðàäàúà èìèø, ìàúàë òàïûá îíëàðûí éàíûíäàí ñèâèøèá êå÷ìèø, ùàðàäàñà ýèçëÿíìèø, îðäàí äà ãà÷ûá ýåòìèøäèð; éÿãèí áóíó äà àíëàéàúàãëàð êè, îíëàð éóõàðû ìÿðòÿáÿéÿ ãàëõàíà êèìè, î áîø îòàãäà îëìóøäóð. Áóíóíëà áåëÿ Ðàñêîëíèêîâ èëê äþíýÿéÿ éöç àääûì ãÿäÿð éîë ãàëñà äà, àääûìëàðûíû ÷îõ éåéèíëÿäÿ áèëìÿçäè. “Þçöìö áèð äàðâàçàäàí è÷ÿðè âåðñÿì, òàíûø îëìàéàí êö÷ÿëÿðäÿí áèðèíäÿ äàéàíûá ýþçëÿñÿì íåúÿ îëàð? Éîõ, îëìàç. Áÿëêÿ áàëòàíû áèð éåðÿ àòàì? Àðàáà òóòàì? Ìöñèáÿòäèð! Ìöñèáÿò! Áóäóð, áó äà äþíýÿ! Òèíäÿí äþíÿíäÿ îíóí éàðû úàíû ãàëìàìûøäû; èíäè î àðòûã éàðû õèëàñ îëìóøäó, î áóíó áàøà äöøöðäö: îíäàí àç øöáùÿëÿíÿðäèëÿð; áèð äÿ êè, áóðàäà ýåäèø-ýÿëèø, úàìààò ÷îõ èäè, î, áèð ãóì çÿððÿñè êèìè áó èçäèùàìûí è÷èíäÿ èòèá áàòûðäû. Ëàêèí ÷ÿêäèéè ÿçàá âÿ èçòèðàá îíó åëÿ ÿëäÿí ñàëìûøäû êè, î ýöúëÿ éåðèéèðäè. Òÿð îíäàí äàìúûäàìúû àõûðäû; áîéíó áöòöí èñëàíìûøäû; ýÿëèá êàíàëà ÷àòàíäà êèì èñÿ äåäè: “Ýþð íåúÿ êåôëèäèð!” Èíäè î þçöíö éàõøû äÿðê åòìèðäè; îíóí áó ùàëû ýåò-ýåäÿ àðòûðäû. Ëàêèí î, êàíàëà ÷àòàíäà áèðäÿí äèêñèíäèéèíè ùèññ åòäè: áóðàäà àäàì àç èäè, î, áóðàäà äàùà àðòûã ýþçÿ ÷àðïà áèëÿðäè, áóíà ýþðÿ äÿ èñòÿäè òèíÿ ãàéûòñûí. Î àç ãàëûðäû éûõûëñûí, áóíóíëà áåëÿ äîëàíáàú éîëëà, òàìàì áàøãà áèð òÿðÿôäÿí åâÿ ýÿëäè. 93
Ùÿéÿò äàðâàçàñûíà ÷àòàíäà îíóí ùóøó áèð ãÿäÿð þçöíäÿ äåéèëäè; ùÿð ùàëäà àíúàã ïèëëÿêÿíÿ àéàã ãîéàíäà áàëòà éàäûíà äöøäö. Îíóí ãàðøûñûíäà ÷îõ ìöùöì áèð ìÿñÿëÿ äóðóðäó: î, ýÿðÿê áàëòàíû éåðèíÿ ãîéàéäû, þçö äÿ åëÿ ãîéàéäû êè, áóíó ìöìêöí ãÿäÿð ùå÷ êÿñ ýþðìÿñèí. Áÿëêÿ äÿ áàëòàíû ùå÷ éåðèíÿ ãîéìàìàã, àïàðûá îíó, ñîíðà äà îëñà, áàøãà áèð ùÿéÿòÿ àòìàã äàùà éàõøû îëàðäû, – àíúàã î èíäè áóíó äÿðê åòìÿê èãòèäàðûíäà äåéèëäè. Ëàêèí èø éàõøû ýÿòèðäè. Äàëàíäàðûí ãàïûñû þðòöëö èäè, àììà ãûôûë âóðóëìàìûøäû, äåìÿëè, ÷îõ åùòèìàë êè, äàëàíäàð åâèíäÿ èäè. Àíúàã î äÿðê åòìÿê ãàáèëèééÿòèíè î ãÿäÿð èòèðìèøäè êè, äöç ýåäèá äàëàíäàðûí ãàïûñûíû à÷äû. Äàëàíäàð åâäÿ îëóá ñîðóøñàéäû êè, “íÿ èñòÿèéðñÿí?”, î áÿëêÿ äÿ áàëòàíû äöç îíóí ÿëèíÿ âåðÿðäè. Ëàêèí äàëàíäàð èíäè äÿ îðàäà éîõ èäè: àïàðûá áàëòàíû ÿââÿëêè éåðèíÿ – ñêàìéàíûí àëòûíà ãîéäó, ùÿòòà éåíÿ ÿââÿëêè êèìè öñòöíö îäóíëà þðòäö. Ñîíðà î, ëàï îòàüûíà ÷àòàíà êèìè, áèðúÿ àäàìà äà ðàñò ýÿëìÿäè. Åâ ñàùèáÿñèíèí ãàïûñû à÷ûã èäè. Î þç îòàüûíà ýèðèá, íåúÿ âàðäûñà åëÿúÿ äÿ äèâàíûí öñòöíÿ éûõûëäû. Î éàòìàìûøäû, àíúàã áàéüûí áèð ùàëäà èäè. ßýÿð áó çàìàí áèð àäàì îíóí îòàüûíà ýèðñÿéäè – î äÿðùàë ãàëõûá ÷ûüûðàðäû. Úöðáÿúöð ôèêèð ãûðûãëàðû âÿ ïàð÷àëàðû îíóí áåéíèíäÿ ãàéíàøûðäû; ëàêèí î ÷àëûøñà äà áóíëàðäàí ùå÷ áèðèíè òóòà áèëìèðäè, ùå÷ áèðèíèí öçÿðèíäÿ äàéàíà áèëìèðäè...
94
Û Áó ãàéäà èëÿ î, ÷îõ óçàíûá ãàëäû. Áÿçÿí î åëÿ áèë éóõóäàí àéûëûðäû; áó çàìàí ýþðöðäö êè, ýåúÿ ÷îõäàí êå÷ìèøäèð, àììà éåðèíäÿí ãàëõìàã ùå÷ îíóí àüëûíà äà ýÿëìèðäè. Íÿùàéÿò, î ýþðäö êè, ùàâà èøûãëàíìûøäûð. Î, àðõàñû öñòäÿ äèâàíäà óçàíìûøäû, áöòöí áÿäÿíè êå÷èðäèéè áàéüûíëûãäàí ùÿëÿ äÿ ãàòûá ãàëìûøäû. Êö÷ÿäÿí ãîðõóíú âÿ äÿùøÿòëè ôÿðéàä ñÿñëÿðè ýÿëèðäè: áó ñÿñëÿðè î ùÿð ýåúÿ, ñààò ö÷ îëàíäà þç ïÿíúÿðÿñè àëòûíäà åøèäèðäè. Îíó îéàäàí äà áó ñÿñëÿð èäè: “Ùÿ! Áóäóð, ñÿðõîøëàð è÷êè äöêàíûíäàí ÷ûõûðëàð, – äåéÿ äöøöíäö, – ñààò ö÷ îëàð”. – Áèðäÿí àéàüà ãàëõäû, ñàíêè îíó êèì èñÿ äèâàíäàí äàðòûá ãîïàðìûøäû. “Íåúÿ? Ñààò ö÷ îëàð?! Äèâàíûí öñòöíäÿ îòóðäó âÿ áèðäÿí áöòöí ýþðäöéö èøëÿð éàäûíà äöøäö! Áèðäÿí, áèð àíäà ùàìûñû éàäûíà äöøäö! Èëê àíëàðäà î, åëÿ áèë êè, äÿëè îëàúàãäû. Îíó ãÿðèáÿ áèð ñîéóã áöðöäö, ëàêèí áó ñîéóã ùÿì äÿ òèòðÿòìÿäÿíäè: î ùÿëÿ éóõóäà èêÿí òèòðÿìÿéÿ áàøëàìûøäû. Èíäè èñÿ áèðäÿí îíó åëÿ áèð öøöòìÿ òóòäó êè, àç ãàëûðäû äèøèäèøèíÿ äÿéñèí, áöòöí áÿäÿíè ëÿðçÿéÿ ýÿëäè. Ãàïûíû à÷ûá ãóëàã àñìàüà áàøëàäû: åâäÿ ùàìû éàòûðäû. Òÿÿúúöáëÿ þç-þçöíÿ, éàí-éþðÿñèíÿ, îòàüà áàõäû, áèð øåéè áàøà äöøÿ áèëìÿäè: íåúÿ îëóá êè, àõøàì î è÷ÿðè ýèðÿíäÿ ãàïûíûí úÿôòÿñèíè âóðìàéûá, ùå÷ ñîéóíìàéûá, ùÿòòà øëéàïàñû äà äèéèðëÿíèá éåðÿ äöøìöøäöð, áàëûøûí éàíûíäàäûð. “Áèðèñè è÷ÿðè ýèðñÿéäè íÿ ôèêèðëÿøÿðäè? Ôèêèðëÿøÿðäè êè, ìÿí ñÿðõîøàì, àììà...” Î, ïÿíúÿðÿéÿ ñàðû úóìäó. Èøûã êèôàéÿò ãÿäÿðäè, – áàøäàí-àéàüà áöòöí ïàëòàðûíû òåç ýþçäÿí êå÷èðäè êè, ýþðñöí áÿëêÿ öñòöíäÿ ãàí ëÿêÿñè âàð... Ëàêèí áåëÿ îëìàçäû: òèòðÿäÿ-òèòðÿäÿ áöòöí ïàëòàðûíû ÷ûõàðäûá, éåíÿ äÿ ùÿð éåðèíÿ áàõäû; ùÿð éåðèíè – ëàï ùÿð ñàïûíû, ùÿð ùèññÿñèíè þéöð-÷þéöð åëÿäè, þçþçöíÿ èíàíìàéàðàã áóíó ö÷ äÿôÿ òÿêðàð åòäè. Äåéÿñÿí, ùå÷ áèð èç ãàëìàìûøäû, àíúàã î éåðäÿ êè, øàëâàðûíûí áàëàüû äèäèëèá ñà÷àã-ñà÷àã ñàëëàíûðäû – î ñà÷àãëàðäà ãóðóìóø ãàí ëÿêÿëÿðè ãàëìûøäû. Èðè ãàòëàìà áû÷àñû ýþòöðöá áó ñà÷àãëàðû êÿñäè. Äåéÿñÿí, äàùà áèð øåé éîõ èäè. Áèðäÿí îíóí éàäûíà äöøäö êè, ïóë êèñÿñè âÿ ãàðûíûí ñàíäûüûíäàí ýþòöðäöéö 95
øåéëÿð ùÿëÿ äÿ úèáëÿðèíäÿäèð! Áóíëàðû ÷ûõàðûá ýèçëÿòìÿê ùÿëÿ ùå÷ îíóí àüëûíà äà ýÿëìÿìèøäè! ßéíèíäÿêè ïàëòàðûíû äà ýþçäÿí êå÷èðÿíäÿ áó îíóí éàäûíà äöøìÿìèøäè! Áåëÿ äÿ øåé îëàð? – Äÿðùàë îíëàðû ÷ûõàðûá ñòîëóí öñòöíÿ àòìàüà áàøëàäû. Ùàìûñûíû ÷ûõàðòäû, ùÿòòà úèáëÿðèíè äÿ ÷åâèðäè êè, îíëàðäà ùå÷ áèð øåéèí ãàëìàäûüûíà ëàï àðõàéûí îëñóí, ñîíðà àïàðûá ùàìûñûíû êöíúÿ òþêäö. Àøàüû áàøäà, ëàï áóúàãäà, äèâàð êàüûçû ãîïóá ñàëëàíìûøäû: åëÿ î ñààò áó øåéëÿðè àïàðûá áóúàüà, êàòûçûí àëòûíà òÿïäè. Ñîíðà àéàüà ãàëõäû, äàùà äà ãàáàðûã äóðàí áóúàüà ìÿíàñûç áèð íÿçÿðëÿ áàõûá, ñåâèíÿ-ñåâèíÿ äöøöíäö: “Éåðëÿøäè! Ãîé ùàìûñû ýþçäÿí óçàã îëñóí, ëàï ïóë êèñÿñè äÿ!” Ëàêèí áèðäÿí î äóéäóüó äÿùøÿòäÿí ñàðñûëäû, ìÿéóñëóã è÷èíäÿ ïû÷ûëäàéàðàã äåäè: “Àìàí Àëëàù! Ìÿíÿ íÿ îëóá? Áóíó äà ýèçëÿòìÿê äåéÿðëÿð? Áåëÿ äÿ øåé ýèçëÿäÿðëÿð? Î, áåëÿ øåéëÿð îëàúàüûíû íÿçÿðÿ àëìàìûøäû, åëÿ ýöìàí åòìèøäè êè, àíúàã ïóë îëàúàã. Áóíà ýþðÿ äÿ ãàáàãúàäàí éåð ùàçûðëàìàìûøäû; “Àõû èíäè, ìÿí íÿéÿ ñåâèíèðÿì? Áåëÿ äÿ øåé ýèçëÿäÿðëÿð? Ìÿí ëàï àüëûìû èòèðèðÿì!” ßëäÿí äöøìöø ùàëäà äèâàíûí öñòöíäÿ îòóðäó, åëÿ î ñààò äà øèääÿòëè áèð öøöòìÿ îíóí áÿäÿíèíè ñàðñûòäû. Ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã ñòóë öñòöíäÿêè ãûø ïàëòîñóíó ÷ÿêèá öñòöíÿ ñàëäû: áó îíóí ëàï úûíäûðëàøìûø êþùíÿ òÿëÿáÿëèê ïàëòîñó èäè; éóõó âÿ áàéüûíëûã éåíÿ äÿ îíó áöðöäö. Î ùóøà ýåòäè. Áåø äÿãèãÿ êå÷ìÿìèøäè êè, î úÿëä éåðèíäÿí ãàëõäû âÿ åëÿ î ñààò áþéöê ùÿéÿúàí è÷èíäÿ éåíÿ äÿ ýåéäèéè ïàëòàðûí öñòöíÿ úóìäó. – “Íåúÿ îëäó êè, ìÿí éåíÿ äÿ éàòäûì, àõû ìÿí ùÿëÿ ùå÷ áèð øåé åëÿìÿìèøÿì! Åëÿäèð êè, âàð, åëÿäèð êè, âàð: ùÿëÿ èëýÿéè ïàëòîäàí ñþêöá ýþòöðìÿìèøÿì! Áåëÿ áèð øåéè éàääàí ÷ûõàðòìûøàì! Áåëÿ áèð äÿëèë éàääàí ÷ûõûá!” Äàðòûá èëýÿéè ãîïàðòäû, îíó òåç-òåç ïàð÷àëàéûá, áàëûøûíûí àëòûíäàêû òóìàí-êþéíÿéèí àðàñûíà äöðòäö. Îòàüûí îðòàñûíäà äóðóá äåäè: “Éûðòûã êÿòàí ãûðûãëàðû ãÿòèééÿí øöáùÿ îéàòìàç; äåéÿñÿí åëÿäèð, äåéÿñÿí åëÿäèð”. Þçö èñÿ ýÿðýèí áèð ùàëäà áöòöí äèããÿòèíè òîïëàéàðàã éåíÿ äÿ ÿòðàôûíà, äþøÿìÿéÿ, ùÿð éåðÿ áàõìàüà áàøëàäû: áÿëêÿ áèð øåé éàäûíäàí ÷ûõûá? Î ùÿð øåéèíè, ùÿòòà ùàôèçÿñèíè äÿ, ùÿòòà ëàï àäè äöøöíìÿê ãàáèëèééÿòèíè äÿ èòèðìÿê öçðÿ îëäóüóíó éÿãèí áèëèð âÿ áóíäàí ÷îõ àüûð èçòèðàá ÷ÿêìÿéÿ áàøëàéûðäû. – “Áó íÿäèð? Éîõñà èíäèäÿí áàøëàíûð? Éîõñà áó åäàìäûð áàøëàíûð? Îäóð, îäóð, åëÿäèð êè, âàð!” Äîüðóäàí äà, øàëâàðûíûí áàëàüûíäàí êÿñäèéè ñà÷àãëàð îòàüûí îðòàñûíäà, äþøÿìÿíèí öñòöíäÿ àòûëûá ãàëìûøäû: êèì è÷ÿðè ýèðñÿ, áóíó ýþðÿ áèëÿðäè! Áèðäÿí éåíÿ äÿ ãÿìýèí âÿ îâãàòû òÿëõ áèð àäàì êèìè ùÿéÿúàíëà äåäè: “Àõû ìÿíÿ íÿ îëóá åé!”. 96
Áó éåðäÿ îíóí àüëûíà ãÿðèáÿ áèð ôèêèð ýÿëäè: áÿëêÿ äÿ ìÿíèì áöòöí ïàëòàðûì ãàíà áóëàíìûøäûð, áÿëêÿ äÿ ïàëòàðûìäà ÷îõëó ãàí ëÿêÿëÿðè âàð, àíúàã ìÿí áó ëÿêÿëÿðè ýþðÿ áèëìèðÿì, îíà ýþðÿ êè, äöøöíúÿì çÿèôëÿìèøäèð, ïàð÷àëàíìûøäûð... Àüëûì ÷àøìûøäûð... “Áèðäÿí îíóí éàäûíà äöøäö êè, àõû ïóë êèñÿñèíèí öñòöíäÿ äÿ ãàí âàðäû!” Ïàùî! Äåìÿëè, úèáèì äÿ ýÿðÿê ãàíà áóëàøìûø îëñóí, ÷öíêè ìÿí ïóë êèñÿñèíè úèáèìÿ ãîéàíäà ùå÷ îíóí ãàíû ãóðóìàìûøäû!” Áèð àíäà úèáèíè ÷åâèðèá áàõäû; åëÿäè êè, âàð: úèá àñòàðûíäà äà ãàí èçè, ãàí ëÿêÿëÿðè âàðäû! Äÿðèíäÿí âÿ ñåâèíúëÿ íÿôÿñ àëàðàã ãàëèáèééÿòëÿ äöøöíäö: “Äåìÿëè, ìÿí òàìàì àüëûìû èòèðìÿìèøÿì, þçöì êè, áóíó äóéóá áàøà äöøäöì, äåìÿëè, ùÿëÿ äöøöíÿ áèëèðÿì, ùàôèçÿì äÿ âàð; àíúàã ìÿíäÿêè áó ùàë òèòðÿòìÿ çÿèôëèéèäèð, áèð àíëûüà äàâàì åäÿí áàéüûíëûãäûð”. Áóíó äåéèá øàëâàðûíûí ñîë úèáèíè äàðòûá ãîïàðòäû. Áó çàìàí ýöí èøûüû óçóíáîüàç ÷ÿêìÿñèíèí ñîë òàéûíà äöøäö: ÷ÿêìÿíèí áóðíóíäàí ýþðöíÿí úîðàáûíà åëÿ áèë êè, ëÿêÿ âàðäû! Òåç ÷ÿêìÿñèíè ÷ûõàðòäû: “Äîüðóäàí äà ëÿêÿ âàðäûð!” Úîðàáûíûí áöòöí áóðíóíà ãàí ùîïìóøäó; ýþðöíöð, îíäà åùòèéàòñûçëûã åäèá, àéàüûíû ãàí ýþëìÿñèíÿ áàñìûøäûð... “Èíäè ìÿí áóíà íÿ åäèì? Áó úîðàáû, áó ñà÷àãëàðû, áó úèáè íÿ åäèì, ùàðà ãîéóì?”. Ðàñêîëíèêîâ áóíëàðûí ùàìûñûíû ÿëèíÿ éûüûá îòàüûí îðòàñûíäà äóðìóøäó. “Ñîáàéà àòûì? Ùÿð øåéäÿí ÿââÿë ñîáàéà áàõàúàãëàð. Éàíäûðûì? Íÿéíÿí éàíäûðûì? Ùå÷ êèáðèò äÿ éîõäóð. Éîõ, éàõøûñû áóäóð êè, ùàìûñûíû àïàðûì àòûì. Ùÿ! Àòìàã éàõøûäûð!.. – äåéÿðÿê äèâàíäà îòóðäó. – Þçö äÿ áó ñààò, áó äÿãèãÿ, ëÿíýèìÿäÿí...”. Ëàêèí øåéëÿðè àïàðûá àòìàã ÿâÿçèíÿ, îíóí áàøû éåíÿ äÿ áàëûøà ñàðû ÿéèëäè; éåíÿ äÿ øèääÿòëè áèð öøöòìÿ îíóí áÿäÿíèíè áóì-áóç áóçëàòäû; î éåíÿ äÿ øèíåëèíè öñòöíÿ ÷ÿêäè. Áèð íå÷ÿ ñààò áó ôèêèðëÿð îíóí õÿéàëûíäàí úîøüóíëóãëà þòöá êå÷äè: “Áàõ, åëÿ áó ñààò ùàìûñûíû àïàðûì àòûì, ñîíðàéà ãîéìàéûì, ãîé ýþçäÿí óçàã îëñóí, òåç, òåç!”. Î áèð íå÷ÿ äÿôÿ úÿùä åëÿéèá äèâàíäàí ãàëõìàã èñòÿäè, àíúàã ãàëõà áèëìÿäè. Éàëíûç ãàïûíûí áÿðê-áÿðê äþéöëìÿñè îíó òàìàì éóõóäàí îéàòäû. Íàñòàñéà ÷ûüûðà-÷ûüûðà éóìðóüó èëÿ ãàïûíû áÿðê-áÿðê äþéöðäö: – À÷ ãàïûíû! Þëìöñÿí, íÿäèð? Åëÿ êþïöð ùà! Áöòöí ýöíö èò êèìè êþïöð! Èòäèð êè, âàð! À÷ûðñàí, éîõ? Ñààò îí áèðäèð. Ñîíðà êèøè ñÿñè åøèäèëäè: – Áÿëêÿ åâäÿ éîõäóð... “Áà! Áó äàëàíäàðûí ñÿñèäèð... Î íÿ ö÷öí ýÿëèá?”. Òåç ãàëõûá äèâàíäà îòóðäó. Öðÿéè åëÿ äþéöíäö êè, ùÿòòà àüðûäû äà. 97
Íàñòàñéà åòèðàç åòäè: – È÷ÿðèäÿí úÿôòÿíè áÿñ êèì âóðóá? Áèð ýþðöðñÿí, ãàïûíû áàüëàìàüà áàøëàéûá! Éîõñà îíó îüóðëàéûá àïàðàúàãëàð? À÷ ãàïûíû, àé ýèú, àéûë! “Îíëàð íÿ èñòÿéèðëÿð! Äàëàíäàð íèéÿ ýÿëèá? Ìÿëóì øåéäèð, ìöãàâèìÿò ýþñòÿðèì, éà à÷ûì? Áàòäûì...” Àçúà éåðèíäÿí ãàëõäû, ãàáàüà ÿéèëÿðÿê úÿôòÿíè à÷äû. Îíóí îòàüû åëÿ áàëàúà èäè êè, éàòàüûíäàí ãàëõìàäàí úÿôòÿíè à÷à áèëÿðäè. Åëÿäèð êè, âàð: äàëàíäàðëà Íàñòàñéàäûð. Íàñòàñéà ãÿðèáÿ áèð íÿçÿðëÿ îíó ýþçäÿí êå÷èðòäè. Ðàñêîëíèêîâ ìåéäàí îõóéóúó áèð ùàëäà, ùÿì äÿ úÿñàðÿòëÿ âÿ ãî÷àãúàñûíà äàëàíäàðà áàõäû. Äàëàíäàð èêè ãàò áöêöëìöø âÿ ñóðãóúëà ìþùöðëÿíìèø áîç áèð êàüûçû êèðèìèøúÿ îíà óçàòäû: Êàüûçû îíà âåðÿðÿê äåäè: – ×àüûðûø âÿðÿãÿñèäèð, äÿôòÿðõàíàäàí ýþíäÿðèëèá. – Ùàíñû äÿôòÿðõàíàäàí? – Äåìÿëè, ñèçè ïîëèñ èäàðÿñèíÿ ÷àüûðûáëàð, äÿôòÿðõàíàéà. Ìÿëóì øåéäèð, ùàíñû äÿôòÿðõàíàéà! – Ïîëèñ èäàðÿñèíÿ?.. Íèéÿ? – Ìÿí ùàðäàí áèëèðÿì! ×àüûðûðëàð, ýåò. Äàëàíäàí äèããÿòëÿ îíà áàõäû, îòàüû ýþçäÿí êå÷èðòäè, ñîíðà äþíöá ýåòìÿê èñòÿäè. Íàñòàñéà ýþçëÿðèíè Ðàñêîëíèêîâäàí ÷ÿêìÿéÿðÿê äåäè: – Äåéÿñÿí ëàï àçàðëàìûñàí! – Äàëàíäàð äà áèð àíëûüà áàøûíû äþíäÿðèá áàõäû. Ñîíðà Íàñòàñéà ÿëàâÿ åòäè: – Äöíÿíäÿí áÿðè ãûçäûðûðñàí? Î úàâàá âåðìÿäè; êàüûçû ÿëèíäÿ òóòìóøäó, à÷ìûðäû. Íàñòàñéà Ðàñêîëíèêîâóí àéàãëàðûíû äèâàíäàí éåðÿ ñàëìàã èñòÿäèéèíè ýþðöá îíà éàçûüû ýÿëäè: – Äóðìà! Àçàðëûñàí, ýåòìÿ: äöíéà äàüûëìàç êè! Î ÿëèíäÿêè íÿäèð? Ðàñêîëíèêîâ ÿëèíÿ áàõäû: øàëâàðûí áàëàüûíäàí êÿñäèéè ñà÷àãëàðû, áèð òàé úîðàáû, ãîïàðòäûüû úèáèíè ñàü ÿëèíäÿ òóòìóøäó. Åëÿ áó úöð äÿ éàòûáìûø. Ñîíðà î áó áàðÿäÿ äöøöíÿíäÿ õàòèðèíÿ ýÿëèðäè êè, ãûçäûðìà è÷èíäÿ áèð áàëàúà àéûëàíäà áó øåéëÿðè ÿëèíäÿ áÿðê-áÿðê ñûõûð, éåíÿ äÿ éóõóéà ýåäèðäè. – Ýþð úûð-úûíäûðû íåúÿ ÿëèíÿ éûüûá, åëÿ îíóíëà äà éàòûð, åëÿ áèë êè, ÷îõ ãèéìÿòëè áèð øåéäèð... Íàñòàñéà áóíó äåéèá, õÿñòÿ-ÿñÿáè áèð ýöëöøäÿí óüóíóá ýåòäè. 98
Ðàñêîëíèêîâ ÿëèíäÿêè øåéëÿðè áèð àíäà øèíåëèí àëòûíà ñîõóá, ýþçëÿðèíè Íàñòàñéàéà çèëëÿäè. Áó çàìàí î àüûëëû-áàøëû ÷îõ àç øåé áàøà äöøñÿ äÿ, ùèññ åäèðäè êè, àäàìû àïàðìàüà ýÿëÿíëÿð îíóíëà áåëÿ ðÿôòàð åòìÿçëÿð... “Àììà... ïîëèñ èäàðÿñè?!” – ×àé è÷ñÿéäèí éàõøû îëàðäû! Èñòÿéèðñÿí, éîõ? Ýåäèá ýÿòèðèì; ãàëûá... Àéàüà ãàëõûá ìûçûëäàäû: – Éîõ... ìÿí ýåäèðÿì; áó ñààò ýåäèðÿì. – Ñÿí ùå÷ éÿãèí ïèëëÿêÿíäÿí äà äöøÿ áèëìÿéÿúÿêñÿí. – Ýåäèðÿì... – Þçöí áèë. Íàñòàñéà äàëàíäàðûí àðäûíúà ýåòäè. Ðàñêîëíèêîâ åëÿ î ñààò èøûüà úóìóá úîðàáûíûí òàéûíû, øàëâàðûíûí áàëàüûíäàí êÿñèëìèø ñà÷àãëàðû äèããÿòëÿ ýþçäÿí êå÷èðòäè. “Ãàí ëÿêÿëÿðè âàð, àíúàã ÷îõ äà åëÿ ýþçÿ ÷àðïìûð; Ùàìûñûíû ÷èðê áàñûá, îðà-áóðà ñöðòöëöá ýåäèá, ðÿíýè ñîëóá. Êèì ãàáàãúàäàí áèð øåé áèëìÿñÿ – ùå÷ áèð øåé ýþðìÿç. Íàñòàñéà äà óçàãäàí ùå÷ áèð øåé ýþðÿ áèëìÿçäè, øöêöð Àëëàùà! “Ãîðõóäàí òèòðÿéÿ-òèòðÿéÿ ÷àüûðûø âÿðÿãÿñèíè àëûá îõóìàüà áàøëàäû; êàüûçû ÷îõ îõóäó, íÿùàéÿò îðàäà íÿ éàçûëäûüûíû áàøà äöøäö. Áó – ìÿùÿëëÿ ïîëèñ èäàðÿñèíäÿí ýþíäÿðèëìèø àäè áèð ÷àüûðûø âÿðÿãÿñè èäè: îíó áó ýöí ñààò îíóí éàðûñûíäà ìÿùÿëëÿ ïîëèñ íÿçàðÿò÷èñèíèí äÿôòÿðõàíàñûíà ÷àüûðûðäûëàð. Î, øöáùÿëè áèð ùàëäà äöøöíöð âÿ áó øöáùÿ îíà èçòèðàá âåðèðäè: “Àõû áó ùàâàõò îëóá? Ìÿíèì þçöìöí ïîëèñ èäàðÿñèëÿ ùå÷ áèð èøèì éîõäóð! Èëàùè, áèðúÿ áó òåç ãóðòàðàéäû!” Äèçëÿðè öñòÿ äöøöá äóà åòìÿê èñòÿäè, ùÿòòà þçö äÿ áóíà ýöëäö: äóàéà éîõ, þçö þçöíÿ ýöëöðäö. Òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ ýåéèíìÿéÿ áàøëàäû. Áèðäÿí îíóí àüëûíà áåëÿ áèð øåé ýÿëäè: “Ìÿùâ îëàúàüàìñà, ãîé åëÿ ìÿùâ îëóá ýåäèì, ôÿðãè éîõäóð! Úîðàáû ýåéÿúÿéÿì! Òîçà ñöðòöíÿð, ãàí èçè äÿ èòèá ýåäÿð”. Ëàêèí ýåéÿí êèìè åëÿ î ñààò íèôðÿò âÿ äÿùøÿòëÿ àéàüûíäàí äàðòûá ÷ûõàðòäû. ×ûõàðòñà äà, ôèêèðëÿøäè êè, áóíäàí áàøãàñû éîõäóð; éåíÿ äÿ àéàüûíà ýåéäè, éåíÿ äÿ ýöëäö. Î ëàï öçäÿí, ëàï þòÿðè äöøöíÿðÿê, åéíè çàìàíäà, áöòöí áÿäÿíè ÿñÿ-ÿñÿ ôèêèðëÿøäè: “Áóíëàð ùàìûñû øÿðòè øåéëÿðäèð, ùàìûñû íèñáèäèð, áóíëàð ùàìûñû éàëíûç øÿêèëäèð! Áóäóð, ýåéäèì êè! Ýåéäèì, ìÿñÿëÿíè äÿ áóíóíëà ãóðòàðäûì!” Ýöëöøö åëÿ î ñààò ìÿéóñëóãëà ÿâÿç îëóíäó. Éåíÿ äöøöíäö: – “Éîõ, áó ìÿíèì ýöúöì ÷àòàí øåé äåéèë!..” Îíóí ãû÷ëàðû ÿñèðäè. Ìûçûëäàéàðàã þç-þçöíÿ äåäè: – “Ãîðõóäàíäûð...” Áàøû ùÿðëÿíèð, ãûçäûðìàäàí àüðûéûðäû. Ïèëëÿêÿíÿ ÷ûõäû, þç-þçöíÿ äàíûøàðàã ñþçöíÿ äàâàì åòäè: “Áó êÿëÿêäèð! Îíëàð èñòÿéèðëÿð êè, ìÿíè êÿëÿêëÿ ÿëÿ àëñûíëàð, ñîíðà 99
äà áèðäÿí äîëàøäûðñûíëàð. Áóðàñû ïèñäèð êè, ìÿí àç ãàëà ùóøóìó èòèðèðÿì... Àüçûìäàí éåðñèç áèð øåé ãà÷ûðà áèëÿðÿì...” Ïèëëÿêÿíäÿ éàäûíà äöøäö êè, øåéëÿðèí ùàìûñûíû áóúàãäà, äèâàð êàüûíûí äàëûíäà ãîéóá ýåäèð: “Ìÿí î éàíà ýåäÿúÿéÿì, îíëàð äà ýÿëèá åâè àõòàðàúàãëàð”. Áóíó äöøöíÿðÿê äàéàíäû. Ëàêèí áèðäÿí îíó åëÿ áèð ìÿéóñëóã âÿ, ÿýÿð áåëÿ äåìÿê úàèçñÿ, åëÿ áèð ìÿùâ îëìàã ñèíèçìè áöðöäö êè, ÿëèíè éåëëÿéÿðÿê éîëóíà äàâàì åòäè. “Àíúàã òåç îëñóí!” Ùàâà éåíÿ äÿ áÿðê èñòè èäè. Áó áèð íå÷ÿ ýöíäÿ áèðúÿ äàìúû äà éàüûø éàüìàìûøäû. Éåíÿ òîç èäè, éåíÿ ùÿð òÿðÿôÿ êÿðïèú, ÿùÿíý òþêöëìöøäö, éåíÿ äöêàíëàðäàí, è÷êè äöêàíëàðûíäàí ïèñ ãîõó ýÿëèðäè: éåíÿ ùÿð àääûìäà ñÿðõîø àäàìëàð, ôèí õûðäàâàò÷ûëàðû, ãàëòàã àðàáàëàð ýþðöíöðäö. Ýöíöí ïàðëàã èøûüû îíóí ýþçöíÿ äöøäö, ýþçëÿðè ãàìàøàðàã àüðûäû, áàøû áÿðê ýèúÿëëÿíäè: ãÿôèëäÿí ïàðëàã ýöí èøûüûíäà êö÷ÿéÿ ÷ûõàí ãûçäûðìàëû àäàì àäÿòÿí þçöíö áåëÿ ùèññ åäèð. Äöíÿíêè êö÷ÿíèí òèíèíÿ ÷àòàíäà ÿçàáâåðèúè áèð ùÿéÿúàí âÿ ãîðõó èëÿ î êö÷ÿéÿ, î åâÿ áàõäû... î ñààò äà ýþçöíö ÷ÿêäè. Ïîëèñ èäàðÿñèíÿ éàõûíëàøàíäà äöøöíäö: “Ñîðóøñàëàð áÿëêÿ äåäèì äÿ...” Ïîëèñ èäàðÿñèëÿ îíóí àðàñûíäà áèð âåðñòèí äþðääÿ áèðè ãÿäÿð éîë îëàðäû. Èäàðÿ ëàï éàõûíäà, òÿçÿ áèð åâèí äþðäöíúö ìÿðòÿáÿñèíÿ, òÿçÿ áèð ìÿíçèëÿ êþ÷ìöøäö. Ðàñêîëíèêîâ ïîëèñ èäàðÿñèíèí ÿââÿë îëäóüó éåðÿ áèð äÿôÿ àéàãöñòö ýåòìèøäè, àíúàã áó ëàï ÷îõäàíäû. Äàðâàçàäàí è÷ÿðè ýèðÿíäÿ ñàü òÿðÿôäÿ áèð ïèëëÿêÿí ýþðäö? Áèð ìóæèê ÿëèíäÿ äÿôòÿð ïèëëÿêÿíäÿí åíèðäè: – “Äåìÿëè, äàëàíäàðäûð, äåìÿëè, èäàðÿ åëÿ áóðàäàäûð”. Áóíó éàõøû áèëìÿñÿ äÿ éóõàðû ãàëõìàüà áàøëàäû. Ùå÷ êÿñäÿí äÿ ùå÷ áèð øåé ñîðóøìàã èñòÿìÿäè. Äþðäöíúö ìÿðòÿáÿéÿ ãàëõàíäà ôèêèðëÿøèá þç-þçöíÿ äåäè: “È÷ÿðè ýèðèá äèç ÷þêÿúÿéÿì, à÷ûá ùàìûñûíû äåéÿúÿéÿì”. Ïèëëÿêÿí åíñèç âÿ äèê èäè, ùÿð éåðè äÿ ÷èðêàá ñóéóíà áóëàøìûøäû. Äþðä ìÿðòÿáÿíèí äþðäöíäÿ äÿ áöòöí ìÿíçèëëÿðèí ìÿòáÿõ ãàïûëàðû ïèëëÿêÿíÿ à÷ûëûðäû, ýöíöí äÿ ÷îõ âàõòû áåëÿ à÷ûã ãàëûðäû. Áóíà ýþðÿ äÿ ïèëëÿêÿí éàìàí áöðêö èäè. Ãîëòóãëàðûíäà åâ äÿôòÿðëÿðè îëàí äàëàíäàðëàð, áóéðóã àäàìëàðû âÿ ùÿð èêè úèíñäÿí îëàí ìöõòÿëèô øÿõñëÿð – ïîëèñ èäàðÿñèíÿ ýÿëÿíëÿð, – ïèëëÿêÿíëÿ ãàëõûá åíèðäèëÿð. Ïîëèñ èäàðÿñèíèí äÿ ãàïûñû òàéáàòàé à÷ûã èäè. Ðàñêîëíèêîâ è÷ÿðè ýèðèá äÿùëèçäÿ äàéàíäû. Áèð íå÷ÿ ìóæèê äÿ áóðàäà äóðóá ýþçëÿéèðäè. Áóðà äà éàìàí áöðêö èäè; áóíäàí 100
áàøãà, – òÿçÿ ðÿíýëÿíìèø, ùÿëÿ ðÿíýè ãóðóìàìûø îòàãëàðäàí öðÿê áóëàíäûðàí ðÿíý âÿ öôóíÿòëè ÿëèô ãîõóñó ýÿëèðäè. Ðàñêîëíèêîâ áèð àç äàéàíäûãäàí ñîíðà ôèêèðëÿøèá î áèðè îòàüà êå÷äè. Îòàãëàð ùàìûñû áàëàúà âÿ àë÷àã èäè. Î, ãÿðèáÿ áèð ñÿáèðñèçëèê ýþñòÿðÿðÿê äàùà èðÿëè ýåòìÿê èñòÿéèðäè. Ùå÷ êÿñ îíà ôèêèð âåðìèðäè. Èêèíúè îòàãäà ìèðçÿëÿð îòóðóá éàçûðäûëàð: îíëàð Ðàñêîëíèêîâäàí àçúà éàõøû ýåéèíìèøäèëÿð, þçëÿðè äÿ öçäÿí ÷îõ ãÿðèáÿ ýþðöíöðäöëÿð. Ðàñêîëíèêîâ îíëàðäàí áèðèíèí éàíûíà ýåòäè. – Íÿ èñòÿéèðñÿí? Î, ýþíäÿðèëìèø ÷àüûðûø âÿðÿãÿñèíè ýþñòÿðäè. Ìèðçÿ âÿðÿãÿéÿ áàõûá ñîðóøäó: – Ñèç òÿëÿáÿñèíèç? – Áÿëè, òÿëÿáÿ îëìóøàì. Ìèðçÿ ùå÷ áèð ìàðàã ýþñòÿðìÿäÿí, Ðàñêîëíèêîâà áàõäû. Îíóí ñà÷û ãàðûøìûøäû, ýþçëÿðèíäÿ äóðüóí áèð ôèêðèí èôàäÿñè âàðäû. Ðàñêîëíèêîâ äöøöíäö: “Áóíäàí ùå÷ áèð øåé þéðÿíìÿê îëìàç, ÷öíêè îíóí ùå÷ íÿ âåúèíÿ äåéèë”. Ìèðçÿ: – Îðà ýåäèí, êàðýöçàðûí éàíûíà, – äåéèá, áàðìàüû èëÿ àõûðûíúû îòàüû ýþñòÿðäè. Ðàñêîëíèêîâ îðà ýåòäè (ñûðà èëÿ áó äþðäöíúö îòàãäû). Áó äàðûñãàë îòàã àüçûíà êèìè àäàìëà äîëó èäè; áóðàäàêû àäàìëàð î áèðè îòàãëàðäàêû àäàìëàðäàí áèð àç òÿìèç ýåéèíìèøäè. Ýÿëÿíëÿðèí è÷ÿðèñèíäÿ èêè ãàäûí âàðäû: áèðèíèí ýåéèìèíäÿí éàñëû îëäóüó áèëèíäè; î, êàñûáúàñûíà ýåéèíìèøäè; î áèðèñè ãàðà-ãûðìûçû, öçö ëÿêÿëè, êþê, ýþçÿýÿëèìëè, ÷îõ äÿáäÿáÿ èëÿ ýåéèíìèø áèð ãàäûíäû; äþøöíäÿ íÿëáÿêè áîéäà áèð ñàíúàã âàðäû; êÿíàðäà äóðóá íÿñÿ ýþçëÿéèðäè. Ðàñêîëíèêîâ ÷àüûðûø âÿðÿãÿñèíè êàðýöçàðûí ãàáàüûíà ãîéäó. Êàðýöçàð ýþçóúó êàüûçà áàõûá äåäè: “Ýþçëÿéèí” âÿ éåíÿ äÿ éàñëû ãàäûíëà ìÿøüóë îëìàüà áàøëàäû. Ðàñêîëíèêîâ êþêñöíö þòöðÿðÿê áèð àç ñÿðáÿñò íÿôÿñ àëäû. “Ýþðöíöð î äåéèë!” Éàâàø-éàâàø öðÿêëÿíìÿéÿ áàøëàäû; î, âàð ãöââÿñè èëÿ þçöíö öðÿêëÿíäèðìÿéÿ âÿ ÿëÿ àëìàüà ÷àëûøûðäû. “Ñÿôåù áèð ùÿðÿêÿò, ëàï õûðäàúà áèð åùòèéàòñûçëûã åòìÿêëÿ ìÿí þçöìö ÿëÿ âåðÿ áèëÿðÿì!” – Ñîíðà ÿëàâÿ åòäè... “Áÿëè! Ùàéûô êè, áóðàäà ùàâà éîõäóð... áöðêöäöð... Áàøûì äàùà áÿðê ùÿðëÿíèð... àüëûì äà...” Î, áöòöí âàðëûüûíäà ÷îõ áþéöê íèçàìñûçëûã ùèññ åäèðäè. Þçöíö ÿëÿ àëà áèëìÿéÿúÿéèíäÿí ãîðõóðäó. ×àëûøûðäû êè, ôèêðèíè áèð øåéëÿ ìÿøüóë åëÿñèí, ëàï êÿíàð áèð øåé ùàããûíäà äöøöíñöí, àììà áóíà ãÿòèééÿí 101
ìöâÿôôÿã îëà áèëìèðäè. Êàðýöçàð îíó ÷îõ éàìàí ìàðàãëàíäûðûðäû: Ðàñêîëíèêîâ ÷îõ èñòÿéèðäè êè, îíóí öçöíäÿí áèð øåé äóéñóí, áèð øåé àíëàéà áèëñèí. Î, ÷îõ úàâàí áèð îüëàíäû; èéèðìè èêè éàøû îëàðäû; ãàðàéàíûç, ÷îõ úàíëû áèð ñèôÿòè âàðäû, – áó îíó þç éàøûíäàí áþéöê ýþñòÿðèðäè; ìîäà èëÿ, ùÿì äÿ øûã ýåéèíìèøäè; ñà÷ûíû ÿíñÿíÿñèíäÿ àéûðàðàã äàðàìûø âÿ ïîìàäà èëÿ éàüëàìûøäû; øîòêà èëÿ òÿìèçëÿíìèø àü áàðìàãëàðûíäà ÷îõëó öçöê, æèëåòèíäÿ èñÿ ãûçûë ñààò çÿíúèðè âàðäû. Áóðàäà îëàí áèð õàðèúèéÿ î ùÿòòà áèð-èêè êÿëìÿ ôðàíñûçúà ñþç äåäè, þçö äÿ ÷îõ äöçýöí äåäè. Î, ýåéèìëè-êåúèìëè, ãàðà-ãûðìûçû ãàäûíà àüûçóúó: – Ëóèçà Èâàíîâíà, – äåäè, – îòóðàñûíûç. – Ãàðà-ãûðìûçû ãàäûí èñÿ àéàã öñòÿ äóðìóøäó, îíóí éàíûíäà ñòóë äà îëñà, î ñàíêè úÿñàðÿò åäèá îòóðà áèëìèðäè. Î äà: Èúù äàíêå2 – äåéÿðÿê, èïÿê ïàëòàðû õûøûëäàéà-õûøûëäàéà, öñóëëóúà ñòóëäà îòóðäó. Îíóí àü êðóæåâàëû, à÷ûã-ìàâè ïàëòàðû ùàâà äîëäóðóëìóø áèð øàð êèìè ñòóëóí éàí-éþðÿñèíÿ éàéûëäû âÿ àç ãàëà îòàüûí éàðûñûíû òóòäó. ßòðàôà ÿòèð ãîõóñó éàéûëäû. Ýþðöíöð, ãàäûí îòàüûí éàðûñûíû òóòäóüóíäàí âÿ îíäàí ÷îõ áÿðê ÿòèð ãîõóñó ýÿëäèéèíäÿí óòàíûðäû; î, ãîðõàãîðõà âÿ ùÿéàñûçúàñûíà ýöëöìñÿ äÿ, íàðàùàò îëäóüó àéäûíúà ýþðöíöðäö. Íÿùàéÿò, éàñëû ãàäûí èøèíè ãóðòàðûá àéàüà ãàëõäû. Áèðäÿí áèð çàáèò ÷îõ ãî÷àãúàñûíà áèð ÿäà èëÿ, ùÿð àääûìûíû àòàíäà ÷èéíèíèí áèðèíè õöñóñèëÿ ãàáàüà âåðÿ-âåðÿ, áèð ãÿäÿð ñÿñ-êöé ñàëà-ñàëà è÷ÿðè ýèðäè, äÿìèð íèøàíëû ôóðàæêàñûíû ñòîëóí öñòöíÿ àòûá êðåñëîäà îòóðäó. Áÿçÿêëè ãàäûí îíó ýþðÿí êèìè éåðèíäÿí ãàëõäû, õöñóñè áèð ñåâèíúëÿ ðåâåðàíñ åòìÿéÿ áàøëàäû; ëàêèí çàáèò îíà çÿððÿ ãÿäÿð äÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿäè, î äà äàùà îíóí éàíûíäà îòóðìàüà úÿñàðÿò åòìÿäè. Çàáèò ìÿùÿëëÿ ïîëèñ íÿçàðÿò÷èñèíèí êþìÿê÷èñè èäè; îíóí êöðÿí áûüëàðû öôöãè ùàëäà éàíëàðà óçàíìûøäû, öçöíöí úèçýèëÿðè ÷îõ õûðäà èäè, ñèôÿòè ùÿéàñûçëûãäàí âÿ ñûðòûãëûãäàí áàøãà ùå÷ áèð øåé èôàäÿ åòìèðäè. Î ÷ÿï-÷ÿï, áèð àç äà íèôðÿòëÿ Ðàñêîëíèêîâà áàõäû: Ðàñêîëíèêîâóí ïàëòàðû ùÿääèíäÿí àðòûã ïèñ èäè; ëàêèí Ðàñêîëíèêîâóí ìèñêèí áèð ýþðöíöøö îëñà äà, äóðóøó ïàëòàðûíà ýþðÿ äåéèëäè. Î, åùòèéàòñûçëûã åäÿðÿê, õåéëè, ùÿì äÿ äöç çàáèòèí öçöíÿ áàõäû, åëÿ áàõäû êè, çàáèò áóíäàí èíúèäè. Î ÷ûüûðûá äåäè: _________ 2
Òÿøÿêêöð åäèðÿì (àëìàíúà)
102
– Íÿ èñòÿéèðñÿí? – Î, éÿãèí áèð øåéÿ òÿÿúúöá åäèðäè: áåëÿ áèð ñÿôèë îíóí èëäûðûì ñà÷àí áàõûøëàðû àëòûíäà ùå÷ þçöíö èòèðìÿäè äÿ! Ðàñêîëíèêîâ áèðòÿùÿð îíà úàâàá âåðäè: – Òÿëÿá åäèáëÿð... ÷àüûðûø âÿðÿãÿñè öçðÿ... Êàðýöçàð ãàáàüûíäàêû êàüûçëàðäàí àéðûëàðàã òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ äåäè: – Îíäàí, òÿëÿáÿäÿí, ïóë òÿëÿá îëóíóð, áó èø ö÷öí ÷àüûðûëûá. Áóäóð! – Ðàñêîëíèêîâóí ãàáàüûíà áèð äÿôòÿð àòûá, îðàäà áèð éåðè ýþñòÿðäè: – Îõóéóí! Ðàñêîëíèêîâ ôèêèðëÿøäè: “Ïóë? Ùàíñû ïóë? Àììà... Äåìÿëè... î ìÿñÿëÿ äåéèë!” Ñåâèíúèíäÿí äèêñèíäè. Áèðäÿí ùå÷ èôàäÿ îëóíìàéàúàã äÿðÿúÿäÿ áþéöê áèð éöíýöëëöê ùèññ åòäè. Áöòöí àüûðëûã öçÿðèíäÿí ýþòöðöëäö. Çàáèò ýåò-ýåäÿ íÿäÿíñÿ äàùà àðòûã òÿùãèð îëóíàðàã ÷ûüûðäû: – Ñèçèí ñààò íå÷ÿäÿ ýÿëìÿéèíèç éàçûëûá, ùþðìÿòëè úÿíàá? Ñèçÿ éàçûëûá ñààò äîããóçäà ýÿëèí, àììà èíäè ñààò îí èêèéÿ èøëÿéèð! Ðàñêîëíèêîâ áàøûíû äþíäÿðÿðÿê ÷èéíè öñòöíäÿí áÿðêäÿí úàâàá âåðäè: – Êàüûçû ìÿíÿ úÿìèñè îí áåø äÿãèãÿ áóíäàí ãàáàã ýÿòèðèáëÿð. – Î äà ãÿôèëäÿí âÿ ùå÷ þçö äÿ ýþçëÿìÿäÿí àúûãëàíäû, ùÿòòà áóíäàí áèð ëÿççÿò äÿ äóéäó. – Ùÿëÿ î äà êèôàéÿòäèð êè, àçàðëû-àçàðëû, òèòðÿäÿ-òèòðÿäÿ äóðóá ýÿëìèøÿì. – Çÿùìÿò ÷ÿêèí ÷ûüûðìàéûí! – Ìÿí ÷ûüûðìûðàì, ÷îõ ñàêèò äàíûøûðàì; ñèç ìÿíèì öñòöìÿ ÷ûüûðûðñûíûç: ìÿí òÿëÿáÿéÿì, áàøãàñûíûí ìÿíèì öñòöìÿ ÷ûüûðìàñûíà éîë âåðìÿðÿì. Ìÿùÿëëÿ ïîëèñ íÿçàðÿò÷èñèíèí êþìÿê÷èñè åëÿ ùèðñëÿíäè êè, èëê ÿââÿë ùå÷ áèð ñþç äåéÿ áèëìÿäè, ñþç éåðèíÿ îíóí àüçûíäàí àíúàã ñåëèê ñû÷ðàäû. Î, úÿëä éåðèíäÿí ãàëõäû. – Çÿùìÿò ÷ÿêèí, ñ-ñ-ñó-ñóí! Ñèç äÿôòÿðõàíàäàñûíûç. Ê-ê-êîáóäëóã åëÿìÿéèí, úÿíàá! Ðàñêîëíèêîâ äà ÷ûüûðäû: – Ñèçäÿ äÿôòÿðõàíàäàñûíûç. Ùÿëÿ ÷ûüûðìàüûíûç áÿñ äåéèë, ïàïèðîñ äà ÷ÿêèðñèíèç, äåìÿëè, ñèç áèçèì ùå÷ áèðèìèçè ñàéà ñàëìûðñûíûç. Ðàñêîëíèêîâ áóíó ñþéëÿðêÿí ÷îõ áþéöê ëÿççÿò äóéóðäó. Êàðýöçàð ýöëöìñÿéÿðê îíëàðà áàõäû. Ùèðñëè çàáèò ýþðöíöð, ÷ÿòèí áèð âÿçèééÿòÿ äöøìöøäö. Íÿùàéÿò, î, ãåéðè-òÿáèè áèð ùàëäà áÿðêäÿí ÷ûüûðäû: 103
– Áóíóí ñèçÿ äÿõëè éîõäóð! Çÿùìÿò ÷ÿêèí, ñèçäÿí òÿëÿá îëóíàí ðÿéè éàçûí! Àëåêñàíäð Ãðèãîðéåâè÷, îíà òÿùÿðèíè ýþñòÿðèí. Ñèçäÿí øèêàéÿò ýÿëèá! Ïóë âåðìèðñèíèç! Áèð áóíóí éåêÿ-éåêÿ äàíûøìàüûíà áàõ! Ðàñêîëíèêîâ äàùà îíà ãóëàã àñìûðäû: àúýþçëöêëÿ êàüûçû îõóéóð ìÿñÿëÿíèí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíó òåç àíëàìàã èñòÿéèðäè. Áèð îõóäó, èêè îõóäó, – áèð øåé áàøà äöøìÿäè. Êàðýöçàðäàí ñîðóøäó: – Áó íÿäèð? – Ñèçäÿí âåðäèéèíèç èëòèçàìíàìÿ öçðÿ ïóë òÿëÿá åäèðëÿð. Ñèç ýÿðÿê áó ïóëó áöòöí õÿðúëÿðèëÿ, úÿðèìÿñèëÿ âÿ ñàèðÿ éà âåðÿñèíèç, éà äà íÿ âàõò âåðÿúÿéèíèç ùàããûíäà éàçûëû ñóðÿòäÿ êàüûç òÿãäèì åäÿñèíèç, åéíè çàìàíäà, ýÿðÿê èëòèçàìíàìÿ òÿãäèì åäÿñèíèç êè, áó ïóëëàðû þäÿìÿéèíúÿ ïàéòàõòäàí ýåòìÿéÿúÿêñèíèç, þç ÿìëàêûíûçû ñàòìàéàúàãñûíûç âÿ ýèçëÿòìÿéÿúÿêñèíèç. Èëòèçàìíàìÿ ñàùèáÿñèíèí ñèçèí ÿìëàêûíûçû ñàòìàüà âÿ ñèçèíëÿ ãàíóí öçðÿ ðÿôòàð åòìÿéÿ èõòèéàðû âàð. – Àõû ìÿíèì... ùå÷ êÿñÿ áîðúóì éîõäóð! – Áó äàùà áèçèì èøèìèç äåéèë! Áèçÿ éöç èéèðìè ìàíàòëûã èëòèçàìíàìÿ ýÿëìèøäèð êè, ýÿðÿê áó âàõòû êå÷èðèëìèø âÿ ãàíóí öçðÿ ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø ïóëó ñèçäÿí àëàã; áó èëòèçàìíàìÿíè ñèç äîããóç àé áóíäàí ÿââÿë äóë ãàäûí – êîëëåæñêàéà àñåññîðøà Çàðíèòñûíàéà âåðìèñèíèç, äóë ãàäûí Çàðíèòñûíàäàí äà áó èëòèçàìíàìÿ íàäâîðíû ñîâåòíèê ×åáàðîâà ÷àòìûøäûð; áèç äÿ îíà ýþðÿ ñèçè ÷àüûðìûøûã êè, éàçûëû ñóðÿòäÿ êàüûç òÿãäèì åäÿñèíèç. – Àõû î ìÿíèì éàøàäûüûì ìÿíçèëèí ñàùèáÿñèäèð! – Ñàùèáÿñè îëàíäà íÿ îëàð? Êàðýöçàð ùÿëÿ éåíèúÿ èøÿ ýèðìèø âÿ áåëÿ èøëÿðäÿí áàøû ÷ûõìàéàí éåíèéåòìÿ áèð àäàì êèìè îíà áàõûð, îíóí âÿçèééÿòèíÿ àúûéàðàã ýöëöìñÿéèðäè, åéíè çàìàíäà, áèð ãÿäÿð ãàëèáèééÿò äÿ äóéóðäó: “Ùÿ, íåúÿñÿí, èíäè þçöíö íåúÿ ùèññ åäèðñÿí?” Ëàêèí èíäè íÿ áó èëòèçàìíàìÿ, íÿ äÿ ïóëóí òÿëÿá îëóíìàñû îíóí ùå÷ âåúèíÿ äÿ ýÿëìèðäè! Èíäè áóíäàí þòðö ùå÷ ãîðõóéà äöøìÿê, ùÿòòà áóíà ùå÷ äèããÿò éåòèðìÿê ëàçûìäûðìû? Î, àéàã öñòöíäÿ äóðìóøäó, ÿëèíäÿêè êàüûçû îõóéóðäó, ãóëàã àñûðäû, úàâàá âåðèðäè, ùÿòòà þçö äÿ ñîðóøóðäó, àíúàã áóíëàðû ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã åäèðäè. Áó àíäàí îíóí áöòöí âàðëûüû þçöíö ìöùàôèçÿ åòìÿê ñåâèíúè èëÿ, îíó òÿçéèã åäÿí òÿùëöêÿäÿí õèëàñ îëìàã ùèññè èëÿ äîëó èäè: áóðàäà äàùà íÿ õÿéàë, íÿ òÿùëèë, íÿ ýÿëÿúÿéÿ àèä äöøöíúÿ, íÿ øöáùÿ, íÿ äÿ ñóàë âàðäû. Áó, áèëàâàñèòÿ îíóí äàõèëèíäÿ äîüàí ñåâèíúëÿ, õàëèñ ùåéâàíè ñåâèíú104
ëÿ äîëó áèð àí èäè. Ëàêèí åëÿ áó àíäàí äÿôòÿðõàíàäà åëÿ áèë ãèéàìÿò ãîïäó. Çàáèò ùÿëÿ äÿ Ðàñêîëíèêîâóí ýþñòÿðäèéè ùþðìÿòñèçëèêäÿí þçöíÿ ýÿëìÿìèøäè, î, ùÿëÿ äÿ ùèðñèíäÿí àëûøûá éàíûðäû; ýþðöíöð, î, þç òÿêÿááöðöíö áàøãàëàðûíûí íÿçÿðèíäÿ ãàëäûðìàã ö÷öí éàçûã “áÿçÿêëè ãàäûíûí” öñòöíÿ èëäûðûìëàð éàüäûðìàüà áàøëàäû; çàáèò è÷ÿðè ýèðÿíäÿí áÿðè î ãàäûí àõìàãúàñûíà áèð òÿáÿññöìëÿ îíà áàõûðäû. Éàñëû ãàäûí ÷ûõûá ýåòìèøäè. Áèðäÿí çàáèò ñÿñè éåòäèêúÿ ÷ûüûðàðàã äåäè: – Àé ôèëàí-ôèëàí øöäÿ, àé ñÿíè áåëÿ-áåëÿ îëàñàí, êå÷ÿí ýåúÿ ñÿíèí åâèíäÿ íÿ îëìóøäó? Ùÿ? Éåíÿ áèàáûð÷ûëûã, éåíÿ ãàëìàãàë, – áöòöí êö÷ÿíè áàøûíà ýþòöðìöñÿí! Éåíÿ äàâà, éåíÿ ñÿðõîøëóã! Äàìà äöøìÿê èñòÿéèðñÿí? Àõû ìÿí ñÿíÿ äåäèì, àõû ìÿí ñÿíÿ îí äÿôÿ õÿáÿðäàðëûã åëÿäèì, äåäèì êè, îí áèðèíúè äÿôÿíè äàùà áàüûøëàìàéàúàüàì. Àììà ñÿí éåíÿ äÿ åëÿéèðñÿí, àé ôèëàí-ôèëàí øöäÿ, àé ñÿíè áåëÿ-áåëÿ îëàñàí! Êàüûç Ðàñêîëíèêîâóí ÿëèíäÿí éåðÿ äöøäö: î, ùå÷ áèð øåé áàøà äöøìÿäÿí áó úöð áèàáûð åäèëÿí áÿçÿêëè ãàäûíà áàõûðäû. Ëàêèí ÷îõ êå÷ìÿäè êè, ìÿñÿëÿíèí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó áàøà äöøäö, åëÿ î ñààò äà áó ùàäèñÿ, ùÿòòà îíóí õîøóíà ýÿëäè. Î, ìÿìíóíèééÿòëÿ ãóëàã àñûðäû, ùÿòòà ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëìÿê èñòÿéèðäè... Îíóí áöòöí ÿñÿáëÿðè ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìèøäè. Êàðýöçàð: – Èëéà Ïåòðîâè÷! – äåéÿðÿê ñþçÿ áàøëàäû, ëàêèí äàéàíûá ýþçëÿìÿëè îëäó. Î, þç òÿúðöáÿñèíäÿí áèëèðäè êè, çàáèò ùèðñëÿíÿíäÿ îíóí ÿëëÿðèíäÿí òóòìàéûíúà ñàêèòëÿøäèðìÿê îëìàç. Áÿçÿêëè ãàäûí èñÿ ÿââÿë áó íÿðèëòèäÿí, ýóðóëòóäàí òèð-òèð ÿñäè; àíúàã áèð øåé ãÿðèáÿäèð: çàáèò äàùà ÷îõ âÿ äàùà ïèñ-ïèñ ñþéäöêúÿ – áó ãîðõóíú àäàìà áàõàí ãàäûí öçäÿí äàùà àðòûã íÿçàêÿòëè, îíóí òÿáÿññöìö äàùà àðòûã úàçèáÿäàð îëóðäó. Î, þç éåðèíäÿ õûðäà àääûìëàðëà òåç-òåç ùÿðÿêÿò åäÿðÿê àðà âåðìÿäÿí ðåâåðàíñ åäèð, îíà äà äàíûøìàã ö÷öí íÿ âàõò èúàçÿ âåðèëÿúÿéèíè ñÿáèðñèçëèêëÿ ýþçëÿéèðäè; íÿùàéÿò î äà äàíûøäû. – Úÿíàá êàïèòàí, ìÿíèì åâäÿ ùå÷ áèð ùàé-êöé, ùå÷ áèð äàâà-äàëàø îëìàäû, – äåéÿðÿê, áèðäÿí ÷îõ áÿðê ùèññ îëóíàí àëìàí àêñåíòèëÿ, ðóñ ñþçëÿðèíè âÿ úöìëÿëÿðèíè ïîçóã áèð ùàëäà èôàäÿ åäÿ-åäÿ, ëàêèí ÷îõ äèðèäèðè äàíûøìàüà áàøëàäû; ñþçëÿðè î åëÿ áèë êè, èïÿ äöçìöøäö – ùå÷ áèð, ùå÷ áèð øêàíäàë îëìàäû; î ñÿðõîø ýÿëäè, úÿíàá êàïèòàí, ìÿí ùàìûñûíû äåéÿúÿê, ìÿíèì òàãñûðûì éîõ... úÿíàá êàïèòàí, ìÿíèì åâèì íÿúèá åâ, øóëóã-ìóëóã éîõ, ìÿí þçöì ùå÷ âàõò øêàíäàë èñòÿìÿäè. Î, ëàï ñÿðõîø ýÿëäè, ñîíðà ö÷ øöøÿ äÿ èñòÿäè, ñîíðà äà àéàãëàðûí ãàëäûðäû, àéàãëàðû èëÿ 105
ôîðòåïèéàí ÷àëäû, áó ùå÷ íÿúèá áèð åâÿ éàðàøàí éîõ, î ãàíñ3 ôîðòåïèéàíû ñûíäûðäû, ùå÷ áèð, ùå÷ áèð ÿäÿá-ÿðêàí éîõ, ìÿí äÿ áóíó äåäèì. Àììà î, øöøÿíè ýþòöðäö, áàøëàäû ùàìûíûí äàëûíäàí øöøÿ èëÿ èòÿëÿìÿéÿ. Ìÿí äÿ ýåäèá òåç äàëàíäàðû ÷àüûðäû, Êàðë ýÿëäè, î Êàðëûí ýþçöíäÿí áèð øèëëÿ âóðäó, Ýåíðèéåòè äÿ ýþçöíäÿí âóðäó, ìÿíèì äÿ öçöìÿ áåø øèëëÿ âóðäó. Úÿíàá êàïèòàí, íÿúèá áèð åâäÿ áó ùå÷ éàõøû äåéèë, ìÿí äÿ ÷ûüûðäû. Î, êàíàëà áàõàí ïÿíúÿðÿíè à÷äû, áàøëàäû áàëàúà äîíóç êèìè ïÿíúÿðÿäÿí ÷ûüûðìàüà; áó áèàáûð÷ûëûãäûð. Ùå÷ ïÿíúÿðÿäÿí äÿ áàëàúà äîíóç êèìè êö÷ÿéÿ ÷ûüûðìàã îëàð? Ôóé-ôóé-ôóé! Êàðë äà äàëäàí îíóí ôðàêûíäàí òóòóá äàðòäû, áó çàìàí äöçäöð, úÿíàá êàïèòàí, çåéí ðîê-ó4 úûðûëäû. Îíäà î ÷ûüûðäû, îíà îí áåø ìàíàò ìàíí ìóñ5úÿðèìÿ âåðèì. Ìÿí þçöì, úÿíàá êàïèòàí, îíà áåø ìàíàò çåéíðàê âåðäè. Úÿíàá êàïèòàí, áó íàíÿúèá ãîíàã éàìàí ãàëìàãàë ñàëäû! Äåäè êè, ñèçÿ áþéöê ñàòèð ùåäðöê6 îëàúàã, ìÿí ñèçè áöòöí ãÿçåòëÿðäÿ éàçà áèëÿð. – Äåìÿëè, éàçàíëàðäàíäûð? – Áÿëè, úÿíàá êàïèòàí, ýþðöí î íåúÿ íàíÿúèá ãîíàãäûð êè, úÿíàá êàïèòàí, – ýÿëèá íÿúèá áèð åâäÿ... – Éàõøû-éàõøû! Áÿñäèð! Ìÿí ñÿíÿ äåìèøÿì, äåìèøÿì, ìÿí àõû ñÿíÿ äåìèøÿì... Êàðýöçàð éåíÿ äÿ úèääè áèð ùàëäà äåäè: – Èëéà Ïåòðîâè÷! Çàáèò òåç îíà áàõäû: êàðýöçàð áàøû èëÿ îíà éöíýöëúÿ áèð èøàðÿ åòäè. Çàáèò: – Áàõ áåëÿ ùà, ùþðìÿòëè Ëàâèçà Èâàíîâíà, – äåéÿðÿê ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Ìÿíèì ñÿíÿ àõûðûíúû ñþçöìäöð, àõûðûíúû äÿôÿ ñÿíÿ äåéèðÿì. Ñÿíèí î íÿúèá åâèíäÿ éåíÿ äÿ ëàï áèðúÿ äÿôÿ äÿ ãàëìàãàë îëñà, ìÿí ñÿíèí þçöíö, íåúÿ î éöêñÿê öñëóáäà äåéèðëÿð, ñóãóíäåðÿ ñàëàúàüàì. Åøèòäèíìè? Äåìÿëè, ÿäÿáèééàò÷û, éàçû÷û “íÿúèá åâäÿ” äàë ÿòÿéèíèí úûðûëìàñûíà áåø ìàíàò àëìûøäûð? Áàõ, áó äà éàçû÷ûëàð! – äåéèá íèôðÿò âÿ ùèääÿòëÿ Ðàñêîëíèêîâà ñàðû áàõäû. – Èêè ýöí ãàáàã àøõàíàäà äà áåëÿ áèð ÿùâàëàò îëóá: õþðÿê éåéèá, àììà ïóëóíó âåðìÿê èñòÿìÿéèá, äåéèá êè, “ìÿí ñèçè áóíóí öñòöíäÿ ñàòèðàéà éàçàðàì!” Ïàðàõîääà äà áèð áàøãàñû, ________ 3
Áöòöí (àëì.) Îíóí ñöðòóêó (àëì.). 5 Ýÿðÿê (àëì.). 6 Ñàòèðèê ìÿãàëÿ ìÿíàñûíäàäûð (àëì.). 4
106
êå÷ÿí ùÿôòÿ, ñòàòñêè ñîâåòíèêèí ùþðìÿòëè àèëÿñèíÿ – àðâàäûíà âÿ ãûçûíà ïèñ-ïèñ ñþçëÿð äåéèá. Áó éàõûíäà ãÿííàäû äöêàíûíäàí áèðèíè èòÿëÿéèá ãîâóáëàð. Áóäóð, áàõ, éàçû÷ûëàð, ÿäÿáèééàò÷ûëàð, òÿëÿáÿëÿð, úàð÷ûëàð áåëÿäèðëÿð!.. Òôó!.. Ñÿí ÷ûõ ýåò! Ìÿí þçöì ñÿíÿ áàø ÷ÿêÿúÿéÿì... áàõ îíäà äàùà þçöí áèë! Åøèòäèíìè? Ëóèçà Èâàíîâíà òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ íÿçàêÿò ýþñòÿðÿðÿê ùÿð òÿðÿôÿ ðåâåðàíñ åòìÿéÿ áàøëàäû: ðåâåðàíñ åäÿ-åäÿ ãàïûéà ãÿäÿð äàë-äàëû ýåòäè; äàë-äàëû ýåäÿ-ýåäÿ ýþðêÿìëè áèð çàáèòèí ãóúàüûíà ÷ûõäû; îíóí à÷ûã, òÿðàâÿòëè öçö, ÷îõ ýþçÿë, äîëüóí, ñàðûøûí áàêåíëÿðè âàðäû. Î, ìÿùÿëëÿ íÿçàðÿò÷èñè Íèêîäèì Ôîìè÷ èäè. Ëóèçà Èâàíîâíà òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ, àç ãàëà ëàï äþøÿìÿéÿ äÿéÿ-äÿéÿ ðåâåðàíñ åòäè, õûðäà àääûìëàðëà òåç-òåç éåðèéÿðÿê, àòûëà-àòûëà ýöëëÿ êèìè äÿôòÿðõàíàäàí ÷ûõäû. Íèêîäèì Ôîìè÷ íÿçàêÿòëÿ âÿ äîñòúàñûíà Èëéà Ïåòðîâè÷ÿ äåäè: – Éåíÿ äÿ ùàé-êöé, ãèéàìÿò, éåíÿ äÿ òóôàí, ãàñûðüà? Éåíÿ äÿ ùÿéÿúàíëàíäûíûç, éåíÿ äÿ ùèðñëÿíäèíèç? Ùÿëÿ ëàï ïèëëÿêÿíäÿí åøèòäèì! Èëéà Ïåòðîâè÷ ÿëèíäÿ êàüûç áàøãà áèð ñòîëà êå÷ÿ-êå÷ÿ íÿúèáëèê èôàäÿ îëóíàí áèð åòèíàñûçëûãëà äåäè: – ßøè, áåëÿ øåé îëàð! – Î, éåðèäèêúÿ äÿ ÷èéèíëÿðèíè ãÿøÿíý áèð øÿêèëäÿ ÷ÿêèðäè: àääûìûíû ùàðà àòñà – ÷èéíèíè äÿ îðà âåðèðäè. – Áóäóð, çÿùìÿò ÷ÿêèí, áàõûí: áó úÿíàá éàçû÷û, éÿíè òÿëÿáÿ, éÿíè ñàáèã òÿëÿáÿ, áîðúóíó þäÿìèð, âåêñåëëÿð âåðèá, îòàãäàí ÷ûõìûð, ùÿìèøÿ îíäàí øèêàéÿò ýÿëèð, àììà ùÿëÿ áèð èääèà äà ñàòûð êè, íèéÿ ìÿí îíóí éàíûíäà ïàïèðîñ ÷ÿêèðÿì! Þçö àë-ë-÷àãëûã åäèð; áóäóð çÿùìÿò ÷ÿêèí, áèð áóíà áàõûí, ýþðöí áèð íÿ ýþçÿë ýåéèìäÿ, íÿ öñò-áàøäàäûð! – Äîñòóì, êàñûáëûã àéûá äåéèë! Éàõøû äà, íÿ îëñóí êè? Ìÿëóì øåéäèð êè, áàðûòñàí, èíúèêëèéÿ äþçÿ áèëìÿìèñÿí. Íèêîäèì Ôîìè÷ íÿçàêÿòëÿ Ðàñêîëíèêîâà äåäè: – Ýþðöíöð, ñèç þçöíöç îíäàí íÿäÿíñÿ èíúèìèñèíèç, ñîíðà äà þçöíöçö ñàõëàéà áèëìÿìèñèíèç, àíúàã áóíó íàùàã åëÿìèñèíèç: ñèçÿ äåéèì êè, áó ÷î-õ è í-íÿ-úèá àäàìäûð, àììà áàðûòäûð, áàðûò! Ùèðñëÿíäèìè, àëûøûá éàíäûìû – ãóðòàðäû! Ùàìûñû þòöá êå÷äè! Ýþðÿúÿêñÿí êè, éåðèíäÿ ãûçûë êèìè áèð öðÿê ãàëäû! Ïîëêäà äà îíà: “áàðûò ïîðó÷èê!” äåéÿðäèëÿð... Èëéà Ïåòðîâè÷ áÿðêäÿí äåäè: – Þçö äÿ íåúÿ ï-ïîëê èäè! – Áåëÿ õîø ñþçëÿðèí äåéèëìÿñèíäÿí î ÷îõ ðàçû ãàëäû, àíúàã éåíÿ äÿ þç ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ äàâàì åäèðäè. Ðàñêîëíèêîâ áèðäÿí îíëàðûí ùàìûñûíà ñîí äÿðÿúÿ õîø ýÿëÿí áèð øåé äåìÿê èñòÿäè. 107
Áèðäÿí î, Íèêîäèì Ôîðìè÷ÿ ñàðû äþíÿðÿê ÷îõ ñÿðáÿñò áèð ùàëäà äåäè: – Èëòèôàò áóéóðóí, êàïèòàí, áèð ìÿíèì âÿçèééÿòèìè íÿçÿðÿ àëûí... ßýÿð ìÿí þç òÿðÿôèìäÿí áèð åòèíàñûçëûã ýþñòÿðìèøÿìñÿ äÿ – ùÿòòà îíäàí öçð èñòÿìÿéÿ äÿ ùàçûðàì! Ìÿí êàñûá, õÿñòÿ áèð òÿëÿáÿéÿì, áó êàñûáëûã ìÿíè úàíà ýÿòèðìèøäèð (î åëÿ áåëÿ äÿ äåäè: “úàíà ýÿòèðìèøäèð”). Ìÿí ÿââÿëëÿð òÿëÿáÿ îëìóøàì, èíäè äàùà îíà ýþðÿ îõóìóðàì êè, þçöìö äîëàíäûðà áèëìèðÿì, àíúàã ìÿí ïóë àëàúàüàì... Ìÿíèì Í ãóáåðíèéàñûíäà àíàì âÿ áàúûì âàð... Ìÿíÿ ïóë ýþíäÿðÿúÿêëÿð, ìÿí äÿ áîðúóìó âåðÿúÿéÿì. Ìÿíçèë ñàùèáÿñè ðÿùìäèë àðâàääûð, àíúàã ìÿíèì äàùà äÿðñ äåìÿìÿéèìäÿí, äþðä àéäûð êè, ìÿíçèë êèðàéÿñè âåðìÿìÿéèìäÿí åëÿ àúûãëàíûá êè, äàùà ìÿíÿ ùå÷ éåìÿê äÿ ýþíäÿðìèð... Ìÿí ùå÷ ãàíà áèëìèðÿì êè, áó íÿ âåêñåëäèð. Èíäè î ìÿíäÿí áó èëòèçàìíàìÿ öçðÿ ïóë èñòÿéèð! Ìÿí îíà àõû íÿ âåðèì, áèð þçöíöç ôèêèðëÿøèí! Êàðýöçàð éåíÿ äåäè: – Áó àõû áèçèì èøèìèç äåéèë... Ðàñêîëíèêîâ êàðýöçàðà äåéèë, éåíÿ äÿ Íèêîäèì Ôîìè÷ÿ ìöðàúèÿò åäÿðÿê ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Èúàçÿ âåðèí, èúàúÿ âåðèí, ìÿí ñèçèíëÿ òàìàìèëÿ ðàçûéàì. Î åéíè çàìàíäà âàð ãöââÿñè èëÿ ÷àëûøûðäû êè, äàíûøàíäà Èëéà Ïåòðîâè÷ÿ äÿ ìöðàúèÿò åòñèí, ëàêèí Èëéà Ïåòðîâè÷ þçöíö èíàäëà åëÿ ýþñòÿðäè êè, ýóéà áàøû êàüûçëàðà ãàðûøûãäûð. Ðàñêîëíèêîâà ÿùÿìèééÿò âåðìèðäè, áóíóíëà äà îíà ãàðøû îëàí íèôðÿòèíè áèëäèðèðäè. – Èúàçÿ âåðèí, ìÿí äÿ þç òÿðÿôèìäÿí áèð ìÿñÿëÿíè èçàù åäèì: ìÿí îíóí ìÿíèçèëèíäÿ ö÷ èëÿ éàõûíäûð êè, éàøàéûðàì, þçö äÿ ëàï ÿéàëÿòäÿí ýÿëÿíäÿí áÿðè; ÿââÿëëÿð... ÿââÿëëÿð... àõû ìÿí áèð øåéè íèéÿ åòèðàô åòìÿéèì êè... ëàï ÿââÿëäÿí ìÿí îíà âÿä åëÿìèøäèì êè, ãûçûíû àëàúàüàì, ñþçëÿ âÿä åëÿìèøäèì, ëàï ñÿðáÿñò ùàëäà... Î ãûç... ìÿí îíó ñåâìÿñÿì äÿ, ùÿð ùàëäà î ìÿíèì õîøóìà ýÿëèðäè... õöëàñÿ, úàâàíëûãäû, éÿíè ìÿí îíó äåìÿê èñòÿéèðÿì êè, ìÿíçèë ñàùèáÿñè îíäà ìÿíÿ ÷îõëó áîðú ïóë âåðèðäè, ãèñìÿí äÿ ìÿí åëÿ áèð ùÿéàò êå÷èðèðäèì êè...ìÿí ÷îõ àüûëñûç èäèì... Èëéà Ïåòðîâè÷ êîáóä áèð ùàëäà âÿ ãàëèáèééÿòëÿ îíóí ñþçöí êÿñäè: – Ùþðìÿòëè úÿíàá, ñèçäÿí ùå÷ äÿ áåëÿ øåéëÿð òÿëÿá îëóíìóð, áóíà ùå÷ âàõòûìûç äà éîõäóð! – Ðàñêîëíèêîâ äàíûøìàãäà áèðäÿí ÷îõ ÷ÿòèíëèê ÷ÿêäè, áóíóíëà áåëÿ î ãûçüûí áèð ùàëäà ñþçöíÿ äàâàì åäÿðÿê äåäè: – Èúàçÿ âåðèí, èúàçÿ âåðèí, ìÿí ñþçöìöí ùå÷ îëìàñà áèð ùèññÿñèíè äåéèá ãóðòàðûì... äåéèì, èø íåúÿ îëóá... Ùÿð÷ÿíä ìÿí ñèçèíëÿ ðàçûéàì 108
êè, áóíó äàíûøìàã àðòûãäûð... ëàêèí áèð èë áóíäàí ÿââÿë ùÿìèí ãûç éàòàëàãäàí þëäö, àììà ìÿí éåíÿ äÿ ÿââÿëêè êèìè êèðàéÿíèøèíëèêäÿ ãàëäûì; ìÿíçèë ñàùèáÿñè èíäèêè ìÿíçèëÿ êþ÷ÿí êèìè ìÿíÿ äåäè... þçö äÿ äîñòúàñûíà äåäè êè... ìÿí ñèçÿ òàìàìèëÿ àðõàéûíàì, âÿññàëàì... àíúàã ñèç ìÿíÿ áó éöç èéèðìè ìàíàòëûã èëòèçàìíàìÿíè âåðìÿê èñòÿéèðñèíèçìè, ñèçèí ìÿíÿ îëàí áîðúóíóçó ùåñàáëàìûøàì, úÿìè÷è áó ãÿäÿðäèð... Èúàçÿ âåðèí: î ìÿíÿ äåäè êè, ñèç áó èëòèçàìíàìÿíè ìÿíÿ âåðÿí êèìè ìÿí éåíÿ äÿ ñèçÿ èñòÿäèéèíèç ãÿäÿð áîðú ïóë âåðÿúÿéÿì, ìÿí äÿ ùå÷ âàõò, ùå÷ âàõò, òà ñèç þçöíöç áó ïóëó âåðÿíÿ êèìè, áó èëòèçàìíàìÿäÿí èñòèôàäÿ åòìÿéÿúÿéÿì, – áó îíóí þç ñþçöäöð... Àììà èíäè áèð ùàëäà êè, äÿðñ äÿ ÿëèìäÿí ÷ûõûá, éåìÿéÿ äÿ áèð øåéèì éîõäóð, – î ýþòöðöá áó èëòèçàìíàìÿ öçðÿ ïóëó ìÿíäÿí òÿëÿá åäèð. Èíäè ìÿí íÿ åäÿ áèëÿðÿì? Èëéà Ïåòðîâè÷ ùÿéàñûçúàñûíà äåäè: – Ùþðìÿòëè úÿíàá, ñèçèí ãÿëáÿ òîõóíàí áó ìöôÿññÿë ìÿëóìàòûíûçûí áèçÿ äÿõëè éîõäóð; ñèç ýÿðÿê èíäè áó ìÿñÿëÿ ùàããûíäà þç äèëèíèçäÿí èëòèçìíàìÿ âåðÿñèíèç; î êè, ãàëäû ñèçèí çÿùìÿò ÷ÿêèá ãûç ñåâìÿéèíèç âÿ áöòöí áó ôàúèÿëè ÿùâàëàòëàð – áóíëàðûí áèçÿ ùå÷ äÿõëè éîõäóð. Íèêîäèì Ôîìè÷ ñòîë äàëûíäà îòóðàðàã: – Ñÿí ëàï... èíñàôñûçëûã åëÿéèðñÿí... – äåéÿðÿê ìûçûëäàíäû âÿ êàüûç èìçàëàìàüà áàøëàäû. Èëéà Ïåòðîâè÷èí áó ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿí î, åëÿ áèë õÿúàëÿò ÷ÿêèðäè. Êàðýöçàð Ðàñêîëíèêîâà äåäè: – Éàçûí äà! Ðàñêîëíèêîâ ÷îõ êîáóä ùàëäà ñîðóøäó: – Íÿ éàçûì? – Ìÿí ñèçÿ äåéÿðÿì. Ðàñêîëíèêîâà åëÿ ýÿëäè êè, êàðýöçàð îíóí åòèðàôûíäàí ñîíðà îíà ãàðøû äàùà åòèíàñûç îëäó âÿ îíà äàùà ùÿðàðÿòëÿ áàõìàüà áàøëàäû; ëàêèí ãÿðèáÿäèð: èíäè áàøãàëàðûíûí îíóí ùàããûíäà íÿ ôèêèðäÿ îëäóüóíóí áèðäÿí Ðàñêîëíèêîâ ö÷öí ãÿòèééÿí ôÿðãè îëìàäû, áó äÿéèøèêëèê äÿ áèð àíäà, áèð äÿãèãÿäÿ áàø âåðäè. ßýÿð î, áèð àç äöøöíìÿê èñòÿñÿéäè, îíäà, ÿëáÿòòÿ, áóðàäàêû àäàìëàðëà èíäèúÿ áó úöð äàíûøìàñûíà, ùÿòòà þç ùèññëÿðèíè, îíëàð ùå÷ èñòÿìÿäèéè ùàëäà, à÷ûá äåìÿñèíÿ òÿÿúúöá åäÿðäè. Àõû, áó ùèññëÿð ùàðàäàí ýÿëäè? ßýÿð èíäè áèðäÿí îòàã ìÿùÿëëÿ ïîëèñ èø÷èëÿðèëÿ äåéèë, îíóí ÿí éàõøû äîñòëàðû èëÿ äîëñàéäû, – î áÿëêÿ îíäà äà áèð êÿëìÿ áÿøÿðè ñþç òàïûá îíëàðà ñþéëÿéÿ áèëìÿçäè, ÷öíêè îíóí ãÿëáè ùÿìèøÿ òÿê ãàëìàüûí, áàøãàëàðûíäàí óçàã îëìàüûí êÿäÿðëè èçòèðàáûíû øöóðëó îëàðàã 109
ùèññ åòäè. Îíóí ãÿëáèíè áèðäÿí-áèðÿ áåëÿ àëò-öñò åäÿí íÿ Èëéà Ïåòðîâè÷èí ãàðøûñûíäà ãÿëáèíè à÷ûá-òþêìÿéèí àë÷àãëûüû, íÿ äÿ ïîðó÷èêèí îíóí öçÿðèíäÿ äóéäóüó ãàëèáèééÿòèí àë÷àãëûüû äåéèëäè. Èíäè îíóí þç àë÷àãëûüûíûí, áöòöí áó òÿêÿááöðëÿðèí, ïîðó÷èêëÿðèí àëìàí ãàäûíëàðûíûí, òÿëÿá îëóíàí áîðúëàðûí äÿôòÿðõàíàëàðûí âÿ ñàèðÿíèí îíà íÿ äÿõëè âàðäû! Ùÿòòà áó àíäà îíó éàíäûðìàüà ìÿùêóì åòñÿéäèëÿð äÿ, î ùå÷ ãûìûëäàíìàçäû, ùÿòòà ìÿùêÿìÿ ãÿðàðûíû äà äèããÿòëÿ äèíëÿìÿçäè. Èíäè îíóí ãÿëáèíäÿ áó âàõòà ãÿäÿð áèëìÿäèéè, äóéìàäûüû áèð äÿéèøèêëèê áàø âåðèðäè, áó éåíè âÿ ãÿôèëäÿí îëàí áèð äÿéèøèêëèêäè. Î, íÿèíêè àíëàéûð, áöòöí âàðëûüû èëÿ àéäûíúà ùèññ åäèðäè êè, äàùà áàéàãêû êèìè ùèññëÿðèíè à÷ûá òþêÿí äåéèë, ùÿòòà ùå÷ áèð øåé ö÷öí áó ìÿùÿëëÿ ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà, áó àäàìëàðà ìöðàúèÿò åäÿ áèëìÿç; áó àäàìëàð ìÿùÿëëÿ ïîëèñ çàáèòëÿðè äåéèë, ëàï îíóí äîüìà ãàðäàøëàðû âÿ áàúûëàðû îëñà äà, ùÿéàòûíûí ùå÷ áèð àíûíäà, ùå÷ áèð ìÿñÿëÿ ö÷öí áó àäàìëàðà ãÿòèééÿí ìöðàúèÿò åòìÿê ëàçûì äåéèëäè; îíäà ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð áåëÿ ãÿðèáÿ âÿ äÿùøÿòëè äóéüó îëìàìûøäû. Ìÿñÿëÿíèí ÿí ÷îõ ÿçàá âåðÿí úÿùÿòè î èäè êè, áó øåé øöóðäàí, àíëàéûøäàí àðòûã áèð äóéüó èäè âÿ áó äóéüó áó âàõòà ãÿäÿð îíóí ãÿëáèíäÿ äîüàí áöòöí äóéüóëàðäàí äàùà ÿçàáëû èäè. Êàðýöçàð îíà, þç äèëèíäÿí âåðÿúÿéè èëòèçàìíàìÿíè ñþéëÿìÿéÿ Ðàñêîëíèêîâ äà éàçìàüà áàøëàäû: éÿíè áîðúóìó èíäè âåðÿ áèëìÿðÿì, ôèëàí âàõò âåðÿúÿéèìè âÿä åäèðÿì; øÿùÿðäÿí ÷ûõûá ýåòìÿéÿúÿì, ÿìëàêûìû ñàòìàéàúàüàì, áàøãàëàðûíà áàüûøëàìàéàúàüàì âÿ ñàèðÿ. Êàðýöçàð ìàðàãëà Ðàñêîëíèêîâà áàõûá äåäè: – Ñèç ùå÷ éàçà áèëìèðñèíèç, ãÿëÿì ÿëèíèçäÿí äöøöð... Õÿñòÿñèíèç? – Áÿëè, áàøûì ùÿðëÿíèð... äàëûñûíû äåéèí! – Ãóðòàðäû; ãîë ãîéóí. Êàðýöçàð èëòèçàìíàìÿíè ýþòöðöá áàøãàëàðû èëÿ ìÿøüóë îëìàüà áàøëàäû. Ðàñêîëíèêîâ ãÿëÿìè îíà âåðäè; ëàêèí äóðóá ýåòìÿê ÿâÿçèíÿ äèðñÿêëÿðèíè ñòîëóí öñòöíÿ ãîéóá ÿëëÿðèëÿ áàøûíû ñûõäû. Ñàíêè îíóí ÿìýÿéèíÿ ìèñìàð âóðóðäóëàð. Áèðäÿí îíóí àüëûíà ãÿðèáÿ áèð øåé ýÿëäè: åëÿ áó ñààò äóðóá Íèêîäèì Ôîìè÷èí éàíûíà ýåòñèí, äöíÿíêè ÿùâàëàòû ìöôÿññÿë ñóðÿòäÿ îíà äàíûøñûí, ñîíðà îíóíëà áÿðàáÿð þç îòàüûíà ýåòñèí, áóúàãäà îëàí øåéëÿðè îíà ýþñòÿðñèí. Áó àðçó î ãÿäÿð ãöââÿòëè èäè êè, î ùÿòòà éåðèíäÿí äÿ ãàëõäû. Áó àíäà ôèêðèíäÿí áåëÿ áèð øåé êå÷äè: – “Áèðúÿ äÿãèãÿ äÿ îëñà áóíó äöøöíìÿéèììè? Éîõ, éàõøûñû áóäóð êè, ùå÷ äöøöíìÿéèì, áàøûìäàí ðÿää åëÿéèì ýåòñèí!”. Ëàêèí áèðäÿí î 110
äàéàíûá äóðäó: Íèêîäèì Ôîìè÷ ãûçüûí-ãûçüûí Èëéà Ïåòðîâè÷ëÿ äàíûøûðäû. Ðàñêîëíèêîâ áó ñþçëÿðè åøèòäè. – Îëà áèëìÿç, èêèñèíè äÿ áóðàõìàã ëàçûìäûð. ßââÿëà áóäóð êè, áöòöí âÿçèééÿò çèääèééÿòëèäèð; áèð þçöíö ôèêèðëÿøèí; ÿýÿð áó èøè îíëàð òóòóáñà, – îíäà äàëàíäàðû íèéÿ ÷àüûðûðäûëàð: Þç-þçëÿðèíè ÿëÿ âåðìÿê ö÷öí? Éà áèúëèê ö÷öí? Éîõ áó ëàï ñàðñàãëûã îëàðäû! Èêèíúèñè äÿ, òÿëÿáÿ Ïåòðéàêîâó äàðâàçàäàí è÷ÿðè ýèðÿíýÿ, ëàï äàðâàçàíûí ãàáàüûíäà èêè äàëàíäàð, áèð äÿ ìåøøàí àðâàä ýþðìöøäöð; ö÷ íÿôÿð éîëäàøû èëÿ ýÿëèðìèø, îíëàðëà äà ëàï äàðâàçàíûí ãàáàüûíäà àéðûëìûøäûð, äàëàíäàðëàðäàí äà îíóí îðàäà éàøàéûá-éàøàìàìàñûíû þç éîëäàøëàðûíûí éàíûíäà ñîðóøìóøäóð. Éàõøû áåëÿ áèð íèééÿòëÿ ýåäÿí àäàì îíóí îðàäà éàøàéûá-éàøàìàäûüûíû ñîðóøàðìû? Î êè, ãàëäû Êîõ – î, ãàðûíûí éàíûíà ýåòìÿìèøäÿí àøàüûäà, ýöìöø øåéëÿð ãàéûðàí óñòàíûí éàíûíäà éàðûì ñààò îòóðìóøäóð, äöç ñÿêêèçÿ îí áåø äÿãèãÿ ãàëìûø äóðóá ãàðûíûí éàíûíà ãàëõìûøäûð. Èíäè áèð ìöëàùèçÿ åäèí... – Èúàçÿ âåðèí, íåúÿ îëóá êè, áó çèääèééÿò ÿìÿëÿ ýÿëèá: þçëÿðè äåéèð êè, ãàïûíû äþéäöê, ãàïû áàüëû èäè: àììà ö÷ äÿãèãÿäÿí ñîíðà, äàëàíäàðëà ýÿëÿíäÿ, áåëÿ ÷ûõûð êè, ãàïû à÷ûã îëìóøäóð? – Ìÿñÿëÿ äÿ åëÿ áóíäàäûð: ãàòèë ìöòëÿã è÷ÿðèäÿ èìèø, ãàïûíû äà áàüëàéûáìûø, ÿýÿð Êîõ ñÿôåùëèê åäèá äàëàíäàðûí äàëûíúà ýåòìÿñÿéäè – ãàòèëè ìöòëÿã îðàäà òóòàðäûëàð! Ãàòèë äÿ åëÿ áó àðàäà ïèëëÿêÿíäÿí äöøìöø, îíëàðûí éàíûíäàí áèðòÿùÿð ÿêèëìèøäèð. Êîõ èêèÿëëè õà÷ âóðóá äåéèð êè: “ßýÿð ìÿí îðàäà ãàëñàéäûì – î ÷ûõûá ìÿíè áàëòà èëÿ þëäöðÿðäè”. Ðóñ ãàéäàñû èëÿ õà÷ âóðóá àíä è÷ìÿê èñòÿéèð ùå-ùå! – Ãàòèëè ùå÷ êÿñ ýþðìÿéèá? Êàðýöçàð éåðèíäÿí äåäè: – Ùàðäàí ýþðìÿê îëàð! Åâ äåéèë êè – Íóùóí ýÿìèñèäèð. Íèêîäèì Ôîìè÷ îäëó-îäëó: – Ìÿñÿëÿ àéäûíäûð, ìÿñÿëÿ àéäûíäûð! – äåéÿ òÿêðàð åòäè. Èëéà Ïåòðîâè÷ èñÿ äåäèéèíäÿ äóðìóøäó: – Õåéð, ìÿñÿëÿ ùå÷ äÿ àéäûí äåéèë! Ðàñêîëíèêîâ øëéàïàñûíû ýþòöðöá ãàïûéà ñàðû ýåòäè, ëàêèí ãàïûéà ÷àòìàäû... Àéûëàíäà ýþðäö êè, ñòóëäà îòóðìóøäóð, ñàü òÿðÿôäÿí îíó êèì èñÿ òóòìóøäóð, ñîë òÿðÿôèíäÿ äÿ, ÿëèíäÿ ñàðû ñòÿêàí áèð àäàì äóðìóøäóð, ñòÿêàí ñàðû ñó èëÿ äîëóäóð, Íèêîäèì Ôîìè÷, îíóí ãàáàüûíäà äóðóá äèããÿòëÿ îíà áàõûð. Ðàñêîëíèêîâ ñòóëäàí ãàëõäû. Íèêîäèì Ôîìè÷ îíäàí ÷îõ ñÿðò ñîðóøäó: 111
– Áó íÿäèð, ñèç õÿñòÿñèíèç? Êàðýöçàð: – Î áàéàã éàçàíäà ãÿëÿìè ýöúëÿ òóòóðäó... – äåéÿðÿê þç éåðèíäÿ îòóðóá éåíÿ äÿ êàüûçëàðà áàõìàüà áàøëàäû. Èëéà Ïåòðîâè÷ äÿ êàüûçëàðà áàõà-áàõà þç éåðèíäÿí ÷ûüûðäû. – Ñèç ÷îõäàí õÿñòÿñèíèç? Ðàñêîëíèêîâ þçöíäÿí ýåäÿíäÿ Èëéà Ïåòðîâè÷ äÿ ýÿëèá îíà áàõìûøäû, ëàêèí î àéûëàíäà äÿðùàë ÷ÿêèëèá ýåòäè. Ðàñêîëíèêîâ ìûçûëäàíäû: – Äöíÿíäÿí áÿðè... – Äöíÿí ùÿéÿòäÿí ÷ûõìûøäûíûç? – ×ûõìûøäûì. – Õÿñòÿ-õÿñòÿ? – Õÿñòÿ-õÿñòÿ. – Ñààò íå÷ÿäÿ? – Àõøàì ñààò ñÿêêèçÿ èøëÿéÿíäÿ. – Èúàçÿíèçëÿ ñîðóøóì: ùàðà ýåòìèøäèíèç? – Êö÷ÿéÿ. – Ãûñà âÿ àéäûíäûð. Ðàñêîëíèêîâ ñÿðò, ãûðûã-ãûðûã úàâàá âåðèðäè; áÿíçè êÿòàí êèìè àüàïïàãäû; ãàðà, øèøêèí ýþçëÿðèíè Èëéà Ïåòðîâè÷èí áàõûøëàðû ãàðøûñûíäà åíäèðìèðäè. Íèêîäèì Ôîìè÷ äåäè: – Î ýöúëÿ àéàã öñòöíäÿ äóðóð, ñÿí äÿ... Èëéà Ïåòðîâè÷ õöñóñè áèð èôàäÿ èëÿ: – Åé-áè éîõäóð! – äåäè. Íèêîäèì Ôîìè÷ èñòÿäè éåíÿ áèð øåé äåñèí, ëàêèí êàðýöçàðà áàõûá ñóñäó: êàðýöçàð äà ÷îõ äèããÿòëÿ îíà áàõûðäû. Ùàìû áèðäÿí ñóñäó. Áó ãÿðèáÿ èäè. Èëéà Ïåòðîâè÷ ñþçöíö ãóðòàðäû: – Éàõøû äà áèç äàùà ñèçè ñàõëàìûðûã. Ðàñêîëíèêîâ äÿôòÿðõàíàäàí ÷ûõäû. Ëàêèí áó çàìàí î éåíÿ è÷ÿðèäÿ ãûçüûí äàíûøûã áàøëàíäûüûíû åøèäÿ áèëäè, ùàìûäàí äà àéäûí Íèêîäèì Ôîìè÷èí ñóàëåäèúè ñÿñè åøèäèëèðäè... Ðàñêîëíèêîâ êö÷ÿäÿ ëàï àéûëäû. “Èíäè ýÿëèá åâè àõòàðàúàãëàð, åâè àõòàðàúàãëàð, áó ñààò àõòàðàúàãëàð! – äåéÿðÿê àääûìëàðûíû éåéèíëÿòäè. – Ãóëäóðëàð! Øöáùÿëÿíèðëÿð!” ßââÿëêè ãîðõó éåíÿ äÿ áàøäàí-àéàüà îíó áöðöäö. 112
ÛÛ “Áÿëêÿ åëÿ åâè àõòàðûáëàð? Áèðäÿí ýåäèá ýþðñÿì îíëàð åâäÿäèð – îíäà?” Áó äà îíóí îòàüû. Íÿ àäàì âàð, íÿ äÿ àõòàðûø; ùå÷ êÿñ ýÿëìÿéèá. Àìàí Àëëàù! Áó øåéëÿðè î äöíÿíäÿí áÿðè áóúàãäà íåúÿ ãîéóá? Òåç áóúàüà úóìóá ÿëèíè äèâàð êàüûçûíûí äàëûíà ñîõäó, øåéëÿðè ÷ûõàðûá úèáëÿðèíÿ äîëäóðäó, úÿìèñè ñÿêêèç øåé èäè: èêè õûðäàúà ãóòó, äþðä êè÷èê ìåøèí ãóòó, êàüûçà áöêöëìöø áèð ãûçûë ñààò çÿíúèðè, ãÿçåòÿ áöêöëìöø áàøãà áèð øåé, – äåéÿñÿí îðäåíäè; õûðäàúà ãóòóëàðäàêû ñûðüà èäè, éà äà ñûðüàéà îõøàð øåéëÿðäè – áóíëàðà éàõøû áàõìàäû... Øåéëÿðè ïàëòîñóíóí úèáëÿðèíÿ âÿ øàëâàð úèáèíÿ åëÿ ãîéäó êè, êÿíàðäàí áàõàíäà áèëèíìÿñèí. Ïóë êèñÿñèíè äÿ è÷èíäÿêè øåéëÿðëÿ áÿðàáÿð ýþòöðäö. Ñîíðà îòàãäàí ÷ûõäû, áó äÿôÿ ãàïûíû ëàï à÷ûã ãîéäó. Î ëàï ÿëäÿí äöøäöéöíö ùèññ åòñÿ äÿ éåéèí-éåéèí ýåäèð, àääûìëàðûíû ìþùêÿì àòûðäû, ëàêèí øöóðó þçöíäÿ èäè. Î, òÿãèá îëóíàúàüûíäàí ãîðõóðäó; ãîðõóðäó êè, éàðûì ñààòäàí, éà îí áåø äÿãèãÿäÿí ñîíðà ÿìð âåðèëñèí, îíó ýöäìÿéÿ áàøëàñûíëàð; áóíà ýþðÿ äÿ, âàõò èêÿí î, ùÿð íåúÿ îëñà, áöòöí úèíàéÿòèí èçèíè èòèðìÿëèäèð. Ùÿëÿëèê íÿ ãÿäÿð êè, ýöúö ãàëìûøäûð, íÿ ãÿäÿð êè, äöøöíÿ áèëèð – èøèí þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿëèäèð... Ëàêèí î ùàðà ýåòñèí? Î ÷îõäàí ãÿò åòìèøäè êè, ùàìûñûíû ãàíîâà àòñûí, ùå÷ áèð èç ãîéìàñûí, áóíóíëà äà ìÿñÿëÿíè áèòèðñèí. Î ùÿëÿ áóíó äöíÿí ýåúÿ, áàéüûíëûã è÷èíäÿ ùÿëë åòìèøäè, éàäûíäàäûð, îíäà áèð íå÷ÿ äÿôÿ äóðóá ýåòìÿê èñòÿìèøäè: “Òåç, òåç ùàìûñûíû àòìàã ëàçûìäûð”. Ëàêèí àòìàã äåìÿ ÷îõ ÷ÿòèíìèø. Î éàðûì ñààòäû, áÿëêÿ äÿ äàùà ÷îõ èäè êè, Éåêàòåðèíà êàíàëûíûí ñàùèëèíäÿ äîëàøûðäû; áèð íå÷ÿ äÿôÿ êàíàëûí ãàéûãëàð éàí àëàí êþðïöëÿðèíÿ áàõäû. Àììà áóðàäà øåéëÿðè êàíàëà àòìàã ùå÷ ìöìêöí äåéèëäè: éà êþðïöëÿðèí ëàï éàíûíäà ñàëëàð îëóðäó, àðâàäëàð äà áó ñàëëàðûí öñòöíäÿ ïàëòàð éóéóðäó, éà äà ãàéûãëàð îíëàðà éàí àëûðäû; ùÿð éåð àäàìëà äîëó èäè; áèð äÿ êè, ñàùèëäÿí, ùÿð òÿðÿôäÿí îíó ýþðÿ áèëÿðäèëÿð: áèð àäàìûí ýÿëèá êþðïöéÿ åíìÿñè, äàéàíûá ñóéà øåé àòìàñû øöáùÿëè ýþðöíÿðäè. Ãóòóëàð äà áàòìàéûá ñóéóí öçöíÿ ãàëõìàçäûìû? ßëáÿòòÿ ãàëõàðäû. Îíñóç äà ðàñò ýÿëÿíäÿ àäàìëàð îíà áàõûðäûëàð, îíà ýþç ãîéóðäóëàð, åëÿ áèë êè, èøëÿðè-ýöúëÿðè áèðúÿ åëÿ îíà áàõìàã èäè: – “Áó íèéÿ áåëÿäèð, éà áÿëêÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð?”. 113
Íÿùàéÿò, îíóí àüëûíà áåëÿ áèð ôèêèð ýÿëäè; éàõøû îëìàçìû êè, Íåâà ñàùèëèíÿ ýåäèì? Îðàäà úàìààò äà àç îëóð, î ãÿäÿð ýþçÿ äÿéìÿç, ùÿð áàðÿäÿ îðà éàõøûäûð, õöñóñèëÿ îíà ýþðÿ éàõøûäûð êè, áóðàëàðäàí óçàãäûð. Î áèð øåéÿ òÿÿúúöá åòäè; íåúÿ îëóá êè, î, éàðûì ñààòäûð áóðàäà, áåëÿ òÿùëöêÿëè áèð éåðäÿ ãîðõó âÿ êÿäÿð è÷èíäÿ äîëàøûð, àììà áó ôèêèð îíóí àüëûíà ýÿëìÿìèøäèð? Ìàäàì êè, áó ìÿñÿëÿ éóõóäà áàéüûíëûã è÷èíäÿ ùÿëë îëóíìóøäóð – áÿñ îíäà íèéÿ áó ìÿíàñûç øåéÿ áîø-áîøóíà éàðûì ñààò âàõò ñÿðô åòäè? Î, ñîí äÿðÿúÿ äàëüûí âÿ óíóòãàí îëóðäó, þçö äÿ áóíó áèëèðäè. Ìöòëÿã òÿëÿñìÿê ëàçûìäû! Â. êö÷ÿñè èëÿ Íåâàéà ñàðû ýåòäè; éîëäà áèðäÿí îíóí àüëûíà áèð ôèêèð äÿ ýÿëäè: “Àõû ìÿí Íåâàéà íèéÿ ýåäèðÿì? Àõû î øåéëÿðè ñóéà íèéÿ àòûì? Éàõøû îëìàçìû êè, ëàï óúãàð áèð éåðÿ ýåäèì, ëàï åëÿ Àäàëàðûí þçöíÿ, îðàäà àäàì îëìàéàí áèð éåðäÿ, ìåøÿäÿ, êîë àëòûíäà áó øåéëÿðèí ùàìûñûíû áàñäûðûì, áó àüàúû äà éàääà ñàõëàéûì!” Î ùèññ åäèðäè êè, áó àíäà ùå÷ áèð øåéè àéäûí âÿ äöçýöí äöøöíìÿê èìêàíûíäà äåéèë, áóíóíëà áåëÿ áó ôèêèð îíà äöçýöí ýþðöíäö. Ëàêèí Àäàëàðà äöøìÿê îíà ãèñìÿò îëìàäû, ÷öíêè áàøãà áèð òÿñàäöô öç âåðäè; Â. êö÷ÿñèíäÿí ìåéäàíà ÷ûõàíäà áèðäÿí ñîë òÿðÿôäÿí áèð ùÿéÿò äàðâàçàñû ýþðäö; ùÿéÿòèí ùÿð òÿðÿôèíäÿ ãàïûñûç-ïÿíúÿðÿñèç ñàë äèâàð âàð èäè. Äàðâàçàäàí è÷ÿðè ýèðÿí êèìè, ñàü òÿðÿôäÿ, äþðäìÿðòÿáÿëè ãîíøó åâèí àüàðäûëìàìûø äèâàðû ùÿéÿòèí ëàï è÷ÿðèñèíÿ ãÿäÿð óçàíûá ýåäèðäè. Ñîë òÿðÿôäÿ äÿ, áó äèâàðà ìöâàçè îëàðàã, òàõòà ùàñàð âàðäû; ùàñàð ëàï äàðâàçàíûí éàíûíäàí áàøëàéàðàã èéèðìè àääûìà ãÿäÿð ùÿéÿòèí è÷ÿðèëÿðèíÿ äîüðó óçàíûð, ñîíðà áèðäÿí ñîëà áóðóëóðäó. Áóðà ùÿð èêè òÿðÿôäÿí ùàñàðëàíìûø, øåé-øöé òþêöëìöø àäàìñûç áèð éåðäè. Ùàñàðûí öñòöíäÿí, ùÿéÿòèí äèá òÿðÿôèíäÿ îëàí áèð äàø àíáàðûí ùèñëÿíìèø, àë÷àã òèíè ýþðöíöðäö, ýþðöíöð, áó òèí åìàëàòõàíàíûí áèð ùèññÿñè èäè. Éÿãèí áóðàäà éà êàðåòà åìàëàõàíàñû, éà äöëýÿðõàíà, éà äà áóíà áÿíçÿð áèð åìàëàòõàíà âàðäû; àç ãàëà ëàï äàðâàçàäàí áàøëàéàðàã, ùÿð éåðäÿ ÷îõëó äàø êþìöð òîçó ãàðàëûðäû. Áèðäÿí Ðàñêîëíèêîâóí àüëûíà áåëÿ áèð øåé ýÿëäè: “Áàõ, áóðà àòûá ýåòñÿì éàõøûäûð!” Ùÿéÿòäÿ ùå÷ êÿñèí îëìàäûüûíû ýþðöá, äàðâàçàäàí ñèâèøÿðÿê è÷ÿðè ýèðäè, åëÿ î ñààò äà, äàðâàçàéà éàõûí áèð éåðäÿ, ùàñàðûí äèáèíäÿ áèð íîâ ýþðöíäö (÷îõëó ôàáðèê âÿ åìàëàòõàíà ôÿùëÿëÿðè, àðàáà÷û âÿ ñ. éàøàéàí åâëÿðäÿ ÷îõ âàõò áåëÿ íîâëàð îëóð); íîâóí öñòöíäÿ ùàñàðà, ùÿìèøÿ áåëÿ ùàëëàðäà îëäóüó êèìè, òÿáàøèðëÿ áó ýöëìÿëè ñþçëÿð éàçûëìûøäû: “Ñäåñ ñòàíîâèà âîç ïðåøåíî”. Äåìÿëè, î, äà éàõøûäûð êè, áóðà ýèðìÿñèíÿ âÿ áóðàäà äóðìàñûíà ùå÷ áèð øöáùÿ îëìàç. Åëÿ áóðàäàúà ùàìûñûíû áèð éåðÿ àòûì ýåäèì!” 114
Áèð äÿ ÿòðàôûíà áàõûá ÿëèíè úèáèíÿ ñàëäû, ëàêèí áèðäÿí áàéûð äèâàðûí ëàï äèáèíäÿ, äàðâàçà èëÿ íîâ àðàñûíäàêû áèð àðøûí éåðäÿ, òÿõìèíÿí ïóä éàðûì àüûðëûüûíäà éîíóëìàìûø èðè áèð äàø ýþðäö; äàø, êö÷ÿ äèâàðûíûí ëàï äèáèíäÿ èäè. Äèâàðûí î áèðè öçöíäÿ êö÷ÿ âÿ êö÷ÿ ñÿêèñè âàð èäè; îðàäàí àäàìëàðûí òåç-òåç ýÿëèá-ýåòäèéè åøèäèëèðäè. Î éåðäÿ äÿ àäàì ùÿìèøÿ ÷îõ îëóð. Äàðâàçà äàëûíäàí äà îíó ùå÷ êÿñ ýþðÿ áèëìÿçäè; ëàêèí áèð àäàì êö÷ÿäÿí ùÿéÿòÿ ýèðñÿéäè îíó ýþðÿ áèëÿðäè, áåëÿ áèð àäàìûí äà ýÿëìÿñè ÷îõ ìöìêöí îëàí áèð øåéäè, áóíà ýþðÿ äÿ òÿëÿñìÿê ëàçûìäû. Ðàñêîëíèêîâ äàøà ñàðû ýåòäè, èêèÿëëè îíóí áàø òÿðÿôèíäÿí áÿðê-áÿðê éàïûøäû, âàð ãöââÿñèíè òîïëàéûá äàøû ÷åâèðäè. Äàøûí àëòûíäà êè÷èê áèð ÷óõóð ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè: åëÿ î ñààò úèáèíäÿ îëàí øåéëÿðè ÷ûõàðûá îðà àòäû. Ïóë êèñÿñè ëàï öñòäÿ ãàëäû; ëàêèí ÷óõóðäà éåíÿ äÿ éåð ãàëìûøäû. Ñîíðà äàøû ÷åâèðèá ÿââÿëêè éåðèíÿ ãîéäó. Àíúàã äàø èíäè áèð àç ùöíäöð êèìè ýþðöíöðäö. Òîðïàüû åøèá, àéàüû èëÿ äàøûí ãûðûãëàðûíà áàñäû. Áàõàíäà ùå÷ áèð øåé ýþðöíìöðäö. Ñîíðà äàðâàçàäàí ÷ûõûá ìåéäàíà ñàðû ýåòäè. Éåíÿ äÿ áèð àíëûüà áþéöê áèð ñåâèíú äóéäó – áàéàã äà äÿôòÿðõàíàäà î áåëÿ áèð ñåâèíú äóéìóøäó. “Úèíàéÿòèí èçëÿðè èòèðèëäè! Êèìèí àüëûíà ýÿëÿð êè, ýÿëèá áó äàøûí àëòûíà áàõñûí? Áó äàø éÿãèí åâ òèêèëÿíäÿí áóðàäà àòûëûá ãàëìûøäûð, ùÿëÿ áèð áó ãÿäÿð ãàëàúàã. Ëàï åëÿ îíóí àëòûíäàêû øåéëÿðè òàïñûíëàð: êèìèí àüëûíà ýÿëÿð êè, áóíó ìÿí åòìèøÿì? Ìÿñÿëÿ áèòäè! Äàùà ìÿíè ÿëÿ âåðÿúÿê áèð äÿëèë éîõäóð!” Ðàñêîëíèêîâ áóíëàðû äöøöíÿðÿê ýöëäö. Î, ÿñÿáè ùàëäà, àñòàäàí õåéëè ýöëäö – áöòöí ìåéäàíû êå÷ÿíÿ ãÿäÿð ýöëäö, – áóíó î ñîíðà õàòûðëàéûðäû. Èêè ýöí áóíäàí ÿââÿë Ê. áóëâàðûíäà î áèð ãûçà ðàñò ýÿëìèøäè, – èíäè áóðà àéàã ãîéàíäà îíóí ýöëöøö áèðäÿí êÿñèëäè. Îíóí áåéíèíÿ áàøãà ôèêèðëÿð äîëäó. Ãûç ýåäÿíäÿí ñîíðà ùÿìèí ñêàìéàäà îòóðóá ôèêðÿ äàëìûøäû, – èíäè îíà åëÿ ýÿëäè êè, áó ñêàìéàíûí ãàáàüûíäàí êå÷ìÿê îíà ñîí äÿðÿúÿ èéðÿíú ýþðöíÿúÿêäè; áèð àááàñû âåðäèéè î áûüëû àäàìà äà ðàñò ýÿëìÿê îíà îëäóãúà àüûð ýþðöíÿúÿêäèð: “Úÿùÿííÿì îëñóí îíó!” Ðàñêîëíèêîâ ÿòðàôûíà áàõà-áàõà ýåäèðäè: î àúûãëû èäè, ôèêðè äàüûíûãäû. Èíäè îíóí áöòöí ôèêðè ÿñàñ áèð ìÿñÿëÿíèí ÿòðàôûíäà ùÿðëÿíèðäè: î þçö äÿ ùèññ åäèðäè êè, áó äîüðóäàí äà áåëÿ áèð ÿñàñ ìÿñÿëÿäèð; èíäè î, áÿëè, èíäè î áó ÿñàñ ìÿñÿëÿ èëÿ òÿê-òÿêèíÿ ãàëìûøäû, – þçö äÿ áó, ùÿìèí áó èêè àéäàí ñîíðà áèðèíúè äÿôÿäèð êè, îëóð. Áèðäÿí î ÷îõ ãÿçÿáëè áèð ùàëäà äöøöíÿðÿê äåäè: “Úÿùÿííÿì îëñóí áóíëàð ùàìûñû! Éàõøû äà, áàøëàíûá, ãîé áàøëàíñûí, î éåíè ùÿéàò äà úÿùÿííÿì îëñóí! Èëàùè, áóíëàð íåúÿ äÿ àõìàã 115
èøëÿðäèð!.. Ýþð áó ýöí ìÿí íÿ ãÿäÿð éàëàí äåìèøÿì, àë÷àãëûã åëÿìèøÿì! Î ìóðäàð àäàìà. Èëéà Ïåòðîâè÷ÿ ýþð áó ýöí – ìÿí íÿ ãÿäÿð àë÷àãúàñûíà éàëòàãëàíäûì, îíà éàðàíìàüà ÷àëûøäûì! ßñëèíÿ ãàëàíäà áó þçö äÿ áîø øåéäèð! Òöïöðöì îíëàðûí ùàìûñûíà, îíëàðà êè, éàëòàãëàíìûøàì, éàðàíìàüà ÷àëûøìûøàì – îíà äà òöïöðöì! Ìÿñÿëÿ áóíäà äåéèë, ãÿòèééÿí áóíäà äåéèë!.. Áèðäÿí î, äàéàíäû: ùå÷ ýþçëÿíèëìÿäÿí, þçö äÿ ñîí äÿðÿúÿ ñàäÿ, éåíè áèð ñóàë îíóí ôèêðèíè áèðäÿí àëò-öñò åòäè, îíó ùåéðÿòÿ ñàëäû: “ßýÿð, äîüðóäàí äà, áöòöí áó èøëÿð àõìàãúàñûíà äåéèë, øöóðëó áèð ùàëäà åäèëìèøäèñÿ, ÿýÿð ñÿíèí äîüðóäàí äà, ìöÿééÿí âÿ ãÿòè áèð ìÿãñÿäèí âàðäûñà, – îíäà íÿ ö÷öí áó âàõòà ãÿäÿð ùå÷ ïóë êèñÿñèíè äÿ à÷ûá áàõìàäûí, áèëìÿäèí êè, î êèñÿäÿ ñÿíèí ÿëèíÿ íÿ êå÷ìèøäèð, íÿäÿí þòðö áó ãÿäÿð ÿçàá ÷ÿêèðñÿí, íèéÿ áåëÿ àë÷àã, ìóðäàð, ðÿçèë áèð èøÿ øöóðëó îëàðàã ÿë àòìûñàí? Ñÿí àõû èíäèúÿ èñòÿéèðäèí êè, îíó, î ïóë êèñÿñèíè ñóéà àòàñàí – áöòöí è÷èíäÿêè øåéëÿðëÿ áèð éåðäÿ... î øåéëÿðëÿ êè, îíëàðû ùÿëÿ ùå÷ ñÿí þçöí äÿ ýþðìÿìèñÿí... Áó àõû íåúÿ îëóð?”. Áÿëè, áó áåëÿäèð, áåëÿäèð! ßñëèíäÿ áóíó î, ÿââÿë äÿ áèëèðäè, áó ùå÷ äÿ îíóí ö÷öí éåíè áèð ìÿñÿëÿ äåéèë, îíäà êè, î ýåúÿ, ùå÷ áèð òÿðÿääöä, ùå÷ áèð åòèðàç îëìàäàí áó ìÿñÿëÿ ùÿëë îëóíìóøäó, – îíäà äà áóíó áèëèðäè, áèëèðäè êè, áó åëÿ áåëÿ äÿ îëàúàã, ýóéà áàøãà úöð îëà áèëìÿç... Áÿëè, î áóíóí ùàìûñûíû áèëèðäè, ùàìûñûíû áàøà äöøöðäö: áó àç ãàëà ëàï äöíÿí ùÿëë îëóíìóøäó – î çàìàí êè, î ñàíäûüûí éàíûíäà îòóðóá, îíóí è÷èíäÿêè ãóòóëàðû ÷ûõàðûðäû... Åëÿ äåéèëìè? Íÿùàéÿò, î òóòãóí áèð ùàëäà áåëÿ áèð ãÿðàðà ýÿëäè: “Áó îíäàíäûð êè, ìÿí áÿðê õÿñòÿéÿì; ìÿí þç-þçöìÿ ÿçàá âÿ èçòèðàá âåðèðÿì, íÿ åòäèéèìè ùå÷ þçöì äÿ áèëìèðÿì... Äöíÿí äÿ, ñûðàüàýöí äÿ, áöòöí áó ìöääÿò è÷ÿðèñèíäÿ þç-þçöìÿ èçòèðàá âåðìèøÿì... Ñàüàëàðàì, îíäà äàùà þç-þçöìÿ èçòèðàá âåðìÿðÿì... Éàõøû, áèðäÿí ùå÷ òàìàì ñàüàëìàäûì? Èëàùè, áó øåéëÿð ìÿíè ëàï òÿíýÿ ýÿòèðèá!.. Î äàéàíìàäàí ýåäèðäè. Î, ÷îõ èñòÿéèðäè êè, ôèêðèíè äàüûòñûí, ëàêèí áèëìèðäè íÿ åòñèí, íÿ êèìè òÿäáèðëÿð ýþðñöí. Ýåò-ýåäÿ àç ãàëà ëàï ùÿð äÿãèãÿ éåíè áèð äóéüó îíó áöðöéöðäö, áó äóéüó îíäàí ÿë ÷ÿêìèðäè: î ðàñò ýÿëäèéè àäàìëàðà, ÿòðàôûíäà îëàí ùÿð øåéÿ ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ íèôðÿò åäèðäè, áó – êèíëÿ, ÿäàâÿòëÿ äîëó, ñóñìàã áèëìÿéÿí áèð íèôðÿò èäè! Ðàñò ýÿëäèéè áöòöí àäàìëàð – îíëàðûí ñèôÿòëÿðè äÿ, éåðèøëÿðè äÿ, ùÿðÿêÿòëÿðè äÿ îíà èéðÿíú ýþðöíöðäö. Îíà ãàëñà áó ñààò î åëÿ áó àäàìëàðäàí áèðèíèí öçöíÿ òöïöðÿðäè, áèðèñè îíóíëà äàíûøñà – òóòóá îíó äèøëÿðäè... 116
Âàñèëåâñê àäàñûíäà, Êè÷èê Íåâà ñàùèëèíÿ ÷ûõàíäà áèðäÿí êþðïöíöí éàíûíäà äàéàíäû: “Áàõ, î áóðàäà, áó åâäÿ éàøàéûð, – äåéÿ äöøöíäö. Áó íÿ îëàí øåéäèð? Éîõñà þçöì Ðàçóìèõèíèí éàíûíà ýÿëìèøÿì? Îíäà íåúÿ îëìóøäóñà... éåíÿ äÿ åëÿ îëóá... Àììà ÷îõ ìàðàãëûäûð: ìÿí þçöì áóðà ýÿëìèøÿì, éà åëÿ éîëëà ýåäèðÿììèø, ýÿëèá áóðà ÷ûõìûøàì? Áóíóí ôÿðãè éîõäóð: ìÿí äåìèøäèì àõû... ö÷ ýöí áóíäàí ÿââÿë... î èøäÿí ñîíðà, îíóí åðòÿñè ýöíö, Ðàçóìèõèíèí éàíûíà ýåäÿúÿéÿì; éàõøû äà, íÿ îëñóí êè, ýåäÿðÿì äÿ! Ýóéà èíäè îíóí éàíûíà ýåäÿ áèëìÿðÿì...” Ðàñêîëíèêîâ áåøèíúè ìÿðòÿáÿéÿ, Ðàçóìèõèíèí éàíûíà ãàëõäû. Î þç åâèíäÿ èäè, êè÷èúèê îòàüûíäà îòóðóá éàçû éàçûðäû; þçö äóðóá ãàïûíû à÷äû. Îíëàð äþðä àé îëàð êè, áèð-áèðèíè ýþðìöðäö. Ðàçóìèõèí úûíäûð õàëàòûíû ýåéèá îòóðìóøäó; úîðàáñûç àéàüûíäà òóôëè âàð èäè; öçöíö íÿ ãûðõäûðìûøäû, íÿ äÿ éóìóøäó, ñà÷ëàðû áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûøäû. Ðàçóìèõèí è÷ÿðè ýèðÿí éîëäàøûíû áàøäàí-àéàüà ñöçÿðÿê ÷ûüûðäû: – Ñÿíÿ íÿ îëóá? – Ñîíðà ñóñóá ôèò âåðäè. Ðàñêîëíèêîâóí ÿéíèíäÿêè úûð-úûíäûðà áàõûá ÿëàâÿ åòäè: – Äîüðóäàíìû ñÿí áåëÿ ïèñ éàøàéûðñàí? Ãàðäàø, ñÿí áåëÿ ãÿøÿíý ýåéèìèíëÿ ëàï áèçèì òÿëÿáÿëÿðè äÿ âóðóá þòìöñÿí! Îòóðñàíà, éÿãèí êè, éîðóëìóñàí! Ðàñêîëíèêîâ þçöíö þç äèâàíûíäàí äà ïèñ îëàí ìöøÿìáÿëè òöðê äèâàíûíà éûõàíäà, Ðàçóìèõèí ýþðäö êè, ýÿëÿí ãîíàã õÿñòÿäèð. – Ñÿí áÿðê õÿñòÿñÿí; áóíó áèëèðñÿíìè? Ðàçóìèõèí îíóí íÿáçèíè éîõëàìàüà áàøëàäû. Ðàñêîëíèêîâ ÿëèíè îíóí ÿëèíäÿí äàðòûá äåäè: – Ëàçûì äåéèë. Ìÿí ýÿëìèøÿì... áèëèðñÿí, íÿ ö÷öí, ìÿí ùå÷ éåðäÿ äÿðñ äåìèðÿì... ìÿí èñòÿéèðäèì êè... ÿñëèíäÿ ìÿíÿ ùå÷ äÿðñ ëàçûì äåéèë... Ðàçóìèõèí îíó äèããÿòëÿ ýþçäÿí êå÷èðäè: – Áèëèðñÿí íÿ âàð? Ñÿí ñàéûãëàéûðñàí! – Éîõ, ñàéûãëàìûðàì. Ðàñêîëíèêîâ äèâàíäàí ãàëõäû. Ðàçóìèõèíèí éàíûíà ýÿëÿíäÿ îíóíëà öç-öçÿ ýÿëÿúÿéèíè î ùå÷ äöøöíìÿìèøäè. Îíóí èíäè áöòöí äöíéàäà, êèì îëóð-îëñóí, ùå÷ êÿñëÿ öç-öçÿ ýÿëìÿéÿ ùàëû éîõ èäè, – î áóíó þç òÿúðöáÿñèíäÿí áèëèðäè, áóíó èíäè î áèð àíäà áàøà äöøäö. Éàìàí ùèðñëÿíäè, þçöíÿ àúûüû òóòäó, àç ãàëäû ëàï àúûüûíäàí áîüóëñóí. Áèðäÿí: – Ñàüëûãëà ãàë! – äåéèá ãàïûéà ñàðû éþíÿëäè. 117
– Àäÿ, áèð äàéàí ýþðÿê! Áèð äàéàí! Ñÿí íÿ ãÿðèáÿ àäàìñàí! Éåíÿ äÿ ÿëèíè îíóí ÿëèíäÿí äàðòûá ÷ûõàðòäû: – Ëàçûì äåéèë! – Áÿñ îíäà íèéÿ ýÿëìèøäèí? Ñàðñàãëàìûñàí íÿäèð? Áóíäàí àõû ìÿí... èíúèéÿ áèëÿðÿì. Ìÿí ñÿíè áóðàõìàéàúàüàì. – Îíäà ãóëàã àñ: ìÿí îíà ýþðÿ ñÿíèí éàíûíà ýÿëìèøäèì êè, ñÿíäÿí áàøãà åëÿ áèð àäàì òàíûìûðàì êè, î ìÿíÿ... áàøëàìàüà... êþìÿê åëÿéÿ áèëñèí... îíà ýþðÿ êè, ñÿí îíëàðûí ùàìûñûíäàí éàõøûñàí, éÿíè àüûëëûñàí, ìÿñÿëÿíè ìöçàêèðÿ åäÿ áèëÿðñÿí... Àììà èíäè ýþðöðÿì êè, ìÿíÿ ùå÷ áèð øåé ëàçûì äåéèë, åøèäèðñÿíìè, ùå÷ áèð øåé... Ùå÷ êÿñèí íÿ êþìÿéè, íÿ äÿ èøòèðàêû... Ìÿí þçöì... òÿê åëÿðÿì... Äè áÿñäèð! Ìÿíè ðàùàò áóðàõûí! – Àé áàúàòÿìèçëÿéÿí, áèð òîõòà ýþðöì! Ñÿí ëàï äÿëè îëìóñàí! Þçöí áèëÿðñÿí, ìÿíÿ íÿ! Àíúàã ìÿí äÿðñ éåðè áèëìèðÿì, áèð äÿ êè, äÿðñ íÿ çèáèë øåéäèð, ùå÷ îëìàñûí! Ùÿððàú áàçàðäà Õåðóâèìîâ äåéèëÿí áèð êèòàáñàòàí âàð, áó åëÿ þç-þçëöéöíäÿ äÿðñ êèìè øåéäèð. Èíäè ìÿí îíó ùå÷ áåø òàúèð äÿðñèíÿ äÿéèøìÿðÿì. Î åëÿ øåéëÿð íÿøð åëÿéèð, åëÿ òÿáèè-åëìè êèòàá÷àëàð áóðàõûð êè, þçö äÿ ùå÷ áèëìèðñÿí íåúÿ ñàòûëûð! Åëÿ áèðúÿ àäëàðû ùÿð íÿéÿ äåñÿí äÿéÿð! Ñÿí ùÿìèøÿ ìÿíèì áàðÿìäÿ äåéÿðäèí êè, ñÿí àõìàãñàí, âàëëàù, ãàðäàø, ìÿíäÿí äÿ àõìàãëàðû âàð! Ìÿí äÿ þçöìö áó èøÿ ñîõìóøàì. Î þçö ùå÷ ùûðíàí-çûðû ãàíìûð, àììà ìÿí, ìÿëóì øåéäèð, îíó ùÿâÿñëÿíäèðèðÿì. Áàõ, áóðàäà èêè âÿðÿãäÿí ÷îõ àëìàíúà éàçû âàð, ìÿíúÿ áó ÷îõ àõìàãúàñûíà áèð ôûðûëäàã÷ûëûãäûð; ñþçöí ãûñàñû, áó éàçûäà áåëÿ áèð ìÿñÿëÿ ãîéóëóá: ãàäûí èíñàíäûð, éà éîõ? ßëáÿòòÿ, áþéöê áèð äÿáäÿáÿ èëÿ èñáàò îëóíóð êè, èíñàíäûð! Õåðóâèìîâ áóíó ãàäûí ìÿñÿëÿñè ö÷öí ùàçûðëàéûð, ìÿí äÿ òÿðúöìÿ åäèðÿì: áó èêè âÿðÿã éàðûì øåéè î óçàäûá àëòû âÿðÿã åëÿéèð; ñîíðà ìÿí éàðûì ñÿùèôÿëèê ýóðóëòóëó áèð àä óéäóðàðàì, ùÿðÿñèíè äÿ éàðûì ìàíàòà èøÿ âåðèðèê. Àëûðëàð äà! Òÿðúöìÿ ö÷öí ìÿíÿ ùÿð âÿðÿãÿ àëòû ìàíàò äöøöð, äåìÿëè áóíóí ùàìûñû ö÷öí ìÿíÿ îí áåø ìàíàò ÷àòàúàã, ãàáàãúàäàí äà àëòû ìàíàò àëìûøàì. Áóíó ãóðòàðàðûã, ñîíðà èðè øåéëÿðäÿí òÿðúöìÿ åòìÿéÿ áàøëàðûã, ñîíðà äà “Úîíôåññèîíå7” óí èêèíúè ùèññÿñèíäÿ éàìàíúà àäàì äàðûõäûðàí áèð äåäè-ãîäó âàð, ãåéä åëÿìèøèê, îíó òÿðúöìÿ åäÿúÿéèê; Õåðóâèìîâà êèì èñÿ äåéèá êè, ýóéà Ðóññî áèð íþâ Ðàäèøøåâäèð. Ìÿëóì øåéäèð êè, ìÿí áåëÿ øåéëÿðÿ åòèðàç åëÿìèðÿì: íÿéèìÿ ëàçûìäûð, úàíëàðû úÿùÿííÿìÿ! Èñòÿéèðñÿí, áó – “Ãàäûí èíñàíäûðìû?”íûí èêèíúè âÿðÿãÿñèíè ýþòöð, òÿðúöìÿ åëÿ. ßýÿð èñòÿéèðñÿíñÿ, åëÿ áó ñààò ýþòöð, êàüûç äà ýþòöð, ___________ 7
Ôðàíñûç éàçû÷ûñû Æàí Æàê Ðóññîíóí ÿñÿðè.
118
ãÿëÿì äÿ: áóíëàð ùàìûñû ïóëñóçäóð, ö÷ ìàíàò äà ïóë ýþòöð, ìÿí áöòöí òÿðúöìÿíèí áèðèíúè âÿ èêèíúè âÿðÿãÿëÿðèíèí ïóëóíó ãàáàãúàäàí àëìûøàì, äåìÿëè, îíäà ñÿíèí ïàéûíà äöç ö÷ ìàíàò äöøöð. Âÿðÿãè ãóðòàðàíäàí ñîíðà ö÷ ìàíàò äà àëàðñàí. Áèð äÿ ýþð íÿ äåéèðÿì: ðèúà åäèðÿì, ñÿí åëÿ ùåñàá åëÿìÿ êè, ìÿí áóíóíëà ñÿíÿ éàõøûëûã åòìÿê èñòÿéèðÿì. ßêñèíÿ, ñÿí è÷ÿðè ýèðÿí êèìè ìÿí ùåñàáà àëäûì êè, ñÿí íÿ úÿùÿòäÿí õåéèð âåðÿ áèëÿðñÿí. ßââÿëà ìÿí îðôîãðàôèéàíû ïèñ áèëìèðÿì, èêèíúèñè äÿ àëìàíúà áÿçÿí éàìàí àõñàéûðàì, áåëÿ êè, ÷îõ øåéè þçöìäÿí óéäóðóðàì, áóíó åëÿìÿêëÿ äÿ àíúàã áèð øåé ìÿíÿ òÿñÿëëè âåðèð: éàçû áóíäàí äàùà äà éàõøûëàøûð. Êèì áèëèð, áÿëêÿ ùå÷ éàõøûëàøìûð, äàùà äà ïèñëÿøèð... Ýþòöðöðñÿí, éà éîõ? Ðàñêîëíèêîâ êèðèìèøúÿ àëìàíúà éàçûëìûø âÿðÿãè, ö÷ ìàíàò äà ïóëó ýþòöðäö, áèðúÿ êÿëìÿ äÿ ñþç äåìÿéèá îòàãäàí ÷ûõäû. Ðàçóìèõèí òÿÿúúöáëÿ îíóí àðäûíúà áàõäû. Ëàêèí Ðàñêîëíèêîâ áèðèíúè êö÷ÿéÿ ÷àòìàìûø áèðäÿí ãàéûòäû, éåíÿ äÿ Ðàçóìèõèíèí éàíûíà ãàëõäû, ùÿì àëìàíúà éàçûëû âÿðÿãè, ùÿì äÿ ö÷ ìàíàòû ñòîëóí öñòöíÿ ãîéäó, éåíÿ äÿ ùå÷ áèð ñþç äåìÿéÿðÿê äöç ãàïûäàí ÷ûõäû. Ðàçóìèõèí þçöíäÿí ÷ûõàðàã áàüûðäû: – Ñÿíèíêè ñÿðñÿìëèê àçàðûäûð, íÿäèð? Áó íÿ îéóíäó ÷ûõàðäûðñàí? Ëàï ìÿíè äÿ ÷àøäûðäûí! Áÿñ îíäà áóðà íèéÿ ýÿëìèñÿí, àé ñÿôåù! Ðàñêîëíèêîâ ïèëëÿêÿíäÿí äöøÿ-äöøÿ ìûçûëäàíäû: – Òÿðúöìÿ... ëàçûì äåéèë... Ðàçóìèõèí éóõàðûäàí ÷ûüûðäû: – Áÿñ àõû ñÿíÿ íÿ ëàçûìäûð? Ðàñêîëíèêîâ äèíìÿç-ñþéëÿìÿç ïèëëÿêÿíè äöøöðäö. – Àäÿ, åé, ùàðàäà éàøàéûðñàí? Ðàñêîëíèêîâ úàâàá âåðìÿäè. – Éàõøû äà, úÿùÿííÿì îë ýåò!.. Áó çàìàí Ðàñêîëíèêîâ êö÷ÿéÿ ÷ûõûðäû. Íèêîëàé êþðïöñöíäÿ îíóí áàøûíà ÷îõ ïèñ áèð ÿùâàëàò ýÿëäè, áóíóí äà íÿòèúÿñèíäÿ î áèð äàùà òàìàì àéûëäû. Áèð êîëéàñêàíûí ñöðöúöñö ö÷ äþðä äÿôÿ ÷ûüûðûá õÿáÿðäàðëûã åòñÿ äÿ, Ðàñêîëíèêîâ àç ãàëà àòëàðûí àéàüû àëòûíà äöøÿúÿêäè, áóíà ýþðÿ äÿ ñöðöúö îíóí êöðÿéèíÿ ìþùêÿìúÿ áèð ãàì÷û èëèøäèðìèøäè. Ãàì÷û çÿðáÿñè Ðàñêîëíèêîâó åëÿ àúûãëàíäûðäû êè, î êþðïöíöí ñöðàùûñûíà òÿðÿô ñû÷ðàéûá äèøëÿðèíè ãÿçÿáëÿ øàããûëäàòäû âÿ áèð-áèðèíÿ ñûõàðàã ãûúûðäàòäû (ìÿëóì äåéèëäè, î íèéÿ êþðïöíöí îðòàñû èëÿ ýåäèðäè, àõû áóðàäàí àäàì äåéèë, àò-àðàáà ýåäèð). Îðàäàêû àäàìëàð ýöëäöëÿð. – Ëàï éåðèíäÿ îëäó! 119
– Ýþðöíöð àâàðàíûí áèðèäèð! – Ìÿëóì øåéäèð, þçöíö êåôëè ýþñòÿðèð, ãÿñäÿí þçöíö êîëéàñêàíûí àëòûíà ñîõóð, ñÿí äÿ ýÿë áóíà úàâàá âåð... – Ïåøÿëÿðèäèð, úÿíàá, ïåøÿëÿðèäèð... Ðàñêîëíèêîâ êþðïö ñöðàùûñûíûí ãàáàüûíäà äóðóá, óçàãëàøìàãäà îëàí êîëéàñêàéà ùÿëÿ äÿ ìÿíàñûç áèð íÿçÿðëÿ, ùÿì äÿ êèíëè-êèíëè áàõûðäû êè, áèðäÿí êèìèíñÿ îíóí ÿëèíÿ ïóë ãîéìàã èñòÿäèéèíè ùèññ åòäè. Ðàñêîëíèêîâ áàõûá ýþðäö êè, îíóí ÿëèíÿ ïóë ãîéàí áàøû þðòöêëö, òóìàú àéàããàáëû, àùûë áèð òàúèð àðâàäûäûð, éàíûíäà äà øëéàïàëû, ÿëè ÷ÿòèðëè áèð ãûç âàðäûð, éÿãèí êè, îíóí ãûçû èäè: “Àòàì, Èñà õàòèðèíÿ àëûí!” Ðàñêîëíèêîâ ïóëó àëäû, îíëàð äà êå÷èá ýåòäè. Áó, áèð àááàñû ïóë èäè. Îíëàð Ðàñêîëíèêîâó ýåéèìèíäÿí âÿ ñèð-ñèôÿòèíäÿí êö÷ÿäÿ ãÿïèê-ãóðóø éûüàí áèð äèëÿí÷è ùåñàá åäÿ áèëÿðäè; âåðèëÿí àááàñûíû î, éÿãèí êè, âóðóëàí ãàì÷ûíûí ñàéÿñèíäÿ àëìûøäû: áó ãàì÷û òàúèð àðâàäû èëÿ ãûçûíûí öðÿéèíè éóìøàëòìûøäû. Ðàñêîëíèêîâ àááàñûíû ÿëèíäÿ ñûõàðàã îí àääûìà ãÿäÿð ýåòäè, ñîíðà öçöíö Íåâàéà, ñàðàé òÿðÿôÿ ÷åâèðäè. Ýþéäÿ áèðúÿ ïàð÷à äà áóëóä éîõ èäè, ñó èñÿ ýþéÿ ÷àëûðäû, – Íåâà ÷îõ àç-àç ùàëëàðäà áó ðÿíýäÿ îëóð. Êèëñÿíèí ãöááÿñè êþðïö öñòöíäÿí, ÷àñîâíàéà èéèðìè àääûì ãàëìûø áèð éåðäÿí áàõàíäà ÷îõ àéäûí ýþðöíöð – î ùå÷ éåðäÿí áåëÿ àéäûí ýþðöíìöð: î ïàð-ïàð ïàðûëäàéûð, òÿìèç ùàâàäà îíóí ùÿòòà ùÿð áèð áÿçÿéè àéäûíúà íÿçÿðÿ ÷àðïûð. Ãàì÷ûíûí àüðûñû ñàêèòëÿøäè, áó çÿðáÿ Ðàñêîëíèêîâóí éàäûíäàí ÷ûõäû. Èíäè ÷îõ äà àéäûí îëìàéàí íàðàùàò áèð ôèêèð îíó õöñóñèëÿ ìÿøüóë åäèðäè. Î äàéàíûá óçàãëàðà äèããÿòëÿ âÿ õåéëè áàõäû; áó éåðÿ î ÷îõ éàõøû áÿëÿääè. Óíèâåðñèòåòÿ ýåäÿíäÿ ÷îõ âàõò äà åâÿ ãàéûäàíäà, àäÿòè öçðÿ, éöç äÿôÿ áó éåðäÿ äàéàíàð, äîüðóäàí äà ÷îõ ýþçÿë îëàí áó ìÿíçÿðÿéÿ äèããÿòëÿ áàõàðäû, áÿëêÿ ùÿð äÿôÿ äÿ àëäûüû áèð òÿÿññöðàòà òÿÿúúöá åäÿðäè: áó – àéäûí îëìàéàí âÿ ùÿëë åäèëìÿéÿí áèð òÿÿññöðàò èäè. Ùÿìèøÿ áó ýþçÿë ìÿíçÿðÿäÿí èçàù åäèëìÿéÿí áèð ñîéóãëóã äóéàðäû; áó äÿáäÿáÿëè ìÿíçÿðÿ îíóí ö÷öí ùÿì ëàë, ùÿì äÿ êàð îëàí áèð ðóù èëÿ äîëó èäè... Àëäûüû áó êÿäÿðëè âÿ ÿñðàðÿíýèç òÿÿññöðàòà î ùÿð äÿôÿ ùåéðÿò åäÿð, îíóí ùÿëëèíè – þçöíÿ àðõàéûí îëìàäûüûíäàí – ñîíðàéà ãîéàðäû. Èíäè èñÿ áó ñóàëëàðû âÿ àíëàøûëìàç øåéëÿðè áèðäÿí, êÿñêèí áèð øÿêèëäÿ õàòûðëàäû, ùÿì äÿ îíà åëÿ ýÿëäè êè, áóíëàðû î òÿñàäöôè îëàðàã õàòûðëàìàìûøäûð. Åëÿ áèðúÿ îíóí, ÿââÿëêè êèìè, ùàìàí áó éåðäÿ äàéàíìàñû îíà ÷îõ ãÿðèáÿ âÿ ÿúàéèá ýþðöíöðäö. Åëÿ áèë î äîüðóäàí äà òÿñÿââöð åäèðäè êè, î èíäè äÿ, ÿââÿëêè êèìè, ùÿìèí øåéëÿð 120
ùàããûíäà äöøöíÿ áèëÿð, éåíÿ äÿ ÿââÿëêè êèìè, ùÿìèí ìþâçóëàð âÿ ìÿíçÿðÿëÿðëÿ ìàðàãëàíà áèëÿð... î øåéëÿðëÿ êè, ëàï áó éàõûíëàðà êèìè îíó ìàðàãëàíäûðûðäû. Áó ùÿòòà àç ãàëäû îíà ëàï ýöëìÿëè ýþðöíñöí; åéíè çàìàíäà áó îíóí ãÿëáèíè ñûõûð, îíà ÿçàá âåðèðäè. Áöòöí áó êå÷ìèø øåéëÿð, êå÷ìèø ôèêèðëÿð, êå÷ìèø ìÿñÿëÿëÿð, êå÷ìèø ìþâçóëàð, êå÷ìèø òÿÿññöðàò, áöòöí áó ìÿíçÿðÿ, ùÿòòà î þçö äÿ, ùÿð øåé, ùÿð øåé èíäè îíà – àéàã àëòûíäà ýöúëÿ íÿçÿðÿ÷àðïàí áèð äÿðèíëèêäÿ, àøàüûäà ýþðöíäö... Ñàíêè î éóõàðûéà ó÷óð, ùÿð øåé îíóí ýþçëÿðè þíöíäÿ ãåéá îëóðäó... Î ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã ÿëèíè òÿðïÿòäè âÿ áó çàìàí, áèðäÿí îâúó è÷èíäÿ ñûõäûüû àááàñûíû ùèññ åòäè. ßëèíè à÷ûá äèããÿòëÿ ïóëà áàõäû, ãîëàéëàíûá îíó ñóéà àòäû; ñîíðà äà ãàéûäûá åâÿ ýåòäè. Ðàñêîëíèêîâà åëÿ ýÿëäè êè, ýóéà áó àíäà þç-þçöíö ùÿð øåéäÿí ãàé÷û èëÿ êÿñèá àéûðäû. Î, þç åâèíÿ àõøàìöñòö ýÿëèá ÷àòäû. Äåìÿëè, î úÿìèñè àëòû ñààò ýÿçìèøäè. Î ùàðàäàí âÿ íåúÿ ýåðè ãàéûòìûøäû – áóíó ãÿòèééÿí õàòûðëàìûðäû. Ñîéóíäó; áöòöí áÿäÿíè, ÷àïäûðûëìûø àò êèìè òèòðÿäèéè ùàëäà äèâàíäà óçàíäû, øèíåëè öñòöíÿ ÷ÿêäè, åëÿ î ñààò äà þçöíäÿí ýåòäè. Ùàâà ãàðàëìûøäû; î, äÿùøÿòëè áèð ÷ûüûðòûäàí àéûëäû. Àìàí Àëëàù! Áó íÿ ÷ûüûðòûäûð! Ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð î áåëÿ ãåéðè-òÿáèè ñÿñëÿð, áåëÿ óëàìà, áåëÿ ôÿðéàä, áåëÿ äèø ãûúûðòûñû, áåëÿ àüëàéûø, áåëÿ êþòÿê ñÿñè, áåëÿ ñþéöøëÿð åøèòìÿìèøäè, áåëÿ ýþç éàøëàðû ýþðìÿìèøäè! Î áåëÿ áèð âÿùøèëèéè, áåëÿ ÷ûëüûíëûüû ùå÷ òÿñÿââöð åäÿ áèëìèðäè. Î äÿùøÿò è÷èíäÿ ãàëõûá þç éàòàüûíäà îòóðäó, ùÿð äÿãèãÿ öðÿéè äöøöð, íÿôÿñè òûõàíûðäû. ßçàá ÷ÿêèðäè. Ëàêèí äàâà-äàëàø, ôÿðéàä âÿ ñþéöø ñÿñëÿðè ýåò-ýåäÿ àðòûðäû. Áèðäÿí î ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí ñÿñèíè åøèòäè, – áóíà ñîí äÿðÿúÿ ùåéðÿò åòäè. Î áÿðêäÿí àüëàéûðäû, ÷ûüûðûðäû, àüëàéà-àüëàéà øèêàéÿòëÿíèðäè, ñþçëÿðè äÿ åëÿ òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ, åëÿ òåç-òåç äåéèðäè êè, ùå÷ áèëìÿê îëìóðó íÿ äåéèð, íÿäÿí þòðöñÿ éàëâàðûðäû – ÿëáÿòòÿ, îíà ýþðÿ éàëâàðûðäû êè, îíó äàùà äþéìÿñèíëÿð, ÷öíêè îíó ïèëëÿêÿíèí öñòöíäÿ áÿðê äþéöðäöëÿð. Îíó äþéÿí àäàìûí ñÿñè ùèðñäÿí âÿ ÷ûëüûíëûãäà åëÿ äÿùøÿòëè îëìóøäó êè, èíäè àíúàã õûðûëäàéûðäû, àììà äþéÿí àäàì äà íÿñÿ äåéèðäè, î äà òåç-òåç, òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ íÿôÿñè òûõàíà-òûõàíà äåéèðäè, ñþçöíö áàøà äöøìÿê îëìóðäó. Áèðäÿí Ðàñêîëíèêîâ éàðïàã êèìè òèòðÿäè, áó ñÿñè òàíûäû – áó ñÿñ Èëéà Ïåòðîâè÷èí ñÿñè èäè. Ìÿíçèë ñàùèáÿñèíè äþéÿí Èëéà Ïåòðîâè÷ èäè! Î, àðâàäû òÿïèêëÿéèðäè, áàøûíû ïèëëÿêÿíèí ïèëëÿñèíÿ âóðóðäó, – áóíó ñÿñäÿí, ôÿðéàääàí, çÿðáÿëÿðäÿí àéäûíúà áèëìÿê îëóðäó! Áó íÿ îëàí øåéäèð, éîõñà ãèéàìÿò ãîïìóøäóð? Ðàñêîëíèêîâ ñÿñäÿí áèëèðäè êè, àäàìëàð åâèí áöòöí ìÿðòÿáÿëÿðèíäÿ ïèëëÿêÿíÿ òîïëàøìûøëàð: àäàì ñÿñè, ùÿéÿ121
úàíëû ñþçëÿð, àéàã ñÿñè åøèäèëèðäè; îíëàð éóõàðû ãàëõûðäûëàð, ãàïûëàðû øàïïûëòû èëÿ à÷ûá-þðòöðäöëÿð, î éàí-áó éàíà ãà÷ûðäûëàð. Î òàìàì àüëûíû èòèðìÿñè ùàããûíäà úèääè ñóðÿòäÿ äöøöíÿðÿê þç þçöíÿ äåäè: “Àõû íèéÿ, íèéÿ, áó àõû íåúÿ îëà áèëÿð?! Éîõ, åëÿ äåéèë, ìÿí ëàï àéäûí åøèäèðÿì!.. Äåìÿëè, ÿýÿð áåëÿ èñÿ, îíäà áó ñààò ìÿíèì éàíûìà ýÿëÿúÿêëÿð, îíà ýþðÿ êè, éÿãèí áóíóí ùàìûñû åëÿ îíäàí þòðöäöð... äöíÿíêèíäÿí þòðö... Èëàùè!” Èñòÿäè ãàïûíûí úÿôòÿñèíè âóðñóí, àíúàã ÿëëÿðè ãàëõìàäû... áèð äÿ êè, áóíóí õåéðè éîõ èäè! Ãîðõó îíóí ãÿëáèíè áóç êèìè áöðöäö, îíà àüûð èçòèðàá âåðäè, îíóí áÿäÿíèíè ãóïãóðó ãóðóòäó... Íÿùàéÿò, äöç îí äÿãèãÿ äàâàì åäÿí áó ùàé-êöé éàâàø-éàâàø êÿñèëäè. Ìÿíçèë ñàùèáÿñè çàðûëäàéûð, àù-óô åëÿéèðäè, Èëéà Ïåòðîâè÷ èñÿ ùÿëÿ äÿ îíó ùÿäÿëÿéèðäè, ñþéöðäö... Àõûðäà î äà ñàêèò îëäó, îíóí äà ñÿñè äàùà åøèäèëìÿäè. “Éîõñà ýåòäè? Èëàùè!”. Áÿëè, áóäóð ìÿíçèë ñàùèáÿñè äÿ ýåäèð, àíúàã ùÿëÿ äÿ çàðûëäàéûð, àüëàéûð... Áóäóð, îíóí äà ãàïûñû þðòöëäö... Áóäóð, àäàìëàð äà ïèëëÿêÿíäÿí äàüûëûøûð, ùÿðÿ þç ìÿíçèëèíÿ ýåäèð: àù ÷ÿêÿðÿê òÿÿññöôëÿíèðëÿð, ýàù ñÿñëÿðèíè ãàëäûðûá ÷ûüûðàðàã, ýàù äà ïû÷ûëäàéàðàã ìöáàùèñÿ åäèðëÿð, áèð-áèðèíè ñÿñëÿéèðëÿð. Ýþðöíöð, îíëàð ÷îõ èìèø: éÿãèí êè, åâäÿ éàøàéàíëàðûí ùàìûñû àõûøûá ýÿëèáìèø. “Èëàùè, ùå÷ áóíëàð ìöìêöí îëàí øåéäèð? Àõû, î áóðà íèéÿ ýÿëìèøäè, íèéÿ?”. Ðàñêîëíèêîâ ýöúäÿí äöøÿðÿê äèâàíûí öñòöíÿ éûõûëäû, àíúàã ýþçëÿðèíè äàùà éóìà áèëìÿäè. Éàðûì ñààòà ãÿäÿð óçàíûá ãàëäû: î åëÿ áèð ÿçàá, åëÿ áèð äþçöëìÿç, àüûð äÿùøÿò ùèññ åäèðäè êè, ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð áåëÿ áèð øåé äóéìàìûøäû. Áèðäÿí ïàðëàã áèð èøûã îòàüû èøûãëàíäûðäû: Íàñòàñéà ÿëèíäÿ øàì, áèð áîøãàá äà ñóï è÷ÿðè ýèðäè, Ðàñêîëíèêîâà äèããÿòëÿ áàõäû; îíóí éàòäûüûíû ýþðöá, øàìû ñòîëóí öñòöíÿ ãîéäó, ýÿòèðäèéè øåéëÿðè äÿ – ÷þðÿéè, äóçó, áîøãàáû, ãàøûüû éåðáÿéåð åëÿäè... – Éÿãèí äöíÿíäÿí áÿðè áèð øåé éåìÿìèñÿí... Áöòöí ýöíö àâàðààâàðà ýÿçìèñÿí, þçöí äÿ êè, òèòðÿòìÿ è÷èíäÿ... – Íàñòàñéà, ìÿíçèë ñàùèáÿñèíè íèéÿ äþéöðäöëÿð? Íàñòàñéà äèããÿòëÿ îíà áàõäû: – Ìÿíçèë ñàùèáÿñèíè êèì äþéöðäö? – Åëÿ èíäèúÿ... éàðûì ñààò ÿââÿë... Èëéà Ïåòðîâè÷ ïîëèñ íÿçàðÿò÷èñèíèí êþìÿê÷èñè, äþéöðäö... ïèëëÿêÿíäÿ... Îíó íèéÿ åëÿ áÿðê äþéöðäö, î íèéÿ ýÿëìèøäè? Íàñòàñéà êèðèìèøúÿ âÿ ãàøãàáàüûíû òþêÿðÿê õåéëè îíà áàõäû. Îíóí áåëÿ áàõìàñû Ðàñêîëíèêîâà ÷îõ ïèñ òÿñèð áàüûøëàäû, ùÿòòà áóíäàí ãîðõäó äà. 122
Ðàñêîëíèêîâ çÿèô áèð ñÿñëÿ ÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ ñîðóøäó: – Íàñòàñéà, íèéÿ äèíìèðñÿí? Íÿùàéÿò Íàñòàñéà, þç-þçöíÿ äàíûøûðìûø êèìè, àñòàäàí úàâàá âåðäè: – Áó – ãàíäûð... Ðàñêîëíèêîâóí ðÿíýè ãà÷äû, äèâàðà ñàðû ÷ÿêèëÿ-÷ÿêèëÿ ìûçûëäàäû: – Ãàíäûð?.. Íåúÿ ãàí.. Íàñòàñéà éåíÿ êèðèìèøúÿ îíà áàõûðäû. Ñîíðà î éåíÿ äÿ úèääè âÿ ãÿòè áèð ñÿñëÿ äåäè: – Åâ ñàùèáÿñèíè ùå÷ êÿñ äþéìöðäö. Ðàñêîëíèêîâ ýöúëÿ íÿôÿñ àëà-àëà îíà áàõûðäû. Áàéàãêûíäàí äàùà àðòûã ÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ äåäè: – Ìÿí þçöì åøèòäèì. Ìÿí éàòìàìûøäûì... Ìÿí ÷îõ ãóëàã àñäûì... Ïîëèñ íÿçàðÿò÷èñèíèí êþìÿê÷èñè ýÿëìèøäè... Ùàìû àõûøûá ïèëëÿêÿíÿ ýÿëìèøäè... áöòöí ìÿíçèëëÿðäÿí... – Ùå÷ êÿñ ýÿëìÿìèøäè. Áó ãàíäûð – ñÿíèí áàøûíäà ñÿñëÿíèð. Îíäà êè, ãàí áÿäÿíäÿí ÷ûõìàüà éåð òàïìûð, áàøëàéûð ãàðà úèéÿðäÿ ëàõòàëàíìàüà, îíäà àäàìûí ýþçöíÿ úöðáÿúöð øåéëÿð ýþðöíöð, ãóëàüûíà úöðáÿúöð ñÿñëÿð ýÿëèð... Éåéÿúÿêñÿí, éîõ? Ðàñêîëíèêîâ úàâàá âåðìÿäè. Íàñòàñéà ùÿëÿ äÿ îíóí áàøû öñòöíäÿ äóðóá äèããÿòëÿ îíà áàõûðäû, ýåòìèðäè. – Ñó âåð è÷èì... Íàñòàñéóøêà... Íàñòàñéà àøàüû åíäè, áèð-èêè äÿãèãÿäÿí ñîíðà àü ñàõñû ãàáäà ñó ýÿòèðäè; ëàêèí ñîíðà íÿëÿð îëäóüó Ðàñêîëíèêîâóí éàäûíäà äåéèë. Éàäûíäà îëàí àíúàã áóäóð êè, î áèð ãóðòóì ñîéóã ñó è÷äè âÿ ãàáäàêû ñóéó ñèíÿñèíÿ äàüûòäû. Ñîíðà ùóøóíó èòèðìèøäè. ÛÛÛ Ëàêèí õÿñòÿ îëäóüó ìöääÿòäÿ î ùÿìèøÿ òàìàìèëÿ áàéüûí ùàëäà îëìóðäó: î òèòðÿäèá ãûçäûðûðäû, ñàéûãëàéûðäû, éàðû ùóøñóç áèð ùàëäà îëóðäó; î áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ èäè. Ñîíðàëàð î ÷îõ øåéè õàòûðëàéûðäû. Ýàù îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, îíóí éàíûíà ÷îõëó àäàì éûüûøûð, èñòÿéèðëÿð îíó ýþòöðöá ùàðàñà àïàðñûíëàð; îíóí öñòöíäÿ ÷îõ-÷îõ ìöáàùèñÿ åäèðëÿð, äàëàøûðëàð. Ýàù äà áèðäÿí þçöíö îòàãäà òÿê ýþðöðäö, ýþðöðäö êè, ùàìû ÷ûõûá ýåòìèøäèð, ùàìû îíäàí ãîðõóð, éàëíûç àðàáèð ãàïûíû àçúà àðàëàéûá îíà áàõûðëàð, îíó ùÿäÿëÿéèðëÿð, þç àðàëàðûíäà íÿ áàðÿäÿ èñÿ ðàçûëûüà ýÿëèðëÿð, ýöëöðëÿð, îíà þúÿøèðëÿð. Íàñòàñéàíû òåç-òåç þç éàíûíäà ýþðöðäö; î áàøãà 123
áèð àäàìû äà îðàäà îëäóüóíó ñå÷èðäè, åëÿ áèë êè, áó àäàì îíà ëàï éàõøû òàíûøäû, ëàêèí î êèì èäè – áóíó òÿéèí åëÿ áèëìèðäè, áóíà ýþðÿ äÿ ãöññÿëÿíèðäè, ùÿòòà àüëàéûðäû äà. Áÿçÿí îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, ýóéà áèð àéäûð éàòûð; áÿçÿí äÿ åëÿ áèë êè, áèðèíúè ýöíúöð õÿñòÿëÿíìèøäèð. Ëàêèí îíó – î øåéè òàìàìèëÿ óíóòìóøäó; àììà áèð øåé ùÿð äÿãèãÿ îíóí éàäûíà äöøöðäö: î íÿéè èñÿ óíóòìóøäó, áó åëÿ áèð øåéäèð êè, îíó óíóòìàã îëìàç; áóíà ýþðÿ äÿ ÿçàá ÷ÿêèð, öçöëöð, èíèëäÿéèð, ÷ûëüûíëàøûðäû, éà äà äÿùøÿòëè, äþçöëìÿç áèð ãîðõó ÷ÿêèðäè. Áó âàõò î éåðèíäÿí ñû÷ðàéûá ãàëõûð, ãà÷ìàã èñòÿéèðäè, ùÿìèøÿ äÿ áèð àäàì îíó òóòóá ñàõëàéûðäû, î äà éåíÿ ýèðäÿí äöøöð, áàéûëûðäû. Íÿùàéÿò î òàìàì þçöíÿ ýÿëäè. Î òàìàì àéûëàíäà ñÿùÿð ñààò îí èäè; ùàâà à÷ûã îëàíäà ùÿìèøÿ áó çàìàí ýöí èøûüû, óçóí áèð çîëàã øÿêëèíäÿ, îòàüûí ñàü äèâàðûíà äöøöð, ãàïû éàíûíäàêû áóúàüû èøûãëàíäûðûðäû. Íàñòàñéà, áèð äÿ áàøãà áèð àäàì îíóí éàòàüû éàíûíäà äóðìóøäó; î àäàì îíà äèããÿòëÿ áàõûðäû, ëàêèí Ðàñêîëíèêîâ îíó ãÿòèééÿí òàíûìûðäû. Áó – ÷óõà ýåéìèø êè÷èê ñàããàëëû úàâàí áèð îüëàíäû; öçäÿí àðòåë÷èéÿ áÿíçÿéèðäè. Ìÿíçèë ñàùèáÿñè éàðûéà ãÿäÿð à÷ûëìûø ãàïûäàí áàõûðäû. Ðàñêîëíèêîâ ãàëõûá îòóðäó. Úàâàí îüëàíû áàðìàüû èëÿ ýþñòÿðÿðÿê ñîðóøäó: – Íàñòàñéà, î êèìäèð? – Ùÿ, äåéÿñÿí àéûëûá! Àðòåë÷è: – Àéûëûá, – äåéÿ ñÿñëÿíäè. Ãàïû àðàñûíäàí áàõàí ìÿíçèë ñàùèáÿñè Ðàñêîëíèêîâóí àéûëäûüûíû áèëÿí êèìè äÿðùàë ãàïûíû þðòöá ýåòäè. Î, ùàéàëû áèð àðâàä îëäóüóíäàí áàøãàëàðû èëÿ äàíûøàíäà, áèð øåé èçàù åäÿíäÿ ÷îõ óòàíàðäû; î, ãûðõ éàøëû, äîëüóí, ãàðàãàø, ãàðàýþç áèð ãàäûíäû, êþê âÿ òÿíáÿë îëäóüó ö÷öí äÿ ìÿðùÿìÿòëè èäè; þçö äÿ ÷îõ ãÿøÿíýäè. Ùÿääèíäÿí àðòûã äà óòàíúàãäû. Ðàñêîëíèêîâ àðòåë÷èíèí þçöíäÿí ñîðóøäó: – Ñèç... êèìñèíèç? Áó àíäà éåíÿ äÿ ãàïû òàéáàòàé à÷ûëäû: Ðàçóìèõèí, óçóí îëäóüóíäàí, áàøûíû ÿéÿðÿê è÷ÿðè ýèðäè. Ýèðÿ-ýèðÿ óúàäàí: – Áó ëàï ýÿìè êàéóòàñûäûð êè! – äåäè. – Ùÿìèøÿ è÷ÿðè ýèðÿíäÿ áàøûì äÿéèð; áóíà äà îòàã äåéÿðëÿð! Ãàðäàø, ñÿí àéûëìûñàí? Áó ñààò Ïàøåíêàäàí åøèòäèì. Íàñòàñéà: – Åëÿ áó ñààò àéûëûá, – äåäè. Àðòåë÷è äÿ ýöëöìñÿéÿðÿê îíóí ñþçöíö òÿñäèã åòäè: 124
– Åëÿ áó ñààò àéûëûá. Áèðäÿí Ðàçóìèõèí îíà ñàðû äþíöá ñîðóøäó: – Áÿñ ñèç þçöíöç, ñîðóøìàã àéûá îëìàñûí, êèìñèíèç? Ìÿí, íåúÿ êè, çÿùìÿò ÷ÿêèá ýþðöðñöíöç, Âðàçóìèõèíÿì; ùàìûíûí äåäèéè êèìè Ðàçóìèõèí éîõ åé, Âðàçóìèõèí; òÿëÿáÿéÿì; äâîðéàí îüëóéàì; áó äà ìÿíèì äîñòóìäóð. Éàõøû, áÿñ ñèç êèìñèíèç? – Ìÿí áèçèì êîíòîðäà àðòåë÷èéÿì; òàúèð Øåëîïàéåâèí éàíûíäàí áóðà èø ö÷öí ýÿëìèøÿì. – Áóéóðóí, áó ñòóëäà ÿéëÿøèí. – Ðàçóìèõèí èñÿ ñòîëóí î áèðè òÿðÿôèíäÿ, áàøãà áèð ñòóëäà îòóðäó. Ñîíðà Ðàñêîëíèêîâà ñàðû äþíÿðÿê ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Ãàðäàø, ñÿí éàõøû åëÿäèí êè, àéûëäûí. Äþðä ýöíäöð êè, áèðòÿùÿð éåéèá-è÷èðñÿí. ×àéû ñÿíÿ ãàøûã-ãàøûã âåðèðäèëÿð. Çîñèìîâó èêè äÿôÿ ñÿíèí éàíûíà ýÿòèðìèøÿì. Çîñèìîâ éàäûíäàäûð? Äèããÿòëÿ ñÿíÿ áàõäû, î ñààò äåäè êè, áîø øåéäèð, – íÿñÿ áàøûíà âóðóá... ßñÿáèëèêäÿí ÿìÿëÿ ýÿëÿí ñÿôåù áèð øåéäèð, éàõøû éåéèá-è÷ìÿéèá, ïèâÿñè âÿ õðåíè àç äöøöá, îíà ýþðÿ äÿ àçàðëàéûá, åéáè éîõäóð, êå÷èá ýåäÿð, þòöøÿð. Ìÿðùÿáà Çîñèìîâ! Éàìàí èøÿ áàøëàéûá. – Ñîíðà äþíöá éåíÿ àðòåë÷èéÿ äåäè: – Áÿëè, ìÿí ñèçè ëÿíýèòìèðÿì, íÿ ö÷öí ýÿëäèéèíèçè èçàù åòìÿê èñòÿéèðñèíèçìè? Ðîäéà, áóíó áèë êè, îíëàðûí êîíòîðóíäàí èêèíúè äÿôÿäèð ýÿëèðëÿð; àíúàã êå÷ÿí äÿôÿ áó ýÿëìÿìèøäè, àéðûñû ýÿëìèøäè, áèç îíóíëà äàíûøäûã. Ñèçäÿí ãàáàã áóðà ýÿëÿí êèì èäè? – Ýöìàí åòìÿê ëàçûìäûð êè, î ö÷öíúö èë èøëÿéÿíëÿðäÿíäèð, ëàï éÿãèí. Àëåêñåé Ñåìéîíû÷ èìèø. Î äà áèçèì êîíòîðäà èøëÿéèð. – Àììà î äåéÿñÿí ñèçäÿí àüûëëûäûð – ñèç íåúÿ áèëèðñèíèç? – Áÿëè, î ìÿíäÿí éàøëûäûð. – ×îõ ýþçÿë! Éàõøû, äàâàì åäèí. Àðòåë÷è áèðáàø Ðàñêîëíèêîâà äåäè: – Àôàíàñè Èâàíîâè÷ Âàõðóøèí âàñèòÿñèëÿ, – åëÿ çÿíí åäèðÿì êè, ñèç îíóí êèì îëìàñû áàðÿñèíäÿ áèð äÿôÿ çÿùìÿò ÷ÿêèá åøèòìèñèíèç – ñèçèí àíàíûçûí õàùèøèëÿ, áèçèì êîíòîðóí âàñèòÿñèëÿ ñèçÿ ïóë ýþíäÿðèëìèøäèð. Èíäè, ÿýÿð ñèçèí äàùà ùóøóíóç öñòöíöçäÿäèðñÿ, – ñèçÿ ýÿðÿê èéèðìè áåø ìàíàò âåðÿì, ÷öíêè Ñåìéîí Ñåìéîíîâè÷, Àôàíàñè Èâàíîâè÷äÿí, ñèçèí àíàíûçûí õàùèøèëÿ, ÿââÿëêè ãàéäà öçðÿ áó áàðÿäÿ ìÿëóìàò àëìûøäûð. Ñèç îíó èëòèôàò áóéóðóá òàíûéûðñûíûçìû? Ðàñêîëíèêîâ ôèêèðëè-ôèêèðëè äåäè: – Ùÿ... éàäûìäàäûð... Âàõðóøèí... Ðàçóìèõèí ÷ûüûðäû: 125
– Åøèäèðñèíèç: òàúèð Âàõðóøèíè òàíûéûð! ßëáÿòòÿ, ùóøó öñòöíäÿäèð! Àììà ìÿí èíäè ýþðöðÿì êè, ñèç äÿ àüûëëû àäàìñûíûç! Áÿëè! Àüûëëû àäàìûí äàíûøûüûíû åøèòìÿê àäàìà õîø ýÿëèð. – Åëÿ î þçöäöð êè, âàð: Âàõðóøèí Àôàíàñè Èâàíî÷èâ, ñèçèí àíàíûçûí õàùèøèëÿ, ñèçèí àíàíûç îíóí âàñèòÿñèëÿ áèð äÿôÿ ñèçÿ ïóë ýþíäÿðìèøäèð, áó äÿôÿ äÿ î, àíàíûçûí õàùèøèíè éåðÿ ñàëìàìûøäûð, Ñåìéîí Ñåìéîíîâè÷ÿ áó ýöíëÿðäÿ ìÿëóìàò âåðìèøäèð êè, ñèçÿ îòóç áåø ìàíàò âåðñèí, äàùà àðòûüû ìöéÿññÿð îëàíà êèìè. – Áàõ, ñèçèí áó “äàùà àðòûüû ìöéÿññÿð îëàíà êèìè” ùàìûñûíäàí éàõøû ÷ûõäû; “ñèçèí àíàíûç” ñþçö äÿ ïèñ ÷ûõìàäû. Éàõøû, èíäè ñèçèí ôèêðèíèçúÿ íåúÿäèð: áóíóí ùóøó òàìàì öñòöíäÿäèð, éà òàìàì öñòöíäÿ äåéèë – ùÿ? – Ìÿíÿ íÿ âàð êè! Àíúàã îíóí ãîë ãîéìàã ìÿñÿëÿñè äóðóð. – Úûçìàãàðà åëÿéÿð! Î íÿäèð, äÿôòÿð ýÿòèðìèñèíèç? – Áÿëè, äÿôòÿðäèð. – Âåðèí áóðà. Ùÿ, Ðîäéà, ãàëõ ýþðÿê! Ìÿí ñÿíè òóòàðàì. Îíóí ö÷öí îðà áèð Ðàñêîëíèêîâ úûç ýþðÿê! Àë ãÿëÿìè, ÷öíêè, ãàðäàø, èíäè ïóë áèçÿ ìÿíäÿí äÿ àðòûã ëàçûìäûð. Ðàñêîëíèêîâ ãÿëÿìè ýåðè èòÿëÿéÿðÿê äåäè: – Ëàçûì äåéèë. – Íåúÿ éÿíè ëàçûì äåéèë? – Ãîë ãîéìàéàúàüàì. – Ýþðöðñÿí áóíó – ãîë ãîéìàñàí àõû íåúÿ îëàð? – Ëàçûì äåéèë... ïóë... – Ïóë ëàçûì äåéèë?! Éîõ, ãàðäàø, ñÿí éàíûëûðñàí, ìÿí øàùèäÿì! Õàùèø åäèðÿì, ñèç íàðàùàò îëìàéûí, î áóíó åëÿ áåëÿ äåéèð... éåíÿ äÿ, áåëÿ ùà, ñÿéàùÿòÿ ÷ûõûð... Îéàã äà îëàíäà îíà áåëÿ øåéëÿð ýþðöíöð... Ñèç äÿððàêÿëè àäàìñûíûç, áèç îíà ðÿùáÿðëèê åäÿðèê, éÿíè åëÿúÿ ÿëèíäÿí òóòóá îíà êþìÿê åäÿðèê, î äà ãîë ãîéàð. Áàøëàéàã... – Ìÿí ñîíðà äà ýÿëÿ áèëÿðÿì. – Éîõ, éîõ, íèéÿ ñèç íàðàùàò îëàñûíûç. Ñèç äÿððàêÿëè àäàìñûíûç... Ùÿ, Ðîäéà, ãîíàüû ëÿíýèòìÿ... Ýþðöðñÿí êè, ýþçëÿéèð. – áóíó äåéÿðÿê, Ðàñêîëíèêîâóí ÿëèíäÿí òóòóá êþìÿê åòìÿéÿ úèääè ñóðÿòäÿ ùàçûðëàøäû. Ðàñêîëíèêîâ: – Ýåðè ÷ÿêèë, þçöì åëÿðÿì... – äåéèá ãÿëÿìè ýþòöðäö, äÿôòÿðÿ ãîë ãîéäó. Àðòåë÷è ïóëó âåðèá ýåòäè. – Àôÿðèí! Ãàðäàø, éåìÿê èñòÿéèðñÿí? 126
Ðàñêîëíèêîâ: – Èñòÿéèðÿì, – äåéÿ úàâàá âåðäè. – Ñèçèí ñóïóíóç âàð? Íàñòàñéà äåäè: – Äöíÿíäÿí ãàëûá. – Î áàéàãäàí áÿðè áóðàäà àéàã öñòÿ äóðìóøäó. – Êàðòîôëó, äöéöëö ñóïäóð? – Áÿëè, êàðòîôëó, äöéöëö ñóïäóð. – ßçáÿðäÿí áèëèðÿì. Ýÿòèð ýþðÿê, ÷àé äà âåð. – Ýÿòèðèì äÿ. Ðàñêîëíèêîâ îíà ùåéðÿòëÿ, ùÿì äÿ ìÿíàñûç áèð ãîðõó èëÿ áàõûðäû. Î áåëÿ áèð ãÿðàðà ýÿëìèøäè êè, ñóññóí âÿ ýþçëÿñèí, ýþðñöí ñîíðà íÿ îëàúàã, ôèêèðëÿøÿðÿê þç-þçöíÿ äåäè: “Äåéÿñÿí, ùóøóì öñòöìäÿäèð, äåéÿñÿí äîüðóäàí äà áåëÿäèð...” Íàñòàñéà èêè äÿãèãÿäÿí ñîíðà ñóï ýÿòèðäè, äåäè êè, ÷àé äà áó ñààò ùàçûð îëàúàã. Ñóïóí éàíûíúà èêè ãàøûã, èêè áîøãàá, äóç ãàáû, èñòèîò ãàáû, ìàë ÿòè ö÷öí õàðäàë âÿ áàøãà äÿì-äÿñýàù äà ýÿòèðìèøäè, – ÷îõäàíäû êè, Ðàñêîëíèêîâà áó ãàéäà èëÿ éåìÿê ýÿòèðèëìèðäè. Ñöôðÿ äÿ òÿìèç èäè. – Íàñòàñéóøêà ïèñ îëìàçäû êè, Ïðàñêîâéà Ïàâëîâíà áèð-èêè øöøÿ äÿ ïèâÿ ýþíäÿðÿéäè. È÷ÿðäèê äÿ. Íàñòàñéà ìûçûëäàíàðàã: – Ïàù, éàìàí çèðÿíý øåéñÿí ùà! – äåéèá ÿìðè éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ ýåòäè. Ðàñêîëíèêîâ ùÿëÿ äÿ îíà – ùå÷ áèð øåé àíëàìàäàí – ùåéðÿò âÿ ãîðõó èëÿ áàõûðäû. Ðàçóìèõèí ýåäèá äèâàíäà îòóðäó, Ðàñêîëíèêîâ þçö ãàëõà áèëñÿ äÿ àéû êèìè, êîáóäúàñûíà, ñîë ÿëè èëÿ Ðàñêîëíèêîâóí áàøûíû ãàìàðëàéûá ãàëäûðäû, ñàü ÿëè èëÿ äÿ ãàøûãëà îíóí àüçûíà ñóï âåðäè, ùÿð âåðÿíäÿ äÿ ãàøûãäàêû ñóïà áèð íå÷ÿ äÿôÿ öôöðöðäö êè, àüçûíû éàíäûðìàñûí. Ñóï èëûã èäè. Ðàñêîëíèêîâ àúýþçëöêëÿ ñóïäàí áèð íå÷ÿ ãàøûã è÷äè. Ðàçóìèõèí áèðäÿí äàéàíûá äåäè êè, äàùà áÿñäèð, áó áàðÿäÿ Çîñèìîâëà ìÿñëÿùÿòëÿøìÿê ëàçûìäûð. Íàñòàñéà èêè øöøÿ ïèâÿ ýÿòèðäè. – ×àé èñòÿéèðñÿí? – Èñòÿéèðÿì. – Íàñòàñéà, òåç ÷àé äà þòöð ýÿëñèí; ÷öíêè ÷àé ìÿñÿëÿñè ùàããûíäà äåéÿñÿí ôàêöëòÿñèç äÿ èø êå÷ÿð. Áàõ. Áó äà ïèâÿ. Ðàçóìèõèí ýåäèá þç ñòóëóíäà îòóðäó, ñóïó âÿ ìàë ÿòèíè ãàáàüûíà ÷ÿêèá åëÿ áèð èøòàùëà éåìÿéÿ áàøëàäû êè, åëÿ áèë ö÷ ýöíäöð ùå÷ áèð øåé éåìÿìèøäè. 127
Ðàçóìèõèí, àüçû ÿò èëÿ äîëó îëäóüó ùàëäà, áèðòÿùÿð ìûçûëäàéàðàã äåäè: – Ðîäéà ãàðäàø, èíäè ìÿí ùÿð ýöí áóðàäà áåëÿ íàùàð åäèðÿì; þçö äÿ áóíó äöçÿëäÿí Ïàøåíêàäûð, ñÿíèí ìÿíçèë ñàùèáÿí – ëàï öðÿêäÿí ìÿíè ÿçèçëÿéÿð. Ìÿí, ÿëáÿòòÿ, áóíó òÿëÿá åòìèðÿì, àììà åòèðàç äà åëÿìèðÿì. Áóäóð, Íàñòàñéà ÷àé äà ýÿòèðäè. Éàìàí äèðèáàø øåéäèð! Íàñòåíêà, ïèâÿ è÷èðñÿí? – ßøè, à÷ûë áàøûìäàí! – ×àé íåúÿ? – ×àé è÷ÿðÿì. – Äè òþê. Äàéàí, ìÿí þçöì òþêÿðÿì, ñÿí îòóð. Ðàçóìèõèí þçö èøÿ ýèðèøäè: Íàñòàñéàéà ÷àé òþêäö, ñîíðà áèð ôèíúàí äà òþêäö, éåìÿéèíè ãîéóá éåíÿ äÿ äèâàíäà îòóðäó. Éåíÿ áàéàãêû êèìè ñîë ÿëè èëÿ õÿñòÿíè ãóúàãëàéûá ãàëäûðäû, ÷àé ãàøûüû èëÿ îíà ÷àé âåðìÿéÿ áàøëàäû: î éåíÿ äÿ, áþéöê áèð ñÿé èëÿ, ùÿð äÿôÿ ãàøûãëà ýþòöðäöéö ÷àéû öôöðöðäö, åëÿ áèë êè, õÿñòÿíèí ñàüàëìàñûíûí ÿñàñ âÿ õèëàñåäèúè ìÿñÿëÿñè áó öôöðìÿê èøèíäÿí èáàðÿò èäè. Ðàñêîëíèêîâ ñóñóðäó, Ðàçóìèõèíÿ ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìèðäè; ëàêèí î, áàøãàñûíûí êþìÿéè îëìàäàí ãàëõûá äèâàíäà îòóðìàã ö÷öí þçöíäÿ ëàçûìûíúà ãöââÿ ùèññ åäèðäè: î éàëíûç ãàøûüû âÿ ôèíúàíû ÿëèíäÿ òóòìàã, þçö ÷àé è÷ìÿê äåéèë, ùÿòòà äóðóá áÿëêÿ ýÿçÿ äÿ áèëÿðäè. Ëàêèí ãÿðèáÿ, ùÿòòà àç ãàëà ëàï ùåéâàíè áèð ùèéëÿýÿðëèê íÿòèúÿñèíäÿ áèðäÿí îíóí àüëûíà áåëÿ áèð øåé ýÿëäè: ìöÿééÿí âàõòà ãÿäÿð þç ãöââÿñèíè ýèçëÿòñèí, þçöíö áèúëèéÿ âóðñóí, ÿýÿð ëàçûìñà, þçöíÿ åëÿ ýþñòÿðñèí êè, ýóéà ùÿëÿ éàõøû áàøà äöøìöð, àììà ãóëàã àññûí, þéðÿíñèí, ýþðñöí áóðàäà íÿ åäèðëÿð. Åéíè çàìàíäà î, þç íèôðÿòèíè ýèçëÿäÿ áèëìèðäè: îí ãàøûã ÷àé è÷äèêäÿí ñîíðà áèðäÿí áàøûíû Ðàçóìèõèíèí ãîëóíäà àéûðäû, øûëòàãëûã ýþñòÿðÿðÿê ãàøûüû èòÿëÿéèá, éåíÿ äÿ áàëûøûí öñòöíÿ éûõûëäû. Äîüðóäàí äà èíäè îíóí áàøû àëòûíäà òÿìèç öçëö, áèð-èêè ïÿðãó áàëûø âàðäû; î þçö äÿ áóíó ýþðöá éàäûíäà ñàõëàäû. Ðàçóìèõèí éåíÿ äÿ þç éåðèíäÿ îòóðóá ñóï éåìÿéÿ, ïèâÿ è÷ìÿéÿ áàøëàäû. – Áó ýöí Ïàøåíêà ýÿðÿê áèçÿ ìîðóã ìöðÿááÿñè ýþíäÿðñèí – è÷ìÿê ö÷öí áóíà áèð øåé ãàéûðìàã ëàçûìäûð. Íàñòàñéà íÿëáÿêèíè áàðìàãëàðû öñòÿ òóòàðàã ÷àéû – àüçûíäà ñàõëàäûüû ãÿíäèí öñòöíäÿí ñöìöðÿ-ñöìöðÿ ñîðóøäó: – Ìîðóüó î ñÿíèí ö÷öí ùàðàäàí òàïñûí? – Äîñòóì, ìîðóüó î äöêàíäàí àëàð. Áèëèðñÿí, Ðîäéà, áóðàäà ñÿíñèç áþéöê áèð ÿùâàëàò îëóá. Îíäà êè, ñÿí ùàðàìçàäàëûã åäèá ìÿíèì 128
éàíûìäàí ãà÷äûí, ùå÷ îòàüûíûí äà éåðèíè äåìÿäèí, – îíäà ìÿí åëÿ àúûãëàíäûì êè, äåäèì, ýÿðÿê ñÿíè àõòàðûá òàïàì, þçöíö äÿ åäàì åäÿì. Åëÿ î ýöí äÿ èøÿ áàøëàäûì. Ýÿçäèì, ýÿçýèì, ñîðóøäóì, ñîðóøäóì! Àõû ÷ÿíèí áó èíäèêè îòàüûíûí éåðè éàäûìäàí ÷ûõìûøäû; ÿñëèíäÿ áó îòàüûí ùå÷ éàäûìäà äåéèë, ÷öíêè áóíó ùå÷ ýþðìÿìèøÿì. Î êè, ãàëäû ãàáàãêû îòàüûí – éàäûìäà àíúàã î ãàëìûøäû, áèëèðäèì êè, î Áåø Áóúàã éàíûíäà, Õàðëàìîâóí åâèíäÿäèð. Áó Õàðëàìîâ äåéÿíèí åâèíè àé àõòàðìûøàì ùà! Ùå÷ äåìÿ î Õàðëàìîâóí åâè äåéèë, Áóõóí åâèäèð: åëÿ îëóð äà – ñÿñëÿð, ýþðöðñÿí êè, ùÿðäÿí àäàì ÷àøäûðûð! Ìÿí äÿ éàìàí ùèðñëÿíäèì! Ùèðñëÿíèá ýåòäèì, åëÿ ëàï åðòÿñè ýöí áèð áàø àäðåñõàíàéà; ùå÷ àüëûíà ýÿëÿðìè: èêèúÿ äÿãèãÿäÿ ñÿíèí éåðèíè òàïäûëàð. Ñÿí îðàäà éàçûëìûñàí. – Îðàäà éàçûëìûøàì? – Ýÿë ùÿëÿ áèð éàçûëìà äà! Àììà ýåíåðàë Êîáåëéåâè îðàäà ìÿíèì éàíûìäà ùà àõòàðäûëàð, òàïà áèëìÿäèëÿð. Ñîíðà äàùà ñÿíè ÷îõ àõòàðìàäûì. Åëÿ êè, þçöìö ãÿôèëäÿí áóðà ñàëäûì – åëÿ î ñààò äà ñÿíèí áöòöí èøëÿðèíëÿ òàíûø îëäóì; áöòöí èøëÿðèíëÿ, ãàðäàøûì, áöòöí èøëÿðèíëÿ, èíäè ùàìûñûíû áèëèðÿì; áàõ, Íàñòàñéà þçö äÿ ýþðäö: Íèêîäèì Ôîìè÷ëÿ äÿ òàíûø îëäóì, Èëéà Ïåòðîâè÷è äÿ ìÿíÿ ýþñòÿðäèëÿð, äàëàíäàðëà äà òàíûø îëäóì, úÿíàá Çàìåòîâ Àëåêñàíäð Ãðèãîðéåâè÷ëÿ äÿ – áóðàäà ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíäà êàðýöçàðäûð; ÿí àõûðäà äà Ïàøåíêà èëÿ, – áó ùÿð øåéäÿí àðòûã èäè; áàõ, Íàñòàñéà äà áèëèð... Íàñòàñéà áèú-áèú ýöëÿðÿê ìûçûëäàíäû: – Ãûëûüûíà ýèðäèí! – Íàñòàñéà Íèêèôîðîâíà, ãÿíä ñàëûí. Íàñòàñéà áèðäÿí: – Àé ñÿíè, êþïÿê! – äåéÿðÿê ÷ûüûðäû âÿ þçöíö ñàõëàéà áèëìÿéÿðÿê, ýöëìÿêäÿí óüóíóá ýåòäè. Ýöëöøö äàéàíäûãäàí ñîíðà áèðäÿí ÿëàâÿ åòäè: – Ìÿí Ïåòðîâíàéàì, Íèêèôîðîâíà äåéèëÿì. – Éàõøû äà, íÿçÿðÿ àëàðûã. Áÿëè, ãàðäàø àðòûã ñþç äàíûøìàìàã ö÷öí, ñþçöí ãûñàñû ìÿí ÿââÿë èñòÿäèì êè, áóðàäà ùÿð éåðÿ åëåêòðèê úÿðÿéàíû áóðàõûì, áó éåðäÿ îëàí ìþâùóìàòû áèðäÿí êþêöíäÿí ëÿüâ åëÿéèì, àíúàã Ïàøåíêà ãàëèá ýÿëäè. Ìÿí, ãàðäàø, ùå÷ ýþçëÿìÿçäèì êè, î, áåëÿ ãÿøÿíý-ìÿøÿíý îëñóí, ùÿ? Ñÿí íåúÿ áèëèðñÿí? Ðàñêîëíèêîâ ñóñóðäó, ëàêèí áèð àí äà îëñà – ãîðõó âÿ ùÿéÿúàí äîëó ýþçëÿðèíè îíäàí àéûðìûðäû, èíäè äÿ èíàäëà îíà áàõûðäû. Ðàçóìèõèí Ðàñêîëíèêîâóí ñóñìàüûíà ùå÷ äÿ ÿùÿìèééÿò âåðìèðäè, î ñàíêè àëäûüû úàâàáû òÿñäèã åäÿðÿê, ñþçöíÿ äàâàì åòäè: 129
– Ùÿääèíäÿí ÷îõ, ùÿääèíäÿí ÷îõ, þçö äÿ ùÿð áàðÿäÿ. Íàñòàñéà áÿðêäÿí ýöëäö: – Àé ìÿëóí! – Ýþðöíöð áó ñþùáÿò îíà ñîí äÿðÿúÿ ëÿççÿò âåðèðäè. – Ãàðäàø, îðàñû ïèñäèð êè, ñÿí èøèí ëàï áàøëàíüûúûíäà ìÿñÿëÿíè ÿëÿ àëà áèëìÿìèñÿí. Ïàøåíêà èëÿ åëÿ ðÿôòàð åëÿìÿê ëàçûì äåéèëäè. Àõû îíóí ÷îõ ãÿðèáÿ õàñèééÿòè âàð! Éàõøû äà, îíóí õàñèééÿòè áàðÿäÿ ñîíðà... éîõñà, ìèñàë ö÷öí, èøè î éåðÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðäàñàí êè, î ñÿíÿ õþðÿê âåðìÿñèí? Éà äà ìèñàë ö÷öí, áó âåêñåë ìÿñÿëÿñè? Àõû ñÿí äÿëè îëìóøäóí íÿäè, ýþòöðöá âåêñåëÿ ãîë ãîéìóñàí? Éà äà êè, ìèñàë ö÷öí, íÿçÿðäÿ òóòäóüóí î åâëÿíìÿê ìÿñÿëÿñè, ùÿëÿ îíäà êè, îíóí ãûçû Íàòàëéà Éåãîðîâíà ñàü èäè... Ìÿí ùàìûñûíû áèëèðÿì! Àììà ìÿí ýþðöðÿì êè, áó íàçèê ìÿñÿëÿäèð, ìÿí åøøÿéÿì, ñÿí ìÿíè áàüûøëà. Åëÿ éåðè ýÿëìèøêÿí ñÿôåù áàðÿäÿ äåéèì: Ïðàñêîâéà Ïàâëîâíà èëê áàõûøäà àäàìà ñÿôåù êèìè ýþðöíöð àììà, ãàðäàø, î ùå÷ äÿ î äÿðÿúÿäÿ ñÿôåù äåéèë, ñÿí íåúÿ áèëèðñÿí, ùÿ? Ðàñêîëíèêîâ éàí òÿðÿôÿ áàõàðàã äèøëÿðè àðàñûíäàí ìûçûëäàíäû: – Ùÿ... – Ëàêèí î áàøà äöøöðäö êè, ñþùáÿòè äàâàì åòäèðìÿê ÷îõ ÿëâåðèøëèäèð. Ðàçóìèõèí, ýþðöíöð, úàâàá âåðèëäèéèíäÿí ñåâèíÿðÿê áÿðêäÿí äåäè: – Äîüðó äåìèðÿì? Àììà êè, àüûëëû äà äåéèë, ùÿ? Ëàï, ëàï ãÿðèáÿ áèð õàñèééÿòè âàð! Ãàðäàø, ìÿí áèð àç þçöìö èòèðèðÿì, èíàíäûðûðàì ñÿíè... Îíóí éÿãèí êè, ãûðõ éàøû îëàð. Þçö äåéèð êè, îòóç àëòûäûð, áóíà äà ëàï ùàããû âàð. Àììà êè, àíä îëñóí úàíûìà, ìÿí îíóí áàðÿñèíäÿ äàùà ÷îõ àüûëëà, òÿê åëÿ ìåòàôèçèêà èëÿ ìöùàêèìÿ éöðöäöðÿì; ãàðäàø, áèçèì àðàìûçäà åëÿ áèð ùÿíýàìÿ áàøëàìûøäûð êè, ýÿë ýþðÿñÿí! Ùå÷ áèð øåé àíëàìûðàì. ßøè, áóíëàð ùàìûñû áîø-áîø øåéëÿðäèð; àíúàã åëÿ êè, î ýþðöá, ñÿí äàùà òÿëÿáÿ äåéèëñÿí, äÿðñ äåìèðñÿí, êîñòéóìóí äà ÿëäÿí ÷ûõûá, ãûç þëÿíäÿí ñîíðà äàùà ñÿíèí îíóíëà ãîùóìëóã ìÿñÿëÿí ýåäèá èøèíÿ, – áèðäÿí ãîðõóá: ñÿí äÿ êè, áèð òÿðÿôäÿí, þçöíö âåðìèñÿí êöíúÿ, äàùà îíóíëà ÿââÿëêè êèìè ÿëàãÿ ñàõëàìàìûñàí, – î äà ôèêðÿ ýÿëèá êè, ñÿíè îòàãäàí ãîâñóí. Î, ÷îõäàí áó íèééÿòäÿ èìèø, àíúàã âåêñåëÿ ùàéûôû ýÿëèðìèø. Áèð äÿ êè, ñÿí þçöí äåìèñÿí êè, àíàì âåðÿúÿê... Ðàñêîëíèêîâ óúàäàí âÿ àéäûí áèð ñÿñëÿ äåäè: – Áóíó ìÿí àë÷àã îëäóüóì ö÷öí äåìèøÿì... Àíàì àç ãàëûð êè, äèíëÿñèí... ìÿí éàëàí äåéèðäèì, ãîé ìÿíè îòàãäàí ÷ûõàðìàñûíëàð... éåìÿéèìè äÿ âåðñèíëÿð. – Áó áàðÿäÿ ñÿí àüûëëû èø òóòìóñàí. Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè, áó àðàäà òÿñàäöôÿí áó úÿíàá ×åáàðîâ, – íàäâîðíû ñîâåòíèê, èøýöçàð àäàì 130
ìåéäàíà ÷ûõûá, Ïàøåíêà îíñóç ùå÷ áèð øåé åëÿéÿ áèëìÿçäè, – ÷îõ óòàíúàãäûð; àììà èøýöçàð àäàì óòàíúàã îëìóð, ìÿëóì øåéäèð êè, ÿââÿë î áåëÿ áèð øåé òÿêëèô åòìèøäèð; âåêñåëëÿ ïóëó àëìàüà öìèä âàðìû? Úàâàá äà âåðèëèá êè, âàð, ÷öíêè îíóí áåëÿ áèð àíàñû âàð: î éöç èéèðìè áåø ìàíàò ïåíñèéà àëûð; î éåìÿç, è÷ìÿç, àììà Ðîäåíêàíûí äàäûíà ÷àòàð; åëÿ áèð áàúûñû äà âàð êè, ãàðäàøû ö÷öí ëàï êþëÿëèéÿ ýåäÿð. Úÿíàá ×åáàðîâ äà áóíà ÿñàñëàíìûøäûð... Íÿ ãûìûëäàíûðñàí? Ãàðäàø, ìÿí èíäè ñÿíèí áöòöí ñèððëÿðèíÿ áÿëÿäÿì: ùàâàéû éåðÿ ñÿí Ïàøåíêà èëÿ ãîùóìëóã åëÿéÿíäÿ à÷ûá ùàìûñûíû îíà äåìÿìèñÿí êè... Èíäè ìÿí ñÿíè èñòÿäèéèìäÿí äåéèðÿì... Áÿëè, ìÿñÿëÿ áåëÿäèð: òÿìèç, íàìóñëó, ùÿññàñ àäàì à÷ûã äàíûøûð, àììà èøýöçàð àäàì ãóëàã àñûð, éåìÿéèíè éåéèð, ñîíðà äà ìÿùâ åäèð... Ïàøåíêà äà âåêñåëèíè îíà, ùÿìèí áó ×åáàðîâà âåðìèøäèð, ýóéà êè, ôàèçëÿ, î äà óòàíìàäàí ðÿñìè ñóðÿòäÿ òÿëÿá åòìèøäèð. Áó ÿùâàëàòû áèëÿíäÿí ñîíðà ìÿí äÿ èñòÿäèì, âèúäàíûìû òÿìèçëÿìÿê ö÷öí îíóí öñòöíÿ úÿðÿéàí áóðàõûì, àíúàã îíäà Ïàøåíêà èëÿ ìÿíèì àðàìäà àùÿíýäàðëûã ÿìÿëÿ ýÿëäè, ìÿí äÿ òàïøûðäûì êè, áó ìÿñÿëÿíè êÿññèíëÿð, þçö äÿ ëàï ìÿíáÿéèíäÿí çàìûí îëäóì êè, ñÿí ïóëó âåðÿúÿêñÿí... Ãàðäàø, ìÿí ñÿíèí éåðèíÿ çàìûí îëäóì, åøèäèðñÿí? ×åáàðîâó ÷àüûðäûã, îí ìàíàò âåðèá àüçûíû éóìäóã, âåêñåëè ýåðè àëäûã, áóäóð, ùöçóðóíóçà òÿãäèì åäèðÿì, – èíäè îíëàð ñÿíèí âåðäèéèí ñþçÿ èíàíûðëàð, – áóäóð, àë, úèáèìäÿ éàìàí ÿçèëìèøäèð. Ðàçóìèõèí âåêñåëè ñòîëóí öñòöíÿ ãîéäó; Ðàñêîëíèêîâ îíà áàõäû, ùå÷ áèð ñþç äåìÿéèá öçöíö äèâàðà ñàðû ñåâèðäè. Áó ùÿòòà Ðàçóìèõèíÿ äÿ ïèñ òÿñèð áàüûøëàäû. Áèð àçäàí ñîíðà äåäè: – Ãàðäàø, ýþðöðÿì êè, éåíÿ äÿ ñÿôåùëèê åëÿéèðñÿí. Èñòÿäèì ñÿíè ÿéëÿíäèðèì, ýÿâÿçÿëèê åëÿéèá öðÿéèíè à÷ûì, àììà äåéÿñÿí ñÿíèí àíúàã ñÿôðàíû ãàðûøäûðäûì. Ðàñêîëíèêîâ áèð àç äà ñóñäóãäàí ñîíðà, öçöíö ÷åâèðìÿäÿí ñîðóøäó: – Áàéüûíëûã è÷èíäÿ î òàíûìàäûüûì àäàì ñÿí èäèí? – Ìÿí èäèì; ùÿòòà îíäà þçöíäÿí äÿ ÷ûõìûøäûí, õöñóñèëÿ ìÿí Çàìåòîâó ýÿòèðÿíäÿ... – Çàìåòîâó?.. Êàðýöçàðû?.. Íèéÿ ýÿòèðìèøäèí?.. Ðàñêîëíèêîâ úÿëä äþíöá ýþçëÿðèíè Ðàçóìèõèíÿ çèëëÿäè. – Ñÿíÿ íÿ îëäó àõû?.. Íèéÿ ùÿéÿúàíëàíäûí? Ñÿíèíëÿ òàíûø îëìàã èñòÿéèðäè; þçö äåäè, ÷öíêè áèç îíóíëà ñÿíèí áàðÿíäÿ ÷îõ äàíûøìûøûã... Éîõñà ñÿíèí áàðÿíäÿ áó ãÿäÿð øåéè ìÿí êèìäÿí åøèäÿ áèëÿðäèì. 131
Ãàðäàø, î ÷îõ ýþçÿë îüëàíäûð, ëàï ÿëà... ÿëáÿòòÿ, þç àëÿìèíäÿ... Èíäè äîñòóã; ùÿð ýöí ýþðöøöðöê. Èíäè ìÿí àõû øÿùÿðèí áó ùèññÿñèíÿ êþ÷ìöøÿì. Ñÿí ùÿëÿ áèëìèðñÿí? Òÿçÿúÿ êþ÷ìöøÿì. Îíóíëà áèð èêè äÿôÿ Ëàâèçàíûí éàíûíà äà ýåòìèøèê. Ëàâèçà éàäûíäàäûð? Ëàâèçà Èâàíîâíà? – Ñàéûãëàéàíäà áèð øåé äåéèá åëÿìèøÿì? – ßëáÿòòÿ äåìèñÿí! Ùå÷ ùóøóí öñòöíäÿ äåéèëäè. – Íÿ äåìèøÿì? – Ïàù àòîííàí! Ñàéûãëàéàíäà íÿ äåéÿðëÿð? Ìÿëóì øåéäèð êè, íÿ äåéÿðëÿð.. Èíäè, ãàðäàø, âàõò èòèðìÿìÿê ö÷öí, èøÿ áàøëàìàã ëàçûìäûð. Ðàçóìèõèí ñòóëäàí ãàëõûá ôóðàæêàñûíû ýþòöðäö. – Ñàéàãëàéàíäà íÿ äåéèðäèì? – Ïàù, ÿë ÷ÿêìÿéÿúÿê êè! Éîõñà ãîðõóðñàí ñèððèíèí öñòö à÷ûëàð? Ãîðõìà: ãðàôèíéà ùàããûíäà ùå÷ áèð øåé äåìÿìèñÿí. Àììà íÿäÿí äåìèñÿí, – íÿ áèëèì – áóëäîê èòäÿí, ñûðüàäàí, ãûçûë ñààò çÿíúèðèíäÿí, Êðåñò àäàñûíäàí, íÿ áèëèì – áèð äàëàíäàðäàí, Íèêîäèì Ôîìè÷äÿí, îíóí êþìÿê÷èñè Èëéà Ïåòðîâè÷äÿí ÷îõ äàíûøìûñàí. Áóíäàí áàøãà èëòèôàò áóéóðóá þç úîðàáûíûçûí áóðíó èëÿ éàìàí ÷îõ ìàðàãëàíûðäûíûç, éàìàí! Éàëâàðäûíûç êè, úîðàáûìû âåðèí; ÿë ÷ÿêìèðäèíèç. Çàìåòîâ þçö áöòöí êöíú-áóúàüû àõòàðäû, úîðàáû òàïûá, ÿòèðëÿ éóéóëìóø, áàðìàãëàðûíà öçöê òàõûëìûø õûðäàúà ÿëëÿðèëÿ áó çèáèëè ñèçÿ âåðäè. Àíúàã áóíäàí ñîíðà ðàùàò îëäóç: áèð íå÷ÿ ýöí áó çèáèëè ÿëèíèçäÿ òóòäóíóç, äàðòûá àëìàã äà ìöìêöí äåéèëäè. Éÿãèí êè, èíäè äÿ éîðüàíûíûí àëòûíäàäûð. Ùÿëÿ øàëâàðûíûí ñà÷àãëàðûíû äà èñòÿéèðäèí – þçö äÿ åëÿ éàëâàðûá-éàõàðûðäûí – ùå÷ îëìàéàí êèìè! Áèç äÿ ñÿíäÿí ñîðóøäóã, áèëìÿê èñòÿéèðäèê: áó àõû íÿ ñà÷àãäûð? Äåäèéèíäÿí ùå÷ áèð øåé áàøà äöøìÿê îëìóðäó... Éàõøû äà, áàøëàéàã èøÿ! Áàõ, áóðàäà îòóç áåø ìàíàò ïóë âàð; áóíäàí îí ìàíàò ýþòöðöðÿì, áèð-èêè ñààòäàí ñîíðà áó áàðÿäÿ ùàãã-ùåñàá òÿãäèì åäÿðÿì. Áó àðàäà Çîñèìîâà äà õÿáÿð âåðÿðÿì, î ýÿðÿê ÷îõäàí áóðàäà îëàéäû; ÷öíêè ñààò îí èêèéÿ èøëÿéèð – Íàñòåíêà, ìÿí áóðàäà îëìàéàíäà, ñèç òåç-òåç ýÿëèí, áóíà äÿéèí – è÷ìÿê áàðÿäÿ, àéðû øåéëÿð äÿ åëÿ, ýþðöí íÿ èñòÿéèð. Ïàøåíêàéà äà, íÿ ëàçûìñà, ìÿí þçöì áó ñààò äåéÿðÿì. Ñàü îëóí! Íàñòàñéà îíóí àðäûíúà äåäè: – Ýþðöðñÿí, “Ïàøåíêà” äåéèð! Àé áèú-âÿëÿäÿçíà! – Ñîíðà ãàïûíû à÷ûá ãóëàã àñìàüà áàøëàäû, ñÿáèð åäÿ áèëìÿéèá þçö àøàüû éöéöðäö. Î ÷îõ èñòÿéèðäè êè, ýþðñöí Ðàçóìèõèí ìÿíçèë ñàùèáÿñèëÿ íÿ äàíûøûð; öìóìèééÿòëÿ àéäûí ýþðöíöðäö êè, î Ðàçóìèõèíÿ ëàï âóðóëìóøäóð. Íàñòàñéà ãàïûíû þðòÿí êèìè Ðàñêîëíèêîâ éîðüàíû öñòöíäÿí àòäû, äÿëè êèìè éàòàüûíäàí ãàëõäû; î áþéöê áèð ñÿáèðñèçëèêëÿ, ùÿì äÿ ÿñÿáè 132
ùàëäà îíëàðûí òåçëèêëÿ ýåòìÿñèíè ýþçëÿéèðäè êè, äÿðùàë èøÿ áàøëàñûí. Àíúàã íÿéÿ, ùàíñû èøÿ! – Åëÿ áèë êè, èøèí òÿðñëèéèíäÿí èíäè áó îíóí éàäûíäàí ÷ûõìûøäû. “Èëàùè! Ñÿí àíúàã ìÿíÿ áèð øåé äå: äå ýþðöì, îíëàð áöòöí ìÿñÿëÿíè áèëèðëÿð, éà ùÿëÿ áèëìèðëÿð? Éà áÿëêÿ áèëèðëÿð, àíúàã íÿ ãÿäÿð êè, ìÿí õÿñòÿéÿì, þçëÿðèíè áèëìÿìÿçëèéÿ ãîéóðëàð, ìÿíÿ þúÿøèðëÿð; ñîíðà áèðäÿí ýÿëèá äÿéÿúÿêëÿð êè, áèç ùÿð øåéè ÷îõäàí áèëèðäèê, àíúàã þçöìöçö åëÿ ýþñòÿðèðäèê. Èíäè ìÿí íÿ åäèì? Òÿðñ êèìè äÿ éàäûìäàí ÷ûõäû; áèðäÿí éàäûìäàí ÷ûõäû, èíäèúÿ éàäûìäà èäè!” Ðàñêîëíèêîâ îòàüûí îðòàñûíäà äóðóá ÿòðàôûíà áàõûðäû; î ÿçàá ÷ÿêèðäè, áèëìèðäè íÿ åòñèí. Ãàïûíû à÷ûá ãóëàã àñäû; ëàêèí îíóí éàäûíäàí ÷ûõàí áó äåéèëäè. Áèðäÿí éàäûíà äöøìöø êèìè, áóúàüà, äèâàð êàüûçûíûí úûðûëäûüû éåðÿ úóìäó, ÿëèíè êàüûçûí äàëûíà ñîõóá àõòàðäû, ëàêèí îíóí éàäûíäàí ÷ûõàí áó äà äåéèëäè. Ýåäèá ñîáàíûí ãàïàüûíû à÷äû, ÿëè èëÿ êöëöí è÷èíè àõòàðäû: øàëâàðûíûí ñà÷àãëàðû, úèáèíäÿí êÿñèëìèø ïàð÷à, – íåúÿ êè, àòìûøäû – åëÿúÿ äÿ îðàäà äóðóðäó, äåìÿëè, ùå÷ êÿñ îíà ÿë âóðìàéûá. Áó çàìàí, Ðàçóìèõèíèí èíäèúÿ ñþéëÿäèéè úîðàá ìÿñÿëÿñè îíóí éàäûíà äöøäö. Áóäóð, úîðàáûíûí òàéû éîðüàíûíûí àëòûíäàäûð, àíúàã î âàõòäàí áÿðè î ãÿäÿð éåðÿ ñöðòöëìöø âÿ ÷èðêëÿíìèøäè êè, Çàìåòîâ áóíóí öñòöíäÿ ùå÷ áèð øåé ýþðÿ áèëìÿçäè. – Áà, Çàìåòîâ!.. Äÿôòÿðõàíà!.. Íèéÿ ìÿíè äÿôòÿðõàíàéà ÷àüûðûðëàð? ×àüûðûø âÿðÿãÿñè ùàíû? Áà!.. ìÿí èøè ãàðûøäûðìûøàì! Ìÿíè îíäà òÿëÿá åäèðäèëÿð! Îíäà äà ìÿí úîðàáû äèããÿòëÿ ýþçëÿí êå÷èðìèøäèì, àììà èíäè... ìÿí õÿñòÿ èäèì. Çàìåòîâ àõû íèéÿ ýÿëèáìèø? Ðàçóìèõèí îíó íèéÿ ýÿòèðèáìèø? – Î ýöúäÿí äöøìöø ùàëäà éåíÿ äÿ äèâàíûí öñòöíäÿ îòóðóá þç-þçöíÿ ìûçûëäàíûðäû... – Áó íÿ îëàí øåéäèð? Ìÿí éåíÿ äÿ ñàéûãëàéûðàì, éà äîüðóäàí äà áåëÿäèð? Äåéÿñÿí äîüðóäàí äà áåëÿäèð... Ùÿ, éàäûìà äöøäö: ãà÷ìàã! Òåç ãà÷ûá ýåòìÿê, ìöòëÿã ãà÷ìàã! Áÿëè... Ùàðà? Áÿñ ìÿíèì ïàëòàðûì ùàíû? ×ÿêìÿì éîõäóð! Ýþòöðöáëÿð! Ýèçëÿäèáëÿð! Áàøà äöøöðÿì! Ùÿ, ïàëòî áóäóð, – áóíó ýþðìÿéèáëÿð. Áóäóð, ïóë äà ñòîëóí öñòöíäÿäèð, øöêöð Àëëàùà! Áó äà âåêñåë... Ïóëó ýþòöðöá ýåäÿúÿéÿì, ýåäèá àéðû áèð îòàã òóòàúàüàì, îíëàð ìÿíè òàïà áèëìÿç!.. Áÿëè, áÿñ àäðåñëÿð øþáÿñè? Òàïàðëàð! Ðàçóìèõèí òàïàð. Éàõøûñû áóäóð êè, ëàï ãà÷ûá ýåäèì... Óçàãëàðà... Àìåðèêàéà ýåäèì... ãîé îíëàð úÿùÿííÿì îëñóí! Âåêñåëè äÿ ýþòöðÿðÿì... îðàäà ëàçûì îëàð... Äàùà íÿ ýþòöðöì? Îíëàð åëÿ áèëèð êè, ìÿí õÿñòÿéÿì. Ùå÷ áèëìèðëÿð êè, ìÿí ýÿçÿ áèëèðÿì – ùå-ùå-ùå!.. Ìÿí ýþçëÿðèíäÿí äóéäóì êè, îíëàð ùÿð øåéè áèëèðëÿð! ×ÿòèíè ïèëëÿêÿíäÿí äöøìÿêäèð! Áÿëêÿ îðàäà êåøèê÷èëÿð, ïîëèñ 133
íÿôÿðëÿðè äóðóáëàð? Î íÿäèð, ÷àéäûð. Áóäóð, ïèâÿ äÿ ãàëûá, éàðûì øöøÿ, ñîéóã ïèâÿ! Øöøÿäÿ áèð ñòÿêàí ïèâÿ ãàëìûøäû, ýþòöðöá ëÿççÿòëÿ áàøûíà ÷ÿêäè, áèð íÿôÿñÿ è÷äè, ñàíêè ñèíÿñèíäÿ éàíüûí âàðäû, îíó ñþíäöðöðäö. Ëàêèí ùå÷ éàðûì äÿãèãÿ äÿ êå÷ìÿäè êè, ïèâÿ îíóí áàøûíà âóðäó, êöðÿéèíäÿ éöíýöë, ùÿòòà õîø áèð òèòðÿéèø äóéäó. Óçàíûá éîðüàíû öñòöíÿ ÷ÿêäè. Îíñóç äà áèð-áèðèíÿ ðàáèòÿñè îëìàéàí õÿñòÿ ôèêèðëÿðè ýåò-ýåäÿ äàùà àðòûã áèðáèðè èëÿ ãàðûøìàüà áàøëàäû. ×îõ ÷ÿêìÿäè êè, îíó éöíýöë, õîø áèð éóõó áöðöäö... Áàøû èëÿ ëÿççÿòëÿ áàëûøäà éåð åëÿäè, ÿââÿëêè úûðûã øèíåë ÿâÿçèíÿ öñòöíÿ ñàëäûüû éóìøàã, ïàìáûã éîðüàíà áÿðê-áÿðê áöðöíäö, àñòàäàí êþêñöíö þòöðäö âÿ èíñàíà ñàüëàìëûã ýÿòèðÿí äÿðèí éóõóéà ýåòäè. Î, êèìèíñÿ è÷ÿðè ýèðäèéèíè åøèòäèéèíäÿí àéûëäû; ýþçëÿðèíè à÷ûá ýþðäö êè, Ðàçóìèõèí ãàïûíû òàéáàòàé à÷àðàã, òÿðÿääöä è÷èíäÿ àñòàíàäà äóðìóøäóð, áèëìèð è÷ÿðè ýèðñèí, ýèðìÿñèí. Ðàñêîëíèêîâ úÿëä ãàëõûá îòóðäó, Ðàçóìèõèíÿ áàõäû, ñàíêè íÿéèñÿ õàòûðëàìàã èñòÿéèðäè. Ðàçóìèõèí: – Ùÿ, îéàãñàí, áóäóð, ìÿí äÿ ýÿëäèì! – äåäè. Ñîíðà ïèëëÿêÿíäÿí àøàüû áàõàðàã ÷ûüûðäû: – Íàñòàñéà, äöéöí÷ÿíè áóðà ýÿòèð. Áó ñààò ñÿíÿ ùàãã-ùåñàá âåðèëÿð. Ðàñêîëíèêîâ òÿøâèøëÿ ÿòðàôûíà áàõàðàã ñîðóøäó: – Ñààò íå÷ÿäèð? – Ãàðäàø, àììà áîëúà éàòìûñàí: àõøàìäûð, ñààò àëòû îëàð. Àëòû ñààòäàí ÷îõ éàòìûñàí. – Èëàùè! Ìÿí íÿ ãàéûðìûøàì! – Íÿ îëóá êè? Ëàï éàõøû åëÿéèá éàòìûñàí! Ùàðà òÿëÿñèðñÿí? Ãûçëà ýþðöøÿ ýåäÿúÿêñÿí, íÿäèð? Èíäè áöòöí âàõò áèçèìêèäèð. Ö÷ ñààò îëàð êè, ñÿíè ýþçëÿéèðÿì; áèð-èêè äÿôÿ ýÿëèá áàõìûøàì, éàòìûøäûí. Èêè äÿôÿ Çîñèìîâà áàø ÷ÿêìèøÿì: åâäÿ éîõäóð êè, éîõäóð! Åéáè éîõ, ýÿëÿð! Ýþðöíöð, þç èøè ö÷öí ùàðàñà ýåäèá. Ìÿí àõû áó ýöí êþ÷ìöøÿì, òàìàì êþ÷ìöøÿì, ÿìèìëÿ áÿðàáÿð. Èíäè àõû ìÿíèì ÿìèì âàð... ßøè, úÿùÿííÿì îëñóí, þç èøèìèçÿ áàøëàéàã! Íàñòåíêà, äöéöí÷ÿíè áóðà âåð! Áó ñààò áàõàðûã. Ãàðäàø, þçöíö íåúÿ ùèññ åäèðñÿí? – Ìÿí ñàüëàìàì; õÿñòÿ äåéèëÿì... Ðàçóìèõèí, ñÿí ÷îõäàí áóðàäàñàí? – Äåäèì êè, ö÷ ñààòäûð ýþçëÿéèðÿì. – Éîõ, ìÿí ÿââÿëäÿí äåéèðÿì. – Íÿ ÿââÿëäÿí? 134
– Íÿ âàõòäàí áóðà ýÿëèðñÿí? – Ìÿí êè, áàéàã ñÿíÿ äàíûøäûì; éîõñà éàäûíäà äåéèë? Ðàñêîëíèêîâ ôèêðÿ ýåòäè. ßââÿëêè ÿùâàëàòëàð îíà éóõó êèìè ýÿëèðäè. Áó øåéëÿðè õàòûðëàéà áèëìèð, ñóàëåäèúè áèð íÿçÿðäÿ Ðàçóìèõèíÿ áàõûðäû. Ðàçóìèõèí äåäè: – Ùì! Éàäûíäàí ÷ûõûá. Ìÿíÿ áàéàã åëÿ ýÿëèðäè êè, ñÿí ùÿëÿ þçöíäÿ äåéèëñÿí... Èíäè éóõó ñÿíè éàõøûëàøäûðûá... Äîüðóäàí äà, ëàï éàõøûñàí! Àôÿðèí! Èíäè èøÿ áàøëàéàã! Áó ñààò éàäûíà äöøÿð. Áèð áóðà áàõ, ÿçèçèì! Ðàçóìèõèí äöéöí÷ÿíè à÷ìàüà áàøëàäû: ýþðöíöð, áóíóíëà î ÷îõ ìàðàãëàíûðäû. – Ãàðäàø, èíàíûðñàíìû, áó ìÿíè éàìàí íàðàùàò åäèðäè. ×öíêè ñÿíè àõû àäàì åëÿìÿê ëàçûìäûð. Èøÿ ýèðèøÿê: éóõàðûäàí áàøëàéàã. Ñÿí áó äÿáèëãÿúèéè ýþðöðñÿí? – äåéÿðÿê äöéöí÷ÿäÿí ÷îõ ãÿøÿíý, åéíè çàìàíäà ÷îõ àäè âÿ óúóç áèð ôóðàæêà ÷ûõàðòäû. – Èúàçÿ âåðèðñÿí þë÷öì áàõûì? Ðàñêîëíèêîâ èéðÿíÿ-èéðÿíÿ ÿëèíè éåëëÿéÿðÿê äåäè: – Ñîíðà, ñîíðà. – Ðîäéà ãàðäàø, ñÿí ýÿë åòèðàç åëÿìÿ, ñîíðà ýåú îëàð; ìÿí äÿ áöòöí ýåúÿíè éàòà áèëìÿðÿì, ÷öíêè áóíó þë÷öñöç, ýþçÿéàðà àëìûøàì. – Ôóðàæêàíû îíóí áàøûíà ãîéàðàã áÿðêäÿí äåäè: – Ëàï ãàéäàñûíäàäûð! Åëÿ áèë ëàï þë÷öëöá àëûíûá! Ãàðäàø, áàøà ãîéóëàí øåé êè, âàð – áó ýåéèìèí ÿí ìöùöì ùèññÿñè, áèð íþâ òþâñèéÿíàìÿäèð. Òîëñòéàêîâ äåéèëÿí áèð äîñòóì âàð, öìóìè éåðëÿðÿ ýåäÿíäÿ – î éåðäÿ êè, ùàìû áàøûíà øëéàïà, éà äà ôóðàøêà ãîéóð, – áàø ãàëïàüûíû ýþòöðìÿëè îëóð, ùàìû äà åëÿ áèëèð êè, áóíó î áó àäàìëàðà áÿñëÿäèéè êþëÿúÿñèíÿ ùèññëÿðèíÿ ýþðÿ åäèð; àììà áóíó î îíà ýþðÿ åäèð êè, áàøûíà ãîéäóüó ãóø éóâàñûíäàí óòàíûð, ÷îõ óòàíúàã àäàìäûð! Íàñòåíêà, áàõ áó èêè áàø þðòöéöíÿ, áó ïàëìåðñòîíäóð (Ðàñêîëíèêîâóí êöíúÿ àòûëìûø ýèðäÿ, ÿçèëìèø øëéàïàñûíû ýþòöðäö: áóíà î íÿ ö÷öí ïàëìåðñòîí äåéèðäè – ìÿëóì äåéèë), áó äà êè, åëÿ áèë çÿðýÿð ÿëèíäÿí ÷ûõûá! Ðîäéà, ãèéìÿò ãîé ýþðÿê, ñÿíèí ôèêðèíúÿ, áóíà íÿ âåðìèøÿì? – Íàñòàñéàíûí ñóñäóüóíó ýþðöá îíà ñàðû äþíäö: – Íàñòàñéóøêà, ñÿí íåúÿ? Íàñòàñéà äåäè: – Éÿãèí áèð àááàñû âåðìèñÿí. Ðàçóìèõèí áóíäàí èíúèéÿðÿê ÷ûüûðäû: – Áèð àááàñû? Àõìàã ãûç! Èíäè áèð àááàñûéà ùå÷ ñÿíè àëìàã îëìàç! Äþðä àááàñû âåðìèøÿì! Î äà îíà ýþðÿ êè, íèìäàøäûð. Þçö äÿ øÿðò ãîéìóøäóã: èíäè áóíó ãîéàðñàí ýÿëÿí èë áèð àéðûñûíû ùàâàéûúà âåðÿúÿêëÿð, 135
âàëëàù! Éàõøû äà, èíäè äÿ êþ÷ÿê Áèðëÿøìèø Àìåðèêà Øòàòëàðûíà, íåúÿ êè, îíäà ýèìíàçèéàäà äåéèðäèê. Ãàáàãúàäàí õÿáÿðäàðëûã åäèðÿì: øàëâàðëà ôÿõð åäèðÿì! – Áóíó äåéèá, íàçèê éàé ïàð÷àñûíäàí òèêèëìèø áîç éóí øàëâàðû îíóí ãàáàüûíäà à÷äû. – Íÿ éûðòûüû âàð, íÿ ëÿêÿñè, ýåéèëìèø äÿ îëñà ùå÷ äÿ ïèñ äåéèë, æèëåò äÿ áåëÿäèð, åéíè ðÿíýäÿäèð, íåúÿ êè, ìîäà òÿëÿá åëÿéèð! – Î êè ãàëäû ýåéèëìèø îëìàñû, ÿñëèíÿ ãàëàíäà áó äàùà éàõøûäûð: ùÿì éóìøàã îëàð, ùÿì äÿ çÿðèô... Áèëèðñÿí, Ðîäéà, áó äöíéàäà ìÿíñÿá ãàçàíìàã ö÷öí, ìÿíúÿ, ùÿìèøÿ ìþâñöìëÿðè ìöøàùèäÿ åòìÿê êèôàéÿòäèð. Éàíâàðäà ãóëàúëàð éåìÿñÿí áèð íå÷ÿ ìàíàò êèñÿíäÿ ãàëàð; áó àëûíàí øåé ùàããûíäà äà áó ñþçëÿðè äåìÿê îëàð. Èíäè éàé ìþâñöìöäöð, ìÿí äÿ éàé ïàëòàðû àëìûøàì, ñîíðà ïàéûç ìþâñöìöíÿ îíñóç äà äàùà èñòè ïàëòàð ëàçûì îëàúàã, áóíëàðû àòàúàãñàí, áèð äÿ êè, áóíëàð äà î âàõòà ãÿäÿð, çèéíÿò ÷îõëóüóíäàí îëìàñà äà, ùÿð ùàëäà äàõèëè íèçàìñûçëûãäàí äàüûëûá ýåäÿúÿê. Ãèéìÿòè? Ñÿíúÿ íå÷ÿ îëàð? Èêè ìàíàò èéèðìè áåø ãÿïèê! Éàäûíäà ñàõëà; éåíÿ äÿ ÿââÿëêè øÿðò èëÿ: áóíëàð êè äàüûëäû – ýÿëÿí èë î áèðèëÿð ñÿíÿ ùàâàéû âåðèëèð! Ôåäéàéåâèí äöêàíûíäà áàøãà úöð àëâåð åëÿìèðëÿð: áèð äÿôÿ êè, ïóë âåðäèí – áöòöí þìðöí áîéó êèôàéÿò åäÿúÿê, ÷öíêè èêèíúè äÿôÿ ùå÷ þçöí ýåòìÿéÿúÿêñÿí. Éàõøû äà, èíäè êå÷ÿê óçóíáîüàç ÷ÿêìÿéÿ, – íåúÿäèð? Àéäûí ýþðöíöð êè, ýåéèëìèø ÷ÿêìÿäèð, àíúàã ùÿð íåúÿ îëñà, èêè àé ýåéÿúÿêñÿí, ÷öíêè õàðèúäÿ òèêèëèá, ìàëû äà õàðèúè ìàëäûð: èíýèëèñ ñÿôèðëèéèíèí êàòèáè êå÷ÿí ùÿôòÿ áàçàðäà ñàòûá; úÿìèñè äÿ àëòû ýöí ýåéìèøäèð, þçö äÿ îíà ïóë ëàçûì èìèø. Ãèéìÿòè áèð ìàíàò ÿëëè ãÿïèêäèð. Éàõøû àëìûøàì? Íàñòàñéà äåäè: – Áÿëêÿ àéàüûíà îëìàäû? – Àéàüûíà îëìàäû? Áÿñ áó íÿäèð? – Î Ðàñêîëíèêîâóí éûðòûëìûø, êîáóäëàøìûø, ãûðûøìûø, ùÿð òÿðÿôèíäÿ ïàë÷ûã ãóðóìóø óçóíáîüàç ÷ÿêìÿñèíèí áèð òàéûíû úèáèíäÿí ÷ûõàðòäû. – Ìÿí åùòèéàòëà ýåòìèøäèì, áó áÿäùåéáÿò øåéèí þë÷öñöíö ýþòöðöá ìÿíÿ ÷ÿêìÿ âåðèáëÿð. Áöòöí áó èøëÿðè ìÿí öðÿêäÿí ýþðìöøÿì. Î êè ãàëäû òóìàí-êþéíÿê – áó áàðÿäÿ Ïàøåíêà èëÿ ìÿñëÿùÿòëÿøìèøÿì. Áàõ, ÿââÿëà, áó ö÷ êþéíÿê, êÿòàíäûð, éàõàñû äà ìîäà öçðÿ ãàéðûëûá... Áÿëè, áåëÿ: êàðòóç äþðä àááàñû, éåðäÿ ãàëàí ïàëòàð – èêè ìàíàò èéèðìè áåø ãÿïèê, úÿìèñè åéëÿéèð ö÷ ìàíàò áåø ãÿïèê; ÷ÿêìÿ – ìàíàò éàðûì, ÷öíêè ÷îõ éàõøû ÷ÿêìÿäèð – úÿìèñè åéëÿéèð äþðä ìàíàò ÿëëè áåø ãÿïèê; áöòöí òóìàí-êþéíÿê äÿ áåø ìàíàò – ùàìûñûí áèð éåðäÿ äàíûøûá àëìûøàì; úÿìèñè åëÿéèð äöç äîããóç ìàíàò ÿëëè áåø ãÿïèê. Ãûðõ áåø ãÿïèê äÿ àðòûã ãàëûá, ãàðà øàùûëàðäûð, áóäóð, 136
áóéóðóí àëûí! Áó ãàéäà èëÿ, Ðîäéà, ñÿíèí áöòöí ýåéèìèí äöçÿëèá; ÷öíêè ìÿíèì ôèêðèìúÿ, ñÿíèí ïàëòîíóí íÿèíêè èøÿ éàðàð, ùÿòòà îíóí õöñóñè áèð íÿúèáàíÿ ýþðöíöøö äÿ âàð: áàõ, Øàðìåðÿ ïàëòàð òèêäèðìÿê áó äåìÿêäèð! Î êè, ãàëäû úîðàá âÿ áàøãà øåéëÿð – áóíëàðû ñÿíèí þç èõòèéàðûíà áóðàõûðàì. Îðàäà áèçÿ èéèðìè áåø ìàíàò ïóë ãàëûð; ñÿí Ïàøåíêà áàðÿñèíäÿ, áèð äÿ êè, îòàã êèðàéÿñè áàðÿñèíäÿ íàðàùàò îëìà; ìÿí äàíûøìûøàì, åòèáàð ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ! Èíäè, ãàðäàø, èúàçÿ âåð ñÿíèí êþéíÿéèíè äÿéèøäèðèì, éÿãèí êè, õÿñòÿëèê èíäè ñÿíèí àíúàã êþéíÿéèíäÿ éåðëÿøèá... Ðàñêîëíèêîâ ÿëèíè éåëëÿéÿðÿê îíó þçöíäÿí ðÿää åòäè: – ßë ÷ÿê! Èñòÿìèðÿì! – Î, Ðàçóìèõèíèí àëäûüû øåéëÿð ùàããûíäà ýÿðýèí âÿ îéíàã áèð èôàäÿ èëÿ âåðäèéè ìÿëóìàòû íèôðÿòëÿ äèíëÿìèøäè. Ðàçóìèõèí èñðàð åäèá äóðóðäó: – Ãàðäàø, áåëÿ øåé îëìàç! Áÿñ íèéÿ ýåäèá àéàããàáû éûðòìûøàì? Íàñòàñéóøêà, óòàíìàéûí, êþìÿê åëÿéèí. Áàõ áåëÿ. Î, Ðàñêîëíèêîâóí ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìÿñèíÿ áàõìàéàðàã îíóí àëò ïàëòàðûíû äÿéèøäè. Ðàñêîëíèêîâ áàëûøûí öñòöíÿ éûõûëûá ãàëäû, áèð-èêè äÿãèãÿ ùå÷ áèð ñþç äåìÿäè. “Ùÿëÿ äåéÿñÿí ÿë ÷ÿêìÿéÿúÿêëÿð!” – äåéÿ äöøöíäö. Íÿùàéÿò äèâàðà áàõàðàã ñîðóøäó: – Áó øåéëÿð ùàíñû ïóëëà àëûíûá? – Ùàíñû ïóëëà? ßúÿá àäàìñàí! Ñÿíèí þç ïóëóíëà! Áàéàã àðòåë÷è ýÿëìèøäè. Âàõðóøèíèí éàíûíäàí; àíàí ýþíäÿðèá; éîõñà áó äà éàäûíäàí ÷ûõûá? Ðàñêîëíèêîâ òóòãóí áèð ùàëäà õåéëè äöøöíäöêäÿí ñîíðà äåäè: – Èíäè éàäûìà äöøäö... Ðàçóìèõèí ãàøãàáàüûíû òþêÿðÿê òÿøâèøëÿ îíà áàõûðäû. Ãàïû à÷ûëäû, óúà áîéëó, ìþùêÿì áÿäÿíëè áèð àäàì è÷ÿðè ýèðäè: Ðàñêîëíèêîâ îíó äà äåéÿñÿí öçäÿí áèð àç òàíûéûðäû. Ðàçóìèõèí ñåâèíÿðÿê ÷ûüûðäû: – Çîñèìîâ! Àõûð êè, ýÿëèá ÷ûõäûí! Û Çîñèìîâ óúà áîéëó, äöç à÷ûã-ñàðûøûí ñà÷ëû, èéèðìè éåääè éàøëû êþê áèð àäàìäû; ùå÷ áèð úÿùÿòäÿí íÿçÿðÿ ÷àðïìàéàí ñîëüóí âÿ øèøêèí öçö òÿìèç ãûðõûëìûøäû, ýþçöíäÿ åéíÿê âàðäû, êþêëöêäÿí øèøìèø êèìè ýþðöíÿí ÿòëè áàðìàüûíà èðè áèð ãûçûë öçöê òàõìûøäû. Î, éöíýöë, ýåí, øûã ïàëòî, 137
à÷ûã ðÿíýëè éàé øàëâàðû ýåéìèøäè; öìóìèééÿòëÿ, ÿéíèíäÿêè ùÿð øåé ýåí, øûã, ùÿì äÿ òÿïòÿçÿ èäè; êþéíÿéèíäÿ ùå÷ áèð åéèá éîõ èäè; ñààòûíûí çÿíúèðè èðè èäè. Àüûð, ñàíêè ñöñò òÿðïÿíèðäè, åéíè çàìàíäà, îíóí ùÿðÿêÿòëÿðè ñöíè âÿ ùÿääèíäÿí àðòûã ñÿðáÿñò èäè; ýèçëÿòìÿéÿ ÷àëûøäûüû èääèàñû èñÿ ùÿð äÿãèãÿ íÿçÿðÿ ÷àðïûðäû. Çîñèìîâó òàíûéàíëàðûí ùàìûñû äåéèðäè êè, î, àüûð õàñèééÿòëè, àíúàã þç èøèíè áèëÿí áèð àäàìäûð. Ðàçóìèõèí ÷ûüûðàðàã: – Ãàðäàø, – äåäè. – Ìÿí èêè äÿôÿ ñèçÿ ýÿëìèøÿì... Ýþðöðñÿí, àéûëûá. – Ýþðöðÿì, ýþðöðÿì. – Çîñèìîâ äèããÿòëÿ Ðàñêîëíèêîâà áàõàðàã, îíóí àéàã òÿðÿôèíäÿ, äèâàíäà îòóðà-îòóðà äåäè: – Éàõøû, èíäè þçöìöçö íåúÿ ùèññ åäèðèê, ùÿ? – Îòóðàí êèìè äÿ ìöìêöí îëàí ãÿäÿð äèâàíà éàéûëäû. Ðàçóìèõèí ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Åëÿ ùåé ìàëõóëéà è÷èíäÿäèð. Èíäèúÿ òóìàí-êþéíÿéèíè äÿéèøèðäèê, àç ãàëäû êè, àüëàñûí. – Ìÿëóì øåéäèð; ÿýÿð èñòÿìèðäèñÿ – òóìàí-êþéíÿéèíè ñîíðà äà äÿéèøìÿê îëàðäû... Íÿáçè ëàï éàõøûäûð. Áàøûí ùÿëÿ äÿ áèð àç àüðàéûðìû, ùÿ? Ðàñêîëíèêîâ áèðäÿí äèâàíäàí áèð àç ãàëõàðàã ýþçëÿðè ïàðûëäàéàïàðûëäàéà, èíàäëà âÿ ÿñÿáè ùàëäà äåäè: – Ìÿí ñàüëàìàì, ìÿí ëàï ñàüëàìàì! – Ëàêèí åëÿ î ñààò äà áàëûøûí öñòöíÿ éûõûëûá, öçöíö äèâàðà ÷åâèðäè. Çîñèìîâ äèããÿòëÿ îíà ýþç ãîéóðäó. Ñîíðà ñöñò ùàëäà: – ×îõ éàõøû... – äåäè. – Ùÿð øåé þç ãàéäàñû èëÿ ýåäèð. Áèð øåé éåéèáìè? Ðàñêîëíèêîâóí íÿ éåäèéèíè îíà äàíûøäûëàð âÿ ñîðóøäóëàð êè, îíà íÿ âåðìÿê îëàð? – Ùÿð øåé âåðìÿê îëàð... Ñóï, ÷àé... ßëáÿòòÿ, ýþáÿëÿê âÿ õèéàð âåðìÿê îëìàç, ùÿ, ìàë ÿòè äÿ âåðìÿê îëìàç, áèð äÿ êè, íÿ äàíûøìàã àõû!.. – Î Ðàçóìèõèíÿ, Ðàçóìèõèí äÿ îíà áàõäû. – È÷ìÿ äÿðìàí âåðìÿéèí, ùå÷ áèðèíè âåðìÿéèí, ñàáàù þçöì áàõàðàì... Åëÿ áó ýöí äÿ... ùÿ, ÿëáÿòòÿ... Ðàçóìèõèí þç ãÿðàðûíû ñþéëÿäè: – Ñàáàù àõøàì ìÿí îíó ýÿçìÿéÿ àïàðàúàüàì! Éóñóïîâ áàüûíà, ñîíðà äà, “Ïàëå äå Êðèñòàë”à ýåäÿúÿéèê. – Ñàáàù ìÿí îíó ùå÷ éåðèíäÿí äÿ òÿðïÿòìÿçäèì, àììà... áèð àçúà... ñîíðà áàõûá ýþðÿðèê... 138
– Åù, íÿ ïèñ îëäó: áó ýöí ìÿí òÿçÿ îòàüà êþ÷äöéöì ö÷öí ãîíàãëûã åëÿéÿúÿéÿì; èêè àääûìëûãäàäûð, áóíó äà àïàðñàéäûì ïèñ îëìàçäû. Ùå÷ îëìàñà áèçèì éàíûìûçäà, äèâàíäà óçàíàðäû! – Áèðäÿí î Çîñèìîâà ñàðû äþíäö: – Ñÿí ýÿëÿúÿêñÿí? Áàõ, éàäûíäàí ÷ûõàðòìà ùà, ñþç âåðìèñÿí! – Áÿëêÿ ýÿëäèì, àíúàã ýåú ýÿëÿúÿéÿì. Ñÿí îðàäà íÿ äöçÿëòìèñÿí? – Åëÿ áèð øåé éîõäóð: ÷àé, àðàã, ñèéÿíÿê áàëûüû... Ãóòàá äà îëàúàã; þçöìöçêöëÿð ýÿëÿúÿê. – Éÿíè êèìëÿð? – Ùàìûñû áóðàäà éàøàéàí àäàìëàðäûð, ÷îõóñó äà òÿçÿäèð, – àíúàã ãîúà ÿìèìäÿí áàøãà; åëÿ î þçö äÿ òÿçÿäèð, äöíÿí Ïåòåðáóðãà ýÿëèá: ùàíñû áèð èøäÿí þòðöñÿ. – Áåø èëäÿí áèð ýþðöøöðöê. – Íÿ÷èäèð? – Áöòöí þìðö áîéó ãÿçàäà ïî÷ò ìöäèðè îëóá... àçúà ïåíñèéà àëûð – àëòìûø áåø éàøû âàð, áó áàðÿäÿ ùå÷ äàíûøìàüûíà äÿéìÿç... Àíúàã ìÿí îíóí õàòèðèíè èñòÿéèðÿì. Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ äÿ ýÿëÿúÿê – áóðàäàêû èñòèíòàã èøëÿðè ïðèñòàâû... ùöãóãøöíàñäûð. Ñÿí êè, îíó òàíûéûðñàí... – Î äà ñÿíèí ãîùóìëàðûíäàíäûð? – Ëàï óçàã ãîùóìëàðäàíäûð. Íèéÿ ãàøãàáàüûíû òóðøóäóðñàí? Áèð äÿôÿ îíóíëà äàëàøìûñàí, îíà ýþðÿ? Îíäà éÿãèí ýÿëìÿéÿúÿêñÿí? – Ãîé úÿùÿííÿì îëñóí, ÿøè!.. – Áó ùàìûñûíäàí éàõøû. Ñîíðà êèìëÿð îëàúàã: òÿëÿáÿëÿð, áèð ìöÿëëèì, áèð ìÿìóð, áèð ÷àëüû÷û, áèð çàáèò, Çàìåòîâ... – Ñÿí àëëàù áèð äå ýþðöì: ñÿíèí, éà áóíóí, – Çîñèìîâ èøàðÿ èëÿ Ðàñêîëíèêîâó ýþñòÿðäè – î Çàìåòîâ äåéèëÿíëÿ íÿ àëâåðè? – Àìàí áó âàñâàñûëàðäàí! Ïðèíñèïëÿð!.. Ñÿí áöòöí-áöòöíÿ ïðèíñèï öçÿðèíäÿñÿí, – éàé öçÿðèíäÿ îëàí êèìè: þç èñòÿäèéèí êèìè òÿðïÿíÿ áèëìèðñÿí êè! Àììà ìÿíúÿ, éàõøû àäàìäûðñà – áàõ, ïðèíñèï áóäóð, àéðû ùå÷ áèð øåé áèëìÿê èñòÿìèðÿì. Çàìåòîâ ÷îõ ýþçÿë àäàìäûð. – ßëèÿéðèíèí áèðèäèð. Áèðäÿí Ðàçóìèõèí ñàíêè ãåéðè-òÿáèè áèð ùàëäà àúûãëàíàðàã ÷ûüûðäû: – Ãîé ÿëèÿéðè îëñóí, úÿùÿííÿìÿ êè! Íÿ îëñóí êè, ÿëèÿéðèäèð? Ìÿýÿð ìÿí ñÿíÿ îíóí ÿëèÿéðè îëäóüóíó òÿðèôëÿäèì? Ìÿí äåäèì êè, î äà þçöíÿ ýþðÿ éàõøûäûð! Àììà êè, áöòöí áó íþâëÿðÿ áàõûëñà, îíäà ùå÷ éàõøû àäàì ãàëàðìû? Ìÿí ÿìèíÿì êè, îíäà ìÿíÿ – áöòöí è÷è÷àëàòûìàëà – áèðúÿ áèøìèø ñîüàí âåðÿðëÿð – áóíó äà îíäà âåðÿðëÿð êè, öñòÿëèê ñÿí äÿ îëàñàí!.. – Áó àçäûð; ìÿí ñÿíÿ èêèñèíè âåðÿðÿì... 139
– Àììà ìÿí ñÿíÿ àíúàã áèðèíè âåðÿðÿì! Áèð äÿ ìÿçÿëèëèê åëÿ ýþðÿê! Çàìåòîâ ùÿëÿ óøàãäûð, ìÿí ùÿëÿ îíóí ñà÷ûíû äà éîëà áèëÿðÿì! ×öíêè îíó ðÿää åòìÿê äåéèë, úÿëá åòìÿê ëàçûìäûð. Àäàìû þçöíäÿí ðÿää åòìÿêëÿ îíó äöçÿëòìÿê îëìàç, – î êè óøàã îëà! Óøàãëà ýÿðÿê äàùà åùòèéàòëû îëàñàí. Ìöòÿðÿããè êöòáåéèíëÿð, ñèç ùå÷ áèð øåé áàøà äöøìöðñöíöç! Èíñàíà ùþðìÿò åòìèðñèíèç, þçöíöçö èíúèäèðñèíèç... ßýÿð áèëìÿê èñòÿéèðñÿíñÿ – äåéÿ áèëÿðÿì, áèçèì àðàìûçäà öìóìè áèð èø ÿìÿëÿ ýÿëèá... – Áèëìÿê ïèñ îëìàç. – Éåíÿ äÿ åëÿ î ðÿíýñàç áàðÿñèíäÿäèð, éÿíè î áîéàã÷û ùàããûíäà... áèç áó ñèððèí öñòöíö à÷àúàüûã! ßñëèíäÿ èíäè åëÿ áèð øåé éîõäóð. Ìÿñÿëÿ ëàï àéäûíäûð, ëàï! Áèç àíúàã èøÿ ãöââÿò âåðÿúÿéèê. – Áó áîéàã÷û äåéèëÿí êèìäèð? – Íåúÿ, éîõñà ñÿíÿ äàíûøìàìûøàì? Ùÿ? Ùÿ, ìÿí ñÿíÿ àíúàã äàíûøìàüà áàøëàìûøäûì... Î ñÿëÿì÷è ãàðûíûí, î ìÿìóð àðâàäûíûí þëäöðöëìÿñè áàðÿñèíäÿ... Èíäè î áîéàã÷ûíû äà áó èøÿ ãàòûáëàð... – Î ãàðûíûí þëäöðöëìÿñè áàðÿñèíäÿ ìÿí ñÿí äåéÿíäÿí äÿ ãàáàã åøèòìèøÿì, ùÿòòà áó èøëÿ ìàðàãëàíûðàì äà... ãèñìÿí... áèð ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã... ãÿçåòëÿðäÿ äÿ îõóìóøàì! Àììà... Áèðäÿí Íàñòàñéà Ðàñêîëíèêîâà ñàðû äþíÿðÿê, ùå÷ ëàçûì îëìàäûüû ùàëäà äåäè: – Ëèçàâåòàíû äà þëäöðöáëÿð! Íàñòàñéà áàéàãäàí áÿðè îòàãäà èäè, ãàïûéà ñþéêÿíÿðÿê ãóëàã àñûðäû. Ðàñêîëíèêîâ ýöúëÿ åøèäèëÿúÿê áèð ñÿñëÿ ìûçûëäàäû: – Ëèçàâåòàíû? – Ëèçàâåòàíû òàíûìûðñàí, àëâåð åäèðäè ùà? Î áóðà, àøàüûéà ýÿëÿðäè. Ñÿíèí êþéíÿéèíè äÿ éàìàìûøäû... Ðàñêîëíèêîâ äèâàðà ñàðû ÷åâðèëäè, õûðäà àü ýöëëö, ÷èðêëè, ñàðû äèâàð êàüûçûíäàêû êè÷èê ìèõåéè õÿòëÿðè îëàí ýöëëÿðäÿí áèðèíè ñå÷èá áàõìàüà áàøëàäû: ýöëöí íå÷ÿ éàðïàüû, íå÷ÿ õÿòòè îëäóüóíó ñàéûð, éàðïàãëàðäàêû äèøúèêëÿðè ýþçäÿí êå÷èðèðäè. Î, ÿëëÿðèíèí, àéàãëàðûíûí ãóðóäóüóíó ùèññ åäèðäè, ñàíêè áóíëàð îíóíêè äåéèëäè, ëàêèí ùå÷ éåðèíäÿí ãûìûëäàíìûðäû âÿ äèããÿòëÿ ýöëÿ áàõûðäû. Çîñèìîâ áþéöê áèð íàðàçûëûãëà Íàñòàñéàíûí ñþçöíö êÿñÿðÿê ñîðóøäó: – Éàõøû, áÿñ áó áîéàã÷û íåúÿ îëäó? Íàñòàñéà êþêñöíö þòöðöá ñóñäó. Ðàçóìèõèí ãûçüûí-ãûçüûí äàíûøàðàã ñþçöíÿ äàâàì åòäè: 140
– Îíó äà ãàòèëëÿð àéàüûíà éàçäûëàð! – Áèð äÿëèë-ôèëàí âàðìû? – Äÿëèë íÿäèð! Àììà äåéÿñÿí, åëÿ äÿëèëÿ ÿñàñÿí. Àíúàã áó äÿëèë äåéèë, áàõ, áóíó ñöáóò åòìÿê ëàçûìäûð! Íåúÿ êè, ÿââÿë îíëàðû... Íÿäèð î... ùÿ, Êîõíàí Ïåñòðéàêîâó òóòìóøäóëàð, îíëàðäàí øöáùÿëÿíìèøäèëÿð – áó äà åéíÿí åëÿäèð. Òôó! Íÿ àõìàã èøëÿð òóòóðëàð, ùÿòòà êÿíàðäàí áàõàíà äà èéðÿíú ýþðöíöð! Ïåñòðéàêîâ áÿëêÿ áó ýöí ìÿíèì éàíûìà ýÿëäè... Éåðè ýÿëìèøêÿí, Ðîäéà, ñÿí áó ÿùâàëàòû áèëèðñÿí, áó ùÿëÿ ñÿí õÿñòÿëÿíìÿìèøäÿí îëóá, – ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíäà áó áàðÿäÿ ñþùáÿò ýåäÿíäÿ þçöíäÿí ýåäèá éûõûëàíäàí äöç áèð ýöí ãàáàã... Çîñèìîâ Ðàñêîëíèêîâà ìàðàãëà áàõäû; Ðàñêîëíèêîâ ùå÷ òÿðïÿíìèðäè. Ñîíðà Çîñèìîâ äåäè: – Ðàçóìèõèí, áèëèðñÿí íÿ âàð? Ìÿí êè, ñÿíÿ áåëÿ áàõûðàì – ñÿí éàìàí ãàéüûêåø àäàìñàí! Ðàçóìèõèí éóìðóüóíó ñòîëà âóðàðàã ÷ûüûðäû: – Íÿ îëàð êè, ùÿð ùàëäà áèç ãàòèëè òàïàúàüûã! Áó ìÿñÿëÿäÿ àäàìà àüûð ýÿëÿí íÿäèð? Ìÿñÿëÿ îíäà äåéèë êè, îíëàð éàëàí äåéèðëÿð, éàëàíû ùÿìèøÿ áàüûøëàìàã îëàð, éàëàí éàõøû øåéäèð, îíà ýþðÿ êè, äîüðóéà éîë à÷ûð. Àäàìû àúûãëàíäûðàí îäóð êè, éàëàí äåéèðëÿð, ùÿëÿ öñòÿëèê þç éàëàíëàðûíà áàø ÿéèðëÿð. Ìÿíèì Ïîðôèðèéÿ ùþðìÿòèì âàð. Àììà... Àõû îíëàðû, ìÿñÿëÿí, èëê ÿââÿë éîëóíäàí àçäûðàí íÿ îëóá? Ãàïû áàüëû èìèø, àììà äàëàíäàðëà ýÿëÿíäÿ ýþðöáëÿð êè, à÷ûãäûð... äåìÿëè, ãàðûíû Êîõëà Ïåñòðéàêîâ þëäöðìöøäöð. Áàõ, îíëàðûí ìÿíòèãè áóíäàí èáàðÿòäèð. – ßøè, àúûãëàíìà ýþðÿê! Îíëàðû àíúàã òóòóá ñàõëàìûøëàð, îëìàç àõû... ìÿí î Êîõà ðàñò ýÿëèðäèì, î àõû ãàðûäàí ýèðîâ ãîéóëàí, àììà âàõòû êå÷ìèø øåéëÿðè àëûðìûø! Ýþðöðñÿí?! – Ùÿ, äÿëÿäóçóí áèðèäèð! Î, âåêñåë äÿ àëûð. Ýþð äÿ, íåúÿ èøëÿðëÿ ìÿøüóë îëóð! ßøè, ãîé úÿùÿííÿì îëñóí! Ìÿíèì áèëèðñÿí íèéÿ àúûüûì òóòóð – ñÿí áóíó áàøà äöøöðñÿíìè? Îíëàðûí áó êþùíÿëìèø, áàéàüû, êîáóä ìöùàôèçÿêàðëûüûíà, êþùíÿ ãàéäà èëÿ ýåòìÿëÿðèíÿ... Àììà èíäè áèðúÿ åëÿ áó èøäÿ, éåíè áèð éîë à÷ìàã îëàð. Áèðúÿ åëÿ ïñèõîëîæè ñöáóò åòìÿê îëàð êè, ÿñèë èçè íåúÿ òàïìàã ëàçûìäûð. “Áèçèì äÿëèëëÿðèìèç âàð!” Äÿëèë êèôàéÿò äåéèë. Äÿëèëëÿðëÿ íåúÿ ðÿôòàð åòìÿéè ýÿðÿê áèëÿñÿí – èøèí òÿõìèíÿí éàðûñû áóíäàí èáàðÿòäèð! – Ñÿí äÿëèëëÿðëÿ ðÿôòàð åòìÿéè áèëÿðñÿí? – Àõû ñóñìàã îëìóð – îíäà êè, ùèññ åëÿéèðñÿí, äóéóðñàí êè, èøÿ êþìÿê åäÿ áèëÿðñÿí, ÿýÿð... Åù... Ñÿí ìÿñÿëÿíè ìöôÿññÿë áèëèðñÿíìè? 141
– Ýþçëÿéèðÿì êè, î áîéàã÷û ùàããûíäà äàíûøàñàí. – Åëÿìè? Îíäà ãóëàã àñ, ýþð ÿùâàëàò íåúÿ îëóá: úèíàéÿòäÿí äöç èêè ýöí ñîíðà, ñÿùÿð÷àüû, îíäà êè, îíëàð ùÿëÿ Êîõëà âÿ Ïåñòðéàêîâëà ÿëëÿøèðìèø, îíëàð äà ùÿðÿ þç áèëäèéèíè ñöáóò åäèðìèø – áó àéäûí ýþðöíöð! Ùå÷ ýþçëÿíèëìÿéÿí áèð ôàêò ìåéäàíà ÷ûõûð. Äóøêèí àäëû áèð êÿíäëè – ùÿìèí åâèí ãàáàüûíäà è÷êè äöêàíû âàð, îíóí ñàùèáè, – ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà ýÿëèð, è÷èíäÿ ãûçûë ñûðüàëàð îëàí áèð ãóòó ýÿòèðèð, áàøëàéûð áþéöê áèð íàüûë äàíûøìàüà, äåéèð êè: “Èêè ýöí ÿââÿë, àõøàìöñòö, òÿõìèíÿí äîããóçà èøëÿéÿíäÿ – ôèêèð âåðèðñÿíìè, ýöíö èëÿ, ñààòû èëÿ äåéèð! – ìÿíèì éàíûìà Ìèêîëàé àäëû áèð áîéàã÷û ýÿëäè, – áóíäàí ãàáàã äà î ìÿíèì éàíûìà ýÿëÿðäè, – áàõ, ùÿìèí áó ãóòóíó ýÿòèðäè, è÷èíäÿ äÿ ãàøëû ãûçûë ñûðüàëàð; áó øåéëÿðè ýèðîâ ãîéóá ìÿíäÿí èêè ìàíàò ïóë èñòÿäè; ñîðóøàíäà êè, – áó ñÿíäÿ ùàðàäàíäûð? – äåäè êè, ñÿêèäÿí òàïäûì. Äàùà îíäàí ìÿí áèð øåé ñîðóøìàäûì. Ùÿìèí áó Äóøêèí äåäè êè, “ìÿí îíà áèð êàüûç ïóë âåðäèì” – éÿíè áèð ìàíàò, – îíà ýþðÿ âåðäèì êè, äåäèì, ìÿí îëìàñàì äà ýåäèá áàøãàñûíûí éàíûíäà ýèðîâ ãîéàúàã, íÿ òàôîòó âàð – àïàðûá è÷ÿúÿê, éàõøûñû áóäóð êè, ãîé ìÿíãÿ ãàëñûí: äÿðèíäÿ ñàõëàðñàí – òåç òàïàðñàí, ñþç-ñþùáÿò áàøëàð, àïàðûá éåðèíÿ âåðÿðÿì”. ßëáÿòòÿ, î íàüûë äàíûøûðäû, èò êèìè éàëàí äåéèðäè, ÷öíêè ìÿí áó Äóøêèí äåéèëÿíè òàíûéûðàì, î þçö ýèðîâ ñàõëàéàíäûð, îüóðëóã øåé àëàíäûð, îòóç ìàíàòëûã øåéè äÿ îíà ýþðÿ ýþòöðìÿéèá êè, “àïàðûá éåðèíÿ âåðñèí”, åëÿ áåëÿ äåéèð. ßøè, úÿùÿííÿì îëñóí, ãóëàã àñ, ýþð Äóøêèí íÿ äåéèð – ëàï óøàãëûãäàí òàíûéûðàì, áèçèì ãóáåðíèéàäàíäûð, Çàðàéñêè ãÿçàñûíäàí, ÷öíêè áèç þçöìöç ðèéàçàíëûéûã. Ìèêîëàé ÿééàø îëìàñà äà, è÷ÿíäèð, áèçÿ äÿ ìÿëóì èäè êè, î ùÿìèí áó åâäÿ èøëÿéèð. Ìèòðåé èëÿ ðÿíýñàçëûã åëÿéèð, þçëÿðè äÿ áèð éåðëèäèð. Ïóëó àëàí êèìè î ñààò õûðäàëàäû, èêè ñòÿêàí äàëáàäàë è÷äè, ïóëóí àðòûüûíû àëûá ýåòäè, àììà Ìèòðåéè îíäà ìÿí îíóíëà ýþðìÿäèì. Åðòÿñè ýöí åøèòäèê êè, Àëåíà Èâàíîâíàíû, îíóí áàúûñû Ëèçàâåòà Èâàíîâíàíû áàëòà èëÿ þëäöðöáëÿð; áèç îíëàðû òàíûéûðäûã; áó çàìàí ìÿí ñûðüàëàðû éàäûìà ñàëûá øöáùÿëÿíìÿéÿ áàøëàäûì; ÷öíêè áèçÿ ìÿëóì èäè êè, ìÿðùóì ãàðû ýèðîâ øåé ýþòöðöð. Ìÿí îíëàðûí åâèíÿ ýåòäèì, åùòèéàòëà, éàâàø-éàâàø àëòäàí-àëòäàí þéðÿíìÿéÿ áàøëàäûì, ÿí ÿââÿë äÿ ñîðóøäóì: Ìèêîëàé áóðàäàäûðìû? Ìèòðåé äåäè êè, Ìèêîëàé è÷ìèøäè, ñÿùÿð à÷ûëàíäà åâÿ ýÿëìèøäè, þçö äÿ êåôëè èäè, òÿõìèíÿí îí äÿãèãÿ åâäÿ îëäó, ñîíðà éåíÿ ýåòäè. Ìèòðåé ñîíðà îíó äàùà ýþðìÿéèá, èíäè òÿêáàøûíà èøëÿéèð. Èø éåðè äÿ þëäöðöëÿí ãàðû èëÿ áèð ïèëëÿêÿíäÿäèð, èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿ “áóíëàðû åøèäÿíäÿ áèç îíäà ùå÷ êÿñÿ áèð ñþç äåìÿäèê” – áóíó Äóøêèí 142
äåéèð, – “ãàðûíûí þëäöðöëìÿñè áàðÿñèíäÿ áàúàðäûüûìû þéðÿíèá, éåíÿ ÿââÿëêè øöáùÿ èëÿ åâÿ ãàéûòäûì. Áó ýöí ñÿùÿð ñààò ñÿêêèçäÿ” – éÿíè èêè ýöí ñîíðà, áàøà äöøöðñÿí? – “ýþðäöì êè, Ìèêîëàé ýÿëèá äöêàíà ýèðäè, è÷ìèøäè, àíúàã ñÿðõîø äåéèëäè, äàíûøàíäà äåéèëÿíè áàøà äöøöðäö. Òàõòûí öñòöíäÿ îòóðóá ñóñóðäó. Îíäàí ñàâàéû äöêàíäà úÿìèñè áèð êÿíàð àäàì âàðäû, òàõòûí öñòöíäÿ äÿ áèðèñè éàòûðäû, òàíûø àäàìäû, èêè äÿ áèçèì óøàã âàðäû. – Ñîðóøäóì êè, Ìèòðåéè ýþðìöñÿíìè? – Äåäè êè, éîõ, ýþðìÿìèøÿì. – Áóðà äà ýÿëìÿìèøäèí? – Äåäè êè, ýÿëìÿìèøäèì, èêè ýöíäöð ýÿëìèðÿì. – Áÿñ ýåúÿ ùàðàäà ãàëìûøäûí? Äåäè êè, Ïåñêèäÿ êîëîìíàëûëàðûí éàíûíäà ãàëìûøäûì. – Äåäèì êè, áÿñ ñûðüà ñÿíèí ÿëèíÿ ùàðàäàí äöøìöøäö? – Äåäè êè, ñÿêèäÿí òàïìûøäûì; þçö äÿ åëÿ äåäè êè, åëÿ áèë äîüðó äåìèðäè, àäàìà äà áàõìûðäû. – Äåäèì êè, ùàìàí àõøàì, ùàìàí ñààòäà î ïèëëÿêÿíäÿ îëàí ÿùâàëàòû åøèòìèñÿíìè? – Äåäè êè, éîõ åøèòìÿìèøÿì. – Àììà þçö ýþçöíö áÿðÿëäèá ãóëàã àñûðäû, ðÿíýè äÿ áèðäÿí àüàïïàã àüàðäû. Ìÿí áó ñþçëÿðè îíà äåéèðÿì, ýþçöì äÿ îíäàäûð, ýþðäöì êè, ïàïàüûíû ýþòöðäö, äóðìàã èñòÿéèð. Åëÿ áó çàìàí ìÿí îíó òóòìàã èñòÿäèì: äåäèì êè, Ìèêîëàé, áèð äàéàí ýþðÿê, è÷ìÿê èñòÿìèðñÿí? Àììà þçöì óøàüà ýþç âóðäóì êè, ãàïûíû òóòñóí; ïèøòàõòàíûí àëòûíäàí ÷ûõäûì; áèðäÿí î ýþòöðöëöá êö÷ÿéÿ ãà÷äû, ãà÷àãà÷à þçöíö äþíýÿéÿ âåðäè, î ñààò ýþçäÿí èòäè. Áóðàäà ìÿí øöáùÿìèí äîüðó îëäóüóíó éÿãèí åòäèì, – îíóí ýöíàùû îëìàñàéäû íèéÿ ãà÷ûðäû...” Çîñèìîâ äåäè: – ßëáÿòòÿ!.. – Äàéàí! Àõûðûíà ãóëàã àñ! Ìÿëóì øåéäèð êè, äàáàíáàñìà Ìèêîëàíû àõòàðìàüà áàøëàäûëàð, Äóøêèíè òóòäóëàð, åâèíè àõòàðäûëàð. Ìèòðåéè äÿ åëÿ. Êîëîìíàëûëàðû äà ÿðíÿø-âÿðíÿø åëÿäèëÿð, àíúàã èêè ýöíäÿí ñîíðà áèðäÿí Ìèêîëàíû òóòóá ýÿòèðäèëÿð; îíó Í. ãàðîâóëõàíàñû éàõûíëûüûíäà, êàðâàíñàðàäà òóòóáëàðìûø. Ìèêîëà îðà ýÿëèð, áîéíóíäàí ýöìöø õà÷ûíû ÷ûõàðûá âåðèð, áèð ñòÿêàí àðàã èñòÿéèð. Âåðèðëÿð. Áèð àç ñîíðà àðâàä ïÿéÿéÿ ýåäèð, äåøèêäÿí áàõûá ýþðöð êè, ùÿìèí àäàì ãóðøàüûíû à÷ûá ïÿéÿíèí éàíûíäàêû àíáàðäà òèðÿ áàüëàäû, óúóíó èëýÿê åëÿäè, áèð êþòöéöí öñòöíÿ ãàëõäû, èñòÿäè, èëýÿéè áîüàçûíà ñàëñûí. Àðâàä ñÿñè éåòäèêúÿ ÷ûüûðûð, éöéöðöá äåéèðëÿð êè: “Ùÿ, ñÿí áåëÿñÿíìèø?” – Î äå äåéèð êè: “ìÿíè ôèëàí ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà àïàðûí, ìÿí ùàìûñûíû à÷ûá äåéÿðÿì” Áÿëè, îíó ëàçûìè ãàéäà èëÿ ôèëàí ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà àïàðûðëàð, éÿíè áóðà ýÿòèðèðëÿð. Áÿëè, áàøëàéûðëàð îðäàí-áóðäàí, ùàðàëûñàí, íÿ÷èñÿí, íå÷ÿ éàøûí âàð – “Èéèðìè èêè” âÿ ñàèðÿ âÿ ñàèðÿ... Ñîðóøóðëàð: “Ìèòðåéëÿ íåúÿ 143
èøëÿéèðäèíèç, ôèëàí-ôèëàí ñààòäà ïèëëÿêÿíäÿ àäàì ýþðäöíöçìö?” Úàâàá âåðèð êè, “Ìÿëóì øåéäèð, áÿëêÿ äÿ àäàì ýÿëèá-êå÷èþ, àíúàã ìÿí ýþðìÿìèøÿì” – “Áÿñ îíäà ñÿñ-êöé, éà àéðû áèð øåé åøèòìÿìèñÿí?” – “Åëÿ áèð øåé åøèòìÿìèøÿì”. “Ìèêîëà, ùÿìèí ýöí ôèëàí âàõòäà, ôèëàí ñààòäà, ôèëàí äóë àðâàäûí áàúûñû èëÿ áÿðàáÿð þëäöðöëäöéö âÿ åâèíèí ñîéóëäóüó ñÿíÿ ìÿëóì èäèìè?” – “Ùå÷ õÿáÿðèì îëìàéûá. Áóíó áèðèíúè äÿôÿ ìÿí, èêè ýöíäÿí ñîíðà, è÷êè äöêàíûíäà Àôàíàñè Ïàâëû÷äàí åøèòäèì”. – “Áÿñ ñûðüàëàð ñÿíäÿ ùàðàäàí?” – “Ñÿêèäÿí òàïäûì!” – “Íèéÿ åðòÿñè ýöí Ìèòðåéëÿ èøëÿìÿéÿ ýÿëìÿäèí?” – Îíà ýþðÿ ýÿëìÿäèì êè, è÷èðäèì. “Ùàðàäà è÷èðäèí?” – “Ôèëàí éåðäÿ, ôèëàí éåðäÿ”. – “Áÿñ Äóøêèíäÿí íèéÿ ãà÷äûí?” – “Îíà ýþðÿ êè, ìÿí îíäà éàìàí ãîðõìóøäóì”. “Íÿäÿí ãîðõìóøäóí?” – “Ãîðõäóì êè, òóòóá ìÿùêÿìÿéÿ âåðÿð” – “Ñÿí êè, þçöíö ùå÷ áèð øåéäÿ ýöíàùêàð ùåñàá åëÿìèðäèí – îíäà íèéÿ ãîðõóðäóí?..” – Çîñèìîâ, èñòÿð èíàí, èñòÿð èíàíìà: áó ñóàë åéíÿí áåëÿ áèð èôàäÿ èëÿ âåðèëìèøäè, ìÿí áóíó éÿãèí áèëèðÿì, áóíó ìÿíÿ îëäóüó êèìè äàíûøìûøëàð. Íåúÿäèð? Íåúÿäèð? – Ùÿð ùàëäà äÿëèë âàðäûð. – Ìÿíèì äåäèéèì äÿëèë áàðÿäÿ äåéèë, ìÿí ñóàë áàðÿäÿ äåéèðÿì, îíëàðûí þç ìàùèééÿòëÿðèíè íåúÿ áàøà äöøäöêëÿðè áàðÿäÿ! ßøè, úÿùÿííÿì îëñóí!.. Îíó ñûõûøäûðûðëàð, ñûõûøäûðûðëàð, ãûñìà-áîüìàüà ñàëûðëàð, î éàíáó éàí, àõûðäà áîéíóíà àëûð; äåéèð êè: “Îíó ìÿí ñÿêèäÿí òàïìàäûì, îòàãäàí òàïäûì, Ìèòðåéíÿí ìÿí ðÿíýëÿäèéèìèç îòàãäà”. “Àõû íåúÿ òàïäûí?” “Áåëÿ òàïäûì: Ìèòðåéíÿí ìÿí î îòàüû áöòöí ýöíö ðÿíýëÿéèðäèê ñààò ñÿêêèçÿ êèìè; éûüûøûðäûã ýåòìÿéÿ. Áèðäÿí Ìèòðåé ìÿíèì öçöìÿ ãûðìûçû ðÿíý ñöðòäö, öçöìÿ ðÿíýè ñöðòÿí êèìè äÿ ãà÷äû, ìÿí äÿ îíóí äàëûíúà. Îíóí äàëûíúà ãà÷ûðàì, þçöì äÿ ñÿñèì éåòäèêúÿ ÷ûüûðûðàì; åëÿ ïèëëÿêÿíäÿí äöøöá äàðâàçàéà ñàðû éöéöðöðäöì êè, äöç äàëàíäàðûí âÿ áèð íå÷ÿ àäàìûí öñòöíÿ ÷ûõäûì. Áó àüàëàð íå÷ÿ íÿôÿðäè – éàäûìàäà äåéèë; áóíóí öñòöíäÿ äàëàíäàð ìÿíÿ àúûãëàíäû, î áèðè äàëàíäàð äà àúûãëàíäû, äàëàíäàðûí àðâàäû ÷ûõäû – î äà áèçÿ àúûãëàíäû, áèð úÿíàá áèð õàíûì èëÿ äàðâàçàäàí è÷ÿðè ýèðèðäè – î äà áèçÿ àúûãëàíäû, ÷öíêè áèç, Ìèòêà èëÿ ìÿí, éîë öñòöíäÿ êþíäÿëÿí éûõûëìûøäûã: ìÿí Ìèòêàíûí ñà÷ûíäàí òóòóá éåðÿ éûõäûì, áàøëàäûì éóìðóãëàìàüà, Ìèòêà äà àëòäàí ìÿíèì ñà÷ûìäàí òóòóá ìÿíè éóìðóãëàìàüà áàøëàäû, áóíó äà áèç àúûãëàíûá åëÿìèðäèê, áèð-áèðèìèçè èñòÿäèéèìèçäÿí åëÿéèðäèê, îéíàéûðäûã. Ñîíðà Ìèòêà ÿëèìäÿí ÷ûõûá êö÷ÿéÿ ãà÷äû, ìÿí äÿ îíóí äàëûíúà, àíúàã ÷àòà áèëìÿäèì; ãàéûäûá îòàüà ýèðäèì, ÷öíêè ýÿðÿê îðàäàêû øåéëÿðè 144
éûüûøäûðàéäûì. Áàøëàäûì éûüûøäàðìàüà, Ìèòðåéè äÿ ýþçëÿéèðäèì, äåéèðäèì, áÿëêÿ ýÿëäè. Áèðäÿí äÿùëèçèí ãàïûñû àüçûíäà, äèâàðûí äèáèíäÿ, êöíúäÿ, àéàüûìûí àëòûíäà áèð ãóòó ãàëäû. Áàõûá ýþðäöì êè, êàüûçà áöêöëöá. Êàüûçû à÷äûì, ýþðäöì êè, ãóòóíóí ùÿðëÿíÿí áàëàúà úÿôòÿñè âàð, úÿôòÿíè à÷äûì íÿ ýþðäöì: è÷èíäÿ ñûðüà...” Ðàñêîëíèêîâ áóëàíëûã öðêÿê áèð íÿçÿðëÿ Ðàçóìèõèíÿ áàõàðàã óúàäàí äåäè: – Ãàïûíûí äàëûíäà? Ãàïûíûí äàëûíäà èäè? – Î, ÿëèíè äèâàíà äàéàéàðàã äÿðùàë ãàëõäû – Ùÿ... Íåúÿ ìÿýÿð? Ñÿíÿ íÿ îëäó? Íèéÿ áåëÿ ùÿéÿúàíëàíäûí? Ðàçóìèõèí äÿ éåðèíäÿí ãàëõäû. Ðàñêîëíèêîâ éåíÿ äÿ óçàíàðàã, éåíÿ äÿ öçöíö äèâàðà ñàðû ÷åâèðÿðÿê, ýöúëÿ åøèäèëÿí áèð ñÿñëÿ úàâàá âåðäè: – Ùå÷!.. Ðàçóìèõèí ñóàëåäèúè áèð íÿçÿðëÿ Çîñèìîâà áàõàðàã äåäè: – Éÿãèí éàòûáìûø, éóõóëó-éóõóëó äåéèá. Çîñèìîâ áàøû èëÿ éöíýöëúÿ – éîõ – èøàðÿñè åòäè. – Éàõøû, äàíûø ýþðÿê, ñîíðà íÿ îëäó? – Ñîíðà íÿ îëàúàã? Î, ñûðüàíû ýþðÿí êèìè î ñààò îòàã äà, Ìèòêà äà éàäûíäàí ÷ûõûð, ïàïàüûíû ýþòöðöá Äóøêèíèí éàíûíà ãà÷ûð, îíäàí áèð ìàíàò àëûð êè, áó äà áèçÿ ìÿëóìäóð, þçö äÿ éàëàíäàí äåéèð êè, ñÿêèäÿí òàïìûøàì; åëÿ î ñààò äà ýåäèá è÷èð. Î, êè ãàëäû ãàðûíûí þëäöðöëìÿñè – áó áàðÿäÿ ÿââÿëêè ñþçöíäÿ äàéàíûá äóðóð: “Íÿ ýþðìöøÿì, íÿ äÿ õÿáÿðèì âàð, áóíó àíúàã èêè ýöí ñîíðà åøèòìèøÿì” – “Áÿñ íèéÿ áó ÷àüà êèìè ýþçÿ ýþðöíìöðäöí?” – “Ãîðõóäàí” – “Áÿñ þçöíö íèéÿ àñìàã èñòÿéèðäèí” – “Ôèêèðäÿí!” – “Ùàíñû ôèêèðäÿí?” – “Ãîðõóðäóì êè, ìÿíÿ àüûð úÿçà âåðÿðëÿð”. – Áàõ, áöòöí ÿùâàëàò áóíäàí èáàðÿòäèð. Èíäè ñÿí íåúÿ äöøöíöðñÿí: îíëàð áóíäàí íÿ íÿòèúÿ ÷ûõàðûáëàð?.. – Íÿ äöøöíìÿê àõû! Èç òàïûëûá, àç äà îëñà òàïûëûá. Äÿëèë âàð. Éÿíè äåéèðñÿí î ðÿíýñàçû áóðàõñûíëàð, ýåòñèí? – Èíäè áó ñààò îíëàð îíó ÿñèë ãàòèë ùåñàá åëÿéèðëÿð! Îíëàðûí áóíà ùå÷ áèð øöáùÿñè éîõäóð. – Éàíûëûðñàí, àúûãëàíûá äåéèðñÿí. Áÿñ ñûðüà? Áèð áàøà äöø: ÿýÿð ùÿìèí ýöíäÿ, ùÿìèí ñààòäà ãàðûíûí ñàíäûüûíäà îëàí ñûðüà ýÿëèá Íèêîëàéûí ÿëèíÿ äöøöðñÿ – áóíóí ýÿëèá îíóí ÿëèíÿ äöøìÿñèíÿ áèð ñÿáÿá âàð, éà éîõ? Áåëÿ áèð èøäÿ áóíóí ÿùÿìèééÿòè àç äåéèë! Ðàçóìèõèí óúàäàí äåäè: 145
– Íåúÿ äöøöá! Íåúÿ äöøöá! Ñÿí àõû ùÿêèìñÿí, ñÿí àõû ýÿðÿê, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, èíñàíû þéðÿíÿñÿí, èíäè ñÿíèí ãàðøûíäà åëÿ áèð øåé âàð êè, áóíóíëà ñÿí, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, èíñàíûí òÿáèÿòèíè þéðÿíÿ áèëèðñÿí, – áó ãÿäÿð ÿñàñ îëäóüó ùàëäà, ñÿí ýþðìöðñÿíìè êè, áó Íèêîëàé íåúÿ áèð òÿáèÿòÿ ìàëèê àäàìäûð? Ñÿí ýþðìöðñÿíìè êè, ëàï åëÿ èëê áàõûøäà, î àäàìûí èñòèíòàã çàìàíû ñþéëÿäèéè ñþçëÿð òàìàìèëÿ äîüðóäóð? Áó ñûðüà îíóí ÿëèíÿ íåúÿ êè, äåéèð – åéíÿí åëÿ äÿ äöøìöøäöð. Ãóòó àéàüûíûí àëòûíäà ãàëûá, î äà ýþòöðöá! – Òàìàìèëÿ äîüðóäóð. Àììà þçö åòèðàô åòìèøäèð êè, ÿââÿë éàëàí äåìèøÿì! – Ãóëàã àñ ìÿíÿ, äèããÿòëÿ ãóëàã àñ: äàëàíäàð äà, Êîõ äà, Ïåñòðéàêîâ äà, î áèðè äàëàíäàð äà, áèðèíúè äàëàíäàðûí àðâàäû äà, áó çàìàí îíóí åâèíäÿ îòóðàí ìåøøàí ãàäûí äà, åëÿ áó àíäà êîëéàñêàäàí äöøÿí, àðâàäûíûí ãîëóíäàí òóòóá äàðâàçàäàí è÷ÿðè ýèðÿí íàäâîðíû ñîâåòíèê Êðéóêîâ äà – áóíëàð ùàìûñû, éÿíè ñÿêêèç, éà îí íÿôÿð øàùèä èñòèíòàã çàìàíû áèð àüûçäàí äåìèøëÿð êè, Íèêîëàé Äìèòðèíè éåðÿ áàñûá öñòöíäÿ óçàíìûøäû, îíó éóìðóãëàéûðäû, î äà Íèêîëàéûí ñà÷ûíäàí äàðòûá îíó éóìðóãëàéûðäû. Îíëàð éîë öñòöíäÿ êþíäÿëÿíèíÿ óçàíûáëàðìûø, éîëó êÿñèáëÿðìèø; áó àäàìëàð ùÿð òÿðÿôäÿí îíëàðûí öñòöíÿ àúûãëàíûðëàð, àììà îíëàð “áàëàúà óøàã êèìè” (øàùèäëÿð åéíÿí áåëÿ äåìèøëÿð) – áèð-áèðèíèí öñòöíÿ éûõûëûá ÷ûüûðûðëàðìûø, ãàïûøûðëàðìûø, áèð-áèðèíÿ ìàúàë âåðìÿéèá ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëöðëÿðìèø; ñèôÿòëÿðè äÿ áó çàìàí ÷îõ ýöëöíú áèð øÿêèëäÿ èìèø; ñîíðà äà åéíÿí óøàã êèìè áèð-áèðèíè ãîâà-ãîâà êö÷ÿéÿ ãà÷ûáëàð. Åøèäèðñÿíìè? Èíäè áèð àüûëëû-áàøëû ôèêèðëÿø ýþð: þëäöðöëÿíëÿðèí ìåéèòè éóõàðûäà ùÿëÿ ùå÷ ñîéóìàìûøäûð, åøèäèðñÿí, ùÿëÿ ùå÷ ñîéóìàìûøäûð, – ýåäèá îíëàðû áåëÿ ýþðìöøäöëÿð! ßýÿð ãàðû èëÿ áàúûñûíû îíëàð, éà åëÿ òÿêúÿ Íèêîëàé þëäöðñÿéäè, ùÿì äÿ ñàíäûüû ñûíäûðûá è÷èíäÿêè øåéëÿðè ãàðÿò åòñÿéäè, éà äà áó ãàðÿòäÿ èøòèðàê åòñÿéäè, – èúàçÿ âåð ñÿíÿ úÿìèñè áèðúÿ ñóàë âåðèì: îíäà áåëÿ áèð ÿùâàë-ðóùèééÿ, éÿíè äàðâàçàíûí ãàáàüûíäà ÷ûüûðûøìà, ýöëöøìÿ, óøàãúàñûíà ãàïûøìà – áàëòà èëÿ, ãàíëà õÿáèñúÿñèíÿ áèð ùèéëÿýÿðëèêëÿ, åùòèéàòêàðëûãëà, ãàðÿòëÿ äöç ýÿëÿðìè? Îíëàð ãàðû èëÿ áàúûñûíû ýóéà èíäèúÿ þëäöðìöøëÿð, úÿìèñè áåø-îí äÿãèãÿ áóíäàí ÿââÿë, ÷öíêè ìåéèòëÿð ùÿëÿ ùå÷ ñîéóìàéûáìûø, – áèðäÿí èøäÿí ÿë ÷ÿêèðëÿð, ãàïûíû à÷ûã ãîéóá ãà÷ûðëàð, áóíó äà áèëèðëÿð êè, èíäèúÿ îðà àäàì ýÿëìèøäè, – ãàðÿòè äÿ àòûá, áàëàúà óøàã êèìè, áèð-áèðèíè éîë öñòöíÿ éûõàðàã, áÿðêäÿí ýöëöøöðëÿð, ùàìûíûí äèããÿòèíè þçëÿðèíÿ úÿëá åäèðëÿð, – áóíà äà îí íÿôÿð åéíè ñþçö äåéÿí øàùèä âàð! 146
– ßëáÿòòÿ ãÿðèáÿäèð! Ìÿëóìäóð êè, áó ìöìêöí îëàí øåé äåéèë, àììà... – Ãàðäàø, áóíóí ùå÷ àììàñû-ôèëàíû éîõäóð, ÿýÿð ùÿìèí ýöí ùÿìèí ñààòäà Íèêîëàéûí ÿëèíÿ äöøÿí ñûðüà äîüðóäàí äà îíóí ÿëåéùèíÿ îëàí ìöùöì áèð ùÿãèãè äÿëèëäèðñÿ, – àíúàã áó îíóí þç èôàäÿñèíäÿí ìÿëóìäóð – äåìÿëè, îíóí ÿëåéùèíÿ îëàí áó äÿëèë ùÿëÿ ìöáàùèñÿëè äåéèëäèð, îíäà ýÿðÿê îíó òÿìèçÿ ÷ûõàðàí äÿëèëëÿð äÿ íÿçÿðÿ àëûíñûí, áó õöñóñèëÿ îíà ýþðÿ íÿçÿðÿ àëûíìàëûäûð êè, áóíëàð ðÿääåäèëìÿç äÿëèëëÿðäèð. Ñÿí íåúÿ äöøöíöðñÿí: áèçèì ùöãóãøöíàñëûã åëìèíèí õàðàêòåðèíÿ ýþðÿ éàëíûç ïñèõîëîæè ùàëëàðäà, éàëíûç ÿùâàë-ðóùèééÿéÿ ÿñàñëàíàí äÿëèëëÿðè – ðÿääåäèëìÿç áèð äÿëèë êèìè, àäàìû ìöòòÿùèì åäÿí ÿéàíè äÿëèëëÿðè èñÿ – ãîé áóíëàð íÿ êèìè áèð äÿëèë îëóðñà-îëñóí, ïîçóúó, äàüûäûúû áèð äÿëèë êèìè ãÿáóë åäÿðëÿðìè, éà ãÿáóë åòìÿéÿ ãàáèëäèðëÿðìè? Éîõ, ãÿáóë åòìÿçëÿð, ãÿòèééÿí ãÿáóë åòìÿçëÿð; ÷öíêè, áèð áàõûí äà, – î àäàì áèð ãóòó òàïìûøäûð; ñîíðà äà þçöíö àñìàã èñòÿìèøäèð, ýóéà “î þçöíö ìöãÿññèð ùåñàá åòìÿñÿéäè, þçöíö àñìàã èñòÿìÿçäè!” Áàõ, ÿñàñ ìÿñÿëÿ áóäóð, áàõ ìÿí áóíà ýþðÿ àúûãëàíûðàì! Áàøà äöø! – Ñÿíèí àúûãëàíäûüûíû ìÿí ýþðöðÿì. Äàéàí, áèð øåé éàäûìäàí ÷ûõûá, ãîé ñîðóøóì: íÿ èëÿ èñáàò îëóíìóøäóð êè, î òàïûëàí ñûðüà ãóòóñó äîüðóäàí äà ãàðûíûí ñàíäûüûíäàí ýþòöðöëìöøäöð? Ðàçóìèõèí ãàøãàáàüûíû òþêÿðÿê ñàíêè êþíöëñöç áèð ùàëäà äåäè: – Áó èñáàò îëóíìóøäóð. Êîõ î øåéè òàíûìûøäûð, îíó ýèðîâ ãîéàí àäàìûí äà êèì îëäóüóíó äåìèøäèð, î äà èñáàò åòìèøäèð êè, ñûðüà ìÿíèìäèð. – Áó ïèñ îëäó. Èíäè áèð ñóàë äà âåðèì: Êîõëà Ïåñòðéàêîâ éóõàðû ãàëõàíäà Íèêîëàéû ýþðÿí îëóáìó, áóíó áèð øåéëÿ èñáàò åòìÿê îëìàçìû? Ðàçóìèõèí íàðàçû ùàëäà: – Ìÿñÿëÿ äÿ åëÿ áóðàñûíäàäûð êè, îíó ùå÷ êÿñ ýþðìÿìèøäèð, – äåéÿ úàâàá âåðäè, – ìÿñÿëÿíèí åëÿ ïèñ úÿùÿòè äÿ áóäóð. Ùÿòòà Êîõëà Ïåñòðéàêîâ éóõàðû ãàëõàíäà äà îíó ýþðìÿìèøëÿð, – ùÿð÷ÿíä èíäè îíëàðûí âåðäèéè øÿùàäÿòèí åëÿ áèð ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. Îíëàð äåéèð êè: “Ýþðäöê îòàüûí ãàïûñû à÷ûãäûð, äåäèê êè, éÿãèí îðàäà èøëÿéèðëÿð, àíúàã îíóí ãàáàüûíäàí êå÷ÿíäÿ áóíà ÿùÿìèééÿò âåðìÿäèê, áó çàìàí îðàäà àäàì îëóá-îëìàäûüû éàõøû éàäûìûçäà äåéèë”. – Áÿëè!.. Äåìÿëè, ðÿíýñàçëàðû òÿìèçÿ ÷ûõàðìàã ö÷öí áèðúÿ äÿëèë áóäóð êè, îíëàð áèð-áèðëÿðèíè éóìðóãëàéûðìûøëàð, ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëöðìöøëÿð. Òóòàã êè, áóíäàí äàùà òóòàðëû áèð äÿëèë éîõäóð, àíúàã... 147
Èíäè èúàçÿ âåð: ñÿí þçöí áöòöí áó øåéëÿðè íåúÿ èçàù åäèðñÿí? ßýÿð Íèêîëàé äîüðóäàí äà ñûðüàíû îðàäà òàïûáñà, – íåúÿ êè, þçö äåéèð, – îíäà ñÿí áóíó íÿ èëÿ èçàù åäèðñÿí? – Íÿ èëÿ èçàù åäèðÿì? Áóðàäà àõû èçàù åäèëÿñè áèð øåé éîõäóð: ìÿñÿëÿ àéäûíäûð! Ùÿð ùàëäà èøè à÷ìàã ö÷öí ùàíñû éîëëà ýåòìÿê ëàçûì îëäóüó àéäûíäûð âÿ èñáàò îëóíìóøäóð, áóíó äà àíúàã ñûðüà ãóòóñó èñáàò åòìèøäèð. Áó ñûðüà ãóòóñó ÿñèë ãàòèëèí ÿëèíäÿí äöøöá ãàëìûøäûð. Êîõ âÿ Ïåñòðéàêîâ ãàïûíû äþéÿíäÿ ãàòèë éóõàðûäà èìèø, ãàïûíû áàüëàéûá è÷ÿðèäÿ îòóðóáìóø. Êîõ ñÿôåùëèê åäèá àøàüû äöøìöøäöð; áó çàìàí ãàòèë äÿ è÷ÿðèäÿí ÷ûõûá àøàüû ãà÷ìûøäûð, ÷öíêè îíóí áàøãà ÿëàúû éîõ èìèø, îíäà êè, Äìèòðè èëÿ Íèêîëàé èøëÿäèêëÿðè îòàãäàí ÷ûõûá ãà÷ìûøäûð, áàõ, î çàìàí ãàòèë ïèëëÿêÿíäÿ Êîõäàí, Ïåñòðéàêîâäàí, äàëàíäàðäàí ýèçëÿíìÿê ö÷öí ùÿìèí áîø îòàüà ýèðèá ãàïûíûí äàëûíäà äóðìóøäóð, äàëàíäà âÿ î áèðè àäàìëàð îòàüûí ãàáàüûíäàí êå÷èá, òà àéàã ñÿñëÿðè êÿñèëÿíÿ ãÿäÿð îðàäà äóðóá ýþçëÿìèøäèð, ñîíðà äà ñàêèòúÿ àøàüû åíìèøäèð: áó äà î àíäà îëìóø êè, Äìèòðè èëÿ Íèêîëàé êö÷ÿéÿ ãà÷ìûøëàð, ùàìû äà äàüûëûá ýåòìèøäèð, äàðâàçàíûí ãàáàüûíäà ùå÷ êÿñ îëìàìûøäûð. Áÿëêÿ äÿ îíó ýþðöáëÿð, àíúàã ÿùÿìèééÿò âåðìÿéèáëÿð, áó åâÿ ýÿëèá-ýåäÿí àçìû îëóð! Ñûðüà ãóòóñó èñÿ, î, ãàïûíûí äàëûíäà äóðàíäà, úèáèíäÿí äöøìöøäöð, áóíó äà ùå÷ äóéìàìûøäûð, ÷öíêè áó çàìàí áåëÿ øåéëÿð ùå÷ îíóí éàäûíà äöøìöðìöø. Ñûðüà ãóòóñó îíóí ìöòëÿã îðàäà äóðäóüóíó àéäûíúà ñöáóò åäèð. Áàõ, áöòöí ìÿñÿëÿ áóíäàí èáàðÿòäèð! – Ãÿðèáÿäèð! Éîõ, ãàðäàø, áó ÷îõ ãÿðèáÿäèð! Ãÿðèáÿäÿí äÿ ãÿðèáÿäèð! – Íèéÿ àõû, íèéÿ? – Îíà ýþðÿ êè, áóíëàð ùàìûñû ÷îõ ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ áàøà ýÿëìèøäèð... ãóðóëìóøäóð... ëàï òåàòðäà îëàí êèìè. Ðàçóìèõèí óúàäàí: – Å-åù!.. – äåéèá ñÿñëÿíäè, ëàêèí áó àíäà ãàïû à÷ûëäû, áóðàäàêû àäàìëàðûí ùå÷ áèðèíèí òàíûìàäûüû áèð øÿõñ è÷ÿðè ýèðäè.  Áó, îðòà éàøëû, ùÿääèíäÿí àðòûã úèääè, ýþðêÿìëè áèð àäàìäû, öçöíäÿêè èôàäÿäÿí åùòèéàòëû, áàøãàëàðûíà èêðàù åäÿí áèð àäàì îëäóüó ýþðöíöðäö. Î, ãàïû àüçûíäà äóðóá òÿÿúúöáöíö ýèçëÿòìÿäÿí, òÿùãèðàíÿ ÿòðàôûíà áàõäû, ñàíêè ýþçëÿðè èëÿ äåéèðäè: “Ìÿí ùàðà ýÿëèü ÷ûõìûøàì?” 148
Î øöáùÿ èëÿ, ýóéà ãîðõäóüóíó, ùÿòòà àç ãàëà òÿùãèð îëóíäóüóíó áèëäèðÿí ñöíè áèð ÿäà èëÿ Ðàñêîëíèêîâóí àë÷àã òàâàíëû, äàð “ýÿìè êàéóòàñûíû” ýþçäÿí êå÷èðòäè. Ñîíðà åéíè òÿÿúúöáëÿ ýþçëÿðèíè ñà÷û ïûðòëàøìûø, ÿë-öçö éóéóëìàìûø, áàëàúà ÷èðêëè áèð äèâàíäà óçàíûá ãàëìûø Ðàñêîëíèêîâà çèëëÿäè, î äà è÷ÿðè ýèðÿí àäàìà òÿðïÿíìÿäÿí áàõûðäû. Ñîíðà ýÿëÿí àäàì, éåíÿ äÿ àüûð-àüûð, Ðàçóìèõèíÿ áàõäû: Ðàçóìèõèíèí äÿ ñà÷û ãàðûøìûøäû, öçö ãûðõûëìàìûøäû, öñò-áàøû òþð-òþêöíòö èäè. Ðàçóìèõèí äÿ ùå÷ ãûìûëäàíìàäàí, ñóàëåäèúè áèð íÿçÿðëÿ, äèê-äèê, äöç îíóí ýþçëÿðèíÿ áàõûðäû. Áó ýÿðýèí âÿçèééÿò ÷îõ äàâàì åòìÿäè, íÿùàéÿò, áèð áàëàúà ñÿùíÿ äÿéèøèêëèéè ÿìÿëÿ ýÿëäè, – áóíóí åëÿ äÿ îëàúàüû ýþçëÿíèëèðäè. È÷ÿðè ýèðÿí úÿíàá, ýþðöíöð, áÿçè ìþùêÿì äÿëèëëÿðÿ ÿñàñÿí áàøà äöøìöøäö êè, áó “ýÿìè êàéóòàñû”íäà ùÿääèíäÿí àðòûã áèð úèääèééÿòëÿ, ìöáàëèüÿëè áèð ÿäà èëÿ ùå÷ áèð øåé åòìÿê îëìàç, áóíà ýþðÿ äÿ áèð àç éóìøàëäû, Çîñèìîâà ñàðû äþíöá, âåðäèéè ñóàëûí ùÿð êÿëìÿñèíè, ùÿð ùåúàñûíû àéäûíúà ñþéëÿéÿ-ñþéëÿéÿ, áèð àç úèääè îëñà äà, íÿçàêÿòëÿ ñîðóøäó: – Ðîäèîí Ðîìàíîâè÷ Ðàñêîëíèêîâ, úÿíàá òÿëÿáÿ, éà ñàáèã òÿëÿáÿ – êèìäèð? Çîñèìîâ àüûð-àüûð òÿðïÿíäè, áÿëêÿ äÿ î è÷ÿðè ýèðÿí úÿíàáûí ñóàëûíà úàâàá âåðÿúÿêäè, ëàêèí Ðàçóìèõèí, ñóàë îíà àèä îëìàñà äà äÿðùàë äþíöá äåäè: – Îäóð, äèâàíäà óçàíìûøäûð! Ñèçÿ íÿ ëàçûìäûð? Òÿêëèôñèç áèð ùàëäà ñþéëÿíèëÿí áó – “ñèçÿ íÿ ëàçûìäûð” ñþçö òÿøÿõõöñëö úÿíàáà éàìàí òîõóíäó, î, ùÿòòà àç ãàëäû Ðàçóìèõèíÿ ñàðû äþíñöí, ëàêèí òåç þçöíö ñàõëàéàðàã éåíÿ äÿ öçöíö Çîñèìîâà ñàðû ÷åâèðäè. Çîñèìîâ áàøû èëÿ õÿñòÿéÿ èøàðÿ åäÿðÿê: -Îäåé, Ðàñêîëíèêîâ – äåéèá ÿñíÿäè, áó çàìàí àüçûíû ùÿääèíäÿí ÷îõ à÷äû âÿ îíó áó âÿçèééÿòäÿ õåéëè ñàõëàäû. Ñîíðà ÿëèíè àüûð-àüûð æèëåòèíèí úèáèíÿ àïàðäû, úèáèíäÿí ÷îõ èðè, ãàáàðûã, ãàïàëû ãûçûë ñààò ÷ûõàðòäû, ñààòûí ãàïàüûíû à÷äû, áàõäû, éåíÿ äÿ àüûð-àüûð, òÿíáÿë-òÿíáÿë îíó úèáèíÿ ãîéäó. Ðàñêîëíèêîâ áàéàãäàí áÿðè àðõàñû öñòäÿ êèðèìèøúÿ óçàíìûøäû âÿ è÷ÿðè ýèðÿí àäàìà, ôèêèðñèç äÿ îëñà èíàäëà áàõûðäû. Èíäè î, ìàðàãëà áàõäûüû äèâàð êàüûçûíäàêû ÷è÷ÿêäÿí öçöíö ÷åâèðìèøäè: áÿíèçè àüàïïàãäû, öçöíäÿ áþéöê áèð èçòèðàá èôàäÿ îëóíóðäó, ñàíêè îíóí öçÿðèíäÿ èíäèúÿ àüûð áèð úÿððàùèééÿ ÿìÿëèééàòû àïàðûëìûøäû, éà äà îíà áþéöê áèð 149
ÿçàá âÿ èøýÿíúÿ âåðèëìèøäè, ëàêèí è÷ÿðè ýèðÿí úÿíàá ÿââÿë îíäà ýåòýåäÿ äàùà àðòûã áèð ìàðàã îéàòäû, ñîíðà îíó ùåéðÿòÿ ýÿòèðäè, äàùà ñîíðà øöáùÿëÿíäèðäè âÿ ùÿòòà åëÿ áèë îíó ãîðõóòäó. Àììà Çîñèìîâ îíó ýþñòÿðèá äåéÿíäÿ êè, “Îäåé Ðàñêîëíèêîâ” – î áèðäÿí, ñàíêè ñû÷ðàéàðàã, úÿëä ãàëõûá éàòàüûíäà îòóðäó, àç ãàëà ëàï ìåéäàí îõóéóúó áèð èôàäÿ èëÿ, àíúàã ãûðûã-ãûðûã âÿ çÿèô áèð ñÿñëÿ äåäè: – Ùÿ! Ðàñêîëíèêîâ ìÿíÿì! Ñèçÿ íÿ ëàçûìäûð? Ýÿëÿí àäàì äèããÿòëÿ îíà áàõàðàã, íöôóçåäèúè áèð ÿäà èëÿ äåäè: – Ïéîòð Ïåòðîâè÷ Ëóæèí. Ìÿí òàìàìèëÿ áó öìèääÿéÿì êè, ìÿíèì àäûì ñèçÿ ÷îõ íàìÿëóì äåéèëäèð. Ëàêèí Ðàñêîëíèêîâ òàìàìèëÿ àéðû áèð øåé ýþçëÿéèðäè; áåëÿ áèð úàâàáû åøèäÿíäÿ ìÿíàñûç áèð íÿçÿðëÿ äàëüûí-äàëüûí îíà áàõäû âÿ ùå÷ áèð ñþç äåìÿäè, ñàíêè Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí àäûíû î áèðèíúè äÿôÿ åøèäèðäè. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ áèð ãÿäÿð þçöíö ïèñ ùèññ åäÿðÿê ñîðóøäó: – Éîõñà ñèç èíäèéÿ ãÿäÿð ùå÷ áèð ìÿëóìàò àëìàìûñûíûç? Ðàñêîëíèêîâ áóíà úàâàá îëàðàã éàâàø-éàâàø éåðèíäÿ óçàíäû, ãîëëàðûíû áàøûíûí àëòûíà ãîéàðàã òàâàíà áàõìàüà áàøëàäû. Ëóæèíèí öçöíäÿ êÿäÿðëè áèð èôàäÿ ýþðöíäö. Çîñèìîâëà Ðàçóìèõèí äàùà áþéöê áèð ìàðàãëà îíà áàõìàüà áàøëàäûëàð âÿ ýþðöíöð, î àõûðäà óòàíäû. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ äèëè äîëàøà-äîëàøà äåäè: – Ìÿí åëÿ ýöìàí åäèðäèì, ìÿí åëÿ ùåñàá åäèðäèì êè, ñèçÿ ýþíäÿðèëÿí ìÿêòóá, þçö äÿ îí ýöíäÿí ÷îõäóð, ùÿòòà àç ãàëà èêè ùÿôòÿäèð êè... Ðàçóìõèí áèðäÿí îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Áóðà áàõûí, íèéÿ àõû ãàïûíûí àüçûíäà åëÿ äàéàíûá äóðìóñóíóç? ßýÿð äåìÿëè, áèð ñþçöíöç âàðñà – îíäà îòóðóí, ñèçèí èêèíèç ö÷öí, Íàñòàñéà èëÿ áèð éåðäÿ, îðà äàðëûã åäèð. Íàñòéóøêà, ÷ÿêèë, ãîé êå÷ñèí! Ýÿëèí, áó äà ñòóë, áóðà ýÿëèí! ßøè, êå÷èí äÿ! Ðàçóìèõèí þç ñòóëóíó ñòîëäàí áèð àç êÿíàðà ÷ÿêäè, ñòîëà þç äèçëÿðè àðàñûíäà àçúà éåð åëÿäè, áèð àç ýÿðýèí âÿçèééÿòäÿ îòóðóá, ýþçëÿäè êè, ãîíàã áó áàëàúà àðàëûãäàí êå÷ñèí. Ðàçóìèõèí áó ñþçö åëÿ áèð âàõòäà äåìèøäè êè, Ëóæèí îíóí òÿêëèôèíè ðÿää åäÿ áèëìÿçäè. Î, òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ àéàüû äîëàøà-äîëàøà î äàð àðàëûãäàí êå÷äè. Ñòóëà ÷àòûá îòóðäó, äèããÿòëÿ Ðàçóìèõèíÿ áàõäû. Ðàçóìèõèí áèðäÿí åùòèéàòñûç áèð ùàëäà: – Ñèç ùÿð ùàëäà óòàíìàéûí, – äåäè. – Ðîäéà áåø ýöíäöð êè, õÿñòÿäèð, ö÷ ýöí ñàéûãëàäû, èíäè àéûëûá, ùÿòòà èøòàùëà ÷þðÿê äÿ éåäè. Áàõ, áó îòóðàí 150
îíóí ùÿêèìèäèð, èíäèúÿ îíà áàõûá, ìÿí äÿ Ðîäéàíûí éîëäàøûéàì, ìÿí äÿ ÿââÿëëÿð òÿëÿáÿ îëìóøàì, èíäè îíóí ãóëëóüóíó åäèðÿì; áèçèì ùàããûìûçäà áàøãà ôèêèðäÿ îëìàéûí, þçö äÿ ñûõûëìàéûí, ñþçöíöçÿ äàâàì åäèí, äåéèí ýþðÿê ñèçÿ íÿ ëàçûìäûð. – Òÿøÿêêöð åäèðÿì. – Ñîíðà î Çîñèìîâà äåäè: – Ìÿí áóðàäà îëìàüûìëà âÿ ñþùáÿòèìëÿ õÿñòÿíè íàðàùàò åòìèðÿì êè? Çîñèìîâ àüûð-àüûð: – É-éîõ; ùÿòòà îíó ìÿøüóë äà åäÿ áèëÿðñèíèç, – äåéèá éåíÿ äÿ ÿñíÿäè. Ðàçóìèõèí ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – ×îõäàí îíóí ùóøó öñòöíäÿäèð, ëàï ñÿùÿðäÿí! – Îíóí òÿêëèôñèç ùÿðÿêÿòè î ãÿäÿð ñÿìèìè âÿ ñàäÿ èäè êè, Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ôèêèðëÿøÿðÿê öðÿêëÿíìÿéÿ áàøëàäû, áÿëêÿ äÿ áó ãèñìÿí îíà ýþðÿ èäè, áó ñÿôèë âÿ ñûðòûã àäàì ôöðñÿò òàïûá òÿëÿáÿ îëäóüóíó áèëäèðìèøäè. Ïéîòð Ïåòðîâè÷: – Ñèçèí àíàíûç... – äåéÿðÿê ñþçÿ áàøëàäû. Ðàçóìèõèí áÿðêäÿí äåäè. – Áÿëè!.. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ñóàëåäèúè áèð íÿçÿðëÿ îíà áàõäû. – Åéáè éîõäóð, áóíó ìÿí åëÿ-áåëÿ äåäèì; ýåäèí ãàáàüà... Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ÷èéèíëÿðèíè äàðòäû. – ... Ñèçèí àíàíûç ùÿëÿ ìÿí îíëàðûí éàíûíäà îëàíäà ñèçÿ ìÿêòóá éàçìàüà áàøëàìûøäû. Áóðà ýÿëÿíäÿí ñîíðà ìÿí ãÿñäÿí áèð íå÷ÿ ýöí ñèçèí éàíûíûçà ýÿëìÿäèì êè, ëàï ÿìèí îëóì êè, ñèç ùÿð øåéäÿí õÿáÿðäàðñûíûç; ëàêèí èíäè, òÿÿññöô êè... Ðàñêîëíèêîâ áþéöê áèð ñÿáèðñèçëèêëÿ àúûãëû-àúûãëû äåäè: – Áèëèðÿì, áèëèðÿì! Î ñèçñèíèç? Íèøàíëû? Áÿëè, áèëèðÿì! Äàùà áÿñäèð! Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ëàï èíúèäè, àíúàã äèíìÿäè. Î ÷îõ òÿëÿñèðäè êè, áóíóí íÿ äåìÿê îëäóüóíó áàøà äöøñöí. Úàâàá âåðÿðêÿí áèð àç îíà ñàðû äþíìöø Ðàñêîëíèêîâ éåíÿ äÿ äèããÿòëÿ, õöñóñè áèð ìàðàãëà îíà áàõìàüà áàøëàäû, åëÿ áèë êè, áàéàã îíà ëàçûìûíúà áàõà áèëìÿìèøäè, éà äà îíäà îëàí éåíè áèð øåé îíó ùåéðÿòÿ ñàëìûøäû: ùÿòòà áóíóí ö÷öí áàøûíû äà áàëûøäàí ãàëäûðäû. Äîüðóäàí äà Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí öìóìè ýþðöíöøöíäÿ åëÿ áèë êè, àäàìû ùåéðÿòÿ ñàëàí, õöñóñè áèð úÿùÿò âàðäû: áó úÿùÿò äÿ – èíäèúÿ îíà êîáóä áèð øÿêèëäÿ âåðèëÿí “íèøàíëû” àäûíûí ñàíêè äöçýöí îëìàñû èäè. ßââÿëà, áèð øåé àéäûí ýþðöíöð âÿ ùÿääèíäÿí àðòûã ýþçÿ ÷àðïûðäû: Ïéîòð Ïåòðîâè÷ áèð íå÷ÿ ýöíëöéÿ Ïåòåðáóðãà ýÿëìÿñèíäÿí èñòèôàäÿ åòìÿéÿ áÿðê òÿëÿñìèøäèð: 151
èñòÿìèøäèð êè, íèøàíëûñû ýÿëÿíÿ êèìè èìêàí òàïûá áÿçÿíñèí, þçöíÿ áÿçÿê-äöçÿê âåðñèí; áó èñÿ éîë âåðèëÿúÿê ÷îõ åéèáñèç áèð øåéäè. Ùÿòòà Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí ùÿääèíäÿí àðòûã þçöíäÿí ðàçû ãàëûá òÿøÿõõöñ ýþñòÿðìÿñèíè, þçöíäÿ éàõøûëûüà äîüðó ÿìÿëÿ ýÿëÿí õîø äÿéèøèêëèéè äÿðê åòìÿñèíè – áåëÿ áèð ùàäèñÿ ö÷öí – áÿëêÿ äÿ îíó áàüûøëàìàã îëàðäû, ÷öíêè î íèøàíëû èäè. Îíóí áöòöí ïàëòàðû äÿðçèäÿí òÿçÿúÿ àëûíìûøäû, ùàìûñû äà éàõøû èäè, ëàêèí éàõøû îëìàéàí áèðúÿ áó èäè êè, îíóí áöòöí ïàëòàðû ÷îõ òÿçÿ èäè, áó òÿçÿëèéè èëÿ äÿ Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí ìÿãñÿäèíè ùÿääèíäÿí àðòûã èôøà åäèðäè. Ùÿòòà òÿçÿúÿ, øûã, ýèðäÿ øëéàïàñû îíóí áó ìÿãñÿäèíè à÷ûá ýþñòÿðèðäè: Ïéîòð Ïåòðîâè÷ øëéàïàñû èëÿ ÷îõ ùþðìÿòëÿ ðÿôòàð åäèðäè, îíó ÷îõ åùòèéàòëà ÿëèíäÿ òóòóðäó. Îíóí, à÷ûã-áÿíþâøÿéè, ÷îõ ýþçÿë, ùÿì äÿ õàëèñ Æóâåíéîâ ÿëúÿéè äÿ áóíà äÿëàëÿò åäèðäè, – åëÿ áèðúÿ îíà ýþðÿ êè, áó ÿëúÿéè ÿëÿ ýåéìèðäèëÿð, áàéûð-áàúàüà ÷ûõàíäà, ðÿñìè áèð éåðÿ ýåäÿíäÿ ÿëäÿ òóòóðäóëàð. Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí ïàëòàðûíäà à÷ûüà ÷àëàí âÿ ýÿíúëèéÿ õàñ îëàí ðÿíýëÿð öñòöíëöê òÿøêèë åäèðäè. Îíóí ÿéíèíäÿ à÷ûããÿùâÿéèéÿ ÷àëàí ãÿøÿíý áèð éàé ïåíúÿéè, à÷ûã ðÿíýëè éöíýöë øàëâàð, î úöð äÿ æèëåò, òÿçÿúÿ àëûíìûø âÿ íÿôèñ àëò ïàëòàðû, áîéíóíäà èñÿ – ÷ÿùðàéû çîëàãëû, ÷îõ éöíýöë áàòèñò ãàëñòóê âàðäû; ÿí éàõøûñû äà áó èäè êè, áöòöí áó øåéëÿð Ïéîòð Ïåòðîâè÷ÿ éàðàøûðäû. Îíóí öçö ÷îõ òÿðàâÿòëè, ùÿòòà ãÿøÿíý èäè, áóíñóç äà öçäÿí î þç éàøûíäàí êè÷èê ýþðöíöðäö (îíóí ãûðõ áåø éàøû âàðäû). Ãàðà áàêåíáàðäëàðû, èêè êàòëåò êèìè, ñèôÿòèíè ùÿð èêè òÿðÿôäÿí õîø áèð ùàëäà áÿçÿéèð, òÿìèç ãûðõûëìûø, èøûëäàéàí ÷ÿíÿñèíÿ éàõûí éåðäÿ, ÷îõ ãÿøÿíý áèð ùàëäà ñûõëàøûðäû. Ùÿòòà òÿçÿúÿ äÿí äöøìöø, äÿëëÿêõàíàäà äàðàíàðàã áóðäóðóëìóø ñà÷û äà îíóí áó âÿçèééÿòèíäÿ ùå÷ äÿ ýöëöíú ýþðöíìöðäö, éà äà îíà àõìàãúàñûíà áèð ýþðöíöø âåðìèðäè; àõû ñà÷ûí áóðäóðóëìàñû àäàìà ùÿìèøÿ áåëÿ áèð ýþðöíöø âåðèð, ÷öíêè áó çàìàí àäàìûí öçö íèêàùà ýåäÿí àëìàí öçöíÿ îõøàéûð. ßýÿð ÷îõ ãÿøÿíý âÿ àáûðëû îëàí áó öçäÿ äîüðóäàí äà õîøà ýÿëìÿéÿí, àäàì þçöíäÿí èêðàù åòäèðÿí áèð øåé âàðäûñà – áóíóí ñÿáÿáè áèð áàøãà èäè. Ðàñêîëíèêîâ òÿêëèôñèç áèð ùàëäà úÿíàá Ëóæèíÿ áàõàðàã ÿäàâÿòëÿ ýöëöìñÿäè, éåíÿ áàøûíû áàëûøà ãîéàðàã, áàéàãêû êèìè, òàâàíà áàõìàüà áàøëàäû. Ëàêèí úÿíàá Ëóæèí þçöíö ìþùêÿì ñàõëàéûðäû, ñàíêè î ìöÿééÿí âàõòà ãÿäÿð áöòöí áó ãÿðèáÿ øåéëÿðÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿìÿéè ãÿò åòìèøäè. Î, ÷îõ ÷ÿòèíëèêëÿ ñöêóòó ïîçàðàã éåíÿ äÿ ñþçÿ áàøëàäû: – Ñèçè áó âÿçèééÿòäÿ ýþðìÿéèìÿ ÷îõ-÷îõ òÿÿññöô åäèðÿì. Ñèçèí êåôñèç îëäóüóíóçó áèëñÿéäèì, äàùà ÿââÿëäÿí ýÿëÿðäèì. Àíúàã, áèëèðñèíèçìè, èø ÷îõäóð... Áèð äÿ êè, ñåíàòäà, âÿêèëëèê ìÿñÿëÿñè ñàùÿñèíäÿ ÷îõ 152
ìöùöì áèð èøèì âàðäû. Ùÿëÿ ñèçèí þçöíöçöí ùèññ åòäèéèíèç èøè äåìèðÿì! Ñèçèíêèëÿðèí, éÿíè àíàíûçëà, áàúûíûçûí ýÿëìÿñèíè ùÿð ñààò ýþçëÿéèðÿì. Ðàñêîëíèêîâ éåðèíäÿ òÿðïÿíÿðÿê íÿñÿ äåìÿê èñòÿäè; îíóí öçöíäÿ áèð àç ùÿéÿúàí ýþðöíöðäö. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ äàéàíûá ýþçëÿäè, ëàêèí ùå÷ êÿñèí äàíûøìàäûüûíû ýþðöá ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Ùÿð ñààò ýþçëÿéèðÿì. Îíëàð ö÷öí ùÿëÿëèê áèð ìÿíçèë äÿ òàïìûøàì... Ðàñêîëíèêîâ çÿèô áèð ñÿñëÿ ñîðóøäó: – Ùàðàäà? – Áóðàäàí ÷îõ äà åëÿ óçàãäà äåéèë: Áàêàëåéåâèí åâèíäÿ... Ðàçóìèõèí îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Áó Âîçíåñåíñêèäÿäèð; èêèìÿðòÿáÿëè, íþìðÿëè åâäèð; òàúèð Éóøèíèí ÿëèíäÿäèð; ýåòìèøÿì. – Áÿëè, íþìðÿëèäèð... – Éàìàíúà ïèñ åâäèð; ÷èðê, öôóíÿò, þçö äÿ êè, øöáùÿëè éåðäèð; úöðáÿúöð ÿùâàëàòëàð îëóá; îðàäà êèìëÿð éàøàéûð!.. Áèð ãàëìàãàë îëìóøäó, – ìÿí äÿ áóíäàí þòðö îðà ýåòìèøäèì. Àíúàã óúóçäóð. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ áó ñþçäÿí íàðàùàò îëàðàã äåäè: – Ìÿí, ÿëáÿòòÿ, áó ãÿäÿð ìÿëóìàò òîïëàéà áèëìÿçäèì, ÷öíêè þçöì äÿ áóðàäà òÿçÿéÿì. Àíúàã áóðàñû âàð êè, ìÿíèì òóòäóüóì èêè îòàã ÷îõ òÿìèç îòàãäûð, ÷îõ òÿìèç! Áèð äÿ êè, áóíó ìÿí ÷îõ ãûñà ìöääÿòÿ òóòìóøàì... – Ðàñêîëíèêîâà òÿðÿô äþíÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: – Ìÿí ÿñèë áèçÿ ëàçûì îëàúàã ìÿíçèëèí äÿ éåðèíè åëÿìèøÿì, áó ñààò îíó ñàùìàíà ñàëûðëàð; ùÿëÿëèê åëÿ þçöì äÿ áèðòÿùÿð íþìðÿäÿ ãàëûðàì; áóðàäàí èêè àääûì îëàð, õàíûì Ëèïïåâåõçåëýèëäÿäèð. Àíäðåé Ñåìéîíû÷ Ëåáåçéàòíèêîâ äåéèëÿí úàâàí áèð äîñòóì âàð – îíëàðûí ìÿíçèëèíäÿ Áàêàëåéåâèí åâèíè ìÿíÿ íèøàí âåðÿí äÿ îäóð... Ðàñêîëíèêîâ íÿéè èñÿ õàòûðëàéûðìûø êèìè éàâàø-éàâàø äåäè: – Ëåáåçéàòíèêîâóí? – Áÿëè, Àíäåðé Ñåìéîíîâè÷ Ëåáåçéàòíèêîâ, íàçèðëèêäÿ ãóëëóã åäèð. Òàíûéûðñûíûçìû? Ðàñêîëíèêîâ: – Áÿëè... éîõ... – äåéÿ úàâàá âåðäè. – Áàüûøëàéûí, ñèçèí ñóàëûíûçäàí ìÿí áåëÿ áàøà äöøäöì. Ìÿí âàõòèëÿ îíóí ãÿééóìó îëìóøàì... ÷îõ ñåâèìëè áèð úàâàíäûð... þçö äÿ ùàäèñÿëÿðè èçëÿéÿíäèð... Ìÿí úàâàíëàðà ðàñò ýÿëÿíäÿ ñåâèíèðÿì: àäàì îíëàðäàí òÿçÿ øåéëÿð þéðÿíèð. 153
Ïéîòð Ïåòðîâè÷ îðàäà îëàíëàðûí ùàìûñûíû ýþçäÿí êå÷èðäè. Ðàçóìèõèí: – Éÿíè íÿ áàðÿäÿ? – äåéÿ ñîðóøäó. – ×îõ úèääè ìÿñÿëÿëÿð áàðÿñèíäÿ, éÿíè êè, èøèí ëàï ìàùèééÿòè áàðÿñèíäÿ... Áèëèðñèíèçìè, ìÿí îí èë Ïåòåðáóðãäà éàøàìûøàì. Áèçäÿ îëàí áöòöí áó éåíèëèêëÿð, èñëàùàòëàð, èäåéàëàð ýÿëèá ÿéàëÿòäÿ áèçÿ äÿ ÷àòìûøäûð; ëàêèí áóíëàðûí ùàìûñûíû äàùà àéäûí ýþðìÿê ö÷öí Ïåòåðáóðãäà îëìàã ëàçûìäûð. Áÿëè, ìÿí äÿ áó ôèêèðäÿéÿì êè, áèçèì éåíè íÿñëè ìöøàùèäÿ åòìÿêëÿ äàùà ÷îõ øåé ýþðìÿê âÿ áèëìÿê îëàð. Åòèðàô åäèðÿì: ñåâèíäèì êè... – Íèéÿ àõû? – Ñèçèí ñóàëûíûç ÷îõ ýåíèøäèð. Ìÿí ñÿùâ åäÿ áèëÿðÿì, ëàêèí, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, éåíè íÿñèëäÿ äàùà ÷îõ àéäûí ôèêèðëÿð, íåúÿ äåìÿëè, äàùà ÷îõ òÿíãèä âàð; äàùà ÷îõ èøýöçàðëûã âàð... Çîñèìîâ àüûçóúó äåäè: – Áó äîüðóäóð. Ðàçóìèõèí ñþçÿ ãàðûøäû: – Éàëàí äåéèðñÿí, èøýöçàðëûã-çàä éîõäóð! Èøýöçàðëûã ÷îõ ÷ÿòèí ÿëäÿ åäèëèð, ýþéäÿí ùàâàéûúà äöøìöð. Áèç àç ãàëà éöç èëäèð êè, ùÿð áèð èøäÿí éàäûðüàìûøûã... – Î, Ïéîòð Ïåòðîâè÷ÿ ñàðû äþíÿðÿê ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Áèçèì è÷ÿðèìèçäÿ èäåéàëàð äîëàøûð, éàõøûëûã åòìÿê àðçóñó äà âàð – óøàãúàñûíà äà îëñà. Ùÿòòà ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ äÿëÿäóç, ðÿçèë àäàìëàð ÿìÿëÿ ýÿëñÿ äÿ, ùÿð ùàëäà äöçëöê äÿ òàïûëûð, àììà èøýöçàðëûã éîõäóð! Èøýöçàðëûã úåéðàí äàëûíà ÷ûõûá! Ïéîòð Ïåòðîâè÷: – Ñèçèíëÿ ðàçûëàøìûðàì, – äåéÿðÿê åòèðàç åòäè, áó åòèðàç, ýþðöíöð, îíà ëÿççÿò âåðèðäè. – ßëáÿòòÿ, ìÿôòóíèééÿò, äöçýöí îëìàéàí øåéëÿð âàðäûð, ëàêèí ýöçÿøòÿ ýåòìÿê äÿ ëàçûìäûð. Ìÿôòóíèééÿò – èøÿ îëàí ãûçüûíëûüà, ùÿì äÿ èøèí úÿðÿéàí åòäèéè õàðèúè øÿðàèòèí äöçýöí îëìàäûüûíà äÿëàëÿò åäèð. ßýÿð àç èø ýþðöëìöøñÿ, àõû âàõò äà àç îëìóøäóð. Ìÿí èìêàíëàðäàí äàíûøìûðàì. Ìÿíèì øÿõñè íþãòåéè-íÿçÿðèìÿ ýþðÿ, ÿýÿð áèëìÿê èñòÿéèðñèíèçñÿ, ùÿòòà áÿçè èøëÿð ýþðöëìöøäöð äÿ: éåíè, õåéèðëè ôèêèðëÿð, ÿââÿëêè õÿéàëè âÿ ðîìàíòèê ÿñÿðëÿðèí ÿâÿçèíÿ áÿçè éåíè õåéèðëè ÿñÿðëÿð éàéûëìûøäûð, ÿäÿáèééàò äàùà éåòêèí áèð øÿêèë àëûð, áèð ÷îõ çÿðÿðëè ôèêèðëÿð òàìàìèëÿ ìÿùâ åäèëìèø âÿ ÿëÿ ñàëûíìûøäûð... Áèð ñþçëÿ, áèç þçöìöçö ãÿòè ñóðÿòäÿ êå÷ìèøäÿí àéûðìûøûã, áó èñÿ, ìÿíúÿ, áèð èøäèð... Áèðäÿí Ðàñêîëíèêîâ äåäè: – Àé äåéèð ùà! Þçöíö òÿãäèì åäèð! 154
– Íÿ? – äåéÿ Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ñþçö åøèòìÿéèá ñîðóøäó. Ëàêèí úàâàá àëìàäû. Çîñèìîâ òÿëÿñèê äåäè: – Áóíóí ùàìûñû äîüðóäóð. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ õîø áèð íÿçÿðëÿ Çîñèìîâà áàõàðàã ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Åëÿ äåéèëìè? – Ñîíðà Ðàçóìèõèíÿ ñàðû äþíäö, àíúàã áó äÿôÿ áèð ãÿäÿð òÿíòÿíÿ âÿ öñòöíëöêëÿ ñþçöíÿ äàâàì åòäè, ùÿòòà àç ãàëäû êè, “úàâàí îüëàí” ñþçöíö äÿ ÿëàâÿ åòñèí: – Ðàçûëàøûí êè, ùå÷ îëìàñà åëì âÿ èãòèñàäè ùÿãèãÿò íàìèíÿ áþéöê áèð ìöâÿôôÿãèééÿò, éà äà èíäè äåéèëäèéè êèìè, òÿðÿããè âàðäûð... – Öìóìè ñþçëÿð! Ïéîòð Ïåòðîâè÷, áÿëêÿ äÿ áèð àç òÿëÿñÿðÿê, ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Õåéð, öìóìè ñþçëÿð äåéèë. Ìÿñÿëÿí, ÿýÿð ìÿíÿ áó âàõòà ãÿäÿð äåéèðäèëÿðñÿ “ñåâ”, ìÿí äÿ ñåâèðäèìñÿ – áóíäàí íÿ ÷ûõûðäû? Áóíäàí î ÷ûõûðäû êè, ìÿí ÿéíèìäÿêè ÷óõàìû èêè éåðÿ áþëöðäöì, îíó éàõûí áèð àäàìëà áþëöøöðäöì, áèç èêèìèç äÿ éàðû ÷ûëïàã ãàëûðäûã, áó ðóñúà äåéèëÿí áèð àòàëàð ñþçöíÿ îõøàéûð: “Áèð íå÷ÿ äîâøàíûí äàëûíúà áèðäÿí ãà÷àðñàí – ùå÷ áèðèíÿ äÿ ÷àòìàçñàí”. Àììà åëì äåéèð: ùàìûäàí ÿââÿë éàëíûç þçöíö ñåâ, ÷öíêè äöíéàäà ùÿð øåé øÿõñè ìÿíôÿÿò öçÿðèíäÿ ãóðóëìóøäóð. Éàëíûç þç-þçöíö ñåâÿðñÿí – îíäà þç èøëÿðèíè äÿ éàõøû äöçÿëäÿðñÿí, ÿéíèíäÿêè ÷óõàí äà áöòþâ ãàëàð. Èãòèñàäè ùÿãèãÿò ÿëàâÿ åäèð, úÿìèééÿòäÿ éàõøû ãóðóëìóø õöñóñè èø, éÿíè êè, áöòþâ ÷óõà íÿ ãÿäÿð ÷îõñà – îíäà ùÿìèí úÿìèééÿòèí ìþùêÿì ÿñàñû ÷îõäóð, öìóìè èø äÿ î úÿìèééÿòäÿ äàùà ÷îõ äöçÿëÿð. Äåìÿëè, ìÿí àíúàã âÿ àíúàã þçöì ö÷öí ÿëäÿ åäèðÿì, èøè äÿ åëÿ àïàðûðàì êè, ìÿíÿ éàõûí îëàí àäàì äà áèð íå÷ÿ äàùà úûðûã ÷óõà ÿëäÿ åòñèí, áóíó äà õöñóñè, øÿõñè áèð ñÿõàâÿò íÿòèúÿñèíäÿ äåéèë, öìóìè òÿðÿããè ö÷öí åäèðÿì. Áó àäè áèð ôèêèðäèð, ëàêèí, áÿäáÿõòëèêäÿí, áó ôèêèð óçóí çàìàí àüûëà ýÿëìÿìèø, âÿúä âÿ õÿéàëïÿðÿñòëèê îíó êþëýÿäÿ áóðàõìûøäûð, ÿñëèíäÿ ÷îõ äà çèðÿêëèê ëàçûì äåéèë êè, àíëàéàñàí... Ðàçóìèõèí îíóí ñþçöíö ñÿðò êÿñäè: – Áàüûøëàéûí, ìÿí äÿ çèðÿê äåéèëÿì, îíà ýþðÿ äÿ áó ñþùáÿòè êÿñÿê. Ìÿí þç ñþçöìö ìöÿééÿí ìÿãñÿä ö÷öí äåìèøäèì. Áöòöí áó þç-þçöíö ÿéëÿíäèðìÿê ö÷öí åäèëÿí ýÿâÿçÿëèê, áó ñóñìàã áèëìÿéÿí, àðäû-àðàñû êÿñèëìÿéÿí öìóìè ñþçëÿð, åéíè øåéëÿðèí òÿêðàð îëóíìàñû òàì ö÷ èëäèð ìÿíèì çÿùëÿìè åëÿ òþêöá êè, âàëëàù, íÿèíêè þçöì, áàøãàëàðû áóíëàðû, 155
ìÿíèì éàíûìäà äàíûøàíäà ãûçàðûðàì. Ñèç, ÿëáÿòòÿ, òÿëÿñèá þç áèëèéèíèçè ýþñòÿðìÿê èñòÿéèðäèíèç, áó áàüûøëàíàí áèð øåéäèð, ìÿí äÿ áóíóí ö÷öí ñèçè ìÿçÿììÿò åòìèðÿì. Ìÿí àíúàã áèëìÿê èñòÿéèðäèì êè, ñèç êèìñèíèç; ÷öíêè, áèëèðñèíèçìè, àõûð âàõòäà áó öìóìè ìÿñÿëÿéÿ î ãÿäÿð úöðáÿúöð ïåøÿêàðëàð ÿë àòìûøëàð âÿ áó ÿë àòäûãëàðû øåéëÿðè þç õåéèðëÿðè ö÷öí î ãÿäÿð òÿùðèô åòìèøëÿð êè, ùÿð èøè ìóðäàðëàìûøëàð. Éàõøû, äàùà áÿñäèð! Úÿíàá Ëóæèí áþéöê áèð ëÿéàãÿò âÿ òÿøÿõõöñëÿ ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Ùþðìÿòëè úÿíàá, ñèç áåëÿ à÷ûãúà áèð òÿêëèôñèçëèêëÿ îëìàéà äåìÿê èñòÿéèðñèíèç êè, ìÿí äÿ... Ðàçóìèõèí: – Õåéð, õåéð, ÿôâ åäèí... Ìÿí ùå÷ áåëÿ øåéè äåéÿðÿììè!.. Éàõøû, äàùà áÿñäèð! – äåéÿðÿê îíóí ñþçöíö àüçûíäà ãîéäó, ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ äþíöá, Çîñèìîâëà áàéàãêû ñþùáÿòÿ áàøëàäû. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ âåðèëÿí èçàùàòà äÿðùàë èíàíìàã ö÷öí êèôàéÿò ãÿäÿð àüûëëû èäè. Î, áåëÿ áèð ãÿðàðà ýÿëäè êè, èêè äÿãèãÿäÿí ñîíðà ÷ûõûá ýåòñèí. Ñîíðà Ðàñêîëíèêîâà ñàðû äþíöá äåäè: – Ìÿí ÿìèíÿì êè, áèçèì èíäè áàøëàíàí áó òàíûøëûüûìûç – ñèç ñàüàëàíäàí ñîíðà, ùÿì äÿ ñèçÿ ìÿëóì îëàí ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ – äàùà äà ìþùêÿìëÿíÿúÿêäèð... Õöñóñèëÿ ñèçÿ ñàüëàìëûã àðçó åäèðÿì... Ðàñêîëíèêîâ ùå÷ öçöíö äÿ ÷åâèðìÿäè. Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ñòóëäàí ãàëõìàüà áàøëàäû. Çîñèìîâ ãÿòèééÿòëÿ äåéèðäè: – Ìöòëÿã ýèðîâ ãîéàí þëäöðìöøäöð! Ðàçóìèõèí äÿ îíóí ñþçöíÿ ãöââÿò âåðäè: – Ìöòëÿã! Ïîðôèðè þç ôèêðèíè à÷ûá ñþéëÿìèð, àììà ýèðîâ ãîéàíëàðû èñòèíòàã åäèð. Ðàñêîëíèêîâ áÿðêäÿí ñîðóøäó: – Ýèðîâ ãîéàíëàðû èñòèíòàã åäèð? – Ùÿ, íåúÿ? – Ùå÷. Çîñèìîâ ñîðóøäó. – Áó ýèðîâ ãîéàíëàðû î, ùàðàäàí òàïûð? – Îíëàðäàí áÿçèñèíèí àäûíû Êîõ äåéèá, áÿçèëÿðèíèí àäû øåéëÿðè áöêöëÿí êàüûçûí öñòöíÿ éàçûëìûøäûð, áÿçèëÿðè äÿ åøèäÿí êèìè þçö ýÿëèá... – Àììà áó ùàðàìçàäà, ýþðöíöð ÷îõ äèðèáàø, òÿúðöáÿëè áèð àäàììûø! Úÿñàðÿòÿ áèð áàõ! Ãÿòèééÿòÿ áèð áàõ!.. 156
Ðàçóìèõèí îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Åëÿ èø äÿ áóðàñûíäàäûð êè, î àäàìäà áóíëàðûí ùå÷ áèðè éîõäóð! Ñèçèí ùàìûíûçû àçäûðàí äà áóäóð. Àììà ìÿí äåéèðÿì: î àäàì íÿ äèðèáàøìûø, íÿ òÿúðöáÿëè, éÿãèí áó, îíóí èëê àääûìû èìèø! Ùÿð øåéè íÿçÿðÿ àëàí ìàùèð áèð äÿëÿäóçó ýþòöð – îíäà òàìàìèëÿ áàøãà úöð îëàðäû. Àììà òÿúðöáÿñèç áèð àäàìû ýþòöð – îíäà áåëÿ îëàð: àíúàã òÿñàäöô îíó áÿëàäàí ãóðòàðìûøäûð; òÿñàäöô ùÿð íÿ äåñÿí åëÿéÿ áèëÿð! Áÿëêÿ äÿ îíóí ãàáàüûíà ùå÷ áèð ÿíýÿë ÷ûõìàìûøäûð. Ýþðäöéö èøÿ áèð áàõ! Îí ìàíàòëûã, èéèðìè ìàíàòëûã øåéëÿðè ýþòöðöð, îíëàðû úèáëÿðèíÿ äîëäóðóð, àðâàä ñàíäûüûíäà ïàë-ïàëòàðû åøÿëÿéèð; àììà êàìîäà áàõìûð: êàìîäóí öñò ýþçöíäÿ ìöúðöíöí è÷èíäÿ áèëåòëÿðäÿí áàøãà, íÿãä ìèí áåø éöç ìàíàò ïóë òàïäûëàð! Î ùå÷ ãàðÿò åòìÿéè äÿ áàúàðìàìûøäûð; áàúàðäûüû àíúàã àäàì þëäöðìÿê îëìóøäóð! Áó îíóí èëê àääûìûäûð, ñÿíÿ äåéèðÿì, èëê àääûìûäûð! Þçöíö èòèðìèøäèð! Ùÿð øåéè íÿçÿðÿ àëìàãëà äåéèë, òÿñàäöôëÿ èøèí è÷èíäÿí ÷ûõìûøäûð! Ïéîòð Ïåòðîâè÷ Çîñèìîâà ñàðû äþíÿðÿê ñþçÿ ãàðûøäû: – Ñèç äåéÿñÿí ìÿìóð àðâàäû îëàí ãàðûíûí þëäöðöëìÿñèíäÿí äàíûøûðñûíûç? Î àéàã öñòäÿ äóðóá øëéàïàñûíû âÿ ÿëúÿéèíè ÿëèíäÿ òóòìóøäó, èñòÿéèðäè êè, ýåòìÿìèøäÿí ÿââÿë éåíÿ äÿ áèð íå÷ÿ àüûëëû ñþç äåñèí. Ýþðöíöð, î éàõøû áèð òÿñèð áàüûëàìàüà ÷àëûøûðäû, ëàêèí øþùðÿò äöøêöíëöéö àüëûíà öñòöí ýÿëèðäè. – Áÿëè. Ñèç þóíó åøèòìèñèíèç? – ßëáÿòòÿ, åøèòìèøÿì, ãîíøóëóãäà îëóá... – Õåéð, ìöôÿññÿë áèëìèðÿì; ëàêèí ìÿíè áó ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã áàøãà áèð ìÿñÿëÿ ìàðàãëàíäûðûð, – áó áþéöê áèð ìÿñÿëÿäèð. Ñîí áåø èëäÿ àøàüû ñèíèô è÷ÿðèñèíäÿ úèíàéÿòèí àðòìàñû, ùÿð éåðäÿ àðà âåðìÿäÿí ñîéüóí÷óëóã âÿ éàíüûí îëìàñû ìÿíè òÿÿúúöáëÿíäèðìèð, – áó þç éåðèíäÿ, ìÿíèì ö÷öí ÿí òÿÿúúöáëö øåé áóäóð êè, àëè ñèíèôëÿð è÷ÿðèñèíäÿ äÿ úèíàéÿò åéíÿí áó úöð, áóíóíëà ìÿâàçè îëàðàã àðòûð... Áèð éàíäà åøèäèðÿì êè, ÿââÿëëÿð òÿëÿáÿ îëìóø áèðèñè éîë êÿñèá, ïî÷òó ñîéìóøäóð; áèð éàíäà, èúòèìàè âÿçèééÿòëÿðèíÿ ýþðÿ ãàáàãúûë îëàí àäàìëàð ãÿëï ïóë êÿñèðëÿð; îðàäà, Ìîñêâàäà, ñîí ëîòåðåéà-èñòèãðàç áèëåòëÿðè ãàéûðàí áèð äÿñòÿ àäàì òóòóðëàð – áóíëàðûí äà è÷ÿðèñèíäÿ áàøëûúà èøòèðàê åäÿíëÿðäÿí áèðè – äöíéà òàðèõè ëåêòîðóäóð; î éàíäà, éåíÿ àëè ñèíèôëÿð è÷ÿðèñèíäÿ, ïóë âÿ ÿñðàðÿíýèç øåéëÿð öñòöíäÿ áèçèì õàðèúäÿ îëàí êàòèáè þëäöðöðëÿð... ßýÿð èíäè áó ñÿëÿì÷è ãàðû äà àëè úÿìèééÿò è÷ÿðèñèíäÿí ÷ûõàí áèð àäàì òÿðÿôèíäÿí þëäöðöëìöøñÿ, – ÷öíêè ìóæèêëÿð ýÿòèðèá ãûçûë øåéëÿðè ýèðîâ 157
ãîéìóðëàð, – îíäà áèçèì úÿìèééÿòèí ìÿäÿíè ùèññÿñèíèí áó ïîçüóíëóüóíó íÿ èëÿ èçàù åòìÿê îëàð? Çîñèìîâ éåðèíäÿí äèëëÿíäè: – Èãòèñàäè äÿéèøèêëèêëÿð ÷îõäóð. Ðàçóìèõèí îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Íÿ èëÿ èçàù åòìÿê îëàð? Áèçèì ùÿääèíäÿí àðòûã èøýöçàð îëìàìàüûìûçëà êè, áó áèçäÿ êþê ñàëìûøäûð, – àíúàã áóíóíëà èçàù åòìÿê îëàð! – Íåúÿ éÿíè? – Éàõøû, Ìîñêâàäà ñèçèí äåäèéèíèç î ëåêòîð îíà âåðèëÿí ñóàëà íåúÿ úàâàá âåðìèøäèð? Îíà áåëÿ ñóàë âåðìèøëÿð: ñèç íèéÿ ãÿëï èñòèãðàç êÿñèðäèíèç? Î äà äåìèøäèð êè, “ùÿðÿ áèð éîëëà âàðëàíûð; ìÿí äÿ èñòÿéèðäèì êè, òåç âàðëàíûì”. Îíóí ñþéëÿäèéè ñþçëÿð åéíÿí éàäûìäà ìöôòÿúÿ, çÿùìÿòñèç òåç âàðëàíûì! Þéðÿíèáëÿð êè, ùàçûðà íàçèð îëñóíëàð, þçýÿëÿðèíèí áîéíóíäà ýÿçñèíëÿð, ÷åéíÿíìèøè éåñèíëÿð! Âàõò ýÿëèá ÷àòìûøäûð, éåðèíäÿí ãàëõàí þçöíö ìåéäàíà àòûð, þç ôèêðèíè ñþéëÿéèð... – Áÿñ ÿõëàã? Ãàéäà-ãàíóí? Ùå÷ ýþçëÿíèëìÿäÿí Ðàñêîëíèêîâ ñþçÿ ãàðûøäû: – Àõû ñèç íÿ äåìÿê èñòÿéèðñèíèç? Ñèçèí íÿçÿðèééÿíèçúÿ îëóá äà! – Íåúÿ éÿíè ìÿíèì íÿçÿðèééÿìúÿ? – Èíäèúÿ âÿç åòäèêëÿðèíèçè àõûðà ãÿäÿð äàâàì åòäèðèí – îíäà áåëÿ ÷ûõàúàã êè, èíñàíëàðû êÿñìÿê îëàð... Ëóæèí ùÿéÿúàíëà äåäè: – Úàíûì áó íÿ ñþçäöð! Çîñèìîâ äèëëÿíäè: – Éîõ, áó áåëÿ äåéèë! Ðàñêîëíèêîâóí ðÿíýè ãà÷ìûøäû; öñò äîäàüû òèòðÿéèð, î ÷ÿòèíëèêëÿ íÿôÿñ àëûðäû. Ëóæèí òÿêÿááöðëÿ: – Ùÿð øåéèí áèð äÿðÿúÿñè âàð! – äåäè. Èãòèñàäè èäåéà áàøãàëàðûíû þëäöðìÿéÿ äÿâÿò åòìÿê äåéèë, ÿýÿð áåëÿ áèð øåé ôÿðç åäèëñÿ... Ðàñêîëíèêîâ àúûüûíäàí ñÿñè ÿñÿ-ÿñÿ éåíÿ äÿ Ëóæèíèí ñþçöíö êÿñäè; îíóí ñÿñèíäÿí äóéóëóðäó êè, áó àäàìû òÿùãèð åòäèéèíÿ ñåâèíèð. – Äîüðóäóðìó êè, ñèç åâëÿíìÿê èñòÿäèéèíèç ãûçûí ðàçûëûüûíû àëàíäà... åëÿ î ñààò îíà äåìèñíèç êè... ìÿí ÿí ÷îõ îíà ñåâèíèðÿì êè, ñèç ÷îõ êàñûá ãûçñûíûç... ÷öíêè êàñûá ãûç àëìàã ÿëâåðèøëèäèð... îíà ýþðÿ ÿëâåðèøëèäèð êè, ñîíðà îíóí öñòöíäÿ àüàëûã åòìÿê îëàð... ìÿí ñÿíÿ áþéöê ìÿðùÿìÿò ýþñòÿðìèøÿì – äåéèá îíó òþùìÿòëÿíäèðìÿê îëàð? 158
Ëóæèí ãûïãûðìûçû ãûçàðàðàã þçöíö èòèðäè. Ùèääÿòëÿ ÿñÿáè ùàëäà áÿðêäÿí äåäè: – Ùþðìÿòëè úÿíàá! Ùþðìÿòëè úÿíàá!.. Ìÿíèì ñþçöìö áåëÿ òÿùðèô åòìÿê íèéÿ? Ìÿíè áàüûøëàéûí, àíúàã ñèçÿ äåìÿëèéÿì êè, ñèçÿ ÷àòàí, äàùà äîüðóñó, ñèçÿ ÷àòäûðûëàí øàéèÿëÿðèí çÿððÿ ãÿäÿð ñàüëàì áèð ÿñàñû éîõäóð; ìÿí... áèëèðÿì áó îõó êèì àòûá... ñþçöí ãûñàñû, ñþçöí ãûñàñû, áó ñèçèí àíàíûçäûð... Áóíñóç äà î, íÿ ãÿäÿð ýþçÿë êåéôèééÿòëÿðÿ ìàëèê îëñà äà, ôèêèðëÿðèíäÿ áèð ãÿäÿð ìÿôòóíèééÿò âÿ ðîìàíòèê úÿùÿòëÿð îëäóüóíó ìÿíÿ ýþñòÿðäè... Ëàêèí ìÿíèì ôèêèðëÿðèìè áåëÿ òÿùðèô åäèëìèø ùàëäà áàøà äöøÿúÿéèíè âÿ îíó áàøãàñûíà áåëÿ áèð øÿêèëäÿ ÷àòäûðàúàüûíû ùå÷ àüëûìà äà ýÿòèðìÿçäèì... Âÿ íÿùàéÿò... íÿùàéÿò... Ðàñêîëíèêîâ áàøûíû áàëûøäàí ãàëäûðäû, ýþçëÿðè ïàðûëäàéà-ïàðûëäàéà äöç îíóí ñèôÿòèíÿ áàõàðàã óúàäàí äåäè: – Áèëèðñèíèç íÿ âàð? Áèëèðñèíèç íÿ âàð? – Íÿ âàð? Ëóæèíèí èíúèäèéè öçöíäÿí áèëèíèðäè: î ìåéäàí îõóéóðúàñûíà äàéàíûá, Ðàñêîëíèêîâóí íÿ äåéÿúÿéèíè ýþçëÿéèðäè. Ñöêóò áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ äàâàì åòäè. – Ñèç áèð äÿ... ìÿíèì àíàì ùàããûíäà... áèðúÿ êÿëìÿ äÿ ñþç äåñÿíèç... ñèçè áó ïèëëÿêÿíäÿí òÿïÿñè öñòäÿ àøàüû àòàðàì! Ðàçóìèõèí: – Ñÿíÿ íÿ îëóá? – äåéÿ ÷ûüûðäû. – Ùÿ, äåìÿê ìÿñÿëÿ áåëÿ îëäó! – Ëóæèíèí ðÿíýè ãà÷äû, î äîäàüûíû äèøëÿäè, âàð ãöââÿñèëÿ þçöíö ñàõëàñà äà, íÿôÿñè òóòóëà-òóòóëà, ñþçëÿðè àðà âåðÿ-âåðÿ ñþéëÿéÿðÿê, ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Ãóëàã àñûí, úÿíàá, áàéàã ìÿí, åëÿ èëê àääûìäàí, ñèçèí ìÿíÿ ãàðøû ÿäàâÿòëè îëäóüóíóçó ùèññ åòìèøäèì, àììà ãÿñäÿí áóðàäà ãàëäûì êè, äàùà ÷îõ øåé þéðÿíèì. Ìÿí õÿñòÿ áèð àäàìà, ùÿì äÿ ãîùóìà ÷îõ øåéè ÿôâ åäÿ áèëÿðäèì, ëàêèí èíäè... ñèçÿ ãÿòèééÿí ùå÷ áèð øåé ÿôâ åòìÿéÿúÿéÿì... Ðàñêîëíèêîâ áÿðêäÿí äåäè: – Ìÿí õÿñòÿ äåéèëÿì! – Äàùà ïèñ... – Úÿùÿííÿì îëóí áóðàäàí! Ëàêèí Ëóæèí î äåìÿìèøäÿí äÿ, ñþçöíö òàìàìëàìàäàí, éåíÿ ñòîëëà ñòóëëàðûí àðàñûíäàí êå÷èá ýåòäè. Ðàçóìèõèí áó äÿôÿ àéàüà ãàëõûá îíà éîë âåðäè. Çîñèìîâ ÷îõäàí îíà õÿñòÿíè ðàùàò áóðàõìàñû ö÷öí, áàøû èëÿ èøàðÿ åäèðäè. Ëóæèí ùå÷ êÿñÿ, ùÿòòà Çîñèìîâà äà, òÿçèì åòìÿéÿðÿê, 159
îòàãäàí ÷ûõäû; áåëèíè ÿéÿðÿê ãàïûäàí ÷ûõàíäà, åùòèéàò ö÷öí øëéàïàñûíû ÷èéíè áÿðàáÿðèíäÿ ãàëäûðäû. Ùÿòòà áó çàìàí Ëóæèíèí ÿéèëìèø áåëè, åëÿ áèë êè, îíóí áóðàäàí áþéöê áèð òÿùãèð ùèññèëÿ ýåòäèéèíè èôàäÿ åäèðäè. Ðàçóìèõèí Ðàñêîëíèêîâóí áó ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿí íàðàçû ãàëàðàã, áàøûíû éåëëÿéÿ-éåëëÿéÿ: – Áó íÿäèð, – äåäè, – àäàìëà äà áåëÿ ðÿôòàð åäÿðëÿð? Ðàñêîëíèêîâ þçöíäÿí ÷ûõàðàã óúàäàí äåäè: – ×ûõûí ýåäèí, ùàìûíûç ÷ûõûí ýåäèí! ×ûõûá ýåäÿúÿêñèíèçìè, àé çàëûìëàð? Ìÿí ñèçäÿí ãîðõìóðàì! Ìÿí èíäè ùå÷ êÿñäÿí ãîðõìóðàì, ùå÷ êÿñäÿí! Ðÿää îëóí áóðàäàí! Ìÿí òÿê ãàëìàã èñòÿéèðÿì, òÿê, òÿê, òÿê! Çîñèìîâ Ðàçóìèõèíÿ áàøû èëÿ èøàðÿ åäÿðÿê: – Ýåäÿê! – äåäè. – Úàíûì, áóíó áåëÿ ãîéóá ýåòìÿê îëàð: Çîñèìîâ: – Ýåäÿê! – äåéÿ òÿêèäëÿ òÿêðàð åòäè. Þçö äÿ îòàãäàí ÷ûõäû. Ðàçóìèõèí ôèêèðëÿøèá îíóí àðäûíúà éöéöðäö. Çîñèìîâ ïèëëÿêÿíäÿ îíà äåäè: – Îíóí ñþçöíÿ ãóëàã àñìàñàéäûã äàùà ïèñ îëàðäû. ßñÿáèëÿøäèðìÿê îëìàç... – Îíà íÿ îëóá? – ßëâåðèøëè áèð òÿêàí îëñàéäû – áàõ, áó éàõøû îëàðäû. Áàéàã î ãöââÿéÿ ýÿëìèøäè... Áèëèðñÿí, îíóí ôèêðèíäÿ íÿñÿ âàð! Íÿñÿ äóðüóí, ÿçàáâåðèúè áèð øåé... Ìÿí áóíäàí ÷îõ ãîðõóðàì! ×îõ! – Áÿëêÿ îíóí ôèêðèíúÿ îëàí áó úÿíàáäûð – Ïéîòð Ïåòðîâè÷! Äàíûøûüûíäàí ýþðöíöð êè, áó àäàì îíóí áàúûñû èëÿ åâëÿíÿúÿê... Ðîäéà àçàðëàéàíäàí ëàï áèð ýöí ãàáàã áó áàðÿäÿ ìÿêòóá àëûá... – Ùÿ; ùå÷ áèðìèðÿì î ùàðàäàí ýÿëèá ÷ûõäû! Áÿëêÿ äÿ áöòöí èøëÿðè êîðëàäû... Ýþðäöíìö, î, ùÿð øåéÿ ëàãåéä èäè, ùå÷ äàíûøìûðäû; àíúàã áèðúÿ øåéÿ ëàãåéä äåéèëäè, áóíäàí ñþùáÿò äöøÿíäÿ þçöíäÿí ÷ûõûðäû: áó äà î ãàðûíûí þëäöðöëìÿñèäèð... Ðàçóìèõèí îíóí ñþçöíÿ ãöââÿò âåðÿðÿê äåäè: – Ùÿ, ùÿ, ëàï éàõøû ýþðäöì! Áóíóíëà ìàðàãëàíûð, áóíäàð ãîðõóð. Îíó, àçàðëàäûüû ýöí, ïîëèñ èäàðÿñèíäÿ, íÿçàðÿò÷èíèí éàíûíäà ãîðõóäóáëàð, î þçöíäÿí ýåäèá... – Ñÿí áóíó àõøàì ìÿíÿ ìöôÿññÿë äàíûøàðñàí, ìÿí äÿ ñÿíÿ ñîíðà áÿçè øåéëÿð äåéÿðÿì. Î, ìÿíè ÷îõ ìàðàãëàíäûðûð! Éàðûì ñààòäàí ñîíðà ýÿëèá äÿéÿúÿéÿì... Ùÿð ùàëäà èëòèùàá îëìàéàúàã. 160
– ×îõ ñàü îë! Ìÿí äÿ Ïàøåíêàíûí éàíûíäà ýþçëÿðÿì, Íàñòàñéàíûí âàñèòÿñèëÿ îíäàí õÿáÿð òóòàðàì... Ðàñêîëíèêîâ òÿê ãàëàíäàí ñîíðà ñÿáèðñèçëèêëÿ âÿ êÿäÿðëÿ Íàñòàñéàéà áàõûðäû, ëàêèí î ùÿëÿ ýåòìèðäè. – Èíäè ñÿí íÿ è÷ÿúÿêñÿí? – äåéÿ î ñîðóøäó. – Ñîíðà è÷ÿðÿì! Èíäè éàòìàã èñòÿéèðÿì! ×ûõ ýåò... Ðàñêîëíèêîâ ÿñÿáè ùÿðÿêÿòëÿ äèâàðà ñàðû äþíäö. Íàñòàñéà îòàãäàí ÷ûõäû. ÂÛ Î, ÷ûõàí êèìè Ðàñêîëíèêîâ éåðèíäÿí ãàëõûá ãàïûíûí úÿôòÿñèíè âóðäó. Ðàçóìèõèíèí ýÿòèðèá à÷äûüû, ñîíðà éåíÿ áàüëàäûüû äöéöí÷ÿíè à÷äû, ýåéèíìÿéÿ áàøëàäû. ×îõ ãÿðèáÿäèð: î åëÿ áèë êè, áèðäÿí òàìàì ñàêèòëÿøìèøäè: íÿ ìÿíàñûç-ìÿíàñûç ñàéûãëàéûð, íÿ äÿ ùÿéÿúàíà äöøöá ãîðõóðäó. Áó áèðäÿí-áèðÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí ãÿðèáÿ áèð ñàêèòëèéèí èëê äÿãèãÿñè èäè. Î äöçýöí âÿ àéäûí ùÿðÿêÿò åäèðäè; îíóí ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ ìþùêÿì áèð ìÿãñÿä äóéóëóðäó. Ìûçûëäàéàðàã þç-þçöíÿ äåéèðäè: “Åëÿ áó ýöí... åëÿ áó ýöí...” Î, ùÿëÿ çÿèô îëäóüóíó áàøà äöøöðäö, ëàêèí ñàêèòëèéÿ, ìöÿééÿí áèð ôèêðÿ ýÿëèá ÷àòàí ýöúëö ìÿíÿâè ýÿðýèíëèê îíà ãöââÿò âÿ èíàì âåðèðäè. Î, ÿìèí èäè êè, êö÷ÿäÿ éûõûëìàéàúàãäûð. Áàøäàí-àéàüà òÿçÿ ïàëòàð ýåéèá ñòîëóí öñòöíäÿêè ïóëà áàõäû, ôèêèðëÿøäè, ïóëó ýþòöðöá úèáèíÿ ãîéäó. Áó – èéèðìè áåø ìàíàò èäè. Ãàðà øàùûëàðû äà ýþòöðäö: áó, Ðàçóìèõèíèí ïàëòàðà õÿðúëÿäèéè îí ìàíàòäàí àðòûã ãàëìûøäû. Ñîíðà ãàïûíûí úÿôòÿñèíè éàâàøúà à÷ûá îòàãäàí ÷ûõäû, ïèëëÿêÿíäÿí åíÿíäÿ ãàïûñû òàéáàòàé à÷ûëìûø ìÿòáÿõÿ áàõäû: Íàñòàñéà, öçö î òÿðÿôÿ, ÿéèëèá åâ ñàùèáÿñèíèí ñàìàâàðûíû öôöðöðäö. Î ùå÷ áèð øåé åøèòìÿäè. Áèð äÿ êè, îíóí ýåäÿúÿéè êèìèí àüëûíà ýÿëÿðäè? Àç ñîíðà î àðòûã êö÷ÿäÿ èäè. Ñààò ñÿêêèç îëàðäû; ýöí áàòûðäû. Ùàâà éåíÿ ÿââÿëêè êèìè áöðêö èäè. Ëàêèí î áó öôóíÿòëè, òîçëó, àüûð øÿùÿð ùàâàñûíû åùòèðàñëà ñèíÿñèíÿ ÷ÿêäè. Áàøû áèð àç ýèúÿëäè; áèðäÿí îíóí Øèøêèí ýþçëÿðèíäÿ, ñàðû, ñîëüóí, àðûã öçöíäÿ ÷ûëüûí áèð ãöââÿò èôàäÿ îëóíäó. Î ùàðà ýåòäèéèíè áèëìèðäè, ùå÷ áó áàðÿäÿ äöøöíìöðäö äÿ; î àíúàã áèð øåé áèëèðäè: “Áöòöí áó ìÿñÿëÿíè áó ýöí, áèðäÿí, åëÿ áó ñààò ãóðòàðìàã ëàçûìäûð; áóíñóç åâÿ ãàéûòäû éîõäóð, ÷öíêè ìÿí áåëÿ éàøàìàã èñòÿìèðÿì”. Áóíó íåúÿ ãóðòàðñûí? Íÿ èëÿ ãóðòàðñûí? Áó áàðÿäÿ î ùå÷ áèð øåé áèëìèðäè, ùå÷ áèð øåé äÿ 161
äöøöíìÿê èñòÿìèðäè. Äöøöíúÿíè î þçöíäÿí ãîâóðäó: äöøöíúÿ îíà ÿçàá âåðèðäè. Î àíúàã áèð øåé ùèññ åäèð âÿ áèð øåé áèëèðäè: íåúÿ îëñà ùÿð øåéè äÿéèøìÿê ëàçûìäûð; î ñàðñûëìàç, ñîí äÿðÿúÿ úÿñàðÿòëè áèð èíàì âÿ ãÿòèééÿòëÿ òÿêðàð åäèá þç-þçöíÿ äåéèðäè: “Ùÿð íåúÿ îëñà ãóðòàðìàã ëàçûìäûð!” Î, ÿââÿëêè àäÿòè öçðÿ, ùÿìèøÿ ýÿçìÿéÿ ÷ûõäûüû éîë èëÿ äöç Ñåííàéà ìåéäàíûíà ñàðû ýåòäè. Ìåéäàíà áèð àç ãàëìûø, ãàðà ñà÷ëû úàâàí áèð øàðìàí÷û éîë öñòöíäÿ, áàããàë äöêàíû ãàáàüûíäà äóðóá ÷îõ òÿñèðëè áèð ðîìàíñ ÷àëûðäû: îí áåø éàøëû áèð ãûç äà îíóí ãàáàüûíäà, ñÿêè öñòöíäÿ äàéàíûá, ÷àëûíàí ðîìàíñûí àùÿíýèíÿ óéàðàã îõóéóðäó, î, õàíûì ãûçëàð êèìè, êðèíîëèí âÿ ìàíòèëéà ýåéìèøäè; ÿëèíäÿ ÿëúÿê, áàøûíäà ùÿñèð øëéàïà, øëéàïàñûíäà äà ãûðìûçû ëÿëÿê âàðäû; îíóí ÿéíèíäÿêè øåéëÿðèí ùàìûñû êþùíÿ èäè. Î, òèòðÿê, ëàêèí ÷îõ õîø âÿ ãöââÿòëè áèð ñÿñëÿ ðîìàíñ îõóéóð, äöêàíäàí îíà áèð-èêè ãÿïèê ïóë âåðèëÿúÿéèíè ýþçëÿéèðäè. Èêè-ö÷ àäàì äóðóá îíà ãóëàã àñûðäû. Ðàñêîëíèêîâ äà ýÿëèá îíëàðûí éàíûíäà äóðäó. Áèð àç ãóëàã àñäûãäàí ñîíðà úèáèíäÿí ãàðà áèð øàùû ÷ûõàðäûá ãûçûí îâúóíà ãîéäó. Ãûç áèðäÿí ñÿñèíèí ÿí éöêñÿê âÿ ùèññ èëÿ äîëó éåðèíäÿí íÿüìÿíè êÿñäè, ñÿðò ñÿñëÿ ÷ûüûðûá øàðìàí÷ûéà äåäè: “Áÿñäèð!” Ñîíðà îíëàð àüûð-àüûð î áèðè äöêàíûí ãàáàüûíà ýåòäè. Áèðäÿí Ðàñêîëíèêîâ éàíûíäà äóðóá øàðìàíà ãóëàã àñàí, öçäÿí àâàðàéà îõøàéàí, îðòà éàøëû áèð àäàìà äþíöá äåäè: – Ñèçèí êö÷ÿ íÿüìÿñèíäÿí õîøóíóç ýÿëèðìè? – Î àäàì ãÿðèáÿ áèð íÿçÿðëÿ âÿ òÿÿúúöáëÿ Ðàñêîëíèêîâà áàõäû. Ðàñêîëíèêîâ: – Ìÿíèì ìóñèãèäÿí õîøóì ýÿëèð – äåéÿðÿê ñþçöíÿ äàâàì åòäè; ëàêèí î åëÿ äàíûøûðäû êè, åëÿ áèë ñþùáÿò ùå÷ äÿ êö÷ÿ íÿüìÿñè ùàããûíäà ýåòìèðäè. – Ñîéóã, ãàðàíëûã, ðöòóáÿòëè ïàéûç àõøàìëàðûíäà áèð àäàìûí øàðìàíêàéà ùÿìàùÿíý îëóá îõóìàñûíäàí ìÿíèì õîøóì ýÿëèð, þçö äÿ ìöòëÿã ðöòóáÿòëè ïàéûç àõøàìûíäà, î çàìàí êè, éîëäàí êå÷ÿí àäàìëàðûí öçöíäÿ ñîëüóí, ÿçàáëû, õÿñòÿ áèð èôàäÿ îëóð; éà äà êè, ëàï ñàêèò, êöëÿêñèç ùàâàäà ñóëó ãàð éàüûð, ãàç ôàíàðëàðû äà áó éàüàí ãàð è÷ÿðèñèíäÿ ïàðûëäàéûð... áóíó ýþðìöñöíöçìö? Ðàñêîëíèêîâóí ìöðàúèÿò åòäèéè úÿíàá îíóí ùÿì ñóàëûíäàí, ùÿì ñèð-ñèôÿòèíäÿí ãîðõàðàã ìûçûëäàäû: – Áèëìèðÿì... Áàüûøëàéûí... – äåéèá êö÷ÿíèí î áèðè òàéûíà êå÷äè. Ðàñêîëíèêîâ éîëóíà äàâàì åäÿðÿê äöç ýåäèá Ñåííàéà ìåéäàíûíûí áèð òèíèíÿ ÷àòäû: ìåøøàíëà àðâàäû áóðàäà àëâåð åäèð, Ëèçàâåòà ùàããûíäà áóðàäà äàíûøûðäûëàð; èíäè îíëàð éîõ èäè. Áó éåðè òàíûéûá äàéàíäû, ÿòðàôûíà 162
áàõäû; óí äöêàíûíûí àüçûíäà äóðàí ãûðìûçû êþéíÿêëè úàâàí áèð îüëàíà òÿðÿô äþíöá ñîðóøäó: – Î ìåøøàí àõû áóðàäà àðâàäû èëÿ àëâåð åäèðäè, åëÿìè? Îüëàí ëîâüà-ëîâüà îíó áàøäàí-àéàüà ñöçöá äåäè: – Áóðàäà àëâåð åéëÿéÿí ÷îõäóð. – Îíóí àäû íÿäèð? – Àíàäàí îëàíäà íåúÿ àä ãîéóáëàðñà – åëÿ äÿ äåéèðëÿð. – Îëìàéà ñÿí äÿ çàðàéëûñàí? Ùàíñû ãóáåðíèéàäàíñàí? Îüëàí éåíÿ äÿ Ðàñêîëíèêîâà áàõäû. – Çàòè-àëèëÿðè, áèçèìêè ãóáåðíèéà äåéèë, ãÿçàäûð, þçö äÿ îðà ýåäÿí ãàðäàøûì èäè, ìÿí åâäÿ îòóðìóøäóì, áóíà ýþðÿ äÿ áèëìèðÿì... Çàòèàëèëÿðè, ìÿðùÿìÿò áóéóðóí, áàüûøëàéûí. – Î éóõàðûäàêû àøõàíàäûð? – Éåìÿêõàíàäûð; áèëéàðä äà âàð; øàùçàäÿ ãûçëàð äà òàïûëàð... Þçö äÿ ëàï ÿëàñûíäàí! Ðàñêîëíèêîâ ìåéäàíäàí êå÷èá ýåòäè. Áèð òèíäÿ õåéëè àäàì äóðìóøäó, ùàìûñû äà ìóæèê èäè. Ðàñêîëíèêîâ îíëàðûí öçöíÿ áàõà-áàõà ëàï è÷ÿðèëÿðèíÿ ýèðäè. Î íÿäÿíñÿ ùàìû èëÿ äàíûøìàã èñòÿéèðäè. Ëàêèí ìóæèêëÿð îíà ÿùÿìèééÿò âåðìèðäè, äÿñòÿ-äÿñòÿ äóðóá áÿðêäÿí äàíûøûðäûëàð. Ðàñêîëíèêîâ äàéàíûá ôèêèðëÿøäè, ñîíðà ñÿêè èëÿ ñàüà, Â. òÿðÿôÿ ýåòäè. Ìåéäàíû êå÷èá áàëàúà áèð êö÷ÿéÿ ÷àòäû. Êö÷ÿ äèðñÿê êèìè ÿéèëÿðÿê ìåéäàíäàí Ñàäîâàéà ñàðû ýåäèðäè; Ðàñêîëíèêîâ ÿââÿëëÿð äÿ áó áàëàúà êö÷ÿäÿí êå÷èá ýåäÿðäè. Ñîí âàõòëàðäà î, ÷îõ èçòèðàá ÷ÿêÿíäÿ, “äàùà ÷îõ èçòèðàá ÷ÿêìÿê ö÷öí”, áó éåðëÿðäÿ âåéèëëÿíìÿê èñòÿéèðäè. Èíäè èñÿ î ùå÷ áèð øåé ùàããûíäà äöøöíìÿäÿí áóðà ýÿëìèøäè. Áóðàäà áþéöê áèð åâ âàðäû; åâ áàøäàí-áàøà è÷êè äöêàíëàðûíäàí èáàðÿò èäè; áó äöêàíëàðäàí òåç-òåç ãàäûíëàð ÷ûõûðäû; îíëàð, àéàãöñòö ãîíøóéà ýåäÿíäÿ íåúÿ ýåéèíèðëÿðñÿ åëÿ ýåéèíìèøëÿð: ÿéèíëÿðèíäÿ áèðúÿ äîí âàðäû, áàøëàðû äà à÷ûãäû. Èêè-ö÷ éåðäÿ îíëàð ñÿêè öñòöíäÿ äÿñòÿ-äÿñòÿ éûüûøûá äóðìóøäóëàð, ÷îõó äà àøàüû ìÿðòÿáÿíèí ãàïûëàðû ãàáàüûíäà èäè; áóðàäàí èêè-ö÷ ïèëëÿ åíìÿêëÿ úöðáÿúöð ÿéëÿíúÿëè éåðëÿðÿ ýèðìÿê îëàðäû. Áó éåðëÿðäÿí áèðèíäÿí ùàé-êöé ýÿëèðäè, ñÿñ áöòöí êö÷ÿíè áàøûíà ýþòöðìöøäö, ýèòàðà ÷àëûíûð, íÿüìÿ îõóíóðäó, éàìàí øÿíëèê èäè. Ãàïûíûí àüçûíäà áèð äÿñòÿ ãàäûí âàðäû; îíëàðäàí áÿçèñè ïèëëÿêÿíäÿ, áÿçèñè ñÿêèäÿ îòóðìóøäó, áÿçèñè äÿ àéàã öñòäÿ äóðóá ñþùáÿò åäèðäè. Êåôëè áèð ñàëäàò, àüçûíäà ïàïèðîñ, áÿðêäÿí ñþéöø ñþéÿñþéÿ, ñÿíòèðëÿéÿ-ñÿíòèðëÿéÿ äþøÿìÿ éîëëà ýåäèðäè; î åëÿ áèë êè, ùàðàñà 163
ýèðìÿê èñòÿéèðäè, àíúàã ùàðà ýèðÿúÿéè éàäûíäàí ÷ûõìûøäû. Áèð ñÿôèë áàøãà áèð ñÿôèëëÿ ñþéöøöðäö, áèð ñÿðõîø äà êö÷ÿíèí îðòàñûíäà, êþíäÿëÿíèíÿ, ìåéèò êèìè ñÿðèëèá ãàëìûøäû. Ðàñêîëíèêîâ áèð äÿñòÿ ãàäûíûí éàíûíäà äàéàíäû. Îíëàð áîüóã, õûðûëòûëû áèð ñÿñëÿ äàíûøûðäûëàð; ùàìûñû ÷èò äîí, òóìà÷ àéàããàáû ýåéìèøäè; áàøëàðû à÷ûãäû. Åëÿñè âàðäû êè, éàøû ãûðõäàí ÷îõ îëàðäû; îí éåääè éàøûíäà îëàíëàð äà âàðäû; ÷îõóíóí äà öçöíäÿ éóìðóã éåðè ýþðöíöðäö. Äöêàíäàí ýÿëÿí ìàùíû ñÿñè, áöòöí áó ùàé-êöé îíó íÿäÿíñÿ ìàðàãëàíäûðäû... Îðàäà ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëöðäöëÿð, ÷ûüûðûðäûëàð, ÷îõ íàçèê áèð ñÿñëÿ ãî÷àãëûã íÿüìÿñè îõóéóðäóëàð, ýèòàðà ÷àëûðäûëàð, êèì èñÿ ýèòàðàíûí àùÿíýèíÿ óéàðàã, ÷ÿêìÿñèíèí äàáàíëàðûíû éåðÿ âóðà-âóðà ùÿâÿñëÿ îéíàéûðäû... Ðàñêîëíèêîâ ÿéèëÿðÿê ìàðàãëà è÷ÿðè áàõûð, äèããÿòëÿ, äàëüûí âÿ ãÿìýèí ùàëäà ãóëàã àñûðäû. Îõóéàí àäàìûí íàçèê ñÿñè åøèäèëäè: “Åé ãÿøÿíý îüëàí ñÿí ýÿë, Äþéìÿ ìÿíè íàùàã éåðÿ!..” Ðàñêîëíèêîâ ÷îõ èñòÿéèðäè êè, áó îõóéàí íÿüìÿéÿ ãóëàã àññûí, ñàíêè áöòöí ìÿñÿëÿ áóíäà èäè. Äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåäè: “È÷ÿðè ýèðèììè? Ýöëöðëÿð! Êåôëèäèðëÿð! Ýåäèì ìÿí äÿ êåôëÿíèììè?” Àðâàäëàðäàí áèðè ùÿëÿ ÷îõ äà åëÿ õûðûëäàìàéàí, ýóð áèð ñÿñëÿ ñîðóøäó: – ßçèç àüà, è÷ÿðè ýèðìèðñèíèç? Î úàâàí èäè, áóðàäàêû áèð äÿñòÿ ãàäûíûí è÷èíäÿ áèðúÿ áó èéðÿíú äåéèëäè. Ðàñêîëíèêîâ áàøûíû ãàëäûðûá îíà áàõäû: – Íÿ ãÿøÿíýñÿí! – äåäè. Ãàäûí ýöëöìñÿäè: áó ñþç îíóí ÷îõ õîøóíà ýÿëìèøäè. – Ñèç þçöíöç äÿ ÷îõ ãÿøÿíýñèíèç! Áèð áàøãàñû éîðüóí ñÿñëÿ äåäè: – Íÿ àðûãñûíûç! Éîõñà èíäèúÿ õÿñòÿõàíàäàí ÷ûõìûñûíûç? Áèðäÿí êåôëè áèð ìóæèê éàõûíëàøûá îíëàðûí ñþùáÿòèíè êÿñäè. – Åëÿ áèë ýåíåðàë ãûçëàðûäûð, àíúàã ùàìûñû íàòûã áóðóíäóð! – Îíóí ÿéíèíäÿêè ÷óõàíûí éàõàñû à÷ûã èäè, ýþçëÿðè áèú-áèú ýöëöìñÿéèðäè. – Ýþð íÿ êåôäèð! – Ýÿëìÿéèíÿ ýÿëìèñÿí – ýèð è÷ÿðè! 164
– Ýèðèì äÿ! Ýåäèì áèð êåôÿ áàõûì! Î áàøûíû ÿéÿðÿê úÿëä àøàüû åíäè. Ðàñêîëíèêîâ éîëóíà äöçÿëäè. Áàéàãêû ãàäûí îíóí àðäûíúà ÷ûüûðûá äåäè: – Àüà, áèð áóðà áàõûí! – Íÿ âàð? Ãàäûí óòàíà-óòàíà äåäè: – Ìÿí ùÿìèøÿ ñèçèíëÿ âàõò êå÷èðìÿéÿ ëàï öðÿêäÿí ðàçûéàì, àíúàã èíäè ñèçè ýþðöá óòàíûðàì... Ãÿøÿíý îüëàí, ìÿíÿ àëòû ãÿïèê ïóë áàüûøëàéûí, è÷ìÿê èñòÿéèðÿì! Ðàñêîëíèêîâ ÿëèíè úèáèíÿ ñàëäû, ÿëèíÿ íÿ ãÿäÿð ïóë ýÿëäèñÿ ÷ûõàðòäû: áó, ö÷ äÿíÿ ãàðà øàùû èäè. – Àù, íÿ ìÿðùÿìÿòëè àüàäûð! – Àäûí íÿäèð? – Äóêëèäàíû ñîðóøóðñóíóç. Îðà éûüûøàí ãàäûíëàðäàí áèðè áàøûíû éåëëÿéÿ-éåëëÿéÿ Äóêëèäàéà áàõäû: – Áó íÿ äåìÿêäèð? Áó íÿ îëàí øåéäèð êè, àäàìäàí åëÿ áåëÿ ïóë èñòÿéÿñÿí?! Ìÿí õÿúàëÿòèìäÿí éåðÿ ýèðÿðäèì. Ðàñêîëíèêîâ äàíûøàí ãàäûíà áàõäû. Áó, îòóç éàøëû ÷îïóð áèð ãàäûí èäè, áöòöí öçö ýþìýþéäö; öñò äîäàüû øèøìèøäè. Î, ïóë èñòÿéÿí ãàäûíû ìÿçÿììÿò åäÿ-åäÿ úèääè âÿ ñàêèòúÿ äàíûøûðäû. Ðàñêîëíèêîâ éîëóíà äàâàì åäÿðÿê äöøöíäö: – Ìÿí áóíó ùàðàäà îõóìóøàì, ùàðàäà îõóìóøàì: þëöìÿ ìÿùêóì åäèëìèø áèð àäàì åäàì åäèëÿíäÿí áèð ñààò ÿââÿë äåéèð, éà äà êè, áåëÿ ôèêèðëÿøèð; ÿýÿð ìÿí éöêñÿê áèð éåðäÿ, áèð ãàéà áàøûíäà éàøàñàéäûì, þçö äÿ åëÿ áàëàúà áèð éåðäÿ êè, îðàéà àíúàã àéàãëàðûìû ãîéà áèëÿéäèì; ùÿð òÿðÿôèì äÿ ó÷óðóì îëàéäû, îêåàí îëàéäû, ÿáÿäè áèð çöëìÿò îëàéäû, ùÿìèøÿ äÿ òÿê îëàéäûì, ùÿìèøÿ òóôàí îëàéäû, ìÿí äÿ î áàëàúà éåðäÿ áöòöí þìðöì áîéó ãàëàéäûì, ìèí èëëÿðëÿ ãàëàéäûì, ÿáÿäè ãàëàéäûì, – ìÿí áåëÿ éàøàìàüà ðàçû îëàðäûì, ëàêèí èíäè þëìÿéÿ áàõ! Àíúàã éàøàéàéäûì, éàøàéàéäûì, éàøàéàéäûì! Íåúÿ éàøàñàì äà – àíúàã éàøàéàéäûì!.. Áó íÿ äîüðó ñþçäöð! Èëàùè, íåúÿ äîüðó ñþçäöð! Èíñàí ÿúëàôäûð! – Áèð àç ñîíðà ÿëàâÿ åòäè. – ßúëàô î àäàìäûð êè, áóíóí öñòöíäÿ èíñàíà ÿúëàô äåéèð!.. Î ýÿëèá àéðû áèð êö÷ÿéÿ ÷àòäû: “Áà! “Áöëëóð ñàðàé!” Áàéàã Ðàçóìèõèí “Áöëëóð ñàðàéäàí” äàíûøûðäû. Àõû ìÿí íÿ èñòÿéèðäèì? Ùÿ, îíó îõóìàã èñòÿéèðäèì... Çîñèìîâ äåéèðäè êè, ãÿçåòäÿ îõóéóá...” 165
Î, áèð íå÷ÿ îòàãäàí èáàðÿò îëàí ÷îõ ýåíèø, ñÿëèãÿëè, òÿìèç áèð àøõàíàéà ýèðäè; îòàãëàð áîø èäè, èêè-ö÷ àäàì îòóðóá ÷àé è÷èðäè, äèá îòàãäà äà äþðä àäàì øàìïàí øÿðàáû è÷èðäè. Ðàñêîëíèêîâà åëÿ ýÿëäè êè, Çàìåòîâ îíëàðûí è÷ÿðèñèíäÿäèð: óçàãäàí îíó éàõøû òàíûìàã îëìóðäó. Äöøöíÿðÿê äåäè: – Ãîé îëñóí! Õèäìÿò÷è ýÿëèá ñîðóøäó: – Àðàã áóéóðàúàãñûíûç? – ×àé âåð. Áèð äÿ êè, ñÿí ìÿíÿ êþùíÿ ãÿçåòëÿðè ýÿòèð: äàëáàäàë áåø ýöíöí ãÿçåòèíè... ìÿí ñÿíÿ àðàã ïóëó âåðÿðÿì. – Áàø öñòÿ. Áàõ, áó ãÿçåò áóýöíêöäöð. Àðàã äà áóéóðóðñóíóçìó? Êþùíÿ ãÿçåòëÿð âÿ ÷àé ýÿëäè. Ðàñêîëíèêîâ îòóðóá éàçûëàí ùàäèñÿíè ãÿçåòëÿðäÿí àõòàðìàüà áàøëàäû: “Èçëåð – Èçëåð – Àòñåêè – Àòñåêëÿð – Èçëåð – Áàðòîëà – Ìàññèìî – Àòñåêëÿð – Èçëåð”8 ... Åù, áó íÿäèð” Áó äà ãåéäëÿð: ïèëëÿêÿíäÿí éóìàëàíìûøäûð – ìåøøàí ÷àõûðäàí éàíìûøäûð – Ïåñêèäÿ éàíüûí – Ïåòåðáóðã êö÷ÿñèíäÿ éàíüûí – éåíÿ Ïåòåðáóðã êö÷ÿñèíäÿ éàíüûí – éåíÿ äÿ Ïåòåðáóðã êö÷ÿñèíäÿ éàíüûí – Èçëåð – Èçëåð – Èçëåð – Ìàññèìî... Ùÿ, áóäóð...” Íÿùàéÿò î, àõòàðäûüûíû òàïûá îõóìàüà áàøëàäû: ñÿòèðëÿð îíóí ýþçëÿðè ãàáàüûíäà àòûëûá-äöøöðäö; áóíóíëà áåëÿ “Õÿáÿðëÿð”èí ùàìûñûíû îõóäó; áþéöê áèð ìàðàãëà î áèðè íþìðÿëÿðäÿ éàçûëàí ñîíðàêû ÿëàâÿëÿðè àõòàðìàüà áàøëàäû. Ãÿçåòëÿðè âÿðÿãëÿðêÿí ñÿáèðñèçëèêäÿí îíóí ÿëëÿðè ÿñèðäè. Áèðäÿí êèì èñÿ ýÿëèá îíóí éàíûíäà îòóðäó; Ðàñêîëíèêîâ áàøûíû ãàëäûðûá áàõäû: ýÿëÿí àäàì Çàìåòîâ èäè, éåíÿ äÿ îíóí áàðìàãëàðûíäà öçöê, äþøöíäÿ ãûçûë ñààò çÿíúèðè âàðäû; ïîìàäà ñöðòöëìöø ãàðà, ãûâðûì ñà÷û îðòàäàí àéðûëìûøäû; ãÿøÿíý æèëåò, áèð àç äà êþùíÿ ñöðòóê ýåéìèøäè, àëò ïàëòàðû ÷îõ äà òÿìèç äåéèëäè. Îíóí êåôè ÷îõ êþê èäè, êþê äÿ îëìàñà, ùÿð ùàëäà õîø áèð êþíöëëÿ øÿí-øÿí ýöëöìñÿéèðäè. Ãàðàéàíûç öçö è÷äèéè øàìïàí øÿðàáûíäàí áèð àç ãûçàðìûøäû. Î, òÿÿúúöáëÿ ñîðóøäó: – Íåúÿ? Ñèç áóðàäàñûíûç? – Áóíó åëÿ áèð èôàäÿ èëÿ ñîðóøäó êè, åëÿ áèë Ðàñêîëíèêîâëà ÷îõäàí òàíûø èäè. – Ðàçóìèõèí äöíÿí ìÿíÿ äåéèðäè êè, ñèçèí ùÿëÿ ùóøóíóç öñòöíöçäÿ äåéèë. ×îõ ãÿðèáÿäèð! Ìÿí ñèçèí éàíûíûçà ýåòìèøäèì... __________ 8 Ìàññèìî âÿ Áàðòîëàíûí – “Àòñåêèí óøàãëàðû” (ùèíäóëàð) ÿñÿðè; áó ÿñÿð 1865-úè èëäÿ éàéäà Ïåòåðáóðãäà ýþñòÿðèëèðäè; Èçëåð èñÿ Àäàëàðäà “Ìÿäÿí ñóëàðû”íûí ñàùèáèäèð.
166
Ðàñêîëíèêîâ áèëèðäè êè, Çàìåòîâ îíóí éàíûíà ýÿëÿúÿêäèð. Ãÿçåòëÿðè ãûðàüà ãîéóá îíà ñàðû ÷åâðèëäè. Îíóí äîäàãëàðûíäà èñòåùçàëû áèð òÿáÿññöì âàðäû, áó òÿáÿññöìäÿ éåíè, ÿñÿáè áèð ñÿáèðñèçëèê ùèññ îëóíóðäó. – Ñèçèí ýÿëäèéèíèçè ìÿí áèëèðÿì, – äåäè. – Úîðàá òàéû àõòàðûðäûíûç... Áèëèðñèíèçìè, Ðàçóìèõèí ñèçè éàìàí áÿéÿíèð, äåéèð êè, áèç îíóíëà áÿðàáÿð Ëàâèçà Èâàíîâíàíûí éàíûíà ýåäèðäèê, îíäà êè, ñèç îíóí áàðÿñèíäÿ ÷àëûøûðäûíûç, ïîðó÷èê Ïîðîõà ýþç âóðóðäóíóç, î äà áàøà äöøìöðäö, éàäûíûçäàäûð? Áóðàäà áàøà äöøöëìÿéÿí íÿ âàð êè, – ìÿñÿëÿ àéäûíäûð... åëÿ äåéèë? – Î éàìàí øóëóã÷ó àäàìäûð! – Ïîðîõó äåéèðñèíèç? – Õåéð, ñèçèí äîñòóíóç Ðàçóìèõèíè äåéèðÿì... – Úÿíàá Çàìåòîâ, ñèç éàõøû éàøàéûðñûíûç; ÿí õîø éåðëÿðÿ ïóëñóçôèëàíñûç ýåäèðñèíèç! Èíäè ñèçÿ øàìïàí äîëäóðàí êèì èäè? – Áèç... è÷èðäèê... Äîëäóðìàã íÿäèð! – ×ÿêäèéèíèç çÿùìÿòèí ìöêàôàòûäûð! Ùÿð øåéäÿí èñòèôàäÿ åäèðñèíèç! – Ðàñêîëíèêîâ ýöëäö. Ñîíðà Çàìåòîâóí ÷èéíèíÿ âóðàðàã ÿëàâÿ åòäè: – Åéáè éîõäóð, ìÿðùÿìÿòëè îüëàí, åéáè éîõäóð! Ìÿí áóíó êèíëÿ äåìÿäèì; ìÿí áóíó “ñèçèí õàòèðèíèçè èñòÿäèéèì ö÷öí” äåéèðÿì; ñèçèí áèð èø÷èíèç î ãàðûíûí öñòöíäÿ Ìèòêàíû êþòÿêëÿéÿíäÿ áåëÿ äåéèðäè. – Ñèç áóíó ùàðàäàí áèëèðñèíèç? – Áÿëêÿ ìÿí áó øåéëÿðè ñèçäÿí äÿ ÷îõ áèëèðÿì. – Ñèç íÿñÿ ÷îõ ãÿðèáÿ àäàìñûíûç... Ýþðöíöð ùÿëÿ áÿðê õÿñòÿñèíèç. Íàùàã éåðÿ åâäÿí ÷ûõìûñûíûç. – Ìÿí ñèçÿ ãÿðèáÿ ýþðöíöðÿì? – Áÿëè, ãÿðèáÿ ýþðöíöðñöíöç. Ñèç ãÿçåò îõóéóðäóíóç? – Áÿëè. – Éàíüûíäàí ÷îõ éàçûðëàð. – Ìÿí éàíüûí áàðÿñèíäÿ îõóìóðäóì... – áóðàäà Ðàñêîëíèêîâ ãÿðèáÿ áèð íÿçÿðëÿ Çàìåòîâà áàõäû; éåíÿ äÿ îíóí äîäàãëàðûíäà èñòåùçàëû áèð òÿáÿññöì ýþðöíäö. Çàìåòîâà ýþç âóðàðàã ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Õåéð, ìÿí éàíüûí áàðÿñèíäÿ îõóìóðäóì. Ãÿøÿíý îüëàí, åòèðàô åäèí êè, ñèç ÷îõ áèëìÿê èñòÿéèðñèíèç êè, ãÿçåòäÿ ìÿí íÿ îõóéóðäóì... – Ãÿòèééÿí éîõ; ìÿí åëÿ áåëÿ ñîðóøäóì. Éîõñà ñîðóøìàã îëìàç? Ñèç ùàìûíûç íèéÿ áåëÿ... – Ãóëàã àñûí, ñèç îõóìóø àäàìñûíûç, ÿäÿáèééàòà éàõûíñûíûç, åëÿìè? Çàìåòîâ áèð ãÿäÿð èôòèõàðëà äåäè: 167
– Ìÿí ýèìíàçèéàäà àëòû èë îõóìóøàì. – Àëòû èë? Àé ìÿíèì áàëà ñÿð÷ÿì! Ñà÷ûíû éàí àéûðìûñàí, öçöê òàõûðñàí – âàðëû àäàìñàí! Åù, éàìàí ñåâèìëè óøàãñàí! Ðàñêîëíèêîâ áóíó äåéèá. Çàìåòîâóí ëàï öçöíÿ ñàðû ÿéèëÿðÿê, ÿñÿáè ùàëäà áÿðêäÿí ýöëäö. Çàìåòîâ ýåðè ÷ÿêèëäè, î áóíäàí èíúèìÿäè, àíúàã áóíà ÷îõ òÿÿúúöá åòäè. Çàìåòîâ ÷îõ úèääè áèð èôàäÿ èëÿ: – Åù, ñèç íÿ ãÿðèáÿ àäàìñûíûç! – äåäè. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ñèç ùÿëÿ äÿ ñàéûãëàéûðñûíûç... – Ñàéàãëàéûðàì? Éàëàí äåéèðñÿí, áàëà ñÿð÷ÿ! Äåìÿëè, ìÿí ãÿðèáÿ àäàìàì? Éàõøû, ìÿí ñèçè ìàðàãëàíäûðûðàì, ùÿ? Ìàðàãëàíäûðûðàì? – Ìàðàãëàíäûðûðñûíûç. – Ñèçÿ äåéèììè, íÿ îõóéóðäóì, íÿ àõòàðûðäûì? Ýþð íå÷ÿ íþìðÿ ãÿçåò ýÿòèðìèøÿì! Øöáùÿëèäèð, åëÿìè? – Éàõøû äà, äåéèí. – Ãóëàüûíûç ñÿñäÿäèð? – Íÿ ñÿñäÿ? – Ñîíðà äåéÿðÿì íÿ ñÿñäÿ... Àììà èíäè, ìÿíèì ÿçèçèì, ñèçÿ äåéèðÿì êè... éîõ, éàõøûñû áóäóð: “Áîéíóìà àëûðàì êè”... Éîõ, éåíÿ îëìàäû: “Ìÿí èôàäÿ âåðèðÿì ñèç äÿ éàçûðñûíûç” – áàõ áåëÿ! “Èôàäÿ âåðèðÿì êè, ìÿí îõóéóðäóì, ìàðàãëàíûðäûì, áàõûðäûì, àõòàðûðäûì”. – Ðàñêîëíèêîâ ýþçëÿðèíè ãûéàðàã ñþçöíö êÿñäè. – Àõòàðûðäûì, åëÿ îíäàí þòðö äÿ áóðà ýÿëäèì... – Íÿùàéÿò î öçöíö Çàìåòîâóí ëàï öçöíÿ éàõûíëàøäûðûá àñòàäàí äåäè: – Ãàðûíûí þëöìö áàðÿñèíäÿ éàçûëàí õÿáÿðè àõòàðûðäûì... Çàìåòîâ öçöíö îíóí öçöíäÿí ýåðè ÷ÿêìÿéÿðÿê, òÿðïÿíìÿäÿí, äöç îíóí ýþçëÿðèíÿ áàõûðäû. Äöç áèð äÿãèãÿ îíëàð äèíèá-äàíûøìàäàí áèð-áèðèíÿ áàõäû; áó ùàë ñîíðà Çàìåòîâà ãÿðèáÿ ýþðöíäö. Áèðäÿí Çàìåòîâ ùåéðÿò âÿ ñÿáèðñèçëèêëÿ áÿðêäÿí ñîðóøäó: – Íÿ îëñóí êè, íÿ îõóéóðäóíóç? Áóíóí ìÿíÿ íÿ äÿõëè âàð? Áóíäà íÿ âàð êè? Ðàñêîëíèêîâ éåíÿ äÿ ëàï éàâàøäàí âÿ òÿðïÿíìÿäÿí äåäè: – Î ùàìàí ãàðûäûð êè, ùàìàí ãàðûäûð êè, éàäûíûçäàäûð, ïîëèñ èäàðÿñèíäÿ îíóí áàðÿñèíäÿ äàíûøàíäà ìÿí þçöìäÿí ýåäèá éûõûëäûì... Ùÿ èíäè áàøà äöøäöíöç? Çàìåòîâ ãîðõó âÿ ùÿéÿúàíëà ñîðóøäó: – Àõû íÿéè? Íÿéè... “áàøà äöøäöì”? 168
Ðàñêîëíèêîâóí ñàêèò âÿ úèääè öçö áèð àíäà äÿéèøäè; áèðäÿí î éåíÿ äÿ áàéàãêû êèìè, ÿñÿáè ùàëäà, ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëäö; ýöëìÿêäÿí óüóíóá ýåäèð, ñàíêè þçöíö ñàõëàéà áèëìèðäè. Áèð øåéè î áèð àíäà ÷îõ àéäûíúà õàòûðëàäû: ÿëèíäÿ áàëòà, ãàïûíûí äàëûíäà äóðìóøäóð, úÿôòÿ àòûëûá äöøöð, ãàïûíûí î áèðè öçöíäÿ äóðàíëàð ñþéöø ñþéöð, çîðëà è÷ÿðè ýèðìÿê èñòÿéèðëÿð, áèðäÿí î áó àäàìëàðûí öñòöíÿ ÷ûüûðìàã èñòÿéèð, îíëàðû ñþéìÿê èñòÿéèð, äèëèíè ÷ûõàðûá îíëàðû ÿëÿ ñàëìàã èñòÿéèð, ýöëìÿê èñòÿéèð, ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëìÿê, ýöëìÿê èñòÿéèð... Çàìåòîâ äåäè: – Ñèç éà äÿëèñèíèç... éà äà... – Î ñþçöíö òàìàìëàìàäû, ñàíêè áèðäÿí àüëûíà áàøãà áèð ôèêèð ýÿëìèøäè. – Éà äà? Íÿ “éà äà”? Ùÿ? Äåéèí ýþðÿê? Çàìåòîâ ùèðñëè-ùèðñëè äåäè: – Ùå÷! Áóíóí ùàìûñû áîø øåéäèð! Èêè÷è äÿ ñóñäó. Ðàñêîëíèêîâ áåëÿ ÿñÿáè ýöëöøäÿí ñîíðà áèðäÿí ôèêèðëè âÿ ãÿìýèí îëäó. Ñòîëà äèðñÿêëÿíèá áàøûíû ÿëèíÿ äàéàäû. Åëÿ áèë êè, Çàìåòîâ îíóí òàìàì éàäûíäàí ÷ûõìûøäû. Îíëàð õåéëè ñóñäóëàð. Çàìåòîâ: – ×àéûíûçû íèéÿ è÷ìèðñèíèç? – äåäè. – Ñîéóéóð. – Ùÿ? Íÿ? ×àé?.. Áó ñààò. Ðàñêîëíèêîâ ÷àéäàí áèð ãóðòóì è÷èá, àüçûíà áèð ïàð÷à ÷þðÿê ãîéäó. Çàìåòîâà áàõäû: áèðäÿí åëÿ áèë êè, ùÿð øåé îíóí éàäûíà äöøäö, î ñàíêè éóõóäàí àéûëäû; åëÿ î ñààò äà öçöíäÿ ÿââÿëêè èñòåùçàëû èôàäÿ ýþðöíäö. Î éåíÿ äÿ ÷àé è÷èðäè. Çàìåòîâ: – Èíäè áåëÿ äÿëÿäóç èøëÿð ÷îõ îëóð, – äåäè. – Áó éàõûíäà ìÿí “Ìîñêîâñêè Âåäîìîñòè”äÿ îõóäóì êè, Ìîñêâàäà áèð äÿñòÿ ãÿëï ïóë êÿñÿí òóòóáëàð. Áöòþâ áèð úÿìèééÿò èìèø. Ãÿëï ïóë êÿñèðëÿðìèø. Ðàñêîëíèêîâ ñàêèòúÿ: – Áó ÷îõäàíêû ÿùâàëàòäûð! – äåäè. – Ìÿí áóíó ãÿçåòäÿ áèð àé áóíäàí ãàáàã îõóìóøàì. – Ñîíðà ãûìûøàðàã ÿëàâÿ åòäè: – Ñÿíèí ôèêðèíúÿ, îíëàð äÿëÿäóçäóð? – Áÿñ íåúÿ? – Îíëàð äÿëÿäóç äåéèë, óøàãäûð, ñÿôåùäèð! ßëëèéÿ ãÿäÿð àäàì áó ìÿãñÿä ö÷öí áèð éåðÿ éûüûøûðëàð! Ùå÷ áåëÿ øåéè åëÿìÿê îëàð? Áåëÿ èøäÿ ö÷ àäàì äà ÷îõäóð, áó ö÷ àäàì äà ýÿðÿê áèð-áèðèíÿ þçöíäÿí äÿ àðòûã àðõàéûí îëñóí! ×öíêè áèðèñè êåôëè-êåôëè àüçûíäàí áèð øåé ãà÷ûðòäû – 169
ùàìûñû ìÿùâ îëóá ýåäÿúÿê! Îíëàð ñÿôåùäèðëÿð! Êÿñäèêëÿðè êàüûç ïóëëàðû åòèáàðñûç àäàìëàðà âåðèáëÿð êè, êîíòîðëàðäà äÿéèøäèðñèíëÿð! Áåëÿ áèð èøè ùå÷ ùÿð éåòÿíÿ òàïøûðìàã îëàð? Éàõøû äà, òóòàã êè, áó ñÿôåùëÿðëÿðäÿí ùÿðÿñè þçöíÿ áèð ìèëéîí ãÿëï ïóë äÿéèøÿ áèëäè, ñîíðà? Áöòöí þìöðëÿðè áîéó íÿ îëàúàã? Áöòöí þìöðëÿðè áîéó áèðè î áèðèñèíäÿí àñûëû îëàúàã! Àäàì þçöíö áîüàçûíäàí àññà áóíäàí éàõøûäûð! Îíëàð ùå÷ áó ãÿëï ïóëëàðû äÿéèøäèðìÿéè äÿ áàúàðìàéûáëàð: áèðèñè ýÿëèá êîíòîðäà äÿéèøäèðìÿéÿ áàøëàéûá, áåø ìèí àëûá, ÿëëÿðè ÿñèá. Äþðä ìèíèíè ñàéûá áèð ìèíèíè ñàéìàéûá òÿëÿñèá êè, òåç ïóëó úèáèíÿ ãîéóá ãà÷ñûí. Îíóí áó ùÿðÿêÿòè àäàìëàðû øöáùÿëÿíäèðèá. Áó àõìàüûí öçöíäÿí áöòöí èøëÿð êîðëàíûá. Áóíó áåëÿ åëÿéÿðëÿð? Çàìåòîâ îíóí ñþçöíäÿí èñòèôàäÿ åäÿðÿê äåäè: – ßëëÿðèíèí ÿñìÿéèíè äåéèðñèíèç? Áó îëà áèëÿð. Ìÿí ëàï ÿìèíÿì êè, îëà áèëÿð? Àäàì áÿçÿí þçöíö ñàêèò ñàõëàéà áèëìèð. – Áåëÿ øåéäÿ? – Éîõñà ñèç þçöíöçö ñàêèò ñàõëàéà áèëÿðñèíèç? Éîõ, ìÿí þçöìö ñàêèò ñàõëàéà áèëìÿçäèì. Éöç ìàíàò ìöêàôàò àëìàã ö÷öí áåëÿ áèð äÿùøÿòëè èøÿ ýèðèøìÿê?.. Ãÿëï ïóëëàðû ýþòöðöá ýåäÿñÿí, þçö äà ùàðà! – áàíê êîíòîðóíà, î éåðäÿ êè, áåëÿ èøëÿðäÿ áþéöê òÿúðöáÿñè îëàí àäàìëàð âàð!.. Éîõ, ìÿí þçöìö èòèðÿðäèì. Ñèç þçöíöçö èòèðìÿçäèíèç? Ðàñêîëíèêîâ éåíÿ äÿ ÷îõ èñòÿäè êè, “äèëèíè ÷ûõàðòìàñûí”. Àðàáèð îíóí êöðÿéèíÿ âèúâèúÿ ýÿëèðäè. Ðàñêîëíèêîâ ìÿñÿëÿéÿ óçàãäàí áàøëàéàðàã: – Ìÿí åëÿ åëÿìÿçäèì, – äåäè. Ìÿí î ãÿëï ïóëëàðû áåëÿ äÿéèøäèðÿðäèì: ÿââÿë áèðèíúè ìèí ìàíàòû ùÿð òÿðÿôäÿí äþðä äÿôÿ ñàéàðäûì, ñàéäûãúà äÿ ùÿð êàüûç ïóëà äèããÿòëÿ áàõàðäûì; ñîíðà èêèíúè ìèíÿ ÿë àòàðäûì; îíó ñàéìàüà áàøëàðäûì; éàðûñûíà ãÿäÿð ñàéàðäûì, îðòàñûíäàí áèð ÿëëèëèê ÷ûõàðàðäûì, èøûüà òóòóá áàõàðäûì, ÷åâèðÿðäèì, éåíÿ äÿ èøûüà òóòóá áàõàðäûì êè, ýþðöì ãÿëï äåéèë êè. Äåéÿðäèì êè, ôèëàíêÿñ, ãîðõóðàì; áó éàõûíäà áèçèì áèð ãîùóì àðâàäûí áó ãàéäà èëÿ èéèðìè áåø ìàíàòû ÿëèíäÿí ÷ûõìûøäûð... “Áóíó äåéèá îíà áèð ÿùâàëàò äàíûøàðäûì. Ö÷öíúö ìèíè ñàéìàüà áàøëàéàíäà äåéÿðäèì êè, èúàçÿíèçëÿ áèð äàéàíûí... ìÿí, äåéÿñÿí èêèíúè ìèíè ñàéàíäà éåääèíúè éöçö äöç ñàéìàìûøàì, áóíäàí øöáùÿëÿíèðÿì; ÿëèìäÿêè ö÷öíúö ìèíè êÿíàðà ãîéóá, éåíÿ äÿ èêèíúè ìèíè ýþòöðÿðäèì, áöòöí áåø ìèíè, áàõ áó ãàéäà èëÿ ñàéàðäûì. Ëàï ãóðòàðàíäàí ñîíðà ùÿì áåøèíúè ìèíäÿí, ùÿì äÿ èêèíúè ìèíäÿí, ùÿðÿñèíäÿí áèð ÿñêèíàñ ÷ûõàðàðäûì, èøûüà òóòóá áàõàðäûì, éåíÿ 170
äÿ øöáùÿëÿíìÿéÿ áàøëàðäûì, äåéÿðäèì êè; “Ðèúà åäèðÿì, áóíó äÿéèøèí!” Áó ãàéäà èëÿ êîíòîð÷óíó ëàï ÿëäÿí ñàëàðäûì, î äàùà áèëìÿçäè êè, ìÿíè íåúÿ áàøûíäàí åëÿñèí! Àõûðäà èøè ãóðòàðûá ýåòìÿê èñòÿðäèì, ãàïûíû à÷àðäûì, àììà éîõ, ÿôâ åäÿðñèíèç, ýåòìÿçäèì, ãàéûäûá îíäàí áèð øåé ñîðóøàðäûì, áèð ìÿñÿëÿ ùàããûíäà èçàùàò èñòÿðäèì... Áÿëè, ìÿí áåëÿ åäÿðäèì! Çàìåòîâ ýöëÿðÿê äåäè: – Åù, ñèç íÿ äÿùøÿòëè øåéëÿð äàíûøûðñûíûç! Áó àíúàã ñþùáÿòäèð, èøÿ ýÿëÿíäÿ éÿãèí ñèç þçöíöç äÿ áöäðÿäèíèç... Ñèçÿ äåéèì êè, ìÿíúÿ, íÿèíêè áèçèì êèìè àäàìëàð, ùÿòòà ëàï ÷îõ úÿñàðÿòëè, öçö öçëÿð ýþðìöø àäàìëàð äà áó ìÿñÿëÿäÿ þçöíÿ àðõàéûí îëà áèëìÿç. Óçàüà íèéÿ ýåäÿê àõû, áåëÿ áèð ìèñàë ýþòöðÿê: áèçèì òÿðÿôëÿðäÿ áèð ãàðûíû þëäöðöáëÿð. Áåëÿ áàõàíäà äåéèðñÿí êè, îíó þëäöðÿí ÷îõ úÿñàðÿòëè àäàìäûð, ýöíäöç, ùàâà èøûã îëà-îëà, ãîðõìàéûá, áåëÿ áèð èøÿ ýèðèøèá, þçöíöí äÿ õèëàñ îëìàñû áèð ìþúöçäöð; àììà éåíÿ äÿ þçöíö èòèðèá: åâè ñîéà áèëìÿéèá, öðÿéè òàá ýÿòèðìÿéèá, èøèíäÿí ýþðöíöð... Ðàñêîëíèêîâ åëÿ áèë áóíäàí èíúèäè, Çàìåòîâó ÿëÿ ñàëàðàã áÿðêäÿí äåäè: – Éàõøû ýþðöíöð!.. Èíäè ùöíÿðèíèç âàð, ýåäèí îíó òóòóí! – Íÿäè êè, òóòàðëàð äà! – Êèì òóòàð? Ñèç òóòàðñûíûç? Ñèç? Þçöíöçö áÿðêÿ ñàëìàéûí. Ñèçèí ÿñàñëàíäûüûíûç ÿñèë ìÿñÿëÿ íÿäèð: î àäàì ïóë õÿðúëÿéèð, éà éîõ? Áàéàãäàí îíóí ïóëó éîõ èäè, àììà áèðäÿí ïóë õÿðúëÿìÿéÿ áàøëàéûð, î îëìàéàíäà áÿñ êèì îëàúàã? Áó ìÿñÿëÿäÿ ëàï áàëàúà áèð óøàã äà èñòÿñÿ ñèçè àëäàäà áèëÿð! – Ìÿñÿëÿ äÿ åëÿ áóðàäàäûð êè, îíëàð ùàìûñû áåëÿ åëÿéèðëÿð! Àäàìû áèð áèúëèêëÿ þëäöðöðëÿð, áþéöê úÿñàðÿò ýþñòÿðèðëÿð, ñîíðà äà åëÿ î ñààò è÷êè äöêàíûíà ýåäèðëÿð. Åëÿ îíëàðû äà ïóëó õÿðúëÿéÿíäÿ òóòóðëàð. Ùàìû ñèçèí êèìè áèú îëìóð êè! Ñèç éÿãèí êè, è÷êè äöêàíûíà ýåòìÿçäèíèç, åëÿìè? Ðàñêîëíèêîâ ãàøãàáàüûíû òþêöá äèããÿòëÿ Çàìåòîâà áàõäû. Ñîíðà èñòÿìÿäÿí ñîðóøäó: – Ñèçèí, äåéÿñÿí, àüçûíûçäà øèðÿ ãàëûá, èíäè äÿ áèëìÿê èñòÿéèðñèíèç êè, áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ ìÿí íÿ åäÿðäèì, åëÿìè? Çàìåòîâ ãÿòè âÿ úèääè áèð ùàëäà: – Áÿëè, áèëìÿê èñòÿðäèì, – äåäè. Î íÿäÿíñÿ ùÿääèíäÿí àðòûã úèääè äàíûøìàüà âÿ áàõìàüà áàøëàäû. 171
– ×îõ èñòÿéèðñèíèç? – Ëàï ÷îõ! Ðàñêîëíèêîâ: – Éàõøû. Ìÿí ëàï áåëÿ åäÿðäèì, – äåéÿðÿê éåíÿ áèðäÿí öçöíö Çàìåòîâóí öçöíÿ éàõûíëàøäûðäû, éåíÿ îíóí äöç ýþçëÿðè è÷èíÿ áàõàðàã, àñòàäàí äàíûøìàüà áàøëàäû, áåëÿ êè, Çàìåòîâ ùÿòòà îíóí áó ùÿðÿêÿòèíäÿí äèêñèíäè äÿ. – Ìÿí, áàõ áåëÿ åäÿðäèì: ìÿí ïóëëàðû, øåéëÿðè ýþòöðÿðäèì, îðàäàí ÷ûõàí êèìè è÷êè äöêàíûíà-çàäà ýèðìÿçäèì, àéðû áèð éåðÿ ýåäÿðäèì: åëÿ áèð éåðÿ ýåäÿðäèì êè, îðà òàìàì éàëãûçëûã îëñóí, îðàäà ùå÷ êÿñ îëìàñûí, îðàäà àíúàã ùàñàð îëñóí, áîñòàí îëñóí, éà áîñòàí êèìè áèð øåé... Îðàäà, î ùÿéÿòäÿ, î ùàñàðûí äèáèíäÿ, áèð êöíúäÿ áèð äàø ýþðÿðäèì, òÿõìèíÿí áèð ïóä, éà ïóä éàðûì àüûðëûüûíäà, áÿëêÿ åâ òèêèëÿíäÿí îðàäà àòûëûá ãàëìûøäûð; áó äàøû ãàëäûðàðäûì; î äàøûí àëòûíäà ýÿðÿê áèð ÷óõóð îëñóí, – áöòöí øåéëÿðè, ïóëëàðû î ÷óõóðà àòàðäûì. Ñîíðà éåíÿ äÿ äàøû îíëàðûí öñòöíÿ ãîéàðäûì, þçö äÿ åëÿ ãîéàðäûì êè, äàø ÿââÿëêè êèìè äóðñóí, àéàüûìëà äà öñòöíäÿí áàñàðäûì, ñîíðà äà ÷ûõûá ýåäÿðäèì. Áèð èë, èêè èë, ëàï ö÷ èë î øåéëÿðè ýþòöðìÿçäèì, – èíäè ýåò àõòàð ýþðöì íåúÿ òàïàðñàí! Àé òàïäûí ùà! Çàìåòîâ äà íÿäÿíñÿ ëàï éàâàøäàí äåäè: – Ñèç äÿëèñèíèç! – Ñîíðà ñòóëóíó áèðäÿí ýåðè ÷ÿêäè. Ðàñêîëíèêîâóí ýþçëÿðè ïàðûëäàäû; ðÿíýè àüàïïàã àüàðäû; öñò äîäàüû òèòðÿäè. Î, Çàìåòîâà ñàðû ìöìêöí ãÿäÿð äàùà ÷îõ ÿéèëäè, ùå÷ áèð ñþç ñþéëÿìÿäÿí äîäàãëàðûíû òÿðïÿòìÿéÿ áàøëàäû. Áó âÿçèééÿò éàðûì äÿãèãÿ äàâàì åòäè. Î íÿ åòäèéèíè áèëèðäè, àíúàã þçöíö ñàõëàéà áèëìèðäè. Äÿùøÿòëè áèð ñþç, – îíäà ãàïûíûí úÿôòÿñè àòûëûá äöøÿí êèìè, – îíóí äîäàãëàðûíäà àòûëûá äöøöðäö: äåéèðäèí áó ñþç èíäèúÿ îíóí äîäàãëàðûíäàí ãîïàúàã, áó ñþçö î èíäèúÿ àüçûíäàí ÷ûõàðàúàã, èíäèúÿ ñþéëÿéÿúÿêäèð!.. Áèðäÿí î äåäè: – Î ãàðû èëÿ Ëèçàâåòàíû áÿëêÿ ìÿí þëäöðìöøÿì, ùÿ? – Î ñààò äà íÿ äåäèéèíè áàøà äöøäö. Çàìåòîâ ùåéðÿòëÿ îíà áàõäû, êÿòàí êèìè àüàðäû. Ïèñ-ïèñ ýöëöìñÿäè. Ýöúëÿ åøèäèëÿúÿê áèð ñÿñëÿ: – Áó ìöìêöí îëàí øåéäèðìè? – äåäè. Ðàñêîëíèêîâ êèíëè-êèíëè îíà áàõäû. – Åòèðàô åäèí; ñèç áóíà èíàíäûíûç?.. Ùÿ? Èíàíäûíûç? Çàìåòîâ òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ óúàäàí äåäè: – Ãÿòèééÿí éîõ! Èíäè ÿââÿëêèíäÿí äàùà àðòûã èíàíìûðàì! 172
– Ùÿ, àõûð êè, òîðà äöøäöíöç! Ñÿð÷ÿúèéè òóòäóëàð! Äåìÿëè, ÿââÿë áóíà èíàíìûðñûíûçìûø, àììà èíäè “ÿââÿëêèíäÿí äàùà àðòûã èíàíìûðñûíûç”, åëÿìè? Çàìåòîâ, ýþðöíöð, ïÿðò îëìóøäó: – Ãÿòèééÿí éîõ! Ñèç ìÿñÿëÿíè áó éåðÿ ýÿòèðìÿê ö÷öí ìÿíè ãîðõóäóðäóíóç? – Äåìÿëè èíàíìûðñûíûç? Áÿñ îíäà ìÿí ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíäàí ÷ûõàíäà ñèç ìÿíèì áàðÿìäÿ íÿ äàíûøìûøäûíûç? Áàéüûíëûãäàí àéûëàíäàí ñîíðà áÿñ íèéÿ êè÷èê çàáèò Ïîðîõ ìÿíè ñîðüó-ñóàë åäèðäè? – Áèðäÿí î éåðèíäÿí ãàëõûá ôóðàæêàñûíû ýþòöðäö, ÷ûüûðàðàã õèòìÿò÷èéÿ äåäè: – Àäÿ åé, ìÿí íÿ ãÿäÿð âåðÿúÿéÿì? Õèäìÿò÷è éöéöðÿ-éöéöðÿ ýÿëäè: – Úÿìèñè îòóç ãÿïèê. – Àë, áó èéèðìè ãÿïèéè äÿ ñÿíÿ àðàã ïóëó âåðèðÿì. Ýþðöðñöíöç íÿ ãÿäÿð ïóëóì âàð! – äåéÿðÿê òèòðÿê ÿëèíäÿ òóòäóüó êàüûç ïóëëàðû Çàìåòîâà ñàðû óçàòäû, – ýþðöðñöíöç! Ãûðìûçû, ýþé... èéèðìè áåø ìàíàòäûð... Áó ìÿíäÿ ùàðàäàíäûð? Áÿñ ìÿíèì áó òÿçÿ ïàëòàðûì ùàðàäàíäûð? Þçöíöç áèëèðñèíèç êè, ùå÷ ãÿïèéèì äÿ éîõ èäè! Éÿãèí áóíó ìÿíçèë ñàùèáÿñèíäÿí ñîðóøìóñóíóç... Éàõøû äà, äàùà áÿñäèð! Àññåç úàóñå!9 Ñàüëûãëà ãàëûí... äàùà õîø áèð ýþðöøÿ êèìè. Ðàñêîëíèêîâ è÷êè äöêàíûíäàí ÷ûõäû: îíóí áÿäÿíè àüûð áèð ÷ûëüûíëûã è÷èíäÿ òèòðÿéèðäè; áó ÷ûëüûíëûãäà áþéöê áèð ìÿìíóíèééÿò ùèññè äÿ âàðäû; î åéíè çàìàíäà òóòãóíäó, éàìàí äà éîðóëìóøäó. Öçöíäÿ ÿñÿáè áèð ïîçüóíëóã âàðäû, ñàíêè áàéüûíëûãäàí òÿçÿ àéðûëìûøäû. Éîðüóíëóüó ñöðÿòëÿ àðòûðäû. Îíóí ãöââÿëÿðè ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìèøäè, èíäè èñÿ èëê òÿêàíëà, èëê ÿñÿáè äóéüó èëÿ þçöíö ùèññ åòäèðèðäè, ëàêèí äóéüóëàðû çÿèôëÿäèêúÿ îíëàð äà ñöðÿòëÿ çÿèôëÿéèðäè. Çàìåòîâ þç éåðèíäÿ õåéëè òÿê îòóðóá ôèêðÿ äàëäû. Ðàñêîëíèêîâ, ãàðûíûí þëäöðöëìÿñè ìÿñÿëÿñèíäÿ îíóí áöòöí ôèêèðëÿðèíè, òÿñàäöôè îëàðàã, àëò-öñò åòìèø, ðÿéèíè òàìàìèëÿ äÿéèøìèøäè. Íÿùàéÿò î áó ãÿðàðà ýÿëäè: “Èëéà Ïåòðîâè÷ àõìàãäûð!” Ðàñêîëíèêîâ ãàïûíû à÷ûá êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäà áèðäÿí àðòûðìàäà Ðàçóìèõèíëÿ öç-öçÿ ýÿëäè: î è÷êè äöêàíûíà ýÿëèðäè. Îíëàð ùå÷ áèð àääûìäàí äà áèð-áèðèíè ýþðìÿìèøäè, àç ãàëäû êè, áàø-áàøà äÿéñèíëÿð. Áàõûøëàðû èëÿ áèð-áèðèíè áèð ãÿäÿð áàøäàí-àéàüà ñöçäöëÿð. Ðàçóìèõèí __________ 9 Äàíûøäûã, ãóðòàðäû (ôðàíñ.)
173
îíó áóðàäà ýþðìÿñèíÿ ñîí äÿðÿúÿ ùåéðÿò åòäè. Ëàêèí áèðäÿí îíóí ýþçëÿðèíäÿ ãÿçÿá, ùÿãèãè áèð ãÿçÿá ïàðûëäàäû. Ñÿñè éåòäèêúÿ ÷ûüûðäû: – Ñÿí ýþð ùàðäàñàíìûø! Éàòàãäàí ãà÷ìûñàí? Ìÿí îðàäà àõòàðìàäûüûì éåð ãàëìàäû, ëàï äèâàíûí äà àëòûíà áàõäûì! ×àðäàüû äà ÷ûõûá ýÿçäèì! Ñÿíèí öñòöíäÿ àç ãàëìûøäû. Íàñòàñéàíû äþéöì... Ñÿí ýþð ùàðäàñàíìûø... Ðîäêà! Àõû áó íÿ äåìÿêäèð? Äöçöíö äå! Áîéíóíà àë! Åøèäèðñÿí? Ðàñêîëíèêîâ ñàêèòúÿ äåäè: – Áó î äåìÿêäèð êè, ñèç ùàìûíûç ìÿíèì ëàï çÿùëÿìè òþêìöñöíöç. Àììà ìÿí òÿê îëìàã èñòÿéèðÿì. – Òÿê? Ùÿëÿ ñÿí éåðèéÿ äÿ áèëìèðñÿí, ñèôÿòèí ùÿëÿ êÿòàí êèìè àüàïïàãäûð, íÿôÿñèí òÿíýèøèð! Àõìàã! “Áöëëóð ñàðàé”äà ñÿíèí íÿ èøèí âàðäû? Áó ñààò äå! – ×ÿêèë ýþðöì! – Ðàñêîëíèêîâ îíóí éàíûíäàí þòöá ýåòìÿê èñòÿäè. Îíóí áó ùÿðÿêÿòè Ðàçóìèõèíè ëàï þçöíäÿí ÷ûõàðòäû: Ðàñêîëíèêîâóí ÷èéíèíäÿí áÿðê-áÿðê éàïûøûá äåäè: – ×ÿêèë? Ùÿëÿ áèð úöðÿò åëÿéèá “÷ÿêèë” äÿ äåéèðñÿí? Ùå÷ áèëèðñÿí ñÿíèí áàøûíà áó ñààò íÿ îéóí à÷àðàì? Ñÿíè éóìàã êèìè áöêöá âóðàðàì ãîëòóüóìà, áèðáàø åâÿ àïàðàðàì, è÷ÿðè ñàëûá ãàïûíû ãûôûëëàðàì, áèëäèíìè? Ðàñêîëíèêîâ àñòàäàí, ýþðöíöð ëàï ñàêèòúÿ äåäè: – Ðàçóìèõèí, ãóëàã àñ: ìÿí ñÿíèí õåéèðõàùëûüûíû èñòÿìèðÿì, éîõñà ñÿí áóíó áàøà äöøìöðñÿí? Áèð àäàì êè, áåëÿ øåéëÿðè ùå÷ éåðèíäÿí èñòÿìèð... îíà àõû íÿ ö÷öí éåíÿ äÿ õåéèðõàùëûã åäèëèð?.. Áó íÿ àäÿòäèð? Åëÿ áèð àäàì êè, áåëÿ õåéèðõàùëûã îíà ÷îõ àüûð òÿñèð áàüûøëàéûð, áóíà î ãÿòèééÿí äþçÿ áèëìèð... Ìÿí òÿçÿ õÿñòÿëÿíìèøäèì – ñÿí àõû ìÿíè íèéÿ àõòàðûá òàïäûí? Ìÿí áÿëêÿ äÿ þëìÿéèìÿ ÷îõ øàä îëàðäûì! Ñÿí ìÿíÿ ÿçàá âåðèðñÿí, ñÿí ìÿíè áîüàçà éûüìûñàí. Éîõñà ìÿí áóíó ñÿíÿ áó ýöí ëàçûìûíúà èçàù åòìÿäèì? Èíñàíëàðà ÿçàá âåðìÿêäÿ ìàðàãëû áèð øåéìèø – àõû áó íÿ àäÿòäèð? Áóíó éÿãèí áèë êè, áó øåéëÿð ìÿíèì ñàüàëìàüûìà ÷îõ ìàíå îëóð, ÷öíêè ìÿíè ùÿìèøÿ ÿñÿáèëÿøäèðèð. Ìÿíè ÿñÿáëÿøäèðìÿñèí äåéÿ, Çîñèìîâ ìÿíèì éàíûìäàí ýåòìÿäèìè? Ñÿí àëëàù, ñÿí äÿ ìÿíäÿí ÿë ÷ÿê! Áèð äÿ àõû ñÿíèí âÿ èõòèéàðûí âàð, ìÿíè çîðëà ñàõëàéàñàí? Ìÿíèì èíäè àüëûì òàìàìèëÿ áàøûìäàäûð, – éîõñà ñÿí áóíó ýþðìöðñÿí? Äå ýþðöì àõû ìÿí ñÿíÿ íåúÿ, íåúÿ éàëâàðûì êè, ñÿí ìÿíäÿí ÿë ÷ÿêÿñÿí, ìÿíÿ õåéèðõàùëûã åòìÿéÿñÿí? Ãîé ìÿí íàíÿúèá îëóì, ãîé ìÿí àë÷àã îëóì, àíúàã, ñèç àëëàù, ìÿíäÿí ÿë ÷ÿêèí, ùàìûíûç ìÿíäÿí ÿë ÷ÿêèí! ßë ÷ÿêèí! ßë ÷ÿêèí! 174
Ðàñêîëíèêîâ ñþçÿ ñàêèòúÿ áàøëàìûøäû; î, öðÿéèíèí àúûñûíû Ðàçóìèõèíèí öñòöíÿ òþêÿúÿéèíè ãàáàãúàäàí òÿñÿââöð åäÿðÿê ñåâèíèðäè; ëàêèí, Ëóæèíëÿ äàíûøàðêÿí ãÿçÿáëÿ, íÿôÿñè òóòóëà-òóòóëà ãóðòàðäûüû êèìè, èíäè äÿ ñþçöíö åëÿ ãóðòàðäû. Ðàçóìèõèí äàéàíûá ôèêèðëÿøäè, ñîíðà îíóí ÿëèíè áóðàõûá àñòàäàí, áèð àç äàëüûí ùàëäà äåäè: – Äè úÿùÿííÿì îë! – Ðàñêîëíèêîâ éåðèíäÿí òÿðïÿíèá ýåòìÿê èñòÿéÿíäÿ áèðäÿí áàüûðäû: – Äàéàí! Ãóëàã àñ, ýþð íÿ äåéèðÿì. Ñèç ùàìûíûç áîøáîüàçñûíûç, éàëàí÷û ïÿùëÿâàíñûíûç! Ñèçèí êè, öðÿéèíèçäÿ õûðäàúà áèð èçòèðàá ÿìÿëÿ ýÿëäè – îíäà ñèç éóìóðòëàìàã èñòÿéÿí áèð òîéóüà áÿíçÿéèðñèíèç! Ùÿòòà áó çàìàí áàøãà ìöÿëëèôëÿðäÿí äÿ îüóðëàéûðñûíûç. Ñèçäÿ çÿððÿ ãÿäÿð äÿ ìöñòÿãèëëèê éîõäóð! Ñèç ñïåðìàñåò éàüûíäàí ãàéðûëìûñûíûç; ñèçèí äàìàðëàðûíûçäàêû ãàí äåéèë, çÿðäàáäûð! Ñèçèí ùå÷ áèðèíèçÿ ìÿí èíàíìûðàì! Ñèçèí ùÿð áèð âÿçèééÿòäÿ èëê èøèíèç áóäóð: íåúÿ åäÿñèíèç êè, àäàìà îõøàìàéàñûíûç! – Ðàñêîëíèêîâóí éåíÿ äÿ ýåòìÿê èñòÿäèéèíè ýþðöá äàùà àðòûã ãÿçÿáëÿíÿðÿê ÷ûüûðäû: – Äà-éàí! Àõûðà êèìè ãóëàã àñ! Ñÿí áèëèðñÿí êè, òÿçÿ îòàüà êþ÷äöéöì ö÷öí áó ýöí ìÿíèì ìÿíçèëèìäÿ ãîíàãëûã îëàúàã? Áÿëêÿ äÿ àäàìëàð èíäè ýÿëèá éûüûøûáëàð; ÿìèìè îðàäà ãîéìóøàì êè, ãîíàãëàðû ãÿáóë åëÿñèí. ßýÿð ñÿí àõìàã îëìàñàéäûí, þçö äÿ ëàï ýèú àõìàã, ñàðñàã àõìàã, õàðèúèäÿí äþíìÿ àõìàã îëìàñàéäûí... áèëèðñÿíìè, Ðîäéà, ìÿí ãàíûðàì êè, ñÿí àüûëëû îüëàíñàí, àììà àõìàãñàí! – áÿëè, ñÿí àõìàã îëìàñàéäûí – áîøáîøóíà àéàã äþéìÿêäÿíñÿ, áó ýöí ìÿíèì éàíûìà ýÿëÿðäèí, àõøàì áèçäÿ îëàðäûí... Èíäè åâäÿí ÷ûõìûñàí, áèð èøèí äÿ éîõäóð, ñÿíèí àëòûíà ÷îõ éóìøàã êðåñëî ãîéàðäûì, åâ éèéÿñèíäÿ âàð... ×àé è÷ÿðäèê, ñþùáÿò åëÿðäèê. Êðåñëî õîøóíà ýÿëìÿñÿ – êóøåòêàäà óçàíàðäûí, ùÿð ùàëäà áèçèì àðàìûçäà îëàðäûí, Çîñèìîâ äà îðàäà îëàúàã. Ýÿëÿðñÿí? – Éîõ. Ðàçóìèõèí ñÿáèðñèç ùàëäà äåäè: – Éà-ëàí äåéèðñÿí! Ñÿí ùàðäàí áèëèðñÿí êè, þçöíö éàõøû àïàðà áèëìÿéÿúÿêñÿí? Ñÿí áó áàðÿäÿ ùå÷ áèð øåé áàøà äöøìöðñÿí... Ìÿí äÿ ñÿíèí êèìè àçû ìèí äÿôÿ èíñàíëàðäàí àúûã åëÿìèøÿì, êöñìöøÿì, àììà ñîíðà éåíÿ äÿ áàðûøìûøàì, îíëàðûí éàíûíà ãàéûòìûøàì... ñîíðà þçöí óòàíàúàãñàí – èíñàíëàðûí éàíûíà ãàéûäàúàãñàí. Áàõ, éàäûíäà ñàõëà: Ïî÷èíêîâóí åâè, ö÷öíúö ìÿðòÿáÿ... – Úÿíàá Ðàçóìèõèí, áó ãàéäà èëÿ ñèç éÿãèí êè, õåéèðõàùëûã öçöíäÿí þçöíöçö áàøãàñûíà äþéäöðÿðñèíèç äÿ... 175
– Êèì? Ìÿí? Áó ôèêðÿ äöøÿíèí àüûç-áóðíóíó ÿçÿðÿì. Ïî÷èíêîâóí åâè, íþìðÿ 47, ìÿìóð Áàáóøêèíèí ìÿíçèëè. – Ðàçóìèõèí, ýÿëìÿéÿúÿéÿì! Ðàñêîëíèêîâ äþíöá ýåòäè. Ðàçóìèõèí îíóí àðäûíúà ÷ûüûðäû: – Ëàï ìÿðú ýÿëÿðÿì êè, ýÿëÿúÿêñÿí! Éîõñà... ñÿí... éîõñà ñÿíèí ùå÷ öçöíÿ äÿ áàõìàéàúàüàì! Àäÿ, áèð äàéàí ýþðöì, Çàìåòîâ îðàäàäûð? – Îðàäàäûð. – Ýþðäöíìö? – Ýþðäöì. – Îíóíëà äàíûøäûíìû? – Äàíûøäûì. – Íÿ áàðÿäÿ? Éàõøû äà, úÿùÿííÿì îë, éàõøûñû áóäóð, äåìÿ. Ïî÷èíêîâ 47, Áàáóøêèíèí ìÿíçèëè, éàäûíäàí ÷ûõàðòìà! Ðàñêîëíèêîâ Ñàäîâàéà êö÷ÿñèíÿ ÷àòûá òèíäÿí áóðóëäó; Ðàçóìèõèí îíóí àðäûíúà áàõûá äöøöíöðäö: Àõûðäà ÿëèíè éåëëÿéèá è÷ÿðè ýèðìÿê èñòÿäè, ëàêèí ïèëëÿêÿíèí îðòàñûíäà äàéàíäû. Î éåíÿ äÿ äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåéèðäè: “Áèð áàõûðñàí äà! Àüûëëûáàøëû äàíûøûð, åëÿ áèë êè... Àììà ìÿí þçöì äÿ àõìàüàì! Éîõñà äÿëèëÿð àüûëëû-áàøëû äàíûøìûð? Ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè, Çîñèìîâ äà åëÿ áóíäàí ãîðõóð!” Ðàçóìèõèí áàðìàüûíû àëíûíà âóðäó. – “Éàõøû, èíäè áèðäÿí... éàõøû îíó òÿê áóðàõìàã îëàðìû? Ýåäèá þçöíö ñóéà àòàð. Åù, ìÿí éàìàí ñÿùâ åëÿäèì. Îíó òÿê áóðàõìàã îëìàç!” Ðàñêîëíèêîâóí äàëûíúà éöéöðäö, ëàêèí îíóí ùå÷ èçè äÿ ýþðöíìöðäö. Òöïöðöá éåéèí-éåéèí “Áöëëóð ñàðàé”à ãàéûòäû êè, Çàìåòîâäàí Ðàñêîëíèêîâ ùàããûíäà ùàëÿùâàë òóòñóí. Ðàñêîëíèêîâ áèðáàø Í. êþðïöñöíÿ ýåòäè; êþðïöíöí îðòà éåðèíäÿ, êþðïö ñöðàùûñûíûí éàíûíäà äàéàíäû; ñîíðà ñöðàùûéà äèðñÿêëÿíèá óçàãëàðà áàõìàüà áàøëàäû. Ðàçóìèõèíäÿí àéðûëàíäàí ñîíðà î åëÿ çÿèôëÿìèøäè êè, áóðà ýöúëÿ ýÿëèá ÷ûõìûøäû. Î èñòÿéèðäè êè, êö÷ÿíèí áèð éåðèíäÿ îòóðñóí, éà äà óçàíñûí. Ñöðàùûéà äèðñÿêëÿíÿðÿê, ãåéðè-èõòèéàðè ñóðÿòäÿ ãöðóáóí ñîí øÿôÿãèíÿ, ÷þêìÿêäÿ îëàí àõøàì ãàðàíëûüûíäà ñûðà èëÿ óçàíûá ýåäÿí åâëÿðÿ, êàíàëûí ñîë ñàùèëèíäÿ, áèð ÷àðäàãäà ýöíÿøèí ñîí øöàñû èëÿ àëûøûá éàíàí áèð ïÿíúÿðÿéÿ, êàíàëûí ãàðàëàí ñóëàðûíà áàõäû; î ñàíêè êàíàëûí ñóëàðûíà äèããÿòëÿ ýþç ãîéóðäó. Àõûðäà îíóí ýþçëÿðè ãàáàüûíäà ãûðìûçû äàèðÿëÿð ÿìÿëÿ ýÿëäè, åâëÿð, àäàìëàð, ñàùèë êö÷ÿñè, åêèïàæëàð ùÿðëÿíÿðÿê 176
áèð-áèðèíÿ ãàðûøäû. Áèðäÿí î äèêñèíäè: áÿëêÿ äÿ áó àíäà îíóí ýþðäöéö ÿúàéèá âÿ èéðÿíú áèð ùàäèñÿ îíó áàéûëìàãäàí õèëàñ åòìèøäè. Î ùèññ åòäè êè, êèì èñÿ ýÿëèá îíóí ñàü òÿðÿôèíäÿ äàéàíäû; äþíöá áàõäû: óúà áîéëó, áàøû éàéëûãëû áèð ãàäûí ýþðäö, ãàäûíûí óçóíñîâ, ñàðû, øèøêèí öçö, ÷óõóðà äöøìöø ãûðìûçû ýþçëÿðè âàðäû. Ãàäûí äöç îíóí öçöíÿ áàõûðäû, àíúàã, éÿãèí, ùå÷ áèð øåé ýþðìöð, ùå÷ áèð øåé ñå÷ìèðäè. Áèðäÿí î, ñàü ÿëèíè ñöðàùûéà äàéàäû, ñàü àéàüûíû ãàëäûðûá ñöðàùûíûí î áèðè òÿðÿôèíÿ àøûðäû, ñîíðà äà ñîë àéàüûíû àøûðûá þçöíö êàíàëà àòäû âÿ áèð àíäà êàíàëûí ÷èðêëè ñóëàðûíäà éîõ îëäó, ëàêèí áèð àç ñîíðà ñóéóí öçöíÿ ÷ûõäû, îíóí áàøû âÿ àéàãëàðû ñóäà, êöðÿéè èñÿ ñóäàí áàéûðäà èäè; éóáêàñû éàíà ÿéèëÿðÿê ãàáàðìûø, ñóéóí öçöíäÿ áàëûø êèìè ýþðöíöðäö, ñó îíó éàâàø-éàâàø àïàðûðäû. Àäàìëàð ÷ûüûðûøàðàã: – Þçöíö ñóéà àòäû! Þçöíö ñóéà àòäû! – äåéèðäèëÿð. Úàìààò éöéöðöá ýÿëäè, ùÿð èêè ñàùèë êö÷ÿñè òàìàøà÷ûëàðëà äîëäó, êþðïöéÿ, Ðàñêîëíèêîâóí ÿòðàôûíà ÷îõëó àäàì éûüûøäû. Èçäèùàì äàëäàí îíó ñûõûøäûðûá ñöðàùûéà áàñûðäû. Áèð àç êÿíàðäà áèð ãàäûí àüëàð ñÿñëÿ ÷ûüûðäû: – Àé àìàí, áó êè, áèçèì Àôðîñèíéóøêàäûð! Àé àìàí, ãîéìàéûí îíó áàòñûí! Àé úàìààò, îíó ñóäàí ÷ûõàðûí! Èçäèùàì è÷èíäÿ: – Ãàéûã! Ãàéûã! – äåéÿ ÷ûüûðûðäûëàð. Ëàêèí ãàéûã äàùà ëàçûì îëìàäû: ãàðàäîâîé êàíàëà åíÿí ïèëëÿêÿíëÿ àøàüû éöéöðäö, øèíåëèíè, óçóíáîüàç ÷ÿêìÿñèíè ÷ûõàðûá þçöíö ñóéà àòäû. Î ÷îõ ÿëëÿøìÿäè: ñó ãàäûíû ïèëëÿêÿíèí èêè àääûìëûüûíäàí àïàðûðäû; ãàðàäîâîé ñàü ÿëèëÿ îíóí ïàëòàðûíäàí éàïûøäû, ñîë ÿëèëÿ äÿ, ìàúàë òàïûá, éîëäàøûíûí îíà óçàòäûüû àüàúäàí òóòäó, ãàäûíû î ñààò äàðòûá ñóäàí ÷ûõàðòäûëàð, ïèëëÿêÿíèí ãðàíèò äàøëàðû öñòöíÿ ãîéäóëàð. ×îõ ÷ÿêìÿäè êè, ãàäûí þçöíÿ ýÿëäè, ãàëõûá îòóðäó, àñãûðìàüà âÿ ôûíõûðìàüà, éàø ïàëòàðûíû ìÿíàñûç éåðÿ ÿëëÿðèëÿ ñèëìÿéÿ áàøëàäû. Áàéàãêû ãàäûí éåíÿ äÿ ÷ûüûðà-÷ûüûðà äåéèðäè (èíäè, î, Àôðîñèíéóøêàíûí éàíûíäà èäè): – Àòàì, è÷èá ëöë-ãÿìáÿð îëóá, ëàï ëöë-ãÿìáÿð! Áàéàã þçöíö àñìàã èñòÿéèðäè, êÿíäèðäÿí ÷ûõàðìûøûã. Ìÿí îðàäàí äöêàíà ýåòäèì, ãûçû îíóí éàíûíäà ãîéäóì êè, ýþç îëñóí, àëà äà, ýþð íÿ åäèá! Ýÿëèá þçöíö ñóéà àòûá! Ìåøøàí àðâàääûð, àòàì, áèçèì ìåøøàí àðâàääûð; áóðàäà éàøàéûðûã, ãûðàãäàí èêèíúè åâäÿ, áàõ áóðàäà... 177
Àäàìëàð äàüûëûøûá ýåäèðäè, ïîëèñ íÿôÿðëÿðè ùÿëÿ äÿ îíóí éàíûíäà èäèëÿð, êèì èñÿ ÷ûüûðàðàã ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñû ùàããûíäà íÿñÿ äåäè... Ðàñêîëíèêîâ ãÿðèáÿ áèð ëàãåéäëèê ùèññèëÿ áó øåéëÿðÿ áàõûð, ãàäûíûí ùàëûíà éàíìûðäû. Îíóí ãÿëáèíäÿ èêðàù ùèññè ÿìÿëÿ ýÿëäè. Ìûçûëäàéàðàã þç-þçöíÿ äåéèðäè: “Éîõ, áó ïèñäèð... ñó... äÿéìÿç!” – Ñîíðà ÿëàâÿ åòäè: – “Ùå÷ áèð øåé îëìàç, ýþçëÿìÿê ëàçûì äåéèë. Áó íÿ äÿôòÿðõàíàäûð... Çàìåòîâ íèéÿ äÿôòÿðõàíàäà äåéèë? Äÿôòÿðõàíà ñààò îíäà à÷ûëûá...” Î äàëûíû ñöðàùûéà ÷åâèðèá ÿòðàôûíà áàõäû. Ãÿòè áèð ñÿñëÿ: “Éàõøû äà! Ãîé îëñóí!” äåéÿðÿê ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñû îëàí òÿðÿôÿ ýåòäè. Îíóí öðÿéè áîìáîø èäè; î ùå÷ áèð øåé äóéìóðäó. Äöøöíìÿê èñòÿìèðäè. Ùÿòòà äóéäóüó êÿäÿð äÿ þòöá êå÷äè. Åâäÿí ÷ûõàðêÿí îíäà îëàí ãöââÿäÿí ùå÷ ÿñÿð äÿ ãàëìàìûøäû; åâäÿí î “ùÿð øåéè áèòèðìÿê” ôèêðèëÿ ÷ûõìûøäû. Èíäè èñÿ îíó òàìàìèëÿ ÿòàëÿò áöðöìöøäö. Ðàñêîëíèêîâ êàíàë ñàùèë êö÷ÿñèëÿ ÿçýèí áèð ùàëäà àüûð-àüûð ýåäÿðÿê äöøöíöðäö: “Áó þçö äÿ èøÿ áèð íÿòèúÿ âåðìÿê äåìÿêäèð! Ùÿð ùàëäà èøè áèòèðÿúÿéÿì, ÷öíêè áåëÿ èñòÿéèðÿì. Àíúàã áó èøÿ íÿòèúÿ âåðìÿêäèìè? Ôÿðãè éîõäóð! Áèð àðøûí ñàùÿ ëàçûì îëàúàã – ùå! Áèð ñîíóìà áàõ. Äîüðóäàíìû ñîíäóð? Îíëàðà äåéÿúÿéÿì, éà äåìÿéÿúÿéÿì? Åù... úÿùÿííÿìÿ êè! Ùÿì äÿ éîðóëìóøàì, òåç áèð éåðäÿ óçàíàéäûì, éà îòóðàéäûì! Ìÿñÿëÿíèí ÿí àéûá úÿùÿòè äÿ áóäóð êè, áó ÷îõ ñàðñàã èøäèð. Åù, ãîé áó äà úÿùÿííÿì îëñóí! Ýþð àäàìûí àüëûíà íÿ àõìàã øåéëÿð ýÿëèð...” Ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà ýåòìÿê ö÷öí ùÿìèøÿ äöç ýåòìÿê, èêèíúè äþíýÿäÿ èñÿ ñîëà äþíìÿê ëàçûì èäè: áó äþíýÿäÿí äÿôòÿðõàíàéà áèð-èêè àääûì éîë âàðäû. Ëàêèí Ðàñêîëíèêîâ áèðèíúè äþíýÿéÿ ÷àòûá äàéàíäû, ôèêèðëÿøäè, êö÷ÿéÿ äþíäö, éîëó èêè êö÷ÿ óçàòäû: áóíó åòìÿêäÿ áÿëêÿ äÿ îíóí ùå÷ áèð ìÿãñÿäè éîõ èäè, éà áÿëêÿ äÿ âàõòû áèðúÿ äÿãèãÿ äÿ îëñà óçàòìàã èñòÿéèðäè. Î éåðÿ áàõà-áàõà ýåäèðäè. Áèðäÿí åëÿ áèë êè, êèì èñÿ îíóí ãóëàüûíà áèð øåé ïû÷ûëäàäû. Î áàøûíû ãàëäûðûá ýþðäö êè, ùÿìèí åâèí ãàáàüûíäà, ëàï äàðâàçàíûí éàíûíäà äàéàíìûøäûð. Î ýöíäÿí áÿðè î áóðà ýÿëìÿìèøäè, áó åâèí, ùå÷ éàíûíäàí äà êå÷ìÿìèøäè. Îíóí ãÿëáèíäÿ èçàùåäèëìÿç áþéöê áèð àðçó îéàíäû: ùÿéÿòÿ ýèðäè, äàðâàçàíûí è÷èíäÿí êå÷èá, ñàü òÿðÿôäÿ îëàí áèðèíúè ãàïûäàí ýèðäè, òàíûäûüû ïèëëÿêÿíëÿ äþðäöíúö ìÿðòÿáÿéÿ ãàëìàõàüà áàøëàäû. Áó äàð âÿ äèê ïèëëÿêÿí ÷îõ ãàðàíëûãäû. Î ùÿð ïèëëÿêÿí áàøûíäà äàéàíûð, ìàðàãëà ÿòðàôûíà áàõûðäû. Áèðèíúè ìÿðòÿáÿäÿ ïèëëÿêÿí áàøûíäà ïÿíúÿðÿ éåðèíÿ ÷ÿð÷èâÿ ñàëûíìûøäû. Î, þç-þçöíÿ äåäè: “Îíäà áó éîõ èäè”. Áó äà èêèíúè 178
ìÿðòÿáÿäÿêè ìÿíçèë: Íèêîëàøêà âÿ Ìèòêà áóðàäà èøëÿéèðäè. “Ãàïûñû áàüëûäûð; ãàïû òÿçÿäÿí ðÿíýëÿíìèøäèð; äåìÿëè, êèðàéÿ âåðèëèð”. Áó äà ö÷öíúö ìÿðòÿáÿ... äþðäöíúö ìÿðòÿáÿ... “Áóðàäûð!” Î äîíóá ãàëäû: ìÿíçèëèí ãàïûñû òàéáàòàé à÷ûãäû; è÷ÿðèäÿ àäàì âàðäû, îíëàðûí ñÿñè åøèäèëèðäè: î áåëÿ áèð øåé îëàúàüûíû ùå÷ ýþçëÿìèðäè. Áèð àç òÿðÿääöä åòäèêäÿí ñîíðà ñîí ïèëëÿêÿíÿ ãàëõûá è÷ÿðè ýèðäè. Áó ìÿíçèëè äÿ òÿìèð åäèðäèëÿð, è÷ÿðèäÿ èøëÿéÿí âàðäû; áó îíó åëÿ áèë êè, ùåéðÿòÿ ñàëäû. Î íÿäÿíñÿ åëÿ òÿñÿââöð åäèðäè êè, áóðàäà ùÿð øåéè ãîéóá ýåòäèéè êèìè ýþðÿúÿêäèð, ùÿòòà ìåéèòëÿð äÿ áÿëêÿ þç éåðèíäÿ îëàúàãäûð. Èíäè èñÿ áóðà òàìàì áàøãà úöð èäè: äèâàðëàð ÷ûëïàãäû, ìåáåë éîõ èäè; áó îíà ãÿðèáÿ ýþðöíäö, ýåäèá ïÿíúÿðÿíèí ãûðàüûíäà îòóðäó. Áóðàäà úÿìè èêè àäàì èøëÿéèðäè, èêèñè äÿ úàâàí îüëàíäû; áèðè áèð àç áþéöêäö, î áèðèñè ëàï úàâàíäû. Îíëàð äèâàðëàðà ÿââÿëêè êþùíÿ, ñàðû êàüûçûí éåðèíÿ àü-áÿíþâøÿéè ýöëëÿðè îëàí êàüûç ÷ÿêèðäèëÿð. Íÿäÿíñÿ áó îíóí ùå÷ õîøóíà ýÿëìÿäè. Áó òÿçÿ êàüûçà î ÿäàâÿòëÿ áàõûð, ñàíêè áåëÿ áèð äÿéèøèêëèéèí îëìàñûíà òÿÿññöô åäèðäè. Èø÷èëÿð, ýþðöíöð, ëÿíýèìèøäèëÿð: îíëàð òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ êàüûçëàðû éûüûøäûðûð, ýåòìÿéÿ ùàçûðëàøûðäûëàð; Ðàñêîëíèêîâóí ýÿëìÿñèíÿ ùå÷ ôèêèð âåðìÿäèëÿð; þç àðàëàðûíäà íÿñÿ äàíûøûðäûëàð. Ðàñêîëíèêîâ ÿëëÿðèíè äþøöíäÿ ÷àðïàçëàéàðàã ãóëàã àñìàüà áàøëàäû. Éàøúà áèð àç áþéöê îëàí î áèðèñèíÿ äåéèðäè: – Î ãûç êè, äåéèðÿì, ùÿìÿí î ãûç ñÿùÿð ÷àüû, ëàï ñÿùÿð òåçäÿí ìÿíèì éàíûìà ýÿëèð, þçö äÿ áàøäàí-àéàüà áÿçÿíèð. Äåéèðÿì êè: “Ñÿí ìÿíèì ãàáàüûìäà íÿ áÿçÿíèá-äöçÿíèðñÿí?” – Äåéèð êè, “Òèò Âàñèëéåâè÷, èñòÿéèðÿì êè, áóíäàí ñîíðà áöòöí ñèçèí èõòèéàðûíûçäà îëàì”. Áèð èøÿ áàõûðñàíìû? Àììà åëÿ áÿçÿíèá-äöçÿíèð êè, äåéèðñÿí, æóðíàëäûð, õàëèñúÿ æóðíàë! Î áèðèñè îíäàí ñîðóøäó: – ßìè úàí, áó æóðíàë äåäèéèí øåé íÿäèð? Ýþðöíöð, î áó “ÿìè úàíäàí” áÿçè øåéëÿð þéðÿíèðäè. – Æóðíàë äåéèëÿí øåé, ãàðäàø, øÿêèëëÿðäèð, ðÿíýëÿíìèø øÿêèëëÿð; þçëÿðè äÿ áóðàäàêû äÿðçèëÿðÿ ýÿëèð. Ùÿð øÿíáÿ ýöíö, ïî÷òëà, õàðèúäÿí ýÿëèð, îíóí ö÷öí ýÿëèð êè, éÿíè êè, àäàì ýÿðÿê íåúÿ ýåéèíñèí: êèøè äÿ, î úöìëÿäÿí àðâàä õåéëàüû äà. Äåìÿëè êè, øÿêèëäèð. Êèøèëÿðèí øÿêëèíè ÷îõ âàõò áåêåøäÿ ÷ÿêèðëÿð, î êè ãàëäû àðâàäëàðûíêû, – ãàðäàø, áóíëàð åëÿ øåéëÿðäèð êè, ýþðñÿí äåéÿðñÿí, ùàìûñûíû âåð ìÿíÿ, éåíÿ äÿ äîéìàçñàí! Êè÷èê îüëàí ùåéðÿòëÿ ÷ûüûðäû: 179
– Áó Ïèòåðäÿ íÿëÿð éîõäóð! Àòàäàí-àíàäàí áàøãà ùÿð íÿ äåñÿí âàð! Áþéöê îüëàí íÿñèùÿò âåðèðìèø êèìè ãÿòè áèð èôàäÿ èëÿ äåäè: – Áÿëè, ãàðäàø, áóíëàðäàí áàøãà íÿ äåñÿí âàð! Ðàñêîëíèêîâ éåðèíäÿí ãàëõäû, ÿââÿëëÿð ñàíäûã, ÷àðïàéû âÿ êàìîä îëàí îòàüà ýåòäè; ìåáåëñèç îòàã îíà ÷îõ áàëàúà ýþðöíäö. Äèâàð êàüûçû ãîïàðûëìàìûøäû. Êöíúäÿ, èêîíàëàð ãîéóëàí êèîòóí éåðè äèâàð êàüûçûíäà àéäûíúà ýþðöíöðäö. Ðàñêîëíèêîâ îòàüà áàõûá éåíÿ äÿ ÿââÿëêè éåðèíÿ ãàéûòäû. Éàøúà áþéöê îëàí ôÿùëÿ ÷ÿï-÷ÿï îíà áàõûá áèðäÿí ñîðóøäó: – Íÿ èñòÿéèðñèíèç? Ðàñêîëíèêîâ úàâàá âåðìÿê ÿâÿçèíÿ éåðèíäÿí ãàëõûá äÿùëèçÿ ýåòäè, çÿíýè òóòóá äàðòäû. Ùÿìèí çÿíý, ùÿìèí òÿíÿêÿ ñÿñè! Çÿíýè áèð äÿ äàðòäû, áèð äÿ; äàéàíûá ãóëàã àñûð, îëìóø ùàäèñÿíè õàòûðëàéûðäû. Îíà ÿçàá âåðÿí ÿââÿëêè äÿùøÿòëè, àüûð äóéüóíó ýåò-ýåäÿ äàùà àéäûí, äàùà úàíëû õàòûðëàìàüà áàøëàéûðäû; çÿíý ùÿð äÿôÿ ñÿñëÿíÿíäÿ î äèêñèíèð, áó îíóí ýåò-ýåäÿ äàùà àðòûã õîøóíà ýÿëèðäè. Ôÿùëÿ îíóí éàíûíà ýÿëèá ÷ûüûðäû: – Àõû íÿ èñòÿéèðñèíèç? Ñèç êèìñèíèç? Ðàñêîëíèêîâ éåíÿ äÿ ãàïûäàí è÷ÿðè ýèðäè. – Îòàã òóòìàã èñòÿéèðÿì, áàõûðàì. – Îòàüû àõøàì òóòìóðëàð; áèð äÿ êè, ñèç ýÿðÿê äàëàíäàðëà ýÿëÿñèíèç. Ðàñêîëíèêîâ ñþçöíÿ äàâàì åäÿðÿê äåäè: – Äþøÿìÿ éóéóëóá, ðÿíýëÿéÿúÿêñèíèç? Ãàí éîõäóð êè? – Íåúÿ ãàí? – Ãàðû èëÿ áàúûñûíû àõû þëäöðìöøäöëÿð. Áóðàäà ãàí ýþë êèìè äóðìóøäó. Ôÿùëÿ íàðàùàò áèð ùàëäà ÷ûüûðäû: – Ñÿí êèìñÿí àõû? – Ìÿí? – Ùÿ, ñÿí! – Ñÿí áóíó áèëìÿê èñòÿéèðñÿí? Ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà ýåäÿê, îðàäà äåéÿðÿì. Ôÿùëÿëÿð òÿÿúúöáëÿ îíà áàõäûëàð. Éàøúà áþéöê îëàí ôÿùëÿ: – Áèç ýÿðÿê ýåäÿê, – äåäè, – ëÿíýèìèøèê. Àëéîøêà, ýåäÿê. Ãàïûíû áàüëàìàã ëàçûìäûð. Ðàñêîëíèêîâ ëàãåéä áèð ùàëäà: – Éàõøû äà, ýåäÿê, – äåäè. Ãàáàüà äöøöá ïèëëÿêÿíäÿí éàâàø-éàâàø åíìÿéÿ áàøëàäû. Äàðâàçàéà ÷àòàíäà ÷ûüûðäû: – Åé, äàëàíäàð! 180
Áèð íå÷ÿ àäàì êö÷ÿäÿ, äàðâàçàíûí àüçûíäà äóðóá ýÿëèá-ýåäÿíÿ áàõûðäû, áóíëàð èêè äàëàíäàð, áèð àðâàä, õàëàò ýåéìèø áèð ìåøøàí, áèð íå÷ÿ äÿ áàøãà àäàìäû. Ðàñêîëíèêîâ äöç îíëàðûí öñòöíÿ ýåòäè. Äàëàíäàðëàðäàí áèðè äåäè: – Íÿ èñòÿéèðñèíèç? – Ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà ýåòìèøäèí? – Èíäèúÿ îðàäàí ýÿëèðÿì. Ñèç íÿ èñòÿéèðñèíèç? – Îðàäàäûðëàð? – Îðàäàäûðëàð. – Êþìÿê÷èñè äÿ îðàäàäûð? – Îðàäà èäè. Ñèç íÿ èñòÿéèðñèíèç? Ðàñêîëíèêîâ úàâàá âåðìÿéèá, ôèêèðëè ùàëäà îíóíëà éàí-éàíà äóðäó. Éàøúà áþéöê îëàí ôÿùëÿ éàõûíëàøûá äåäè: – Îòàüà áàõìàüà ýÿëìèøäè. – Ùàíñû îòàüà? – Áèç èøëÿéÿí îòàüà. Äåéèðäè êè: “Ãàíû íèéÿ éóìóñóíóç? Áóðàäà àäàì þëäöðìöøäöëÿð, ìÿí äÿ ýÿëìèøÿì áó îòàüû òóòàì”. Ñîíðà çÿíýè âóðìàüà áàøëàäû, àç ãàëäû êè, ãûðñûí. Ñîíðà äà äåäè: “Äÿôòÿðõàíàéà ýåäÿê, îðàäà ùàìûñûíû äåéÿðÿì”. ßë ÷ÿêìèðäè! Äàëàíäàð ãàøãàáàüûíû òþêÿðÿê ùåéðÿòëÿ Ðàñêîëíèêîâà áàõûðäû. Ñîíðà äàùà ùèääÿòëÿ ÷ûüûðäû: – Ñèç àõû êèìñèíèç? – Ìÿí Ðîäèîí Ðîìàíû÷ Ðàñêîëíèêîâàì; ÿââÿëëÿð òÿëÿáÿ îëìóøàì. Øèëèí åâèíäÿ îëóðàì, áó êö÷ÿäÿ, áóðà éàõûíäûð, 14¹-ëè ìÿíçèëäÿ. Äàëàíäàðäàí ñîðóø... ìÿíè òàíûéûð. Ðàñêîëíèêîâ áó ñþçëÿðè öçöíö ÷åâèðìÿäÿí, äèããÿòëÿ ãàðàíëûã ÷þêìöø êö÷ÿéÿ áàõàðàã, òÿíáÿë-òÿíáÿë, äàëüûí áèð ùàëäà äåäè. – Ñèç àõû îòàüà íèéÿ ýåòìèøäèíèç? – Áàõìàüà. – Íÿéèíÿ áàõìàüà? Ìåøøàí áèðäÿí ñþçÿ ãàðûøäû: – Áóíó ýþòöðöá ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà àïàðìàã ëàçûìäûð! Ðàñêîëíèêîâ ÷èéíè öñòöíäÿí ÷ÿï-÷ÿï, ùÿì äÿ äèããÿòëÿ îíà áàõäû, éåíÿ äÿ àñòàäàí âÿ òÿíáÿë-òÿíáÿë äåäè: – Ýåäÿê! Ìåøøàí áóíäàí öðÿêëÿíÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: – Àïàðìàã ëàçûìäûð! Î íèéÿ î øåéëÿðè ñîðóøóðìóø, áóíóí ôèêðèíäÿ íÿ âàð, ùÿ? 181
Ôÿùëÿ ìûçûëäàíäû: – Íÿ êåôëè êèìè êåôëèäèð, íÿ äÿ àéûã êèìè àéûã, Àëëàù áèëèð íÿ÷èäèð. Äàëàíäàð äîüðóäàí äà àúûãëàíàðàã ÷ûüûðäû: – Ñèç àõû íÿ èñòÿéèðñèíèç? Íèéÿ ÿë ÷ÿêìèðñèíèç? Ðàñêîëíèêîâ èñòåùçà èëÿ: – Äÿôòÿðõàíàéà ýåòìÿéÿ ãîðõäóí? Îðàäàêû àðâàä ÷ûüûðäû: – Ýþðÿñÿí ùàðàíûí ùàðàìçàäàñûäûð! Î áèðè äàëàíäàð éåêÿïÿð áèð ìóæèêäè, ÿéíèíäÿêè ÷óõàñûíûí éàõàñû à÷ûãäû, òîããàñûíäà áèð äÿñòÿ à÷àð âàðäû. Î ÷ûüûðàðàã äåäè: – Áóíóíëà àõû íÿ äàíûøìàã! Èòèë áóðàäàí!.. Äîüðóäàí äà ùàðàìçàäàäûð... Èòèë! Î, Ðàñêîëíèêîâóí ÷èéíèíäÿí éàïûøûá îíó êö÷ÿéÿ èòÿëÿäè. Î, àç ãàëìûøäû êè, êÿëëÿ-ìàéàëëàã ýåòñèí, àììà éûõûëìàäû, þçöíö äöçÿëòäè, êèðèìèøúÿ ùàìûéà áàõûá éîëóíà äöçÿëäè. Ôÿùëÿ: – Ãÿðèáÿ àäàìäûð, – äåäè. Ñîíðà àðâàä äåäè: – Èíäè ùàìû ãÿðèáÿ îëóá. Ìåøøàí ÿëàâÿ åòäè: – Ùÿð ùàëäà îíó ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà àïàðìàã ëàçûì èäè. Éåêÿïÿð äàëàíäàð äà þç ôèêðèíè ñþéëÿäè: – Áàø ãîøìàéûí! Åëÿ ùàðàìçàäàäûð êè, âàð. Áèëÿ-áèëÿ þçöíö ñîõóð, áàø ãîøàðñàí, ñîíðà õàòàéà äöøÿðñÿí... Áèëèðèê! Ðàñêîëíèêîâ: – Ýåäèì, éà ýåòìÿéèì? – äåéÿðÿê éîë àéðûúûíäà, êö÷ÿíèí îðòàñûíäà äóðóá äöøöíöð, ÿòðàôûíà áàõûðäû, ñàíêè êèìèíñÿ ñþéëÿéÿúÿéè ñîí ñþçö ýþçëÿéèðäè. Àíúàã ùå÷ éåðäÿí úàâàá ýÿëìÿäè, ùÿð øåé ñàíêè îíóí àéàã áàñäûüû äàø êèìè, ëàë-êàðäû, ùÿð øåé ñàíêè þëìöøäö – éàëíûç îíóí ö÷öí, òÿêúÿ îíóí ö÷öí þëìöøäö... Áèðäÿí î óçàãäà, áèð-èêè éöç àääûì êÿíàðäà, ãàòûëàøàí ãàðàíëûã è÷èíäÿ áèð äÿñòÿ àäàì ýþðäö, îíëàðûí äàíûøûüûíû, ÷ûüûðòûñûíû åøèòäè, àäàìëàðûí îðòàñûíäà áèð åêèïàæ âàðäû... Êö÷ÿíèí îðòàñûíäà õûðäàúà áèð èøûã ýþðöíäö. Ðàñêîëíèêîâ äöøöíäö: “Ýþðÿñÿí íÿ îëóá?” Ñîëà äþíöá àäàìëàð éûüûøàí éåðÿ ýåòäè. Î ñàíêè ùÿð øåéÿ ìàðàã éåòèðèðäè; áóíó äöøöíÿðÿê ëàãåéä áèð ùàëäà ýöëöìñÿäè; îíà ýþðÿ êè, î, ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà ýåäÿúÿéèíè ãÿò åòìèøäè âÿ éÿãèí áèëèðäè êè, èíäè ùÿð øåé áèòÿúÿêäèð. 182
ÂÛÛ Êö÷ÿíèí îðòàñûíäà áèð úöò áîç, ùàðûí àò ãîøóëìóø ãÿøÿíý áèð êîëéàñêà äàéàíìûøäû; áó, âàðëû áèð àäàìûí êîëéàñêàñû èäè. Êîëéàñêàäà àäàì éîõ èäè; ñöðöúö äÿ ãîçëàäàí äöøöá êîëéàñêàíûí éàíûíäà äóðìóøäó, àòëàðû úèëîâóíäàí òóòìóøäóëàð... Áóðà ÷îõëó àäàì éûüûøìûøäû, ùàìûäàí ãàáàãäà ïîëèñ èø÷èëÿðè äàéàíìûøäû. Îíëàðäàí áèðèíèí ÿëèíäÿ êè÷èê áèð ôàíàð âàðäû: î ÿéèëÿðÿê äàø éîëóí öñòöíäÿ ÷àðõëàðûí ëàï äèáèíäÿ îëàí áèð øåéè ôàíàðëà èøûãëàíäûðûðäû. Ùàìû äàíûøûð, ÷ûüûðûð, àù-âàé åäèðäè, ñöðöúö åëÿ áèë ùåéðÿò è÷èíäÿ èäè âÿ àðàáèð äåéèðäè: – Áåëÿ äÿ ìöñèáÿò îëàð! Èëàùè, áåëÿ äÿ ìöñèáÿò îëàð! Ðàñêîëíèêîâ àäàìëàðûí àðàñûíäà þçöíö ìöìêöí ãÿäÿð ãàáàüà âåðèá – úàìààòûí áóðà éûüûøìàñûíà ñÿáÿá îëàí, ùàìûíû ìàðàãëàíäûðàí øåéè ýþðäö; éîë öñòöíäÿ, èíäèúÿ êîëéàñêà áàñìûø áèð àäàì ùóøñóç ùàëäà éûõûëûá ãàëìûøäû; î òàìàì ãàí è÷èíäÿ èäè; ÿéíèíäÿêè ïàëòàð, ýþðöíöð, êþùíÿ èäè, àíúàã “íÿúèáàíÿ” ïàëòàðäû. Îíóí öçöíäÿí âÿ áàøûíäàí ãàí àõûðäû; öçö áöòöí ñèéðèëìèø, ÿçèëìèøäè. Àéäûí ýþðöíöðäö êè, âÿçèééÿòè ÷îõ àüûðäûð. Ñöðöúö àüëàéà-àüëàéà äåéèðäè: – Àé úàìààò! Ìÿí íÿ åäÿéäèì àõû! Àòëàðû ãîâñàéäûì, éà ÷ûüûðûá õÿáÿðäàðëûã åëÿìÿñÿéäèì, äåéÿðäèíèç áåëÿ... Ìÿí àõû êîëéàñêàíû áèð ãàéäà èëÿ ñöðöðäöì, òÿëÿñìèðäèì. Ùàìû ýþðöðäö: éàëàí äåéèðÿìñÿ, ãîé úàìààò äåñèí, êåôëè àäàìà àõû íÿ âàð – ìÿëóì øåéäèð!.. Ýþðäöì êè, î êö÷ÿíè êå÷èð, ñÿíòèðëÿéèð, àç ãàëûð êè, éûõûëñûí, ÷ûüûðûá õÿáÿðäàðëûã åëÿäèì, áèð äÿ ÷ûüûðäûì, áèðäÿ, àòëàðûí äà áàøûíû ÷ÿêäèì, àììà î áèðáàø àòëàðûí àéàüû àëòûíà éûõûëäû... Ãÿñäÿí áåëÿ åëÿäè, éà áÿðê êåôëè èäè – êèì áèëèð... Àòëàð äà úàâàí àòëàðäûð, öðêÿëÿð, – öðêäöëÿð, ñàõëàéà áèëìÿäèì, î ÷ûüûðäû, äàùà áÿðê öðêäöëÿð... àõûðû äà êè, áåëÿ... Úàìààò è÷èíäÿí êèì èñÿ ñÿñëÿíÿðÿê øÿùàäÿò âåðäè: – Åëÿäèð êè, âàð! Áèð áàøãàñûíûí äà ñÿñè åøèäèëäè: – ×ûüûðäû, äîüðóäóð, ö÷ äÿôÿ ÷ûüûðûá õÿáÿðäàðëûã åëÿäè. Áèð íÿôÿð äÿ ÷ûüûðûá äåäè: – Äöç ö÷ äÿôÿ, ùàìû åøèòäè. Áóíó äà äåìÿê ëàçûìäûð êè, ñöðöúö ÷îõ äà åëÿ êÿäÿðëè âÿ ãîðõìóø ýþðöíìöðäö. Àéäûí èäè êè, åêèïàæ âàðëû âÿ íöôóçëó áèð àäàìûíäûð, ñöðöúö îíó ýÿòèðìÿéÿ ýåäèðìèø; ïîëèñ èø÷èëÿðè ÿëáÿòòÿ áóíó íÿçÿðÿ àëàðàã èøè 183
áèðòÿùÿð éîëóíà ãîéìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Áó àäàìû ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà, ñîíðà äà õÿñòÿõàíàéà àïàðìàã ëàçûìäû. Ùå÷ êÿñ îíó òàíûìûðäû. Ðàñêîëíèêîâ þçöíö àäàìëàðûí àðàñûíäàí äàùà äà ãàáàüà âåðäè, äàùà éàõûíäàí ÿéèëèá áàõäû. Áèðäÿí ôàíàðûí èøûüû î áÿäáÿõò àäàìûí öçöíÿ äöøäö: Ðàñêîëíèêîâ îíó òàíûäû. Î ëàï þçöíö ãàáàüà âåðèá: – Ìÿí îíó òàíûéûðàì, òàíûéûðàì! – äåéÿ ÷ûüûðäû. – Î, èñòåôàéà ÷ûõìûø ìÿìóðäóð, òèòóëéàðíû ñîâåòíèê Ìàðìåëàäîâäóð! Î áóðàäà éàøàéûð, áó éàõûíäà, Êîçåëèí åâèíäÿ... Òåç ùÿêèì ÷àüûðûí! Ïóëóíó ìÿí âåðÿðÿì, áóäóð! Úèáèíäÿí ïóë ÷ûõàðûá ïîëèñÿ ýþñòÿðäè. Î, áþéöê ùÿéÿúàí è÷èíäÿ èäè. Ïîëèñ èø÷èëÿðè áó àäàìûí êèì îëäóüóíó áèëäèêäÿ áóíäàí ðàçû ãàëäûëàð. Ðàñêîëíèêîâ þç àäûíû äà ñþéëÿäè, þç àäðåñèíè âåðäè; î âàð ãöââÿñèëÿ ïîëèñ èø÷èëÿðèíè äèëÿ òóòóðäó êè, Ìàðìåëàäîâó òåç åâèíÿ àïàðñûíëàð, åëÿ áèë êè, Ìàðìåëàäîâ îíóí äîüìà àòàñû èäè. – Áàõ, áóðàäà éàøàéûðëàð, ö÷ åâ î éàíà, Êîçåëèí åâèíäÿ. Êîçåë àëìàíäûð... âàðëû àäàìäûð... Î éÿãèí êåôëè èìèø, åâèíÿ ýåäèðìèø. Ìÿí îíó òàíûéûðàì. Î, ÿééàøäûð... Àèëÿñè îðàäà éàøàéûð, àðâàäû, óøàãëàðû âàð, áèð äÿ ãûçû âàð. Îíó õÿñòÿõàíàéà àïàðìàã óçóí ìÿñÿëÿäèð; åëÿ áó åâäÿ ùÿêèì äÿ âàð!.. Ùÿð íåúÿ îëñà þçöìöç áàõàðûã, êþìÿê åëÿéÿðèê, éîõñà õÿñòÿõàíàéà ÷àòìàìûø þëÿúÿê... Î ùÿòòà ýèçëèíúÿ ïîëèñ èø÷èñèíèí îâúóíà ïóë äà áàñäû, ùÿð ùàëäà ìÿñÿëÿ àéäûí, ùÿì äÿ ãàíóíè èäè, ùÿð íåúÿ îëñà áóðàäà îíà òåç êþìÿê ýþñòÿðèëÿðäè. Ìàðìåëàäîâó ãàëäûðûá àïàðäûëàð, êÿíàðäàí êþìÿê åëÿéÿí äÿ îëäó. Êîçåëèí åâèíÿ îòóç àääûì îëàðäû. Ðàñêîëíèêîâ öñóëëóúà Ìàðìåëàäîâóí áàøûíäàí òóòàðàã äàëäàí ýÿëèð, éîë ýþñòÿðèðäè. – Áóðà, áóðà! Ïèëëÿêÿíäÿí ãàëäûðàíäà ýÿðÿê áàøû éóõàðû òÿðÿôäÿ îëñóí; äþíöí... áåëÿ... ïóëóíó ìÿí âåðÿðÿì, õÿúàëÿòèíèçäÿí ÷ûõàðàì. Êàòåðèíà Èâàíîâíà, áèð äÿãèãÿ áîø âàõòû îëàí êèìè, î ñààò ÿëëÿðèíè äþøöíäÿ ÷àðïàçëàéàðàã, þç-þçö èëÿ äàíûøà-äàíûøà, þñêöðÿ-þñêöðÿ, ïÿíúÿðÿäÿí ñîáàéà, ñîáàäàí ïÿíúÿðÿéÿ ñàðû ýåäÿ-ýåäÿ þç áàëàúà îòàüûíäà âàð-ýÿë åòìÿéÿ áàøëàðäû. Ñîí âàõòëàðäà î þç áþéöê ãûçû – îí éàøëû Ïîëåíêà èëÿ òåç-òåç âÿ äàùà ÷îõ äàíûøûðäû; Ïîëåíêà ùÿëÿ ÷îõ øåéè áàøà äöøìÿñÿ äÿ áèð øåéè ÷îõ éàõøû áèëèðäè: áèëèðäè êè, àíàñûíà ëàçûìäûð, áóíà ýþðÿ äÿ àíàñû äàíûøàíäà èðè, àüûëëû ýþçëÿðèëÿ ùÿìèøÿ îíà áàõàð, þçöíö âàð ýöúö èëÿ åëÿ ýþñòÿðÿðäè êè, ýóéà îíóí äåäèêëÿðèíèí ùàìûñûíû áàøà äöøöð. Èíäè, î áöòöí ýöíö êåôñèç îëàí êè÷èê ãàðäàøûíû ñîéóíäóðìóøäó, 184
éàòûðìàã èñòÿéèðäè. Óøàã äà êèðèìèøúÿ, öçöíäÿ úèääè áèð èôàäÿ èëÿ ñòóëäà äèì-äèê îòóðóá òÿðïÿíìèðäè; î õûðäàúà ãû÷ëàðûíû ãàáàüà óçàäûá, áèð-áèðèíÿ áÿðê-áÿðê ñûõìûøäû, àéàãëàðûíû äèê òóòàðàã, ïÿíúÿëÿðèíè áèð-áèðèíäÿí àéûðìûøäû: î êþéíÿéèíèí éóéóëìàñûíû âÿ äÿéèøèëìÿñèíè ýþçëÿéèðäè; àäÿòÿí àüûëëû óøàãëàð ùÿìèøÿ – îíëàðû ñîéóíäóðóá éàòûðìàã èñòÿéÿíäÿ – åéíÿí áåëÿ êèðèìèøúÿ îòóðóðëàð. Î äîäàãëàðûíû áèð-áèðèíÿ ñûõàðàã, ýþçëÿðèíè áÿðÿëäÿðÿê, àíàñûíûí äàíûøûüûíà ãóëàñ àñûðäû. Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí êè÷èê ãûçû èñÿ ïÿðäÿíèí ãàáàüûíäà äóðóá þç íþâáÿñèíè ýþçëÿéèðäè: î áöòöí úûð-úûíäûð è÷èíäÿ èäè. Ïèëëÿêÿíÿ ÷ûõàí ãàïû à÷ûã èäè: î áèðè îòàãëàðäàí äóìàí êèìè ýÿëÿí ïàïèðîñ òöñòöñöíäÿí àç äà îëñà ãîðóíìà ö÷öí ãàïû à÷ûã ãîéóëìóøäó, éàçûã âÿðÿìëè ãàäûí áó òöñòöäÿí íÿôÿñè òóòóëà-òóòóëà òåç þñêöðöð, áó ñöðÿêëè þñêöðÿê îíà ÿçàá âåðèðäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà åëÿ áèë êè, áó ùÿôòÿ è÷ÿðèñèíäÿ äàùà ÷îõ àðûãëàìûøäû; îíóí éàíàãëàðûíäàêû ãûðìûçû ëÿêÿëÿð ÿââÿëêèíäÿí äàùà ÷îõ ïàðûëäàéûðäû. Î ýÿçèøÿ-ýÿçèøÿ äåéèðäè: – Ïîëåíêà, ñÿí ùå÷ èíàíà áèëìÿçñÿí, ùå÷ òÿñÿââöð åäÿ áèëìÿçñÿí êè, àòàì åâèíäÿ áèç íåúÿ õîø ýöíëÿð êå÷èðèðäèê, íåúÿ éàõøû éàøàéûðäûã... Àììà áó ÿééàø ìÿíè ìÿùâ åòäè, ñèçè äÿ ìÿùâ åäÿúÿê! Àòàì ñòàòñêè ïîëêîâíèê èäè, àç ãàëìûøäû êè, ãóáåðíàòîð îëñóí; îíà àíúàã áèðúÿ àääûì àòìàã ëàçûìäû; ùàìû îíóí éàíûíà ýÿëèá äåèðäè: “Èâàí Ìèõàéëû÷, áèç ñèçè îíñóç äà þç ãóáåðíàòîðóìóç ùåñàá åäèðèê. Îíäà ìÿí... þùþ! Îíäà ìÿí... þùþ-þùþ! – Î, áîüàçûíà éûüûëàí áÿëãÿìè òöïöðöá, ñèíÿñèíäÿí òóòàðàã ÷ûüûðäû. – Àù, ëÿíÿòÿ ýÿëÿñÿí áåëÿ ùÿéàò! – Îíäà ìÿí... àù, äâîðéàíëàð áàø÷ûñûíûí äöçÿëòäèéè... àõûðûíúû áàëäà... êíéàýèíéà Áåççåìåëíàéà ìÿíè ýþðäö... ñîíðà ìÿí ñÿíèí àòàíà ÿðÿ ýåäÿíäÿ î ìÿíÿ õåéèð-äóà âåðäè, Ïîë! Êíéàýèíéà î ñààò ñîðóøäó: – “Èíñòèòóòó ãóðòàðàíäà þðïÿêëÿ îéíàéàí î ãÿøÿíý ãûç áó äåéèëìè?..” (Î éûðòûüû ýÿðÿê òèêÿéäèí; èéíÿíè ýþòöð, èíäè áó ñààò îíó ùþðìÿòëÿ, ìÿí ñÿíÿ þéðÿòäèéèì êèìè éîõñà ñàáàù î... þùþ-þùþ...ñàáàù... þùþ... – î áÿðêäÿí þñêöðÿðÿê ÷ûüûðäû: – äàùà äà áþéöéÿúÿê...) îíäà êàìåð-éóíêåð êíéàç Øåãîëñêè îéíàäû... åëÿ ñàáàùû ýöí ìÿíÿ åë÷è ýÿëìÿê èñòÿäè, ìÿí þçöì îíà ÷îõ ýþçÿë èôàäÿëÿðëÿ òÿøÿêêöð åòäèì, äåäèì êè, ìÿíèì ãÿëáèì ÷îõäàí áàøãàñûíäàäûð... Áó áàøãàñû äåäèéèì ñÿíèí àòàí èäè, Ïîëéà! Àòàì áÿðê àúûãëàíäû... Ñó ùàçûðäûðìû? Éàõøû, êþéíÿéè ýÿòèð; áÿñ úîðàáëàð? – Î êè÷èê ãûçûíà ñàðû äþíöá äåäè: – Ëèäà, áó ýåúÿíè ñÿí êþéíÿêñèç éàò, – áèðòÿùÿð éàò... úîðàáëàðûíû áóðà ãîé... áèð éåðäÿ éóéóëàð... Áó ñÿôèë ùàðàäà ãàëäû, ýÿëèá ÷ûõìûð, áó ÿééàø! Êþéíÿéèíè åëÿ áèð ùàëäà ñàëûá, 185
äåéèðñÿí, ãàá äÿñìàëûäûð, áöòöí úûðûá äàüûäûá... Ùàìûñû áèðäÿí éóéóëàðäû, äàùà èêè àõøàì ÿçèééÿò ÷ÿêèëìÿçäè! Èëàùè! Þùþ-þùþ-þùþ-þùþ! Éåíÿ äÿ! – Î, äÿùëèçÿ äîëàí âÿ îòàüà ýèðÿí àäàìëàðû ýþðöá ÷ûüûðäû: – Î íÿäèð? – Àäàìëàð ñûõûëà-ñûõûëà îòàüà íÿñÿ ýÿòèðèðäè. – Î íÿäèð? Î ýÿòèðäèêëÿðè øåé íÿäèð? Àù, èëàùè! Ãàíà áóëàíìûø âÿ ùóøóíó èòèðìèø Ìàðìåëàäîâó îòàüà ýÿòèðäèêäÿí ñîíðà ïîëèñ èø÷èñè éàí-éþðÿñèíÿ áàõàðàã ñîðóøäó: – Áóíó àõû ùàðà ãîéàã! Ðàñêîëíèêîâ äèâàíû ýþñòÿðÿðÿê äåäè: – Áóðà ãîéóí! Áóíóí öñòöíÿ! Áàøûíû äà áóðà! Äÿùëèçäÿí êèì èñÿ ÷ûüûðäû: – Êö÷ÿäÿ êîëéàñêà áàñûá! Êåôëè èìèø! Êàòåðèíà Èâàíîâíà àüàïïàã àüàðäû, î ÷ÿòèíëèêëÿ íÿôÿñ àëûðäû. Óøàãëàð ãîðõäóëàð. Êè÷èê ãûç Ëèäî÷êà ÷ûüûðûá Ïîëåíêàíûí öñòöíÿ àòûëäû, îíó ãóúàãëàäû: îíóí áöòöí áÿäÿíè ÿñèðäè. Ðàñêîëíèêîâ Ìàðìåëàäîâó äèâàíäà éåðëÿøäèðäèêäÿí ñîíðà òåç Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí éàíûíà ýåòäè. Î, ñþçëÿðè òåç-òåç ñþéëÿéÿðÿê äåéèðäè: – Ñèç Àëëàù ñàêèò îëóí, ãîðõìàéûí! Êö÷ÿíè êå÷ÿíäÿ êîëéàñêà îíó áàñûá, íàðàùàò îëìàéûí, î àéûëàúàã, ìÿí äåäèì áóðà ýÿòèðñèíëÿð... ìÿí áóðà ýÿëìèøäèì, éàäûíûçäàäûðìû?... Î àéûëàúàã; ïóëóíó ìÿí âåðÿúÿéÿì! Êàòåðèíà Èâàíîâíà öìèäñèç áèð ùàëäà: – Àðçóíà ÷àòäûí! – äåéèá ÷ûüûðäû âÿ òåç ÿðèíèí éàíûíà ýåòäè. Ðàñêîëíèêîâ ýþðäö êè, áó – î ñààò áàéûëàí àðâàäëàðäàí äåéèë. Äÿðùàë áó áÿäáÿõò àäàìûí áàøû àëòûíà áàëûø ãîéóëäó – áó ùå÷ êÿñèí àüëûíà ýÿëìèðäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÿðèíè ñîéóíäóðìàüà, îíóí áÿäÿíèíÿ áàõìàüà áàøëàäû; î ÿñÿí äîäàãëàðûíû äèøëÿéÿðÿê, ñèíÿñèíäÿí ãîïìàã èñòÿéÿí ôÿðéàäû áîüàðàã, þçöíö èòèðìÿäÿí ÷àëûøûðäû; î þçöíö éàäûíäàí ÷ûõàðìûøäû. Ðàñêîëíèêîâ áó àðàäà êèìè èñÿ äèëÿ òóòàðàã, ùÿêèì äàëûíúà ýþíäÿðäè. Ùÿêèì äåìÿ ëàï éàõûíäà îëóðìóø, àðàäà áèð åâ âàðìûø. Ðàñêîëíèêîâ Êàòåðèíà Èâàíîâíàéà äåéèðäè: – Ùÿêèì äàëûíúà àäàì ýþíäÿðäèì. Íàðàùàò îëìàéûí, ïóëóíó ìÿí âåðÿðÿì. Ñó âàðìû? Ñàëôåò âåðèí, äÿñìàë âåðèí, áèð øåé âåðèí, ëÿéÿí âåðèí... Ùÿëÿ ùå÷ ìÿëóì äåéèë î íåúÿ éàðàëàíìûøäûð. Î éàðàëàíûá – þëìÿéèá, àðõàéûí îëóí... Ýþðÿê ùÿêèì íÿ äåéÿúÿê! 186
Êàòåðèíà Èâàíîâíà òåç ïÿíúÿðÿéÿ ñàðû ýåòäè; îðàäà êöíúäÿ, ñûíûã áèð ñòóë öñòöíäÿ áþéöê áèð ñàõñû ëÿéÿí ãîéóëìóøäó; ëÿéÿíäÿ ýåúÿ óøàãëàðûí âÿ Ìàðìåëàäîâóí ïàëòàðûíû éóìàã ö÷öí ñó ùàçûðëàíìûøäû. Ïàëòàðû Êàòåðèíà Èâàíîâíà ùÿôòÿäÿ ùå÷ îëìàñà èêè äÿôÿ, áÿçÿí äÿ äàùà òåç-òåç þçö þç ÿëèëÿ, ýåúÿëÿð éóéàðäû, ÷öíêè èø î éåðÿ ýÿëèá ÷àòìûøäû êè, äÿéèøìÿê ö÷öí äàùà àëò ïàëòàðû ãàëìàìûøäû, ùÿðÿíèí åëÿ ÿéíèíäÿêè ïàëòàðû èäè; Êàòåðèíà Èâàíîâíà èñÿ íàòÿìèçëèéÿ äþçÿ áèëìèðäè; î ýöúö ÷àòìàñà äà, ýåúÿ þçöíö èíúèòìÿéÿ ðàçû èäè, òÿêè åâäÿ ÷èðêëè øåé ýþðìÿñèí. Ùàìû éàòàíäàí ñîíðà ïàëòàðû éóéóá èïäÿí àñàð, ñÿùÿðÿ êèìè ãóðóäàðäû êè, ñÿùÿð ùàìûéà òÿìèç ïàëòàð âåðÿ áèëñèí. Î, ëÿéÿíè ýÿòèðìÿê èñòÿäè, àç ãàëäû êè, éûõûëñûí. Ðàñêîëíèêîâ áó çàìàí äÿñìàë òàïûá èñëàòäû, Ìàðìåëàäîâóí ãàíà áóëàíìûø öçöíö ñèëìÿéÿ áàøëàäû. Êàòåðèíà Èâàíîâíà îíóí éàíûíäà äóðìóøäó: î ÿëëÿðèëÿ ñèíÿñèíè òóòàðàã, öðÿêàüðûñû èëÿ êþêñöíö þòöðöðäö. Îíóí þçöíÿ êþìÿê åëÿéÿí ëàçûìäû. Ðàñêîëíèêîâ èíäè áèð øåéè áàøà äöøìÿéÿ áàøëàéûðäû; áÿëêÿ äÿ î ÷àëûøûá Ìàðìåëàäîâó åâÿ ýÿòèðìÿêëÿ ùå÷ éàõøû èø òóòìàìûøäû... Ãàðàäîâîé äà äóðóá áàõûðäû, áèëìèðäè íÿ åëÿñèí. Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÷ûüûðûá äåäè: – Ïîëéà! Éöéöð Ñîíéàíû ÷àüûð ýÿëñèí, òåç îë! Åâäÿ îëìàñà, îðàäàêûëàðà äå êè, àòàñûíû êîëéàñêà áàñûá, ãàéûäàí êèìè ùÿëÿ-ùÿëáÿò, òåç ýÿëñèí... Ïîëéà, òåç îë! Éàéëûüû áàøûíà àò! Ñòóëäà îòóðàí óøàã áèðäÿí ÷ûüûðûá äåäè: – Ýöúöí ÷àòäûãúà éöéöð! – Áóíó äåéèá éåíÿ äÿ ÿââÿëêè êèìè, ïÿíúÿëÿðèíè áèð-áèðèíäÿí àéûðàðàã, ýþçëÿðèíè áÿðÿëäÿðÿê ñòóëäà äèìäèê âÿ êèðèìèøúÿ îòóðóá ãàëäû. Áó çàìàí îòàã àäàìëà åëÿ äîëìóøäó êè, àüàú àòñàéäûí éåðÿ äöøìÿçäè. Ïîëèñ èø÷èëÿðèíäÿí áèðúÿ íÿôÿð ãàëäû, î áèðèëÿð ýåòäè, î ïèëëÿêÿíäÿí è÷ÿðè äîëàí úàìààòû éåíÿ äÿ äÿ ïèëëÿêÿíäÿí äàëà ãàéòàðìàüà ÷àëûøûðäû. Ëàêèí áó çàìàí õàíûì Ëèïïåâåõçåëèí àç ãàëà áöòöí êèðàéÿíèøèíëÿðè è÷ îòàãëàðäàí ÷ûõûá ÿââÿë ãàïûéà éûüûøäûëàð, ñîíðà èñÿ äÿñòÿ èëÿ îòàüà äîëäóëàð, Êàòåðèíà Èâàíîâíà áÿðê àúûãëàíäû. Î úàìààòûí öñòöíÿ ÷ûüûðàðàã äåäè: – Áó íÿäèð? Àäàìû ðàùàò þëìÿéÿ äÿ ãîéìàéàúàãñûíûç? Òàìàøàçàä âåðìèðëÿð êè! Ïàïèðîñ äà ÷ÿêèðëÿð! Þùþ-þùþ!-þùþ – ùÿëÿ áèð øëéàïà äà ãîéóáëàð! Ðÿää îëóí áóðàäàí! Ùå÷ îëìàñà þëöéÿ ùþðìÿò åëÿéèí! Þñêöðÿê îíó äàíûøìàüà ãîéìàäû; ëàêèí îíóí áó ñÿðò ñþçëÿðè íÿòèúÿñèç ãàëìàäû. Ýþðöíöð, êèðàéÿíèøèíëÿð Êàòåðèíà Èâàíîâíàäàí ùÿòòà 187
ãîðõóðäóëàð äà: îíëàð ãÿðèáÿ áèð ðàçûëûã ùèññèëÿ áèð-áèðèíèí àðäûíúà ãàïûéà ñàðû ÷ÿêèëäèëÿð. Áàøûíà ãÿôëÿòÿí ìöñèáÿò ýÿëìèø áèð àäàì ùÿòòà ÿí éàõûí àäàìûíäà äà áåëÿ áèð ùèññ îéàäûð; åëÿ áèð àäàì éîõäóð êè, î ëàï öðÿêäÿí éàíñà äà, îíäà áåëÿ áèð ùèññ ÿìÿëÿ ýÿëìÿìèø îëñóí. Ãàïû äàëûíäàí “áóíó õÿñòÿõàíàéà àïàðìàã ëàçûìäûð, áóðàäà àäàìëàðû íàùàã éåðÿ íàðàùàò åòìÿê éàõøû äåéèë” äåéÿí ñÿñëÿð äÿ åøèäèëäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÷ûüûðàðàã: – Þëìÿê äÿ éàõøû äåéèë! – äåéÿðÿê ãàïûéà ñàðû úóìäó: î èñòÿéèðäè êè, ãàïûíû à÷ûá îíëàðûí àáðûíû âåðñèí; ëàêèí ãàïûäà õàíûì Ëèïïåâåõçåëèí þçö èëÿ öç-öçÿ ýÿëäè, î áàø âåðÿí ìöñèáÿòè èíäèúÿ åøèòìèøäè, ýÿëìèøäè êè, íèçàì-èíòèçàì äöçÿëòñèí. Õàíûì Ëèïïåâåõçåë àõìàã, ùåéâÿðÿ, àáûðñûç áèð àëìàí ãàäûíû èäè. Î ùåéðÿòëÿ ÿëëÿðèíè áèð-áèðèíÿ ÷ûðïàðàã ïîçóã ðóñ äèëèíäÿ äåäè: – Àù, èëàùè! Ñèçèí ÿðèíèç êåôëè îëäó, àòëàð îíó ÿçäè. Îíó õÿñòÿõàíàéà ýþíäÿðèí! Áóðàíûí éèéÿñè ìÿíÿì! Êàòåðèíà Èâàíîâíà òÿêÿááöðëÿ ñþçÿ áàøëàäû: – Àìàëèéà Ëöäâèãîâíà! Ðèúà åäèðÿì, íÿ äàíûøäûüûíûçû áèëÿñèíèç! (Ìÿíçèë ñàùèáÿñèëÿ î ùÿìèøÿ òÿêÿááöðëÿ äàíûøàðäû êè, î “þç éåðèíè áèëñèí”; ùÿòòà èíäè äÿ áó çþâãäÿí þçöíö ìÿùðóì åòìÿê èñòÿìÿäè). – Àìàëèéà Ëöäâèãîâíà... Õàíûì Ëèïïåâåõçåë îíóí ñþçöíö êÿñÿðÿê éåíÿ äÿ ïîçóã ðóñ äèëèíäÿ äåäè: – Ìÿí ñèçÿ ùÿìèøÿëèê äåìèøÿì: ñèç ùå÷ âàõò ìÿíÿ Àìàë Ëöãâèãîâíà äåìÿéèí, ìÿí Àìàë-Èâàíàì. – Ñèç Àìàë-Èâàí äåéèëñèíèç, Àìàëèéà Ëöãâèãîâíàñûç; ìÿí ñèçÿ úÿíàá Ëåáåçéàòíèêîâ êèìè àë÷àãúàñûíà éàëòàãëàíàíëàðäàí äåéèëÿì, îäóð, þçö äÿ ãàïûíûí äàëûíäà äóðóá ýöëöð (äîüðóäàí äà ãàïûíûí äàëûíäà ýöëöø ñÿñè ýÿëäè âÿ êèì èñÿ: “Òóòàøäûëàð” äåéÿ ÷ûüûðäû). Ìÿí ñèçÿ ùÿìèøÿ Àìàëèéà Ëöäâèãîâíà äåéÿúÿéÿì. Ìÿí ùå÷ áèëìèðÿì êè, áó àä íèéÿ ñèçèí õîøóíóçà ýÿëìèð! Ñèç þçöíöç Ñåìéîí Çàõàðîâè÷èí áàøûíà ýÿëÿí ìöñèáÿòè ýþðöðñöíöç: î þëöð. Õàùèø åäèðÿì áó ñààò ãàïûíû þðòÿñèíèç, áóðà ùå÷ êÿñè áóðàõìàéàñûíûç. Ãîéóí ùå÷ îëìàñà ðàùàòúà þëñöí! Éîõñà, èíàíûí êè, ñèçèí ùÿðÿêÿòèíèç ëàï ñàáàù ýåíåðàë-ãóáåðíàòîðóí þçöíÿ ìÿëóì îëàúàãäûð. Êíéàç ëàï ãûçëûüûìäàí ìÿíè òàíûéûð, Ñåìéîí Çàõàðîâè÷ÿ î ÷îõ éàõøûëûãëàð åòìèøäèð. Ùàìû áèëèð êè, Ñåìéîí Çàõàðîâè÷èí ÷îõëó äîñòëàðû âÿ ùàìèëÿðè âàðäû, àììà î þç çÿèôëèéèíè 188
äóéäó, íÿúèáàíÿ áèð òÿêÿááöð ýþñòÿðÿðÿê, îíëàðäàí óçàãëàøäû, èíäè áèçÿ àëèúÿíàá áèð àäàì (î Ðàñêîëíèêîâó ýþñòÿðäè) êþìÿê åäèð, îíóí ìàëäþâëÿòè, ùÿì äÿ éóõàðûëàðëà ÿëàãÿñè âàðäûð; Ñåìéîí Çàõàðîâè÷ îíó ëàï óøàãëûãäàí òàíûéûðäû; Àìàëèéà Ëöäâèãîâíà, ëàï ÿìèí îëà áèëÿðñèíèç êè... Áó ñþçëÿðè î ñîí äÿðÿúÿ ñöðÿòëÿ ñþéëÿìèøäè, äàíûøäûãúà äà îíóí ñöðÿòè àðòûðäû; àíúàã þñêöðÿê Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí íèòãèíè áèðäÿí êÿñäè. Áó çàìàí Ìàðìåëàäîâ àéûëûá çàðûëäàäû. Êàòåðèíà Èâàíîâíà äÿðùàë îíóí éàíûíà éöéöðäö. Ìàðìåëàäîâ ýþçëÿðèíè à÷äû, áàøû öñòäÿ äóðàí Ðàñêîëíèêîâà áàõäû, àíúàã î ùÿëÿ íÿ àäàì òàíûéûð, íÿ äÿ áèð øåé áàøà äöøöðäö. Î àüûð-àüûð, äÿðèíäÿí âÿ ýåú-ýåú íÿôÿñ àëûðäû, äîäàãëàðûíäà ãàí ýþðöíöðäö; àëíû òÿð è÷èíäÿ èäè. Ðàñêîëíèêîâó òàíûìàäûüû ö÷öí íàðàùàò áèð ùàëäà ÿòðàôûíà ýþç ýÿçäèðäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà äÿðäëèäÿðäëè, ëàêèí úèääè áèð íÿçÿðëÿ îíà áàõûð ýþçëÿðèíäÿí éàø àõûðäû. Î ìÿéóñ áèð ùàëäà äåäè: – Àìàí Àëëàù! Îíóí áöòöí ñèíÿñè ÿçèëèá! Áèð ãàíà áàõ, ãàíà! Îíóí áöòöí öñò ïàëòàðûíû ÷ûõàðìàã ëàçûìäûð – Ñîíðà ÷ûüûðàðàã äåäè: – Ñåìéîí Çàõàðîâè÷, ÿýÿð ìöìêöíñÿ, áèð àç éàíà ÷åâðèë. Ìàðìåëàäîâ îíó òàíûäû. Õûðûëòûëû áèð ñÿñëÿ äåäè: – Êåøèø ÷àüûðûí! Êàòåðèíà Èâàíîâíà ïÿíúÿðÿéÿ ñàðû ÷ÿêèëäè, àëíûíû ïÿíúÿðÿ øöøÿñèíÿ ãîéóá öìèäñèç áèð ùàëäà àüëàäû. – Àù, ëÿíÿòÿ ýÿëÿñÿí, ùÿéàò! Ìàðìåëàäîâ áèð àç ñóñäóãäàí ñîíðà éåíÿ õûðûëäàäû: – Êåøèø ÷àüûðûí! Êàòåðèíà Èâàíîâíà îíóí öñòöíÿ ÷ûüûðûá äåäè: – Ýåòäèëÿð ÷àüûðìàüà! – Ìàðìåëàäîâ ñÿñè åøèäÿðÿê ñóñäó. Î, ãîðõàã, ãÿìýèí áèð íÿçÿðëÿ Êàòåðèíà Èâàíîâíàíû àõòàðäû; Êàòåðèíà Èâàíîâíà éåíÿ ýåðè ãàéûäûá îíóí áàøû öñòöíäÿ äàéàíäû. Ìàðìåëàäîâ ñàêèòëÿøäè, ëàêèí îíóí ñàêèòëèéè ÷îõ ñöðìÿäè: îíóí ýþçö êè÷èê ãûçû Ëèäî÷êàéà ñàòàøäû (Ëèäî÷êàíû î ÷îõ èñòÿéèðäè). Ëèäà êöíúäÿ äóðóá òèòðÿéèðäè, ñàíêè îíó òèòðÿòìÿ òóòìóøäó; óøàãúàñûíà áèð äèããÿò âÿ ùåéðÿòëÿ îíà áàõûðäû. Ìàðìåëàäîâ òÿøâèø è÷èíäÿ îíó ýþñòÿðèðäè: – À... à... Î íÿñÿ äåìÿê èñòÿéèðäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÷ûüûðàðàã: 189
– Èíäè íÿ èñòÿéèðñÿí? – äåäè. Ìàðìåëàäîâ äÿëè áèð íÿçÿðëÿ ãûçûí àéàãëàðûíû ýþñòÿðèá ìûçûëäàíäû: – Àéàãëàðû éàëûíäûð! Éàëûíäûð! Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÿñÿáè ùàëäà ÷ûüûðäû: – Ñóñ! Þçöí áèëèðñÿí íèéÿ éàëûíäûð! Ðàñêîëíèêîâ áó çàìàí ñåâèíÿ-ñåâèíÿ: – Øöêöð Àëëàùà, ùÿêèì ýÿëäè! – äåéÿ ÷ûüûðäû. Ùÿêèì øöáùÿëè áèð íÿçÿðëÿ ÿòðàôû ñöçÿðÿê è÷ÿðè ýèðäè; î ñÿëèãÿ èëÿ ýåéèíìèø áàëàúà áîéëó áèð àëìàíäû. Õÿñòÿéÿ éàõûíëàøûá íÿáçèíè òóòäó, ñîíðà ÿëè èëÿ äèããÿòëÿ îíóí áàøûíû éîõëàäû. Êàòåðèíà Èâàíîâíà èëÿ áÿðàáÿð ãàíëà èñëàíìûø êþéíÿéèíèí éàõàñûíû à÷äû: îíóí áöòöí ñèíÿñè ÿçèëèá ïàð÷àëàíìûøäû, ñàü òÿðÿôäÿí áèð íå÷ÿ ãàáûðüàñû ñûíìûøäû, ñîë òÿðÿôäÿ, ëàï öðÿéèíèí öñòöíäÿ ñàðûéà ÷àëàí áþéöê ãîðõóíú áèð ãàðà ëÿêÿ âàðäû, – áó àò àéàüûíûí éåðè èäè. Ùÿêèì ãàøãàáàüûíû òþêäö. Ïîëèñ èø÷èñè äåäè êè, áó àäàì êîëéàñêàíûí àëòûíà äöøÿíäÿí ñîíðà ÷àðõà èëèøìèø, ÷àðõ îíó ùÿðëÿéÿ-ùÿðëÿéÿ äàø éîëëà îòóç àääûì ñöðöìöøäöð. Äîêòîð ïû÷ûëäàéàðàã Ðàñêîëíèêîâà äåäè: – Òÿÿúúöáëöäöð, áó âÿçèééÿòëÿ î íåúÿ þçöíÿ ýÿëìèøäèð! Ðàñêîëíèêîâ ñîðóøäó: – Íåúÿäèð? – Áó ñààò þëÿúÿê. – Ùå÷ áèð öìèä éîõäóð? – Çÿððÿ ãÿäÿð äÿ! Ñîí íÿôÿñèäèð... Áàøû äà ÷îõ ïèñ éàðàëàíìûøäûð... Ùì!.. Ùÿð ùàëäà ãàí àëìàã îëàð... àíúàã áóíó ùå÷ áèð õåéðè îëìàéàúàã... î ìöòëÿã îí-îí áåø äÿãèãÿäÿí ñîíðà þëÿúÿê. – Ùÿð ùàëäà ñèç ãàí àëûí! – Ìÿí áóíó åëÿðÿì... Àíúàã éåíÿ äÿ ñèçÿ õÿáÿðäàðëûã åäèðÿì, áóíóí ãÿòèééÿí õåéðè îëìàéàúàã... Áó çàìàí éåíÿ àéàã ñÿñè åøèäèëäè, äÿùëèçäÿêè àäàìëàð ýåðè ÷ÿêèëäè, ãàïû àüçûíäà àü ñà÷ëû, ìöãÿääÿñ ùÿäèééÿëè áèð êåøèø ýþðöíäö. Îíóí àðäûíúà ëàï êö÷ÿäÿí áèð íÿôÿð ïîëèñ èø÷èñè ýÿëèðäè. Ùÿêèì äÿðùàë þç éåðèíè îíà âåðäè âÿ îíëàð ìÿíàëû-ìÿíàëû áèð-áèðèíÿ áàõäûëàð. Ðàñêîëíèêîâ ùÿêèìäÿí ýåòìÿìÿñèíè, àç äà îëñà ýþçëÿìÿñèíè õàùèø åèäè. Ùÿêèì òÿÿúúöáëÿ ÷èéèíëÿðèíè äàðòàðàã äàéàíäû Ùàìû ýåðè ÷ÿêèëäè. Åòèðàô ìÿðàñèìè ÷îõ ñöðìÿäè; Ìàðìåëàäîâ þëöðäö, áó âÿçèééÿòäÿ î éÿãèí êè, ÷îõ øåéè ùå÷ áàøà äöøìöðäö; î ãûðûããûðûã ñÿñëÿð ÷ûõàðûð, áó ñÿñëÿðäÿí äÿ ùå÷ áèð øåé àíëàìàã îëìóðäó. 190
Êàòåðèíà Èâàíîâíà ýåäèá Ëèäî÷êàíû éàíûíà àëäû, îüëàíû ñòóë öñòöíäÿí ýþòöðäö, áóúàüà, ñîáàéà òÿðÿô êå÷èá äèçè öñòÿ ÷þêäö, óøàãëàðû äà ãàáàüûíäà äèçè öñòÿ ãîéäó. Ëèäî÷êà òèð-òèð ÿñèðäè; îüëàí èñÿ äèçëÿðè öñòÿ äóðóá ãàéäà èëÿ ÿëèíè ãàëäûðûð, õà÷ âóðóð, ÿéèëèá àëíûíû éåðÿ òîõóíäóðóðäó, ýþðöíöð, áó îíà õöñóñè áèð çþâã âåðèðäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà äîäàüûíû äèøëÿéèð, àüëàìàãäàí þçöíö ñàõëàéûðäû. Î äà äóà åäèð, àðàáèð óøàüûí êþéíÿéèíè äöçÿëäèðäè, áó àðàäà î, àéàüà ãàëõìàäàí, äóà åäÿåäÿ êàìîäóí öñòöíäÿí ëÿ÷ÿéè ýþòöðöá ãûçûí ÷ûëïàã ÷èéèíëÿðèíÿ àòäû. Áó çàìàí éåíÿ äÿ è÷ÿðè îòàãëàðûí ãàïûëàðûíû ìàðàãëàíàíëàð à÷ìàüà áàøëàäûëàð. Áöòöí ìÿðòÿáÿëÿðèí êèðàéÿíèøèíëÿðè äàùà ñûõ-ñûõ äÿùëèçÿ äîëóøäó, àíúàã îíëàð ãàïûäàí è÷ÿðè ýèðìèðäè. Îòàüû äà, äÿùëèçè äÿ àíúàã áèð øàì ãûðûüû èøûãëàíäûðûðäû. Áó çàìàí Ïîëåíêà àäàìëàðû éàðà-éàðà äÿùëèçäÿí òåç è÷ÿðè ýèðäè: î éöéöðÿ-éöéöðÿ ýÿëäèéèíäÿí áÿðê òþâøöéöðäö; éàéëûüû áàøûíäàí ýþòöðäö, ýþçëÿðèëÿ àíàñûíû àõòàðûá òàïäû, éàõûíëàøûá äåäè êè: “Ýÿëèð! Êö÷ÿäÿ ýþðäöì!” Àíàñû îíó äà þç ãàáàüûíäà äèçè öñòäÿ ãîéäó. Àäàìëàðûí àðàñûíäàí éàâàø-éàâàø, ãîðõà-ãîðõà áèð ãûç ýÿëèðäè; îíóí áèðäÿí-áèðÿ áåëÿ áèð îòàãäà – éîõñóëëóã, ñÿôàëÿò, þëöì âÿ öìèäñèçëèê è÷èíäÿ ýþðöíìÿñè àäàìà ãÿðèáÿ ýÿëèðäè... Î þçö äÿ ñÿôàëÿò è÷èíäÿ èäè, ÿéíèíäÿêè ïàëòàð óúóç ïàð÷àäàíäû, áÿçÿéè èñÿ êö÷ÿ áÿçÿéè èäè: áó – áàøãà áèð àëÿìäÿ àäÿò åäèëìèø çþâã âÿ ãàéäàéà ÿñàñëàíàí, þç ìÿãñÿäèíè àéäûí âÿ áèàáûð÷û áèð øÿêèëäÿ íÿçÿðÿ ÷àòäûðàí áèð áÿçÿêäè... Ýÿëÿí Ñîíéà èäè. Î, äÿùëèçäÿ, ëàï ãàïûíûí àüçûíäà äàéàíäû, îòàüà ýèðìÿäè; î ÷àøãûí÷àøãûí áàõûð, ñàíêè ùå÷ áèð øåé äÿðê åòìèðäè; î þç ýåéèìèíè äÿ éàääàí ÷ûõàðìûøäû: îíóí ÿéíèíäÿ – äÿôÿëÿðëÿ ÿëäÿí-ÿëÿ êå÷ÿðÿê àëûíìûø, áóðàäà ýåéèëìÿñè íàëàéèã îëàí ýöëëö áèð èïÿê ïàëòàð, áöòöí ãàïûíû òóòàí ýåíèø áèð êðèíîëèí âàðäû; ïàëòàðûí äàð áàëàüû, ãóéðóã êèìè, ÷îõ ýöëöíú áèð øÿêèëäÿ ñàëëàíûðäû; àéàüûíà àü ÷ÿêìÿ ýåéìèøäè; áàøûíà äà àë ãûðìûçû ëÿëÿê òàõìûø, ýöëìÿëè áèð ýèðäÿ ùÿñèð øëéàïà ãîéìóøäó; î, àõøàì ùå÷ ëàçûì îëìàéàí îìáðåëêàíû äà þçö èëÿ ýþòöðìöøäö. Îíóí îüëàí óøàüû êèìè éàí ãîéóëìóø øëéàïàñû àëòûíäàí àðûã, ñîëüóí öçö ýþðöíöðäö; ñèôÿòèíäÿ ãîðõó èôàäÿ îëóíóðäó, äÿùøÿò äîëó ýþçëÿðè áèð íþãòÿéÿ äèêèëèá äóðìóøäó. Î îí ñÿêêèç éàøëû, áàëàúà áîéëó, àðûã, ÷îõ ãÿøÿíý, ñàðûøûí áèð ãûçäû; îëäóãúà ãÿøÿíý ìàâè ýþçëÿðè âàðäû. Ñîíéà äèããÿòëÿ éàòàüà âÿ êåøèøÿ áàõäû; î äà éåéèí-éåéèí ýÿëäèéèíäÿí òþéøöéöðäö. Àõûðäà, äåéÿñÿí, àäàìëàðûí ïû÷ûëäàøäûüûíû, îíëàðûí ñþçëÿðèíäÿí áÿçèñèíè åøèòäè. Áàøûíû àøàüû äèêèá îòàüà ýèðäè, àíúàã éåíÿ äÿ ãàïûíûí àüçûíäà äóðäó. 191
Åòèðàô âÿ äóà ìÿðàñèìè ãóðòàðäû. Êàòåðèíà Èâàíîâíà éåíÿ äÿ ÿðèíèí éàòàüûíà éàõûíëàøäû. Êåøèø ýåðè ÷ÿêèëäè, òÿñÿëëè îëìàã âÿ áàøñàüëûüû âåðìÿê ö÷öí Êàòåðèíà Èâàíîâíàéà áèð íå÷ÿ ñþç äåìÿê èñòÿäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÿñÿáè ùàëäà ñÿðò îíóí ñþçöíö êÿñäè, óøàãëàðû ýþñòÿðÿðÿê äåäè: – Áÿñ áóíëàðû ìÿí íÿ åäÿúÿéÿì? Êåøèø îíà áåëÿ úàâàá âåðäè: – Àëëàù ìÿðùÿìÿòëèäèð, îíà ïÿíàù ýÿòèðèí! – Å-åù!.. Ìÿðùÿìÿòëèäèð, àíúàã áèçÿ éîõ! Êåøèø áàøûíû éåëëÿéÿðÿê: – Áåëÿ äàíûøìàã ýöíàùäûð, – äåäè, – ýöíàùäûð, õàíûì! Êàòåðèíà Èâàíîâíà úàí âåðÿí ÿðèíè ýþñòÿðÿðÿê ÷ûüûðäû. – Áÿñ áó ýöíàù äåéèë? – Îëà áèëñèí êè, èñòÿð-èñòÿìÿç áóíà ñÿáÿá îëàí àäàìëàð, ãàçàíú ýÿòèðÿíèíèçè èòèðäèéèíèç ö÷öí áóíóí ÿâÿçèíÿ ìöêàôàò âåðìÿéÿ ðàçû îëàðëàð... Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÿñÿáè ùàëäà ÷ûüûðàðàã ÿëèíè éåëëÿäè: – Ñèç ìÿíè áàøà äöøöðñöíöç! Àõû íÿ ö÷öí ìöêàôàò âåðñèíëÿð? Àõû î þçö, êåôëè-êåôëè àòëàðûí àéàüû àëòûíà ýèðìèøäèð! Íÿ ãàçàíú ýÿòèðÿí? Áèç îíäàí ãàçàíú ýþðìöðäöê, àíúàã ÿçàá ÷ÿêèðäèê! Àõû î, ÿééàøäû, ÿëèíÿ äöøÿíè è÷êèéÿ ãîéóðäó! Åâäÿ íÿ âàðñà îüóðëàéûá è÷êè äöêàíûíà àïàðûðäû; î ìÿíèì äÿ, áó óøàãëàðûí äà ùÿéàòûíû è÷êè äöêàíûíäà ïó÷ åëÿäè! Àëëàùà ÷îõ øöêöð êè, î èíäè þëöð! Çÿðÿðèìèç àç îëàð! – Þëöì àéàüûíäà îíó áàüûøëàìàã ëàçûìäûð, ýöíàùäûð, õàíûì, áåëÿ ñþçö äåìÿê ÷îõ ýöíàùäûð! Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÿðèíèí éàíûíäàí àéðûëìûðäû; ýàù îíà ñó âåðèð, ýàù äà àëíûíûí òÿðèíè, áàøûíûí ãàíûíû ñèëèðäè, áàëûøûíû äöçÿëäèðäè, àðàáèð äÿ èø àðàñûíäà êåøèøÿ ñàðû äþíöð, îíóíëà äàíûøûðäû. Èíäè èñÿ êåøèøäÿí áó ñþçö åøèäÿíäÿ áèðäÿí ãÿçÿáëÿ äåäè: – Àù, êåøèø áàáà! Áóíëàð àíúàã ñþçäöð! Áàüûøëàéûí! Áó ýöí îíó êîëéàñêà áàñìàñàéäû, î åâÿ êåôëè ýÿëÿúÿêäè. Îíóí áèðúÿ êþéíÿéè âàð, î äà ÿéíèíäÿäèð, ýåéèëìÿêäÿí êþùíÿëèá úûíäûðà äþíöá; î ýÿëèá óçàíûá éàòàúàãäû, àììà ìÿí ñàáàù êèìè ñó èëÿ ÿëëÿøÿúÿêäèì, îíóí, áèð äÿ êè, óøàãëàðûí ïàëòàðûíû éóéàúàãäûì, ñîíðà ïÿíúÿðÿäÿí áàéûðà ñÿðèá ãóðóäàúàãäûì, ùàâà à÷ûëàí êèìè îòóðóá éàìàéàúàãäûì, – áó äà îëàúàãäû ìÿíèì ýåúÿì! Äóðóá îíó áàüûøëàìàüûìäàí äàíûøìàüûí íÿ ìÿíàñû âàð? Îíñóç äà áàüûøëàìûøàì! 192
Äÿðèíäÿí ýÿëÿí äÿùøÿòëè áèð þñêöðÿê îíóí ñþçöíö êÿñäè. Ñîíðà î áÿëüÿìè éàéëûüà òöïöðäö, áèð ÿëè èëÿ àüðûéàí ñèíÿñèíäÿí òóòàðàã, éàéëûüû êåøèøÿ ýþñòÿðäè: éàéëûã áöòöí ãàí èäè... Êåøèø áàøûíû àøàüû ñàëûá ùå÷ áèð ñþç äåìÿäè. Ìàðìåëàäîâ úàí öñòöíäÿ èäè; Êàòåðèíà Èâàíîâíà éåíÿ äÿ îíà ñàðû ÿéèëäè. Ìàðìåëàäîâ ýþçëÿðèíè Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí öçöíäÿí ÷ÿêìèðäè. Î íÿñÿ äåìÿê èñòÿéèðäè: íÿùàéÿò ýöúëÿ äîäàãëàðûíû òÿðïÿäÿðÿê íÿñÿ äåäè, àíúàã ñþçëÿðè àéäûí äåéèëäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà áàøà äöøäö êè, åëÿ î ñààò àìèðàíÿ áèð ñÿñëÿ îíóí öñòöíÿ ÷ûüûðäû: – Ñóñ! Äàíûøìà!.. Íÿ äåìÿê èñòÿäèéèíè áèëèðÿì! Ìàðìåëàäîâ ñóñäó; ëàêèí åëÿ î ñààò îíóí ÷àøãûí áàõûøëàðû ãàïûéà çèëëÿíäè: î, Ñîíéàíû ýþðìöøäö. Èíäèéÿ ãÿäÿð î, Ñîíéàíû ýþðìöðäö. Ñîíéà êöíúäÿ, èøûã äöøìÿéÿí éåðäÿ äóðìóøäó. Áèðäÿí Ìàðìåëàäîâ ùÿéÿúàí è÷èíäÿ, õûðûëòûëû áèð ñÿñëÿ áîüóëà-áîüóëà: – Î êèìäèð? Î êèìäèð? – äåéÿðÿê äÿùøÿòëè áèð íÿçÿðëÿ ãàïûíû, ãûçû äóðàí éåðè ýþñòÿðèá éåðèíäÿí ãàëõìàã èñòÿäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà îíóí öñòöíÿ ÷ûüûðäû: – Óçàí! Óçàí! Ëàêèí î âàð ýöúöíö òîïëàéàðàã, ÿëèíè êóøåòêàéà âåðèá àçúà ãàëõäû, ãûçûíà áàõäû, åëÿ áèë êè, îíó òàíûìûðäû. Î ùÿëÿ èíäèéÿ êèìè ãûçûíû áåëÿ áèð ýåéèìäÿ ýþðìÿìèøäè. Áèðäÿí î, àë÷àëäûëìûø, äÿðä ÿëèíäÿí ìÿùâ îëìóø, øûã ýåéèìëè, åéíè çàìàíäà õÿúàëÿò ÷ÿêÿí, þëìÿêäÿ îëàí àòàñû èëÿ ùàëàëëàøìàüà ýÿëÿí ãûçûíû òàíûäû. Îíóí öçöíäÿ áþéöê áèð ÿçàáûí èôàäÿñè ýþðöíäö. – Ñîíéà! Ãûçûì! Ùàëàë åëÿ! – äåéèá ÷ûüûðäû, èñòÿäè ÿëèíè îíà óçàòñûí, ëàêèí èñòèíàä íþãòÿñèíè èòèðèá äèâàíäàí öçö öñòÿ éåðÿ éûõûëäû; éöéöðöá îíó ãàëäûðäûëàð; î àðòûã úàí âåðèðäè. Ñîíéà çÿèô áèð ñÿñëÿ ÷ûüûðäû, éöéöðöá àòàñûíû ãóúàãëàäû, åëÿ áó âÿçèééÿòäÿ äÿ äîíóá ãàëäû. Àòàñû îíóí ãóúàüûíäà úàí âåðäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÿðèíèí þëäöéöíö ýþðöá ÷ûüûðäû: – Àðçóíà ÷àòäûí! Èíäè àõû ìÿí íåéíèéèì? Ìÿí îíó íåéíÿí áàñäûðàúàüàì? Áóíëàðà, áóíëàðà ñàáàù éåìÿéÿ íÿ âåðÿúÿéÿì? Ðàñêîëíèêîâ Êàòåðèíà Èâàíîâíàéà éàõûíëàøäû: – Êàòåðèíà Èâàíîâíà, êå÷ÿí ùÿôòÿ ñèçèí ðÿùìÿòëèê ÿðèíèç þç ùÿéàòûíû âÿ áöòöí âÿçèééÿòèíè ìÿíÿ äàíûøìûøäû... Ëàï ÿìèí îëà áèëÿðñèíèç êè, î ñèçè áþéöê áèð ùþðìÿòëÿ éàä åäèðäè. Ùÿìèí î àõøàì ìÿí áèëäèì êè, î 193
ñèçèí ùàìûíûçà ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ ñÿäàãÿòëèäèð, õöñóñèëÿ, Êàòåðèíà Èâàíîâíà, ñèçè î ñîí äÿðÿúÿ ñåâèðäè, ñèçÿ áþéöê ùþðìÿò áÿñëÿéèðäè, – ùàìàí î ýåúÿäÿí ñîíðà áèç îíóíëà äîñò îëäóã... Èúàçÿ âåðèí èíäè ìÿí... ìÿðùóì äîñòóì áàðÿñèíäÿ þç áîðúóìó éåðèíÿ éåòèðèì... Áóäóð... áó äåéÿñÿí èéèðìè áåø ìàíàòäûð... ÿýÿð áó ñèçèí ö÷öí êþìÿê îëà áèëñÿ... îíäà... ìÿí... ñþçöí ãûñàñû, ìÿí ýÿëÿð, ìöòëÿã ýÿëÿðÿì... áÿëêÿ åëÿ ñàáàù ýÿëäèì... Ñàü îëóí! Î òåç îòàãäàí ÷ûõäû, ïèëëÿêÿíÿ éûüûøàí àäàìëàðûí àðàñûíäàí òÿëÿñÿòÿëÿñÿ êå÷ÿíäÿ áèðäÿí Íèêîäèì Ôîìè÷ÿ ðàñò ýÿëäè; Íèêîäèì Ôîìè÷ áó ìöñèáÿòè åøèäÿðÿê þçö øÿõñÿí áàø ÷ÿêìÿéÿ ýÿëìèøäè. Ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíäà áàø âåðÿí ùàäèñÿäÿí ñîíðà îíëàð ýþðöøìÿìèøäèëÿð, ëàêèí Íèêîäèì Ôîìè÷ îíó ýþðÿí êèìè òàíûäû: – Ùÿ, ñèçñèíèç? Ðàñêîëíèêîâ: – Þëäö, – äåéÿ úàâàá âåðäè, – Ùÿêèì äÿ ýÿëìèøäè, êåøèø äÿ, ùÿð øåé þç ãàéäàñûíäà êå÷äè. Éàçûã àðâàäû ÷îõ äà íàðàùàò åòìÿéèí, îíñóç äà î âÿðÿìëèäèð. Áàúàðäûüûíûç ãÿäÿð îíà öðÿê âåðèí... – Ñîíðà ýöëöìñÿéÿðÿê äöç îíóí ýþçëÿðè è÷èíÿ áàõûá ÿëàâÿ åòäè: – Ñèç àõû éàõøû àäàìñûíûç, ìÿí áèëèðÿì... Íèêîäèì Ôîìè÷ ôàíàð èøûüûíäà Ðàñêîëíèêîâóí æèëåòèíäÿ áèð íå÷ÿ òÿçÿ ãàí ëÿêÿñè ýþðöá äåäè: – Ñèç íÿ éàìàí ãàíà áóëàøìûøñûíûç! Ðàñêîëíèêîâ õöñóñè áèð èôàäÿ èëÿ äåäè: – Áÿëè, áóëàøìûøàì... ìÿí áöòöí ãàí è÷èíäÿéÿì! – Ñîíðà ýöëöìñÿäè, áàøû èëÿ “ñàëàìàò îëóí” äåéèá ïèëëÿêÿíëÿ àøàüû åíäè. Î òÿëÿñìÿäÿí, éàâàø-éàâàø, òèòðÿäÿ-òèòðÿäÿ ïèëëÿêÿíäÿí åíèðäè âÿ áó çàìàí áèðäÿí ãÿëáèíÿ äîëàí éåíè, áþéöê, ÿçÿìÿòëè áèð ùÿéàòûí âàðëûüûíû äÿðê åòìðäè. Îíóí áó äóéüóñó þëöìÿ ìÿùêóì åäèëÿí, ëàêèí áèðäÿí ùå÷ ýþçëÿíèëìÿäèéè ùàëäà ÿôâ åäèëÿí áèð àäàìûí äóéüóñóíà áÿíçÿéèðäè. Åâèíÿ ãàéûäàí êåøèø ïèëëÿêÿíèí îðòàñûíäà ýÿëèá îíà ÷àòäû. Ðàñêîëíèêîâ äèíìÿç-ñþéëÿìÿç îíó þçöíäÿí ãàáàüà áóðàõäû: îíëàð êèðèìèøúÿ áàøëàðûíû ÿéÿðÿê, õóäàùàôèçëÿøäèëÿð. Ðàñêîëíèêîâ ñîí ïèëëÿëÿðè åíÿðêÿí áèðäÿí êèìèíñÿ òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ ýÿëäèéèíè åøèòäè. Ýÿëÿí Ïîëåíêà èäè; î Ðàñêîëíèêîâóí äàëûíúà éöéöðöð, îíó ÷àüûðûðäû: – Äàéàíûí! Äàéàíûí! Ðàñêîëíèêîâ îíà ñàðû äþíäö. Ïîëåíêà ïèëëÿêÿíëÿ åíÿðÿê, ýÿëèá ëàï îíóí ãàáàüûíäà, îíäàí áèð ïèëëÿ éóõàðûäà äàéàíäû. Ùÿéÿòäÿí òóòãóí áèð 194
èøûã ýÿëèðäè. Ðàñêîëíèêîâ ãàðøûñûíäà àðûã, ëàêèí õîø, ýöëÿð öçëö áèð ãûç ýþðäö; ãûç îíà áàõàðàã óøàãúàñûíà ýöëöìñÿéèðäè. Î òàïøûðûãëà ýÿëèá Ðàñêîëíèêîâà íÿñÿ äåéÿúÿêäè, áó òàïøûðûã äà, ýþðöíöð, îíóí ÷îõ õîøóíà ýÿëèðäè. Ïîëåíêà òþâøÿéÿðÿê òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ äåäè: – Ñèçèí àäûíûç íÿäèð? Áèð äÿ êè, ñèç ùàðàäà éàøàéûðñûíûç? Ðàñêîëíèêîâ ÿëëÿðèíè îíóí ÷èéíèíÿ ãîéóá ôÿðÿùëÿ îíà áàõäû. Áó ãûçà áàõìàã íÿäÿíñÿ îíóí ÷îõ õîøóíà ýÿëèðäè, àíúàã áóíóí ñÿáÿáèíè ùå÷ þçö äÿ áèëìèðäè. – Ñèçè êèì ýþíäÿðèá? Ïîëåíêà äàùà ôÿðÿùëÿ ýöëöìñÿéÿðÿê: – Ìÿíè áàúûì Ñîíéà ýþíäÿðèá, – äåäè. – Ìÿí áèëäèì êè, ñèçè áàúûíûç Ñîíéà ýþíäÿðèá. – Ìÿíè àíàì äà ýþíäÿðèá. Áàúûì Ñîíéà ìÿíè ýþíäÿðÿíäÿ àíàì äà éàõûíëàøûá äåäè: “Òåç éöéöð, Ïîëåíêà!” – Ñèç áàúûíûç Ñîíéàíû èñòÿéèðñèíèçìè? Ïîëåíêà ãÿòè áèð èôàäÿ èëÿ äåäè: – Ìÿí îíó ùàìûäàí ÷îõ èñòÿéèðÿì! – âÿ áèðäÿí îíóí öçö úèääèëÿøäè. – Ìÿíè äÿ èñòÿéÿúÿêñèíèçìè? Ãûç úàâàá âåðìÿê ÿâÿçèíÿ, óøàãúàñûíà áèð ñàäÿëþâùëöêëÿ õûðäàúà öçöíö, çÿðèô äîäàãëàðûíû îíà ñàðû óçàäàðàã îíó þïìÿê èñòÿäè âÿ áèðäÿí êèáðèò ÷þïö êèìè íàçèê ãîëëàðû èëÿ îíóí áîéíóíó áÿðê-áÿðê ãóúàãëàäû, öçöíö áÿðê-áÿðê îíóí ÷èéíèíÿ ñûõàðàã, éàâàø-éàâàø àüëàäû. Áèð àç ñîíðà öçöíö ãàëäûðäû, ÿëëÿðèëÿ ýþçöíöí éàøûíû ñèëÿðÿê äåäè: – Àòàìà éàçûüûì ýÿëèð! – Áèðäÿí î öçöíÿ õöñóñè áèð èôàäÿ âåðÿðÿê, ùå÷ ýþçëÿíèëìÿäèéè ùàëäà ÿëàâÿ åòäè: – Èíäè ùàìû áÿäáÿõò îëóá... – Óøàãëàð áèðäÿí “áþéöê” êèìè äàíûøìàã èñòÿéÿíäÿ þçëÿðèíè òîõ òóòàðàã áåëÿ áèð ýþðêÿì àëûðëàð. – Àòàí ñèçè èñòÿéèðäè? Ïîëåíêà äàùà ýöëöìñÿìÿéÿðÿê, ëàï “áþéöê” àäàì êèìè, ÷îõ úèääè áèð ùàëäà: – Î, Ëèäî÷êàíû áèçèì ùàìûìûçäàí ÷îõ èñòÿéèðäè, – äåäè. – Îíà ýþðÿ ÷îõ èñòÿéèðäè êè, î áàëàúà èäè, áèð äÿ îíà ýþðÿ èñòÿéèðäè êè, î àçàðëû èäè; Ùÿìèøÿ ýÿëÿíäÿ îíà áèð øåé àëûá ýÿòèðèðäè, áèçÿ äÿ îõóìàüû þéðÿäèðäè. – Ñîíðà î èôòèõàðëà ÿëàâÿ åòäè: – Ìÿíÿ ñÿðô, áèð äÿ øÿðèÿò þéðÿäèðäè. Àíàì äà áóíà ùå÷ áèð ñþç äåìèðäè; áèç áèëèðäèê êè, áó îíóí õîøóíà 195
ýÿëèð, àíàì èñòÿéèð êè, ìÿíÿ ôðàíñûçúà þéðÿòñèí, ÷öíêè ìÿíèì äàùà îõóéàí âàõòûìäûð. – Ñèç äóà åëÿéÿ áèëèðñèíèçìè? – Áÿñ íåúÿ, ÿëáÿòòÿ áèëèðèê! ×îõäàí áèëèðèê; ìÿí äàùà áþéöéÿì, îíà ýþðÿ äÿ þçöì äóà åëÿéèðÿì, àììà Êîëéà èëÿ Ëèäî÷êà àíàìëà áèð éåðäÿ äóà åëÿéèð, þçö äÿ áÿðêäÿí; “áîãîðîäèòñà”íû îõóéóðëàð, ñîíðà äà áèð äóà âàð, îíó: “Èëàùè, áàúûì Ñîíéàíû áàüûøëà, îíó þç ïÿíàùûíäà ñàõëà”; ñîíðà äà áèð àéðûñûíû îõóéóðëàð: “Èëàùè, áèçèì áó áèðè àòàìûçû áàüûøëà, îíó þç ïÿíàùûíäà ñàõëà”; ÷öíêè áèçèì áþéöê àòàìûç þëöá, áó áèçèì àéðû àòàìûçäûð; áèç áþéöê àòàìûç ö÷öí äÿ äóà åäèðèê. – Ïîëåíêà, ìÿíèì àäûì Ðîäèîíäóð, “Àëëàù áÿíäÿñè Ðîäèîí” äåéèá ìÿíèì ö÷öí äÿ áèð ýöí äóà åäèí. Ãûç ùÿðàðÿòëÿ: – Íÿ ãÿäÿð êè, þìðöì îëàúàã – ùÿìèøÿ ñèçèí ö÷öí äóà åëÿéÿúÿéÿì! – äåéèá éåíÿ áèðäÿí ýöëöìñÿäè, éåíÿ äÿ îíó áÿðê-áÿðê ãóúàãëàäû. Ðàñêîëíèêîâ àäûíû, àäðåñèíè îíà ñþéëÿäè, ñþç âåðäè êè, ñàáàù ìöòëÿã ýÿëñèí. Ïîëåíêà ÷îõ ñåâèíúÿê ýåòäè. Ðàñêîëíèêîâ êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäà ñààò îí áèð îëàðäû. Áåø äÿãèãÿäÿí ñîíðà êþðïöéÿ ÷àòäû, ýåäèá ÿââÿë äóðäóüó éåðäÿ, î éåðäÿ êè, àðâàä þçöíö ñóéà àòìûøäû, äàéàíäû. Î ãÿòèééÿò âÿ òÿíòÿíÿ èëÿ äåäè: “Äàùà áÿñäèð! Ðÿää îëñóí áîø õóëéàëàð, ðÿää îëñóí óéäóðìà ãîðõóëàð, ðÿää îëñóí ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí õÿéàëàò!.. Ìÿí éàøàéàúàüàì... Ìÿí èíäèúÿ éàøàìûðäûììû? Ìÿíèì ùÿéàòûì ùÿëÿ î ãîúà ãàðû èëÿ áÿðàáÿð þëöá ýåòìÿìèøäèð! Àëëàù îíà ðÿùìÿò åëÿñèí, – àíàì, áÿñäèð äàùà, ñÿíèí äèíúÿëìÿê âàõòûí èäè! Èíäè øöóð âÿ èøûã ñÿëòÿíÿòèäèð! Áèð äÿ... èðàäÿ, ãöââÿò ñÿëòÿíÿòè... èíäè áàõàðûã! Èíäè ýöúöìöçö ñûíûéàðûã! – Áó ñîí ñþçëÿðè î, ùàíñû áèð ãàðà ãöââÿéÿ èñÿ ìöðàúèÿò åäèðìèø êèìè, î ãöââÿéÿ ìåéäàí îõóéóðìóø êèìè äèêáàøëûãëà äåäè. “Àììà ìÿí àðòûã áèð àðøûí éåðäÿ éàòìàüà ðàçû îëìóøäóì!” “... Ìÿí áó ñààò ÷îõ çÿèôÿì... àíúàã... äåéÿñÿí áöòöí àçàðûì êå÷èá ýåòìèøäèð. Åâäÿí ÷ûõàíäà áèëèðäèì êè, àçàðûì ýåäÿúÿê... Éàõøû éàäûìà äöøäö. Ïî÷èíêîâóí åâè èêè àääûìëûãäàäûð. Ìöòëÿã Ðàçóìèõèíèí éàíûíà ýåòìÿê ëàçûìäûð, ãîé ùå÷ èêè àääûìëûãäà äà îëìàñûí... ãîé ìÿðúè óäñóí! Ãîé î äà ýöëñöí, åéáè éîõäóð, ãîé ýöëñöí! Ãöââÿò ëàçûìäûð, ãöââÿò, ãöââÿòñèç ùå÷ áèð øåé åëÿìÿê îëìàç, ãöââÿòè äÿ ãöââÿòëÿ ÿëäÿ åòìÿê îëàð, – áàõ, áóíó îíëàð áèëìèðëÿð! – Áó ñþçëÿðè î ãöðóðëà, èíàìëà 196
äåéèá, àéàãëàðûíû ýöúëÿ ñöðöéÿ-ñöðöéÿ êþðïöäÿí êå÷äè. Ãöðóð âÿ èíàì ùÿð äÿãèãÿ îíóí ãÿëáèíäÿ àðòûðäû, î ùÿð äÿãèãÿ ÿââÿëêè äÿãèãÿäÿ îëàí àäàì äåéèë, áàøãà àäàì îëóðäó. Àõû íÿ îëìóøäó êè, îíóí áöòöí âàðëûüûíû àëò-öñò åòìèøäè? Áóíó î ùå÷ þçö äÿ áèëìèðäè; áàòàí àäàì ñàìàí ÷þïöíÿ ÿë àòàí êèìè – áèðäÿí îíà äà åëÿ ýÿëìèøäè êè, î äà “éàøàéà áèëÿð, ùÿëÿ ùÿéàò äóðóð, îíóí ùÿéàòû î ãîúà ãàðû èëÿ áÿðàáÿð þëöá ýåòìÿìèøäèð!”. Áÿëêÿ äÿ î òÿëÿñèá ÷îõ òåç íÿòèúÿ ÷ûõàðìûøäû, – ëàêèí î áó áàðÿäÿ äöøöíìöðäö. Áèðäÿí îíóí àüëûíà áèð øåé ýÿëäè: “Ìÿí àõû ãûçäàí õàùèø åòäèì êè, Àëëàù áÿíäÿñè Ðîäèîí ö÷öí äÿ äóà åëÿñèí. Ñîíðà ÿëàâÿ åòäè: “Áóíó ìÿí... ùÿð åùòèìàëà ãàðøû äåäèì!” Åëÿ î ñààò äà þç-þçöíöí áó óøàãúàñûíà ùÿðÿêÿòèíÿ ýöëäö. Îíóí êåôè ÷îõ ñàçäû. Ðàñêîëíèêîâ Ðàçóìèõèíè àñàíëûãëà àõòàðûá òàïäû: Ïî÷èíêîâóí åâèíäÿ áó òÿçÿ êèðàéÿíèøèíè èíäèäÿí òàíûéûðäûëàð, äàëàíäàð äÿðùàë îíóí éàøàäûüû ìÿíçèëè ýþñòÿðäè. Ïèëëÿêÿíèí éàðûñûíäàí áþéöê áèð éûüûíúàüûí ùàé-êöéöíö, äàíûøûã ñÿñëÿðèíè åøèòìÿê îëóðäó. Ïèëëÿêÿíÿ ÷ûõàí ãàïû òàéáàòàé à÷ûãäû; è÷ÿðèäÿ ÷ûüûðûøûð âÿ ìöáàùèñÿ åäèðäèëÿð. Ðàçóìèõèíèí îòàüû õåéëè áþéöê èäè, îðàéà îí áåøÿ ãÿäÿð àäàì òîïëàøìûøäû. Ðàñêîëíèêîâ äÿùëèçäÿ äàéàíäû. Áóðàäà, àðàêÿñìÿíèí î áèðè öçöíäÿ, èêè ãóëëóã÷ó ãàäûí èêè áþéöê ñàìîâàðûí, øöøÿëÿðèí, ïèðîã âÿ ìÿçÿ ãîéóëìóø áîøãàáëàðûí, äþâðÿëÿðèí éàíûíäà ÿëëÿøèðäèëÿð, áó øåéëÿð åâ ñàùèáÿñèíèí ìÿòáÿõèíäÿí ýÿòèðèëìèøäè. Ðàñêîëíèêîâ Ðàçóìèõèíè ÷àüûðìàã ö÷öí àäàì ýþíäÿðäè. Ðàçóìèõèí ñåâèíÿ-ñåâèíÿ éöéöðöá ýÿëäè. Åëÿ èëê áàõûøäà áèëèíèðäè êè, î ùÿääèíäÿí àðòûã è÷ìèøäèð; î ùå÷ ñÿðõîø îëàíà ãÿäÿð è÷ìÿçäè, ëàêèí áó äÿôÿ îíóí ñÿðõîø îëäóüó ùèññ îëóíóðäó. Ðàñêîëíèêîâ òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ: – Ìÿíÿ áàõ, – äåäè, – ìÿí àíúàã îíà ýþðÿ ýÿëäèì êè, ñÿíÿ äåéèì: ñÿí ìÿðúè óäìóñàí, áèð äÿ êè, äîüðóäàí äà ùå÷ êÿñ áàøûíà âÿ ýÿëÿúÿéèíè áèëìèð. Ìÿí è÷ÿðè ýèðÿ áèëìÿéÿúÿéÿì: åëÿ çÿèôÿì êè, ëàï áó ñààò éûõûëà áèëÿðÿì. Áóíà ýþðÿ äÿ, õîø ýþðäöê, õóäàùàôèç! Ñàáàù ìÿíèì éàíûìà ýÿëÿðñÿí... – Áèëèðñÿí íÿ âàð: ìÿí ñÿíè åâèíèçÿ ãÿäÿð þòöðÿðÿì: ñÿí êè, þçöí äåéèðñÿí – çÿèôÿì, äàùà îíäà... – Áÿñ ãîíàãëàðûí? Î ãûâðûì ñà÷ëû êèìäèð – èíäèúÿ áóðà áàø ÷ÿêäè ùà? – Î? Êèì áèëèð! Éÿãèí ÿìèìèí òàíûøûäûð, áÿëêÿ äÿ þçö ýÿëèá... ßìèìè îíëàðûí éàíûíäà ãîéóðàì; ìÿíèì ÿìèì ÷îõ ãèéìÿòëè àäàìäûð, ÷îõ òÿÿññöô êè, ñÿí èíäè îíóíëà òàíûø îëà áèëìÿéÿúÿêñÿí. ßøè, ãîé îíëàð 197
ùàìûñû úÿùÿííÿì îëñóí! Ìÿí èíäè îíëàðûí ùå÷ éàäûíà äöøìöðÿì; ìÿí þçöì äÿ ýÿðÿê áèð ùàâàéà ÷ûõàì; ñÿí, ãàðäàø, ëàï éåðèíäÿ ýÿëìèñÿí. Èêèúÿ äÿãèãÿ äÿ êå÷ñÿéäè, ìÿí îðäà äàëàøàúàãäûì, âàëëàù, åëÿ áîø-áîø øåéëÿð äàíûøìàüà áàøëàìûøäûëàð êè... Àäàì íÿ ãÿäÿð éàëàí äåéÿ áèëÿðìèø – ñÿí áóíó òÿñÿââöð åäÿ áèëìÿçñÿí! Íèéÿ òÿñÿââöð åòìÿê îëìàç? Áèç þçöìöç éàëàí äåìèðèê? Áèð äÿ êè, ãîé éàëàí äàíûøñûíëàð: ñîíðà äàùà éàëàí äàíûøìàçëàð... Áèð àçúà îòóð, ýåäèì Çîñèìîâó ýÿòèðèì. Çîñèìîâ åëÿ áèë àúýþçëöêëÿ Ðàñêîëíèêîâóí öñòöíÿ äöøäö; Ðàñêîëíèêîâà ãàðøû îíäà õöñóñè áèð ìàðàã ýþðöíöðäö – áó îíóí öçöíäÿí ìÿëóì èäè; ÷îõ êå÷ìÿäÿí îíóí öçö àéäûíëàøäû. Î ìöìêöí îëàí ãÿäÿð õÿñòÿíè ýþçäÿí êå÷èðèá áó ãÿðàðà ýÿëäè: – Áó ñààò ýÿðÿê éàòàñàí! Áèð øåé âàð, îíóí äà ýÿðÿê áèðèíè ýåúÿ àòàñàí. Àòàðñàíìû? Áóíó ùÿëÿ äöíÿíäÿí ùàçûðëàìûøàì... ïàðàøîêäóð. Ðàñêîëíèêîâ: – Èñòÿéèð ëàï èêèñè îëñóí, – äåéÿ úàâàá âåðäè. Ïàðàøîêó åëÿ îðäàúà àòäû. Çîñèìîâ Ðàçóìèõèíÿ äåäè: – Ëàï éàõøûäûð êè, îíó ñÿí þçöí àïàðûðñàí! Ýþðÿê ñàáàù íÿ îëàð; áó ýåúÿ ùå÷ äÿ ïèñ äåéèë; äöíÿíêèíÿ ýþðÿ õåéëè äÿéèøìèøäèð. Àäàì íÿ ãÿäÿð áèëèðñÿí éåíÿ àçëûã åëÿéèð... Îíëàð êö÷ÿéÿ ÷ûõàí êèìè Ðàçóìèõèí åùòèéàòñûçëûã åäÿðÿê äåäè: – Áèç ÷ûõàíäà áèëèñÿí Çîñèìîâ ìÿíÿ íÿ ïû÷ûëäàäû? Ãàðäàø, ìÿí ñÿíÿ ùÿð øåéè à÷ûã äåìÿéÿúÿéÿì, ÷öíêè îíëàð àõìàãäûð. Çîñèìîâ ìÿíÿ òàïøûðäû êè, éîëäà ñÿíè ñþùáÿòÿ òóòóì, åëÿ åëÿéèì êè, ñÿí äÿ äàíûøàñàí, ñîíðà äà áóíóí ùàìûñûíû îíà äåéèì; î áåëÿ áèð ôèêèðäÿäèð: î äåéèð êè... ñÿí... äÿëèñÿí... éà äà àç ãàëûá äÿëè îëàñàí... Ñÿí áóíó òÿñÿââöð åëÿéèðñÿí äÿ? ßââÿëà áóäóð êè, ñÿí îíäàí ÷îõ-÷îõ àüûëëûñàí; èêèíúèñè äÿ, ÿýÿð ñÿí äÿëè äåéèëñÿíñÿ, îíäà ùå÷ ÿùÿìèééÿò âåðìÿ êè, îíóí áàøûíäà áåëÿ àõìàã áèð ôèêèð âàð, ö÷öíúöñö äÿ, áèð ïàð÷à ÿòäèð, èõòèñàñû äà – úÿððàùëûãäûð, èíäè èñÿ ðóùè õÿñòÿëèéè îëàíëàðëà ìàðàãëàíûð, áó èøèí äÿëèñèäèð, áó ýöí ñÿíèí Çàìåòîâëà îëàí ñþùáÿòèí îíóí ôèêðèíè òàìàìèëÿ äÿéèøèá. – Çàìåòîâ áèçèì ñþùáÿòè ñÿíÿ äàíûøûá? – Áÿëè, þçö äÿ ëàï éàõøû åëÿéèá äàíûøûá. Èíäè ìÿí ìÿñÿëÿíèí ùÿð öçöíö áàøà äöøöðÿì, Çàìåòîâ äà áàøà äöøöð... Áÿëè, áèð ñþçëÿ, Ðîäéà... ìÿñÿëÿ îðàñûíäàäûð êè, ìÿí èíäè áèð áàëàúà êåôëèéÿì... Àíúàã áóíóí åéáè éîõäóð... ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè, áó ôèêèð... áàøà äöøöðñÿí, 198
äîüðóäàí äà îíëàðûí àüëûíà ýÿëèðìèø... áàøà äöøöðñÿí? Àíúàã îíëàð ùå÷ áèðè úöðÿò åëÿéèá áóíó à÷ûã äåéÿ áèëìèðäè, ÷öíêè áó ÷îõ àõìàã áèð ôèêèðäè, õöñóñèëÿ îíäà êè, î ðÿíýñàçû òóòäóëàð – îíëàðûí áó ôèêðè òàìàì ïó÷à ÷ûõäû, ùÿìèøÿëèê ëÿüâ îëóá ýåòäè. Àììà îíëàð àõû íèéÿ àõìàãäûðëàð? Ìÿí îíäà Çàìåòîâó áèð áàëàúà äþéäöì, – ãàðäàø, áàõ, áó þç àðàìûçäà ãàëñûí, ñÿí àëëàù çÿððÿ ãÿäÿð äÿ ýþñòÿðìÿ êè, áóíó ñÿí áèëèðñÿí; ìÿí ýþðäöì êè, î âàñâàñûäûð; Ëàâèçàíûí éàíûíäà îëäó, – àíúàã áó ýöí, áó ýöí ùÿð øåé àéäûí îëäó. ßñàñ – áó Èëéà Ïåòðîâè÷äèð! Îíäà, ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíäà ñÿíèí áàéûëìàüûíäàí î èñòèôàäÿ åäèá, ñîíðà þçö äÿ õÿúàëÿò ÷ÿêäè; ìÿí àõû áèëèðÿì... Ðàñêîëíèêîâ äèããÿòëÿ ãóëàã àñûðäû. Ðàçóìèõèí êåôëè îëäóüóíäàí ýèçëèí øåéëÿðè äÿ à÷ûá äåéèðäè. Ðàñêîëíèêîâ äåäè: – Îíäà ìÿí îíà ýþðÿ þçöìäÿí ýåòäèì êè, îòàã áöðêö èäè, áèð äÿ êè, îòàãäàí éàüëû ðÿíý ãîõóñó ýÿëèðäè. – Ùÿëÿ áèð äóðóá ìÿíÿ èçàùàò äà âåðèð! Åëÿ òÿêúÿ ðÿíý äåéèë êè: áèð àé èäè êè, ñÿíäÿ èëòèùàá ÿìÿëÿ ýÿëìÿêäÿ èäè. Çîñèìîâ êè, óçàãäà äåéèë! Î Çàìåòîâ ùå÷ áèëèðñÿí èíäè íåúÿ ôèêèð ÷ÿêèð – áóíó ñÿí ùå÷ òÿñÿââöð åäÿ áèëìÿçñÿí! Äåéèð êè: “Ìÿí î àäàìûí ùå÷ ÷å÷åëÿ áàðìàüûíà äà äÿéìÿðÿì! Éÿíè ñÿíèí åé!” Ãàðäàø, ùÿðäÿí îíóí ãÿëáèíäÿ éàõøû ùèññëÿð äÿ îëóð. Àììà áó ýöí “Áöëëóð ñàðàé”äà îíà âåðèëÿí èáðÿò äÿðñè êè âàð – áåëÿ áèð äÿðñ ùå÷ îëà áèëìÿç, áó ìöêÿììÿëäÿí äÿ ìöêÿììÿë áèð èáðÿò äÿðñè èäè! Ñÿí àõû ÿââÿë îíó ãîðõóòìóñàí, éàìàí äà ãîðõóòìóñàí! Ñÿí îíó áó àõìàãúàñûíà úÿôÿíýèéàòà àç ãàëà áèð äÿ èíàíäûðìûñàí, àììà áèðäÿí äèëèíè ÷ûõàðäûá îíó ÿëÿ ñàëìûñàí, äåìèñÿí êè: “Àë, éåäèí ùà!” Áó ùå÷ àüëàýÿëÿí øåéäèðìè? Ñÿí áóíóíëà îíó ìÿùâ åòìèñÿí! Âàëëàù, ñÿí éàìàí óñòàñàí, îíëàðà åëÿ áåëÿ äÿ ëàçûìäûð! Ùàéûô êè, ìÿí îðàäà îëìàìûøàì! Èíäè î ñÿíè éàìàí ýþçëÿéèðäè. Ïîðôèðè äÿ ñÿíèíëÿ òàíûø îëìàã èñòÿéèð... – Ùÿ... î äà... Áÿñ ìÿíè äÿëèëÿð ñûðàñûíà íèéÿ éàçûáëàð? – Äÿëèëÿð ñûðàñûíà éîõ åé... Ãàðäàø, ìÿí äåéÿñÿí ÷îõ ùåéâÿðÿëèê åëÿìèøÿì... Áèëèðñÿíìè, àíúàã áó ìÿñÿëÿíèí ñÿíè ìàðàãëàíäûðìàñû îíó ÷îõ òÿÿúúöáëÿíäèðèá; èíäè ìÿëóìäóð êè, íÿ ö÷öí ìàðàãëàíäûðûð: áöòöí âÿçèééÿòè áèëìÿéèí... âÿ áóíóí îíäà ñÿíè ÿñÿáèëÿøäèðìÿñè õÿñòÿëèêëÿ áèðëÿøìèøäèð... Ãàðäàø, ìÿí áèð áàëàúà êåôëèéÿì, àíúàã îíóí áó áàðÿäÿ þç ôèêðè âàðäûð... Ìÿí ñÿíÿ äåéèðÿì: î ðóùè õÿñòÿëèéÿ òóòóëàíëàðûí äÿëèñèäèð. Ñÿí àíúàã áóíà ÿùÿìèééÿò âåðìÿ... 199
Îíëàð áèð àç ñóñäóëàð. Ðàñêîëíèêîâ äåäè: – Ìÿíÿ áàõ, Ðàçóìèõèí, ìÿí ñÿíÿ à÷ûã äåìÿê èñòÿéèðÿì: áèð ìÿìóð þëöá... ìÿí èíäèúÿ îðàäà èäèì... Áöòöí ïóëóìó îíëàðà âåðäèì... áóíäàí áàøãà ìÿíè åëÿ áèð ìÿõëóã þïäö êè... ÿýÿð ìÿí áèð àäàì þëäöðñÿéäèì, îíäà äà... õöëàñÿ, äàùà ìÿí àë-ãûðìûçû ëÿëÿêëè... áèð àéðû ìÿõëóã äà ýþðäöì... äåéÿñÿí àõû ìÿí ÷îõ ÷ÿðÿíëÿéèðÿì; ìÿí ÷îõ çÿèôÿì, ãîëóìäàí òóò... áó ñààò ïèëëÿêÿíÿ ÷àòûðûã... Ðàçóìèõèí òÿøâèøëÿ ñîðóøäó: – Ñÿíÿ íÿ îëäó? Ñÿíÿ íÿ îëäó? – Áàøûì áèð àç ýèúÿëèð; àíúàã ìÿñÿëÿ áóíäà äåéèë, ìÿñÿëÿ áóíäàäûð êè, ìÿí éàìàí äàðûõûðàì, éàìàí äàðûõûðàì, ëàï àðâàä êèìè... âàëëàù! Îðà áàõ, î íÿäèð? Îðà áàõ, îðà áàõ! – Íÿäèð àõû? – Ýþðìöðñÿí? Ìÿíèì îòàüûìäàí èøûã ýÿëèð, ýþðöðñÿí? Ãàïûíûí àðàñûíäàí ýÿëèð... Îíëàð ýÿëèá àõûðûíúû ïèëëÿêÿíäÿ, ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí ãàïûñû ãàáàüûíäà äàéàíäûëàð; äîüðóäàí äà àøàüûäàí áàõàíäà Ðàñêîëíèêîâóí îòàüûíäàí èøûã ýÿëäèéè ýþðöíöðäö. Ðàçóìèõèí äåäè: – ×îõ ãÿðèáÿäèð! Áÿëêÿ Íàñòàñéàäûð... – Î ùå÷ áó âàõò ìÿíèì éàíûìà ýÿëìèð; áèð äÿ êè, î ÷îõäàí éàòûá... Ìÿíèì ö÷öí ôÿðãè éîõäóð! Ñàü îë! – Ñÿí íÿ äàíûøûðñàí! Ìÿí ñÿíè ëàï îòàüà àïàðàúàüàì, áèð éåðäÿ è÷ÿðè ýèðÿúÿéèê! – Áèëèðÿì, áèð éåðäÿ è÷ÿðè ýèðÿúÿéèê, àíúàã ìÿí èñòÿéèðÿì áóðàäà ñÿíèí ÿëèíè ñûõûì, áóðàäà ñÿíèíëÿ âèäàëàøûì. Äè âåð ÿëèíè, ñàü îë! – Ðîäéà, ñÿíÿ íÿ îëäó? – Ùå÷ áèð øåé... ýåäÿê... ñÿí øàùèä îëàúàãñàí... Îíëàð éóõàðû ãàëõìàüà áàøëàäûëàð; áó çàìàí Ðàçóìèõèíèí ôèêðèíäÿí áåëÿ áèð øåé êå÷äè: áÿëêÿ äÿ Çîñèìîâ ùàãëûäûð! Î ìûçûëäàéàðàã þçþçöíÿ äåäè: “Åù! Þç ùåéâÿðÿëèéèìëÿ ìÿí îíóí ÿùâàëûíû ïîçäóì!” Ãàïûéà éàõûíëàøàíäà îíëàð è÷ÿðèäÿí ñÿñ ýÿëäèéèíè åøèòäèëÿð. Ðàçóìèõèí ùÿéÿúàíëà äåäè: – Áóðàäà íÿ îëóá àõû? Ðàñêîëíèêîâ ãàïûíûí äÿñòÿéèíäÿí éàïûøûá îíó òàéáàòàé à÷äû, à÷àí êèìè äÿ ãàïûíûí àüçûíäà äîíóá ãàëäû. 200
Ðàñêîëíèêîâóí àíàñû èëÿ áàúûñû äèâàíäà îòóðóá ñààò éàðûì èäè êè, îíó ýþçëÿéèðäèëÿð. Ðàñêîëíèêîâ áó ýöí éåíÿ äÿ ìÿëóìàò àëìûøäû êè, îíëàð éîëäàäûð, ýÿëèðëÿð, ëàï áó ñààò ýÿëÿúÿêëÿð, áóíóíëà áåëÿ áÿñ íÿ ö÷öí îíëàðûí ýÿëìÿñèíè ýþçëÿìèðäè âÿ áó áàðÿäÿ äöøöíìöðäö? Áó ñààò éàðûìäà îíëàð áèð-áèðèíÿ ìàúàë âåðìÿéÿðÿê Íàñòàñéàäàí îíó ñîðóøìóøäóëàð, Íàñòàñéà äà íÿ âàðñà ùàìûñûíû îíëàðà äàíûøìûøäû; î ùÿëÿ èíäè äÿ îíëàðûí ãàáàüûíäà äóðóá äàíûøûðäû. Îíëàð Ðîäéàíûí “áó ýöí åâäÿí ãà÷äûüûíû”, õÿñòÿ îëäóüóíó, ùóøóíóí äà ìöòëÿã öñòöíäÿ îëìàäûüûíû åøèäÿíäÿ ñîí äÿðÿúÿ ãîðõäóëàð! “Àìàí Àëëàù, îíà íÿ îëóá?!” Áó ñààò éàðûìäà îíëàð Ðîäéàíûí éîëóíó ýþçëÿéÿðÿê àüëàìûø, ÷îõ áþéöê ìöñèáÿò ÷ÿêìèøäèëÿð. Îíëàð Ðàñêîëíèêîâó ýþðöá ñåâèíúëÿ ÷ûüûðäûëàð, ãàëõûá îíóí öñòöíÿ éöéöðäöëÿð. Ëàêèí Ðàñêîëíèêîâ åëÿ áèë êè, àéàã öñòÿ þëìöøäö. Áó ùàäèñÿ þç òÿñèðèëÿ èëäûðûì êèìè îíó âóðìóøäó. Îíóí ùå÷ ÿëëÿðè äÿ ãàëõìûðäû êè, àíàñû èëÿ áàúûñûíû ãóúàãëàñûí. Îíëàð îíó áàüðûíà áàñûá ñûõûðäûëàð, þïöðäöëÿð, ýöëöðäöëÿð, àüëàéûðäûëàð... Î, áèð àääûì èðÿëèëÿäè, ñÿíòèðëÿäè, áàéûëàðàã éåðÿ ñÿðèëäè. Ãîðõó, äÿùøÿò ñÿñëÿðè, çàðûëòû... Ãàïûíûí àüçûíäà äóðàí Ðàçóìèõèí è÷ÿðè úóìäó, ãöââÿòëè ÿëëÿðèëÿ õÿñòÿíè ýþòöðöá äèâàíûí öñòöíÿ ãîéäó. Î, ÷ûüûðà-÷ûüûðà Ðàñêîëíèêîâóí àíàñûíà âÿ áàúûñûíà äåéèðäè: – Ùå÷ áèð øåé éîõäóð, ùå÷ áèð øåé éîõäóð, ãîðõìàéûí! Þçöíäÿí ýåäèá, áîø øåéäèð! Ùÿêèì åëÿ èíäèúÿ äåéèðäè êè, îíóí âÿçèééÿòè õåéëè éàõøûäûð, î ëàï ñàüëàìäûð! Ñó ýÿòèðèí! Áóäóð, þçöíÿ ýÿëèð, áóäóð, àéûëäû! Î, Äóíå÷êàíûí ãîëóíäàí åëÿ äàðòäû êè, àç ãàëäû îíóí ãîëó ÷ûõñûí, Ðàñêîëíèêîâóí àéûëäûüûíû ýþñòÿðìÿê ö÷öí îíó àøàüû ÿéäè. Ðàñêîëíèêîâóí àíàñû èëÿ áàúûñû Ðàçóìèõèíÿ ýþéäÿí åíÿí áèð ìÿëÿê êèìè áàõûðäûëàð. Ðîäéà õÿñòÿëÿíÿíäÿí áÿðè áó “äèðèáàø îüëàíûí” îíóí íÿ ãÿäÿð ãàéüûñûíà ãàëäûüûíû Íàñòàñéàäàí åøèòìèøäèëÿð: Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà Ðàñêîëíèêîâà åëÿ ùÿìèí àõøàì Äóíéà èëÿ èêèëèêäÿ ñþùáÿò åäÿíäÿ Ðàçóìèõèíè áåëÿ àäëàíäûðìûøäû.
201
Û Ðàñêîëíèêîâ ãàëõûá äèâàíäà îòóðäó. Ðàçóìèõèí Ðàñêîëíèêîâóí àíàñûíà âÿ áàúûñûíà àðäû-àðàñû êÿñèëìÿäÿí áàøñûç-àéàãñûç èôàäÿëÿðëÿ ùÿðàðÿòëÿ òÿñÿëëè âåðèðäè. Ðàñêîëíèêîâ Ðàçóìèõèíèí áó ñþç àõûíûíû êÿñìÿê ö÷öí çÿèô áèð ùàëäà ÿëèíè éåëëÿäè. Ñîíðà àíàñûíûí âÿ áàúûñûíûí ÿëèíäÿí òóòäó, áèð-èêè ñþç àõûíûíû êÿñìÿê ö÷öí çÿèô áèð ùàëäà ÿëèíè éåëëÿäè. Ñîíðà àíàñûíûí âÿ áàúûñûíûí ÿëèíäÿí òóòäó, áèð-èêè äÿãèãÿ äèíìÿç-ñþéëÿìÿç îíëàðà áàõäû. Àíàñû îíóí áàõûøûíäàí ãîðõäó. Îíóí áó áàõûøûíäà èçòèðàá äÿðÿúÿñèíÿ âàðàí ãöââÿòëè áèð ùèññ èôàäÿ îëóíóðäó; åéíè çàìàíäà, áó áàõûøäà áèð äóðüóíëóã, ùÿòòà åëÿ áèë êè, áèð äÿëèëèê âàðäû. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà àüëàäû. Àâäîòéà Ðîìàíîâíàíûí ðÿíýè àüàðìûøäû; îíóí ÿëè ãàðäàøûíûí ÿëèíäÿ òèòðÿéèðäè. Ðàñêîëíèêîâ Ðàçóìèõèíè ýþñòÿðÿðÿê ãûðûã áèð ñÿñëÿ äåäè: – Ýåäèí... îíóíëà... åâÿ; ñàáàù ýÿëÿðñèíèç, ñàáàù ùÿð øåé... ÷îõäàí ýÿëìèñèíèç? Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà: – Àõøàì ýÿëìèøèê, Ðîäéà, – äåéÿ úàâàá âåðäè. – Ãàòàð éàìàí ýåúèêìèøäè. Ðîäéà, èíäè ìÿí ñÿíèí éàíûíäàí äàùà ýåòìÿéÿúÿéÿì! Áóðàäà ãàëàúàüàì... Ðàñêîëíèêîâ ÿëèíè ãàëäûðàðàã ÿñÿáè ùàëäà äåäè: – Ìÿíè èíúèòìÿéèí! Ðàçóìèõèí ùÿéÿúàíëà: – Ìÿí îíóí éàíûíäà ãàëàðàì! – äåäè. Áèðúÿ äÿãèãÿ äÿ îíó ãîéóá ýåòìÿéÿúÿéÿì. Úÿùÿííÿì îëñóí îðàäà áèçÿ éûüûøàíëàð, ãîé ëàï èñòÿéèð äèâàðà äûðìàøñûíëàð! Îðàäà ìÿíèì ÿìèì ïðåçèäåíòëèê åëÿéèð. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà éåíÿ äÿ Ðàçóìèõèíèí ÿëëÿðèíè ñûõàðàã: – Ìÿí áèëìèðÿì ñèçèí õÿúàëÿòèíèçäÿí íåúÿ ÷ûõàúàüàì, – äåéÿðÿê éåíÿ äÿ ñþçÿ áàøëàäû, ëàêèí Ðàñêîëíèêîâ îíóí ñþçöíö êÿñÿðÿê ÿñÿáè ùàëäà äåäè: 202
– Ìÿí èñòÿìèðÿì, èñòÿìèðÿì, ìÿíè èíúèòìÿéèí! Äàùà áÿñäèð, ýåäèí... Èñòÿìèðÿì!.. Äóíéà ãîðõàðàã àíàñûíà ïû÷ûëäàäû: – Àíà, ýåäÿê, ùå÷ îëìàñà áèð äÿãèãÿëèéÿ îòàãäàí ÷ûõàã; áèç îíà ÿçàá âåðèðèê – áó àéäûí ýþðöíöð. Ïóëõåðèéà Ïëåêñàíäðîâíà àüëàäû: – Ö÷ èëëèê àéðûëûãäàí ñîíðà ìÿí îíà ùå÷ áàõìàéûì äà... Ðàñêîëíèêîâ éåíÿ äÿ îíëàðû ñàõëàéàðàã: – Äàéàíûí, – äåäè, – ñèç ùàìûíûç ìÿíèì ñþçöìö êÿñèðñèíèç, ìÿíèì äÿ ôèêèðëÿðèì ãàðûøûð... Ëóæèíè ýþðìöñöíöç? Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà: – Éîõ, Ðîäéà, àíúàã î áèçèì ýÿëäèéèìèçè áèëèð, – äåäè. Ñîíðà áèð ãÿäÿð ãîðõà-ãîðõà ÿëàâÿ åòäè: – Ðîäéà, áèç åøèòäèê êè, Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ÷îõ ëöòôêàðëûã åëÿéèá, ýÿëèá áó ýöí ñÿíÿ äÿéèá... – Áÿëè... ÷îõ ëöòôêàðëûã åëÿéèá... Äóíéà, ìÿí Ëóæèíÿ äåäèì êè, îíó áó ïèëëÿêÿíäÿí àøàüû àòàðàì... ãîâäóì, ýåòäè, úÿùÿííÿì îëäó... Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ãîðõìóø ùàëäà: – Ðîäéà, ñÿí íÿ äàíûøûðñàí? – äåäè. – éÿãèí... ñÿí äåìÿê èñòÿìèðñÿí êè... – Ëàêèí Äóíéàéà áàõàðàã, ñþçöíö êÿñäè. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà äèããÿòëÿ ãàðäàøûíà áàõûð, ñþùáÿòèí àðäûíû ýþçëÿéèðäè. Íàñòàñéà, Ðàñêîëíèêîâóí Ëóæèíëÿ äàëàøäûüûíû áàøà äöøäöéö âÿ áàúàðäûüû ãÿäÿð îíëàðà äàíûøìûøäû; îíëàð áóíà òÿÿúúöá åäÿðÿê ñîí äÿðÿúÿ ãöññÿëÿíèð, èøèí äàëûñûíû ýþçëÿéèðäèëðÿð. Ðàñêîëíèêîâ ñþçöíÿ äàâàì åäÿðÿê ýöúëÿ äåäè: – Äóíéà, ìÿí ñÿíèí îíà ýåòìÿéèíè èñòÿìèðÿì, áóíà ýþðÿ äÿ ñàáàù ñÿí Ëóæèíè ýþðÿí êèìè îíó ðÿää åòìÿëèñÿí, ãîé îíóí ùå÷ èçè äÿ áóðàäà ýþðöíìÿñèí! Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ùÿéÿúàíëà äåäè: – Àìàí Àëëàù! Àâäîòéà Ðîìàíîâíà: – Ãàðäàø, áèð ôèêèðëÿø ýþð íÿ äàíûøûðñàí! – äåéÿðÿê àúûãëû-àúûãëû ñþçÿ áàøëàäû, ëàêèí åëÿ î ñààò þçöíö ñàõëàäû. Ñîíðà ìöëàéèìëèêëÿ ÿëàâÿ åòäè: – Áÿëêÿ èíäè ñÿí áó áàðÿäÿ äàíûøìàã èìêàíûíäà äåéèëñÿí, éîðóëìóñàí... – Äåìÿê èñòÿéèðñÿí êè, ùóøóì þçöìäÿ äåéèë? Éîõ, ùóøóì þçöìäÿäèð... Ñÿí Ëóæèíÿ ìÿíäÿí þòðö ÿðÿ ýåäèðñÿí. Àììà ìÿí ùå÷ êÿñèí þçöíö ìÿíÿ ãóðáàí åòìÿñèíè èñòÿìèðÿì. Áóíà ýþðÿ äÿ ñàáàù ñÿí ìÿêòóá éàç... îíó ðÿää åëÿ... Ñÿùÿð âåð ìÿí îõóéóì, ãóðòàðäû ýåòäè! 203
Ãûç áóíäàí èíúèéÿðÿê óúàäàí: – Ìÿí áóíó åëÿéÿ áèëìÿðÿì! – äåäè. Íÿ ùàãã èëÿ... Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ãîðõàðàã ãûçûíû äàíëàìàüà áàøëàäû: – Äóíå÷êà, ñÿí äÿ òåç þçöíäÿí ÷ûõûðñàí, ñóñ, ñàáàù... Éîõñà, ýþðìöðñÿí... Àù, éàõøûñû áóäóð ýåäÿê! Ðàçóìèõèí êåôëè-êåôëè ÷ûüûðäû: – Ñàéûãëàéûð! Éîõñà î íåúÿ úöðÿò åëÿéèá áóíó äåéÿ áèëÿð. Ñàáàù áöòöí áó ýèúëèê îíóí áàøûíäàí ÷ûõàð... Àììà áó ýöí äîüðóäàí äà î Ëóæèíè ãîâäó. Áó åëÿ áåëÿ äÿ îëäó... Î äà àúûãëàíäû... Áóðàäà íàòèãëèê åëÿéèðäè, þç áèëèéèíè áèçÿ ýþñòÿðèðäè, ãóéðóüóíó ãûñûá ýåòäè... Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ùÿéÿúàíëà ñîðóøäó: – Äåìÿëè, áó äîüðóäóð? Äóíéà äÿðäëè-äÿðäëè: – Ñàëàìàò ãàë, – äåäè, – ñàáàù ýþðöøÿðèê. Ýåäÿê àíà... Ðîäéà, õóäàùàôèç! Ðàñêîëíèêîâ ãàëàí ýöúöíö òîïëàéàðàã îíëàðûí àðäûíúà ñÿñëÿíäè: – Åøèäèðñÿí áàúû, ìÿíèì ùóøóì þçöìäÿäèð; áó èçäèâàú àë÷àãëûãäûð! Ãîé ìÿí àë÷àã îëóì, àììà ñÿí àë÷àã îëìàìàëûñàí... Èêèìèçäÿí áèðèìèç îëìàëûäûð... Ùÿð÷ÿíä ìÿí àë÷àüàì, àììà áåëÿ áèð áàúûíû þçöìÿ áàúû ùåñàá åòìÿéÿúÿéÿì... Éà ìÿí, éà Ëóæèí! Ýåäèí... Ðàçóìèõèí áàüûðäû: – Ñÿí äÿëè îëìóñàí, íÿäèð, ìöñòÿáèä! Ðàñêîëíèêîâ äàùà îíëàðà úàâàá âåðìÿäè, áÿëêÿ äÿ ùå÷ úàâàá âåðìÿê èãòèäàðûíäà äåéèëäè. Î ëàï ÿëäÿí äöøìöøäö, äèâàíäà óçàíûá öçöíö äèâàðà ÷åâèðäè. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ìàðàãëà Ðàçóìèõèíÿ áàõäû; îíóí ãàðà ýþçëÿðè ïàðûëäàéûðäû, Ðàçóìèõèí ùÿòòà áó ýþçëÿðè ýþðöá äèêñèíäè äÿ. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà äîíóá ãàëìûøäû. Î ìÿéóñ áèð ùàëäà ïû÷ûëäàéàðàã Ðàçóìèõèíÿ äåäè: – Ìÿí áóðàäàí ýåäÿ áèëìÿðÿì! Ìÿí áóðàäà, áèð éåðäÿ... ãàëàðàì, ñèç Äóíéàíû þòöðöí. Ðàçóìèõèí þçöíäÿí ÷ûõäû, î äà ïû÷ûëäàéàðàã äåäè: – Áöòöí èøè ïîçàðñûíûç! Ùå÷ îëìàñà ïèëëÿêÿíÿ ÷ûõûí. Íàñòàñéà, ÷ûðàã ýÿòèð! – Ïèëëÿêÿíÿ ÷ûõäûãäàí ñîíðà î ñþçöíÿ äàâàì åäÿðÿê àñòàäàí äåäè: – Úàíûíûç ö÷öí, äöíÿí àç ãàëìûøäû ìÿíè äÿ, ùÿêèìè äÿ äþéñöí! Ñèç áóíó áàøà äöøöðñöíöç? Ùÿêèìèí þçöíö! Î äà äàùà áóíó ÿñÿáèëÿøäèðìÿìÿê ö÷öí áèð ñþç äåìÿäè, ÷ûõûá ýåòäè; ìÿí äÿ îíó ãîðóìàã ö÷öí àøàüûäà ãàëäûì. Áó çàìàí î ýèçëèíäÿ ýåéèíèá ÿêèëìèøäèð. Îíó ÿñÿáèëÿøäèðñÿíèç, èíäè äÿ ýåúÿ âàõòû ÿêèëÿð, þçöíÿ äÿ áèð øåé åëÿéÿð... 204
– Àù, ñèç íÿ äåéèðñèíèç? – Áèð äÿ êè, Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ìåùìàíõàíàäà ñèçñèç òÿê ãàëà áèëìÿç! Ùå÷ áèëèðñèíèç, ñèç ùàðà äöøìöñöíöç? Î Ïéîòð Ïåòðîâè÷, î ÿúëàôûí áèðè ÿúëàô, ñèçÿ éàõøû áèð éåðäÿ îòàã òóòà áèëìÿçäèìè?.. Áèëèðñèíèçìè, ìÿí áèð àç êåôëèéÿì, îíà ýþðÿ äÿ ñþéäöì; áóíà ÿùÿìèééÿò... Ïóõëåðèéà Àëåêñàíäðîâíà þç äåäèéèíäÿí äþíìöðäö: – Ìÿí ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí éàíûíà ýåäÿðÿì, éàëâàðàðàì, äåéÿðÿì êè, áèð ýåúÿëèê ìÿíÿ äÿ, Äóíéàéà äà áèð éåð âåðèí ñèçäÿ ãàëàã. Ìÿí îíó áó ùàëäà ãîéóá ýåäÿ áèëìÿðÿì! Îíëàð áóíó ñþéëÿéÿðêÿí ïèëëÿêÿí áàøûíäà ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí ëàï ãàïûñû ãàáàüûíäà äóðìóøäóëàð. Íàñòàñéà àøàüû ïèëëÿêÿíäÿ ÷ûðàã òóòìóøäó. Ðàçóìèõèí áþéöê áèð âÿúä è÷èíäÿ èäè. Î éàðûì ñààò áóíäàí ÿââÿë Ðàñêîëíèêîâó åâèíÿ þòöðÿíäÿ éåðñèç ýÿâÿçÿëèê åòñÿ äÿ, áó àõøàì ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ øÿðàá è÷äèéè ùàëäà, òàìàìèëÿ àéûã âÿ ýöìðàù èäè, ùÿì äÿ ýÿâÿçÿëèê åòäèéèíè áàøà äöøöðäö. Èíäè èñÿ î ìÿôòóíèééÿò ýþñòÿðÿí áèð àäàì âÿçèééÿòèíäÿ èäè, åéíè çàìàíäà îíóí è÷äèéè øÿðàá ñàíêè éåíÿ äÿ, èêèãàò ãöââÿòëÿ, áèðäÿí îíóí áàøûíà âóðìóøäó. Î, Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà èëÿ Àâäîòéà Ðîìàíîâíàíûí ÿëèíäÿí òóòóá îíëàðû éîëà ýÿòèðìÿéÿ, Ðàñêîëíèêîâóí éàíûíäàí àïàðìàüà ÷àëûøûðäû, áóíóí ö÷öí äÿ à÷ûã öðÿêëÿ äÿëèëëÿð ýÿòèðèäè âÿ éÿãèí êè, îíëàðû äàùà àðòûã èíàíäûðìàã ö÷öí ùÿð èêèñèíèí ÿëèíè, ìÿíýÿíÿéÿ àëûíìûø êèìè, áÿðê-áÿðê ñûõûðäû, åëÿ ñûõûðäû êè, îíëàðûí ÿëè àüðûéûðäû, åéíè çàìàíäà àç ãàëûðäû Àâäîòéà Ðîìàíîâíàíû ýþçëÿðèëÿ éåñèí, áóíäàí äà åëÿ áèë êè, ùå÷ óòàíìûðäû. Áÿçÿí îíëàð àüðûäàí þç ÿëëÿðèíè îíóí èðè ñöìöêëö, éåêÿ ÿëëÿðèíäÿí äàðòûá ÷ûõàðûðäû, ëàêèí áóíóí íÿ äåìÿê îëäóüóíó î áàøà äöøìöðäö, îíëàðûí ÿëèíè òóòàðàã þçöíÿ ñàðû ÷ÿêèð, äàùà áÿðê-áÿðê ñûõûðäû. ßýÿð îíëàð áó ñààò îíà äåñÿéäèëÿð êè, þçöíö ïèëëÿêÿíäÿí áàøû àøàüû àò – î äöøöíìÿäÿí âÿ áóíà øöáùÿ åòìÿäÿí äÿðùàë áóíó éåðèíÿ éåòèðÿðäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà Ðàçóìèõèíèí ÷îõ ÿúàéèá áèð àäàì îëäóüóíó âÿ îíóí ÿëèíè áÿðê-áÿðê ñûõäûüûíû ýþðñÿ äÿ – îíó åéíè çàìàíäà ýþéäÿí åíìèø áèð ìÿëÿê ùåñàá åäèðäè, áóíà ýþðÿ äÿ îíóí áó ãÿðèáÿ ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿê èñòÿìèðäè, ÷öíêè îíóí áöòöí ôèêðè Ðîäéàíûí éàíûíäà èäè, î, àíúàã þç îüëóíó äöøöíöðäö. Àâäîòéà äà, àíàñû êèìè, Ðîäéàíûí âÿçèééÿòèíè äöøöíñÿ äÿ âÿ þç òÿáèÿòè åòèáàðèëÿ ãîðõàã áèð àäàì îëìàñà äà – ãàðäàøûíûí äîñòó îëàí áó àäàìûí âÿùøè áèð ïàðûëòû èëÿ àëûøûá éàíàí ýþçëÿðèíÿ ùåéðÿòëÿ, ùÿòòà áèð àç äà ãîðõó èëÿ áàõûðäû. Éàëíûç áó ãÿðèáÿ àäàì ùàããûíäà Íàñòàñéàíûí ñþéëÿäèéè ñþçëÿð, áó ñþçëÿð íÿòèúÿñèíäÿ îíäà ÿìÿëÿ ýÿëÿí áþéöê èíàì âÿ àðõàéûíëûã îíó 205
áóðàäà ñàõëàéûðäû, éîõñà î ÷îõ èñòÿéèðäè êè, àíàñûíûí äÿ ÿëèíäÿí òóòóá, áó àäàìûí éàíûíäàí ãà÷ûá ýåòñèí. Ëàêèí î äà áàøà äöøöðäö êè, èíäè îíëàð áó àäàìûí éàíûíäàí äàùà ãà÷ûá ýåäÿ áèëìÿçëÿð. Îí äÿãèãÿäÿí ñîíðà î õåéëè ñàêèòëÿøäè. Ðàçóìèõèíèí áåëÿ áèð õàñèééÿòè âàðäû: î íåúÿ áèð ÿùâàë-ðóùèééÿäÿ îëñà äà, áèð àíäà áöòöí öðÿéèíè à÷ûá äåéÿ áèëèðäè, áóíà ýþðÿ äÿ àç ñîíðà ùàìû îíóí íåúÿ áèð àäàì îëäóüóíó áèëèðäè. Ðàçóìèõèí ÷ûüûðàðàã Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíàíû èíàíäûðìàüà ÷àëûøûðäû. – Åâ ñàùèáÿñèíèí éàíûíäà ãàëìàã îëìàç, áó ëàï ìÿíàñûç áèð ôèêèðäèð! Ñèç îíóí àíàñû äà îëñàíûç, áóðàäà ãàëñàíûç îíó ëàï äÿëè åäÿúÿêñèíèç, îíäà êèì áèëèð íÿ îëàúàã! Ãóëàã àñûí, ýþðöí íÿ äåéèðÿì: ìÿí áåëÿ åëÿéÿðÿì. Èíäè Íàñòàñéà îíóí éàíûíäà îòóðàð, ìÿí ñèçè þç éåðèíèçÿ àïàðàðàì, ÷öíêè òÿê ñèçè êö÷ÿéÿ áóðàõìàã îëìàç, áèçèì Ïåòåðáóðãäà áó áàðÿäÿ... ßøè, ãîé úÿùÿííÿì îëñóí!.. Ñèçè åâäÿ ãîéóá î ñààò éöéöððÿì áóðà; ñèçÿ ñþç âåðèðÿì, îí áåø äÿãèãÿäÿí ñîíðà ñèçÿ õÿáÿð ýÿòèðÿðÿì êè, î íåúÿäèð: éàòûð, éà éîõ âÿ ñàèðÿ. Ñîíðà äàëûñûíà ãóëàã àñûí, ñîíðà ñèçèí éàíûíûçäàí áèð àíäà ýÿëÿðÿì þç åâèìèçÿ, – îðàäà ìÿíèì ãîíàãëàðûì âàð, ùàìûñû äà êåôëèäèð, Çîñèìîâó ýþòöðöðÿì, îíó ìöàëèúÿ åäÿí ùÿêèìè, î èíäè áèçäÿäèð, þçö äÿ êåôëè äåéèë, î êåôëè îëìóð, î ùå÷ âàõò êåôëè îëìóð! Îíó äàðòûá àïàðûðàì Ðîäêàíûí éàíûíà, ñîíðà äà åëÿ î ñààò ñèçèí éàíûíûçà; äåìÿëè, áèð ñààòûí è÷èíäÿ ñèç îíóí áàðÿñèíäÿ èêè ìÿëóìàò àëàðñûíûç: ùÿì ìÿíäÿí, ùÿì ùÿêèìäÿí, áàøà äöøöðñöíöç äÿ, ùÿêèìèí ëàï þçöíäÿí, áó äàùà ìÿíäÿí àëûíàí ìÿëóìàò äåéèë. Îíóí ùàëû ïèñ îëñà, àíä îëñóí úàíûíûçà, þçöì ñèçè áóðà ýÿòèðÿðÿì, éîõ, ÿýÿð éàõøû îëñà – éûõûëûá éàòàðñûíûç. Ìÿí þçöì áöòöí ýåúÿíè áóðàäà, äÿùëèçäÿ ãàëàðàì, – î ìÿíèì áóðàäà îëäóüóìó áèëìÿç; Çîñèìîâà äà äåéÿðÿì êè, ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí åâèíäÿ ãàëñûí, ëàçûì îëñà òåç ÷àüûðà áèëèì. Éàõøû, èíäè îíóí ö÷öí êèì äàùà õåéèðëèäèð: ñèç, éà ùÿêèì? Ùÿêèì õåéèðëèãäè, ùÿêèì! Äè îíäà ýåäèí åâÿ! Ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí éàíûíäà ãàëìàã îëìàç; ìÿí ãàëà áèëÿðÿì, àììà ñèç ãàëà áèëìÿçñèíèç, îíà ýþðÿ êè... îíà ýþðÿ êè, àõìàã àðâàääûð... Áèëìÿê èñòÿéèðñèíèçñÿ, î ìÿíè Àâäîòéà Ðîìàíîâíàéà ãûñãàíàð, ñèçÿ äÿ... Àâäîòéà Ðîìàíîâíàéà ìöòëÿã ãûñãàíàð. Îíóí ÷îõ ãÿðèáÿ õàñèééÿòè âàð! Áóðàñû âàð êè, ìÿí äÿ àõìàüàì. Ãîé úÿùÿííÿì îëñóí! Ýåäÿê! Ìÿíÿ èíàíûðñûíûçìû? Ìÿíÿ èíàíûðñûíûç, éà éîõ? Àâäîòéà Ðîìàíîâíà: – Ýåäÿê, àíà, – äåäè. Î éÿãèí êè, áåëÿ äÿ åäÿð – ñþç âåðäèéè êèìè! Î ìÿíèì ãàðäàøûìû äèðèëäèá; áèð äÿ êè, ÿýÿð ùÿêèì áóðàäà ãàëìàüà ðàçû îëñà – äàùà áóíäàí éàõøû íÿ âàð êè? 206
Ðàçóìèõèí èôòèõàðëà óúàäàí äåäè: – Áàõ, ñèç... ñèç... ìÿíè áàøà äöøöðñöíöç, îíà ýþðÿ êè, ñèç ìÿëÿêñèíèç! Ýåäÿê! Íàñòàñéà, áó ñààò éóõàðû ãàëõ, îíóí éàíûíäà îòóð, èøûüû ñþíäöðìÿ; ìÿí îí áåø äÿãèãÿäÿí ñîíðà ýÿëèðÿì... Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà Ðàçóìèõèíèí ñþçöíÿ òàìàìèëÿ ÿìèí îëìàñà äà, äàùà ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìÿäè. Ðàçóìèõèí îíëàðûí ãîëóíà ýèðèá, äàðòà-äàðòà ïèëëÿêÿíäÿí àøàüû àïàðäû. Áóðàñûíû äà äåìÿê ëàçûìäûð êè, Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà îíà àðõàéûí îëà áèëìèðäè: “Î äèðèáàø äà îëñà, éàõøû äàìà äà îëñà, äåäèéèíè éåðèíÿ éåòèðÿ áèëÿúÿêìè?” Ðàçóìèõèí Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíàíûí íÿëÿð äöøöíäöéöíö äóéàðàã îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Ùÿ, áàøà äöøöðÿì, ñèç ìÿíèì íÿ êþêäÿ îëäóüóìó ôèêèðëÿøèðñèíèç. – Î àääûìëàðûíû èðè-èðè àòàðàã ñÿêè èëÿ ýåäèðäè, Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà èëÿ ãûçû þçëÿðèíè ýöúëÿ îíà éåòèðèðäèëÿð, î þçö èñÿ áóíó ùèññ åòìèðäè. – Áîø øåéäèð! Éÿíè ìÿí êåôëèéÿì, ëàï ñàðñàãëàìûøàì... Ìÿñÿëÿ áóíäà äåéèë. Ìÿí ÷àõûðäàí êåôëÿíìÿìèøÿì. Ìÿí ñèçè ýþðÿí êèìè î ìÿíèì áàøûìà âóðäó... Ìÿíÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿéèí! Ìÿí íÿéÿì êè. Ìÿí éàëàí äàíûøûðàì, ìÿí ñèçÿ ëàéèã äåéèëÿì... Ìÿí ñèçÿ ãÿòèééÿí ëàéèã äåéèëÿì!.. Ñèçè þòöðÿí êèìè åëÿ áóðàäàúà, êÿíàðäà áàøûìà èêè ÷ÿëëÿê ñó òþêÿúÿéÿì, ìÿñÿëÿ äÿ áèòèá ýåäÿúÿê... ßýÿð ñèç áèëñÿéäèíèç êè, ìÿí ñèçèí ùÿð èêèíèçè íåúÿ ñåâèðÿì!.. Ýöëìÿéèí, àúûãëàíìàéûí!.. Ùàìûéà àúûãëàíûí, àììà ìÿíÿ àúûãëàíìàéûí! Ìÿí îíóí äîñòóéàì, äåìÿëè, ñèçèí äÿ äîñòóíóçàì. Ìÿí áåëÿ èñòÿéèðÿì... Ìÿí áóíó ùèññ åäèðÿì... Êå÷ÿí èë... áåëÿ áèð àí îëìóøäó... ßñëèíÿ ãàëàíäà ùå÷ ùèññ åòìÿìèøäèì, îíà ýþðÿ êè, ñèç åëÿ áèë ýþéäÿí äöøäöíöç. Ìÿí áöòöí ýåúÿíè éàòìàéàúàüàì... Çîñèìîâ áàéàã ãîðõóðäó êè, áÿëêÿ î ýåúÿ äÿëè îëäó. Áàõ áóíà ýþðÿ äÿ îíó ÿñÿáèëÿøäèðìÿê ëàçûì äåéèë... Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ùÿéÿúàíëà äåäè: – Ñèç íÿ äàíûøûðñûíûç? Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ãîðõàðàã ñîðóøäó: – Äîüðóäàíìû, ùÿêèì þçö áåëÿ äåéèð? – Äåéèð, àíúàã ìÿñÿëÿ áåëÿ äåéèë, ãÿòèééÿí áåëÿ äåéèë. Î äÿðìàí äà âåðäè, ïàðàøîê èäè, ìÿí ýþðäöì, ñèç äÿ äóðóá ýÿëìèñèíèç... Åù!.. Ñèç ñàáàù ýÿëñÿéäèíèç éàõøû îëàðäû! Éàõøû êè, áèç îíóí éàíûíäàí ýåòäèê. Áèð ñààòäàí ñîíðà Çîñèìîâ þçö îíóí áàðÿñèíäÿ ìÿëóìàò âåðÿð. Áÿëè, î êåôëè äåéèë! Ìÿí äÿ êåôëè îëìàéàúàüàì!.. Áÿñ íèéÿ ìÿí þçöìäÿí áåëÿ ÷ûõìûøàì? Îíà ýþðÿ êè, ìÿëóíëàð ìÿíè ìöáàùèñÿéÿ ÷ÿêäè! Ìÿí àíä 207
è÷ìèøäèì êè, ìöáàùèñÿ åòìÿéÿúÿéÿì! Åëÿ àõìàã-àõìàã ñþçëÿð äàíûøûðëàð êè!.. Àç ãàëìûøäû ñàâàøûì! Ìÿí ÿìèìè îðàäà ñÿäð ãîéóá ýÿëäèì... Èíàíûðñûíûçìû, òàì ñèìàñûçëûã òÿëÿá åäèðëÿð, ÿñèë ìÿíàíû äà áóíäà ýþðöðëÿð! Ôèêèðëÿðè áóäóð êè, íÿ îëóðñà-îëñóí, àíúàã àäàì þç-þçëöéöíäÿ îëìàñûí, íÿ îëóðñà-îëñóí, àíúàã àäàì ìöìêöí ãÿäÿð þç-þçöíÿ îõøàìàñûí! Îíëàð áóíó ÿí éöêñÿê òÿðÿããè ùåñàá åäèðëÿð. Ùå÷ îëìàñà, þç ãàéäàëàðûíúà éàëàí äåéÿ èäèëÿð, àììà... Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Áèð ãóëàã àñûí... Áó, îíó äàùà äà ãûçûøäûðäû. Ðàçóìèõèí ñÿñèíè äàùà äà ãàëäûðàðàã ÷ûüûðäû: – Ñèç íÿ ôèêèðëÿøèðñèíèç? Ñèç åëÿ ôèêèðëÿøèðñèíèç êè, ìÿí îíëàðûí áó éàëàíëàðûíà ýþðÿ äåéèðÿì? Áîç ñþçäöð! Áàøãàëàðû éàëàí äàíûøàíäà ìÿíèì õîøóìà ýÿëèð! Éàëàí äàíûøìàã – èíñàíûí áöòöí áàøãà ìÿõëóãàòà ýþðÿ éåýàíÿ èìòèéàçûäûð! Éàëàí äåéÿðñÿí – ùÿãèãÿòÿ ÷àòàðñàí! Ìÿí îíà ýþðÿ äÿ àäàìàì êè, éàëàí äåéèðÿì. Ùå÷ êÿñ àçû áèð îí äþðä äÿôÿ éàëàí äåìÿìèø ùå÷ áèð ùÿãèãÿòÿ ÷àòìàìûøäûð, áó èñÿ éàëàí äåéÿí àäàì ö÷öí áèð íþâ ùþðìÿòäèð; àíúàã áèç þç àüëûìûçëà äà éàëàí äåéÿ áèëìèðèê. Ñÿí ìÿíÿ éàëàí äå, àíúàã þç àüëûíúà éàëàí äå, îíäà ìÿí ñÿíè þïÿðÿì äÿ! Àäàìûí þç àüëû èëÿ éàëàí äåìÿñè – áàøãàñûíûí, éàä áèð àäàìûí àüëû èëÿ äîüðó äåìÿñèíäÿí éàõøûäûð; þç àüëûíëà éàëàí äåéÿíäÿ ñÿí èíñàíñàí, þçýÿñèíèí àüëû èëÿ äîüðó äåéÿíäÿ – ñÿí àíúàã ãóøñàí! Äîüðó éåðèíè òàïàð, àíúàã þçýÿíèí àüëû èëÿ äóðóá-îòóðñàí, ùÿéàòû ýþçöáàüëû êå÷èðÿ áèëÿðñÿí; áóíà ìèñàëëàð îëóá. Éàõøû, áèç èíäè íÿéèê? Áèç èíäè ùàìûìûç, èñòèñíàñûç îëàðàã, – åëì, èíêèøàô, òÿôÿêêöð, êÿøô, èäåàë, àðçó, ëèáåðàëèçì, èäðàê, òÿúðöáÿ âÿ áàøãà ùÿð øåé, ùÿð øåé ñàùÿñèíäÿ ùÿëÿ ýèìíàçèéàíûí áèðèíúè ùàçûðëûã ñèíôèíäÿéèê! Þçýÿëÿðèíèí àüëû èëÿ äóðóá-îòóðìàã õîøóìóçà ýÿëäèéèíäÿí áóíäàí òóòóá äóðìóøäóã! – Ðàçóìèõèí Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíàíûí âÿ Àâäîòéà Ðîìàíîâíàíûí ÿëèíè ñèëêÿëÿéÿñèëêÿëÿéÿ, ñûõà-ñûõà ÷ûüûðûðäû: – Åëÿäèðìè?.. Éàçûã Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà: – Àù, àìàí Àëëàù, ìÿí áèëìèðÿì, – äåäè. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà úèääè áèð ùàëäà: – Åëÿäèð, åëÿäèð... àíúàã ìÿí ñèçèí äåäèéèíèçèí ùàìûñû èëÿ ðàçû äåéèëÿì, – äåéÿðÿê ÿëàâÿ åòäè âÿ åëÿ î ñààò äà ÷ûüûðäû: Ðàçóìèõèí áó äÿôÿ îíóí ÿëèíè äàùà áÿðê ñûõìûøäû. 208
Ðàçóìèõèí áóíäàí ñîí äÿðÿúÿ ñåâèíÿðÿê ÷ûüûðäû: – Åëÿäèð? Ñèç äåéèðñèíèç: åëÿäèð? Îíäà ñèç... ñèç... ñèç... éàõøûëûüûí, òÿìèçëèéèí, èäðàêûí, áèð äÿ êàìèëëéèí ìÿíáÿéèñèíèç! Âåðèí ÿëèíèçè, âåðèí... ñèç äÿ âåðèí ÿëèíèçè, ìÿí áó ñààò áóðàäà äèçëÿðè öñòÿ äöøöá ñèçèí ÿëëÿðèíèçè þïÿúÿéÿì!.. Ðàçóìèõèí áóíó äåéèá ñÿêèíèí îðòàñûíäà äèç ÷þêäö. Õîøáÿõòëèêäÿí èíäè áóðàäà ùå÷ êÿñ éîõ èäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ñîí äÿðÿúÿ òÿøâèøÿ äöøäö. – Ðèúà åäèðÿì, äóðóí àéàüà, ñèç íÿ åäèðñèíèç? Äóíéà äà òÿøâèø è÷èíäÿ èäè; î ýöëÿðÿê: – Äóðóí àéàüà, äóðóí! – äåäè. – ßëëÿðèíèçè âåðìÿñÿíèç äóðàí äåéèëÿì! Áàõ, áåëÿ, áó ìÿíÿ áÿñäèð, äóðäóì, äè ýåäÿê! Ìÿí ýèúèí áèðèéÿì, ìÿí ñèçÿ ëàéèã äåéèëÿì, ìÿí êåôëèéÿì, ìÿí õÿúàëÿò ÷ÿêèðÿì... Ìÿí ñèçè ñåâìÿéÿ ëàéèã äåéèëÿì, àììà ñèçèí ãàðøûíûçäà òÿçèì åòìÿê ùÿð êÿñèí áîðúóäóð, – ÿýÿð î òàì ùåéâàí äåéèëñÿ! Ìÿí äÿ òÿçèì åòäèì... Áàõ, áó äà ñèçèí äöøÿúÿéèíèç ìåùìàíõàíà; àììà äöíÿí êè, ñèçèí Ðîäèîí ñèçèí Ïéîòð Ïåòðîâè÷è ãîâäó – áàõ, áóíäà î ùàãëûäûð. Î íåúÿ úöðÿò åëÿéèá ñèçÿ áåëÿ áèð ìåùìàíõàíàäà îòàã òóòóá? Áó áèàáûð÷ûëûãäûð! Áèëèðñèíèç áóðà êèìëÿðè áóðàõûðëàð? Àõû ñèç íèøàíëûñûíûç! Ñèç íèøàíëûñûíûç, åëÿìè? Ñèçèí êè, íèøàíëàíäûüûíûç àäàì áåëÿ áèð èø òóòóá – î ÿúëàôäûð! Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà: – Úÿíàá Ðàçóìèõèí, – äåäè, – ñèç éàäûíûçäàí ÷ûõàðìûñûíûç... Ðàçóìèõèí éåðñèç äàíûøäûüûíû áèðäÿí áàøà äöøäö: – Ùÿ, ùÿ, ñèç ùàãëûñûíûç, ìÿí áèð øåéè éàäûìäàí ÷ûõàðòìûøàì, ìÿí õÿúàëÿò ÷ÿêèðÿì!.. Àììà... àììà... Îíà ýþðÿ êè, ìÿí ñÿìèìè äàíûøûðàì; äàùà îíà ýþðÿ éîõ êè... áÿëè! Áó àë÷àãëûã îëàðäû! Õöëàñÿ, îíà ýþðÿ éîõ êè, ìÿí ñèçÿ... Áÿëè!.. Ãîé îëñóí, ëàçûì äåéèë, íÿ ö÷öí áåëÿ äàíûøäûüûìû äåìÿéÿúÿéÿì, áóíà úöðÿò åëÿìèðÿì! Î äöíÿí è÷ÿðè ýèðÿí êèìè áèç ùàìûìûç áàøà äöøäöê êè, áó àäàì áèçèì äàèðÿäÿí îëàí àäàìëàðäàí äåéèë. Îíà ýþðÿ éîõ êè, áó àäàì äÿëëÿê äöêàíûíäà þç ñà÷ûíû ãûâðûìëàøäûðûá ýÿëìèøäè, îíà ýþðÿ éîõ êè, î þç àüëûíû áèçÿ ýþñòÿðìÿéÿ òÿëÿñèðäè, éîõ, îíà ýþðÿ êè, î úàñóñäóð, ìþùòÿêèðäèð, îíà ýþðÿ êè, î úóùóääóð, àë÷àã òÿáèÿòëè àäàìäûð, – áó àéäûí ýþðöíöð. Ñèç åëÿ áèëèðñèíèç êè, î, àüûëëû àäàìäûð? Éîõ, î àõìàãäûð, àõìàã! Éàõøû, î ñèçèí òàéûíûçäûðìû? Àù, èëàùè! – Áèðäÿí î ìåùìàíõàíûíûí ïèëëÿêÿíèíÿ ãàëõàí éåðäÿ äàéàíäû: – Áèëèðñèíèçìè, õàíûìëàð, ìÿíèì åâèìäÿêèëÿðèí ùàìûñû êåôëè 209
îëñà äà – îíëàð äöç àäàìäûðëàð; áèç éàëàí äà äàíûøñàã,– ÷öíêè ìÿí þçöì äÿ éàëàí äàíûøûðàì – ùÿð ùàëäà àõûðäà ýÿëèá ùÿãèãÿòÿ ÷àòàúàüûã, îíà ýþðÿ êè, äóðäóüóìóç éîë – íÿúèá éîëäóð, àììà Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí... äóðäóüó éîë íÿúèá éîë äåéèë. Ìÿí èíäè îíëàðû ùÿð÷ÿíä ñþéöá áèàáûð åëÿäèì, àììà îíëàðûí ùàìûñûíà ìÿíèì ùþðìÿòèì âàð; ùÿòòà Çàìåòîâà ùþðìÿòèì îëìàñà äà, îíà õîøóì âàð, ÷öíêè î êö÷öêäöð! Ëàï áó ùåéâàí Çîñèìîâ êè, âàð – îíà äà ùþðìÿòèì âàð, ÷öíêè äöç àäàìäûð, þç èøèíè áèëèð... Äàùà áÿñäèð, ùÿð øåé äÿéèøäè, ùÿð øåé áàüûøëàíäû. Áàüûøëàíäûìû? Åëÿìè? Èíäè ýåäÿê. Áó êîðèäîðà ìÿí éàõøû áÿëÿäÿì, áóðà ýÿëìèøÿì; áóðà, áóðàäà, áó ö÷öíúö îòàãäà, äàâà îëìóøäó... Éàõøû, ñèçèí îòàüûíûç ùàíñûäûð? Íþìðÿñè íå÷ÿäèð? Ñÿêêèç? Ãàïûíû êèëèäëÿéèí, ùå÷ êÿñè è÷ÿðè áóðàõìàéûí. Îí áåø äÿãèãÿäÿí ñîíðà ãàéûäûá ñèçÿ ìÿëóìàò ýÿòèðÿúÿéÿì. Éàðûì ñààòäàí ñîíðà äà Çîñèìîâëà ýÿëÿúÿéÿì, ýþðÿðñèíèç! Ñàü îëóí, ýåòäèì! Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà òÿøâèøëÿ âÿ ãîðõà-ãîðõà ãûçûíà áàõàðàã äåäè: – Àìàí Àëëàù! Äóíå÷êà, áóíóí àõûðû íÿ îëàúàã? Äóíéà øëéàïàñûíû âÿ ìàíòèëéàñûíû ÷ûõàðà-÷ûõàðà: – Ñàêèò îëóí, àíà! – äåäè. – Áó àäàì è÷êè ìÿúëèñèíäÿí áèðáàø áóðà ýÿëñÿ äÿ – áóíó áèçÿ Àëëàù þçö ýþíäÿðèá... Áóíà àðõàéûí îëìàã îëàð, ñèçè ÿìèí åäèðÿì! Ðîäéà ö÷öí î èíäèéÿ ãÿäÿð íÿ åëÿéèáñÿ... – Àù, Äóíå÷êà, êèì áèëèð, î ýÿëÿúÿêìè! Ìÿí Ðîäéàíû íåúÿ ãîéóá ýÿëÿ áèëäèì!.. Ìÿíèì ùå÷ àüëûìà äà ýÿëìÿçäè êè, ýÿëèá îíó áåëÿ ýþðÿéÿúÿéÿì! Î, áèçèìëÿ íåúÿ ñÿðò äàíûøûðäû, åëÿ áèë êè, áèçèì ýÿëìÿéèìèçè ùå÷ èñòÿìèðìèø... Îíóí ýþçëÿðè éàøàðäû. – Éîõ, àíà, áó áåëÿ äåéèë. Ñèç ôèêèð âåðìèðäèíèç, ñèç åëÿ àüëàéûðäûíûç. Áó àüûð õÿñòÿëèê îíó éàìàí ÿëäÿí ñàëûá, áóíà ñÿáÿá îäóð. – Àù, áó õÿñòÿëèê! Ýþðÿñÿí, áóíóí àõûðû íÿ îëàúàã, áóíóí àõûðû íÿ îëàúàã! – Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ãûçûíûí áöòöí ôèêðèíè áèëìÿê ö÷öí ÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ îíóí ýþçëÿðèíÿ áàõàðàã ÿëàâÿ åòäè: – Äóíéà, î ñÿíèíëÿ ýþð íåúÿ äàíûøûðäû. – Ëàêèí Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà Äóíéàíûí Ðþäéàíû ìöäàôèÿ åòäèéèíè ýþðöá õåéëè òÿñÿëëè òàïìûøäû: äåìÿëè, Äóíéà îíó ÿôâ åòìèøäè. Àíàñû îíóí ôèêðèíè àõûðà êèìè áèëìÿê ö÷öí äåäè: – Ìÿí éÿãèí áèëèðÿì êè, î ñàáàù þç ôèêðèíè äÿéèøÿúÿê. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ãÿòè áèð èôàäÿ èëÿ äåäè: – Àììà ìÿí éÿãèí áèëèðÿì êè, î ñàáàù äà áóíó äåéÿúÿê... 210
Èøèí äÿ åëÿ ÷ÿòèí éåðè áóðàñû èäè, ÷öíêè áóðàäà åëÿ áèð ìÿñÿëÿ âàðäû êè, Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áó áàðÿäÿ äàíûøìàüà èíäè ÷îõ ãîðõóðäó. Äóíéà éàõûíëàøûá àíàñûíû þïäö. Àíàñû äà êèðèìèøúÿ îíó ãóúàãëàäû. Ñîíðà òÿøâèø è÷èíäÿ îòóðóá Ðàçóìèõèíèí ýÿëìÿñèíè èíòèçàðëà ýþçëÿìÿéÿ, åéíè çàìàíäà, ãîðõà-ãîðõà ãûçûíà áàõìàüà áàøëàäû. Äóíéà ÿëëÿðèíè äþøöíäÿ ÷àðïàçëàéàðàã, äöøöíÿ-äöøöíÿ îòàãäà âàð-ýÿë åäèðäè, î äà èíòèçàðëà Ðàçóìèõèíè ýþçëÿéèðäè. Äóíéà äöøöíÿ-äöøöíÿ îòàãäà âàðýÿë åòìÿéÿ àäÿò åòìèøäè, áó çàìàí àíàñû îíóí äöøöíúÿñèíè ãûðìàüà ãîðõàðäû. Ðàçóìèõèí, êåôëè ùàëäà, áèðäÿí-áèðÿ Àâäîòéà Ðîìàíîâíàéà ýþñòÿðäèéè îäëó åùòèðàñû èëÿ ÿëáÿòòÿ ýöëöíú èäè. Ëàêèí áèð ÷îõëàðû Àâäîòéà Ðîìàíîâíàíû, õöñóñèëÿ èíäè, – ÿëëÿðè äþøöíäÿ, äöøöíÿ-äöøöíÿ, ãÿìèýèíãÿìýèí îòàãäà âàð-ýÿë åòäèéèíè ýþðñÿéäè âÿ áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ îíà áàõñàéäû, Ðàçóìèõèíè, ÷îõ ãÿðèáÿ áèð àäàì îëñà äà, áÿëêÿ áàüûøëàðäû. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà óúà, áÿäÿíè îëäóãúà ìöòÿíàñèáäè; îíóí ãöââÿòëè âÿ þçöíÿ àðõàéûí îëìàñû ùÿð áèð ùÿðÿêÿòèíäÿ èôàäÿ îëóíóðäó, ëàêèí áó ùå÷ äÿ îíóí ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ îëàí çÿðèôëèéè âÿ èíúÿëèéè ïîçìóðäó. Öçäÿí î ãàðäàøûíà îõøàéûðäû; îíà ùÿòòà ýþçÿë äÿ äåìÿê îëàðäû. Îíóí ñà÷û òöíä ñàðûøûí èäè; ãàðäàøûíûí ñà÷ûíäàí áèð àç à÷ûãäû; ìÿüðóðëóã èôàäÿ îëóíàí ãàðà ýþçëÿðè ïàðûëäàéûðäû; áÿçÿí áó ýþçëÿðäÿ áþéöê áèð ìÿðùÿìÿò äÿ èôàäÿ îëóíóðäó. Îíóí ðÿíýè ñîëüóíäó, ëàêèí áó ñîëüóíëóã õÿñòÿ ñîëüóíëóüó äåéèëäè; öçöíäÿí òÿðàâÿò âÿ ñàüëàìëûã ñà÷ûëûðäû. Àüçû áèð àç áàëàúà, äîäàãëàðû èñÿ àë-ãûðìûçû èäè; àëò äîäàüû, ÷ÿíÿñèëÿ áÿðàáÿð, àçúà ãàáàüà ÷ûõìûøäû, áó èñÿ ýþçÿë öçäÿ éåýàíÿ äöçýöí îëìàéàí úÿùÿò èäè; àíúàã áó îíà ñÿúèééÿâè áèð õöñóñèééÿò âÿ ñàíêè òÿêÿááöðëöê âåðèðäè. Öçöíäÿêè èôàäÿ øÿí âÿ äöøöíúÿëè îëìàãäàí àðòûã, úèääè èäè; áóíóíëà áåëÿ ýÿíúëèê, ãàéüûñûçëûã, øÿíëèê ýöëöøö, ùÿì äÿ òÿáÿññöì îíà, îíóí öçöíÿ ñîí äÿðÿúÿ éàðàøûðäû! Áóíà ýþðÿ äÿ à÷ûã öðÿêëè, úîøüóí òÿáèÿòëè, ñàäÿëþâù, äöç, ïÿùëÿâàí êèìè ýöúëö, åéíè çàìàíäà êåôëè îëàí Ðàçóìèõèí – þìðöíäÿ áåëÿ áèð øåé ýþðìÿäèéè ùàëäà – îíà ðàñò ýÿëÿí êèìè þçöíö èòèðìèøäè. Áèð äÿ êè, òÿñàäöô, èëê äÿôÿ îëàðàã, åëÿ áèë ãÿñäÿí Äóíéàíû ýþçÿë áèð âàõòäà – ãàðäàøûíû ýþðÿðêÿí äóéäóüó ìÿùÿááÿò âÿ ñåâèíú ÷àüûíäà îíà ðàñò ýÿòèðìèøäè. Ñîíðà î, Ðîäéàíûí äèêáàøëûã, íàíÿúèáëèê, ñÿðòëèê èôàäÿ îëóíàí ÿìðèíè åøèäÿðêÿí Äóíéàíûí àëò äîäàüûíûí ãÿçÿáëÿ òèòðÿäèéèíè äÿ ýþðìöøäö. Î áàéàã ïèëëÿêÿíäÿ éàëàíäàí äåéÿíäÿ êè, Ðàñêîëíèêîâóí ìÿíçèë ñàùèáÿñè Ïàñêîâéà Ïàâëîâíà ÷îõ ãÿðèáÿ áèð àðâàääûð, îíó íÿèíêè Àâ211
äîòéà Ðîìàíîâíàéà, ùÿòòà Ïóëõåðèéà Èâàíîâíàíûí þçöíÿ äÿ ãûñãàíàð, – ÿñëèíäÿ áóíó äîüðó äåìèøäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíàíûí ãûðõ ö÷ éàøû îëñà äà, êå÷ìèø ýþçÿëëèéèíèí èçëÿðè ùÿëÿ äÿ îíóí öçöíäÿ ãàëìûøäû, áèð äÿ êè, þç éàøûíà ýþðÿ, î ùÿëÿ ÷îõ úàâàí ýþðöíöðäö; áó äà öìóìèééÿòëÿ î ãàäûíëàðäà îëóð êè, îíëàð òà ãîúàëàíà êèìè êþíöë àéäûíëûüûíû, òÿÿññöðàòëàðûíäà îëàí òÿðàâÿòè, ãÿëáëÿðèíèí òÿìèç âÿ ñàô àëîâóíó ìöùàôèçÿ åòìèø îëóðëàð. Ìþòÿðèçÿ è÷èíäÿ äåìÿëèéÿì êè, áóíëàðû ìöùàôèçÿ åòìÿê – þç ýþçÿëëèéèíè ùÿòòà ãîúàëûã çàìàíëàðûíäà äà èòèðìÿìÿê ö÷öí éåýàíÿ âàñèòÿäèð. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíàíûí ñà÷û àüàðìàüà âÿ ñåéðÿêëÿøìÿéÿ áàøëàìûøäû, ýþçëÿðèíèí ÿòðàôûíäà ÷îõäàí õûðäà ãûðûøëàð ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè, äÿðääÿí âÿ ôèêèðäÿí éàíàãëàðû éûïðàíìûø âÿ ãóðóìóøäó, áóíóíëà áåëÿ îíóí öçö éåíÿ äÿ ãÿøÿíý èäè. Áó – Äóíå÷êàíûí øÿêëè, àíúàã èéèðìè èëäÿí ñîíðàêû øÿêëè èäè, áèð äÿ êè, îíóí àëò äîäàüû – Äóíå÷êàíûí àëò äîäàüû êèìè ãàáàüà ÷ûõìàìûøäû. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ùÿññàñ, ÷ÿêèíÿí, ýöçÿøòÿ ýåäÿí áèð ãàäûíäû; ëàêèí î çÿùëÿ òþêÿúÿê ãÿäÿð ùÿññàñ äåéèëäè; îíóí þç ìþâãåéèíè òÿðê åòìÿñèíèí äÿ ìöÿééÿí ùöäóäó âàðäû: áèð ÷îõ ìÿñÿëÿëÿðäÿ, ùÿòòà îíóí ÿãèäÿñèíÿ çèää îëàí øåéëÿðäÿ äÿ, þç ìþâãåéèíäÿí ýåðè ÷ÿêèëÿð, áèð ÷îõ øåéëÿðëÿ ðàçûëàøà áèëÿðäè, ëàêèí áóíóí ùÿìèøÿ ìöÿééÿí áèð ùöäóäó îëàðäû, áó ùöäóäó äà îíóí âèúäàíû, ÿäÿá-ÿðêàí ãàéäàëàðû, ÿãèäÿñèíèí ÿñàñû òÿéèí åäÿðäè, ùå÷ áèð âÿçèééÿò áó ùöäóäó àøìàüà îíó ìÿúáóð åäÿ áèëìÿçäè. Ðàçóìèõèí ýåäÿíäÿí äöç èéèðìè äÿãèãÿ ñîíðà ãàïûíû èêè äÿôÿ àñòàäàí, ëàêèí òåç-òåç òûããûëäàòäûëàð: Ðàçóìèõèí ãàéûäûá ýÿëìèøäè. Ãàïûíû à÷àíäà î òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ: – È÷ÿðè ýèðìÿéÿúÿéÿì, – äåäè, áóíà âàõò éîõäóð. Ëàï ÿìÿëëèúÿ éàòûð, ëàï ÿëà, ñàêèò! Àëëàù åëÿñèí êè, îí ñààò áåëÿ éàòñûí! Íàñòàñéà îíóí éàíûíäàäûð; òàïøûðìûøàì êè, ìÿí ýÿëìÿéèíúÿ îðàäàí ýåòìÿñèí. Èíäè ýåäèá Çîñèìîâó ýÿòèðÿúÿéÿì, î, ñèçÿ ìÿëóìàò âåðÿð, ñîíðà ñèç äÿ áàøûíûçû ãîéóá éàòàðñûíûç, ýþðöðÿì, éàìàí éîðóëìóñóíóç, ëàï ÿëäÿí äöøìöñöíöç... Ðàçóìèõèí ãàïûíû þðòöá ýåòäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áóíäàí ñîí äÿðÿúÿ ñåâèíäè: – Íåúÿ äèðèáàø... íåúÿ ñÿäàãÿòëè úàâàíäûð! Àâäîòéà Ðîìàíîâíà éåíÿ äÿ îòàãäà âàð-ýÿë åòìÿéÿ áàøëàéàðàã, áèð ãÿäÿð ùÿðàðÿòëÿ äåäè: – Äåéÿñÿí, ÷îõ ýþçÿë èíñàíäûð! Áèð ñààò ñîíðà êîðèäîðäà àéàã ñÿñè åøèäèëäè, ãàïû òûããûëäàäû. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà äà, ãûçû äà îòóðóá ýþçëÿéèðäèëÿð, áó äÿôÿ îíëàð Ðàçóìèõèíèí âåðäèéè ñþçö éåðèíÿ éåòèðÿúÿéèíÿ òàìàìèëÿ ÿìèí èäèëÿð. 212
Äîüðóäàí äà, î, Çîñèìîâó äà þçö èëÿ ýÿòèðìèøäè. Ðàçóìèõèí äåéÿí êèìè, Çîñèìîâ ãîíàãëûüû áóðàõûá Ðàñêîëíèêîâóí éàíûíà ýåòìÿéÿ ðàçû îëìóøäó; ëàêèí ãàäûíëàðûí éàíûíà êþíöëñöç âÿ ÷îõ øöáùÿ èëÿ ýåòäè, ÷öíêè Ðàçóìèõèí êåôëè èäè, îíà èíàíìûðäû. Ëàêèí ýÿëÿí êèìè äÿðùàë ñàêèò îëäó, ùÿòòà ýÿëäèéèíÿ ñåâèíäè äÿ: î áàøà äöøäö êè, äîüðóäàí äà, îíó áèð êàùèí êèìè ýþçëÿéèðëÿðìèø. Î, äöç îí äÿãèãÿ îòóðäó âÿ áó îí äÿãèãÿäÿ Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíàíû òàìàìèëÿ èíàíäûðûá ñàêèò åäÿ áèëäè. Î, òÿìêèíëÿ âÿ íÿ èñÿ ÷îõ úèääè äàíûøûðäû, åëÿ áèë êè, èéèðìè éåääè éàøëû áèð ùàêèì ìöùöì áèð ìÿñÿëÿ ùàããûíäà þç ôèêðèíè ñþéëÿéèðäè; î äàíûøäûüû ìÿñÿëÿäÿí ãÿòèééÿí êÿíàðà ÷ûõìàäû, åéíè çàìàíäà áó ãàäûíëàðëà õöñóñè âÿ øÿõñè áèð ÿëàãÿéÿ ýèðèøìÿê ö÷öí çÿððÿ ãÿäÿð äÿ ùÿâÿñ ýþñòÿðìÿäè; äàíûøûüûíäàí äà ýþðöíöðäö êè, õÿñòÿíèí ùàëûíà ÷îõ éàíûð. Î, è÷ÿðè ýèðÿíäÿ Àâäîòéà Ðîìàíîâíàíûí ýþç ãàìàøäûðàúàã ãÿäÿð ýþçÿë îëäóüóíó ýþðäö, áóíà ýþðÿ äÿ îíà ãÿòèééÿí ÿùÿìèééÿò âåðìÿìÿéÿ ÷àëûøàðàã, àíúàã Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà èëÿ äàíûøûðäû. Áöòöí áóíëàð îíà áþéöê áèð äàõèëè ãÿíàÿò âåðèðäè. Õÿñòÿ ùàããûíäà î äåäè êè, áó ñààò îíóí âÿçèééÿòè éàõøûäûð. Àïàðäûüû ìöøàùèäÿ ýþñòÿðèð êè, îíóí õÿñòÿëÿíìÿñèíÿ – “ñîí àéëàðäà äöøäöéö àüûð ìàääè øÿðàèòäÿí áàøãà – áÿçè ìÿíÿâè ñÿáÿáëÿð äÿ âàðäûð, áóíëàð äà áèð ÷îõ ìöðÿêêÿá ìÿíÿâè âÿ ìàääè òÿñèðëÿð, ùÿéÿúàí, ãîðõó, òÿùëöêÿ, ãàéüû, áÿçè ôèêèðëÿð... âÿ ñàèðÿ íÿòèúÿñèíäÿ ìåéäàíà ýÿëìèøäèð...”. Î, Àâäîòéà Ðîìàíîâíàíûí äàùà äèããÿòëÿ ãóëàã àñäûüûíû ùèññ åäÿðÿê, Ðàñêîëíèêîâ ùàããûíäà äàùà ÿòðàôëû äàíûøìàüà áàøëàäû. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà òÿøâèø è÷èíäÿ, ÷ÿêèíÿ÷ÿêèíÿ Çîñèìîâäàí ñîðóøäó: “äåéèðëÿð êè, Ðîäéàäà ýóéà äÿëèëèê ÿëàìÿòëÿðè ýþðöíöð”. Çîñèìîâ à÷ûã öðÿêëÿ ýöëöìñÿéÿðÿê úàâàá âåðäè êè, îíóí ñþçöíö ùÿääèíäÿí àðòûã áþéöäöáëÿð; ÿëáÿòòÿ, õÿñòÿäÿ ôèêèð äóðüóíëóüó, ìîíîìàíèéà ùèññ îëóíóð, èíäè ìÿí òèáá åëìèíèí ÷îõ ìàðàãëû îëàí áó úÿùÿòèíÿ õöñóñè äèããÿò éåòèðèðÿì, àõû óíóòìàã îëìàç êè, õÿñòÿ àç ãàëà áó ýöíÿ êèìè áàéüûí áèð ùàëäà îëìóøäóð; àììà... ÿëáÿòòÿ, àíàñûíûí, áàúûñûíûí ýÿëìÿñè îíó ìþùêÿìëÿíäèðÿð, ôèêðèíè äàüûäàð, îíà ýþçÿë òÿñèð áàüûøëàð. Ñîíðà î, ìÿíàëû-ìÿíàëû ÿëàâÿ åòäè: “ÿýÿð éåíè áèð ñàðñûíòûéà éîë âåðèëìÿçñÿ”. Çîñèìîâ áóíó äåéÿíäÿí ñîíðà éåðèíäÿí ãàëõäû, ùþðìÿò âÿ èõëàñëà îíëàðà áàø ÿéäè; îíëàð äà Çîñèìîâà õåéèð-äóà âåðèá ùÿðàðÿòëè òÿøÿêêöðëÿðèíè èçùàð åòäèëÿð. Ùÿòòà Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ÿëèíè óçàäàðàã îíóí ÿëèíè ñûõäû, ùàëáóêè Çîñèìîâ ùå÷ äÿ îíóí ÿëèíè ñûõìàã ôèêðèíäÿ äåéèëäè. Î áóðà ýÿëìÿñèíäÿí, õöñóñèëÿ þç-þçöíäÿí ÷îõ ðàçû ùàëäà îòàãäàí ÷ûõäû. Ðàçóìèõèí Çîñèìîâóí àðäûíúà ýåäÿ-ýåäÿ: 213
– Ñàáàù äàíûøàðûã, – äåäè. – Èíäè ìöòëÿã éàòûí. Ñàáàù ìÿí ìöìêöí ãÿäÿð òåçäÿí ýÿëèá ñèçÿ ìÿëóìàò ýÿòèðÿðÿì. Îíëàð êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäà Çîñèìîâ àç ãàëà àüçûíûí ñóéó àõà-àõà äåäè: – Àììà áó Àâäîòéà Ðîìàíîâíà íÿ ýþé÷ÿê ãûçäûð! Ðàçóìèõèí áàüûðàðàã äåäè: – Ýþé÷ÿêäèð? Ñÿí äåäèí ýþé÷ÿêäèð? – Áèðäÿí î úóìóá Çîñèìîâóí áîüàçûíäàí éàïûøäû. – ßýÿð ñÿí áèð äÿ úöðÿò åäèá... Áàøà äöøöðñÿí? Áàøà äöøöðñÿí? – Î, Çîñèìîâóí éàõàñûíäàí éàïûøûá ñèëêÿëÿéèð, îíó äèâàðà ñûõàðàã ÷ûüûðûðäû: – Åøèòäèí? Çîñèìîâ îíóí ÿëèíäÿí ãóðòàðìàüà ÷àëûøàðàã: – Áóðàõ, – äåéèðäè, – êåôëèíèí áèðè êåôëè! Ðàçóìèõèí îíó áóðàõäûãäàí ñîíðà Çîñèìîâ äèããÿòëÿ îíà áàõäû âÿ áèðäÿí ýöëìÿêäÿí óüóíóá ýåòäè. Ðàçóìèõèí ÿëëÿðèíè éàíûíà ñàëàðàã îíóí ãàáàüûíäà äóðìóøäó: î ãàøãàáàüûíû òþêÿðÿê úèääè áèð ùàëäà äöøöíöðäö. – ßëáÿòòÿ, ìÿí åøøÿéÿì, – äåäè. – Î, áóëóä êèìè òóòóëìóøäó. – Àììà... ñÿí äÿ åøøÿêñÿí. – Éîõ ãàðäàø, ìÿí åøøÿê äåéèëÿì: ìÿí àõìàã øåéëÿð àðçóëàìûðàì. Îíëàð äèíìÿç-ñþéëÿìÿç éîëà äöçÿëäèëÿð. Éàëíûç Ðàñêîëíèêîâóí ìÿíçèëèíÿ ÷àòàíäà Ðàçóìèõèí ÷îõ ãàéüûëû ùàëäà Çîñèìîâà äåäè: – Ãóëàã àñ, ñÿí éàõøû îüëàíñàí, àììà áöòöí ïèñ úÿùÿòëÿðèí áèð éàíà, ñÿí ùÿì äÿ àðâàäáàçñàí, áóíó ìÿí áèëèðÿì, þçö äÿ ëàï ìóðäàðûíäàí! Ñÿí ÿñÿáè, çÿèô, éàðàìàç, ñÿðñÿì áèð àäàìñàí, ñÿíè ïèé áàñûá, ñÿí ùå÷ áèð øåéäÿí þçöíö ñàõëàéà áèëìèðñÿí – áóíó äà ìÿí ìóðäàðëûã ùåñàá åëÿéèðÿì, ÷öíêè áó, ìóðäàðëûüà ýÿòèðèá ÷ûõàðûð. Ñÿí þçöíö î ãÿäÿð íàçëàìûñàí êè, áèëìèðÿì, áó øåéëÿðäÿí ñîíðà ñÿí íåúÿ éàõøû, ùÿòòà ôÿäàêàð áèð ùÿêèì îëà áèëèðñÿí. Åòèðàô åäèðÿì êè, ìÿí áóíó áàøà äöøìöðÿì! Ïÿðãó äþøÿêäÿ éàòûð (áó äà ùÿêèì!), àììà ýåúÿíèí áèð âàõòûíäà äóðóá õÿñòÿ éàíûíà ýåäèð! Ö÷ èëäÿí ñîíðà ñÿí äàùà õÿñòÿ ö÷öí éóõóäàí äóðìàéàúàãñàí... ßøè, úÿùÿííÿìÿ, ñþùáÿò áóíäà äåéèë, ñþùáÿò îíäàäûð êè, ñÿí áó ýåúÿ ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí åâèíäÿ ãàëàúàãñàí (ýöúëÿ îíó ðàçû ñàëìûøàì), ìÿí äÿ ìÿòáÿõäÿ îíóíëà òåç òàíûø îëìàã ö÷öí áóíäàí éàõøû ôöðñÿò îëìàç! Àíúàã ñÿí äöøöíäöéöí êèìè äåéèë! Áóðàäà, ãàðäàø, ùå÷ î øåéäÿí ÿñÿð äÿ éîõäóð... – Ìÿí ùå÷ áèð øåé äöøöíìöðÿì äÿ. – Áóðàäà, ãàðäàø, óòàíìàã, ñóñìàã, ÷ÿêèíìÿê, áèð äÿ àìàíñûç áèð èñìÿò âàð, åéíè çàìàíäà àù ÷ÿêìÿê âàð; þçö äÿ ìóì êèìè ÿðèéèð, ëàï 214
ìóì êèìè! Ñÿí àòàâóí ýîðó, ìÿíè îíóí ÿëèíäÿí õèëàñ åëÿ! Ãèéàìÿò øåéäèð... ßâÿçèíè ÷ûõàðàì, íÿ èñòÿñÿí åëÿðÿì! Çîñèìîâ áàéàãêûíäàí äà áÿðê ýöëäö. – Ýþð íÿ þçöíäÿí ÷ûõûá! Î, àõû ìÿíèì íÿéèìÿ ëàçûìäûð! – Ñÿíè èíàíäûðûðàì êè, ÷îõ çÿùìÿò ÷ÿêìÿéÿúÿêñÿí, àüëûíà íÿ ýÿëèðñÿ äàíûø, àíúàã îíóí éàíûíäà îòóð, äàíûø. Þçö äÿ êè, ùÿêèìñÿí, îíó áèð øåéäÿí ìöàëèúÿ åòìÿéÿ áàøëà. Àíä îëñóí úàíûíà, ïåøìàí îëìàçñàí. Îíóí êëàâèêîðäó âàð; þçöí áèëèðñÿí êè, ìÿí áèð áàëàúà äàíãàäóíã åëÿéèðÿì. Áèð ìàùíû âàð, õàëèñ ðóñ ìàùíûñûäûð. “Îäëó ýþç éàøû òþêÿðÿì”... î õàëèñ ðóñ ìàùíûëàðûíû õîøëàéûð, – åëÿ ìàùíûäàí äà áàøëàíäû... Ñÿí êè, ôîðòåïèàíî óñòàñûñàí, Ðóáèíøòåéíñÿí... Ñÿíè èíàíäûðûðàì êè, ïåøìàí îëìàçñàí! – Éîõñà ñÿí îíà áèð øåé âÿä åëÿìèñÿí? Ñþç âåðìèñÿí? Áÿëêÿ âÿä åëÿìèñÿí êè, åâëÿíÿúÿêñÿí... – Ãÿòèééÿí éîõ, áåëÿ øåé îëìàéûá. Áèð äÿ êè, î þçö äÿ áåëÿ äåéèë. ×åðáàðîâ èñòÿìèøäè êè... – Åëÿ èñÿ áóðàõ ýåòñèí! – Áåëÿ áóðàõìàã îëìàç! – Íèéÿ àõû? – Åëÿ áåëÿ, áóðàõìàã îëìàç, ãóðòàðäû ýåòäè! Ãàðäàø, áóðàäà òîâëàíìàã ìÿñÿëÿñè âàð. – Íèéÿ àõû ñÿí îíó òîâëàéûðäûí? – Ìÿí ùå÷ äÿ òîâëàìàìûøàì, áÿëêÿ ìÿí þçöì òîâëàíìûøàì, þç àõìàãëûüûìäàí; îíóí ö÷öíñÿ ãÿòèééÿí ùå÷ áèð ôÿðãè îëìàç: éà ñÿí îë, éà ìÿí, àíúàã áèð àäàì îëñóí êè, îíóí éàíûíäà îòóðóá àù ÷ÿêñèí. Ãàðäàø, áóðàäà... Ìÿí áóíó ùÿëÿ èôàäÿ åëÿéÿ áèëìèðÿì... áóðàäà, áèëèðÿì... áàøëà îíóíëà èíòåãðàë êå÷ìÿéÿ, âàëëàù çàðàôàò åëÿìèðÿì, úèääè äåéèðÿì, îíóí ö÷öí ùå÷ ôÿðãè îëìàéàúàã: î îòóðóá ñÿíÿ áàõàúàã, àù ÷ÿêÿúÿê, èñòÿéèð ëàï áèð èë áåëÿ îëñóí. Ìÿí îíà èêè ýöí äàëáàäàë Ïðóññèéàíûí àüàëàð ïàëàòàñûíäàí äàíûøäûì (÷öíêè îíóíëà àéðû íÿ áàðÿäÿ äàíûøà áèëÿðäèì?) – î äà åëÿ àù ÷ÿêèð, ìóì êèìè ÿðèéèðäè! Àììà íÿáàäÿ îíóíëà ìÿùÿááÿò áàðÿñèíäÿ äàíûøàñàí – àíúàã þçöíö åëÿ ýþñòÿð êè, ýóéà îíäàí àðàëàíà áèëìèðñÿí – âÿññàëàì. Þçöíö ÷îõ ðàùàò ùèññ åëÿéÿúÿêñÿí, åëÿ áèë ëàï þç åâèíäÿñÿí: îòóð, äóð, óçàí, îõó, éàç... Ëàï þïìÿê äÿ îëàð, àíúàã åùòèéàòëà... – Àõû î, ìÿíèì íÿéèìÿ ëàçûìäûð? 215
– Åù, ìÿí áóíó ñÿíÿ áàøà ñàëà áèëìèðÿì äÿ! Áèëèðñÿí: ñèç áèðáèðèíèçÿ ÷îõ éàðàøûðñûíûç! Ìÿí ÿââÿëëÿð äÿ ñÿíèí áàðÿíäÿ ôèêèðëÿøìèøäèì... Àõû ñÿí áó ìÿñÿëÿéÿ ýÿëèá ÷ûõàúàãñàí! Ñÿíèí ö÷öí ôÿðãè íÿäèð: áèð àç ýåú îëäó, éà òåç! Ãàðäàø, áóðàäà åëÿ ïÿðãó äþøÿêëÿð ìÿñÿëÿñè âàð êè, ùå÷ òÿñÿââöðÿ ýÿëìÿç! Áèð äÿ àõû àíúàã ïÿðãó äþøÿêëÿð ìÿñÿëÿñè äåéèë! Áóðà àäàìû úÿçá åäèð; äöíéàíûí ñîíó áóðäàäûð, äàéàíàúàã éåðè, ñàêèò ñûüûíàúàã, éåðèí ýþáÿéè, äöíéàíûí ö÷ áàëûãäàí èáàðÿò áèíþâðÿñè, úöðáÿúöð áèøìèøëÿð, ãóòàáëàð, àõøàì ñàìîâàðû, àñòààñòà àù ÷ÿêìÿê, èñòè êàòñàâåéêàëàð, èñòè îòàã, èñòè éàòàã... åëÿ áèë êè, þëìöñÿí, åéíè çàìàíäà, äèðèñÿí, èêè õåéðèí èêèñè äÿ áèðäÿí! Ãàðäàø, éàìàí ùåéâÿðÿëèê åëÿäèì, éàòìàã ëàçûìäûð!.. Ìÿíÿ áàõ: ìÿí ýåúÿ ùÿðäÿí àéûëûðàì, ýåäèá îíà áàõàðàì. Àíúàã áóíóí ìÿíàñû éîõäóð, áîø øåéäèð, î éàõøûäûð. Ñÿí äÿ ÷îõ òÿøâèøÿ äöøìÿ, èñòÿñÿí ñÿí äÿ áèð äÿôÿ îíóí éàíûíà ýåò. Åëÿ êè, áèð øåé, ìÿñÿëÿí, áàéüûíãûã ÿëàìÿòè, éà ãûçäûðìà, éà àéðû áèð øåé ýþðäöí – î ñààò ìÿíè îéàò. Àíúàã áó îëà áèëìÿç... ÛÛ Ðàçóìèõèí åðòÿñè ýöí ñààò ñÿêêèçäÿ îéàíäû; î, ôèêèðëè âÿ úèääè èäè. Áó ñàáàù áèðäÿí îíóí ãàðøûñûíäà áèð ÷îõ éåíè, ùå÷ ýþçëÿíèëìÿéÿí ìÿñÿëÿëÿð äóðäó. ßââÿëëÿð îíóí ùå÷ àüëûíà äà ýÿëìèðäè êè, áèð ýöí î éóõóäàí áåëÿ äóðà áèëÿð. Äöíÿíêè ýöí áöòöí òÿôÿððöàòû èëÿ îíóí éàäûíäà èäè; î áèëèðäè êè, îíóí áàøûíà ùå÷ ýþðöíìÿìèø áèð ùàäèñÿ ýÿëìèø, îíóí ãÿëáèíäÿ áó âàõòà ãÿäÿð îíà ìÿëóì îëìàéàí, ùå÷ äÿ ÿââÿëêè ùèññëÿðÿ îõøàìàéàí áèð ùèññ îéàíìûøäûð, åéíè çàìàíäà, î àéäûíúà äÿðê åäèðäè êè, îíóí ãÿëáèíäÿ äîüàí àðçó – ãÿòèééÿí áàø òóòìàéàí áèð àðçóäóð; áó, åëÿ áèð áàø òóòìàéàí àðçó èäè êè, î ùÿòòà áóíäàí õÿúàëÿò ÷ÿêäè: î òåç äàùà ìöùöì, äàùà çÿðóðè ìÿñÿëÿëÿðÿ êå÷äè: áó ìÿñÿëÿëÿð ìèí-ìèí ëÿíÿòÿ ýÿëìèø î äöíÿíêè ýöíäÿí îíà ìèðàñ ãàëìûøäû. Ðàçóìèõèíèí ÿí äÿùøÿòëè õàòèðÿñè – äöíÿí îíóí “àë÷àã âÿ ðÿçèë” îëìàñû èäè; î éàëíûç êåôëè îëäóüó ö÷öí “àë÷àã âÿ ðÿçèë” äåéèëäè, îíà ýþðÿ “àë÷àã âÿ ðÿçèë” èäè êè, äöíÿí ãûçûí âÿçèééÿòèíäÿí èñòèôàäÿ åäÿðÿê, îíóíëà Ëóæèí àðàñûíäà îëàí ÿëàãÿ âÿ ìöíàñèáÿòè, Ëóæèíèí íåúÿ áèð àäàì îëäóüóíó ëàçûìûíúà áèëìÿäÿí, äöøöíìÿäÿí, àõìàãúàñûíà áèð ãûñãàíúëûã íÿòèúÿñèíäÿ Àâäîòéà Ðîìàíîâíàíûí íèøàíëûñûíû ñþéìöøäö. Áèð äÿ àõû îíóí íÿ ùàããû âàðäû êè, ùå÷ äöøöíìÿäÿí, áåëÿ òåçëèêëÿ 216
Ëóæèíèí ùàããûíäà ùþêì ÷ûõàðòñûí? Êèì îíó áóíà âÿêèë åòìèøäè?! Àâäîòéà Ðîìàíîâíà êèìè áèð èíñàí äà íàëàéèã áèð øÿõñÿ ïóë ö÷öí þçöíö ñàòàðìû?! Ýþðöíöð, Ëóæèíäÿ ëàéèãëè áèð úÿùÿò âàðäûð. Áÿñ î ìåùìàíõàíàäà îòàã òóòìàã! Àõû î ùàðäàí áèëÿéäè êè, áó ìåùìàíõàíà áèàáûð÷û ìåùìàíõàíàäûð? Î êè, ìÿíçèë ùàçûðëàéûð... “Ýþð, ìÿí íÿ àë÷àã èø òóòìóøàì! Ìÿíèì êåôëè îëìàüûì ìÿíè íåúÿ òÿìèçÿ ÷ûõàðà áèëÿð? Áó àõìàãúàñûíà áèð áÿùàíÿäèð: áó ìÿíè äàùà äà àë÷àëäûð. Ùÿãèãÿò øÿðàáäàäûð, áóäóð, áöòöí ùÿãèãÿò ìåéäàíà ÷ûõûäû, éÿíè ìÿíèì ïàõûë, êîáóä ãÿëáèìèí áöòöí ÷èðêàáû ìåéäàíà ÷ûõäû! Ùå÷ ðÿâàäûðìû êè, ìÿí áåëÿ áèð õÿéàëà äöøöì? Åëÿ áèð ãûç èëÿ ìöãàéèñÿäÿ ìÿí àõû íÿéÿì, – ìÿíèì êèìè ñÿðõîø áèð ãàëìàãàë÷û, äöíÿí ëîâüà-ëîâüà þçöíö þéÿí áèð àäàì? Áåëÿ ùÿéàñûçúàñûíà, áåëÿ ýöëöíú áèð ìöãàéèñÿ ìöìêöíìö? Ðàçóìèõèí áóíó äöøöíÿðêÿí ãûïãûðìûçû ãûçàðäû âÿ áèðäÿí, åëÿ áèë ëàï ãÿñäÿí, îíóí äöíÿí àõøàì ïèëëÿêÿíäÿ Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà èëÿ Àâäîòéà Ðîìàíîâíàéà äåäèéè ñþçëÿð éàäûíà äöøäö: î äåìèøäè êè, ìÿíçèë ñàùèáÿñè ìÿíè Àâäîòéà Ðîìàíîâíàéà ãûñãàíà áèëÿð – áó äàùà ùå÷ äþçöëÿñè äåéèëäè! Î ãîëàéëàíàðàã éóìðóüóíó ìÿòáÿõ ñîáàñûíà âóðäó, ÿëèíè ÿçäè, ùÿì äÿ ñîáàíûí áèð êÿðïèúèíè âóðóá ñàëäû. Áèð äÿãèãÿ ñîíðà î, þç-þçöíö àë÷àëäàí áèð ùèññ èëÿ ìûçûëäàéàðàã äåäè: “ßëáÿòòÿ, ÿëáÿòòÿ, áöòöí áó àë÷àã ùÿðÿêÿòëÿðèí öñòöíö äàùà ùå÷ âàõò áàñäûðìàã âÿ îíëàðû äöçÿëòìÿê îëìàç... äåìÿëè, áó áàðÿäÿ ùå÷ äöøöíìÿê äÿ ëàçûì äåéèë; áóíà ýþðÿ äÿ ýÿðÿê äèíìÿç-ñþéëÿìÿç îðà ýåäÿì... âÿ þç âÿçèôÿìè éåðèíÿ éåòèðÿì... éåíÿ äèíìÿç-ñþéëÿìÿç... ýÿðÿê öçð äÿ èñòÿìÿéÿì, ùå÷ áèð øåé äÿ äåìÿéÿì... ÿëáÿòòÿ äàùà ùÿð øåé ìÿùâ îëìóøäóð!” Ëàêèí î ýåéèíÿðêÿí ùÿìèøÿêèíäÿí àðòûã äèããÿòëÿ þçöíö ýþçäÿí êå÷èðäè. Îíóí àéðû ïàëòàðû éîõ èäè, îëñàéäû äà, áÿëêÿ îíó ýåéìÿéÿúÿêäè – “ëàï ãÿñäÿí” ýåéìÿéÿúÿêäè. Ëàêèí áàøãàëàðûíà ùþðìÿòñèçëèê ýþñòÿðÿðÿê áåëÿ ÷èðêëè ïàëòàðäà äà ýåòìÿê îëìàçäû: áàøãàëàðûíûí ùèññèíè òÿùãèð åòìÿéÿ îíóí ùàããû éîõ èäè; àõû áó áàøãàëàðû äåéèëÿí àäàìëàðûí þçöíöí îíà åùòèéàúû âàð, îíó þçëÿðè þç éàíëàðûíà ÷àüûðûðëàð. Ïàëòàðûíû øîòêà èëÿ ÷îõ äèããÿòëÿ òÿìèçëÿäè. Îíóí àëò ïàëòàðû ùÿìèøÿ áàáàò îëàðäû, áó áàðÿäÿ î õöñóñèëÿ òÿìèçêàðäû. Áó ñÿùÿð î, öçöíö, ñà÷ûíû, áîéíóíó, õöñóñèëÿ ÿëëÿðèíè ÷îõ ñÿé èëÿ éóäó – Íàñòàñéàäàí ñàáóí òàïìûøäû. Åëÿ êè, ìÿñÿëÿ öçöíö ãûðõûáãûðõìàìàüà ýÿëäè (Ïðàñêîâéà Ïàâëîâíàíûí ÷îõ ýþçÿë öëýöúö âàðäû; ìÿðùóì úÿíàá Çàðíèñòñûíäàí ñîíðà î ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð äóðóðäó) – 217
ùÿòòà áþéöê áèð àìàíñûçëûãëà ãÿò åòäè êè, öçöíö ãûðõìàéàúàã! “Ãîé åëÿ áåëÿ äÿ ãàëñûí! Ñîíðà åëÿ áèëÿðëÿð, ìÿí öçöìö îíà ýþðÿ ãûðõìûøàì êè... ìöòëÿã áåëÿ ôèêèðëÿøÿðëÿð! Ãÿòèééÿí ãûðõìàðàì!” “Õöñóñèëÿ... ìÿí íåúÿ êîáóäàì, ÷èðêëèéÿì, ðÿôòàðûì äà ñÿðõîø ðÿôòàðûäûð... òóòàã êè, ìÿí áèëèðÿì êè, àç äà îëñà, àáûðëû àäàìàì... éàõøû, áóðàäà àõû ëîâüàëàíìàëû íÿ âàð? Ëîâüàëàíûì êè, ìÿí àáûðëû àäàìàì? Ùàìû ýÿðÿê àáûðëû îëñóí, ùÿëÿ áèð ýÿðÿê òÿìèç äÿ îëñóí... àììà ìÿíèì áÿçè èøëÿðèì îëóá... (áó îíóí éàäûíäà èäè!) áóíëàð õÿáèñ èøëÿð îëìàñà äà ùÿð ùàëäà éàõøû èøëÿð äåéèëäè!.. Áàøûìà íÿ ôèêèðëÿð ýÿëìèðäè!.. Áÿëè!.. Áöòöí áó øåéëÿðè ýþòöðöá ãîéàñàí Àâäîòéà Ðîìàíîâíà èëÿ éàí-éàíà! ßøè, úÿùÿííÿìÿ êè! Ãîé îëñóí! Ãÿñäÿí åëÿ áåëÿ îëàúàüàì: ÷èðêëè, àáûðñûç, ñÿðõîø, úÿùÿííÿìÿ êè! Äàùà äà ïèñ îëàúàüàì!..” Ðàçóìèõèí þç-þçö èëÿ áåëÿ äàíûøàðêÿí Çîñèìîâ è÷ÿðè ýèðäè: ýåúÿíè î Ïðàñêîâéà Ïàâëîâíàíûí çàëûíäà éàòìûøäû. Çîñèìîâ åâèíÿ ýåäÿúÿêäè, îíà ýþðÿ õÿñòÿíè ýþðìÿéÿ òÿëÿñèðäè. Ðàçóìèõèí îíà äåäè êè, õÿñòÿ ïèøèê êèìè éàòûð. Çîñèìîâ òàïøûðäû êè, þçö àéûëìàìûø îíó éóõóäàí îéàòìàñûíëàð. Þçö èñÿ ñààò îí áèðäÿ ýÿëÿúÿéèíè âÿä åòäè. Ñîíðà ÿëàâÿ åòäè: – ßýÿð î åâäÿ îëñà! Áèð èøÿ áàõ! Þç õÿñòÿìÿ þçöì áþéöêëöê åëÿéÿ áèëìèðÿì, èíäè ñÿí ýÿë îíó ìöàëèúÿ åëÿ! Áèëìèðñÿíìè: áó îíëàðûí éàíûíà ýåäÿúÿê, éà îíëàð áóíóí éàíûíà ýÿëÿúÿê? Ðàçóìèõèí ñóàëûí ìÿíàñûíû áàøà äöøäö: – Åëÿ ýöìàí åäèðÿì êè, îíëàð ýÿëÿúÿê; þçëÿðè äÿ, ÿëáÿòòÿ, þç àèëÿ èøëÿðèíäÿí äàíûøàúàãëàð. Ìÿí ýåäÿúÿéÿì. ßëáÿòòÿ, áèð ùÿêèì êèìè, ñÿíèí èõòèéàðûí ìÿíèìêèíäÿí äàùà ÷îõäóð. – Ìÿí äÿ êåøèø äåéèëÿì êè, îòóðóá ãàëàì; äÿéèá ýåäÿúÿéÿì. Îíñóç äÿ èøèì ÷îõäóð. Ðàçóìèõèí ãàøãàáàüûíû òþêÿðÿê îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Ìÿíè áèð øåé íàðàùàò åëÿéèð: äöíÿí éîëëà ýÿëÿíäÿ êåôëè-êåôëè îíà úöðáÿúöð àõìàã-àõìàã øåéëÿð äàíûøäûì... úöðáÿúöð... áóíó äà äåäèì êè, ñÿí îíóí, ýóéà äÿëè îëàúàüûíäàí ãîðõóðñàí. – Ñÿí äöíÿí àðâàäëàðà äà áóíó äåìèñÿí. – Áèëèðÿì êè, àõìàã èø òóòìóøàì! Èñòÿéèðñÿí ëàï ìÿíè äþé! Éàõøû, äîüðóäàí äà, ñÿíèí áó áàðÿäÿ ãÿòè áèð ôèêðèí âàðäûð? – Äåéèðÿì ñÿíÿ – áîø ñþçäöð; ãÿòè ôèêèð ùàðàäàíäû! Ìÿíè îíóí éàíûíà àïàðàíäà ñÿí þçöí îíó áèð ìîíîìàí êèìè òÿñâèð åëÿäèí... Äöíÿí 218
áèç, éÿíè ñÿí î ðÿíýñàç ùàããûíäà îëàí ñþùáÿòëÿðèíëÿ... ìÿñÿëÿíè äàùà äà ãûçûøäûðäûí; éàõøû ñþùáÿòäè, åëÿ áÿëêÿ î þçö áó èøäÿí äÿëè îëóá! ßýÿð ìÿí îíäà ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíäà íÿ ùàäèñÿ áàø âåðäèéèíè, îðàäà áèð ÿúëàôûí îíäàí øöáùÿëÿíÿðÿê... îíó òÿùãèð åòäèéèíè ëàï äöçýöí áèëñÿéäèì... áÿëè!.. äöíÿí áåëÿ áèð ñþùáÿòèí îëìàñûíà éîë âåðìÿçäèì! Àõû áó ìîíîìàíëàð ìèë÷ÿêäÿí ôèë ãàéûðûðëàð, ÿôñàíÿíè ùÿãèãÿòÿ ÷åâèðèðëÿð... Äöíÿí Çàìåòîâóí î ñþùáÿòèíäÿí ñîíðà ìÿñÿëÿíèí éàðûñû ìÿíÿ àéäûí îëäó. Èíàíìûðñàí?! Ìÿí áåëÿ áèð ÿùâàëàò áèëèðÿì: ãàðà ñþâäàéà òóòóëìóø ãûðõ éàøëû áèð àäàì ñÿêêèç éàøëû áèð óøàüûí ñòîë áàøûíäà ùÿðýöíêö èñòåùçàñûíà òàá ýÿòèðìÿéÿðÿê, îíó âóðóá þëäöðìöøäöð. Àììà áóðàäà íÿ ýþðöðöê: ÷ûð-úûíäûð è÷èíäÿ îëàí áèð àäàì, òÿçÿ áàøëàíàí õÿñòÿëèê, ùÿéàñûç áèð ìÿùÿëëÿ ïîëèñ ìöäèðè, áèð äÿ êè, áåëÿ áèð øöáùÿ! Ãàðà ñþâäàéà òóòóëìóø, ãÿçÿáëÿíìèø áèð àäàìà. Þçö äÿ ÷ûëüûíúà, ìöñòÿñíà áèð èççÿò-íÿôñÿ ìàëèê îëàí áèð àäàìà! Áÿëêÿ äÿ åëÿ áöòöí õÿñòÿëèê äÿ áóðàäàí áàøëàíûð. ßøè, ãîé úÿùÿííÿì îëñóí! Éåðè ýÿëìèøêÿí ãîé äåéèì: áó Çàìåòîâ äîüðóäàí äà, ñåâèìëè áèð óøàãäûð, àíúàã êè... Íàùàã éåðÿ äöíÿí î áöòöí áó øåéëÿðè äàíûøûá... Éàìàí áîøáàüàçäàð! – Êèìÿ äàíûøûá àõû? Ñÿíÿ, áèð äÿ ìÿíÿ! – Ïîðôèðèéÿ äÿ äàíûøûá. – Ïîðôèðèéÿ äàíûøàíäà íÿ îëàð? – Éåðè ýÿëìèøêÿí ãîé äåéèì: ñÿíèí îíëàðà, îíóí àíàñû èëÿ áàúûñûíà, áèð òÿñèðèí-ôèëàíûí âàð? Áó ýöí îíóíëà áèð àç åùòèéàòëû îëìàã ëàçûìäûð. Ðàçóìèõèí êþíöëñöç ùàëäà: – Þçëÿðè áèëÿðëÿð! – äåäè. – Íèéÿ àõû î, Ëóæèíèí öñòöíÿ äöøöá? Ëóæèí ïóëëó àäàìäûð, ãûçûí äà äåéÿñÿí, õîøóíà ýÿëèð... Àõû îíëàðûí áèðúÿ ãóðóøëàðû äà éîõäóð, åëÿ äåéèë? Ðàçóìèõèí ÿñÿáè ùàëäà ÷ûüûðäû: – Ñÿí àõû ìÿíäÿí íÿ èñòÿéèðñÿí? Ìÿí ùàðàäàí áèëèì êè, îíëàðûí ãóðóøó âàð, éà éîõäóð? Þçöí ñîðóø, áÿëêÿ áèëÿñÿí... – Åù, ñÿí ùÿðäÿí ëàï çûððàìà îëóðñàí! Äöíÿíêè ñÿðõîøëóãäàí ùÿëÿ àéûëìàìûñàí... ñàü îë! Ïðàñêîâéà Ïàâëîâíàéà ìÿíèì àäûìäàí òÿøÿêêöð åëÿ. Îòàüûíà ýèðèá ãàïûíû áàüëàäû, ìÿíèì áîíæóðóìà ãàïû äàëûíäàí úàâàá âåðìÿäè, þçö èñÿ ñààò éåääèäÿ éóõóäàí äóðäó, ñàìîâàðû ìÿòáÿõäÿí ÷ûõàðòäûëàð, êîðèäîðäàí êå÷èðèá îíà àïàðäûëàð... Àììà öçöíö ýþðÿ áèëìÿäèì... 219
Ðàçóìèõèí äöç ñààò äîããóçäà Áàêàëåéåâèí ìåùìàíõàíàñûíà ýåòäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà äà, Àâäîòéà Ðîìàíîâíà äà ÷îõäàí îíó áþéöê áèð èíòèçàðëà ýþçëÿéèðäèëÿð. Îíëàð ñààò éåääèäÿ, ùÿòòà äàùà äà òåç, éåðëÿðèíäÿí ãàëõìûøäûëàð. Ðàçóìèõèí ãàøãàáàãëû ùàëäà è÷ÿðè ýèðèá, êîáóäúàñûíà áàø ÿéäè, áåëÿ áàø ÿéäèéè ö÷öí äÿ î ñààò àúûãëàíäû, – ÿëáÿòòÿ, îíóí þç-þçöíÿ àúûüû òóòìóøäó. Ëàêèí î, éàíëûø äöøöíöðäö. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà éöéöðöá îíóí ÿëëÿðèíäÿí òóòäó âÿ àç ãàëäû þïñöí. Ðàçóìèõèí ÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ Àâäîòéà Ðîìàíîâíàéà áàõäû: îíóí òÿêÿááöðëö öçöíäÿ áó çàìàí åëÿ áèð ìèííÿòäàðëûã âÿ äîñòëóã, åëÿ áèð ùþðìÿò èôàäÿ îëóíóðäó êè, (ÿââÿëêè èñòåùçàëû áàõûøëàðäàí ïèñ ýèçëÿäèëÿí âÿ ãåéðè-èõòèéàðè èôàäÿ îëóíàí íèôðÿòäÿí ùå÷ áèð ÿñÿð ãàëìàìûøäû), èíäè èñÿ î éàìàíúà óòàíìûøäû. Õîøáÿõòëèêäÿí íÿ áàðÿäÿ äàíûøàúàüû ìÿëóì èäè: áóíà ýþðÿ äÿ äÿðùàë ñþçÿ áàøëàäû. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà åøèäÿíäÿ êè, “î ùÿëÿ éóõóäàí àéûëìàéûá”, “âÿçèééÿòè ÷îõ éàõøûäûð”, – áóíäàí ÷îõ ñåâèíäè, äåäè êè, “îíóí éàòìàñû éàõøûäûð, ÷öíêè ìÿí ýÿðÿê ãàáàãúàäàí ÷îõ, ÷îõ øåéëÿð áàðÿñèíäÿ äàíûøàì”. Ñîíðà ÷àéäàí ñþùáÿò äöøäö. Ðàçóìèõèíè áèðëèêäÿ ÷àé è÷ìÿéÿ äÿâÿò åòäèëÿð: Ðàçóìèõèíè ýþçëÿäèêëÿðè ö÷öí ùÿëÿ ÷àé è÷ìÿìèøäèëÿð. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà çÿíý åëÿäè; ÷èðêëè, öñò-áàøû úûíäûð áèð àäàì ýÿëäè; îíà ÷àé ýÿòèðìÿñèíè òàïøûðäûëàð; ùà÷àíäàí-ùà÷àíà ÷àé ýÿëäè; àíúàã ñòÿêàí íÿëáÿêè åëÿ ÷èðêëè, åëÿ ïèñ èäè êè, Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà äà, ãûçû äà áóíäàí õÿúàëÿò ÷ÿêäèëÿð. Ðàçóìèõèí ìåùìàíõàíàíû áÿðê ïèñëÿìÿéÿ áàøëàäû, ëàêèí Ëóæèí éàäûíà äöøöá ñóñäó, óòàíäû; ñîíðà èñÿ Ïóõëåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áèð-áèðèíèí àðäûíúà ñóàë âåðìÿéÿ áàøëàéàíäà ÷îõ ñåâèíäè. Ðàçóìèõèí îíóí ñóàëëàðûíà úàâàá âåðÿðÿê îí áåø äÿãèãÿ äàíûøäû; áó çàìàí î, ñîí èëäÿ Ðîäèîí Ðîìàíîâè÷èí ùÿéàòûíäà áàø âåðÿí ÿí ÿñàñ âÿ ÿí ìöùöì ùàäèñÿëÿðè íàüûë åòäè, àõûðäà äà îíóí õÿñòÿëèéè ùàããûíäà ÿòðàôëû ìÿëóìàò âåðäè. Î äàíûøäûãúà Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà þç ñóàëëàðû èëÿ îíóí ñþçöíö êÿñèð, áÿçè øåéëÿðè áèð äàùà ñîðóøóðäó. Ðàçóìèõèí áèð ÷îõ øåéëÿðè äàíûøìàäû, ÷öíêè áóíëàðû ùå÷ äàíûøìàã äà ëàçûì äåéèëäè; î åéíè çàìàíäà, ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíäà îëàí ùàäèñÿíè âÿ îíóí íÿòèúÿëÿðèíè äÿ à÷ûá äåìÿäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà âÿ Àâäîòéà Ðîìàíîâíà áþéöê áèð ìàðàãëà îíà ãóëàã àñûðäûëàð. Ðàçóìèõèí åëÿ çÿíí åäèðäè êè, íÿ ëàçûìñà ùàìûñûíû äåéèá ãóðòàðìûø, âåðäèéè ìÿëóìàòëà äà ãàäûíëàðû ãÿíàÿòëÿíäèðìèøäèð, ëàêèí ìÿëóì îëäó êè, î åëÿ áèë ùå÷ ñþçÿ áàøëàìàìûøäûð äà. 220
Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ äåéèðäè: – Äåéèí, äåéèí ýþðöì, ñèç íåúÿ áèëèðñèíèç... àù, áàüûøëàéûí, ìÿí ùÿëÿ äÿ ñèçèí àäûíûçû áèëìèðÿì... – Äìèòðè Ïðîêîôè÷. – Áÿëè, Äìèòðè Ïðîêîôè÷, ìÿí ÷îõ, ÷îõ áèëìÿê èñòÿðäèì êè... öìóìèééÿòëÿ... èíäè î ìÿñÿëÿëÿðÿ íåúÿ áàõûð, éÿíè, ìÿíè áàøà äöøöí, ìÿí áóíó ñèçÿ íåúÿ äåéèì êè, àéäûí îëñóí: éÿíè äàùà àéäûí äåñÿì: î íÿéè õîøëàéûð, íÿéè õîøëàìûð? Ùÿìèøÿìè î, áåëÿ ÿñÿáè îëóð? Îíóí èñòÿêëÿðè, ÿýÿð áåëÿ äåìÿê ìöìêöíñÿ, îíóí àðçóëàðû íÿäèð? Èíäè ÿí ÷îõ îíà òÿñèð åäÿí íÿäèð? Áèð ñþçëÿ, ìÿí áèëìÿê èñòÿðäèì êè... Àâäîòéà Ðîìàíîâíà: – Àù, àíà úàí, – äåäè, – áó ãÿäÿð ñóàëà áèðäÿí íåúÿ úàâàá âåðìÿê îëàð? – Àù, èëàùè! Äìèòðè Ïðîêîôè÷, àõû ìÿíèì ùå÷, ùå÷ õÿéàëûìà äà ýÿëìèðäè êè, îíó áåëÿ ýþðÿúÿéÿì... Äìèòðè Ïðîêîôè÷: – Áó ÷îõ òÿáèè øåéäèð – äåäè. – Ìÿíèì àíàì éîõäóð; ÿìèì âàð, ùÿð èë áóðà ýÿëèð; ùÿìèøÿ äÿ ýÿëÿíäÿ ìÿíè òàíûìûð, ùÿòòà öçäÿí äÿ òàíûìûð, àììà þçö àüûëëû àäàìäûð. Ñèç ö÷ èëäèð îíäàí àéðûëìûñûíûç, áó ö÷ èëäÿ äÿ ÷îõ øåéëÿð äÿéèøìèøäèð. Áèð äÿ àõû ìÿí ñèçÿ íÿ äåéèì? Èë éàðûìäûð ìÿí Ðîäèîíó òàíûéûðàì; î ãàðàãàáàã, òóòãóí, òÿêÿááöðëö, ìÿüðóð áèð îüëàíäûð. Ñîí âàõòëàðäà âàñâàñû âÿ ãàðà õóëéà÷û îëìóøäóð, î áÿëêÿ ÿââÿëëÿð äÿ áåëÿ èìèø... Àíúàã àëèúÿíàáäûð, ðÿùìëèäèð. Þç ùèññëÿðèíè à÷ûá ñþéëÿìÿéè õîøëàìûð; öðÿéèíè à÷ûá ñþéëÿìÿêäÿíñÿ àìàíñûç áèð èø òóòàð. Áÿçÿí ùå÷ ãàðà õóëéà÷û îëìóð, èíñàíëûãäàí êÿíàðà ÷ûõàúàã äÿðÿúÿäÿ, ðÿùìñèçëèê äÿðÿúÿñèíÿ ÷àòàúàã ãÿäÿð ùèññèç èêè õàñèééÿò íþâáÿ èëÿ áèðáèðèíè ÿâÿç åäèð. Ùÿðäÿí ùå÷ äèíèá-äàíûøìûð. Ùÿìèøÿ äÿ äåéèð êè, âàõòûì éîõäóð, ýóéà ùàìû îíà ìàíå îëóð, àììà þçö óçàíûá ãàëûð, ùå÷ áèð èø ýþðìöð. Èñòåùçà÷û äåéèë; îíà ýþðÿ éîõ êè, áóíóí ö÷öí ñþç òàïìûð, îíà ýþðÿ êè, ýóéà áåëÿ áîø-áîø øåéëÿðÿ âàõòû ÷àòìûð. Äåéèëÿí ñþçÿ àõûðà ãÿäÿð ãóëàã àñìûð. Áàøãàëàðûíûí ìàðàãëàíäûüû øåéëÿ ìàðàãëàíìûð. Þçöíö ÷îõ éöêñÿê òóòóð, äåéÿñÿí áóíà áèð àç ùàããû âàð. Äàùà íÿ äåéèì?.. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ñèçèí ýÿëìÿéèíèç îíà ÷îõ ýþçÿë òÿñèð áàüûøëàéàúàã, îíó õèëàñ åäÿúÿê. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ùÿéÿúàíëà äåäè: – Àù, Àëëàù åëÿñèí! – Ðàçóìèõèíèí Ðîäéà ùàããûíäà âåðäèéè ìÿëóìàò îíà ÷îõ ÿçàá âåðìèøäè. 221
Íÿùàéÿò, Ðàçóìèõèí äàùà úÿñàðÿòëÿ Àâäîòéà Ðîìàíîâíàéà áàõäû. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà èëÿ äàíûøàíäà î òåç-òåç, àíúàã áèð àíëûüà, þòÿðè Àâäîòéà Ðîìàíîâíàéà áàõûð, åëÿ î ñààò äà ýþçöíö ÷ÿêèðäè. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ñòîëóí éàíûíäà, îíëàðëà áèð éåðäÿ îòóðìàñà äà ñþùáÿòÿ äèããÿòëÿ ãóëàã àñûðäû; ùÿðäÿí éåðèíäÿí ãàëõûð, àäÿòè öçðÿ ÿëëÿðèíè äþøöíäÿ ÷àðïàçëàéàðàã, äîäàãëàðûíû áèð-áèðèíÿ ñûõàðàã, îòàãäà âàð-ýÿë åòìÿéÿ áàøëàéûðäû, àðàáèð äÿ åëÿ ýÿçÿ-ýÿçÿ, äöøöíÿ-äöøöíÿ ñóàë âåðèðäè. Îíäà äà äåéèëÿí ñþçÿ àõûðà ãÿäÿð ãóëàã àñìàã àäÿòè âàðäû. Î íàçèê ïàð÷àäàí òèêèëìèø, ãàðàòÿùÿð ïàëòàð ýåéìèøäè, áîéíóíà èñÿ àü, øÿôôàô áèð øÿðô áàüëàìûøäû. Ðàçóìèõèí áèð ÷îõ øåéäÿí äÿðùàë áàøà äöøäö êè, îíëàð ÷îõ êàñûá éàøàéûðëàð. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà áèð êðàëè÷à êèìè ýåéèíñÿéäè – Ðàçóìèõèí éÿãèí êè, îíäàí ùå÷ ãîðõìàçäû; èíäè èñÿ, áÿëêÿ äÿ, îíóí áåëÿ êàñûáúà ýåéèíäèéèíè, îíëàðûí áåëÿ éîõñóë áèð âÿçèééÿòäÿ îëäóüóíó ýþðöá öðÿéèíäÿ ãîðõó ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè; î, àüçûíäàí ÷ûõàí ùÿð ñþçöíäÿí, ùÿð ùÿðÿêÿòèíäÿí ãîðõóðäó, áó èñÿ îíñóç äà þç-þçöíÿ èíàíìàéàí áèð àäàì ö÷öí ñûõûúû áèð ùàë èäè. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ýöëöìñÿéÿðÿê äåäè: – Ãàðäàøûìûí õàñèééÿòè ùàããûíäà ñèç áèð ÷îõ ìàðàãëû øåéëÿð äåäèíèç... þçö äÿ áèòÿðÿôàíÿ äåäèíèç. Áó éàõøûäûð; ìÿí åëÿ áèëäèì êè, ñèç îíà ïÿðÿñòèø åäèðñèíèç. – Ñîíðà î äöøöíÿ-äöøöíÿ ÿëàâÿ åòäè: – Ùÿìèøÿ îíóí éàíûíäà ýÿðÿê áèð ãàäûí îëñóí ñþçö äÿ, äåéÿñÿí, äîüðóäóð. – Ìÿí áåëÿ áèð øåé äåìÿìèøÿì, ëàêèí áÿëêÿ äÿ ñèç áó áàðÿäÿ ùàãëûñûíûç, àíúàã... – Íÿ? Ðàçóìèõèí ãÿòè áèð èôàäÿ èëÿ: – Àõû î ùå÷ êÿñè ñåâìèð, – äåäè, – îëñóí êè, ùå÷ ñåâìÿéÿúÿê äÿ! – Éÿíè ñåâìÿéÿ ãàáèë äåéèë? – Áèëèðñèíèçìè, Àâäîòéà Ðîìàíîâíà, ñèç þçöíöç äÿ ãàðäàøûíûçà éàìàí îõøàéûðñûíûç, þçö äÿ ùÿð áàðÿäÿ. – Ðàçóìèõèí áåëÿ áèð ñþç äåéÿúÿéèíè ùå÷ þçö äÿ ýþçëÿìèðäè; åëÿ èíäèúÿ îíóí ãàðäàøû ùàããûíäà äåäèéè ñþçëÿð éàäûíà äöøäö, õÿð÷ÿíý êèì ãûçàðäû âÿ óòàíäû. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà îíà áàõàðàã, áèèõòèéàð ýöëäö. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áèð ãÿäÿð èíúèäè. – Ðîäéà áàðÿñèíäÿ ñèç èêèíèç äÿ ñÿùâ åäÿ áèëÿðñèíèç. Äóíå÷êà, ìÿí èíäèêè ñþùáÿò ùàããûíäà äåìèðÿì. Îíó êè, Ïéîòð Ïåòðîâè÷ áó ìÿêòóáäà éàçûð... áèð äÿ îíó êè, ñÿíèíëÿ ìÿí ôèêèðëÿøèðäèê, – áÿëêÿ äÿ ùå÷ äîüðó äåéèë; àíúàã, Äìèòðè Ïðîêîôè÷, ñèç îíóí íåúÿ õÿéàëïÿðÿñò, íåúÿ øûëòàã 222
àäàì îëäóüóíó ùå÷ òÿñÿââöð åäÿ áèëìÿçñèíèç. Îíóí õàñèééÿòèíÿ ìÿí ùå÷ àðõàéûí îëà áèëìèðäèì – îíóí àíúàã îí áåø éàøû îëàí äà... Ìÿí éÿãèí áèëèðÿì êè, î èíäè äÿ þçöíÿ áèðäÿí åëÿ áèð øåé åëÿéÿ áèëÿð êè, áóíó ùå÷ êÿñ åëÿìÿç, ùå÷ êÿñèí àüëûíà ýÿëìÿç êè, áåëÿ áèð øåé åëÿñèí... ùå÷ óçàüà ýåòìÿéÿê: ñèçÿ ìÿëóìäóð êè, î, èë éàðûì áóíäàí ÿââÿë Çàðíèòñûíà äåéèëÿí þç ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí ãûçû èëÿ åâëÿíìÿê èñòÿéèðäè, – áóíóíëà î, ìÿíè ëàï ùåéðÿòÿ ñàëäû, ñàðñûòäû, àç ãàëäû êè, ìÿùâ åòñèí... Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ñîðóøäó: – Ñèç áó ÿùâàëàòû ìöôÿññÿë áèëèðñèíèçìè? Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà åùòèðàñëà ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Ñèç åëÿ áèëèðñèíèç êè, îíäà ìÿíèì ýþç éàøûì, ìÿíèì éàëâàðûøëàðûì, ìÿíèì õÿñòÿëèéèì, ìÿíèì, áÿëêÿ äÿ, äÿðääÿí ÷ÿðëÿéèá þëìÿéèì, áèçèì éîõñóëëóüóìóç îíó áó éîëäàí äþíäÿðÿ áèëÿðäè? Éîõ! Î ñàêèòúÿ áöòöí áó ìàíåÿëÿðè òàïäàéûá êå÷ÿðäè! Ýþðÿñÿí, î, äîüðóäàí äà, áèçè ñåâìèð? Ðàçóìèõèí åùòèéàòëà þç ôèêðèíè ñþéëÿäè: – Áó ÿùâàëàò áàðÿñèíäÿ î ìÿíèìëÿ ùå÷ äàíûøìàéûá, àíúàã õàíûì Çàðíèòñûíàäàí ìÿí áÿçè øåéëÿð åøèòìèøÿì; î äà àüûëëû-áàøëû áèð øåé äàíûøìàäû; åøèòäèéèì øåéëÿð äÿ áèð ãÿäÿð ãÿðèáÿäèð... Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà èëÿ ãûçû áèðäÿí ñîðóøäó: – Ñèç íÿ åøèòìèñèíèç, íÿ åøèòìèñèíèç? – ßñëèíäÿ åëÿ áèð øåé åøèòìÿìèøÿì. Àíúàã áóíó áèëèðÿì êè, áó èø ëàï äöçÿëèáìèø, àíúàã ãûçûí þëìÿñèíÿ ýþðÿ áàø òóòìàìûøäûð, ùÿì äÿ îíëàðûí åâëÿíìÿñè õàíûì Çàðíèòñûíàíûí ùå÷ öðÿéèíäÿí äåéèëìèø... Áèð äÿ äåéèðëÿð êè, ãûç ùå÷ ãÿøÿíý äåéèëìèø, éÿíè äåéèðëÿð êè, ùÿòòà ÷èðêèíìèø... þçö äÿ õÿñòÿ èìèø... áèð äÿ êè... ãÿðèáÿ èìèø... àììà äåéÿñÿí, áÿçè éàõøû úÿùÿòëÿðè âàðìûø. Ìöòëÿã îíóí áÿçè éàõøû úÿùÿòëÿðè îëìàëû èìèø, éîõñà ùå÷ áèð øåé áàøà äöøìÿê îëìàç... ùå÷ áèð øåé áàøà äöøìÿê îëìàç... ùå÷ áèð úåùèç äÿ éîõìóø; áèð äÿ êè, Ðîäèîí áåëÿ øåéè íÿçÿðÿ àëìàçäû... Öìóìèééÿòëÿ áåëÿ øåéäÿí ÷ÿòèí áàø ÷ûõàðìàã îëóð. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ãûñàúà äåäè: – Ìÿí ÿìèíÿì êè, î éàõøû ãûçìûø. – Àëëàùà àüûð ýåòìÿñèí, îíäà ìÿí ãûçûí þëìÿñèíÿ ñåâèíäèì; àíúàã ìÿí áèëìèðÿì êè, îíëàðäàí ùàíñû áèð-áèðèíè ìÿùâ åäÿ áèëÿðäè: Ðîäéà ãûçû, éà ãûç Ðîäéàíû? – Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áóíóíëà ñþçöíÿ éåêóí âóðäó; ñîíðà Äóíéàéà áàõà-áàõà, äàéàíà-äàéàíà, åùòèéàòëà äöíÿí Ðîäéà èëÿ Ëóæèí àðàñûíäà áàø âåðÿí ÿùâàëàòû éåíÿ äÿ ñîðóøìàüà 223
áàøëàäû; îíóí òåç-åç Äóíéàéà áàõìàñû, ýþðöíöð. Äóíéàíûí õîøóíà ýÿëìèðäè. Áó ùàäèñÿ îíó ùÿð øåéäÿí ÷îõ íàðàùàò åäÿðÿê ãîðõóäóð, òÿøâèøÿ ñàëûðäû. Ðàçóìèõèí áó ùàäèñÿíè áèð äàùà áöòöí òÿôñèëàòû èëÿ äàíûøäû, ëàêèí áó äÿôÿ þç ôèêðèíè äÿ ãåéä åòäè: äåäè êè, Ðàñêîëíèêîâ Ïéîòð Ïåòðîâè÷è ìöÿééÿí áèð ìÿãñÿäëÿ òÿùãèð åòìèøäèð, – áó úÿùÿòäÿí î ìöãÿññèðäèð; îíóí õÿñòÿ îëìàñûíû äà áó áàðÿäÿ ÷îõ àç öçðëö ùåñàá åòìÿê îëàð. Ñîíðà äà ÿëàâÿ åòäè: – Î ùÿëÿ õÿñòÿëÿíìÿìèøäÿí ÿââÿë áó ôèêðÿ ýÿëìèøäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà äÿðäëè-äÿðäëè: – Ìÿí äÿ áåëÿ ýöìàí åäèðÿì, – äåäè. Ëàêèí Ðàçóìèõèí áó äÿôÿ Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ùàããûíäà áåëÿ åùòèéàòëà, ùÿòòà åëÿ áèë êè, ùþðìÿòëÿ äàíûøìàñû îíó ÷îõ òÿÿúúöáëÿíäèðäè. Áó, Àâäîòéà Ðîìàíîâíàíû äà ÷îõ òÿÿúúöáëÿíäèðìèøäè. – Äåìÿê, ñèç Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ùàããûíäà áó ôèêèðäÿñèíèç? – Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áóíó ñîðóøìàãäàí þçöíö ñàõëàéà áèëìÿäè. Ðàçóìèõèí ãÿòè áèð èôàäÿ âÿ ùÿðàðÿòëÿ: – Ýÿëÿúÿêäÿ ñèçèí ãûçûíûçûí ÿðè îëàúàã áèð àäàì ùàããûíäà ìÿí àéðû ôèêèðäÿ îëà äà áèëìÿðÿì, – äåéÿ úàâàá âåðäè, – Ìÿí áóíó àíúàã áîø áèð íÿçàêÿò ö÷öí äåìèðÿì, îíà ýþðÿ äåéèðÿì êè... îíà ýþðÿ äåéèðÿì êè... ëàï åëÿ àíúàã îíà ýþðÿ äåéèðÿì êè... Àâäîòéà Ðîìàíîâíà þçö êþíöëëö îëàðàã áó àäàìû þçöíÿ ëàéèã áèëèá ñå÷ìèøäèð. Äöíÿí ìÿí îíóí ùàããûíäà åëÿ íàëàéèã ñþçëÿð ñþéëÿñÿì äÿ... áóíó îíà ýþðÿ ñþéëÿìèøäèì êè, äöíÿí ìÿí áèàáûðúàñûíà ñÿðõîøäóì, áèð äÿ êè... àüûëñûçäûì; áÿëè, àüûëñûçäûì, äÿëè îëìóøäóì, òàìàìèëÿ... åëÿ èø òóòäóüóìà ýþðÿ áó ýöí õÿúàëÿò ÷ÿêèðÿì!.. Ðàçóìèõèí ãûçàðûá ñóñäó. Àâäîòéà Ðîìàíîâíà äà ãûçàðäû, àíúàã ùå÷ áèð ñþç äåìÿäè. Ëóæèíäÿí ñþùáÿò à÷ûëàíäàí áÿðè î áèðúÿ êÿëìÿ äÿ äàíûøìàìûøäû. Ëàêèí Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà, ýþðöíöð, îíóí êþìÿéè îëìàäàí ãÿòè áèð ñþç äåìÿéÿ òÿðÿääöä åäèðäè. Íÿùàéÿò, äèëè äîëàøà-äîëàøà, ãûçûíà áàõà-áàõà äåäè êè, áó ñààò áèð øåé ñîí äÿðÿúÿ äöøöíäöðöð... – Áèëèðñèíèçìè, Äìèòðè Ïðîêîôè÷... Äóíå÷êà, ìÿí Äìèòðè Ïðîêîôè÷ëÿ ëàï à÷ûã äàíûøàúàüàì... Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ãÿòè áèð èôàäÿ èëÿ äåäè? – ßëáÿòòÿ, àíà úàí, åëÿ äÿ ëàçûìäûð. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ: 224
– Ìÿñÿëÿ áåëÿäèð, – äåäè. – Îíà þç äÿðäèíè ñþéëÿìÿéÿ èúàçÿ âåðèëìèøäè, áóíóíëà äà ñàíêè îíóí öçÿðèíäÿí àüûð áèð éöê ýþòöðöëìöøäö. – Äöíÿí áèç Ïéîòð Ïåòðîâè÷ÿ áóðà ýÿëäèéèìèçè õÿáÿð âåðìèøäèê; áóíà úàâàá îëàðàã áó ýöí ñÿùÿð òåçäÿí îíäàí áèð êàüûç àëäûã. Î, íåúÿ êè âÿä åòìèøäè, – ýÿðÿê äöíÿí âàüçàëà áèçèì ãàáàüûìûçà ýÿëÿ èäè, àììà î þç éåðèíÿ áèð ëàêåé ýþíäÿðìèøäè; ëàêåé áèçÿ áó ìåùìàíõàíàíûí éåðèíè âÿ éîëóíó ýþñòÿðÿúÿêäè; Ïéîòð Ïåòðîâè÷ òàïøûðûáìûø áèçÿ äåñèí êè, áó ýöí ñÿùÿð î þçö áèçèì éàíûìûçà ýÿëÿúÿê. Àììà áó ýöí ñÿùÿð áèç îíäàí áó êàüûçû àëäûã... Éàõøûñû áóäóð, áóíó ñèç þçöíöç îõóéóí; áóðàäà áèð ìÿñÿëÿ âàð, î ìÿíè ÷îõ íàðàùàò åëÿéèð... Ñèç þçöíö áó ñààò áóíóí íÿ ìÿñÿëÿ îëäóüóíó ýþðÿúÿêñèíèç... Äìèòðè Ïðîêîôè÷, ñèç áó áàðÿäÿ þç ôèêðèíèçè ìÿíÿ à÷ûã ñþéëÿðñèíèç! Ñèç Ðîäéàíûí õàñèééÿòèíÿ ùàìûäàí éàõøû áÿëÿäñèíèç âÿ ùàìûäàí éàõøû ìÿñëÿùÿò âåðÿ áèëÿðñèíèç. Ñèçÿ õÿáÿðäàðûã åëÿéèðÿì êè, Äóíå÷êà ëàï èëê àääûìäàí ùÿð øåéè ùÿëë åòìèøäèð, àíúàã ìÿí, ìÿí ùÿëÿ áèëìèðÿì êè, íåúÿ åëÿéèì, áóíà ýþðÿ äÿ... ñèçè ýþçëÿéèðäèì. Ðàçóìèõèí êàüûçû à÷ûá îõóìàüà áàøëàäû; êàüûçäà äöíÿíêè ýöíöí òàðèõè éàçûëìûøäû. “Ùþðìÿòëè õàíûì Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà, ñèçÿ áèð øåéè áèëäèðìÿéè þçöìÿ øÿðÿô ùåñàá åäèðÿì: ìÿí ýþçëÿíèëìÿéÿí áèð ñÿáÿáÿ ýþðÿ ñèçè äåáàðêàäåðäÿ ãàðøûëàéà áèëìÿäèéèìäÿí, åéíè ìÿãñÿäëÿ ÷îõ äèðèáàø áèð àäàìû ýþíäÿðìÿëè îëäóì, ùÿì äÿ òÿõèðÿñàëûíìàç ñåíàò èøëÿðèíÿ ýþðÿ âÿ ñèçèí îüëóíóçëà, Àâäîòéà Ðîìàíîâíàíûí èñÿ ãàðäàøû èëÿ îëàúàã àèëÿâè ýþðöøöíÿ ìàíå îëìàìàã ö÷öí ñàáàù ñÿùÿð äÿ ñèçèíëÿ ýþðöøìÿê øÿðÿôèíäÿí þçöìö ìÿùðóì åäèðÿì. Ñèçèí éàíûíûçà ýÿëèá, ñèçèí ìÿíçèëèíèçäÿ, ñèçÿ òÿçèì åòìÿê øÿðÿôè èñÿ àíúàã ñàáàù, ñÿùÿð âàõòû, äöç ñààò ñÿêêèçäÿ ìÿíÿ ìöéÿññÿð îëàúàãäûð; åéíè çàìàíäà, úÿñàðÿò åäèá ñèçäÿí àúèçàíÿ âÿ ùÿì äÿ òÿêèäëÿ õàùèø åäèðÿì êè, áèçèì öìóìè ýþðöøöìöçäÿ Ðîäèîí Ðîìàíîâè÷ èøòèðàê åòìÿñèí, ÷öíêè äöíÿí î õÿñòÿ èêÿí ýåäèá îíà áàø ÷ÿêÿíäÿ, î ùå÷ ìèñëè ýþðöëìÿìèø òÿðçäÿ âÿ íÿçàêÿòñèçëèêëÿ ìÿíè òÿùãèð åòäè; áèð äÿ êè, ìÿëóì ìÿñÿëÿ ùàããûíäà øÿõñÿí ñèçÿ ñþéëÿìÿéÿ çÿðóðè âÿ ÿñàñëû èçàùàòûì âàð âÿ áó áàðÿäÿ ñèçèí øÿõñÿí þç ôèêðèíèçè áèëìÿê èñòÿéèðÿì. Áóíóíëà áÿðàáÿð áèð øåéè äÿ ãàáàãúàäàí ñèçÿ áèëäèðìÿéè þçöìÿ øÿðÿô ùåñàá åäèðÿì: ßýÿð ìÿíèì õàùèøèìÿ ðÿüìÿí Ðîäèîí Ðîìàíîâè÷ÿ îðàäà ðàñò ýÿëñÿì – äÿðùàë îðàäàí óçàãëàøìàüà ìÿúáóð îëàúàüàì, îíäà äàùà òÿãñèðè ìÿíäÿ ýþðìÿéèí. Áóíó èñÿ áèð øåéè íÿçÿðÿ àëàðàã éàçûðàì: ìÿí îðà ýåäÿíäÿ Ðîäèîí Ðîìàíîâè÷ åëÿ áÿðê õÿñòÿ ýþðöíäöéö 225
ùàëäà, èêè ñààòäàí ñîíðà áèðäÿí-áèðÿ ñàüàëûð, äåìÿëè, ìàäàì êè î ùÿéÿòäÿí ÷ûõà áèëèð – îíäà ñèçèí äÿ éàíûíûçà ýÿëÿ áèëÿð. Áóíó èñÿ ìÿí þç ýþçöìëÿ ýþðìöøÿì: àò áàñìûø âÿ áóíäàí äà þëìöø áèð ÿééàøûí ìÿíçèëèíäÿ, Ðîäèîí Ðîìàíîâè÷ îíóí ÷îõ ïèñ ÿõëàãëû ãûçûíà, ìåéèòè äÿôí åòìÿê áÿùàíÿñèëÿ, äöíÿí èéèðìè áåø ìàíàò âåðäè êè, áó ìÿíè ñîí äÿðÿúÿ òÿÿúúöáëÿíäèðäè, ÷öíêè ìÿí áèëèðäèì êè, ñèç áóíó íåúÿ áèð ÷ÿòèíëèêëÿ éûüìûñûíûç. Áóíóíëà ìÿí èççÿòëè Àâäîòéà Ðîìàíîâíàéà îëàí õöñóñè ùþðìÿòèìè ãåéä åäèð âÿ õàùèø åäèðÿì êè, ñèçèí ùÿãèð ãóëóíóç îëàí Ï.Ëóæèíèí ñÿäàãÿòëè âÿ åùòèðàìàíÿ ùèññëÿðèíè ãÿáóë åäÿñèíèç”. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà àç ãàëà àüëàéàðàã äåäè: – Äìèòðè Ïðîêîôè÷, èíäè ìÿí íÿ åäèì? Ìÿí Ðîäéàéà íåúÿ äåéèì êè, ýÿëìÿñèí? Î äöíÿí íåúÿ èíàäëà Ïîéòð Ïåòðîâè÷èí ðÿää åäèëìÿñèíè òÿëÿá åäèðäè, àíúàã èíäè îíóí þçöíöí ãÿáóë åäèëìÿìÿñèíè òÿëÿá åäèðëÿð! Åøèòñÿ, î þçö ãÿñäÿí ýÿëÿúÿê, îíäà... íÿ îëàúàã? Ðàçóìèõèí äÿðùàë âÿ ñàêèòúÿ äåäè: – Àâäîòéà Ðîìàíîâíà íåúÿ ãÿò åëÿéèáñÿ – åëÿ äÿ åäèí! – Àù, èëàùè! Î äåéèð êè... î ùå÷ áèëèðñèíèç íÿ äåéèð... ìÿãñÿäèíè äÿ à÷ûá ìÿíÿ äåìèð! Î äåéèð, éàõøû îëàð êè, éÿíè éàõøû îëìàã ìÿñÿëÿñè äåéèë, íÿ ö÷öíñÿ, ìöòëÿã ëàçûìäûð êè, Ðîäéà äà áó ýöí ñààò ñÿêêèçäÿ ãÿñäÿí ýÿëñèí, îíëàð ìöòëÿã áèð-áèðèíè ýþðñöíëÿð... Ìÿí èñòÿéèðÿì êè, êàüûçû îíà ùå÷ ýþñòÿðìÿéÿì, ñèçèí âàñèòÿíèçëÿ åëÿ áèð êÿëÿê ãóðàì êè, Ðîäéà ýÿëìÿñèí... ÷öíêè î ÷îõ ÿñÿáèäèð... Áèð øåéè äÿ ìÿí ùå÷ áàøà äöøìöðÿì: î þëÿí ÿééàø êèìäèð, î ãûç êèìäèð, íåúÿ îëóá êè, Ðîäéà áöòöí ïóëóíó îíà âåðèá... Î ïóëó êè... Àâäîòéà Ðîìàíîâíà ÿëàâÿ åòäè: – Î ïóëó êè, ñèç áó ãÿäÿð ìöñèáÿòëÿ äöçÿëòìèøäèíèç, àíà úàí! Ðàçóìèõèí äàëüûí ùàëäà äåäè: – Äöíÿí î þçöíäÿ äåéèëäè. ßýÿð ñèç äöíÿí îíóí àøõàíàäà íÿëÿð äàíûøäûüûíû áèëñÿéäèíèç... ëàï àüûëëû äàíûøñà äà... Áÿëè! Äöíÿí áèç åâÿ ýÿëÿíäÿ î äîüðóäàí äà áèð þëö ùàããûíäà ìÿíÿ íÿñÿ äåéèðäè, àíúàã ìÿí îíóí ñþçöíäÿí áèðúÿ êÿëìÿ äÿ áàøà äöøìÿäèì... ßñëèíäÿ ìÿí þçöì äÿ äöíÿí... – Àíà úàí, éàõøûñû áóäóð êè, áèç þçöìöç îíóí éàíûíà ýåäÿê; ñèçè èíàíäûðûðàì êè, îíäà áèç íÿ åäÿúÿéèìèçè î ñààò ýþðÿúÿéèê. Áèð äÿ äàùà âàõòäûð. – Î áîéíóíäàêû çÿðèô Âåíåäèê çÿíúèðèíäÿí àñûëìûø, ÿéíèíäÿêè ýåéèìèíÿ ãÿòèééÿí óéìàéàí ýþçÿë ãûçûë ñààòûíà áàõàðàã ùÿéÿúàíëà äåäè: – Àù! Ñààò îí áèðÿ èøëÿéèð! 226
Ðàçóìèõèí äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåäè: “Íèøàíëûñû áàüûøëàéûá”. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà òÿøâèø è÷èíäÿ ÿë-àéàüà äöøäö: – Àù, âàõòäûð!.. Âàõòäûð, Äóíå÷êà, âàõòäûð! Ñîíðà åëÿ áèëÿð êè, îíóí äöíÿíêè ñþçöíÿ áèçèì àúûüûìûç òóòóá, îíà ýþðÿ äÿ áåëÿ ýåúÿ ýåäèðèê. Àù, èëàùè! Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áóíó äåéÿðÿê ìàíòèëéàñûíû ÷èéíèíÿ àòûá, øëéàïàñûíû áàøûíà ãîéäó. Äóíå÷êà äà ýåéèíäè. Îíóí ÿëúÿéè íÿèíêè êþùíÿ èäè, ùÿòòà éûðòûãäû. – Ðàçóìèõèí áóíó ýþðäö. Ëàêèí áó êàñûáúàñûíà ýåéèì îíëàðûí ùÿð èêè÷èíÿ õöñóñè áèð ìÿçèééÿò âåðèðäè: áó èñÿ ùÿìèøÿ êàñûáúàñíà ýåéèíìÿéè áàúàðàí àäàìëàðäà îëóð. Ðàçóìèõèí áþéöê áèð ìÿôòóíèééÿòëÿ Äóíå÷êàéà áàõûð, îíó àïàðûá þòöðÿúÿéè èëÿ ôÿõð åäèðäè. Î äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåéèðäè: “ùÿáñõàíàäà þç úîðàáëàðûíû éàìàéàí êðàëè÷à î àíäà, ùÿì äÿ ÿí áþéöê òÿíòÿíÿëè âÿ äÿáäÿáÿëè âàõòëàðûíäà äàùà àðòûã ÿñèë êðàëè÷àéà îõøàéûðäû”. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ùÿéÿúàíëà äåäè: – Èëàùè! Ùå÷ ìÿíèì àüûëìà ýÿëÿðäè êè, ìÿí þç îüëóìëà, ìÿíèì ÿçèç, èñòÿêëè îüëóì Ðîäéà èëÿ ýþðöøìÿêäÿí ãîðõàúàüàì – íåúÿ êè, èíäè ãîðõóðàì!.. – Î ÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ Ðàçóìèõèíÿ áàõûá ÿëàâÿ åòäè: – Äìèòðè Ïðîêîôè÷, ìÿí ãîðõóðàì. Äóíéà îíó þïÿðÿê äåäè: – Ãîðõìàéûí, àíà úàí, éàõøûñû áóäóð îíà èíàíûí. Éàçûã àðâàä ùÿéÿúàíëà äåäè: – Àù, èëàùè! Ìÿí äÿ èíàíûðàì, àììà áöòöí ýåúÿíè éàòìàìûøàì! Îíëàð êö÷ÿéÿ ÷ûõäûëàð. – Áèëèðñÿí, Äóíå÷êà, ñÿùÿðÿ éàõûí áèð àç ýþçöìÿ éóõó ýåòìèøäè êè, áèðäÿí ðÿùìÿòëèê Ìàðôà Ïåòðîâíà éóõóìà ýèðäè... áàøäàí-àéàüà àü ýåéìèøäè... éàõûíëàøûá ÿëèìäÿí òóòäó, þçö èñÿ ìÿíÿ áàõûá áàøûíû éåëëÿéèðäè, åëÿ äÿ àúûãëû éåëëÿéèðäè êè, åëÿ áèë ìÿíè ìÿçÿììÿò åäèðäè... Ýþðÿñÿí, áó õåéèðäèðìè? Àù, èëàùè! Äìèòðè Ïðîêîôè÷, ñèç ùÿëÿ áèëìèðñèíèç: Ìàðôà Ïåòðîâíà þëöá! – Éîõ, áèëìèðÿì: ùàíñû Ìàðôà Ïåòðîâíà? – Ãÿôèëäÿí þëäö! Òÿñÿââöð åäèí êè... Äöíéà ñþçÿ ãàðûøäû: – Ñîíðà äàíûøàðñûíûç, àíà úàí; àõû ùÿëÿ Äìèòðè Ïðîêîôè÷ áèëìèð êè, Ìàðôà Ïåòðîâíà êèìäèð. – Àù, áèëìèðñèíèç? Åëÿ áèëèðäèì êè, îíó òàíûéûðñûíûç. Äìèòðè Ïðîêîôè÷, ñèç ìÿíè áàüûøëàéûí: áó áèð-èêè ýöíäÿ ìÿí ëàï àüëûìû èòèðìèøÿì. 227
Äöçö, ìÿí ñèçè ýþéäÿíäöøìÿ áèð ìÿëÿê ùåñàá åäèðÿì, îíà ýþðÿ äÿ ÿìèíäèì êè, áó øåéëÿð ñèçÿ ÷îõäàí ìÿëóìäóð. Ìÿí ñèçè ëàï þç àäàìûìûç ùåñàá åäèðÿì... Áåëÿ äàíûøäûüûì ö÷öí àúûüûíûç òóòìàñûí. Àù, èëàùè! Ñèçèí ñàü ÿëèíèçÿ íÿ îëóá? ßçèëèá? Ðàçóìèõèí ñåâèíÿðÿê ìûçûëäàíäû: – Áÿëè, ÿçèëèá. – Ùÿðäÿí ìÿí ÷îõ öðÿêäÿí äàíûøûðàì, îíà ýþðÿ äÿ Äóíéà ìÿíèì ñÿùâèìè äöçÿëäèð... Àìàí Àëëàù, ýþð Ðîäéà íåúÿ áàëàúà îòàãäà éàøàéûð! Ýþðÿñÿí, èíäè î éóõóäàí äóðóáìó? Î àðâàä äà, îíóí ìÿíçèë ñàùèáÿñè, î äàõìàíû îòàã ùåñàá åëÿéèð! Ìÿíÿ áàõûí, ñèç äåéèðñèíèç êè, î þç öðÿéèíäÿêèíè à÷ûá äåìÿéè õîøëàìûð, îíäà, áÿëêÿ, ìÿí äÿ þç... éåðñèç ñþçëÿðèìëÿ... îíóí çÿùëÿñèíè òþêäöì?.. Äìèòðè Ïðîêîôè÷, îíóíëà íåúÿ äàíûøìàüû áÿëêÿ ñèç ìÿíÿ þéðÿäÿñèíèç!.. Áèëèðñèíèçìè, èíäè ìÿí ëàï þçöìö èòèðìèøÿì. – ßýÿð ýþðñÿíèç êè, î öç-ýþçöíö ãûðûøäûðûð – îíäà îíäàí ÷îõ øåé ñîðóøìàéûí; õöñóñèëÿ îíóí þçöíö íåúÿ ùèññ åòäèéèíè ÷îõ ñîðóøìàéûí, áóíó õîøëàìûð. – Àù, Äìèòðè Ïðîêîôè÷, àíà îëìàã íÿ ÷ÿòèí øåéìèø! Áóäóð, áó äà ùÿìèí ïèëëÿêÿí... Íÿ ïèñ ïèëëÿêÿíäèð! Äóíéà îíà ìåùðèáàíëûã åäÿðÿê äåäè: – Àíà, ñèçèí ðÿíýèíèç äÿ ãà÷ûá... ñàêèò îëóí, ÿçèçèì! – Ñîíðà, ýþçëÿðè ïàðûëäàéà-ïàðûëäàéà ÿëàâÿ åòäè: – Î ñèçè ýþðìÿéèíÿ ùÿëÿ áèð ñåâèíìÿëèäèð äÿ, àììà ñèç þçöíöçÿ áåëÿ ÿçàá âåðèðñèíèç... – Äàéàíûí, ãîéóí ìÿí ãàáàãúàäàí ýåäèá áàõûì, ýþðöì àéûëûá éà éîõ. Ðàçóìèõèí ýåòäè, ãàäûíëàð äà éàâàø-éàâàø îíóí àðäûíúà éóõàðû ãàëõìàüà áàøëàäûëàð Äþðäöíúö ìÿðòÿáÿéÿ ÷àòàíäà ýþðäöëÿð êè, ìÿíçèë ñàùèáÿñèíèí ãàïûñû áèð áàëàúà àðàëûäûð, è÷ÿðèäÿí áèð úöò èòè, ãàðà ýþçëÿð îíëàðà áàõûð. Áàõûøëàð áèð-áèðèíÿ ðàñò ýÿëÿíäÿ ãàïû áèðäÿí þðòöëäö, þçö äÿ åëÿ áÿðê þðòöëäö êè, Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà äèêñèíäè âÿ àç ãàëäû êè, ÷ûüûðñûí. ÛÛÛ Îíëàð Ðàñêîëíèêîâóí îòàüûíà ýèðÿíäÿ, Çîñèìîâ øÿí-øÿí ÷ûüûðàðàã: – Éàõøûäûð, éàõøûäûð! – äåäè. Îí äÿãèãÿ âàðäû êè, î ýÿëèá äèâàíäà, äöíÿíêè éåðèíäÿ îòóðìóøäó. Ðàñêîëíèêîâ äà äèâàíûí î áèðè áàøûíäà îòóðìóøäó; î òàìàì ýåéèíìèøäè, ùÿòòà ÿë-öçöíö éàõøûúà éóìóø, áàøûíû äÿ ñÿëèãÿ èëÿ äàðàìûøäû: ÷îõäàíäû 228
îíäà áó ñÿëèãÿ ýþðöíìöðäö. Îòàã î ñààò äîëäó; ëàêèí Íàñòàñéà éåð îëìàñà äà, îíëàðûí àðäûíúà þçöíö è÷ÿðè ñàëûá ãóëàã àñìàüà áàøëàäû. Ðàñêîëíèêîâ äîüðóäàí äà éàõøû èäè; õöñóñèëÿ äöíÿíêèíÿ ýþðÿ î ñàüëàì ýþðöíöðäö; àíúàã áÿíèçè ÷îõ ñîëüóí, þçö äÿ äàëüûí âÿ òóòãóí èäè. Öçäÿí î éàðàëàíìûø, éà äà áÿðê àüðû äóéàí áèð àäàìà îõøàéûðäû: ãàøëàðû ÷àòûëìûø, äîäàãëàðû áèð-áèðèíÿ ñûõûëìûø, ýþçëÿðè áàëàúà øèøìèøäè. Î ÷îõ àç, ùÿì äÿ êþíöëñöç äàíûøûðäû, åëÿ áèë êè, äàíûøìàüà ÷ÿòèíëèê ÷ÿêèð, éà äà áèð âÿçèôÿ éåðèíÿ éåòèðèäè; áÿçÿí îíóí ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ áèð òÿøâèø ýþðöíöðäö. Îíóí, ÿëèíÿ ñàðûíìûø áèð ñàðüûñû, éà òàôòàäàí òèêèëÿðÿê áàðìàüûíà òàõûëìûø áèð êÿôðÿìè ÷àòûøìûðäû, îíëàð îëñàéäû, î òàìàìèëÿ, ìÿñÿëÿí, éà áàðìàüû ëþêêöðäÿéÿðÿê àüðûéàí, éà ÿëè éàðàëàíàí, éà äà áàøãà áèð éåðè çÿäÿëÿíÿí àäàìà áÿíçÿðäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà âÿ Àâäîòéà Ðîìàíîâíà è÷ÿðè ýèðÿíäÿ Ðàñêîëíèêîâóí ñîëüóí âÿ òóòãóí öçöíÿ ñàíêè áèð àíëûüà èøûã ÷þêäö; ëàêèí áó îíóí öçöíäÿêè èôàäÿéÿ ÿââÿëêè êÿäÿð âÿ äàëüûíëûã éåðèíÿ, äàùà äÿðèí áèð èçòèðàá ÿëàâÿ åòäè. Îíóí öçöíäÿêè èøûã òåç ñþíäö, ëàêèí èçòèðàá ãàëäû âÿ òÿçÿ èøÿ áàøëàéàí ýÿíú áèð ùÿêèì ùÿâÿñèëÿ þç õÿñòÿñèíè ìöøàùèäÿ âÿ òÿäãèã åäÿí Çîñèìîâ ùåéðÿòëÿ ýþðäö êè, Ðàñêîëíèêîâ àíàñûíûí âÿ áàúûñûíûí ýÿëìÿñèíÿ ñåâèíìÿäè, ñàíêè îíóí ãÿëáèíäÿ áèðèêè ñààò àüûð ÿçàáà äþçìÿê ãÿòèééÿòè ÿìÿëÿ ýÿëäè, ÷öíêè áó ÿçàáäàí úàí ãóðòàðìàã äàùà ìöìêöí äåéèëäè. Î ñîíðà ýþðäö êè, ñþùáÿò çàìàíû ñþéëÿíèëÿí ùÿð êÿëìÿ ñàíêè õÿñòÿíèí áèð éàðàñûíà òîõóíóð, îíà ÿçàá âåðèðäè, åéíè çàìàíäà Çîñèìîâ äöíÿí ÿí õûðäàúà ñþçäÿí àç ãàëà ìîíîìàíûí áó ýöí þçöíö ÿëÿ àëìàñûíà, þç ùèññëÿðèíè ýèçëÿäÿ áèëìÿñèíÿ ùåéðÿò åòäè. Ðàñêîëíèêîâ ìåùðèáàíëûãëà àíàñûíû âÿ áàúûñûíû þïÿðÿê äåäè: – Áÿëè, èíäè þçöì äÿ ýþðöðÿì êè, éàõøûéàì. – Îíóí áó ìåùðèáàíëûüû Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíàíû ÷îõ ñåâèíäèðäè, îíóí öçö à÷ûëäû. Ñîíðà Ðàñêîëíèêîâ Ðàçóìèõèíÿ ñàðû äþíäö, äîñòúàñûíà îíóí ÿëèíè ñûõàðàã ÿëàâÿ åòäè: – Áóíó ìÿí äöíÿíêè êèìè äåìèðÿì. Çîñèìîâ ãàäûíëàðûí ýÿëìÿñèíÿ ÷îõ ñåâèíäè, ÷öíêè áóðàäà îòóðäóüó îí äÿãèãÿ è÷ÿðèñèíäÿ î, þç õÿñòÿñèëÿ äàíûøìàã ìÿíòèãèíè èòèðìèøäè. – Ìÿí ùÿòòà îíà áó ýöí ÷îõ òÿÿúúöá åòäèì. Áåëÿ ýåòñÿ, ö÷-äþðä ýöíäÿí ñîíðà ëàï ÿââÿëêè êèìè îëàð, éÿíè áèð àé, éà èêè àé, éà äà ëàï ö÷ àé áóíäàí ãàáàã íåúÿ èäèñÿ – åëÿ! Áó àõû îíäà ÷îõäàí áàøëàíûáìûø, 229
ñîíðà éàâàø-éàâàø àðòìûøäûð... åëÿ äåéèëìè? – Ñîíðà î, ùÿëÿ äÿ Ðàñêîëíèêîâó áèð øåéëÿ ÿñÿáèëÿøäèðÿúÿéèíäÿí ãîðõàðàã, åùòèéàòëà ýöëöìñÿéèá ÿëàâÿ åòäè: – Áîéíóíóçà àëûí êè, þçöíöç äÿ áÿëêÿ ýöíàùêàð èìèøñèíèç! Ðàñêîëíèêîâ ñîéóã áèð ùàëäà: – ×îõ îëà áèëÿð, – äåäè. Çîñèìîâ áóíäàí äàùà äà ùÿâÿñëÿíÿðÿê, ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Ìÿí îíà ýþðÿ äåéèðÿì êè, ñèçèí òàìàìèëÿ ñàüàëìàüûíûç èíäè, ÿñàñÿí, àíúàã ñèçèí þçöíöçäÿí àñûëûäûð. Èíäè äàùà ñèçèíëÿ äàíûøìàã ìöìêöí îëäóüóíäàí, ìÿí èñòÿðäèì êè, áèð øåéè ñèçÿ òÿëãèí åäÿì: ñèçèí õÿñòÿëèéèíèçèí ÿìÿëÿ ýÿëìÿñèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿí èëê, íåúÿ äåéÿðëÿð, ÿñàñ ñÿáÿáëÿðè ìöòëÿã ðÿää åòìÿê ëàçûìäûð, îíäà ñàüàëàðñûíûç, éîõñà äàùà äà ïèñ îëàð... Ìÿí áó èëê ñÿáÿáëÿðèí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíó áèëìèðÿì, àììà îíëàð ñèçÿ ýÿðÿê ìÿëóì îëñóí. Ñèç àüûëëû àäàìñûíûç, ùÿì äÿ ÿëáÿòòÿ, þçöíöçö ìöøàùèäÿ åòìèøñèíèç. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ñèçèí êåôñèçëèéèíèçèí áàøëàíìàñû – ãèñìÿí óíèâåðñèòåòäÿí ÷ûõäûüûíûç âàõòà òÿñàäöô åäèð. Ñèç ýÿðÿê èøñèç ãàëìàéàñûíûç, áèð øåéëÿ ìÿøüóë îëàñûíûç; áóíà ýþðÿ äÿ çÿùìÿò âÿ ãàðøûéà ãîéóëàí ìþùêÿì ìÿãñÿä, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ñèçÿ ÷îõ êþìÿê åäÿ áèëÿð. Çîñèìîâ þç àüûëëû íÿñèùÿòëÿðèíè ãèñìÿí äÿ ãàäûíëàðà òÿñèð áàüûøëàìàã ö÷öí ñþéëÿìèøäè; ëàêèí î ñþçöíö ãóðòàðäûãäàí ñîíðà Ðàñêîëíèêîâóí öçöíÿ áàõäû âÿ îíóí öçöíäÿ ãÿòè áèð èñòåùçà ýþðäö – áó îíó ÿëáÿòòÿ áèð àç ïÿðò åëÿäè. Ëàêèí áó èñòåùçà áèð àíäà ýþðöíöá éîõ îëäó. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà, ñþéëÿäèéè áó ñþçëÿð ö÷öí, õöñóñèëÿ äöíÿí ýåúÿ ìåùìàíõàíàéà ýÿëìÿñè ö÷öí, åëÿ î ñààò Çîñèìîâà òÿøÿêêöð åòäè. Ðàñêîëíèêîâ ñàíêè òÿøâèøÿ äöøÿðÿê ñîðóøäó: – Íåúÿ, ýåúÿ äÿ î ñèçèí éàíûíûçà ýåòìèøäè? Äåìÿëè, ñèç äÿ éîëäàí ñîíðà éàòìàìûñûíûç? – Àù, Ðîäéà, áó àíúàã ñààò èêèéÿ êèìè îëìóøäó. Áèç ùå÷ åâäÿ äÿ ñààò èêèäÿí òåç éàòìûðäûã. Ðàñêîëíèêîâ áèðäÿí ãàøãàáàüûíû òþêöá, ýþçëÿðèíè éåðÿ äèêÿðÿê ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Ìÿí äÿ ùå÷ áèëìèðÿì îíà íåúÿ òÿøÿêêöð åäèì. – Ñîíðà Çîñèìîâà ñàðû äþíÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: – Ñèç ïóë ìÿñÿëÿñèíè ðÿää åòäèíèç, – áóíó ñþéëÿäèéèì ö÷öí ìÿíè áàüûøëàéûí, – áåëÿ îëäóüó ùàëäà ìÿí áèëìèðÿì íÿ åòìèøÿì êè, ñèç ìÿíÿ áåëÿ õöñóñè áèð äèããÿò éåòèðèñèíèç! Áóíó ãÿòèééÿí áàøà äöøìöðÿì... áó... áó ùÿòòà ìÿíÿ àüûð ýÿëèð, îíà ýþðÿ àüûð ýÿëèð êè, áó àéäûí äåéèë: ìÿí ñèçÿ à÷ûã äåéèðÿì. 230
Çîñèìîâ âàð ýöúöíö òîïëàéàðàã ýöëäö: – Ñèç ÿñÿáèëÿøìÿéèí. Åëÿ ôÿðç åäèí êè, ñèç ìÿíèì ìöàëèúÿ åòäèéèì áèðèíúè õÿñòÿñèíèç; òÿçÿ èøÿ áàøëàéàí ùÿêèìëÿð ìöàëèúÿ åòäèêëÿðè èëê õÿñòÿëÿðè þç þâëàäëàðû êèìè ñåâèðëÿð. Ùÿòòà åëÿëÿðè äÿ âàð êè, àç ãàëûðëàð îíëàðà âóðóëñóíëàð. Àõû ìÿíèì ìöàëèúÿ åòäèéèì õÿñòÿëÿð ÷îõ äåéèë. Ðàñêîëíèêîâ Ðàçóìèõèíè ýþñòÿðÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: – Ùÿëÿ ìÿí áóíó äåìèðÿì: áó ìÿíèì äÿðäèìè ÷îõ ÷ÿêèá, àììà òÿùãèðäÿí áàøãà ìÿíäÿí áèð øåé ýþðìÿéèá. Ðàçóìèõèí ÷ûüûðäû: – Àé éàëàí äåéèð ùà! Áó ýöí ñÿí ùèññÿ ãàïûëìûñàí, íÿäèð? Î, äàùà äèããÿòëè îëñàéäû ýþðÿðäè êè, áóðàäà ãÿòèééÿí ùèññÿ ãàïûëìàã éîõäóð, áÿëêÿ òàìàìèëÿ áàøãà áèð øåé âàð; Àâäîòéà Ðîìàíîâíà èñÿ áóíó ýþðìöøäö: î äèããÿòëÿ âÿ òÿøâèøëÿ ãàðäàøûíà áàõûðäû. Ðàñêîëíèêîâ ñþçöíÿ äàâàì åäÿðÿê, ñÿùÿðäÿí þéðÿíäèéè äÿðñèíè ñþéëÿéèðìèø êèìè äåäè: – Àíà úàí, ñèçèí áàðÿäÿ ìÿí áèð øåé äåìÿéÿ áåëÿ úöðÿò åòìèðÿì. Äöíÿí ñèç áóðàäà ìÿíèì éîëóìó ýþçëÿðêÿí íÿ ãÿäÿð ÿçàá ÷ÿêìèñíèç... áóíó ìÿí àíúàã áó ýöí àç-÷îõ òÿñÿââöð åëÿéÿ áèëäèì. Ðàñêîëíèêîâ áóíó äåéÿðÿê, áèðäÿí äèíìÿç ùàëäà âÿ ýöëöìñÿéÿðÿê ÿëèíè áàúûñûíà óçàòäû. Ëàêèí áó äÿôÿ îíóí ýöëöøöíäÿ ñÿìèìè áèð ùèññ èôàäÿ îëóíóðäó. Äöíéà ñåâèíÿ-ñåâèíÿ âÿ áþéöê áèð ìèííÿòäàðëûãëà îíà ñàðû óçàíàí ÿëè äÿðùàë òóòóá áÿðê-áÿðê ñûõäû. Äöíÿíêè ñþç-ñþùáÿòäÿí ñîíðà î áèðèíúè äÿôÿ èäè êè, áàúûñûíà ìåùðèáàíëûã åäèðäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà îíëàðûí äèíèá-äàíûøìàäàí ãÿòè îëàðàã áàðûøäûüûíû ýþðöá, äóéäóüó ôÿðÿùäÿí âÿ õîøáÿõòëèêäÿí ýöëöìñÿäè. Ðàçóìèõèí ùÿð øåéè áþéöäÿí áèð àäàì èäè, î ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ ñòóëäà äþíÿðÿê ïû÷ûëäàäû: – Áàõ, áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí îíóí õÿòðèíè èñòÿéèðÿì! Îíäà áåëÿ øåéëÿð îëóð!.. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåéèðäè: “Ýþð íÿ éàõøû äà ÷ûõûð! Ýþð îíäà íåúÿ íÿúèáàíÿ ùèññëÿð âàð! Äöíÿí áàúûñû èëÿ îëàí àíëàøûëìàçëûüû ýþð î íåúÿ ñàäÿ, íåúÿ íÿçàðÿòëÿ éîëóíà ãîéäó, þçö äÿ íÿ èëÿ: áåëÿ áèð âàõòäà ÿëèíè îíà óçàòäû, îíà ìÿùÿááÿòëÿ áàõäû... Ýþð îíóí íÿ ýþçÿë ýþçëÿðè âàð, öçö äÿ ýþð íÿ ýþçÿëäèð!.. Î ùÿòòà Äóíå÷êàäàí äà ãÿøÿíýäèð... Ëàêèí, èëàùè, ÿéíèíäÿêè êîñòéóì ýþð íÿ êþêäÿäèð, ýþð î íÿ ïèñ ýåéèíìèøäèð! Àôàíàñè Èâàíîâè÷èí äöêàíûíäàêû Âàñéà äà áóíäàí éàõøû ýåéèíèð! Áó ñààò åëÿ èñòÿðäèì êè, ýåäèá îíó ãóúàãëàéûì... 231
àüëàéûì – àíúàã ãîðõóðàì, ãîðõóðàì... Èëàùè, ýþð î íåúÿäèð! Ýþð î íåúÿ ìåùðèáàíúà äàíûøûð, àììà ãîðõóðàì! Àõû ìÿí íÿäÿí ãîðõóðàì?..” Áèðäÿí î, îüëóíóí ñþçöíÿ úàâàá âåðìÿéÿ òÿëÿñÿðÿê äåäè: – Àù, Ðîäéà, ùå÷ èíàíìàçñàí êè, äöíÿí áèç Äóíå÷êà èëÿ ìÿí íåúÿ... áÿäáÿõò èäèê? Èíäè äàùà áóíëàð êå÷èá ýåòäè, ãóðòàðäû, èíäè áèç ùàìûìûç éåíÿ äÿ õîøáÿõòäèê, – äàíûøìàã îëàð. Òÿñÿââöð åëÿ êè, áèç àç ãàëà âàãîíäàí áèðáàø áóðà ãà÷ûðäûã êè, ñÿíè ãóúàãëàéûá áàüðûìûçà áàñàã; áó àðâàä... ùÿ, áóðàäàäûð êè! Õîø ýþðäöê, Íàñòàñéà! Áèðäÿí áó áèçÿ äåäè êè, ñÿí ãàðà ãûçäûðìà è÷èíäÿ éàòûðñàí, þçö äÿ èíäèúÿ, ùÿêèìäÿí ýèçëèí, ùóøñóç ùàëäà êö÷ÿéÿ ãà÷ìûñàí, àäàìëàð äà ñÿíè àõòàðìàüà ýåäèá. Îíäà áèç íÿ êþêÿ äöøäöê – áóíó ñÿí àüëûíà ýÿòèðÿ áèëìÿçñÿí. Î ñààò ìÿíèì éàäûìà ïîðó÷èê Ïîòàí÷èêîâ äöøäö, î, áèçèì òàíûøäû, àòàíûí äîñòó èäè; î ñÿíèí éàäûíà ýÿëìÿç, Ðîäéà, î äà ãàðà ãûçäûðìà è÷èíäÿ åëÿ ñÿíèí êèìè åâäÿí ãà÷ûð, ùÿéÿòäÿ ãóéóéà äöøöð; îíó àíúàã åðòÿñè ýöí îðäàí ÷ûõàðà áèëèðëÿð. Ñÿíèí áàðÿíäÿ áèçèì àüëûìûçà äàùà ïèñ-ïèñ øåéëÿð ýÿëäè. Èñòÿäèê éöéöðöá Ïéîòð Ïåòðîâè÷è àõòàðûá òàïàã, ùå÷ îëìàñà îíóí êþìÿéèëÿ... îíà ýþðÿ êè, áèç àõû òÿêäèê, – ëàï òÿêäèê, – Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áó ñþçëÿðè äÿðäëè-äÿðäëè ñþéëÿðêÿí áèðäÿí äóðóõäó: éàäûíà äöøäö êè, “ùàìû òàìàìèëÿ õîøáÿõò îëñà äà”, Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ùàããûíäà äàíûøìàã ùÿëÿ ãîðõóëóäóð. Ðàñêîëíèêîâ ìûçûëäàéàðàã: – Ùÿ, ùÿ... áó ùå÷ éàõøû îëìàéûá... – äåäè. Ëàêèí áóíó î åëÿ äàëüûí âÿ ëàãåéä ùàëäà äåäè êè, Äóíå÷êà òÿÿúúöáëÿ îíà áàõäû. Ðàñêîëíèêîâ íÿéè èñÿ éàäûíà ñàëìàüà ÷àëûøàðàã ÿëàâÿ åòäè: – Ìÿí éåíÿ áèð øåé äåìÿê èñòÿéèðäèì... Ùÿ, àíà úàí, ñÿí äÿ Äóíå÷êà, ðèúà åäèðÿì, åëÿ áèëìÿéèí êè, ìÿí áó ýöí þçöì ñèçèí éàíûíûçà ýåòìÿê èñòÿìèðäèì, ÿââÿë ñèçèí ýÿëìÿéèíèçè ýþçëÿéèðäèì... Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà äà áóíà òÿÿúúöá åäÿðÿê ùÿéÿúàíëà äåäè: – Ðîäéà, ñÿí íÿ äàíûøûðñàí! Äóíå÷êà äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåäè: “Áó íÿäèð, áó ñþçëÿðè î þçöíÿ áîðú áèëäèéè ö÷öíìö äåéèð?! Ùÿì áàðûøûð, ùÿì öçð èñòÿéèð, åëÿ áèë êè, ðÿñìè ãóëëóüóíó éåðèíÿ éåòèðèð, éà äà þéðÿíäèéè äÿðñè òÿêðàð åäèð...” – Éóõóäàí àéûëàí êèìè ýåòìÿê èñòÿäèì, àíúàã ïàëòàðûì ìÿíè ëÿíýèòäè; äöíÿí éàäûìäàí ÷ûõäû, îíà... Íàñòàñéàéà äåéÿì êè, ãàíû éóñóí... Àíúàã èíäèúÿ ýåéèíìèøÿì. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà òÿøâèøÿ äöøäö: – Ãàí? Íåúÿ ãàí? 232
– Åëÿ øåé äåéèë... íàðàùàò îëìàéûí. Ãàí îíäàíäûð êè, äöíÿí àõøàì ìÿí áèð àç ùóøñóç ùàëäà äîëàøàíäà êîëéàñêà áàñìûø áèð àäàìà ðàñò ýÿëäèì... áèð ìÿìóðà... Ðàçóìèõèí îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Ùóøñóç ùàëäà? Áÿñ áöòöí áó øåéëÿð ñÿíèí éàäûíäàäûð êè? Ðàñêîëíèêîâ õöñóñè áèð ãàéüû èëÿ îíà úàâàá âåðÿðÿê äåäè: – Äîüðóäóð, ùÿð øåé éàäûìäàäûð, ùÿòòà ÿí õûðäàúà òÿôñèëàòûíà ãÿäÿð éàäûìäàäûð, àíúàã ýÿë êè, ìÿí íèéÿ åëÿ åëÿéèðäèì, îðà íèéÿ ýåòìèøäèì, íèéÿ î ñþçëÿðè äàíûøûðäûì – áóíó éàõøû áàøà ñàëà áèëìèðÿì! Çîñèìîâ ñþçÿ ãàðûøäû: – Áó ãÿðèáÿ áèð ùàëäûð. Ýþðöðñÿí êè, àäàì áÿçÿí èøè óñòàëûãëà, ÷îõ ùèéëÿýÿðëèêëÿ éåðèíÿ éåòèðèð, àììà îíóí ùÿðÿêÿòëÿðèíè èäàðÿ åäÿí øåé, ùÿðÿêÿòëÿðèí áàøëàíüûúû ïîçóëìóø îëóð, áóíëàð ìöõòÿëèô õÿñòÿ òÿÿññöðàòäàí àñûëûäûð. Àäàì åëÿ áèë êè, éóõóäàäûð. Ðàñêîëíèêîâ: “Àììà áóðàñû éàõøûäûð êè, î ìÿíè àç ãàëà äÿëè ùåñàá åëÿéèð”, – äåéÿ äöøöíäö. Äóíå÷êà òÿøâèø è÷èíäÿ Çîñèìîâà áàõàðàã äåäè: – Áó ùàë ñàüëàì àäàìëàðäà äà îëóð. Çîñèìîâ: – Áó ÷îõ äîüðó ôèêèðäèð, – äåéÿðÿê îíóí ñþçöíö òÿñäèã åòäè. – Áó ìÿíàäà äîüðóäàí äà ùàìû, ùÿì äÿ ÷îõ òåç-òåç äÿëè êèìè îëóð; àíúàã áóðàäà õûðäàúà áèð ôÿðã âàðäûð: äÿëè äåéèëÿí “õÿñòÿëÿð” áàøãàëàðûíäàí áèð ãÿäÿð ÷îõ àüûëëàðûíû èòèðìèø îëóðëàð, áóíà ýþðÿ äÿ áó ôÿðãè ìöòëÿã ýþðìÿê ëàçûìäûð. Àììà áóðàñû äîüðóäóð êè, òàì àùÿíýäàð àäàì ÷îõ àçäûð; îí ìèíëÿðúÿ éà áÿëêÿ éöç ìèíëÿðúÿ àäàìëàðäàí áèðè áåëÿ îëà áèëÿð, î äà ÷îõ çÿèô áèð øÿêèëäÿ... Ñåâäèéè ìþâçó ÿòðàôûíäà áîøáîüàçëûã åäÿí Çîñèìîâóí åùòèéàòñûçëûã åäÿðÿê, àüçûíäàí ãà÷ûðäûüû “äÿëè” ñþçöíö åøèäÿíäÿ ùàìû öç-ýþçöíö ãûðûøäûðäû. Ðàñêîëíèêîâ ñàíêè ñþùáÿòÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿéÿðÿê äàëüûí áèð ùàëäà îòóðìóøäó; îíóí ñîëüóí äîäàãëàðûíäà ãÿðèáÿ áèð òÿáÿññöì âàðäû. Î íÿ áàðÿäÿ èñÿ äöøöíìÿêäÿ äàâàì åäèðäè. Ðàçóìèõèí òåç ÷ûüûðäû: – Éàõøû, î êîëéàñêà áàñàí àäàì íåúÿ îëäó? Ìÿí ñÿíèí ñþçöíö êÿñäèì! Ðàñêîëíèêîâ ñàíêè éóõóäàí àéûëäû: – Íÿ? Ùÿ... îíó åâëÿðèíÿ ýÿòèðìÿéÿ êþìÿê åäèðäèì, îíäà öñòöì ãàíà áàòäû... Àíà úàí, éåðè ýÿëìèøêÿí ãîé áèð øåéè äÿ äåéèì: äöíÿí 233
ìÿí ùå÷ áàüûøëàíìàéàí áèð èø òóòìóøàì: éÿãèí êè, îíäà ìÿíèì àüëûì öñòöíäÿ äåéèëìèø... î ïóëó êè, ìÿíÿ ýþíäÿðìèøäèíèç – äöíÿí ìÿí îíóí ùàìûñûíû äÿôí ö÷öí îíóí àðâàäûíà... âåðäèì... Èíäè î äóë ãàëìûøäûð, þçö âÿðÿìëèäèð, áÿäáÿõò áèð ãàäûíäûð... ö÷ õûðäàúà éåòèìè âàð, àúäûðëàð... Åâëÿðè áîìáîøäóð... Áèð äÿ áèð ãûçû âàð... Îíëàðû ýþðñÿéäèíèç, áÿëêÿ ñèç äÿ âåðÿðäèíèç... Àììà ìÿíèì áó ïóëó âåðìÿéÿ ùàããûì éîõ èäè, áóíó áîéíóìà àëûðàì; ìÿí áèëèðäèì êè, ñèç îíó íÿ ÷ÿòèíëèêëÿ éûüìûñûíûç... Áàøãàñûíà êþìÿê åòìÿê ö÷öí ÿââÿë ýÿðÿê àäàìûí âåðäèéè øåéÿ ùàããû îëà, éîõñà: “Úðåâåç, úùèåíñ, ñè âîóñ í`åòåñ ïàñ úîíòåíòñ!”10 Ðàñêîëíèêîâ ýöëäö. – Áåëÿäèðìè, Äóíéà? Äóíéà ãÿòè áèð èôàäÿ èëÿ: – Éîõ, åëÿ äåéèë, – äåéÿ úàâàá âåðäè. Ðàñêîëíèêîâ îíà àç ãàëà íèôðÿòëÿ áàõàðàã âÿ èñòåùçà èëÿ ýöëöìñÿéÿðÿê äåäè: – Áà! Ñÿí äÿ... ìöÿééÿí íèééÿòëÿ äàíûøûðñàí! Ìÿí áóíó áàøà äöøìÿëè èäèì... Éàõøû äà, ÷îõ ýþçÿë, ñÿíèí ö÷öí éàõøû îëàð... Åëÿ áèð ñÿðùÿäÿ ÷ûõàðñàí êè, îíó êå÷ìÿñÿí – áÿäáÿõò îëàðñàí... – Ñîíðà î ãåéðèèõòèéàðè îëàðàã ñþùáÿòÿ óéìàñûíäàí íàðàçû ãàëûá ÿñÿáè ùàëäà ÿëàâÿ åòäè: – ßñëèíäÿ áóíëàð ùàìûñû áîø-áîø øåéëÿðäèð! – Î ñÿðò âÿ êÿñèê-êÿñèê äàíûøàðàã: – Ìÿí àíúàã áóíó äåìÿê èñòÿéèðäèì êè, àíàúàí, ñèçäÿí öçð èñòÿéèðÿì! – äåéÿ ñþçöíö áèòèðäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áóíäàí ñåâèíÿðÿê: – Ðîäéà, – äåäè, – áó íÿ ñþçäöð, äåéèðñÿí?! Ìÿí ÿìèíÿì êè, ñÿí íÿ åëÿñÿí, ùàìûñû ýþçÿëäèð! Ðàñêîëíèêîâ ñöíè òÿáÿññöìëÿ: – Ñèç áóíà ÿìèí îëìàéûí! – äåäè. Ùàìû ñóñäó. Áöòöí áó ñþùáÿòäÿ, ùàìûíûí áèðäÿí ñóñìàñûíäà, Ðàñêîëíèêîâóí àíàñû âÿ áàúûñû èëÿ áàðûøìàñûíäà, îíóí öçð èñòÿìÿñèíäÿ íÿñÿ áèð ýÿðýèíëèê âàðäû, ùàìû äà áóíó ùèññ åäèðäè. Ðàñêîëíèêîâ àëòäàí-àëòäàí àíàñûíà âÿ áàúûñûíà áàõàðàã ôèêèðëÿøèðäè: “Åëÿ áèë êè, îíëàð ìÿíäÿí ãîðõóðëàð..” Äîüðóäàí äà, Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ñóñäóãúà äàùà ÷îõ ãîðõóðäó. Ðàñêîëíèêîâóí ôèêðèíäÿí áåëÿ áèð øåé êå÷äè: “Àììà, óçàãäàí-óçàüà îíëàðû íåúÿ ñåâèðäèì...” – Áèëèðñÿí, Ðîäéà, Ìàðôà Ïåòðîâíà þëöá! – äåéÿ Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áèðäÿí äèëëÿíäè. _________ 10 Êþïÿêëÿð, ÿýÿð íàðàçûñûíçñà ýÿáÿðèí! (ôðàíñ.).
234
– Ùàíñû Ìàðôà Ïåòðîâíà? – Àù, éîõñà éàäûíäàí ÷ûõûá: Ìàðôà Ïåòðîâíà Ñâèäðèãàéëîâà! Îíóí áàðÿñèíäÿ ìÿí ñÿíÿ ÷îõ éàçìûøäûì. Ðàñêîëíèêîâ áèðäÿí éóõóäàí àéûëìûø êèìè ùÿðÿêÿòÿ ýÿëäè. – Ùÿ-ÿ-ÿ, éàäûìäàäûð... Þëöá, äåéèðñÿí? Àù, äîüðóäàí äà? Äîüðóäàí þëöá? Íÿäÿí þëöá? Îíóí áó ìÿñÿëÿ èëÿ ìàðàãëàíìàñû Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíàíû öðÿêëÿíäèðäè: – Ãÿôèëäÿí þëäö, òÿñÿââöð åëÿéèðñÿí! Î ýöí êè, ìÿí ñÿíÿ ìÿêòóá ýþíäÿðìèøäèì, – åëÿ ùÿìèí ýöí! Îíóí þëöìöíÿ äåéÿñÿí, ùÿìèí î äÿùøÿòëè àäàì ñÿáÿá îëìóøäóð – ôèêèð âåðèðñÿí äÿ! Äåéèðëÿð êè, îíó áÿðê äþéìöøäöð! Ðàñêîëíèêîâ áàúûñûíà ñàðû äþíÿðÿê ñîðóøäó: – Ìÿýÿð îíëàð áèð-áèðèëÿ éîëà ýåòìèðäèëÿð? – Éîõ, éîëà ýåäèðäèëÿð. Àðâàäû èëÿ î ùÿìèøÿ ñÿáèðëÿ ðÿôòàð åäèðäè, ùÿòòà íÿçàêÿòëÿ äîëàíûðäû. Áèð ÷îõ ìÿñÿëÿëÿðäÿ ùÿòòà ãÿäÿðèíäÿí àðòûã îíà ýöçÿøòÿ ýåäèðäè... þçö äÿ äöç éåääè èë... Ñîíðà íåúÿ îëäóñà áèðäÿí ñÿáðè òöêÿíäè... – ßýÿð î éåääè èë òàá ýÿòèðèáñÿ, äåìÿê î ãÿäÿð äÿ äÿùøÿòëè àäàì äåéèë! Äóíå÷êà, ñÿí äåéÿñÿí îíó ùàãëû ùåñàá åëÿéèðñÿí? Äóíéà àç ãàëà ñàðñûëàðàã äåäè: – Éîõ, éîõ, î ÷îõ äÿùøÿòëè àäàìäûð! Îíäàí äàùà äÿùøÿòëè àäàì ùå÷ òÿñÿââöð åäÿ áèëìÿðÿì! – Î ãàøëàðûíû ÷àòàðàã ôèêðÿ ýåòäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Áó ÿùàâàëàò ñÿùÿð ÷àüû îëìóøäó. Ìàðôà Ïåòðîâíà åëÿ î ñààò òàïøûðûð êè, àòëàðû ãîøñóíëàð, – íàùàðäàí ñîíðà äÿðùàë øÿùÿðÿ ýåäÿúÿêìèø, ÷öíêè î áåëÿ ùàëëàðäà ùÿìèøÿ øÿùÿðÿ ýåäèðìèø. Äåéèðëÿð êè, î ÷îõ èøòàùëà íàùàð åëÿéèð... – Äþéöëäöéö ùàëäà? – Áó îíóí àäÿòè èìèø... ùÿìèøÿ áåëÿ åëÿéèðìèø; íàùàðûíû éåéÿí êèìè, ýåúèêìÿìÿê ö÷öí, äÿðùàë ÷èììÿéÿ ýåäèð... Î þçöíö ÷èììÿêëÿ ìöàëèúÿ åäÿðäè. Îðàäà ñîéóã áèð áóëàã âàð, î ùÿð ýöí îðàäà ÷èìÿðìèø; åëÿ êè ñóéà ýèðèð – î ñààò îíó èôëèú âóðóð! Çîñèìîâ: – ßëáÿòòÿ âóðàð! – äåäè. – ßðè îíó áÿðê äþéöáìöø? Äóíéà éåðèíäÿí äèëëÿíäè: – Áóíóí àõû íÿ ôÿðãè âàð! 235
Áèðäÿí Ðàñêîëíèêîâ ÿñÿáè ùàëäà âÿ åëÿ áèë êè, ùå÷ ýþçëÿíèëìÿäÿí äåäè: – Íÿ èñÿ! Àíà úàí, ñèçèí äÿ áåëÿ áîø øåéè äàíûøìàüà ùÿâÿñèíèç âàð. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áèðäÿí àüçûíäàí ãà÷ûðòäû: – Àù, ÿçèçèì, áèëìèðäèì àõû äàùà íÿ áàðÿäÿ äàíûøûì... Ðàñêîëíèêîâ ïèñ-ïèñ ýöëöìñÿéÿðÿê: – Áó íÿäèð, – äåäè, – éîõñà ñèç ùàìûíûç ìÿíäÿí ãîðõóðñóíóç? Äóíéà ãàðäàøûíûí öçöíÿ ñÿðò áàõàðàã: – Áÿëè, – äåäè, – áó äîüðóäàí äà áåëÿäèð! Àíàì ùÿòòà ïèëëÿêÿíÿ àéàã ãîéàíäà ãîðõóäàí õà÷ âóðóðäó. Ðàñêîëíèêîâóí öçöíäÿ ÿñÿáè áèð èôàäÿ ýþðöíäö. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà þçöíö èòèðäè: – Àù, Äóíéà, ñÿí íÿ äàíûøûðñàí! Ðîäéà, ñÿí àëëàù àúûãëàíìà... Ñÿí àõû áóíó íèéÿ äåäèí, Äóíéà! Äîüðóäàí äà, ìÿí áóðà ýÿëÿíäÿ áöòöí éîë óçóíó âàãîíäà ôèêèðëÿøèðäèì êè, áèç íåúÿ ýþðöøÿúÿéèê, îëàí øåéëÿðè áèð-áèðèìèçÿ íåúÿ äàíûøàúàüûã... þçöì äÿ åëÿ õîøáÿõò èäèì êè, éîëó íåúÿ ýÿëäèéèìè äÿ ùå÷ áèëìÿäèì! Ýþð ìÿí íÿ äåéèðÿì! Ìÿí èíäè äÿ õîøáÿõòÿì. Äóíéà, ñÿí íàùàã éåðÿ... Ìÿí åëÿ áèðúÿ áóíà ýþðÿ õîøáÿõòÿì êè, Ðîäéà, ñÿíè ýþðöðÿì... Ðàñêîëíèêîâ àíàñûíûí öçöíÿ áàõìàäàí îíóí ÿëèíè ñûõäû, ÷ÿêèíÿ÷ÿêèíÿ ìûçûëäàäû: – Éàõøû, éàõøû, àíà úàí, ùÿëÿ âàõòûìûç âàð, äîéóíúà äàíûøàðûã! Áóíó äåéÿðêÿí î áèðäÿí þçöíö èòèðäè, ðÿíýè ãà÷äû; áó éàõûíäà ùèññ åòäèéè äÿùøÿòëè áèð äóéüó éåíÿ äÿ, þëöì ñà÷àí ãàñûðüà êèìè, îíóí ãÿëáèíäÿí þòöá êå÷äè; áèðäÿí éåíÿ äÿ áèð øåé òàìàìèëÿ àéäûí îëäó: î èíäèúÿ ÷îõ ïèñ áèð éàëàí äåäè, î íÿèíêè îíëàðëà äàùà ùå÷ äîéóíúà äàíûøà áèëìÿéÿúÿê, î äàùà ùå÷ êÿñëÿ, ùå÷ âàõò ùå÷ áèð øåé ùàããûíäà äàíûøà áèëìÿéÿúÿê... Áó ÿçàáâåðèúè ôèêðèí òÿñèðè î ãÿäÿð áþéöê èäè êè, î áèð àíëûüà þçöíö óíóòäó, éåðèíäÿí ãàëõäû, ùå÷ êÿñÿ áàõìàäàí îòàãäàí ÷ûõìàã èñòÿäè. Ðàçóìèõèí îíóí ãîëóíäàí òóòóá: – Íÿ îëäó? – äåéÿ ÷ûüûðäû. Ðàñêîëíèêîâ éåíÿ äÿ îòóðóá äèíìÿç ÿòðàôûíà áàõìàüà áàøëàäû; ùàìû òÿÿúúöáëÿ îíà áàõûðäû. Áèðäÿí î ùå÷ ýþçëÿíèëìÿäèéè ùàëäà áÿðêäÿí: – Íèéÿ àõû ñèç ùàìûíûç áåëÿ ãÿìýèíñèíèç? – äåäè – Àäàì äàðûõûð! Áèð øåé äàíûøûí äà! Áåëÿ îòóðìàãäàí àõû íÿ ÷ûõàð?! Äè äàíûøûí äà! Áàøëàéàã ñþùáÿòÿ... éûüûøìûøûã, ùàìûìûç äà ñóñóðóã... Ùÿ, äàíûøûí ýþðÿê! 236
Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà õà÷ âóðàðàã äåäè: – Øöêöð Àëëàùà! Ìÿí åëÿ áèëäèì êè, î éåíÿ äÿ äöíÿíêè êèìè îëàúàã... Àâäîòéà Ðîìàíîâíà øöáùÿ èëÿ ñîðóøäó: – Ðîäéà, íÿ âàð? Ðàñêîëíèêîâ: – Ùå÷, áèð øåé éàäûìà äöøäö, – äåéÿðÿê ýöëäö. Çîñèìîâ äèâàíäàí ãàëõàðàã ìûçûëäàíäû: – Áèð øåé éàäûíà äöøöáñÿ îíäà åéáè éîõäóð. Éîõñà ìÿí äÿ åëÿ áèëäèì êè... Âàõòäûð, ìÿí ýÿðÿê ýåäÿì; áÿëêÿ éåíÿ ýÿëäèì... ÿýÿð åâäÿ îëñà... Î, áàø ÿéÿðÿê îòàãäàí ÷ûõäû. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà: – Íÿ ýþçÿë àäàìäûð! – äåäè. Ðàñêîëíèêîâäà èíäèéÿ ãÿäÿð ýþðöíìÿìèø ôþâãÿëàäÿ áèð úàíëàíìà ÿìÿëÿ ýÿëäè, áó ùèññ èëÿ äÿ î, ýþçëÿíèëìÿäèéè ùàëäà, òåç-òåç äàíûøàðàã äåäè: – Ùÿ, ÷îõ ýþçÿë, ÷îõ éàõøû, áèëèêëè, àüûëëû áèð àäàìäûð. Àçàðëàìàìûøäàí ÿââÿë îíó ìÿí ùàðàäàñà ýþðìöøÿì, àíúàã ùàðàäà ýþðäöéöì éàäûìäà äåéèë... Àììà ýþðìöøÿì... – Ðàçóìèõèí ýþñòÿðÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: – Áàõ, áó äà éàõøû àäàìäûð. – Ñîíðà áàúûñûíà ñàðû äþíöá: – Äóíéà, î ñÿíèí õîøóíà ýÿëèðìè? – äåéÿ ñîðóøäó âÿ áèðäÿí íÿéÿ èñÿ ýöëäö. Äóíéà: – ×îõ õîøóìà ýÿëèð, – äåäè. Ðàçóìèõèí éàìàíúà óòàíûá ãûçàðäû. – Åù, ñÿí íÿ... ùåéâÿðÿ øåéñÿí! – äåéèá ñòóëäàí ãàëõäû. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà àçúà ýöëöìñÿäè, Ðàñêîëäíèêîâ ãÿùãÿùÿ èëÿ ýöëäö. – Ùàðà ýåäèðñÿí? – Ìÿí äÿ ýåäèðÿì... èøèì âàð. – Èøèí-çàäûí éîõäóð, ýåòìÿ! Çîñèìîâ ýåòäè, ñÿí äÿ ýÿðÿê ýåäÿñÿí? Ýåòìÿ... Ñààò íå÷ÿäèð? Îí èêèäèð? Äóíéà, íÿ áàëàúà ñààòûí âàð! Íèéÿ ùàìûíûç éåíÿ äÿ ñóñäóíóç? Áèðúÿ åëÿ ìÿí äàíûøûðàì!.. Äóíéà: – Áóíó Ìàðôà Ïåòðîâíà áàüûøëàéûá, – äåäè. Ðàçóìèõèí þç-þçöíÿ äåäè: “Äåìÿëè, íèøàíëûñû áàüûøëàìàéûá!” âÿ íÿäÿíñÿ ñåâèíäè. 237
Ðàñêîëíèêîâ: – Åëÿ áèëäèì Ëóæèí áàüûøëàéûá, – äåäè. – Î ùÿëÿ Äóíå÷êàéà ùå÷ áèð øåé áàüûøëàìàéûá. Ðàñêîëíèêîâ àíàñûíà áàõàðàã áèðäÿí äåäè: – Ùÿ-ÿ-ÿ! Éàäûíûçäàäûðìû, àíà úàí, ìÿí àõû áèð ãûçû ñåâèðäèì, åâëÿíìÿê èñòÿéèðäèì. – Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ñþùáÿòèí ùå÷ ýþçëÿíèëìÿäÿí áó éåðÿ ýÿëèá ÷ûõìàñûíà, îüëóíóí ñþçöíäÿêè èôàäÿéÿ ùåéðÿò åòäè. – Àù, ÿçèçèì, éàäûìäàäûð! Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà Äóíå÷êàéà âÿ Ðàçóìèõèíÿ áàõäû. Ðàçóìèõèí ñàíêè áèðäÿí éåíÿ äÿ ôèêðÿ äàëàðàã ýþçëÿðèíè éåðÿ äèêäè: – Ùÿ!.. Ñèçÿ èíäè ìÿí íÿ äàíûøûì àõû?! Þçöìöí äÿ éàäûìäà àç øåé ãàëûá. Î õÿñòÿ áèð ãûç èäè; ëàï õÿñòÿ èäè; äèëÿí÷èëÿðÿ ñÿäÿãÿ âåðìÿéè õîøëàðäû; ùÿìèøÿ äÿ ìîíàñòûðà ýåòìÿê àðçóñóíäà èäè. Áèð äÿôÿ áóíó ìÿíÿ äàíûøàíäà àüëàäû, ýþçëÿðèíäÿí éàø ñåë êèìè àõäû; ùÿ, ùÿ... éàäûìäàäûð. Þçö åéáÿúÿð áèð ãûçäû... Îíäà ìÿí îíó íèéÿ ñåâèðäèì – âàëëàù ùå÷ þçöì äÿ... Î öñòÿëèê ÷îëàã äà îëñàéäû, äîíãàð äà îëñàéäû, áÿëêÿ ìÿí îíó äàùà àðòûã ñåâÿðäèì... (Ðàñêîëíèêîâ äàëüûí-äàëüûí ýöëöìñÿäè). Áÿëè... áó, áàùàð ñàéûãëàìàñûíà áÿíçÿð áèð øåéäè... Äóíå÷êà ùÿéÿúàíëà äåäè: – Éîõ, áó àíúàã áàùàð ñàéûãëàìàñû äåéèëìèø. Ðàñêîëíèêîâ äèããÿòëè âÿ ýÿðýèí íÿçÿðëÿ áàúûñûíà áàõäû, ëàêèí îíóí ñþçëÿðèíè åøèòìÿäè, éà äà áó ñþçëÿðèí ìÿíàñûíû áàøà äöøìÿäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâàíûí ãÿëáè ðèããÿòÿ ýÿëìèøäè. – Ñÿí èíäè äÿ îíó ñåâèðñÿí? – Îíóìó? Èíäèäÿìè? Àù, ùÿ... ñèç îíó äåéèðñèíèç? Éîõ! Èíäè åëÿ áèë êè, áóíëàð ùàìûñû î äöíéàäà îëìóøäóð... Þçö äÿ ëàï ÷îõäàí... Áèðäÿ êè, ÿòðàôûìûçäà îëàí áöòöí èøëÿð äÿ åëÿ áèë áó äöíéàäà áàø âåðìèð... Ðàñêîëíèêîâ äèããÿòëÿ îíëàðà áàõäû. – Ñèçèí åëÿ þçöíöç äÿ... åëÿ áèë ñèçÿ ìÿí ìèí âåðñò óçàãäàí áàõûðàì... – Ñîíðà î íàðàçû ùàëäà ÿëàâÿ åòäè: – Áèð äÿ àõû íèéÿ áèç áó áàðÿäÿ äàíûøûðûã?! Áóíó ñîðóøìàã íÿéÿ ëàçûì? – Î äûðíàãëàðûíû ÷åéíÿéÿ-÷åéíÿéÿ éåíÿ äÿ ôèêðÿ ýåòäè. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà áó àüûð ñöêóòó ïîçàðàã: – Ðîäéà, – äåäè, – ñÿíèí îòàüûí íÿ ïèñäèð, ëàï òàáóòà îõøàéûð. Ìÿí ÿìèíÿì êè, ñÿíèí áåëÿ ìàëõóëéà÷û îëìàüûíûí éàðûñû áó îòàãäàíäûð. Ðàñêîëíèêîâ äàëüûí ùàëäà: 238
– Îòàãìû? Áÿëè, îòàã äà ÷îõ ñÿáÿá îëìóøäóð... – äåäè. – Ìÿí äÿ áó áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìèøÿì... – Áèðäÿí î ãÿðèáÿ áèð ùàëäà ýöëöìñÿéÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: – Àíà úàí, èíäè íÿ ãÿðèáÿ áèð ôèêèð ñþéëÿäèíèç, áèëñÿéäèíèç... Áèð àç äà êå÷ñÿéäè, áó ìÿúëèñ, ö÷ èëäÿí ñîíðà îíóí ýþðöøöíÿ ýÿëÿí àíàñû, áàúûñû, õûðäàúà áèð ìÿñÿëÿ ùàããûíäà äà öðÿêäÿí äàíûøìàüà èìêàí âåðìÿéÿí áó àèëÿ ñþùáÿòè îíóí ö÷öí äþçöëìÿç áÿð øåé îëàðäû. Ëàêèí åëÿ áèð òÿõèðÿñàëûíìàç ìÿñÿëÿ âàðäû êè, ùÿð íåúÿ îëñà, îíó ìöòëÿã áó ýöí ùÿëë åòìÿê ëàçûì èäè – áó ýöí ñÿùÿð éóõóäàí àéûëàíäà î áóíó ãÿò åòìèøäè. Èíäè èñÿ î áóíóí ö÷öí ôöðñÿò äöøäöéöíÿ ñåâèíäè. – Áèëèðñÿí íÿ âàð, Äóíéà, – äåéÿðÿê î úèääè âÿ ñîéóã áèð èôàäÿ èëÿ ñþçÿ áàøëàäû. – Ìÿí, ÿëáÿòòÿ, äöíÿíêè ñþùáÿò ö÷öí ñÿíäÿí öçð èñòÿéèðÿì; áóíóíëà áåëÿ áèð øåéè ñÿíÿ õàòûðëàòìàüû éåíÿ äÿ þçöìÿ áîðú áèëèðÿì: ìÿí, ñþéëÿäèéèì ÿñàñ ìÿñÿëÿäÿí äþíìöðÿì. Éà ìÿí, éà Ëóæèí! Ãîé ìÿí ÿúëàô îëóì, àììà ñÿí ÿúëàô îëìàìàëûñàí! Ãîé èêèìèçäÿí áèðèìèç ÿúëàô îëàã! Ñÿí Ëóæèíÿ ÿðÿ ýåòñÿí – ìÿí î àíäàí äàùà ñÿíè þçöìÿ áàúû ùåñàá åòìÿéÿúÿéÿì. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà êÿäÿðëÿ ñÿñëÿíäè: – Ðîäéà! Ðîäéà! Áó åëÿ ñÿíèí äöíÿí äåäèéèí ñþçäöð äÿ! Áèð äÿ àõû íèéÿ ñÿí þçöíÿ ÿúëàô äåéèðñÿí, ìÿí áóíà äþçÿ áèëìèðÿì! Äöíÿí äÿ åëÿ äåéèðäèí... Äóíéà äà ñîéóã âÿ ãÿòè áèð èôàäÿ èëÿ: – Ãàðäàø, áó ìÿñÿëÿäÿ ñÿíèí ñÿùâèí âàð, – äåäè. – Ìÿí áöòöí ýåúÿíè ôèêèðëÿøìèøÿì âÿ ñÿíèí ñÿùâèíèí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíó àõòàðûá òàïìûøàì. Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè, ñÿíèí çÿííèíúÿ ýóéà ìÿí þçöìö êèìÿñÿ, êèìäÿí þòðöñÿ ãóðáàí âåðèðÿì! Áó ãÿòèééÿí áåëÿ äåéèë! Ìÿí àíúàã þçöì ö÷öí ÿðÿ ýåäèðÿì, ÷öíêè ìÿíèì þç âÿçèééÿòèì àüûðäûð; áèð äÿ êè, ÿëáÿòòÿ, àíàìà, ñÿíÿ õåéèðëè îëà áèëñÿì, áóíà ÷îõ ñåâèíÿðÿì; àíúàã áó ìÿñÿëÿ ìÿíèì ãÿðàðûìäà ÿñàñ éåð òóòìóð... Ðàñêîëíèêîâ ùèðñèíäÿí äûðíàüûíû ÷åéíÿéÿðÿê öðÿéèíäÿ äåäè: “Éàëàí äåéèð! Éåêÿáàø! Áàøãàñûíà õåéèðõàùëûã åòìÿê èñòÿäèéèíè áîéíóíà àëìàã èñòÿìèð! Áèð òÿêÿááöðÿ áàõ! Îù, àë÷àã òÿáèÿòëè àäàìëàð! Îíëàðûí ñåâýèñè äÿ íèôðÿòÿ áÿíçÿéèð. Îù, ìÿí... îíëàðûí ùàìûñûíà íåúÿ íèôðÿò åäèðÿì!” Äóíå÷êà ñþçöíÿ äàâàì åäÿðÿê äåäè: – Ñþçöí ãûñàñû, ìÿí Ïéîòð Ïåòðîâè÷ÿ ÿðÿ ýåäèðÿì, îíà ýþðÿ êè, èêè ìöñèáÿòäÿí éöíýöëöíö ñå÷èðÿì. Î ìÿíäÿí íÿ ýþçëÿéèðñÿ – ìÿí îíóí 239
ùàìûñûíû íàìóñëà éåðèíÿ éåòèðÿúÿéÿì, äåìÿëè, ìÿí îíó àëäàòìûðàì... Íèéÿ ñÿí èíäè åëÿ ýöëöìñÿäèí? Äóíéà äà ãûçàðäû, îíóí ýþçëÿðè ãÿçÿáëÿ ïàðûëäàäû. Ðàñêîëíèêîâ èñòåùçà èëÿ ýöëöìñÿéÿðÿê ñîðóøäó? – Ùàìûñûíû éåðèíÿ éåòèðÿúÿêñÿí? – Ìöÿééÿí äÿðÿúÿéÿ ãÿäÿð. Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí åë÷èëèê ãàéäàñû âÿ õöñöñèééÿòëÿðè î ñààò ìÿíÿ ýþñòÿðäè êè, îíà íÿ ëàçûìäûð. Î, ÿëáÿòòÿ, þç ãÿäðèíè áèëèð, áÿëêÿ äÿ ùÿääèíäÿí àðòûã þçöíÿ ãèéìÿò âåðèð, ëàêèí ìÿí öìèä åäèðÿì êè, î ìÿíèì äÿ ãÿäðèìè áèëÿúÿêäèð... Ñÿí éåíÿ íÿéÿ ýöëöðñÿí? – Áÿñ ñÿí éåíÿ äÿ íèéÿ ãûçàðäûí? Ñÿí éàëàí äåéèðñÿí, áàúû, ñÿí áèëÿ-áèëÿ éàëàí äåéèðñÿí, þçö äÿ àíúàã ãàäûíëûã èíàäûíà ýþðÿ... èñòÿìèðñÿí ìÿíèì ãàáàüûìäà þçöíö ñûíäûðàñàí... Ñÿí Ëóæèíÿ ùþðìÿò áÿñëÿéÿ áèëìÿçñÿí: ìÿí îíó ýþðìöøÿì, îíóíëà ñþùáÿò åëÿìèøÿì. Äåìÿëè, ñÿí þçöíö ïóëà ñàòûðñàí, áóíà ýþðÿ äÿ ñÿí àë÷àã èø òóòóðñàí; ìÿí äÿ ñåâèíèðÿì êè, ñÿí ùå÷ îëìàñà ãûçàðà áèëèðñÿí! Äóíéà áöòöí ñîéóããàíëûüûíû èòèðÿðÿê ÷ûüûðäû: – Äîüðó äàíûøìûðñàí, ìÿí éàëàí äåìèðÿì!.. Ìÿí áèëñÿì êè, î ìÿíèì ãÿäðèìè áèëìèð, ìÿíÿ ùþðìÿò åëÿìèð – ìÿí îíà ÿðÿ ýåòìÿðÿì: ìÿí ãÿòè èíàíìàñàì êè, îíà ùþðìÿò åëÿéÿ áèëÿðÿì – îíà ÿðÿ ýåòìÿðÿì! Õîøáÿõòëèêäÿí, ìÿí áóíà ãÿòè èíàíà áèëÿðÿì, þçö äÿ ëàï åëÿ áó ýöí! Áó úöð ÿðÿ ýåòìÿê èñÿ ñÿíèí äåäèéèí êèìè àë÷àãëûã äåéèë! Åëÿ òóòàã êè, ñÿí ùàãëûñàí, åëÿ òóòàã êè, ìÿí äîüðóäàí äà áåëÿ áèð àë÷àã èø òóòìàüû ãÿò åòìèøÿì – ìÿíèìëÿ áåëÿ äàíûøìàüûí èíñàíôñûçëûã äåéèëìè? Íèéÿ ñÿí ìÿíäÿí ãÿùðÿìàíëûã òÿëÿá åäèðñÿí, – áåëÿ áèð ãÿùðÿìàíëûã áÿëêÿ äÿ ùå÷ ñÿíèí þçöíäÿ éîõäóð!? Áó çàëûìëûãäûð, çîðàêûëûãäûð! ßýÿð ìÿí áèðèñèíè ìÿùâ åòìÿëè îëñàì – àíúàã þçöìö ìÿùâ åëÿúÿéÿì... Ìÿí ùÿëÿ ùå÷ êÿñèí áàøûíû êÿñìÿìèøÿì! Ìÿíÿ íèéÿ åëÿ áàõûðñàí? Íèéÿ åëÿ ðÿíýèí ãà÷äû? Ðîäéà, ñÿíÿ íÿ îëäó? Ðîäéà, ÿçèçèì! Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ùÿéÿúàíëà äåäè: – Àìàí Àëëàù! Àõûðäà åëÿ åëÿäèí êè, î áàéûëäû! – Éîõ, éîõ... áîø øåéäèð... ùå÷ íÿ éîõäóð! Áàøûì áèð áàëàúà ýèúÿëäè. Áàéüûíëûã äåéèë... Ñèç äÿ áó áàéüûíëûãäàí òóòóá äóðìóñóíóç!.. Áåëÿ! Ùÿ... ìÿí íÿ äåìÿê èñòÿéèðäèì? Ùÿ: ñÿí îíà ùþðìÿò åäÿ áèëÿúÿéèíÿ, ùÿì äÿ îíóí... ñÿíÿ ãèéìÿò âåðÿúÿéèíÿ... áó ýöí íåúÿ èíàíà áèëÿðñÿí. Ñÿí àõû áåëÿ äåäèí? Ñÿí, äåéÿñÿí, áó ýöí – äåäèí? Éà áÿëêÿ ìÿí ïèñ åøèòäèì? 240
Äóíå÷êà: – Àíàúàí, – äåäè, – Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí ìÿêòóáóíó ãàðäàøûìà ýþñòÿðèí. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà ÿëëÿðè ÿñÿ-ÿñÿ ìÿêòóáó îüëóíà âåðäè. Ðàñêîëíèêîâ áþéöê áèð ìàðàãëà ìÿêòóáó àëäû. Àíúàã ìÿêòóáó à÷ìàçäàí ÿââÿë òÿÿúúöáëÿ Äóíéàéà áàõäû. Áèðäÿí îíóí àüëûíà éåíè áèð ôèêèð ýÿëìèø êèìè éàâàø-éàâàø äåäè: – Ãÿðèáÿäèð, ìÿí àõû íÿäÿí þòðö áåëÿ ôèêðè îðòàëûüà àòìûøàì?! Áó ùàé-êöé àõû íÿäÿí þòðöäöð? Ìÿíÿ íÿ – êèìÿ èñòÿéèðñÿí ýåò! Î åëÿ áèë öðÿéèíäÿ äàíûøûðäû, àììà åëÿ äàíûøûðäû êè, îíóí äåäèéèíè åøèòìÿê îëóðäó; ñîíðà î ÷ÿòèíÿ äöøìöø êèìè, áèð ìöääÿò áàúûñûíà áàõäû. Íÿùàéÿò, ìÿêòóáó à÷äû; îíóí öçöíäÿ ùÿëÿ äÿ ãÿðèáÿ áèð òÿÿúúöá ÿëàìÿòè âàðäû. Ñîíðà éàâàø-éàâàø âÿ äèããÿòëÿ ìÿêòóáó îõóìàüà áàøëàäû; îíó èêè äÿôÿ îõóäó. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà òÿøâèø è÷èíäÿ èäè; ùàìû íÿ èñÿ áèð øåé îëàúàüûíû ýþçëÿéèðäè. Ðàñêîëíèêîâ áèð ãÿäÿð äöøöíäöêäÿí ñîíðà ìÿêòóáó àíàñûíà âåðÿðÿê, ùå÷ êÿñÿ ìöðàúèÿò åòìÿäÿí äåäè: – Áó ìÿíèì ö÷öí ÷îõ òÿÿúúöáëöäöð: àõû î èø àäàìûäûð, – âÿêèëäèð, äàíûøàíäà äà... ÿäà èëÿ äàíûøûðäû, àììà ýþð íåúÿ ñàâàäñûç éàçûð. Ùàìû éåðèíäÿí òÿðïÿíäè; ùå÷ êÿñ îíäàí áåëÿ áèð øåé ýþçëÿìèðäè. Ðàçóìèõèí áèðäÿí: – Îíëàð ùàìûñû áåëÿ éàçûðëàð, – äåäè. – Éîõñà ñÿí îõóìóñàí? – Îõóìóøàì. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà óòàíà-óòàíà: – Ðîäéà, áèç ýþñòÿðäèê, – äåäè, – áèç... áàéàã îíóíëà ìÿñëÿùÿòëÿøèðäèê... Ðàçóìèõèí îíóí ñþçöíö êÿñäè: – ßñëèíäÿ áó ìÿùêÿìÿ öñëóáóäóð. Ùÿëÿ èíäè äÿ ìÿùêÿìÿ êàüûçëàðû áåëÿ éàçûëûð. – Ìÿùêÿìÿ? Áÿëè, äîüðóäàí äà ìÿùêÿìÿ öñëóáóäóð... èøýöçàðúàñûíà éàçûëûá... ÷îõ äà åëÿ ñàâàäñûç éàçûëìàéûá, àíúàã ÿäÿáè äåéèë... èøýöçàðúàñûíà éàçûëûá! Äóíéà ãàðäàøûíûí áó éåíè èôàäÿ òÿðçèíäÿí èíúèéÿðÿê: – Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ãàðà ïóëà îõóäóüóíó ùå÷ ýèçëÿòìèð äÿ. – äåäè, – ùÿòòà þçö þçöíÿ éîë à÷ìàñû èëÿ äÿ ôÿõð åäèð. 241
– Éàõøû äà, ÿýÿð ôÿõð åäèðñÿ, äåìÿëè, ôÿõð åòìÿëè áèð øåé âàð, ìÿí åòèðàç åëÿìèðÿì. Áàúû, ñÿí äåéÿñÿí, áöòöí ìÿêòóáäàí áåëÿ áèð éöíýöë íÿòèúÿ ÷ûõàðäûüûìà èíúèäèí, åëÿ ôèêèðëÿøäèí êè, àúûüûìäàí ñÿíè ñûíäûðìàã ö÷öí ãÿñäÿí áåëÿ áîø øåé ùàããûíäà äàíûøäûì. ßêñèíÿ, áó öñëóá ìÿñÿëÿñèëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã ìÿíèì àüëûìà áèð øåé ýÿëäè, áó ùå÷ äÿ ìÿíàñûç øåé äåéèë. Ìÿêòóáäà áåëÿ áèð èôàäÿ âàð, éàçûð êè: “òÿãñèðè þçöíöçäÿ ýþðöí”; áó ÷îõ ìöùöì âÿ àéäûí áèð ñþçäöð; áóíäàí áàøãà ùÿäÿ-ãîðõó äà âàð: éàçûð êè, “î ýÿëñÿ ìÿí äÿðùàë ýåäÿúÿéÿì”. Áó ýåòìÿê ùÿäÿãîðõóñó – ñèçèí ùÿð èêèíèçè àòûá ýåòìÿê ùÿäÿ-ãîðõóñóäóð: þçö äÿ èíäè, åëÿ áèð âàõòäà êè, î ñèçè ÷àüûðûá Ïåòåðáóðãà ýÿòèðìèøäèð. Éàõøû, ñÿí íåúÿ áèëèðñÿí; ÿýÿð Ëóæèíèí ìÿêòóáóíäà îëàí áåëÿ áèð èôàäÿ èëÿ, áàõ, áó éàçñàéäû (î Ðàçóìèõèíè ýþñòÿðäè), éà Çîñèìîâ éàçñàéäû, éà áèçèì áèðèìèç éàçñàéäûã – îíäà áó úöð èíúèìÿê îëàðäûìû? Äóíå÷êà úàíëàíàðàã: – Éî-îõ, – äåäè. – Ìÿí áóíóí ùÿääèíäÿí àðòûã ñàäÿëþâùúÿñèíÿ èôàäÿ îëóíäóüóíó ÷îõ éàõøû áàøà äöøäöì, ùÿì äÿ áÿëêÿ îíóí éàçû éàçìàãäà ÿëè éîõäóð... Ãàðäàø, ñÿí áóíó éàõøû äåäèí. Ìÿí ùå÷ ýþçëÿìèðäèì êè... – Áó, ìÿùêÿìÿ ãàéäàñû èëÿ èôàäÿ îëóíìóøäóð; ìÿùêÿìÿ ãàéäàñû èëÿ àéðû úöð éàçìàã îëìàç, áóíà ýþðÿ äÿ áÿëêÿ î þçö èñòÿéèíäÿí êîáóä ÷ûõìûøäûð. Ìÿí ñÿíè áèð ìÿñÿëÿäÿ äÿ áèð ãÿäÿð äèëõîð åëÿéÿúÿéÿì, áó ìÿêòóáäà áèð èôàäÿ äÿ âàð, áó ìÿíèì ùàããûìäà áþùòàíäûð, þçö äÿ ÷îõ àë÷àãúàñûíà áþùòàíäûð. Äöíÿí ïóëó ìÿí ÿðè þëìöø, äÿðä è÷èíäÿ áîüóëóá ãàëàí âÿðÿìëè áèð ãàäûíà âåðäèì, þçö äÿ “ìåéèòè äÿôí åòìÿê áÿùàíÿñèëÿ” äåéèë, äîüðóäàí äà äÿôí ö÷öí âåðäèì, ùÿì äÿ îíóí éàçäûüû – “ïèñ ÿõëàãëû” ãûçûíà äåéèë, î äóë ãàëìûø àðâàäûí þçöíÿ âåðäèì (î ãûçû þìðöìäÿ ìÿí áèðèíúè äÿôÿ ýþðöðäöì). Ìÿí áó øåéëÿðäÿí ýþðöðÿì êè, î ìÿíè ëÿêÿëÿìÿê, ñèçèíëÿ äàëàøäûðìàã èñòÿìèø âÿ áóíà ÷îõ òÿëÿñìèøäèð. Áó ìÿñÿëÿ äÿ éåíÿ ìÿùêÿìÿ ãàéäàñû èëÿ, éÿíè þç ìÿãñÿäèíè ÷îõ àéäûí áöðóçÿ âåðìÿêëÿ, ÷îõ ñàäÿëþâùúÿñèíÿ áèð òÿëÿñèêëèêëÿ èôàäÿ îëóíìóøäóð. Î, àüûëëû àäàìäûð, ëàêèí àüûëëû ùÿðÿêÿò åòìÿê ö÷öí éàëíûç àüûç êèôàéÿò äåéèë. Áó øåéëÿð ùàìûñû î àäàìûí êèì îëäóüóíó ýþñòÿðèð... Ìÿí ýöìàí åòìèðÿì êè, áåëÿ áèð àäàì ñÿíèí ãÿäðèíè áèëñèí... Áóíëàðû ñÿíÿ àíúàã íÿñèùÿò ö÷öí äåéèðÿì, ÷öíêè öðÿêäÿí ñÿíÿ éàõøûëûã àðçó åäèðÿì... Äóíå÷êà úàâàá âåðìÿäè; î ùÿëÿ ñÿùÿðäÿí ãÿòè ãÿðàðà ýÿëìèøäè; î àíúàã àõøàìû ýþçëÿéèðäè. 242
Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà îíóí áèðäÿí-áèðÿ áåëÿ èøýöçàð áèð èôàäÿ èëÿ äàíûøìàñûíäàí äàùà àðòûã íàðàùàò îëàðàã ñîðóøäó: – Ðîäéà, ñÿí áÿñ íÿ ãÿðàðà ýÿëèðñÿí? – Áó íÿ ñþçäöð: “Íÿ ãÿðàðà ýÿëèðñÿí”? – Ïéîòð Ïåòðîâè÷ éàçûð êè, ñÿí ýÿðÿê àõøàì áèçèì éàíûìûçà ýÿëìÿéÿñÿí, ÿýÿð ýÿëñÿí... î ýåäÿúÿê... Ñÿí èíäè... áóíà íÿ äåéèðñÿí? – ßââÿëà, Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí áó òÿëÿáè ÿýÿð ñèçè òÿùãèð åòìèðñÿ – áóíó ñèç ùÿëë åäèðñèíèç, èêèíúèñè äÿ, ÿýÿð Äóíéàíû òÿùãèð åòìèðñÿ – Äóíéà ùÿëë åäèð, ìÿí éîõ. – Ñîíðà î ñîéóã áèð èôàäÿ èëÿ ÿëàâÿ åòäè: – Ìÿí äÿ ñèçèí ö÷öí íåúÿ éàõøûñà, åëÿ åëÿðÿì. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà òåç äåäè: – Äóíå÷êà ùÿëë åëÿéèá, ìÿí äÿ îíóíëà òàìàì ðàçûéàì. Äóíéà: – Ðîäéà, – äåäè, – ìÿí áó ãÿðàðà ýÿëìèøÿì êè, ñÿíäÿí õàùèø åäèì, òÿêèäëÿ õàùèø åäèì êè, ìöòëÿã áèçèì áó ýþðöøöìöçÿ ýÿëÿñÿí. Ýÿëÿðñÿíìè? – Ýÿëÿðÿì. Ñîíðà î Ðàçóìèõèíÿ äþíÿðÿê äåäè: – Ñèçèí äÿ ñààò ñÿêêèçäÿ áèçÿ ýÿëìÿéèíèçè õàùèø åäèðÿì. Àíàúàí, ìÿí îíó äà ÷àüûðûðàì. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà: – Ëàï éàõøû äà åäèðñÿí, Äóíéà úàí, – äåäè. – Ñèç íåúÿ ãÿò åëÿìèøñèíèçñÿ – ãîé åëÿ äÿ îëñóí. Ìÿíèì þçöì ö÷öí äÿ ðàùàò îëàð; ìÿíèì èêèöçëöëöê åëÿìÿêäÿí, éàëàí äåìÿêäÿí õîøóì ýÿëìèð, ñþçöí äîüðóñóíó äàíûøàðûã, áó éàõøûäûð... Ïéîòð Ïåòðîâè÷èí èñòÿéèð àúûüû ýÿëñèí, éà ýÿëìÿñèí! Û Áó àíäà ãàïû éàâàøúà à÷ûëäû, îòàüà, ãîðõà-ãîðõà ÿòðàôûíà áàõàáàõà áèð ãûç ýèðäè. Ùàìû òÿÿúúöá âÿ ìàðàãëà îíà ñàðû äþíäö. Ðàñêîëíèêîâ èëê áàõûøäà îíó òàíûìàäû. Ýÿëÿí Ñîôéà Ñåìéîíîâíà Ìàðìåëàäîâà èäè. Ðàñêîëíèêîâ äöíÿí îíó áèðèíúè äÿôÿ ýþðìöøäö; ëàêèí åëÿ áèð âàõòäà, åëÿ áèð øÿðàèòäÿ, åëÿ áèð ïàëòàðäà ýþðìöøäö êè, îíóí õÿéàëûíäà òàìàìèëÿ áàøãà áèð ãûçûí ñóðÿòè ãàëìûøäû. Èíäè èñÿ áó – êàñûáúàñûíà âÿ àáûðëû ïàëòàð ýåéìèø áèð ãûçäû; ùÿëÿ ÷îõ úàâàíäû, ëàï éåíèéåòìÿ ãûçà îõøàéûðäû; ýþðöíöøö ùÿéàëû âÿ àáûðëû èäè; öçöíäÿ àéäûí, ëàêèí åëÿ áèë êè, 243
áèð àç öðêÿê áèð èôàäÿ âàðäû. ßéíèíÿ ÷îõ ñàäÿ áèð åâ ïàëòàðû ýåéìèø, áàøûíà äÿáäÿí äöøìöø, êþùíÿ øëéàïà ãîéìóøäó; àíúàã ÿëèíäÿ – äöíÿíêè êèìè – ÷ÿòèð âàðäû. Îòàüûí àäàìëà äîëó îëäóüóíó ýþðöá íÿèíêè óòàíäû, ùÿòòà ëàï þçöíö èòèðäè, áàëàúà óøàã êèìè ãîðõäó, ãàéûäûá ýåòìÿê èñòÿäè. Ðàñêîëíèêîâ îíóí ýÿëìÿñèíÿ ñîí äÿðÿúÿ òÿÿúúöá åòäè: – Àù... ñèçñèíèç... – äåäè âÿ áèðäÿí ïÿðò îëäó. Åëÿ î ñààò îíóí ôèêðèíÿ ýÿëäè êè, àíàñû èëÿ áàúûñû Ëóæèíèí ìÿêòóáóíäàí àç äà îëñà áó “ïèñ ÿõëàãëû” ãûçûí êèì îëäóüóíó áèëèðëÿð. Èíäèúÿ î Ëóæèíèí éàçäûüû áþùòàíà ãàðøû åòèðàç åòìèøäè, äåìèøäè êè, áó ãûçû ìÿí áèðèíúè äÿôÿ èäè ýþðöðäöì; èíäè èñÿ áó ãûç þçö ýÿëìèøäèð. Áèð øåé äÿ îíóí éàäûíà äöøäö: î àõû Ëóæèíèí “ïèñ ÿõëàãëû” ñþçöíÿ ãÿòèééÿí åòèðàç åòìÿìèøäè. Áó àéäûí îëìàéàí øåéëÿð áèð àíäà îíóí õÿéàëûíäàí êå÷äè: Ëàêèí ãûçà äèããÿòëÿ áàõàíäà ýþðäö êè, áó àë÷àëäûëìûø èíñàí äàùà àðòûã àë÷àëäûëìûøäûð, – âÿ áèðäÿí îíà éàçûüû ýÿëäè. Ãûç ãîðõóäàí ãà÷ìàã èñòÿéÿíäÿ åëÿ áèë êè, îíóí ãÿëáè àëò-öñò îëäó. Ðàñêîëíèêîâ áàõûøëàðû èëÿ îíó äàéàíäûðàðàã òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ äåäè: – Ìÿí ùå÷ ýþçëÿìèðäèì êè, ñèç ýÿëÿúÿêñèíèç. Èëòèôàò áóéóðóí, ÿéëÿøèí. Ñèç éÿãèí Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí éàíûíäàí ýÿëìèñèíèç. Áàüûøëàéûí, îðàäà éîõ, áàõ, áóðàäà îòóðóí... Ðàçóìèõèí Ðàñêîëíèêîâóí ö÷ ñòóëóíäàí áèðèíäÿ, ãàïû àüçûíäà îòóðìóøäó; Ñîíéà è÷ÿðè ýèðÿíäÿ éåðèíäÿí ãàëõûá îíà êå÷ìÿéÿ éîë âåðäè. Ðàñêîëíèêîâ ÿââÿë îíà îòóðìàã ö÷öí äèâàíäà, Çîñèìîâóí îòóðäóüó éåðè ýþñòÿðäè; ëàêèí äèâàíûí éîõ éàõûí àäàìëàð îòóðäóüó éåð, ùÿì äÿ þç éàòàüû îëäóüóíó äöøöíÿðÿê ãûçà òåç Ðàçóìèõèíèí ñòóëóíó ýþñòÿðäè. Ðàçóìèõèíè Çîñèìîâóí îòóðäóüó éåðäÿ, äèâàíûí óú òÿðÿôèíäÿ îòóðäàðàã äåäè: – Ñÿí áóðàäà îòóð. Ñîíéà îòóðóá, ùÿì Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíàéà, ùÿì äÿ Äóíéàéà ãîðõà-ãîðõà áàõäû; ãîðõóñóíäàí î àç ãàëûðäû òèð-òèð ÿññèí. Àéäûí ýþðöíöðäö êè, î þçö äÿ áó àäàìëàðëà íåúÿ áèð éåðäÿ îòóðà áèëäèéèíè áàøà äöøìöð. Áóíó òÿñÿââöð åäÿðÿê î åëÿ ãîðõäó êè, äÿðùàë éåðèíäÿí ãàëõäû âÿ þçöíö òàìàìèëÿ èòèðÿðÿê Ðàñêîëíèêîâà ñàðû äþíöá äèëè òóòóëà-òóòóëà äåäè: – Ìÿí... ìÿí... áèð äÿãèãëÿéÿ ýÿëäèì, áàüûøëàéûí, ñèçè íàðàùàò åòäèì. Ìÿí Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí òÿðÿôèíäÿí ýÿëìèøÿì. Îíóí ýþíäÿðìÿéÿ àéðû àäàìû éîõ èäè. Êàòåðèíà Èâàíîâíà ñèçäÿí ÷îõ õàùèø åäèð êè, ñàáàù ùöçðÿ ýÿëÿñèíèç, ñÿùÿð... ýöíîðòà äóàñûíà... Ìèòðîôàíèéåâñêÿ... 244
ñîíðà äà áèçÿ... îíóí éàíûíà... åùñàíà... Áó îíóí ö÷öí øÿðÿôäèð... Êàòåðèíà Èâàíîâíà òàïøûðäû êè, ñèçäÿí õàùèø åëÿéèì. Ñîíéàíûí äèëè òóòóëàðàã ñóñäó. Ðàñêîëíèêîâ äà éåðèíäÿí ãàëõäû: – ×àëûøàðàì, ìöòëÿã... ìöòëÿã... – Îíóí äà äèëè òóòóëóð, ñþçöíö òàìàìëàéà áèëìèðäè. Áèðäÿí î ÿëàâÿ åòäè: – Èëòèôàò áóéóðóí, ÿéëÿøèí, ñèçÿ ñþçöì âàð. Ðèúà åäèðÿì, áÿëêÿ ñèç òÿëÿñèðñèíèç, èëòèôàò áóéóðóí, âàõòûíûçäàí èêèúÿ äÿãèãÿ ìÿíÿ áàüûøëàéûí... Ðàñêîëíèêîâ áóíó äåéèá ñòóëó îíóí àëòûíà ÷ÿêäè. Ñîíéà éåíÿ îòóðäó, éåíÿ äÿ ãîðõà-ãîðõà, òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ, þçöíö èòèðìèø ùàëäà Ïóëõåðèéà Àëåíêñàíäðîâíàéà âÿ Äóíéàéà áàõäû, áèðäÿí áàøûíû àøàüû äèêäè. Ðàñêîëíèêîâóí ñîëüóí öçö ãûçàðäû; îíóí åëÿ áèë áöòöí áÿäÿíè ñàðñûëäû; ýþçëÿðè ïàðûëäàäû. Ãÿòè âÿ èíàäêàð áèð èôàäÿ èëÿ: – Àíà úàí, áó Ñîíéà Ñåìéîíîâíà Ìàðìåëàäîâàäûð, – äåäè, – î áÿäáÿõò Ìàðìåëàäîâóí ãûçûäûð: äöíÿí îíó ìÿíèì ýþçöìöí ãàáàüûíäà àòëàð áàñûá ÿçìèøäè, áóíó ñèçÿ äåìèøäèì... Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà Ñîíéàéà áàõûá àçúà ýþçëÿðèíè ñöçäö. Î, Ðîäéàíûí ìåéäàí îõóéàí èíàäêàð áàõûøëàðû ãàðøûñûíäà þçöíö èòèðñÿ äÿ – áó çþâãäÿí ñþçöíö ìÿùðóì åäÿ áèëìÿäè. Äóíå÷êà ýþçëÿðèíè áó éàçûã ãûçûí äöç öçöíÿ çèëëÿéÿðÿê, úèääè áèð ùàëäà, äèããÿòëÿ, ùÿì äÿ ùåéðÿòëÿ îíà áàõûðäû. Ñîíéà îíóí ùàããûíäà âåðèëÿí ìÿëóìàòû åøèäÿðÿê éåíÿ äÿ áàøûíû éóõàðû ãàëäûðäû, ëàêèí ÿââÿëêèíäÿí äàùà ÷îõ þçöíö èòèðäè. Ðàñêîëíèêîâ òåç îíà ñàðû äþíäö: – Ìÿí ñèçäÿí áèð øåéè ñîðóøìàã èñòÿéèðÿì: áó ýöí îðàäà íåúÿ êå÷äè? Ñèçè íàðàùàò åëÿéÿí îëìàäû êè?.. Ìÿñÿëÿ, ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñû òÿðÿôèíäÿí... – Õåéð, áèð øåé îëìàäû... Àõû ëàï àéäûí èäè êè, î íåúÿ þëöá; íàðàùàò åëÿìÿäèëÿð; àíúàã êèðàéÿíèøèíëÿð àúûãëàíûðëàð... – Íèéÿ? – Îíà ýþðÿ êè, ìåéèò åâäÿ ÷îõ ãàëûá... àõû èíäè èñòèäèð, áöðêöäöð... îíà ýþðÿ äÿ áó ýöí àõøàì öñòö ãÿáðèñòàíëûüà àïàðàúàãëàð, ñàáàùà êèìè îðàäà êèëñÿäÿ ãàëàúàã. Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÿââÿë èñòÿìèðäè, èíäè þçö äÿ ýþðöð êè, àéðû úöð ìöìêöí äåéèë... – Äåìÿëè áó ýöí? – Áÿëè, Êàòåðèíà Èâàíîâíà ñàáàù êèëñÿéÿ òÿøðèô ýÿòèðìÿéèíèçè, ñîíðà äà îíóí åâèíÿ ùöçðÿ ýÿëìÿíèçè õàùèø åäèð. 245
– Ùöçð ñàõëàéûð? – Áÿëè. Î ìÿíÿ òàïøûðìûøäûð êè, ñèçÿ ÷îõ-÷îõ òÿøÿêêöð åëÿéèì... äöíÿí áèçÿ êþìÿê åòäèéèíèç ö÷öí... ñèçèí êþìÿéèíèç îëìàñàéäû, îíó áàñäûðìàüà ïóë îëìàçäû. Áèðäÿí îíóí äîäàãëàðû âÿ ÷ÿíÿñè òèòðÿäè, ëàêèí î þçöíö ÿëÿ àëàðàã ýþçëÿðèíè éåðÿ äèêäè. Ñþùáÿò àðàñûíäà Ðàñêîëíèêîâ äèããÿòëÿ Ñîíéàéà áàõûðäû. Îíóí ÷îõ àðûã, ñîëüóí, áèð àç óçóíñîâ öçö, óçóíñîâ ÷ÿíÿñè, áàëàúà ñèâðè áóðíó âàðäû. Îíà ùÿòòà ãÿøÿíý äåìÿê îëìàçäû; ëàêèí îíóí ÷îõ àéäûí, ìàâè ýþçëÿðè âàðäû; áó ýþçëÿð ïàðûëäàéàíäà îíóí öçöíÿ åëÿ õîø, åëÿ ìåùðèáàí áèð èôàäÿ âåðèðäè êè, àäàìû ãåéðè-èõòèéàðè îëàðàã þçöíÿ úÿçá åäèðäè. Áóíäàí áàøãà îíóí öçöíäÿ âÿ áÿäÿíèíäÿ áàøãà áèð õöñóñèééÿò äÿ âàðäû: îíóí îí ñÿêêèç éàøû îëñà äà, î ùÿëÿ ëàï éåíèéåòìÿ ãûçà, áàëàúà ãûç óøàüûíà áÿíçÿéèðäè, áó ùÿòòà îíóí áÿçè ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ ýöëìÿëè áèð øÿêèëäÿ èôàäÿ îëóíóðäó. Ðàñêîëíèêîâ ñþùáÿòè òÿêèäëÿ äàâàì åòäèðÿðÿê ñîðóøäó: – Áó àç ïóë Êàòåðèíà Èâàíîâíàéà ÷àòäûìû êè, î ùÿëÿ ùöçð äÿ âåðìÿê èñòÿéèð?.. – Òàáóò ëàï àäè áèð òàáóò îëàúàã... Ùÿð øåé äÿ åëÿ... óúóç áàøà ýÿëÿúÿê... Áèç Êàòåðèíà Èâàíîâíà èëÿ áöòöí õÿðúè ùåñàá åëÿäèê, áåëÿ êè, ùöçð ö÷öí äÿ ïóë ãàëûð... Êàòåðèíà Èâàíîâíà ÷îõ èñòÿéèð êè, áåëÿ îëñóí. Îëìàç àõû... áó îíóí ö÷öí òÿñÿëëèäèð... ñèç áèëèðñèíèç î íåúÿ àäàìäûð... – Áàøà äöøöðÿì, áàøà äöøöðÿì... ßäáÿòòÿ... Ìÿíèì îòàüûìà íÿ áàõûðñûíûç? Àíàì äà äåéèð êè, áó îòàã òàáóòà îõøàéûð. Áèðäÿí Ñîíå÷êà áÿðêäÿí ïû÷ûëäàéàðàã òåç-òåç: – Ñèç äöíÿí áöòöí ïóëóíóçó áèçÿ âåðäèíèç! – äåäè âÿ éåíÿ äÿ áàøûíû àøàüû äèêäè. Îíóí äîäàãëàðû âÿ ÷ÿíÿñè éåíÿ äÿ òèòðÿäè. Ðàñêîëíèêîâóí áó êàñûá ùÿéàòû ëàï áàéàãäàí îíó ùåéðÿòÿ ñàëìûøäû, èíäè èñÿ áó ñþçëÿð îíóí àüçûíäàí þç-þçöíÿ ÷ûõìûøäû. Ùàìû ñóñäó. Äóíå÷êàíûí ýþçëÿðè ïàðûëäàäû, Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà Ñîíéàéà ùÿòòà ìåùðèáàíëûãëà áàõäû. Î éåðèíäÿí ãàëõàðàã äåäè: – Ðîäéà, áèç, ÿëáÿòòÿ áèð éåðäÿ íàùàð åëÿéÿúÿéèê. Äóíå÷êà, ýåäÿê... Ðîäéà, ñÿí äÿ áèð àç ýåäèá ýÿçÿéäèí, óçàíàéäûí... Àíúàã òåç ýÿë... Áèç ñÿíè ÷îõ éîðäóã, ãîðõóðàì êè... Ðàñêîëíèêîâ éåðèíäÿí ãàëõàðàã òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ: – Ùÿ, ùÿ, ýÿëÿðÿì, – äåäè. – Àíúàã èøèì äÿ âàð... 246
Ðàçóìèõèí òÿÿúúöáëÿ Ðàñêîëíèêîâà áàõàðàã ÷ûüûðäû: – Éîõñà ñèç áèð éåðäÿ íàùàð åëÿìÿéÿúÿêñèíèç? – Ðîäéà, ñÿí íÿ äàíûøûðñàí? – Ùÿ, ùÿ, ýÿëÿðÿì, ÿëáÿòòÿ, ÿëáÿòòÿ... Ñÿí èñÿ áèð äÿãèãÿëèéÿ ãàë. Àíà úàí, î êè ñèçÿ ùÿëÿ ëàçûì äåéèë. Éà áÿëêÿ ìÿí îíó ñèçäÿí àéûðûðàì? – Àù, éîõ, éîõ! Äìèòðè Ïðîêîôè÷, ñèç äÿ íàùàðà ýÿëÿðñèíèçìè? Èëòèôàò áóéóðóí! Äóíéà äà õàùèø åòäè: – Ðèúà åäèðÿì, ýÿëèí. Ðàçóìèõèí îíëàðà áàø ÿéäè âÿ ñåâèíúèíäÿí öçö ýöëäö. Ëàêèí áèðäÿí ùàìû áèð àíëûüà, ãÿðèáÿ áèð ùàëäà óòàíäû. – ßëâèäà, Ðîäéà, éÿíè õóäàùàôèç, “ÿëâèäà” äåìÿéè õîøëàìûðàì. ßëâèäà, Íàñòàñéà... Àù, éåíÿ “ÿëâèäà” äåäèì... Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà èñòÿäè Ñîíå÷êàéà äà áàø ÿéñèí, àíúàã áóíà ìàúàë òàïìàäû, òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ îòàãäàí ÷ûõäû. Ëàêèí Äóíéà ñàíêè þç íþâáÿñèíè ýþçëÿéèðäè âÿ àíàñûíûí àðäûíúà Ñîíéàíûí éàíûíäàí êå÷ÿíäÿ îíà ÷îõ äèããÿòëÿ – ùþðìÿò âÿ íÿçàêÿòëÿ áàø ÿéäè. Ñîíå÷êà þçöíö èòèðäè, î äà òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ, öðêÿê áèð ùàëäà Äóíéàéà áàø ÿéäè, ùÿòòà îíóí öçöíäÿ õÿñòÿ áèð ùèññèí èôàäÿñè ýþðöíäö, ñàíêè Äóíéàíûí ýþñòÿðäèéè íÿçàêÿò âÿ äèããÿò îíà ÿçàá âÿ èçòèðàá âåðìèøäè. Ðàñêîëíèêîâ àíúàã äÿùëèçäÿ ÷ûüûðàðàã äåäè: – Äóíéà, ñàüëûãëà ãàë! Ùå÷ îëìàñà áèð ÿë âåð! Äóíéà ìåùðèáàíúà âÿ ñûõûëà-ñûõûëà îíà ñàðû äþíäö: – ßë âåðäèì äÿ, éîõñà éàäûíäàí ÷ûõûá?! – Íÿ îëàð êè! Áèð äÿ âåð! Ðàñêîëíèêîâ îíóí áàðìàãëàðûíû áÿðê-áÿðê ñûõäû. Äóíå÷êà îíà áàõûá ýöëöìñÿäè, ãûçàðäû, òåç ÿëèíè îíóí ÿëèíäÿí äàðòûá ÷ûõàðòäû, àíàñûíûí äàëûíúà ýåòäè; Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà äà íÿäÿíñÿ þçöíö õîøáÿõò ùèññ åäèðäè. Ðàñêîëíèêîâ þç îòàüûíà ãàéûòäû, àéäûí áèð íÿçÿðëÿ Ñîíéàéà áàõûá äåäè: – Áàõ, áó éàõøû! Èëàùè, þëöëÿðÿ ðÿùìÿò åëÿ, äèðèëÿðèí þìðöíö óçàò! Åëÿìè! Åëÿ äåéèëìè? Ðàñêîëíèêîâóí áèðäÿí-áèðÿ åéíè à÷ûëìûøäû, Ñîíéà îíóí öçöíäÿ îëàí áó äÿéèøèêëèéÿ òÿÿúúöáëÿ áàõûðäû. Ðàñêîëíèêîâ áèð íå÷ÿ àí äèíìÿç, ùÿì äÿ äèããÿòëÿ Ñîíéàéà áàõäû; áó ãûçûí ðÿùìÿòëèê àòàñûíûí îíóí ùàããûíäà äàíûøäûüû ñþçëÿð ñöðÿòëÿ Ðàñêîëíèêîâóí õÿéàëûíäàí þòöá êå÷äè. 247
Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà êö÷ÿéÿ ÷ûõàí êèìè: – Èëàùè! Äóíå÷êà! – äåäè. – Îðàäàí ýåòäèéèìèçÿ åëÿ áèë êè, ñåâèíèðÿì, àäàì áèð éöíýöëëöê ùèññ åäèð. Ùå÷ äöíÿí âàãîíäà ìÿíèì àüëûìà ýÿëÿðäèì êè, áóíà äà ñåâèíÿúÿéÿì? – Àíà úàí, éåíÿ äÿ ñèçÿ äåéèðÿì: î ùÿëÿ õÿñòÿäèð. Ìÿýÿð áóíó ýþðìöðñöíöç? Áÿëêÿ äÿ áèçèì ôèêðèìèçè ÷ÿêäèéè ö÷öí õÿñòÿëÿíìèøäèð. Ýöçÿøòÿ ýåòìÿê ëàçûìäûð; áèð ÷îõ øåéëÿðè äÿ áàüûøëàìàã îëàð. Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà íàðàçû ùàëäà îíóí ñþçöíö êÿñÿðÿê îäëóîäëó äåäè: – Àììà ñÿí ýöçÿøòÿ ýåòìèðäèí! Áèëèðñÿí, Äóíéà, ìÿí ñèçèí ùÿð èêèíèçÿ áàõûðäûì: ñÿí åéíÿí îíóí ñóðÿòèñÿí, þçö äÿ öçäÿí äàùà àðòûã ãÿëáÿí áèð-áèðèíèçÿ îõøàéûðñûíûç, ñèç ùÿð èêèíèç ìàëõóëéà÷ûñûíûç, ãàðàãàáàãñûíûç, òåç àúûãëàíàíñûíûç, ùÿì òÿêÿááöðëö, ùÿì äÿ àëèúÿíàáñûíûç... Äóíå÷êà, àõû îëà áèëìÿç êè, î õóäáèí îëñóí?! Ùÿ? Áó ýöí àõøàì îðàäà íÿëÿð îëàúàüûíû ôèêèðëÿøÿíäÿ ëàï öðÿéèì äöøöð! – Íàðàùàò îëìàéûí, àíà úàí: î øåé êè, îëìàëûäûð – î îëàúàãäûð. – Äóíå÷êà! Ýþð áèç àõû èíäè íÿ âÿçèééÿòäÿéèê! – Éàçûã Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà åùòèéàòñûçëûã åäÿðÿê áèðäÿí äåäè: – Áèðäÿí Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ñþçöíäÿí äþíäö, îíäà íåúÿ îëàð? Äóíå÷êà ñÿðò áèð èôàäÿ èëÿ âÿ íèôðÿòëÿ äåäè: – Îíäà äàùà åëÿ àäàìûí íÿ ãèéìÿòè îëàð! Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà îíóí ñþçöíö êÿñÿðÿê òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ: – Áèç èíäè éàõøû åëÿäèê êè, îíóí éàíûíäàí ýåòäèê, – äåäè. – Î ùàðàñà ýåäÿúÿêäè, òÿëÿñèðäè... Ãîé ýÿçèá äîëàíñûí... Ùå÷ îëìàñà ùàâà àëñûí... îòàüû éàìàí áöðêöäöð..., àììà áóðàäà íÿ ùàâà âàð êè, àäàì íÿôÿñ äÿ àëñûí?! Áó êö÷ÿëÿð õÿôÿíýñèç îòàãëàðà îõøàéûð. Èëàùè, áó íåúÿ øÿùÿðäèð?! Äàéàí, ãûðàüà ÷ÿêèë, áàñûá ÿçÿðëÿð, íÿñÿ ýÿòèðèðëÿð! Ôîðòåïèàíîäûð, àïàðûðëàð... ýþð àäàìû íåúÿ èòÿëÿéèðëÿð!.. Î ãûçäàí ìÿí äÿ ÷îõ ãîðõóðàì. – Ùàíñû ãûçäàí, àíà úàí? – Î Ñîôéà Ñåìéîíîâíàäàí, èíäèúÿ ýÿëäè åé... – Íèéÿ? – Äóíéà, öðÿéèìÿ áåëÿ äàìûá... Èíàíûðñàíìû: î è÷ÿðè ýèðÿí êèìè î ñààò ìÿíèì öðÿéèìÿ ýÿëäè êè, ÿñàñ ìÿñÿëÿ, åëÿ áóðàäàäûð... Äóíéà íàðàçû ùàëäà: – Áóðàäà ÿñàñ ìÿñÿëÿ-çàä éîõäóð! – äåäè. – Àíà úàí, ñèçèí äÿ öðÿéèíèçÿ ãÿðèáÿ øåéëÿð ýÿëèð! Ðîäéà àíúàã äöíÿí îíóíëà òàíûø îëóá, è÷ÿðè ýèðÿíäÿ ùå÷ òàíûìàäû äà! 248
– Ýþðÿðñÿí äÿ!.. Î, ìÿíè òÿøâèøÿ ñàëûð, ýþðÿðñÿí, ýþðÿðñÿí! Åëÿ äÿ ãîðõäóì êè: ìÿíÿ åëÿ áàõûðäû, åëÿ áàõûðäû... ýþçëÿðè åëÿ èäè êè... ìÿí ýöúëÿ éåðèìäÿ îòóðìóøäóì... Ãÿðèáÿäèð: Ïéîòð Ïåòðîâè÷ îíóí áàðÿñèíäÿ ýþð íÿ éàçûð, Ðîäéà èñÿ îíó áèçÿ òÿãäèì åäèð, ùÿëÿ áèð ñÿíÿ äÿ òÿãäèì åëÿäè! Äåìÿëè, Ñîíéà îíóí ö÷öí ÿçèçäèð! – Ïéîòð Ïåòðîâè÷ ÷îõ äà éàçûð! Áèçèì áàðÿäÿ äÿ äåéèðäèëÿð... Ùÿëÿ áèð éàçûðäûëàð äà... éàäûíûçäàí ÷ûõûá íÿäèð? Àììà ìÿí ÿìèíÿì êè, î... ÷îõ ýþçÿë ãûçäûð, áó äåéèëÿíëÿð ùàìûñû áîø-áîø ñþçäöð! – Àëëàù åëÿñèí, åëÿ îëñóí! Äóíå÷êà áèðäÿí ãÿòè äåäè: – Ïéîòð Ïåòðîâè÷ éàðàìàç áèð äåäè-ãîäó÷óäóð! Ïóëõåðèéà Àëåêñàíäðîâíà äîíóá ãàëäû. Îíëàðûí ñþùáÿòè êÿñèëäè... Ðàñêîëíèêîâ Ðàçóìèõèíè ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíà àïàðäû: – Áèëèðñÿí íÿ âàð, ìÿíèì ñÿíÿ áåëÿ áèð èøèì äöøöá... Ñîíéà òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ äåäè: – Äåìÿëè, ìÿí Êàòåðèíà Èâàíîâíàéà äåéèì êè, ñèç ýÿëÿúÿêñèíèç... – Î áàø ÿéÿðÿê ýåòìÿê èñòÿäè. – Ñîôéà Ñåìéîíîâíà, áèç äÿ áó ñààò ãóðòàðûðûã, áèçèì ýèçëè áèð ñþçöìöç éîõäóð, áèçÿ ìàíå îëìóðñóíóç... Ìÿí ñèçÿ áèð-èêè êÿëìÿ äÿ ñþç äåìÿê èñòÿéèðÿì... Ìÿñÿëÿ áåëÿäèð, – äåéÿðÿê, î ñþçöíö ãóðòàðìàäàí, Ðàçóìèõèíÿ ñàðû äþíäö: – Ñÿí îíó òàíûéûðñàí äà... Àäû íÿäèð?.. Ùÿ, Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷è? – Íåúÿ òàíûìûðàì! Ãîùóìóìóçäóð! – Áèðäÿí î áþéöê áèð ìàðàãëà ñîðóøäó: – Íÿ âàð êè? – Èíäè î ìÿñÿëÿéÿ... î ãàðûíûí þëäöðöëìÿñè ìÿñÿëÿñèíÿ, äöíÿí ñèç äåäèíèç... î áàõûð? – Ùÿ... ñîíðà? – Ðàçóìèõèí áèðäÿí ýþçëÿðèíè áÿðÿëäèá òÿÿúúöáëÿ îíà áàõäû. – Î ýèðîâ ãîéàíëàðû ñîðóøóðìóø. Ìÿíèì äÿ îðàäà ýèðîâ ãîéäóüóì øåéëÿð âàð; åëÿ áèð øåé îëìàñà äà, ùÿð ùàëäà áàúûìûí öçöéöäöð; ìÿí áóðà ýÿëÿíäÿ áàúûì îíó ìÿíÿ áàüûøëàìûøäû; áèð äÿ êè, àòàäàíãàëìà ýöìöø ñààòäûð. Áóíëàðûí úÿìèñè áåø-àëòû ìàíàò ãèéìÿòè âàð, àíúàã ìÿíèì ö÷öí ãèéìÿòè ÷îõäóð: éàäèýàðäûð. Èíäè ìÿí íåéíèì? Ìÿí èñòÿìèðÿì êè, î øåéëÿð áàòñûí, õöñóñèëÿ ñààò! Áàéàã Äóíå÷êàíûí ñààòûíäàí ñþç äöøÿíäÿ ìÿí åëÿ ãîðõóðäóì êè, äåäèì, áèðäÿí àíàì äåéÿð, ñààòû âåð áàõûì... Àòàìäàí ñàü-ñàëàìàò ãàëàí áèðúÿ áóäóð. Èòñÿ àíàì õÿñòÿëÿíÿð! Àðâàääûð äà! Äå ýþðöì, èíäè ìÿí íåéíèì? Áèëèðÿì 249
êè, ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà ìÿëóìàò âåðìÿê ëàçûìäûð. Ïîðôèðèíèí þçöíÿ äåñÿí éàõøû îëìàçìû, ùÿ? Íåúÿ áèëèðñÿí. Ìÿñÿëÿ òåç ùÿëë îëóíàð. Èíäè þçöí ýþðÿúÿêñÿí: àíàì ëàï íàùàðà êèìè îíó ìÿíäÿí ñîðóøàúàã! Ðàçóìèõèí áþéöê áèð ùÿéÿúàí è÷èíäÿ ÷ûüûðäû: – Ùå÷ ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñû ëàçûì äåéèë, ìöòëÿã Ïîðôèðèíèí éàíûíà ýåòìÿê ëàçûìäûð! Ìÿí ëàï ñåâèíäèì! Áóðàäà íÿ âàð êè! Áó ñààò ýåäÿê; èêè àääûìëûã éîëäóð, éÿãèí åâäÿ îëàð. – Ëàï éàõøû... ýåäÿê... – Î ñÿíèíëÿ òàíûø îëìàüûíà ÷îõ, ÷îõ, ëàï ÷îõ øàä îëàúàã! Ìÿí àéðûàéðû âàõòäà ñÿíèí áàðÿíäÿ îíà ÷îõ äàíûøìûøàì... Äöíÿí äÿ äàíûøûðäûì. Ýåäÿê! Äåìÿëè, ñÿí ãàðûíû òàíûéûðäûí? Áåëÿ äå!.. Áó ëàï éàõøû îëäó!.. Ùÿ, Ñîôéà Èâàíîâíà... Áó ëàï éàõøû îëäó! Ðàñêîëíèêîâ îíóí ñÿùâèíè äöçÿëòäè: – Ñîôéà Ñåìéîíîâíà, áó ìÿíèì äîñòóì Ðàçóìèõèíäèð, éàõøû äà àäàìäûð... – Ñèç èíäè ýåòìÿê èñòÿéèðñèíèç... – Ñîíéà áó ñþçëÿðè äåéÿíäÿ Ðàçóìèõèíÿ ùå÷ áàõìàäûüû ö÷öí äàùà àðòûã óòàíäû. Ðàñêîëíèêîâ: – Ýåäÿéèí! – äåéÿðÿê ãÿò åòäè. – Ñîôéà Ñåìéîíîâíà, áó ýöí ñèçÿ ýÿëÿúÿéÿì; àíúàã ìÿíÿ äåéèí ýþðöì: ñèç ùàðàäà éàøàéûðñûíûç? Ðàñêîëíèêîâ ñþçöíö ÷àøäûðìûðäû, àíúàã åëÿ áèë êè, òÿëÿñèð, Ñîíéà èëÿ ýþç-ýþçÿ ýÿëìÿêäÿí ÷ÿêèíèðäè, Ñîíéà þç àäðåñèíè âåðäè âÿ áó çàìàí ãûçàðäû. Ùàìûñû áèð éåðäÿ îòàãäàí ÷ûõäûëàð. Ðàçóìèõèí Ðàñêîëíèêîâóí àðäûíúà ïèëëÿêÿíäÿí äöøÿíäÿ ñîðóøäó: – Ãàïûíû êèëèäëÿìèðñÿí? – Ìÿí ùå÷ ãàïûíû êèëèäëÿìÿðÿì!.. – Ñîíðà åòèíàñûç áèð ùàëäà ÿëàâÿ åòäè: – Èêè èëäèð êè, åëÿ ùåé ãûôûë àëìàã èñòÿéèðÿì. – Ñîíéàéà ñàðû äþíöá ýöëÿýöëÿ äåäè: – Êèëèäëÿìÿéÿ áèð øåéè îëìàéàí àäàìëàð – õîøáÿõò àäàìëàðäûð. Êö÷ÿéÿ ÷ûõûá äàðâàçàíûí àüçûíäà äàéàíäûëàð. – Ñîôéà Ñåìéîíîâíà, ñèç ñàü òÿðÿôÿ ýåäÿúÿêñèíèç? Éàõøû, ñèç ìÿíèì åâèìè íåúÿ òàïäûíûç? – Ðàñêîëíèêîâ áóíó åëÿ ñîðóøäó êè, åëÿ áèë îíà òàìàì àéðû áèð ñþç äåìÿê èñòÿéèðäè. Ðàñêîëíèêîâ ÷îõ èñòÿéèðäè êè, îíóí ñàêèò áàõûøëû, àéäûí ýþçëÿðèíÿ áàõñûí, àíúàã íÿäÿíñÿ áóíà ìöâÿôôÿã îëà áèëìèðäè... – Ñèç àõû äöíÿí Ïîëå÷êàéà àäðåñèíèçè äåìèøäèíèç. – Ïîëéàéà? Ùÿ, ùÿ... Ïîëå÷êàéà! Î áàëàúà ãûç... î ñèçèí áàúûíûçäûð? Ìÿí îíà àäðåñèìè âåðìèøäèì? – Éîõñà éàäûíûçäàí ÷ûõûá? 250
– Éîõ... éàäûìäàäûð... – Ðÿùìÿòëèê àòàìäàí äà î çàìàí ñèçèí áàðÿíèçäÿ åøèòìèøÿì... Àíúàã îíäà ñèçèí ôàìèëèéàíûçû áèëìèðäèì, ùå÷ î þçö äÿ áèëìèðäè... Àììà èíäè ýÿëäèì... äöíÿí ñèçèí ôàìèëèéàíûçû áèëÿíäÿí ñîíðà... ýÿëèá áó ýöí ñîðóøäóì: úÿíàá Ðàñêîëíèêîâ ùàðàäà éàøàéûð?.. Ùå÷ áèëìèðäèì êè, ñèç äÿ êèðàéÿíèøèíñèíèç... Ñàü îëóí! Ìÿí Êàòåðèíà Èâàíîâíàíûí éàíûíà ýåäèðÿì... Ñîíéà, íÿùàéÿò, îíëàðäàí àéðûëäûüûíà ñîí äÿðÿúÿ ñåâèíäè; áàøûíû àøàüû äèêÿðÿê, òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ ýåòäè; î èñòÿéèðäè êè, éîëó ìöìêöí ãÿäÿð òåç ýåòñèí, íÿùàéÿò òÿê ãàëñûí, êö÷ÿ èëÿ ýåäÿ-ýåäÿ òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ, ùå÷ êÿñÿ áàõìàäàí, ùå÷ áèð øåéÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿäÿí äöøöíñöí, äåéèëÿí ùÿð ñþçö, áöòöí âÿçèééÿòè õàòûðëàñûí, òÿñÿââöðöíäÿ úàíëàíäûðñûí... Î ùÿëÿ þìðöíäÿ áåëÿ áèð øåé ùèññ åòìÿìèøäè. Îíóí ãÿëáèíäÿ òàíûìàäûüû, áèëìÿäèéè éåíè, äóìàíëû áèð àëÿì äîüìóøäó. Áèðäÿí îíóí éàäûíà áèð øåé äöøäö: àõû Ðàñêîëíèêîâ þçö áó ýöí îíóí éàíûíà ýÿëìÿê èñòÿéèðìèø, áÿëêÿ åëÿ ëàï ñÿùÿð, éà áÿëêÿ åëÿ èíäè ýÿëìÿê èñòÿéèðìèø?! Î, ãîðõìóø óøàã êèìè, êèìÿñÿ éàëâàðàðàã, öðÿê äþéöíòöñö èëÿ ìûçûëäàäû: – Àíúàã áó ýöí éîõ, ñÿí àëëàù, áó ýöí éîõ! Ìÿíèì éàíûìà... î îòàüà... î ýþðÿúÿê... Àìàí Àëëàù! ßëáÿòòÿ, áó çàìàí î, ÷îõ ñÿé èëÿ îíà ýþç ãîéàí, àääûì-àääûì îíó èçëÿéÿí áèð àäàìû ýþðÿ áèëìÿçäè; áó àäàìû î òàíûìûðäû. Ñîíéà äàðâàçàäàí ÷ûõàíäàí áó àäàì îíó èçëÿéèðäè. Ðàçóìèõèí, Ðàñêîëíèêîâ âÿ Ñîíéà áèð-èêè êÿëìÿ ñþç äàíûøìàã ö÷öí ñÿêèäÿ äàéàíàíäà âÿ ùÿìèí áó àäàì îíëàðûí éàíûíäàí êå÷ÿíäÿ, áèðäÿí, òÿñàäöôè îëàðàã, Ñîíéàíûí äåäèéè ñþçö åøèäèá åëÿ áèë êè, äèêñèíìèøäè; áó çàìàí Ñîíéà äåìèøäè: “ìÿí ñîðóøäóì: úÿíàá Ðàñêîëíèêîâ ùàðàäà éàøàéûð? Î, áó ö÷ àäàìûí ö÷öíÿ äÿ, õöñóñèëÿ, Ñîíéàíûí ìöðàúèÿò åòäèéè Ðàñêîëíèêîâà, úÿëä âÿ äèããÿòëÿ áàõìûøäû; ñîíðà åâÿ áàõûá îíó äà íèøàíëàìûøäû; áóíëàðû î ýåäÿ-ýåäÿ, áèð àíäà åòìèøäè; î þçöíö íÿçÿðÿ ÷àðïäûðìàìàüà ÷àëûøàðàã, àäàì ýþçëÿéèðìèø êèìè, éåðèøèíè éàâàøûòäû. Î, Ñîíéàíû ýþçëÿéèðäè. Íÿùàéÿò, Ñîíéàíûí õóäàùàôèçëÿøèá àéðûëäûüûíû ýþðäö, áèëäè êè, èíäè î, þç åâèíÿ ýåäÿúÿêäèð. “Î èíäè ùàðà ýåäÿúÿê? Î ùàðàäà éàøàéûð? – Ñîíéàíûí öçöíö õàòûðëàéàðàã äöøöíäö: – Îíó ìÿí ùàðàäàñà ýþðìöøÿì. Áèëìÿê ëàçûìäûð”. Êö÷ÿíèí òèíèíÿ ÷àòàíäà éîëóí î áèðè òÿðÿôèíÿ êå÷äè, äþíöá áàõäû, ýþðäö êè, Ñîíéà åëÿ ùÿìèí éîëëà äàëäàí ýÿëèð, ùå÷ áèð øåéäÿí õÿáÿðè éîõäóð. Òèíÿ ÷àòàíäà î äà ùÿìèí êö÷ÿéÿ äþíäö. Î àäàì äà, ýþçöíö 251
Ñîíéàäàí ÷ÿêìÿäÿí, î áèðè ñÿêè èëÿ, Ñîíéàíûí àðäûíúà éîëëàíäû. ßëëè àääûìà ãÿäÿð éîë ýåòäèêäÿí ñîíðà éåíÿ äÿ êö÷ÿíèí î áèðè òÿðÿôèíÿ êå÷äè, þçöíö ãûçà éåòèðèá, îíóí àðäûíúà ýåòìÿéÿ áàøëàäû: îíëàðûí àðàñûíäà áåø àääûì ìÿñàôÿ âàðäû. Áó, ÿëëè éàøëû, äîëüóí, åíëèêöðÿê áèð àäàìäû; áîéó îðòàäàí áèð àç ùöíäöðäö, ÷èéèíëÿðè ñàëëàãäû, áó äà îíó áèð àç äîíãàð ýþñòÿðèðäè. Î øûã âÿ ñÿëèãÿëè ýåéèíìèøäè, þçö äÿ çÿùìëè áèð àüà êèìè áàõûðäû. ßëèíäÿ ãÿøÿíý áèð ÿë àüàúû âàðäû: àääûìûíû àòäûãúà àüàúûíû ñÿêèéÿ âóðóðäó; ÿëèíÿ òÿçÿ ÿëúÿê òàõìûøäû. Îíóí àëìàúûãëàðû ÷ûõûã îëàí, åíëè öçö ÷îõ õîø èäè, ùÿì äÿ Ïåòåðáóðãäà éàøàéàí àäàìëàðûí öçö êèìè äåéèëäè, òÿçÿ âÿ òÿðàâÿòëè èäè. Ùÿëÿ ÷îõ ñûõ îëàí à÷ûã ñàðûøûí ñà÷ûíà òÿçÿúÿ äÿí äöøìöøäö. Êöðÿê êèìè ñàëëàíàí åíëè, ñûõ ñàããàëû ñà÷ûíäàí äà ñàðûøûíäû. Ýþçëÿðè ìàâè, áàõûøû äèããÿòëè, ñîéóã âÿ äàëüûí èäè; äîäàãëàðû ãûðìûçû èäè. Öìóìèééÿòëÿ áó, áÿäÿíúÿ ÷îõ éàõøû ãàëìûø áèð àäàìäû, þçö äÿ éàøûíà ýþðÿ ÷îõ úàâàí ýþðöíöðäö. Ñîíéà ýÿëèá êàíàëà ÷àòàíäà åëÿ îëäó êè, îíëàð ñÿêèäÿ éàíàøû ýåòìÿéÿ áàøëàäûëàð. Î àäàì Ñîíéàéà áàõäû, îíóí äöøöíúÿëè âÿ äàëüûí îëäóüóíó ýþðäö. Ñîíéà éàøàäûüû åâÿ éàõûíëàøûá äàðâàçàéà ñàðû äþíäö, î àäàì äà, áèð àç òÿÿúúöáëÿ, îíóí àðäûíúà ýåòäè. Ñîíéà ùÿéÿòÿ ýèðèá ñàüà áóðóëäó: áóðàäàí îíóí îòàüûíà ïèëëÿêÿí ãàëõûðäû. Ýÿëÿí àüà “Áà!” äåéèá ìûçûëäàíäû, Ñîíéàíûí àðäûíúà éóõàðû ãàëõìàüà áàøëàäû. Ñîíéà îíó àíúàã èíäè ýþðäö. Î ö÷öíúö ìÿðòÿáÿéÿ ÷ûõûá äÿùëèçÿ ñàðû äþíäö, 9 íþìðÿëè îòàüûí çÿíýèíè âóðäó. Îòàüûí ãàïûñûíäà òÿáàøèðëÿ: “Äÿðçè Êîïåðíàóìîâ” ñþçëÿðè éàçûëìûøäû. Íàìÿëóì àäàì áó ãÿðèáÿ òÿñàäöôÿ òÿÿúúöá åäÿðÿê éåíÿ äÿ: “Áà!” äåéÿðÿê ìûçûëäàíäû, éàíäàêû, 8 íþìðÿëè îòàüûí çÿíýèíè âóðäó. Îòàãëàðûí ãàïûñû àðàñûíäàêû ìÿñàôÿ àëòû àääûì îëàðäû. Íàìÿëóì àäàì Ñîíéàéà áàõûá ýöëäö: – Ñèç Êîïåðíàóìîâóí éàíûíäà îëóðñóíóç? Î äöíÿí ìÿíèì æèëåòèìè òèêìèøäè. Ìÿí äÿ áóðàäà, ñèçèíëÿ éàí-éàíà õàíûì Ðåñëèõ Ùåðòðóä Êàðëîââàíûí ìÿíçèëèíäÿ éàøàéûðàì. Íÿ ãÿðèáÿ òÿñàäöô! Ñîíéà äèããÿòëÿ îíà áàõäû. Íàìÿëóì àäàì äàùà àðòûã ñåâèíÿðÿê ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Ãîíøóéóã. Ìÿí úÿìèñè ö÷ ýöíäöð øÿùÿðäÿéÿì. Éàõøû äà, ùÿëÿëèê õóäàùàôèç! Ñîíéà úàâàá âåðìÿäè. Ãàïû à÷ûëäû, î äà òåç è÷ÿðè ýèðäè. Î íÿäÿíñÿ óòàíûðäû âÿ åëÿ áèë êè, ãîðõìóøäó... 252
*** Ðàçóìèõèí Ðàñêîëíèêîâëà áÿðàáÿð Ïîðôèðèýèëÿ ýåäÿíäÿ áÿðê ùÿéÿúàíëû èäè. Î áèð íå÷ÿ äÿôÿ òÿêðàð åäÿðÿê äåäè: – Ãàðäàø, áó ëàï éàõøû îëäó! Ìÿí ñåâèíèðÿì! Ñåâèíèðÿì! Ðàñêîëíèêîâ äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåäè: “Ñÿí àõû íÿéÿ ñåâèíèðñÿí?” – Ìÿí ùå÷ áèëìèðäèì êè, ñÿí äÿ ãàðûíûí éàíûíäà ýèðîâ ãîéìóñàí... Áèð äÿ êè... áèð äÿ êè... áó ÷îõäàí îëóá? Éÿíè ñÿí îíóí éàíûíäà ÷îõäàí îëìóñàí? “Áó íÿ ñàäÿëþâù àõìàãäûð!” Ðàñêîëíèêîâ àéàã ñàõëàéûá áóíó õàòûðëàìàüà áàøëàäû: – ×îõäàíìû?.. Äåéÿñÿí, þëöìöíäÿí èêè-ö÷ ýöí ãàáàã îíóí éàíûíà ýåòìèøäèì. – Ñîíðà òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ âÿ ýèðîâ ãîéäóüó øåéëÿðèí äÿðäèíÿ ãàëàðàã òåç ÿëàâÿ åòäè: – Ìÿí áó ñààò øåéëÿðè ýåðè àëìàüà ýåòìèðÿì êè! Ìÿíèì úÿìèñè áèð ìàíàò ýöìöø ïóëóì âàð... áó äà îíäàí îëäó êè, äöíÿí ìÿíèì î ëÿíÿòÿ ýÿëìèø ùóøóì öñòöìäÿ äåéèëäè!.. Áó ùóøñóçëóã ìÿñÿëÿñèíè î õöñóñèëÿ úèääè äåäè. Ðàçóìèõèí íÿäÿíñÿ îíóí ñþçöíÿ ãöââÿò âåðÿðÿê òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ: – Åëÿäèð, ùÿ, ùÿ, ùÿ... Áóíà ýþðÿ äÿ îíäà ñÿíÿ... áèð ãÿäÿð òÿñèð åòìèøäèð... – äåäè, – áèëèðñÿíìè, ñÿíèí ùóøóí þçöíäÿ îëìàéàíäà åëÿ òåçòåç ñàéûãëàéûá öçöêäÿí, ñààò çÿíúèðèíäÿí äàíûøûðäûí... Åëÿäèð, ùÿ, ùÿ... Áó àéäûíäûð, èíäè ùÿð øåé àéäûíäûð... “Ùÿ-ÿ! Î ôèêèð îíëàðäà áóðàäàí ÿìÿëÿ ýÿëèá! Áó àäàì ìÿíäÿí þòðö ëàï þëöìÿ ýåäÿð... èíäè àéäûí îëäó êè, íèéÿ ìÿí ñàéûãëàéàíäà öçöêäÿí, ñààò çÿíúèðèíäÿí äàíûøûðàììûø... î áóíà ñåâèíäè!.. Áèð ýþð, îíëàðûí ùàìûñûíäà íÿ ôèêèð ÿìÿëÿ ýÿëèáìèø...” Ñîíðà ñîðóøäó: – Îíó åâäÿ òàïà áèëÿúÿéèêìè? Ðàçóìèõèí òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ: – Òàïàðûã, òàïàðûã, – äåäè. – Ãàðäàø, î ÷îõ éàõøû îüëàíäûð! Þçöí ýþðÿúÿêñÿí, ãàðäàø, áèð àç êîáóääóð, éÿíè î ùÿì äÿ êöáàð àäàìäûð, ìÿí áàøãà áàðÿäÿ êîáóä äåéèðÿì. Àüûëëû, àüûëëû îüëàíäûð, ëàï ÷îõ àüûëëûäûð, àíúàã þçöíÿ ìÿõñóñ ôèêèðëÿðè âàð... Àäàìà èíàíìûð, ñêåïòèêäèð, ÿäàáàçäûð... àäàìû àëäàòìàãäàí õîøó ýÿëèð... Êå÷ÿí èë î åëÿ áèð 253
þëöì úèíàéÿòèíèí öñòöíö à÷äû êè, áó ùå÷ ìöìêöí îëàí øåé äåéèëäè: úèíàéÿòèí ùå÷ áèð èçè ìÿëóì äåéèëäè! ×îõ èñòÿéèð êè, ñÿíèíëÿ òàíûø îëñóí, ÷îõ, ÷îõ, ÷îõ èñòÿéèð!.. – Àõû íÿäÿí þòðö ÷îõ èñòÿéèð? – Éÿíè åëÿ éîõ åé... áèëèðñÿíìè, àõûð âàõòäà, éÿíè ñÿí àçàðëàéàíäàí ñîíðà ìÿí ÷îõ òåç-òåç ñÿíè õàòûðëàìàëû îëóðäóì... Î äà ãóëàã àñûðäû... Åëÿ êè, áèëäè ñÿí ÿäëèééÿ ôàêöëòÿñè öçðÿ þç òÿùñèëèíè ãóðòàðà áèëìèðñÿí, áó èìêàíûí éîõäóð, äåäè êè: ÷îõ òÿÿññöô! Ìÿí äÿ, éÿíè áóíëàðûí ùàìûñûíäàí, íÿòèúÿ ÷ûõàðòäûì êè... Áèð äÿ àõû áèð áó äåéèë... Çàìåòîâ äöíÿí... Áèëèðñÿí, Ðîäéà, äöíÿí áèç åâÿ ýÿëÿíäÿ ìÿí êåôëè-êåôëè ñÿíÿ áÿçè øåéëÿð äàíûøäûì... ãîðõóðàì êè, ìÿíèì áó äåäèêëÿðèìè øèøèðäÿñÿí... áèëèðñÿíìè... – Íÿéè? Ìÿíè äÿëè ùåñàá åòäèêëÿðèíè? Áÿëêÿ åëÿ äîüðóäóð. Ðàñêîëíèêîâ ýÿðýèí áèð ùàëäà ýöëöìñÿäè. – Ùÿ, ùÿ... éÿíè, òôó, éîõ!.. Áèð äÿ î øåéëÿðè êè, ìÿí äåìèøÿì... (î áèðè ìÿñÿëÿ ùàããûíäà äà), – áóíëàð ùàìûñû êåôëè-êåôëè ñþéëÿíèëÿí áîø ñþçëÿðäèð... Ðàñêîëíèêîâ ÷îõ ÿñÿáè ùàëäà ÷ûüûðäû: – Ñÿí íèéÿ àõû öçð èñòÿéèðñÿí? Áó øåéëÿð ëàï ìÿíèì çÿùëÿìè òþêöá! Ðàñêîëíèêîâ ãÿñäÿí þçöíö áèð àç äà ÿñÿáè ýþñòÿðèðäè. – Áèëèðÿì, áèëèðÿì, áàøà äöøöðÿì. Ëàï àðõàéûí îë êè, áàøà äöøöðÿì. Ùÿòòà äåìÿéÿ äÿ õÿúàëÿò ÷ÿêèðÿì... – Õÿúàëÿò ÷ÿêèðñÿíñÿ, – îíäà äåìÿ! Îíëàð ñóñäóëàð. Ðàçóìèõèí ùÿääèíäÿí àðòûã ñåâèíèðäè; Ðàñêîëíèêîâ áóíó ùèññ åäèð, áó îíóí ãÿëáèíäÿ íèôðÿò äîüóðóðäó. Ðàçóìèõèíèí èíäèúÿ Ïîðôèðè ùàããûíäà äàíûøäûüû äà îíó òÿøâèøÿ ñàëûðäû. Ðàñêîëíèêîâ áÿíçè àüàðìûø ùàëäà, öðÿéè äþéöíÿ-äþéöíÿ þç-þçöíÿ äåäè: “Îíà äà ýÿðÿê âÿççàðèéàò îõóéàì, þçö äÿ ìöìêöí ãÿäÿð òÿáèè îõóéàì. Ùå÷ íÿ îõóìàñàì äàùà òÿáèè îëàð. Ãÿñäÿí ùå÷ íÿ îõóìàìàëû! Éîõ, ãÿñäÿí îõóìàìàã éåíÿ òÿáèè îëìàç... ßøè, îðàäà ìÿëóì îëàð... áàõàðûã... áó ñààò... ìÿíèì îðà ýåòìÿéèì éàõøûäûð, éà áàõàðûã... áó ñààò... ìÿíèì îðà ýåòìÿéèì éàõøûäûð, éà ïèñ? Êÿïÿíÿê þçö øàìûí öñòöíÿ ó÷óð. Öðÿéèì äþéöíöð, áàõ, áó éàõøû äåéèë!..” Ðàçóìèõèí: – Áó áîç åâäÿ éàøàéûð, – äåäè. “ßí ìöùöì ìÿñÿëÿ áóäóð: äöíÿí êè, ìÿí î èôðèòÿíèí åâèíÿ ýåòìèøäèì... ãàí ìÿñÿëÿñèíè äÿ ñîðóøìóøäóì – áóíó Ïîðôèðè áèëèð, éà éîõ? 254
Áóíó äÿðùàë áèëìÿê ëàçûìäûð, è÷ÿðè ýèðÿí êèìè öçöíäÿí áèëìÿê ëàçûìäûð; éîõ-ñà... ìÿùâ îëñàì äà ýÿðÿê áèëÿì!” Áèðäÿí î, ùèéëÿýÿðúÿñèíÿ ýöëöìñÿéÿðÿê Ðàçóìèõèíÿ äåäè: – Áèëèðñÿí íÿ âàð? Ãàðäàø, ñÿí ñÿùÿðäÿí áÿðè ãÿðèáÿ áèð ùÿéÿúàí è÷èíäÿñÿí – ìÿí áó ýöí áóíó ùèññ åòäèì... Äîüðóäóðìó? Ðàçóìèõèí íàðàçû ùàëäà: – Íÿ ùÿéÿúàí? – äåäè. – Ùå÷ áèð ùÿéÿúàí è÷èíäÿ äåéèëÿì. – Éîõ, ãàðäàø, áó àéäûí ýþðöíöð. Áàéàã ñÿí ñòóëäà åëÿ îòóðìóøäóí êè, ùå÷ áåëÿ îòóðìàçñàí: ëàï ãûðàüûíäà îòóðìóøäóí, þçö äÿ ùåé ÿñÿáè ùàëäà äàðòûíûðäûí... ëàçûì îëäó-îëìàäû, úÿëä éåðèíäÿí ãàëõûðäûí... Ýàù àúûãëû îëóðäóí, ýàù äà ñèð-ñèôÿòèíäÿí áàë òþêöëöðäö... Ùÿòòà ãûçàðûðäûí äà, õöñóñèëÿ ñÿíè íàùàðà ÷àüûðàíäà éàìàí ãûçàðäûí... – Åëÿ øåé îëìàéûá, éàëàí äåéèðñÿí!.. Ñÿí áóíó íÿ áàðÿäÿ äåéèðñÿí? – Áó íÿäèð, ñÿí ëàï ìÿêòÿáëè êèìè óòàíûðñàí! Ýþðöðñÿí, éåíÿ äÿ ãûçàðäûí! – Àììà ñÿí éàìàíúà äîíóçñàíìûø! – Àõû íÿäÿí óòàíûðñàí? Ðîìåî! Äàéàí, ìÿí áó ýöí áèð éåðäÿ áó áàðÿäÿ äàíûøàðàì, ùà-ùà-ùà! Áóíó äåéèá àíàìû ýöëäöðÿðÿì... Áèð íÿôÿð âàð, îíó äà... – Ìÿíÿ áàõ, ìÿíÿ áàõ, àõû áó úèääè ìÿñÿëÿäèð, àõû áó... Áåëÿ äÿ èø îëàð, éàðàìàç! – Äÿùøÿòäÿí Ðàçóìèõèíèí áÿäÿíè áóçëàäû, î ëàï þçöíö ÷àøäûðäû. – Ñÿí àõû îíëàðà íÿ äåéÿúÿêñÿí? Ãàðäàø, ìÿí... ïàù, ñÿí íÿ éàìàíúà äîíóçñàíìûø! – Äåéèðñÿí ëàï éàçäà à÷ûëìûø ãûçûë ýöëäöð! Þçö äÿ ùå÷ áèëèðñÿí áó ñÿíÿ íåúÿ éàðàøûð... Ðîìåî – áîéó îí âåðøîê! Ýþð íåúÿ äÿ áó ýöí ÿëöçöíö éóìóñàí, äûðíàãëàðûíû äà òÿìèçëÿìèñÿí! Áó ñÿíäÿ ùå÷ ýþðöíÿí øåéäèð? Âàëëàù, áàøûíà ïîìàäà äà ñöðòìöñÿí! Áèð ÿéèë áàõûì! – Äîíóç!!! Ðàñêîëíèêîâ åëÿ ýöëäö êè, äàùà þçöíö ñàõëàéà áèëìÿäè; åëÿ ýöëÿýöëÿ äÿ Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷èí ìÿíçèëèíÿ ýèðäèëÿð. Ðàñêîëíèêîâà äà åëÿ áó ëàçûì èäè: îíëàðûí ýöëÿ-ýöëÿ ãàïûäàí è÷ÿðè ýèðäèêëÿðèíè, ùÿëÿ äÿ äÿùëèçäÿ ýöëäöêëÿðèíè îòàãëàðäàí åøèòìÿê îëàðäû. Ðàçóìèõèí Ðàñêîëíèêîâóí ÷èéíèíäÿí òóòóá ãÿçÿáëÿ ïû÷ûëäàäû: – Áóðàäà áèð êÿëìÿ äÿ áó áàðÿäÿ äàíûøìàéàúàãñàí, éîõñà... òÿïÿíè äàüûäàðàì! 255
Ðàñêîëíèêîâ áó çàìàí îòàüà ãÿäÿì ãîéäó. Î, åëÿ áèð ùàëäà îòàüà ýèðäè êè, åëÿ áèë âàð ýöúöíö òîïëàéàðàã þçöíö ýöëìÿêäÿí ñàõëàìàã èñòÿéèðäè. Óçóíäðàç âÿ êîáóä ùÿðÿêÿòëè Ðàçóìèõèí äÿ óòàíà-óòàíà îíóí àðäûíúà è÷ÿðè ýèðäè: î ëàëÿ êèìè ãûïãûðìûçû èäè, öçöíäÿ ñÿðò âÿ ãÿçÿáëè áèð èôàäÿ âàðäû. Áó àíäà î þç ñèôÿòè âÿ áöòöí ñèìàñû èëÿ äîüðóäàí äà ýöëìÿëè èäè, – Ðàñêîëíèêîâóí îíà ýöëìÿéÿ ùàããû âàðäû. Åâ éèéÿñè îòàüûí îðòàñûíäà äóðóá ñóàëåäèúè áèð íÿçÿðëÿ îíëàðà áàõûðäû; Ðàñêîëíèêîâ ùå÷ òÿãäèì îëóíìàäàí ÿëèíè óçàäûá îíóí ÿëèíè ñûõäû. Î ùÿëÿ äÿ åëÿ áèë êè, ôþâãÿëàäÿ áèð ãöââÿòëÿ þçöíö ýöëìÿêäÿí ñàõëàìàã èñòÿéèðäè êè, ùå÷ îëìàñà òàíûø îëìàã ö÷öí èêè-ö÷ êÿëìÿ ñþç äåéÿ áèëñèí. Ëàêèí éåíèúÿ úèääèëÿøìèø âÿ íÿñÿ ìûçûëäàìûøäû êè, áèðäÿí, åëÿ áèë, ãåéðèèõòèéàðè îëàðàã éåíÿ äÿ Ðàçóìèõèíÿ áàõäû, àíúàã äàùà þçöíö ñàõëàéà áèëìÿäè: î íåúÿ áèð ãöââÿòëÿ þç ýöëöøöíöí ãàáàüûíû àëìûøäûñà – åëÿ áèð ãöââÿòëÿ äÿ ýöëìÿéÿ áàøëàäû. Ðàçóìèõèí Ðàñêîëíèêîâóí áó “öðÿêäÿí ýÿëÿí” ýöëöøöíö ôþâãÿëàäÿ áèð ãÿçÿáëÿ ãàðøûëàäû; áó ãÿçÿá áöòöí áó ñÿùíÿéÿ ÷îõ ñÿìèìèëèê, øÿíëèê âÿ ÿí áàøëûúàñû, áèð òÿáèèëèê âåðèðäè. Ðàçóìèõèí ñàíêè áèëÿ-áèëÿ èøÿ äàùà äà êþìÿê åòäè. Î áàüûðà-áàüûðà: – ßøè, áåëÿ äÿ øåé îëàð! – äåéèá ÿëèíè ãàëäûðäû, îðòàäà äóðàí áàëàúà, ýèðäÿ ñòóëà ÷ûðïäû; ñòîëóí öñòöíäÿ ÷àéû è÷èëìèø áèð ñòÿêàí âàðäû. Ñòîë ÷åâðèëäè, ñòÿêàí äöøöá ÷èëèê-÷èëèê îëäó. Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ ýöëÿ-ýöëÿ ÷ûüûðûá äåäè: – Ùÿçÿðàò, äàùà ñòóëëàðû íèéÿ ñûíäûðûðñûíûç, àõû áó ùþêóìÿòÿ çèéàíäûð! Îòàãäà áåëÿ áèð âÿçèééÿò ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè: Ðàñêîëíèêîâ, ÿëè åâ éèéÿñèíèí ÿëèíäÿ îëäóüóíó óíóäàðàã ýöëöðäö, ëàêèí þë÷öäÿí êÿíàðà ÷ûõìûð âÿ ýöëöøö òåç âÿ òÿáèè ãóðòàðìàã ö÷öí ôöðñÿò ýþçëÿéèðäè. Ðàçóìèõèí ñòóëóí ÷åâðèëìÿñèíäÿí âÿ ñòÿêàíûí ñûíìàñûíäàí òàìàìèëÿ ïÿðò îëàðàã òóòãóí áèð ùàëäà ñòÿêàíûí ãûðûãëàðûíà áàõäû, òöïöðöá ïÿíúÿðÿéÿ ñàðû äþíäö, ãàøãàáàüûíû òþêÿðÿê ïÿíúÿðÿäÿí áàéûðà áàõìàüà áàøëàäû; àíúàã î ùå÷ áèð øåé ýþðìöðäö. Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ ýöëöðäö, ùÿì äÿ ýöëìÿê èñòÿéèðäè, ëàêèí àéäûí ýþðöíöðäö êè, îíà èçàùàò ëàçûìäûð. Çàìåòîâ êöíú òÿðÿôäÿ, ñòóëäà îòóðìóøäó; ãîíàãëàð è÷ÿðè ýèðÿíäÿ î éåðèíäÿí ãàëõìûø, ýöëöìñÿéÿðÿê àüçûíû àðàëàìûøäû, ùàìûéà ùåéðÿòëÿ, ùÿòòà åëÿ áèë êè, øöáùÿ èëÿ, Ðàñêîëíèêîâà èñÿ áèð íþâ òÿøâèøëÿ áàõûðäû. Çàìåòîâóí 256
áóðàäà îëìàñû Ðàñêîëíèêîâà ÷îõ ïèñ òÿñèð áàüûøëàäû: îíóí áóðàäà îëàúàüûíû î ýþçëÿìèðäè. Ðàñêîëíèêîâ äöøöíÿðÿê þç-þçöíÿ äåäè: “Áóíó äà ôèêèðëÿøìÿê ëàçûìäûð!” Ñîíðà î áÿðê óòàíàðàã: – Ðèúà åäèðÿì, – äåäè, – áàüûøëàéûí. – Èëòèôàò áóéóðóí, ÷îõ õîøäóð, ñèçèí áåëÿ ýÿëìÿéèíèç þçö äÿ õîøäóð... – Ñîíðà Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ áàøû èëÿ Ðàçóìèõèíè ýþñòÿðÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: – Äåéÿñÿí î áèçèìëÿ ùå÷ ñàëàìëàøìàã èñòÿìèð... – Âàëëàù, ùå÷ áèëìèðÿì îíóí ìÿíÿ íèéÿ àúûüû òóòóá! Àíúàã ìÿí îíà äåäèì êè, ñÿí Ðîìåîéà îõøàéûðñàí, þçö äÿ... áóíó èñáàò åëÿäèì; ýÿðÿê êè, äàùà àéðû áèð øåé äåìÿìèøÿì. Ðàçóìèõèí öçöíö ÷åâèðìÿäÿí äåäè: – Äîíóç! Ïîðôèðè ýöëäö: – Î êè, áèð ñþçäÿí þòðö áåëÿ àúûãëàíûð – äåìÿëè, áóíà ÷îõ úèääè áèð ñÿáÿá âàð. Ðàçóìèõèí: – Ñÿí äÿ ìöñòÿíòèãëèéèíÿ ñàëìà! – äåäè. – ßøè, úÿùÿííÿì îëóí ùàìûíûç! Áèðäÿí î þçö äÿ ýöëäö; êåôè à÷ûëäû, ùå÷ áèð øåé îëìàìûø êèìè Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ÿ éàõûíëàøäû. – Äàùà ãóðòàðäû! Ùàìûìûç àõìàüûã. Èøÿ áàøëàéàã. Áó ìÿíèì äîñòóì Ðîäèîí Ðîìàíîâè÷ Ðàñêîëíèêîâäóð; ÿââÿëà áóäóð êè, î ñèçèí ùàããûíûçäà åøèäèá, ñèçèíëÿ òàíûø îëìàã èñòÿéèð; èêèíúèñè äÿ ñÿíÿ áàëàúà áèð èøè äöøöá. Ïàùî! Çàìåòîâ! Ñÿí ùàðàäàí áóðà ýÿëìèñÿí? Éîõñà òàíûøñûíûç? ×îõäàí áèð-áèðèíèçè òàíûéûðñûíûç? Ðàñêîëíèêîâ òÿøâèø è÷èíäÿ äöøöíäö: “Áó íÿ äåìÿêäèð?” Çàìåòîâ åëÿ áèë êè, óòàíäû, àíúàã î ãÿäÿð éîõ. Ñîíðà ÷îõ ñÿðáÿñòúÿ äåäè: – Äöíÿí ñèçäÿ òàíûø îëäóã êè... – Äåìÿëè, Àëëàù ìÿíè çèéàíäàí ãóðòàðûá: Ïîðôèðè êå÷ÿí ùÿôòÿ î ìÿíäÿí éàìàí õàùèø åòìèøäè êè, îíó ñÿíèíëÿ òàíûø åäèì; ñèç ìÿíñèç äÿ èéëÿøèá áèð-áèðèíèçè òàïìûøñûíûç... Òöòöíöí ùàíû? Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ õÿëÿò, ÷îõ òÿìèç àëò êþéíÿê, êþùíÿ ÷ÿêìÿ ýåéìèøäè. Îíóí îòóç áåø éàøû îëàðäû; áîéúà îðòà áîéëó àäàìäàí êè÷èêäè; êþêäö, ùÿòòà áèð àç øèøìàí ãàðíû âàðäû; öçöíö ãûðõäûðìûøäû; áûüëàðû âÿ 257
áàêåíáàðäû éîõ èäè; ñà÷ûíû ëàï äèáèíäÿí ãûðõäûðìûøäû; áþéöê ýèðäÿ áàøû ïåéñÿðäÿí äàùà ãàáàðûã âÿ ýèðäÿ èäè; áóðíó áèð àç áàòûãäû; äîëüóí, ýèðäÿ öçö õÿñòÿ öçö êèìè òöíä ñàðû èäè, ëàêèí ÷îõ ýöìðàù, ùÿòòà èñòåùçàëû èäè; ýþçëÿðèíäÿêè èôàäÿ ìàíå îëìàñàéäû, îíóí öçö õîøòÿáèÿò áèð àäàìûí öçöíÿ îõøàéà áèëÿðäè; ëàêèí îíóí ýþçëÿðèíäÿ ñîëüóí áèð ïàðûëòû âàðäû, àü-ñàðûøûí êèðïèêëÿðè áó ïàðûëòûíûí öñòöíö þðòöðäö; ýþçëÿðèíè åëÿ ãûðïûðäû êè, åëÿ áèë êèìÿñÿ ýþç âóðóðäó. Îíóí áàõûøû ãàäûíû àíäûðàí âöúóäóíà óéóøìóðäó, îíà äàùà àðòûã áèð úèääèëèê âåðèðäè, ëàêèí èëê áàõûøäà îíäàí áåëÿ áèð úèääèëèê ýþçëÿìÿê îëìàçäû. Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ åøèäÿíäÿ êè, ãîíàüûí îíóíëà “áèð áàëàúà èøè âàð” – äÿðùàë îíóí äèâàíäà îòóðìàñûíû õàùèø åòäè, þçö äÿ äèâàíûí î áèðè óúóíäà îòóðóá ýþçëÿðèíè îíà äèêäè, áþéöê áèð äèããÿò âÿ úèääèééÿòëÿ ìÿñÿëÿíèí äÿðùàë ñþéëÿíèëìÿñèíè ýþçëÿìÿéÿ áàøëàäû; áåëÿ áèð äèããÿò âÿ úèääèééÿò àäàìû äàðûõäûðûð âÿ íàðàùàò åäèð, õöñóñèëÿ î çàìàí êè, àðàäà ùå÷ áèð òàíûøëûã éîõäóð âÿ ñèçèí ñþéëÿìÿê èñòÿäèéèíèç ìÿñÿëÿ, ñèçèí ôèêðèíèçúÿ, ùå÷ äÿ ñèçÿ ýþñòÿðèëÿí áåëÿ ôþâãÿëàäÿ áèð äèããÿòÿ ëàéèã äåéèë. Ðàñêîëíèêîâ ìÿñÿëÿíè ãûñà ñóðÿòäÿ âÿ àéäûí äàíûøäû, þç äàíûøûüûíäàí äà ðàçû ãàëäû; ùÿòòà áó çàìàí Ïîðôèðèíè äÿ éàõøûúà ýþçäÿí êå÷èðäè; Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ äÿ, Ðàñêîëíèêîâ äàíûøûá ãóðòàðàíà êèìè, áèð àí äà îëñà ýþçöíö îíäàí àéûðìàäû. Ðàçóìèõèí ñòîëóí äàëûíäà, îíëàðëà öçöçÿ îòóðìóøäó. Ðàñêîëíèêîâóí ìÿñÿëÿíè èçàù åòìÿñèíÿ ìàðàãëà, ùÿì äÿ ñÿáèðñèçëèêëÿ ãóëàã àñûð, òåç-òåç äÿ ýàù Ðàñêîëíèêîâà, ýàù äà Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ÿ áàõûðäû; áóíóíëà äà î ùÿòòà áèð àç þë÷öäÿí êÿíàðà ÷ûõàðäû. Ðàñêîëíèêîâ öðÿéèíäÿ, îíó ñþéÿðÿê äåäè: “Àõìàã!”. Ïîðôèðè ÷îõ èøýöçàð áèð øÿêèëäÿ îíà äåäè êè: – Ñèç ýÿðÿê ïîëèñ äÿôòÿðõàíàñûíà èçàùàò éàçàñûíûç êè, ôèëàí ùàäèñÿíè, éÿíè î ãÿòë ìÿñÿëÿñèíè åøèòäèêäÿí ñîíðà ìÿí äÿ þç íþâáÿìäÿ õàùèø åäèðÿì êè, áó èø òàïøûðûëàí ìöñòÿíòèãÿ ìÿëóìàò âåðèëñèí êè, ôèëàí âÿ ôèëàí øåéëÿð ìÿíèìäèð âÿ ìÿí àðçó åäèðÿì êè, îíëàðû ýåðè àëàì... éà äà êè... áóíó îðàäà ñèçèí ö÷öí éàçàðëàð. Ðàñêîëíèêîâ, ìöìêöí ãÿäÿð þçöíö óòàíìûø ýþñòÿðìÿéÿ ÷àëûøàðàã äåäè: – Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè, ùàë-ùàçûðäà ìÿíèì ùå÷ ïóëóì éîõäóð... ùÿòòà áó àçúà øåéè äÿ âåðìÿéÿ... áèëèðñèíèçìè, áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí èíäè àíúàã áóíó áèëäèðìÿê èñòÿéèðäèì êè, áó øåéëÿð ìÿíèìäèð, ïóëóì îëàíäà... Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ îíóí ïóë ùàããûíäà îëàí èçàùàòûíû ñîéóã áèð òÿðçäÿ äèíëÿéÿðÿê: 258
– Áóíóí ôÿðãè éîõäóð, – äåäè. – Àììà ñèç ÿýÿð èñòÿñÿíèç áèðáàøà ìÿíÿ äÿ éàçà áèëÿðñèíèç, î ìÿíàäà êè, î ìÿñÿëÿíè åøèòäèéèìäÿí ôèëàíôèëàí øåéëÿð ùàããûíäà ñèçÿ ìÿëóìàò âåðÿðÿê õàùèø åäèðÿì êè... Ðàñêîëíèêîâ éåíÿ äÿ ìÿñÿëÿíèí ïóë úÿùÿòè èëÿ ìàðàãëàíàðàã îíóí ñþçöíö êÿñìÿéÿ òÿëÿñäè: – Áóíó àäè êàüûçäà éàçìàã ëàçûìäûð? – Áÿëè, ëàï àäèúÿ êàüûçäà! Áèðäÿí Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ ýþçëÿðèíè ãûéàðàã, ùÿì äÿ åëÿ áèë êè, Ðàñêîëíèêîâà ýþç âóðàðàã, ëàï àéäûíúà äóéóëàí áèð èñòåùçà èëÿ îíà áàõäû. Áó áÿëêÿ äÿ Ðàñêîëíèêîâà áåëÿ ýþðöíäö, ÷öíêè áó áèðúÿ àí äàâàì åòìèøäè. Ùÿð ùàëäà áèð øåé îëìóøäó. Ðàñêîëíèêîâ ëàï àíä è÷ÿ áèëÿðäè êè, Ïîðôèðè ùå÷ áèëìÿê îëìóð íÿ ö÷öíñÿ îíà ýþç âóðäó. “Áèëèð!” – áó ñþç îíóí ôèêðèíäÿí èëäûðûì êèìè êå÷äè. Ðàñêîëíèêîâ áèð àç ÷àøàðàã ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Áåëÿ áîø øåé ö÷öí ñèçè íàðàùàò åòäèéèìÿ öçð èñòÿéèðÿì, ìÿíèì î øåéëÿðèìèí úÿìè áåø ìàíàò ãèéìÿòè âàð, àíúàã îíëàð, – î àäàìäàí êè, ìÿíÿ ãàëûá, – îíóí õàòèðÿñè îëìàã åòèáàðèëÿ, ìÿíèì ö÷öí ÷îõ ãèéìÿòëèäèð, åòèðàô åäèðÿì êè, åøèäÿí êèìè éàìàí ãîðõäóì... Ðàçóìèõèí ìöÿééÿí áèð ìÿãñÿäëÿ ñþçÿ ãàðûøäû: – Äöíÿí ìÿí àüçûìäàí ãà÷ûðûá Çîñèìîâà äåéÿíäÿ êè, Ïîðôèðè ýèðîâ ãîéàíëàðû ñîðüó-ñóàë åäèð, – îíà ýþðÿ ñÿí åëÿ äèêñèíäèí? Áóíà äàùà äþçìÿê îëìàçäû. Ðàñêîëíèêîâ ñÿáèð åäÿ áèëìÿäè: ãÿçÿáëÿ îäëàíàí ãàðà ýþçëÿðè ïàðûëäàéà-ïàðûëäàéà àúûãëû-àúûãëû Ðàçóìèõèíÿ áàõäû. Åëÿ î ñààò äà þçöíö éûüûøäûðäû. ×îõ óñòàëûãëà þçöíö ÿñÿáè ýþñòÿðÿðÿê, Ðàçóìèõèíÿ ñàðû äþíäö: – Ãàðäàø, ñÿí äåéÿñÿí ìÿíÿ ýöëöðñÿí? Áÿëêÿ äÿ ìÿí ñÿíèí íÿçÿðèíäÿ ÷îõ ÿùÿìèééÿòñèç îëàí áó øåéëÿð ö÷öí ùÿääèíäÿí àðòûã ãàéüû ýþñòÿðèðÿì, – áó îëà áèëÿð; ëàêèí áóíäàí þòðö ìÿíè íÿ õóäáèí ùåñàá åòìÿê îëàð, íÿ äÿ àúýþç; áèð äÿ êè, ìÿíèì íÿçÿðèìäÿ áó èêè õûðäà øåé ùå÷ äÿ ÿùÿìèééÿòñèç äåéèë. Ìÿí èíäèúÿ ñÿíÿ äåäèì êè, ùå÷ áèð øåéÿ äÿéìÿéÿí áó ýöìöø ñààò éåýàíÿ áèð øåéäèð êè, àòàìäàí ìÿíÿ ãàëìûøäûð. Ìÿíÿ ýöëöðñÿí ýöë, àíúàã àíàì ìÿíèì éàíûìà ýÿëìèøäèð, – áèðäÿí î Ïîðôèðèéÿ ñàðû ÷åâðèëäè, – î áèëñèí êè, – î éåíÿ äÿ òåç Ðàçóìèõèíÿ ñàðû äþíäö âÿ ÷îõ ÷àëûøäû êè, äàíûøàíäà ñÿñè òèòðÿñèí, – áó ñààò éîõ îëìóøäóð, àíä îëñóí Àëëàùà, î ÷îõ äÿðä ÷ÿêÿúÿê! Àðâàääûð äà! Ðàçóìèõèí äåäèéèíÿ ïåøìàí îëàðàã ÷ûüûðäû: 259
– Ãÿòèééÿí éîõ! Ìÿí ùå÷ äÿ î ìÿíàäà äåìÿäèì! Ìÿí òàìàì ÿêñèíÿ äåäèì! Ðàñêîëíèêîâ ãîðõà-ãîðõà þç-þçöíÿ äåäè: “Éàõøûìû äåäèì! Òÿáèèìè ÷ûõäû? Øèøèðòìÿäèì êè? Áó “àðâàä” ñþçöíö íèéÿ äåäèì àõû?” Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ íÿ ìÿãñÿäëÿñÿ ñîðóøäó: – Äåéèðñèíèç àíàíûç ýÿëèá? – Áÿëè. – Íÿ âàõò ýÿëèá? – Äöíÿí àõøàì. Ïîðôèðè ñóñäó, î ñàíêè íÿñÿ äöøöíöðäö. Ñîíðà î ñàêèò âÿ ñîéóã áèð ùàëäà ñþçöíÿ äàâàì åòäè: – Ñèçèí øåéëÿðèíèç ãÿòèééÿí èòÿ áèëìÿç. Ìÿí ÷îõäàí ñèçèí áóðà ýÿëÿúÿéèíèçè ýþçëÿéèðäèì. Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ ùå÷ þçöíö î éåðÿ ãîéìàéàðàã, êöëãàáûíû ÷îõ ãàéüû èëÿ Ðàçóìèõèíèí ãàáàüûíà ãîéäó: Ðàçóìèõèí ÷ÿêäèéè ïàïèðîñëà õàë÷àíû éàìàí çèáèëëÿøìèøäè. Ðàñêîëíèêîâ Ïîðôèðèíèí ñþçöíö åøèäÿíäÿ äèêñèíäè, ëàêèí î åëÿ áèë êè, Ðàñêîëíèêîâà áàõìûðäû, ùÿëÿ äÿ Ðàçóìèõèíèí ïàïèðîñóíóí äÿðäèíè ÷ÿêèðäè. Ðàçóìèõèí ÷ûüûðäû: – Íåúÿ? Ýþçëÿéèðäèí? Éîõñà îíóí äà îðàäà ýèðîâ ãîéäóüóíó áèëèðäèí? Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ äöç Ðàñêîëíèêîâà ñàðû äþíäö: – Ñèçèí øåéëÿðèíèç – öçöêëÿ ñààòûíûç – îíóí åâèíäÿ áèð êàüûçà áöêöëìöøäö, êàüûçûí äà öñòöíÿ ãÿëÿìëÿ àéäûíúà ñèçèí àäûíûç éàçûëìûøäû, ùÿì äÿ ñèçäÿí îíëàðûí ùàíñû àéäà, ùàíñû ýöíäÿ àëûíäûüû äà ãåéä îëóíìóøäó... – Ñèç íÿ éàõøû ýþðÿ áèëìèñèíèç. – Ðàñêîëíèêîâ áóíó äåéÿðÿê óéüóíñóç áèð ùàëäà ýöëöìñÿäè: áó çàìàí î ÷îõ ÷àëûøûðäû êè, Ïîðôèðèíèí äöç ýþçëÿðèí è÷èíÿ áàõñûí, àíúàã òàá ýÿòèðÿ áèëìÿéÿðÿê áèðäÿí ÿëàâÿ åòäè: – Ìÿí áóíó îíà ýþðÿ äåäèì êè, îðàäà ýèðîâ ãîéàíëàð ÷îõäóð... Áóíëàðûí ùàìûñûíû éàääà ñàõëàìàã ñèçèí ö÷öí ÷ÿòèíäèð... Àììà ñèç îíëàðûí ùàìûñûíû ÷îõ éàõøû éàääà ñàõëàìûñûíûç, áèð äÿ êè... áèð äÿ êè... “Àõìàã ñþç äåìÿäèì! Çÿèô ÷ûõäû! Áóíó àõû íèéÿ ÿëàâÿ åòäèì?” Ïîðôèðè ýöúëÿ ñåçèëÿí áèð èñòåùçà èëÿ: – Áöòöí ýèðîâ ãîéàíëàð èíäè ìÿëóìäóð, áèðúÿ ñèç çÿùìÿò ÷ÿêèá ýÿëìèðäèíèç, – äåäè. 260
– Áèð àç êåôèì éîõ èäè. – Ìÿí áóíó åøèòìèøäèì. Ùÿòòà îíó äà åøèòìèøäèì êè, ñèç íÿ áàðÿäÿñÿ ÷îõ ôèêèð ÷ÿêèðñèíèç. Ñèçèí èíäè äÿ åëÿ áèë ðÿíýèíèç ãà÷ûá... Ðàñêîëíèêîâ áèðäÿí èôàäÿ òÿðçèíè äÿéèøÿðÿê êîáóä áèð ùàëäà ÿäàâÿòëÿ äåäè: – Ðÿíýèì-çàäûì ãà÷ìàéûá... ÿêñèíÿ, ëàï ñàüëàìàì! Îíóí ùèðñè àðòûðäû, î áóíóí ãàáàüûíû àëà áèëìèðäè. Éåíÿ äÿ îíóí ôèêðèíäÿí áåëÿ áèð øåé êå÷äè: “Áåëÿ ùèðñëè ùàëäà àüçûìäàí àðòûã ñþç ãà÷ûðà áèëÿðÿì. Àõû áóíëàð ìÿíè íèéÿ èíúèäèðëÿð?!” Ðàçóìèõèí ñþçÿ ãàðûøäû: – Áèð àç êåôè éîõìóø! Áèð ëîâüàëàíìàñûíà áàõ! Äöíÿíÿ ãÿäÿð àç ãàëà áàéüûíëûã è÷èíäÿ ñàéûãëàéûðäû... Ïîðôèðè, èíàíûðñûíûçìû, þçö ýöúëÿ àéàã öñòÿ äóðóð, àììà äöíÿí ìÿí, áèð äÿ Çîñèìîâ ãàïûäàí áàéûðà ÷ûõàí êèìè ýåéèíèá ýèçëèíúÿ ÿêèëìèøäè, àç ãàëà ëàï ýåúÿ éàðûñûíà êèìè ùàðàëàðûñà ýÿçèá äîëàøìûøäû; þçö äÿ, ñÿíÿ äåéèì êè, ãÿòèééÿí ùóøó þçöíäÿ îëìàéûá; áåëÿ áèð øåéè ñÿí òÿñÿââöð åäÿ áèëÿðñÿí?! ×îõ ãÿðèáÿ ùàäèñÿäèð! – Äîüðóäàí äà, ãÿòèééÿí ùóøó þçöíäÿ îëìàéûá? Ýþð äÿ! – Ïîðôèðè àðâàäëàðà õàñ îëàí áèð ùÿðÿêÿòëÿ áàøûíû éåëëÿäè. – Åù, áîø ñþçäöð! Èíàíìàéûí! – Áèðäÿí Ðàñêîëíèêîâ êèíëè-êèíëè ÿëàâÿ åòäè: – Îíñóç äà èíàíìûðñûíûç! Ëàêèí Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ åëÿ áèë áó ãÿðèáÿ ñþçëÿðè ùå÷ åøèòìÿäè. Ðàçóìèõèí áèðäÿí þçöíäÿí ÷ûõäû: – Ùóøóí þçöíäÿ îëñàéäû, ñÿí ýåäÿðäèíìè? Íèéÿ ýåòìèøäèí? Íèéÿ? Þçö äÿ íèéÿ àõû ýèçëèí ýåòìèøäèí? Éàõøû, îíäà ñÿíèí àüëûí áàøûíäà èäè? Èíäè ìÿí áóíó äöç ñÿíèí öçöíÿ äåéèðÿì, ÷öíêè áöòöí òÿùëöêÿ äàùà ñîâóøìóøäóð. Áèðäÿí Ðàñêîëíèêîâ ìåéäàíîõóéóúó, ùÿéàñûçúà áèð ýöëöøëÿ Ïîðôèðèéÿ ñàðû äþíäö: – Äöíÿí îíëàð ìÿíèì ëàï çÿùëÿìè òþêìöøäö, ìÿí äÿ îíëàðûí ÿëèíäÿí ãà÷äûì êè, ýåäèá þçöìÿ îòàã òóòóì, äàùà îíëàð ìÿíè àõòàðûá òàïà áèëìÿñèíëÿð; ýåäÿíäÿ äÿ þçöìëÿ áèð éûüûí ïóë ýþòöðäöì. Úÿíàá Çàìåòîâ äà î ïóëó ýþðìöøäö. Úÿíàá Çàìåòîâ, áèçèì áÿùñèìèçè ùÿëë åäèí: äöíÿí ìÿí àüûëëû äàíûøûðäûì, éà ñàéûãëàéûðäûì? Ðàñêîëíèêîâ áó àíäà Çàìåòîâó ëàï áîüà áèëÿðäè! ×öíêè Çàìåòîâóí áàõûøûíû âÿ ñóñóá äóðìàñû ùå÷ îíóí õîøóíà ýÿëìèðäè... Çàìåòîâ ñîéóã áèð ùàëäà: 261
– Ìÿíúÿ ñèç ÷îõ àüûëëû, ùÿòòà ÷îõ áèú äàíûøûðäûíûç, – äåäè, – àíúàã ùÿääèíäÿí àðòûã ùÿéÿúàíëû èäèíèç. Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ ñþçÿ ãàðûøäû: – Íèêîäèì Ôîìè÷ áó ýöí ìÿíÿ äåéèðäè êè, äöíÿí ñèçè àò áàñìûø áèð ìÿìóðóí ìÿíçèëèíäÿ ýþðöá, àõøàìäàí äà ÷îõ êå÷èáìèø... Ðàçóìèõèí éàíäàí: – Éàõøû äà, åëÿ áó ìÿìóðó ýþòöðÿê! – äåäè. – Ñÿí îíóí éàíûíäà îëàíäà äÿëè äåéèëäèí? Íÿ ãÿäÿð ïóëó âàð – ùàìûñûíû âåðèá äÿôí ö÷öí îíóí àðâàäûíà! Éàõøû, êþìÿê åëÿìÿê èñòÿéèðñÿí – îí áåø âåð, ùå÷ îëìàñà ö÷úÿ ìàíàò þçöíÿ ñàõëà; àììà áó ýþòöðöá èéèðìè áåø ìàíàòûí ùàìûñûíû âåðèá! – Áÿëêÿ ìÿí êöï òàïìûøàì, ñÿí ùå÷ áèëìèðñÿí!.. Áóíà ýþðÿ äÿ åëÿ ñÿõàâÿò ýþñòÿðäèì... Îäóð, úÿíàá Çàìåòîâ áèëèð êè, ìÿí êöï òàïìûøàì!.. – Î, Ïîðôèðèéÿ ñàðû äþíÿðÿê, äîäàãëàðû òèòðÿéÿ-òèòðÿéÿ ÿëàâÿ åòäè: – Ðèúà åäèðÿì, áèçè áàüûøëàéûí: éàðûì ñààòäûð êè, áåëÿ áîø-áîø ñþùáÿòëÿ ñèçè íàðàùàò åäèðèê. Ñèçèí çÿùëÿíèçè òþêìöøöê, åëÿìè? – Èëòèôàò áóéóðóí! ßêñèíÿ! ßê-ñè-íÿ! Ñèç ìÿíè ñîí äÿðÿúÿ ìàðàãëàíäûðûðñûíûç – ÿýÿð ñèç áóíó áèëñÿéäèíèç!.. Ñèçÿ áàõìàã, ãóëàã àñìàã äà ìàðàãëûäûð... Ñèçèí, íÿùàéÿò, çÿùìÿò ÷ÿêèá ýÿëìÿéèíèçÿ ÷îõ øàäàì, åòèðàô åäèðÿì... Ðàçóìèõèí óúàäàí: – Ùå÷ îëìàñà ÷àé âåð, – äåäè, – áîüàçûìûç ãóðóäó êè! – ×îõ ýþçÿë ôèêèðäèð! Áÿëêÿ áèð áàëàúà ìÿúëèñ äÿ äöçÿëäÿê. Ýÿëñÿíÿ... ÷àéäàí äàùà ìöùöì èøëÿ ìÿøüóë îëàã? – Ðÿää îë! Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ ýåòäè êè, äåñèí ÷àé ýÿòèðñèíëÿð. Ôèêèðëÿð Ðàñêîëíèêîâóí áàøûíäà ãàñûðüà êèìè ùÿðëÿíèðäè. Î éàìàíúà ÿñÿáèëÿøìèøäè. “Õöñóñèëÿ, ùå÷ ýèçëÿòìèðëÿð äÿ, ùå÷ ùåñàáëàøìàã äà èñòÿìèðëÿð! Ñÿí êè, ìÿíè ùå÷ òàíûìûðñàí – áÿñ íÿ ö÷öí Íèêîäèì Ôîìè÷ëÿ ìÿíèì áàðÿìäÿ äàíûøìûñàí? Äåìÿëè êþïÿê ñöðöñö êèìè ìÿíèì äàëûìúà äöøäöêëÿðèíè, ìÿíè èçëÿäèêëÿðèíè äàùà ùå÷ ýèçëÿòìÿê äÿ èñòÿìèðëÿð! À÷ûãúà öçöìÿ òöïöðöðëÿð! – Ðàñêîëíèêîâ ãÿçÿáèíäÿí òèòðÿéèðäè. – Èø êè, áåëÿ îëäó – îíäà äöç âóðóí, äàùà ìÿíèìëÿ ñè÷àí-ïèøèê îéóíó îéíàìàéûí! Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷, áó àõû íÿçàêÿòñèçëèêäèð, ìÿí áÿëêÿ ùÿëÿ áóíà éîë âåðìÿéÿúÿéÿì! Äóðóá ùÿãèãÿòè ùàìûíûçûí öçöíÿ ÷ûðïàúàüàì; îíäà ýþðÿðñèíèç êè, ñèçÿ íåúÿ íèôðÿò åäèðÿì!” Î ýöúëÿ íÿôÿñ 262
àëûðäû. – “Áÿëêÿ ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð? Áÿëêÿ áóíóí ùàìûñû õÿéàëäûð, ìÿí ñÿùâ åëÿéèðÿì, òÿúðöáÿñèç îëäóüóìäàí ùèðñëÿíèðÿì, þç àë÷àã ðîëóìó éàõøû îéíàéà áèëìèðÿì?! Áÿëêÿ äÿ îíëàð áóíó ùå÷ áèð ìÿãñÿäëÿ åëÿìèðëÿð? Îíëàðûí áöòöí äåäèêëÿðè àäè ñþçëÿðäèð, àììà áó ñþçëÿðäÿ íÿñÿ âàð... Áåëÿ ñþçëÿðè ùÿìèøÿ äåìÿê îëàð, àììà íÿñÿ âàð. Íèéÿ î äîüðóäàí-äîüðóéà “Î ãàðûíûí éàíûíäà” äåäè? Íèéÿ Çàìåòîâ ÿëàâÿ åòäè êè, ìÿí áèú-áèú äàíûøûðäûì? Íèéÿ îíëàð î úöð äàíûøûðëàð? Î úöð... äåéèðÿì... Ðàçóìèõèí äÿ åëÿ áóðàäà îòóðóá, íèéÿ î áóíó äóéìóð? Î ýöíàùñûç ñÿôåù ùå÷ âàõò ùå÷ áèð øåé äóéìóð! Éåíÿ òèòðÿòìÿì áàøëàéûð! Ïîðôèðè áàéàã ìÿíÿ ýþç âóðäó, éà éîõ? Áó ÿëáÿòòÿ áîø ñþçäöð: î ìÿíÿ íèéÿ àõû ýþç âóðñóí? Éîõñà îíëàð ìÿíè ÿñÿáèëÿøäèðìÿê, éà ìÿíÿ þúÿøìÿê èñòÿéèðëÿð? Éà áóíëàð áîø õÿéàëäûð, éà áÿëêÿ áèëèðëÿð! Ùÿòòà Çàìåòîâ äà ùÿéàñûçëûã åëÿéèð... Çàìåòîâ ùÿéàñûçëûã åëÿéèðìè? Çàìåòîâ áèð ýåúÿäÿ ôèêðèíè äÿéèøèá. Ìÿí ùèññ åäèðÿì êè, î ôèêðèíè äÿéèøÿúÿê! Î áóðàäà åëÿ áèë þç åâèíäÿäèð, àììà þçö áèðèíúè äÿôÿäèð áóðà ýÿëèð. Ïîðôèðè îíó ãîíàã ùåñàá åëÿìèð, äàëû îíà ñàðû îòóðóð. Èéëÿøèáëÿð! Ìöòëÿã ìÿíäÿí þòðö èéëÿøèáëÿð! Áèç ýÿëÿíÿ êèìè ìöòëÿã ìÿíèì áàðÿìäÿ äàíûøûðìûøëàð!.. Îòàã ìÿñÿëÿñèíè áèëèðëÿðìè? Áèðúÿ òåç ãóðòàðñàéäû!.. Ìÿí äÿ äåéÿíäÿ êè, äöíÿí îòàã òóòìàüà ãà÷ìûøäûì – î áóíó ãóëàãàðäûíà âóðäó, áèð ñþç äåìÿäè. Áó îòàã ìÿñÿëÿñè ìÿíèì éàìàí àüëûìà ýÿëèá: ñîíðà ëàçûì îëàð!.. Äåéÿðÿì êè, ùóøñóç ùàëäà ýåòìèøÿì!.. Ùàùà-ùà! Î äöíÿí àõøàì îëàíëàðûí ùàìûñûíû áèëèð! Àíàìûí ýÿëìÿñèíè áèëìèðìèø!.. Î èôðèòÿ àéû, ýöíö äÿ ãÿëÿìëÿ éàçûá!.. Òÿñëèì îëìàéàúàüàì, ýþðÿðñèíèç! Áó ùÿëÿ ñöáóò äåéèë, áó áîø õÿéàëäûð! Ñèç ñöáóò ýþñòÿðèí! Ìÿíçèë ìÿñÿëÿñè äÿ ñöáóò äåéèë, ùóøñóçëóã ÿëàìÿòèäèð; ìÿí áèëèðÿì îíëàðà íÿ äåéÿúÿéÿì!.. Ìÿíçèë ìÿñÿëÿñèíè îíëàð áèëèðìè? Áóíó áèëìÿìèø ýåòìÿéÿúÿéÿì! Ìÿí íèéÿ ýÿëäèì? Áàõ, ìÿí êè, èíäè ùèðñëÿíèðÿì – áó éÿãèí êè, ñöáóòäóð! Åù, ìÿí íÿ éàìàí ÿñÿáèéÿì. Áÿëêÿ äÿ áó éàõøûäûð: õÿñòÿëèéèí äÿ ÿùÿìèééÿòè âàð... Î ìÿíè éîõëàéûð. Ìÿíè ÷àøäûðàúàã. Ìÿí íèéÿ ýÿëäèì?”. Áóíëàð ùàìûñû èëäûðûì êèìè îíóí ôèêðèíäÿí êå÷äè. Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ áèð àíäà ãàéûòäû. Îíóí áèðäÿí íÿ èñÿ êåôè à÷ûëìûøäû. Ðàçóìèõèíÿ ñàðû äþíÿðÿê òàìàìèëÿ áàøãà áèð èôàäÿ èëÿ ýöëÿ-ýöëÿ: – Ãàðäàø, – äåäè, – äöíÿí ñÿíèí î ìÿúëèñèíäÿí ñîíðà ìÿíèì áàøûì... Åëÿ áèë áöòöí áÿíäëÿðèì áîøàëìûøäû... – Ìàðàãëû èäè? Ìÿí àõû äöíÿí ñèçè èøèí ëàï ìàðàãëû éåðèíäÿ ãîéóá ýåòäèì. Êèì ãàëèá ýÿëäè? 263
– Ìÿëóì øåéäèð êè, ùå÷ êèì. Àõûðäà ÿäÿáè ìÿñÿëÿëÿðÿ ýÿëèá ÷ûõäûã, ýþéëÿðÿ ó÷óðäóã. – Ðîäéà, áèð òÿñÿââöð åëÿ, ýþð äöíÿí íåúÿ áèð ìÿñÿëÿéÿ ýÿëèá ÷ûõäûã: úèíàéÿò äåéèëÿí øåé âàð éà éîõäóð? Äåäèì àõû ëàï ëöë ãÿìáÿðäèê! Ðàñêîëíèêîâ äàëüûí ùàëäà: – Áóðàäà òÿÿúúöáëö íÿ âàð êè? – äåäè. Àäè áèð èúòèìàè ìÿñÿëÿäèð. Ïîðôèðè: – Ìÿñÿëÿ áó øÿêèëäÿ ãîéóëìàìûøäû, – äåäè. Ðàçóìèõèí àäÿòè öçðÿ ãûçûøàðàã, òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ äÿðùàë îíóíëà ðàçûëàøäû: – Äîüðóäóð, ëàï áåëÿ ãîéóëìàìûøäû. Ðîäèîí, ãóëàã àñ, ñîíðà þç ôèêðèíè äå. Ìÿí ñÿíèí ôèêðèíè áèëìÿê èñòÿéèðÿì. Ìÿí äöíÿí îíëàðëà âàð ýöúöìëÿ ÿëëÿøèðäèì, ùÿì äÿ ñÿíè ýþçëÿéèðäèì, ëàï îíëàðà äåìèøäèì êè, ñÿí ýÿëÿúÿêñÿí... Ñþùáÿò ñîñèàëèñòëÿðèí ÿãèäÿëÿðèíäÿí áàøëàíäû. Îíëàðûí ÿãèäÿñè ìÿëóìäóð: úèíàéÿò – èúòèìàè ãóðóëóøóí ãåéðè-íîðìàë áèð âÿçèééÿòäÿ îëìàñûíà ãàðøû åòèðàçäûð, âÿññàëàì, ãóðòàðäû ýåòäè, äàùà àéðû áèð ñÿáÿáÿ éîë âåðèëìèð, áóíóíëà äà áèòèð! Ïîðôèðè Ïåòðîâè÷ ÷ûüûðäû: – Áàõ, éàëàí äåäèí! Ýþðöíöð î ùÿâÿñÿ ýÿëìèøäè; Ðàçóìèõèíÿ áàõàðàã òåç-òåç ýöëöðäö, áóíóíëà äà îíó äàùà äà ãûçûøäûðûðäû. Ðàçóìèõèí îäëó-îäëó äàíûøàðàã îíóí ñþçöíö êÿñäè. – Àéðû ùå÷ áèð ñÿáÿáÿ éîë âåðèëìèð! Éàëàí äåìèðÿì!.. Ìÿí ñÿíÿ îíëàðûí êèòàáûíû ýþñòÿðÿðÿì: îíëàðûí ôèêðèíúÿ, ùÿð øåé îíà ýþðÿ îëóð êè, “ìöùèò ïèñäèð” – ãóðòàðäû ýåòäè. Áó îíëàðûí ÿí ÷îõ õîøëàäûüû úöìëÿäèð! Áóðàäàí äà áèðáàø áåëÿ íÿòèúÿ ÷ûõàðûðëàð: úÿìèééÿò íîðìàë ñóðÿòäÿ ãóðóëñà – î ñààò áöòöí úèíàéÿòëÿð éîõ îëóá ýåäÿð, ÷öíêè îíäà äàùà åòèðàç åäèëìÿëè áèð øåé îëìàéàúàã, ùàìû äà áèð àíäà þâëèéà îëàúàã. Èíñàí òÿáèÿòè ùåñàáà àëûíìûð, èíñàí òÿáèÿòè ðÿää åäèëèð, èíñàí òÿáèÿòè ýÿðÿê îëìóð! Îíëàðûí ôèêðèíúÿ áÿøÿðèééÿò òàðèõè úàíëû éîëëà àõûðà ãÿäÿð èíêèøàô åäÿðÿê þç-þçöíÿ íîðìàë áèð úÿìèééÿò øÿêëèíäÿ òÿøÿêêöë åòìÿéÿúÿê; ÿêñèíÿ, èúòèìàè áèð ñèñòåì, ðèéàçè áèð áàøäàí ÷ûõàðàã, î ñààò áöòöí áÿøÿðèééÿòè òÿøêèë åäÿúÿê âÿ áèð àíäà áöòöí èíñàíëàðû þâëèéà âÿ ýöíàùñûç åäÿúÿê – þçö äÿ úàíëû áèð ïðîñåñäÿí, òàðèõè âÿ úàíëû áèð éîëëà èíêèøàô åòìÿçäÿí ÿââÿë! Áóíà ýþðÿ äÿ îíëàð ñþâã-òÿáèè îëàðàã òàðèõè õîøëàìûðëàð, äåéèðëÿð êè, “òàðèõ áàøäàí-áàøà ïèñ, àõìàã-àõìàã 264
øåéëÿðäÿí èáàðÿòäèð” – ùÿð øåé àíúàã àõìàãëûãäàí èðÿëè ýÿëèð! Áóíà ýþðÿ äÿ îíëàð úàíëû ùÿéàò ïðîñåñèíè ùå÷ õîøëàìûðëàð, äåéèðëÿð êè, úàíëû èíñàí ëàçûì äåéèë! Úàíëû èíñàí ùÿéàò òÿëÿá åäÿúÿê, úàíëû èíñàí ìåõàíèêàéà òàáå îëìàéàúàã, úàíëû èíñàí øöáùÿ åäÿúÿê, úàíëû èíñàí êþùíÿ ôèêèðëè îëàúàã! Áèçèì äåäèéèìèçäÿí úÿìäÿê ãîðõóñó ýÿëñÿ äÿ áóðàäà èíñàíû êàó÷óêäàí ãàéûðìàã îëàð, áóíóí öñòöíëöéö äÿ îíäàäûð êè, áó èíñàí úàíëû îëìàéàúàã, îíóí èðàäÿñè îëìàéàúàã, î êþëÿ îëàúàã, ãèéàì åäÿ áèëìÿéÿúÿê. Íÿòèúÿäÿ äÿ áåëÿ ÷ûõûð êè, ùÿð øåéè êÿðïèúëÿðèí äöçöëìÿñèíÿ âÿ ôàëàíñòåðäÿ êîðèäîðëàðûí, îòàãëàðûí íåúÿ éåðëÿøÿúÿéèíÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðìûøëàð. Ýþðÿúÿêñÿí êè, ôàëàíñòåð ùàçûðäûð, àììà èíñàí ôàëàíñòåð ö÷öí ùÿëÿ ùàçûð äåéèë, éàøàìàã èñòÿéèð, ùÿéàò ïðîñåñèíè ùÿëÿ áàøà ÷àòäûðìàìûøäûð, ãÿáðèñòàíëûüà ýåòìÿê ùÿëÿ òåçäèð! Òÿêúÿ ìÿíòèãëÿ èíñàí òÿáèÿòè öçÿðèíäÿí ñû÷ðàéûá ýåòìÿê îëìàç! Ìÿíòèã ö÷ øåéè íÿçÿðäÿ òóòà áèëÿð, àììà áó øåéëÿð ìèëéîíëàðúàäûð! Áó ìèëéîíóí ùàìûñûíû êÿñèá àòìàã âÿ áöòöí ìÿñÿëÿíè àíúàã êîìôîðòà ýÿòèðèá ÷ûõàðìàã – ìÿñÿëÿíè ëàï àñàíúà ùÿëë åòìÿêäèð! Áó ñîí äÿðÿúÿ àéäûíäûð, ùå÷ äöøöíìÿê äÿ ëàçûì äåéèë! Õöñóñèëÿ äöøöíìÿê ëàçûì äåéèë! Ùÿéàòûí áöòöí ñèððè èêè ÷àï âÿðÿãèíäÿ éåðëÿøèð! Ïîðôèðè ýöëäö: – Àé áàø àëûá ýåäèð ùà! Äþéÿúëÿéèð! Ãîëóíäàí òóòóí... – Î, Ðàñêîëíèêîâà ñàðû äþíäö: – Òÿñÿââöð åäèí êè, áàõ, äöíÿí àõøàì áó ãàéäà èëÿ àëòû àäàì áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûøäû, ùÿëÿ öñòÿëèê ãàáàãúà áîëúà ïóíø è÷ìèøäèëÿð, áèð òÿñÿââöð åäèðñèíèç äÿ! Éîõ, ãàðäàø, éàëàí äåéèðñÿí: úèíàéÿò ìÿñÿëÿñèíäÿ “ìöùèòèí” ÷îõ ÿùÿìèé