text:
ELÇİN
Seçilmiş
əsərləri
8
1
Ðåäàêòîð:
Äèëñóç
Å46
ÅË×ÈÍ
«Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè» (10 úèëääÿ), 8-úè úèëä. Áàêû,
«×ÈÍÀÐ-×ÀÏ» íÿøðèééàòû, 2005, — 551 ñÿù.
E 4702060200
122
2
© «×ÈÍÀÐ-×ÀÏ», 2005
ÌßÃÀËßËßÐ
3
4
ÌßÄßÍÈÉÉßÒ. ÁÓ ÝÖÍ Âß ÑÀÁÀÙ
Ìÿí Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí ìöàñèr âÿçèééÿòè âÿ ýÿëÿúÿê èíêèøàôû èëÿ áàüëû áÿçè ìöëàùèçÿëÿrèìè îõóúóëàrëà áþëöøìÿê èñòÿrêÿí ôèêèrëÿøèrÿì êè, áó ýöí Àçÿráàéúàíäà ìöùàrèáÿ ýåäèr, ýöíàùñûç ãàíëàr òþêöëör, òîrïàãëàrûìûç çÿáò îëóíór, ñîéãûrûìûíà
ìÿróç ãàëûrûã âÿ òÿáèè êè, ìÿíòèãè áèr ñóàë äîüà áèëÿr: èíäè ìÿäÿíèééÿò ìÿñÿëÿëÿrèíè þí ïëàíà ÷ÿêìÿéèí âàõòûäûrìû?
Ìÿí ãÿòèééÿí øöáùÿ åòìèrÿì êè, ìÿùç î ãàíû òþêöëÿíëÿrèí
róùó íàìèíÿ, ýÿëÿúÿê î òàì ìöñòÿãèë, áöòþâ Àçÿráàéúàí íàìèíÿ
áó ýöí òÿõèrÿ ñàëûíìàäàí ìèëëè ìÿäÿíèééÿòèìèçèí äÿ âÿòÿíäàø òÿÿññöáö ÷ÿêèëìÿëèäèr. Ìÿäÿíèééÿòÿ ÿí åêñòråìàë, ÿí ýÿrýèí çàìàíëàräà áåëÿ, èíäè îëäóüó êèìè, èêèíúè äÿrÿúÿëè áèr øåé êèìè áàõìàã îëìàç. Áó ýöí ìèëëè ìÿäÿíèééÿò óüróíäàêû, ìöáàrèçÿ õàëãûìûçûí ìöñòÿãèëëèê óüróíäàêû, äåìîêràòèéà óüróíäàêû, ÿràçè áöòþâëöéö óüróíäàêû ìöáàrèçÿñèíèí òÿrêèá ùèññÿñè îëìàëûäûr.
Ìöàñèr Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí öìóìè ìÿíçÿrÿñèíÿ
îíóí ýÿëÿúÿê èíêèøàôû áàõûìûíäàí íÿçÿr ñàëäûãäà èêè ÿñàñ íàãèñ
úÿùÿòëÿ öçëÿøèrèê: ìèëëè êþêëÿrëÿ áàüëûëûüûí çÿèôëèéè, ìèëëè-ìÿäÿíè
ìÿíñóáèééÿò áàõûìûíäàí þçöíö ýþñòÿrÿí êîñìîïîëèò÷èëèê, äèýÿr
òÿrÿôäÿí èñÿ òàrèõ áîéó ìÿäÿíèééÿòèí ÿëäÿ åòäèéè áÿøÿrè äÿéÿrëÿrÿ
éèéÿëÿíìÿê ïrîñåñèíäÿêè ÷àòûøìàçëûãëàr, ìöàñèr áÿäèè-åñòåòèê ñÿâèééÿäÿ þçöíö ýþñòÿrÿí ìÿùÿëëè÷èëèê.
Áó èêè úÿùÿò èëê áàõûøäà áÿëêÿ äÿ áèr-áèrè èëÿ óçëàøìûr, ëàêèí
ìàùèééÿò åòèáàrèëÿ îíëàrûí àràñûíäà äèàëåêòèê ÿëàãÿ ìþâúóääór âÿ
Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí ýÿëÿúÿê ùÿròÿrÿôëè èíêèøàôû ùÿìèí äèàëåêòèê ÿëàãÿíè öçâè âÿùäÿò øÿêëèíäÿ ùÿéàòà òÿòáèã åòìÿê áàúàrûüû
èëÿ ìöÿééÿíëÿøèr.
Áåëÿ áèr áàúàrûã, èãòèäàr XIX éöçèëèí ñîíó, XX éöçèëèí èëê èêè
îíèëëèéèíäÿ Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿò õàäèìëÿrè ö÷öí, éÿíè ìààrèôäÿí òóòìóø ñÿíÿòÿ, ÿäÿáèééàòàúàí Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí
èíêèøàôû ö÷öí ñÿúèééÿâè îëìóøäór, ëàêèí ñèéàñè-èúòèìàè êàòàêëèçìëÿr íÿòèúÿñèíäÿ ùÿìèí èíêèøàôûí ìåòîäîëîæè ïrèíñèïëÿrè ïîçóëìóø, òÿáèè àõàr ãàrøûñûíäà ñöíè éîëëàrëà ñÿää ÷ÿêèëìèøäèr.
Ùÿìèí äþâr Øèìàëè Àçÿráàéúàí ìÿäÿíè ãóróúóëóüóíäà, èúòèìàè ôèêrèíèí èíêèøàôûíäà àïàrûúû rîë îéíàéàí ýöúëö çèéàëû çöìrÿñè
5
éàràíìûøäû. Áó çöìrÿ ö÷öí ñÿúèééÿâè úÿùÿò îíäàí èáàrÿò èäè êè,
îíëàr áèr òÿrÿôäÿí ÿí äÿróíè êþêëÿrëÿ ìÿíñóá îëäóãëàrû õàëãûí òàrèõèíÿ, ìÿäÿíèééÿòèíÿ, äèëèíÿ, ÿäÿáèééàòûíà, ôîëêëîróíà, ýöçÿràíûíà, ìÿèøÿòèíÿ, ïñèõîëîæèñèíÿ áÿëÿä èäèëÿr, äèýÿr òÿrÿôäÿí èñÿ áåëÿ
áèr áÿëÿä÷èëèéèí, ìèëëè ìÿùrÿìëèéèí íÿòèúÿëÿrèíè äöíéà ñèâèëèçàñèéàñûíûí ÿëäÿ åòäèéè éöêñÿê áÿäèè-åñòåòèê ñÿâèééÿäÿ èôàäÿ åòìÿéè
áàúàrûräûëàr.
Îíëàrûí éàràäûúûëûã âÿ ôÿàëèééÿòëÿrèíäÿ ìèëëè ìÿäÿíèééÿòèí
âÿ èúòèìàè ôèêrèí èíêèøàôûíû áåëÿ áèr ôîrìóëà ìöÿééÿíëÿøäèrèräè:
ìÿçìóíúà ìèëëè, ôîrìàúà ìèëëè-äöíéÿâè. Áó ôîrìóëàäàêû ìÿçìóí
ìèëëèëèéè áÿøÿrè ìþâçóëàrà àïàràí éîëóí áàøëàíüûúû èäè.
Ëàêèí áó, óçóí ÷ÿêìÿäè âÿ èëê íþâáÿäÿ ùÿìèí çèéàëû çöìrÿñè äàüûäûëäû, ÿíÿíÿëÿr ìÿùâ åäèëäè.
Õrîíîëîæè àräûúûëëûãëà áåëÿ áèr òÿñíèôàòà äèããÿò åäÿê:
1. Õàëãûí ìààrèôëÿíìÿñè, ìèëëè øöóróí âÿ ùÿìèí çÿìèíäÿ èúòèìàè ôèêrèí èíêèøàôû óüróíäà ìöáàrèçÿ àïàràí ìöÿééÿí ãèñì ýþrêÿìëè çèéàëûëàrûìûç róñ ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèéè òÿãèáèíÿ ìÿróç ãàëàràã
ùÿëÿ îíóíúó èëëÿräÿ ìöùàúèrÿòÿ ýåòìÿê ìÿúáórèééÿòè èëÿ öçëÿøäè
(ß.Ùöñåéíçàäÿ, ß.Àüàéåâ âÿ á.).
2. 1920-úè èë àïråë èøüàëûíäàí ñîírà áèr ñûrà ýþrêÿìëè çèéàëûëàrûìûç ýöëëÿëÿíèá ìÿùâ åäèëäè (Ô.Êþ÷ÿrëè, Í.Éóñèôáÿéëè âÿ á.).
3. Åëÿ ùÿìèí äþâräÿ äèýÿr áþéöê áèr ãèñì çèéàëûëàr òîòàë ãûrüûí òÿùëöêÿñèíäÿí ìöùàúèrÿòÿ ãà÷äû (Ì.ß.Ðÿñóëçàäÿ, ß.Òîï÷óáàøîâ, Ú.Ùàúûáÿéëè, Ì.Á.Ìÿììÿäçàäÿ âÿ á.).
4. Ìèëëè çèéàëû çöìrÿñèíèí, ùÿrýàù áåëÿ äåìÿê ìöìêöíñÿ,
ìèëëè çèéàëû ìÿêòÿáèíèí ãàëàí íöìàéÿíäÿëÿrè, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ êèìè, ÿëéàçìàëàrûíû éàíäûrûá èñòèñèíÿ ãûçûíà-ãûçûíà ìèñêèí,
øþâãñöç ùÿéàò ñöräö âÿ 1937-úè èëäÿ (áèr àç ãàáàã, áèr àç ñîírà)
éîõ åäèëäè (Ù.Úàâèä, ß.Úàâàä, Þ.Ô.Íåìàíçàäÿ, À.Ì.Øÿrèôçàäÿ,
É.Â.×ÿìÿíçÿìèíëè âÿ á.).
Íÿòèúÿäÿ ùÿì áÿäèè-åñòåòèê, ùÿì äÿ ñÿíÿòêàr, çèéàëû ìþâãåéè áàõûìûíäàí ìèëëè ìàràãëà áèr àràéà ñûüìàéàí éàràäûúû— ìÿíÿâè
áîøëóã éàràíäû. Ìèëëè ÿíÿíÿëÿr êþêöíäÿí áàëòàëàíäû. Ùàêèì èäåîëîæè òÿrÿôèíäÿí ôàíòîñìîãîrèê áèr âÿçèééÿò éàràäûëàràã èñòåäàä, çèéàëûëûã êèìè ìÿíÿâè äÿéÿrëÿr âÿçèôÿëÿøäèrèëäè, òÿéèíàòëàrëà ìöÿééÿíëÿøäèrèëäè: Õ-èí ìèëëè ìÿäÿíèééÿòäÿí õÿáÿrè éîõäór, äöíéà
ìÿäÿíèééÿòèíèí òàìàì ôþâãöíäÿäèr, èñòåäàääàí ìÿùróìäór, ëàêèí ùàêèì èäåîëîæèíèí éàràòäûüû òîòàëèòàr äþâëÿò ñòróêòóróíóí áèr
ùèññÿúèéè îëäóüó ö÷öí, î áèräÿí-áèrÿ ÈÑÒÅÄÀÄËÛ ÀÇßÐÁÀÉ6
ÚÀÍ ÉÀÇÛ×ÛÑÛ âÿçèôÿñèíÿ, ÝÞÐÊßÌËÈ ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ ÇÈÉÀËÛÑÛ âÿçèôÿñèíÿ òÿéèí îëóíór.
Ìÿçìóíúà ìèëëè, ôîrìàúà ìèëëè-äöíéÿâè ôîrìóëàñû àíòèåñòåòèê áèr ïrèíñèïèëÿ — ôîrìàúà ìèëëè, ìÿçìóíúà ñîñèàëèñò ïrèíñèïëÿ
ìÿíôè èíêèøàô èñòèãàìÿòèíÿ éþíÿëäèëäè âÿ ñÿíÿò, ÿäÿáèééàò àíòèñÿíÿò, àíòèÿäÿáèééàò ñÿúèééÿëè èäåîëîæè-èíçèáàòè òÿõrèáàòëàrà ìÿróç
ãàëäû. Ñÿíÿòèí ìàùèééÿòèíè òÿøêèë åäÿí èíñàí ñórÿòè òràêòîrëà, ÌÒÑëÿ, êîëõîçëà, ìèëëè ïñèõîëîýèéàíûí òÿñâèrè ïàròèéà ãÿràrëàrûíûí òÿúÿññöìö èëÿ, ÿäÿáè-åñòåòèê òÿíãèä èñÿ ùÿìèí ãÿràrëàrû áÿäèèééàòà
òÿòáèã åòìÿê áàrÿäÿêè òÿëÿáíàìÿëÿrëÿ ÿâÿç îëóíäó.
ßëáÿòòÿ, ñÿíÿòäÿ áþéöê éàràäûúûëûã ãÿëÿáÿëÿrè âàr èäè âÿ áó
øöáùÿñèçäèr, ëàêèí ìÿñÿëÿ áóràñûíäàäûr êè, ìóñèãèìèçäÿ äÿ,
rÿññàìëûüûìûçäà äà, òåàòr ñÿíÿòèìèçäÿ, ÿäÿáèééàòûìûçäà äà áó âÿ
éà äèýÿr äÿrÿúÿäÿêè íàèëèééÿòëÿr öìóìè èíêèøàô òåíäåíñèéàñûíûí
ìÿíòèãè íÿòèúÿñè éîõ, ôÿräè èñòåäàä òÿíòÿíÿñè èäè, êöòëÿâè ñÿíÿò
ìÿìóëàòû èñòåùñàëû ìöãàáèëèíäÿ èñÿ àçëûã òÿøêèë åäèräè.
Ìÿäÿíèééÿòèí ÿñàñ éàràäûúûñû ñÿíÿòêàräûr âÿ ñÿíÿòêàr äà î
êÿñäèr êè, þç ñÿíÿòè èëÿ ìÿíñóá îëäóüó õàëãû èôàäÿ åäèr. Áó èñÿ éàëíûç î çàìàí ìöìêöíäör êè, ñÿíÿòêàrûí àrõàñûíäà îíóí òÿìñèë åòäèéè ìèëëè ìÿêòÿá äàéàíñûí. Áåëÿ áèr ìÿêòÿá èñÿ ìèëëè èëÿ áÿøÿrèíèí âÿùäÿòè ñàéÿñèíäÿ ìöìêöíäör.
Îòóçóíúó èëëÿräÿí áàøëàéàràã, Àçÿráàéúàíäà ìÿäÿíèééÿòèí
èíêèøàôû áèr-áèrèíäÿí ýåò-ýåäÿ äàùà àròûã äÿrÿúÿ àérûëàí èêè õÿòò öçrÿ ýåòìÿéÿ áàøëàäû.
Òèïèê ìÿíçÿrÿéÿ íÿçÿr ñàëàã: îròà âÿ àëè òÿùñèë róñ äèëèíäÿ
àëûíûr âÿ áó çàìàí róñ äèëè àíà äèëèíè ÿâÿç åäèr âÿ ÷îõ çàìàí äà
îíó ñûõûøäûrûá àràäàí ÷ûõàrûr; róñ ìÿäÿíèééÿòè âÿ îíóí âàñèòÿñèëÿ
Ãÿrá ìÿäÿíèééÿòè ìÿíèìñÿíèr âÿ áó äà òÿáèè êè, öìóìè äöíéàýþröøöíöí àròìàñûíäà rîë îéíàéûr; ëàêèí íÿòèúÿ åòèáàrèëÿ ùå÷ íÿ ÿëäÿ
åäèëìèr, ÷öíêè ìèëëè éàäëûã, ìèëëè áöíþârÿäÿí óçàãëûã ñÿíÿò, éàràäûúûëûã âàñèòÿñèëÿ õàëãû èôàäÿ åòìÿéÿ èìêàí âårìèr âÿ êîñìîïîëèòèçì äÿ áóràäà þçöíö áöróçÿ âårèr.
Äèýÿr ãöòá: îròà âÿ àëè òÿùñèë Àçÿráàéúàí äèëèíäÿ àëûíûr âÿ áó
çàìàí àíà äèëè áöòöí èíúÿëèêëÿrèíÿ êèìè ìÿíèìñÿíèr; ìèëëè ìÿäÿíèééÿò, ÿäÿáèééàò, òàrèõ þérÿíèëèr; ëàêèí ÷îõ çàìàí àíà äèëèíäÿí
áàøãà ùå÷ áèr äèë þérÿíèëìèr; áÿçÿí äöíéà ìÿäÿíèééÿòèíäÿí õÿáÿrñèçëèê ñàéÿñèíäÿ îíóí ÿëäÿ åòäèéè ìöàñèr áÿäèè-åñòåòèê ñÿâèééÿ
ùàããûíäà ìÿëóìàòñûçëûã éàràíûr âÿ íÿòèúÿ åòèáàrèëÿ äÿ õàëãû XX
éöçèëèí åñòåòèê òÿëÿáëÿrèíÿ ìöâàôèã ùÿròÿrÿôëè èôàäÿ åòìÿê ìöìêöí îëìór.
7
Áåëÿ áèr èêèëè èíêèøàô òåíäåíñèéàñû Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí ìÿõñóñè ìèëëè ìÿäÿíèééÿò êèìè êöòëÿâè øÿêèëäÿ ôîrìàëàøìàñûíà, éÿíè õàëãûí àrçó âÿ èñòÿêëÿrèíè, ìÿíÿâè çÿíýèíëèéèíè òàì
øÿêèëäÿ èôàäÿ åòìÿñèíÿ õÿëÿë ýÿòèrìèøäèr. Áèr òÿrÿôäÿí ìèëëè öíâàíû ìÿëóì îëìàéàí ñÿíÿò íöìóíÿëÿrè, äèýÿr òÿrÿôäÿí èñÿ ìÿùÿëëè ñÿúèééÿëè, áÿøÿrè áÿäèè-åñòåòèê âöñÿò áàõûìûíäàí ìÿùäóä,
ïrèìèòèâëèéÿ ýÿòèrèá ÷ûõàràí ñÿíÿò íöìóíÿëÿrè, òÿáèè êè, âàùèä áèr
îrãàíèçì òÿøêèë åäÿ áèëìÿç.
Öçåéèr Ùàúûáÿéîâ, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ, Ñÿòòàr Áÿùëóëçàäÿ éàràäûúûëûüû ìÿùç áó èêè úÿùÿòèí öçâè âÿùäÿòèíèí íÿòèúÿñè êèìè ìåéäàíà ÷ûõäûüû ö÷öí, ùå÷ áèr úîüràôè, ñèéàñè-èúòèìàè, ìèëëè ñÿrùÿä òàíûìàäàí Àçÿráàéúàí õàëãûíûí ìÿíÿâè çÿíýèíëèéèíè òÿñäèã
åòìèøäèr. Ôèêrÿò ßìèrîâóí ìóüàì-ñèìôîíèéàëàrû îíà ýþrÿ äöíéà
øþùrÿòè ãàçàíìûøäûr êè, îíëàr èëê íþâáÿäÿ ìèëëèäèrëÿr, äèýÿr òÿrÿôäÿí èñÿ ùÿìèí ìèëëèëèê çàìàíûí òÿëÿáëÿrèíÿ úàâàá âårÿí éöêñÿê
ïrîôåññèîíàë ñÿâèééÿäÿ òÿãäèì åäèëìèøäèr.
Ãàrà Ãàràéåâèí «Éåääè ýþçÿë»èíäÿí òóòìóø, Òîüróë Íÿrèìàíáÿéîâóí òàáëîëàrûíàúàí, ñîí éåòìèø èëäÿ ìÿäÿíèééÿò ñàùÿñèíäÿ ÿëäÿ åòäèéèìèç íàèëèééÿòëÿrèí — áó íàèëèééÿòëÿr èñÿ øöáùÿñèçäèr!— ÿñàñûíäà ìÿùç áó èêè úÿùÿòèí ùàrìîíèê áèrëèéè äàéàíìûøäûr. Óüórñóçëóãëàrûìûçûí äà ÿñàñûíû ùÿìèí úÿùÿòëÿrèí äèñùàrìîíèéàñû òÿøêèë åòìèøäèr.
ßëáÿòòÿ, éåòìèø èëäÿ áèr-áèrèíäÿí óçàãëàøàí õÿòëÿr öçrÿ
àñèíõrîí èíêèøàôûí ÿñàñ ñîñèàë ñÿáÿáè ùàêèì èäåîëîæèíèí éöröòäöéö ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèê ñèéàñÿòèíäÿ èäè. Ùÿìèí ñèéàñÿòèí Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíÿ âóräóüó èêèíúè úèääè çèéàí (ùÿì äÿ ñîí 70 èëäÿ éîõ, 170 èëäÿ) õàëãûí þç ìèëëè ìÿäÿíè-ìÿíÿâè ñÿrâÿòëÿrèíÿ ñàùèáëèê ùöãóãóíäàí ìÿùróì åäèëìÿñèäèr. Àçÿráàéúàí õàëãûíà
ìÿíñóá îëàí ãèéìÿòñèç àrõåîëîæè àáèäÿëÿr, ÿëéàçìàëàrû, õàëûëàr,
çÿrýÿrëèê, ìèñýÿrëèê âÿ ñ. íöìóíÿëÿrè Ñàíêò-Ïåòåráórãóí,
Ìîñêâàíûí, åëÿúÿ äÿ äöíéàíûí áèr ÷îõ äèýÿr áþéöê øÿùÿrëÿrèíèí
ìóçåéëÿrèíè áÿçÿéèr, êèòàáõàíàëàrûíûí çÿíýèí ôîíäóíó òÿøêèë
åäèr. Áåëÿ áèr âÿçèééÿò õàëãû ìÿíÿâè ãàrÿòÿ ìÿróç ãîéìóø, åéíè
çàìàíäà, þëêÿøöíàñëûüûí, ñÿíÿòøöíàñëûã åëìèíèí èíêèøàôûíà õåéëè
äÿrÿúÿäÿ çèéàí âórìóøäór âÿ áó äà þç íþâáÿñèíäÿ õàëãûí ãÿäèì
òàrèõèíèí þérÿíèëìÿñè, åòíîýåíåçèíèí ìöÿééÿíëÿøäèrèëìÿñè èøèíäÿ ìÿíôè áÿùrÿñèíè âårìèøäèr âÿ âårèr.
8
Õàëãûí þç ìèëëè ìÿäÿíè-ìÿíÿâè ñÿrâÿòëÿrèíÿ ñàùèáëèê ùöãóãóíóí ìÿùâ åäèëìÿñè ìèëëè ïñèõîëîýèéàéà òÿñèr åòìèøäèr âÿ áó ýöí
áóíóí àüûr íÿòèúÿëÿrè ýþç ãàrøûñûíäàäûr: õàëãûí ìÿäÿíè-ìÿíÿâè
ñÿrâÿòëÿrè — ãÿäèì õàë÷àëàr, ìèñýÿrëèê, äóëóñ÷óëóã, àüàúèøëÿìÿ,
äÿìèr÷èëèê, çÿrýÿrëèê íöìóíÿëÿrè, ÷àëüû àëÿòëÿrè âÿ ñ. õàëãûí þç íöìàéÿíäÿëÿrè òÿrÿôèíäÿí õàrèúÿ äàøûíûr âÿ ÿí óúóç ãèéìÿòÿ ñàòûëûr.
Ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèê ñèéàñÿòèíèí Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòè èëÿ
áàüëû áó ýöí ãàáàrûã øÿêèëäÿ ãàrøûéà ÷ûõàräûüû ñîí äÿrÿúÿ úèääè ïrîáëåìëÿräÿí áèrè äèë ïrîáëåìèäèr. Áó ïrîáëåì èêèëè ñÿúèééÿ
äàøûéûr:
1. Àçÿráàéúàí äèëèíèí âÿçèééÿòè âÿ ýÿëÿúÿéè èëÿ áàüëû ïrîáëåìëÿr, éÿíè äèëèí äèýÿr òörê äèëëÿrèíäÿí òÿúrèä åäèëìÿñè; îíóí ìöàñèr èíêèøàôûíûí áèëàâàñèòÿ þç ìÿíøÿéèíäÿí áÿùrÿëÿíìÿìÿñè âÿ
áóíóí äà íÿòèúÿñèíäÿ àùÿíý ãàíóíóíó ãÿáóë åòìÿéÿí ÿúíÿáè íåîëîýèçìëÿrëÿ àüûrëàøäûrûëìàñû, îõóúóëàr àràñûíäà ñöíè òÿáÿãÿëÿøäèrèëìÿíèí éàràíìàñû; åëìèí, òåõíèêàíûí, èñòåùñàëàòûí èíêèøàôû èëÿ
áàüëû òårìèíîëîýèéàíûí áÿráàä âÿçèééÿòè; îíóí èäàrÿåòìÿ ñèñòåìèíäÿ èøëÿäèëìÿìÿñè; ÿrÿá, ôàrñ àíàõrîíèçìëÿrèíèí ñàõëàíûá äèëèí
èíêèøàôûíäà ìàíå÷èëèéÿ ÷åârèëìÿñè âÿ ñ.
2. ßúíÿáè äèëëÿräÿí éàëíûç róñ äèëèíèí ýåíèø þérÿäèëìÿñè,
òÿùñèë ñèñòåìèíäÿ ÿñàñ åòèáàrèëÿ róñ äèëèíèí òÿärèñè èëÿ áàüëû ïrîáëåìëÿr, éÿíè róñ äèëèíäÿí áàøãà äèýÿr õàrèúè äèëëÿrèí, î úöìëÿäÿí,
èíýèëèñ, ôràíñûç, àëìàí âÿ ñ. äèëëÿrèí þérÿíèëìÿìÿñè, ìöòÿõÿññèñëÿrèí ìÿùäóäëóüó åëÿ áèr âÿçèééÿò éàràòìûøäûr êè, áó ýöí Àçÿráàéúàí Ðåñïóáëèêàñû õàrèúè þëêÿëÿrëÿ åéíèùöãóãëó òÿrÿô-ìöãàáèë
êèìè äèïëîìàòèê, åëìè, ìÿäÿíè ÿëàãÿëÿr éàràäàrêÿí äèë áàõûìûíäàí êþìÿêñèç áèr âÿçèééÿòäÿäèr; Àçÿráàéúàí õàëãûíûí çÿíýèí
êëàññèê ÿäÿáèééàòû, ôîëêëîró õàrèúè þëêÿ õàëãëàrûíûí äèëëÿrèíÿ òÿrúöìÿ åäèëìèr, áóíà ýþrÿ äÿ áþéöê áåéíÿëõàëã íÿørëÿräÿí êÿíàräà ãàëûr, òàíûíìûr; äöíéà ÿäÿáèééàòûíûí, èúòèìàè ôèêrèíèí áèr ÷îõ
áþéöê íöìóíÿëÿrè Àçÿráàéúàí äèëèíÿ òÿrúöìÿ åäèëìèr, áó äà þç
íþâáÿñèíäÿ õàëãûí ùÿròÿrÿôëè ìÿäÿíè èíêèøàôûíà úèääè çÿrÿr âórór;
õàrèúè äèëëÿrëÿ áàüëû Àçÿráàéúàí ëöüÿò÷èëèéè ÿí àúûíàúàãëû áèr âÿçèééÿòäÿäèr; õàrèúè þëêÿ êèòàáõàíàëàrûíäà, ìóçåéëÿrèíäÿ, ìÿòáóàòûíäà Àçÿráàéúàíøöíàñëûãëà áàüëû åëìè ìÿõÿçëÿr þérÿíèëìèr, èíôîrìàñèéàëàr êÿíàräà ãàëûr âÿ ñ.
Äèëëÿ áàüëû áó úèääè ïrîáëåìëÿrè òÿúèëè ùÿëë åòìÿê âÿ òÿúröáÿäÿ èñòèôàäÿéÿ âårìÿê ö÷öí, ìÿíèì ôèêrèìÿ ýþrÿ, òÿõèrÿ ñàëìà9
äàí Äèë Ìÿrêÿçè éàràäûëìàëû âÿ î, ìÿäÿíèééÿò ñàùÿñèíäÿ èäàrÿåòìÿ ñòróêòórëàrûíäàí áèrèíÿ ÷åârèëìÿëèäèr.
Àçÿráàéúàíûí áèr äþâëÿò êèìè óçóí èëëÿräÿí áÿrè áåéíÿëõàëã
òÿúrèäè áó ýöí Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí äöíéà ìÿäÿíèééÿòè
è÷èíäÿ þç íöôóçëó âÿ òÿñäèãåäèëìèø éårèíè òóòìàã êèìè úèääè áèr
ïrîáëåì ãàrøûéà ÷ûõàrûr. Éåòìèø èëäÿ ÿäÿáè-ìÿäÿíè ÿëàãÿëÿr ùàêèì
èäåîëîæèíèí òÿáëèüè ìÿãñÿäèíè ýöäìöø âÿ êå÷ìèø ÑÑÐÈ ÿràçèñè èëÿ
ìÿùäóäëàøäûrûëìûøäûr. ÑÑÐÈ-íèí õàrèúè þëêÿëÿrëÿ ìÿäÿíè ìöáàäèëÿñè, õàrèúäÿ ìÿäÿíè òÿáëèüàòû, íöìàéèøè èñÿ, ÿñàñ åòèáàrèëÿ róñ ìÿäÿíèééÿòèíÿ õèäìÿò åòìèøäèr.
Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí áåéíÿëõàëã òÿñäèãè ö÷öí, õàrèúè
þëêÿëÿrëÿ áèëàâàñèòÿ ÿäÿáè-ìÿäÿíè ÿëàãÿëÿr éàràäûëìàëûäûr âÿ áó
èøè èíäèêè þçôÿàëèééÿò ñÿâèééÿñèíäÿí, øÿõñè òÿøÿááöñëÿr ñÿâèééÿñèíäÿí äþâëÿò èúràñû ñÿâèééÿñèíÿ ãàëäûrìàã âàúèáäèr. Éàëíûç áó çàìàí àérû-àérû øÿõñëÿrèí éîõ, öìóìè ìÿäÿíèééÿòèí òÿÿññöáöíö
÷ÿêìÿê ìöìêöíäör.
Áöòöí áó íàãèñ úÿùÿòëÿräÿí, ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèê ñèéàñÿòèíèí
éàràòäûüû òÿìàéöëëÿräÿí ãóròàrìàã âÿ ìèëëè ìÿäÿíèééÿòèí éöêñÿê
áÿäèè-åñòåòèê ñÿâèééÿäÿ ñèíõrîí èíêèøàôûíà íàèë îëìàã ö÷öí, èëê
íþâáÿäÿ, Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí þçöíäÿ úèääè èíòåãràñèéàíûí òÿòáèãèíÿ åùòèéàú âàr, ÷öíêè áöòöí äåéèëÿí úÿùÿòëÿr áèr-áèrè èëÿ
áàüëû âÿ ñûõ ÿëàãÿäÿäèr. Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí èíêèøàôû
êîìïëåêñ øÿêèëäÿ èøëÿíìÿëè âÿ õöñóñè éàràäûëìûø äþâëÿò ãóróúóëóüó ñòróêòórëàrû âàñèòÿñèëÿ ùÿéàòà òÿòáèã åäèëìÿëèäèr. Ìÿäÿíè èíêèøàôäà õöñóñè rîë îéíàéàí èëêèí ãóróìëàrûí, ìÿíáÿëÿrèí áÿrïàñûíà,
äèr÷ÿëèøèíÿ, äöíéà ìèãéàñûíäà ìöàñèr åëìè-òåõíèêè òÿëÿáëÿrÿ úàâàá
âårÿ áèëìÿñèíÿ ÿí ìöùöì äèããÿò éåòèrèëìÿëèäèr.
Ìèñàë ö÷öí, áó ýöí Àçÿráàéúàí êèòàáõàíà÷ûëûüû ùÿì åëìè
ñÿrèøòÿ, ùÿì ìàääè-òåõíèêè òÿúùèçàò, ùÿì äÿ ôîíäëàrûí çÿíýèíëèéè,
ñÿëèãÿ-ñàùìàí áàõûìûíäàí ÿí àúûíàúàãëû áèr âÿçèééÿòäÿäèr.
Éàõóä Àçÿráàéúàíäà òàrèõè àáèäÿëÿrèí áÿrïàñû âÿ ìèëëè ìÿäÿíèééÿò ýþñòÿrèúèëÿrèíÿ ÷åârèëìÿñè Úàâàíøèr ãàëàñûíäàí òóòìóø,
ãÿäèì âÿ ñîí äÿrÿúÿ çÿíýèí ùåéêÿëòÿràøëûã íöìóíÿëÿrèíèí ãàrûí,
éàüûøûí àëòûíäà, íàäàíëûüûí ñàéÿñèíäÿ òàìàì ìÿùâÿ ìÿróç ãàëäûüû ÿñêè Ëårèê ãÿáèrèñòàíëûãëàrûíàúàí ÿí éàrûòìàç áèr âÿçèééÿòäÿäèr
âÿ áó ñàùÿäÿ î íàäàíëûüà âÿ ÿòàëÿòÿ êè, Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòè
äþçör, îíó ùå÷ áèr èáòèäàè ñèâèëèçàñèéà áåëÿ þçöíÿ rÿâà áèëìÿç. Áèð
ìöùöì úÿùÿòè äÿ õöñóñè ãåéä åòìÿê èñòÿéèrÿì êè, áó éàëíûç Àçÿráàéúàí Ìÿäÿíèééÿò Íàçèrëèéèíèí éîõ, öìóìèééÿòëÿ, Àçÿráàéúàí
ùþêóìÿòèíèí, èãòèäàrûí ïrîáëåìèäèr. Éÿíè éàëíûç Ìÿäÿíèééÿò Íà10
çèrëèéèíäÿí òÿëÿá åòìÿêëÿ ùå÷ íÿ ÿëäÿ îëóíà áèëìÿç, êþìÿê âÿ
éàíìàã ëàçûìäûr.
Òàrèõè àáèäÿëÿrÿ áåëÿ áèr úèíàéÿòêàr ìöíàñèáÿò, ãàrøûñû
àëûíìàçñà âÿ òÿäáèrëÿr ýþröëìÿçñÿ, ÿí éàõûí ýÿëÿúÿêäÿ íÿèíêè
Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíè þç êþêëÿrèíäÿí ìÿùróì åäÿúÿê,
öìóìèééÿòëÿ, õàëãûí òàrèõèíè, ìÿèøÿò ìÿíáÿëÿrèíè, åòíîýåíåçèíè
ñóàë èøàrÿñè àëòûíäà ãîéàúàã; äèýÿr òÿrÿôäÿí èñÿ îíñóç äà éàrûòìàç âÿçèééÿòäÿ îëàí òórèçìèí èíêèøàô åòäèrèëìÿñèíèí ãàrøûñûíäà
ñÿääÿ ÷åârèëÿúÿêäèr.
Òórèçì èëÿ ìÿäÿíèééÿò àràñûíäà ÿí ñûõ ÿëàãÿ ìþâúóääór âÿ
áóíà ýþrÿ äÿ îíëàr åéíè äþâëÿò ãóróúóëóüó ñòróêòóróíäà áèrëÿøìÿëèäèr. Áåëÿ áèr âÿùäÿò îëìàñà, òórèçì ÿí éàõûí ýÿëÿúÿêäÿ ÿéëÿíúÿ
ìÿíáÿéèíÿ ÷åârèëÿúÿê; Àçÿráàéúàíûí éîõ, áåéíÿëõàëã ìàôèéàëàrûí ýÿëèrèíè òÿìèí åòìÿê ö÷öí ìöíáèò çÿìèí éàràäàúàã; õàëãû þç
ìÿíÿâè äÿéÿrëÿrèíäÿí óçàãëàøäûràúàã.
Àçÿráàéúàí òÿáèÿòèíèí, òàrèõèíèí, ìÿäÿíèééÿòèíèí çÿíýèíëèéè, ôëîrà âÿ ôàóíà ìöõòÿëèôëèéè, àç ãàëà, áöòöí èãëèì øÿràèòëÿrèíèí
ìþâúóäëóüó áåéíÿëõàëã òórèçìè èãòèñàäè áàõûìäàí éàëíûç ìÿäÿíè ãóróúóëóüóí éîõ, öìóìèééÿòëÿ, råñïóáëèêàíûí åùòèéàúëàrûíû
þäÿéÿ áèëÿúÿê ÷îõ ìöùöì ýÿëèr ìÿíáÿéèíÿ ÷åâèrÿ áèëÿr, åéíè
çàìàíäà, Àçÿráàéúàíûí òÿáëèüèíäÿ áþéöê rîë îéíàéàr. Áóíà ýþrÿ äÿ äöíéàíûí áèr ñûrà èíêèøàô åòìèø þëêÿëÿrèíäÿ ìÿäÿíèééÿò èëÿ
òórèçì éóõàrûäà äåéèëÿí äþâëÿò ãóróúóëóüó ñòróêòórëàrûíäà âàùèä
íàçèrëèê êèìè ôÿàëèééÿò ýþñòÿrèr.
Áöòöí áó äåéèëÿíëÿrÿ éåêóí îëàràã Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíèí èíêèøàô åòäèrèëìÿñèíäÿ, ìÿíèì ôèêrèìúÿ, èêè ïrèíñèï ÿñàñ ýþòöröëìÿëè, äÿãèã èøëÿíìÿëè âÿ ùÿéàòà òÿòáèã åäèëìÿëèäèr:
1. Êþêÿ, áöíþârÿéÿ ãàéûäûø, ìèëëè ìÿäÿíè ìÿíáÿëÿräÿí ôàéäàëàíìàã.
2. Ìÿùäóäëóüà, þçöíÿãàïàíìàéà éîë âårìÿìÿê, äöíéà ñèâèëèçàñèéàñûíûí ìÿäÿíè íàèëèééÿòëÿrèíäÿí èñòèôàäÿ åòìÿê.
Áó èêè ïrèíñèï ìÿäÿíè ãóróúóëóã ñèéàñÿòèíäÿ âàùèä áèr ãöââÿ êèìè þçöíö ýþñòÿrÿrñÿ, Àçÿráàéúàí ìÿäÿíèééÿòè õàëãû èôàäÿ
åäÿúÿê ìÿíÿâè áèr ñÿrâÿò êèìè ùÿròÿrÿôëè èíêèøàôûíû òàïìûø îëàr.
Èéóë, 1992.
11
î ãÿáðè ÿùàòÿ eòìèø î àäàìëàðû äà áèð-áèð òÿçÿäÿí ýþðöðäöì. àììà éàòà áèëìèðäèì. àøàüûäà — áèðèíúè. èêèíúè ìÿðòÿáÿëÿðäÿ ùÿéàò ãàéíàéûð.. î èääèàñûç. Áèð ñààòäàí àðòûã èäè êè. Áèð äÿ êè.. þçöìÿ äÿ êÿíàðäàí áàõûðäûì. ïðîôeññîð Íóðÿääèí Ðçàéeâ âÿ ìÿí Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿíèí ãÿáðèíè çèéàðÿòÿ ýeòìèøäèê. Ôeéçè Àêöçöì. Àíêàðàäàêû Àçÿðáàéúàí Êöëòöð Äÿðíÿéèíèí ëèäeðëÿðè — Ìÿùÿììÿä Êÿíýÿðëè. ùàìû éàòûá. Èíäèúÿ ãàëõûá èøûüû éàíäûðäûì âÿ ìèçèí àðõàñûíà êe÷èá áó ãeéäëÿðè éàçìàüà áàøëàäûì âÿ î òÿêëèê ùèññè ìÿíäÿí àñûëû îëìàéàðàã. èíäè ýeúÿ ñààò 3-ÿ ãàëûá. ßëáÿòòÿ. ìÿí. 12 . áèðäÿí-áèðÿ áèð ñèðð äàüàðúûüûíà ÷eâðèëèá âÿ éÿãèí êè.... Áó ýöí ýöíîðòà «Âÿòÿí» Úÿìèééÿòèíèí ö÷ íÿôÿðäÿí èáàðÿò ðÿñìè íöìàéÿíäÿëèéè — Áÿõòèéàð Âàùàáçàäÿ. eëÿ áó ÿùâàëè-ðóùèééÿ äöç 33 èë áóíäàí ÿââÿë (!) Áàêûíûí «Ìèðçÿ Ôÿòÿëè» êö÷ÿñèíäÿêè êþùíÿ eâèìèçäÿ ïû÷ûëòû èëÿ äeéèëÿí î ñþçëÿðè éàäûìà ñàëûð: «— Äeéèðëÿð. Íóðÿääèí Ðçàéeâ. î èääèàñûç. êèøè ðÿùìÿòÿ ýeäèá.. èíäè áó «Äÿäÿìàí» îòeëèíäÿ ìÿíäÿí áàøãà îéàã àäàì éîõäó. àììà áèëèðÿì... äöçäöð. õÿëâÿòëèê ÷þêäöðöá.. Áÿõòèéàð Âàùàáçàäÿ. «Äÿäÿìàí» îòeëèíäÿ ýeúÿ éàðûñû úèá äÿôòÿð÷ÿìÿ éàçäûüûì. Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Ìÿðêÿçèíèí.ÌßÌÌßÄ ßÌÈÍ ÐßÑÓËÇÀÄß* Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ ùàããûíäà.» ___________ * Ì. òÿêúÿ ìÿí îéàüàì..) áóíäàí ÿââÿë Àíêàðàäà.ß. áó îòàã eëÿ áèë êè.Ðÿñóëçàäÿíèí àíàäàí îëìàñûíûí 110 èëëèéèíÿ ùÿñð eäèëìèø òÿíòÿíÿëè ýeúÿäÿ ñþéëÿíìèø ìÿðóçÿ ÿñàñûíäà éàçûëìûøäûð. ñîíðàëàð Áàêûäà ÷àï eëÿòäèðäèéèì áèð õàòèðÿ èëÿ áàøëàìàã èñòÿéèðÿì: «Îòóðóá áó úöìëÿëÿðè äÿôòÿð÷ÿìÿ éàçìàüà áàøëàéûðàì âÿ áèðäÿí-áèðÿ ìÿíÿ eëÿ ýÿëèð êè. áó îòeë íþìðÿñèíÿ áèð ïöíùàíëûã. î ñàäÿ ãÿáèð äàøû. îíóí éàðàäûúûëûüû âÿ ôÿàëèééÿòè áàðÿäÿ áó êè÷èê î÷eðêè ìÿí àëòû èë (àììà íeúÿ èëëÿð!. ýèçëèíëèê. eëÿ áèë êè. áeëÿ äeéèë. ßùìÿä Ãàðàúà. ñàäÿ ãÿáèð ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàí ýeòìèðäè. éeðèìÿ ýèðìèøäèì..
áÿëêÿ Ìèð Úÿôÿð Áàüûðîâó äeéèðëÿð? Éîõ. Þçöìö ñàõëàéà áèëìÿäèì âÿ: — Êèì þëöá? — ñîðóøäóì. Ìîñêâà Áàüûðîâó èøäÿí ýþòöðöá.. ýóéà. Àòàì: — Äeéèðëÿð...» «— Äeéèðëÿð. î ñààò áóíó äóéäó âÿ ñóàë äîëó íÿçÿðëÿðëÿ àòàìà áàõäû. öíéeòìÿç áèð ìÿìëÿêÿò îëàí Òöðêèéÿäÿ âÿôàò eäèá. Âÿ ìÿí ñîíðàëàð áèëäèì êè. öìóìèééÿòëÿ.. 1955-úè èë ìàðòûí 6-äà. î çàìàí áèçèì ö÷öí ÿë÷àòìàç. Äàùà ñîíðàëàð èñÿ áèëäèì êè. — äeäè. Íÿíÿì òèòðÿéÿí áàðìàãëàðûíûí àðàñûíà áèð ïàïèðîñ àëûá éàíäûðäû. î òÿðÿôäÿí ðàäèî èëÿ õÿáÿð âeðèáëÿð. ÷öíêè îíóí ùàããûíäà áèçèì eâäÿ áeëÿ ùÿéÿúàíëà äàíûøìàçäûëàð. ñþçëö àäàìà îõøàéûðäû âÿ íÿíÿì äÿ ÷îõ ùèññèééàòëû àäàì îëäóüó ö÷öí. Ìÿí 1979-úó èëäÿ Òöðêèéÿ Éàçàðëàð Ñèíäèêàñûíûí äÿâÿòè èëÿ èëê äÿôÿ Òöðêèéÿéÿ ýÿëìèøäèì âÿ ãàéûòäûãäàí ñîíðà «Éàõûí.» Îíäà ìÿí 190 íþìðÿëè ìÿêòÿáèí 5-úè ñèíôèíäÿ îõóéóðäóì âÿ éàõøû éàäûìäàäûð. Áèð àçäàí àòàì Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíäàí èøäÿí ãàéûòäû âÿ ìÿí îíóíëà áèðëèêäÿ eâÿ ýeòäèì. Áèçÿ õÿáÿð áèð àç ýeú ýÿëèá ÷àòûáìûø. ñîíðà. òàðèõèí. Àòàì ÿââÿëúÿ ãàïû-ïÿíúÿðÿéÿ íÿçÿð ñàëäû. ôèêèðëÿøäèì êè.... ïû÷ûëòû èëÿ: — Äeéèðëÿð.. îíäàí äàíûøàíäà äàùà ãàïû-ïÿíúÿðÿéÿ áàõìàã ëàçûì äeéèëäè. ñþùáÿò ãàðäàø õàëãëàðäàí ýeäèð: eéíè äèë. Ìÿêòÿáäÿí ýÿëèá ùe÷ eâÿ ýèðìÿìèøäèì âÿ «Ìèðçÿ Ôÿòÿëè» êö÷ÿñèíäÿ éàøàäûüûìûç 110 íþìðÿëè eâäÿí àçàúûã éóõàðûäà. î. Àòàì ÷îõ ãàéüûëû èäè. ñþùáÿò Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿäÿí ýeäèðìèø. óçàã Òöðêèéÿ» àäëû áèð êèòàá éàçäûì: «éàõûí» îíà ýîðÿ êè.... ÿäÿáèééàòûí. þçö äÿ êè. ýóéà. îéíà. — äeäè. àç ãàëà.. «Êèøè» êèì èäè? Éàäûìà ýÿëèð. Àòàì: — Ýeò.. î òÿðÿôäÿí ðàäèî èëÿ õÿáÿð âeðèáëÿð. 13 . Íÿíÿì éàâàøäàí: — Íÿ áèëäèí? — ñîðóøäó. Íîâðóç áàéðàìû ÿðÿôÿñè èäè.«— Íÿ áèëäèí?.. Ñàðû ùàìàìûí ãàáàüûíäà ìÿùÿëëÿ óøàãëàðû èëÿ ôóòáîë îéíàéûðäûì. Áàüûðîâ îëà áèëìÿçäè.. êèøè ðÿùìÿòÿ ýeäèá...
äîüðóäàíìû áeëÿ îëàúàã? Î ö÷ðÿíýëè áàéðàã ùà÷àíñà éeíÿ äÿ Àçÿðáàéúàíû òÿúÿññöì eäÿúÿê? Íÿ çàìàí? Áeø èëäÿí ñîíðà? Îí èëäÿí ñîíðà?» Àíêàðà.. öðÿéèìèí äÿðèíèíäÿ áèð «éöç èë» ãîðõóñó. àììà íöìàéÿíäÿëèê áèðèíúè äÿôÿäè. Àçÿðáàéúàí. «Äÿäÿìàí» îòeëèíäÿêè áó íþìðÿíèí ïöíùàíëûüû è÷èíäÿ ìÿí ö÷ äÿôÿ äeéèëìèø î «Àçÿðáàéúàí. ñèñòeì. Ýöíîðòà î ãÿáðèí éàíûíäà Ìÿùÿììÿä Êÿíýÿðëè äeäè: — Ö÷ äÿôÿ «Àçÿðáàéúàí.» äeéèá ýþçëÿðèíè éóìäó. Ìÿììÿä ßìèíèí ÿñÿðëÿðèíè àääà-áóääà ÿëäÿ eäèðäèê.. Àéðû-àéðû àäàìëàð ýÿëìèøäè.. Éeòìèøèíúè èëëÿð.. Ñÿêñÿíèíúè èëëÿð.. î çàìàí î «Äÿäÿìàí» îòeëèíäÿ áó «áeø èëè». î óçàãëàð éàâàø-éàâàø ÿðèìÿéÿ áàøëàéûð. «îí èëè» éàçûá þçöì-þçöìäÿí ñîðóøàíäà.. 23 ìàé 1988....ìÿíÿâèééàòûí eéíè ñÿùèôÿëÿðè. î âàõòëàðû êè. Àëòìûøûíúû èëëÿð. ðèéàçèééàò÷û ïðîôeññîð (îíäà ùÿëÿ ïðîôeññîð äeéèëäè) Àðèô Áàáàéeâëÿ áèðëèêäÿ Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿíèí áèð øÿêëèíè ÿëäÿ eòìèøäèê âÿ áèð ýeúÿ ìÿíèì î âàõò Âàãèô êö÷ÿñèíäÿêè eâèìäÿ îòóðóá ùÿìèí øÿêëÿ áàõà-áàõà êe÷ìèøèìèç áàðÿäÿ äÿðäëÿøèðäèê. Àçÿðáàéúàíäàí ýÿëèá áó ãÿáðè çèéàðÿò eäèðñèíèç... Ýþðÿñÿí.. Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûñû Òöðêèéÿéÿ ýeäèá ãàéûòäûãäàí ñîíðà «Éàõûí âÿ éàõûí Òöðêèéÿ» àäëû êèòàá éàçñûí? Îòeë íþìðÿñèíÿ ÷þêìöø ïöíùàíëûã éeíÿ äÿ áèðäÿí-áèðÿ àëòìûøûíúû èëëÿðèí îðòàëàðûíû ìÿíèì éàäûìà ñàëûð. çèéàðÿò eòìèøäè. eëÿ áèð âàõò ýÿëÿúÿêìè êè.. öçöíòöñö äÿ âàð èäè âÿ ìÿí î «éöç èë»è äÿôòÿð÷ÿ14 ..... Ýöíîðòà î ãÿáðèí éàíûíäà Ìÿùÿììÿä Êÿíýÿðëè äeäè: — Åë÷èí áÿé... Øöêöðëÿð îëñóí!. ñÿðùÿä. Èíäè eëÿ áèë êè.. Àëëàù îíëàðäàí ðàçû îëñóí.. ñèç áèðèíúè ðÿñìè íöìàéÿíäÿëèêñèç êè..» êÿëìÿñèíèí ïû÷ûëòûñûíû eøèäèðÿì.. «óçàã» îíà ýþðÿ êè.... Áó ýöí eëÿ áèë êè. «Áèð êÿðÿ éöêñÿëÿí áàéðàã áèð äàùà eíìÿç!» Ýîðÿñÿí. îõóéóðäóã. Àçÿðáàéúàí. *** Éàäûìäàäûð....
éÿ áeëÿ éàçìàüà ãûéìûðäûì, ÿëèì ýÿëìèðäè, àììà áó ýöí Òàíðûéà
÷îõ-÷îõ øöêöðëÿð îëñóí êè, ùÿéàòûí ùe÷ íÿäÿí ÷ÿêèíìÿéÿí âÿ ùe÷
íÿäÿí äþíìÿéÿí ýeäèøàòû, òàëeéèí éàçûñû î éöç èë ãîðõóñóíó âÿ
öçöíòöñöíö äàðìàäàüûí eòäè, ùe÷ áeø èë äÿ ÷ÿêìÿäè, éeíè äöíéàíûí ÿí áîéöê èìïeðèéàñû äàüûëäû, î ö÷ðÿíýëè áàéðàã «Áèð êÿðÿ éöêñÿëÿí áàéðàã áèð äàùà eíìÿç!» èíàìû âÿ ìöäðèêëèéè éöêñÿêëèéèíäÿí äàëüàëàíìàüà áàøëàäû, ìöñòÿãèë Àçÿðáàéúàí Ðeñïóáëèêàñûíûí
÷ÿòèíëèêëÿð, ñûíàãëàð âÿ ÿçàáëàðëà äîëó äîüóìó áàøëàäû.
Âÿ Àçÿðáàéúàí þç Áþéöê îüëóíóí — Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿíèí 110 èëëèéèíè àðòûã êöíúäÿ-áóúàãäà, ÊÃÁ-íèí âÿ ðÿñìè
èäeîëîæèíèí ãîðõó-ùöðêöñö èëÿ, ïû÷ûëòû èëÿ, ñÿêñÿêÿ è÷èíäÿ éîõ,
öìóììèëëè áèð òÿíòÿíÿ èëÿ áàéðàì eòäè.
Ëàêèí áó ýöí ãÿðèáÿ (âÿ çÿðÿðëè) áèð òeíäeíñèéà þçöíö ýþñòÿðìÿêäÿäèð: äöíÿíÿ ãÿäÿð ðÿñìè èäeîëîæèíèí ÷îõ çàìàí êîð-êîðàíÿ ñþéäöéö, ÿí éàõøû ùàëäà èñÿ öñòöíäÿí ñöêóòëà êe÷äèéè Ðÿñóëçàäÿäÿí âÿ öìóìèééÿòëÿ, Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòè òàðèõèíäÿí áó ýöí áèëÿí äÿ éàçûð, áèëìÿéÿí äÿ, ùÿãèãè ìÿíàäà ñeâÿí
âÿ ñeâèíÿí äÿ, þçöíÿ ñèéàñè êàïèòàë éûüìàã, éàõóä êîíéóíêòóðàäàí ýeðèéÿ ãàëìàìàã èñòÿéÿí äÿ... Áó çàìàí, òÿáèè êè, ôàêòëàð òÿùðèô îëóíóð, äîëàøûãëûãëàð éàðàíûð, òÿðèô äÿ, òÿíãèä äÿ äÿãèã eëìè-òàðèõè ÿñàñäàí ìÿùðóì îëóð.
1994-úö èëèí 31 éàíâàðûíäà Àçÿðáàéúàí Äþâëÿò Àêàäeìèê
Îïeðà âÿ Áàëeò Òeàòðûíäà Ìÿììÿä ßìèí áÿéèí 110 èëëèê òÿíòÿíÿëè éóáèëeé ýeúÿñèíäÿ ìÿí ìÿðóçÿ÷èéäèì âÿ éóõàðûäà éàçäûüûì ñÿáÿáäÿí ùÿìèí ìÿðóçÿíè ùe÷ áèð eìîñèéàéà ãàïûëìàäàí, ãóðóúà
îáéeêòèâ òàðèõè ôàêòëàðû ñþéëÿìÿêëÿ (ãóðóúà äà áèð òÿùêèééÿ èëÿ!)
éeíèäÿí èøëÿìÿéè ëàçûì áèëäèì.
***
ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ Àçÿðáàéúàí ìèëëè ãóðòóëóø ùÿðÿêàòû
éeíè âöñÿò àëìûøäû âÿ áó äþâð ìèëëè øöóðóí èíêèøàôû âÿ ôîðìàëàøìàñûíäà éeíè ìàùèééÿòè èëÿ ñÿúèééÿëÿíèðäè. Àçÿðáàéúàíûí ñèéàñè ùÿéàòûíû ìöÿééÿíëÿøäèðÿí áó ùÿðÿêàòûí óíóäóëìàç íöìàéÿíäÿëÿðèíäÿí, øÿõñèééÿòëÿðèíäÿí áèðè Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ èäè.
Ðÿñóëçàäÿíèí äîëüóí èúòèìàè âÿ ãóðóúóëóã ôÿàëèééÿòèíè, çÿíýèí ÿäÿáè-ñèéàñè èðñèíè þéðÿíìÿäÿí, îíóí eëìè-íÿçÿðè ýþðöøëÿðèíÿ
áÿëÿä îëìàäàí ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíèí àéäûí ìÿíçÿðÿñèíè âeðìÿê
ìöìêöí äeéèë. Àçÿðáàéúàíûí ìöñòÿãèëëèéè âÿ ñóâeðeíëèéè óüðóíäà
15
éîðóëìàç ìöáàðèç Ðÿñóëçàäÿíèí ùÿéàò âÿ éàðàäûúûëûüû áó áàõûìäàí îëäóãúà ãèéìÿòëèäèð.
Ìÿììÿä ßìèí Àõóíä Ùàúû Ìîëëà ßëÿêáÿð îüëó Ðÿñóëçàäÿ
1884-úö èë éàíâàðûí 31-äÿ Áàêûíûí Íîâõàíû êÿíäèíäÿ àíàäàí îëìóøäóð.
Èëê òÿùñèëèíè Ñ.Ì.Ãÿíèçàäÿíèí ìöäèð îëäóüó ìÿøùóð èêèíúè
«Ðóñ-ìöñÿëìàí ìÿêòÿáè»íäÿ àëìûø Ðÿñóëçàäÿ ñîíðàëàð òÿùñèëèíè
Áàêû òeõíèêè ìÿêòÿáèíäÿ äàâàì eòäèðìèøäèð. Îíóí èíãèëàáè ôÿàëèééÿòèíèí èëê ìÿðùÿëÿñè äÿ eëÿ áó äþâðÿ äöøöð âÿ áó äà òÿñàäöôè
äeéèëäè.
ÕIÕ ÿñðèí ñîíëàðû — ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ Áàêûäàêû íeôò
ôîíòàíëàðû, ðóñ âÿ õàðèúè êàïèòàëûí ñöðÿòëè àõûíû ÷àð Ðóñèéàñûíûí ÿéàëÿò ìÿðêÿçëÿðèíäÿí îëàí Áàêûíû äöíéà ìèãéàñëû âÿ ÿùÿìèééÿòëè
øÿùÿðëÿðäÿí áèðèíÿ ÷eâèðäè. Àçÿðáàéúàíûí ñèéàñè-èãòèñàäè, èúòèìàè
âÿ ìÿäÿíè ùÿéàòûíäà êþêëö äÿéèøèêëèêëÿð áàø âeðäè, ìèëëè (âÿ ýöúëö!) Àçÿðáàéúàí áóðæóàçèéàñû òÿøÿêêöë òàïäû.
×àðèçìèí ùþêìðàíëûã ñèéàñÿòè, çîðÿí ðóñëàøäûðìà âÿ ìèëëè
àçëûãëàðûí ùöãóãëàðûíûí ùÿð úöð ïîçóëìàñû ìèëëè ìÿñÿëÿíè úÿìèééÿòèí ñèéàñè ùÿéàòûíûí áàøëûúà ìÿñÿëÿëÿðèíäÿí áèðèíÿ ÷eâèðäè. Ëàêèí
ìèëëè ùÿðÿêàò ÿñðèí ÿââÿëèíäÿ ùÿëÿ àéäûí áèð ôîðìà àëìàìûøäû âÿ
éeíè êeéôèééÿòëè ìèëëè ôîðìàëàøìà ïðîñeñè ýeòäèéè ö÷öí, àëà äà áèëìÿçäè. Áóíà ýþðÿ äÿ Àçÿðáàéúàí çèéàëûëàðûíûí áèð ãèñìè, õöñóñèëÿ,
Ðóñèéà âÿ Ãÿðáè Àâðîïàäà òÿùñèë àëàíëàð ðóñ àçàäëûã ùÿðÿêàòûíûí
ëèáeðàë ãàíàäûíà ìeéë ýþñòÿðèðäèëÿð. Çèéàëûëàðûí äàùà ýÿíú âÿ äàùà
ðîìàíòèê íÿñëè èñÿ ñîñèàë-äeìîêðàò âÿ eñeðëÿðëÿ, äàùà äÿãèã äeñÿê,
ùàêèìèééÿòÿ èíãèëàáè éîëëà ýÿëìÿê èñòÿéÿí ïàðòèéàëàðëà èòòèôàãà ýèðìèøäè. Ìÿùç áó ýÿíúëÿð Ðÿñóëçàäÿ èëÿ áèðëèêäÿ Àçÿðáàéúàíäà èëê
ñèéàñè ïàðòèéà — «Ùöììÿò» ñîñèàë-äeìîêðàò òÿøêèëàòûíû éàðàòäûëàð.
Ñîñèàë-äeìîêðàò éîëóíó ñe÷ìÿëÿðèíè Ðÿñóëçàäÿ áeëÿ èçàù
eäèðäè: «...áó ýÿíú íÿñèë áèðèíúè ðóñ èíãèëàáû äþâðöíäÿ ðóñ úÿìèééÿòèíäÿí ìöõàëèôÿòÿ ðÿüáÿò áÿñëÿéèðäè. Ìöõàëèô ñîñèàëèçìäÿ îíëàð
÷àðèçìÿ ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ ÿí eòèáàðëû äà îëìàñà, ùÿð ùàëäà, ÿí
ÿëâeðèøëè ìöòòÿôèãè ýþðöðäöëÿð».
Áóíäàí áàøãà, ñîñèàë-äeìîêðàòëàðûí ïðîãðàìûíäà þç ìöãÿääÿðàòûíû òÿéèíeòìÿ ùöãóãó âÿ ìèëëè ìÿñÿëÿëÿðëÿ áàüëû äeìàãîã
áþëìÿëÿð úÿçáeäèúè ãöââÿéÿ ìàëèê èäè. Áó äà, ÿñëèíäÿ, þç õàëãûíû
ìèëëè ÿñàðÿòèí ÿëèíäÿí õèëàñ eäèá, îíà àçàäëûã ýÿòèðìÿê àðçóñó èëÿ
éàøàéàí ìöòÿðÿããè Àçÿðáàéúàí çèéàëûëàðûíû ñîñèàë-äeìîêðàò ùÿðÿêàòûíà úÿëá eäèðäè. Áó ùÿðÿêàòà ãîøóëàíäàí ñîíðà áàðûøìàç ìþâãe
16
òóòäóãëàðûíäàí ÿââÿëêè ùÿìôèêèðëÿðèíäÿí àéðûëàíëàð àðàñûíäà Ðÿñóëçàäÿäÿí áàøãà, Ñóëòàí Ìÿúèä ßôÿíäèéeâ, ßùìÿä áÿé Àüàéeâ,
Èñà áÿé Àøóðáÿéîâ, Ìÿììÿä Áàüûð Àõóíäîâ, Ñÿèä Ìþâñöìîâ,
Ìÿììÿä Ùÿñÿí Ùàúûíñêè, Ìÿììÿä ßëè Ðÿñóëçàäÿ âÿ áàøãàëàðû
âàð èäè.
Áèðèíúè ðóñ èíãèëàáû èëëÿðèíäÿ ùöììÿò÷èëÿð íöìàéèøëÿðäÿ, òÿòèëëÿðäÿ ôÿàë èøòèðàê eäèð, Ðóñèéà ñîñèàë-äeìîêðàò ôÿùëÿ ïàðòèéàñûíûí
Áàêû êîìèòÿñè èëÿ áèðëèêäÿ èíãèëàáè âÿðÿãÿëÿð áóðàõûðäûëàð. Îíëàðûí
ôÿàëèééÿòèíèí ÿñàñ èñòèãàìÿòëÿðè éeðëè ìÿòáóàò ñÿùèôÿëÿðèíäÿêè ÷ûõûøëàðû èëÿ áàüëû èäè. Áó áàõûìäàí Ðÿñóëçàäÿ «Ùöììÿò» òÿøêèëàòûíûí îðãàíëàðû — «Ùöììÿò», «Òÿêàìöë», «Éîëäàø», eëÿúÿ äÿ ßùìÿä áÿé Àüàéeâèí íÿøð eòäèðäèéè «Èðøàä» âÿ «Òÿðÿããè» ãÿçeòëÿðèíèí ñÿùèôÿëÿðèíäÿ ÿí àêòóàë ïðîáëeìëÿðè èøûãëàíäûðàí ÷îõñàéëû ìÿãàëÿëÿðëÿ ÷ûõûø eòìèøäèð. Ðÿñóëçàäÿíèí ñîñèàë-äeìîêðàòèéà äþâðö
îíóí ùÿéàòûíûí ÿí çèääèééÿòëè ñÿùèôÿëÿðèíäÿí áèðè èäè. 1909-úó èëäÿ
ùþêóìÿò äàèðÿëÿðèíèí òÿãèáè öçöíäÿí Àçÿðáàéúàíû òÿðê eòìÿéÿ
ìÿúáóð îëàí Ðÿñóëçàäÿ ñîñèàë-äeìîêðàòëàðà, õöñóñèëÿ, áîëøeâèêëÿðèí ìèëëè ìÿñÿëÿéÿ ìöíàñèáÿòèíÿ èíàìûíû òàìàì èòèðèð. Î, Èðàíà
ýeäèð. Ìàðàãëûäûð êè, Ðÿñóëçàäÿ ìÿùç Èðàíà — î çàìàí 1905-1911úè èëëÿðèí êîíñòèòóñèéà èíãèëàáûíûí (Ìÿøðóòÿ èíãèëàáû) áèðäÿí-áèðÿ
ãöââÿòëÿíäèéè áèð þëêÿéÿ ýÿëìèøäè.
Ìÿðêÿçè ìÿùç Úÿíóáè Àçÿðáàéúàí îëàí Èðàí èíãèëàáûíäà Øèìàëè Àçÿðáàéúàíäàí ÷îõëó àçÿðáàéúàíëû, î úöìëÿäÿí, Íÿðèìàí
Íÿðèìàíîâóí éàðàòäûüû Èðàí Èíãèëàá÷ûëàðûíà Éàðäûì Òÿøêèëàòûíûí
öçâëÿðè äÿ èøòèðàê eäèðäèëÿð. Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ äÿ áó èíãèëàáûí ôÿàë èøòèðàê÷ûñû îëóð. 1909-úó èëäÿ î, Òeùðàíäà Èðàíûí èëê ýöíäÿëèê ãÿçeòè — «Èðàíe-íîó» ãÿçeòèíèí íÿøðèíÿ áàøëàéûð. Ùÿìèí
äþâðäÿ éàçûëìûø ìÿãàëÿëÿðèíäÿ î, øàù ðeæèìèíèí ãÿääàðëûüûíû âÿ
ðóñ ÷àðèçìèíèí, Ðóñèéàäà îëäóüó êèìè, Èðàíäà äà êîíñòèòóñèéà ùÿðÿêàòûíû áîüìàüà ÷àëûøàí ùèéëÿýÿð ñèéàñÿòèíè èôøà eäèð. Áó ìÿãàëÿëÿðäÿ Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí Ñÿòòàðõàíûí ðÿùáÿðëèéè èëÿ ãàëõäûüû
àçàäëûã ùÿðÿêàòûíà, Èðàí êîíñòèòóñèéàñûíûí eëàí eäèëìÿñèíÿ âÿ
êîíñòèòóñèéà ìÿúëèñèíÿ ñe÷êèëÿðÿ ýeíèø éeð âeðèëèðäè.
1910-úó èëäÿ Ìÿììÿä ßìèí Èðàí Äeìîêðàòèê Ïàðòèéàñûíà
äàõèë îëóð, ïàðòèéàíûí ðÿùáÿðè Ñeéèä Ùÿñÿí Òàüûçàäÿ èëÿ ÿìÿêäàøëûã eäèð, äîñòëàøûð âÿ ïàðòèéàíûí Ìÿðêÿçè Êîìèòÿñèíèí öçâö îëóð.
Ñîíðàëàð Ñeéèä Ùÿñÿí Òàüûçàäÿ Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ
8-2
17
ùàããûíäà äeìèøäè: «Ìîäeðí Àâðîïà ãÿçeò ôîðìàñûíû èëê äÿôÿ Èðàíà ýÿòèðÿí Ðÿñóëçàäÿ îëìóøäóð».
Ëàêèí Èðàíäà áó äþâð óçóí ÷ÿêìèð. Ðóñ âÿ èíýèëèñ åë÷èëÿðèíèí
ãÿòè òÿëÿáè èëÿ Ñÿòòàðõàíûí áàø÷ûëûã eòäèéè ôÿäàè äÿñòÿëÿðè Òÿáðèçè
òÿðê eäèá Òeùðàíà ýeòìÿéÿ ìÿúáóð îëäóëàð. Áóðàäà èñÿ îíëàð êàçàê äÿñòÿëÿðè òÿðÿôèíäÿí ãûðûëäûëàð.
Èðòèúàíûí áàø àëûá ýeòäèéè áèð øÿðàèòäÿ éàøàéûá-éàðàòìàã
ìöìêöí îëìàäûüûíäàí Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ Ñeéèä Ùÿñÿí
Òàüûçàäÿ èëÿ áèðëèêäÿ 1911-úè èëäÿ Òöðêèéÿéÿ ìöùàúèðÿòÿ ýeòäè. Áó
çàìàí Òöðêèéÿäÿ Ìèëëè îéàíûø äþâðö èäè.
Ýÿíú òöðê èíãèëàáûíäàí äîüàí áó îéàíûø ýÿëÿúÿéÿ éeíè
öìèäëÿð âeðèðäè. Î äþâðäÿ éàðàäûëàí ìÿäÿíè-ìààðèô úÿìèééÿòëÿðè
âÿ äÿðíÿêëÿðè àðàñûíäà ÿí òÿñèðëèñè «Òöðê îúàüû» èäè. Áó îúàüûí èøûüûíà òöðê çèéàëûëàðûíûí ÿí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðè éûüûøûðäû. Áóíëàðäàí Òöðêèéÿíèí áèð äþâëÿò êèìè ñèéàñè èíêèøàôûíäà âÿ ìöàñèðëÿøìÿñèíäÿ áîéöê ðîëëàðû îëìóø ìÿøùóð Àçÿðáàéúàí ÿäèá âÿ èúòèìàè
õàäèìëÿðè — ßùìÿä áÿé Àüàéeâ âÿ ßëè áÿé Ùöñeéíçàäÿ, òöðê èúòèìàè õàäèìè âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñû Çèéà Êþêàëï âÿ áàøãàëàðûíû ýîñòÿðìÿê îëàð. Úÿìèééÿòèí èøèíäÿ Ìÿùÿììÿä ßìèí ÷îõ ôÿàë èøòèðàê
eäèðäè. Ìèñàë ö÷öí î, éeðëè ìÿòáóàòäà î çàìàí ñîí äÿðÿúÿ àêòóàë
âÿ ìöáàùèñÿëè îëàí òöðê äèëè ìÿñÿëÿñè èëÿ áàüëû éeðèäèëÿí ñèéàñÿòÿ
ìöíàñèáÿòèíè áèð ñûðà ìÿãàëÿëÿðèíäÿ áèëäèðìèø, éeíèúÿ íÿøð îëóíìàüà áàøëàìûø «Òöðê éóðäó» æóðíàëûíäà «Èðàí òöðêëÿðè» àäû èëÿ éåíè ðóáðèêà à÷ìûø âÿ îðàäà Èðàí àçÿðáàéúàíëûëàðû ïðîáëeìèíè âÿ øàù
ðeæèìè äþâðöíäÿ îíëàðûí ùöãóãñóç âÿçèééÿòëÿðèíè äöíéàéà ÷àòäûðìàã èñòÿìèøäè.
Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿíèí äöíéàýþðöøöíÿ ìÿøùóð Èñëàì ìààðèôïÿðâÿðè âÿ ôèëîñîôó Øeéõ Úàìàëÿääèí ßôãàíèíèí áþéöê
òÿñèðè îëìóøäóð. ßôãàíèíèí ìèëëè èíêèøàô êîíñeïñèéàñûíûí ÿñàñ ìöääÿàñû ìèëëè áèðëèéèí çÿðóðèëèéèíäÿí èáàðÿò èäè: «Ìèëëÿòäÿíêÿíàð õîøáÿõòëèê éîõäóð». Ðÿñóëçàäÿ ßôãàíèíèí «Ìèëëè âÿùäÿòèí ôÿëñÿôÿñè»
ÿñÿðèíè ôàðñ äèëèíäÿí òÿðúöìÿ eäÿðÿê «Òöðê éóðäó» æóðíàëûíäà ÷àï
eòäèðäè âÿ îíóí ñîíðàêû ôÿàëèééÿòèíäÿ, eëÿúÿ äÿ, èñòÿð Âÿòÿíäÿ, èñòÿðñÿ äÿ ìöùàúèðÿòäÿ éàçäûüû ÿñÿðëÿðèíäÿ, õöñóñÿí, «ßñðèìèçèí
Ñÿéàâóøó»íäà «ìèëëè âÿùäÿò» èäeéàëàðûíûí ýöúëö òÿñèðè äóéóëóð.
Áó èäeéàëàð Ìÿììÿä ßìèí áÿéè ìèëëè þçöíöäÿðêeòìÿ âÿ ìèëëè
äþâëÿòèí ôîðìàëàøìàñû ïðîáëeìëÿðèíÿ éeíè ýþçëÿ áàõìàüà ñþâã
eäèðäè.
Èñòàíáóëäà îëàðêÿí Ðÿñóëçàäÿ Áàêûäàêû äîñòëàðû âÿ ìÿñëÿê18
äàøëàðû èëÿ ìöíòÿçÿì éàçûøûðäû âÿ áó éàçûøìàëàðäà éeíè áèð ñèéàñè
ïàðòèéàíûí éàðàäûëìàñû ôèêðè èðÿëè ñöðöëöðäö. Èëê äÿôÿ ßëè áÿé
Ùöñeéíçàäÿíèí áÿùñ eòäèéè âÿ Àçÿðáàéúàí çèéàëûëàðûíûí ðÿüáÿòëÿ
ãàðøûëàäûüû òöðê÷öëöê, èñëàì÷ûëûã âÿ ìöàñèðëèê èäeéàëàðûíû ìÿùç áó
ïàðòèéà ùÿéàòà êe÷èðìÿéÿ ãàáèë âÿ ãàäèð îëìàëû èäè. 1911-úè èëäÿ
ÿìèñè îüëó Ìÿììÿä ßëèäÿí àëäûüû ìÿêòóáëàðûí áèðèíäÿ Ðÿñóëçàäÿéÿ ìÿëóì îëäó êè, Áàêûäà Ìöñàâàò àäëû éeíè ïàðòèéà éàðàäûëìûøäûð. Ñèéàñè ùÿéàòà éeíè áèð ïàðòèéàíûí ýÿëèøè 1905-1907-úè èëëÿð èíãèëàáû øÿðàèòèíäÿ Àçÿðáàéúàíûí ñèéàñè ùÿéàòûíäà ìþâãe ìöõòÿëèôëèéèíèí ìÿíòèãè íÿòèúÿñè èäè. Ùÿìèí èëëÿðäÿ Àçÿðáàéúàíûí àçàäëûã
ùÿðÿêàòûíûí áèð ñûðà ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðè ßùìÿä áÿé
Àüàéeâèí Äèôàè Ïàðòèéàñûíà äàõèë èäèëÿð. Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ, À.Êàçûìçàäÿ, Ê.Ìèêàéûëçàäÿ âÿ Ù.Øÿðèôçàäÿíèí éàðàòäûãëàðû
Ìöñàâàò Ïàðòèéàñû èñÿ äèôàè÷èëÿðè þç òÿðêèáèíÿ äàõèë eòäè.
1913-úö èëäÿ î çàìàí eëÿ áèë êè, ÿáÿäè ýþðöíÿí Ðîìàíîâëàð
ñöëàëÿñèíèí 300 èëëèéè èëÿ ÿëàãÿäàð ÿùâöìóìèäÿí ñîíðà Ðÿñóëçàäÿ
Âÿòÿíÿ ãàéûäûð âÿ ñèéàñè ôÿàëèééÿòèíè äàùà äà ýöúëÿíäèðÿðÿê áó
éeíè ïàðòèéàíûí ëèäeðèíÿ ÷eâðèëèð. Ùÿìèí äþâðäÿ àðòûã Ìöñàâàòûí áèðèíúè ïðîãðàìû ôîðìàëàøäûðûëìûøäû âÿ áó ïðîãðàìäà ìöùöì ìÿãñÿäëÿðäÿí áèðè äÿ Èñëàì þëêÿëÿðèíèí ìöñòÿãèëëèéè, ìöñÿëìàí õàëãëàðûíûí òÿðÿããèñè óüðóíäà áöòöí ìöáàðèçÿ ôîðìàëàðûíûí ýöúëÿíäèðèëìÿñè èäè.
Áó ìÿðùÿëÿäÿ ïàðòèéàíûí ñèéàñè èñòèãàìÿòëÿðè àéäûí èôàäÿ
eäèëìèøäè. Ïàðòèéà úÿìèééÿòèí ìöòÿðÿããè ãöââÿëÿðè èëÿ ÿìÿêäàøëûüû âÿ ÿùàëèíèí îðòà òÿáÿãÿñèíäÿí îëàíëàðû þç ñûðàëàðûíà úÿëá
åòìÿéÿ ÷àëûøûðäû. 1917-úè èëÿ êèìè Ìöñàâàò ýèçëè âÿ òÿùëöêÿëè
ðåïðåññèéà øÿðàèòèíäÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèðäè. Ïàðòèéàíûí öçâëÿðèíèí,
åëÿúÿ äÿ îíóí ëèäåðè Ìÿììÿä ßìèí áÿéèí ÿñàñ ôÿàëèééÿòè ãÿçåò
âÿ æóðíàë ñÿùèôÿëÿðèíäÿ äÿðú åòäèðäèêëÿðè ÿäÿáè-ïóáëèñèñò âÿ íÿçÿðè
éàçûëàðëà èôàäÿ îëóíóðäó. Áó äþâðäÿ Ðÿñóëçàäÿ «Øÿëàëÿ»,
«Äèðèëèê» æóðíàëëàðûíäà, «Èãáàë» ãÿçåòèíäÿ äèë, ìèëëÿò âÿ äèíëÿ áàüëû
ìöçàêèðÿëÿðäÿ ôÿàë èøòèðàê åäèðäè.
Àíà äèëè ïðîáëeìè èëÿ áàüëû îíóí áàõûøëàðû ÿúíÿáè ñþçëÿðäÿí
òÿìèçëÿíìèø éeíè òöðê äèëèíèí êöòëÿâèëÿøäèðèëìÿñèíÿ òÿðÿôäàð îëàí
«Éeíè ëèñàí» ùÿðÿêàòû èøòèðàê÷ûëàðûíûí áàõûøëàðû èëÿ öñò-öñòÿ äöøöðäö. Î çàìàí, Ðÿñóëçàäÿíèí òÿáèðèíúÿ äeñÿê, «ðîìàíòèê ïàíòóðàíèçì» äþâðöíäÿ òöðê áèðëèéè èäeéàñû äà «Ìöñàâàò»ûí õàäèìëÿðè
àðàñûíäà ýeíèø éàéûëìûøäû. 1915-úè èëèí îêòéàáðûíäà Ðÿñóëçàäÿíèí
ðeäàêòÿñè èëÿ ýeíèø õàëã êöòëÿëÿðèíÿ äàùà éàõûí îëàí éeíèëÿøìèø
19
òöðê äèëèíäÿ «À÷ûã ñþç» ãÿçeòè íÿøð îëóíìàüà áàøëàäû. Ìàðàãëû âÿ
ÿëàìÿòäàðäûð êè, I Äöíéà ìöùàðèáÿñè äþâðöíäÿ ÷ûõàí ãÿçeòèí áàø
ìÿãàëÿñèíäÿ Ðÿñóëçàäÿ öìèä âÿ èíàìëà áèëäèðèðäè êè, áó äÿùøÿòëè
ìöíàãèøÿ íÿòèúÿñèíäÿ þëêÿëÿð ÿñàðÿòäÿí ãóðòàðàðàã ìöñòÿãèë áèð
äöíéàéà ãîâóøàúàãäûð.
1917-úè èëèí ôeâðàëû ùÿì ðóñ õàëãûíûí, ùÿì äÿ èìïeðèéà ÿñàðÿòèíäÿ îëàí õàëãëàðûí òàëeéèíäÿ ùÿëëeäèúè ðîë îéíàäû. Ðóñèéà ìîíàðõèéàñû äàüûëäû. Áó, ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëèíäÿ Ðóñèéàíûí èúòèìàè-ñèéàñè èíêèøàôûíûí ãàíóíàóéüóí íÿòèúÿñè èäè. Èêè ÿñðèí ãîâóøàúàüûíäàêû
ñèíôè ìöáàðèçÿëÿð, 1905—1917-úè èëëÿðèí èíãèëàá ôûðòûíàëàðû, èìïeðèàëèñò ìöùàðèáÿñè íÿòèúÿñèíäÿ èìïeðèéàíû áöòöí ñàùÿëÿðäÿ áþùðàí
áöðöìöøäö.
Èíñàí ùöãóãëàðûíûí, áöòöí õàëãëàð âÿ ìèëëÿòëÿðèí áÿðàáÿðëèéèíèí òÿìèíàòûíû eëàí eäÿí Ôeâðàë èíãèëàáûíûí ãÿëÿáÿñè èìïeðèéà
õàëãëàðûíäà, î úöìëÿäÿí, Àçÿðáàéúàí õàëãûíäà öìèä éàðàòäû. Áàêûäà áèð ýöíëöê òÿòèë êe÷èðèëäè. Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ þç ðàçûëûüûíû, ùÿòòà ñeâèíúèíè ýèçëÿäÿ áèëìèðäè, áó ùàäèñÿíè «áþéöê ÷eâðèëèø», «áþéöê èíãèëàá» àäëàíäûðàðàã ìèëëÿòè âÿ öìóìèééÿòëÿ, áöòöí
ìöñÿëìàíëàðû àçàäëûã óüðóíäà ìöáàðèçÿéÿ ãàëõìàüà ÷àüûðûðäû.
1917-úè èëèí ìàðòûíäà Ãàôãàç âÿ Ðóñèéà ìöñÿëìàíëàðûíûí
ìöòÿðÿããè ãöââÿëÿðèíèí êîíñîëèäàñèéàñû ïðîñeñè äàùà äà äÿðèíëÿøäè. Ùÿìèí èëèí ìàéûíäà Ðóñèéà ìöñÿëìàíëàðûíûí ãóðóëòàéûíäà Ðÿñóëçàäÿ ìÿðóçÿ eòäè. Îíóí Ðóñèéàíûí ôeäeðàòèâ øÿêèëäÿ ãóðóëìàñû
ùàããûíäà ïðîãðàìû ñÿñ ÷îõëóüó èëÿ áÿéÿíèëäè. Áó ôeäeðàòèâ Ðóñèéàéà ìöñÿëìàí ÿùàëèñè îëàí ÿéàëÿòëÿð, î úöìëÿäÿí, Àçÿðáàéúàí
ìóõòàðèééÿò ùöãóãëó ôeäeðàòèâ ðeñïóáëèêà êèìè äàõèë îëìàëû èäè.
Ùÿìèí äþâðäÿ Àçÿðáàéúàíûí èêè íöôóçëó ïàðòèéàñû — Íÿñèá
áÿé Éóñèôáÿéîâóí ðÿùáÿðëèê eòäèéè «Òöðê àëÿìè-ìÿðêÿçèééÿò»
ïàðòèéàñû âÿ Ðÿñóëçàäÿíèí ëèäeð îëäóýó «Ìöñàâàò» ïàðòèéàñû áèðëÿøèá, «Òöðê àëÿìè-ìÿðêÿçèééÿò» ïàðòèéàñû «Ìöñàâàò» àäû àëòûíäà ÷ûõûø eòìÿéÿ áàøëàäû. Ïàðòèéàíûí ÿñàñ âÿçèôÿñè ìèëëè-ÿðàçè ôeäeðàñèéàñû öçðÿ äeìîêðàòèê ðeñïóáëèêàëàðûí éàðàäûëìàñûíû, Àçÿðáàéúàí,
Òöðêìÿíèñòàí, Ãûðüûçûñòàí âÿ Áàøãûðäûñòàíûí òàì ÿðàçè ìóõòàðèééÿòèíè, Âîëãàáîéó âÿ Êðûì òàòàðëàðûíûí âÿ öìóìèééÿòëÿ, òöðê
õàëãëàðûíûí ìèëëè ìóõòàðèééÿòèíè eëàí eòìÿê èäè.
Ðóñèéàíûí ôeäeðàòèâ øÿêèëäÿ òÿøêèëèíè «Ìöñàâàò» ïàðòèéàñûíûí
1917-úè èëèí îêòéàáðûíäà êå÷èðèëìèø I ãóðóëòàéûíäà Ðÿñóëçàäÿ éeíè20
äÿí ãîéóð âÿ äþâëÿò ãóðóúóëóüó ùàããûíäà ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð ÷ûõûø eäÿðÿê ôeäeðàòèâ èäàðÿeòìÿ ôîðìàñûíû èðÿëè ñöðöð.
Ðÿñóëçàäÿ, îíóí ðÿùáÿðëèê eòäèéè «Ìöñàâàò» ïàðòèéàñû
Öìóìðóñèéà Ìÿúëèñè-Ìöÿññèñàíûí èøèíäÿ èøòèðàê eòìÿê èñòÿéèðäè.
Ëàêèí áó ìÿúëèñ éàðàäûëìàäû. Àçÿðáàéúàíäàí ñe÷èëìèø äeïóòàòëàð
1918-úè èëèí ôeâðàëûíäà Òèôëèñäÿ à÷ûëìûø âÿ Çàãàôãàçèéàíûí àëè äþâëÿò îðãàíû îëàí Çàãàôãàçèéà Ñeéìèíÿ äàõèë îëäóëàð. Ñeéìäÿ äèéàðûí ÿñàñ õàëãëàðûíû òÿìñèë eäÿí ö÷ ìèëëè áþëìÿ ìöÿééÿíëÿøäèðèëäè:
àçÿðáàéúàíëûëàð, eðìÿíèëÿð âÿ ýöðúöëÿð. Ìèëëè ìÿíàôe òîããóøìàëàðû Ñeéìè áöòöí ôÿàëèééÿòè áîéó ìöøàéèÿò eäèðäè. Áeëÿ áèð øÿðàèòäÿ
Ñeéìäÿ äþðä íÿôÿðäÿí èáàðÿò îëàí Àçÿðáàéúàí ôðàêñèéàñûíûí íöìàéÿíäÿëÿðè ñèéàñè ôèêèðëÿðèí ìöõòÿëèôëèéèíèí èíäèêè âàõòäà ùÿääèíäÿí àðòûã òÿùëöêÿëè îëäóüóíó äÿðê eäÿðÿê ùÿéàòè áàõûìäàí ìöùöì ñèéàñè ìÿñÿëÿëÿðäÿ ðàçûëûüà ýÿëÿ áèëäèëÿð.
Áöòöí ïàðòèéàëàðûí ðàçûëûüû èëÿ «Ìöñàâàò» ôðàêñèéàñûíûí ðÿéàñÿò ùeéÿòè ìöñÿëìàí òÿøêèëàòëàðûíûí áèðýÿ èúëàñûíûí Ðÿéàñÿò ùeéÿòè
îëäó. Ðÿéàñÿò ùeéÿòèíÿ Ðÿñóëçàäÿ ñÿäðëèê eäèðäè. Ëàêèí Ñeéìèí
ôÿàëèééÿòè óüóðñóç îëäó. Ñeéìèí äàüûëìàñû eùòèìàëû ýöíäÿí-ýöíÿ
àðòûðäû. Íÿùàéÿò, 26 ìàé 1918-úè èëäÿ Çàãàôãàçèéà Ñeéìèíèí ñîí
èúëàñûíäà Ýöðúöñòàí íöìàéÿíäÿñè eùòèðàñëàðû ñàêèòëÿøäèðÿðÿê äeäè:
«Çàãàôãàçèéàíûí ìöñòÿãèëëèéè íÿäèð? Áeëÿ áèð äþâëÿò íÿ âàõò ìþâúóä îëìóøäóð?» Ñeéìèí áöòöí öçâëÿðè îíóí áóðàõûëìàñûíû ðàçûëûãëà ãàðøûëàäûëàð.
Åðòÿñè ýöí, — ìàéûí 27-äÿ Òèôëèñäÿ Ñeéìèí êe÷ìèø ìöñÿëìàí öçâëÿðèíèí ôþâãÿëàäÿ éûüûíúàüû ÷àüûðûëäû. Éûüûíúàãäà ãÿðàðà
àëûíäû êè, ìöõòÿëèô ïàðòèéàëàðûí öçâëÿðèíäÿí èáàðÿò Àçÿðáàéúàí
Ìèëëè Øóðàñû éàðàäûëñûí. Ñÿñ ÷îõëóüó èëÿ Ìÿììÿä ßìèí áÿé Ìèëëè
Øóðàíûí ñÿäðè, Ôÿòÿëèõàí Õîéñêè èñÿ ùþêóìÿòèí ñÿäðè ñe÷èëäè.
Óçóíìöääÿòëè âÿ ÿòðàôëû ìöçàêèðÿëÿðäÿí ñîíðà Ìèëëè Øóðà Àçÿðáàéúàíûí òàì èñòèãëàëèééÿòèíè eëàí eòäè.
Ùþêóìÿòäÿ âÿ ñîíðàëàð Ïàðëàìeíòäÿ Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ èëÿ áèðëèêäÿ Àçÿðáàéúàíûí ýþðêÿìëè ñèéàñè õàäèìëÿðè —
ßëèìÿðäàí áÿé Òîï÷óáàøîâ, Ôÿòÿëèõàí Õîéñêè, Íÿñèá áÿé Éóñèôáÿéîâ, Õÿëèë áÿé Õàñìÿììÿäîâ, Ìÿììÿä Éóñèô Úÿôÿðîâ,
Ìÿììÿä Ùÿñÿí Ùàúûíñêè, Ùÿñÿí áÿé Àüàéeâ âÿ á. òÿìñèë îëóíìóøäóëàð. Áöòöí àüûë âÿ ãöââÿëÿðèíè ìèëëÿòèí äèð÷ÿëèøè, îíóí ñèéàñè øöóðóíóí âÿ ìÿäÿíèééÿòèíèí èíêèøàôû éîëóíäà òÿìÿííàñûç ñÿðô
eòìèø áó øÿõñëÿðèí ôÿàëèééÿòè âÿ éàðàäûúûëûüû ÿáÿäè îëàðàã Àçÿðáàéúàí àçàäëûã ùÿðÿêàòû òàðèõèíèí ãûçûë ôîíäóíà äàõèë îëìóøäóð.
21
Äàõèëè ñèéàñè âÿçèééÿòèí ìöðÿêêÿáëèéèíè íÿçÿðÿ àëàðàã, ýÿíú
Àçÿðáàéúàí Ðeñïóáëèêàñûíûí ùþêóìÿòè þç ôÿàëèééÿòèíèí èëê ÷àüëàðûíû Ýÿíúÿäÿ êe÷èðìÿëè îëäó. 1918-úè èëèí 16 èéóíóíäàí ñeíòéàáðûí
15-íÿ êèìè Ìèëëè Ùþêóìÿò îðàäà éeðëÿøäè.
Àçÿðáàéúàí èñòèãëàë éîëóíóí êþâðÿê àääûìëàðû Ýÿíúÿäÿ àòûëäû. Àçàäëûã èäeéàëàðû óüðóíäà ìöáàðèçÿíèí ìöùöì ñÿùèôÿëÿðè ãÿäèì Ýÿíúÿäÿ éàçûëäû. Ëàêèí âÿçèééÿò ýöí-ýöíäÿí ýÿðýèíëÿøèðäè.
Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòèíèí ìÿùâè òÿùëöêÿñè éàðàíûðäû.
Ýþðöíÿí âÿ ýþðöíìÿéÿí ãöââÿëÿð ýÿíú ðeñïóáëèêàíû áeøèêäÿúÿ
áîüìàüà ÷àëûøûðäû. Áàêû êîììóíàñû «Ìöñàâàò éóâàñû»íû äàüûòìàã ö÷öí Ýÿíúÿéÿ ùöúóìà êe÷ìèøäè. Áèð òÿðÿôäÿí áîëøeâèêëÿð,
äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ eðìÿíè äàøíàêëàðû ýÿíú ðeñïóáëèêàéà ìeéäàí
îõóéóðäóëàð.
Ëàêèí òÿáèÿòÿí íèêáèí ðóùëó Ðÿñóëçàäÿ áó àüûð ÷àüëàðäà
èíàì âÿ öìèäèíè èòèðìèð, õöñóñè òÿìêèí íöìàéèø eòäèðèðäè. 1918-úè
èë èéóíóí 17-äÿ Ìèëëè Øóðàíûí Ýÿíúÿäÿ êe÷èðèëÿí èëê èúëàñûíäà
äeéèðäè:
«ßôÿíäèëÿð!.. Áó àüûð âÿ ìÿñóë áèð âàõòäà Ìèëëè Øóðàíûí èúëàñûíû à÷ûðàì. Áóýöíêö ìÿñÿëÿíèí ìöçàêèðÿñèíäÿ âÿçèééÿòèí
ãeéðè-àäèëèéèíè âÿ ìÿñóëèééÿòëè îëäóüóíó áàøà äöøöá, ùèññÿ ãàïûëìàäàí ñîéóããàíëûëûã ýþñòÿðìÿëèéèê. Èíàíûðàì êè, øÿðàèòèí ÿùÿìèééÿòèíè íÿçÿðÿ àëûá, èðÿëè ñöðäöéöíöç ãÿðàðëàðäà Âÿòÿíèí âÿ ìèëëÿòèí ìÿíàôeéèíÿ öñòöíëöê âeðÿúÿê âÿ áóíóíëà äà ïàòðèîòëóüóíóçó
ñöáóò eäÿúÿêñèíèç».
Êÿñêèí ìöáàùèñÿëÿðäÿí ñîíðà Ìÿììÿä ßìèí áÿé òÿêëèô
eäèð êè, Ìèëëè Øóðà èñòeôà âeðñèí, ìöâÿããÿòè ùþêóìÿò êàáèíeòè òÿøêèë eäèëñèí âÿ éàõûí âàõòëàðäà Òÿñèñ Éûüûíúàüû ÷àüûðûëñûí. Èúëàñäà
Ôÿòÿëèõàí Õîéñêè éeíè ùþêóìÿòèí 12 íÿôÿðäÿí èáàðÿò òÿðêèáèíè
eëàí eäèð. Áóíóíëà äà, Ðÿñóëçàäÿíèí ðÿùáÿðëèê eòäèéè àëè ãàíóíâeðèúèëèê îðãàíû îëàí Ìèëëè Øóðàíûí ôÿàëèééÿòè äàéàíäûðûëûð.
Þç àìàëû âÿ ÿãèäÿñè óüðóíäà ôÿäàêàðëûãëà ìöáàðèçÿ àïàðàí
Ðÿñóëçàäÿ ùÿìèí àíëàðûí àüûðëûüûíäàí ñàðñûëñà äà, þçöíÿìÿõñóñ
òÿìêèíèíè ãîðóéàðàã äeéèðäè: «Éeíè éàðàíàí áó ñèéàñè òöðê éàâðóñó äèð÷ÿëèá äèýÿð õàëãëàðûí ñûðàñûíäà þçöíÿ éeð òàïà áèëÿúÿêìè,
éîõñà ñûñãà êþðïÿ áeøèêäÿúÿ ìÿùâ îëóá ýeäÿúÿê? Öðÿêëÿðè ýþéíÿäÿí ÿñàñ íèñýèë, áàõ, áóäóð. Áó ÷ÿòèí àíäà Àçÿðáàéúàíûí òàëeéèíè ÿëèíÿ àëàí ùÿð êÿñèí öçÿðèíÿ úèääè, ùÿì äÿ ÷îõ âàúèá áèð âÿçèôÿ
äöøöð — éeíè äîüóëìóø Àçÿðáàéúàíû ùÿð âàñèòÿ èëÿ õèëàñ eòìÿëè».
Áóíäàí ñîíðà ùàêèìèééÿòèí áöòöí ñÿëàùèééÿòè Ôÿòÿëèõàí
22
Õîéñêèíèí áàø÷ûëûã eòäèéè Êàáèíeòÿ âeðèëèð âÿ ôþâãÿëàäÿ øÿðàèòëÿ
áàüëû Àçÿðáàéúàíäà ùÿðáè âÿçèééÿò eëàí îëóíóð. Áeëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿíèí öçÿðèíÿ äàùà áèð ìÿñóëèééÿòëè
âÿçèôÿ äöøöðäö: î, Êîíñòàíòèíîïîë Ñöëù êîíôðàíñûíà ýeäÿúÿê
Àçÿðáàéúàí íöìàéÿíäÿ ùeéÿòèíÿ ðÿùáÿðëèê eòìÿëè èäè. Ãeéä
eòìÿê èñòÿéèðÿì êè, Ðÿñóëçàäÿíèí Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðè Ìÿììÿä
Ùÿñÿí Ùàúûíñêè èëÿ éàçûøìàëàðû ùÿìèí ýöíëÿðèí Àçÿðáàéúàíû äàõèëäÿí öçÿí ýÿðýèíëèéèíè áàøà äöøìÿêäÿ áèçèì ö÷öí ãèéìÿòëè
ìÿíáÿäèð.
Ì.ß.Ðÿñóëçàäÿ ÷îõ áîéöê íàðàùàòëûãëà èìïeðèàëèñò ãöââÿëÿðèíèí Àçÿðáàéúàíà ãàðøû ôèêèðëÿðèíè à÷ûá ýþñòÿðèðäè. Þç ìÿêòóáëàðûíäà î, ùþêóìÿòèí äèããÿòèíè Ðóñèéà áîëøeâèêëÿðè èëÿ Àëìàíèéà
àðàñûíäàêû ýèçëè äàíûøûãëàðà úÿëá eäèðäè. 1918-úè èëèí àâãóñòóíäà éàçûðäû: «Áeðëèíäÿí âeðèëÿí õÿáÿðëÿðÿ ýþðÿ áîëøeâèêëÿðëÿ Àëìàíèéà
àðàñûíäà ÿëàâÿ ìöãàâèëÿ áàüëàíìûøäûð. Áó ìöãàâèëÿéÿ ýþðÿ,
áîëøeâèêëÿð Ãàôãàç äþâëÿòëÿðè àðàñûíäà éàëíûç Ýöðúöñòàíûí ìöñòÿãèëëèéèíè òàíûìûøëàð. Àëìàíëàð Ðóñèéàíûí Áàêûíû âÿ îíóí íeôò ðàéîíëàðûíû ÿëÿ êe÷èðìÿñèíÿ eòèðàç eòìÿìèøëÿð. Áîëøeâèêëÿð, ùÿòòà àëìàíëàðà âÿ ìöòòÿôèãëÿðèíÿ Áàêû íeôòèíèí áèð ùèññÿñèíè âÿä eòìèøëÿð.
Õÿáÿð ñàðñûäûúûäûð. Áöòöí ãÿçeòëÿð îíó òÿÿúúöá è÷èíäÿ ÷àï eòìèøäèð. Íÿéèí áàùàñûíà îëóðñà-îëñóí, Áàêûíû àëìàã, àëìàã, àëìàã ëàçûìäûð» (êóðñèâ áèçèìäèð-Å.).
Ì.ß.Ðÿñóëçàäÿíèí äþâëÿò âÿ èúòèìàè õàäèìëÿðëÿ éàçûøìàëàðû áèð äàùà ýþñòÿðèð êè, Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí ÿñðëÿð áîéó àïàðäûüû
ìöáàðèçÿ íÿòèúÿñèíäÿ ãàçàíäûüû áó êþâðÿê ìöñòÿãèëëèéèí ìöäàôèÿñè âÿ ãîðóíìàñû ö÷öí, íeúÿ íÿùÿíý èøëÿð ýþðöëìöø âÿ ýþðöëìÿëèäèð. Ëàêèí òÿñÿððöôàòñûçëûã, àíàðõèéà âÿ õàîñ, äàõèëäÿ ñèéàñè ôèêèð
ìöõòÿëèôëèéè, èìïeðèàëèñò ãöââÿëÿðèí òÿúàâöçêàð ïëàíëàðû âÿ ôèòíÿôÿñàä äîëó ôèêèðëÿðè íÿéèí áàùàñûíà îëóðñà-îëñóí, ùÿéàòà êe÷èðìÿê
úÿùäëÿðè ùe÷ áèð òÿúðöáÿñè, âÿñàèòè, ðeàë ãöââÿñè îëìàéàí ýÿíú
Àçÿðáàéúàí äþâëÿòèíè ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòÿ ñàëûðäû. Áóíóíëà áeëÿ,
âàùèä ìÿãñÿä ÿòðàôûíäà áèðëÿøìÿê èìêàíëàðûíû ñÿôÿðáÿð eäÿ áèëÿí
Ôÿòÿëèõàí Õîéñêè ùþêóìÿòè íÿèíêè ãîðóäó, ùÿòòà òöðê ãîøóíëàðûíûí
êþìÿéè èëÿ ÿí áþéöê âÿçèôÿíè éeðèíÿ éeòèðäè. Áàêûíû áîëøeâèê-äàøíàê çöëìöíäÿí àçàä eäèá, þç ïàéòàõòûíû Àçÿðáàéúàíà ãàéòàðäû.
1918-úè èëèí ñeíòéàáðûíäà ùþêóìÿò áàø÷ûñû Ô.Õîéñêè
Ì.ß.Ðÿñóëçàäÿéÿ õÿáÿð âeðèðäè: «Áàêûäà áîëøeâèê ùàêèìèééÿòè
äeâðèëäè, Ðóñèéà áîëøeâèê ùþêóìÿòèíèí íöìàéÿíäÿëÿðè ùÿáñ eäèëìèøëÿð».
23
1918-úè èëèí éàé-ïàéûç àéëàðûíäà Èñòàíáóëäà îëàí Ðÿñóëçàäÿ
äèïëîìàòèê âÿçèôÿñè èëÿ éàíàøû, Òöðêèéÿ èëÿ èãòèñàäè âÿ ìÿäÿíè ÿëàãÿëÿðèí éàðàäûëìàñû ö÷öí àðäûúûë èø àïàðûð, Àçÿðáàéúàí ùþêóìÿòè
àäûíäàí áèð ñûðà ìöãàâèëÿëÿð èìçàëàéûð, Àçÿðáàéúàíûí ãîíøó þëêÿëÿð òÿðÿôèíäÿí òàíûíìàñû ö÷öí êîíêðeò òÿäáèðëÿð ýþðöðäö. Åðìÿíèëÿðèí Òöðêèéÿéÿ, Àçÿðáàéúàíà âÿ Ýöðúöñòàíà ÿðàçè èääèàëàðû áàðÿäÿ Ìÿùÿììÿä Ùÿñÿí Ùàúûíñêèéÿ ìÿëóìàò âeðÿí Ðÿñóëçàäÿ éàçûðäû: «Ùÿðáè ùþêóìÿò eðìÿíè ëàéèùÿñèíè ìÿüëóá eäÿ áèëÿúÿê ÿêñ
ëàéèùÿ òÿëÿá eòìèøäèð. Îíó ùàë-ùàçûðäà ßêáÿðàüà (Øeéõ-öë-Èñëàì)
ùàçûðëàéûð âÿ ñòàòèñòèê ìÿëóìàòëàðû, ðÿãÿìëÿðè òÿðòèá eäèð».
Ìöñòÿãèëëèéÿ ýeäÿí éîë ÷ÿòèí âÿ àüûð èäè. Ýeð÷ÿêëèê àüëàñûüìàç ýöçÿøòëÿð òÿëÿá eäèðäè. Áþéöê ìÿãñÿä ö÷öí úèääè ýöçÿøòëÿðÿ
ýeòìÿê ëàçûì èäè âÿ áöòöí áóíëàðû Àçÿðáàéúàí ëèäeðëÿðèíèí ìÿðóç
ãàëäûãëàðû ìöõòÿëèô õàðàêòeðëè òÿçéèãëÿð àéäûí ýþñòÿðèðäè.
1918-úè èëèí ïàéûçûíäà Áàêû èëÿ áàüëû eùòèðàñëàð éeíèäÿí úîøäó. Ñeíòéàáðäà Áàêû àçàä eäèëÿíäÿí ñîíðà Àçÿðáàéúàí Ðeñïóáëèêàñû ùþêóìÿòè éóáàíìàäàí Ýÿíúÿäÿí Áàêûéà êþ÷äö. Âÿçèééÿò
ùÿääÿí àðòûã ýÿðýèí èäè. Òöðê ãîøóíëàðû ýeòìèø, èíýèëèñ-ôèðÿíýÀìeðèêà ãîøóíëàðû ýÿëìèøäè. Íÿñèá áÿé Éóñèôáÿéîâ, ßùìÿä áÿé
Àüàéeâ âÿ Ìeùäè áÿé Ùàúûíñêè êèìè ýþðêÿìëè äþâëÿò âÿ èúòèìàè
õàäèìëÿðèíäÿí èáàðÿò íöìàéÿíäÿ ùeéÿòèíè äÿâÿò eäÿí èíýèëèñ êîìàíäàíëûüû áÿéàí eòìèøäè: «Áèçèì çÿííèìèçúÿ, Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí öìóìè èñòÿéè èëÿ éàðàíìûø ðeñïóáëèêà éîõäóð; éàëíûç Òöðêèéÿ
êîìàíäàíëûüûíûí èíòðèãàëàðû íÿòèúÿñèíäÿ éàðàíìûø ùþêóìÿò âàðäûð.
ßýÿð ñèç áóíóí ÿêñèíè äeìÿêäÿ òÿêèä eäèðñèíèçñÿ, îíäà éeðèíäÿ
àðàøäûðûá ìöâàôèã ãÿðàð ÷ûõàðàðûã».
24 íîéàáð 1918-úè èëäÿ Ìèëëè Øóðà Ðÿñóëçàäÿíèí òÿêëèôè èëÿ
áeëÿ ãÿðàð ãÿáóë eòäè: «...Àçÿðáàéúàí Ðeñïóáëèêàñûíûí òàëeéè
Öìóìäöíéà Êîíôðàíñûíäà ùÿëë îëóíìàëûäûð».
3 äeêàáð 1918-úè èëäÿ èñÿ Ðÿñóëçàäÿíèí ñÿäðëèéè èëÿ Ìèëëè Øóðàíûí íþâáÿòè èúëàñû êe÷èðèëäè âÿ èúëàñäà Ôÿòÿëèõàí Õîéñêè ýeíeðàë
Òîìñîíóí ìÿêòóáóíó îõóäó. Åðìÿíè âÿ ðóñëàðûí íöôóçëó øÿõñëÿðèíèí òÿêèäè èëÿ éàçûëìûø áó ìÿêòóáäà ýeíeðàë òÿëÿá eäèðäè: «Áàêûäàêû èòòèôàã ãîøóíëàðû êîìàíäèðèíèí ÿìðè èëÿ êîàëèñéîí ùþêóìÿò
éàðàäûëìàçäàí ÿââÿë Áàêûäà Ïàðëàìeíò èúëàñû êe÷èðèëìÿéÿúÿêäèð».
Ïàðëàìeíòÿ Àçÿðáàéúàíäà éàøàéàí ìèëëè àçëûãëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðè äÿ äàõèë eäèëìÿëè èäè âÿ éàëíûç áó øÿðòëÿðÿ ÿìÿë eäèëäèêäÿí ñîíðà Ïàðëàìeíòèí ÷àüûðûëìàñûíà èúàçÿ âeðèëèðäè. Ñîíðàêû äàíûøûãëàð ö÷öí Ìèëëè Øóðàíûí Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ, Ìÿììÿä
24
Éóñèô Úÿôÿðîâ âÿ ßùìÿä Úþâäÿò Ïeïèíîâäàí èáàðÿò íöìàéÿíäÿ
ùeéÿòè ñe÷èëäè.
Áeëÿ àüëàñûüìàç àüûð (âÿ eéíè çàìàíäà òÿíòÿíÿëè!) áèð øÿðàèòäÿ — 7 äeêàáð 1918-úè èëäÿ Ïàðëàìeíò à÷ûëäû âÿ èúëàñûí èøòèðàê÷ûëàðûíû ñàëàìëàéàí Ìÿììÿä ßìèí áó ãûñà, àììà ÷îõ òóòàðëû ìöðàúèÿòèíäÿ ðeñïóáëèêàíûí áó àëè îðãàíûíûí äàõèëè âÿ õàðèúè ñèéàñÿò
ïeðñïeêòèâëÿðèíè ìÿùàðÿòëÿ ìöÿééÿíëÿøäèðÿðÿê äeäè: «Ñèç þçöíöçö ãóðáàí âeðÿ áèëìÿê ãàáèëèééÿòèíèçè ñöáóò eòìÿëèñèíèç. Ñèç áóíó
áàúàðñàíûç, éîëóí éàðûñû êe÷èëìèø îëàúàã. Ìÿí ñèçè Âÿòÿíèí ìÿíàôeéèíè, õàëãûí ðèôàùûíû þç ïàðòèéà ìÿíàôeéèíèçäÿí öñòöí òóòìàüà
÷àüûðûðàì».
Ìöñòÿãèë äþâëÿòèí ìöùöì àòðèáóòó îëàí ö÷ðÿíýëè áàéðàüûí
ÿùÿìèééÿòèíäÿí õöñóñè áÿùñ eäÿí Ðÿñóëçàäÿ îíó ùóìàíèçìèí
ðÿìçè, Èñëàì ìÿäÿíèééÿòè âÿ Àâðîïàíûí ìöàñèð ñèâèëèçàñèéàñûíûí
ðÿìçè êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèðäè. «Áèð êÿðÿ éöêñÿëÿí áàéðàã áèð äàùà
eíìÿç!» äeìÿêëÿ ñàíêè î, ÿââÿëúÿäÿí ýþðöðäö êè, óçóí èëëÿð àüûð
ùöãóãñóçëóã øÿðàèòèíäÿ îëìóø Àçÿðáàéúàí õàëãûíû ùe÷ âàõò, ùå÷
íÿ ùÿãèãè àçàäëûã éîëóíäàí äþíäÿðÿ áèëìÿç, ÷öíêè «Àçÿðáàéúàí
þç äÿðèíëèêëÿðèíäÿ ìöãÿääÿñ àòÿøè ãîðóéóá ñàõëàéûð. Áó îä-àëîâ
ÿñðëÿðäÿí áÿðè ùàããû àõòàðàí õàëãëàð ö÷öí äàí óëäóçóíà ÷eâðèëìèøäèð. Ãîé áó àòÿø àçÿðáàéúàíëûëàðûí ãÿëáèíäÿ àëîâëàíñûí âÿ àçàäëûüà ýeäÿí àüûð, eíèø-éîõóøëó éîëëàðûìûçû èøûãëàíäûðàí, Âÿòÿíèìèçèí
ýÿëÿúÿéèíÿ øÿôÿã ñà÷àí ìÿøÿëÿ äþíñöí».
Äèýÿð äþâëÿò àòðèáóòëàðûíà äàèð ùþêóìÿò 30 éàíâàð 1920-úè èë
òàðèõëè ëàéèùÿëÿðèí ìöñàáèãÿñè èëÿ ÿëàãÿäàð ãÿðàð ãÿáóë eòäè, ëàêèí
áàøà ÷àòäûðûëìàñû ìàéûí 1-è ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëìóø ùÿìèí ìöñàáèãÿéÿ éeêóí âóðìàüà èìêàí îëìàäû: 1920-úè èë àïðeëèí 28-äÿ ñöãóòà óüðàéàí Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòè ìèëëè ùèìíè, ýeðáè âÿ
ìþùöðö ãÿáóë eòìÿê ùöãóãóíäàí ìÿùðóì eäèëäè.
Äeìÿëèéÿì êè, ïàðëàìeíò äþâðö Ðÿñóëçàäÿíèí òÿðúöìeéèùàëûíäà õöñóñè éeð òóòóð. Îíóí ïàðëàìeíòè ÿí ìöðÿêêÿá âÿçèééÿòëÿðäÿí ÷ûõàðà áèëìÿê áàúàðûüû, ÿí âàúèá ìÿñÿëÿëÿð ÿòðàôûíäà ìöçàêèðÿ àïàðà áèëìÿê ãàáèëèééÿòè, ðÿùáÿðëèê eòäèéè «Ìöñàâàò» ôðàêñèéàñû àäûíäàí òÿãäèì eòäèéè ãÿðàð âÿ ãÿòíàìÿëÿðè îëäóüó øÿêèëäÿ
ãÿáóë eòäèðÿ áèëìÿê ìÿùàðÿòè èíäè äÿ àäàìû ùeéðàí ãîéóð.
Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿíèí ïàðëàìeíòäÿêè áþéöê ôÿàëèééÿòèíè äöçýöí ãèéìÿòëÿíäèðìÿê ö÷öí íÿçÿðÿ àëìàã ëàçûìäûð êè, î,
ÿí íöôóçëó ôðàêñèéàíûí áàø÷ûñû îëàðàã Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòèíèí áöòöí ôÿàëèééÿòè äþâðöíäÿ íÿ ïàðëàìeíòÿ, íÿ äÿ ùþêóìÿ25
êîììóíèñòëÿð èñòèãëàëèééÿòè. 1920-úè èë ìàðòûí àõûðûíäà ãàòìàãàðûøûãëûã éàðàäàí Äàüëûã Ãàðàáàü eðìÿíèëÿðè Àçÿðáàéúàí ìèëëè îðäóñóíóí íèçàìè ùèññÿëÿðèíèí áó ðeýèîíäà úÿìëÿøìÿñèíÿ íàèë îëäóëàð âÿ Àçÿðáàéúàíûí øèìàë ñÿðùÿäè ôàêòèêè øÿêèëäÿ ìöäàôèÿñèç ãàëäû. áó øÿðòëÿ êè. áàøäà ùþêóìÿò öçâö Ìÿùÿììÿä Ùÿñÿí Ùàúûíñêè îëìàãëà Ðÿñóëçàäÿäÿí. Ùþêóìÿò âÿ ïàðëàìeíò öçâëÿðèíèí ùÿéàò âÿ ÿìëàêëàðûíûí òîõóíóëìàçëûüûíà äà òÿìèíàò âeðèëèðäè. Ôÿãÿò ôèðãÿëÿðèí ÿêñÿðèééÿòèíèí òÿëÿáèíÿ ýþðÿ âÿ úàìààòûìûçûí àðàñûíäà äàõèëè ìöùàðèáÿ ñàëìàìàã ö÷öí âÿ ÿëàâÿ áóýöíêö êîììóíèñò ôèðãÿñèíèí ìöñòÿãèëëèéèìèçè ìöäàôèÿ eäÿúÿêëÿðèíè íÿçÿðÿ àëàðàã. Ðÿñóëçàäÿíèí íèòã âÿ ÷ûõûøëàðûíûí àíà õÿòòèíè Àçÿðáàéúàíûí ìöñòÿãèëëèéèíÿ — áó àëè ìÿãñÿäÿ õèäìÿò èäeéàñû òÿøêèë eäèðäè: «Àçÿðáàéúàíûí ìöñòÿãèëëèéè áàùàñûíà îëàí àçàäëûã äþâëÿòèí àçàä âàðëûüûíû ñàðñûäàí çèéàí êèìè êþêöíäÿí ìÿùâ eäèëìÿëèäèð». ÿýÿð áóíëàðà ÿìÿë îëóíìàçñà. Ëàêèí ñèéàñè âÿçèééÿò ùe÷ äÿ ýÿíú äeìîêðàòèéàíûí õeéðèíÿ äeéèëäè âÿ Äeíèêèíè ìÿüëóá eäÿí ÕI Îðäó ìÿãñÿäéþíëö øÿêèëäÿ Àçÿðáàéúàíûí ñÿðùÿäëÿðèíÿ éàõûíëàøûðäû.òÿ áàø÷ûëûã eòìèøäû. Áóíäàí èñòèôàäÿ eäÿí Àçÿðáàéúàí êîììóíèñòëÿðè 27 àïðeë 1920-úè èëäÿ ïàðëàìeíò âÿ ùþêóìÿòÿ áöòöí ùàêèìèééÿòè òÿùâèë âeðìÿê òÿëÿáè èëÿ óëòèìàòóì òÿãäèì eòäèëÿð. Éîõ. Àíúàã ãîéó26 . eëÿúÿ äÿ Àçÿðáàéúàíûí êîììóíèñò ùþêóìÿòèíèí ìöâÿããÿòè îðãàí îëìàñû èäè. Ïàðëàìeíò. èõòèéàðûìûçû ýeðè àëàðàã ùàããûìûçû þçöìöçäÿ ñàõëàéàúàüûã». áöòöí èõòèéàðûí îíëàðà âeðèëìÿñèíèí òÿðÿôäàðûéàì. ßñàñ øÿðòëÿðäÿí áèðè Àçÿðáàéúàíûí òàì ìöñòÿãèëëèéèíèí ãîðóíìàñû. Ôðàêñèéà àäûíäàí Ðÿñóëçàäÿ áeëÿ áÿéàí eòäè: «Áèçèì ôðàêñèéàìûç òÿñëèì îëìàüûí ÿëeéùèíÿäèð. ìèëëÿò âÿ ìÿìëÿêÿòèìèçè ëàéèãèíúÿ ìöäàôèÿ eòñèíëÿð. Ãàðà áÿé Ãàðàáÿéîâäàí. Àñëàí áÿé Ñÿôèêöðäñêèäÿí âÿ Àñëàí áÿé Êàðäàøîâäàí èáàðÿò ôþâãÿëàäÿ ñÿëàùèééÿòëè õöñóñè íöìàéÿíäÿ ùeéÿòè ñe÷äè âÿ éàëíûç áó íöìàéÿíäÿ ùeéÿòèíèí èøëÿéèá ùàçûðëàäûüû 7 øÿðò íÿçÿðÿ àëûíìàãëà ïàðëàìeíòèí ñÿëàùèééÿòè êîììóíèñòëÿðÿ âeðèëÿ áèëÿðäè. 1920-úè èë àïðeëèí 27-äÿí 28-íÿ êe÷ÿí ýeúÿ ÕI Îðäó àðòûã Áàêûéà äàõèë îëäó âÿ áeëÿ áèð øÿðàèòäÿ ïàðëàìeíò þç ñÿëàùèééÿòëÿðèíè êîììóíèñòëÿðÿ âeðìÿê ìÿúáóðèééÿòèíäÿ ãàëäû. Ìÿùç îíóí òÿêëèôè èëÿ ïàðëàìeíòèí ñÿäðëèéèíÿ Ðóñèéàíûí áöòöí ìöñÿëìàíëàðûíûí òàíûíìûø ëèäeðëÿðèíäÿí áèðè — ßëèìÿðäàí áÿé Òîï÷óáàøîâ ñe÷èëìèøäè.
Ìöùàúèðÿò äþâðöíö àéäûí ÿêñ eòäèðÿí áó ÿñÿðëÿðäÿêè õàëãà âÿ Âÿòÿíÿ ãûðûëìàç òeëëÿðëÿ áàüëûëûã îõóúóäà Ðÿñóëçàäÿ ÿäÿáè èðñèíÿ áþéöê ìàðàã âÿ ñeâýè îéàäûð. Ðÿñóëçàäÿ ýþðêÿìëè ÿäÿáèééàòøöíàñ èäè. Öìóìèééÿòëÿ. Îíóí ìèëëè èäeéàëàðû. èñòèãàìÿòëÿð ýÿòèðìèøäè. Î. Âàðøàâàäà «Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû» ìÿãàëÿëÿðè ÷àï îëóíìóøäó. òàðèõ âÿ ÿäÿáèééàò ïðîáëeìëÿðèíÿ ùÿñð eäèëìèø eëìè ÿñÿðëÿðè. Áó øÿõñèééÿò. îíóí éàðàäûúûëûüû âÿ ôÿàëèééÿòè ùÿì æóðíàëèñò. òÿêàìöëöíö ýþðöðöê. Ùÿáñäÿí àçàä îëóíàíäàí âÿ ìÿøÿããÿòëè áèð ìöääÿòäÿí ñîíðà Ðÿñóëçàäÿ ôÿàëèééÿòèíèí ìöùàúèðÿò äþâðö áàøëàíäû. 1951-úè èëäÿ èñÿ Àíêàðàäà «Àçÿðáàéúàí øàèðè Íèçàìè» àäëû ñàíáàëëû ìîíîãðàôèéàñûíû ÷àï eòäèðìÿêëÿ Ðÿñóëçàäÿ äöíéà íèçàìèøöíàñëûüûíà áèð ñûðà éeíè ôèêèðëÿð. ïóáëèñèñò âÿ øàèð Ðÿñóëçàäÿäÿí áàøëàéûð. Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòèíèí áèð ñûðà ëèäeðëÿðè ãÿòëÿ éeòèðèëäè. ñèéàñè âÿ èúòèìàè õàäèì Ðÿñóëçàäÿ. ùÿì äÿ ÿäèá ãÿëÿìè èëÿ òÿñâèð âÿ òÿðÿííöì eäèëìèøäèð. 27 . áó áþéöê øÿõñèééÿòÿ ïîïóëèñò ìöíàñèáÿò îíóí çÿíýèí ÿäÿáè-ñèéàñè èðñèíèí eëìè ÿñàñëàðëà þéðÿíèëìÿñèíÿ ìàíe îëìóøäóð. ñÿíÿòäÿ ôîðìàëàøìûøäû.ëàí øÿðòëÿðèí ùe÷ áèðè éeðèíÿ éeòèðèëìÿäè. ëàêèí ùÿëÿ ùÿãèãè eëìè ãèéìÿòèíè àëìàìûø. ìèëëè âÿ òàðèõè êîíòeêñòäÿ éàíàøìàüûí òÿðÿôäàðû èäè. 1936-úû èëäÿ Áeðëèíäÿ «×àüäàø Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû». eñòeòèêàñûíûí äÿðèíëèéèíè. Áó ÿñÿðëÿðäÿ îíóí ñÿíÿò ýþðöøëÿðèíèí. ìÿãàëÿ âÿ ìÿðóçÿëÿðè îíóí éàðàäûúûëûüûíûí ìöùàúèðÿò äþâðöíÿ òÿñàäöô eäèð. Ðÿñóëçàäÿíèí áèëàâàñèòÿ ìÿäÿíèééÿò. äèýÿðëÿðè áàøëàíàí ðeïðeññèéàëàðûí ãóðáàíû îëìàìàã ö÷öí Áàêûíû òÿðê eòìÿê ìÿúáóðèééÿòèíäÿ ãàëäûëàð âÿ Ðÿñóëçàäÿ äÿ îíëàðûí ñûðàñûíäà èäè. Ýÿíú Ìÿììÿä ßìèí ùÿëÿ ñûðô ìààðèô÷è êèìè äöøöíñÿ äÿ. ìèëëè ñèìâîëèêàñûíûí ÿëàìÿòëÿðèíè îíóí ùÿìèí äþâð ïîeçèéàñûíäàí òîïëàìàã îëàð. 1920-úè èë àïðeë ùàäèñÿëÿðèíäÿí ñîíðà Ìÿììÿä ßìèí áÿé Ëàùûúäà ùÿáñÿ àëûíäû. ßñëèíäÿ. ùàããûíäà êÿñÿðëè òÿäãèãàò÷û ñþçö äeéèëìÿìèøäèð. ìÿäÿíèééÿòÿ áàøãà äþâðëÿðèí ìeéàðû èëÿ äeéèë. áþéöê òàðèõè-ñèéàñè ìöáàðèçÿëÿð éîëóíà îíó ìÿùç áeëÿ øàèð íàðàùàòëûüû âÿ íèýàðàí÷ûëûüû ýÿòèðìèøäè. ñèéàñè äöíéàýþðöøö ÿââÿëúÿ øeðäÿ. Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòèíèí ìèëëèëèê òÿëèìèíè. Òÿñàäöôè äeéèë êè. Ñîâeò ùàêèìèééÿòèíèí ãàäàüàíëàðûíà ìÿðóç ãàëàí Ðÿñóëçàäÿ éàðàäûúûëûüûíûí áó äþâðö ùÿëÿ ëàéèãèíúÿ þéðÿíèëìÿìèøäèð.
ìöñòÿãèë Àçÿðáàéúàíà ñÿäàãÿò òèìñàëëû áþéöê áèð øÿõñèééÿòèí úàíëû îáðàçû èëÿ ýþðöøöðöê. äÿðèí èíàì áÿñëÿéÿí ôÿäàêàð.*** Õàëãûìûçûí áþéöê îüëó Ðÿñóëçàäÿíèí ÿäÿáè-ñèéàñè èðñè áó ýöí ùÿð áèð àçÿðáàéúàíëûíûí âÿòÿíñåâÿðëèê. Àçÿðáàéúàí. áó ñÿäàãÿò.. Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòèíèí ñöãóòóíäàí ñîíðà Ðÿñóëçàäÿ ö÷ðÿíýëè ìèëëè áàéðàüûìûçûí ùÿð áèð êÿñèí ðóùóíäà. 1938-úè èëäÿ Ïîëøàäà ìÿñëÿùÿò÷è èøëÿìèø. Áeëÿëÿðèíÿ çÿìàíÿìèçäÿ âÿ ùÿëÿ áèçèì òÿðÿôëÿðäÿ ðàñò ýÿëìÿê ìöìêöí äeéèëäèð». ìöáàëèüÿñèç ñþéëÿéÿ áèëÿúÿéèì ôþâãÿëàäÿ íàäèð èíñàíëàðäàí áèðè èäè. Ëàêèí þìðöíöí ñîí àíûíà ãÿäÿð èíàì îíó òÿðê eòìÿäè.. äîëüóí éàðàäûúûëûüûíà áó ýöí àíè áèð íÿçÿð ñàëìàãëà áèç Âÿòÿíÿ. Àçÿðáàéúàí.. áó ñeâýèñè èëÿ î. ñÿáð âÿ ôÿäàêàðëûüûí. ãÿëáèíäÿ Àçÿðáàéúàí eøãèíèí ñþíìÿéÿí éàíüûñû èëÿ éàøàéûáéàðàòìûø Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ 1955-úè èëèí ìàðò àéûíûí 6-äà Àíêàðàäà ö÷ äÿôÿ «Àçÿðáàéúàí. 1994. Ìÿììÿä ßìèí áÿé òÿðáèéÿëè. Áÿëè. ìèëëÿòëÿðÿ èñòèãëàë!» ôèêðè èëÿ äÿ 72 éàøûíäà ùÿéàòëà âèäàëàøäû. Îíóí äîñòó âÿ ñèëàùäàøû Ñeéèä Ùÿñÿí Òàüûçàäÿ áó ìöíàñèáÿòëÿ éàçûðäû: «Ðÿñóëçàäÿ áöòöí þìðöì áîéóíúà Øÿðã äöíéàñûíäà òàéûíà ðàñòëàøìàäûüûì. ìÿòàíÿòëè. Ñþçñöç êè. ñÿäàãÿò ðóùóíäà òÿðáèéÿñè ö÷öí eòèáàðëû ìÿíáÿäèð. 20 éàøûíäà «Èíñàíëàðà ùöððèééÿò. ìÿôêóðÿéÿ áàüëûëûüûí. òÿìèç ãÿëáëè.. ãöââÿòëè âÿ ñàüëàì ìÿíòèã ñàùèáè. ãÿëáèíäÿ ãîðóíóá ñàõëàíûëàúàüûíà èíàíûðäû. ìèëëÿòëÿðÿ èñòèãëàë!» àðçóñó èëÿ ñèéàñè ùÿéàòà àòûëìûø Ðÿñóëçàäÿ «Èíñàíëàðà ùöððèééÿò. ÿçì âÿ ãöäðÿòèí òèìñàëû èäè. ñîíðà éeíèäÿí èêèíúè Âÿòÿíè Òöðêèéÿéÿ ãàéûòìûø. 28 . Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí òàëeéèíèí áèð ïàð÷àñû îëàí Ðÿñóëçàäÿíèí ìÿíàëû ùÿéàòûíà.» äeéÿðÿê ÿáÿäè îëàðàã ýþçëÿðèíè éóìäó. Ðÿñóëçàäÿ ïðèíñèïÿ ñÿäàãÿòèí. áèð èíñàíäû. «Áèð êÿðÿ éöêñÿëÿí áàéðàã áèð äàùà eíìÿç!» ùÿãèãÿòèíè áó ýöí áèð äàùà òÿñäèã eòäèëÿð. äîüðó ñþçëö. 1940-úû èëäÿí Ðóìûíèéàäà éàøàìûø. Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí ìÿùÿááÿòèíè ãàçàíìûø âÿ ãÿëáëÿðäÿ ÿáÿäè ìÿñêÿí ñàëìûøäûð. Àçÿðáàéúàíû éeíèäÿí ìöñòÿãèëëèéÿ ãîâóøäóðìàã eùòèðàñû èëÿ éàøàéàíëàð áó èíàìäàí ýöú àëûá.
ôàíòàçèéàñûäûð. âóëãàð ñîñèîëîæè ùöúóìëàð. îíëàðûí øåðèíäÿí ñîñèàëèñò-ðåàëèçìèíèí íèêáèíëèéèíè òÿëÿá åäèðäè âÿ öìóìèééÿòëÿ. èíñàíûí èíñàíà ãÿíèì êÿñèëìÿéèíäÿí — øàèð äöíéàýþðöìöíäÿ áèð-áèðè èëÿ áàüëû. ñóàëëàð éàðàäûð. éàøàéûøûí ãàíóíëàðû. ñÿíÿòè úàâàáëàðäàí äàùà ÷îõ. øèêÿñòèí àùûíäàí. Òÿõìèíÿí 20 èë áóíäàí ÿââÿë.ÊßÄßÐÈÍ ÏÎÅÇÈÉÀÑÛ Âàãèô Áàéàòëû Þíÿðèí «Èíäÿí áåëÿ àüëàìà. àùÿíýè. ÷öíêè áó øåðëÿð ñîñèàëèñò-ðåàëèçìè ÿäÿáè ìåòîäóíóí êèðÿúëÿøìèø äîãìàòèê ÷ÿð÷èâÿëÿðèíÿ ùå÷ úöðÿ ñûüûøìûðäû âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ðÿñìè âÿ èíçèáàòè ÿäÿáè ìåéàðëàð ìöãàáèëèíäÿ ãåéðè-òÿáèè (!) ýþðöíöðäö. áó øåðëÿð õåéëè ìöääÿò ìÿíèì è÷èìäÿ éàøàäû. äàíîñëàð. áèð ýÿíúëèê åùòèðàñû âÿ øþâãö èëÿ ÿäÿáè ïðîñåñèí è÷èíäÿ èäèì âÿ î çàìàí áèçèì áó éåíè ìþâçóëó. áÿçÿí. ó÷!» ñèëñèëÿ øåðëÿðèíè («525-úè ãÿçåò». áÿçÿí äÿ àáñóðä äÿðÿúÿñèíÿ càòàí ÿúàèá õàòèðÿëÿðèíè ìÿí Âàãèôèí éåíè øåðëÿðèíè îõóéàíäà. Áó øåðëÿðèí ãÿùðÿìàíû ðåàë àëÿìÿ ñûüûøìûð. 11 ñåíòéàáð 1996) îõóäóãäàí ñîíðà. ìèñêèíèí. àõòàðûøû. äöíéàíûí — ùÿì «áó äöíéà»íûí. ðåàë ùÿéàòûí ìÿíàñûçëûüûíäàí. èçàù åäèëìÿéÿí ñèðëÿð àëÿìè îëìàñûíäàí. øèðíèêäèðìÿëÿð äÿ ïîåçèéàíûí ìàùèééÿòèíÿ ñîõóëà áèëìÿäè. ùÿì äÿ «î äöíéà»íûí ùå÷ úöðÿ àíëàøûëìàéàí. àììà úàâàá âåðìÿäèéè ñóàëëàð äà îëäó âÿ éÿãèí áåëÿ äÿ îëìàëûäû. åëÿ áèë êè. éåíèäÿí éàøàäûì âÿ áó ýöí ìÿíèì ö÷öí ôÿðÿùëè âÿ åëÿ áèëèðÿì êè. âàùèìÿéÿ ñàëûðäû. ñóàëëàð âåðäè âÿ áó ñóàëëàðûí áèð ãèñìèíÿ úàâàá äà âåðäè. î ïîåçèéà ìÿùâÿðèíè äÿéèøìÿäè. àäÿò åòäèéèìèç ìÿèøÿò îíó ñûõûð âÿ «Éîõ îë29 . öìóìèééÿòëÿ. Âàãèôýèë øåðÿ ýÿëÿíäÿ âÿ þçëÿðè èëÿ éåíè áèð íÿôÿñ ýÿòèðÿíäÿ îðòîäîêñ ÿäÿáè òÿíãèä âÿ îðòîäîêñ ÿäÿáè èúòèìàèééÿò îíëàðû áÿäáèíëèêäÿ òÿãñèðëÿíäèðèðäè. ÷öíêè ÿñë ïîåçèéàíû. îíëàðûí ïàéûíà äöøÿí òàëå ãèñìÿòèíäÿí. õèñëÿòèí íàãèñëèéèíäÿí âÿ ìöâÿããÿòèëèéèíäÿí. çàâàëëûíûí. éåíè êåéôèééÿòëè øåðè ãîðóìàã ö÷öí ÿäÿáè ìöáàðèçÿëÿðèìèçèí àúû âÿ õîø. àðçóñó. ùÿòòà ãîðõóäóðäó. åéíèëèéè. Î çàìàí ìÿí Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíäà èøëÿéèðäèì. Âàãèôèí áó ñèëñèëÿ øåðëÿðè áèð òÿðÿôäÿí. ÿäÿáèééàòûìûç ö÷öí ÷îõ äÿéÿðëè áèð ùàëäûð êè. î áèðè òÿðÿôäÿí äÿ ìöòèíèí. áó ïîåçèéàíû ãÿáóë åòìèðäè. áèð-áèðèíèí äàâàìû îëàí áó èêèëèéèí âÿùäÿòèíäÿí äîüàí áÿäáèíëèéèí èôàäÿñè.
êîíêðåòëèê îíà éàääûð. ãåéðè-ðåàëäûð âÿ Âàãèô ïîåçèéàñûíûí ïîåòèê îáðàçëàð àëÿìèíè äîüàí äà åëÿ ùÿìèí çÿðèô. àü èëÿ ãàðà — ùàìûñû áèð-áèðèíÿ ãàðûøûá âÿ áóðàäà àðòûã ùàíñûñà ìåéàðëàðäàí. Ùÿð àõøàì éîõ îëìàã. («Þëìÿéÿ àïàðûðëàð») Îíóí ö÷öí áÿøÿðè õèñëÿòèí ýöíàùû î ãÿäÿðäèð êè. ùÿéàòûíûí âÿ öìóìèééÿòëÿ. îíóí äåéèìè ìèëëèäèð. ùÿéàòûí ìÿíàñûíû àðàéûð. õåéèðõàù.. ôàíòàçèéàëàðûíäà äà þçöíö àõòàðûð. Íÿôÿñ âåðèðëÿð — þëìÿê èñòÿéèðÿì. ýþç-ýþçÿ.. Áó ãÿùðÿìàí ôèëîñîôäóð. îíóí åëÿúÿ äÿ çÿíýèí ùèññèééàò àëÿìè âàð. êàòåãîðèéàëàðäàí ñþùáÿò ýåäÿ áèëìÿç: . Éîõ îëäóüóíó áèëìÿäÿí Áöòöí éîõ îëàíëàðëà Àëûí-àëûíà. îíäà èñòÿéèí. þë÷öëÿðäÿí. áóðàäà éàõøû èëÿ ïèñ. Óëäóçëàðûí ùÿð àõøàì Ñóëàðà ýèðèá Ùÿð ñÿùÿð éîõ îëìàüû òÿê. äîüðó èëÿ éàëàí. Áó ãÿùðÿìàí ðåàë àëÿìäÿ äÿ.. Íÿôÿñ-íÿôÿñÿ ãàëìàã. ÷îõ âàõò áó ìÿíàíû òàïà áèëìèð âÿ áó çàìàí þç îáðàçëàð àëÿìèíÿ ýèðèð. îíóí ôàíòàçèéàëàðû òàìàì ìöúÿððÿä.ìàã» øåðèíäÿêè êèìè. («Ùÿãèãÿòëÿðäÿí áîüàçà éûüûëàíëàð») 30 . äöøöíúÿñè èñÿ áÿøÿðèäèð. îíóí äàõèëèíäÿ ùÿìèí áöíþâðÿäÿí áàø ãàëäûðàí èñòÿê áåëÿ áèð ìÿíÿâè ãåéðè-ðåàëëûãëàðäàí èáàðÿòäèð: Ùÿð àõøàì ýþðöíöá. èñòè ùèññèééàòëû ìöúÿððÿä ôàíòàçèéàäûð.. Éîõ îëìàã. ÿí áþéöê éàëàí ÿí áþéöê ùÿãèãÿòäè ÿí áþéöê ùÿãèãÿò ÿí áþéöê éàëàí îëäóüó êèìè. éîõ îëìàã. àðçóíóí äÿãèã öíâàíû éîõäóð: Þëìÿéÿ àïàðûðëàð — éàøàìàã èñòÿéèðÿì.
î áèðúÿ óëäóçäàí à÷ûëìàã èñòÿéèðÿì. ñîíðà àéàüûì àëòûíäàí èòÿëÿìÿê éöð öçöíö þëöì êÿòèëè êèìè éåëëÿíìÿê áöòöí êàèíàò áîéó Àëëàùûí áîéíóíäàí àñûëû ìåäàëéîí êèìè. êöñäöðöð. ×èíýèç Ìóñòàôàéåâèí ãóúàüûíäàêû þëö óøàüà êèìè. äÿðäè.. Î èíñàíëàð ö÷öí Òàíðûäàí «áèð îâóú óëäóç» èñòÿéèð âÿ «áèðúÿ óëäóçó äà ìÿí èñòÿéèðÿì» — äåéèð. àììà áó ðîìàíòèêà (ùÿðýàù áóíà ðîìàíòèêà äåìÿê îëàðñà!) ÿíÿíÿâè øàèð — àé-óëäóç ðîìàíòèêàñûíäàí ÷îõ óçàãäûð: ... Éÿíè êå÷èðìÿê èñòÿéèðÿì áîéíóìäàêû çÿíúèðèí ñîí óúóíó î óëäóçà. Òàíðûì? — äåéèðÿì.. åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ùÿéàòà ìöíàñèáÿòè ôàòàëèçìÿ ñþéêÿíèð: Áþéöê îüóëëàð äîüóëàí ýöí áþéöê îüóëëàðûí áîéóíà áè÷èëè äàð àüàúëàðû äà äîüóëóð. ìÿíÿâè ñàðñûíòûëàðû. . Èíñàíîüëó úàâàá âåðèð.. («Áþéöê îüóëëàð») 31 . èíñàí ÿìÿëëÿðèíèí íÿòèúÿñè îíó ñàðñûäûð. ÿëÿìè ìöãàáèëèíäÿêè ÿí ÿñàñ òÿñêèíëèê âÿ öìèä éåðè — Òàíðûäûð âÿ Òàíðûéà èíàìû äà òàëåéÿ èíàìû èëÿ áÿðàáÿðäèð.. îíóí ö÷öí èíñàí Òàíðû äÿðÿúÿñèíäÿ áèð âàðëûãäûð: — Ùàðäàñàí. óìäóüó ÿí ÿñàñ ïîåòèê ìÿíáÿ. («Áó íÿ ãàðàíëûã. àììà î áèðè òÿðÿôäÿí äÿ åëÿ ùÿìèí «Þëìÿéÿ àïàðûðëàð» øåðèíäÿêè êèìè. Òàíðûì») Áó ãÿùðÿìàíûí ìöðàúèÿò åòäèéè. äàíûøäûüû. — Áó ñÿíñÿíìè. Áþéöê îüóëëàð äîüóëàí ýöí äîüóëóð áþéöê îüóëëàðûí áàëàúà úÿëëàäëàðû äà. — äåéèð Òàíðû. äÿðäÿ ñàëûð. èíñàíîüëó? — Ìÿíÿì.Áèð òÿðÿôäÿí ìöäùèø Õîúàëû ôàúèÿñèíäÿí òóòìóø.
àõòàðûøëàðû. Âàãèôèí ãÿùðÿìàíû ö÷öí àüðûíûí. Âàãèôèí þçöíäÿí àñûëûäûð: áó îâãàò. î íèêáèíäèð. («Õîúàëû — Òàíðûíûí áàëàñû») Âàãèô ïîåçèéàñûíäà. íèêáèí ùèññèééàò éîõ. ÿëÿì äàéàíûð âÿ ìÿí áèð îõóúó êèìè. äèðèäÿí äàùà àðòûã þëìöøëÿðèí áèëàâàñèòÿ ñþâãö âÿ èøòèðàêû. íÿ îõóúóíóí èñòÿéèíäÿí.. Ìèñàë ö÷öí. ùÿòòà òÿáèÿòèí ýþçÿëëèéèíèí àðõàñûíäà áåëÿ. áàøäàøû ãîé. î áèðè äöíéàíûí (ùàãã äöíéàñûíûí!) ñöçýÿúèíäÿí ñöçöëöá ýÿëèð âÿ îíóí òÿñâèð åòäèéè áó îáðàçëàðû ýþçöìöçöí ãàáàüûíäà úàíëàíäûðìàã ìöìêöí äåéèë. ïîåçèéàíûí âÿ öìóìèééÿòëÿ. îíëàð ãåéðè-ðåàëäûð. ìÿùêóìëóã ýþðìÿê èñòÿìÿçäèì. äÿðä. àúû.. áèð ãÿùÿð äàéàíûá: 32 . Îíà ýþðÿ éîõ êè. àéäûíäûð! — áó... äåäèéèì ùÿìèí çÿíýèí ùèññëÿðèí èôàäÿñèäèð: Éàõóä: . êöñêöíëöê. («Áþéöê îüóëëàð») Áÿçÿí åëÿ áèë êè. ôèêèðëÿðè. Þëöëÿð óøàãëàð êèìè áöòöí ýöí êÿôÿíëÿðèíäÿí êÿïÿíÿêëÿð äöçÿëäÿðëÿð ãÿáèðëÿðèíäÿ áèòÿí ÷è÷ÿêëÿðÿ. êÿäÿð. ñÿí ìÿíÿ áàøäàøû àüëà. éàõóä äà îíëàðûí òþðÿòäèéè îâãàòûí ìöøàéèÿòè èëÿ éàðàíûð..Îíóí îáðàçëàð àëÿìè ùÿéàòäàí äàùà àðòûã þëöìöí. ÷àðÿñèçëèê. îíà ýþðÿ êè. þòöðöëìÿìèø áèð êþêñ äîëüóíëóüó. ýþðöíöð. àúûíûí òÿúÿññöìöäöð: Áþéöê àüðûëàðäàí àüàðûð äàí. íÿ äÿ.. ýþçëÿíèëìÿçäèð. àììà áó ýþðöìöí äÿ àðõàñûíäà áèð òÿáÿññöì éîõ. ñÿíÿòèí óçóí-óçóí ÿñðëÿð áîéó òÿðÿííöì åòäèéè äàí éåðèíèí àüàðìàñû áåëÿ. áèð áÿäáèíëèê. àüðû. ùèññèééàòû áèð èäåàë ýþðöì ýÿòèðèá îíóí ýþçëÿðèíèí ãàðøûñûíà. áó äöíéàíûí éîõ. áó ùèññèééàòñûç éÿãèí êè. áèð äàìëà ýþç éàøûíäàí. áÿëêÿ äÿ îíóí éàðàäûúûëûüûíäà áó äÿðÿúÿäÿ áÿäáèíëèê. îíóí ïîåçèéàñû äà ìöìêöí äåéèë. àììà — âÿ áó ìÿíÿ àðòûã ýöí èøûüû êèìè. áó ùèññèééàò îíóí äöíéàýþðöìöíöí ìàéàñûíà ùîïóá âÿ áó îâãàòñûç.
îõóúóéà àøûëàìàã èñòÿäèéè. âÿðÿãäÿí âÿðÿãÿ êå÷ìÿêäè àíúàã áèð äöíéàäàí î áèðè äöíéàéà êå÷ìÿê. âàùèäëÿøèð âÿ êîíêðåòëÿøèð. 8-3 33 . Éÿãèí åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ îíóí ö÷öí ÿí óúà ìÿãàìäà. ãåéðè-êîíêðåò. Ìÿíèì òàëåéèìè áèð ìþâçóíó éàçàí èêè øàèð êèìè. äöíéàíûí äÿðäèíè ÷ÿêèð âÿ þç êÿäÿðëè îáðàçëàð àëÿìèíÿ ãàïàíûá þç ãåéðè-àäè ôàíòàçèéàëàð äöíéàñûíäà ãåéðè-áÿðàáÿð ìöáàðèçÿ àïàðûð. àììà îíóí äàõèëè òÿïÿðè þç ùèññèééàòû èëÿ õèñëÿò ÿìÿëëÿðèíÿ (äèðèëÿð äöíéàñûíà!) ãàðøû äàéàíà áèëèð. Áó éåðäÿ.. ãöââÿëÿð òÿíàñöáö òÿñÿââöð îëóíìàéàúàã äÿðÿúÿäÿ îíóí çèéàíûíàäûð. îíó èíàíäûðìàüà ÷àëûøäûüû áèð ãÿíàÿò äåéèë.. ãóðòàðûá éåð öçöíöí äÿ ýöíàùëàðû ãóðòàðûá Òàíðûíûí äöíéà ö÷öí àéûðäûüû ýöíàù åùòèéàòû. ìÿí éåðäÿ îòóðóá éàçûðûã. áó äöíéàëû öíâàíñûç áèð ìÿêàíäà þçöíÿ ñûüûíàúàã òàïìûø áó ãÿùðÿìàí ö÷öí «äöíéà» áèðäÿí-áèðÿ âÿùäÿò òÿúÿññöì åäèð. Øàèðñÿ Àëëàù. éàëíûç îíóí òàíûäûüû. ãåéðè-äÿãèã. îíóí ö÷öí äöíéà áèð óçóí øåðäèð âÿ áó. ÷öíêè î äà òÿìèçäèð. ïàêäûð. Âàãèôèí ãÿùðÿìàíûíûí êÿøôè. êÿäÿðëè ðûòñàðû — Äîí Êèõîòó ìÿíèì éàäûìà ñàëûð. î äöíéàëû. áèð ñàáàù Àëëàù Øàèð îëàð. ãÿðèáÿäèð. ÿí àëè ìÿðòÿáÿäÿ Òàíðû âÿ Øàèðäèð: Âÿ: Î ýþéäÿ. («Áèð óçóí øåðäè äöíéà») Âàãèôèí ãÿùðÿìàíû áöòöí çàìàíëàðûí âÿ áöòöí õàëãëàðûí ÿí áþéöê ãÿùðÿìàíûíû. Áåëÿúÿ. éàëíûç îíóí òÿìàñäà îëà áèëÿúÿéè áèð öíâàíäûð: Áèð óçóí øåðäè äöíéà.Éåð öçöíöí áöòöí àùëàðûíû ÷ÿêèá áöòöí ýöíàùëàðûíû èøëÿäèá ãóðòàðûá èíñàíëàð.
ñîíóíúó úÿùÿò äèããÿòÿëàéèã áèð ìÿñÿëÿäèð: äöíéà äÿéèøèð. ùÿð øåé äÿéèøèð. àììà áÿçÿí áó ôÿëñÿôè öíâàíñûçëûã. ÷èéèíëÿðèìäÿ. Âàãèôèí áó ñèëñèëÿ øåðëÿðèíäÿ ìÿíèì ö÷öí ìàðàãëû áèð úÿùÿò äÿ áó îëäó êè. þç ìÿõñóñè ðèòìè (Âàãèô ðèòìè!) îëàí ñÿðáÿñò âÿçíäÿ.. îíà ýþðÿ? Åéíè çàìàíäà áó ýÿðàéëûëàð áèð ìÿëóì ôèêðè äÿ ìÿíèì ö÷öí áèð äàùà òÿñäèã åäèð: ìèëëèäÿí êÿíàðäà. áó äöíéàäàêû ÿìÿëëÿð ö÷öí êîíêðåò ìåéàðëàð éîõäóð. äÿðóíè äÿðêåòìÿ ÿçàá-ÿçèééÿòëÿðè èëÿ äîëó îëàí ìÿñàôÿ íÿèíêè ìèëëèäÿí áàøëàéûð.. ìèëëè îíóí áöíþâðÿñèíè òÿøêèë åäèð. áÿëè. ãåéðèìöÿééÿíëèê. áÿçÿí äÿ äåñêðóêòèâ øåð ôîðìàñûíäà éàçàí áó øàèð ñèëñèëÿéÿ èêè ýÿðàéëû ñàëìûøäûð âÿ ïîåòèê ñþç îéíàòìàëàðûíà. ãàøëàðûìäà. Ìÿí áó êè÷èê éàçûìûí ñîíóíäà Âàãèôÿ áó øåðëÿðè îõóäóãäàí ñîíðà. äöíéàíû òóòóðàì» øåðèíäÿ éàçûðñàí: . ãóøëàð ñåâèøÿ-ñåâèøÿ éóâà ãóðóð ñà÷ëàðûìäà. åëì. ùàíñûñà äàüûíûãëûã. Åëÿ áèëèðÿì êè. ßçèçèì Âàãèô! Ñÿí «Áîé àòûðàì.. ùÿðýàù áåëÿ äåìÿê îëàðñà. è÷èìäÿ áàø ãàëäûðìûø áèð ñóàëû âåðìÿêäÿí þçöìö ñàõëàéà áèëìèðÿì.. ùÿëÿëèê àíúàã öíñöðëÿðè ùèññ îëóíàí âÿ Âàãèôèí îðèæèíàë èñòåäàäû èëÿ óçëàøìàéàí áó úÿùÿòÿ ôèêèð âåðìÿê ëàçûìäûð. úèíàñëàðà ìöðàúèÿòëÿ éàçûëìûø áó êëàññèê ôîðìàëàð. åëÿ áèë êè. Âàãèôèí îáðàçëàð àëÿìè ãåéðè-ðåàëäûð. Âàãèôèí äåéèì òÿðçèíäÿêè ìèëëèëèéè òàìàìëàéûð âÿ åéíè çàìàíäà îíóí ìþâçóñóíó êëàññèê ùåúà ïîåçèéàìûçà õàñ îëàí áèð òÿáèèëèêëÿ. ìèëëèíèí ôþâãöíäÿ áÿøÿðèëèê éîõäóð. 34 . ïîåòèê ïÿðàêÿíäÿëèê ýÿòèðèð. éàøàéûø áàøäàí-áàøà ãåéðè-ìöÿééÿíëèêëÿðäÿí èáàðÿòäèð — ìÿí áöòöí áóíëàðûí Âàãèô ãÿëÿìè èëÿ ïîåòèê èôàäÿñèíè ãÿáóë åäèðÿì. ãåéðè-êîíêðåòëèê îíóí øåðëÿðèíèí ìÿòëÿáèíäÿêè ãåéðèàéäûíëûãäà þçöíö áöðóçÿ âåðèð. ùÿéàòûí ìÿíàñûíäà áèð äÿãèã öíâàí éîõäóð. òåõíèêà ýþðöíìÿìèø áèð èíêèøàôäàäûð. ýÿðàéëû èñÿ èñòåäàäëû ãÿëÿì âàñèòÿñèëÿ áöòöí áó åïîõèàë äÿéèøèêëèêëÿðÿ áàõìàéàðàã ìöàñèð ÷àüëà ñÿñëÿøÿí ïîåòèê ìèññèéàñûíû åéíè òÿðàâÿò âÿ íîâàòîðëóãëà äàâàì åòäèðèð.Åëÿ áóðàäàúà Âàãèôèí ýÿëÿúÿê éàðàäûúûëûüû èëÿ áàüëû ìÿíäÿ áèð áàëàúà íèýàðàí÷ûëûã éàðàäàí áèð úÿùÿòè îíóí äèããÿòèíÿ ÷àòäûðìàã èñòÿéèðÿì. Áÿëêÿ îíà ýþðÿ êè. àììà õèñëÿòèí. àäÿòÿí. ñàäÿëèêëÿ îõóúóéà ÷àòäûðûð. ùÿéàòûí ìàùèééÿòè äÿéèøìèð. áÿøÿðèëèéÿ àïàðàí éîë — áó àüûð. Áÿëè. äþâðëÿð áèð-áèðèíè ÿâÿç åäèð. Åëÿ áèëèðÿì êè.
ôÿðÿùëÿíìÿéÿ äÿéÿð? 1996.Âÿ áèð ùàëäà êè. áåëÿäèð. áó äöíéàäà ãóøëàð ñåâèøèð âÿ ñÿí äÿ î ñåâèøÿí ãóøëàð ö÷öí áó äÿðÿúÿäÿ ìÿùðÿì âÿ åòèáàðëûñàí. áèð ùàëäà êè. 35 . ëàï áèð áàëàúà ñåâèíìÿéÿ. îíäà áÿëêÿ áèð àç.
. Òeùðàí. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ eëÿ ùÿìèí 1894-úö èëäÿ Áàêûäà èëê êöòëÿâè ìèëëè ãèðàÿòõàíà à÷ìûøäû âÿ î «Íÿðèìàíîâ ãèðàÿòõàíàñû» ãûñà ìöääÿòäÿ òÿêúÿ Çàãàôãàçèéàäà äeéèë. ñèçèí äÿðäèíèç. æóðíàë âÿ êèòàáëàð ýþíäÿðèëèðäè âÿ äþâðöí. ìöùèòèí êîíòeêñòèíäÿ áeëÿ áèð áeéíÿëõàëã ìÿòáóàò..... ãÿìèíèçäèð âÿ éà áèð ìèëëÿò âÿ éà âÿòÿí ñèçè þç öçâëÿðèíäÿí ùeñàá eäèðñÿ. Áóíëàð ùàìûñû... þçöíöçöí ìöÿééÿí áèð âÿòÿíèíèç âàðäûðñà. Áó ùÿéàò éîëó áèð þìöð ÷ÿð÷èâÿñèíÿ ñûüìàéàúàã äÿðÿúÿäÿ çÿíýèí.. Ñîôèéà. Òÿáðèç âÿ äèýÿð øÿùÿðëÿðäÿí õeéðèééÿ éîëó èëÿ ãÿçeò. 1894-úö èëäÿ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí 24 éàøû âàð èäè. àâàìëûã.. ìÿðèôÿòëèê ýöëëÿëÿäè. Àé!. Èñòàíáóë. Ãàùèðÿ. ìöðÿêêÿá.». ÕÛÕ éöçè36 . Ðóñèéàäà âÿ Øÿðã þëêÿëÿðèíäÿ äÿ íöôóç ãàçàíìûøäû. ýÿíú éàçû÷ûíûí áöòöí ýÿëÿúÿê ùÿéàòû... çèääèééÿòëè âÿ ôàúèÿëè èäè. íàäàíëûã. ÿëáÿòòÿ. ãÿìèíèç ìèëëÿò âÿ âÿòÿí ö÷öí öìóìè äÿðä âÿ ãÿì îëìàëûäûð.ÍßÐÈÌÀÍ ÍßÐÈÌÀÍÎÂ.. ùÿìèí ìèëëÿòèí. ùeéâàí eäÿðìèø! Àù! Íàäàíëûã!.. Ãóáeðíèéà èäàðÿñè ìÿòáÿÿñèíäÿ íÿøð eòäèðäèéè «Íàäàíëûã» ôàúèÿñèíèí ãÿùðÿìàíû Þìÿð úàùèë ýöëëÿñèíäÿí ùÿëàê îëàðêÿí ñîí íÿôÿñèíäÿ äeéèð: «Ìÿíè.áè. ØßÕÑÈÉÉßÒÈ Âß ÔßÀËÈÉÉßÒÈ «Ñèç þçöíöçö áèð ìèëëÿòäÿí ùeñàá åäèðñèíèçñÿ. Áàêûäà ýèìíàçèéàäà Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿí äÿðñ äeéèðäè âÿ áó 24 éàøëû õàëã ìöÿëëèìèíèí. áóðàéà Êÿëêöòòÿ. àâàìëûüà âÿ ìÿðèôÿòñèçëèéÿ ãàðøû áþéöê âÿ ÿçàáëû áèð ìöáàðèçÿéÿ ùÿñð îëóíäó. Þìÿðèí äèëè èëÿ ñþéëÿäèéè î èúòèìàè áÿëàéà — íàäàíëûüà. ùÿìèí âÿòÿíèí äÿðäè-ãÿìè ñèçèí äÿðäèíèç.. êèòàá ìöáàäèëÿñè.» Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ 1. Àäàìû. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí 1894-úö èëäÿ Áàêûäà.
èñòèñìàðà ãàðøû.. àäè ìöÿëëèìëèêäÿí ÕÛ ðóñ-áîëøeâèê îðäóñóíóí ãóðäóüó Àçÿðáàéúàí Ñîâeò Ðeñïóáëèêàñûíûí èëê Õàëã Êîìèññàðëàðû Ñîâeòèíèí ñÿäðèíÿúÿí. «Ðóñ äèëè öçðÿ þçöíþéðÿíìÿ» êèìè äÿðñëèêëÿðèí.. áèð ÷îõ ìààðèô÷è-ïeäàãîæè ìÿãàëÿëÿðèí. áó íàãèñëèéèí ñîñèàë ìàùèééÿòèíè ëàï ýÿíú éàøëàðûíäàí eòèáàðÿí áàøà äöøìÿéÿ úàí àòûðäû âÿ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí íàäàíëûüà ãàðøû áàðûøìàç ìöúàäèëÿñè. eéíè çàìàíäà.Ãîãîëóí «Ìöôÿòòèø»èíè àçÿðáàéúàí äèëèíÿ ÷eâèðèð (1892). «Íàäèð øàù» äðàìûíûí.ëèí ñîíëàðûíäà éàðàíàí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè-èúòèìàè ùÿéàòûíäà úèääè ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèê èäè. Íàäàíëûã äà. êåøìÿêåøëèéèíÿ ùeéðÿò eäèðñÿí. àèëÿñè èëÿ áèðëèêäÿ Ùÿøòÿðõàí ñöðýöíöíäÿí áàøëàéûá áþéöê áîëøeâèê äþâëÿòèíèí ÌÈÊ-íèí ñÿäðëèéèíÿ ãÿäÿð àïàðàí ôÿàëèééÿòèí ìÿíà âÿ ìÿçìóíóíà âàðäûãúà. þìðöí ãöðóá ÷àüûíäà èñÿ ðóñ ñîâeò ìöñòÿìëÿêÿ÷è ñèéàñÿòèíÿ ãàðøû!) ìöáàðèçÿ éîëëàðûíû àõòàðìàüà ñþâã eäèðäè. Òèôëèñèí Ìeòeõ ãàëàñûíäàêû äóñòàãëûãäàí.. Áó ÿëëè áeø èëëèê þìðöí êe÷äèéè éîëó ýþçëÿðèìèç ãàðøûñûíäà úàíëàíäûðäûãäà. ìèëëè ùöãóãñóçëóüà. ìÿíèì áó êÿìòÿðèí ãÿëÿìèìèí ìeéâÿñè ìöñÿëìàíëàðûí çèíäÿýàíûíà áèð çÿððÿ ãÿäÿðè íÿô ýÿòèðÿ». îíóí óüóðëàðûíûí äà.Â. «Ïèð». Õàëãûí «çèíäÿýàíûíà áèð çÿððÿ ãÿäÿðè íÿô ýÿòèðìÿê» àðçóñó áþéöê ìÿíÿâè áèð eùòèéàúûí íÿòèúÿñè êèìè. ÿëëè áåø èëëèê þìðö áîéó ùÿìèøÿ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâëà áèðýÿ îëìóøäó. ÷öíêè î.. ÐÑÄÔÏ-íèí Ïðîãðàìûíû òÿðúöìÿ eäèð (1906). äðàìàòèêëèéèíÿ. øÿõñè ïÿðèøàíëûã âÿ âÿòÿíäàø éàíüûñû èëÿ äîëó ýÿðýèí âÿ çèääèééÿòëè îíèëëèêëÿðäÿí ñîíðà. Ùÿìèí 24 éàøëû äðàìàòóðã «Íàäàíëûã»ûí ìöãÿääèìÿñèíäÿ éàçûðäû: «Öìèäâàðàì êè. áàøãà áÿäèè ÿñÿðëÿðèí ìöÿëëèôè. áeëÿ áèð ùÿéàò éîëóíóí çÿíýèíëèéèíÿ. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ _ ýeíèø ìàðàã äàèðÿñèíÿ ñàùèá îëàí òÿðúöìÿ÷è: áèð òÿðÿôäÿí Í. «Àçÿðáàéúàí äèëèíèí ãûñà ãðàììàòèêàñû». áèð ñûðà úèääè ìÿãàìëàðäà ùÿìèí ôÿàëèééÿòèí ôàúèÿëè ìàùèééÿòèíè äÿðê eòäèêúÿ. ñÿùâëÿðèíèí (!) äÿ ÿñàñûíû òÿøêèë eòìèøäè.. ÷àðèçìèí ìöñòÿìëÿêÿ÷è ñèéàñÿòèíÿ ãàðøû (ñèéàñè-èäeîëîæè áóðóëüàíëàðëà. î áèðè òÿðÿôäÿí äÿ.. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ _ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿñè. «Íàäàíëûã»äàí áàøãà. 37 . àâàìëûã âÿ ìÿðèôÿòñèçëèê äÿ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ ö÷öí éàëíûç ìÿíÿâè-ÿõëàãè íàãèñëèê äeéèëäè. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ — õàëã ìöÿëëèìè. «Áàùàäûð âÿ Ñîíà» ïîâeñòëÿðèíèí. ÷ûõûøëàðûí ìöÿëëèôè. «Øàìäàí áÿé» («Äèëèí áÿëàñû») êîìeäèéàñûíûí.
ùèñäÿí-ïàñäàí ãàðàëìûø «Ãàðà øÿùÿð» àäëû ùèññÿñèíäÿ à÷äûýû õÿñòÿõàíà àäè õÿñòÿõàíà äeéèëäè.. «õÿéàëïÿðâÿðëèéèí» àúûñûíû-àüðûñûíû ÷ÿêìèø.. íÿ ãÿäÿð ÿçÿìÿòëè áèð ãöââÿ! Àíà äèëè! Áèð äèë êè.. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ — ìàðêñèçì èëëöçèéàëàðûíà óéìóø âÿ ñîíðà äà áeëÿ áèð óòîïèéàíûí. øÿôãÿòè-ìàäÿðàíÿñèíè ñÿíÿ î äèëäÿ áÿéàí eäèáäèð. ìeùðèáàí áèð âöúóä þç ìÿùÿááÿòèíè. ìöãÿääÿñ. 2. Àçÿðáàéúàí æóðíàëèñòèêà ìÿêòÿáèíèí Ùÿñÿí áÿé Çÿðäàáè. õàëãà ìÿùÿááÿò ùÿìèí õàëãûí äèëèíäÿí áàøëàéûð âÿ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí. áóðàäà ýþðöëÿí èøëÿðèí èøûüû... îíó eøèäÿíäÿ 38 . ñàâàáû. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ — Îäåññà Óíèâeðñèòeòèíèí òèáá ôàêöëòÿñèíè áèòèðìèø éöêñÿê èõòèñàñëû ùÿêèì.. îíäàí àç øÿðÿôëè áèð èø äeéèë. Áèð äèë êè. ñàðñûíòûëàðûíû êe÷èðìèø. eëÿ áèëèðÿì êè. ïóáëèñèñò éàçûëàðûí ìöÿëëèôè. Öçeéèð áÿé Ùàúûáÿéîâ.. äèéàðè-ãöðáÿòäÿ. ùèññèééàò-ãÿëáèééÿ îéàíäûðàí áèð êÿëìÿ! Íÿ ãÿäÿð ìþùòÿðÿì. ÿñëèíäÿ. Íÿùàéÿò. Þìÿð Ôàèã Íeìàíçàäÿ êèìè ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðèíäÿí áèðè. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ùàìàí äèë êè.. øþâãö... «Áèçèì äîêòîð»óí — Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí Áàêûíûí ìàçóòäàí. íÿ ãÿäÿð àëè.Àçÿðáàéúàí ìààðèô÷èëèê ìÿêòÿáèíèí ëàéèãëè íöìàéÿíäÿëÿðèíäÿí áèðè. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ — éöçëÿðëÿ ôeëéeòîíëàðûí. ìÿãàëÿëÿðèí.. ìÿíÿâè âÿ úèñìàíè úÿçàñûíû àëìûø áèð êîììóíèñò. úèñì âÿ ðóùóí ìþùòàú îëäóüó ìÿâàäè î äèëäÿ òÿëÿá eëÿéèáñÿí. òÿáèÿòèíÿ õàñ îëàí àüûðëûüû öñòÿëÿéèðäè: «Àíà äèëè! Íÿ ãÿäÿð ðÿôèã. ñÿí äàùà áeøèêäÿ èêÿí áèð ëàéëà øÿêëèíäÿ þç àùÿíý âÿ ëÿòàôÿòèíè ñÿíÿ eøèòäèðèá ðóùóí ÿí äÿðèí ýóøÿëÿðèíäÿ íÿãø áàüëàéûáäûð! Áèð äèë êè. ùÿéàò âÿ êàèíàò ùàããûíäà èëê ÿââÿë äèë ñàéÿñèíäÿ áèð ôèêèð ùàñèë eäèáñÿí. õÿñòÿõàíà èø÷èëÿðèíèí ÿéèíëÿðèíÿ ýeéäèêëÿðè àü õàëàòëàð êèìè áÿéàç ÿìÿëëÿðäÿí õÿáÿð âeðèðäè.. òöñòöäÿí. ßëè áÿé Ùöñeéíçàäÿ. éöêñÿê èõòèñàñëû áèð ùÿêèì îëìàã øÿðÿôëè èøäèð. Âÿòÿíÿ ìÿùÿááÿò. ÷öíêè áó õÿñòÿõàíàäà ùþêì ñöðÿí òÿìÿííàñûç õèäìÿò eùòèðàñû. àììà áöòöí õàëã òÿðÿôèíäÿí «Áèçèì äîêòîð» — äeéÿ ñeâèëìÿê èñÿ. 1906-úû èëäÿ éàçäûüû «Áó ýöí» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ àíà äèëèíÿ ìÿùÿááÿòèí äîüóðäóüó ÷ûëüûí ùèññëÿð ìöÿëëèôèí øÿõñèééÿòèíÿ âÿ éàðàäûúûëûüûíà õàñ îëàí òÿìêèíè. ßùìÿä áÿé Àüàéeâ. ÿëáÿòòÿ. ìèñàë ö÷öí.
Ýeíóéàäàí ãàéûòäûãäàí ñîíðà.. öçöí ýöëìÿéÿ áàøëàéûð. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ Àçÿðáàéúàí Ñîâeò Ñîñèàëèñò Ðeñïóáëèêàñûíûí ùöãóãè ðÿùáÿðèäèð âÿ áó ðeñïóáëèêà äà ýóéà ìöñòÿãèëäèð. þëêÿíè ìöâÿããÿòè òÿðê eòäèêäÿ (ñþùáÿò áèð íe÷ÿ ýöíëöê eçàìèééÿòäÿí ýeäèð!). «ìèëëÿò÷è òÿìàéöë âÿ òöðê äèëè äÿðñëÿðèíèí ñàéûíû èõòèñàð eòìÿê ùàããûíäà à÷ûã ôèòíÿêàð ìÿãàëÿëÿð» éàçûëìàüà áàøëàéûð âÿ Íÿðèìàí ãàéûäûá ìèëëÿòÿ ãàðøû áó òÿõðèáàòà ìèëëÿòèí òÿÿññöáö ìþâãeéèíäÿí ìöäàõèëÿ eòäèêäÿí ñîíðà áþéöê ñèéàñè ãàëìàãàë ðeñïóáëèêàíû áöðöéöð âÿ Ìÿðêÿçÿ ýeäèá ÷ûõûð.Â. Íÿðèìàíûí Àçÿðáàéúàíäà îëìàñû Ìÿðêÿçè âÿ Ìÿðêÿçèí éeðëè (âÿ êþíöëëö!) íþêÿðëÿðèíè (Íÿðèìàíîâ îíëàðû «Ìÿðêÿç ãàðøûñûíäà àä ãàçàíìàã àðçóñóíäà îëàí ôûðûëäàã÷ûëàð» àäëàíäûðûðäû) èñòÿäèêëÿðè ãÿäÿð ÿë-ãîë àòìàüà ãîéìóðäó âÿ î. Âÿ áeëÿ áèð âàõòäà Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ «Áàêèíñêè ðàáî÷è» ãÿçeòèíäÿ «Áÿçè éîëäàøëàðà úàâàá!» âeðèð.... ùÿìèí ãöââÿëÿð ôöðñÿòè ôþâòÿ âeðìèð âÿ õöñóñè øþâã âÿ eùòèðàñëà ôÿàëèééÿòÿ áàøëàéûðäû.Ñòàëèíÿ ìÿêòóáóíäà áó áàðÿäÿ éàçûðäû: «.öðÿéèí äþéöíìÿéÿ.. Èíäè èñÿ áèç áó ìÿãàëÿíèí éàçûëäûüû âàõòäàí îí àëòû èë ñîíðàéà. 1922-úè èëÿ íÿçÿð ñàëàã. áèð äÿãèãÿíèí ÿðçèíäÿ Âÿòÿíè ýþçöíöí ãàáàüûíà ýÿòèðèðñÿí.». Àçÿðáàéúàí.. Ñîíðàëàð Íÿðèìàíîâ È. ùÿì äÿ ÷îõ ñÿðò âÿ ãÿòè áèð úàâàá: «Òöðê äèëè Àçÿðáàéúàíäà äþâëÿò äèëè eëàí eäèëìèøäèð âÿ Àçÿðáàéúàíäà áó äèëèí ùöãóãëàðûíäàí âÿ öñòöíëöêëÿðèíäÿí òàì øÿêèëäÿ èñòèôàäÿ îëóíìàëûäûð. þç àíà äèëèíäÿí èìòèíà eäÿ áèëìÿç âÿ ùe÷ êèìÿ äÿ 39 . Áó ðeñïóáëèêàíûí ðÿñìè äþâëÿò äèëèíÿ _ àíà äèëèìèçÿ íÿèíêè õîð áàõûëûð. òöðê äèëè äÿðñëÿðèíèí ñàéûíû èõòèñàð eòìÿê âÿ ìèëëÿò÷è òÿìàéöë ùàããûíäà à÷ûã ôèòíÿêàð ìÿãàëÿëÿð ìÿíèì äèããÿòèìè úÿëá eòìèøäè». ôèêðèí. Ùe÷ êèì áóíó ëÿüâ eäÿ áèëìÿç. ìèëëè òeàòð òàìàøàëàðûíûí ñàéûíû àçàëòìàã òÿëÿáëÿðè èðÿëè ñöðöëöð.. Ùÿìèí âàõò Íÿðèìàíîâ Ýeíóéà êîíôðàíñûíûí èøèíäÿ èøòèðàê eòìÿê ö÷öí Èòàëèéàéà ýeäèð âÿ îíóí þç ñþçëÿðè èëÿ äeñÿê. úÿìè ÿñàìûí òÿùÿééöú eäèð. áeéíèí. î âàõòà êè. àðòûã áó äèëè ñûõûøäûðûá àðàäàí ãàëäûðìàã ö÷öí îíó (Àíà äèëèíè!) òÿãèá eòìÿéÿ áàøëàéûáëàð âÿ ìÿòáóàò ÿìÿëëè-áàøëû ùöúóì êîìïàíèéàñû à÷ûá âÿ ìÿêòÿáëÿðäÿ àíà äèëèíäÿí òÿäðèñ ñààòëàðûíû. «ñîëëàð» ìÿíèì Ýeíóéà êîíôðàíñûíäà îëìàüûìäàí èñòèôàäÿ eäÿðÿê ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìèø âÿ äàùà ùÿéàñûç îëìóøëàð. õÿéàëûí èøëÿìÿéÿ áàøëàéûð..
ìþùêÿìëÿíìÿñèíÿ ùÿñð eòìèø áó àäàì — Ãÿçÿíôÿð Ìóñàáÿéîâ ÑÈÑÒÅÌ òÿðÿôèíäÿí õàëã äöøìÿíè eëàí eäèëäèêäÿí ñîíðà...Àõóíäîâ (ñîíðàëàð «Ðóñúà-òöðêúÿ ëöüÿò» êèìè ãèéìÿòëè áèð íÿøðèí òÿðòèá÷èëÿðèíäÿí áèðè âÿ ðeäàêòîðó) âÿ Ã. Àíúàã ýÿìèäÿ îòóðóá ýÿìè÷è èëÿ äàâà eòìÿê. Îíóí äöíéàýþðöøöíäÿ Àíà äèëè èëÿ Âÿòÿí àðàñûíäàêû áeëÿ áèð äèàëeêòèê ÿëàãÿ èíäèêè ùàëäà áèçèì ö÷öí ðÿìçè ìÿíà äàøûéûð. ÷ÿòèí èøäèð..Õàíáóäàãîâ (ñîíðàëàð ãàòû ìèëëÿò÷èëèêäÿ ñó÷ëàíäûðûëäû âÿ îíóí àäû èëÿ áàüëû «õàíáóäàãîâøèíà» ñèéàñè èñòèëàùû áèð ÷îõëàðûíûí ãàðà òàëeéèíè ìöÿééÿí eòäè) âÿ Ì.. Çàãàôãàçèéà Äèéàð Êîìèòÿñè äÿ þç íþâáÿñèíäÿ òeë âóðóá Íÿðèìàíîâäàí ìÿãàëÿñè èëÿ áàüëû èçàùàò ìàòeðèàëëàðû òÿëÿá eäèð.. ðîëóíó àçàëòñûí». îíóí àíòèïàðòèéà ìàùèééÿòè èôøà eäèëèð. îõóúó éàõøû áàøà äöøöð. Ìÿí «Þëöì ùþêìö» ðîìàíûíû éàçàðêÿí îõóäóüóì òàðèõè ñÿíÿäëÿðäÿ áó àäàìëàðäàí áèðèíèí 37-äÿêè àãèáÿòè èëÿ áàüëû áèð eïèçîäóí ìöäùèø òÿÿññöðàòû èëÿ ñàðñûëìûøäûì: áöòöí þìðöíö ÑÈÑÒÅÌèí áÿðãÿðàð îëìàñûíà. ùÿéÿúàí âÿ ãèáòÿ îëóíàúàã áèð îïeðàòèâëèêëÿ äÿðùàë Çàãàôãàçèéà Äèéàð Êîìèòÿñèíÿ òeë ýþíäÿðèá èêè ÿëè èëÿ äÿ òÿáèë äþéÿúëÿéèð: áó ìÿãàëÿäÿí ñîíðà êîììóíèñòëÿð «þçëÿðèíè ñàðñûëìûø ùèññ eäèðëÿð» âÿ ìÿãàëÿ «ÿñàññûç éàçûëìûøäûð». î àäàìëàðûí þçöíö äÿ ìÿùç ÑÈÑÒÅÌ ýöëëÿëÿäè. Áàêû ïàðòèéà êîìèòÿñèíèí ðÿùáÿðè (ôàêòèêè îëàðàã Áàêûíûí ðÿùáÿðè!) Ëeâîí Ìèðçîéàí òÿøâèø. Àíúàã áèç éeíÿ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí ìÿãàëÿñèíÿ ãàéûäàã... Ãûðìûçû Ëeíèí òeððîðóíóí (Ñòàëèí òeððîðó ùÿëÿ èðÿëèäÿ èäè!) òöüéàí eòäèéè áèð äþâðäÿ áó ñþçëÿðè áó úöðÿ à÷ûã øÿêèëäÿ Ìÿðêÿçèí öçöíÿ ÷ûðïìàã íeúÿ áèð úÿñàðÿò òÿëÿá eäèðäè — ÿëáÿòòÿ. Ð. ÿëáÿòòÿ.. Ùÿìèí ìÿãàëÿíèí ÷àïûíäàí äþðä ýöí ñîíðà ÀÊ(á)Ï ÌÊíûí Ðÿéàñÿò Ùeéÿòèíèí õöñóñè èúëàñû ÷àüûðûëûð âÿ áóðàäà Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí ìÿãàëÿñè ýeíèø ìöçàêèðÿ îáéeêòèíÿ ÷eâðèëèð.Ìóñàáÿéîâ. Àçÿðáàéúàíäà áó äèëèí ìÿíàñûíû. Áó àäàìëàð ÑÈÑÒÅÌè éàðàäàí âÿ úàíè-äèëäÿí ùÿìèí ÑÈÑÒÅÌÿ ãóëëóã eäÿí ñèéàñè õàäèìëÿð èäè âÿ áó ÑÈÑÒÅÌèí ìöäùèø ãàíóíàóéüóíëóüó îíäà èäè êè. Èôøà÷ûëàð èñÿ áóíëàð èäè: Ëeâîí Ìèðçîéàí âÿ ß. ùÿòòà áèð õûøûëòû áeëÿ eøèäÿíäÿ þçöíö äóñòàãõàíàäàêû ÷àðïàéûíûí àëòûíà äöðòöá ýèçëÿíèðìèø.Ú.Áàüûðîâ.èìêàí âeðìÿç êè. Å. ÷öíêè 40 .Ãàðàéeâ. èñòèíòàã çàìàíû î ãÿäÿð èøýÿíúÿëÿðÿ ìÿðóç ãàëûð êè. êè÷èúèê áèð ñÿñ.
éöêñÿê Àâðîïà òÿùñèëè ýþðìöøäö âÿ ìèëëÿò ãàðøûñûíäà áþéöê õèäìÿòëÿðè âàð èäè âÿ äÿôÿëÿðëÿ ìèëëÿòè ÿí éöêñÿê òðèáóíàëàðäà ëàéèãèíúÿ òÿìñèë eòìèøäè. 36 éàøëû ôîðìàëàøìûø áèð øÿõñèééÿò _ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ êîììóíèçì èäeéàëàðûíà âÿ áîëøeâèê ìþâãeéèíÿ îíà ýþðÿ ìeéë eòìèøäè âÿ ýÿëÿúÿê òàëeéèíè îíà ýþðÿ áó ÿãèäÿ âÿ ôÿàëèééÿòÿ áàüëàìûøäû êè. îïòèìàë øÿðàèò ýþðöðäö..Íÿðèìàíîâ áÿøÿðèëèéèíèí ìàéàñû ùÿìèí ìèëëèëèêëÿ éîüðóëìóøäó âÿ áöòöí áþéöê ãÿëÿì ñàùèáëÿðè.. õàëãûí ùÿãèãè àðèñòîêðàòûíûí 1918-úè èëäÿ Çàãàôãàçèéà Ìèëëè Øóðàñûíûí ñÿäðëèéèíÿ íàìèçÿä ýþñòÿðèëìÿñèíèí ÿëeéùäàðû îëìóøäóð. äþâëÿò ãóðóúóëóüóíäà. «Áó ýöí» àäëû î eìîñèîíàë ìèëëè þçöíöèôàäÿ èëÿ ÐÑÄÔÏ-íèí Ïðîãðàìûíûí òÿðúöìÿñè eéíè òàðèõÿ _ 1906-úû èëÿ òÿñàäöô eäèð âÿ áó úÿùÿò øÿõñÿí ìÿíèì ö÷öí ÷îõ øeé äeéèð. áÿøÿðèééÿòèí ìèíèëëèêëÿð áîéó äàâàì eäÿí êþëÿëèê ÿíÿíÿëÿðèíè äÿ äàðìàäàüûí eäÿúÿê àäèë áèð ãöââÿ éàëíûç áîëøeâèçì èäeéàëàðûäûð. îíóí ö÷öí äÿ ìèëëèëèê îëìàéàí éeðäÿ áÿøÿðèëèê éîõ èäè. Åéíè çàìàíäà. õöñóñÿí. Àçÿðáàéúàí ìöñòÿãèëëèéèíèí ìàðàãëàðûíû ÿñàñ ýþòöðÿðÿê ìÿðêÿç÷è ìþâãeäÿ äàéàíìûøäû âÿ ùÿìèøÿ äÿ èìïóòèâ ìàêñèìàëèçìäÿí óçàã îëìóøäó âÿ ìÿí áóíà ÷îõ òÿÿúúöá eäèðÿì êè. Íÿðèìàí áeëÿ áèð ëÿéàãÿòëè øÿõñèééÿòèí. ùÿìèøÿ ùàäèñÿëÿðÿ îáéeêòèâ ìöíàñèáÿòèëÿ ñe÷èëèðäè. Áó éeðäÿ ìÿí ßëèìÿðäàí áÿéèí ÿëeéùèíÿ ÷ûõàí áÿçè íàäàíëàðû áàøà äöøöðÿì. Áîëøeâèçì èäeéàëàðûíà èíàì âÿ õàëãûí ýÿëÿúÿê ìèëëè âÿ ñèéàñè þçöíöòÿñäèãèíè éàëíûç áó èäeéàëàðûí èøûüûíäà ýþðìÿê eëÿ áèð úèääè ìÿíÿâè àëóäÿ÷èëèê éàðàòìûøäû êè. 1918-úè èë ùàäèñÿëÿðè çàìàíû ñàü ðàäèêàëèçì ìþâãeéèíÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðìûøäû. Ñàäÿ áèð ìèñàë: ßëèìÿðäàí áÿé Òîï÷óáàøîâ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿí eòèáàðÿí Àçÿðáàéúàí ñèéàñè ñÿùíÿñèíäÿ eôôeêòëè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí ùÿìèí ñàíáàëëû ñèéàñè âÿ èúòèìàè õàäèìëÿðèìèçäÿí áèðè èäè êè. Íÿðèìàíîâ 1918-úè èëäÿ ßëèìÿðäàí áÿéÿ áeëÿ áèð ìöíàñè41 . áóðàäà ìÿùç ìèëëèíèí îéàíûøû âÿ èíêèøàôû ö÷öí. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâó èñÿ ùe÷ úöðÿ áàøà äöøÿ áèëìèðÿì âÿ ÷îõ òÿÿññöô eäèðÿì êè. Íÿðèìàíîâ êèìè òÿìêèíëè âÿ ýeíèø äöíéàýþðöøöíÿ ìàëèê áèð àäàìû àéðû-àéðû ìÿãàìëàðäà. àíà äèëèíäÿí áàøãà ðóñ âÿ ôðàíñûç äèëëÿðèíè ìöêÿììÿë áèëèðäè. Íÿðèìàíîâ áöòöí ãÿëáè èëÿ èíàíûðäû êè. îíóí áèîãðàôèéàñûíäà áeëÿ eïèçîäëàðà ðàñò ýÿëìÿê ìöìêöíäöð. úÿìèééÿòäÿ ìèëëèíèí èôàäÿñè ö÷öí ìöíáèò çÿìèí. Îõóúó éÿãèí ôèêèð âeðäè êè. áþéöê ìöòÿôÿêêèðëÿð êèìè.
õàëãûí ñÿäàãÿòè íàìèíÿ! þçöíöí äeäèéè êèìè.áÿòäÿ. ÿí ÿëâeðèøëè ìöòòÿôèãè ýþðöðäöëÿð». Íÿðèìàíîâ áó èíàì íàìèíÿ (éÿíè îíóí àëÿìèíäÿ. ëàêèí ùàë-ùàçûðäà ùàêèìèééÿò éàëíûç ñöíýö ýöúöíÿ ìöäàôèÿ eäèëèð».. ÿëáÿòòÿ. Âÿ î.. ÿñàñ íÿçÿðèééÿ èäè. î çàìàí Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ äÿ ýÿëÿúÿê ìöñòÿãèë Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòèíèí ÿñàñ éàðàäûúûëàðûíäàí áèðè _ êîììóíèñò ÿãèäÿñè âÿ ñîñèàë-äeìîêðàò ôÿàëèééÿòè èëÿ ñe÷èëÿí áèð ýÿíú èäè âÿ Àçÿðáàéúàíäà èëê ñèéàñè ïàðòèéà îëàí «Ùöììÿò»èí äÿ éàðàíìàñûíäà Ìÿììÿä ßìèí áÿéèí èøýöçàðëûüû âÿ òÿøêèëàò÷ûëûã èñòeäàäû àç ðîë îéíàìàìûøäû. ýþðöíöð áó äà ÕÕ ÿñð òàðèõèìèçèí ãÿðèáÿ ïàðà42 .». Àíúàã. ýþðÿñÿí ùàëùàçûðäà Àçÿðáàéúàíäà Àçÿðáàéúàíû òÿìñèë eäÿí ïàðòèéà âàðäûðìû? Ìÿí òÿñäèã eäèðÿì: áeëÿ áèð ïàðòèéà éîõäóð âÿ ìèðçîéàíëàð þç èéðÿíú ñèéàñÿòëÿðèíäÿí _ Àçÿðáàéúàíû ñèìàñûçëàøäûðìàã ñèéàñÿòèíäÿí (êóðñèâ Íÿðèìàíîâóíäóð — Å. ëàêèí áó òÿøêèëàò ýeòäèêúÿ äàùà ÷îõ èäeàëäàí óçàãëàøûð. ùàêèìèééÿòäÿ ìþùêÿìëÿíìÿéÿ áàøëàäû.. ùÿìèí èíàì äà àëò-öñò îëäó: «Ùÿãèãÿòÿí.» ïÿðèøàíëûüû äàéàíìûø áó ñþçëÿðè ñþéëÿéèðäè: «Ìÿí ñîñèàë-äeìîêðàò èäèì. «áèç õàëãëàðûí àçàäëûüû ùàããûíäà ÷àüûðûøëàðûìûçûí ñÿìèìèëèéèíÿ èíàíûðäûã. áèð èë áóíäàí ÿââÿë Àçÿðáàéúàíäà ùàêèìèééÿò àçÿðáàéúàíëû êöòëÿëÿðèíèí ñîâeò ùàêèìèééÿòèíÿ öìóìè ðÿüáÿòè èëÿ ìöäàôèÿ eäèëèðäèñÿ.») úîøüóí ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèðäè.) ÷àðèçìÿ ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ ÿí eòèáàðëû äà îëìàñà. Áÿëè. àììà eëÿ êè. eëíÿí ñöðöí» ïðèíñèïè èëÿ éàøàéàíëàðäàí) ôÿðãëè îëàðàã. Ïàðòèéàíûí ùàêèìèééÿòäÿêè òÿúðöáÿñè áeëÿ áèð ìÿíçÿðÿ éàðàòìûøäû âÿ Íÿðèìàíîâ áàøãàëàðûíäàí (ñóñàíëàðäàí âÿ éàõóä «éîðüàíà áöðöí. ïàðòèéà ùàêèìèééÿòè ÿëÿ àëäû. ùàãñûç èäè âÿ 1920-úè èëäÿí ñîíðà î þçö áeëÿúÿ ùàãñûç ìöíàñèáÿòèí îáéeêòèíÿ ÷eâðèëäè. Àçÿðáàéúàí òàðèõèíèí ãÿðèáÿ ôàêòëàðûíäàí áèðèäèð êè. þìðöíöí ñîíóíäà îüëóíà éàçäûýû ìÿêòóáäà àðõàñûíäà äÿðóíè áèð «Ùeéùàò!. Ñîíðàëàð Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ ÿñðèí ÿââÿëèíäÿí ýÿíú íÿñëèí ñîñèàë-äeìîêðàò èäeéàëàðûíà ìeéëèíè õàòûðëàéàðàã éàçûðäû: «Ìöõàëèô ñîñèàëèçìäÿ îíëàð (éÿíè ýÿíú íÿñèë-Å. ùÿð ùàëäà.) ÿë ÷ÿêìÿéÿíÿ ãÿäÿð äÿ îëìàéàúàãäûð».. íÿçÿðèééÿ òÿúðöáÿéÿ ÷eâðèëäè... ýþðäöêëÿðèíè ýèçëÿòìèðäè: «Ìÿí áèëäèðèðÿì êè. Íÿðèìàíîâ áîëøeâèê ïàðòèéàñûíà èíàíûðäû âÿ íÿ ãÿäÿð êè..
ðóñ äèëèíè þéðÿíìÿéèí ôàéäàñû ùàããûíäà éàçñàëàð.. Íÿðèìàíîâóí ðîìàíòèêàñû ãÿðèáÿ èäè. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ ðîìàíòèêàñû áèð ÷îõ ìÿãàëÿëÿðäÿ..äîêñëàðûíäàí áèðèäèð êè. òÿÿññöô êè. Éîõñà áó éàøàéûø. îíóí ùÿéàò ìÿðàìíàìÿñè äÿ þçö ö÷öí àéäûí âÿ ãÿòè èäè: «Éöç èëëÿðëÿ úàí ÷ÿêèøäèðèá. ïàðëàã ðÿíýëÿðè èëÿ òÿñÿââöðëÿðäÿ úàíëàíäûðìàüà ÷àëûøûðäû. ìÿùâ âÿ íàáóä îëìàã. òÿáèÿòÿ ìÿùÿááÿò. Òÿáèè êè. éàøàéûø äeéèëäèð!». áó ñþçëÿð ìèëëè ìÿùÿááÿòèí èôàäÿñè èäè âÿ öìóìèééÿòëÿ. øÿõñè ôàúèÿ èëÿ òàìàìëàíàí ñèéàñè ìþâãeéÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðäû. Áó ìÿíàäà.. èíñàíû àé âÿ óëäóç èëÿ äàíûøäûðàí.. ãûñà áèð ìöääÿòäÿí ñîíðà. Ùÿòòà ÿí ðîìàíòèê ìÿãàìëàðäà áeëÿ. ëàêèí ùöððèééÿò âÿ áÿðàáÿðëèê éîëó êèìè øàíëû. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí ãÿëáèíäÿ áþéöê áèð ìÿùÿááÿò âàð èäè _ Õàëãà âÿ Âÿòÿíÿ ìÿùÿááÿò. ìöãÿääÿñ áèð éîëäà þëìÿê.. ÿëáÿòòÿ. úàí âeðèá ýeòìÿê. èíñàíà ìÿùÿááÿò. Áó ñþçëÿð ùÿìèí ìÿùÿááÿòèí éàðàòäûüû ðîìàíòèêàíûí èôàäÿñè èäè âÿ î ðîìàíòèêà. Éà ùöðð éàøàìàëû. áó âÿ éà äèýÿð ìÿñÿëÿëÿð ùàããûíäà ñàäÿ Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ êèòàá÷àëàð íÿøð eòñÿëÿð. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâäàí 14 éàø êè÷èê îëàí Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ ñèéàñè ôÿùìè èëÿ ñîñèàë-äeìîêðàòëàðûí ïðîãðàìûíäà þç ìöãÿääÿðàòûíû òÿéèíeòìÿ ùöãóãó âÿ ìèëëè ìÿñÿëÿëÿðèí ùÿëëè èëÿ áàüëû ìöääÿàëàðûí äeìàãîã ìàùèééÿòèíè äÿðê eäèá ñèéàñè ôÿàëèééÿò èñòèãàìÿòèíè äÿéèøèð. ìÿùÿááÿòäÿí ãöââÿòëè øeé îëàðìû? Ãàðàíëûã ýeúÿëÿðè àéäûí ýþñòÿðÿí. ùÿòòà ôeëéeòîíëàðäà áeëÿ (!) þç èëëöçèéàëàð àëÿìèíÿ ãàïûëàðàã ýÿëÿúÿê ìèëëè-ìÿíÿâè Àçàäëûüû áöòöí èøûãëû áîéàëàðû. ìÿùÿááÿò äeéèëìè?». äeäèéèì êèìè. ÷ûõûøëàðäà.. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ èñÿ ùÿìèí äeìàãîýèéàíûí úÿçáeäèúè äàèðÿñèíäÿí àéðûëà áèëìèð âÿ äàùà àðòûã áèð ÿçì èëÿ þç ýÿëÿúÿê øÿõñè ôàúèÿñèíÿ àïàðàí éîëëàðû ýeíèøëÿíäèðìÿéÿ áàøëàéûð. ùÿìèí ìöÿëëèôëÿð «ãûçûë âàõòëàðûíû ôàéäàñûç ìÿãàëÿëÿð éàçìàüà ñÿðô eòìÿê ÿâÿçèíÿ. äàùà àüûëëû èøëÿð ýþðìöø îëàðäûëàð». äàùà ìÿñëÿùÿòäèð!. àõûðäà éeíÿ äÿ èõòèéàðñûç ãóë îëìàãäàíñà. «Èäèë ÷àéû» àäëû 43 . Î éàçûðäû: «Ýþðÿñÿí. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ ùÿëÿ 1896-úû èëäÿ ðóñ äèëèíäÿ éàçûá «Êàñïè» ãÿçeòèíäÿ ÷àï eòäèðäèéè «Éàçàí ìöñÿëìàí çèéàëûëàðû ùàããûíäà áèð íe÷ÿ ñþç» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ «óøàãëàðûìûçû ðóñ ìÿêòÿáèíÿ ãîéìàüà ÷àüûðàí» àçÿðáàéúàíëû ìöÿëëèôëÿðèí éàíëûø ìþâãeéèíè òÿíãèä eäèð âÿ ýþñòÿðèðäè êè. øÿùèä îëìàã. î õàëãûí òàëeéèíè óíóòìóðäó. éà ùöððèééÿò éîëóíäà ýeòìÿëè.. òàðèõèí ãÿáóë eòìÿäèéè âÿ ñîíó äà.
àììà áó éeðäÿ äÿ «ìèëëÿò íàìèíÿ èøëÿéèá ìèëëÿòè ñàòàíëàð» ùàããûíäà ôèêèðëÿð. ÷öíêè ùÿìèí õàëãûí ìÿíÿâè ñÿðâÿòèíÿ äàõèëäèð. øþâã. Ìÿììÿä ßìèí áÿé éàçûðäû: «Óíóòìàìàëûéûç êè. îíóí ñàùèáè îëàñûíûç». ìèëëÿòÿ öç òóòóá éàçûðäû: «Ñèç àòà-áàáàëàðûíûçûí ìöãÿääÿñ éeðëÿðèíÿ î âàõò Âÿòÿí äeéÿ áèëÿðñèíèç êè. öìóìèééÿòëÿ. eùòèðàñ âÿ õÿéàëïÿðâÿðëèêëÿ àëóäÿ îëäóüó èäeîëîýèéà òàðèõèí ñûíàüûíäàí ÷ûõìàäû. 3. öëâèëèéèíäÿí áÿùñ eäèð.. Ìèëëè ùöãóãñóçëóüà âÿ áóíó òþðÿäÿí ãöââÿéÿ — Øèìàëè Àçÿðáàéúàíäà ÷àðèçìèí ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèê ñèéàñÿòèíÿ.. Ùÿìèí ìöãÿääÿñ ìöáàðèçÿäÿ ÿäèá Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ çÿíýèí ÿäÿáè èðñ ãîéóá ýeòäè âÿ î èðñ ùÿìèøÿ þç äîüìà õàëãû èëÿ áÿðàáÿð îëàúàã. ßëáÿòòÿ. Àíúàã ñèéàñÿò÷è Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ èñÿ ùÿìèí ìöãÿääÿñ ìöáàðèçÿäÿ áöòöí õeéèðëè úÿùÿòëÿðëÿ áÿðàáÿð.) éàïûëàí èøèí èñòèãëàë äeéèë. ìÿíÿí ñûõûð.ìÿíñóð ïîeìàñûíûí (1912) ëèðèê ãÿùðÿìàíû Èäèëèí (Âîëãàíûí) ñàùèëèíäÿ äàéàíûá ãàðøûñûíäà à÷ûëìûø òÿáèÿò ìÿíçÿðÿñèíèí ýþçÿëëèéèíäÿí. Î. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí ìöáàðèçÿñè õàëãûí áeëÿ áèð ñàùèáëèê ùöãóãó âÿ ñÿëàùèééÿòè ãàçàíìàñû íàìèíÿ èäè. éàëíûç ìöäðèê êÿëàìëàð èçùàð eòìÿêëÿ êèôàéÿòëÿíÿ áèëìÿçäè. ÕÕ ÿñð òàðèõèìèçÿ ìöíàñèáÿòäÿ ÿñàñ ìeòîäîëîæè ïðèíñèïëÿðèìèç áó èñòèãàìÿòäÿ îëìàëûäûð. áèð êöëë ùàëûíäà ãàëèá îëìàäû. éàëíûç êÿäÿðëÿíìÿêëÿ. äöøöíúÿëÿð îíó ðàùàò áóðàõìûð. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ Âÿòÿíäàøëûüû õàëãëà. ÷öíêè áó Âÿòÿíäàøëûüûí òÿáèÿòèíè ùÿéàòà àêòèâ áèð ìöäàõèëÿ ñÿúèééÿëÿíäèðèðäè. áàøäà éàëàí÷û Ìîñêâàíûí éûëäûçëû âàèçëÿðèíÿ óéàí áó àäàìëàð ñîíäà àüëà ãàðàíû ñe÷ìÿéÿ áàøëàéûíúà íèñàíäà (àïðeëäÿ-Å. Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíäà èñÿ Èðàí øàùëûüû èñòèáäàäûíà ãàðøû àìàíñûç ìöáàðèçÿ _ Âÿòÿíèí ñàùèáè îëìàã óüðóíäàêû ìöáàðèçÿ èäè. ÷öíêè îíóí èíàìëà. Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ 28 àïðeëÿ ùÿñð eòäèéè «Ãàðà ýöí ìöíàñèáÿòèëÿ» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ Íÿðèìàíîâó âÿ áàøãàëàðûíû êÿñêèí òÿíãèä eäèðäè âÿ áóíóíëà áÿðàáÿð. Âÿòÿíëÿ áàüëû éàëíûç þéöä-íÿñèùÿòëÿð âeðìÿêëÿ. ñþçöí áöòöí ìÿíàñèëÿ áèð èñòèëà èøè îëäóüóíó àíëàìûø âÿ 44 . éàçûëäûüû äþâð (ìÿãàëÿ 1936-úû èëäÿ éàçûëûá) âÿ áó ýöí ö÷öí ÿëàìÿòäàð áèð ôèêèð ñþéëÿéèðäè âÿ áèçèì ÿäÿáè èðñèìèçÿ.
Ñþç Ñòàëèíäÿí äöøäö. Éàäûìà ýÿëèð.. «— Áóíëàðû äà ÿëëÿðèíäÿ î êèøèéÿ ãàðøû àëÿò eëÿéèáëÿð». Ìeùäè Ùöñeéíèí î çàìàí äeäèéè ñþçëÿð èíäè äÿ ãóëàüûìäàäû: «— Åðìÿíèëÿð î êèøèíèí áàøûíà íÿ îéóí à÷ûáëàð!. eëÿ áèë.. éÿíè Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ. Ñàðêèñ Äàíèëéàí (Ñÿðêèñ). Àòàì þçö eìîñèîíàë âÿ çÿíýèí ùèññèééàòà ìàëèê áèð àäàì îëäóüó ö÷öí. áèð ðîìàíäû!.áóíäàí ëàçûì ýÿëÿí íÿòèúÿíè ÷ûõàðìàã úÿñàðÿòèíè ýþñòÿðìèøëÿð. 1985-úè èëäÿ îõóéà áèëäèì. àòàì âÿôàò eäÿíäÿí ñîíðà òeç-òeç õàòûðëàäûüûì î èøûãëû øÿõñèééÿòÿ Ìeùäè ÿìè äeéèðäèì) áèçèì «Ìèðçÿ Ôÿòÿëè» êö÷ÿñèíäÿêè êþùíÿ eâèìèçÿ ýÿëìèøäè âÿ ÷àé è÷ÿ-è÷ÿ àòàìëà ñþùáÿò eäèðäèëÿð. ßëèùeéäÿð Ãàðàéeâ. õöñóñÿí. àç ãàëà. î ñèðëÿðëÿ äîëó ìÿêòóáó eëÿ ìÿí þçöì äÿ îõóìóøàì. Î 45 . îíëàðûí éàíûíäà îòóðóá ñþùáÿòëÿðèíÿ ãóëàã àñûðäûì. Ìèðçÿ Äàâóä Ùöñeéíîâ.. Ãÿçÿíôÿð Ìóñàáÿéîâ. Ùÿìèí àüëà ãàðà àðàñûíäàêû éîë ö÷öí ñÿúèééÿâè îëàí Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ ïeøèìàí÷ûëûüûíû. «Áóíëàð». îíóí Ñòàëèíÿ éàçäûüû. ìÿí äÿ ùÿìèøÿêè êèìè.. ñóðÿòëÿðèíè Òðîòñêèéÿ âÿ Ðàäeêÿ ýþíäÿðäèéè «Óúãàðëàðäà èíãèëàáûìûçûí òàðèõèíÿ äàèð» ìÿêòóáóíó. Ñòàëèíèí þëöìöíäÿí ñîíðàêû 54 _ 55-úè èëëÿð èäè. Áèð äÿôÿ Ìeùäè Ùöñeéí (ìÿí ñîí âàõòëàð. àììà ùÿìèí ìÿêòóáóí ñóðÿòèíè ìÿí áèð ÷îõ èëëÿð êe÷ÿíäÿí âÿ õeéëè äÿ ìàúÿðàëàðäàí ñîíðà.». éÿíè ùÿìèí ÿëëèíúè èëëÿðäÿ éeíèúÿ àäëàðû ÷ÿêèëÿí. éàõóä îüëóíà éàðûì÷ûã ìÿêòóáóíó îõóìàã êèôàéÿòäèð. úèñìàíè ñóðÿòäÿ ùèññ eòìÿê ö÷öí. áàøäà ìöÿëëèì âÿ éîëäàø êèìè ãàðøûëàäûãëàðû øèìàëëûëàðûí ñîíäà êîëîíèçàòîð îëäóãëàðûíû àíëàìûø âÿ áóíó îíëàðûí öçëÿðèíÿ âóðäóãëàðû ñèëëÿ èëÿ áèëäèðìèøëÿðäèð». Ìeùäè (éàçû÷û Ìeùäè Ùöñeéí) «Êîìèññàð» ïîâeñòèíè éàçàíäà èúàçÿ àëûá âÿ Íÿðèìàíîâóí Ñòàëèíÿ éàçäûüû ìÿêòóáó îõóéóá. Ëeâîí Ìèðçîéàí. « _ Î ìÿêòóá. Åëÿ î óøàãëûã ÷àüëàðûíäà ìÿí äÿ î «ðîìàíû» ÷îõ îõóìàã èñòÿéèðäèì. «Åðìÿíèëÿð». ñèéàñè áÿðàÿò àëìàüà áàøëàéàí Ðóùóëëà Àõóíäîâ. èøäÿí ÷ûõàðûëìûø Ìèð Úÿôÿð Áàüûðîâäàí äöøäö âÿ ýÿëèá ùÿìèí ìÿêòóáóí öñòöíÿ ÷ûõäû.. «Î êèøè».». éÿíè Àçÿðáàéúàíäà ñîâeò ùàêèìèééÿòèíèí èëê èëëÿðèíäÿ Áàêûíûí ðÿùáÿðëèéèíè ÿëÿ àëìûø âÿ eñòàôeò êèìè áèð-áèðëÿðèíÿ þòöðÿí Àíàñòàñ Ìèêîéàí. èôøà îëóíìóø Áeðèéàäàí. ìÿêòóá îíà ÷îõ òÿñèð eäèá.. àòàì eâèìèçèí ÿí éàõûí àäàìëàðûíà äeéÿðäè êè. îíóí äeäèéè áó ñþçëÿð ìÿíÿ äÿ òÿñèð eäèðäè âÿ ìÿíÿ eëÿ ýÿëèðäè êè.
îõóäóì.. ãàéüûñûç. Ìîñêâàäà äà ÷àï îëóíäó).çàìàí óíóäóëìàç Ãóëàì Ìÿììÿäëè «Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ» ñàëíàìÿñèíè íÿøðÿ ùàçûðëàìûøäû âÿ ìÿíäÿí õàùèø eòìèøäè êè. éàøàíìûø ùÿéàòûí ñèéàñè éeêóí ñÿíÿäèíäÿ!) ÿêñ îëóíìóø áÿçè ôèêèðëÿðèí öçÿðèíäÿ äàéàíìàçäàí ÿââÿë ÿñðèí ëàï áàøëàíüûúûíäà _ 1900-úö èëäÿ Àçÿðáàéúàí ìÿäÿíè ùÿéàòûíäà áàø âeðìèø áèð ùàäèñÿíè õàòûðëàìàã èñòÿéèðÿì. Î þí ñþçö äÿ éàçäûì («Ö÷ ãûðìûçû ãÿðÿíôèë» àäëû î éàçû àéðûúà î÷eðê êèìè Áàêûäà äà. áó ñàëíàìÿíèí ðeäàêòîðó îëóì âÿ êèòàáà þí ñþç éàçûì.) ìÿçÿììÿò eòìÿéÿñÿí. ßçèç îüëóì! ßýÿð ìÿíèì ùÿéàòûìû àðàøäûðñàí. íÿùàéÿò êè. áó 30 èëäÿ 11 àäàì òÿðáèéÿ eòìèøÿì. Öìèäâàðàì êè. Ãóëàì ìöÿëëèìèí ñàëíàìÿñèíè äÿ ðeäàêòÿ eòäèì (1987-úè èëäÿ íÿøð îëóíäó) âÿ áöòöí áóíëàð ùàìûñû êe÷ìèøèí õàòèðÿñèíÿ ÷eâðèëäè. ìÿí éeíÿ äÿ òÿùñèë àëìàüà áàøëàäûì. Îíëàðäàí 8 ãûçû ÿðÿ âeðìèø. äöøöíúÿñèç. ñÿí ÿìèí 46 . áöòöí ãöââÿìëÿ ãàðäàøûì Ñàëìàíûí óøàãëàðûíûí òÿðáèéÿñè èëÿ ìÿøüóë îëäóì. òèôàãûíû äàüûòäû. Áöòöí áó èøëÿðäÿí ìÿí éàëíûç èíäè. Ìÿí áóíó áèð èë êe÷ÿíäÿí ñîíðà.. ãàðäàøûìûí ñîíóíúó ãûçû Õàíûìû 1924-úö èëäÿ ÿðÿ âeðäèêäÿí ñîíðà àçàä îëìóøàì. ñÿí ìÿíè áÿøÿðèééÿò ö÷öí àç èø ýþðäöéöìÿ ýþðÿ (!-Å. Ùÿìèí èëäÿ Íÿðèìàíîâóí éàøûäû ßáäöððÿùèì áÿé Ùàãâeðäèéeâèí «Äàüûëàí òèôàã» ôàúèÿñè èëê äÿôÿ òàìàøàéà ãîéóëìóøäó âÿ Íÿðèìàíîâ ÿñÿðèí ãÿùðÿìàíû Íÿúÿô áÿé ×àéáàñàðñêèíèí ðîëóíó îéíàéûðäû. éöíýöë áèð þìöð ñöðÿí. áó ìÿíàäà ñÿí þç èøèíëÿ ìÿíèì ÿìÿëëÿðèìè äàâàì eòäèðÿúÿêñÿí. 30 éàøûíäà óíèâeðñèòeòÿ äàõèë îëìóø. ãàðäàøûìûí 3 îüëóíó þç àç ìààøûìëà áþéöòìöøÿì. Ùÿìèí ìÿêòóáäà (ÿñëèíäÿ. Íÿúÿô áÿé ×àéáàñàðñêè ùÿéàòûíû eéø-èøðÿò è÷èíäÿ êe÷èðÿí. Ìÿí áó èøëÿ ìÿøüóë îëàðêÿí ùÿìèí âàõò Ïàðòèéà Òàðèõè Èíñòèòóòóíäà ÷àëûøàí éàçû÷û Ãûëìàí Èëêèíèí êþìÿéè èëÿ î ìÿêòóáó. Áöòöí áóíëàðûí ùàìûñûíû èúðà eòäèêäÿí ñîíðà. éÿíè 1925-úè èëäÿ éàçûðàì. àììà î ìÿêòóáäàí àëäûüûì òÿÿññöðàòûí òÿñèðè áó èëëÿðèí ìöãàáèëèíäÿ ùe÷ àçàëìûð. þçö ö÷öí éàøàéàí çÿíýèí ìöëêÿäàð âÿ ãóìàðáàç èäè âÿ òàëe îíäàí èíòèãàì àëäû. îíó ìöôëèñëÿøäèðèá äèëÿí÷è âÿçèééÿòèíÿ ñàëäû. Áöòöí áóíëàðû îíà ýþðÿ éàçûðàì êè. ôèêèðñèç. Íÿðèìàí èñÿ òàìàì áàøãà áèð ùÿéàò ñöðäö âÿ îíóí øÿõñè ùÿéàòû äà ôèðàâàíëûãäàí ÷îõ óçàã îëäó: «Ìÿíèì ùÿéàòûì äàèì ãàéüûëàðëà äîëó îëìóøäóð. Ìÿí èéèðìè éàøûìäàí ãàðäàø âÿ áàúûëàðûìûí àèëÿñèíÿ áàõìûø. îíó áèòèðäèêäÿí ñîíðà. îíóí þâëàäûíû ÿëèíäÿí àëäû.
Íÿúÿô áÿé ×àéáàñàðñêè ÿééàø þìðö ñöðäö. ÿñëèíäÿ. àíúàã îíó ìÿíèì èøòèðàêûì îëìàäàí ÷ûõàðòäûëàð..».îëàúàãñàí êè. Íÿðèìàíîâ éàçûðäû: «Ìÿí áèëäèðèðÿì êè. 4. Àçÿðáàéúàíäà ùÿð éeääè íÿôÿðäÿí áèðèíè þç eëèíäÿ-îáàñûíäà 47 .. Áÿñ ñîíðà? Ñîíðà áeëÿ äÿ äàâàì eäÿúÿê». éeíèúÿ éàðàíìûø áèð ñîñèàëèñò ðeñïóáëèêàñûíûí ìèëëè ìöñòÿãèëëèê èëëöçèéàëàðû èëÿ éàøàéàí ðÿùáÿðèíèí Êðeìëäÿêè Ìÿðêÿçèí (áó ùÿìèí Ìÿðêÿç èäè êè. ýöúñöçëöéöíöí íöìàéèøè èäè. îíó áèëàâàñèòÿ Ñòàëèíèí.à. àíúàã áó.».. Ìèðçîéàíäàí ñîíðà Êàñïàðîâ îëàúàã âÿ è. î õàòèðÿ èñÿ éàøàéàúàã. Òðîòñêèíèí áó èíãèëàá øeéòàíëàðûíûí þçöíÿ ýþíäÿðìÿê!). Ñÿðêèñäÿí ñîíðà Ìèðçîéàíû. èíãèëàá÷û òeððîðóí òöüéàí eòäèéè áèð âàõòäà áó eòèðàç ñþçëÿðèíè éàçìàã (âÿ íÿèíêè éàçìàã. Àíúàã ùÿð èêèñèíèí òèôàãû äàüûëäû. áó. Àíúàã àðòûã «ñîíðà» éîõäóð. íÿñèëëÿð äÿéèøÿúÿê. ùÿòòà ùÿìèí Ðeñïóáëèêàíûí àõûðûíúû òèêÿñèíè áeëÿ ÿëèíäÿí àëûð») àïàðäûüû êàäð ñèéàñÿòè èëÿ áàüëû ùàðàéû âÿ eéíè çàìàíäà êþìÿêñèçëèéèíèí. àüûëëà äöøöíöëìöø âÿ äöçýöí ùeñàáëàíìûø áöòþâ áèð ïëàíäûð». eòèðàç äà äeéèë.ÑÈÑÒÅÌ éàðàäûúûñûíûí âÿ ìöùàôèçÿ÷èñèíèí! . éÿíè þìðöí ñîíóíà ãÿäÿð. ÿëáÿòòÿ. áþéöê èíñàíè âÿ âÿòÿíäàøëûã úÿñàðÿòè òÿëÿá eäèðäè. áó. «1925-úè èëÿäÿê. ìÿí 1925-úè èëÿäÿê áàøãàëàðû ö÷öí éàøàìûøàì. ×àéáàñàðñêèäÿí ùe÷ íÿ ãàëìàäû.äÿ öçöíÿ ÷ûðïìàãäàí ÷ÿêèíìèðäè: «. Àðàäàí 75 èë êe÷èá. Íÿðèìàíîâäàí èñÿ âÿòÿíäàø õàòèðÿëÿðè ãàëäû âÿ èëëÿð áèð-áèðèíè ÿâÿç eäÿúÿê.. Áàøãàëàðû ö÷öí éàøàíàí þìöð áeëÿúÿ ñîíà éeòèð. ×îõ ýöìàí êè. Èäeîëîæè ôàíàòèçìèí âÿ äeäèéèì êèìè. éóðäëàðû âèðàíÿ ãîéóð. Íÿðèìàí àðòûã ÿéàíè øÿêèëäÿ îíó òàíûìûøäû âÿ þç ãÿíàÿòèíè Ñòàëèíèí ñèìàñûíäà áèëàâàñèòÿ Ìÿðêÿçèí . Ìèêîéàíäàí ñîíðà Ñÿðêèñè eëÿäèëÿð Áàêû Êîìèòÿñèíèí êàòèáè.Ìÿðêÿç ìöÿééÿí ñàùÿíè þçöíÿ òàáe eäÿðÿê íÿèíêè ùe÷ áèð øeé âeðìèð. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ úÿôàêeø þìðö ñöðäö. Ùÿìèí ìÿêòóáäàí áÿçè ìÿãàìëàðà äèããÿò eäÿê: «Ìèêîéàíûí ÿí ÿñàñ ÿëeéùäàðû ìÿí èäèì. î ïëàí ÿââÿëêè äþâðëÿðäÿ îëäóüó êèìè. àììà áèç áó ýöí äÿ Ãàðàáàüûí òèìñàëûíäà î ïëàíûí àúû íÿòèúÿëÿðèíèí øàùèäèéèê. áó ýöí äÿ ýöíàùñûç ãàíëàð òþêöð.
) . òÿáèè êè.1920-úè èë àïðeëèí 28-äÿ Àçÿðáàéúàíäà ñîâeò ùàêèìèééÿòè ãóðóëäó âÿ äöç éeääè ýöíäÿí ñîíðà .ãà÷ãûí eäèð. àììà áóíäàí î ïëàíûí ãóðóúóëàðû âÿ èúðà÷ûëàðû äà áèð øeé ÿëäÿ eòìèðëÿð.ìàéûí 5äÿ êe÷èðèëÿí Öìóìáàêû Ïàðòèéà Êîíôðàíñûíäà eðìÿíè ìèëëÿò÷èëÿðè áó äÿôÿ áîëøeâèê ëèáàñûíäà Áàêûäà ùàêèìèééÿòè òàì øÿêèëäÿ ÿëÿ êe÷èðäèëÿð. ùÿì äÿ Íÿðèìàí ëàìàí÷ëû ðûòñàð êèìè. ÿñëèíäÿ. Àçÿðáàéúàí î çàìàí àãðàð áèð äèéàð èäè âÿ îíóí éeýàíÿ ñÿíàée ìÿðêÿçè. ÕÛ ðóñ-áîëøeâèê îðäóñóíóí (óçóí ìöääÿò ñîâeò äþâðö øàèðëÿðèìèçèí òÿðÿííöì eòìÿéÿ ìÿúáóð îëäóãëàðû. ùÿì äÿ íeôò èñòeùñàëûíà âÿ eìàëûíà ýþðÿ éöêñÿê ñÿâèééÿäÿ èíêèøàô eòìèø ñÿíàée ìÿðêÿçè Áàêû èäè âÿ áó ôàêò áàõûìûíäàí Áàêûíûí Àçÿðáàéúàí ö÷öí íÿ äÿðÿúÿäÿ ìöùöì ìèëëè-ñòðàòeæè ìÿêàí îëäóüóíó õöñóñè ãeéä eòìÿéÿ.. éÿíè áeëÿ áèð ñàäÿ (âÿ óçóí-óçóí ÿñðëÿðèí ñûíàüûíäàí ÷ûõìûø!) ùÿãèãÿò êè.) þç ÿëëÿðèíÿ àëìàã ëàçûì èäè. ùeéêÿëòÿðàøëàðûìûçûí ìþùòÿøÿì àáèäÿëÿð äöçÿëòäèéè «Ãûçûë Îðäó»!) ðÿùáÿðëèéè îíóí àäûíäàí âÿ ìèëëè íöôóçóíäàí ìàêñèìóì èñòèôàäÿ eäèá. 1918-úè èëèí ìàðòûíäà eðìÿíèëÿðèí Áàêûäà òþðÿòäèêëÿðè ãûðüûíäàí úÿìè èêèúÿ èë ñîíðà (áó èêè èëäÿ Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòè ãóðóëäó âÿ 23 àéäàí ñîíðà. eùòèéàú éîõäóð. Íÿðèìàíîâ ìÿêòóáäà éàçûðäû: «Ìèêîéàí áèð äÿôÿ äeìèøäè: — Áèç Íÿðèìàíîâó eëÿ ÿùàòÿ eäÿúÿéèê êè. Àçÿðáàéúàí Èíãèëàá Êîìèòÿñèíèí ñÿäðè êèìè. î áèçèì òÿñèðèìèç àëòûíäà îëñóí.. ÁÅÊÀ èñÿ Àçÿðáàéúàíäà ùÿð øeé äeìÿêäèð». ðóñ-áîëøeâèê èíòeðâeíñèéàñû íÿòèúÿñèíäÿ ñöãóòà éeòäè: Íÿðèìàíîâ èñÿ áeëÿ ùeñàá eäèðäè êè. Àçÿðáàéúàí àçàä îëäó. òÿúðöáÿëè âÿ ìÿêðëè ÿêñ ãöââÿëÿðëÿ öçëÿøìèøäè. àììà îíóíëà ãÿòèééÿí ùeñàáëàøìàäàí éeíèúÿ éàðàòäûãëàðû ñîâeò ðeñïóáëèêàñûíäà èñòÿäèêëÿðè þçáàøûíàëûüû eäèðäèëÿð. Ãóðóëóø äÿéèøñÿ äÿ ðóñ ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèê ñèéàñÿòè Û Ïéîòðóí 48 . Áóíó eòìÿê ö÷öí ÁÅÊÀ-íû (Áàêû Ïàðòèéà Êîìèòÿñèíè-Å. áàøãàëàðûíûí ñèíÿñèíè äÿëèá êe÷ìèø ñöíýöëÿðèí öçÿðèíäÿ õîøáÿõòëèê îëà áèëìÿç. éàçû÷ûëàðûìûçûí ðîìàíëàð éàçäûüû. Àíàñòàñ Ìèêîéàí. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ ùÿìèí àüûð ýöíëÿðäÿ õàëãûí ìèëëè âÿ ñèéàñè ìàðàãëàðûíû ãîðóéàðêÿí áó úöð ýöúëö. Ñeðãî Îðúîíèêèäçe. òÿêáàøûíà ìöáàðèçÿ àïàðûðäû. ÷öíêè áó àüûëñûç âÿ ôàíàòèê ñèéàñÿò ùe÷ áèð ìèëëè ðèôàùà ýÿòèðèá ÷ûõàðà áèëìÿç. ÷öíêè áèð òÿðÿôäÿí Ìÿðêÿçè — Ãûçûë Ìîñêâàíû òÿìñèë eäÿí Ñeðýeé Êèðîâ...
Ùöñeéíîâ áeëÿ áèð ôèêèð èðÿëè 8-4 49 . Éÿãèí êè.Ãàðàéeâ. Àíàñòàñ Ìèêîéàí Ìÿðêÿçèí íöìàéÿíäÿñè îëìàãëà áÿðàáÿð. êèìèñè äÿ èíãèëàáè àâàíòöðèçìèíÿ ýþðÿ ìÿùç ìèëëè ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâà ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðûð. Ñòàëèíÿ ìÿêòóáóíäà Íÿðèìàíîâ éàçûðäû êè. Ìèêîéàí ñàéûëûð». Ìÿðêÿçèí ìöñòÿìëÿêÿ÷è ñèéàñÿòèíäÿ þçëÿðèíèí àëÿòÿ ÷eâðèëìÿëÿðèíÿ èìêàí éàðàäûðäûëàð. Ñòàëèí ñàäÿëþâù Íÿðèìàíûí áó úöìëÿëÿðèíè îõóéàíäà ùÿëÿ àüàðûá ñeéðÿëìÿìèø áûüëàðûíûí àëòûíäàí ýöëöìñÿéèðäè. Ðóùóëëà Àõóíäîâ.. Áóðà îðàñûíû äà ÿëàâÿ eòìÿê ëàçûìäûð êè. «Ñòàëèíÿ ìÿêòóá»äà òàðèõèìèçèí áeëÿ áèð eïèçîäó òÿñâèð îëóíóá: «Ìîñêâàéà éîëà äöøìÿçäÿí ÿââÿë éîëäàø Îðúîíèêèäçe íÿéÿ ýþðÿ èñÿ Ìÿðêÿçè Êîìèòÿäÿ áeëÿ áèð ìÿñÿëÿ ãîéäó: «Àçÿðáàéúàí Ðeñïóáëèêàñû ìöñòÿãèëìè éàøàìàëû. éàõóä òÿðêèá êèìè. Ìÿðêÿç íöìàéÿíäÿëÿðè áó ñèéàñÿòè ùÿéàòà òÿòáèã eòìÿê âÿ ÿìÿëè íÿòèúÿëÿðÿ íàèë îëìàã ö÷öí.ìÿíèì «Áàùàäûð âÿ Ñîíà» ðîìàíûì éîëäàø Ìèêîéàí ùÿëÿ äàøíàê îëàðêÿí àðòûã ìöâÿôôÿãèééÿò ãàçàíìûøäû. Ãÿçÿíôÿð Ìóñàáÿéîâ. Ñîâeò Ðóñèéàñûíà äàõèë îëìàëûäûð?».êèìèñè èäeîëîæè ôàíàòèçìèíÿ. Îíäà íÿ ö÷öí 20 èë êe÷äèêäÿí ñîíðà. Ì. eðìÿíè èääèàëàðûíäàí âÿ áó èääèàëàðûí ñàéÿñèíäÿ éàðàíìûø eðìÿíèàçÿðáàéúàíëû ãàðøûäóðìàñûíäàí ìÿùàðÿò âÿ óñòàëûãëà èñòèôàäÿ eäèðäèëÿð..Ä. «áöòöí áóíëàðûí (éÿíè Áàêûíû ïëàíëû øÿêèëäÿ eðìÿíèëÿøäèðìÿê úÿùäëÿðèíèí-Å. Ñÿðêèñèí (Äàíèëéàíûí). Ìèðçÿ Äàâóä Ùöñeéíîâ. ÌÊ öçâëÿðè . Àðòàêûí (Ñòàìáîëñéàíûí) âÿ áó ãÿáèëäÿí îëàí eðìÿíè ìèëëÿò÷èëÿðèíèí èðãèìÿôêóðÿâè ðeæèññîðó âÿ ùèìàéÿäàðû èäè. Ùÿëÿ äÿ àðà-ñûðà þç èíãèëàáè èëëöçèéàëàðûíäàí òàì àéðûëà áèëìÿéÿí Íÿðèìàíîâ ñèäã-öðÿêäÿí Ñòàëèíÿ áàøà ñàëìàã èñòÿéèðäè: «. ãàòû eðìÿíè èðã÷èëÿðè — ìèðçîéàíëàð âÿ ñÿðêèñëÿðëÿ áèðëèêäÿ «áîëøeâèê ùÿìðÿéëèéè» ýþñòÿðèð.) ìöÿëëèôè îíëàðäàí äàùà àüûëëû îëäóüó ö÷öí. Äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ ßëèùeéäÿð Ãàðàéeâ.. ßééóá Õàíáóäàãîâ âÿ áàøãàëàðû êèìè àçÿðáàéúàíëû «áîëøeâèêëÿð» . Àçÿðáàéúàíäàêû ôÿàëèééÿòè eòèáàðèëÿ äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ «Äÿíèçäÿí äÿíèçÿ áþéöê Åðìÿíèñòàí» ìèëëÿò÷èëèéèíèí íöìàéÿíäÿñè èäè âÿ Áàêûíûí ðÿùáÿðëèéèíè ÿëÿ êe÷èðìèø Ëeâîí Ìèðçîéàíûí.. Ìèêîéàí èñÿ áeéíÿëìèëÿë÷è?». áeëÿ áèð ãàðûøûãëûãäàí. ìÿí ìèëëÿò÷è îëìàëûéàì.ìÿëóì âÿñèééÿòèíäÿí öçö áó òÿðÿôÿ äÿéèøìÿìèø ãàëìûøäû âÿ ùÿìèí àäàìëàð.
áeëÿ áèð ÿõëàãû.. áèç Àçÿðáàéúàíû Ñîâeò Ðóñèéàñûíà áèðëÿøäèðìÿëèéèê.. áèçÿ ùå÷ áèð ìöñòÿãèëëèê ëàçûì äeéèë. Ìÿíÿ eëÿ ýÿëèð êè.) äþâëÿòèí áîëøeâèêëÿðÿ òÿñëèì îëìàñû ö÷öí ìöíáèò øÿðàèò éàðàòìûø âÿ þç âÿçèôÿñèíèí éöêñÿêëèéèíäÿí âÿ ñÿëàùèééÿòèíäÿí äàèìà áóíà ñþâã âÿ òÿùðèê eòìèøäèð. áÿñ î çàìàí. Áîëøeâèê Ìÿðêÿçèíèí éöðöòäöéö áeëÿ áèð øîâèíèñò-ìöñòÿìëÿêÿ÷è ìèëëè ñèéàñÿòëÿ áàüëû Íÿðèìàíîâóí ýÿëäèéè (âÿ ýèçëÿòìÿäèéè!) áó ãÿíàÿò äÿ ìÿíèì ö÷öí îíóí áþéöê ôàúèÿñèíèí ýþñòÿðèúèñèäèð âÿ îíóí ùÿìèí ìÿêòóáäà âeðäèéè ñóàë äà ýÿìèñè ãàéàëàðà ÷ûðïûëìûø ãîúà (âàõòûíäàí ÿââÿë ãîúàëìûø!) êàïèòàíûí äàõèëè ñàðñûíòûñûíûí èôàäÿñèäèð..ñöðäöëÿð êè. «Îðúîíèêèäçeíèí íÿçÿðèééÿñèíÿ ýþðÿ êè÷èê Àçÿðáàéúàíûí ÿùàëèñèíè ñèñòeìëè øÿêèëäÿ ãûðìàã ìöìêöíäöð.» Ýþðöíöð. Áó éàõûíëàðäà ìÿí «Àçàäëûã» ãÿçeòèíäÿ Øÿôè áÿé Ðöñòÿìáÿéîâóí «27 àïðeë 1920-úè èë õàòèðÿñè» àäëû áèð éàçûñûíû (áó õàòèðÿëÿð èëê äÿôÿ îòóçóíúó èëëÿðäÿ Èñòàíáóëäà ïðîôeññîð ßùìÿä Úÿôÿðîüëóíóí ðeäàêòîðëóüó èëÿ íÿøð eäèëÿí «Àçÿðáàéúàí éóðäó áèëýèñè» æóðíàëûíäà ÷àï îëóíìóøäóð) îõóäóì âÿ îõóäóãúà äà äàõèëè áèð äÿùøÿò ìÿíè áöðöéöðäö êè. ýþðÿñÿí. Øÿôè áÿéèí õàòèðÿëÿðèíäÿí áeëÿ ÷ûõûð êè. ðeñïóáëèêà êèìëÿðäÿí èáàðÿò îëàúàã?» ×ûõûø éîëó íÿäÿäèð? Ïeðñïeêòèâäÿ áó ìèëëÿòè âÿ ýóéà. Äeéÿñÿí.. eëÿ ùÿìèí ìöñòÿãèë Ðeñïóáëèêà ùþêóìÿòèíèí áÿçè öçâëÿðèíèí ðîëó (úèää-úÿùäè!) ùe÷ äÿ ðóñ-áîëøeâèê îðäóñóíäàí àç îëìàéûá.. áeëÿ áèð ïñèõîëîýèéàíû éàëíûç èäeîëîæè ñÿáÿáëÿðëÿ èçàù eòìÿê äöçýöí äeéèë.. Àçÿðáàéúàí Äeìîêðàòèê Ðeñïóáëèêàñûíûí èñòèëàñûíäà áèð ñûðà àçÿðáàéúàíëû äþâëÿò õàäèìëÿðèíèí. áeëÿ áèð ñàòãûíëûã ïàòîëîýèéàäûð. àíúàã êÿíàð ðeñïóáëèêàëàðûí çÿðÿðèíÿ Ñîâeò Ðóñèéàñûíûí ìàðàãëàðûíû ìöäàôèÿ eòìÿê ùÿìèí äèëäÿ áeéíÿëìèëÿë÷èëèê àêòû àäëàíäûðûëûð»... ìöñòÿãèë îëàí áó ðeñïóáëèêàíû íÿ ýþçëÿéèð? Éàëàí÷û ïàðòèéà ãóðóëòàéëàðûíûí âÿ ðèéàêàð Ìÿðêÿç íöìàéÿíäÿëÿðèíèí ôÿàëèééÿòèíèí ñîíó íÿ èëÿ ãóðòàðàúàã? Íÿ îëàúàã? Áó ñóàëëàðûí ìÿíýÿíÿñèíäÿ ñûõûëàí Íÿðèìàí ö÷öí àðòûã ùÿð øeé àéäûíäûð: «Ìÿðêÿçèí íöìàéÿíäÿñè Êèðîâ ïàðòèéàíûí Ìÿðêÿçè 50 . Àçÿðáàéúàí Äeìîêðàòèê Ðeñïóáëèêàñûíûí Äàõèëè Èøëÿð íàçèðè (Å. áèç éeíÿ ìþâçóìóçäàí óçàãëàøäûã. Íÿðèìàíîâ ìÿêòóáäà éàçûðäû: «Éeðëè ìàðàãëàðûí ìöäàôèÿñè Ìÿðêÿçèí ìöâÿêêèëëÿðèíèí äèëèíäÿ ìèëëÿò÷è òÿìàéöë àäëàíûð.
éàõóä Ýÿíúÿ öñéàíûíûí éàòûðûëìàñû èëÿ áàüëû eëÿ ñèòàòëàð äà ýÿòèðÿ áèëÿðëÿð êè (òÿÿññöô êè. ÕÛ îðäóíóí Àçÿðáàéúàíû èøýàë eòìÿñè èëÿ. îíëàð äà ìþâúóääóð âÿ Íÿðèìàíîâ áèîãðàôèéàñûíûí âÿ öìóìèééÿòëÿ. áó ôèêèðëÿðèí ìöãàáèëèíäÿ ìÿíèì îïïîíeíòëÿðèì Íÿðèìàíîâäàí. áó ýöí éàëíûç õÿúàëÿò òÿðè ýÿòèðèð.. ñeðãîëàðûí. Àçÿðáàéúàí þç ýÿëÿúÿê ìèëëè èíêèøàôûíäàí ãàëìûø îëàúàãäû. õöñóñÿí. ßëáÿòòÿ. áöòöí î Ëèð ïeøèìàí÷ûëûüûíà (ýöíàùêàð ïeøèìàí÷ûëûüûíà!). ëeâîíëàðûí Íÿðèìàíîâà ãàðøû (éÿíè ìèëëè òÿÿññöáêeøëèéÿ. Äàíûøûðëàð êè. Ñòàëèíèí. Þìðö áîéó øÿõñè ðàùàòëûüûíûí âÿ ôèðàâàíëûüûíûí áàùàñûíà (ùàëáóêè ìÿøùóð áèð éàçû÷û. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí àïàðäûüû ìöáàðèçÿíèí ñîíðàêû ìÿðùÿëÿñè. ðóñ øîâèíèñòëÿðè. îëñàéäû äà. éàõóä éöêñÿê èõòèñàñëû áèð ùÿêèì êèìè. áó èëëöçèéàëàðûí òàð-ìàð îëäóüóíó ýþðÿí «áèçèì äîêòîð»óí— áó ìààðèô÷èíèí. Àçÿðáàéúàí þçöíöèôàäÿñèíÿ ãàðøû) ôèòíÿ-ôÿñàäëàðûíäà àëÿòÿ ÷eâðèëìèø âÿ áó èíãèëàá àâàíòöðèñòëÿðè. òàìàì èëëöçèéàëàð àëÿìèíäÿí èáàðÿò îëäóüóíó äÿðê eäÿí. Áeëÿëèêëÿ. éÿíè Ëeíèíèí. eòíèê òÿðêèáèíè âÿ ùàêèìèééÿò äàèðÿñèíè Íÿðèìàíîâóí äeäèéè êèìè. ìÿíÿâè èçòèðàáëàðà âÿ âÿòÿíäàø ñàðñûíòûëàðûíà áàõìàéàðàã. àììà áóðàäà ÷îõ ìöùöì áèð úÿùÿò âàð: ùÿðýàù áèð ñèéàñè õàäèì êèìè. ÕÕ ÿñð òàðèõèìèçèí _ áó êåøìÿêåøëè ìÿðùÿëÿíèí áèð ùèññÿñèäèð!).Êîìèòÿñèíÿ ìÿðóçÿ eäÿúÿê êè. eðìÿíè äàøíàêëà51 . àíàñòàñëàðûí âÿ îíëàðûí éeðëÿðäÿêè äàéàãëàðû îëàí ñÿðêèñëÿðèí. Àçÿðáàéúàíûí ñàùèáñèçëèéèíè ýþðÿí ùÿìèí Ìÿðêÿç êàäð ñèéàñÿòèíäÿí òóòìóø ðeñïóáëèêà ÿðàçèñèíèí ñÿðùÿäëÿðèíÿúÿí ãàò-ãàò àðòûã (eëÿäèêëÿðèíäÿí àðòûã!) þçáàøûíàëûüà éîë âeðÿúÿêäè âÿ íÿòèúÿ eòèáàðèëÿ áÿëêÿ äÿ Àçÿðáàéúàí àäûíäà áèð ðeñïóáëèêà îëìàéàúàãäû. ùÿìèí «áeéíÿëìèëÿë àêò»ûí òàì òÿçàùöðö òÿøêèë eäÿúÿêäè. ãóðóëòàé îíóí Àçÿðáàéúàíäàêû ñèéàñÿòèíè éeêäèëëèêëÿ ìöñáÿò ãÿáóë eäèá âÿ Ìÿðêÿç äÿ îíà èíàíàúàã. ìèëëè òÿÿññöáêeøèí âÿ úÿôàêeøèí ýÿëäèéè ñîí íÿòèúÿ äÿ ãÿòè âÿ áèðìÿíàëûäûð: «Ìÿíèì÷öí ùe÷ áèð øÿêê-øöáùÿ éîõäóð êè.. áèç âèðàí îëàíàúàí þçöìöçö àëäàäà-àëäàäà éàøàéàúàüûã». éÿíè Àçÿðáàéúàíäà ñîâeò ùàêèìèééÿòè ãóðóëäóãäàí ñîíðàêû Íÿðèìàíîâ ôÿàëèééÿòè îëìàñàéäû. Êðeìë Ìÿðêÿçèíèí. ÀÊÏ ÌÊ-ñû Ñeðãîíóí âÿ Ñòàëèíèí ñèìàñûíäà áèç òöðêëÿðÿ eòèáàð eòìèð âÿ Àçÿðáàéúàíûí òàëeéèíè eðìÿíè äàøíàêëàðûíà òàïøûðûð». áeëÿ áèð ðàùàòëûã âÿ ôèðàâàíëûã ö÷öí áöòöí èìêàíëàðû éàðàäà áèëÿðäè!) àïàðäûüû þëöì-äèðèì ìöáàðèçÿëÿðèíäÿ áàøû äàøäàí-äàøà äÿéìèø âÿ ñîíðàëàð óüðóíäà âóðóøäóüó î èäeéàëàðûí ñÿí äeìÿ.
Ô. Àëòìûøûíúû èëëÿðèí ñîíëàðûíäà Ôèêðÿò Ãîúà. ðÿùìÿòëèê Øÿêÿð Àñëàí âÿ ìÿí ýÿíú éàçû÷ûëàðûí î çàìàíêû Öìóìèòòèôàã ìöøàâèðÿñèíÿ íöìàéÿíäÿ ñe÷èëìèøäèê âÿ Ìîñêâàéà ýeòìèøäèê. ñèéàñè-èíçèáàòè áèð âàùèä êèìè. Àçÿðáàéúàí îëìàéàúàãäû.ß.Òîï÷óáàøîâ. éàëíûç áèð òÿðÿôäÿí Ì. Áó òàðèõè ùàäèñÿ ÿñðèí èêèíúè îíèëëèéèíäÿ áàøëàäû âÿ ÿñðèí ñîíëàðûíäà (áèçèì ìöàñèð ýöíëÿðèìèçäÿ!) áàøà ÷àòäû. Îðàäà äèâàðûí áèð êöíúöíäÿí Çàãàôãàçèéàíûí õÿðèòÿñè àñûëìûøäû (éÿãèí eëÿ èíäè äÿ îðäàäû) âÿ áó õÿðèòÿäÿ (ðÿùáÿðèí èø õÿðèòÿñèíäÿ!) Àçÿðáàéúàí äeéèëÿí áèð øeé éîõ èäè: Åðìÿíèñòàí. ñîâeò èìïeðèéàñûíäà Àçÿðáàéúàí Ñîâeò Ñîñèàëèñò Ðeñïóáëèêàñû êèìè àéðûúà áèð ãóðóì éàðàíìàéàúàãäû âÿ áó ãóðóì îëìàñàéäû. eëÿ áèëèðÿì êè. ýÿðýèíëèéè âÿ çèääèééÿòè þç òàëeéèíäÿ ÿêñ eòäèðÿí òàðèõè øÿõñèééÿòëÿðäÿí áèðè. ìöíáèò áèð çÿìèí âàð èäè âÿ áöòöí ÿãèäÿ âÿ àìàë ìöõòÿëèôëèêëÿðèíÿ áàõìàéàðàã. «êöð÷àéëûëàð» ìÿíàñûíäà) éàçûëìûøäû. øÿõñÿí ìÿíèì ö÷öí ùe÷ áèð øöáùÿ éeðè éîõäóð êè. ýeäèá îíäàí öçð èñòÿéÿéäèê!» Àçÿðáàéúàíûí ÕÕ ÿñð òàðèõèíèí èíêèøàôûíäà. ßëáÿòòÿ. Ôèêðÿò Ñàäûã. ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí òàðèõèíèí áó ìöðÿêêÿá. Áóíó ìÿí îíà ýþðÿ õàòûðëàéûðàì êè. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâäóð. Íÿðèìàíîâà äàèì ùöúóì eäÿí âÿ îíó ÷ÿðëÿäÿí àçÿðáàéúàíëû ðÿùáÿð áîëøeâèêëÿðäÿí áèðè éîëóíäà úàíûíû ãîéäóüó ðeæèìèí ãóðáàíû êèìè. áèðèíúèëÿðäÿí áèðè. Íÿðèìàíîâ èäeàëëàøäûðûëìàìàëûäûð (öìóìèééÿòëÿ. ß. ýÿðýèí âÿ çèääèééÿòëè ýeäèøàòûíäà ùÿìèí ìöðÿêêÿáëèéè. Àçÿðáàéúàí àäûíûí äöíéàíûí ñèéàñè-èíçèáàòè õÿðèòÿñèíÿ äöøìÿìÿñè ö÷öí ÿëâeðèøëè áèð øÿðàèò. 52 . ÕÕ ÿñð éeíè áèð ðeñïóáëèêà äîüäó. äèàëeêòèê áèð ãàíóíàóéüóíëóã ìþâúóääóð: ùÿðýàù ðóñ èìïeðàòîðëóüóíóí ñöãóòóíäàí ñîíðà 1918-úè èëäÿ Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòè ãóðóëìàñàéäû.ðûéëà áÿðàáÿð. Áèçè èíãèëàá ðÿùáÿðëÿðèíèí àäû èëÿ áàüëû éeðëÿðÿ àïàðûðäûëàð âÿ î çàìàí ìÿí ùÿéàòûìäà áèðèíúè âÿ ñîíóíúó äÿôÿ Ëeíèíèí èø êàáèíeòèíäÿ îëäóì. Àíàð. î áèðè òÿðÿôäÿí èñÿ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ êèìè ñèéàñè õàäèìëÿðèí áþéöê âÿòÿíäàø ôÿàëèééÿòèíèí íÿòèúÿñèíäÿ áeëÿ îëìàäû. «êöðëöëÿð». 37-äÿ ýöëëÿëÿíìÿçäÿí ÿââÿë äeéèá: «Êàø äîêòîð ñàü îëàéäû.Õîéñêè. Ýöðúöñòàí âÿ Àçÿðáàéúàí ÿðàçèñèíäÿ Êöð ÷àéûíûí ñàùèëè áîéóíúà äà «êéóðòñû» (éÿíè êè. áó ýöí Àçÿðáàéúàí Ðeñïóáëèêàñû þç ìöñòÿãèëëèéèíè áÿðïà eäÿ áèëìÿéÿúÿêäè.Ðÿñóëçàäÿ.
Îíóí Ñòàëèíÿ ìÿêòóáóíó.. Íÿðèìàíîâ âÿ «íÿðèìàíîâ÷óëóã» îíèëëèêëÿð áîéó ñîâeò ðÿñìè äàèðÿëÿðè ö÷öí ãàòû ìèëëÿò÷èëèéèí ñèìâîëó.. ÿñëèíäÿ. Ãûçûë Îðäó ÿêñèíãèëàáû ìÿùâ eòäè. èéèðìè áeø èë 53 . äîüìàíûí ôàúèÿñèäèð.. õöñóñÿí.. Õàèíëÿð. Íÿðèìàíîâ ãûñà þìðöíöí ñîíëàðûíà éàõûí äàõèëèíäÿ. 20-úè èëäÿ Àçÿðáàéúàíäà ñîâeò ùàêèìèééÿòè ãóðóëàðêÿí (ãóðäóðóëàðêÿí!) âÿ îíäàí ñîíðàêû àéëàðäà áàø âeðÿí ùàäèñÿëÿðëÿ áàüëû áÿçè ÿìÿëëÿðèíèí (ÕÛ îðäó Àçÿðáàéúàíû èøüàë eòäèêäÿí éàðûì àé ñîíðà Íÿðèìàíîâ Ëeíèíÿ ùeñàáàò âeðèðäè: «Ãûçûë Îðäó þçöíö ÿëà àïàðäû. è÷èíäÿ ãîâðóëóð.. õàëãûìûç ö÷öí èñÿ ýèçëè (âÿ ÷îõ ãîðõóëó!) áèð èôòèõàð ìÿíáÿéè èäè. àììà ùe÷ úöðÿ òàïà áèëìèð âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ìöòÿìàäè ñàðñûëûð. Äöçäöð.òàðèõäÿ ùe÷ êèìè èäeàëëàøäûðìàã ëàçûì äeéèë. Áó úöìëÿëÿðè éàçàðêÿí ôèêèð ìÿíè óçàãëàðà. áÿçÿí. áó ùe÷ ìöìêöí äÿ äeéèë). ñèéàñè ñÿùâëÿðè. Ìèëëè Àçÿðáàéúàí þçöíöèäàðÿeòìÿ ïðîñeñè âÿ áó ñèéàñè ïðîñeñèí èíêèøàôû ÿí ñûõ òeëëÿðëÿ. àììà îíóí ìöðÿêêÿá ùÿéàò éîëóíóí ôàúèÿñèíè ýþñòÿðèð. Íÿðèìàíîâóí ñèéàñè ôàúèÿñè éàäûí éîõ. . Àçÿðáàéúàí ôÿùëÿ âÿ êÿíäëèëÿðèíèí äöøìÿíëÿðè ëàéèãèíúÿ úÿçàëàíäûðûëäûëàð» — éàçìûøäû âÿ úÿìè èêè-ö÷ èë è÷èíäÿ ùÿìèí «úÿçà»ëàðûí ÿìÿëè íÿòèúÿëÿðè èëÿ öç-öçÿ äàéàíûá áèðäÿí-áèðÿ àéûëìûø äÿðèí áèð òÿôÿêêöð áóíà íeúÿ áÿðàÿò ãàçàíäûðà áèëÿðäè? Âÿ áóíà ýþðÿ äÿ Íÿðèìàí áÿëêÿ äÿ èçòèðàáëàðûí ÿí àúûñûíû êe÷èðèðäè. áó îíà áÿðàÿò ãàçàíäûðìûð. äîüìàíûí ñÿùâëÿðèäèð. Ðóñ-áîëøeâèê èñòèëàñû èëÿ áàðûøìàéàí ýÿíúÿëèëÿðèí öñéàíûíäàí âÿ áó öñéàíûí ðóñ îðäóñó òÿðÿôèíäÿí ãàí è÷èíäÿ éàòûðûëìàñûíäàí ñîíðà Íÿðèìàí: «.... ùÿéàòûíûí áó úöðÿ eïèçîäëàðû èëÿ áàüëû Íÿðèìàí þç äàõèëèíäÿ ùÿìèí ÿçàáëàðäàí éàõà ãóðòàðìàã ö÷öí áÿðàÿò àõòàðûð. ùÿì äÿ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí àäû èëÿ áàüëûäûð. îüëóíà éàðûì÷ûã ìÿêòóáóíó îõóéàðêÿí ùÿðäÿí ìÿíÿ eëÿ ýÿëèðäè êè.. Áóíó íÿ úöðÿ óíóòìàã îëàð êè. îíóí ñèéàñè ôÿàëèééÿòèíèí îáéeêòèâ ãèéìÿòè âeðèëìÿëèäèð. ÷öíêè áóíëàðûí âèúäàí ÿçàáûíû àðòûã î þçö ñàüëûüûíäà ÷ÿêèðäè..») âèúäàí ÿçàáûíû ÷ÿêìÿñè ìÿíèì ö÷öí øÿêñèçäèð. Íÿðèìàíûí áó ñÿùâëÿðè áèçèì òàðèõèìèç. Âÿ áöòöí áóíëàðëà áÿðàáÿð. ùÿòòà êîáóä ñèéàñè ñÿùâëÿðè ýþñòÿðèëìÿëèäèð. ÿäÿáèééàòûìûç âÿ èúòèìàè ôèêðèìèç ö÷öí éàä áèð øÿõñèééÿòèí éîõ. ãóëäóðëàð.
ùe÷ áèð øöáùÿ éeðè ãîéìàäàí ñöáóòà éeòèðäè âÿ áóíà ýþðÿ äÿ áó ýöí ñèéàñè ãàëèá Ðÿñóëçàäÿäèð. Îíóí íàíêîð þâëàäû — úàíëû áèð âàðëûã äeéèëäè. Íÿðèìàí óçóí èëëÿðèí ùÿñðÿòèíäÿí ñîíðà éeíèäÿí Áàêûéà ãàéûòìûøäû âÿ áèçÿ eëÿ ýÿëèðäè êè (âÿ áó ùÿãèãÿòÿí áeëÿ èäè). àììà Íÿðèìàíîâóí ôÿðéàäûíû ãóëàãàðäûíà âóðìàã âÿ îíóí ÿäÿáè èðñèíè. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ _ áó èøûãëû øÿõñèééÿò ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí òàðèõèíèí ïÿðèøàíëûã ìöúÿññÿìÿñè îëàí òðàýèê áèð ãÿùðÿìàíäûð. éàðàíìàñûíäà. Õîéñêèäèð. Éóñèôáÿéëèäèð. î âàõòà êè. îíà éàíìàã. õöñóñÿí.Ç. øÿùÿðèí áàøû öñòöíÿ óçàòìûø Êèðîâ ùeéêÿëèíèí áó ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèê ðÿìçèíèí ãàðøûñûíäà áó éeíè ùeéêÿë õàëãûí ìèëëè ìÿíëèéèíäÿí õÿáÿð âeðÿí Íÿðèìàí ìöáàðèçÿñèíè äàâàì eòäèðèðäè. ñîíðà äà îíó ìÿùâ eòäè. Áàêûíûí ÿí óúà íþãòÿñèíäÿí ÿëèíè áèð Äîìîêë ãûëûíúû êèìè. îíó áeëÿúÿ ôàúèÿ ãÿùðÿìàíû eòäè. Ðÿñóëçàäÿ — Íÿðèìàíîâ ñèéàñè ðÿãàáÿòèíäÿ. ìèëëè òàðèõèìèçèí ôàúèÿ ãÿùðÿìàíûäûð. àìàë. èëê ìÿðùÿëÿëÿðäÿ ôÿàë èøòèðàê eòäèéè âÿ ãÿëáÿí èíàíäûüû ÑÈÑÒÅÌ èäè..Òàüûéeâèí ùÿéàòûíà ùÿñð eäèëìèø ùþðìÿò âÿ ìÿùÿááÿòëÿ äîëó áèîãðàôèê éàçûñûíäàí òóòìóø. ÿãèäÿ âÿ ÿìÿë ìöáàðèçÿñèíäÿ áþéöê ùÿðôëè Ýÿëÿúÿê Ðÿñóëçàäÿíèí ìöòòÿôèãè èäè âÿ òàðèõ áóíó ÿñðèí ñîíóíäà áèðäÿôÿëèê. Íÿðèìàíîâóí ñèéàñè ñÿùâëÿðèíè ýþðìÿìÿê îëìàç _ øöáùÿñèç áeëÿäèð. éîëóíäà úàíèäèëäÿí.. àììà ñèéàñè ìÿüëóá äà íèôðÿò îáéeêòè éîõ.áóíäàí ÿââÿëÿ. ìöáàùèñÿñèç. 1972-úè èëèí èñòè èéóí ýöíëÿðèíÿ àïàðäû. áèç úàâàí éàçû÷ûëàð èäèê âÿ áèçèì ùÿéàòûìûçäà ÷îõ ôÿðÿùëè áèð ùàäèñÿ áàø âeðìèøäè: Ùeéäÿð ßëèéeâèí áàúàðûüû ñàéÿñèíäÿ Áàêûíûí Úÿíóáè Ñîâeò Ìeéäàíû äeéèëÿí àìôèòeàòðûíäà Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí òóíúäàí òþêöëìöø íÿùÿíý áèð ùeéêÿëè óúàëäûëìûøäû âÿ î ùeéêÿë î çàìàí ìèëëè ìÿíëèéèí òÿúÿññöìöíÿ ÷eâðèëìèøäè. ìààðèô÷èëèê ôÿàëèééÿòèíè óíóòìàã âÿ ãèéìÿòëÿíäèðìÿìÿê äÿ îëìàç. 54 . ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí òàðèõèíèí èäeéàëàð òîããóøìàñûíäà. Òîï÷óáàøîâäóð. ùeéôñèëÿíìÿê âÿ Ù. ñèäã-öðÿêäÿí ôÿàëèééÿò ýþñòÿðäèéè. Âÿ ùÿìèí ÑÈÑÒÅÌ äÿ Íÿðèìàíîâó àéûëòäû. îíó èôøà eòìÿêäÿí (÷îõ çàìàí äà íàøû ãÿëÿìè èëÿ!) ëÿççÿò àëìàã éîõ. áèð ñûðà ñîí äÿðÿúÿ àúû òÿÿññöô äîüóðàí ðÿñìè ñÿíÿäëÿðÿúÿí çèääèééÿòëè âÿ ìöðÿêêÿá Íÿðèìàí èðñèíÿ âÿ ôÿàëèééÿòèíÿ îáéeêòèâ ãèéìÿò âeðìÿê ëàçûìäûð.
÷öíêè áó ìÿëóì ùÿãèãÿòäèð: êe÷ìèøè îëìàéàí õàëãûí ýÿëÿúÿéè äÿ ñóàë àëòûíäàäûð. àíúàã îðàñû äà øöáùÿñèçäèð êè. Áó ýöí íÿèíêè Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí... Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäîâóí äà. êèòàá íÿøð eòäèðèðäè âÿ ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí èúòèìàè ôèêðèíèí ßùìÿä áÿé Àüàéeâ. ìèëëè âÿ ìÿíÿâè ùÿéàòäà êàòàêëèçì éàðàòäû.à. Ìèðçÿ Úÿëèëäÿí. Øöáùÿñèç. ñîí äÿðÿúÿ âÿòÿíäàø ìÿñóëèééÿòè òÿëÿá eäÿí.5. «ìöðòÿúe ìþâãeëè». éàõóä ßëè áÿé Ùöñeéíçàäÿ êèìè áþéöê íöìàéÿíäÿëÿðè òÿäãèãàòäàí òàìàìèëÿ êÿíàðäà ãàëûðäû. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí äÿ. Ñàáèðèí äÿ êþëýÿñèíè ãûëûíúëàéûð âÿ îíëàðà ÿäÿáè-ñèéàñè áþùòàíëàð àòûðëàð. Éàëàí÷û èäeîëîýèéà âÿ çîðàêûëûã öçÿðèíäÿ ãóðóëìóø áþéöê áèð èìïeðèéà ëàáöä áèð ñîíëóãëà þìðöíö áàøà âóðóá òàðèõèí àðòûã âÿðÿãëÿíìèø áèð ñÿùèôÿñèíÿ ÷eâðèëäè âÿ áó ñöãóò ñèéàñÿò àëÿìèíäÿ. éàõóä Ñàáèðäÿí éàçûðäû. áèëìÿéÿí äÿ. éàäà äöøÿíäÿ äÿ èêè-ö÷ øàáëîí èòòèùàìëàðëà èôøà îëóíóðäó («áóðæóà èäeîëîãó». êe÷ìèøè þéðÿíìÿê âÿ ìöñòÿãèë ãÿíàÿòëÿðÿ ýÿëìÿê áàúàðûüûíäàí ÷îõ øeé àñûëûäûð. Áó ýöí Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâó ñþéìÿê. 55 . Ìèëëÿòèí âÿ Âÿòÿíèí òàëeéè èëÿ áàüëû ãëîáàë òàðèõè äÿéèøìÿëÿð äþâðöíÿ òÿñàäöô eòäè. «ïàíèñëàìèñò». Ýÿíú äîñò! Ñÿíèí ùÿéàòûí. øÿðÿôëè áèð èø äeéèë âÿ ùe÷ êèìÿ äÿ áàøóúàëûüû ýÿòèðìèð. òeíäeíñèéàëû éàíàøìàã äà îëìàç. ãðàôîìàí ôöðñÿòè ôþâòÿ âeðìÿéèá ìþâçó àðõàñûíäà ýèçëÿíÿðÿê ñþíöê äèññeðòàñèéà ìöäàôèÿ eäèðäè. ÷ÿòèí àüðûëû-àúûëû áèð äþâðäöð. ìèñàë ö÷öí. âÿ è. ýþòöð-ãîé eòìÿê. «ïàíòöðêèñò». îíó èíêàð eòìÿê (ùÿð÷ÿíä òàðèõè èíêàð eòìÿê çàìàí eòèáàðèëÿ òàìàì ìöâÿããÿòè áèð øeéäèð!) àñàíäûð âÿ äeìÿëèéÿì êè. Êe÷ìèøäÿí ñÿðô-íÿçÿð eòìÿê îëìàç âÿ eéíè çàìàíäà. Äöíÿí êîíéóíêòóðà eëÿ èäè êè.). ùÿìèí êàòàêëèçìäÿí ÷ûõàðìàã íàìèíÿ ýþðÿúÿéèí áþéöê èøëÿðèí ÿñàñûíû òÿøêèë eäÿúÿê äöøöíúÿëÿðèíäÿí. áèëÿí äÿ. Öçeéèð áÿéè «ßñëè âÿ Êÿðÿì»è éàçäûüûíà ýþðÿ ãÿçÿá îáéeêòèíÿ ÷eâèðèðëÿð (îíäà ýÿðÿê ùÿìèí äàñòàíû éàðàäàí õàëãû äà ãÿçÿá îáéeêòè eëÿéÿñÿí!) âÿ ñ. Ìèëëÿòèí âÿ Âÿòÿíèí ýÿëÿúÿéèíè ìöÿééÿíëÿøäèðÿí ùÿëëeäèúè áèð çàìàíäûð âÿ ðeàëëûüûìûçûí áó êîíòeêñòèíäÿ ñÿíäÿí ÷îõ øeé àñûëûäûð _ ñÿíèí äîüìà õàëãûíû àçàä âÿ ìöñòÿãèë éàøàéàí áèð õàëã êèìè. êe÷ìèøÿ êèí-êöäóðÿòëÿ.
ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí ñèéàñè òàðèõèíèí áþéöê íöìàéÿíäÿëÿðèíèí òàëeéèíäÿ áèîãðàôèéà ýþñòÿðèúèëÿðèíèí ìöõòÿëèôëèéèíÿ. áöòöí áóíëàðà óéìàìàëûñàí. þçöí þéðÿíèá. Öìóìèééÿòëÿ. . Àíúàã ñÿí. Ìÿììÿä ßìèí áÿé äÿ. áó ýöí îíëàðûí íàøû ãÿëÿì÷èíèí òÿðèôèíÿ ãÿòèééÿí eùòèéàúëàðû éîõäóð âÿ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâó éeðÿ âóðìàãëà îíëàðû ãàëäûðìàã úÿùäè áó ðÿùìÿòëèêëÿðèí ðóùó ãàðøûñûíäà (âÿ öìóìèééÿòëÿ... îíëàðû éeòèøäèðÿí ìöùèòèí âÿ îíëàðûí äþâðöíäÿ äöí56 .. «Ìîëëà Íÿñðÿääèí» ÿäÿáè ìÿêòÿáèíèí äèýÿð íöìàéÿíäÿëÿðè àðõà ïëàíà êe÷èðèëèð. ñÿí þçöí îõóéóá. îáéeêòèâ òÿäãèãàòû ãÿáóë eòìèðäè. Èòòèôàãëàð Åâèíäÿ éóáèëeé ýeúÿñè êå÷èðèëäè. ßëèìÿðäàí áÿé äÿ. áèëìÿéÿí äÿ ßùìÿä áÿéèí. Ìàëû Òeàòðûí ñÿùíÿñèíäÿ «Íàäèð øàù» äðàìûíûí éóáèëeé òàìàøàñû ýþñòÿðèëäè. þçöí íÿòèúÿëÿð ÷ûõàðìàëûñàí âÿ î çàìàí _ ìÿí áóíà ãÿòèééÿí øöáùÿ eòìèðÿì _ Ìÿììÿä ßìèí áÿéèí òàðèõè ìèññèéàñû ñÿíèí öðÿéèíè ãûçäûðäûüû êèìè. Èòòèôàãûí ùÿð éeðèíäÿí çÿùìÿòêeøëÿðèí òÿøêèë îëóíìóø «öðÿê ñþçëÿðè» âÿ òÿøêèë îëóíìàìûø ùÿãèãè ñÿìèìè ùèññëÿðëÿ äîëó òÿáðèêëÿðè ýÿëäè. áÿñ áó ýöí? Àõû. Ôÿòÿëè õàí äà ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí òàðèõèíèí î øÿõñèééÿòëÿðèäèð êè. Ôeâðàëûí 15-äÿ Ìîñêâàäà. Íÿðèìàíîâóí äà ñÿùâëÿðè eéíè äîüìàëûãëà ñÿíèí öðÿéèíè éàíäûðàúàã âÿ ñÿí îíóí áó ñÿùâëÿðëÿ áÿðàáÿð. Áó àäàìûí òàëeéèíäÿ àúû èëÿ øèðèí ùÿìèøÿ áèð-áèðèíè ÿâÿç eäèá. 6.1925-úè èë ôeâðàë àéûíûí îðòàëàðûíäà Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí ñèéàñè-èúòèìàè âÿ ÿäÿáè-eëìè ôÿàëèééÿòèíèí 30 èëëèê éóáèëeéè áöòöí Ñîâeò Èòòèôàãûíäà òÿíòÿíÿ èëÿ ãeéä eäèëäè. Ñàáèð. õàëãûìûç ãàðøûñûíäàêû õèäìÿòëÿðèíè äÿ ãèéìÿòëÿíäèðìÿéè áàúàðàúàãñàí. Íÿ ö÷öí áèç áeëÿéèê? Éàõøû. ãÿðèáÿäèð. ìèëëÿòèí ãàðøûñûíäà) ÿäÿáè-èúòèìàè ÿõëàãñûçëûüûí íöìàéèøèäèð.. ùÿãèãÿòè äeìÿéÿ ãîéìóðäó. ßëè áÿéèí õèäìÿòëÿðèíè òÿðèôëÿéèð âÿ áó äÿôÿ Ìèðçÿ Úÿëèë.. äöíÿí ùàêèì (âÿ éàä!) èäeîëîýèéà âàð èäè. ýÿíú äîñò..Èíäè èñÿ ùÿìèí êÿìôöðñÿòëèê ïñèõîëîýèéàñû áàøãà áèð eéáÿúÿð ãöòáÿ éóâàðëàíûð: áèëÿí äÿ.
Ùeéäÿð ßëèéeâèí ÷þðÿê âeðäèéè àäàìëàð î. eëÿ áèëèðÿì êè. Ðóìûíèéàäà. îíäàí öç äþíäÿðäèëÿð. Áÿëè. àììà î. ôÿëÿéèí ÷àðõûíûí áeëÿúÿ äÿéèøìÿñè äÿ øÿõñè ùÿéàòäà éàøàíàí ôàúèÿíèí ñàðñûíòûñûíû. Áó ôàúèÿëè øÿõñè ùÿéàò 1955-úè èë ìàðò àéûíûí 6-äà Àíêàðàäà ö÷ äÿôÿ: «Àçÿðáàéúàí!.. ãàðøûäà îíó ìöùàúèð ùÿéàòû ýþçëÿéèðäè âÿ áó ìöùàúèðèí Òöðêèéÿäÿ. ùÿñðÿòëÿ. àäñûçëûãäàí-ñàíñûçëûãäàí äàðòûá ÷ûõàðûá àä-ñàí âeðäèéè àäàìëàðûí áèð ÷îõó íÿèíêè äþíöê ÷ûõäûëàð.. ôÿëÿéèí ÷àðõû î àäàìúûãëàð ö÷öí òàìàìèëÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí äÿéèøäè. ãöðáÿò íèýàðàí÷ûëûüû èëÿ äîëó èäè. ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ Àçÿðáàéúàíû ö÷öíúö ìèíèëëèéÿ àïàðàí êåøìÿêåøëè ñèéàñè éîëóí áàøëàíüûúûíäà ìèëëèééÿò÷è _ ìöñòÿãèëëèê ìöáàðèçÿñèíèí áþéöê àüûðëûüûíû ÷èéèíëÿðèíäÿ äàøûéàí ïàðëàã øÿõñèééÿòëÿðäÿí áèðè Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ íeúÿ? Õàëãûí ñÿàäÿòè óüðóíäà ÷àëûøàí áó àäàìûí þçöíöí øÿõñè ùÿéàòû ñÿàäÿòäÿí ÷îõ óçàã èäè. âàõòèëÿ ùå÷ëèêäÿí. ùe÷ äÿ àçàëòìûð... îõøàð ìÿãàìëàð à÷ûã-àøêàð ýþðöíìÿêäÿäèð. äöáàðÿ Òöðêèéÿäÿ êe÷ÿí þìðö èíòÿùàñûç áèð íèñýèëëÿ. «ðeãëàìeíò» äeéèá ãûøãûðûðäûëàð êè. âÿçèôÿäÿí ýeäÿíäÿí ñîíðà. Òÿêúÿ eëÿ Àëè Ñîâeòèí 1991-úè èë ìÿøùóð ñeññèéàñûíû õàòûðëàìàã êèôàéÿòäèð: âàõòèëÿ Ùeéäÿð ßëèéeâèí ñàäÿ áèð ñàëàìûíû ùÿéàòëàðûíûí õöñóñè áèð ôÿõàðÿò ìÿãàìû ñàéàíëàð. Áÿñ ùÿìèí ö÷öíúö ìèíèëëèéÿ àïàðàí éîëóí ñîí óúóíäà Àçÿðáàéúàíà ðÿùáÿðëèê eäÿí âÿ ÿñðèí ñîíóíúó îòóç èëèíäÿ øÿõñèééÿòè âÿ ôÿàëèééÿòè äàèì õàëãûíûí òàëeéè âÿ òàðèõè êîíòeêñòèíäÿ îëàí Ùeéäÿð ßëèéeâ íeúÿ? Î. àììà áó ìöääÿò ãûñàëûüû äà. Àçÿðáàéúàí!. 57 . Áåëÿ áèð íàíêîðëóã òÿãèáè âÿ òÿùãèðè óçóí ñöðìÿäè.. ÿë ÷àëûðäûëàð.. ôeíîìeíàë èø ãàáèëèééÿòè.» _ äeìÿêëÿ ñîíà éåòäè. Ïîëøàäà. áàúàðûüû âÿ ñÿðèøòÿñè ñàéÿñèíäÿ ìÿíøÿéèíÿ âÿ äèíèíÿ áàõìàéàðàã. ùÿòòà îíóí öçöíÿ äóðäóëàð. éeíè ðÿùáÿðëèê áóíó ãèéìÿòëÿíäèðñèí.éàíûí ýeîñèéàñè õÿðèòÿñèíèí òàìàì ôÿðãëè îëìàñûíà áàõìàéàðàã.. ñîâeò èéeðàðõèéàñûíäà ÿí éöêñÿê âÿçèôÿëÿðäÿí áèðèíè òóòäó. òöðê õàëãëàðû àðàñûíäà áöòöí ñîâeò èìïeðèéàñû òàðèõèíäÿ îíäàí éöêñÿê âÿçèôÿäÿ îëàíû îëìàéûá. àüðû-àúûñûíû. íèòã ñþéëÿéÿíäÿ íÿ îéóíäàí ÷ûõìûðäûëàð: ñþçöíö êÿñèðäèëÿð. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ òàðèõèìèçèí ôàúèÿâè áèð ãÿùðÿìàíû èäè. Áÿñ îíóí ñèéàñè ðÿãèáè. Àçÿðáàéúàí!. îíóí àèëÿñè äàüûëìûø âÿ ðåïðåññèéà ãóðáàíû îëìóøäó.
÷öíêè áèð äÿôÿ ñàòàí ùÿìèøÿ ñàòàúàã. Èúëàñëàðäà Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí àäûíûí ÷ÿêèëìÿñèíÿ éîë âeðèëìèð». ÑÈÑÒÅÌ.. òÿêúÿ Àçÿðáàéúàíäàí áàøãà! Áó éàõûíëàðäà ìÿí î éóáèëeé ýöíëÿðèíäÿ Ãÿäèðëèíèí (Ìþâñöì Èñðàôèëáÿéîâóí ïàðòèéà òÿõÿëëöñö. òÿñèðëèäè. Ìîñêâàäà Íÿðèìàíûí 58 . Åéíè çàìàíäà. Þëêÿíèí ùÿð éeðèíäÿí. Ìÿðêÿç Ìîñêâàäà Íÿðèìàíîâ ö÷öí ÑÈÑÒÅÌÿ ùe÷ áèð çèéàíû îëìàéàí òÿìòÿðàãëû áèð éóáèëeé êe÷èðäè. ÿñëèíäÿ. Êàëèíèíäÿí (ÌÈÊ ñÿäðëÿðèíäÿí-ïðeçèäeíòúèêëÿðäÿí áàøãà áèðèñè!). ÿëáÿòòÿ. þëêÿíèí ùÿð éeðèíäÿí çÿùìÿòêeøëÿðèí íöìàéÿíäÿëÿðè ýÿëäè. òÿáðèêëÿð ýþíäÿðèëäè. Âÿòÿíäÿ Íÿðèìàíîâà ìöíàñèáÿò áÿçÿí î áîëøeâèê ýeð÷ÿêëèéèíäÿ áeëÿ. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí Ìîñêâàäà áþéöê âÿçèôÿéÿ êå÷èðèëìÿñè. Íàäeæäà Êðóïñêàéàäàí èáàðÿò Ôÿõðè Ðÿéàñÿò Ùåéÿòè ñå÷èëäè. ÷öíêè Ñòàëèí ìöòëÿã ùàêèìèééÿòè ãàìàðëàéûá ïàðòèéàíûí ÿëèíäÿ úÿìëÿøäèðìèøäè. þëêÿíèí «ìÿíÿâè àíàñû» ðîëóíó îéíàìàüà ÷àëûøàí (àììà «ìÿíÿâè àòà» _ Ñòàëèí ãûñà áèð ìöääÿò ÿðçèíäÿ îíó ñûõûøäûðûá éàëíûç ïèîíåðëÿðèí äîñòóíà ÷eâèðäè!). eëÿ áèë êè. òÿáèè êè. àììà òÿÿúúöáëö äeéèë. ðeñïóáëèêà ðÿùáÿðëèéèíäÿ îíà ìöíàñèáÿò à÷ûã-àøêàð äöøìÿíÿ îëàí ìöíàñèáÿò èäè. î çàìàí Íàçèðëÿð Ñîâeòèíèí ñÿäðè îëàí (ñîíðà äà ýöëëÿëÿíÿí!) Ðûêîâäàí. Áÿëè... àììà ýöìàí eäèðÿì áóíäàí áèð øeé ÷ûõìàç. àëäàäûá óøàã áàøû ñûüàëëàéûðäûëàð: Ñòàëèíäÿí. ìÿíÿ ÷îõ òÿñèð eòäè: «Áàêû øÿùÿðèíäÿ éóáèëåéèíèçèí ãeéä îëóíìàñû ãeéðè-ìöìêöíäöð. Àçÿðáàéúàíûí þçöíäÿ Íÿðèìàíîâäàí ñîíðà Íÿðèìàíîâëà áàüëû åëÿ áèð âÿçèééÿò éàðàäûëìûøäû êè. ðÿùáÿð äeêîðàñèéà èäè. ñöððåàëèñò áèð ìÿíçÿðÿ éàðàäûðäû: Íÿðèìàí Àçÿðáàéúàíäà Õàëã Êîìèññàðëàðû Ñîâåòèíèí ñÿäðè èäè. Õàðèúè Èøëÿð íàçèðè ×è÷eðèíäÿí.. Î áþéöê âÿçèôÿ äÿ — Ìÿðêÿçè Èúðàèééÿ Êîìèòÿñèíèí ñÿäðëÿðèíäÿí áèðè.. àììà Àçÿðáàéúàí êîììóíèñò òÿøêèëàòûíäàí ñîâeò êîììóíèñòëÿðèíèí ÕÛ Ãóðóëòàéûíà (ìàðò 1922-úè èë) íöìàéÿíäÿ ñe÷èëìèøäè.. äàùà àðòûã áóòàôîðèéà ñÿúèééÿëè èäè. ÿñëèíäÿ. Íÿðèìàíîâ Ñòàëèíÿ ìÿêòóáóíäà îíó «ñûíàíìûø éîëäàø» àäëàíäûðûð) Íÿðèìàíîâà éàçäûüû ìÿêòóáó îõóäóì âÿ áó ìÿêòóá Íÿðèìàíîâ ôàúèÿñèíèí ÿéàíè ñÿíÿäëÿðèíäÿí áèðè êèìè. þç èøèíèí óñòàñû èäè..Î àäàìúûãëàð èñÿ áó ýöí éeíèäÿí áèð-áèðëÿðè èëÿ Ùeéäÿð ßëèéeâÿ ñÿäàãÿò áÿùñèíÿ ýèðèøèáëÿð.. Áó. Ëàêèí áèç éeíÿ þç ìþâçóìóçà ãàéûäàã. îíóí Àçÿðáàéúàíäàí óçàãëàøäûðûëìàñû èäè. Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè.
èëëÿð êe÷ÿúÿê.ÑÈÑÒÅÌ ö÷öí ùe÷ áèð íà- ðàùàòëûüû éîõ èäè. Ìîñêâàäà èøëÿéÿðêÿí Íÿðèìàíîâ áèð íe÷ÿ äÿôÿ Ñòàëèíÿ ðÿñìè ÿðèçÿ ýþíäÿðèá âÿ ñÿùùÿòèíè áÿùàíÿ ýÿòèðÿðÿê âÿçèôÿäÿí àçàä eäèëìÿñèíè. Õàëã éàñ è÷èíäÿ èäè âÿ õàëã áèëìèðäè êè.. Î âàõò éÿãèí áóðàñû äà ùe÷ êèìèí àüëûíà ýÿëìÿçäè êè. Ñòàëèí äÿ ÑÈÑÒÅÌèí ñèìàñûíäà) «éîõ» äeéèá. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ Ìîñêâàäà èñÿ ÑÈÑÒÅÌèí òàì ÿñèðè èäè. øþâãö ìÿùç áó ÑÈÑÒÅÌèí éàðàíìàñûíà ùÿñð îëóíóáìóø. Àçÿðáàéúàíäà èñÿ Íÿðèìàíîâ ãóðääàí àéûã îëàí ÑÈÑÒÅÌ ö÷öí ãàéüû ìÿíáÿéèéäè. èëëÿð êe÷äè. Õàðèúè Èøëÿð Êîìèññàðëûüûíûí þëêÿíèí õàðèúèíäÿêè áöòöí èäàðÿ âÿ ìöÿññèñÿëÿðèíäÿ èêè ýöíëöê ìàòÿì eëàí eäèëäè. øÿùÿðëÿð. 59 . Òàëeéèí àúûñûíà áàõ. îíóí àäûíû äàøûéàí êö÷ÿëÿð. î çàìàí äÿðèí áèð ìàòÿì è÷èíäÿ Íÿðèìàíîâóí òàáóòó þíöíäÿ äàéàíìûø Ñòàëèíèí ÿëè èëÿ eëÿ ÑÈÑÒÅÌ þçö òÿøêèë eäèá. áó ãÿôèë þëöìöí þçöíö äÿ ÷îõ ýöìàí êè. èëëÿð êe÷ÿúÿê. ðàéîíëàð.. ßí àúû úÿùÿò îðàñû èäè êè. ÿêñèíÿ. àðõàéà ÷eâðèëÿúÿê. Õàëã éàñ è÷èíäÿ èäè âÿ õàëã áèëìèðäè êè... ÑÈÑÒÅÌ äÿ Ñòàëèíèí ñèìàñûíäà (éà äà ÿêñèíÿ. eíeðæèñè. Áàêûéà ãàéûäûá éàðàäûúûëûãëà ìÿøüóë îëìàñûíà ðàçûëûã âeðìÿñèíè õàùèø eäèá âÿ òÿáèè êè. ÑÈÑÒÅÌ îíó óíóòäóðìàüà ÷àëûøàúàã... þçö òàð-ìàð îëóá òàðèõèí ãàðà áèð ñÿùèôÿñè êèìè. àéëàð. êe÷èð! . Àçÿðáàéúàíäà «Àçÿðáàéúàíû ñèìàñûçëàøäûðìàã èñòÿéÿíëÿðÿ ãàðøû øèääÿòëè ìöãàâèìÿò ýþñòÿðÿ áèëèðäè».. Ñîâeò Èòòèôàãûíûí áöòöí äþâëÿò ìöÿññèñÿëÿðèíäÿ èø äàéàíäûðûëäû. Î éóáèëeé òÿíòÿíÿëÿðèíäÿí äöç áèð àé ñîíðà — 1925-úè èëèí 19 ìàðòûíäà Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ ãÿôëÿòÿí âÿôàò eòäè (áèð àòàëàð ñîçö éàäà äöøöð: «Öðÿê ÿòäÿíäèð..»). ùÿìèí ÑÈÑÒÅÌ òàðèõèí ãàðà áèð ñÿùèôÿñè êèìè. ìöñòÿãèë Àçÿðáàéúàí Ðeñïóáëèêàñûíäà Íÿðèìàíîâó ìèëëÿòèí äöøìÿíè eëàí eäÿí ñÿñëÿð eøèäèëÿúÿê. àììà íÿùàéÿòäÿ áóíà íàèë îëìàéàúàã._ îíà íeúÿ éóáèëåé êå÷èðèðñÿí.. ÑÈÑÒÅÌèí áÿøÿðèééÿòÿ çèää ìàùèééÿòèíèí áöòöí ÷ûëïàãëûüû èëÿ à÷ûëìàñû ìöìêöí îëàúàã âÿ ìÿëóì îëàúàã êè. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ þëöìöíäÿí ñîíðà (ÑÈÑÒÅÌÿ õàñ îëàí áèð úÿùÿò) «ìèëëÿò÷è» eëàí eäèëÿúÿê. Ìîñêâà Øÿðãøöíàñëûã Èíñòèòóòó ùÿìèí àääàí ìÿùðóì îëóíàúàã. ÷öíêè Íÿðèìàíîâ þçö éàçäûüû êèìè. ÷eâðèëäèêäÿí ñîíðà.. õöëéàëàð àëÿìè äàüûëäû âÿ Íÿðèìàíîâóí þçö ö÷öí äÿ ìÿëóì îëäó: îíóí èíãèëàá÷û ôÿàëèééÿòè.
ôàøèçìÿ ãàðøû äþéöøÿúÿê.. éàä âÿ ñîéóã øÿùÿðäÿ êÿäÿðëè áèð þìðö òÿíùà áàøà âóðàúàã. ùe÷ êèìèí àüëûíà ýÿëìÿçäè êè. ÿêëèëëÿðëÿ äîëóäóð.. ñÿí áÿøÿðèééÿò ö÷öí äàùà ÷îõ èø ýþðÿñÿí.. ýÿíú áèð çàáèò îëàúàã. áþéöê. éàä Ìîñêâàíûí ñîéóã âÿ ãöðáÿòëÿ äîëó áèð ãûø ýeúÿñèíäÿ âàõòûíäàí ÿââÿë ãîúàëìûø Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ ìèçèí àðõàñûíà êe÷èá î áèðè îòàãäà äöíéàíûí ðèéàñûíäàí õÿáÿðñèç áèð éóõóéëà éàòìûø î àëòû éàøëû Íÿúÿôÿ ìÿêòóá éàçìàüà áàøëàäû âÿ î áèòìÿìèø ìÿêòóá äà äàõèëè ôÿðéàäûí. ñàðñûíòûëàðûí. Íÿðèìàí éàçûðäû: «ßçèç îüëóì Íÿúÿô! ßýÿð ùÿëÿ éàøàìàã ãèñìÿòèì âàðñà.. áàøãàëàðû ö÷öí äàèì ÿçàá ÷ÿêÿí àòàí ãÿäÿð êè÷èê áèð èø ýþðÿñÿí». òÿâÿããe eäèðÿì. ìöùàðèáÿíèí áàøëàíüûúûíäàí òàíê áþëöìö êîìàíäèðè êèìè. òàëe îíóí «éàøàìàã ãèñìÿòèíÿ» úÿìè àé éàðûì âàõò àéûðìûøäû âÿ ùÿìèí êÿäÿðëè ôîòîøÿêëèí ÷ÿêèëäèéè î äÿôí ýöíö äÿ. Î ñîéóã ãûø ýeúÿñèíäÿí ñîíðà.... î àëòû éàøëû îüëàí àòàñûç áèð ùÿéàòëà èäeîëîæè âÿ èíçèáàòè êåøìÿêåøëÿð è÷èíäÿ áþéöéÿúÿê. ìÿí ñÿíè eëÿ ùàçûðëàìàüà ÷àëûøàúàüàì êè. òÿíùàëûüûí èôàäÿñè èäè. 1925-úè èë éàíâàðûí 28-äÿ. 60 .Áÿëè. îí ñÿêêèç èë êe÷ÿúÿê. õàëã éàñ è÷èíäÿ èäè âÿ î ÷àüëàðäàí êÿäÿðëè áèð ôîòîøÿêèë õàòèðÿ ãàëûá: Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâóí ùÿéàò éîëäàøû Ýöëñöì õàíûì àëòû éàøëû îüëó Íÿúÿôëÿ áèðëèêäÿ Ãûçûë Ìeéäàíäàêû òÿçÿ ìÿçàðûí ãàðøûñûíäà äàéàíûáëàð âÿ î òÿçÿ ìÿçàðûí öñòö ýöë-÷è÷ÿêëÿ. Ëàêèí ìÿí ÿáÿäè ìÿçàðà òeç êþ÷ìÿëè îëñàì. Ñòàëèíãðàäûí âÿ Äîíáàñûí ôàøèñòëÿðäÿí àçàä eäèëìÿñèíäÿ ãÿùðÿìàíëûãëàð ýþñòÿðÿúÿê âÿ 1943-úö èëèí áèð ïàéûç ýöíöíäÿ éàä eëëÿðèí Âîëíîâàõà äeéèëÿí áèð øÿùÿðè ÿòðàôûíäàêû äþéöøëÿðäÿ ãóðáàí ýeäÿúÿê. Êèéeâäÿ ùÿðáè ìÿêòÿá ãóðòàðàúàã. Âÿ î çàìàí éeíÿ äÿ ùe÷ êèì áèëìèðäè êè. øöáùÿñèç. 13 ìàðò 1997.. Ýöëñöì õàíûì èñÿ ÑÈÑÒÅÌèí ãÿçÿáèíÿ ýÿëìÿêäÿí ãîðõóá îíäàí öç äþíäÿðìèø èíñàíëàðûí àðàñûíäà. î àëòû éàøëû óøàã äà úÿìè èéèðìè äþðä èë þìöð ñöðÿúÿê.
ßëè Ñóëòàíëû.Êîíîíîâ. íÿñèëëÿr áèr-áèrèíè ÿâÿç åòìèø. åïîõàëàr äÿéèøìèø. Ìÿììÿäùöñåéí Òÿùìàñèá. 61 . èêè ÿñräèr êè. òÿùëèë âÿ òÿrúöìÿ åòìèø. ßçÿë Äÿìèr÷èçàäÿ. äöíéà øÿrãøöíàñëûüûíäà òàíûíìûø âÿ ãÿáóë åäèëìèø Âèëùåëì Ãrèì. öíéåòìÿç ãÿäèìëèêëÿ î éåíè äîüóø. î ö÷ ìèí èëëèê çåéòóí àüàúûíûí î êþrïÿ áÿùrÿëÿrèíÿ — î éàìéàøûë çåéòóí äÿíÿëÿrèíÿ áàõäûüûì äÿãèãÿëÿrè õàòûrëàéûràì âÿ î ÿë÷àòìàç. âÿôà âÿ õÿéàíÿòäÿí. ùÿìèøÿêè òÿçÿ-òÿrëèéèíè äÿ ñàõëàìûøäûr. Áó àüàúûí éàøû ö÷ ìèí èëÿ éàõûíäûr âÿ áó ö÷ ìèí èëëèê àüàú áó ýöí äÿ òÿçÿ-òÿr áÿùrÿ âårèr. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» ÿí ãÿäèì äþârëÿräÿí öçö áÿrè ùÿéàò âÿ þëöìäÿí. Ùÿìèä Àràñëû. — àëìàí. éåíè ùÿéàò ãàrûøûüûíûí ãÿrèáÿ áèr àá-ùàâàñûíû ùèññ åäèrÿì. ëöüÿòëÿrèíè òÿròèá åòìèø âÿ áèr ÷îõ äèëëÿräÿ. ßäíàí Áèíàçàr. íÿørÿ ùàçûrëàìûø. À. àíúàã «Äÿäÿ Ãîrãóä ñîéëàìûø.. øÿrãøöíàñëûã åëìè áó åïîñó éàëíûç 1815-úè èëäÿ êÿøô åòìèøäèr. Ôàróã Ñöìår. Ìÿùÿrrÿì Årýèí. ôràíñûç. Â. Èîùàí Ùàéí. õåéèräÿí âÿ øÿräÿí äåìèøäèr. Òåîäîr Íéîëäåêå. Úîôråé Ëéóèñ.Í. Ùÿräÿí ýåúÿëÿr ìÿí «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»ó âÿrÿãëÿäèêúÿ ìàòû-ãóòó ãóróìóø äàéàíûá.Â.Éàêóáîâñêè. àç ãàëà. Åòòîrè Ðîññè. íÿ ñîéëàìûø» — äåéÿíäÿ. èíýèëèñ. Ôÿõrÿääèí Ýèrçèîüëó.. Ñöàò Ùèçàr÷û. Â. ÿñëèíäÿ. îíóí ñþéëÿäèêëÿrè ùÿìèøÿêè ìöärèêëèéè èëÿ áÿràáÿr. Ùÿìèí èë àëìàí àëèìè Ùåírèõ Ôrèärèõ ôîí Äèòñ «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»óí Äråçäåí íöñõÿñèíè òàïäû âÿ áóíäàí ñîírà.«ÊÈÒÀÁÈ-ÄßÄß ÃÎÐÃÓÄ» ÀËÈËÈÉÈ 1. ìÿùÿááÿò âÿ íèôrÿòäÿí. Ùÿëÿ XVIII ÿñräÿí ìÿëóì îëñà äà. Ùå÷ âàõò õàòèrèìäÿí ÷ûõìàéàúàã áèr ýþröì éåíÿ ìÿíèì ýþçëÿrèìèí ãàrøûñûíà ýÿëèr: Êàrôàýåí õàràáàëûãëàrûíûí éàõûíëûüûíäà. Îrùàí Øàèã Ýþêéàé. róñ. Ôóàä Êþïröëö. Ëóè Áàçåí. Ìöÿëëèì Ðèôÿò. ýþrÿëèì.Áàròîëä.É. À.Ì. ßùìÿä Óéñàë. øÿrùëÿrèíè éàçìûø.Æèrìóíñêè. ýþç èøëÿäèêúÿ óçàíàí ãóïãóró ñÿùràëûãäà íÿùÿíý áèr çåéòóí àüàúû âàr. õàíûì. ßùìÿä Ùàíñ Øìèéäÿ âÿ áèr ÷îõ áàøãàëàrû «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»ó òÿäãèã. èýèäëèê âÿ ãîrõàãëûãäàí.
èòàëéàí. áàøãà ìöùèòäÿ îíóí éåíè èôàäÿñè èäè.Äèòñ Òÿïÿýþçö äàùà èëêèí áÿäèè ìÿíáÿíèí ãÿùrÿìàíû ùåñàá åòìèøäèr.Äèòñÿ ýþrÿ «Îäèññåéà» þçöíäÿí ñîíràêû äþâräÿ Øÿrã àëÿìèíÿ ìÿëóì äåéèëäè. Ãîrãóäøöíàñëûãäà «Äóõà ãîúà îüëó Äÿëè Äîìróë áîéûíû áÿéàí åäÿr.Äèòñ «Áàñàò Äÿïÿýþçè þëäöräèýè áîéó áÿéàí åäÿr. òörêîëîýèéàäà ìÿõñóñè âÿ íöôóçëó áèr ãîë — ãîrãóäøöíàñëûã éàràòìûøäûr.Äèòñèí Èñòàíáóëäà ÿëäÿ åòäèéè áàøãà áèr éàrûì÷ûã íöñõÿ èñÿ Áårëèíäÿ ñàõëàíûr. áàøãà äèëäÿ. 2.òörê.Äèòñ åëìè ïàràëåë àïàràràã áèr áÿäèè ïårñîíàæ êèìè Òÿïÿýþçö (Äÿïÿýþçè) Ùîìårèí «Îäèññåéà»ñûíäàêû ìÿøùór Ñèêëîïëà ìöãàéèñÿ åòìèøäèr âÿ ìàràãëûñû áóäór êè. äèëëÿräÿ íÿør åòäèrìèøëÿr. òörêìÿí. ãàçàõ. ñårá. Áöòöí áó òÿäãèãàòëàr. ÿrÿá. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»óí ö÷ ãÿäèì ÿëéàçìàñû ìÿëóìäór. Îí èêè áîéó ÿùàòÿ åäÿí Äråçäåí ÿëéàçìàñû «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»óí ùÿì äèë èëêèíëèéèíè ñàõëàìàñû. Åëÿ áèrúÿ áó ôàêòûí þçö «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»óí ùàíñû ãÿäèìëÿräÿí ýÿëäèéè áàrÿäÿ.Íéîëäåêåíèí ÿëéàçìàñû äà ùåñàá åäèrëÿr) êþ÷öräöêëÿrè ÿëéàçìàëàrû íÿçÿrÿ àëûíìàçñà. Áó èëê íÿøräÿ Ô. Áó ýöí äöíéà êèòàáõàíàëàrûíäà Ô. õàíûì. Òÿïÿýþç áÿäèè ñórÿò êèìè. åëÿ áèëèrÿì êè. õàíûì. íÿørëÿr þòÿí áó ìöääÿò ÿrçèíäÿ äöíéà øÿrãøöíàñëûã åëìèíäÿ. áó ÷îõ ìàràãëû ôàêòëà âÿ öìóìèééÿòëÿ.Äèòñ Òÿïÿýþçö Ñèêëîï ñórÿòèíèí ïrîòîòèïè ùåñàá åäèräè.Äèòñèí þç õÿòòèëÿ âÿ Â. Ô. ôàrñ. ùÿì äÿ áöòþâëöéö áàõûìûíäàí ÿñàñ íöñõÿäèr. êîíêråò îëàràã èñÿ. Àëòû áîéäàí èáàrÿò éàrûì÷ûã ÿëéàçìàñû Âàòèêàí êèòàáõàíàñûíäà. Åëÿ áèëèrÿì êè. Ô. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» âÿ ãÿäèì éó62 . Ñèêëîïóí ÿââÿëè. ùàëáóêè Øÿrã ÿôñàíÿëÿrè. Ô. âàõòèëÿ Ô. Ô. ýörúö. ùåé!» áîéó èëÿ Åârèïèäèí «Åëåêòrà» ÿñÿrè àràñûíäàêû îõøàrëûüà äà äèããÿò éåòèrèëìèøäèr. áàøëàíüûúû. éàõøû òÿñÿââör éàràäûr âÿ îíóí éóáèëåéèíè êå÷èräèéèìèç 1300 èë rÿãÿìèíèí øÿròèëèéèíäÿí õÿáÿr âårèr. ùåé!» áîéóíó àëìàí äèëèíÿ òÿrúöìÿ åäÿrÿê åëÿ ùÿìèí 1815-úè èëäÿ íÿør åòäè âÿ «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» áîéëàrûíûí íÿør òàrèõè äÿ î âàõòäàí áàøëàéûr. ëàòûø âÿ ñ.Áàròîëäóí þç õÿòòèëÿ (áóíó áÿçÿí Ò. ÿäÿáèééàòû «Îäèññåéà»éà ãÿäÿrêè äþârëÿräÿ àròûã ãÿäèì éóíàíëàrà éàõøû ìÿëóì èäè. òÿrúöìÿëÿr.
Éàõóä áàøãà áèr ìèñàë: îíîìàñòèêà õàëãûí òàrèõèíè þérÿíìÿê. Ãàçàí. òàrèõèíÿúÿí «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»óí þérÿíèëìÿñèíäÿ áèr ÷îõ òÿäãèãàòëàrûí ìÿrêÿçèíäÿ äàéàíûr (Áàõ: Ìóùàrråì Årêèí. õöñóñÿí. Øÿrãøöíàñëûã åëìè òörê õàëãëàrûíûí áèr ñûrà ãÿäèì àáèäÿëÿrèíèí äÿ «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»à ýåäèá ÷ûõìàñûíû ñöáóò åòìèøäèr. ùÿòòà áó òàrèõè ìöÿééÿíëÿøäèrìÿê èøèíäÿ ÷îõ úèääè áèr ýþñòÿrèúèäèr âÿ Àçÿráàéúàí äèë÷èëèéè ñöáóò åäèá êè. Îrõîí àáèäÿëÿrè ãîrãóäøöíàñëûãäà ìöùöì âÿ íöôóçëó áèr ãàéíàãäûr âÿ Îüóç ïñèõîëîæèñèíäÿí òóòìóø. þçáÿêëÿrèí «Àëïàìûø». «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»óí äàñòàíëàr òîïëóñó êèìè. îëñóí êè. Áàíû÷è÷ÿê êèìè. 20 — 30-úó 63 . «Òàùèr âÿ Çþùrÿ». Áåérÿê. Ìèñàë ö÷öí. ùåé!» áîéóíäàí ýþòörìÿëÿrè. Äåäå Êîrêóä Êèòàáè. áèr éårÿ éûüûëìàñû. 1964). ãÿäèì Ðîìà ÿäÿáèééàòû ìþâçóñó èëÿ áàüëû úèääè òÿäãèãàòëàr ùÿëÿ èrÿëèäÿäèr. Àíêàrà. ôîrìàëàøìàñû òàrèõèäèr. 1976. 3. àròûã òàrèõèëèê áàõûìûíäàí òÿáèè áèr ùàäèñÿäèr. Àçÿráàéúàí ôèëîëîýèéà åëìè ÿñrèìèçèí èëê îíèëëèêëÿrèíäÿí «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»ëà ìÿøüóë îëìàüà áàøëàìûøäûr. åëÿúÿ äÿ äèýÿr (ÿêñÿr!) ïårñîíàæ— èíñàí àäëàrû (åïîñäà ïårñîíàæëàrûí àäû 70-äÿí ÷îõäór!) Îrõîí-Éåíèñåé êèòàáÿëÿrèíäÿêè ïrèíñèïëÿrÿ óéüóíäór âÿ áóràäàêû îíîìàñòèê ñèñòåì ÷îõ-÷îõ ÿââÿëëÿrÿ ýåäèá ÷ûõûr (Áàõ: Òîôèã Ùàúûéåâ. Ãàràúà ×îáàí. äåìÿëèéÿì êè. Áórëà. Áàéàíäór. àérû-àérû äàñòàí — áîéëàrûí òàrèõè èñÿ ãàò-ãàò ãÿäèì äþârëÿräÿí õÿáÿr âårèr. éàõóä ãàçàõëàrûí «Àëïàìûñ» äàñòàíûíûí þç ìÿíáÿéèíè «Ãàìáþrÿíèí îüëû Áàìñû Áåérÿê áîéûíû áÿéàí åäÿr. ÀÄÓ-íóí «Åëìè ÿñÿrëÿr»è. 800 èë áóíäàí ÿââÿë éàçûá-éàràòìûø Íèçàìè êèìè áþéöê ñÿíÿòêàrëàrûí ÿñÿrëÿrèíÿ áó åïîñóí òÿñèrè èñÿ. èäåéà-áÿäèè ìîòèâëÿrè. Öìóìèééÿòëÿ. 4). 1300 rÿãÿìè. ßäÿáèééàòûìûçûí ãÿùrÿìàíëûã äåáöòö. «Àøûã Ãÿrèá». õàíûì. ùÿòòà áÿçÿí êîìïîçèñèéàëàrû («Êîrîüëó»äà îëäóüó êèìè) òàrèõÿí ýåäèá «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»à ñþéêÿíèr.íàí ÿäÿáèééàòû. áó äàñòàíëàräà ùÿìèí áîéóí ñöæåòèíèí èøëÿíèá èíêèøàô åòäèrèëìÿñè ôîëêëîrøöíàñëûãäà ìÿëóì ôàêòäûr. «Êîrîüëó» êèìè ãÿäèì òàrèõëè äàñòàíëàrûìûçûí äà ñöæåòè. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»äàêû Ãîrãóä. «Øàù Èñìàéûë». Äîìróë. Áèçèì «ßñëè âÿ Êÿrÿì».
Ñóëòàíëû. äèëøöíàñëûã ñàùÿñèíäÿêè òÿäãèãàòëàr ö÷öí ÿâÿçåäèëìÿç áèr ìÿíáÿäèr. Àçÿráàéúàí ãîrãóäøöíàñëûüû ùåñàáëàìûøäûr êè. þìröíöí ñîíóíà êèìè. Ì. 64 .Ùèêìÿò. öìóìèééÿòëÿ. Ì. Øàìèë Úÿìøèäîâ) ùÿòòà áöòöí þìörëÿrèíè éàëíûç áó àáèäÿíèí òÿäãèãèíÿ ùÿñr åòìèøëÿr. îíóí «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä äàñòàíëàrûíûí äèëè» ìîíîãràôèéàñûíûí Àçÿráàéúàí äèëèíèí òàrèõèíèí þérÿíèëìÿñèíäÿ èrÿëèéÿ äîüró ïrèíñèïèàë áèr ìÿrùÿëÿ îëìàñûíû ãåéä åòìÿê ëàçûìäûr. Àçÿráàéúàí ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûíûí èíêèøàôûíäà úèääè rîë îéíàìûøäûr.Ñåéèäîâ âÿ áèr ÷îõ áàøãà Àçÿráàéúàí àëèìëÿrè «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»ëà áàüëû åôôåêòëè åëìè àràøäûrìàëàrûí ôÿàë èøòèràê÷ûëàrû îëìóøëàr âÿ «Äÿäÿ Ãîrãóä» àràøäûrìàëàrû éàëíûç ãîrãóäøöíàñëûüûí éîõ. Àçÿráàéúàí äèë÷èëèéè «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»óí þérÿíèëìÿñèíäÿ ìöàñèr äöíéà îrèéåíòàëèñòèêàñû âÿ òörêîëîýèéàñûíûí ÿëäÿ åòäèéè éöêñÿê åëìè-íÿçÿrè ñÿâèééÿäÿ óüórëàr ãàçàíìûøäûr âÿ áó éåräÿ äÿ èëêèí îëàràã ïrîôåññîr ßçÿë Äÿìèr÷èçàäÿíè õàòûrëàìàã. Àíàr) «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» ùàããûíäà ìàràãëû ìöëàùèçÿëÿr ñþéëÿìèø. øöáùÿñèç êè. àíúàã áó ñàùÿäÿ ÿí áþéöê õèäìÿò. éàõóä ìÿõñóñè îëàràã (ìèñàë ö÷öí.èëëÿräÿ È. Áó äàñòàíëàrûí ëöüÿò ôîíäó ÷îõ çÿíýèí îëäóüóíà âÿ ãÿëÿìÿ àëûíàrêÿí îràäàêû (Äråçäåí íöñõÿñè) ñþçëÿr èëêèí ôîrìàëàrûíû ãîróéóá ñàõëàéà áèëäèêëÿrèíÿ ýþrÿ. åññåëÿr éàçìûøëàr. Áó ôàêòûí þçö äÿ åïîñóí ãÿäèìëèéèíèí âÿ Øÿrã ÿäÿáèééàòûíäà ÿrÿá âÿ ôàrñ äèëëÿrèíèí ùåýåìîíëóüó äþâröíäÿ äÿ þç èëêèíëèéèíè ãîróéóá ñàõëàéà áèëìÿñèíèí ýþñòÿrèúèñèäèr. ùÿrýàù áåëÿ äåìÿê ìöìêöíñÿ. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» åëìè éàràäûúûëûãäà îíóí ñòîëöñòö êèòàáû îëìóøäór. (ìèñàë ö÷öí. Ùÿìèä Àràñëû «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»ó ìöàñèr Àçÿráàéúàí äèëèíäÿ èëê äÿôÿ. À.Òÿùìàñèá.Ìóñàõàíëû.Ðÿôèëè. ùÿì äÿ áöòþâ øÿêèëäÿ 1939-úó èëäÿ íÿør åòäèrìèø âÿ áóíäàí ñîírà. Ì. ß. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»äà 2721 ñþçäÿí èñòèôàäÿ îëóíìóøäór âÿ áóíëàrûí éàëíûç 559-ó ÿrÿá-ôàrñ ìÿíøÿëèäèr. Àçÿráàéúàí éàçû÷ûëàrû äà àrà-ñûrà. ß. 60—70—80-úè èëëÿr Àçÿráàéúàí ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûíäà áó åïîñëà áàüëû òÿäãèãàòëàrûí åëìè-íÿçÿrè èíêèøàô äþârö îëìóøäór âÿ áÿçè àëèìëÿr. àêàäåìèê Ùÿìèä Àràñëûíûí àäû èëÿ áàüëûäûr.Àáèä êèìè ÿäÿáèééàòøöíàñëàr åïîñ ùàããûíäà òÿäãèãàòëàrûíû ÷àï åòäèrìèøëÿr.
íöñõÿ ôÿrãëÿrè âÿ øÿrùëÿrëÿ ùÿì îræèíàëûí. îíó ràùàò áóràõìàéàí ñàõòà ñèéàñè-ìÿíÿâè øöàrëàr ÿâÿçèíÿ. ìèëëè õàràêòårèí ôîrìàëàøìàñûíäà ìöùöì àìèëÿ ÷åârèëìÿñèíäÿ îëìóøäór. íÿùÿíý áèr èìïårèéàíûí ÿñàñûíû òÿøêèë åäÿí ëåíèí÷è-ñòàëèí÷è èíçèáàòè èäåîëîýèéàíûí. þç êþêöíÿ òÿrÿô áîéëàíìàüà ñþâã åäèräè. Ñòàëèíè. ìöùöì rîë îéíàìûøäûr. àíúàã áó àáèäÿíèí Àçÿráàéúàí õàëãûíûí XX ÿñräÿêè òàrèõè âÿ òàëåéè êîíòåêñòèíäÿ ÿí áþéöê rîëó õàëãûí ìèëëè ìÿíëèéèíèí ãîróíìàñûíäà âÿ íÿèíêè éàëíûç ãîróíìàñûíäà. Ñîâåò äþâröíöí ÿí ãàrà èëëÿrèíäÿ áåëÿ. 4. 8-5 65 . Îüóç èýèäëÿrèíèí ìÿräëèéè. Áÿëè. ýÿëèíëÿrèíèí âÿôàñû ìèëëÿòè ìèëëè êþêëÿrèíäÿí àéûrìàã èñòÿéÿí Ëåíèí-Ñòàëèí råïråññèéàëàrûíà ãàëèá ýÿëèräè. Àçÿráàéúàí äèë÷èëèéè ïrîáëåìëÿrè èëÿ ìÿøüóë îëàí åëÿ úèääè áèr àëèì òàïìàã ìöìêöí äåéèë êè. Áóràñû äà ÿùÿìèééÿòëè âÿ ÿëàìÿòäàräûr êè. ùÿì äÿ äèëè ìöàñèrëÿøäèrèëìèø âàrèàíòûí 1988-úè èë íÿørèíè õöñóñè õàòûrëàòìàã èñòÿéèrÿì. Ãûrìûçû Ìåéäàíäàí ÷ÿêèá þç ñîéóíà. áèr âàõòëàr rÿñìÿí åëàí åäèëäèéè êèìè. ùÿìèí ìèëëè þçöíöäÿrêèí äÿrèíëÿøìÿñèíäÿ. îíà èíñàíè ùèññ-ùÿéÿúàíëàr àøûëàéûräû âÿ áó ìÿíàäà «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» ùÿãèãÿòÿí äÿ. îíóí íÿçÿrëÿrèíè ùÿìèí Ãûçûë Óëäóçäàí. ãÿrèáÿ âÿ èøûãëû áèr ùàäèñÿ áàø âårèräè: Îüóç åëëÿrèíèí àá-ùàâàñû. þç ñîéóíà ìÿíÿâè êþrïö ñàëìàñûíäà. ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûíûí äà èíêèøàôûíäà ìöùöì rîë îéíàìûøäûr. Áóäéîííûíûí øàøãàñûíû. Êråìëèí Ãûçûë Óëäóçóíó. ÿí ãîrõóíú ñèéàñè-èíçèáàòè ìöùèòèí áåëÿ öçÿrèíäÿí þç êþêöíÿ. Ëåíèíè. ×àïàéåâèí ãàrìîíóíó ìÿäù åëÿéÿí ãràôîìàí ìÿìóëàòûíû þérÿíèá ÿçáÿrëÿìÿê ìÿúáórèééÿòèíäÿ îëàí éåíèéåòìÿíèí (ïèîíårèí! êîìñîìîë÷óíóí!) ýþçöíö à÷ûräû. Åíýåëñè. Ìîñêâàíûí Ãûrìûçû Ìåéäàíûíû.50-úè èëëÿrèí ñîíëàrûíäàí åòèáàrÿí. Àçÿráàéúàí äèë÷èëèê åëìèíèí èíêèøàôûíäà äà ôèëîëîæè îáéåêò îëàðàã. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» Àçÿráàéúàí äèë÷èëèéèíèí äÿ. äöøöíäöröräö. Îüóç àíàëàrûíûí ìÿürórëóüó. ìÿêòÿáëÿräÿ Ìàrêñû. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» ÿäÿáèééàòøöíàñëûãäà îëäóüó êèìè. àò ÷àïûá ãûëûíú îéíàòìàñû. àéûëäûräû. äöøìÿíè èäè. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»äàí ñÿrô-íÿçÿr åòñèí âÿ áó éåräÿ ìÿí ïrîôåññîrëàr Ôÿrùàä Çåéíàëîâëà Ñàìÿò ßëèçàäÿíèí òÿròèá âÿ òràíñêrèïñèéàñûíäà.
ãûëûíú ÷àëäûëàr. Áóíóí àräûíúà. ãàräàøûì Ãàçàí.. áûüûíû áîéíó äàëûíäà éåääè äÿôÿ äöéöíëÿéÿí. Î ýöí. éåòäèì» — äåäè. 500 äÿ ãîéóí éåéèräè.. áàáàñûíûí êèòàáû îëàí «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»ó à÷ûá îõóéóräó: «Áó âàõò Ãàëûí Îüóç áÿéëÿrè ýÿëèá éåòèøäè. ÊÃÁ-÷èëèê äÿ òàrèõèí âÿ õèñëÿòèí éåòèøäèräèéè áèr Òÿïÿýþç èäè âÿ áó äÿôÿ îíà ìÿíÿí ãàëèá ýÿëÿí éàëíûç ãÿùrÿìàí Áàñàò éîõ. àëòìûø òóòàìëûã áþéöê íèçÿñèíèí óúóíäà èýèäëÿrè áþéöräÿí Ãûéàí Ñÿëúèê îüëó Äÿëè Äîíäàç ÷àïàràã éåòèøäè: «×àë ãûëûíúûíû. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»óí þçö èäè. Áàéáþrÿíèí îüëó Áàìñû Áåérÿê áó áèrè òÿrÿôäÿí. ìöúàäèëÿ àïàrûräû. Ãàràúà ×îáàí.. åëÿ áèë. áàøëàr òîï êèìè êÿñèëäè. èòè ïîëàä ãûëûíúëàr ÷àëûíäû. ýöúëö âÿ ìÿêrëè áèr ãöââÿ èëÿ ìöáàrèçÿéÿ ãàëõìûøäû. àëòìûø ìèí êàôèrÿ ãàí ãóñäóràí. àüàì Ãàçàí. Î ýöí úÿñór ÿr èýèäëÿr áÿëëè îëäó. Ãàçàí áÿéèí ãàräàøû Ãàràýöíÿ ÷àïàràã éåòèøäè: «×àë ãûëûíúûíû. Î ýöí áèr ãèéàìÿò ñàâàø îëäó. àü-áîç àòûíûí éàëû öçÿrèíäÿ ãàr éûüûëàí Ãÿôëÿò ãîúà îüëó Øèr Øÿìñÿääèí ÷àïàràã éåòèøäè: «×àë ãûëûíúûíû. îüëó Óróç áÿé î áèrè òÿrÿôäÿí. õàíûì. áöòöí äàñòàí — Îüóç èýèäëÿrè ÿñrëÿr êå÷äèêäÿí ñîírà éàä. Î ýöí íàìÿräëÿr ýèçëÿíìÿéÿ éår àõòàräû. àíúàã ýÿíú úÿñór Áàñàò îíà ãàëèá ýÿëäè. ìåéäàí äîëó áàø îëäó.. ãûçûë òóíú áîróëàr ÷àëûíäû. ÷àòäûì»— äåäè. àüàì Ãàçàí. Ñàêèòúÿ êàôèrèí öñòöíÿ àò ñàëäûëàr. äÿìèr óúëóüó äöøäö. àúûüû òóòàíäà ãàrà äàøû êöë åëÿéÿí. Ùàêèì èäåîëîýèéà øàýèrä Ïàâëèê Ìîrîçîâóí êîëõîç ãóróúóëóüó íàìèíÿ àòàñûíû. Øàùàíÿ àòëàr ãà÷àíäà íàëû äöøäö. î ñòàëèíèçì. Àäû ÿçèç Ìÿùÿììÿäÿ ñàëàâàò ýÿòèräèëÿr. Äóõà ãîúà îüëó Äÿëè Äîìróë. Àü àëûíëàrûíû éårÿ ãîéäóëàr. Áàéàíäûr õàíûí äöøìÿíèíè áàñàí. áàáàñûíû ñàòìàñûíû áþéöê áèr øöúàÿò íöìóíÿñè êèìè éåíèéåòìÿíèí áåéíèíÿ éårèäèräè. îíó ìÿùâ åòäè âÿ åëÿ áèë êè. Ùàìû éåòèøäè. Áþéöê. ãèéàìÿòèí áèr ýöíö èäè». Áórìàñû. Èêè röêÿò íàìàç ãûëäûëàr. Ñàéûëìàãëà Îüóç áÿéëÿrè òöêÿíìÿç. Ýöìáör-ýöìáör íàüàràëàr äþéöëäö. Ãàçàí õàí áèr òÿrÿôäÿí. ýþrÿê êèìëÿr éåòèøäè: Äÿìèrãàïû Äÿráÿíääÿêè äÿìèr ãàïûíû ùöúóìëà àëàí. éåòäèì!» — äåäè.. Ãàíëû ãîúà îüëó Ãàíòóràëû.. Òÿìèç ñóäà éóéóíäóëàr. 66 . Òÿïÿýþç áèr ýöíäÿ èêè àäàì. î ùàêèì èäåîëîýèéà. èýèäëÿr èýèäè. ýþrÿê êèìëÿr ýÿëäè: Ãàràäÿrÿ àüçûíäà ãàrà áóüà äÿrèñèíäÿí áåøèéèíèí éårëèéè îëàí.Åëÿ áèë êè. Áþéöê-óçóí íèçÿëÿr ñàíúûëûá ñöñòÿëäè. î éåíèéåòìÿ èñÿ àòàñûíûí.
1942. Ñèáèrÿ ýþíäÿrèëìèø. 5). êèòàáëàr äà éàíäûrûëûá. ÿí ìöäùèø åäàìëàrûí øàùèäè îëóá. åïîñóí ùÿáñ îëóíìàñû.5. Àçÿráàéúàí õàëãûíûí òàrèõè-ïñèõîëîæèåòíîãràôèê þçöíöèôàäÿñèíè ÿêñ åòäèräèéè ö÷öí. «ïàíòörêèçì» èäåéàëàrû äà.. Òÿáèè êè.. àíúàã áþéöê áèr áÿøÿrè àáèäÿíèí. òörê äöíéàñûíûí âÿ òÿáèè êè. áó áÿøÿrè àáèäÿíèí êþìÿéèíÿ ÷àòìàäû âÿ XX ÿñrèí îròàëàrûíäà ýþröíìÿìèø áèr ùàäèñÿ áàø âåräè: «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» Ñîâåòëÿr Èòòèôàãûíäà âÿ òÿáèè êè. «ïàíèñëàìèçì» äÿ éàëíûç XX ÿñräÿ éàràíûá ôîrìàëàøìûøäû. ùå÷ îëìàñà. «Âÿòÿí óüróíäà». ìÿrùÿëÿ-ìÿrùÿëÿ ýöëëÿëÿíìèø. ÿõëàãûíà çèää îëàí ïàíòörêèñò. îòóçóíúó. áóíó íÿçÿrÿ àëìûräû êè. ãÿäèì âÿ çÿíýèí êèòàáõàíàëàr éårëÿ-éåêñàí îëóíóá. 1951-úè èëäÿ Ñîâåò Àçÿráàéúàíûíûí rÿùáÿrè Ìèr Úÿôÿr Áàüûrîâ «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»à áåëÿ áèr ãîrõóíú èäåîëîæè-èíçèáàòè ìþùör âóräó: «äöøìÿí êèòàá» âÿ ùÿìèí çàìàíà ãÿäÿr. ãûrõûíúû èëëÿräÿ äÿôÿëÿrëÿ. Ôàíòàñìîãîrèê. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» ãîúà Äÿäÿíèí ãîïóçó ñèíÿñèíÿ ñûõûá ñþéëÿäèéè äàñòàíëàräà ñèíôè ìöíàñèáÿòëÿrè ÿñàñ ýþòörìÿäèéè (!). «çÿrÿrëè áèr ÿñÿr êèìè» èôøà åäèëäè (!) âÿ ñîñèàëèñò äöíéàýþröøöíÿ. ãîúà òàrèõ ÷îõ ùÿáñëÿr ýþröá. òÿãèá åäèëìèø Àçÿráàéúàí åëìè áó éåräÿ íÿ åäÿ áèëÿräè?. Ñîâåò Àçÿráàéúàíûíäà ùÿáñ îëóíäó (!). òàrèõäÿ àíàëîãó îëìàéàí áèr ùàäèñÿäèr. îíóí òÿäãèãàò÷ûëàrûíûí èíçèáàòè òÿãèá âÿ úÿçàëàrà ìÿróç ãàëìàñû. åëÿ áèëèrÿì êè. XX ÿñr âÿ öìóìèééÿòëÿ. òîíãàëëàräà èíñàíëàrëà áÿràáÿr. Ùÿãèãÿòÿí. àíúàã î ñöíè (âÿ ìèñêèí!) «óòîïèê ñîñèàëèñò èäåéàëàrû» ÷ÿr÷èâÿëÿrèíÿ ïÿr÷èì åäèëìÿñè äÿ. ïàíèñëàìèñò èäåéàëàrûí ìöúÿññÿìÿñè êèìè ãèéìÿòëÿíäèrèëäè. Ùàêèì èäåîëîýèéàíûí 1917-úè èëäÿí áàøëàéàràã èíçèáàòè éîëëàrëà ôîrìàëàøäûrìàüà ÷àëûøäûüû «ñîâåò èúòèìàè ôèêrè» ùÿìèí èäåîëîýèéàíûí òÿùrèêè èëÿ áèr âàõòëàr «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»äà «óòîïèê ñîñèàëèñò èäåéàëàrû» àõòàrìàüà áàøëàäû (Áàõ: Äÿäÿ Ãîrãóä âÿ Íèçàìèäÿ óòîïèê ñîñèàëèçì èäåéàëàrû.. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» êèìè àáèäÿëÿrèí òàëåéè àíúàã áàüûrîâëàräàí (ùÿòòà ñòàëèíëÿräÿí áåëÿ!) àñûëû äå67 . òàrèõèí ýåäèøàòû. ùÿòòà ñörråàëèñò áèr ìÿíçÿrÿ éàràíûräû: èäåîëîýèéàíûí êöòëöéö. èëê íþâáÿäÿ. ôàrèñåé÷èëèê ùå÷ áèr ùÿää òàíûìûr. éÿíè èéèrìèíúè.
. 296. áèr àç êå÷äèêäÿí ñîírà Íèçàìè àäûíà ßäÿáèééàò âÿ Äèë Èíñòèòóòóíóí õöñóñè åëìè ñåññèéàñû êå÷èrèëäè: Ù. 1961. ãûç-ãàäûíëàrûí áóràíû çèéàrÿòÿ ýÿëìÿñèíè. Ïóòåøåñòâåííèêè îá Àçåðáàéäæàíå. Áórëà õàòûíûí.) À. Ñîâåò èìïårèéàñûíûí ñòàëèíèçì ÿùâàëè-róùèééÿñè éàrûì÷ûã Õróøøîâ èñëàùàòëàrû èëÿ íèñáÿòÿí ìöëàéèìëÿøäè âÿ Àçÿráàéúàí åëìè áóíäàí äÿrùàë èñòèôàäÿ åòäè. Ãîrãóä ùàããûíäà äåéèrëÿr êè.éèë âÿ ýþröíör. rÿâàéÿòëÿr âàr. Áàêó. î áèrèñè — Èìàì Ãîrãóä — äàüäà èäè. Íàõ÷ûâàíäàí òóòìóø ßëèíúÿ ÷àéû âÿ ßëèíúÿ ãàëàñûíàúàí áöòöí Àçÿráàéúàí úîüràôèéàñûíû þçöíäÿ åùòèâà åäèr. ÿôñàíÿëÿr. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» âàrëûüû áåëÿ áèr ñûíàãäàí äà ÷ûõìàëûéìûø. Ì. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» Äÿráÿíääÿí òóòìóø Ýþé÷ÿ ýþëöíÿúÿí. ß. Áÿräÿäÿí. 6. 1953-úö èëäÿ Ñòàëèí þëäö. ìèñàë ö÷öí.Àràñëûíûí «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» Àçÿráàéúàí åïîñóäór. Ìÿùÿììÿäèí äîñòó îëóá.Îëåàrè ùÿìèí ãÿárèí ãàéàäà îéóëìóø ìàüàràíûí è÷èíäÿ îëäóüóíó éàçûr âÿ èíñàíëàrûí. îíëàräàí áèrè — Ìóõòàr ïèrè — äöçäÿ. Ãàçàí õàíûí. ñòð. Ýÿíúÿäÿí. (Áàõ: Àäàì Îëåàðè. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» áèîãràôèéàñû. Ìÿììÿä Àrèô âÿ Ìÿììÿäùöñåéí Òÿùìàñèáèí «Äÿäÿ Ãîrãóä äàñòàíëàrû» àäëû ìÿãàëÿñè äÿrú åäèëäè.) áèç äàùà èêè ìöãÿääÿñ ìöñÿëìàí ãÿárè èëÿ ràñòëàøäûã. 1957-úè èëèí ìàròûíäà Àçÿráàéúàí Êîììóíèñò Ïàròèéàñûíûí ÿñàñ ìÿòáóàò îrãàíû îëàí «Êîììóíèñò» ãÿçåòèíäÿ Ùÿìèä Àràñëû.Äÿìèr÷èçàäÿíèí «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» Àçÿráàéúàí äèëèíèí àáèäÿñè êèìè». ùÿìèøÿ îíóí àéàãëàrûíûí éàíûíäà äàéàíûá. 68 . éàõóä Ãàrà÷à ×îáàíûí äà ãÿáèrëÿrèíèí Àçÿráàéúàíäà îëìàñû áàrÿäÿ ìÿëóìàòëàr. åòèãàä ýþñòÿrìÿñèíè ÿòràôëû òÿñâèr åäèr. õöñóñÿí.. Ùÿëÿ XVII ÿñrèí ÿââÿëëÿrèíäÿ Àçÿráàéúàíäà îëìóø Àäàì Îëåàrè éàçûräû: «Áóràäà (Äÿráÿíäèí êÿíàrëàrûíäà — Å.Òÿùìàñèáèí «Äÿäÿ Ãîrãóä áîéëàrû Àçÿráàéúàí äàñòàíëàrûíûí ãÿäèì íöìóíÿëÿrèäèr» ìþâçóëàrûíäà çàìàíûí âÿ ñèéàñè-èúòèìàè ùàäèñÿëÿrèí êîíòåêñòèíäÿ ïrèíñèïèàë ÿùÿìèééÿòëè ìÿróçÿëÿrè ñþéëÿíèëäè âÿ «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» áÿràÿò (!) àëäû. òîì I. ùÿòòà äàñòàí ãÿùrÿìàíëàrûíûí. Íÿèíêè éàëíûç Äÿäÿ Ãîrãóäóí þçöíöí. ßçÿë Äÿìèr÷èçàäÿ. îíäàí þérÿíèá âÿ îíóí âÿôàòûíäàí ñîírà. äàùà ö÷ éöç èë éàøàéûá».
Áèrúÿì ëàéëàé! 69 . «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» Àçÿráàéúàí õàëãûíûí ÿí ãÿäèì äþârëÿräÿí ýÿëÿí âÿ ôîëêëîrëà ìàéàëàíìûø. öìóìèééÿòëÿ. 5 àâãóñò. Àçÿráàéúàí òörêúÿñèíäÿ ñþéëÿíìèø âÿ ãÿëÿìÿ àëûíìûøäûr. ôîëêëîräà þç èôàäÿñèíè òàïìûø òàrèõèäèr. áó äàñòàíëàrû éàëíûç Ãàôãàç ìöùèòè éàràäà áèëÿräè. èäåéàëàr àëÿìèíèí. î çàìàí äàùà àëè áèr ùÿãèãÿò ìåéäàíà ÷ûõûr: «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» áÿøÿrèééÿòÿ ìÿõñóñäór. Áó åïîñóí ôÿëñÿôÿñèíèí. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» Äråçäåí íöñõÿñèíèí ñöáóò åòäèéè êèìè.Â.Áàròîëä ùÿìèí óçóí èëëÿr òÿäãèãàòûíûí éåêóíó îëàràã áåëÿ áèr ãÿíàÿòÿ ýÿëèräè êè. î áöòöí òörê äèëëÿrèíèí áþéöê òàrèõè àáèäÿñèäèr. Âÿ õàëãûí áó ãÿárè ïèrÿ ÷åâèräèéèíè äåéèr. 1988). 7. Àçÿráàéúàí äèëèíäÿ. Áÿëè. ßñrèìèçèí ñîí èëëÿrèíè éàøàéûrûã âÿ áó èëëÿräÿ øàèr Äèëñóç «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»äàêû ãÿäèì Îüóç åëëÿrèíèí ùèññ-ùÿéÿúàíëàrûíà ñþéêÿíÿrÿê «Áåøèê íÿüìÿñè» éàçûr: ßrúÿ áàëàì. «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä» áþéöê Àçÿráàéúàí åïîñóäór. ùàäèñÿëÿr çÿíýèíëèéèíèí. 1988-úè èëäÿ Áàêûäà ãîrãóäøöíàñëàrûí Áåéíÿëõàëã Êîëëîêâèóìó êå÷èrèëìèøäè âÿ î çàìàí ìÿøùór òörê øÿrãøöíàñû Îñìàí Ôèêrè Ñÿròãàéà ôàêòëàrà ÿñàñëàíàràã Àçÿráàéúàíû îáràçëû øÿêèëäÿ «Ãîrãóä úîüràôèéàñûíûí ÿáÿäè ïàéòàõòû» àäëàíäûrìûøäû («Êîììóíèñò» ãÿçåòè. òörêöí øèôàùè õàëã òàrèõèäèr. Áÿëè. Ùÿëÿ òÿëÿáÿëèê èëëÿrèíäÿí áàøëàéàràã þìrö áîéó «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»ó òÿäãèã åäÿí.Þâëèéà ×ÿëÿáè èñÿ «Ñÿéàùÿòíàìÿ»ñèíäÿ Äÿäÿ Ãîrãóäóí ãÿárèíèí êîíêråò öíâàíûíû ýþñòÿrèr: Äÿráÿíä. áÿøÿrè àáèäÿäèr. àíúàã åéíè çàìàíäà î. áöòöí Îüóç åëëÿrèíèí. Áèrúÿ áàëàì. î áöòöí òörê äöíéàñûíûí áþéöê åïîñóäór. àíúàã åéíè çàìàíäà. õèñëÿò ìörÿêêÿáëèéèíèí äÿrèíëÿrèíÿ âàrñàã. àíúàã åéíè çàìàíäà. ëàéëàé. îíó Äråçäåí íöñõÿñè ÿñàñûíäà èëê äÿôÿ róñ äèëèíäÿ íÿørÿ ùàçûrëàìûø àêàäåìèê Â. éàëíûç Àçÿráàéúàí îüóçëàrûíûí éîõ. ßrúÿì. Îüóç òàéôàëàrûíûí òàrèõèäèr âÿ ÿñëèíäÿ.
ëàéëàé. Þôêÿì. áó ùèññ-ùÿéÿúàíëàr. îíà ýþrÿ êè. Äóçóì. ùÿràrÿò ýþòöröá. Îüóç åëëÿrèíäÿí àrõàí ýÿëñèí. îíà ýþrÿ êè. åë-îáàñûíûí. îíà ýþrÿ êè. åéíè çàìàíäà. Àòûí áþéöéöíúÿ ãûëûíúûí áþéöñöí. Ýåúÿëÿrè áóüäà áîéó áþéöéÿñÿí.. «ÊèòàáèÄÿäÿ Ãîrãóä»äàí øþâã àëûá. ýèçëè-ýèçëè. î ùèññ-ùÿéÿúàíëàr øàèr ö÷öí. Ãóìràë ãóçó Éàëàr äóçó. éîõñà êè.Äÿäÿì Ãîrãóä Áèr àä âårñèí.. ÷îõ ÿçèçäèr. Ñþçöí áþéöéöíúÿ óëóëóüóí áþéöñöí. Ãî÷ Êîrîüëó Ãûràò âårñèí. î úöìëÿäÿí. ëàéëàé. Ñÿí áþéöéöíúÿ àòûí áþéöñöí. Óëóëóüóí áþéöéöíúÿ îçàí äèëèíÿ äöøÿñÿí: Ãîïóçäàí-ãîïóçà. àòà-áàáà róùóíóí þçöíöèôàäÿñèäèr. Éàéëàäàí-éàéëàéà ñåâýèí áþéöñöí. ÷îõ ìÿùrÿì. Éàüûëàrûí éàìàí éåräÿ àõøàìëàñûí. Ãóçóì.. ÿëáÿòòÿ. Âÿ ìÿí þçöì þçöìÿ áåëÿ áèr ñóàë âårèrÿì: áó ýþçÿë øår íåúÿ éàràíûá? ßëáÿòòÿ.. Êþrïÿì. õûñûí-õûñûí þç èøèíè ýþröräö. Äèëñóçóí örÿéèíÿ éàçûräû. Ýöíäîüàíäàí Ýöíáàòàíà Áàéràãëàrûí êöëÿêëÿñèí!. óøàãëûüû ãàòû ñòàëèíèçì äþâröíÿ. Ãûëûíúûí áþéöéöíúÿ èýèäëèéèí áþéöñöí. ëàéëàé. øàèr äîüìà áèr ìÿíáÿ êèìè. ùÿì äÿ îíà ýþrÿ êè.. ÿëáÿòòÿ. Èýèäëèéèí áþéöéöíúÿ òîrïàüûí áþéöñöí.. ýÿíúëèéè êå÷èëìÿç ñÿrùÿäëÿr ÷ÿr÷èâÿñèíÿ ïÿr÷èì åäèëìèø ãàïàëû áèr ìÿìëÿêÿòèí ñîéóã ìöùàrè70 . Äèëñóç ö÷öí äîüìà õàëãûíûí. óçóí ÿñrëÿräÿí áÿrè ýåíëÿrëÿ ýÿëÿíäèr âÿ ÿâÿçåäèëìÿçäèr.. Òîrïàüûí áþéöéöíúÿ ñþçöí áþéöñöí. ëàéëàé. «ÊèòàáèÄÿäÿ Ãîrãóä»óí þçö ÿñrèí îròàëàrûíäà (ùÿáñ åäèëäèéè âàõòäà äà!) áó áåøèê íÿüìÿñèíè Àçÿráàéúàí éåíèéåòìÿñèíèí. Àíúàã áöòöí áóíëàrëà áÿràáÿr. Àüúà-àüúà Îüóç ãûçëàrû Ýþéúÿ-ýþéúÿ éàéëàëàräàí ýöë äÿrñèí.
áàõ.. «Âÿòÿíäàø» ñþçöíö. áóíóí áèr î ãÿäÿr äÿ ÿùÿìèééÿòè éîõäór. «Îüóçíàìÿ»ëÿrèí éàçäûüû êèìè. ãîïóçóíó ñèíÿñèíÿ ñûõûá ñþç ñþéëÿéÿí áÿäèè ñórÿò Äÿäÿ Ãîrãóä. «Âÿòÿíäàø» èñÿ íàñèr îëór. ÷öíêè. äràìàòórã îëór. Ùÿìèí ñóàëëàrûí ìöãàáèëèíäÿ ùÿìèøÿ éàøàéàí. Âÿ áó ýöí áèç äÿ áó øårè áó ãÿäÿr äÿrèíäÿí äóéà áèëìÿçäèê.. Ãîrãóäøöíàñëûãäà råàë òàrèõè áèr øÿõñèééÿò êèìè. Áÿäèè ÿäÿáèééàòäà «âÿòÿíäàøëûã» àíëàéûøû âàr. þëöìÿ ìÿùêóì àäè áÿíäÿëÿr ö÷öí Áàøëàíüûúäàí âÿ Ñîíäàí õÿáÿr âårèr. — äåéèr.áÿ àïàräûüû áèr âàõòà òÿñàäöô åòìèø áèr øàèr áó ñÿòèrëÿrè áó úör áèr òÿáèèëèêëÿ éàçà áèëìÿçäè. ÿñrëÿräÿíÿñrëÿrÿ þç äàñòàíëàrûíû ñþéëÿéÿí råàë Äÿäÿ Ãîrãóä âàr. ãÿäèì Îüóç åëëÿrèíäÿ éàøàéûáìû. Ñîí óúó þëöìëö äöíéà! ßí íÿùàéÿò. øàèr îëór. àäÿòÿí. óçóí éàøûí Ñîíó þëöì. Àíúàã áó éåräÿ ìÿíèì ö÷öí.. Äÿäÿ Ãîrãóä ùàããûíäà ìöõòÿëèô ôèêèrëÿr âàr: Ãîrãóä ùÿãèãÿòÿí îëóáìó. «Ýÿëèìëè-ýåäèìëè äöíéà. Äöíéà ìÿíèìäèr äåéÿíëÿr? ßúÿë ýÿëäè. 71 . èíñàíà. éàøàìàéûáìû.. þçö èñÿ éàøàéûr. àõûrû àérûëûã. Äÿäÿ Ãîrãóä âàrëûüû áèr þìröí ýÿëèø âÿ ýåäèø òàrèõëÿrè ÷ÿr÷èâÿñèíÿ ñûüûøìûr. îëìàéûáìû. ìöàñèr òörê òîrïàãëàrûíäà îíóí àäû èëÿ áàüëû ãÿáèrëÿräÿí ùàíñû ìÿùç îíóíêóäór âÿ ñ. åëÿ råàë Äÿäÿ Ãîrãóäóí þçöäör. Ôàíè äöíéà êèìÿ ãàëäû? Ýÿëèìëè-ýåäèìëè äöíéà. áåëÿ áèr àíëàéûø òàì ùÿãèãÿòè èôàäÿ åäèr: Âÿòÿíäàø «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîrãóä»! 8. Àíúàã ýöìàí åäèrÿì êè. ÿñëèíäÿ. çàìàí âàùèäëÿrèíè òàíûìûr: Ùàíû äåäèéèì áÿé ÿrÿíëÿr. ÿñrëÿr áîéó éàøàéàí. éår ýèçëÿòäè. ñîí óúó þëöìëö äöíéà» — ÷àrÿñèçëèéè éàëíûç áèçèì ö÷öí — þëöìäÿí ãà÷ûá ãóròàrà áèëìÿéÿí. øÿõñèééÿòÿ øàìèë åäèrëÿr.
Äÿäÿ Ãîrãóä èñÿ.. î äàùà éöêñÿê áèr âàrëûüûí áèç àäèëÿrèí àràñûíäàêû íöìàéÿíäÿñèäèr. 1999.. àäè äåéèë.. . ùÿìèøÿ ãÿäèì âÿ ùÿìèøÿ òÿçÿ-òÿräèr.. 72 .Î ãÿäèì çåéòóí àüàúû êèìè âÿ î ãÿäèì çåéòóí àüàúûíûí ùÿr èë ýÿòèräèéè áÿùrÿ êèìè.
øþáÿíèí ìöäèðè èñÿ Ìÿììÿä Úÿôÿð ìöÿëëèì èäè âÿ áèç ùÿð ýöí. ïðîôåññîð-òÿëÿáÿ ìöíaãèøÿëÿðèíäÿ òÿëÿáÿíèí òÿðÿôäaðû âÿ ìöäaôèÿ÷èñè èäè.. Áèçèì ÿäÿáèééaò íÿçÿðèééÿñè øþáÿñè äÿ úaâaí øþáÿ èäè: aëòìûøûíúû èëëÿð. ÿùâaëaòëaðäûð. ùÿãèãÿòÿí. áèçäÿí áèð aç ÿââÿë èñÿ ôèëîëîæè ôaêöëòÿíèí äåêaíû Ìÿììÿä Úÿôÿð ìöÿëëèì èäè âÿ ùÿìèí ÿôñaíÿëÿð äÿ îíóí áèð äåêaí êèìè ôÿaëèééÿòè èëÿ áaüëû èäè. î òÿëÿáÿ ÿôñaíÿëÿðèíèí ÿêñÿðèééÿòè. òÿëÿáÿíè áaøa äöøöðäö. î. åëìè òÿôÿêêöð åòèáaðèëÿ aðaäaêû ÷îõ áþéöê ôÿðãÿ áaõìaéaðaã. ìÿí óíèâåðñèòåòè áèòèðèá Íèçaìè aäûía ßäÿáèééaò Èíñòèòóòóíäa ÿäÿáèééaò íÿçÿðèééÿñè øþáÿñèíèí añïèðaíòû îëäóì. îëìóø ùaäèñÿëÿð. ùÿéaò òÿúðöáÿñè. òÿëÿáÿëÿð áèð èíñaí êèìè þç äåêaíûíûí õèñëÿòèíè íåúÿ äÿ äÿãèãëèêëÿ éîçóá. ùåéðÿòëÿ âÿ äaõèëè áèð ñåâèíúëÿ áaøa äöøöðäöì êè. Ýöëðóõ ßëèáÿéîâa èëÿ Éaøað Ãaðaéåâ éåíèúÿ íaìèçÿäëèê äèññåðòañèéañû ìöäaôèÿ åòìèøäèëÿð. Ìÿí èíäè. ïåäaãîãäaí ôÿðãëè îëaðaã ìÿí óíèâåðñèòåò aóäèòîðèéaëaðûíäa Ìÿììÿä Úÿôÿð ìöÿëëèìèí ìöùaçèðÿëÿðèíÿ ãóëaã añìaìûøaì. ôÿaëèééÿò âÿ éaðaäûúûëûã ìèãéañû. éÿíè éaçû ëþâùÿñè ãaðøûñûíäa òÿëÿáÿ-ïðîôåññîð ìÿíañûíäa ìÿíèì ìöÿëëèìèì îëìaéûá. Ñîíðaäaí èø áåëÿ ýÿòèðäè êè. Áó ÿôñaíÿëÿðäÿ Ìÿììÿä Úÿôÿð ìöÿëëèì ùÿìèøÿ òÿëÿáÿíèí ìöòòÿôèãè îëóðäó.. éåìÿêõaíaäa äa. éaòaãõaíaäa äa.. òÿëÿáÿëèéèí äåêaíëûüa ìöíañèáÿòèíäÿ ùÿìèøÿ ýèçëè áèð ÷ÿêèøìÿ îëóð (ìÿí åòèêà õÿòðèíÿ «ýèçëè áèð ÿäaâÿò» éaçìûðàì). éaø. áèëaâañèòÿ òÿìañäa îëäóãúa. aììa ìÿí óíèâåðñèòåòäÿ îõóäóüóì î óçaã âÿ ýþçÿë òÿëÿáÿëèê èëëÿðèíäÿ óíèâåðñèòåòèí äèâaðëaðû aðañûíäa — êîðèäîð ñþùáÿòëÿðèíäÿ äÿ. òÿëÿáÿ ãåéáÿòëÿðèíäÿ äÿ îíóí ùaããûíäa ÿôñaíÿëÿð ýÿçèðäè. òÿëÿáÿíèí öðÿéèíè îõóéóðäó.ÚßÔßÐ ÌÖßËËÈÌ Áó ýöí éaçû-ïîçó èøè èëÿ ìÿøüóë îëaí áèð ÷îõ éaçû÷ûäaí.. ÿäÿáèééaò÷ûäaí. Òÿëÿáÿëèê èëÿ äåêaíëûã aðañûíäa. áó ñÿòèðëÿðè éaçaðêÿí äÿ (aðaäaí íÿ ãÿäÿð èëëÿð êå÷èá!) ôèêèðëÿøèðÿì êè. ñþçöí ìöñòÿãèì ìÿíañûíäa. Øaìèë Ñaëìaíîâ ùÿ73 . Úÿôÿð ìöÿëëèìè (îíó áåëÿ ÷aüûðûðäûã) áèð èíñaí êèìè äaùa äa éaõûíäaí òàíûäûãúa. òÿëÿáÿëÿð ùÿìèí ãaëûí ôÿðã ãaòëaðûíûí aðañûíäaí þç äåêaíûíû òaíûéa áèëèá. äaùa äîüðóñó.
Úÿôÿð ìöÿëëèìÿ áîðúëó èäèê. áó.ìèøÿ è÷è úöðáÿúöð êèòaáëaðëa. ñþùáÿòëÿøèðäèëÿð. çaðaôaòëaøûðäûëað âÿ éaõøû éaäûìäaäûð.Ñaëìaíîâ. 74 .. áèð äÿôÿ ìÿí Úÿôÿð ìöÿëëèìäÿí ñîðóøaíäa êè. ùÿì äÿ øÿõñè äîñòëóã. äèññåðòañèéañû öçÿðèíäÿ èøëÿéèðäè (õåéëè âaõò êå÷äèêäÿí ñîíða ùÿìèí äèññåðòañèéa ÿñañûíäa éaçûëìûø ìîíîãðaôèéa ìÿíèì ðåäaêòÿìëÿ ÷aï îëóíäó1). ìöäaôèÿ añaí øåéäèð. Úÿôÿð ìöÿëëèìèí þçö ùaããûíäa ÷îõ øåé äåéèð: åëìëÿ çaðaôaò åëÿìÿê îëìaç. ßçèç ìöÿëëèì òåç-òåç áèçèì øþáÿéÿ ýÿëèðäè. ÿí ÿñañû èñÿ áóíó äåéèðäè êè.. ________________ û Ø. (õöñóñÿí äÿ ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ êèìè ýöúëö ãÿëÿì ñaùèáè ö÷öí!). ÿäÿáèééaòøöíañëûã åëìè íaìèíÿ ÷aëûøûð. ÷öíêè îíóí ñaéÿñèíäÿ èäè áó. ìÿí èñÿ «Àçÿðáaéúaí áÿäèè íÿñðè ÿäÿáè òÿíãèääÿ» aäëû íaìèçÿäëèê äèññåðòañèéañûíû éaçûðäûì âÿ áèçèì aðaìûçäa åëìè ÿìÿêäaøëûã éîõ èäè. øÿõñèééÿòè äÿ áèð íöìóíÿ èäè. äÿôòÿðëÿðëÿ. åëìÿ äöðòöëìÿê îëað. Úÿôÿð ìöÿëëèì éaõøû áèëèðäè êè. Éîõña. ÿýÿð áåëÿ äåìÿê ìöìêöíñÿ. Úÿôÿð ìöÿëëèìëÿ îíóí aðañûíäa éóõaðûäa äåäèéèì ñaáèò áèð äîñòëóã âað èäè. åëìè äîñòëóã âað èäè âÿ áåëÿ áèð äîñòëóã ÿùâaëè-ðóùèééÿñèíÿ ýþðÿ áèç. Áàêû. ìöñaùèáèíè ñaêèòëÿøäèðÿ-ñaêèòëÿøäèðÿ!) äåäè: «ßçèç úèääè aäaìäûð». îíóí þçöíöí äÿ äîñòëóüó ñaáèò èäè — ùÿì éaðaäûúûëûã äîñòëóüó. ìÿí äÿ äaõèë îëìaãëa ùaìû áóíó ñîðóøóðäó. 1980. äîñòó áÿçè áaøãaëaðû êèìè ìöäaôèÿíè åëìè aä aëìaã õÿòðèíÿ åòìèð. áèð aç êîáóä øÿêèëäÿ äÿ äåñÿì. Ìÿí áó êè÷èê åïèçîäó îía ýþðÿ õaòûðëaäûì êè. Î âaõò ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ äa äîêòîðëóã äèññåðòañèéañûíûí ìöäaôèÿñèíè åëÿ ùåé óçaäûðäû âÿ éaõûí aäaìëað ùÿð äÿôÿ ßçèç ìöÿëëèìè ýþðÿíäÿ íÿ âaõò ìöäaôèÿ åäÿúÿéèíè ñîðóøóðäó. íåúÿ äåéÿðëÿð. Ùÿìèí ö÷ êÿëìÿ ñþç ÷îõ øåé äåéèðäè. ÿëáÿòòÿ. Åëì. òÿêúÿ Úÿôÿð ìöÿëëèìäÿí áaøãa. íÿ ö÷öí äîñòóía òÿñèð åòìèð êè. åéíè çaìaíäa. ßçèç ìöÿëëèìèí éåðèíÿ íaðaùaò îëóðäó. îíóí éaðaäûúûëûüû äa. Àçÿðáaéúaí ñîâåò øåðèíèí ÿíÿíÿ âÿ íîâaòîðëóã ïðîáëåìè. ìöäaôèÿéÿ íÿ âað êè. aììa åëìÿ äöðòöëìÿêëÿ aëèì îëìaã ìöìêöí äåéèë âÿ áèçèì ôèëîëîýèéa åëìèìèçèí òÿúðöáÿñè äÿ áóíó ÿéaíè øÿêèëäÿ ýþñòÿðèð. îòóðóá. êaüûçëa äîëó îëàí ãaëûí âÿ aüûð ïîðòôåëèíè éaíûíäa ýÿçäèðÿ-ýÿçäèðÿ êèòaáõaíaëaðû ýÿçèðäè. äaðûõûðäû. ìöäaôèÿéÿ íÿ âað êè. äîüðóäaí äa. Úÿôÿð ìöÿëëèì þçöíÿ õañ îëaí áèð ñaêèòëèêëÿ (ÿñëèíäÿ. ìöäaôèÿ åòñèí.
î óçaã âÿ ýþçÿë òÿëÿáÿëèê èëëÿðèíäÿ äÿ.Úÿôÿðîâ áèçèì ýÿíú òÿíãèä÷èëÿðèìèç è÷ÿðèñèíäÿ ÷îõ úèääè. òÿùëèë÷è. íöôóçó âaðäûð âÿ ùå÷ øöáùÿñèç êè. añïèðaíòëûã äþâðöíäÿ äÿ. àììà ìÿí êè. ìöñòÿãèë äöøöíÿí.. çaìaíûí ñûíaüû Ìÿììÿä Àðèô óçaãýþðÿíëèéèíè òÿñäèã åòäè. aëèì èäè. Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòøöíañëûã åëìèíèí ÿí ýþðêÿìëè íöìaéÿíäÿëÿðèíäÿí áèðèíÿ ÷åâèðìèø èëëÿðèí. ìöáaùèñÿëÿð éaäa äöøöð âÿ éaçäûãúa éaçìaã èñòÿéèðñÿí.1 «Ýÿíú òÿíãèä÷èíè» ìöañèð Àçÿðáaéúaí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí. Úÿôÿð ìöÿëëèìèí «óñòàä òÿíãèä÷èìèç. òÿëÿáÿëÿðè àðàñûíäà îía äÿðèí ùþðìÿò ãaçaíäûðìûøäû.. òÿâaçþêað âÿòÿíäaøûìûç» aäëaíäûðäûüû aêaäåìèê Ìÿììÿä Àðèô ùÿëÿ 1941-úè èëäÿ «Òÿíãèä âÿ ÿäÿáèééaòøöíañëûã» aäëû ìÿãaëÿñèíäÿ éaçûðäû: «Ì. äîüðóäaí äa. Úÿôÿð ìöÿëëèì ùÿìèøÿ ùÿìèí ìöëaéèì. Ìÿììÿä Úÿôÿð — ÿäÿáèééaò íÿçÿðèééÿ÷èñè: Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòû íÿçÿðè ïðîáëåìaòèêañûíûí òÿäãèã÷èñè. ùÿìèí òÿëÿáêað âÿ òÿâaçþêað èíñaí. 75 . éåíè-éåíè ñþùáÿòëÿð. ìöçaêèðÿëÿð. aíëaìaüûí äîüóðäóüó òÿâaçþêaðëûã. 117. 1941. *** Àêaäåìèê Ìÿììÿä Úÿôÿðèí éaðaäûúûëûüû âÿ ôÿaëèééÿòè ýåíèø åùòèâaéa ìaëèêäèð.Õaòèðÿëÿðÿ äaëäûãúa éåíè-éåíè ùaäèñÿëÿð. áöòöí áóíëað áåëÿ èäè. éÿíè ìöäðèêëèéèí. òÿñíèôaò÷û ________________ 1 «Ðåâîëéóñèéa âÿ êóëòóða» æóðí. Íÿ éaõøû êè. ÿùâaëaòëað éaäa äöøöð. Áÿëè..Ú. Ìÿùç áåëÿ áèð éaðaäûúûëûã — øÿõñèééÿò âÿùäÿòè ÿäÿáè èúòèìaèééÿò aðañûíäa. áó ùþðìÿò ýåòäèêúÿ aðòaúaãäûð». éaçû÷ûëaða âÿ ÿäÿáèééaòa êþìÿê åòìÿéÿ ÷aëûøaí éîëäaøëaðäaíäûð. Ìÿíÿâè òÿìèçëèê èñÿ ùÿìèøÿ Úÿôÿð ìöÿëëèìëÿ áèðýÿ îëìóøäó. ÷îõ øåé åäèá ùÿëÿ ùå÷ íÿ åòìÿìÿê ùañèëaòûíäaí ýÿëÿí ÿãèäÿíèí éaðaòäûüû âÿ ùÿð úöð ýèçëè èääèaäaí açaä òÿâaçþêaðëûã. Úÿôÿð ìöÿëëèìèí øþáÿñèíäÿ èøëÿäèéèì ýöíëÿðäÿ äÿ. ñ. ìÿíÿâè ðaùaòëûã òÿâaçþêaðëûüû èäè. Îíóí òÿâaçþêaðëûüû äÿðê îëóíìóø òÿâaçþêaðëûã èäè. õàòèðÿ éàçìûðàì. Éaçû÷ûëað aðañûíäa ùþðìÿòè. ¹3. ñaäÿ. ñîíðàêû èëëÿðäÿ áöòöí áóíëað áåëÿúÿ ãàëäû.
Ìÿììÿä Úÿôÿð — ôèëîñîô: Íèçaìèäÿí òóòìóø ÕÕ ÿñð íöìaéÿíäÿëÿðèíÿ êèìè Àçÿðáaéúaí èúòèìaè ôèêèð òaðèõè êëaññèêëÿðèíèí äöíéaýþðöøëÿðèíèí. áóðaäa Íèçaìè. ìöùaçèðÿëÿðèí ìöÿëëèôè. ÿí çèääèééÿòëè úÿðÿéaí âÿ ùaäèñÿëÿðèíè. îíëaðëa åëìëÿð íaìèçÿäèíèí. ÿùaòÿëèëèê áaõûìûíäaí äåéèë. öìóìèééÿòëÿ. Àçÿðáaéúaí ðîìaíòèçìè äåéèëÿí áþéöê åëìè-íÿçÿðè òÿñÿððöôaòûí éaðaäûúûëaðûíäaí áèðè. îíëaðûí éaðaäûúûëûüûíûí ôÿëñÿôèåñòåòèê ìaùèééÿòèíè a÷ìaã âÿ èçaù åòìÿêëÿ áÿðaáÿð. ìöañèð ñÿíÿòêaðëaðûìûçûí äa õöñóñè òÿäãèã âÿ òÿùëèë îáéåêòè ñå÷èëìÿñè. Ñaáèð. Ìÿììÿäãóëóçaäÿ. Ùÿì äÿ áó ìîíîãðaôèéa éaëíûç ôaêòèê çÿíýèíëèê. áóðaäa ôaêòèê çÿíýèíëèê áèð õaììaë êèìè íÿçÿðèééÿ÷è-aëèì ãÿëÿìè èëÿ èøûãëaíäûðûëûð. Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòû ùaããûíäa çÿíýèí âÿ òóòóìëó áèð ìîíîãðaôèéa êèìè úaíëaíäûðûð. Ìÿììÿä Úÿôÿð — òÿíãèä÷è: ÿëëè èëäÿí àðòûã áèð ìöääÿòäÿ áó èëëÿðèí ÿäÿáè-áÿäèè ìÿùñóëóíó äöøöíÿí âÿ äöøöíäöðÿí áèð ãÿëÿìèí ñöçýÿúèíäÿí êå÷èðÿí. ÿäÿáèééaòøöíañëûã åëìèíèí íÿçÿðèééÿ ñaùÿñèíäÿ äÿ ìîíóìåíòaë áèð ÿñÿð êèìè ÿëaìÿòäaðäûð. ëaêèí ìÿíaëû âÿ åìîñèîíaë áèð òÿùêèééÿ èëÿ ÿäÿáèééaò òaðèõèìèçèí ÿí ìöðÿêêÿá äþâðëÿðèíè. Íÿñèìè. Ìöøôèã âÿ Âóðüóíëa éaíaøû. îïïîíåíòè. Úaâèä. Ìÿììÿä Úÿôÿð — ïåäaãîã: ìöañèð Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòøöíañ aëèìëÿðèíäÿí. ö÷úèëäëèê «ÕIÕ ÿñð ðóñ ÿäÿáèééàòû» ôóíäaìåíòaë ÿñÿðèíèí ìöÿëëèôè. òÿùëèë îáéåêòèíÿ ìöañèð ìöòÿðÿããè äöíéa èúòèìaè ôèêðè ñÿâèééÿñèíäÿí íÿçÿð ñaëìaüa ÷aëûøaí ãÿëÿì ñaùèáè. ôèëîñîôëaðûíäaí áèð ÷îõóíóí. òaðèõ÷èëÿðèíäÿí. ìöañèð ÿäÿ76 . Ùaäè. åéíè çaìaíäa. ÿí ýþðêÿìëè íöìaéÿíäÿëÿðèíèí ñÿíÿòêaðëûüûíû. Ìÿììÿä Úÿôÿð — ðóñ ÿäÿáèééaòû òÿäãèãaò÷ûñû: ÕIÕ ÿñð ðóñ ÿäÿáèééaòû öçðÿ ìöòÿõÿññèñ aëèì. Ìÿììÿä Úÿôÿð êëaññèê èðñèìèçÿ åëìè-íÿçÿðè ôèêðèìèçèí áó ýöí ÿëäÿ åòäèéè éöêñÿêëèêäÿí íÿçÿð ñaëìaãëa. Úaááaðëû. åëìëÿð äîêòîðóíóí åëìè ðÿùáÿðè.âÿ åëìè øÿðù÷èñè. Íÿðèìaíîâ. ÿäÿáèééaòûìûçäa ìÿðùÿëÿëÿð òÿøêèë åäÿí ÿäÿáè úÿðÿéaíëaðûí þéðÿíèëìÿñè. òîëñòîéøöíañ aëèì. õðîíîëîæè áaõûìäaí ùå÷ áèð äþâðäÿí ñÿðôíÿçÿð åäèëìÿìÿñè ùÿìèí éaðaäûúûëûüû òÿñÿââöðöìöçäÿ aéðû-aéðû èëëÿðäÿ éaçûëìûø ìöõòÿëèô ÿñÿðëÿð òîïëóñó êèìè éîõ. Àõóíäîâ. Ôöçóëè. ñaäÿ. ïåäaãîæè ÿñÿðëÿðèí. âöñÿò ÿëäÿ åäèð. Çÿðäaáè. ñþçöí ìöñòÿãèì ìÿíañûíäa ìöÿëëèìè. ôÿëñÿôè-åñòåòèê áaõûøëaðûíûí aðaøäûðûúûñû. òÿùêèéÿ áöòþâëöéö âÿ ìÿõñóñè äÿñò-õÿòòÿ ñaùèá îëìañû. áèð ÷îõ äÿðñëèêëÿðèí. Áó éaðaäûúûëûüûí éöêñÿê åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿñèíèí ñaáèòëèéè.
Èíñaí âÿ òÿáèÿòÿ. áóíäaí äaùa aðòûã äÿðÿúÿäÿ. «Ì. «Ùåé. «Éåääè ýþçÿë».Ô. éåíè äöíéa!» — äåéÿí Úaááaðëûíûí «éåíè ùÿéaò. ùåé. éåíè èíñaí. Àõóíäîâóí. ñÿíÿòèí èúòèìaè âÿçèôÿñè ùaããûíäa. Íèçaìèíèí ôÿëñÿôè-åñòåòèê ýþðöøëÿðèíäÿ èäåaëèñò Ïëaòîí íþãòåéè-íÿçÿðèíè äåéèë.áèééaòûìûçûí ïðîáëåìaòèêañû èëÿ äÿ åéíè aðäûúûëëûã âÿ èøýöçaðëûãëa ìÿøüóë îëóðäó. öìóìèééÿòëÿ. éaõóä «Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòûíäa ðîìaíòèçì» êèìè òÿäãèãaòëaðëa äaâaì åäèð. «Èãáaëíaìÿ» êèìè ÿñÿðëÿ77 . Áèð êöëë ùaëûíäa ýþòöðñÿê. «Õîñðîâ âÿ Øèðèí».Úÿôÿðèí éaðaäûúûëûüûíû ñÿúèééÿëÿíäèðÿí ÿñañ úÿùÿòëÿðäÿí áèðè ìöañèðëèê aíëaéûøûíûí åñòåòèê êaòåãîðèéa êèìè áó éaðaäûúûëûãäa ùÿðòÿðÿôëè åëìè ÿêñèíè òaïìañûäûð: áèð òÿðÿôäÿí òÿäãèã âÿ òÿùëèë îëóíaí îáéåêòÿ õañ ìöañèðëèê ìöòÿìaäè ñóðÿòäÿ aðaøäûðûëûð. «ÿñðèí ìöòÿðÿããè éàðàäûúûëûã ìåòîäó» êèìè òÿäãèãàòëàðëà ñîía éåòèð. ñÿíÿò âÿ ÿäÿáèééaòa ìöíañèáÿòèíäÿ Íèçaìèíèí îðòa ÿñð ñõîëañòèêañû ÷ÿð÷èâÿëÿðèíè ùÿãèãè ñÿíÿòêað ãöäðÿòèëÿ ïað÷aëaéaðaã ôaíaòèçì. Ìÿììÿäãóëóçaäÿíèí. áó aõûðûíúû aía õÿòò îíóí éaðaäûúûëûüûíäa «Íèçaìè éaðaäûúûëûüûíäa ùóìaíèçì» êèìè òÿäãèãaòëað èëÿ áaøëaéûð. Ì. Íèçaìè éaðaäûúûëûüûíäa ùóìaíèçì ìîòèâëÿðèíè òÿäãèã åäÿðÿê Ì. äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ aðaøäûðìaëaðûí þçö ìöañèðëèê êaòåãîðèéañûíûí ñîâåò ÿäÿáèééaòøöíañëûüû âÿ ÿäÿáè òÿíãèä ãaðøûñûíäa ãîéäóüó òÿëÿáëÿðÿ úaâaá âåðèð. ñòaíäaðòëaðûía úaâaá âåðÿí ñÿâèééÿäÿ þéðÿíèëèð âÿ òÿùëèë åäèëèð. èúòèìaè-ôÿëñÿôè ìöíäÿðèúÿñèíèí a÷ûëìañû áaõûìûíäaí ãèéìÿòëèäèð.Úÿôÿð éaðaäûúûëûüûíäa þç ïaðëaã åëìè òÿñäèãèíè òaïìûøäûð. Ôöçóëèíèí. éÿíè Íèçaìèíèí. ðåaëèñò Àðèñòîòåë íþãòåéè-íÿçÿðèíè ýþñòÿðÿí âÿ ñöáóòa éåòèðÿí ìöÿëëèô.Úÿôÿð áþéöê ìöòÿôÿêêèðèí ùóìaíèçì ùaããûíäa ôèêèðëÿðè èëÿ Àçÿðáaéúaí èúòèìaè ôèêðèíäÿ Èíòèáaù äþâðöíöí áaøëaäûüûíû âÿ áó ôèêèðëÿðèí ñîíðaëað Àâðîïaäa ýåíèø éaéûëaí ùóìaíèçì úÿðÿéaíû èëÿ ñÿñëÿøäèéèíè èíaíäûðûúû áèð øÿêèëäÿ ñöáóòa éåòèðèð.Àõóíäîâóí ÿäÿáè-òÿíãèäè ýþðöøëÿðè». éaõøû ìÿíaäa.Úÿôÿðèí éaðaäûúûëûüû êëaññèê âÿ ìöañèð ÿäÿáèééaòûìûçûí ÿäÿáè-áÿäèè òÿùëèëè âÿ îëñóí êè. añêåòèçì âÿ ìöñòÿáèäëèéÿ ãaðøû ÷ûõìañû. Ì. éåíè ñÿíÿò» êîíñåïñèéañûíûí åëìè èçaùû èëÿ ñîñèàëèçì ðåàëèçìè ÿäÿáèééàòûíûí íÿçÿðè ïðîáëåìëÿðèíÿ ùÿñð îëóíìóø «ÿäÿáèééàòûí èíêèøàôûíäà Ëåíèí òÿëèìè». øaèðèí «Ëåéëè âÿ Ìÿúíóí». áÿäèè éaðaäûúûëûüûí ãaíóíëaðûía äaèð ôèêèðëÿðèíäÿ ðåaëèñò ïëaòôîðìaäa äaéaíìañû Ì. åëÿúÿ äÿ ñîâåò éaçû÷ûëaðûíûí éaðaäûúûëûüûía õañ îëaí ìöañèðëèê åëìè-òåõíèêè èíãèëaá äþâðöíöí. «Øÿðÿôíaìÿ».
åëÿúÿ äÿ ëèðèêañûíäaí åëÿ ìèñaëëað ñå÷ìÿéÿ âÿ áóíëaðû åëÿ éöêñÿê åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿäÿ øÿðù åòìÿéÿ íaèë îëìóøäóð êè. Áó ìöëaùèçÿëÿðè èðÿëè ñöðÿí aëèìèí ÿñañ ìöòòÿôèãè ôåîäaë úÿìèééÿòèíèí. ìÿíÿâèééaò. èúòèìaè ôèêðèíÿ âÿ ÿäÿáèééaòûía «ñóôèçì» ________________ 1 «Ôöçóëè ñåâèð» ìÿãaëÿñè. 1973. «Ìåùðaáû åøãäèð óúa ýþéëÿðèí.Úÿôÿð êëaññèê øåðèìèçäÿ Íèçaìè éaðaäûúûëûüû ìîòèâëÿðèíè aðaøäûðaðaã îíóí ÿñÿðëÿðèíäÿ ðóùè âÿ úèñìaíè ÿñaðÿòÿ ãaðøû åòèðaçû. Ôöçóëè äöíéaýþðöøöíö. îíóí éaðaäûúûëûüûíû ìöúÿððÿä ôÿëñÿôè ôîðìóëëaðëa. åñòåòèê êaìèëëèê ùaããûíäaêû ôèêèðëÿðèíèí ÿéaíè øÿêèëäÿ èëëöñòðañèéañûíû âåðèð. ùèññ åäèð.. äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ áó øÿðù. Åøãñèç. Ôöçóëèíè ìöañèð ìÿíaäa aòåèñò-ìaòåðèaëèñò aäëaíäûðaí ÿäÿáèééaòøöíañëaðûí ôèêðè èëÿ äÿ ãÿòèééÿí ðaçûëaøìûð âÿ Ôöçóëè éaðaäûúûëûüûíû äþâðöí áöòöí çèääèééÿòëÿðè. ÿäaëÿòñèç èúòèìaè ÿëaãÿëÿðèí. èçaù âÿ òÿùëèëëÿð ìöañèð äþâðäÿ Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòøöíañëûã åëìèíäÿ ãaçaíûëìûø íÿçÿðè éöêñÿêëèéè ÿéaíè øÿêèëäÿ íöìaéèø åòäèðèð. âåðñèôèêañèéa ñÿâèééÿñè åòèáaðèëÿ Íèçaìèíèí ýþçÿëëèê.Úÿôÿð «Àøèã Ôöçóëè èëÿ ìöòÿôÿêêèð Ôöçóëèíè»1 âÿùäÿòäÿ ýþòöðÿðÿê ñöáóò åäèð êè. Øÿðã ôÿëñÿôÿñèíÿ.ðèíäÿí. ñ. Ôöçóëèíèí áèð øaèð âÿ ìöòÿôÿêêèð êèìè áþéöêëöéöíö ÿéaíè øÿêèëäÿ äÿðê åäÿí îõóúó. Ôöçóëè åøãèíè ñaäÿúÿ çþâãïÿðÿñòëèê aäëaíäûðìaã. Ì. Áaõ: Ìÿììÿä Úÿôÿð. áó éaðaäûúûëûüûí ôÿëñÿôè âÿ åñòåòèê ìöíäÿðèúÿñèäèð. Áó úöð äÿãèã âÿ ñÿððañò ìöøaùèäÿëÿð îíóí Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòûíûí äèýÿð áþéöê íöìaéÿíäÿñè — Ôöçóëè ùaããûíäaêû òÿäãèãaòëaðû ö÷öí äÿ ñÿúèééÿâèäèð. Áàêû. Ïëaòîíóí «èäåaë åøãè» âÿ éa Êaíòûí òðaíñåíäåíòaë èäåaëèçìè èëÿ èçaù åòìÿê ìöìêöí äåéèë. 41. Þç ìåòîäîëîýèéañûíäa äaèì åëìè îáéåêòèâëèéè ÿñañ ýþòöðÿí Ì. I ú. áèð òÿðÿôäÿí ñÿíÿòêaðëûã. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè. 78 .Úÿôÿðèí éaðaäûúûëûüû ñaéÿñèíäÿ êëaññèê ïîåçèéaìûçäa îíóí ÿíÿíÿëÿðèíèí èíêèøaôûíû ýþðöð. áÿäèèééaòûìûçëa ãaéíaéûá-ãaðûøìañûíûí ñÿáÿá âÿ ìÿíañûíû áaøa äöøöð. ìÿèøÿò âÿ ÿäÿáè äöøöíúÿëÿðèìèçëÿ. åé äöíéa. åéíè çaìaíäa. Ì. áÿðaáÿðëèê èäåéañûíû. äöøöíöð âÿ áó ÿíÿíÿëÿðèí ìöañèð èúòèìaè-ôÿëñÿôè ôèêðèìèçëÿ. íÿäèð äÿéÿðèí?» — äåéÿí ëèðèê ãÿùðÿìaíûí öëâèëèéèíè âÿ áöòöí áó ìîòèâëÿðèí Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòûíäaêû ýÿëÿúÿê aðäûúûë èíêèøaôûíû äÿãèã âÿ ñÿððañò ìöøaùèäÿëÿðëÿ a÷ûá ýþñòÿðèð.Úÿôÿð. èúòèìaèëèê. Ôöçóëè éaðaäûúûëûüûíäaí áÿùñ åäÿí Ì. òÿÿññöáêåø äèíè ýþðöøëÿðèí ÷ÿð÷èâÿñèíÿ ñûüìaéaí Ôöçóëè éaðaäûúûëûüû. òaðèõè ãaíóíaóéüóíëóãëaðû èëÿ áèðëèêäÿ aðaøäûðûð.
ìèëëè ïðîáëåìëÿðëÿ ÿëaãÿäað èçëÿéèð. ñïåñèôèêañûíû ìöÿééÿíëÿøäèðèð. 36. ÿäèá. Ñèç ýåíèø âÿ ôþâãÿëaäÿ éaðaäûúûëûã ãöäðÿòèíÿ âÿ èìêaíëaðûía ìaëèê îëaí áó áþéöê ñÿíÿòêaðû èñòÿð áèð ìöòÿôÿêêèð. äèýÿð òÿðÿôäÿí ñõîëañòèê Øÿðã ôÿëñÿôÿñè. õaëãû îéaòìaã âÿ ìÿíÿâè úÿùÿòäÿí ñèëaùëaíäûðìaã êèìè òaðèõè âÿçèôÿ ãîéìóø Ì. Áàêû. îðòa ÿñð ìöòÿðÿããè Àçÿðáaéúaí øaèðëÿðèíèí ôÿëñÿôè ýþðöøëÿðè èëÿ îíëaðûí éaðaäûúûëûüûía «ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ òÿñèð ýþñòÿðìèø äèíè-ìèñòèê òÿðèãÿòëÿðè»2 áèð-áèðèíäÿí aéûðìûø. Ì. Íèçaìè. ôåîäaë äöíéañûía ãaðøû ÷ûõaí «áöòöí ôèêèð úÿðÿéaíëaðûíû âÿ îíóí ÿäÿáèééaòäaêû áÿäèè èôaäÿñèíè»1 ýþðìÿê èñòÿìÿéÿí. Áàêû. Íÿñèìè. 2 Éåíÿ îðaäa..aäû âåðèá.Ô. î úöìëÿäÿí. Áaõ: Ìÿììÿä Úÿôÿð.. «òÿíãèä» aíëaéûøûíûí Àõóíäîâ éaðaäûúûëûüûíäa êÿñá åòäèéè ìÿíaíûí áþéöêëöéöíö a÷ûð: «Òÿíãèä Ì. Ôöçóëè êèìè íöìaéÿíäÿëÿðèíè «ñóôè øaèð» êèìè ãèéìÿòëÿíäèðÿí Àâðîïa îðèåíòaëèñòëÿðèíèí âÿ ÷îõ çaìaí îíëaðû òÿãëèä åäÿí áÿçè Øÿðã ÿäÿáèééaòøöíañëaðûíûí êîíñåïñèéaëaðûíäaêû íaãèñ úÿùÿòëÿðè âÿ éaíëûøëûãëaðû öçÿ ÷ûõaðaí Ì. I ú. îíó ùÿð øåéäÿí ÿââÿë áþéöê áèð òÿíãèä÷è êèìè ýþðÿúÿêñèíèç».Úÿôÿð. èñòÿð äðaìaòóðã. Øÿðã èúòèìaè ôèêðèíäÿí äaíûøaíäa éaëíûç ôåîäaë äöíéaýþðöøöíö òaíûéaí. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè.Àõóíäîâóí ôÿëñÿôè ìaòåðèaëèçì èëÿ ñûõ ñóðÿòäÿ áaüëû îëaí èúòèìaè. ôèëîñîô êèìè. Àõóíäîâ ïðîòåñòaíòèç________________ 1 «ßñðèíèí ìöòÿôÿêêèðè» (Íÿñèìè) ìÿãaëÿñè.Àõóíäîâ éaðaäûúûëûüûíûí ÿñañ ðóùóíó òÿøêèë åäèð. ïóáëèñèñò òÿíãèäè Ì. I ú. Ì. 79 . ùÿì äÿ ñÿíÿòêað êèìè ôÿaëèééÿòèíè äþâð âÿ øÿðaèòëÿ. 3 «Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí ÿäÿáè-òÿíãèäè ýþðöøëÿðè» ìÿãaëÿñè. ìöñáÿò âÿ ãaáaãúûë ôÿëñÿôè-èúòèìaè ôèêèðëÿðè a÷ûá ýþñòÿðìèøäèð. ñ.Úÿôÿð. 39. Øÿðãèí áþéöê ìöòÿôÿêêèðëÿðèíè. Ìÿñÿëÿí.Úÿôÿð éaðaäûúûëûüûíäa ãöäðÿòëè ìÿíÿâè áèð ñèëaù êèìè ìåéäaía ÷ûõûð. ìaòåðèaëèçìè ÿñañëaíäûðìaã. Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí éaðaäûúûëûüûía ðóù âåðÿí. ÿäÿáè.Ô. Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòûíûí Õaãaíè.Ô.3 Öìóìèééÿòëÿ. äèë÷è âÿ éa áèð ÿäÿáèééaò òÿäãèã÷èñè êèìè þéðÿíèí.Úÿôÿð Àõóíäîâóí ùÿì âÿòÿíäaø. ñ. Ãaðøûñûía áèð òÿðÿôäÿí äþâðöíöí ãaáaãúûë èäåéaëaðûíû Øÿðãäÿ éaéìaã. îðòa ÿñð ÿõëaã âÿ ÿíÿíÿëÿðèíè äaðìaäaüûí åòìÿê. ìþâùóìaòû. øaèð. åëìè.Àõóíäîâóí ÿäÿáèòÿíãèäè ýþðöøëÿðèíè òÿäãèã åäÿí Ì. Áaõ: Ìÿììÿä Úÿôÿð. úaí âåðÿí âÿ îíóí ÿñÿðëÿðèíèí úaíëû âÿ aêòóaë îëìañûíû òÿìèí åäÿí òÿíãèäè ôèêèðäèð. Áaøãa ñþçëÿ.
Áàêû. ÿí êè÷èê úÿùÿòëÿðäÿí áåëÿ ñÿðô-íÿçÿð åòìÿäÿí åëìè òÿìêèí.Ô. îíëað åëìè-íÿçÿðè öìöìèëÿøäèðìÿëÿð ö÷öí ìÿíaëû áèð íöìóíÿ îëa áèëÿð. Êëaññèê Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòûíäaí áÿùñ åäÿðêÿí Ì. öçöíö õaëãa òóòóá: «Ñèçè aíä âåðèðÿì ãÿëáèìäÿ ñèçÿ áÿñëÿäèéèì ìÿùÿááÿòÿ!» — äåéÿí Ì.Úÿôÿð ãÿëÿìèíèí ÿùaòÿ äaèðÿñè ýåíèø îëäóüó ö÷öí.Àõóíäîâóí ÿäÿáèòÿíãèäè. íþâëÿðèíäÿí.Úÿôÿð Úaâèä äðaìaòóðýèéañûíûí.ìèíäÿí áÿùñ åäÿí aëèì. äèããÿò âÿ äÿãèãëèêëÿ a÷ûá ýþñòÿðìèøäèð. 1974. Àõóíäîâóí Ùîìåð. ñ. ôÿëñÿôè ýþðöøëÿðè áó î÷åðêäÿ.Úÿôÿð Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòøöíañëûüûíäa èëêèí îëaðaã Úaâèä ñÿíÿòêaðëûüû ùaããûíäa òaì. ìèëëÿòëÿðè áèð-áèðèíäÿí aéðû ñaëaí ñÿáÿáëÿðäÿíäèð»1 ÿãèäÿñè Úaâèä éaðaäûúûëûüûíûí ÿñañ ëåéòìîòèâèäèð. Áó áaõûìäaí «Úaâèä éaðaäûúûëûüûíûí ñÿíÿòêaðëûã õöñóñèééÿòëÿðè» òÿäãèãaòû ìöùöì ÿùÿìèééÿòÿ ìaëèêäèð. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè. êëaññèê Øÿðã ïîåçèéañûía ùaêèì êÿñèëìèø ÿðóç âÿçíèíèí ìöõòÿëèô áÿùðëÿðèíèí ìöõòÿëèô øÿêèëëÿðèíäÿí. Ðóìè. Íèçaìè. îíóí «Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíèí ÿäÿáè-òÿíãèäè ýþðöøëÿðè» î÷åðêè. áó úÿðÿéaíû Ãÿðá ïðîòåñòaíòèçìèíäÿí.Úÿôÿ________________ 1 Ì. ëèðèêañûíûí ýåíèø åëìè òÿùëèëèíè âåðÿðÿê áåëÿ íÿòèúÿéÿ ýÿëèá ÷ûõûð êè. II ú. ñîíåòëÿðäÿí òóòìóø áaéaòû âÿ ãîøìaëaðaúaí áöòöí ïîåòèê ôîðìaëaðäaí.Úÿôÿð Úaâèä éaðaäûúûëûüûíûí áÿäèè õöñóñèééÿòëÿðèíè. åëÿúÿ äÿ ìèëëè ùåúa âÿçíèìèçèí ìöõòÿëèô áþëýöëÿðèíäÿí ýåíèø ñóðÿòäÿ èñòèôaäÿ åòìÿñèíè ÿéaíè øÿêèëäÿ ýþñòÿðÿí Ì. áó éaðaäûúûëûüûí äþâðëÿ. åëÿ áèëèðÿì êè. «Áþéöê ùóìaíèñò» ìîíîãðaôèéañûíäa åëÿ äÿðèíäÿí. Úaâèä äðaìëaðûíû õaðaêòåðëÿð. èíñaíëaðû. Âaãèô. áóíóí Àõóíäîâ áaõûøëaðûíäa òaðèõè øÿðaèòÿ ýþðÿ äèíè òÿäðèúëÿ aðaäaí ãaëäûðìaã ö÷öí áèð âañèòÿ îëäóüóíó ñöáóò åäèð. Ïóøêèí êèìè äöíéa ÿäÿáèééaòû êëaññèêëÿðè ùaããûíäaêû ôèêèð âÿ ìöëaùèçÿëÿðèíè òÿùëèë åäÿí Ì. 80 . öìóìèééÿòëÿ. äèíè âÿ «èðãè òÿÿññöáêåøëèê áÿøÿðèééÿòè ó÷óðóìa aïaðaí. åëÿúÿ äÿ «Ìöòÿôÿêêèðèí øÿõñèééÿòè» ÿñÿðèíäÿ. èúòèìaè ãóðóëóøëa ÿëaãÿäað ñïåñèôèêañûíû. Ìaðòèí Ëöòåðèí âÿ éa Êaëâèíèí éaðûìäèíäað ïðîòåñòaíòèçìèíäÿí ôÿðãëÿíäèðèð. Øåêñïèð. ÕIÕ ÿñð Àçÿðáaéúaí èúòèìaè ôèêðèíèí åëìè òÿñíèôaòûíû âåðÿí áèð ÿñÿð ñÿâèééÿñèíÿ éöêñÿëèð äåñÿê. Ì. Ôèðäîâñè. 216. ñÿùâ åòìÿðèê.. õaëãëaðû. áöòöí ãîëó-áóäaüû èëÿ áèðëèêäÿ èøëÿíìèøäèð êè. íåúÿ äåéÿðëÿð. åùòèðañëað äðaìû êèìè ñÿúèééÿëÿíäèðÿí. Ì. îíóí ïîåòèêañûíäaêû áÿäèè òÿñâèð âañèòÿëÿðèíè a÷aí. áöòþâ òÿñÿââöð éaðaòìûøäûð.Úÿôÿð.
Áó íÿ èäè.Øaèã. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè. ìöðÿêêÿá èúòèìaè çèääèééÿòëÿðëÿ äîëó îëaí Àçÿðáaéúaí ùÿéaòûíûí õöñóñè øÿðaèòèíèí äîüóðäóüó ÿäÿáè ùaäèñÿëÿðäÿí áèðè èäè»1. âaõòû êå÷ìèø ðîìaíòèçììè? Ìöÿëëèô èíaíäûðûúû øÿêèëäÿ ñöáóòa éåòèðèð êè. Ù. À. À.Ùaäè. ñ. Ãÿðáè Àâðîïa âÿ Ðóñèéaäa ðîìaíòèçìèí ÿí ïaðëaã äþâðö ÕIÕ ÿñðÿ òÿñaäöô åäèðñÿ. êèìè åëìè ïaðaëåëëÿð. ìþâùóìaò âÿ úÿùaëÿòè. äöíéa ÿäÿáèééaòû âÿ èíúÿñÿíÿòèíäÿ. ìèëëÿòëÿðè ãaðäaøëûã âÿ èòòèôaãa ÷aüûðaí ãöââÿòëè ìöòÿðÿããè ðîìaíòèêëÿð íÿñëèíèí äÿ éaðaíìañûía ñÿáÿá îëìóøäó.Úaâèä. êaïèòaë ùþêìðaíëûüû èëÿ áaðûøa áèëìÿéÿí.Ñÿùùÿò. ýåúèêìèø ðîìaíòèçì äåéèë. À. ñÿíÿòäÿ èíãèëaáèäåìîêðaòèê úÿðÿéaíû ãöââÿòëÿíäèðäèéè êèìè. èìïåðèaëèçì âÿ Øÿðã ìöòëÿãèééÿòèíÿ ãaðøû ÷ûõaí.Äèâaíáÿéîüëó êèìè éaçû÷ûëaðëa îíëaðäaí ÿââÿëêè Ãÿðá âÿ ðóñ ìöòÿðÿããè ðîìaíòèçìèíèí íöìaéÿíäÿëÿðè aðañûíäaêû ñïåñèôèê ôÿðãè. 7. 3. Áàêû. Íÿñèìè èëÿ Ú.Áðóíî aðañûíäaêû òaì éaõûíëûüû. Éåíÿ îðaäa. «1905-1917úè èëëÿðäÿ úîøüóí. áó éaçû÷ûëaðûí áÿäèè ôîðìa. Ùÿìèí «õöñóñè øÿðaèòäÿ» — 1905-úè èë ðóñ èíãèëaáûíûí Àçÿðáaéúaíäa ýåíèø ÿêñ-ñÿäa òàïäûüû áèð çaìaíäa açaäëûã âÿ äåìîêðaòèéa óüðóíäa ìöáaðèçÿ òÿíãèäè ðåaëèçìè. öñëóá âÿ ãèñìÿí ôÿëñÿôè ìîòèâëÿð åòèáaðèëÿ êëaññèê ìöòÿðÿããè ðîìaíòèçì èðñèíÿ éaõûíëûüû èëÿ áÿðaáÿð.Ñÿëìañè. äèíè òÿÿññöáêåøëèéè. ùaäèñÿëÿðè äöíéa ÿäÿáè ïðîñåñè èëÿ âÿùäÿòäÿ èøûãëaíäûðìañû. aíaëîýèéaëað àïàðìàñû éaðaäûúûëûüûíûí ÿùaòÿ äaèðÿñèíè äaùa äa ýåíèøëÿíäèðèð. Ì. Ôöçóëè äöøöíúÿëÿðèíèí ãÿäèì ùèíä âÿ éóíaí ôÿëñÿôÿñè èëÿ òÿìañû. «ôåîäaë õÿéaëïÿðâÿðëèéèíè âÿ ÿòaëÿòèíè»2 ïèñëÿéÿí. II ú. 81 . Àõóíäîâóí ñÿíÿò ùaããûíäaêû ôèêèðëÿðè èëÿ Ëåññèíãèí âÿ éaõóä Áåëèíñêèíèí ôèêèðëÿðè aðañûíäaêû îõøaðëûã âÿ ñ. úÿðÿéaíëaðû. «Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòûíäa ðîìaíòèçì» ìîíîãðaôèéañû áó áaõûìäaí ÿäÿáèééaòøöíañëûüûìûçäa õöñóñè éåð òóòóð. áó. Íèçaìè äþâðöíöí Àâðîïa èíòèáaùû èëÿ ÿëaãÿñè. ñ. Ñ. øîâèíèçì òÿáëèüaòûíû. î úöìëÿäÿí. æaíð.Úÿôÿð..ðèí ìöòÿìaäè äöíéa ÿäÿáèééaòûía ìöðaúèÿò åòìÿñè. Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòûíäa ðîìaíòèçì ÕÕ ÿñðäÿ éåíèäÿí ìåéäaía ÷ûõìûø âÿ ìöòÿðÿããè ðîìàíòèçìèí ýþçÿë íöìóíÿëÿðè ìÿùç áó äþâðäÿ éaðaíìûøäûð. ìöñòÿìëÿêÿ ÿñaðÿòèíÿ. ôåîäaëèçì ìöíañèáÿòëÿðè. áóðæóà-ôåîäaë çöëìöíÿ. ÿäÿáèééaò òaðèõèìèçäÿêè ìÿðùÿëÿëÿðè. èäåéa èñòèãaìÿòè úÿùÿòäÿí ñå÷ìÿëÿðè ùÿì äöíéa ÿäÿ________________ 1 2 8-6 Ì. Ìÿëóì îëäóüó êèìè.
ùÿì äÿ ÕÕ ÿñð Àçÿðáaéúaí ìöòÿðÿããè ðîìaòèçìèíèí äÿðèí âÿ ùÿðòÿðÿôëè òÿäãèã âÿ òÿùëèëè áó ÿñÿðäÿ þç ÿêñèíè òaïìûøäûð. ÕÕ ÿñð Àçÿðáaéúaí òÿíãèäè ðåaëèçìèíèí áþéöê íöìaéÿíäÿñè Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçaäÿíèí éaçû÷û.Úÿôÿð. Âÿòÿí ùaããûíäa ùÿðòÿðÿôëè äöøöíÿí. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçaäÿíèí ôÿõðëÿ «ùöíÿðâÿð» øaèð aäëaíäûðäûüû. Ñÿíÿò éîëëaðûíäa.Úÿôÿð éaðaäûúûëûüûíäa éöêñÿê åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿäÿ èøûãëaíäûðûëìûøäûð. ãaðäaøëûã. Áàêû. îíëaðûí äa áÿäèè âÿ èúòèìaè ôÿaëèééÿòè Ì. ìèëëè çöëìöí êþêöíö êÿñìÿê. Éóõaðûäa éaçäûüûìûç êèìè. õaëãëað aðañûíäa ìÿíÿâè äîñòëóã. Áèð ñûða ìÿãaëÿëÿðèíäÿ. æóðíaëèñò âÿ èúòèìaè õaäèì êèìè ôÿaëèééÿòèíäÿí áÿùñ åäÿí Ì. «Ùÿìèøÿ áèçèìëÿ» ìÿãaëÿñèíäÿ âÿ éaçû÷ûíûí aíaäaí îëìañûíûí 100 èëëèéè ìöíañèáÿòèëÿ ñþéëÿäèéè «Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçaäÿ ùaããûíäa ñþç» aäëû ìÿðóçÿñèíäÿ Ú. «Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçaäÿ» î÷åðêèíäÿ. õaëã. ________________ 1 Ì. 82 . õöñóñÿí. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçaäÿíè «ñaäÿúÿ áèð íå÷ÿ ÿñÿð ãîéóá ýåäÿí éaçû÷û êèìè éîõ»1. Î. íaäaíëûüa ýÿòèðèá ÷ûõaðòìañûíû. âåðèëÿí ùþêìëÿðèí åëìè øÿêèëäÿ ÿñañëaíäûðûëìañû èëÿ ñaáèðøöíañëûã ñaùÿñèíäÿ äÿðèí òÿìèíaò ùèññè éaðaäaí ÿñÿðëÿðäÿíäèð. ìaaðèô âÿ ìÿäÿíèééÿòèí èíêèøaô åòäèðèëìÿñèíè éaçû÷ûíûí ÿñañ éaðaäûúûëûã èäåéaëaðû êèìè ìöÿééÿíëÿøäèðèð. õóðaôaòûí. åëÿúÿ äÿ Úÿôÿð ìöÿëëèìèí äèýÿð ÿñÿðëÿðèíäÿ Ñaáèð ùaããûíäa ñþéëÿíÿí ìöëaùèçÿëÿð þç òÿùëèë îáéåêòèíÿ õañ îëaí åìîñèîíaëëûüû.áèééaòûíäaêû êëaññèê ìöòÿðÿããè ðîìaíòèçìèí. ùÿì äÿ ôîðìaúa éåíè ìÿðùÿëÿ òÿøêèë åòäèéèíè èíaíäûðûúû ñóðÿòäÿ ñöáóòa éåòèðèð. açaäëûã. ñÿìèìèëèéè. áóíëaðûí Àçÿðáaéúaí ðåaëèçìèíäÿ ùÿì ìÿçìóí. áåéíÿëìèëÿë÷èëèê.177. ìþâùóìaòûí. âaðëûüû ÷îõ ÿùaòÿëè áèð áaõûøëa äÿðê åäÿí éaçû÷û êèìè ãÿáóë åäèð.Úÿôÿð èíñaíïÿðâÿðëèê. èñòèãëaëèééÿò âÿ ìaaðèô-ìÿäÿíèééÿò óüðóíäa àëîâëó ìöáaðèç Ìèðçÿ ßëÿêáÿð Ñaáèðäÿí áÿùñ åäÿí î÷åðê. äèíè òÿÿññöáêåøëèéèí ìÿùäóäëóüa. ñÿù. ùÿìðÿéëèê èäåéaëaðûíûí òÿíòÿíÿñèíè. 1975. èðÿëè ñöðöëÿí ôèêèð âÿ ìöëaùèçÿëÿðèí. ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ ìöòÿðÿããè ðîìaíòèêëÿðëÿ åéíè âaõòäa òÿíãèäè ðåaëèçìèí íöìaéÿíäÿëÿðè äÿ Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòûíûí ÷îõ ýöúëö ãîëëaðûíäaí áèðèíè òÿøêèë åäèðäè âÿ ãåéä åòìÿëèéèê êè. úÿìèééÿò ùaããûíäa. Ìèðçÿ Úÿëèëè ìÿùç áó áaõûìäaí þéðÿíèð âÿ îõóúóéa þéðÿäèð.Úÿôÿðîâ.Ìÿììÿäãóëóçaäÿíèí áÿäèè ÿñÿðëÿðèíèí òÿùëèëèíè âåðÿí Ì.
Ìÿììÿä Ðaùèì. «Ñÿíè êèì óíóäað!» ìÿãaëÿñèíäÿ). Áàêû.Ñ.Èáðaùèìîâ). 83 . ùÿì÷èíèí Ìÿììÿä Àðèô («Ìÿììÿä Àðèô âÿ îíóí ñîâåò ÿäÿáèééaòû ùaããûíäa íÿçÿðè ôèêèðëÿðè»). èíaíäûðaí âÿ þéðÿäÿí åëìè òÿùëèëèíè òaïìûøäûð.Úÿôÿð éaðaäûúûëûüûíäa éaääaãaëaí. «Ýÿëÿúÿê ýöí» (Ì. òÿðáèéÿ÷è»). Èëéañ ßôÿíäèéåâ. — äåéÿí øaèðèí éaðaäûúûëûüûíäaêû ôèòðè ìöañèðëèê ðóùó Ì.. õöñóñÿí. Îñìaí Ñaðûâÿëëè («ßñë ñÿíÿò éîëëaðûíäa»). ÿí ìaðaãëû éaðaäûúûëaðûíäaí áèðè êèìè Ìÿùÿììÿä Ùaäèíèí (õöñóñÿí. 258. «Õaëã èëÿ áèðëèêäÿ éöêñÿëÿí ñÿíÿòêað») ñÿíÿòêaðëûã õöñóñèééÿòëÿðè Ì. ßáöëùÿñÿí («Õaëãëa áèð úÿáùÿäÿ») âÿ áèð ÷îõ äèýÿð éaçû÷ûëað ùaããûíäa éaçûëìûø õöñóñè ìÿãaëÿëÿð. Àòûëaí òîïëaða äèêñèíìÿéèðèç. «Ú. ìèëëè äðaìaòóðýèéaìûçûí êëaññèêè Úÿôÿð Úaááaðëûíûí («Óíóäóëìaç ñÿíÿòêað».Úaááaðëûíûí ðîìaíòèêañû». I ú.Äèíäèðèð ÿñð áèçè. Ñöëåéìaí Ðÿùèìîâ («Ðîìaíëað ìöÿëëèôè»). Ñÿìÿä Âóðüóí («Áþéöê âÿòÿíäaø»).Úÿôÿð áèð ñûða ÿñÿðëÿðèíäÿ Àçÿðáaéúaí ìèëëè ìÿòáóaòûíûí áaíèñè. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè. «þç çaìaíûíäa åëìèí áöòöí éåíè íaèëèééÿòëÿðèíèí. Ðÿñóë Ðça («Ðÿñóë Ðça»). «À÷ûã êèòaá» (Ìèð Úÿëaë). Ì. Ñöëåéìaí Ðöñòÿì. Àáäóëëa Øaèã («Áèð ùÿôòÿíèí õaòèðaòû»). ðåaëèñò Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòûíûí ýþðêÿìëè íöìaéÿíäÿñè Íÿðèìaí Íÿðèìaíîâóí ÿäÿáè-èúòèìaè ôÿaëèééÿòèíè áþéöê ìÿùÿááÿòëÿ èøûãëaíäûðìûø. äèíìÿéèðèç. Ì. ìöañèðëÿøäèðìÿéÿ ÷aëûøìûø. ÕÕ ÿñð Àçÿðáaéúaí ÿäÿáèééaòûíûí ÿí ìöðÿêêÿá. Ìèð Úÿëaë («Éaçû÷û. çèääèééÿòëè âÿ åéíè çaìaíäa. Çåéíaë Õÿëèë. «Ñÿðèíëèê» ________________ 1 «Ùÿñÿí áÿé Çÿðäaáè» ìÿãaëÿñè. Áèç ùÿëÿ aâòîìîáèë ìèíìÿéèðèç. «Êþðïöñaëaíëað» (Èëéàñ ßôÿíäèéåâ). éîðóëìaäaí ÕIÕ ÿñð Àçÿðáaéúaí ìaaðèôèíè èíêèøaô åòäèðìÿéÿ. ßúíÿáè ñåéðÿ áaëîíëaðëa ÷ûõûð.Îðäóáaäè («Îðäóáaäè ùaããûíäa ñþç»). Áaõ: Ìÿììÿä Úÿôÿð. òÿáèÿò åëìëÿðèíèí aëîâëó òÿáëèüaò÷ûñû»1 Ùÿñÿí áÿé Çÿðäaáèíèí. ñ. Ñaáèò Ðÿùìaí. Ìèðâaðèä Äèëáaçè âÿ áèð ÷îõ äèýÿð éaçû÷ûëað ùaããûíäa âaõòaøûðû ñþéëÿíÿí ôèêèð âÿ ìöëaùèçÿëÿð. ßùìÿä Úÿìèë. åëìè òÿôñèðè âåðèëìèøäèð. îíëaðû áèð øÿõñèééÿò êèìè äÿ ñåâäèðìÿéÿ íaèë îëìóøäóð.Úÿôÿð òÿðÿôèíäÿí õöñóñè áèð ìÿùÿááÿòëÿ aðaøäûðûëìûø. Ìèêaéûë Ìöøôèã («Ñîâåò Àçÿðáaéúaíûíûí óíóäóëìaç øaèðè»).
Òÿñaäöôè äåéèë êè. äîüðóäaí äa. éÿíè âaðëûüû äÿðêåòìÿ ãaáèëèééÿòèíÿ. áÿäèè ÿñÿðè «áó ýöíöí èíñaíûíûí ôÿaëèééÿòè. Áóía íåúÿ íaèë îëóðñóíóç?» — ñóaëûía Ì. îíóí ÿñañ èøè áó ýöíöí ÿäÿáèééaòûíû áó ýöíöí ùÿéaòû èëÿ âÿ ÷îõ ùaëëaðäa áó ýöíöí îõóúóñóía éåíèúÿ ÷aòaí áÿäèè ÿñÿðè úaíëû ùÿéaò ïðîñåñëÿðè èëÿ áó ýöíöí èíñaíûíûí ôÿaëèééÿòè.Úÿôÿð «Òÿíãèä âÿ ÿäÿáèééaòøöíañëûüûìûçûí éåíè âÿçèôÿëÿðè» aäëû ìÿãaëÿñèíäÿ ìöañèð äþâðäÿ òÿíãèä÷èëèê êðåäîñóíó áåëÿ ìöÿééÿíëÿøäèðèð: «Òÿíãèä÷è. ìöáaðèçÿñè. Áåëÿ áèð èñòèãaìÿòäÿ aïaðûëaí òÿäãèãaòäa. éåðè ýÿëäèêúÿ èðñÿ ìöòëÿã íÿçÿð ñaëìaëû îëña äa. ìÿíÿâè aëÿìè èëÿ ÿëaãÿëÿíäèðÿ» áèëìÿêäÿí þòðö ùÿìèí ôÿaëèééÿòÿ. ßëáÿòòÿ. Ì.Úÿôÿðèí þçöíö äÿ ñÿúèééÿëÿíäèðèð. 84 . ìöñòÿãèì ñóðÿòäÿ ãaðøûéa ãîéäóüó ïðîáëåìè ùÿëë åäèð âÿ åëìè-íÿçÿðè öìóìèëÿøäèðìÿëÿðÿ íaèë îëóð. òÿùëèëäÿ òÿíãèä÷èíèí êþìÿê÷èñè ìöañèð úaíëû ùÿéaò. «Ìåùïaðÿ» (Ãaáèë) âÿ áèð ÷îõ äèýÿð ÿñÿðëÿð ùaããûíäa ïðîáëåì ìÿãaëÿëÿð — áó õåéëè íaòaìaì âÿ ãóðó ñaäaëaìaíûí þçö äÿ Ì. Ìÿíòèãñèç éaçû ùÿð íÿ ________________ 1 Ì.(Áaéðaì Áaéðaìîâ). ùÿì äÿ åìîñèîíaëëûüû èëÿ äèããÿòè úÿëá åäèð. ìÿíòèãÿ. îíóí áöòöí èíêèøaô ãaíóíaóéüóíëóãëaðûíû þéðÿíèð. îõóíaãëû îëóð. «Äîüìa âÿ éaä aäaìëað» (È. Éÿãèí åëÿ áóía ýþðÿ äÿ îíëað îõóíaãëû âÿ ñaäÿ îëóð. ìÿí éaçûëaðûìäa. òÿñÿââöð éaðaäûð. þçöíöí âaðëûüû äÿðêåòìÿ ãaáèëèééÿòè. åëÿ áèëèðÿì êè. áèðúÿ îíó äåéÿ áèëÿðÿì êè.Úÿôÿð áåëÿ úaâaá âåðèð: «ßýÿð. 146.Úÿôÿð ùÿð ùaíñû áèð áÿäèè-åñòåòèê ìÿñÿëÿíè (ùÿòòa ëîêaë ÿùÿìèééÿòëèñèíè áåëÿ!) òÿäãèã âÿ òÿùëèë îáéåêòè ñå÷èðñÿ. ñïåñèôèêañûíû ìöÿééÿíëÿøäèðèð âÿ éaëíûç áåëÿ áèð èøûãëaíäûðìaäaí ñîíða. Ì. çÿíýèí ùÿéaò òÿúðöáÿñè âÿ êaìèë íÿçÿðè áèëèéèäèð»1. 1975. çÿíýèí ùÿéaò òÿúðöáÿñèíÿ âÿ êaìèë íÿçÿðè áèëèéÿ ìaëèê îëìaã ëaçûìäûð âÿ ìÿùç áó ìÿíaäa. «ßäÿáèééaò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè ìöõáèðèíèí «Ñèçèí ìÿãaëÿ âÿ òÿäãèãaòëaðûíûç ùÿì åëìèëèéè. ìÿíÿâè aëÿìèëÿ (êóðñèâ ìÿíèìäèð — Å. ìöáaðèçÿñè. éóõaðûäa ñèòaò ýÿòèðèëÿí ôèêèð áèð òÿíãèä÷è êèìè Ì. áèðèíúè íþâáÿäÿ. áèëaâañèòÿ. Ñÿíÿò éîëëaðûíäa. ìÿíòèãè aðäûúûëëûüa ôèêèð âåðèðÿì.Ùöñåéíîâ).) ÿëaãÿëÿíäèðìÿêäÿí èáaðÿò îëóð. ñ. ñèç äåéÿíäèðñÿ. ùÿìèí ìÿñÿëÿíè ëaï áöíþâðÿäÿí ýþòöðöð. Áàêû.Úÿôÿðèí òÿíãèä÷èëèê ôÿaëèééÿòè áaðÿäÿ. ìöáaðèçÿéÿ âÿ ìÿíÿâè aëÿìÿ áÿëÿä îëìaã.Úÿôÿðîâ.
Áó. áåëÿ áèð ðÿñìè ñaäaëaìa Úÿôÿð ìöÿëëèìèí øÿõñèééÿòèëÿ ùå÷ úöðÿ óéóøìóð. Ìÿëóìäóð êè. Ì. Ðåñïóáëèêa Äþâëÿò Ìöêaôaòû ëaóðåaòû èäè âÿ ñ.Úÿôÿðèí ÿäÿáèééaòøöíañ-aëèì. Ìÿí áó éaçûíû ñîía éåòèðÿðêÿí Úÿôÿð ìöÿëëèìèí áèð ÿäÿáèééaò õaäèìè. ãÿäèðáèëÿí áèð ãÿëÿìäèð. «ßäÿáèééaò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíèí Áaø ðåäaêòîðó. ________________ 1 «ßäÿáèééaò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿç. Íèçaìè aäûía ßäÿáèééaò Èíñòèòóòóíóí äèðåêòîðó îëóá. åøãèíè ãèéìÿòëÿíäèðìÿéè áaúaðaí. åéíè çaìaíäa ùÿìèí ãÿëÿìèí þçöíÿ äÿ õañ èäè. Áöòöí áó aäëaðûí è÷èíäÿ ìÿíèì ö÷öí ÿí ãèéìÿòëèñè îíóí þçöíöí aäûäûð. äîüðóëóã. Àäèúÿ: Úÿôÿð ìöÿëëèì. Ìÿùç áó éaðaòìaã åøãè äÿðèí íÿçÿðè áèëèêëÿ. îõóúóíó èíaíäûða áèëìÿäèéè êèìè. ìöêaôaòëaðûíû. Åëìëÿð Àêaäåìèéañûíûí èúòèìaè åëìëÿð áþëìÿñèíèí aêaäåìèê êaòèáè âÿçèôÿëÿðèíäÿ èøëÿìèøäèð. åñòåòèê òÿñèð äÿ ýþñòÿðÿ áèëìÿç. ýÿðÿê éaçaì êè. Áåëÿ áèð éaðaòìaã ùÿâÿñè. 11 ìaðò. ñÿìèìèééÿò» ÿëëèèëëèê áèð éaðaäûúûëûã éîëó áîéóíúa Ì. 2002. aììa. ÿìÿêäað åëì õaäèìè. áÿäèè éaðaäûúûëûãäa äa áåëÿäèð»1. ñÿìèìèééÿò. ýåíèø äöíéaýþðöøö âÿ éöêñÿê éaçû ìÿäÿíèééÿòè èëÿ âÿùäÿòäÿ ÿäÿáèééaòøöíañëûã åëìèíèí âÿ ÿäÿáè òÿíãèäèí ëÿéaãÿòëè íöìóíÿëÿðèíè ìåéäaía ÷ûõaðûð. 85 . aäëaðûíû ñaéìaëûéaì. äîüðóëóã. 1984. 1978-úè èë. âÿ è..Úÿôÿðèí ÿí éaõøû ÿñÿðëÿðèíè ñÿúèééÿëÿíäèðìèøäèð. ùÿéaòèëèêäèð. äöøöíúÿëè îõóúóäa ÿí äÿðèí åñòåòèê çþâã äîüóðaí — ùÿãèãÿò... åëì òÿøêèëaò÷ûñû êèìè ðÿñìè âÿçèôÿëÿðèíè. î. Áåëÿ áèð «ùÿãèãÿò. åøãè. òÿíãèä÷è ãÿëÿìè áþéöê-êè÷èêëèéèíäÿí añûëû îëìaéaðaã åëìè îáéåêòèâëèêëÿ ñÿíÿòêaðûí éaðaòìaã ùÿâÿñèíè.a. Åëìëÿð Àêaäåìèéañûíûí ùÿãèãè öçâö èäè.ãÿäÿð «éöêñÿê ïðîôåññèîíaë» ñÿâèééÿäÿ éaçûëña äa. — áöòöí áóíëaðû éaçìaëûéaì.
àé ýåäèð ìîð äàüëàð óëäóçëàð ãàëûð àé ýåäèð ôàíèëÿð éàëãûçëàð ãàëûð àé ýåäèð ÷èí îëóð éàðûì÷ûã éóõóì àé ýåäèð îéàíûð áÿäÿíäÿ ðóùóì àé ýåäèð ãàðàëûð ãîëóì ãàíàäûì àé ýåäèð ùöðêöá äèêñèíèð àòûì àé ýåäèð äþíÿðìè äþíìÿçìè áèëìÿì àé ýåäèð ñþíÿðìè ñþíìÿçìè áèëìÿì àé ýåäèð áèð ñþç ÷ûõìûð äèëèìäÿí àé ýåäèð öðÿéèì äöøöð ÿëèìäÿí 86 .. î éàçû Àäèëèí øåðëÿðè èëÿ áàüëû ìÿòáóàòäà èëê éàçû èäè.. áÿëêÿ äÿ áåëÿäè.» Áèëìèðÿì.S. Áó ýöí èñÿ: ó÷óí ãóøëàð þòöá êå÷èí åíìÿéèí áó øÿùÿðÿ äåéÿí Àäèë Ìèðñåéèä àðòûã ñÿíÿòäÿ þçöíö òÿñäèã åòìèø åëèòàð Àçÿðáàéúàí øàèðèäèð âÿ îíóí ñîí èëëÿðäÿ ÷àï åòäèðäèéè øåðëÿðè ìÿí ìöàñèð ïîåçèéàìûçäà ùàäèñÿ ùåñàá åäèðÿì. éàçìûøäû: «Ùÿëÿ äÿ öðÿéèì íàð ÷è÷ÿéèäè. ìÿí Àäèë Ñåéèäçàäÿ ùàããûíäà «Öðÿéèì íàð ÷è÷ÿéè» àäëû êè÷èê áèð éàçû éàçìûøäûì âÿ ñÿùâ åòìèðÿìñÿ.ÅËÈÒÀÐ ÏÎÅÇÈÉÀ Òÿõìèíÿí èéèðìè èë áóíäàí ÿââÿë. Àììà èéèðìè èë áóíäàí ÿââÿë: Àé èøûüû — ôèë ñöìöéö ðÿíýèíäÿ àé èøûüû — ïÿíúÿðÿìäÿ êÿïÿíÿê ùÿéÿúàíëûéàì àé èøûüû òÿê ÿëèíè ñèíÿìÿ ãîé ýþð íåúÿ âóðóð öðÿê äåéÿí Àäèë Ñåéèäçàäÿ ñÿìèìè ëèðèê øåðëÿð éàçàí ýÿíú øàèð èäè. Î âàõòäàí óçóí èëëÿð (þçö äÿ íåúÿ èëëÿð!) êå÷äèêäÿí ñîíðà — äþðä-áåø èë áóíäàí ÿââÿë àðòûã Àäèë Ñåéèäçàäÿ éîõ. Àäèë Ìèðñåéèä «Ýöçýöäÿêè àäàì» àäëû êèòàáûíû ìÿíÿ áàüûøëàìûøäû âÿ àâòîãðàôäàí ñîíðà áåëÿ áèð P. ñîíðà Àäèëèí èëê êèòàáûíà äà ùÿìèí éàçûíûí ÿñàñûíäà þí ñþç éàçäûì.
Àäèë ýþçäÿí èòÿí àéûí áèð äÿ ùà÷àíñà ýþðöíÿúÿéèíè. Îíóí áåëÿ èêè ìèñðàñû âàð: éóõóìà ýèðÿí ãàäûí éóõóìó ýþðÿí ãàäûí — âÿ Àäèë áåëÿúÿ éóõóéà ýèðÿíëÿðèí âÿ è÷èíäÿéêÿí ùÿìèí éóõóíó ýþðìÿéè áàúàðàíëàðûí øàèðèäèð. î çàìàí Àäèë áèð ãðóï ñå÷ìÿíèí øàèðèäèð. åéíè çàìàíäà. ùàìû ö÷öí äîüìà îëà áèëìÿç. Àäèëèí øåðëÿðèíè ñþéëÿéÿí ïîåòèê «ìÿí» (òÿíãèä÷èëÿð îíà «ëèðèê ãÿùðÿìàí» äà äåéèðëÿð) ùàðàäàñà ìÿñêóí áèð âàðëûã äåéèë.. áÿëêÿ ïðàãàäà êðàë êþðïöñöíäÿéÿì áÿëêÿ áóðà ïàðèñäè ìèðàáî êþðïöñöäö èñòàíáóëäàéàì áÿëêÿ áðóêëèíäÿéÿì áÿëêÿ Äöíéàíûí ùàíñû ñÿáÿáäÿí îä òóòóá éàíìàñû. íÿ çàìàí ìÿùâÿ ìÿùêóì îëìàñû. åëèòàð øàèðäèð. Àäèë î øàèðäèð êè.. òÿáèèäèð. îíóí äöíéàñû éàøàäûüûìûç äöíéàíûí êîíêðåò öíâàíûíà ñûüûøìûð: áèð êþðïö öñòöíäÿí êå÷èðÿì èíäè êþðïöíöí àäûíû óíóòìóøàì . ãèéàìÿò ýöíö ìÿôùóìó âÿ ùÿìèí ýöíöí íÿ âàõò ýÿëìÿñè?— áöòöí áóíëàð ùÿìèøÿ — éöçèëëèêëÿð áîéó ÿäÿáèééàòûí âÿ õöñóñÿí äÿ ïîåçèéàíûí ïðåäìåòè îëìóøäóð âÿ Àäèëèí ëèðèê «ìÿí»è äÿ áó ÿíÿíÿâè ìþâçóíó þçöíöí ùå÷ êèìÿ áÿíçÿìÿéÿí äóéüóëàðû èëÿ èôàäÿ åäèð: ýåúÿëÿð àé äîüóá ñåâäàëàíûð êè áèëäèéè äóàëàðû óíóòìàñûí øàèðëÿð ñîí øàèð óíóäàíäà ãàðà ñåâäà äóàñûíû ãèéàìÿò ýöíö îëàúàã éåð öçöíäÿ äöíéà îä òóòóá éàíàúàã ñîí äóðíàíûí ýþçöíäÿ Äöíéàíûí äàüûëìàñû êèìè áèð êàòàêëèçìè ñîí äóðíàíûí ýþçöíäÿ àõòàðàí Àäèë «ãàðà ñåâäàëàð» øàèðèäèð âÿ îíóí ïîåòèê äåòàëëàðû éåíè âÿ ýþçëÿíèëìÿçäèð. ñþíÿí àéûí áèð äÿ íÿ âàõòñà èøûëäàéàúàüûíû äÿãèã áèëìÿéÿíëÿðèí âÿ áåëÿ áèð àé ñÿôÿðèíÿ áàõàðêÿí öðÿéè ÿëèíäÿí äöøÿíëÿðèí øàèðèäèð. ëèðèê 87 . øåðëÿðè êöòëÿíèí öðÿéèíÿ éîë òàïà áèëìÿç âÿ åëèòàð ñþçöíö áèç ùèññèééàòà àèä åòñÿê.
ÿýÿð áåëÿ äåìÿê ìöìêöíñÿ.à. ÷öíêè áó îáðàçëàð ãåéðè-êîíêðåòäèð. Ìÿíèì ö÷öí ãÿðèáÿ åñòåòèê-ïñèõîëîæè (!) áèð úÿùÿòäèð êè. åëÿ áèë êè. èìïðåññèîíèñò þðòöéöíÿ (òöëöíÿ!) áöðöíìöø äåéèë. Ôèêèð âåðèí: Éàõóä: Éàõóä: Éàõóä: Éàõóä: Éàõóä: äöíéà áèð ýöìöø äàìëàäû ñåâäèéèìèí ýþçöíäÿ éàüìóðëàð ñþíäöðÿ áèëìÿéèá ùÿëÿ ñÿí ùà÷àíñà ïàðèñäÿ éàíäûðäûüûí î øàìû çàìàíû ýåðè ýþíäÿð ìÿíÿ ýþç éàøû ýþíäÿð ýöíÿøäÿí óëäóçäàí àéäàí éîíóëìóø êèìè ãóøëàð. ÷àëàðëàðûíû òàì ýþðöìëö (àíëàìëû) åäèð: úÿððàù áû÷àüû àëòûíäà óçàíûá îüëóì ñèãàðåò ÷ÿêèðÿì ñèãàðåò ÷ÿêèðÿì ñèãàðåò ÷ÿêèðÿì éåíÿ õÿñòÿõàíà ùÿéÿòèíäÿ ýöë êîëëàðû àðàñûíäà ýèçëÿíÿí áàëàúà ãóø ñÿñèéëÿ öðÿê-äèðÿê âåðèð ìÿíÿ Áó ïîåçèéà — îáðàçëàð ïîåçèéàñûäûð. ùÿìèí àíûí. ìÿùç áåëÿ îëìàëû èäè. äöíéàíû ýþðìÿñèíÿ. ùÿìèí ùèññèééàòäàêû àêâàðåëÿ ÿí óéüóíóäóð âÿ áóíà ýþðÿ äÿ òÿñèðëèäèð. áÿäèè-åñòåòèê àá-ùàâàñûíû.«ìÿí»èíèí äöíéàéà áàõûøûíà. ùèññ åòìÿñèíÿ. øåðèí. àììà áàõûí. áÿçè ùàëëàðäà òàìàì ôàíòàñìîãîðèêäèð. íåúÿ äÿãèã ýþðöìëöäöð: ãàðà ãàíàäëû áèð ìÿëÿê ó÷óð áÿéàç áóëóä êþ÷öíäÿ 88 . ùàëáóêè èëê áàõûøäàí. âÿ è. «éàðàíûø àíûíûí» ïñèõîëîæè ìÿíçÿðÿñèíè. ñÿðõîø áèð øåð ýöëöìñÿéèð ïàéûç àõøàìûíûí ñàðû éàëãûçëûüûíà þëöì ñòðèïòèç ýþñòÿðèð ïàðàäèñ êàôåñèíäÿ Âÿ ñ. áó îáðàçëàð àëÿìè äóìàíëû.
Àäèëèí îáðàçëàðû ãðàôèê èíúÿëèêëÿ (òóø èíúÿëèéè äÿãèãëèéè èëÿ) õàðàêòåð úûçûð âÿ áó õàðàêòåðèí éàøàäûüû. ùèññèééàòûíäàí êå÷èðäèéè ìöùèòèí. ùÿìèí ôàíèëèéèí ùÿð öçöíö ýþðöá âÿ àðòûã îíóí ÷ÿêèíÿúÿéè. ðåàëëûüû ìàðàãëàíäûðàí áèð âàðëûã äåéèë. Äàóí áèýàíÿëèéè!). ìàääè àëÿìÿ òàìàì éàáàí÷ûäûð: óçàãäà ñûðà äàüëàð ñûðà äàüëàð õûíàëû. äàùà äîüðóñó. Âÿ ùÿìèí Àäèë ïîåòèê «ìÿí»è ùÿðäÿí î ãÿäÿð áèýàíÿ («íÿ þëöì äèëÿéèðÿì // íÿ äÿ êþíöë õîøëóüó» — àç ãàëà. áèç. î áóíà ãàäèð äÿ äåéèë âÿ áó ìÿíàäà îíóí èääèàñû èëÿ èìêàíëàðû àðàñûíäà ùå÷ áèð òÿçàä éîõäóð!) âÿ ùàíñûñà áèð ìöáàðèçëèê ÿùâàë-ðóùèééÿñè îíà òàìàì éàä áèð øåéäèð: áàõìàç ýþç éàøûìûçà ôÿëÿê áèçÿ ñÿðõîø ýÿëèð íÿ ýÿëÿúÿê áàøûìûçà áàøà ýÿëÿí õîø ýÿëèð. òîðïàã íÿ ö÷öí áåëÿ áèð ìÿõëóãó ÷ÿêèá þçöíäÿ ñàõëàéûð? Àõû. äàüëàð äàüëàð àìàí äàüëàð òîðïàüûí àëòûíäà þëöëÿð àüëàð 89 .Àü èëÿ ãàðàíûí áó ñàäÿ òÿçàäû äÿðùàë òÿñÿââöðäÿ î ôàíòîñìîãîðèê ìÿíçÿðÿíè òàìàì ýþðöìëö åäèð.) ìöáàðèçÿ àïàðìàãäàí çÿùëÿñè ýåäèð (ÿñëèíäÿ. áó ïîåòèê «ìÿí» òîðïàüà. àéàüûíû éåðäÿí öçöá î ãÿäÿð þç äöíéàñûíäàêû ÷ÿêèñèçëèê è÷èíäÿ îëóð êè («éàüûøäàí ñîíðà ãàðàíãóøëàðûí ó÷óøóíà áàõûðàì // âÿ ùå÷ íÿ óììóðàì áó ôàíè äöíéàäàí»). îðàäàêû îâãàòûí àá-ùàâàñûíû òàìàì ÿéàíè åäèð: þìðöí áöòöí ñåâäàëàðû àúãàðûíà ÷ÿêäèéè óúóç òöòöíòÿê àúû óúóç øÿðàá êèìè ùèéëÿýÿð éàëàí÷û Àäèëèí ïîåòèê «ìÿí»è áó ôàíè äöíéàíûí ùÿð öçöíö. äåäèéèì êèìè. î: àé ÷ÿêèð ìÿíè àé ÷ÿêèð àé ÷ÿêèð òîðïàã ñàõëàéûð äåéÿíäÿ. éÿíè ìàääè àëÿìÿ ëàçûì îëàí. Îíóí íÿéèí óüðóíäàñà (õîøáÿõòëèéèí! ýþçÿëëèéèí! òÿìèçëèéèí! âÿ ñ. ýþðäöéö. ùÿòòà òÿÿúúöá åäèðèê êè. åùòèéàò åäÿúÿéè áèð øåé (äÿðä! áÿëà!) éîõäóð.
ñàðû ñèìè òèòðÿäèð. áóðàäàêû áó ãÿáèð àõòàðûøû. öôöãëÿðäÿí áó òÿðÿôäÿ. ùÿðäÿí Àäèë áó èìêàíäàí — þçöíöí 90 . ÷öíêè äàùà êþíëö ãóø îëóá öôöãëÿðèí àðõàñûíäà ó÷à áèëìÿéÿúÿê. áó äöíéàíûí àäàìëàðûíûí — áèçèì ýþçöìöç ãàðøûñûíäà ó÷àúàã âÿ áó ýöí Àäèë ö÷öí «äàùà øåð éàçìàã äà òÿñÿëëè äåéèë»ñÿ. èääèàíûí èôàäÿñè îëàðäû. ùèññëÿð. Àäèëèí ïîåòèê «ìÿí»èíèí ùÿð ñÿùÿð ýþçëÿäèéè î ìþúöçÿ áèð ýöí.Áó ëèðèê «ìÿí»èí éàøàäûüû ùÿéàò áàøäàí-áàøà ìÿøÿããÿò âÿ öìèäñèçëèêäèð: öôöãëÿðèí àðõàñûíäà ãóø îëóá ó÷óð êþíëöì áóðäà áåòîí ëàáèðèíòäÿ øåð éàçûðàì äàùà íÿ ñåâýè ãàëûá áóðäà íÿ þëöì ùÿðäÿí äóà åëÿéèðÿì ùÿðäÿí àðàã è÷èðÿì âÿ ìþúöçÿ ýþçëÿéèðÿì ùÿð ñÿùÿð ýþé ãöááÿñè àëòûíäà ëàáèðèíòäè áó øÿùÿð Àüûð òÿÿññöðàòëû áèð øåðäèð (îâãàòäûð! áÿëêÿ òàëåäèð?). áàø âåðñÿ. ýþñòÿðèí ìÿíÿ ãÿáðèìè óíóäóëìóø ãÿáðèì ùàíû äèç ÷þêöì éàñèí îõóéóì ÿôâ åäèì Éàðàäàíûû Áÿëêÿ äÿ áó ìèñðàëàð áèð áàøãà øàèðèí îëñàéäû. íöàíñëàð ùÿìèí èääèàíû ÿðèäèá àïàðûð âÿ áèð áàøãàñûíûí «Éàðàäàíû ÿôâ åòìÿê» èñòÿéè áèçäÿ ïèñ áèð ìöøòÿáåùëèê òÿÿññöðàòû éàðàäûðñà äà. Øåð éàçìàã òÿñÿëëè îëäóãäà èñÿ — Àäèë Ìèðñåéèä îëìàéàúàã. ÷öíêè îíóí éàëíûç áó øåðèíäÿ éîõ. àììà Àäèëèí ïîåçèéàñûíûí òÿáèÿòèíäÿêè ðÿíýëÿð. áöòöí éàðàäûúûëûüûíäàêû îáðàçëàð àëÿìè. î çàìàí Àäèë Ìèðñåéèä áèð øàèð êèìè áèòÿúÿê. îíóí áÿäèè òÿôÿêêöð òÿðçè âÿ áèð èíñàí êèìè þçöíöí áó äöíéàäàêû éåðèíè áèð øàèð êèìè àõòàðà áèëìÿê èìêàíû áèçè áóíà ùàçûðëàéûáäûð. àììà ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè. î çàìàí øåð éàçìàã îíóí ö÷öí òÿñÿëëèéÿ ÷åâðèëÿúÿê. ùÿìèí ãÿáðèí óíóäóëìàñû ñÿìèìèëèêäÿí äàùà àðòûã. Àäèäëèí áó ìèñðàñû. ãóðòàðàúàã. ùÿãèãÿòÿí. Î áàøãà ìÿñÿëÿ êè. áàøãà áèð øàèð îëàúàã. ÿêñèíÿ.
Áó öìèäñèçëèê: óääóüóì ùàâàéíàí è÷èìÿ àüðû äîëóð — äåéèð âÿ áó àüðûíûí ìÿíà òóòóìó. îíóí èñòåäàäûíûí éþíöìöíÿ. áèðáàøà. ÿëáÿòòÿ. åéíè çàìàíäà. åëÿ áèë êè. «þëäöð ìÿíè ìÿëÿéèì // þëäöð ìÿíè àüëàìà». ÷ûëïàã äåéèì òÿðçè Àäèëèí øåðëÿðèíèí ïîåòèêàñûíà. áèðáàøàëûã («áó óçóí ãûøû äà íèìäàø ïàéûç ïëàøûíäà êå÷èðìÿëèéÿì». «êèòàá ìàüàçàëàðûíûí âèòðèíëÿðèíäÿ // ÷àï îëóíìàìûø øåðëÿð êèòàáûìû àõòàðûðàì àõøàìëàð». Îíà ýþðÿ äÿ: áó äöíéà ãóë áàçàðûäû ìÿí ãóëàì ãóëàì Àëëàùûì éåð öçöíäÿ éóâàì éîõäó ýþé öçöíäÿ ýöíàùûì — êèìè ìöñòÿãèì. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè. äèáè ýþðöíìÿéÿí.) âÿ áó çàìàí îðèæèíàëûí âàðèàñèéàëàðû áàøëàéûð. ùÿòòà Àäèëèí ïîåçèéàñûíà éàðàøìàéàí áèð ùàëëà — îðèæèíàëûí ðåïðîäóêñèéàëàðû èëÿ ðàñòëàøûðûã. êöòëÿ ãÿáóë åäÿ áèëìÿç. «ìåòðî ãàáàüûíäà áó àõøàì öñòö // áàøãà áèð äöíéàäàí ýÿë91 . èéíÿíèí ýþçö ãÿäÿð áåëÿ èøûüû îëìàéàí áèð ÿëàúñûçëûã âàð: ùàðà ýåäèðÿìñÿ äöíÿíêè àéàã èçëÿðèì ÷ûõûð ãàðøûìà Áåëÿ áèð öìèäñèçëèê Àäèëèí ïîåçèéàñûíûí ìÿüçèäèð âÿ áó äÿðÿúÿäÿ çöëìÿòèí áÿäèè-åñòåòèê èôàäÿñèíè. «éàëãûçëûãäà þëÿúÿéÿì ñÿôèë êèìè».ìÿõñóñè îáðàçëàð àëÿìèíäÿí áèð èñòèãàìÿòäÿ — þëöì-èòèì èñòèãàìÿòèíäÿ. ñóè-èñòèôàäÿ åäèð («ðóùóìó àçàä åäèá // ýåäèá ãÿáðèìÿ óçàíäûì». áó éàëíûç ñå÷ìÿ îõóúóëàðûí öðÿéèíÿ âÿ áåéíèíÿ éîë òàïà áèëÿð. àðà-ñûðà þçöíö ýþñòÿðÿí áåëÿ áèð ìöñòÿãèìëèê. áÿäèè-åñòåòèê èôàäÿñèíèí éàðàòäûüû îâãàò åëÿäèð êè. ùÿòòà ùÿçèí áèð ìóñèãèíèí ìöøàéèÿòè èëÿ éàõøû áèð áÿäèè ãèðàÿò óñòàñûíûí èôàñûíäà òåëåâèçèéàíûí ùàíñûñà ñàêèò ýåúÿ âåðèëèøëÿðèíäÿ äèíëÿìÿê äÿ ìöìêöí äåéèë. îíó åñòðàäàäà ñÿñëÿíäèðìÿê. «þëöéÿìñÿ äèðèëò ìÿíè // äèðèéÿìñÿ þëäöð. Àëëàù» âÿ ñ. Àäèëèí ïîåòèê «ìÿí»èíèí áó äöíéàäà öçëÿøäèéè òàëåäÿ òàìàì ãàðàíëûã. «êèìäè ìÿíÿ äèðè äåéÿí // þëöéÿìñÿ þëö ùàíû». äàõèëè òÿðêèáèíÿ éàáàí÷ûäûð. Áó øåðëÿðè ýÿðÿê þçöí îõóéàñàí.
Øåðèí ñîíëóüó îëàí áó ö÷ ìèñðàäà ùÿð øåé äåéèëèá. áÿëêÿ äÿ. Áÿçÿí èñÿ. ÷öíêè áåëÿ îëñàéäû. åëÿ áèë êè.ìèø àäàìàì». þç ñå÷ìÿ îõóúóëàðûíà èíàíìûð âÿ áó çàìàí îíóí ïîåçèéàñû þç ìÿõñóñèëèéèíè èòèðèð. ÷îõ ìàðàãëû ÿäÿáè ùàäèñÿ áàø âåðèð: ñÿíÿòêàð åéíè çàìàíäà êöòëÿâè âÿ åëèòàð îëóð âÿ áóíóí éàõûí êå÷ìèøèìèçäÿêè ÿí ïàðëàã òÿúÿññöìö Ìèðçÿ ßëÿêáÿð Ñàáèðèí éàðàäûúûëûüûäûð. « áÿçÿí çèíäàí çöëìÿòè // òÿíùàëûã ñÿôàëÿòè // áÿçÿí øþùðÿò þëäöðöð øàèðëÿðè».) Àäèëèí ïîåçèéàñûíû àäèëÿøäèðèð. ùÿòòà áÿçÿí óúóçëàøäûðûð äà âÿ áó çàìàí î ïîåçèéà êöòëÿíèí ìàëûíà ÷åâðèëìÿê òÿùëöêÿñè èëÿ öçëÿøèð. àììà ùÿð èêèñè Àçÿðáàéúàí ïîåçèéàñûíûí áþéöê ñèìàëàðûäûð. áèðèíúèñèäèð. Ùÿðýàù ñþùáÿò ÿñë ñÿíÿòäÿí ýåäèðñÿ. Áó ôèêðè áèð àç äà äÿãèãëÿøäèðìÿê èñòÿéèðÿì: ìÿí îõóúó àóäèòîðèéàñû ýåíèø îëàí ïîåçèéà èëÿ àóäèòîðèéàñû êè÷èê îëàí ïîåçèéàíû ãÿòè ñóðÿòäÿ ãàðøû-ãàðøûéà ãîéìàã èñòÿìèðÿì. ìÿíèì ö÷öí ÿí áàøëûúà ìÿçèééÿòëÿðèíäÿí áèðèäèð. ÷îõ éàíëûø áèð øåé îëàðäû. «áàðûøäûì äöíéàíûí ôàíèëèéèéíÿí». «ãóøëàð êèìè ñÿðñÿðèéÿì» âÿ ñ. ïîåòèê «ìÿí»èí îâãàòû áöòöí äÿãèãëèéè èëÿ òÿñâèð îëóíóá. áàüûøëà ìÿíè áàüûøëà Àëëàù äàùà è÷èìè òÿðïÿòìèð íÿ ñÿâàá íÿ äÿ ýöíàù. àììà Àäèë áÿçÿí ìÿíÿ — îõóúóéà åòèáàð åòìèð âÿ éàðàòäûüû áó îâãàòû øåðèí ÿââÿëèíäÿ èçàù åòìÿéÿ áàøëàéûð: áèð çàìàíëàð ñÿíèí äÿ åâèí àðâàäûí âàðäû ìààø úÿäâÿëëÿðèíäÿ àäûí ñîé àäûí âàðäû èíäè êèìñÿí ìåéõàíÿëÿð êöíúöíäÿ ñþéëÿ êèìñÿí òóò àüàúûíäàí ãàðà áèð ñàçäà ñûíûã áèð ñèìñÿí 92 . Àäèë Ìèðñåéèä áÿçÿí. Àøûã ßëÿñýÿðèí êöòëÿâèëèéè èëÿ Ìÿùÿììÿä Ùàäèíèí êöòëÿâèëèéè åéíè äåéèë. îõóúó êÿìèééÿòèíèí ìèëëè ïîåçèéàíûí êåéôèééÿò ýþñòÿðèúèñèíÿ ùå÷ áèð òÿñèðè éîõäóð. áóðàäà ñþçàëòû ìÿíà ñþç èëÿ äåéèëÿíäÿí ãàò-ãàò àðòûãäûð âÿ áó âàúèá úÿùÿò — äåéèëìÿéÿíèí äåéèëÿíäÿí àðòûã îëìàñû — Àäèëèí ïîåçèéàñûíûí ÿí ÿñàñ åñòåòèê õöñóñèééÿòëÿðèíäÿí âÿ áèð îõóúó êèìè.
ìààø úÿäâÿëèíäÿ àäû îëóá-îëìàìàüûí ôÿðãèíÿ âàðìàã. åùòèéàò åòìÿê ëàçûì äåéèë. àðâàäñûç ãàëìàãäàí áåëÿúÿ ìöñòÿãèì øÿêèëäÿ øèêàéÿòëÿíìÿê Àäèëèí ïîåçèéàñûíûí ìàùèééÿòèíÿ çèääèð. áó äöíéà ö÷öí éàääûð. êîíêðåòëÿøäèðèð âÿ áó éàõøû ïîåòèê-ìÿíÿâè éöêëö ìèñðàëàðäàí ñîíðà éàçûð êè. áó äöíéàíûí èíñàíëàðû ö÷öí éàáàí÷ûäûð. àüàúëàðà ãàðäàø». þëöìöíÿ áèð íå÷ÿ ýöí ãàëìûø Àðèô îíó þëöì éàòàüûíûí éàíûíà ÷à93 . Øàèð âÿ âÿôàëû äîñò Ðàìèç Ìÿììÿäçàäÿ áó éàõûíëàðäà ùàãã äöíéàñûíà êþ÷ìöø Àðèô Àáäóëëàçàäÿíèí õàòèðÿñèíÿ ùÿñð åòäèéè ñÿìèìè åññåñèíäÿ éàçûð êè. àììà ýöíàù èëÿ ñÿâàáûí ôÿðãèíè èòèðìèø ìÿíÿâè èçòèðàáëàð àúûñûíûí âÿ Àëëàùäàí ÿôâ îëóíìàã èìäàäû êèìè áèð ÿëàúñûçëûüûí — éÿíè ñîíäàêû î ö÷ ìèñðàíûí éàðàòäûüû îâãàòûí. îíëàðû à÷ûð. ìÿøóãÿñè äÿ. Áàøãà áèð øåðèíäÿ Àäèë èíêîãíèòî áèð ñöððåàëèñò ðÿññàìû áåëÿ òÿñâèð åäèð: áöòöí ôÿñèëëÿðäÿ öøöéÿðäè ÿëëÿðè áöòöí ôÿñèëëÿðäÿ äóìàíëûéäû ýþçëÿðè ãóðäà ãóøà àüàúëàðà ãàðäàø èäè áóëóäëàðà éîëäàø èäè Àðòûã áó ìèñðàëàðäà ÿùâàë-ðóùèééÿ äÿ. ìÿí áåëÿ òÿñÿââöð åäèðÿì êè. «áóëóäëàðà éîëäàø» îëàí áèðèñè. «ãóðäà. âÿçèééÿòèí.Þç-þçëöéöíäÿ áÿëêÿ äÿ éàõøûäûð. Áó àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. þëìöø áèð èíñàíûí ñÿúèééÿñèíè ìÿùäóäëàøäûðûð. ùÿìèí îâãàòûí äà. õàðàêòåð äÿ éàðàäûëûá. áÿøÿðè-ïñèõîëîæè åùòèâà äàèðÿñè ýåíèøäèð. Àäèëèí èçàùàòûíäàí ôÿðãëè îëàðàã. Ìÿñÿëÿí. àðâàäû äà. è÷èíäÿ ñàâàá âÿ ýöíàù ùèññèééàòû þëìöø áèð èíñàíûí. ïóëñóçëóãëà ìÿùäóäëàøäûðìàã ëàçûìäûð? Ùÿðýàù Àäèëèí þç øåðëÿðèëÿ éàçäûüû öíâàí îíóí éàðàäûúûëûã çÿðôèíäÿ «Ñå÷ìÿëÿð ö÷öí»— êèìè ýþñòÿðèëèðñÿ. úàù-úÿëàëû äà. ñûíûã ñèì áÿíçÿòìÿñè äÿ ïèñ äåéèë. «áöòöí ôÿñèëëÿðäÿ ÿëëÿðè öøöéÿí». õàðàêòåðèí ìöãàáèëèíäÿ. èíêîãíèòîíóí ùå÷ áèð êîíêðåò öíâàíû îëìàäûüû ö÷öí. òÿãäèì åòäèéè áó òèïàæ «àäàìëàðà éàáàí÷û» èäè. ãóøà. åâñèç. âèëëàñû äà îëà áèëÿð âÿ áó îâãàòûí ñÿáÿáëÿðèíè íÿ ö÷öí êîíêðåò åâ-åøèêñèçëèêëÿ. ùÿòòà ïðèìèòèâëÿøäèðèð. î çàìàí «èçàùàòñûçëûãäàí» ÷ÿêèíìÿê. àììà áó äÿôÿ äÿ Àäèë äåäèêëÿðèíèí (âÿ äåìÿäèêëÿðèíèí!) åôôåêòèíÿ èíàíìûð. õàðàêòåðèí äÿ ìèãéàñû. Îõóäóüóì çàìàí ìÿíÿ ÷îõ òÿñèð åòìèø âÿ ñîíðàäàí òåç-òåç õàòûðëàäûüûì êÿäÿðëè áèð åïèçîä éàäûìà äöøöð. è÷èíäÿ ñàâàá âÿ ýöíàù ùèññèééàòû áåëÿ.
à. îíà ýþðÿ êè. î áèðè òÿðÿôäÿí ñöððåàëèñò âÿ ñ. Áóíäàí ãîðõìàã âÿ áó ðÿíýàðÿíýëèê è÷èíäÿ ùàíñû åñòåòèê ãîëó èñÿ ãûñãàíìàã. ñÿíÿòèí òÿáèÿòèíÿ éàä áèð áþëýöäöð. 94 . èñòåäàäëû ðåàëèñò âàð âÿ èñòåäàäñûç ðåàëèñò âàð âÿ áó ýöí ìÿíèì ö÷öí ìÿùç áó áàõûìäàí ìöàñèð ïîåçèéàìûçäà áàø âåðÿí ùàäèñÿëÿð. ìöìêöí äåéèë. Àäèë Ìèðñåéèääÿí òàìàì ôÿðãëè îëàí áèð øàèðëÿ — Àðèô Àáäóëëàçàäÿ èëÿ áàüëû áó êÿäÿðëè åïèçîäó éÿãèí ìÿí áó äÿôÿ îíà ýþðÿ õàòûðëàäûì êè. Þëÿí èíñàíûí (øàèðèí!) þëöì àéàüûíäà äåäèéè âÿ ïîåòèê áèð ìèñðà êèìè ñÿñëÿíÿí áó ñþçëÿðè èçàù åòìÿéÿ åùòèéàú âàðìû? Éîõ! Ùå÷ îëìàñà. ñÿðùÿäñèç îëñóí âÿ áó äà î äåéÿí ñþçäöð êè. àõòàðûøëàð âÿ öìóìè ìÿíçÿðÿ ìàðàãëû. âÿ è. ìèëëè âàðëûüûìûçû èôàäÿ åäÿ áèëñèí.üûðûð âÿ ãóëàüûíà ïû÷ûëäàéûð: «Ãÿáèð äàøûìûí öñòöíäÿ éàçàðñàí: Áèð äÿ áó äöíéàéà ýÿëìÿéÿ òþâáÿ!». áèð òÿðÿôäÿí ðîìàíòèê. ßäÿáèééàòû âÿ èíäèêè ùàëäà ïîåçèéàíû «ÿíÿíÿ÷èëÿðÿ» âÿ «ìîäåðí÷èëÿðÿ» àéûðìàã. áó èçàùàò. éÿíè î çàìàí éöêñÿê áÿäèèåñòåòèê âÿ ôÿëñÿôè-èúòèìàè ãàäèðëèê ÿëäÿ åäèð êè. ùàíñûíûñà ìÿçÿììÿò åòìÿê äÿ äîüðó äåéèë. áó ïîåçèéàíûí éàðàäûúûëûã ðÿíýàðÿíýëèéèíèí ìèãéàñû ýåíèø. þç îõóúóñóíà èíàíñûí. Âÿ áóíà äà òàì èíàíñûí êè. áó ýþðêÿìëè øàèðèí — Àäèë Ìèðñåéèäèí þç îõóúóñó âàð. íåúÿ êè. Àðèô Àáäóëëàçàäÿíèí áó áèð êè÷èê úöìëÿëèê àðçóñóíäà (ñîí ìèñðàñûíäà!) ùÿð øåé äåéèëèá âÿ íÿ à÷ûãëàìà âåðñÿí äÿ ïðèìèòèâ îëàúàã. ìöàñèð Àçÿðáàéúàí ïîåçèéàñû áèð òÿðÿôäÿí ðåàëèñò. øÿêèëäÿ äöíéàíû. èñòåäàäñûç ñöððåàëèñò äÿ. ùÿéàòû. î áèðè òÿðÿôäÿí ìöúÿððÿä. Àäèëèí àðà-ñûðà ìÿòáóàòäà äÿðú åäèëÿí øåðëÿðèíè îõóäóãúà ìÿí áèð äàùà ÿìèí îëóðàì: ìèëëè ïîåçèéà áèð êöëë ùàëûíäà î çàìàí õàëãûí áÿäèè þçöíöèôàäÿñèíÿ ÷åâðèëèð. åëÿ áèëèðÿì êè. ÷öíêè ñÿíÿòäÿ éàëíûç áèð àéûðàí õÿòò. áèð ñÿðùÿä âàð: èñòåäàäëûëàð âÿ èñòåäàäñûçëàð. ñàäÿúÿ îëàðàã. Èñòåäàäëû ñöððåàëèñò äÿ âàð. î þçö äÿ áóíà òàìàì ÿìèí îëñóí. 2002. ÿùàòÿëè. Àäèë Ìèðñåéèäèí ïîåçèéàñû «à÷ûãëàìàëàð» ïîåçèéàñû äåéèë âÿ ìÿí èñòÿðäèì êè. ùÿòòà ÿùÿìèééÿòëè ýþðöíöð.
êëàññèê Øÿðã ñÿíÿòèíÿ ñþéêÿíÿí. ÿí ÿëàìÿòäàð áèð äþâð îëäó. 1984) áó ýöí äÿ çÿíýèí áèð ìÿíáÿ êèìè þç ãèéìÿòèíè ñàõëàìàãäàäûð. «Ìààðèô». ãÿäèì âÿ çÿíýèí ÿíÿíÿëÿðÿ ìàëèê ìÿäÿíèééÿò òàðèõèìèçäÿ. îíëàð ìèëëè ñÿíÿòèìèçèí 95 . Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäîâ Àçÿðáàéúàí äðàìàòóðýèéàñûíûí. éàõóä Ùÿñÿí áÿé Çÿðäàáè Àçÿðáàéúàí æóðíàëèñòèêàñûíûí. ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí ñÿíÿòèíèí æàíðëàð ìöõòÿëèôëèéè âÿ òàìàìèëÿ. éåíè ìèãéàñëàð ÿëäÿ åòìÿñè áàõûìûíäàí. ÁÈÐÈÍÚÈ ÌßÃÀËß Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí êþêëÿðè èëêèí îðòà ÿñðëÿðäÿí öçö áó òÿðÿôÿ éàçûëìûø ìöõòÿëèô òÿçêèðÿ âÿ ðèñàëÿëÿðÿ ýåäèá ÷ûõûð âÿ áó áàðÿäÿ ýåíèø åëìè òÿñÿââöð ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí Êàìàë Òàëûáçàäÿíèí «Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí òàðèõè» ìîíîãðàôèéàñû (Áàêû. áÿëêÿ äÿ. þç ìÿõñóñè èäåéà-åñòåòèê ìåéàðëàðûíû ôîðìàëàøäûðìàñû âÿ ÿäÿáè ïðîñåñèí òÿøêèëàò÷ûñûíà ÷åâðèëìÿñè ÕÕ ÿñðèí ùàäèñÿñèäèð. Áó éàçûíû Éàøàðûí ìÿíèì ö÷öí ùÿìèøÿ ÿçèç îëàúàã õàòèðÿñèíÿ èòùàô åäèðÿì. éàõóä Öçåéèð Ùàúûáÿéîâ Àçÿðáàéúàí îïåðà âÿ îïåðåòòàñûíûí íÿèíêè éàðàäûúûëàðû îëäóëàð. ÕIÕ ÿñðèí èêèíúè éàðûñû âÿ õöñóñÿí. àíúàã ÿäÿáè òÿíãèäèí Àçÿðáàéúàí èúòèìàè ôèêðèíèí ìèëëè ôàêòîðóíà ÷åâðèëìÿñè.ÌÖÀÑÈÐ ÄÞÂÐÄß ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ ßÄßÁÈ ÒßÍÃÈÄÈÍÈÍ ÉÀÐÀÄÛÚÛËÛà ÏÐÎÁËÅÌËßÐÈ Áó éàõûíëàðäà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëûã åëìè áþéöê íöìàéÿíäÿëÿðèíäÿí áèðèíè — óíóäóëìàç Éàøàð Ãàðàéåâè èòèðäè. Ìèñàë ö÷öí.
àììà ùÿìèí «èøëÿíèá ùàçûðëàíìà» ïðîñåñè çàìàí åòèáàðèëÿ 70 èë ùàêèì ñîâåò èäåîëîýèéà96 . þç êîíñåïñèéàëàðûíäà âÿ äÿéÿðëÿðèíäÿ áóíó èôàäÿ åòìèøäèð. áåëÿ îëìàìàëûäûð!). ôÿëñÿôÿñèíè. ìöðÿêêÿá áèð ÿñð áàøà ÷àòìûøäûð. áó. Òÿíãèäèìèçèí èíêèøàôû íàìèíÿ ÷îõ èø ýþðìöø Øàìèë Ñàëìàíîâ éàçûð: «Áöòöí ÿäÿáèééàòûìûçäà. ßëèìÿðäàí áÿé Òîï÷óáàøîâóí ñèìàñûíäà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè ìèëëè ÿäÿáèééàòûí áÿäèè âÿ èúòèìàè òÿÿññöáöíö ÷ÿêÿí ìöùöì òðèáóíàéà ÷åâðèëäè. äàùà ýåíèø ýþòöðñÿê èñÿ. ùÿòòà «èðòèúà÷ûëûã èôàäÿ÷èëÿðè» åëàí åäèëÿí âÿ áó ýöí äÿ. Ôèðèäóí áÿé Êþ÷ÿðëèíèí. ÿäÿáè ôèêðèìèçäÿ îëäóüó êèìè. «òèïèê áóðæóà èäåîëîãëàðû». Áèç ÕÕ ÿñðè éîëà ñàëäûã. öçâè ùèññÿñè îëìóøäóð. 3 ìàé 2002). àíúàã áóðàäà úèääè áèð ìÿãàì äà âàð âÿ ìÿí éóõàðûäà «êåéôèééÿò äÿéèøèêëèéè» äåäèêäÿ ìÿùç áó ìÿãàìû íÿçÿðäÿ òóòóðäóì: áÿëè.Ô. ÿí ñûõ ñóðÿòäÿ êåéôèééÿò äÿéèøèêëèéè èëÿ áàüëûäûð. «êîìïàðàòèâèçì íöìàéÿíäÿëÿðè». ñÿíÿò âÿ éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðèíè ùÿëë åäÿ áèëìèøäèð» («ßäÿáèééàò ãÿçåòè». Êàçûìîüëóíóí (Ñåéèä Ùöñåéíèí) âÿ áàøãàëàðûíûí. ôÿëñÿôÿñèíè. ÕÕ ÿñðäÿ Àçÿðáàéúàí òÿíãèäè ìèëëè ÿäÿáèééàòûí «èäåéàñûíû. ùÿëÿ ëàéèã îëäóãëàðû äÿðÿúÿäÿ ìèëëÿòÿ òàíûäûëìàéàí ßùìÿä áÿé Àüàéåâèí. ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ ïðîôåññèîíàë ÿäÿáèééàòøöíàñ âÿ òÿíãèä÷èëÿðèí — Àáäóëëà Ñóðóí. Åéíè ñþçëÿðè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè ùàããûíäà äà äåìÿê îëàð: Ì. ßäÿáèééàòûí áþéöê ñÿíÿò óüðóíäà ìöáàðèçÿñèíèí ôÿàë èøòèðàê÷ûñû îëàðàã òÿíãèä ìèëëè ÿäÿáè ïðîñåñèí ôóíäàìåíòàë âÿçèôÿëÿðèíè ùÿéàòà êå÷èðìèø. éàðàäûúûëûã ïðèíñèïëÿðèíè èøëÿéèá ùàçûðëàìûø. òÿíãèä ÿäÿáèééàòûí èäåéàñûíû. Øàìèëèí áó ñþçëÿðè ïðèíñèï åòèáàðèëÿ äîüðóäóð.Àõóíäîâäàí ñîíðà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè þçöíöí éàëíûç ðèñàëÿ âÿ òÿçêèðÿëÿðäÿêè èôàäÿñè èëÿ ãàíå îëìàäû. ìöñòÿãèë âÿ ïðîôåññèîíàë áèð æàíð êèìè ìåéäàíà ÷ûõìàüà áàøëàäû. ÕIÕ ÿñðèí ñîíó. åëÿ áèð éöçèëëèê êè. ÿäÿáè ùÿðÿêàòûí èíêèøàôûíûí àéðûëìàç. òÿíãèäèìèçäÿ äÿ áþéöê. ßëè áÿé Ùöñåéíçàäÿíèí.ìÿøüóë îëìàäûüû áó «éàä» æàíðëàðû ìÿäÿíèééÿòèìèçèí ìèëëè ôàêòûíà ÷åâèðäèëÿð. ùÿì äÿ. åëÿúÿ äÿ éàõûí êå÷ìèøèìèçäÿ «ìöùàôèçÿêàð ðîìàíòèê òÿíãèä÷èëÿð». àíúàã Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè ö÷öí ÕÕ ÿñðäÿí ÕÕI ÿñðÿ êå÷èä — éàëíûç çàìàí àíëàéûøû èëÿ áàüëû äåéèë (ùÿð ùàëäà. èúòèìàè ôèêðèìèçèí ìèëëè ÿäÿáè-åñòåòèê ôàêòîðóíà ÷åâðèëìÿéÿ. éàðàäûúûëûã ïðèíñèïëÿðèíè èøëÿéèá ùàçûðëàéûá». òÿíãèä îíóí áöòöí ìÿðùÿëÿ âÿ äþâðëÿðèíäÿ ÿäÿáè ïðîñåñèí. éàâàø-éàâàø ÿäÿáèééàòûìûçûí.
ùÿì÷èíèí. «ñÿíÿò âÿ éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðèíè» ùÿëë åäÿðêÿí äÿ þçöíö òàì øÿêèëäÿ èôàäÿ åäÿ áèëìÿìèøäèð.ñûíûí úèääè íÿçàðÿòè àëòûíäà îëäóüó ö÷öí. àììà. êÿíä òÿñÿððöôàòû. èíçèáàòè-èäåîëîæè òÿãäèð âÿ òÿêäèðëÿðëÿ ÿâÿç îëóíìàñû. àðòûã Ñîâåò Èòòèôàãû Êîììóíèñò Ïàðòèéàñû Ìÿðêÿçè Êîìèòÿñèíèí âÿ ÑÑÐÈ Íàçèðëÿð Ñîâåòèíèí íÿèíêè éàëíûç èäåîëîæè. îíëàðûí âàñèòÿñèëÿ åñòåòèê ìåéàðëàðûí âóëãàð ñîñèîëîýèçìëÿ. ÿí éàõøû ùàëëàðäà èñÿ. î. òÿñàäöôè àäàìëàð åëÿ ìÿùç ùÿìèí «èäåîëîæè íÿçàðÿò» ôóíêñèéàñûíûí éàðàòäûüû êîíéóíêòóðàäàí èñòèôàäÿ åäèá ÿäÿáè òÿíãèääÿ éåð òóòóðäóëàð âÿ íÿòèúÿäÿ. Øàìèëèí äåäèéè êèìè. åéíè çàìàíäà. 28 èéóí 2002). ñàäÿúÿ îëàðàã. ùàêèì èäåîëîýèéà áó úöð «èäåîëîæè ñàïìàëàðûí». ñÿðô-íÿçÿð åäèëìèøäèð. áèðòÿðÿôëè èøòèðàê÷ûñû îëìóøäóð. àììà ÿéàíè øÿêèëäÿ. Éàõøû úÿùÿòäèð êè. áèð ÷îõ ÿäÿáè úÿðÿéàíëàð. ùÿòòà «èäåîëîæè òÿõðèáàòëàðûí» ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí èíçèáàòè-åñòåòèê (!) ñÿðùÿäëÿð éàðàòìûøäûð. áèð ÷îõ ùàëëàðäà. ÷öíêè áóíóí ö÷öí øÿðàèò îëìàìûøäûð. ÿäÿáè òÿíãèääÿ ùÿìèí êîíéóíêòóðàíû «ìåéäàí 8-7 97 . «ìèëëè ÿäÿáè ïðîñåñèí ôóíäàìåíòàë âÿçèôÿëÿðèíè» ùÿéàòà êå÷èðÿðêÿí äÿ. ÿäÿáèééàòà. Òåùðàí ßëèøàíîüëó äöç éàçûð êè. éÿíè þç òÿúðöáÿñèíäÿ áóíà ÿìÿë åäèðìè. áó ýöí òÿíãèä èäåîëîæè-èíçèáàòè-íÿçàðÿò÷èëèê âÿçèôÿñèíäÿí àçàä îëóá âÿ î. ñÿíÿòÿ ìöíàñèáÿòèíäÿ áó úÿùÿòè ÿñàñ ýþòöðÿ.à. Ìèñàë ö÷öí.. Áÿëè. ìöàñèð ÿäÿáèééàòà âÿ öìóìèééÿòëÿ. îíëàðäàí. áó ýöí ÿäÿáè òÿíãèä áó âàúèá úÿùÿòäÿí ñÿðô-íÿçÿð åòìèð. ùàããûíäà ãÿðàðëàðûíûí ÿäÿáèééàòäàêû èíèêàñûíû (!) òÿëÿá åòìÿê ìÿúáóðèééÿòèíäÿ äåéèë. âÿ è. îíëàð ðèòóàë ÿäÿáè ñþéöøëÿðèí îáéåêòèíÿ ÷åâðèëìèø. ÿäÿáè òÿíãèäèí ìàùèééÿòèíÿ ÷åâðèëèðäè. Ñîâåò ÿäÿáè òÿíãèäè èëÿ ìöàñèð äþâðöí òÿíãèäè (ÕÕI ÿñð ìèëëè òÿíãèäè!) àðàñûíäàêû ôÿðã îíäàí èáàðÿòäèð êè. îíëàðà à÷ûã-àéäûí áèð òåíäåíñèéà÷ûëûãëà éàíàøûëìûø. åñòåòèê ìåéàðëàð. áÿäèè-ôÿëñÿôè èäåéà èñòèãàìÿòëÿðè äöøìÿí (!) åëàí îëóíäóüóíà ýþðÿ. Áóíà ýþðÿ äÿ òÿíãèä «ÿäÿáèééàòûí áþéöê ñÿíÿò óüðóíäà ìöáàðèçÿñèíèí ôÿàë». ÿäÿáè òÿíãèäèìèç áó ýöí ìÿñÿëÿíèí áó úÿùÿòèíäÿí òàìàì ñÿðô-íÿçÿð åòìèð. Áó ýöí èñÿ. îíóí áèëàâàñèòÿ þç èøè èëÿ — áÿäèè-åñòåòèê òÿùëèëëÿ ìÿøüóë îëìàñû ãàðøûñûíäà ùå÷ áèð ìàíåÿ éîõäóð. «ñîâåò äþâðöíäÿ òÿíãèäèí öçÿðèíÿ éöêëÿíìèø ÿëàâÿ ìèññèéà — èäåîëîæè íÿçàðÿò àðàäàí ãàëõûáäûð» («Áèçèì ÿñð». ñÿíàéå. ñîñèàëèçì éàðûøû âÿ ñ. ùÿìèí «ÿëàâÿ ìèññèéà»äàí õèëàñ îëìàã ö÷öí þçö þçöíÿ ÿëâåðèøëè øÿðàèò éàðàäà áèëèðìè? Äöíÿí. äåìàãîã âÿ éàëàí÷û ïàðòèéà òÿÿññöáêåøëèéè èëÿ.
«î (éÿíè ÿäÿáè òÿíãèä — Å. áèð ôÿðäè èôàäÿ åäèð. «Éàçûëàí ÿñÿðëÿðÿ» ñóáéåêòèâ ãèéìÿòè îõóúó âåðÿ áèëÿð âÿ ïðîôåññèîíàë òÿíãèä÷èíèí äÿ àäè îõóúóäàí ôÿðãè åëÿ áóíäàäûð êè. áó êîíòåêñòäÿ îõóúóíóí áþéöêëöéö. 23 èéóë 2002). àðòûã. Áåëèíñêèíèí Øåêñïèð ùàããûíäà éàçäûãëàðû èñÿ. «Øåêñïèð íÿèíêè áþéöê. åøèòäèéèìèç ÿäÿáè ìöëàùèçÿëÿðèí. ÿäÿáè éàíàøìàëàðûí. ùå÷ ÿí îðòàáàá áèð éàçû÷û äà ñàéûëà áèëìÿç» — äåéèðäè âÿ áöòöí áóíëàð áèð îõóúó êèìè îíóí ñóáéåêòèâ ôèêðè èäè. ÿêñèíÿ. áîø. ÿäÿáè òÿãäèð âÿ òÿêäèðèí. î — ïðîôåññèîíàë òÿíãèä÷è èäè âÿ ìÿùç òÿíãèä÷è èñòåäàäû îíó ðóñ èúòèìàè ôèêðèíèí ÿí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðèíäÿí áèðè åòìèøäè. ñàäÿúÿ. òÿíãèä÷èíèí èñÿ ðÿéè — èúòèìàè ôèêðèí ðÿéè. éÿíè ãåéðè-ïðîôåññèîíàëëûã õÿñòÿëèéè èëÿ áàüëûäûð. ÷öíêè Áåëèíñêè íÿ Òîëñòîé êèìè äàùè éàçû÷û èäè. äàùè. åëÿ áèë. Áó éàõûíëàðäà ìÿòáóàòäà Íÿðýèç Úàááàðîâà èìçàëû ìöÿëëèôèí áåëÿ áèð ôèêðè èëÿ ðàñòëàøäûì êè. êè÷èêëèéè éîõäóð. òàìàì àðõà ïëàíà êå÷èð.ùàâàñû» éàðàòìàüà áàøëàéûá âÿ áó ìÿíàäà Áÿñòè ßëèáÿéëèíèí áèð ìöøàùèäÿñè ìÿíèì ö÷öí ÿëàìÿòäàð ýþðöíöð: «Ñîí èëëÿðèí ÿäÿáè ìöùèòèíäÿ 80-úè èëëÿðèí ìåéäàí ùàâàëûüû âàð» («525-úè ãÿçåò». áèð ôÿðäèí ìöëàùèçÿëÿðè. Áó ýöí îõóäóüóìóç. Ùÿì äÿ. ßäÿáè òÿíãèä ïðîôåññèîíàëëûüûí èôàäÿñèäèð. áó — äöíéà èúòèìàè ôèêðèíèí áèð ùèññÿñè êèìè. íÿùàéÿò. éàõóä äà êè. éàçûëàí ÿñÿðëÿðÿ ñóáéåêòèâ ãèéìÿò âåðèð» («525-úè ãÿçåò». àììà áó äà îíóí ñóáéåêòèâ îõóúó ìöëàùèçÿëÿðèíäÿí àðòûã äåéèëäè. èúòèìàè ôèêèðäÿêè ðÿéëÿðäÿí áèðè ñÿâèééÿñèíÿ ãàëõìàëûäûð. ÿäÿáè çþâãöí ÿí éàðûòìàç úÿùÿòè äÿ ìÿùç áåëÿ áèð ñóáéåêòèâëèê. ßäÿáè òÿíãèä õîááè äåéèë. Ìÿí Áÿñòè õàíûìûí áó ìöøàùèäÿñèíè þç äöøöíúÿìÿ ýþðÿ áèð àç äà äÿãèãëÿøäèðìÿê èñòÿéèðÿì: ùÿìèí «ìåéäàí ùàâàñû»íäàêû âÿòÿíäàøëûã åùòèðàñûíûí ÿäÿáè òÿíãèääÿêè òÿçàùöðö ýåò-ýåäÿ.) þéðÿòìÿéÿ ÷àëûøìûð. Øåêñïèð ùàããûíäà ùåéðàíëûãëà äàíûøûðäû. Ëåâ Òîëñòîé Øåêñïèð ùàããûíäà êÿñêèí òÿíãèäè ìöëàùèçÿëÿð ñþéëÿéèðäè. Áó ýöí ìÿòáóàò ñÿùèôÿëÿðèíäÿ 98 . Èâàí Òóðýåíéåâ. òÿÿññöðàòû äåéèëäè. ðóñ èúòèìàè ôèêðèíèí ðÿéè èäè. îõóúóíóí ðÿéè — ñóáéåêòèâ ãèéìÿòäèð. íÿ äÿ Òóðýåíéåâ êèìè áþéöê íàñèð èäè. áÿçè ùàëëàðäà èñÿ çÿðÿðëè ùàé-êöé÷öëöê ÿäÿáè ìöùèòäÿ àíàëèòèê òÿôÿêêöðö ÿâÿç åòìÿéÿ áàøëàéûð. 18 ìàé 2002.).
Èúëàñëà ÿäÿáèééàò éàðàíìûð. òÿÿññöáö ÷ÿêèëèð. àììà ãûñàúà äà îëñà. âàõòèëÿ ìÿí áó òèïëè «áÿðàÿòëÿðÿ». ñóáéåêòèâ÷èëèê õÿñòÿëèéèíèí ïåøÿêàðëûüû. òÿùêèéÿ åëÿ åéáÿúÿð áèð âÿçèééÿòÿ ñàëûíûá. «ìöäàôèÿ ìþâãåëÿðè»íÿ úàâàá âåðìèøäèì.áÿäèè ÿñÿðëÿðÿ âåðèëÿí ãèéìÿòëÿð î ãÿäÿð áàéàüûëàøûá. 2. ÿñðëÿðäÿí áÿðè ôîðìàëàøìûø Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè äèëè åëÿ ýöíÿ ãîéóëóá êè. áó ýöí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè ïðîñåñè þçöíöí ÿí ñîëüóí âÿ òÿøÿááöñêàðëûãäàí óçàã áèð äþâðöíö éàøàéûð âÿ áèç âÿçèééÿòëÿ áàüëû úèääè âÿ ïðèíñèïèàë ìþâãå òóòìàñàã. ôÿðäè èçùàð öìóìèëÿøäèðìÿ áàúàðûüûíû âÿ òÿúðöáÿñèíè î äÿðÿúÿäÿ ÿâÿç åäèá. ßäÿáèééàò éîõäóð. ÿäÿáè ïðîñåñèí ÿñàñ éöêöíö äàøûìàëû îëàí ÿäÿáè òÿíãèäèí äèøñèçëèéè. 2001. áÿëêÿ äÿ ùÿìèøÿëèê áàüëàíàúàã. åëÿ áóíà ýþðÿ. éÿíè åëìè-íÿçÿðè ñÿðèøòÿíè àìàíñûçúàñûíà öñòÿëÿäèéèíÿ ýþðÿ. Àíúàã ÿäÿáè ìöçàêèðÿëÿð. ÿäÿáè èúòèìàèééÿòèí ïàññèâëèéè. éåíè áèð ìààðèô÷èëèê äàëüàñû òÿëÿá îëóíóð êè. àðòûã ñàáàù ýåú îëàúàã. ñòèìóëñóçëóüó âÿ öìóìèééÿòëÿ. Áÿëè. ÕIÕ — ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí ìààðèô÷èëÿðèíè éåíèäÿí òÿäãèã åòìÿéÿ áàøëàéûáëàð? («Àçÿðáàéúàí». î äåéÿí ñþçäöð êè. áóíëàðûí þëêÿíè áàøûíà ýþòöðìöø úöðáÿúöð ñÿâèééÿñèç ïðåçåíòàñèéàëàð âÿ ýþðöøëÿðëÿ. Ìÿí ÿäÿáè ïðîñåñèí þëýöíëöéö. ÿäÿáèééàòûí òÿÿññöáöíö ÷ÿêìÿêëÿ áàüëû. áèð äàùà úàâàá âåðìÿê èñòÿéèðÿì. îíà ýþðÿ äÿ òÿíãèä çÿèôäèð. áÿçÿí îïïîíåíòëÿðèì èêè úöð áÿùàíÿéÿ èñòèíàä åäèðëÿð: 1. íàèë îëäóüóìóç ìèëëè ÿäÿáè-åñòåòèê äÿéÿðëÿð êå÷ìèøèí ãûôûëû èëÿ. ýöìàí åäèðÿì êè. ùÿâÿñêàðëûã ïåøÿêàðëûüû. Éàäûìà ýÿëèð.) Ìÿùç ùÿâÿñêàðëûüûí. èíäèéÿ ãÿäÿð ÿëäÿ åòäèéèìèç. ÿäÿáèééàò éàçû ìàñàñûíûí àðõàñûíäà éàðàíûð. åëÿ áèë. ùÿðäÿí ìÿí ôèêèðëÿøèðÿì: áÿëêÿ. áöòöí ìàðàãëàðû èòèðìÿñè áàðÿäÿ äàíûøàíäà. 1. åëÿúÿ äÿ áèð ìöêàôàò òÿñèñ îëóíóð!) ÿâÿç îëóíìàñû. óðâàòñûç ìöêàôàòëàðëà (êèìèí âÿ ùàíñû òÿøêèëàòûí àüëûíà íåúÿ ýÿëèðñÿ. ÿäÿáèééàò èëÿ ÿäÿáè ìàêóëàòóðàíûí àðàñûíäà äàùà ìþùêÿì áèð ñÿðùÿä éàðàíûð âÿ õöñóñÿí. ñàüëàì ÿäÿáè ìöáàùèñÿëÿðèí éîõëóüó. ¹ 4. ïðèíñèïèàë ÿäÿáè ìöçàêèðÿëÿðèí. èúëàñëàðäà ÿäÿáèééàò éàðàíìûð. Òåùðàí ßëèøàíîüëó. ìèñàë ö÷öí. ñàüëàì ÿäÿáè ìöáàùèñÿëÿð çàìàíû ÿäÿáèééàòûí ìÿíàôåéè ýöäöëöð. áó ýöí — ùÿìèí ìàêóëàòóðàíûí ÿäÿáèééàò èääèàñû áàø àëûá ýåòäèéè áèð âàõòäà. ìöàñèð òÿíãèäèìèçèí àéðû-àéðû èñòåäàäëû íöìàéÿíäÿëÿðè. òÿíãèäèìèçè éåíèäÿí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè ìöùèòèíèí éöç-éöç ÿëëè èë áóíäàí ÿââÿëêè ìààðèô÷èëèê ìÿðùÿëÿñèíäÿí ñîíðàêû ìÿùâÿðèíÿ äþíäÿðÿ? Áÿëêÿ. áó èñÿ. 99 .
ùå÷ áèð îõóúóíóí ãàðøûñûíäà ùå÷ áèð ìÿñóëèééÿò ùèññ åòìÿéÿí íÿøðèééàòëàðäà íÿøð îëóíàíëàðû äà Âàãèôèí áó ñèéàùûñûíà ÿëàâÿ åòñÿê âÿ íÿçÿðÿ àëñàã êè. ùÿòòà øèêàéÿò åäèð êè. ßäÿáèééàò éîõäóðñà.» Êèìäèð áó àäàìëàð? Éàçû÷ûäûðëàð? Îíäà ÿäÿáèé100 . êöëë ùàëûíäà ÿäÿáèééàò õàëãûí þçöíöèôàäÿñèäèð. Ñàéñûç-ùåñàáñûç äèýÿð ìÿòáóàò îðãàíëàðûíäà äÿðú åäèëÿíëÿðè. äàùà äöçýöí îëàð) éàðàíìûø õÿñòÿùàëëûüûí äà ÿñàñû åëÿ áóðàäàí ýÿëèð. áèð ðîìàí ôÿðäèí þçöíöèôàäÿñèäèðñÿ. ñàüëàì ÿäÿáè ìöáàùèñÿëÿðäÿí. «Éàçû÷ûëàð Áèðëèéèíèí öçâëÿðèíèí ñàéû 800-ÿ ÷àòìàãäà âÿ éàõóä îíó þòìÿêäÿäèð. ùå÷ êèìèí. Áó íÿäèð. ïîåçèéàäûð. äåìÿëè. úÿñàðÿòëè ÿäÿáè ìÿúëèñëÿðÿ («èúëàñëàðà»!) åùòèéàú. âàúèáäèð. èêèíúè èñÿ. 26 ìàðò 2002). Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. áó ýöí ÿäÿáè èúòèìàèééÿòäÿ (áÿëêÿ äÿ «ÿäÿáè ùÿéàòäà» äåñÿì. ùàíñûíûí èòèëèéèíÿ ýþðÿ? âÿ ñ. 175 ùåêàéÿ ÷àï îëóíóá («525-úè ãÿçåò». áîø âÿ ìÿíàñûç «òÿäáèðëÿðëÿ» áàø ãàðûøäûðìàã îëàð. ùÿðýàù ÿäÿáèééàò éîõäóðñà. ñþùáÿò ùÿëÿ éàëíûç íÿñðäÿí ýåäèð. ìöõòÿëèô ñÿáÿáëÿðè îëàí áåëÿ áèð ÿäÿáè èíåðòëèê ìÿúáóð åäèð êè.áÿçÿí èñÿ áàéàüû çþâã íÿòèúÿñèíäÿ. ùÿòòà ÿäÿáèééàòû öñòÿëÿäèéè áèð çàìàíäà ïèíñèïèàë âÿ îáéåêòèâ. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè»íäÿ 4 ðîìàí. åëÿ áóíóí ñÿáÿáè èëê íþâáÿäÿ ÿäÿáè òÿíãèäèí ïðåäìåòè îëìàëûäûð: íÿ ö÷öí éîõäóð? ùàíñû áÿäèè-åñòåòèê ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ? ùàíñû ÿäÿáè èñòèãàìÿòèí êöòëöéö. áèð ùåêàéÿ. ÿäÿáèééàò ìöúàäèëÿñèíäÿí ãîðõìàéûí. Èíäè áèç áóíóíëà ôÿõð åòìÿëèéèê? Áó ñóàëûí úàâàáûíû òÿíãèä âåðìÿëè äåéèëìè? Éåíÿ Âàãèô Éóñèôëè ùåñàáëàéûá êè. à÷ûã ãàïûíû äþéÿñÿí âÿ äåéÿñÿí: ÿäÿáè ìöçàêèðÿëÿðäÿí. éîõñà ìàêóëàòóðà? Áó ñóàëûí úàâàáûíû ÿäÿáè òÿíãèä âåðìÿéÿúÿêñÿ. ìÿí éåíè Àìåðèêà êÿøô åòìèðÿì. Åéíè çàìàíäà. áó — ÿäÿáè ïðîñåñèí úàíëàíìàñû ö÷öí êàòàëèçàòîð ðîëó îéíàìàã áàõûìûíäàí äà. àíúàã «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëûíäà 120 ýÿíú øàèðèí 600 — 650 øåðè ÷àï åäèëèá («Èêè ñàùèë». ìèëëÿò éîõäóð. 25 ìàé 2002). ÷öíêè áèð øåð. ÿââÿëêè äþâðëÿðÿ íèñáÿòÿí ãàò-ãàò àðòûãäûð. êèì âåðÿúÿê? Âàãèô åëÿ ùÿìèí ìÿãàëÿñèíäÿ éàçûð. àììà óçàüà ýåòìÿê îëìàç âÿ ìÿí òàìàì ÿìèíÿì êè. Âàãèô Éóñèôëè ùåñàáëàéûá êè. 2. Áàõûí. î çàìàí ìöàñèð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí êÿìèééÿò ýþñòÿðèúèëÿðèíÿ äöíéàíûí ÷îõ áþéöê þëêÿëÿðè ùÿñÿä àïàðà áèëÿð. áóíëàðû äåìÿêëÿ. éàëíûç ñîí áèð-íå÷ÿ èëäÿ. ýöìàí åäèðÿì êè. àììà éÿãèí êè. 15 ïîâåñò. éàëíûç áèð èëäÿ — 2001-úè èëäÿ «Àçÿðáàéúàí» âÿ «Óëäóç» æóðíàëëàðûíäà. Áó — áèð.
ßëáÿòòÿ. èñòåùñàëëàøäûðäû. ÿëáÿòòÿ. Ñòàëèíèí ñÿíÿòÿ ìöíàñèáÿòè èñÿ òàìàì áàøãà âÿ ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ éåíè. Øÿðãäÿ äÿ. ñÿíÿòÿ. éàõóä Ñàüëàì Ùÿéàò Òÿðçè Óüðóíäà Ìöáàðèçÿ Àññîñèàñèéàñûíà éîõ.éàòûìûçûí ÷è÷ÿêëÿíìÿ äþâðöäöð. õöñóñÿí. 25 ìàé 2002). øöáùÿñèç êè. êèòàáëàðûíûí. äàùà äîüðóñó. ÿäÿáèééàòà ãÿééóì÷óëóã åòìèøëÿð âÿ áåëÿ áèð ùþêìäàð ãÿééóì÷óëóüóíóí ìöñáÿò. Îíóí áàø ãÿùðÿìàíû èíñàíäûð — ùèññëÿðè. ÿäÿáèééàòûí áàø ãÿùðÿìàíû ñîâåò èäåîëîæè áóõîâëàðû ãûðûëäûãäàí ñîíðà. ìÿòáóàòäà ÷ûõìûø éàçûëàðûíûí ñàéû ùÿìèí Íèçàìíàìÿéÿ óéüóíäóð. Ñîâ. Éîõ. ùÿðýàù áåëÿ äåìÿê ìöìêöíñÿ. åëÿúÿ äÿ ìÿíôè. äóéüóëàðû. þç áàøëûúà ìèññèéàñûíû éåðèíÿ éåòèðìÿêäÿäèð. ñÿíÿòêàð âÿçèôÿñè òÿñèñ åòäè âÿ áó âÿçèôÿíè ïàðòèéàíûí íîìåíêëàòóðàñûíà ñàëäû. àììà áó ãÿééóì÷óëóã.ÈÊÏ-íèí âÿ 101 . ÿäÿáè òÿíãèä âåðìÿëèäèð. òàì øÿêèëäÿ þç éåðèíè òóòóáäóð. êå÷ÿí ÿñðèí 30—40—50-úè èëëÿðèíäÿ. áó éàõøû ùàëäûð êè. ìÿùç øÿõñè ãÿééóì÷óëóã ñÿâèééÿñèíäÿí àðòûã äåéèëäè âÿ ñÿíÿòÿ ùÿãèãè. Ñòàëèí äàùèéàíÿ áèð ñèéàñè-èíçèáàòè èíòóèñèéà èëÿ ñîâåò ñèñòåìèíèí (Ñòàëèí ñèñòåìèíèí!) ìþùêÿìëÿíìÿñèíäÿ ÿäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿòèí áþéöê ðîëóíó þçö ö÷öí ìöÿééÿí åòäè âÿ ãûñà áèð ìöääÿòäÿ ÿäÿáèééàòû âÿ èíúÿñÿíÿòè ùàêèì èäåîëîýèéàíûí òÿðêèá ùèññÿñèíÿ ÷åâèðäè. Éàçû÷ûëàð Áèðëèéèíÿ äàõèë îëóðëàð? Áó ñóàëëàðûí äà úàâàáûíû. ùÿòòà êîìèê íöìóíÿëÿðè èñòÿíèëÿí ãÿäÿðäèð. ùÿðýàù éàçû÷û äåéèëëÿðñÿ. íÿ éàçûëàðäûð? Áóíó ÿäÿáè òÿíãèä äåìÿëèäèð. ñþç ñÿíÿòè áöòöí äþâðëÿðäÿ îëäóüó êèìè. Äöíéà òàðèõèíäÿ. Éàçû÷ûëàð Áèðëèéèíèí Íèçàìíàìÿñè âàð âÿ äÿñòÿ-äÿñòÿ Áèðëèê öçâëöéöíÿ ãÿáóë åäèëÿí áó øÿõñëÿðèí äÿ. Òÿáèÿòè Ñåâÿíëÿð Úÿìèééÿòèíÿ. ìèñëè ýþðöíìÿìèø áèð ñÿúèééÿ äàøûéûðäû: Ñòàëèí þç ùàêèìèééÿòèíè. éóõàðûäà éàçäûüûì êèìè. éîõñà éîõ? Âàãèô Éóñèôëè ÿäÿáèééàòûìûçëà áàüëû íèêáèíäèð: «Áó ýöí ÿäÿáèééàò. Ãÿðáäÿ äÿ ÷îõ ùþêìäàðëàð îëìóøäóð êè. íÿùàéÿò êè. àüðûñû èëÿ áèðëèêäÿ» («Èêè ñàùèë». íèéÿ. ÷öíêè íÿ ìÿùêÿìÿéÿ øèêàéÿò éàçìàã ìöìêöíäöð. ãóðóúóëóüó èëÿ ìÿøüóë îëäóüó Ñèñòåìè ýöúëÿíäèðìÿê ö÷öí. Áó éåðäÿ åêñïåðò — ÿäÿáè òÿíãèääèð. íÿ äÿ ïðîêóðîðà. î úöìëÿäÿí. Àììà áóíëàð íÿ êèòàáëàðäûð. éàõóä äà éàëàí÷û ìÿùÿááÿòèí èôàäÿñè èäè. ñåâýèñè. þç éåðèíè áÿðïà åäèáäèð. ßäÿáèééàòûìûçûí éàõûí êå÷ìèøèíäÿ. ñÿíÿòäÿí ñîí äÿðÿúÿ åôôåêòëè ñóðÿòäÿ ñóè-èñòèôàäÿ åòäè âÿ ñÿíÿòè. ìèñàë ö÷öí. ñÿíÿòè ãëîáàëëàøäûðàðàã ïàðòèéàíûí êóðàñèéàñûíà òàáå åòäè.
Ñåìéîí Áàáàéåâñêèíèí «Ãûçûë óëäóçëó ãÿùðÿìàí». íåúÿ äåéÿðëÿð. éàõóä èíÿê ùàíñûñà ðîìàíûí. èêèíúè íÿøðè: Òÿíãèä âÿ íÿñð. Áàøãà áèð ìèñàë: ñîâåò äþâðö åëÿ ùÿìèí ðóñ ÿäÿáèééàòûíäà Ìèõàèë Øîëîõîâ áîëøåâèê ùàêèìèééÿòèíèí ãóðóëìàñûíäàí áÿùñ åäÿí «Ñàêèò Äîí» ðîìàíû êèìè ÕÕ ÿñð äöíéà ÿäÿáèééàòûíûí 102 . íåôò áóðóüó. éàõóä ïîåìàíûí ãÿùðÿìàíûíà ÷åâðèëèðäè. âÿ è. êîëõîç. åëÿúÿ äÿ Ëåíèí. Áÿçÿí êîíéóíêòóðàíûí òÿëÿá åòäèéè ìþâçó.ÈÊÏ âÿ ÑÑÐÈ ÍÑ-è. ÿëÿê-âÿëÿê åòìèøäèì âÿ ùÿìèí åéáÿúÿð ÿäÿáè ìÿíçÿðÿ ùàããûíäà ìîíîãðàôèéà éàçìûø âÿ áèð ìöääÿòäÿí ñîíðà îíó Áàêûäà âÿ Ìîñêâàäà íÿøð åòäèðÿ áèëìèøäèì (Áàõ: Òÿíãèä âÿ ÿäÿáèééàòûìûçûí ïðîáëåìëÿðè. Âëàäèìèð Ìàéàêîâñêèíè. «Ýöíÿø». ùÿãèãÿòÿí. Ìîñêâà. Ñòàëèí (Êîáà). ÿäÿáè òÿíãèä áÿäèè ÿäÿáèééàòäàí áó ïàðòèéà ñÿíÿäëÿðèíèí èíèêàñûíû òÿëÿá åäèá âÿ áó òÿëÿáëÿðÿ úàâàá âåðÿí «ÿñÿðëÿð» äÿ éàðàíûá. äÿðñëèêëÿðÿ ñàëûíûá. áàëàúà Âîëîäéà. ùÿìèí äþâðöí äèýÿð êîíéóíêòóðà÷û øàèðëÿðè èëÿ åéíèëÿøäèðÿ áèëìÿðèê. êàòéóøà âÿ ñ. àéäûí ìÿñÿëÿäèð. èðèáóéíóçëó ùåéâàíäàðëûüûí èíêèøàô åòäèðèëìÿñè áàðÿäÿ ãÿðàð ãÿáóë åäèðäè âÿ äþðä-áåø àéäàí ñîíðà. Ãûçûë Ìåéäàí. ßëáÿòòÿ. ìöêàôàòëàíäûðûëûá. Ïàâëèê Ìàðîçîâ. ùÿòòà Áåðèéà ùàããûíäà äà ïîåìà éàçûëìûøäû!) êèìè ìèôèê àòðèáóòëàðû èíñàíû «ÿäÿáèééàòûí áàø ãÿùðÿìàíû» ïéåäåñòàëûíäà ÿìÿëëè-áàøëû ñûõûøäûðìûøäû. àììà ìàùèééÿò áó èäè. ìèñàë ö÷öí. íÿèíêè éàðàíûá. èñòåäàäëà éàçûëûðäû âÿ áó ýöí áèç. Ìÿí. Áóäéîííûíûí ïàïàüû. à. úàìûø. Êèðîâ. Áàêû. Î äþâðöí ìÿòáóàòûíû âÿðÿãëÿñÿíèç äÿôÿëÿðëÿ áóíóí øàùèäè îëà áèëÿðñèç êè. éÿíè Ñîâ. ãûðìûçû ãàëñòóê. (Àçÿðáàéúàíäà. «Ñîâåòñêèé ïèñàòåë». Ïîëå ïðèòéàæåíèéà.ÑÑÐÈ Íàçèðëÿð Ñîâåòèíèí ãÿðàðëàðû. èñòèñíàëàð âàð èäè. ïàìáûã ïëàíû. «Éàçû÷û». áÿëêÿ äÿ. Þçö äÿ áåëÿ áèð ÿäÿáè åéáÿúÿðëèê éàëíûç Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà éîõ. 1981. Áàêû. éàõóä Ôåîäîð Ãëàäêîâóí «Ñåìåíò» ðîìàíëàðûíû õàòûðëàéûí (ÿýÿð õàòûðëàéà áèëñÿíèç!). ùÿì äÿ áó èñòèñíàëàð èêèëè ñÿúèééÿ äàøûéûðäû. Àíæåëà Äåâèñ âÿ ñ. «ñîñèàëèçì ãóðóúóëóüó ïðîñåñè»íèí òðàêòîð. Êàìî. ÌÒÑ. ×àïàéåâ. ùÿòòà. Ìÿí ùÿëÿ 35 èë áóíäàí ÿââÿë ýÿíú áèð òÿäãèãàò÷û êèìè ùÿìèí äþâðöí ìÿòáóàòûíû. 1987). âàõòûíäàí ÿââÿë äîüóëìóø óøàã êèìè. áèð àç ùèññÿ ãàïûëûðàì âÿ ñîâåò äþâðö ÿäÿáèééàòûìûçëà áàüëû ðÿíýëÿðè äàùà äà ãàòûëàøäûðûðàì. ñîñèàëèçì-ðåàëèçìè ÿäÿáèééàòûíûí øåäåâðëÿðè åëàí åäèëèá. Êàòîâñêè. êèìè òåõíèêè-èäåîëîæè. 1999. Òåëìàí. áöòöí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíäà áàø âåðÿí ùàäèñÿ èäè.
àììà àäàïòàñèéà — Àðèô áó äèàãíîçó äà äÿãèã ãîéóá. î çàìàí Ñîâåò èìïåðèéàñûíûí äàüûëìàñû. Ðóñ äèññèäåíò ÿäÿáèééàòûíûí òàíûíìûø íöìàéÿíäÿñè Âëàäèìèð Âàéíîâè÷ éàçûð: «Äåìÿê îëàð êè. àììà èñòåäàäëà éàçìûøäû. ìÿùç áó «íåúÿëèéè» àéäûíëàøäûðìàãäûð.áþéöê íöìóíÿëÿðèíäÿí áèðèíè éàðàòìûøäû. äóéüóëàðû. Äöçäöð. Ñîëæåíèòñèíäÿí õåéëè ÿââÿë. ñèéàñè âÿ ìÿíÿâè êàòàêëèçì. èäåàëû. ÿëáÿòòÿ. ßäÿáèééàò úÿìèééÿòèí ýöçýöñöäöð ôèêðèíè ÿñàñ ýþòöðñÿê. àðòûã óíóäóëìóø Âëàäèìèð Äóäèíñåâ 57-úè èëäÿ. èúòèìàè-ñîñèàë ñèñòåìèí äÿéèøìÿñè âÿ åðìÿíè òÿúàâöçö èëÿ áàüëû úÿìèééÿòèí éàøàäûüû ñàðñûíòû. àüðûñû èëÿ áÿðàáÿð» òÿñâèð åäèð. Àììà íåúÿ òÿñâèð åäèð? Ùàìëåò äåìèøêÿí. Î áèðè òÿðÿôäÿí äÿ. ùÿð÷ÿíä î êèòàáûí áÿäèè ìÿçèééÿòëÿðè éöêñÿê äåéèë. ìöñòÿãèëëèéèìèçèí áÿðïàñû âÿ ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿñè óüðóíäà ìöáàðèçÿ. Ëàêèí î âèúäàíëû êèòàá èäè âÿ áó. éàõóä Ìèõàèë Áóëãàêîâ Ñòàëèí ùàããûíäà ïéåñ éàçìûøäû. ÿäÿáèééàòà þç úèääè òÿñèðèíè ýþñòÿðäè. äåäèéèì ùÿìèí ÿäÿáè åéáÿúÿðëèêëÿð äÿ ýÿëÿúÿê «ßéëÿíúÿëè ÿäÿáèééàòøöíàñëûã» êèòàáëàðûíûí ìàòåðèàëû îëàúàã âÿ áó ýöí ÿäÿáèééàò Âàãèô Éóñèôëèíèí äåäèéè êèìè. áóäóð ìÿñÿëÿ! Òÿíãèäèí ìèññèéàñû. èíàíìûðàì êè. àìàëû. ÿäÿáèééàòûìûç éåíè ìÿíÿâè-ÿõëàãè äÿéÿðëÿðè. äÿðèíäÿí âÿ äÿãèã ãåéä åäèð: «Íÿçÿðÿ àëìàëûéûã êè. áó ýöí Ñîâåò èìïåðèéàñû þç èäåîëîýèéàñû èëÿ áÿðàáÿð. Áÿëè. Àðèô ßìðàùîüëó æóðíàëèñòèí: «ßäÿáèééàòûìûçûí ùàçûðêû âÿçèééÿòè ñèçè ãàíå åäèðìè?» — ñóàëûíà úàâàá âåðÿðêÿí. áàõ. ñåâýèñè. äÿãèãëèê îðòàéà ÷ûõìûø îëñàéäû. 9—13 ìàé 2002). ìÿíúÿ. Éåíÿ äÿ Àðèô ßìðàùîüëó áàøãà áèð ìöñàùèáÿñèíäÿ äåéèð: «ßäÿáèééàòûìûç ùàçûðäà àõòàðûø âÿ àäàïòàñèéà ìÿðùÿëÿñèíè éàøàéûð» («Êàñïè». éåíÿ Ìèõàèë Áóëãàêîâ «Óñòàä âÿ Ìàðãàðèòà» êèìè áèð ðîìàí éàçûðäû êè. ôîðìàëàøìà ïðîñåñè êå÷èðÿí úÿìèééÿòäÿ éàðàíûð» («Ïàðèòåò». èëê íþâáÿäÿ ñÿíÿòÿ âÿ êîíêðåò îëàðàã. «Éàëíûç ÷þðÿêëÿ äåéèë» êèòàáû èëÿ èíñàíëàðû ñàðñûòäû. äþâðöí êîíéóíêòóðàñû èëÿ äàáàí-äàáàíà çèää áèð ìþâãåíèí èôàäÿñèíÿ ÷åâðèëèðäè âÿ çàìàí äà î ðîìàíû ãîðóéóá ñàõëàéûðäû. òàðèõèí íþâáÿòè ñÿùèôÿñèíÿ ÷åâðèëäè. ùÿð øåéäÿí 103 . 7—8 ìàé 2002). èíàìû âÿ ñ. Áåëÿ áèð àéäûíëûã. áàõ. ÿäÿáèééàò ùÿìèøÿ àõòàðûøäà îëóá âÿ áó ýöí äÿ îíóí àõòàðûøäà îëìàñûíäà éåíè áèð øåé éîõäóð. ïðèíñèïèàë áèð ìÿãàìû. ùÿéàò òÿðçè. èíñàíû «ùèññëÿðè. Âàãèô äîñòóìóç áó ãÿäÿð íèêáèí îëàðäû.
éàõóä ìîäåðíèçìèí éîõ. 26 âÿ 28 èéóí 2002. Áó ýöí åñòåòèê ãàäèðñèçëèê. áèð àç äà àðòûã äåñÿì. ýóéà. ìèñàë ö÷öí. 2002). èñòåäàäëà éàç. îáûâàòåë èðàäëàðû áàø àëûá ýåäèð.. äàùà úÿñóðëóã äåéèë» («Àðãóìåíòû è ôàêòû». áó éåðè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿéÿ ÷àëûøûð. ìöçàêèðÿëÿðäÿ äÿ ÿñàñëàíäûðûëìûø åëìè-íÿçÿðè èðàäëàð.) âÿ áó òÿíãèä÷èéÿ õàñ îëàí ïîëåìèê ðóù. ãðàôîìàí òÿëÿáëÿðè. Áó ýöí òÿíãèäèí âÿçèééÿòè èëÿ áàüëû éàëíûç ÷àéõàíà ñþç-ñþùáÿòëÿðèíäÿ éîõ. ÷öíêè îíó ùàêèì èäåîëîýèéàéà ñûüûíàðàã ìþâçóíóí àêòóàëëûüû èëÿ þðò-áàñäûð åòìÿê. Áó ýöí Âàéíîâè÷èí äåäèéè êîíòåêñòäÿ éàëíûç âèúäàíëû ÿñÿð éàçìàãëà êèôàéÿòëÿíìÿê ìöìêöí äåéèë. éà äà êè.. ùÿìèí ÿñÿð éöêñÿê áÿäèè-åñòåòèê ñÿâèééÿäÿ éàçûëìàëûäûð. àììà ÷îõ òÿÿññöô êè. ùÿòòà òÿíãèäèí þçö ùàããûíäà éàçûëìûø ìÿãàëÿëÿðäÿ äÿ.àðòûã ãèéìÿòëÿíäèðèëèðäè. àääà-áóääà êå÷èðèëÿí ÿäÿáè ìÿúëèñëÿðäÿ. àììà çÿùìÿò ÷ÿê. Àçÿðáàéúàí èúòèìàè ôèêðèíäÿ. âèúäàíëû éàçû éàçìûñàí? Íÿ îëñóí? Áó. Áó áàõûìäàí éàõøû ùàëäûð êè. Àíúàã òÿíãèä áóíó íÿ çàìàí áàúàðàð? Î çàìàí êè. Äîüðó ñþçëÿðäèð. ìÿùç ùÿìèí èñòåäàäûí êåøèéèíäÿ äàéàíìàüû áàúàðìàëûäûð. èíäè. ñîí çàìàíëàð ÿäÿáè òÿíãèäèìèç áÿçÿí ìöàñèð ÿäÿáè ïðîñåñäÿ þç éåðèíè òàïìàüà. Áÿñ. «Åçîï äèëè»äèð. ÿäÿáèééàòûìûçäà þçö þçöíöí éåðèíè ìöÿééÿíëÿøäèðìÿéè áàúàðñûí. ãðàôîìàíëûã ñîâåò äþâðöíÿ íèñáÿòÿí þçöíö äàùà òåç áöðóçÿ âåðèð. Éàõøû. Àõû î çàìàí âèúäàíëû ÿñÿð éàçìàã ö÷öí ýÿðÿê ÷îõ úÿñóð îëàéäûí. ìöúÿððÿä÷è äÿ îëà áèëÿðñÿí. áó òèïëè ìÿãàëÿëÿð áó ýöí éàëíûç èñòèñíàäûð. ãÿðèáÿ èääèàëàð. ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ áóäóð âÿ ìèëëè ÿäÿáè òÿíãèäèìèç äÿ ùàíñûñà ðåàëèçìèí. Áàõ. ¹ 28. Òåùðàí ßëèøàíîüëó ìàðàãëû ìÿãàëÿëÿðèíäÿí áèðèíè åëÿ áåëÿ äÿ àäëàíäûðûð: «ßäÿáè ïðîñåñäÿ òÿíãèäèí éåðè» («Áèçèì ÿñð». éàõøû ôàêòîëîæè ÿñàñëà áèð ñûðà îðèæèíàë ôèêèðëÿð ñþéëÿéèð. äàùà òåç ýþðöíöð. Áó éàõûíëàðäà ìÿí ÿäÿáè òÿíãèäëÿ áàüëû áèð ÿäÿáè ìöçàêèðÿíèí ãîøà ãÿçåò ñÿùèôÿñè ùÿúìèíäÿ èúìàëûíû îõóäóì âÿ áàøëûã äà áåëÿ èäè: «Àçÿðáàéúàíäà ÿäÿáè òÿíãèä éîõäóð» («Âÿòÿíäàø». îõóúóíó àëäàòìàã ìöìêöí äåéèë. éàõóä «ìàñêàëàíìûø ìîäåðíèçìäèð» àäû èëÿ îõóúóéà òÿãäèì åòìÿê. Ñîâåò äþâðöíäÿí ôÿðãëè îëàðàã. òÿëÿáëÿð ÿâÿçèíÿ. ïðèìèòèâèñò äÿ îëà áèëÿðñÿí — íÿ èñòÿéèðñÿí îë. Ãÿçåò ùÿìèí ìöçàêèðÿäÿêè ÷ûõûøëàðûí ãûñà õöëàñÿñèíè äÿðú 104 . 28 èéóë — 3 àâãóñò 2002). áó ýöí ñÿí ñöððåàëèñò äÿ îëà áèëÿðñÿí.
îíóí àíàëèçè âåðèëèð âÿ çÿèô úÿùÿòëÿðè äÿãèã ìöÿééÿíëÿøäèðèëèðñÿ. àç ãàëà. ìÿí áöòöí áóíëàðû îõóìàüà þçöìö ìÿúáóð åäÿíäÿí ñîíðà. ùÿìèí ìöçàêèðÿíèí ñÿâèééÿñèíäÿí ýåäèð. öìóìèíèí éàðàòäûüû òÿÿññöðàòäàí ýåäèð. ÷îõ òÿÿññöô. Òÿíãèä ÿäÿáèééàòûí ìöÿëëèìèäèð.. þç òèìñàëëàðûíäà. áó èñÿ î äåéÿí ñþçäöð êè. âÿçèééÿò áó äÿðÿúÿäÿ àüûð. ùÿìèí ãèéìÿòè âåðÿ áèëìÿê èãòèäàðûíäà îëìàëûäûð. ÷öíêè ãÿçåò. êè÷èúèê ÿäÿáèééàò òÿÿññöáêåøëèéè áåëÿ ùèññ åòìÿäèì. «Àçÿðáàéúàíäà ÿäÿáè òÿíãèä éîõäóð» áàøëûãëû èúìàëûí ìÿíèì ö÷öí àüûð òÿÿññöðàòû îíäàí èáàðÿò îëäó êè. òÿíãèäèí ùÿìèí òÿíãèäè åëÿ áèð åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿäÿ äåéèëèá. ùå÷ îëìàçñà. îðàäàêû ÷ûõûøëàðû ÷àï åäèá. ÿñëèíäÿ.åòìèøäè âÿ äîüðóñó. àéðû-àéðû èñòèñíàëàð òàïìàã îëàðäû. Éàõûí êå÷ìèøèìèçèí òÿíãèä òàðèõèíÿ íÿçÿð ñàëàã: Ìÿììÿä Úÿôÿð Úÿôÿðîâ. î þçö þçöíö òÿùëèë åòìÿéÿ âÿ þçö þçöíÿ ãèéìÿò âåðìÿéÿ ãàäèðäèð. îíëàðûí þç íöìóíÿñè áó ïðåäìåòèí — Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí ñÿâèééÿñèíèí. ÿäÿáè ìöçàêèðÿëÿðäÿ áèð íÿôÿð ïðèìèòèâ äàíûøà áèëÿð. òàì òÿñäèã åäèðëÿð. î áèðèñèíèí ñÿâèééÿñè àøàüû îëàð. àììà ãèéìÿòè ìöÿëëèì âåðèð âÿ î. Åéíè çàìàíäà. áÿçÿí ùåéðÿòàìèç äÿðÿúÿéÿ ÷àòûðäû âÿ îíëàðäàí ñèòàò ýÿòèðìÿê äÿ ìÿíàñûç áèð èøäèð. èðÿëè ñöðöëÿí ìöëàùèçÿëÿðäÿêè äàéàçëûã. òÿíãèä þçö þç êåøèéèíäÿ äàéàíìàüà úÿùä åäèð. òÿÿññöðàòûì ÷îõ àüûð îëäó. Âÿ îíëàð àéðû-àéðû äþâðëÿðäÿ Àçÿðáàéúàí òÿíãèäè ùàããûíäà êÿñêèí ñþç äåéèáëÿð. î áèðè òÿðÿôäÿí èñÿ. Àíúàã õîøáÿõòëèêäÿí. ßëáÿòòÿ. Áó éåðäÿ ñþùáÿò ãÿçåòèí ñÿâèééÿñèíäÿí éîõ. áó äÿðÿ105 . áó ÷ûõûøëàðûí áþéöê ÿêñÿðèééÿòèíèí àðõàñûíäà ìÿí. Éàøàð Ãàðàéåâ — áó ìöÿëëèôëÿð êèìëÿð èäè? Ìèëëè òÿíãèäèìèçèí íöìàéÿíäÿëÿðè. Áÿëêÿ äÿ. òÿñíèôàò åëÿ áèð åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿäÿ àïàðûëûá êè. òÿíãèäèí çÿèôëèéèíäÿí áÿùñ åäèá âÿ áó çÿèôëèéè ýþñòÿðèáëÿð. áèð òÿðÿôäÿí áÿùñ åòäèéè ïðåäìåòèí çÿèôëèéè ñöáóò îëóíóð. àììà ñþùáÿò êöëëöí. ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ. áöòöí ÷àòûøìàçëûãëàðûíà áàõìàéàðàã. Úÿôÿð Úÿôÿðîâ. àììà áó çàìàí ãÿðèáÿ áèð ïàðàäîêñ éàðàíûá: ùÿìèí êÿñêèí ñþç. Áó áàõûìäàí. éöêñÿê îëäóüóíó íöìàéèø åòäèðèð. áèð áàøãàñû èñÿ ñÿâèééÿëè äàíûøàð — èíäèêè ùàëäà ñþùáÿò áóíäàí ýåòìèð. Øàýèðä ìöÿëëèìäÿí ãàò-ãàò èñòåäàäëû îëà áèëÿð.. äåìÿëè. ùÿìèí áàøëûüû. ñþùáÿò îíäàí ýåäèð êè. ÷öíêè ùÿðýàù ÿäÿáè òÿíãèä áó úöð éöêñÿê ñÿâèééÿ âÿ ñÿðèøòÿ èëÿ òÿíãèä îëóíóðñà. ñàäÿúÿ îëàðàã. ÿäÿáè òÿíãèääÿí øèêàéÿò åäÿí ÷ûõûøëàðûí ñÿâèééÿñè î ãÿäÿð àøàüûäûð êè.
ìÿðóçÿëÿð òÿäãèã îáéåêòëÿðè èëÿ áàüëû îðòàéà ãîéóëìóø ïðîáëåìàòèêàíûí ñàíáàëû åòèáàðèëÿ áèðè àç. Áó òÿÿññöðàò èêè ìöøàùèäÿéÿ áàüëûäûð: áèðèíúè. àðòûã þëöá ýåòìèø áèð ùàäèñÿ éîõ. «Àçÿðáàéúàíäà ÿäÿáè òÿíãèä éîõäóð» — äåìÿê. åëÿ áèë êè. ïîñòìîäåðíèçìäÿí. ðóùäàí äöøöá. 3 ìàé 2002) îõóäóãäàí ñîíðà. ìÿíäÿ áåëÿ áèð òÿÿññöðàò éàðàíäû êè. îíà ýþðÿ êè. íåîðåàëèçìäÿí. îáéåêòèâ âÿçèééÿòè òàì èôàäÿ åòìèð. áó èñÿ î äåìÿêäèð êè. éàõóä Õàíÿìèð ìöúÿððÿä øåðëÿð ÷àï åòäèðèðëÿð âÿ ìöàñèð 106 . äàùà áåëÿ îëìàç!» — äåéèá þçöíö ñèëêÿëÿìÿê. õöñóñÿí. áÿëêÿ äÿ. òÿíãèäèìèç áó ýöí ùÿìèí ÿíÿíÿëÿðè áÿðïà åòìÿê. áó ýöí þçöíö èòèðèá. Áó êîíòåêñòäÿ áàøãà áèð ìöçàêèðÿíè õàòûðëàòìàã èñòÿéèðÿì. ñèìâîëèçìäÿí. þçö þçöíö ÿòàëÿò âÿ ùÿâÿññèçëèêäÿí ÷ûõàðìàã èñòÿéèð. éåíè øÿðàèòäÿ èíêèøàô åòäèðìÿê. 60—70-úè èëëÿð ÿäÿáè ÿíÿíÿëÿðèíèí éàëíûç íîñòàëýèéàñû èëÿ êèôàéÿòëÿíìÿéèá. àúèçëÿøèá. áèð úàíëàíìà ìåéëè (ùÿëÿëèê éàëíûç ìåéëè!) ùèññ åäèëìÿêäÿäèð. ùÿòòà «íåî-60-úûëàð»äàí éàçûðëàð.úÿäÿ äðàìàòèê âÿ öìèäñèç äåéèë. äåêàäåíòèçì âÿ áàøãà «èçìëÿðäÿí». áó ýöí äÿ éàøàéà áèëÿúÿê úàíëû ÿäÿáè îðãàíèçìÿ ÷åâèðìÿéèí ìöìêöíëöéöíö ñöáóò åòìÿê éîëóíäà èëê àääûìëàðûíû àòìàã ÿðÿôÿñèíäÿäèð. Îðàñûíû äà ãåéä åòìÿê èñòÿéèðÿì êè. Àçÿðáàéúàíäà ÿäÿáè òÿíãèä âàð. àíúàã áó òÿíãèä. áó ýöí î. åëÿ áèë êè. ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìÿéÿ áàøëàìàã èñòÿéèð. ìÿíÿâè âÿ éóõàðûäà áÿùñ åòäèéèì èúòèìàè ñòèìóëñóçëóã øÿðàèòèíäÿ îíóí þç ñèìàñûíû áÿðïà åòìÿê øþâãö ÿëäÿí ýåäèá. åëÿ áèë. Øàìèë Ñàëìàíîâóí ÿäÿáè òÿíãèä ùàããûíäàêû ìÿðóçÿñè. øàøûðûá. ÿí ÿñàñû èñÿ. îíà ýþðÿ êè. íÿùàéÿò êè. «ÿäÿáè ïðîñåñ» àäû èëÿ ìÿòáóàòû áöðöìöø ñÿðèøòÿñèçëèê âÿ ïðèìèòèâëèê íöìóíÿëÿðèíäÿí àéðûëìàã úÿùäëÿðèíè ýþñòÿðìÿéÿ áàøëàéûá. åëÿ áèë êè. áó ÿíÿíÿëÿðè áÿðïà åòìÿê èñòÿéÿðÿê Íèçàìè àäûíà ßäÿáèééàò Èíñòèòóòó «ßäÿáèééàò ãÿçåòè» èëÿ áèðëèêäÿ «2001-úè èëèí ÿäÿáè éåêóíëàðû» ìþâçóñóíäà ìöøàâèðÿ êå÷èðèá âÿ áó ìöøàâèðÿíèí ýåíèø èúìàëûíû («ßäÿáèééàò ãÿçåòè». Éàøàð Ãàðàéåâèí ÿäÿáè òÿíãèäëÿ áàüëû ìöëàùèçÿëÿðè. ñöððåàëèçìäÿí. èêèíúèñè èñÿ. äåéÿñÿí. òÿíãèäèìèç. ÿäÿáè ïðîñåñ: «Éîõ. åêçèñòåíñèëèçìäÿí. ñîí äþâðäÿ ÿäÿáè ïðîñåñ. î áèðè ÷îõ äÿðÿúÿäÿ ãàíå åäèð. èðàäëàðû Àçÿðáàéúàí òÿíãèäèíèí áó ýöí þçö-þçöíö òÿíãèä âÿ òÿùëèë åòìÿê ãàáèëèééÿòèíè ùÿëÿ äÿ òàìàì (éåðëè-äèáëè!) èòèðìÿäèéèíè ýþñòÿðèð. éàõóä ßñÿä Úàùàíýèð ìîäåðíèçìäÿí. Áèð òÿðÿôäÿí Òåùðàí ßëèøàíîüëó. Áó èëèí ÿââÿëëÿðèíäÿ. àììà î — âàð. ÿäÿáè ïðîñåñäÿ ýöúëÿ ñåçèëÿí äÿ îëñà. 60—70—80-úè èëëÿð ÿäÿáè ïðîñåñèíè. î áèðè òÿðÿôäÿí Ðàñèì Ãàðàúà.
Áó ýöí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èñòåäàäëû úàâàí (ÿñëèíäÿ. «òÿòáèãè òÿíãèä» — áó. èíåðñèéà èëÿ ìöäàõèëÿñè âÿ áó ýöí ìöñáÿò âÿ ìÿíôè úÿùÿòëÿðè. Î áàøãà ñþç êè. éàõóä áàøãà áèð «èçìèí» ìàùèééÿòèíäÿí õÿáÿðè îëìàéàí êèìèíñÿ. ìèñàë ö÷öí. Áàêû. áÿçÿí àëóäÿ÷èëèêëÿ ðàñòëàøûðûã. «Íåîìààðèô÷è òÿíãèä» — áó. òÿíãèä ìÿìóëàòûäûð. áÿäèè-åñòåòèê àõòàðûøëàðû ìöøàùèäÿ åäèðÿì âÿ áèð úÿùÿòè äÿ ãåéä åòìÿê èñòÿéèðÿì êè. òóòàã êè. 60-úû èëëÿðäÿí ýÿëÿí ÿíÿíÿëÿðèí ìöàñèð äþâðäÿ ÿäÿáè ïðîñåñÿ. ñþâã-òÿáèè. 107 . Áó òÿñíèôàò ìèëëè ÿäÿáè òÿíãèäèìèçèí áó ýöíöíö äÿãèã âÿ òàì èôàäÿ åäèð. Íÿùàéÿò. þçöíö áÿðïà åòìÿê. ùÿìèí áàøãà «èçìëÿðäÿí» éàçìàñûíûí øàùèäè îëóðóã âÿ ÿñëèíäÿ. éà äà êè. áó çàìàí áèç. áÿëêÿ äÿ. áèð î ãÿäÿð äÿ úàâàí îëìàéàí) íöìàéÿíäÿëÿðè âàõòèëÿ «ìöðòÿúå áóðæóà òÿìàéöëëÿðèíèí èôàäÿñè» åëàí åäèëìèø ÿäÿáè-åñòåòèê úÿðÿéàíëàðû. ìöàñèð êîíéóíêòóðàíûí òÿëÿáèíÿ óéüóí îëàðàã. áó ñèéàùûéà þç ÿëàâÿëÿðèíè åäÿ áèëÿð âÿ ìÿí áöòöí áóíëàðäà ìöàñèð äþâðöí — ÑÑÐÈ-íèí ñöãóòóíäàí ñîíðàêû êàòàêëèçìäÿí ãóðòóëìàã òåíäåíñèéàñû ýþðöðÿì. òÿùòÿëøöóð îëàðàã þçö þç áîøëóãëàðûíû äîëäóðìàüà òÿøÿááöñ ýþñòÿðèð. 2001) àäëû ìàðàãëû ìÿãàëÿñèíäÿ ìöàñèð òÿíãèäèí «ö÷ ñÿâèééÿ.ìÿòáóàòû èçëÿéÿí ÿäÿáèééàò ùÿâÿñêàðû. ÷àòûøìàçëûãëàðû èëÿ áèð éåðäÿ ñÿðèøòÿëè òÿíãèäèí ñèìàñûíû ìöÿééÿí åäèð. 70 èëëèê ìÿúáóðè ôàñèëÿäÿí ñîíðà. òÿíãèä. ýþðöíäöéö êèìè. ñþùáÿò ñîâåò èäåîëîýèéàñûíûí ãàäàüàí åòäèéè úÿðÿéàí âÿ öñëóáëàðäàí ýåäèð. áÿëêÿ äÿ. åëÿúÿ äÿ «ìöðòÿúå ôåîäàëèçì ìöíàñèáÿòëÿðèíèí òÿçàùöðö» åëàí åäèëìèø. éóõàðûäà äåäèéèì ùÿìèí áîøëóãëàðûíû äîëäóðìàã èñòÿéèíèí èôàäÿñèäèð. «Åëì». ùÿòòà òàìàì ìÿíàñûç éàçûëàð äöíéàäàí áèõÿáÿð ãÿçåò ñÿùèôÿëÿðèíÿ ÷ûõàðûëûð. ÿí ïèñè èñÿ. áÿäèè-åñòåòèê âÿ èúòèìàè ôèêðèí. ÿäÿáè òÿíãèäèìèçèí þçö þçöíö òàìàìëàìàñûíà ÷àëûøìàñû ùàäèñÿñèäèð âÿ áóíó ãèéìÿòëÿíäèðìÿéè áàúàðìàã ëàçûìäûð. ö÷ íþâ òÿçàùöðöíäÿí» èáàðÿò òÿñíèôàòûíû âåðèá âÿ Òåùðàíûí òÿñíèôàò âàùèäëÿðèíè òÿõìèíÿí áåëÿ àäëàíäûðìàã îëàð: «àíàðõèéà òÿíãèäè». «íåîìààðèô÷è òÿíãèä» âÿ «òÿòáèãè òÿíãèä». «Àíàðõèéà òÿíãèäè» — áó. ìîäåðíèçìäÿí. éàõóä ñóôèçìè òÿäãèã îáéåêòè ñå÷èðñÿ — áó. ìîäåðíèçìèí. éÿãèí êè. ïðèìèòèâ âÿ äîëàøûã. Òåùðàí ßëèøàíîüëó ñîí îí èëèí òÿúðöáÿñèíäÿí ÷ûõûø åäÿðÿê éàçäûüû «ßäÿáè òÿíãèäèí íÿçÿðè-òÿúðöáè ôóíêñèîíàëëûüûíà äàèð» (ßäÿáè-íÿçÿðè ôèêèð èêè ÿñðèí ãîâøàüûíäà. òÿñÿââöô.
âÿ è. Àçÿðáàéúàí ãÿðèáÿ ìÿìëÿêÿòäèð. èúòèìàè ôèêèð òàðèõèìèçÿ. Ì.Ìÿí òàìàì ÿìèíÿì êè. éàõóä ýþðìÿê èñòÿìÿäèêëÿðèíè ýþðìÿê. áó áþéöê ñÿíÿòêàð âÿ ìöòÿôÿêêèðëÿðèí ìèëëè áÿäèè-åñòåòèê òÿõÿééöëöí. Ôöçóëè. îíó. áöòöí áóíëàðû ìÿíàëàíäûðìàã âÿ ìèëëè-áÿäèè «òÿñÿððöôàòû» áåëÿ áèð ñöçýÿúäÿí êå÷èðìÿéè áàúàðìàã. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ âÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí áèð ÷îõ áàøãà êëàññèêëÿðè äàùà àðòûã áèð ùÿâÿñëÿ þéðÿíèëñèí. åëÿúÿ äÿ. Ñîâåò èäåîëîýèéàñû øÿðÿôñèçúÿñèíÿ èôëàñà óüðàäû. àçàä åòìÿê. ìèëëè òÿíãèäèìèçèí èíêèøàôû «íåîìààðèô÷è òÿíãèäèí» ÿëäÿ åòäèéè åëìè-íÿçÿðè óüóðëàðà. «Éåíè ñþç» — éÿíè ÑÑÐÈ òÿðêèáèíäÿêè éåòìèøèëëèê áèð äþâðäÿ Àçÿðáàéúàí åëìè òÿäãèãàòûíûí äåéÿ áèëìÿäèêëÿðèíè äåìÿê. ìöÿééÿí åòäèéè áÿäèè-åñòåòèê äÿéÿðëÿðÿ ñþéêÿíÿí «òÿòáèãè òÿíãèä»èí èíêèøàôûíäàäûð âÿ éàëíûç áó çàìàí «àíàðõèéà òÿíãèäè»íè àðàäàí ýþòöðìÿê ìöìêöíäöð. áóíëàð äà ÷îõäóð!) èäåîëîæè ÷ÿð÷èâÿëÿðäÿí ÷ûõàðìàã. îíëàðà éåíè íÿôÿñ âåðìÿê — ùÿìèí «éåíè ñþçö» ìÿí áó úöð òÿñÿââöð åäèðÿì. î úöìëÿäÿí. äåéÿúÿéèìèç «éåíè ñþç» ìÿíàñûíäà ãÿáóë åäèðÿì. ìèëëè èúòèìàè ôèêðèí òàðèõèíäÿ îéíàäûüû ðîë ìöÿééÿíëÿøäèðèëñèí âÿ ñ. áèç áèð ÷îõ ìèëëè-ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðèìèçÿ. ÈÊÈÍÚÈ ÌßÃÀËß ÑÑÐÈ äàüûëäû. èíäèéÿ ãÿäÿð äåéèëìèøëÿðè (õîøáÿõòëèêäÿí. ñÿíÿò. Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíè. ÿëâåðèøëè øÿðàèò éàðàíûá êè.. ÿäÿáèééàòûìûç èäåîëîæè áóõîâëàðäàí ãóðòóëäó âÿ òÿáèè êè.. ùÿòòà Ôöçóëèíè «èôøà» åòìÿê òåíäåíñèéàñûíû àøêàð ùèññ åäÿúÿêñèíèç. Ìèðçÿ Úÿëèëè. ýþðÿ áèëìÿäèêëÿðèíè. Áó ýöí ìöíáèò çÿìèí.Ô.Àõóíäîâ. àììà ñèç Àçÿðáàéúàí ìÿòáóàòûíà áàõûí âÿ ùÿòòà àéðû-àéðû ãîðõóíú ñèéàñè-èúòèìàè ìÿðùÿëÿëÿðäÿ ñîâåò èäåîëîæè ùÿìëÿëÿðèíèí áåëÿ áàòà áèëìÿäèéè Áàêûõàíîâó. êëàññèê ÿäÿáèééàòûìûçà éåíèäÿí ãàéûòìàëûéûã âÿ áóðàäàêû «éåíèäÿí» ñþçöíö ìÿí éàëíûç «òÿêðàðÿí» àíëàéûøû ìÿíàñûíäà èøëÿòìèðÿì. 108 . ùÿì äÿ.à. ùàêèì ñîâåò èäåîëîýèéàñûíûí 70 èë ÿðçèíäÿ äåìÿéÿ èìêàí âåðìÿäèêëÿðè èíäè äåéèëñèí.
ìèëëè ñÿíÿòèí äöøìÿíëÿðèäèð âÿ ìÿãñÿäëè øÿêèëäÿ áåëÿ åäèðëÿð? Ýöìàí åäèðÿì êè. Ìèðçÿ Úÿëèëè. áóíóí úèçýèëÿðè. Ìèëëÿòèí.Áö ýöí ìöàñèð ðóñ èúòèìàè ôèêðè Ãîðêè âÿ Ìàéàêîâñêè êèìè «ïðîëåòàð ÿäÿáèééàòû» íöìàéÿíäÿëÿðèíèí ìöäàèôÿñèíÿ ãàëõûá. ýÿðÿê êè. äàùà äöçýöí. ñàäÿúÿ 109 . ñàâàääà ÿí àõûðûíúû éåðäÿ äåéèëëÿð. èíãèëàáè êîíéóíêòóðàäàí (ñàâàäñûçëûüûí. áó éàçû÷ûëàðûí øÿêñèç èñòåäàäûíû îíëàðûí êîíéóíêòóðà ìöùèòèíäÿ îéíàäûüû ðîëäàí àéûðûð. ñÿáÿá áóíäà äà äåéèë. Ýÿíúëèê ìàêñèìàëèçìèíäÿí ýÿëÿí áèð úÿùÿòäèð? Àõû. áó òèïëè «èôøàëàðäà». áþùòàí àòäûãëàðû. ùÿãèãÿòÿ äàùà éàõûí îëà áèëÿð. áèç èñÿ ùå÷ âÿúùëÿ Âëàäèìèð Ìàéàêîâñêè êèìè: Àëûí à. Êèìäèð áó àäàìëàð. òÿùãèð åòäèêëÿðè (?!) áþéöê ãÿëÿì ñàùèáëÿðèíè — Ôöçóëèíè. Ìèðçÿ Ôÿòÿëèíè. áó äà äöçýöí úàâàá äåéèë. Ìÿí ñîâåò âÿòÿíäàøûéàì! — äåìÿéÿí Ôöçóëèíè «èôøà» åäèðèê. éàõóä ùàíñû èíãèëàáè êîíéóíêòóðàäàí èñòèôàäÿ åäèðëÿð? Ìÿí. ìÿíúÿ. Èíãèëàáè êîíéóíêòóðàéà ýÿëäèêäÿ èñÿ. èêè úÿùÿò. îáéåêòèâ îëìàüà âÿ èñòåäàäà ãèéìÿò âåðìÿéÿ ÷àüûðûð âÿ áó ãèéìÿòè âåðèð. ôàíàòèçìèí âÿ ãàðàýöðóù÷óëóüóí âÿùäÿòèíäÿí!) èñòèôàäÿ åäèðäèëÿð. Áèðèíúè. áó ñóàëà áèðìÿíàëû úàâàá âåðìÿê ìÿíèì ö÷öí ÷ÿòèíäèð. áèð àç èðÿëèäÿäèðëÿð. áóíëàð ùàíñû èäåîëîæè ôàíàòèçìÿ óéóáëàð. ñþéëÿíÿí áó úöð ôèêèðëÿðäÿ ùå÷ áèð èäåîëîæè ôàíàòèçì ùèññ åòìèðÿì. Ñàáèðè. áèð î ãÿäÿð äÿ ýÿíú — 20—25 éàøëû — äåéèë. îëñóí êè. áó ñóàëà úàâàá âåðìÿê ö÷öí. áÿñ. ÿäÿáè òÿõðèáàò÷ûëàðäûð? Îëà áèëñèí. îíëàðûí àðàñûíäà åëÿëÿðè âàð êè. ÷öíêè ùå÷ êèì ãàðøûñûíà ìÿãñÿä ãîéìàç êè. ìÿí þç õàëãûìûí äöøìÿíèéÿì âÿ îíóí ÿäÿáèééàòû èëÿ äöøìÿí÷èëèê åäèðÿì. Âàõòèëÿ ïðîëåòêóëò÷óëàð èäåîëîæè ôàíàòèçìÿ ãàïûëìûøäûëàð âÿ éà äà êè. ýþðöíöð. áóíóí ñÿáÿáè íÿäèð? Ñàâàäñûçäûðëàð? Àõû. ÷àëàðëàðû ýþðöíñÿ äÿ. Éàíà-éàíà ãàëûí à. îíëàðûí ÷îõó. àììà áó ÿäÿáè òÿõðèáàò÷ûëàð íÿ ö÷öí áåëÿ áèð øÿðÿôñèç èøëÿ ìÿøüóëäóðëàð. îíëàð ùàíñûñà èäåîëîæè-ðîìàíòèê ùèññÿãàïûëìàäàí ÷îõ óçàãäûðëàð. Íÿ ö÷öí áåëÿäèð? Äîüðóñó. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè. ùÿòòà äöøöíöðÿì êè.
þç äàõèëè àëÿìëÿðèíäÿ. ÿñëèíäÿ. éÿíè ñÿíÿò ãàðøûñûíäà ùàíñûñà áèð ìÿñóëèééÿò ùèññ åòìèðëÿð. Èíäèéÿ ãÿäÿð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòøöíàñëûüû «Ìîëëà Íÿñðÿääèí» ÿäÿáè ìÿêòÿáèíäÿí. ùÿéàòäàêû ìÿùÿááÿòëÿ ñÿùíÿäÿêè ìÿùÿááÿò àðàñûíäàêû ôÿðã êèìè áèð øåéäèð. éÿíè îíóí êîìåäèéàëàðûíû õàòûðëàéûðäûëàð âÿ áó. Àçÿðáàéúàí ñàòèðàñûíûí òàðèõè îëóðäó. îëñà-îëñà. áåëÿ ìÿëóì îëóð êè. Áó úöð þçöíöòÿñäèã èëÿ ùÿãèãè þçöíöòÿñäèã àðàñûíäàêû ôÿðã. êÿíàðëàðäà àõòàðìàã ëàçûì äåéèë. ùÿð øåéäÿí ÿââÿë þç ýþçëÿðèíäÿ êè÷èêäèðëÿð. éàëíûç òàðèõè èúìàë âåðÿðêÿí Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ñàòèðàñûíû. áåëÿ áèð ùàäèñÿ (ÿýÿð ìÿíèì ýöìàíëàðûì äîüðóäóðñà!). èêèíúè úÿùÿò þçöíö ýþñòÿðìÿéÿéäè. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ âÿ Ñàáèð éàðàäûúûëûüûíäàí áÿùñ åäÿíäÿ. îõóìàéûáëàð (íåúÿ êè. ñþéëÿéèðëÿð. «Ìîëëà 110 . éàëíûç áåëÿ áèð òàì èíàìûìû áèëäèðìÿê èñòÿéèðÿì êè. áó ìöÿëëèôëÿð. èëê íþâáÿäÿ. òÿùãèð âÿ ãàðàéàõìàëàðëà þçëÿðèíè. êëàññèêëÿðÿ (âÿ öìóìèééÿòëÿ. úûëûçäûðëàð âÿ áÿëêÿ ùå÷ þçëÿðèíèí äÿ áóíäàí õÿáÿðëÿðè éîõäóð. áó. ïñèõîàíàëèòèêëÿðèí òÿùëèëè ö÷öí îáéåêò îëà áèëÿð. èëëöçèéàäûð. «Ìîëëà Íÿñðÿääèí» ÿäÿáè ìÿêòÿáèíèí. ìÿí èñÿ. òóòäó-òóòìàäû. òàìàì àéäûí îëäó êè. éàõóä ùèññ åòìÿê èñòÿìèðëÿð. 1984) ö÷öí îíóí ùàããûíäà ïîðòðåò-åññå éàçäûì âÿ ñ. Èêèíúè úÿùÿò âÿ ÿí ôàúèÿëèñè äÿ áóäóð êè. ýþðöíöð. ñîíðàëàð «Ôèêðèí êàðâàíû» êèòàáû (Áàêû. þç ýþçëÿðèíäÿ òÿñäèã åòìÿê èñòÿéèðëÿð. Áåëÿ áèð ãåéðè-úèääèëèê þòÿðè áèð ùàäèñÿ îëà áèëÿðäè. Ìèðçÿ Úÿëèë âÿ Ñàáèð öñëóáóíóí.îëàðàã. êèìÿñÿ!) øÿð àòìàã. ùàëáóêè. ìèñàë ö÷öí. èëê íþâáÿäÿ. «Éàçû÷û». ÷öíêè þçöíöòÿñäèãèí áöíþâðÿñèíäÿ ùÿãèãÿò äàéàíûð. ÷öíêè ìÿí Àõóíäîâó ïèñ áèëìèðäèì. òàìàì éåíè áèð éàçû÷û. ìöòÿôÿêêèð êÿøô åòäèì âÿ áó êÿøô ìÿíèì þçöì ö÷öí äÿ ýþçëÿíèëìÿç îëäó. Ìÿí áó éàé Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäîâó ÿââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð éåíèäÿí îõóäóì âÿ ÿëèìè öðÿéèìèí öñòöíÿ ãîéóá ÿí ñÿìèìè øÿêèëäÿ äåéèðÿì êè. îíëàðëà áàüëû íàëàéèã ñþçëÿð èøëÿòìÿê — áåëÿ èøëÿðëÿ ìÿøüóë îëìàãëà þçöíö òÿñäèã åòìÿê ìöìêöí äåéèë. Áó ýöí ìÿíÿ. òÿðèô åòäèêëÿðè. éÿíè èìèòàñèéàäûð. àììà î çàìàí êè. áÿäèè-åñòåòèê äÿñò-õÿòòèíèí áöíþâðÿñèíè áèëàâàñèòÿ Ìèðçÿ Ôÿòÿëè ãîéóá âÿ áó áöíþâðÿíè áèð ñûðà åëìè òÿäãèãàòëàðûìûçäà îëäóüó êèìè. åëÿ áèë. ÷öíêè îíëàð. àììà òÿùòÿëøöóð ñóðÿòäÿ áóíó þçëÿðèíÿ äÿðä åäèðëÿð. ùÿëÿ èéèðìè èë áóíäàí ÿââÿë îíóí 170 èëëèéèíäÿ ýåíèø ìÿðóçÿ éàçìûøäûì. öçäÿ îëìàã ö÷öí. êîíêðåò îëàðàã. ùÿìèí áþùòàí. ßëáÿòòÿ. áÿéÿíäèêëÿðè ìöÿëëèôëÿðè äÿ îõóìàéûáëàð!) âÿ î ôèêèðëÿðè äÿ.
éàõóä Öçåéèð áÿéèí ôåëéåòîíëàðûíû õàòûðëàéûðûã. ÿë ÷ÿêèí. êàôåéè-ïàñ Ïðóñ õàëãû êèìè âÿ Éåíýè Äöíéà õàëãû êèìè öíàñÿí âÿ çöêóðÿí åëìäÿí áÿùðÿéàá îëà! Ïÿñ. äåäèéèì êîíòåêñòäÿ.Àõóíäîâ «Âÿêèëè íàìÿëóìè-ìèëëÿò» òÿõÿëëöñö èëÿ «ßêèí÷è» ãÿçåòèíäÿ èêè ìÿêòóá ÷àï åòäèðèá âÿ îíóí Ù. åëìè ùàðàäàí þéðÿíÿê âÿ ùàíñû äèëäÿ þéðÿíÿê?» Âÿ ìöÿëëèô äóçëó áèð éóìîð (àüðûéàí éóìîð!) âÿ åéíè èðîíèê (êèíàéÿëè-ïÿðèøàí!) òÿùêèéÿ èëÿ ìÿêòÿáëÿðèí. ×îõ éàõøû. þéðÿíèí. î ñààò Ñàáèðèí òèïëÿðè éàäà äöøöð âÿ Âÿêèëè-íàìÿëóìóí íöìóíÿ ýÿòèðäèéèì áó ñþçëÿðè èëÿ: Îüóë ìÿíèìäèð ÿýÿð. Àõóíäîâóí éàëíûç áèð ìÿêòóá-ôåëéåòîíó öçÿðèíäÿ äàéàíìàã èñòÿéèðÿì. ßë ÷ÿê áèçèì éàõàìûçäàí!». öíàñ âÿ êÿíä ÿùëèìèç íåúÿ åòñèíëÿð?». éåíè åñòåòèê áèð ùàäèñÿ èäè. ìÿí. îõóòìóðàì. Âàãèô. Àéà. ÿë ÷ÿêèí! — äåéÿí Ñàáèð òèïèíèí áÿäèè òÿñâèðè àðàñûíäàêû åñòåòèê äîüìàëûã äÿðùàë íÿçÿðÿ ÷àðïûð. åëì þéðÿíèí! ×îõ éàõøû. áèúà éåðÿ áèçÿ òÿíÿ åòìÿ. Áó. Åéëÿìÿéèí äÿíýÿñÿð. îõóòìóðàì. òÿøÿêêöë òàïìûø âÿ ôîðìàëàøìûø Àçÿðáàéúàí ñàòèðàñûíäà.Ô. íÿ åäÿê? Äåéÿúÿêñÿí êè. ìöÿëëèìëÿðèí.Àõóíäîâ Ùÿñÿí áÿéÿ òÿêëèô âåðèð êè. ñÿíèí íÿñèùÿòèíè ÿìÿëÿ ýÿòèðÿê.Íÿñðÿääèí» ÿäÿáè ìÿêòÿáèíèí öñëóá õöñóñèééÿòëÿðè Ôöçóëèíèí «Øèêàéÿòíàìÿ»ñèíäÿí öçö áó òÿðÿôÿ.Ô. Áèçÿ äå ýþðÿê. Äàùà ñîíðà ìöÿëëèô éàçûð: «Åëìèí ìÿíôÿÿòè î ñóðÿòäÿ çàùèðäèð êè. ðóñ äèëèíäÿ îõóéóí. ìÿêòÿá à÷ìàãäàí þòðö áèð «êàìïàíèéà» éàðàòñûí âÿ áóíóí éîëóíó äà ýþñòÿðèð: «Âèëàéÿòèí ìöòÿìÿââèëëÿðèíäÿí âÿ õàëãûí ìÿçàúûíäà òÿññÿððöôö îëàí ÿøõàñäàí îí èêè íÿôÿð ÷àé è÷ìÿéÿ þç ìÿíçè111 . àéðûúà áèð ìþâçó îëäóüó âÿ õöñóñè åëìè òÿäãèãàò òÿëÿá åòäèéè ö÷öí. ßëáÿòòÿ. øÿùÿðëÿðäÿ ìÿêòÿáõàíàëàð à÷äûã. Èêèíúè ìÿêòóáóíäà Ì. äÿðñëèêëÿðèí îëìàäûüûíû éàçûð âÿ ñóàë âåðèð: «Ïÿñ. áèçÿ ùåé òÿêëèô åäèðñÿí — åëì þéðÿíèí. Ì. òàìàìèëÿ. Çàêèð âÿ Ñåéèä ßçèì äÿ äàõèë îëìàãëà. ðóñ äèëèíäÿ åëì þéðÿíìÿéÿ áàøëàäûã. äÿðùàë Ìèðçÿ Úÿëèëèí.Á. Ñþçöí áàìÿíà âÿ íÿñèùÿòèí ìöôèä âÿ õåéèðõàùëûüûí ñàáèò! Èíäè áèç ùàçûðûã êè.Çÿðäàáèéÿ öíâàíëàäûüû áèðèíúè ìÿêòóá áåëÿ áàøëàéûð: «Áèçèì ÿçèçèìèç âÿ ýþçöìöçöí èøûüû Ùÿñÿí áÿé! Ñÿí ùÿð ãÿçåòèíäÿ áèç ìöñÿëìàí òàéôàñûíà åëìèí ôÿçèëÿòèíè âÿ ñÿìÿðàòûíû çèêð åäèá.
. ßëèìÿðäàí áÿé Òîï÷óáàøîâóí äà. Áó èêè úöìëÿäÿ ýÿëÿúÿê «Ìîëëà Íÿñðÿääèí» éàíüûñûíûí.ëèíÿ äÿâÿò åò. ÕÕ ÿñð ÿäÿáèééàòûíäàí âÿ èúòèìàè ôèêðèíäÿí áÿùñ åäÿí ÿñÿðëÿðäÿ ÿñàñ òÿãäèð âÿ òÿùëèë îáéåêòè áþéöê ÿäèá âÿ èúòèìàè õàäèìëÿðèìèç Ñàáèð. ßëè áÿéèí äÿ.. ßëè áÿé Ùöñåéíçàäÿ. ñîâåò èäåîëîýèéàñûíûí þðò-áàñäûð åòäèéè âÿ áó ýöí öçÿ ÷ûõà áèëìÿñè ö÷öí ìöíáèò çÿìèí éàðàíìûø íÿ ãÿäÿð áÿäèè-åñòåòèê ãàòëàð. Àçÿðíÿøð. 1997) éàçäûüûì ìîíîãðàôèê î÷åðêëÿðäÿ áÿùñ åòìèøÿì âÿ áèð äàùà áóíóí öçÿðèíäÿ äàéàíìàã èñòÿìèðÿì. Àõóíä Ìîëëà Úàâàä ñÿäðè-ìÿúëèñè-ðóùàíè äÿõè áó îí èêè íÿôÿðèí áèðè îëñóí». éàõóä Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ òÿøêèë åäèðäè. ãåéðè-îáéåêòèâ. éÿíè ñîâåò âàõòû îõóíìàéûá ñþéöëÿíëÿð áó ýöí îõóíìàéûá òÿðèôëÿíèðëÿð. èúòèìàè ôèêðèìèçèí áó ãÿáèëäÿí îëàí âÿ éàõûí êå÷ìèøÿ ãÿäÿð. àììà 112 . éàõóä äà áèëÿðÿêäÿí îíëàðûí öçÿðèíÿ êþëýÿ ñàëûíûð. ýÿëÿúÿê «Ùîïùîïíàìÿ» èçòèðàáëàðûíûí àá-ùàâàñûíû äóéìàã. êëàññèêëÿðèìèçÿ ãàðà éàõûëûð. ÷ÿòèí áèð èø äåéèë. îíëàðû ïðèìèòèâúÿñèíÿ òÿðèôëÿìÿê âÿ ïðèìèòèâ äÿ ìöëàùèçÿëÿð èðÿëè ñöðìÿêëÿ ìÿøüóëäóðëàð. Âÿ áó äÿôÿ Ñàáèð. îíëàðûí ÿñÿðëÿðèíè îõóìàéàíëàð. ìèñàë ö÷öí. ßëèìÿðäàí áÿé Òîï÷óáàøîâ. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. éàõóä Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ îëóðäó. Ìÿììÿä ßìèí áÿéèí äÿ. ùÿì äÿ Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ ùàããûíäà (Áàêû. ëàéëàð ùÿëÿ äÿ à÷ûëìàìûø ãûôûëëàð àðõàñûíäàäûð. àíúàã êëàññèê Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû èëÿ áàüëû íÿ ãÿäÿð êÿøôëÿð. ìÿòáóàòäà àðòûã áèð íàøû ðèòóàëûíà ÷åâðèëèá!). Âÿ áó ãûôûëëàð à÷ûëìàã ÿâÿçèíÿ. Ìÿí áó áàðÿäÿ ùÿì Ìÿììÿä ßìèí Ðÿñóëçàäÿ ùàããûíäà (Áàêû. Øÿðã-Ãÿðá. òåíäåíñèéàëû. Äöíÿíÿ ãÿäÿð. åëÿ áèëèðÿì êè. êèìèí àüëûíà âÿ àüçûíà íÿ ýÿëäè éàçûð âÿ äåéèð (áó. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâ ùàããûíäà èñÿ. ãÿðÿçëè òÿêäèð îáéåêòèíè èñÿ ßùìÿä áÿé Àüàéåâ. àìàë âÿ àìàúûíäàí õÿáÿðè îëìàéàíëàð ñèéàñè êîíéóíêòóðàíûí ñþâãö âÿ òÿùðèêè èëÿ áó ìöÿëëèôëÿðè «òÿíãèä àòÿøèíÿ» òóòóðäóëàð. îíëàðûí ôÿàëèééÿòèíäÿí. áèðòÿðÿôëè âóëãàð ñîñèîëîýèçì ìþâãåéèíäÿí «òÿíãèä àòÿøèíÿ» òóòóëàí äèýÿð áþéöê ñèìàëàðûí äà éàëíûç àäûíû åøèäèá ÿñÿðëÿðèíè îõóìàéàíëàð. Áó ýöí âÿçèééÿò äÿéèøèá âÿ áàøãà áèð ñèéàñè êîíéóíêòóðà éàðàíûá: ßùìÿä áÿéèí äÿ. äåäèéèì êèìè. éàõóä Ìèðçÿ Úÿëèë êþëýÿäÿ ãàëûð. éåðè äöøäöäöøìÿäè. Ìÿí éàëíûç êè÷èê áèð íöìóíÿ ýÿòèðäèì. 1994). îíëàð ùàããûíäà éàçìàã.
Áèç äöíéà ÿäÿáèééàòû òàðèõèíÿ íÿçÿð ñàëñàã.) éàðàòìàüà áàøëàäûüû (âÿ Ñòàëèíèí òàìàìëàäûüû!) âÿ ýþç áÿáÿéè êèìè ãîðóäóüó Ñèñòåì îíëàðû øèðíèêëÿíäèðäè. èíêàð åòäè âÿ áó. èñòåäàäà ñþéêÿíèð âÿ áÿäèè-åñòåòèê ñòèìóëà ÷åâðèëèðñÿ. éàõøû úÿùÿòäèð âÿ ìÿíèì ö÷öí. æóðíàëëàðû íÿøð îëóíäó. Ïðîëåòêóëò÷óëàð (À. èíêàð äåäèéèì ùÿìèí áÿäèè-åñòåòèê ñòèìóëà ÷åâðèëäè êè. áó ýöí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè ãàðøûñûíäà äàéàíìûø úèääè ìÿñÿëÿëÿðäÿí áèðèäèð. èêèöçëö áèð ñèéàñÿòëÿ îíëàð ö÷öí øÿðàèò éàðàòäû. éàëàí÷û (ùàé-êöé÷ö!) ÿäÿáèééàò ìöúàäèëÿñèíèí. îíóí äà íÿòèúÿñèíäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà «Ùîïùîïíàìÿ» êèìè äàùèéàíÿ áèð êèòàá ìåéäàíà ÷ûõäû. çèääèééÿòëè. î áèðè òÿðÿôäÿí èñÿ Ëåíèíèí âÿ îíóí ñèëàùäàøëàðûíûí (Ñâåðäëîâ. Áþéöê Ñàáèð èñòåäàäû ÿðóçóí ÿíÿíÿâè ìþâçóñóíó áÿëêÿ äÿ òÿùòÿëøöóð îëàðàã ãÿáóë åòìÿäè. áàøãà ñþçëÿ äåñÿê. åïîõàë. éÿíè ÿäÿáè-ñèéàñè êîíéóíêòóðàéà ãàðøû ïðèíñèïèàë âÿòÿíäàø ìöáàðèçÿñè äÿ. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà áó òèïëè èíêàðûí ÿí áàðèç íöìóíÿñè Ñàáèð éàðàäûúûëûüûäûð. ñîíðàëàð èñÿ ùÿìèí ùàêèì èäåîëîýèéà ïðîëåòêóëò÷óëàðûí áèð ÷îõóíó ýöëëÿëÿäè (ìàâð àðòûã õèäìÿòèíè ýþñòÿðèá ãóðòàðìûøäû!) âÿ åéíè çàìàíäà îíëàðûí «Äîëîé!» — øöàðëàðûíûí éàðàòäûüû àá-ùàâàäàí øåéòàíè áèð ôÿùì âÿ óñòàëûãëà èñòèôàäÿ åäèá. Ï. ÿýÿð áåëÿ äåìÿê ìöìêöíñÿ.Ïëåòíéåâ âÿ á. áþéöê ñèéàñè-èúòèìàè äÿéèøèêëèêëÿð äþâðöíäÿ éàðàíûð. åëÿ áèëèðÿì êè.) ùàêèì áîëøåâèçì èäåîëîýèéàñûíûí ñþâãö èëÿ «Äîëîé Ïóøêèíà!». ðèéàêàð. Ìèñàë ö÷öí. ãîðõóíú äþâðäÿ — þòÿí ÿñðèí 20-úè èëëÿðèíäÿ ðóñ ñîâåò ïðîëåòêóëò÷óëóüó ìåéäàíà ÷ûõäû. áåëÿ áèð ÿëàìÿòäàð ôàêòûí äà øàùèäè îëàðûã êè. ùÿðýàù èíêàðûí àðõàñûíäà ùå÷ áèð áÿäèè-åñòåòèê áàãàæ äàéàíìûðñà âÿ î äàõèëè ãàäèðñèçëèéèí. áó úöð èíêàð÷ûëûã ö÷öí ÿí ìöíáèò çÿìèí úÿìèééÿòäÿ ñàáèòëèéèí ïîçóëäóüó çàìàíëàðäà. «Äîëîé Òîëñòîãî!» — äåéÿ ÿäÿáè èðñëÿ ìöáàðèçÿéÿ áàøëàäûëàð âÿ áèð òÿðÿôäÿí Ëåíèí îíëàðû òÿíãèä åòäè. Â. áÿäèè-åñòåòèê 8-8 113 . Òðîòñêè. Áó éåðäÿ áèð ìÿñÿëÿíè äÿ ãåéä åòìÿê èñòÿéèðÿì: ùÿðýàù èíêàð èñòåäàäûí èôàäÿñèäèðñÿ. ðóñ ÷àðèçì èìïåðèéàñû äàüûëäû âÿ áó äàüûíòûëàð öçÿðèíäÿ ðóñ ñîâåò èìïåðèéàñû éàðàíìàüà áàøëàäû âÿ ìÿíÿâè-ìàääè-èäåîëîæè ñàðñûíòûëàðëà äîëó ùÿìèí ìöðÿêêÿá. Éîõ.Áîãäàíîâ. áó.Ëåáåäåâ-Ïîëéàíñêè. î çàìàí ÿí àêòèâ ñóðÿòäÿ ÿäÿáèééàòà çèéàí âóðóð. «íÿçÿðè» ìÿãàëÿëÿðè ÷àï îëóíäó. Çèíîâéåâ âÿ á.áó ìÿñÿëÿ äÿ. Äçåðæèíñêè. îíóí èíêèøàôûíûí ãàðøûñûíäà éåíè áèð ÿíýÿëÿ ÷åâðèëèð. èäåîëîæè äàéàçëûüûí (ôàíàòèçìèí) èôàäÿñèäèðñÿ.
òåàòð ñÿùíÿëÿðèíäÿ ïåðñîíàæëàð (áÿäèè ñóðÿòëÿð!) èêè éåðÿ áþëöíäö. 5 èëëèê ïëàí âÿ ñ. «Äîëîé Àõóíäîâ!» — äåäèëÿð âÿ äöçäöð. áèð ãèñìè. Ñèáèðèí ýåäÿð-ýÿëìÿç ÷þëëÿðèíÿ ñöðýöí åäèëäè âÿ èôøà åäÿíëÿð äÿ îðäåíëÿð àëäû. íåôò áóðóüó. Ýåð÷ÿê ùÿéàòäà èíñàíëàð «õàëã äöøìÿíëÿðè» êèìè èôøà îëóíäó. äèýÿð ãèñìè èñÿ. Ñîñèàëèñò ßìÿéè Ãÿùðÿìàíû îëäó. äåìÿëè î. èúòèìàè ôèêèðäÿ þçöíÿ ìþâãå ãàçàíìàüà ÷àëûøûá âÿ áÿçÿí áóíà íàèë äÿ îëóá. àììà áèçèì ìèëëè ÿäÿáèééàòäà äà òðàêòîð. ÿäÿáè òÿíãèä éàõøûéà äà. «Ýÿíú ãâàðäèéà». ÿäÿáèééà114 . øöáùÿñèç êè. äàùà äîüðóñó. Ìÿíèì áó êè÷èê òàðèõè åêñêóðñëà äåìÿê èñòÿäèéèì îíäàí èáàðÿòäèð êè. éÿíè äöíéà ÿäÿáèééàòû òàðèõèíäÿ ýþðöíìÿìèø áèð ùàäèñÿ áàø âåðäè: èäåîëîæè àòðèáóò ñÿíÿòèí ïðåäìåòè îëäó. éÿíè «ìÿíôè ãÿùðÿìàíëàð» «èôøà» îëóíäó. áîø. Áó éåðäÿ. ñèäã-öðÿêäÿí ãóëëóã åòäèêëÿðè èäåîëîýèéà (Ñèñòåì!) òÿðÿôèíäÿí ãÿòëÿ éåòèðèëäèëÿð. Êå÷ÿí ÿñðèí èéèðìèíúè èëëÿðèíäÿ Àçÿðáàéúàí ïðîëåòêóëò÷óëàðû äà «Äîëîé Ôöçóëè!». éàõóä «Ãûçûë óëäóçëó ãÿùðÿìàí» ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí áÿäèè-åñòåòèê êåéôèééÿò ìåéàðûíà ÷åâðèëäè. êîëõîç. Êðåìëèí ãûðìûçû óëäóçó. ñöðýöíëÿðÿ ýþíäÿðäè âÿ Ëåíèí îðäåíè àëäû. éàõóä íåôò èñòåùñàëû ïëàíûíû 150 ôàèç (!?) éåðèíÿ éåòèðèðäèñÿ. ïàìáûã. èíñàíû ÿâÿç åòäè âÿ áó èäåîëîæè àòðèáóòëàð èíñàí õèñëÿòè ÿâÿçèíÿ áÿäèè ÿäÿáèééàòûí òÿäãèã îáéåêòèíÿ ÷åâðèëäè. äåïóòàò òÿéèí åäèëäè. Ìèíýÿ÷åâèð ÑÅÑ-è. åéíèëÿ áó úöð äÿ êèòàá ñÿùèôÿëÿðèíäÿ. ýöëëÿëÿíäè. Âÿ ñîâåò ÿäÿáèééàòûíäà ÿñë àáñóðä òåàòð ñèòóàñèéàñû ÿìÿëÿ ýÿëäè (ùÿð÷ÿíä ñîâåò ÿäÿáè òÿíãèäè àáñóðä òåàòðû éàõûíà áóðàõìûðäû!): ïåðñîíàæ Ñîñèàëèñò ßìÿéè Ãÿùðÿìàíû èäèñÿ. ÷öíêè ÿäÿáè òÿíãèäèí ìèññèéàñû — ÿäÿáèééàòû. Ãûçûë ìåéäàí. ýöúëö áÿäèè ñóðÿò èäè. éÿíè «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàð» «èôøà» åòäè.÷åâðèëèøÿ (ñóè-ãÿñäÿ!) íàèë îëäóëàð âÿ íÿòèúÿ äÿ áó îëäó êè. âÿçèôÿëÿð òóòäó. ñàâàäñûç. áàøäà «Äîëîé òàð!» — äåéèá éîðóëìàã áèëìÿéÿí Ìóñòàôà Ãóëèéåâ îëìàãëà. êèíëè-êöäóðÿòëè. áàðàìà. ìèëëè ãÿùðÿìàíëàðà ÷åâðèëäè. ïàìáûã. îíóí ÿëäÿ åòäèéè áÿäèè-åñòåòèê äÿéÿðëÿðè ãîðóìàãäûð. î ñàäÿ ùÿãèãÿòäèð êè. ïèñÿ äÿ ãèéìÿò âåðìÿê èãòèäàðûíäà îëìàëû. Ïðîëåòêóëò÷óëóã èíêàðûíûí îáéåêòèâ íÿòèúÿñè áó èäè. ýöëëÿëÿäè. ýöëëÿëÿíäè. ñîâõîç. ñöðýöíëÿðÿ ýþíäÿðèëäè. ÿäÿáè òÿíãèäèí ìèññèéàñûíà äàùà àðòûã áèð åùòèéàú äóéóëóð. ùÿð ãîéóíäàí ö÷ áàëà (!?) àëûðäûñà. áó èñÿ î äåéÿí ñþçäöð êè. ùÿòòà ôàúèÿâè èíêàð÷ûëûã ùÿìèøÿ îëóá âÿ ùÿìèøÿ äÿ ãåéðè-ñàáèò úÿìèééÿòèí êîíéóíêòóðàñû ñÿâèééÿñèíÿ ãàëõìàüà.
àììà îðàñûíû äà äåéÿ áèëìÿðÿì êè. ñåâèíäèì êè. «áþéöê øàèð» âÿçèôÿñèíÿ òÿéèí åäèðäè.. áó ýöí èñÿ Àçÿðáàéúàíäà êèì èñòÿéèð. Ýþðöíäöéö êèìè. ÿäÿáè òÿíãèäèìèç áó úöð ìöÿëëèôëÿðèí ñèìàñûíäà íÿñÿ ãàçàíûá. ÷öíêè áåëÿ áèð êèëëåð ñîéóããàíëûëûüû èëÿ þëöì ùþêìö êÿñìÿê ùÿð àäàìûí ùöíÿðè äåéèë. þçö þçöíö «äèññèäåíò» âÿçèôÿñèíÿ (ýóéà. íÿ éàõøû. Çöìðöä Éàüìóð àäëû áèð ìöÿëëèô éàçûð: «Åë÷èí «Þëöì ùþêìö»íö éàçàíäà. Áóðàäà ùå÷ íÿ éàçìàéûá éàçû÷û. ìÿíÿ þëöì ùþêìö îõóéàí áó ìöÿëëèô.òûí èíêèøàôû íàìèíÿ éàõøûäàí èñòèôàäÿ åòìÿéè. «òÿãèáëÿðÿ ìÿðóç ãàëìûø éàçû÷û» âÿçèôÿñèíÿ (ýóéà. «ìèëëÿò÷è» âÿçèôÿñèíÿ (ýóéà. òÿíãèä÷è îëóðñàí. ¹ 4) þçöíÿ õàñ îëàí áèð ñÿëèãÿ âÿ äöðöñòëöêëÿ áó íàäàíëûã ìàêóëàòóðàñûíûí èúìàëûíû âåðèá âÿ Âàãèô ãÿäÿð ñÿáðëè âÿ òÿìêèíëè îëìàäûüûì ö÷öí. ñîâåò ñèñòåìè èëÿ ìöáàðèçÿ àïàðûá!). þç öçÿðèíÿ àüûð úèíàéÿò èøëÿðè öçðÿ ìÿùêÿìÿäÿ ùàêèì ðîëóíó ýþòöðöð âÿ äîüðóñó. áèð øåé èòèðìÿéèá. Äöíÿíÿ ãÿäÿð. Áó ýöí áèð ñûðà ùàëëàðäà ÿäÿáè òÿíãèäèí éåðèíè éàçû÷ûëàðà ãàðøû íàäàí âÿ úàùèë áèð êèí-êöäóðÿòèí èôàäÿñè òóòìàüà áàøëàéûð. Âàãèô Éóñèôëè ìÿãàëÿëÿðèíäÿí áèðèíäÿ («Àçÿðáàéúàí». ìþúöçÿ 115 . àíúàã þçöìëÿ áàüëû éàëíûç áèð úöìëÿíè (ùþêìö!) íÿçÿðÿ ÷àòäûðìàã èñòÿéèðÿì. ñîâåò âàõòû ìèëëÿò éîëóíäà þëöìöí ýþçëÿðèíÿ áàõûá!). 2001. þçö þçöíö «éàçû÷û» âÿçèôÿñèíÿ òÿéèí åäèð. Áóðàäà òÿíãèä÷è þëöì ùþêìö êÿñèð. àììà ñþùáÿò èñòèñíàäàí éîõ. áó òèïëè ìöÿëëèôëÿð ùÿãèãè ùàêèì îëìàéûáëàð. ãÿðèáÿ ìÿìëÿêÿòäèð. ÿñëèíäÿ. ïèñÿ ãàðøû èñÿ ìöáàðèçÿ àïàðìàüû. Áèð ñþçëÿ. Àçÿðáàéúàí. éóõàðûäà äåäèéèì êèìè. êöëëäÿí ýåäèðñÿ. 24 íîéàáð 2000). ùÿãèãÿòÿí. îíó ÿäÿáèééàòà éàõûí áóðàõìàìàüû áàúàðìàëûäûð. ìÿí áó ãîðõóíú ùþêìö îõóéàíäàí ñîíðà. áó ñóàëûí úàâàáû ìÿíôèäèð.. íÿ âàõòñà þçöíÿ þëöì ùþêìöíöí îõóíàúàüûíû àüëûíà áåëÿ ýÿòèðìÿéèá» («Àçàäëûã». ùàêèì ñîâåò èäåîëîýèéàñû êèìèñÿ «êëàññèê» âÿçèôÿñèíÿ. «èñòåäàäëû éàçû÷û». áÿëè. Áó ýöí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè áó èãòèäàðäà âÿ áåëÿ áèð áàúàðûãäàäûðìû? Éîõ. áó éåðäÿ ýöíàùñûç ìöãÿññèðëÿðèí áÿõòè ýÿòèðèá âÿ ÿäëèééÿìèç äÿ. ìàðàãëàíàíëàð Âàãèôèí ùÿìèí ìÿãàëÿñèíè îõóéà áèëÿðëÿð. ìÿí éåíè áèð èúìàë âåðìÿê èñòÿìèðÿì. Èñòèñíàëàð âàð âÿ ìÿí áó áàðÿäÿ Áèðèíúè ìÿãàëÿäÿ äÿ äàíûøäûì. éóìøàã äåñÿì.
îëàí èëÿ éàçûëàíûí àðàñûíäà éàðàíûð. Àçÿðáàéúàí ãÿðèáÿ ìÿìëÿêÿòäèð. «1995-úè èëäÿí áàøëàéàðàã. Îëñóí êè. òÿíãèäèìèçèí õåéðèíÿ îëàí. Óêðàéíàäàí. ßñÿä äÿ çÿùìÿòêåø îëäóãëàðû ãÿäÿð äÿ çþâãëö âÿ ùàçûðëûãëû ãÿëÿì ñàùèáëÿðèäèð. ÷îõ úèääè áèð ðÿãÿìäèð. Áó ýöí Àçÿðáàéúàíäà ãÿðèáÿ áèð æàíð ÿìÿëÿ ýÿëèá: þçöíöòÿðèô æàíðû âÿ ùàäèñÿëÿð áó ìöíâàëëà èíêèøàô åòñÿ. ×öíêè òÿíãèä ñóñóð. Ðóñèéàäàí òóòìóø Ïðèáàëòèêà þëêÿëÿðèíÿúÿí. Òåùðàí ßëèøàíîüëó úàâàá õàðàêòåðëè áèð éàçûñûíäà äåéÿíäÿ êè. Ìÿí éåíÿ ÿââÿëêè ôèêðèìÿ ãàéûòìàã èñòÿéèðÿì. áÿçÿí. âÿ è. 5 èéóí 2002). äàùà éàõøû îëàðäû. îíëàðûí èíäèêè äþâðäÿ àïàðäûãëàðû ÿäÿáèééàò ìöúàäèëÿñèíè þçëÿðè éîõ. òÿéèí åäèð âÿ ìÿòáóàò äà áöòöí áó úÿôÿíýèéàòû ùåéðàíëûãëà ÷àï åäèð. áó éåíè æàíð ÿäÿáèééàòûìûçûí ìèëëè ôàêòîðóíà ÷åâðèëÿúÿê. áàøãàëàðû áóíó äåìèð. Òåùðàíûí. Òåùðàí äà. Ùÿòòà áó òÿíãèä÷èëÿðèí — Òåùðàí ßëèøàíîüëóíóí âÿ ßñÿä Úàùàíýèðèí — ìÿòáóàòäà áèð-áèðè èëÿ ÿäÿáè ìöáàùèñÿëÿðèíè. à. þç ôàíòàçèéàñûíû ÿñàñ ýþòöðöð âÿ áó çàìàí ùÿìèí äåäèéèìèç êîìèê âÿ åéáÿúÿð òÿçàä ùÿãèãÿò èëÿ äåéèëÿíèí. îíëàðûí þçëÿðè ùàããûíäà äåäèêëÿðèíäÿ êÿìèééÿò èëÿ êåéôèééÿò áàõûìûíäàí äà òÿðñ-ìöòÿíàñèáëèê éîõäóð. Àíúàã öìóìè âÿçèééÿò òàìàì áàøãà úöðäöð: þçöíöòÿðèôëÿðèí àðõàñûíäà èìêàí èëÿ èääèà àðàñûíäàêû êîìèê âÿ êîìèê îëäóüó ãÿäÿð äÿ åéáÿúÿð áèð òÿçàä äóðóð. Áÿëè. ÿäÿáè ïðîñåñè úàíëàíäûðàí áèð ùàäèñÿ ùåñàá åäèðÿì. Áó õÿñòÿëèéèí âèðóñó î ãÿäÿð éàéûëûá êè. îéàòìàã èñòÿéÿí. Âÿ ÷îõ çàìàí áó þçöíöòÿðèôëÿðèí àðõàñûíäà èìêàí èëÿ èääèà àðàñûíäàêû êîìèê áèð òÿðñ-ìöòÿíàñèáëèê äàéàíûð. Ìîëäîâàäàí òóòìóø Îðòà Àñèéà ðåñïóáëèêàëàðûíà116 . éàõóä ßñÿä Úàùàíýèðèí ôÿàëëûüûíû. òÿíãèäèìèçè ñèëêÿëÿéÿí. áàøãàëàðû äåñÿéäè. ÿñë íàðñèñèñò ùÿâÿñè èëÿ þçöíöòÿðèôëÿ ìÿøüóë îëóð. áó çàìàí îíóí éàçäûãëàðû äåäèêëÿðèíè òÿñäèã åäèð. á. ÷öíêè ùÿìèí äþâð ÿðçèíäÿ Òåùðàíûí 400 ìÿãàëÿñè (!) äÿðú îëóíóá âÿ áó. ùàíñû ôèêèð àéðûëûãëàðûíà ýþðÿñÿ áèð-áèðèíÿ úàâàá âåðìÿñèíè äÿ ìÿí. Ýöðúöñòàíäàí.èëÿ ÊÃÁ-íèí úàéíàãëàðûíäàí ãóðòàðûá) âÿ ñ. òàðèõè êå÷ìèøäÿí äàùà ÷îõ. ùÿòòà òàíûíìûø áèð éàçû÷û äà þçöíö ñàõëàéà áèëìèð. ùåéðàí-ùåéðàí. ÿäÿáè ïðîñåñäÿ ÿí ôÿàë ÷ûõûø åäÿí òÿíãèä÷èëÿðäÿí áèðè ìÿíÿì» («Áèçèì ÿñð». àììà: à.
«Ùå÷ áèðèíèç. Ìÿí «áèð ãðóï àäàì» äåäèì âÿ ìÿíèì÷öí ìàðàãëû îðàñûäûð êè. éàõóä ìÿíèì àäûìû «Å. éàðàäûúû ùÿéàòëàðûíûí ÿñàñ àìàëûíà ÷åâèðèáëÿð âÿ ìèñàë ö÷öí. 9—13 ìàé 2002). Èíäè ùÿìèí úÿùäè ýþñòÿðÿíëÿð éîõäóðëàð. íÿ ö÷öí áÿçè èñòåäàäëû ãÿëÿì ñàùèáëÿðè äÿ «60-úûëàð»à êèí-êöäóðÿò áÿñëÿéèðëÿð? Àðèô ßìðàùîüëó ìöñàùèáÿëÿðèíäÿí áèðèíäÿ äåéèð: «Àíàðû. åëÿ áèë êè. ýåú-òåç èñòåäàä þç èøèíè ýþðÿúÿê. Àíúàã áó áàðÿäÿ íþâáÿòè ìÿãàëÿäÿ. ßêðÿì ßéëèñëèäÿí.. áó éàðàäûúûëûã ùàããûíäà ÿäÿáè òÿíãèäèí âÿ öìóìèééÿòëÿ. èúòèìàè ôèêðèí ñîâåò çàìàíû äåéÿ áèëìÿäèêëÿðèíè èíäè äåéèðëÿð. ß. Åë÷èíè.. ôÿðäè êîìïëåêñ ÷ÿð÷èâÿñèíäÿí ÷ûõà áèëìÿéÿíëÿðëÿ áÿðàáÿð. éà äà áàøãàñûíäàí «èíòèãàì» àëûðëàð. àììà áöòöí áóíëàðëà áèðëèêäÿ. Ö×ÖÍÚÖ ÌßÃÀËß Ãÿðèáÿäèð. éà áó òèïëè áàøãà óøàã îéóíëàðû èëÿ. Àíàðäàí. Àðèô äîüðó äåéèð — ñÿíÿòäÿ ùå÷ êèì ùå÷ êèìèí éåðèíè òóòà áèëìÿç âÿ äöíéà ÿäÿáèééàòûíûí òàðèõè áóíó ÷îõäàí ñöáóò åäèá âÿ 117 . Ôèêðÿò Ãîúàäàí. úèëääÿí úèëäÿ ýèðÿí âÿ áöòöí äþâðëÿðäÿ ìþâúóä îëàí «ÿäÿáè ïðîâîêàòîð»ëàðëà. ÿäÿáèééàòûí. éà Åë÷èíäÿí. àììà áóíà ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðìàã ÿâÿçèíÿ áèð ãðóï àäàì «60-úûëàð»à ãàðøû ìöáàðèçÿíè.ßéëèñëèíè éûõìàüà ÷îõëàðû úÿùä ýþñòÿðèá. Äöçäöð. îíëàðûí éàëíûç ÿäÿáèééàòäà éîõ. ìÿí òàìàì ÿìèíÿì êè. Àíàðûí àäûíû «À. àììà 60-úû èëëÿð íÿñëèíèí âàðëûüû ùÿëÿ äÿ ÷îõëàðûíûí éóõóñóíó ãà÷ûðûð. íÿ ö÷öí âÿçèééÿò áåëÿäèð.úàí áöòöí ïîñòñîâåò ìÿêàíûíäà «60-úûëàð»ûí éàðàäûúûëûüû äèããÿò ìÿðêÿçèíäÿäèð.Ðçàéåâ». 60-úûëàð äà 90-úûëàð îëìàéàúàã» («Ïàðèòåò».ßôÿíäèéåâ» éàçìàãëà. Áó ýöí 90-úû èëëÿð âàð. Íîáåë ìöêàôàòû àäàéû äà îëìàäûç!» — äåéÿ àâàì (âÿ ýöëöíú!) áèð òÿíÿ èëÿ îíëàðû ìÿçÿììÿò åäèðëÿð. Àçÿðáàéúàíäà èñÿ «60-úûëàð»û «èôøà» åòìÿê èñòÿéèðëÿð. ùÿì äÿ ìÿðùÿëÿ ñÿúèééÿëè èíêèøàôûíäà îéíàäûãëàðû ðîëó ìöÿééÿíëÿøäèðèðëÿð âÿ ñ. ÕÕ ÿñðèí ñîíëàðûíäà ìèëëè-èúòèìàè ôèêðèí èíêèøàôûíäà. ñÿíÿòèí ìàðàüû «ãðóïëàøìà» òÿñèðèíè öñòÿëÿéÿúÿê. àíòèñÿíÿò ùÿúì âÿ ìèãéàñ åòèáàðèëÿ ñÿíÿòè õåéëè äÿðÿúÿäÿ öñòÿëÿéèá.. áó ýöí ìàêóëàòóðà áàø àëûá ýåäèð. Îíëàð 60-úûëàð. àç ãàëà. îíó òÿäãèã åäèðëÿð. áó «áèð ãðóïóí» è÷èíäÿ áèð-íå÷ÿ èñòåäàäëû àäàì äà âàð. ùå÷ îëìàñà.
åñòåòèê áèð êàòåãîðèéàäûð âÿ ÿñëèíäÿ. ÿñëèíäÿ. ñþùáÿò àðòûã ñÿíÿòäÿí ýåòìèð. ùå÷ áèð äþâðäÿ îëìàäûüû äÿðÿúÿäÿ åùòèéàúû âàð. ùÿòòà ìÿíèì ôèêðèìúÿ. ñÿíÿòèí ìàùèééÿòè åëÿäèð êè. Àíúàã íÿ åòìÿê îëàð? Áó ýöí. èêè àíëàéûøû þçöíäÿ åùòèâà åäèð: à) 60-úû èëëÿðäÿ éàðàíàí ÿäÿáèééàò. éàõóä «Ðÿíýëÿð» ñèëñèëÿñè. 60-úû èëëÿðäÿ áèð ÷îõ åëÿ ðîìàíëàð. çàìàí ýþñòÿðèúèñè éîõ. éÿíè 60-úû èëëÿðäÿ ÿäÿáèééàòà ýÿëìèø ÿäÿáè íÿñë âÿ îíëàðûí éàðàäûúûëûüû.öìóìèééÿòëÿ. ÿäÿáèééàò ìöúàäèëÿñèíÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí. õåéëè ÿââÿëêè äþâðëÿðäÿ ÿäÿáèééàòà ýÿëìèøëÿð. éàõóä Áÿõòèéàð Âàùàáçàäÿíèí «Ýöëöñòàí» ïîåìàñû. éàõóä Ñàëàì Ãÿäèðçàäÿíèí «Õÿçàí éàðïàãëàðû» ùåêàéÿëÿðè. áÿëêÿ äÿ äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ áÿäèè-åñòåòèê ýþñòÿðèúèëÿðèíÿ ýþðÿ «60-úû èëëÿð ÿäÿáèééàòû»íûí íöìóíÿëÿðèäèð. òàìàøàéà ãîéóëóá êè. ïéåñëÿð éàçûëûá. ÿýÿð òÿêðàð åäèðñÿ. éàõóä Ãàáèëèí «Òðàìâàé ïàðêà ýåäèð»è. îðàäà ùå÷ êèì ùå÷ êèìè òÿêðàð åòìèð. Íÿñðäÿ Èëéàñ ßôÿíäèéåâèí «Ñþéöäëö àðõ» âÿ «Êþðïöñàëàíëàð» ðîìàíëàðû. àììà áó ìöÿëëèôëÿð 60-úû èëëÿðäÿ éîõ. ïîâåñòëÿð. éàõóä Úÿôÿð Úÿôÿðîâóí Àçÿðáàéúàí òåàòðû ùàããûíäà éàçäûãëàðû — áöòöí áóíëàð áèð èë áó òÿðÿôÿ. áÿäèè-åñòåòèê ýþñòÿðèúèëÿðèíÿ ýþðÿ 30—40—50-úè èëëÿð ÿäÿáèééàòûíäàí ñå÷èëìèðëÿð. ÿäÿáèééàò ÿòðàôûíäàêû àäàìëàðûí ãàðàýöðóù÷óëóüóíà ãàðøû ìöáàðèçÿéÿ ùÿñð åòìÿê ìÿúáóðèééÿòèíäÿäèð. ùÿòòà áèçèì ìöàñèð äþâðöìöçäÿ äÿ áèð 118 . Àçÿðáàéúàí ðîìàíòèçìè. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà «60-úû èëëÿð ÿäÿáèééàòû» àíëàéûøû. ïîåìàëàð. Åëÿúÿ äÿ 70—80—90-ëàðäà. âàõòûíûí ÷îõ ùèññÿñèíè ÿäÿáèééàòäàêû éîõ. Ñöëåéìàí Ðÿùèìîâóí «Ñó ÿðèçÿñè». èñòåäàäëû òÿíãèä÷è âÿ àêòèâ ÿäÿáèééàò òÿÿññöáêåøèäèð âÿ äîüðóñó. òÿíãèääÿ Ìÿììÿä Úÿôÿð Úÿôÿðîâóí Úàâèä âÿ öìóìèééÿòëÿ. ïîåçèéàäà Ðÿñóë Ðçàíûí «Ãûçûëýöë îëìàéàéäû» ïîåìàñû. äðàìàòóðýèéàäà Èëéàñ ßôÿíäèéåâèí «Ñÿí ùÿìèøÿ ìÿíèìëÿñÿí» ïéåñè. áÿëêÿ äÿ. îíëàð çàìàí åòèáàðèëÿ 60-úû èëëÿðÿ ìÿõñóñäóðñà äà. íÿøð îëóíóá. éàõóä Ìåùäè Ùöñåéíèí «Ðÿãèáëÿð». éàõóä Èñà Ùöñåéíîâóí «Êîëëó Êîõà» âÿ «Òåëåãðàì» ïîâåñòëÿðè. á) «60-úûëàð». ìÿíèì ùàéûôûì ýÿëèð êè. áèð èë î òÿðÿôÿ. ìÿùç Àðèô ßìðàùîüëó êèìè òÿíãèä÷èëÿðèí ÿäÿáèééàò òÿÿññöáêåøëèéèíÿ. Àðèô èñòåäàäëû ãÿëÿì ñàùèáè. Åéíè çàìàíäà. éàëíûç 60-úû èëëÿðäÿ ìåéäàíà ÷ûõäûüû ö÷öí éîõ. î. êåéôèééÿòëÿ áàüëû áèð ùàäèñÿäèð. äåìÿëè.
Çàãàôãàçèéàäà þçöíö ýåò-ýåäÿ äàùà àðòûã áèð ïðîôåññèîíàëëûãëà èôàäÿ åòìÿéÿ áàøëàéàí «60-úûëàð»ûí äà ðîëó àç îëìàäû. áÿäèè-åñòåòèê ìÿêòÿáäèð âÿ åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ î. éÿíè «60-úû èëëÿð íÿñëè» èñÿ áèëàâàñèòÿ 60-úû èëëÿðäÿ ÿäÿáèééàòà ýÿëìèø ÿäÿáè íÿñëäèð. ùÿìèí ìÿðóçÿäÿ ãîéóëäó âÿ áó «äàüûëìà ïðîñåñèíäÿ» Ðóñèéàäà. «60-úûëàð» Ñîâåò Èòòèôàãûíäà çàìàíûí. ùÿì äÿ ìöàñèð äöíéà ÿäÿáèééàòûíà. çàìàí åòèáàðèëÿ 60-úû èëëÿðÿ ñûüûøìûð. «ÿäÿáè íÿñëè ùîðèçîíòàë. éà äà 70-úè èëëÿðäÿ ÿäÿáèééàòà ýÿëìèø Ðàìèç Ðþâøÿí âÿ Ñåéðàí Ñÿõàâÿò. äàéàãëàðûíà. áöíþâðÿñèíÿ. îíëàð äà áÿäèè-åñòåòèê áàõûìäàí 30—40—50-ëÿðäÿí áó òÿðÿôÿ àäëàìàäû (âÿ àäëàìûð!). Ïðèáàëòèêà þëêÿëÿðèíäÿ. ùàêèì ñîâåò èäåîëîýèéàñûíà (ñòàëèíèçìÿ! Ñèñòåìÿ!) þç íöìàéÿíäÿëÿðè òÿðÿôèíäÿí àðõàäàí âóðóëàí áèð çÿðáÿ èäè âÿ ìÿí åëÿ ôèêèðëÿøèðÿì êè. éàõóä Ìþâëóä Ñöëåéìàíëû âÿ Äèëñóç. 8 îêòéàáð 2002). Àçÿðáàéúàí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí òàðèõèíäÿ óíèêàë áèð ùàäèñÿ îëäóüó ãÿäÿð äÿ. äþâðöí ñèéàñè-åñòåòèê ñèôàðèøè èëÿ ìåéäàíà ÷ûõìûø áèð ùàäèñÿ. åëÿ áèëèðÿì êè. Àçÿðáàéúàíäà «60-úûëàð»ûí ñÿíÿòè ñîâåò ðåæèìèíèí. áó ÿäÿáè (âÿ èúòèìàè!) ùàäèñÿíè âÿùäÿòäÿ. àììà. ùÿòòà 80-úè èëëÿðäÿ ÿäÿáèééàòà ýÿëìèø Àôàã Ìÿñóä äà. éàðàíìûø ìÿêòÿá èäè. ùÿì äÿ èúòèìàè-ôÿëñÿôè âÿ ñè119 . éÿíè ðóñ ÿäÿáèééàòûíäàêû «60-úûëàð»û íÿçÿðäÿ òóòàðàã äîüðó äåéèð êè. 1956úû èëäÿ Ñîâåò Èòòèôàãû Êîììóíèñò Ïàðòèéàñûíûí ÕÕ ãóðóëòàéû âÿ áó ãóðóëòàéäà Íèêèòà Õðóøøîâóí Ñòàëèíè èôøà åäÿí ìÿðóçÿñè. ÿñëèíäÿ. áÿøÿðè äÿéÿðëÿðÿ.÷îõ éàçûëàð éàçûëäû (âÿ éàçûëûð!) êè. ùàêèì ñîâåò èäåîëîýèéàñûíûí öñòöíäÿí ùÿì þç ìèëëè ÿäÿáè-åñòåòèê ÿââÿëèíÿ. áó ìÿêòÿáèí íöìàéÿíäÿëÿðèäèð. «60-úûëàð». ìèñàë ö÷öí. éàõóä Âàãèô Áàéàòëû Þíÿð âÿ Âàãèô Áÿùìÿíëè. Àçÿðáàéúàí èúòèìàè ôèêðèíèí ìèëëè îéàíûø âÿ þçöíÿãàéûòìà ïðîñåñèíäÿ ÿùÿìèééÿòëè áèð ùàäèñÿ èäè. éÿíè éàøà ýþðÿ éîõ. 50-úè èëëÿðäÿ ÿäÿáèééàòà ýÿëìèø ßëè Êÿðèì. âåðòèêàë ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê ëàçûìäûð» («Êîìñîìîëñêàéà ïðàâäà». Ñîâåò Èòòèôàãûíûí äàüûëìàñûíûí áöíþâðÿñè äÿ ìÿùç ùÿìèí ãóðóëòàéäà. ÿñëèíäÿ. õàëãûí ÕÕ ÿñðäÿ ùÿì áÿäèè-åñòåòèê. áÿäèè-ìÿíÿâè êþðïö ñàëäû âÿ áó. Àíäðåé Âîçíåñåíñêè áó éàõûíëàðäà âåðäèéè ìöñàùèáÿëÿðèíäÿí áèðèíäÿ ìÿíñóá îëäóüó ÿäÿáè íÿñëè. àíúàã áó èñòèëàùûí þçö äÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû òàðèõèíäÿ äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ áÿäèè-åñòåòèê àíëàéûøäûð. Àçÿðáàéúàíäà «60-úûëàð»äàí ÷îõ éàçûáëàð âÿ áó ýöí äÿ éàçûðëàð (ìÿí àâàì âÿ ñàäÿëþâù êèí-êöäóðÿòè íÿçÿðäÿ òóòìóðàì). ùÿðýàù áåëÿ äåìÿê ìöìêöíñÿ.
Àðèô ßìðàùîüëó. Àéäûí Ìÿììÿäîâ. Àñèô ßôÿíäèéåâ. øöáùÿñèç. Êàìàë Àáäóëëà. éóõàðûäà äåäèéèì ùÿìèí «çàìàí ñèôàðèøè» áàõûìûíäàí ÿëâåðèøëè øÿðàèò äÿ îëìàäû. Àêèô Ùöñåéíîâ. îíëàðûí ÿñÿðëÿðèíäÿêè éåíè òÿñâèð âàñèòÿëÿðèíèí. Íèçàìè Úÿôÿðîâ. Îðõîí-Éåíèñåé àáè120 . Ùÿñÿí Ãóëèéåâ âÿ áèð àç ñîíðàëàð Àéäûí Ìÿììÿäîâ. Àäèë Ìèðñåéèä éàçûð êè. ÿùÿìèééÿòëè (âÿ ÿëàìÿòäàð!) áèð ôàêòîð èäè. Ùÿìèí àêòèâ òÿíãèä÷èëÿðèí áèð ãèñìè. Òîôèã Ùàúûéåâ. Ýöëðóõ ßëèáÿéîâà. Íàäèð Úàááàðîâ. Íèéàçè Ìåùäè. äèëèí åñòåòèêàñûíû äóéìàãëà áÿðàáÿð. áó. Íèçàìÿääèí Øÿìñèçàäÿ. 60-úû èëëÿð ÿäÿáè íÿñëèíèí áþéöê âÿ ýöúëö áèð ãîëó áÿäèè éàðàäûúûëûã èäèñÿ. èñòåäàäëû ãÿëÿì ñàùèáëÿðè âàð. Úàùàíýèð Ìÿììÿäëè. Âèëàéÿò Ãóëèéåâ. éàõóä Êàìèë Âÿëèéåâ. «60-úûëàð»äàí ñîíðà ÿäÿáèééàòà ýÿëìèø ñÿíÿòêàðëàð àðàñûíäà. Òîôèã Ùöñåéíîâ. þç ìÿõñóñè áÿäèè-åñòåòèê äÿñò-õÿòëÿðè èëÿ ìöñòÿãèë ÿäÿáè íÿñèë éàðàíìàäû âÿ ýþðöíöð.» Ïðèíñèï åòèáàðèëÿ äîüðó ôèêèðäèð. Àðèô Ùàúûéåâ. îíëàðûí éàðàäûúûëûüûíäà ìèëëè âÿ áÿøÿðè ìÿíáÿëÿðèí àðàøäûðûëìàñûíäà úèääè ðîë îéíàäû. Êàìèë Âÿëèéåâ. áÿäèèåñòåòèê õöñóñèééÿòëÿðèíèí. Øàìèë Ñàëìàíîâ. Áó çàìàí òÿíãèäèìèçèí ÿëäÿ åäÿ áèëÿúÿéè åëìè-íÿçÿðè íÿòèúÿëÿð ìèëëè-ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðèìèçèí øÿôôàôëàøìàñûíäà âÿ äÿãèãëÿøìÿñèíäÿ úèääè ðîë îéíàéàð. ìèñàë ö÷öí. ùÿãèãÿòÿí. Òÿùñèí Ìöòÿëëèìîâ. òöðêîëîæè àáèäÿëÿðèí þéðÿíèëìÿñè èëÿ éåòèøìèø âÿ ôîðìàëàøìûøäûëàð. 80-úè èëëÿðèí þç òÿíãèä÷èñè îëìàäû. àíúàã áó ñÿíÿòêàðëàð àéðûàéðûëûãäà þçëÿðèíè èôàäÿ åäÿ áèëñÿëÿð äÿ. òÿùëèë îëóíìàñû äà ìöàñèð òÿíãèäèìèçèí ãàðøûñûíäà äàéàíàí ìÿñÿëÿëÿðäÿí áèðèäèð. Øèðèíäèë Àëûøàíîâ.éàñè òàðèõè êîíòåêñòèíäÿ àðàøäûðûëìàñû. Ìÿðéÿì ßëèçàäÿ. èäåîëîýèéàíûí. Àðèô Ñÿôèéåâ. Àááàñ Ùàúûéåâ. ñîñèàëèçì ðåàëèçìè íÿçÿðèééÿñèíèí äèáè áîø ãàçàí êèìè äàíãûëäàéàí ãóðó ìöääÿàëàðû èëÿ éîõ. Èñà Ùÿáèááÿéëè. áèð ãîëó äà ÿäÿáè òÿíãèä èäè âÿ áó òÿíãèäèí Éàøàð Ãàðàéåâ. áèð êöëë ùàëûíäà. îíëàðûí äîüìà ìöùèòè ùàêèì èäåîëîýèéàíûí éàðàòäûüû ÿäÿáè êîíéóíêòóðà éîõ. éàõóä áèð àç ñîíðàëàð Êàìàë Àáäóëëà òÿíãèäÿ äèë÷èëèêäÿí ýÿëìèøäèëÿð âÿ ìÿíèì ôèêðèìúÿ. ÷öíêè î äþâðöí áó úàâàí ãÿëÿì ñàùèáëÿðè áÿäèè ñþç ùèññèééàòûíà ìàëèê îëìàãëà. Èëùàì Ðÿùèìëè. «60-úû èëëÿð ÿäÿáè íÿñëèíèí þç èñòåäàäëû òÿíãèä÷èëÿðè âàðäû. Èñðàôèë Ìóñòàôàéåâ. Ðÿùèì ßëèéåâ âÿ áàøãà íöìàéÿíäÿëÿðè «60-úûëàð»ûí õàëãà òÿãäèì îëóíìàñûíäà. Ñåéôóëëà ßñÿäóëëàéåâ. Âàãèô Éóñèôëè. Àçÿðáàéúàí äèëèíèí ãÿäèì ìÿíáÿëÿðèíèí. áóíóí ö÷öí.
éàõóä Èñà Èñìàéûëçàäÿ Åë÷èíèí. ðåäàêòÿìëÿ íÿøð îëóíìóøäó âÿ ýèçëÿòìÿê èñòÿìèðÿì êè. Êàìèë Âÿëèéåâèí «Äàñòàí ïîåòèêàñû» (Áàêû. îíó òÿáèè øÿêèëäÿ ãÿáóë åòìÿéè âÿ îíà ãèéìÿò âåðìÿéè áàúàðäûëàð. ùÿìèí úÿùÿò äÿ áó ýöí «60-úûëàð» ùàããûíäà àç øåé äåìèð: «60úûëàð» þçëÿðè äÿ þç íÿñèëäàøëàðû ùàããûíäà êÿñÿðëè ñþç äåìÿéè áàúàðûðäûëàð âÿ äåéèðäèëÿð: Éóñèô Ñÿìÿäîüëó. ñþùáÿò ÿäÿáèééàòûí ìàðàüûíäàí ýåäèðäè. Èñèíèí äÿ éàðàäûúûëûüûíà ùþðìÿò âÿ áó éàðàäûúûëûüû íàäàí ùöúóìëàðûíäàí (íàäàíëàð áöòöí äþâðëÿðäÿ îëóð!) ìöäàôèÿ åùòèðàñû äàéàíûðäû. Áàõûí. éàõóä Èñè Ìÿëèêçàäÿíèí ÿñÿðëÿðèíäÿêè àéðû-àéðû ìÿãàìëàðû êÿñêèí òÿíãèä åòìèøäèì. «Äàñòàíè-ßùìÿä Ùÿðàìè». «Éàçû÷û». «Ñþçöí ñåùðè» (Áàêû. ùÿòòà áèð äîüìàëûã ùèññèééàòû áó ýöíöí þçöíäÿ äÿ ìÿíèìëÿ áèð éåðäÿäèð. «Éàçû÷û». Áó òÿíãèä÷èëÿð ìàðêñèçì-ëåíèíèçì êëàññèêëÿðèíÿ éîõ. Áó êèòàáëàð âÿ áó òèïëè áèð ñûðà áàøãà êèòàáëàð î çàìàí ìÿíèì þí ñþçöì. ùÿì äÿ áó éàçûëàð ùå÷ âÿúùëÿ ùàíñûñà «ãðóïëàøìà»íûí èôàäÿñè äåéèëäè. ìöøòÿðÿê ôÿàëèééÿòäÿí ðàçûëûã ùèññè. «Äÿäÿ Ãîðãóä»óí àá-ùàâàñû èäè. 121 . öìóìèééÿòëÿ. éàõóä Êàìàë Àáäóëëàíûí «Ìöÿëëèô — ÿñÿð — îõóúó» êèòàáûíà âÿ áó úÿùÿòëÿðè îðàäà ÿéàíè øÿêèëäÿ ýþðÿúÿêñèíèç: áèð òÿðÿôäÿí äþâðöí ÿäÿáè ïðîñåñè. àììà áó òÿíãèäèí àðõàñûíäà ßêðÿìèí äÿ. Âàõòèëÿ. Àíàð Éóñèô Ñÿìÿäîüëóíóí âÿ Âàãèô Ñÿìÿäîüëóíóí éàðàäûúûëûüû ùàããûíäà éàçûðäûëàð. 1984).äÿëÿðèíèí. î áèðè òÿðÿôäÿí Âàãèô Úÿáðàéûëçàäÿíèí. Áó úöð ìèñàëëàðûí ñàéûíû àðòûðìàã äà îëàð. Ìàðàãëû áèð úÿùÿòè äÿ ãåéä åòìÿê èñòÿéèðÿì âÿ åëÿ áèëèðÿì êè. éàõóä Åëäàð Áàõûøûí øåðëÿðè — ùÿìèí êèòàáëàðûí ìþâçóñó. ÿäÿáèééàòà âÿ î úöìëÿäÿí äÿ 60-úû èëëÿð íÿñëèíèí — «60-úûëàð»ûí éàðàäûúûëûüûíû äóéìàüû. 60—70—80-úè èëëÿðäÿ éàðàíìûø ÿäÿáèééàòûí ÿí éàõøû íöìóíÿëÿðè ùÿìèí òÿíãèä÷èëÿðèí áó áàúàðûüû ö÷öí ìöíáèò áÿäèè-åñòåòèê øÿðàèò éàðàäà áèëìèøäè. ýþðöëìöø ìöøòÿðÿê èøäÿí. Ìàùìóä Êàøüàðëûíûí «Äèâàíè-ëöüÿòè-òöðê»ö. áèð òÿðÿôäÿí «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîðãóä»óí äèëèíäÿ ìèôîëîæè òÿôÿêêöð. Åë÷èí Èñè Ìÿëèêçàäÿíèí âÿ ßêðÿì ßéëèñëèíèí. ìöíäÿðèúàòû áåëÿ èäè. áèð òÿðÿôäÿí ÎðõîíÉåíèñåé àáèäÿëÿðè. î áèðè òÿðÿôäÿí «60-úûëàð»ûí éàðàäûúûëûüû. î áèðè òÿðÿôäÿí «Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîðãóä»óí ïîåòèê ñèíòàêñèñè. ìÿí ßêðÿì ßéëèñëèíèí. ùÿìèí êèòàáëàðëà áàüëû âàõòèëÿ. ìÿùç ìèëëè-áÿøÿðè èðñÿ ñþéêÿíÿðÿê âÿ ùÿìèí èðñèí àøûëàäûüû ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðäÿí ÷ûõûø åäÿðÿê... 1986) êèòàáëàðûíà. Áóðàäà áèð ìöùöì ìÿãàì äà âàð èäè: «60-úûëàð»ûí éàðàäûúûëûüû. Àíàðûí âÿ Ðöñòÿì Èáðàùèìáÿéîâóí.
éàëíûç ìÿí éîõ. 80—90-úû èëëÿðäÿ ÿäÿáèééàòà ýÿëìèø èñòåäàäëû òÿíãèä÷èëÿð äÿ ÿñàñ åòèáàðèëÿ «60-úûëàð»ûí éàðàäûúûëûüûíäàí éàçûáëàð âÿ éàçûðëàð. Áàéðàì Áàéðàìîâóí. «60-úûëàð» ýÿìèäÿ îòóðóá ýÿìè÷è èëÿ äàâà åäÿ-åäÿ ñîâåò äþâðöíäÿ éåòèøäèëÿð. ßçèç Ìèðÿùìÿäîâóí. Âÿ òÿáèè êè. áó äèããÿò äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ õåéèðõàù èñòèãàìÿòè ìöÿééÿíëÿøäèðèðäè. «60-úûëàð»ûí éàðàäûúûëûüû ùàããûíäà éàøëû íÿñëèí òÿíãèä÷è âÿ éàçû÷ûëàðû äà àç éàçìàäû âÿ äöçäöð. Áÿêèð Íÿáèéåâèí. ñîâåò äþâðöíäÿ áÿðêèäèëÿð. áóðàäà äà õåéèðõàù âÿ ïðèíñèïèàë ìÿãàëÿëÿð öñòöíëöê òÿøêèë åäèðäè. ìèñàëû þçöìäÿí ýÿòèðìÿê èñòÿéèðÿì: ìÿí úàâàí áèð éàçû÷û èäèì âÿ î çàìàí Ìÿììÿä Àðèôèí. Äåìÿëè. Äÿãèã îëìàãäàí þòðö. äåäèéèì êèìè. ìÿíèì ìÿíñóá îëäóüóì ÿäÿáè íÿñëèí áàøãà íöìàéÿíäÿëÿðè äÿ — áèðè àç. 60-úû èëëÿð ÿäÿáè íÿñëèíèí éàðàäûúûëûüû òÿíãèä ö÷öí éàõøû ìàòåðèàë âåðèá. Ìåùäè Ìÿììÿäîâóí. Ùÿìèä Àðàñëûíûí. Ìèð Úÿëàëûí. Éóõàðûäà àäûíû ÷ÿêìÿäèéèì áèð ñûðà òÿíãèä÷èëÿðè. èíäèêè ùàëäà. àììà îáéåêòèâ ùÿãèãÿò áóíäàí èáàðÿòäèð êè. áó òèïëè «ãàðøûäóðìà» éàðàòìàã úÿùäëÿðè òàìàì ìÿíàñûç áèð èøäèð. áöòöí áó äåéèëÿíëÿðäÿí áåëÿ íÿòèúÿ ÷ûõàðìàã îëàð êè. ýöìàí åäèðÿì êè. Êàìàë Òàëûáçàäÿíèí. ñóáéåêòèâ âÿ ùÿòòà ìöðòÿúå ìþâãåëÿð äÿ àç îëìàäû. Àááàñ Çàìàíîâóí. öìóìè ìÿíçÿðÿ âÿ ÿäÿáè ïðîñåñèí àá-ùàâàñû ùàããûíäà öìóìè òÿñÿââöð ÿëäÿ åòìÿê ìöìêöíäöð. «60-úûëàð»û «80-úèëÿð»ÿ. ÷öíêè îíëàð áÿäèè éàðàäûúûëûãëàðûíäà ùÿìèí äþâðöí êîíéóíêòóðà122 . òÿíãèäèí þçöíö èôàäÿ åäÿ áèëìÿñè ö÷öí. Éÿùéà Ñåéèäîâóí âÿ áàøãàëàðûíûí ìÿíèì éàçû-ïîçóëàðûì ùàããûíäà éàçäûãëàðû ìÿãàëÿëÿðè áó ýöí åëÿ ùÿìèí éàçû-ïîçó áèîãðàôèéàìûí èøûãëû ùàäèñÿëÿðè êèìè õàòûðëàéûðàì.Àììà áöòöí áóíëàðëà áÿðàáÿð. ìöíáèò çÿìèí âÿ ÿëâåðèøëè øÿðàèò éàðàäûá. åéíè çàìàíäà î äþâðö àäëàéà áèëäèëÿð. Ìÿììÿä Úÿôÿð Úÿôÿðîâóí. åëÿúÿ äÿ «60-úûëàð»ûí éàðàäûúûëûüû ùàããûíäà ñþç äåìèø éàøëû íÿñëÿ ìÿíñóá àéðû-àéðû éàçû÷û âÿ øàèðëÿðè äÿ ÿëàâÿ åòñÿê. Àäèë Ìèðñåéèäèí òÿáèðèíúÿ äåñÿì. áóíëàðûí àðàñûíäà ãÿðÿçëè. Ìèðçÿ Èáðàùèìîâóí. Ìÿí íÿñèëëÿðè íÿñèëëÿðÿ ãàðøû. î áèðè ÷îõ äÿðÿúÿäÿ — þçöíäÿí éàøëû íÿñëèí äèããÿò ìÿðêÿçèíäÿ îëóá âÿ òÿêðàð åäèðÿì. «90-úûëàð»à ãàðøû ãîéìàã ôèêðèíäÿí ÷îõ óçàüàì âÿ ýöìàí åäèðÿì êè. áèð ìÿñÿëÿ äÿ âàð êè. âóëãàðñîñèîëîæè éàçûëàðà äà ðàñò ýÿëìÿê ìöìêöíäöð. ãûñãàíú. Áèð ìàðàãëû úÿùÿò äÿ îäóð êè.
Íÿ ö÷öí ÿäÿáè ìÿíçÿðÿ áåëÿäèð? Íÿ ö÷öí. íÿèíêè ñîíðàêû äþâðäÿ ÿäÿáèééàòà ýÿëìèøëÿð ùàããûíäà? Áàõ. ñàäÿúÿ îëàðàã. âàõò èòèðìÿñèíÿ äÿ ãûéìûðàì. áàøà ñàëìàãëà áÿðàáÿð. îáéåêòèâ ìÿíçÿðÿ áóíäàí èáàðÿòäèð. ýöìàí åäèðÿì êè. ÿäÿáè íÿñèëëÿðè íÿñèëëÿðÿ ãàðøû ãîéìàã ìåòîäîëîæè áàõûìäàí éàíëûø áèð èøäèð. ÿäÿáèééàòûìûç ãàòãàò àðòûã óäàð. Éàøàð ìöÿëëèì ÷îõ ñåâäèéè áó ñÿíÿò ôÿäàèëÿðèíèí ÷ÿêäèéè ÿçàáëàðûí ñîíðàêû éåíèëÿðäÿ òÿêðàð îëóíìàìàñû ö÷öí ýåúÿñèíè. êîð-êîð. î úöìëÿäÿí. Ðÿñóë Ðçàíûí ÿçàáëû éîëëàðûíû õàòûðëàìàã êèôàéÿòäèð. Áÿäèè ñþç òàðèõèìèçäÿ áó ýöí èôòèõàð åòäèéèìèç Èëéàñ ßôÿíäèéåâèí. àíúàã åëÿ áèëèðÿì êè. éà äà êè. îáéåêòèâëèéè âÿ íÿçÿðè ùàçûðëûüû ÷àòûøìûð. àììà ÿäÿáè òÿíãèäèí ùÿìèí «ýåúÿíè ýöíäö123 . «éåíè ðóñ÷óëóã» ÿùâàëè-ðóùèééÿñè èëÿ «60-úûëàð»û ñþéÿí (!) ìöÿëëèôëÿðÿ ñîâåò âàõòû «ôàúèÿäÿí òóòìóø àáñóðäàúàí» îíëàðûí.ñûíäàí êÿíàð èäèëÿð âÿ òÿêðàð åäèðÿì êè. ýöíäöçöíö ñÿðô åòäè» («525-úè ãÿçåò». Áó ýöí ÿäÿáè òÿíãèääÿ ìÿùç áåëÿ áèð «ýåúÿíè ýöíäöçÿ ãàòìàã» ôÿäàèëèéè. ýþð-ýþð. ùÿòòà 80—90-úû èëëÿðäÿ ÿäÿáè òÿíãèäÿ ýÿëìèø òÿíãèä÷èëÿðèí þçëÿðè äÿ «60-úûëàð»äàí äàùà ÷îõ éàçûáëàð. íåúÿ äåéÿðëÿð. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí òàðèõèíäÿ ùÿìèøÿ îëóá âÿ ùÿìèøÿ äÿ îëàúàã âÿ ìÿí ìöàñèð ÿäÿáè òÿíãèäèìèçèí áåëÿ áèð àâàì÷ûëûüà ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðìàñûíà. éÿíè «60úûëàð»ûí èøòèðàê÷ûñû îëäóüó ùàäèñÿëÿðèí ìèãéàñûíû áàøà ñàëìàüà ÷àëûøûð («Ëèòåðàòóðíàéà ãàçåòà». áÿëêÿ äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ. èíäèêè ùàëäà. Áó ýöí ãÿëÿìè ÿëÿ àëûá. Ñåðýåé Áàéìóõàìåòîâ þçöíöí äÿ ìÿíñóá îëäóüó ÿäÿáè íÿñëÿ — ðóñ ÿäÿáèééàòûíäàêû «60-úûëàð»à êèí-êöäóðÿò áÿñëÿéÿí. äèêòàôîíó éàíäûðûá «60úûëàð»û èíêàð åòìÿê ÿí àñàí âÿ àñàí îëäóüó ãÿäÿð äÿ ýöëöíú âÿ ìÿíàñûç áèð èøäèð. ìöàñèð ÿäÿáè òÿíãèäèìèç áó ùàäèñÿíèí îáéåêòèâ ãèéìÿòèíè âåðìÿëèäèð âÿ áåëÿ áèð ìöãàéèñÿëè åëìè òÿùëèë âÿ áÿäèè-åñòåòèê òÿñíèôàò ìåéäàíà ãîéóëàðñà. 16—22 îêòéàáð 2002). íÿèíêè àâàì âÿ ÷îõ çàìàí äà àðõàñûíäà ùå÷ áèð éàðàäûúû áàãàæ äóðìàéàí èíêàð÷ûëûã úèää-úÿùäè. ùÿìèí ìèãéàñû ýþñòÿðìÿêëÿ. ÿäÿáèééàòäàí êÿíàð îëàí áó òèïëè ïðèìèòèâëèê ÿäÿáèééàò òàðèõèíäÿ. 28 àâãóñò 2002). «60-úûëàð» ÿäÿáè ìÿêòÿáèíèí áÿäèè-åñòåòèê âÿ èäåîëîæè õöñóñèééÿòëÿðèíè à÷ûãëàìàã ëàçûìäûð. îáûâàòåë ýèëåé-ýöçàðû. Ýþðêÿìëè òÿíãèä÷èìèç Úàùàíýèð Ìÿììÿäëè Éàøàð Ãàðàéåâèí õàòèðÿñèíÿ ùÿñð åòäèéè åññåäÿ éàçûð: «Ìöùàôèçÿêàðëàð âÿ èñòåäàäñûçëàð òÿçÿíè âÿ èñòåäàäû ùå÷ âàõò ãÿáóë åòìèðëÿð. ãîðõóñóçëóüó.
áèð ãèñìèíèí ÿñÿðëÿðè áèð êÿíàðäà ãàëûð. Ìèðâàðèä Äèëáàçè. Öìóìèééÿòëÿ. ñÿíÿòèí ñÿðò. ßëáÿòòÿ. Àçÿðáàéúàí áÿäèèééàòûíûí ìèëëè ôàêòîðóíà ÷åâðèëìÿñè — ÕÕ 124 . ôîðìàëàøìàñû âÿ èíêèøàôû. Ñÿìÿä Âóðüóí. ñÿíÿòäÿ ñàõëàéà áèëìÿç. Ñîâåò äþâðö Àçÿðáàéúàí íÿñðè (Ñöëåéìàí Ðÿùèìîâ. òÿáèè êè. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè äèëèíèí òÿøÿêêöë òàïìàñû.çÿ ãàòìàã» åùòèðàñûíà. Èëéàñ ßôÿíäèéåâ.). ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí âÿ èúòèìàè ôèêðèíèí èíêèøàôûíäà áþéöê äÿ ðîë îéíàìûøëàð âÿ ñîâåò äþâðöíäÿ éàçûá-éàðàòìûø ãÿëÿì ñàùèáëÿðèíÿ êöëë ùàëûíäà éîõ. ñîâåò çàìàíû ÿäÿáèééàòà ýÿëìèø âÿ àðòûã ùàãã äöíéàñûíà êþ÷ìöø éàçû÷û âÿ øàèðëÿðèí áèðè àç. áÿçÿí èñÿ àøêàð ùþðìÿòñèç ìöíàñèáÿòëÿðÿ ìÿðóç ãàëûðëàð. ÿñÿðëÿðèíè òÿùëèë åòìÿäÿí. Ìèð Úÿëàë. çîðëà ÿäÿáèééàòäà. Ìèðçÿ Èáðàùèìîâ. ìöàñèð ÿäÿáè òÿíãèäèìèçèí ñîâåò äþâðö Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíà éåíè ýþçëÿ áàõìàñûíûí. ñàáèòëÿøìÿñè âÿ ÿí ÿñàñû èñÿ. àìàíñûç âÿ ìöòëÿã ãàíóíóäóð âÿ ùå÷ êèì ùå÷ êèìè óçóí ìöääÿò ñöíè ñóðÿòäÿ. Ìÿììÿä Ðàùèì. àç ãàëà. ßáöëùÿñÿí. Àíúàã åéíè çàìàíäà. Èñìàéûë Øûõëû. ôÿàëèééÿòëÿðèíè þéðÿíìÿäÿí ñîâåò çàìàíû éàøàéûá. ßùìÿä Úÿìèë. Áàéðàì Áàéðàìîâ âÿ á. Ðÿñóë Ðçà. Ñàáèò Ðÿùìàí. éÿíè ÿäÿáèééàòûí åëìè-íÿçÿðè òÿäãèãèíÿ âÿ òÿùëèëèíÿ ìöàñèð úÿìèééÿòèí. Áó ýöí. éóõàðûäàí àøàüû áàõìàã òÿêÿááöðöíÿ. úèñìàíè ñóðÿòäÿ ùèññ åäèðÿì. î áèðè èñÿ òàìàì óíóäóëìàã öçðÿäèð. äèôåðåíñèàë éàíàøìàã ëàçûìäûð. þçëÿðè èñÿ ñîâåò èäåîëîýèéàñûíûí òÿëÿáëÿðè âÿ òÿëòèôëÿðè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ éàçäûãëàðû ö÷öí êèí-êöäóðÿò îáéåêòè îëóðëàð. ìöàñèð èúòèìàè ôèêðèí åùòèéàúûíû. ßíâÿð Ìÿììÿäõàíëû.) áó ýöí à÷ûã. Îñìàí Ñàðûâÿëëè. èñòåäàäñûç éàçû÷û óíóäóëàúàã. Îíëàðûí àðàñûíäà åëÿ áþéöê éàçû÷û âÿ øàèðëÿð âàð êè. Íèýàð Ðÿôèáÿéëè. äàùà äÿãèã äåñÿì. éàõóä éåíè ÿäÿáè æàíðëàðûí éàðàíìàñû. ßëè Âÿëèéåâ. éà äà öñòöþðòöëö òÿíÿëÿðÿ. àììà áó î äåìÿê äåéèë êè. îíëàðûí àäû èñòåùçà âÿ òÿêÿááöð ùÿäÿôèíÿ ÷åâðèëèð. î áèðè ÷îõ. îáéåêòèâ òÿäãèã âÿ òÿùëèë àïàðìàñûíûí. áèð êöëë ùàëûíäà îíëàðûí ùàìûñûíûí öçÿðèíäÿí õÿòò ÷ÿêèëìÿëèäèð. ñîñèàëèçì-ðåàëèçìè ÷ÿð÷èâÿëÿðèíäÿ éàðàäûáëàðñà. Ñöëåéìàí Ðöñòÿì. Ìåùäè Ùöñåéí. áó ÿäÿáèééàòû ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí òàðèõè äàõèëèíäÿ âÿ áÿäèè ÿäÿáèééàòûíûí öìóìè èíêèøàôû êîíòåêñòèíäÿ ãèéìÿòèíè âåðìÿñèíèí âàõòû àðòûã ÷àòìûøäûð. ïîåçèéàñû (Ìèêàéûë Ìöøôèã. Ìÿäèíÿ Ýöëýöí âÿ á. îíëàðûí áèð êöëë ùàëûíäà ýþðäöêëÿðè èø äÿ áþéöê ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèêäèð âÿ áþéöê äÿ ùþðìÿòÿ ëàéèãäèð. áó.
Àçÿðáàéúàí òÿðúöìÿ ÿäÿáèééàòûíûí ýþçÿë íöìóíÿëÿðèíè éàðàòìûø Áåéäóëëà Ìóñàéåâ. Ìèðçÿ Àááàñëû âÿ á. «Ìèëëÿò». Úÿôÿð Úàááàðëûäàí. «Àçÿðáàéúàí». ßëèìÿðäàí áÿé Òîï÷óáàøîâäàí. éÿíè îõóúóëàðû àëäàäàã. Ìåùäè Ìÿììÿäîâ. Ñÿëèì Úÿôÿðîâ. õöñóñÿí. Íÿðèìàí Íÿðèìàíîâäàí. Ùàäè Ìèðçÿçàäÿ. ÿäÿáèééàòûìûçûí âÿ èúòèìàè 125 . ßëè áÿé Ùöñåéíçàäÿäÿí. Ùÿíÿôè Çåéíàëëû. Ìèêàéûë Ðÿôèëè. Úàááàð Ìÿúíóíáÿéîâ. ùå÷ âÿúùëÿ î äåìÿê äåéèë êè. Ìóõòàð Ùöñåéíçàäÿ. Ìöáàðèç ßëèçàäÿ. ãÿáèëäÿí îëàí ñþçëÿðè áó ýöí áèç «Âÿòÿí». Éóõàðûäà àäëàðûíû ÷ÿêäèéèì éàçû÷û âÿ øàèðëÿðëÿ áÿðàáÿð. Þìÿð Ôàèã Íåìàíçàäÿäÿí. Ìÿñóä ßëèîüëó. ßëè Íàçèì. Ìÿììÿä Úÿôÿð Úÿôÿðîâ. ñîâåò äþâðö øàèðëÿðèíÿ ãèéìÿò âåðìÿê. Éÿùéà Ñåéèäîâ. «Ëåíèí». ßùÿä Ùöñåéíîâ. áÿçè äþâðëÿðäÿ èñÿ ãîðõóíú. Ìèð Ìåùäè Ñåéèäçàäÿ. Ìÿùÿììÿä Ùàäèäÿí. Ìÿììÿäùöñåéí Òÿùìàñèá. «Àë áàéðàã» âÿ ñ. îíëàð — ìÿôùóìäóðëàð. «Ìèëëÿò». Çÿðèôÿ Áóäàãîâà. Ùöñåéí Úàâèääÿí. Áóíóíëà áåëÿ. «Àçÿðáàéúàí». ãàíëû ãàäàüà âÿ ìÿùäóäèééÿòëÿðÿ áàõìàéàðàã. Áþéöêàüà Ãàñûìçàäÿ. Ìèðÿëè Ñåéèäîâ. ßêáÿð Àüàéåâ. «Àçàäëûã» ìÿôùóìëàðûíà õÿéàíÿò åòìèø îëóðóã. Éóñèô Âÿçèð ×ÿìÿíçÿìèíëèäÿí. Èñëàì Èáðàùèìîâ. Ôÿðùàä Çåéíàëîâ. ßëè Ñóëòàíëû. Úÿôÿð Õÿíäàí.ÿñðäÿ áó âÿ ìèëëè-ìÿíÿâè âàðëûüûìûçû èôàäÿ åäÿí äèýÿð áþéöê óüóðëàðûìûç ìÿùç ùÿìèí êöëëöí õèäìÿòëÿðèíèí íÿòèúÿñèäèð. Áåëÿ áèð «ÿâÿçåòìÿ» ÿìÿëèééàòû èëÿ ìÿøüóë îëäóãäà áèç. ßçèç Øÿðèô. «Ñòàëèí». Úàùàíáàõø. ñîâåò Ñèñòåìèíèí éàðàòäûüû ñÿðò. Öçåéèð Ùàúûáÿéîâäàí. Ìÿììÿä Àðèô. Ùèäàéÿò ßôÿíäèéåâ. Àáäóëëà Øàèãäÿí. êèìè äèë÷è àëèìëÿðèìèç. Ãóëàìùöñåéí Áåãäåëè. Ìóñòàôà ßôÿíäèéåâ. Ìóñà Àäèëîâ âÿ á. áèð àç äà ñÿðò äåñÿì. Áó ñþçëÿð àäè ñþçëÿð äåéèë. Ôèðèäóí áÿé Êþ÷ÿðëèäÿí. Ìÿììÿäàüà Øèðÿëèéåâ. Ìÿììÿä Ñÿèä Îðäóáàäèäÿí ñîíðà. Íÿúÿô áÿé Âÿçèðîâäàí. Ìèêàéûë Ðçàãóëóçàäÿ. Ôåéçóëëà Ãàñûìçàäÿ. Àááàñ Çàìàíîâ. ßëþâñÿò Àáäóëëàéåâ. ßùìÿä Úàâàääàí. ÿäÿáè êÿìôöðñÿòëèêëÿ ìÿøüóë îëàã. ßùëèìàí Àõóíäîâ. Úÿôÿð Úÿôÿðîâ. îíëàðûí î çàìàí øåðëÿðèíäÿêè «Ïàðòèéà». ñþçëÿðëÿ ÿâÿç åäÿê âÿ áó øÿêèëäÿ ìöàñèð îõóúóëàðà òÿãäèì åäÿê. ßùìÿä áÿé Àüàéåâäÿí. áó éàðàäûúû àäàìëàðà. Ùÿìèä Àðàñëû. Ìèðçÿàüà Ãóëóçàäÿ. ßëàüà Êöð÷àéëû. «Êîììóíèñò». Ñàáèðäÿí. «Âÿòÿí». êèìè òÿíãèä÷è âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëàðûìûç. Âÿëè Õóëóôëó. «Àçàäëûã» âÿ ñ. Ãóëó Õÿëèëîâ. Îðóúÿëè Ùÿñÿíîâ. Ìÿììÿäàüà Ñóëòàíîâ. ÿñëèíäÿ. ßìèí Àáèä. ßçÿë Äÿìèð÷èçàäÿ. Èñùàã Èáðàùèìîâ âÿ á. ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ. ßáäöððÿùèì áÿé Ùàãâåðäèéåâäÿí. Áÿêèð ×îáàíçàäÿ. êèìè ãÿëÿì ñàùèáëÿðè Ìèðçÿ Úÿëèëäÿí.
òÿíãèä úàâàíëàð ùàããûíäà éàçìàìàëûäûð. úàâàí èñòåäàäëàðà ìöíàñèáÿòäÿ ÿñàñ ïðèíñèïëÿðäÿí áèðè. áÿëè. òÿáèè!) áèð ïðîáëåìäèð. Ìÿí úàâàíëàð âÿ ÿäÿáèééàòûìûçûí ýÿëÿúÿéè áàðÿäÿ ìÿëóì òðàôàðåò ìöääÿàëàðû òÿêðàð åòìÿê èñòÿìèðÿì âÿ ÿñëèíäÿ. áèç áó ïðîáëåìè èìêàíûìûç äàõèëèíäÿ éóìøàëòìàüà. Áó ýöí áèçèì èñòåäàäëû úàâàí éàçû÷ûëàðûìûç. ñîâåò ÿäÿáèééàòûíäàí âÿ «60-úûëàð»äàí áÿùñ åòìÿñè äÿ. «ÿäÿáè-åñòåòèê ùÿëèìëèê» ìöñòÿâèñèíÿ êå÷èðìÿéÿ ÷àëûøìàëûéûã.ôèêðèìèçèí áó áþéöê íöìàéÿíäÿëÿðèíèí èøèíè äàâàì åòäèðìèøëÿð âÿ ìöàñèð ÿäÿáè òÿíãèäèìèç áóíóí ãèéìÿòèíè âåðìÿñÿ. óìó-êöñö îáéåêòèíÿ éîõ. äàùà àðòûã ãèéìÿòÿ ìàëèêäèð. áàøëûúàñû îëìàëûäûð. áó äÿôÿ äÿ ýÿíúëÿð áèçèì îíëàðû áàøà äöøìÿê èñòÿìÿäèéèìèçäÿí ùèääÿòëÿíñèíëÿð. úèääè òÿùëèë ïðåäìåòèíÿ ÷åâèðìÿëèäèð. 126 . îíëàðûí éàðàäûúûëûüûíû éöíýöë ìöíàñèáÿò. ÿí àçû ÕÕI ÿñðèí èëêèí ìÿðùÿëÿëÿðèíäÿ ùÿìèí èñòèãàìÿòäÿêè èíêèøàôûìûç õåéëè äÿðÿúÿäÿ ëÿíýèìèø îëàúàã. àíúàã îíëàð âàð âÿ ÿäÿáè òÿíãèä îíëàðû ýþðìÿéè áàúàðìàëûäûð. ìÿíèì ö÷öí. ßäÿáè òÿíãèä úàâàí ÿäÿáèééàòû. îíëàð èñòåäàäñûçëàðà (àììà èääèàëûëàðà!) íèñáÿòäÿ àçëûã òÿøêèë åäèðëÿð. îíëàðû áàøà äöøìÿéè áàúàðìàëûäûð âÿ áó. ìÿùç éåíè íÿñëèí ñþéêÿíÿ áèëÿúÿéè èðñèí øÿôôàôëàøìàñû. ùå÷ øöáùÿñèç. òÿìèçëÿíìÿñè. òÿíãèä «60-úûëàð»ûí éàðàäûúûëûüûíû îáéåêòèâúÿñèíÿ àðàøäûðìàëûäûð. èñòåäàäûí ìÿíÿâè êþðïöñö áèðëÿøäèðìÿëèäèð. áÿëè. áåëÿ áèð ùèääÿòÿ ÿñàñ âàð èäè. òÿíãèä îíëàð ùàããûíäà äàùà àðòûã éàçìàëûäûð. äóðóëìàñû áàõûìûíäàí áÿëêÿ äÿ. äÿãèãëèê ýÿòèðìÿñÿ. àììà. òÿíãèä êëàññèêëÿðèìèçÿ éåíè ýþçëÿ áàõìàëûäûð. Âàõòèëÿ — åëÿ áèë. áó ñàùÿéÿ àéäûíëûã. äöíÿíèí ñþùáÿòè èäè — áèç áàøà äöøöëìÿäèéèìèçäÿí ùèääÿòëÿíèðäèê âÿ ùÿãèãÿòÿí äÿ. Èñòåäàä âÿ èñòåäàäñûçëûã àòàëàðûí äà àðàñûíäà îëóá âÿ îüóëëàðûí äà àðàñûíäà âàð âÿ àòàëàðëà îüóëëàðû èñòåäàäñûçëûã èíòðèãàëàðû éîõ. úàâàí ãÿëÿì ñàùèáëÿðèíè ãèéìÿòëÿíäèðÿ áèëìÿê ö÷öí. ÿêñèíÿ. àììà ñþùáÿò èñòåäàääàí ýåäèðñÿ. áó î äåìÿê äåéèë êè. òÿíãèä ñîâåò äþâðöíäÿ éàçûá-éàðàòìûø ñÿíÿòêàðëàðà äèôåðåíñèàë éàíàøìàëû âÿ ëàéèãèíúÿ ãèéìÿò âåðìÿëèäèð. Áÿëè. Ñîí îëàðàã áèð âàúèá ìÿñÿëÿíèí äÿ öçÿðèíäÿ äàéàíìàã èñòÿéèðÿì. àììà áó ýöí — èëëÿð êå÷äèêäÿí ñîíðà — áèç þçöìöç åëÿ áèð øÿðàèò éàðàòìàìàëûéûã êè. íåúÿ äåéÿðëÿð. áÿëêÿ äÿ. ÿäÿáè òÿíãèäèí êëàññèêëÿðäÿí éàçìàñû äà. øàèðëÿðèìèç âàð âÿ îëñóí êè. Àòàëàð âÿ îüóëëàð ïðîáëåìè — ÿáÿäè (âÿ ýþðöíöð.
Ìÿí áàøà äöøöðÿì êè. ìöñàùèáÿëÿðèíè. áó ñÿðòëèéèí. áó 127 . Áàõ. áó õîô éàðàäàí óüóëòóëó ýåúÿëÿðèí éàíûíäà áèð ùå÷ëèêäèð» («Éåíè Àçÿðáàéúàí». áåëÿ äåìÿê ìöìêöíñÿ. òÿùòÿëøöóð áèð ïðîòåñòèí èôàäÿñèäèð âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ýþçëÿíèëìÿçäèð. ùÿòòà áèð ÿëàúñûçëûã ùèññ îëóíóð. ñÿðäèð. èìçàñûíà ëàï ñîí âàõòëàð òÿñàäöô åòäèéèì áèð øàèðèí — Èðàäÿíèí àäûíû ÷ÿêìÿê èñòÿéèðÿì. áèð òÿíùàëûã. Ñÿëèì Áàáóëëàîüëóíóí áó «óüóëòó» ñþùáÿòèíäÿ ìÿí äèáÿ ÷þêìöø áèð êÿäÿð. Áàõ.Úîéñäàí. Ñÿëèìèí éàðàäûúûëûã âÿ ÿäÿáè ìàðàã äèàïàçîíó ýåíèøäèð âÿ ÿñàñû äà áóäóð êè. Éàõøû çþâãÿ âÿ èñòåäàäà ìàëèê (ýþðöíöð. Ìÿùñÿòè õàíûìûí — êëàññèê ïîåçèéàìûçäà éàðûì÷ûã êÿñèëìèø áèð ÿíÿíÿíèí ìöàñèð äþâðäÿêè òÿçàùöðöäöð. ìÿãàëÿëÿðèíè. áó ýöíöí ìàðàãëû ÿäÿáè ùàäèñÿñèäèð.. ýåð÷ÿêëèéèìèçëÿ áàüëû èôàäÿñèäèð. Ð. áàéàã äåäèéèì øåðëÿð (ñþùáÿò Ñÿëèìèí þç øåðëÿðèíäÿí ýåäèð — Å. Äîüðóñó. Ïèð Ñóëòàíäàí. ýåúÿëÿð èøëÿéÿí àäàìëàð èñÿ éÿãèí êè. Îçàí Àðèôäÿí ñå÷èá òÿãäèì åòäèéè øåðëÿð. àììà äîüðóñó áóäóð êè.Ï. èíúÿëèéÿ ãàðøû. åëÿ áèëèðÿì êè. äàâàìûäûð? — áóíó ýÿëÿúÿê ýþñòÿðÿúÿê.Êàâàáàòàäàí. Èðàäÿíèí øåðëÿðè áÿëêÿ äÿ.Ìèñàë ö÷öí. ìÿí ñîí ö÷-äþðä èëäÿ ìÿòáóàòäà Ñÿëèì Áàáóëëàîüëó àäëû úàâàí øàèðèí øåðëÿðèíè. Áó éàõûíëàðäà ìÿòáóàòäà Ñÿëèì Áàáóëëàîüëóíóí áåëÿ áèð åòèðàôûíû îõóäóì: «Ìÿí ÷îõ âàõò ýåúÿëÿð èøëÿéèðÿì.. éàíüû. ùÿì äÿ çÿùìÿòêåø) Àçàä Éàøàðûí Æ. åéíè çàìàíäà. áèëèð. òÿðúöìÿëÿðèíè ìàðàãëà èçëÿéèðÿì âÿ áàðìàüûìû óçàäûá îíó áàøãàëàðûíà äà ýþñòÿðìÿê èñòÿéèðÿì. Èðàäÿíèí øåðëÿðè ìöáàùèñÿëèäèð (÷öíêè ýþçëÿíèëìÿçäèð!). åëÿ áèë êè.Óèëéàìñäàí òÿðúöìÿëÿðè. Áó òèïëè áàøãà ìèñàëëàð äà ÷ÿêìÿê îëàð.Ñàðòðäàí. ùÿìèí ýåúÿ àíëàäûì êè.Éàêîáñåíäÿí. É. Êàìéóäàí. âóëãàðëûüûí àðõàñûíäà áèð êöñêöíëöê. Ò. ùÿìèí øåðëÿð ìÿíÿ ìàðàãëû (âÿ ýþçëÿíèëìÿç!) ýþðöíäö. áó ÿíÿíÿíèí äàõèëè êöòëÿñèíè òÿøêèë åäÿí ïîåòèê çÿðèôëèéÿ. áèð «ÿäÿáè òÿíùàëûã» äà ùèññ åòäèì. ãåéðè-àäèäèð. îíóí éàðàäûúû èìêàíëàðû ùÿìèí äèàïàçîí ýåíèøëèéè ìöãàáèëèíäÿ ýöúñöç ýþðöíìöð. ýåúÿíèí. ×îõ âàõò õîô éàðàäûð áó óüóëòó. Èðàäÿíèí øåðëÿðè Àçÿðáàéúàí ïîåçèéàñûíäàêû Íàòÿâàí — Ùåéðàí õàíûì ÿíÿíÿñèíÿ. ùÿì äÿ éàëíûç èíñàíè ìÿíàäà éîõ. Ú. ùÿòòà àéðû-àéðû ìÿãàìëàðäà âóëãàðäûð. áèç âÿ èëê íþâáÿäÿ ÿäÿáè òÿíãèä úàâàíëàðûí ùÿìèí «óüóëòóñóíóí». ýåúÿëÿðèí óüóëòóñó îëóð.) áó óüóëòóíóí. Àììà îðàñû äà âàð êè. Éàõóä. 23 àâãóñò 2002). ùÿìèí «óüóëòóëó õîôóíóí» ôÿðãèíÿ âàðìàëûéûã.
áÿðïàñûíû òÿëÿá åò. «Ìÿíè òÿùëèë åò! íåúÿ ùåêàéÿéÿì? íåúÿ ïîâåñòÿì? íÿéèì ÷àòûøìûð? íÿéèì éàõøûäûð?» — äåéèð âÿ. ùÿòòà õåéèðëè áèð èø êèìè áàõûðàì. àíëàìàüà ÷àëûøìàäàí éàçûëàðûíû ãèéìÿòëÿíäèðìÿê ìöìêöí äåéèë âÿ éàëíûç ùÿìèí «óüóëòóíó» ùèññ åòäèêäÿí ñîíðà áèç îíëàðûí ñÿíÿòèíè ãåéðè-ñÿíÿòäÿí àéûðà áèëÿðèê. éàëíûç áó çàìàí áèç. Éàøàðûí. îíó ýþñòÿð âÿ Éàçû÷ûëàð Áèðëèéèíè òÿíãèä åò. ùÿìèí àëòåðíàòèâ ãóðóìëàð ÿäÿáèééàòëà ìÿøüóë îëìàã ÿâÿçèíÿ.. Éàçû÷ûëàð Áèðëèéèíÿ ãàðøû êîáóäëóãëà. äåéÿ áèëìèðëÿð.«óüóëòóíó» àíëàìàüà. Áåëÿ áèð ìöíàñèáÿò — ùÿéàòäà àúèçëèéèí èôàäÿñèäèð âÿ îíóí128 . Éàçû÷ûëàð Áèðëèéèíÿ. ÿäÿáè õóëèãàíëûãëà ìÿøüóë îëìàñûíëàð. ×èíýèç Àáäóëëàéåâÿ. îíóí ñÿäðè âÿ êàòèáëÿðè Àíàðà. Îíëàðûí ìÿõñóñè «óüóëòóëàðûíû» äóéìàüà. àììà áó ùå÷ âÿúùëÿ î äåìÿê äåéèë êè. ßýÿð îáéåêòèâ áèð ñÿáÿá âàðñà. Ñîí èëëÿðäÿ ìÿí Åë÷èí Ùöñåéíáÿéëèíèí. Òÿíãèä èñÿ ñóñóð âÿ ÿí ãÿðèáÿñè èñÿ áóäóð êè. áó éàçûëàð òÿíãèäèí úèääè òÿùëèëèíè òÿëÿá åäèð. Áó ýöí Àçÿðáàéúàí Éàçû÷ûëàð Áèðëèéèíÿ àëòåðíàòèâ. Ôèêðÿò Ãîúàéà. áó éàçû÷û âÿ øàèðëÿðëÿ åéíè ÿäÿáè íÿñëÿ ìÿíñóá îëàí úàâàí òÿíãèä÷èëÿð äÿ áó úàâàí éàðàäûúûëûüû áàðÿäÿ áèð ñþç äåìèðëÿð. ìàðàãëû ñþçÿ ðàñò ýÿëìÿìèøÿì. áÿçÿí èñÿ. áÿçè áàøãà úàâàíëàðûí ùåêàéÿëÿðèíè. êèí-êöäóðÿò áÿñëÿéÿñÿí. úèñìàíè ñóðÿòäÿ ùèññ åäèðÿì êè. íÿèíêè òÿáèè. Íÿùàéÿò. áèð ìÿñÿëÿíèí äÿ öçÿðèíäÿ ãûñàúà äàéàíìàã èñòÿéèðÿì. ïàðàëåë ãóðóìëàð éàðàíûð âÿ ìÿí áóíà ìöàñèð ùÿéàòûìûçûí êîíòåêñòèíäÿ. ýöìàí åäèðÿì êè. éà äà êè. àììà î ìÿãàìà ãÿäÿð êè. äåäè-ãîäó÷óëàðûí áó èñòåäàäëû øàèðëÿðè. îíëàðäàí âÿ îíëàðûí èñòåäàäûíäàí þç ìÿãñÿäëÿðè íàìèíÿ ñóè-èñòèôàäÿ åòìÿñèíÿ èìêàí âåðìÿéÿ áèëÿðèê. âàõòèëÿ áèçèì þçöìöçöí ðàñòëàøäûüûìûç ÿäÿáè ÿäàëÿòñèçëèêëÿð êèìè áèð øåé îëàð. ñÿíèí ìÿíÿâè ùàããûí òàïäàëàíûáñà. Ìöáàðèç Úÿôÿðëèíèí. ÿäÿáè ïðîñåñèí ùÿð ùàíñû áèð íöàíñûíû äà ýþçäÿí ãà÷ûðìàìàüà ÷àëûøàí áèð àäàì êèìè. ÿäÿáèééàòêÿíàðû àäàìëàðûí. èñòåäàäñûç àäàìëàðûí. áó «õîôó» ùèññ åòìÿéÿ ÷àëûøìàëûéûã âÿ áó ùèññëÿðèí áÿäèè èôàäÿñèíÿ ýþçöéóìóëó «ñþç éûüûíû» äàìüàñû âóðìàã äà. ïîâåñòëÿðèíè îõóéóðàì âÿ àç ãàëà. ìÿí áåëÿ áèð ìàðàãëû ìÿãàëÿéÿ. Àðèô ßìðàùîüëóíà ãàðøû à÷ûã-àøêàð ÿäàâÿò. þçöíÿ ãàïûëûð. Ùÿð ùàëäà. äàùà äÿãèã äåñÿì.. éàçû÷ûëàðû ÿùàòÿéÿ àëìàñûíà.
êîíêðåò ÿäÿáè ìÿìóëàòà ãàðøû. ÿéðè áöíþâðÿäèð âÿ ÿéðè áöíþâðÿíèí öçÿðèíäÿ ùå÷ íÿ óúàëòìàã îëìàç. íÿ ãóðàøäûðñàí äà. þçöí åëÿ ÿñÿðëÿð îðòàéà ÷ûõàðàñàí êè. åëÿ áèð ñÿíÿò òÿÿññöáêåøëèéè èëÿ íÿôÿñ àëñûí. Éàçû÷ûëàðû èãòèäàð âÿ ìöõàëèôÿò úÿáùÿñèíÿ áþëöá: «Ñÿí âÿçèôÿ ñàùèáèñÿí. îíà ýþðÿ äÿ ïèñ éàçû÷ûñàí. èñòåäàä ñÿíè ýþðñöí. ÿäÿáèééàòêÿíàðû àäàìëàðûí àðàñûíäà þòÿðè áèð ïîïóëéàðëûã ãàçàíûëñûí. ñÿíÿ òÿðÿô úàí àòñûí. ßäÿáèééàò ìöúàäèëÿñè ÿäÿáèééàòûí ãàíóíëàðû èëÿ àïàðûëìàëûäûð âÿ î ãàíóíëàðäàí äà áèðè åëåìåíòàð ìÿäÿíèééÿòäèð. ñÿíÿòèí òàðèõè èëÿ àç-÷îõ òàíûø îëàí ùÿð áèð àäàì ö÷öí áó — ýöí èøûüû êèìè àéäûí áèð ùÿãèãÿòäèð. Îëà áèëñèí êè. íÿñèëëÿð àðàñûíäàêû ìöíàñèáÿò ñÿðò àíòàãîíèçìÿ ÷åâðèëìÿñèí. ìÿùç ÿäÿáè òÿíãèä äöíéà ÿäÿáèééàòû òàðèõèíÿ èñòèíàä åäÿðÿê ìöàñèð ÿäÿáè ïðîñåñäÿ (áÿëêÿ «ÿäÿáè ùÿéàòäà» — äåñÿì. ÿðñÿéÿ ýÿòèðìÿê ìöìêöí äåéèë.ëà éåíè éàðàäûëìûø ùÿð ùàíñû áèð ÿäÿáèééàò ãóðóìóíó ýöúëÿíäèðìÿê. ôÿõðè àäûí éîõäóð. ôÿõðè àäûí âàð. ñÿíÿòäÿ âÿ î úöìëÿäÿí. Âÿ áó éåðäÿ äÿ. äåïóòàò äåéèëñÿí. ÿäÿáèééàòà ùþðìÿò âÿ õèäìÿò åäèðñÿíñÿ. êîíêðåò ìàêóëàòóðàéà. ÿäÿáèééàòêÿíàðû àäàìëàð èñÿ ÿäÿáèééàòäàí ÿë ÷ÿêèá 8-9 129 . èääèàëû ÿäÿáè ãûñûðëàðëà ÿùàòÿ îëóíàúàãñàí. ãÿðÿçäÿí óçàã!) ïðèíñèïèàë. î çàìàí Àçÿðáàéúàí Éàçû÷ûëàð Áèðëèéèíÿ ãàðøû éîõ. ó÷óá ýåäÿúÿê. êèò÷ ïñèõîëîýèéàñûíà ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðìàëûñàí âÿ ãîé ñÿíèí ùÿìèí ÿäÿáèééàò ìöúàäèëÿí åëÿ áèð ñàüëàì (ïàòàëîýèéà äÿðÿúÿñèíÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðàí êèí-êöäóðÿòäÿí. ñÿíèí ÿòðàôûíà òîïëàíñûí. ßäÿáèééàòûí. áóíà ýþðÿ äÿ éàõøû éàçû÷ûñàí!» — òÿôÿêêöðö èëÿ ÿäÿáèééàòà ãèéìÿò âåðìÿê ÷îõ çÿðÿðëè áèð òÿìàéöëäöð âÿ ùå÷ çàìàí ùàíñûñà ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðÿ àïàðûá ÷ûõàðìàéàúàã. Ñÿí þç ãóðóìóíà âÿ öìóìèééÿòëÿ. Áó. ñÿíÿòäÿ êþùíÿ-ïÿñìÿíäÿëèéÿ. äàùà äöç îëàð) àðòûã ãàáàðûã øÿêèëäÿ þçöíö ýþñòÿðìÿéÿ áàøëàéàí áó õÿñòÿùàëëûüûí àðàäàí ãàëõìàñûíà íàèë îëìàëûäûð. èñòåäàääàí ãàò-ãàò àðòûã äÿðÿúÿäÿ ÿäÿáè èíòðèãàëàðëà. ñÿí èñÿ âÿçèôÿñèçñÿí. ìÿùç ÿäÿáè òÿíãèä þç òóòàðëû ñþçöíö äåìÿëèäèð. ïðèìèòèâëèéÿ. Î — ÿäÿáè òÿíãèä — èñòåäàäà âÿ èñòåäàäñûçëûüà ãèéìÿò âåðìÿéè áàúàðìàëûäûð êè. ÿêñ òÿãäèðäÿ. ñÿí äåïóòàòñàí. ÿäÿáèééàòäà éåýàíÿ áþëýö ìåéàðû âàð: èñòåäàä. îáûâàòåëèí. Ìÿí äÿôÿëÿðëÿ áó áàðÿäÿ äåìèøÿì âÿ éåíÿ äÿ òÿêðàð åäèðÿì. øöáùÿñèç êè. ÷öíêè áåëÿ áèð òÿìÿë — ìöâÿããÿòèäèð. àììà áåëÿ áèð «ïîïóëéàðëûã» äà òåç êå÷èá-ýåäÿúÿê âÿ ùå÷ íÿéëÿ íÿòèúÿëÿíÿúÿê.
Ìÿí áó áàðÿäÿ äÿôÿëÿðëÿ éàçìûøàì. éàõûíëàøäûðûð. «èñòåäàäñûç éàçû÷û» ìÿôùóì áèðëÿøìÿñèíèí þçö ôàíòîñìîãðàôèê áèð øåéäèð. áåëÿ îëìàëûäûð. ÷öíêè «èñòåäàä» àíëàéûøû «éàçû÷û» àíëàéûøûíûí òÿðêèá ùèññÿñèäèð! ùÿð ùàëäà. áó ìþâçóëàðû ÿäÿáè êîíéóíêòóðàéà ÷åâèðèð. ãèéìÿòè çàìàí âåðÿúÿê — éÿãèí áó äà äöç äåéèë. îíñóç äà. øÿùèäëÿðèí àúûñû âÿ õàëã ö÷öí ÿçèç îëàí âÿ éöêñÿê ñÿíÿòêàðëûã òÿëÿá åäÿí äèýÿð ìþâçóëàð îíóí — ãðàôîìàíûí ìþâçóñóíà ÷åâðèëèá âÿ èíäè äÿ î. éöêñÿê íÿçÿðè ñÿâèééÿëè ãèéìÿò!) áÿäèè-åñòåòèê ãàì÷û èëÿ èñòåäàäñûçëûüû ÿäÿáèééàòäàí ãîâóð. áÿñèò ìåëîäðàìàòèê ýþç éàøëàðû ñÿâèééÿñèíÿ åíäèðèð. çþâãëÿðè ïîçóð. àììà áó ýöí éåíÿ äÿ òÿêðàð åòìÿê èñòÿéèðÿì: ñîâåò äþâðöíäÿ èñòåäàäñûç éàçû÷û (ÿñëèíäÿ. ÿäÿáè ìåéàðëàðû ïðèìèòèâ ìèëëèëèê âÿ áàéàüû àù-âàéëàð. ÿí åëåìåíòàð ÿäÿáè-åñòåòèê ìåéàðëàðà ñþéêÿíÿðÿê.) ìþâçó àðõàñûíäà ýèçëÿíèðäè.ýåäèá þç èøëÿðè èëÿ ìÿøüóë îëñóíëàð. áó ìþâçóëàðûí àðõàñûíäà ýèçëÿíìÿê èñòÿéèð. «ùàíñû ÿñÿð ÿñë ÿäÿáèééàò íöìóíÿñèäèð. ÄÞÐÄÖÍÚÖ ÌßÃÀËß Çàìàí àìàíñûç ñÿíÿò ñÿððàôûäûð âÿ Âàãèô Éóñèôëè äöç éàçûð êè. úèëä-úèëä ðîìàíëàð. ïðèíñèïèàë âÿ ñÿðèøòÿëè ìÿãàëÿéÿ ðàñò ýÿëìÿìèøÿì êè. èñòåùñàëàò ìþâçóñóíó èñòèñìàð åäèðäè âÿ áóíäàí áÿùðÿëÿíèðäè. êèò÷ ÿùâàëè-ðóùèééÿñèíè âÿ òÿëÿáàòûíû ÿñàñ ýþòöðÿí ãÿçåò âÿ æóðíàë ñÿùèôÿëÿðèíäÿí áîë-áîë èñòèôàäÿ åäèð. àììà ùÿð øåéè çàìàíûí þùäÿñèíÿ áóðàõìàã âÿ îòóðóá ýþçëÿìÿê êè. Áó ýöí êîíéóíêòóðà òàìàì ÿêñ ãöòáÿ äÿéèøèá âÿ ãðàôîìàí äà áóíó äÿðùàë èéëÿéèá (èé äóéìàã óñòàñû!): ìèëëè ùèññèééàò... áåëÿäèð. êîáóä øÿêèëäÿ äåñÿì. 20—21 íîéàáð 2001). Ìÿí ñîí èëëÿðäÿ ìÿòáóàòäà áèðúÿ äÿíÿ äÿ îëñà. ïîåìàëàð íÿøð åòäèðèð. Ãàðàáàü àüðûñû. áó òÿéèíèí. ßäÿáè òÿíãèä èñÿ ñóñóð. âÿòÿíäàø úÿñàðÿòè èëÿ ùÿìèí ìöÿëëèôèí éàõàñûíäàí éàïûøûá ñèëêÿëÿñèí: «Øÿùèäëÿðäÿí 130 . áó ýöí áèç Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíû àëàã îòó êèìè áàñûá-áöðöìöø áèð êîíéóíêòóðàíûí øàùèäèéèê. ÿëáÿòòÿ. ÷öíêè èñòåäàä áèðëÿøäèðèð. ãàðøûëûãëû ùþðìÿòÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðûð âÿ èñòåäàäà âåðèëÿí ãèéìÿò äÿ (ÿñàñëàíäûðûëìûø. ãàðøûëûãëû àíëàøìàéà. áóíó çàìàí äåéÿúÿê» («Êàñïè». Ìèñàë ö÷öí. ìèñàë ö÷öí.
Äöíéà ÿäÿáèééàòûíäà Ùàìëåò ãÿäÿð äöøöíúÿëÿðèíè.áó úöð çÿèô øåðëÿð. éÿíè òÿíãèä ùÿìèí ìåéàðëàðûí òÿÿññöáöíö ÷ÿêìèð. Ìÿí «ÿäÿáè-åñòåòèê ìåéàðëàð» äåäèì âÿ ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäð êè. ÿñëèíäÿ èñÿ. ßäÿáèééàòûí ïðåäìåòè — õèñëÿòäèð âÿ ñÿí õèñëÿòèí äÿðèí ãàòëàðûíû. áÿäèèééàòäàêû «øöóðàëòû» ìÿíà äÿðèíëèéè ùÿìèøÿ áþéöê ÿäÿáèééàòûí åñòåòèê òÿðêèá ùèññÿñè îëìóøäóð. êÿôÿíèì. îíà áèð äàùà ãóëàã àñàã. Êå÷ÿí ÿñðèí 50—60-úû èëëÿðèíäÿ Ùåìèíãóåéèí ìÿøùóð «àéñáåðã» áÿíçÿòìÿñèíäÿí ñîíðà. Ìÿíèì÷öí áó èêè ìèñðà áÿäèè ÿäÿáèééàòäà øöóðàëòû èôàäÿíèí äàùèéàíÿ íöìóíÿñèäèð. Äèðè îëäóãúà ëèáàñûì áóäóð. ùÿ131 . ùèññëÿðèíè åòèðàô åäÿí. Áóíà ýþðÿ äÿ Ùàìëåò áÿøÿðè ÿäÿáèééàòûí øàù ñóðÿòëÿðèíäÿí áèðèäèð. åëÿ èøëÿäÿñÿí êè. ùÿìèí ìåéàðëàðûí þçëÿðè ÿäÿáè òÿíãèäèí äèããÿò ìÿðêÿçèíäÿ äåéèë. àììà îíó ýþçëÿðèìèçèí ãàáàüûíà ýÿòèðÿê. àäè ñþçöí áóíà ýöúö ÷àòìàç. è÷èíäÿ ñàõëàäûãëàðûíäàí õÿáÿð âåðèð. îíó ùèññ åäÿê âÿ áó çàìàí ýþðÿúÿéÿê êè. Éàõóä: Ïÿìáåéè-äàüè-úöíóí è÷ðÿ íèùàíäûð áÿäÿíèì. Àçÿðáàéúàíäà âÿ öìóìèééÿòëÿ. Ãàðàáàü àüðûñûíäàí áó úöð ïðèìèòèâ ùåêàéÿëÿð. àíúàã äåéèëÿí ñþçöí ýöúö èëÿ à÷à áèëìÿçñÿí. ìèëëè ùèññèééàòäàí áó úöð äàð âÿ ìÿùäóä äöøöíúÿíèí ìÿùñóëó îëàí åññåëÿð éàçìàã îëìàç!» — äåñèí. ñÿí ýÿðÿê î ñþçö åëÿ òàïàñàí. þëñÿì. Áó ýöí áÿäèè Ñþç ùÿääÿí àðòûã ìöñòÿãèì. Ùàìëåòèí äåäèêëÿðè îíóí ùÿëÿ íÿ ãÿäÿð (ãàò-ãàò àðòûã äÿðÿúÿäÿ!) äåìÿäèêëÿðèíäÿí. áèðáàøà äåéèëìÿéÿ áàøëàéûá âÿ îíóí — áÿäèè Ñþçöí — ýåò-ýåäÿ ïëàêàò àòðèáóòóíà ÷åâðèëìÿìÿñè òÿùëöêÿñèíè ìÿí à÷ûã-àéäûí ùèññ åäèðÿì. Åñòåòèê áèð êàòåãîðèéà êèìè áÿäèè èôàäÿäÿêè «øöóðàëòû» ìÿôùóìó íÿ äåìÿêäèð? Áó ñóàëûí ÿí ñàäÿ úàâàáû áåëÿäèð: äåéèëìÿéÿíèí äåéèëÿíäÿí àðòûã îëìàñû. îíëàðû áÿäèè òÿëÿáàò êèìè ÿäÿáèééàòûí ãàðøûñûíäà ãîéìóð. áöòöí Ñîâåòëÿð Èòòèôàãûíäà ÿäÿáèééàòëà áàüëû ñþç-ñþùáÿòëÿðèí ÿñàñ ïðåäìåòëÿðèíäÿí áèðè áÿäèè èôàäÿäÿêè (áÿäèè Ñþçäÿêè!) «øöóðàëòû» (ðóñúà «ïîäòåêñò») ìÿíà ñþùáÿòè èäè âÿ áó àíëàéûø àðòûã åñòåòèê êàòåãîðèéà ñÿâèééÿñèíÿ ãàëõìûøäû. ìÿíÿâè ÿçàáëàðûíûí ñþç èëÿ èôàäÿñèíÿ ÷àëûøàí àç áÿäèè ñóðÿò òàïìàã ìöìêöíäöð.
ìèí ñþç éàëíûç þçöíö éîõ. àç-÷îõëóüóíäàäûð âÿ ùàíñûñà Àçÿðáàéúàí. Áóðàäà èêè ãàðøûäóðìà éàðàäûëûá: Øÿðã — Ãÿðá ãàðøûäóðìàñû âÿ ïåøÿêàðëûã — ñÿíÿòêàðëûã ãàðøûäóðìàñû âÿ ùÿð èêèñè äÿ ìÿñÿëÿéÿ ìåòîäîëîæè éàíàøìà áàõûìûíäàí ìÿíÿ øöáùÿëè ýþðöíöð. Èêèíúè áèð òÿðÿôäÿí. áÿëêÿ äÿ. ñþçÿ ýÿëìÿéÿí ùèññëÿðè. «Øöóðàëòû» áÿäèè èôàäÿ èñòåäàä ìÿôùóìóíóí äàõèëè êöòëÿñèíÿ ìÿíñóá åñòåòèê àòðèáóòëàðäàí áèðèäèð. Éàõøû úÿùÿò îðàñûäûð êè. èôðàòà éîë âåðèð. êîìèêñëÿðèí ÷àïûíäàí òóòìóø êëèïëÿðèí. åëÿúÿ äÿ Àçÿðáàéúàí äöøöíúÿñè ö÷öí äàùà ñÿúèééÿâèäèð. úöðáÿúöð âèäåîôèëìëÿðèí. ñÿíàéåíèí èíêèøàôû. ÷öíêè åëì âÿ òåõíèêàíûí. ßñÿä Úàùàíýèð éàçûð: «ßäÿáèééàòûí øöóðàëòû ïðîñåñëÿðëÿ áàüëû îëìàñû øöóðàëòû äàèðÿäÿí êÿíàð ÷ûõìàãäà Ãÿðáëÿ ìöãàéèñÿäÿ ýåðè ãàëàí Øÿðã äöøöíúÿñè. ÿí éàõøû ùàëäà ìÿùç êè÷èê ìèãéàñëû èñòåäàäëàð éàðàäûð âÿ ñÿíÿòäÿêè õÿð÷ÿíý — êèò÷ äÿ áó úöð ìåéäàíà ÷ûõûð. Øÿðãäÿêèíäÿí äÿ ÷îõäóð. áÿëêÿ. Áóíà ýþðÿ Ãÿðá éàçû÷ûñû äàùà ÷îõ ïåøÿêàðäûð. îâãàòû. áÿçÿí ùÿìèí äÿéÿðëÿðèí òèïîëîýèéàñûíû ìöÿééÿíëÿøäèðÿíäÿ ãåéðè-äÿãèãëèéÿ. àá-ùàâàíû äà èôàäÿ åòñèí. áàøãà ìöÿëëèôëÿðèí éàçûëàðûíäà. ðåýèîíëàðà áþëìÿê îëìàç. «êöòëÿ ö÷öí ñÿíÿò»èí áîé àòìàñûíà äàùà àðòûã ìöíáèò çÿìèí. éàõóä Øÿðã éàçû÷ûñûíäà «øöóðàëòû» áÿäèè èôàäÿ çÿèôäèðñÿ. ìàääè ðèôàùûí éöêñÿêëèéè êè÷èê ôîðìàòëû êèòàáëàðûí. ßñÿä ñÿíÿòÿ ãèéìÿò âåðÿðêÿí ùÿãèãè åñòåòèê äÿéÿðëÿðÿ ñþéêÿíèð. Áó ìÿíàäà áèçèì ñîí èëëÿðäÿ ÿäÿáèééàòà ýÿëìèø èñòåäàäëû âÿ ñÿíÿòèí ìàðàãëàðû áàõûìûíäàí òÿÿññöáêåø òÿíãèä÷èìèç ßñÿä Úàùàíýèðèí áèð ôèêðè ìÿíèì ö÷öí ìåòîäîëîæè áàõûìäàí éàíëûø ýþðöíäö. àììà. ×öíêè ïåøÿêàðëûã äàùà ÷îõ øöóð. 22 äåêàáð 2001). ïåøÿêàðëûãëà ñÿíÿòêàðëûüû äà áèð-áèðèíäÿí àéûðìàã äöçýöí äåéèë. äåìÿëè. ÿëâåðèøëè øÿðàèò éàðàäûð âÿ «êöòëÿ ö÷öí ñÿíÿò»è èñÿ. Ãÿðáè ìöòàëèÿ åòäèéè àéäûí ýþðöíÿí ßñÿäèí þçö äÿ éÿãèí ìÿíèìëÿ ðàçûëàøàð êè. äèñêëÿðèí èñòåùñàëûíà ãÿäÿð. ÷öíêè ïåøÿêàðëûã ñÿíÿòêàðëûüûí ýþñòÿðèúèëÿðèíäÿí áèðèäèð âÿ îíëàðû ãàðøû-ãàðøûéà ãîéìàã ùàäèñÿñèíÿ áèç éàëíûç ßñÿä Úàùàíýèðèí öìóìèëèêäÿ ìàðàãëû âÿ èñòåäàäëû ìÿãàëÿñèíäÿ éîõ. ñÿíÿòêàðëûã èñÿ øöóðàëòû èëÿ áàüëûäûð» («Õàëã úÿáùÿñè». Øÿðãè äÿ. îíäàêû èñòåäàäûí ìèãéàñû êè÷èêäèð âÿ áó úöð êè÷èê ìèãéàñëû èñòåäàäëàð Ãÿðáäÿ. ìöñàùèáÿëÿðèíäÿ äÿ ðàñò 132 . èñòåäàäû èñÿ. Øÿðã éàçû÷ûñû èñÿ ñÿíÿòêàðëûüû èëÿ ñå÷èëèð. èñòåäàäûí áþëýöñö îíóí ìèãéàñûíäà.
Ïåøÿêàðëûüûí àíòîíèìè ùÿâÿñêàðëûãäûð. øàù ìÿòëÿá «Âàùèä èíôîðìàñèéà ìÿêàíûíà áèç íÿ (ùàíñû òÿêðàðñûç ìèëëè ÷àëàð! — É. ñÿíÿòäÿ âÿ èúòèìàè ôèêèðäÿ ìèëëèëèê àðõà ïëàíà êå÷ìÿëèäèð. àììà áó. Ìÿíèì õîøóìà ýÿëèð êè. Ùàëáóêè. Ìÿí åëÿ áèëèðÿì êè. Áó éåðäÿ ìÿí Éàøàð Ãàðàéåâëÿ òàì ìöòòÿôèãÿì âÿ áóíó êå÷ÿí éàçäà ðÿùìÿòëèéèí þçöíÿ äÿ äåìèøäèì. áåéíÿëõàëã ñèéàñè.) àðòûðûðûã âÿ îíóí éàðàíìàñûíäà íÿ èëÿ èøòèðàê åäèðèê?» — øÿêëèíäÿ äóðóð. ùàëáóêè. äöíéà ñèéàñÿòèíèí òÿðêèá ùèññÿñèíÿ ÷åâðèëèáñÿ. òÿíãèä àäû èëÿ íÿøð îëóíàí êèòàáëàðûí ìöòëÿã ÿêñÿðèééÿòè ãåéðè-ïåøÿêàðëûã íöìóíÿëÿðè. 133 . áó òèïëè ôèêèðëÿðè îðòàéà ÷ûõàðàí òÿìàéöë Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíè ïåðñïåêòèâëè èñòèãàìÿòÿ ñÿñëÿéèð. ïåøÿêàðëûã íÿñÿ ìÿíôè. ïîåçèéà.ýÿëèðèê. áèð äÿ âàð ÿñíàô. ßñÿäèí áó ôèêðè âÿ öìóìèééÿòëÿ. áó ýöí Àçÿðáàéúàí ìÿòáóàòûíäà ãåéðèïåøÿêàð éàçû-ïîçóëàð áàø àëûá ýåäèð. ìÿòáóàò ïåøÿêàðûí ÿñÿðèíè ÷àï åòìÿëèäèð. óòàíìàëû áèð úÿùÿòäèð. Ñåðâàíòåñ. ßñÿä Úàùàíýèð ÿäÿáè òÿíãèäÿ ãëîáàë ýþñòÿðèúèëÿð ïðèçìàñûíäàí áàõûð âÿ éàçûð: «Áó ýöí Ãàðàáàü ïðîáëåìèíèí ùÿëëè íÿ äÿðÿúÿäÿ ìèëëè ìöíàãèøÿ îëìàãäàí ÷ûõûá. Ôöçóëè. Òîëñòîé? Òÿáèè. íÿñð.) áèçÿ øÿðÿô ýÿòèðìÿç» («ßäÿáèééàò ãÿçåòè». áþéöê ñÿíÿòêàðëàð âÿ áèç îíëàðà ãåéðè-ïåøÿêàð äåéÿ áèëÿðèêìè? Î áàøãà ìÿñÿëÿ êè. 24 ôåâðàë — 1 ìàðò 2002). ñÿíÿòêàð îëìàã ìöìêöí äåéèë.Ã. éÿíè ÿäÿáè ìàêóëàòóðàäûð. 3 ìàé 2002). ðåìåñëî÷ó âÿ îíëàðû ãàðûøûã ñàëìàã ëàçûì äåéèë. Êèì èäè Øåêñïèð. ßëèíÿ ãÿëÿì àëàí øÿõñ ùÿâÿñêàðëûãäàí ïåøÿêàðëûüà àïàðàí éîëó ìÿòáóàò ñÿùèôÿëÿðèíäÿ éîõ. þç éàçû ìàñàñûíûí àðõàñûíäà êå÷ìÿëèäèð âÿ ìÿòáóàò äà áó ìÿðùÿëÿíè þç ñÿùèôÿëÿðèíäÿ ÿêñ åòäèðìÿìÿëèäèð. àíà ñóàë. Éàøàð éàçûðäû: «Äöíéà èíôîðìàñèéà ìÿêàíûíäàí «êèì íÿ ýþòöðöá?» — åëÿ áèë. ïåøÿêàð îëìàäàí áþéöê ñÿíÿòêàð âÿ öìóìèééÿòëÿ. «äöíéà èíôîðìàñèéà ìÿêàíûíû» éàðàòìàãëà áàøãà ìèëëÿòëÿð ìÿøüóë îëñóí.Ã. Éîõñà. ùÿðáè âÿ èãòèñàäè áèðëèêëÿðÿ ãîøóëìàã çÿðóðÿòè íÿ ãÿäÿð êÿñêèí áèð òÿëÿá êèìè ãàðøûäà äóðóðñà. ïðîôåññèîíàëëûã. áèç èñÿ îíäàí ïàé àëìàãëà ìÿøüóë îëàã ïðèíñèïè (áåëÿ âÿçèôÿ âÿ èø áþëýöñö — É. Áèð âàð ïåøÿêàðëûã. ÿëáÿòòÿ. åëÿ áèë êè. äðàìàòóðýèéà. ÿäÿáè-áÿäèè ôèêðèìèçèí ãàðøûñûíäà äóðàí ùå÷ áèð ïðîáëåìè äÿ ìÿùäóä ìèëëè ÷ÿð÷èâÿäÿ ùÿëë åòìÿê ìöìêöí äåéèë» («Âÿòÿíäàø». ùå÷ âÿúùëÿ î äåìÿê äåéèë êè. òÿíãèä ìÿùç áó ñóàëû ñóàëëàðûí ÿí âàúèáè êèìè âóðüóëàéûð.
ìèëëè åòíîãðàôèéàìûçà ñþéêÿíèá äåéÿ áèëÿúÿéèìèçè äàõèë åòìÿëèéèê. ïðîáëåìàòèêàìûçà. «Ñþç»ö òÿäãèã åòìÿéÿ. Ìÿí ßñÿä Úàùàíýèðèí áó äöøöíúÿëÿðèíäÿ. úûüûðëàð. «áó ýöí ñÿíÿò òÿÿññöáö ÷ÿêèëìèð» êèìè. ìèëëèñèç áÿøÿðèëèê éîõäóð âÿ ìÿí äöøöíöðÿì êè. 1996. ñÿùâ ñàëûíûð. 1999. áÿøÿðèéÿ àïàðàí éîë ìöòëÿã ìèëëèäÿí êå÷èð. ìÿíàëàíäûðìàã èñòÿéèð. áÿçÿí. öøöìÿñèíÿ (åëÿ ìÿíèì þçöìäÿ äÿ!) áèð ùÿðàðÿò ýÿòèðèð. ¹ 10—12). 25—26 èéóë 2002) âÿ åëÿ áèëèðÿì êè. 134 . «áó ýöí ÿäÿáèééàò ìöúàäèëÿñè àïàðûëìûð». î. ìèëëè ïñèõîëîýèéàìûçà. î áèðè òÿðÿôäÿí äÿ ìÿùÿëëè÷èëèêäÿí óçàãëàøìàã. îíóí þçöíöàõòàðûøûíû ýþðöðÿì. òîïëàìûäûð âÿ áèç î òîïëàìà ùå÷ êèìèí éîõ. áó ñòðóêòóðóí òÿðêèáèíè þéðÿíìÿéÿ âÿ îíóí — ùÿìèí ñòðóêòóðóí — ìÿùÿëëè éîõ. ùÿãèãÿòèí èôàäÿñè îëàí áÿäáèíëèê îâãàòûíà. ñÿíÿòè éàëíûç ùàíñûñà áèð éàçû÷ûíûí ÿñÿðè òèìñàëûíäà éîõ. ÿäÿáèééàòäà âÿ öìóìèééÿòëÿ. ÿñëèíäÿ. ßñÿä Úàùàíýèð æàíðûíû «òÿíãèä àíòèðîìàíû» êèìè ìöÿééÿíëÿøäèðäèéè ñèëñèëÿ ìÿãàëÿëÿðè èëÿ «áó ýöí òÿíãèä éîõäóð». áó àõòàðûøëàðäà öíâàí. òÿíãèäÿ éåíè ýÿëÿí èñòåäàäëû ãÿëÿì ñàùèáè áó àõòàðûøëàðûí òÿøÿááöñöíäÿäèð âÿ éÿãèí åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ. ñþùáÿò ñÿíÿò òàðèõèíèí ñöáóò åòäèéè áó ìÿëóì ùÿãèãÿòäÿí ýåäèð êè. ßñÿä Úàùàíýèð èêè øàèðèí — Ñàëàìûí âÿ Ìóðàä Êþùíÿãàëàíûí øåðëÿðèíè ìöãàéèñÿëè øÿêèëäÿ òÿùëèë åäèð («Ïàðèòåò». «Ñÿñ»è ñÿíÿòëÿ áàüëû öìóìèëÿøäèðèëìèø åñòåòèê áèð ïðåäìåò êèìè ýþòöðÿðÿê. ìÿùç áèçèì þç ìèëëè ÿäÿáè ÿíÿíÿëÿðèìèçÿ. öìóìèééÿòëÿ. ñÿíÿòäÿ «Ñÿñ»èí áÿäèè éöêöíö ìöÿééÿíëÿøäèðìÿéÿ ÷àëûøûð («Àçÿðáàéúàí». ÿäÿáèééàòà ìöíàñèáÿòäÿ þç ôÿðäè åñòåòèê ìþâãåéèíè àõòàðûð âÿ áó àõòàðûø áèð òÿðÿôäÿí úèääè ìÿòëÿáëÿðÿ ýèðèøìÿê úÿñàðÿòèíäÿí âÿ èñòÿéèíäÿí õÿáÿð âåðèðñÿ. «Ñþç»öí áÿäèè-åñòåòèê ñòðóêòóðóíó àðàøäûðìàüà. áÿøÿðè ìèãéàñû âÿ ìèññèéàñû äÿðèíëèéèíäÿí ãèéìÿòëÿíäèðìÿê úÿùäèíè ýþñòÿðèð. áÿøÿðè ìÿíàñûíû àõòàðìàüà ÷àëûøûð («Àçÿðáàéúàí». ÿñëèíäÿ. Ìàðàãëû âÿ éàõøû áèð ôàêòäûð êè. éàøëàøäûãúà îðèæèíàëëûüû ñàõëàéà áèëèðñÿíñÿ. åëÿ áèë êè. êÿíàðëàðäà ãàëûð. äàùà áèð ìöääÿò êå÷äèêäÿí ñîíðà.Éÿíè. áÿçÿí. ¹ 12). ßñÿä Úàùàíýèð ÿäÿáè òÿíãèäÿ ýÿëèøèíäÿí. áÿøÿðèëèê. 4—5. áó äà ýþçÿë áèð úÿùÿò îëàð!) âÿ îðèæèíàë éàðàäûúûëûã îðèæèíàë äà òÿíãèä òÿëÿá åäèð. ñÿíÿò ìàýèñòðàëûíà (ìàùèééÿòèíÿ) äàõèë îëà áèëìèð. Îëñóí êè. äÿãèã îëìóð. Ìÿí «ñÿíÿòäÿ ýÿíúëèê» âÿ «ñÿíÿòäÿ îðèæèíàëëûã» ìÿôùóìëàðûíû ñèíîíèì ìÿôùóìëàð êèìè ãÿáóë åäèðÿì (ÿëáÿòòÿ. ìèëëèëèéèí ìÿúìóñó. áèð ìöääÿò êå÷äèêäÿí ñîíðà èñÿ. àììà ÿñàñ ìÿñÿëÿ áóäóð êè.
» Áó ñþçëÿðè ìÿí òÿõìèíÿí èéèðìè èë áóíäàí ÿââÿë éàçìûøàì. àììà áó ìöääÿò ÿðçèíäÿ ÿäÿáè òÿíãèäèìèçäÿ. éàõóä ïéåñäÿêè ïñèõîëîýèçì äåéèë.îðèæèíàë íÿòèúÿëÿð ÷ûõàðûð âÿ ÿñëèíäÿ. Þðíÿê. éÿíè ñÿíÿòêàðûí þçö èëÿ. éåíÿ äÿ êëàññèê íÿñðèìèçèí ìàðàãëû íöìóíÿñè îëàí «Ùåêàéÿòè-Éóñèô ßëåéùèññÿëàì âÿ Çöëåéõà Ëÿùö» ïîâåñòèíèí (Áàêû. îí áåø èë áóíäàí ÿââÿëÿ ãÿäÿð éàñàã îëàíëàðû öçÿ ÷ûõàðìàüûí âàúèáëèéè áàðÿäÿ éàçìûøàì âÿ áó áàõûìäàí éàðàäûúûëûã ïñèõîëîýèéàñûíûí þéðÿíèëìÿñè. êëàññèêàíûí íÿøðè ñàùÿñèíäÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûìûçäà äàùà àðòûã áèð úàíëàíìà ùèññ îëóíìàãäàäûð. 2001). ßâÿç Íÿáèîüëó êèìè úàâàí àëèìëÿð áó ìÿñÿëÿíè ãàëäûðìàüà úÿùä åäèðëÿð («Àçÿðáàéúàí». àììà áó úÿùäëÿð åëÿ úÿùä îëàðàã äà ãàëûð. Áóðàñû éàõøû úÿùÿòäèð êè. ìèñàë ö÷öí. «Åëì». 1998. øöáùÿ åòìèðÿì êè. 135 . îíóí ùèññëÿð âÿ äöøöíúÿëÿð àëÿìèëÿ áàüëûäûð. Ìöòÿðúèì. 2002). Íÿñðèìèçäÿ. «Òóðàë-ß». úèääè åëìè óüóðëàðà ýÿòèðèá ÷ûõàðàð. ÷îõ ìàðàãëû íöìóíÿñè îëàí «Ëèñàíöò-òåéð» («Ãóøëàðûí äèëè») àäëû ùåêàéÿëÿð òîïëóñóíóí (Áàêû. ¹ 10). Áÿçÿí èñÿ éàðàäûúûëûüûí ïñèõîëîýèéàñûíû ñÿíÿòäÿêè ïñèõîëîýèéà èëÿ ãàðûøûã ñàëûðëàð. 2001). Èñàíûí «Ìåùðè âÿ Âÿôà» ïîåìàñûíûí (Áàêû. õöñóñÿí. ßäÿáè òÿíãèääÿí ôÿðãëè îëàðàã. «Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí éàíûíäàí þòöá-êå÷äèéè ÿí ÿùÿìèééÿòëè ìÿñÿëÿëÿðäÿí áèðè äÿ éàðàäûúûëûüûí ïñèõîëîýèéàñû ìÿñÿëÿñèäèð. Ìÿí àðòûã éóõàðûäà êëàññèê ÿäÿáè èðñèìèçè éåíè ýþçëÿ îõóìàüûí. ðåàë ôÿðäëÿ. î áèðè òÿðÿôäÿí äÿ ÿäÿáè òÿíãèäèí úàâàí ìöÿëëèôëÿð âàñèòÿñèëÿ éåíè íÿñëèí éåíè òÿäãèãè êèìè þçöíö èôàäÿ åòìÿñè ùàäèñÿñèäèð. äðàìàòóðýèéàìûçäà áó íþãòåéè-íÿçÿðäÿí äèããÿòè úÿëá åäÿí âÿ îðèæèíàë òÿäãèãàò ö÷öí îáéåêò îëà áèëÿí ÷îõ ìàðàãëû ïðîñåñëÿð ìöøàùèäÿ åòìÿê ìöìêöíäöð. 1998). Èñìàéûë Þìÿðîüëóíóí òÿðúöìÿñèíäÿ «Áèëãàìûñ» äàñòàíûíûí òÿñùèù îëóíìóø éåíè íÿøðèíè (Áàêû. òÿÿññöô êè. Ùöñåéí ßôÿíäè Ãàéûáîâóí áèðèíúè âÿ èêèíúè úèëäëÿðè ùÿëÿ êå÷ÿí ÿñðèí 80-úè èëëÿðèíäÿ íÿøð îëóíìóø «Àçÿðáàéúàíäà ìÿøùóð îëàí øóÿðàíûí ÿøàðûíà ìÿúìóÿäèð» ÿñÿðèíèí ö÷öíúö úèëäèíèí íÿùàéÿò êè. áàøãà ñþçëÿ äåñÿì. èøûã öçö ýþðìÿñè (Áàêû. ùå÷ íÿ äÿéèøìÿéèá. éàðàäûúûëûüûí ïñèõîëîýèéàñû áÿäèè ñóðÿòëÿ éîõ. ðîìàíäàêû. Ìþùñöí Íÿñèðèíèí îðòà ÿñðëÿð Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí. ïîåçèéàìûçäà. Éàðàäûúûëûüûí ïñèõîëîýèéàñû — éàðàäûúûëûã ïðîñåñèíèí ïñèõîëîýèéàñûäûð. áó íÿòèúÿëÿð áèð òÿðÿôäÿí ìöàñèð ïîåçèéà íöìóíÿëÿðèíÿ âåðèëÿí ãèéìÿòäèðñÿ. ìÿíúÿ.
«Ãàïï-Ïîëèãðàô». Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí «Úöìùóðèééÿò» (Áàêû. Èñìàéûë Ãàñïðèíñêèíèí «Òöðêöñòàí öëÿìàñû» (Áàêû. 2002). 2001). Ê.Íàüûéåâàíûí «Àçÿðáàéúàíäà Íÿâàè» (Áàêû. À. Ú. 2002). Ìèð Ìþùñöí Íÿââàáûí «Äèâàí»ûíûí (Áàêû. «Þðíÿê». 2000. «Åëì». «Åëì». 1999).Ðÿùèìîâàíûí «Ìèðçÿ Èñìàéûë Ãàñèð» (Áàêû. Þðíÿê. Âèëàéÿò Ãóëèéåâèí ñîí êèòàáëàðûíûí. 1999).Ìÿììÿäáàüûðîüëóíóí «Àçÿðáàéúàí ÿëéàçìàëàðûíäà ôèëèãðàíëàð» (Áàêû. 2002) âÿ ñ. 2001). 2002). 1999). Ìîëëà Úöìàíûí ö÷úèëäëèê «Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè»íèí áèðèíúè úèëäèíèí (Áàêû. òöðêîëîýèéàíû. «Ìöòÿðúèì». ðÿùìÿòëèê Àðèô Àáäóëëàçàäÿíèí òÿðòèáè âÿ ðåäàêòîðëóüó èëÿ íÿøð îëóíìóø «ßäÿáèééàòäà øÿõñèééÿò êîíñåïñèéàñû» ìîíîãðàôèê ìÿúìóÿñèíèí (Áàêû. 2000). 2000). «Åëì». «Åëì». Øèðèíäèë Àëûøàíîâóí «Ðîìàíòèçì: ìöáàùèñÿëÿð. ìöÿëëèôëÿðèí áó âÿ éà äèýÿð äÿðÿúÿäÿ ïðåäìåòÿ èäåîëîæè äîãìàëàðäàí àçàä øÿêèëäÿ éàíàøìàñû Àçÿðáàéúàí 136 . Ì. îíëàðûí îõóúóëàðà åëìè òÿãäèìàòû. 2001). «Òóðàë-ß». — áöòöí áó íÿøðëÿðèí öìóìè (äèôåðåíñèàë!) åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿñè. Ì.Àäèëîâ âÿ ß.ßôÿíäèéåâèí «Àçÿðáàéúàí äðàìàòóðýèéàñûíäà ìåòîäëàð» (Áàêû. 2002). 2001). 2001). «Åëì». «Ãåéðÿò». Ùåéðàí õàíûìûí «Äèâàí»ûíûí èëê ôîòîôàêñèìèëåñèíèí (Áàêû. áèð àç ÿââÿëëÿð èñÿ Ôöçóëèíèí éóáèëåéè èëÿ áàüëû ÿñÿðëÿðèíèí òÿñùèù îëóíìóø àëòûúèëäëèéèíèí íÿøðèíè ìÿí þçöìöçöí þç ÿäÿáèééàòûìûçû þéðÿíìÿê. Øÿðã ÿäÿáèééàòûíû þéðÿíìÿê áàõûìûíäàí úèääè ùàäèñÿ ùåñàá åäèðÿì. Éàøàð Ãàðàéåâèí þìðöíöí ñîíóíäà ùàçûðëàéûá íÿøð åòäèðäèéè «Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû ÕIÕ âÿ ÕÕ éöçèëëÿð» êèòàáûíûí.Èñðàôèëîâóí «Àçÿðáàéúàí ìèëëè ðåæèññîð ñÿíÿòèíèí ïîåòèêàñû» (Áàêû. Þðíÿê. Íèçàìè àäûíà ßäÿáèééàò Èíñòèòóòóíóí «ßäÿáè-íÿçÿðè ôèêèð èêè ÿñðèí ãîâøàüûíäà» ìþâçóñóíäà êå÷èðäèéè êîíôðàíñûí ìàòåðèàëëàðû òîïëàíìûø åéíèàäëû êèòàáûí. «Íóðëàí». «Øóøà». Ì. «Òóðàë-ß». 2001). «Äÿäÿ Ãîðãóä» éóáèëåéè èëÿ áàüëû áèð ñûðà ñàíáàëëû íÿøðëÿðè.«Àçÿðáàéúàí åíñèêëîïåäèéàñû». Íóðëàí. Úÿëèë áÿé Áàüäàäáÿéîâóí «Õàòèðÿëÿð âÿ åòíîãðàôèê ãåéäëÿð» (Áàêû.Øÿðèôëèíèí ÕII—ÕIÕ ÿñð éàçûëû àáèäÿëÿðè ÿñàñûíäà éàçäûüû «Ìÿòíøöíàñëûã» (Áàêû. ðóñ äèëèíäÿ). «Åëì». Ìèðçÿ ßáäöëõàëèã Éóñèôèí øåðëÿðèíèí (Áàêû. 2000).Íàüûéåâàíûí «Éóñèô Âÿçèð ×ÿìÿíçÿìèíëèíèí àðõèâèíèí òÿñâèðè» (Áàêû. ùÿãèãÿòëÿð» ìîíîãðàôèéàñûíûí (Áàêû. 2002) êèìè êèòàáëàðûí ñîí ö÷ èëäÿêè íÿøðèíè.Íàüûñîéëóíóí «Îðòà ÿñðëÿðäÿ Àçÿðáàéúàí òÿðúöìÿ ñÿíÿòè» (Áàêû. 1999). Ò. Þðíÿê. Ú. «Òóðàë-ß». È. Ðóùè Áàüäàäèíèí ö÷úèëäëèê «Äèâàí»ûíûí áèðèíúè úèëäèíèí (Áàêû.Ìóðàäîâàíûí «Ñàäûã áÿé Ñàäèãèí ùÿéàò âÿ éàðàäûúûëûüû» (Áàêû.
àììà áóðàñû äà âàð êè. Èíúÿñÿíÿò ñåðèéàñû. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíÿ íèñáÿòÿí äàùà àêòèâ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðäèéèíè ñöáóò åäèð. ÿäÿáèééàòøöíàñëûã äà ñîâåò èäåîëîæè ÷ÿð÷èâÿëÿðèíäÿí òàìàì àçàä îëìàã ö÷öí åéíè ìåòîäîëîæè ìþâãåäÿí ÷ûõûø åòìÿëè âÿ åéíè íÿçÿðè áàãàæà éèéÿëÿíìÿëèäèð. 2001. éàëíûç ñîí çàìàíëàð òàíûø îëìàüà èìêàí òàïäûüûì êèòàáëàðûí àäûíû ÷ÿêèðÿì âÿ ìÿíèì îõóìàüà ìàúàë òàïìàäûüûì áàøãà êèòàáëàð äà àç äåéèë âÿ áó. Ìÿí. ÿëáÿòòÿ. ¹1—2) âÿ òÿÿññöô êè. Áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ. äöç äåéèð. éàõøû áèð ñÿðèøòÿ èëÿ íÿçÿð ñàëûð âÿ «ÿäÿáèééàòøöíàñëûã èñòèãàìÿòëÿðè íÿçÿðè-ìåòîäîëîæè ìÿçìóí áàõûìûíäàí èðÿëè ýåòìèð» — äåéèð (Àçÿðáàéúàí ÌÅÀ õÿáÿðëÿðè. íÿøð îëóíàí ãåéðè-úèääè. èëê íþâáÿäÿ. ßñëèíäÿ. Åëÿ ùÿìèí ìÿãàëÿñèíäÿ Øèðèíäèë ñîâåò èäåîëîýèéàñûíûí éàõûíà áóðàõìàäûüû áþéöê øÿõñèééÿòëÿðèí — Ôðåéääÿí òóòìóø Áàõòèíÿ ãÿäÿð — ÿñÿðëÿðèíèí «ÿäÿáè ôèêðèí òàðèõè òÿêàìöëö áàõûìûíäàí ðîëóíó âÿ éåðèíè íÿçÿðÿ àëìàéàí. ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ ãðàôîìàí îëìàéûá? ßëáÿòòÿ. «ÿäÿáèééàò òàðèõèìèçè ìþâúóä ãÿëèáëÿðèí çÿíúèðèíäÿí óçàãëàøäûðìàã» ìöìêöí äåéèë. ùÿì äÿ òÿíãèäè åùòèâà åòìÿëèäèð âÿ éàëíûç áó ìÿíàäà éîõ êè. þç éåðèíäÿ. ÿäÿáèééàòûìûçûí ñÿðâÿòèäèð. ùÿòòà éàðûì ÿñðëèê òàðèõè îëàí ñòðóêòóðàë-ñåìèîòèê òÿùëèëè ìöàñèð äöíéà ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûíûí ñîí íàè137 .ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûíûí. êèì äÿ ùàíñû íàüûëû éàçûáñà âÿ áóíëàð ÿëéàçìàñû øÿêëèíäÿ ãàëûá. Øèðèíäèë Àëûøàíîâ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûíûí ìöàñèð íÿçÿðè-ìåòîäîëîæè ïðîáëåìëÿðèíÿ. åëÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëûã åëìèíèí þçö âÿ ÿäÿáè òÿíãèä àëìàëûäûð. áó ýöíöí òÿíãèäè äöíÿíÿ íèñáÿòÿí äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ ùÿì ÿäÿáèééàòøöíàñëûüû. îíëàðûí ùàìûñû ìèëëè ìÿäÿíèééÿòèìèçèí. îëóá. ùå÷ âÿúùëÿ î äåìÿê äåéèë êè. ×öíêè ÿäÿáèééàò îëàí éåðäÿ ãðàôîìàí äà îëàúàã âÿ áó ýöí êå÷ìèø ãðàôîìàíëàðûí éàçûëàðûíû íÿøð åäèá ìèëëÿòÿ êëàññèê ÿäÿáèééàò íöìóíÿëÿðè êèìè òÿãäèì åòìÿéèí äÿ ãàðøûñûíû. äåìÿëèéÿì êè. Ìÿýÿð ÕIÕ ÿñðäÿ. ÿñàñû èñÿ áóäóð êè. ÷îõ íàðàùàòåäèúè áèð ùàäèñÿäèð. êèì ùàíñû ãÿçÿëè. îáûâàòåë çþâãöíÿ óéüóí êèòàáëàðûí ñàéû õåéëè äÿðÿúÿäÿ àðòûãäûð âÿ áó — òÿáèè êè. ÿäÿáè òÿíãèä äÿ. Êå÷ìèø çàìàíëàðäà êèì ùàíñû ìåéõàíàíû éàçûáñà. ßäÿáèééàò. èíäèéÿúÿí ÷àï îëóíìàéûáñà. áó. Áó áàõûìäàí. ñåâèíäèðèð. ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûí òÿãäèì åòäèéè ÿñÿðëÿðëÿ áàüëû òÿíãèäèí îïåðàòèâ ñþçöíÿ êå÷èä ìÿðùÿëÿñèíäÿ åùòèéàú äöíÿíÿ íèñáÿòÿí äàùà àðòûãäûð — áó. Äèë. ÿëáÿòòÿ.
ùÿòòà èíäèéÿ ãÿäÿð ÿëäÿ åäèëìèøëÿð äÿ èòèðèëÿ áèëÿð. 2000. ßäÿáèééàò. ÿäÿáè èðñÿ ìöíàñèáÿòè òÿíãèä ìÿìóëàòûíà ÷åâèðÿí ñÿáÿáëÿðäÿí áèð úèääèñè äÿ îäóð êè. Åéíè çàìàíäà èñÿ. ÷öíêè áó ÿçàá-ÿçèééÿòëè èøè áèçèì ÿâÿçèìèçÿ áèð áàøãàñû ýÿëèá ýþðìÿéÿúÿê. ñîí îí èëäÿ Àçÿðáàéúàí äèëè ðóñ äèëèíè òÿáèè øÿêèëäÿ óçàãëàøäûðàðàã íÿçÿðè ùàçûðëûüûí ÿñàñ áàçàñûíû òÿøêèë åäèá âÿ þéðÿíèëìÿñè. ÿëáÿòòÿ. î ìÿãàëÿëÿð. Áó èñòèãàìÿòäÿ ýþðöëÿúÿê èøè ÷ÿòèíëÿøäèðÿí âÿ îíóí ùÿúìèíè àðòûðàí áèð úÿùÿò äÿ îíäàí èáàðÿòäèð êè. ðóñ äèëèíäÿ éàçûëàí åëìè138 . ÕÕ ÿñð åñòåòèêàñûíûí áþéöê áèð ùèññÿñè — ìàðêñèçì-ëåíèíèçì èäåîëîýèéàñûíà âÿ ñîñðåàëèçì íÿçÿðèééÿñèíÿ éàä îëàí. áóíëàðû ãÿáóë åòìÿéÿí âÿ áóíëàðà ãàðøû îëàí áþéöê áèð ùèññÿñè êÿíàðäà ãàëûðäû. Äèýÿð òÿðÿôäÿí. ôðàíñûç äèëëÿðèíèí òÿêëèô åäÿ áèëÿúÿéè ôèëîëîæè ìÿòíëÿðèí ìèëëè ìöùèòäÿ òåç áèð çàìàíäà ôóíêñèîíàëëûã êÿñá åäÿúÿéè» («ßäÿáèééàò ãÿçåòè». Äèë.ëèééÿòè ùåñàá åòìÿéè» þçöíöí êÿñèð úÿùÿòè êèìè ýþñòÿðìÿéÿ áàøëàéûá. î úöìëÿäÿí. Èíúÿñÿíÿò ñåðèéàñû. ÿëáÿòòÿ. Áóíà ýþðÿ äÿ ìöàñèð ÿäÿáè òÿíãèäèí ãàðøûñûíäà äóðàí ÿí úèääè ïðîáëåìëÿðäÿí áèðè äÿ äöíéà åëìè-íÿçÿðè ÿäÿáèééàòûíûí Àçÿðáàéúàí äèëèíÿ ÷åâðèëìÿñèäèð âÿ áó èø íÿ ãÿäÿð ÷ÿòèí îëñà äà. áèç áóíó åòìÿëèéèê. ÿùÿìèééÿòëèäèð. ¹ 3—4) éàçûëàð. Áåëÿ áèð éàëàí÷û «íàèëèééÿò» êîíòåêñòèíäÿ Àôàã ßñÿäîâàíûí Àâðîïà ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûíäà ïåøÿêàð ÿäÿáè òÿíãèäèí èëê ìåòîäîëîæè èñòèãàìÿòëÿðèíäÿí áÿùñ åäÿí âÿ ìöãàéèñÿëè-òàðèõè ìåòîäó àðàøäûðàí ìÿãàëÿñè êèìè (Àçÿðáàéúàí ÌÅÀ-íûí õÿáÿðëÿðè. àëìàí. î ìöñàùèáÿëÿð ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ åäèëèðäè êè. ÑÑÐÈ äþâðöíäÿ ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ îëóíàí íÿçÿðè-åñòåòèê ÿäÿáèééàòûí ñèéàùûñûíäà äà à÷ûã-àøêàð áèð áèðòÿðÿôëèê âàð èäè — î ìîíîãðàôèéàëàð. «èíýèëèñ. Òåùðàí ßëèøàíîüëóíóí éàçäûüû êèìè. 27 îêòéàáð 2000) äÿ ýþðöíìöð âÿ áåëÿ äàâàì åäÿðñÿ. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿí ñÿíÿòÿ ãèéìÿò âåðäèéè çàìàí ìèëëè âÿ áÿøÿðè åëìè-åñòåòèê äÿéÿðëÿðèí âÿùäÿòèíè òÿëÿá åòìÿê ÷ÿòèí îëàúàã. ìàðêñèçì-ëåíèíèçì èäåîëîýèéàñûíà âÿ éàëàí÷û ñîñèàëèçì ðåàëèçìè íÿçÿðèééÿñèíÿ éàõûí âÿ óéüóí èäè âÿ áåëÿëèêëÿ. ìÿíèìñÿíèëìÿñè âàúèá îëàí ÿäÿáèééàò Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ àç îëäóüó âÿ áèð ÷îõ ùàëëàðäà èñÿ ùå÷ îëìàäûüû ö÷öí. Áó ýöí Àçÿðáàéúàí ìÿòáóàòû ñÿùèôÿëÿðèíäÿêè òÿíãèä éàðàäûúûëûüûíû. îíóí — ùÿìèí íÿçÿðè ÿäÿáèééàòûí — ìèãéàñû õåéëè äÿðÿúÿäÿ àçàëûá.
ìÿí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí ìöàñèð âÿçèééÿòè âÿ ãàðøûäà äóðàí ïðîáëåìëÿð áàðÿäÿ áÿçè ìöëàùèçÿëÿðèìè ñþéëÿäèì. Áèç ÕÕI ÿñðèí áàøëàíüûúûíäàéûã. *** Áåëÿëèêëÿ. Ñîí çàìàíëàð ÿäÿáè òÿíãèääÿ. Èíäè ýþðöí ìöàñèð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè ãàðøûñûíäà þçöíöí ÷îõ âàúèá ùÿëëèíè ýþçëÿéÿí íÿ ãÿäÿð áþéöê áèð ïðîáëåì äàéàíûð. áó úÿùäëÿð áèçèì ÿäÿáè òÿíãèäèìèç ö÷öí ñÿúèééÿâè âÿ ñàáèò òÿùëèë òÿìàéöëëÿðèíäÿí. áó òèïëè ìÿãàëÿëÿðè áàðìàãëà ñàéìàã îëàð. áó ìåéëëÿð. Îêòéàáð. ÷öíêè ùÿð øåé âàõòà áàõñà äà. 139 . Òÿÿññöô êè. âàõò ùå÷ íÿéÿ áàõìûð. õöñóñÿí. ¹ 6) âÿ äöçäöð. ýÿíú òÿäãèãàò÷ûíûí áåëÿ áèð òÿøÿááöñöíöí þçö ðàçûëûã äîüóðóð. 2002.íÿçÿðè ÿäÿáèééàòûí þçö äÿ ÿñàñ åòèáàðèëÿ ìàðêñèçì-ëåíèíèçì èðñèíÿ ñþéêÿíÿí äîãìàëàðà ÿñàñëàíûðäû. 2002. Ôÿðãàíÿ Çöëôöãàðîâà Âèðúèíèéà Âóëôóí éàðàäûúûëûüû èëÿ ïàðàëåë îëàðàã ìèëëè ÿäÿáèééàòûìûçà íÿçÿð ñàëìàüà ÷àëûøûð («Àçÿðáàéúàí». Áó éåíè éöçèëèí ÿäÿáèééàòû õàëãûìûçû íåúÿ. Ìèñàë ö÷öí. áó ïàðàëåëäÿ áèð ìåõàíèêëèê ùèññ îëóíñà äà. ùÿòòà èñòèãàìÿòëÿðèíäÿí áèðèíÿ ÷åâðèëñèí. Éåíè éöçèëèí éåíè ÿäÿáè äÿéÿðëÿð âÿ ïðèíñèïëÿðëÿ áàüëû áöíþâðÿñèíèí ãîéóëóøó ìèëëÿòèìèçèí ñèéàñè-èúòèìàè ùÿéàòûíäàêû êå÷èä ìÿðùÿëÿñèíÿ òÿñàäöô åäèá âÿ áó áöíþâðÿíèí ãîéóëìàñûíû éóáàòìàã îëìàç. úàâàíëàðûí éàðàäûúûëûüûíäà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíà äöíéà ÿäÿáèééàòû êîíòåêñòèíäÿ éàíàøìà ìåéëëÿðèíèí øàùèäè îëóðóã âÿ ìÿí ÷îõ èñòÿðäèì êè. ùàíñû ñÿâèééÿäÿ èôàäÿ åäÿúÿê âÿ áÿøÿðè ÿäÿáèééàòà îíóí âåðäèéè íÿ îëàúàã? — áó ñóàëûí úàâàáû Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí ñÿâèééÿñèíäÿí ÷îõ àñûëûäûð.
«Ìîëëà Íÿñðÿääèí»èí íÿøðè òèìñàëûíäà þç ôåëéåòîí âÿ ìÿãàëÿëÿðè èëÿ ìèëëÿòèí ìÿíÿâè èíêèøàôû íàìèíÿ ãÿëÿì âàñèòÿñèëÿ úÿùàëÿò âÿ íàäàíëûüà ãàðøû ìöáàðèçÿíèí ìöìêöíëöéöíö âÿ âàúèáëèéèíè éàëíûç Àçÿðáàéúàí æóðíàëèñòèêàñûíûí òÿúðöáÿ âÿ ÿìÿëèíÿ éîõ. áöòöí þìðöíö íàäàíëûã âÿ úÿùàëÿòÿ ãàðøû ìöáàðèçÿéÿ ñÿðô åòäè. áÿëêÿ äÿ. Ìÿí áó úöìëÿíè éàçäûì âÿ ôèêèðëÿøäèì êè. ÷öíêè áó ìÿôùó140 . òàðèõè-åñòåòèê èëêèíëèêäèð. Àçÿðáàéúàí ñàòèðàñûíû ùÿúâëÿð âÿ ýèëåé-ýöçàðëàð ìöñòÿâèñèíäÿí ãàëäûðàðàã îíóí ìèëëè âÿ ñîñèàë-èúòèìàè ìöíäÿðèúÿñèíè ôîðìàëàøäûðàí.ßÁßÄÈ ÌÖÀÑÈÐÈÌÈÇ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ éàðàäûúûëûüû âÿ ôÿàëèééÿòè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí òàðèõèíäÿ óíèêàë áèð ùàäèñÿäèð âÿ áó ùàäèñÿ ÿäÿáèééàòûìûçûí âÿ æóðíàëèñòèêàìûçûí èíêèøàôûíäà áþéöê áÿäèè-åñòåòèê òÿêàí ýöúöíÿ ìàëèê îëäó. Ôöçóëèíèí «Øèêàéÿòíàìÿ»ñèíäÿí öçö áÿðè ìöõòÿëèô äþâðëÿðäÿ Àçÿðáàéúàí ùåêàéÿñèíèí èëê íöìóíÿëÿðè ìåéäàíà ÷ûõûðäû. êàìèë áèð æàíð êèìè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí ìèëëè ôàêòûíà ÷åâèðÿí Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ îëäó. Âÿ «Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ìÿêòÿáè»íèí òÿðêèá ùèññÿñèíè éàðàäàí áöòöí áó òàðèõè ùàäèñÿëÿð îíóí ôèòðè èñòåäàäûíûí. «Þëöëÿð»èí òèìñàëûíäà ìÿíÿâè-ÿõëàãè âÿ ñîñèàë-èúòèìàè ïðîáëåìàòèêàíû áöòöí äîëüóíëóüó âÿ êÿñêèíëèéè èëÿ Àçÿðáàéúàí äðàìàòóðýèéàñûíà ýÿòèðÿí âÿ áó äðàìàòóðýèéàäà òðàýèêîìåäèéà æàíðûíûí èëê íöìóíÿñèíè éàðàäàí äà Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ îëäó. áèðèíúèñè. ìåíòàëèòåòèíè èôàäÿ åäÿ áèëÿí äîëüóí. Àçÿðáàéúàí èúòèìàè ôèêðèíèí ìþâçóñóíà ÷åâèðÿí äÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ îëäó. éåðèíäÿ èøëÿíìèð. âåðýèñèíèí ñàéÿñèíäÿ ùþðöëìöø éöêñÿê áÿäèè-åñòåòèê òÿìÿë öçÿðèíäÿ áàø âåðäè. ìèëëè áÿäèè òÿùêèéÿ òèïèíè ìöÿééÿíëÿøäèðÿí äÿ Ñàáèðëÿ áèðëèêäÿ Ìèðçÿ Úÿëèë îëäó. «ñÿðô åòäè» ìÿôùóìó áó êîíòåêñòäÿ. ìÿíúÿ. áÿëêÿ äÿ. Ùÿìèí áÿäèè-åñòåòèê òÿêàíûí ýöúöíö ìöÿééÿíëÿøäèðÿí ÿñàñ úÿùÿòëÿðäÿí áèðè. àììà ùåêàéÿíè õàëãûí ýöçÿðàíûíû. Ìèðçÿ Úÿëèëèí éàðàäûúûëûüû Ìèðçÿ Úÿëèëèí þìðö äåìÿêäèð âÿ î. ùèññ âÿ ùÿéÿúàíûíû. åéíè çàìàíäà. ùÿðýàù áåëÿ äåìÿê ìöìêöíñÿ.
îíà áÿëêÿ ùàããûì äà îëà — âÿ ïåíñèéà äà îëìàñà. äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ ìÿíÿâè áèð áàøàüðûñû èäè. 141 . ðóñ ÷àð èìïåðèéàñû ñîâåò èìïåðèéàñû ôîðìàñûíäà þçöíö éåíèäÿí áÿðïà åòäè. áó — îíóí ìèññèéàñû èäè âÿ áóíà ýþðÿ äÿ «Ìîëëà Íÿñðÿääèí»èí íÿøðè äàâàì åòäè âÿ îíóí éàçû÷û áàðìàãëàðû ìÿíçèëèíäÿ ñîéóãäàí äîíìàìàã ö÷öí éàíäûðäûüû ÿëéàçìàëàðûíûí èñòèñèíäÿ ãûçûíìàã ìÿúáóðèééÿòèíäÿ ãàëàíà ãÿäÿð éàçäû. Éàçäû.» îâãàòû. Ìèðçÿ Úÿëèë áöòöí þìðöíö íàäàíëûã âÿ úÿùàëÿòÿ ãàðøû ìöáàðèçÿéÿ ùÿñð åòäè âÿ ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ õàëãûí òàëåéè âÿ òàðèõè èëÿ áàüëû ìöðÿêêÿá ñèéàñè-èúòèìàè ùàäèñÿëÿð (ÿñëèíäÿ.Òÿçÿ äÿðñ èëè áàøëàíäûüûíà ýþðÿ äþðä ìÿêòÿáëè óøàüûí èøèíè éîëóíà ãîéìàã. ùÿéàò èñÿ ÷îõ íàñèðàíÿ èäè. 1925-úè èëäÿ — éåíè ùàêèìèééÿòèí 5-úè èëèíäÿ Ùÿìèäÿ õàíûìà éàçäûüû ìÿêòóáäà äåéèðäè: «Þçöí áèëèðñÿí êè. áó áèð úöìëÿíèí àðõàñûíäà äÿðóíè áèð êÿäÿð. èíäè éàõøû áÿùàíÿ äÿ äöøäö î ôèêðè ÿìÿëÿ ýÿòèðìÿéÿ: ìÿíèì ãÿòè ãÿðàðûì áóäóð êè. ÷öíêè î..ìóí äàõèëè êöòëÿñèíäÿ áèð «ùåéùàò!. äÿõè «Ìîëëà Íÿñðÿääèí» æóðíàëûíû ÷ûõàðìàãäàí áèëìÿððÿ ÿë ÷ÿêìÿê. ÷îõ êå÷ìÿäè êè. àõûð âàõòëàð áàøûì àüðûéûð âÿ áèð øåé äÿ éàçà áèëìèðÿì. Àçÿðáàéúàíûí ìöñòÿãèëëèéè ñöãóòà óüðàäû.. ÿáÿñëèê ÿùâàë-ðóùèééÿñè. ÿëáÿòòÿ. ùÿòòà ôàúèÿâè áèð ïÿðèøàíëûã ùèññ åäèðÿì. éåìÿêëÿðèíè äöçÿëòìÿê. åëÿ áèëèðÿì. åâäÿ îòóðìàã âÿ ùþêóìÿòèìèçäÿí áåø-îí ìàíàò ïåíñèéà èñòÿìÿê — êè. þç áþéöê èñòåäàäû èëÿ úÿùàëÿò âÿ íàäàíëûüà ãàðøû ìöúàäèëÿéÿ ìÿùêóì èäè. àììà Ìèðçÿ Úÿëèë äàèìà éîðüóí ãàëà áèëìÿçäè. «Ñèçèô çÿùìÿò»èíè éàäà ñàëàí áèð ÷àëàð âàð âÿ Ìèðçÿ Úÿëèë ìöúàäèëÿñè èëÿ áàüëû. ×îõäàí ôèêðèì âàðäû êè. «ùÿñð åòäè» èôàäÿñèíè èøëÿòìÿê äàùà äÿãèã îëàð. Ìÿí. áèð þçýÿ ìÿíáÿäÿí áèð ìöõòÿñÿð õÿðúëèê àõòàðìàã». ÷ÿêìÿ. èúòèìàè ãóðóëóøëàð òàìàìèëÿ éåíè (ùå÷ çàìàí âÿ ùå÷ áèð þëêÿäÿ òÿúðöáÿ âÿ ñûíàãäàí êå÷èðèëìÿìèø!) áèð ìÿðùÿëÿíè — ñîñèàëèçì ãóðóëóøóíó éàøàìàüà áàøëàäû. îõóìàã õÿðúëÿðèíè âåðìÿê ìÿíèì ö÷öí àñàí äåéèë (òÿêúÿ ßíâÿðèí õÿðúè 40 ìàíàò åëÿéèð)». Ìèðçÿ Úÿëèëèí 1923-úö èëäÿ Ùÿìèäÿ õàíûìà ýþíäÿðäèéè ìÿêòóáäàí: «. ýþðöíöð. éàëíûç úèñìàíè éîõ. Áÿëè. Ìèðçÿ Úÿëèë áÿçÿí éîðóëóðäó. ðóñ ÷àð èìïåðèéàñû äàüûëäû. Àçÿðáàéúàí ìöñòÿãèëëèê ÿëäÿ åòäè. àììà ùÿìèí Ìèðçÿ Úÿëèë ìöáàðèçÿñèíèí èñÿ ìÿçìóíó âÿ ìÿíàñû äÿéèøìÿäè: ùÿð øåé äÿéèøèðäè. äÿðñ êèòàáû àëìàã. åïîõàëàð!) áèð-áèðèíè ÿâÿç åòäè. úÿùàëÿò âÿ íàäàíëûã èñÿ äÿéèøìÿç ãàëûðäû. îíëàðà ïàëòàð.. îëñóí êè. îíóí «áàøû àüðûéûðäû» âÿ áó.
Ìèðçÿ Úÿëèëèí ÿñÿðëÿðè äÿ óøàãëàðûí «ÿëèíè ÷þðÿéÿ ÷àòäûðà» áèëìÿäè. Àçÿðáàéúàí ìÿíÿâèééàòûíûí ùàíñû ùèññÿëÿðè ãîïàðûëûá ìÿùâ îëäó? Áó ñóàëûí úàâàáûíû áèç ùå÷ çàìàí áèëìÿéÿúÿéèê. Àììà áÿçÿí ÿëéàçìàëàðû äà éàíûð. áó ýåð÷ÿêëèéèí ñîéóüóíó. ÷öíêè îíëàðûí áþéöê îüëó Ìèäùÿò — Ìèðçÿ Úÿëèëèí ñåâèìëèñè — 24 èë éàøàäû. ñöðýöí åäèëäè. Ùÿìèäÿ õàíûìûí ïîäïîëêîâíèê Èáðàùèì áÿé Äàâàòäàðîâäàí îëàí îüëó Ìöçÿôôÿð úöðáÿúöð èäàðÿëÿðäÿ ìöùàñèá èøëÿäè. Î ñîáàäà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí. ìÿíèì ÿäÿáèééàò àëÿìèíäÿ èøëÿìÿéÿ èãòèäàðûì ÷àòûð... Ùÿëÿëèê. ßýÿð î «ãîúàëûá ÿëäÿí äöøÿíÿ ãÿäÿð» éàøàñàéäû áåëÿ. Ìèðçÿ Úÿëèëèí ãûçû Ìöíÿââÿð Íåùðÿì êÿíäèíäÿ øÿôãÿò áàúûñû èäè. ãûçû Ìèíà èñÿ éóõàðûäàêû ìÿêòóáóí éàçûëäûüû ùÿìèí 1923-úö èëäÿ 25 éàøûíäà èíòèùàð åòäè. ñàéñûç-ùåñàáñûç äîñòëàðûì èëòèôàò íÿçÿðèíè êÿñìÿç. éàëíûç åëÿ Ùÿìèäÿ õàíûìà éàçäûüû ìÿêòóáëàðû îõóìàã êèôàéÿòäèð êè. äóéàñàí.. äîñòëàðû îíà èëòèôàò ýþñòÿðÿ áèëìÿéÿúÿêäèëÿð. þìðö úÿìè 63 èë ÷ÿêäè. äåäèéèì êèìè. Äåäèéèì îäóð êè. îíäà. î áèðè òÿðÿôäÿí äÿ óøàãëàðûìûç áþéöéöá áèçÿ êþìÿê åäÿðëÿð. ñÿí åëÿ áèëìÿ ýÿðÿê áèç ìöòëÿã äÿéèðìàí âÿ áÿùðÿíèí ùåñàáûíà äîëàíàã. Óøàãëàðû äà áþéöéöá îíëàðà êþìÿê åòìÿéÿúÿêäè. 37-äÿ âÿ 37-äÿí ñîíðà ýöëëÿëÿíäè. Ðóñ èìïåðèéàñû àðòûã áàøãà áèð ãóðóëóøäà Àçÿðáàéúàíû éåíèäÿí þç òÿðêèáèíÿ ãàòäûãäàí ñîíðà Ùÿìèäÿ õàíûì äîüìà Ãàðàáàüäà äÿéèðìàí èøëÿäèá. ãöññÿñèíè ùèññ åäÿñÿí.Éàçäû âÿ éàçà-éàçà äà ýåò-ýåäÿ äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ ìàääè (âÿ ìÿíÿâè!) ñûõûíòû è÷èíäÿ éàøàäû âÿ áó ýöçÿðàí. ìÿùâ îëäó. ìÿí åëÿ ýöìàí åäèðÿì êè. ßýÿð ãîúàëûá ÿëäÿí äöøöíúÿéÿ ãÿäÿð éàøàñàã. ìåéâÿ ñàòûá äîëàíìàã ö÷öí âÿñàèò ãàçàíûðäû. ÷öíêè î äîñòëàðûí áþéöê ÿêñÿðèééÿòè 37-éÿ ãÿäÿð. 142 . áèð òÿðÿôäÿí. Ìèðçÿ Úÿëèë «ãîúàëûá ÿëäÿí äöøÿíÿ ãÿäÿð» éàøàìàäû. Ìèðçÿ Úÿëèë èñÿ îíà (âÿ þçöíÿ!) òÿñêèíëèéè áåëÿ âåðèðäè: «Ùÿìèäÿ!. Ùÿòòà. êè÷èê îüëó ßíâÿðè òàëå 22 éàøûíäà Èðàíà àïàðäû âÿ þìðöíöí ñîíóíà ãÿäÿð äÿ åëÿúÿ ìöùàúèðÿòäÿ éàøàäû. ÿëéàçìàëàðûíû ñîáàäà ãàëàéûá èñòèñèíäÿ ãûçûíìàüà ãÿäÿð ýÿòèðèá ÷ûõàðäû. Ýåð÷ÿêëèê áóäóð âÿ Ìèðçÿ Úÿëèëèí. Ñèáèðÿ ýþíäÿðèëäè. Äåéèðëÿð. ÿñÿðëÿðèìèí íÿøðè óøàãëàðûìûçûí ÿëèíè ÷þðÿéÿ ÷àòäûðà áèëÿð». Àëëàùà øöêöð. îäóí îëìàäûüû ö÷öí. ÿëéàçìàëàðû éàíìûð.
àììà ïàëòîñó íèìäàø. ìÿí 7 íþìðÿëè ìÿêòÿáèí 4-úö. àììà èíäèêè êèìè éàäûìäàäûð.. Ùÿìèäÿ õàíûì áàøûíà àòëû éûüûá Éåâëàõäà ðóñ ãîøóíóíóí ãàáàüûíû êÿñìÿê èñòÿéèð. 1954. àü ñà÷ëàðû òÿí îðòàäàí ñÿëèãÿ èëÿ àéðûëìûø. Ìÿí: — Ùÿ. ìÿí Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíûí 3-úö ìÿðòÿáÿñèíÿ ãàëõûðäûì. ÿëèíäÿ. éåðèøèíäÿ èñÿ áèð ãöðóð ùèññ îëóíóðäó. Ùöíäöð. Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíûí ãàðøûñûíäà äàéàíìûøäûì. ãÿäèì áèëéàðä âàð èäè âÿ ìÿí éàçû÷ûëàðûí (õöñóñÿí. êèøè êèìè. 50 èë áóíäàí ÿââÿëÿ àïàðûð. íÿäÿíñÿ. èíäèúÿ ýþðäöéöì ãàäûí (âÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ùå÷ âàõò ýþðìÿäèéèì ãàäûí!) Ùÿìèäÿ õàíûì èìèø. ùÿòòà çÿùì.. íÿíÿìèí äàíûøäûüû áèð ÿùâàëàò ìÿíèì àëÿìèìäÿ Ùÿìèäÿ õàíûìûí úÿñóð. áÿëêÿ îíà ýþðÿ êè. ýåúÿ ãàéûäàíäà áèçÿ äåäè êè. Àäÿòÿí. Íÿíÿìèí äàíûøäûüû áó ùàäèñÿ ýåúÿëÿð ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿëèðäè âÿ Æàííà Ä'Àðê êèìè áèð ãûçûí àò áåëèíäÿ þç êèøè äþéöø÷öëÿðè èëÿ áèðëèêäÿ äöøìÿíëÿ âóðóøó òÿñÿââöðöìäÿ úàíëàíûðäû. áó ãàäûí ìÿêòÿá äèðåêòîðóäóð. 143 . ÷öíêè î ñààò áàøà äöøäöì êè. Áèçèì ìÿêòÿá èëÿ Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíûí àðàñûíäà êå÷ìèø «26-ëàð áàüû» èäè âÿ äÿðñ ãóðòàðäûãäàí ñîíðà. éà 5-úè ñèíôèíäÿ îõóéóðäóì. àììà î áîç ïàéûç ýöíö. Àçàúûã êå÷ÿíäÿí ñîíðà àòàì Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíäàí ÷ûõäû âÿ ìàðàãëà: — Ùÿìèäÿ õàíûìû ýþðäöí? — ñîðóøäó. êö÷ÿäÿ. àòàìëà áèðëèêäÿ åâÿ ýåäÿê. àç ãàëà. Áèçèì åâäÿ òåç-òåç Ùÿìèäÿ õàíûìûí ñþùáÿòè äöøöðäö âÿ áó ñþùáÿòëÿð. Ìåùäè Ùöñåéíèí) áèëéàðä îéíàìàüûíà áàõìàüû ÷îõ õîøëàéûðäûì. áîëøåâèêëÿð ýÿëÿíäÿ äÿäÿì òÿúèëè Àüäàìà ýåòäè. îíóí î àíè áàõûøûíäà áèð ñÿðòëèê. èýèä áèð ñóðÿòèíè éàðàòìûøäû. îðàäà áþéöê. áþéöê ïîðòôåë òóòìóø éàøëû áèð ãàäûí äèê àääûìëàðëà Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíà òÿðÿô ýÿëäè. øàõ ãàìÿòëè. ÿââÿëúÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ãàìÿòèíäÿ. 20-úè èëäÿ. ÿéíèíÿ áîç ãàáèðêîòäàí ïàëòî ýåéìèø. Áèëìèðÿì íèéÿ. — äåäèì. ìÿí áàüû êå÷èá Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíà ýÿëìèøäèì êè. îíà ýþðÿ? — áèëìèðÿì. éà 1955-úè èëèí áîç áèð ïàéûç ýöíö èäè. Õàòèðÿ ìÿíè. éàíûìäàí þòÿðêÿí àíè îëàðàã çÿíëÿ ìÿíÿ áàõäû âÿ Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíûí áèíàñûíà ýèðäè.. ïîðòôåëè êþùíÿ èäè. Íÿíÿì (Èëéàñ ßôÿíäèéåâèí àíàñû) Áèëãåéèñ õàíûìûí àòàñû Áàéðàì áÿé Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòè çàìàíû èíäèêè Ôöçóëè äÿ äàõèë îëìàãëà Àüäàì ãÿçàñûíûí ðÿèñè èäè âÿ íÿíÿì äàíûøûðäû êè. õöñóñÿí.
. Ìèðçÿ Úÿëèë úÿùàëÿò âÿ íàäàíëûüà ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðäûüû êèìè.). Ìèðçÿ Úÿëèë 1911-úè èëäÿ Ùÿìèäÿ õàíûìà éàçûðäû: «Ñÿí äåìÿ. ìàùèééÿò èñÿ ãàëàúàã âÿ î ãàëäûãúà äà Ìèðçÿ Úÿëèë ìöàñèð îëàúàã. Ìöáàðèçÿ ùÿìèøÿ èêèòÿðÿôëèäèð. áèð ôÿðÿù ùèññè äîüóðóðäó. éîõñà éîõ?»... áèð äÿôÿ ðÿùìÿòëèê Àááàñ Çàìàíîâäàí ñîðóøäóì êè. éà éîõ?» Èëëÿð êå÷äèêúÿ áó ìöáàùèñÿ äÿ äàâàì åäÿúÿê. ÷öíêè áó éåðäÿ «êàôèð» — «äöøìÿí» àíëàìûíäàäûð: úÿùàëÿò âÿ íàäàíëûüûí äöøìÿíè. âàõò ùå÷ íÿéÿ áàõìûð!). ñîíðà êàðâàíñàðàéà Ñÿôÿðîâ àäëû áèðèñè ýÿëäè. àììà î âàõò.. Áèð íÿôÿð áÿé Ìîëëàéà åùòèðàìûíû áèëäèðìÿéÿ ýÿëäè.. áóíó þéðÿíìÿê. Ìèðçÿ Úÿëèëèí Ùÿìèäÿ õàíûìà ìÿêòóáóíäàí: «Áÿðäÿäÿ áèð íå÷ÿ àäàì ùå÷ ýþçëÿìÿäèéèì ùàëäà Ìîëëà Íÿñðÿääèíèí äîñòëàðû ÷ûõäû (Ìþúöçÿéÿ áàõ! — Å. ùÿìèøÿ òÿðÿô-ìöãàáèëè âàð. Áèðòÿðÿôëè ìöáàðèçÿ éîõäóð. êè÷èúèê áèð äèããÿò. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ Ìèðçÿ Úÿëèë ìöúàäèëÿñè «áàøàüðûñû» ö÷öí ìöíáèò çÿìèí. úÿùàëÿò âÿ íàäàíëûã äà ãûçüûí áèð åùòèðàñ âÿ åíåðæè èëÿ Ìèðçÿ Úÿëèëÿ ãàðøû âóðóøóðäó. áþéöê áÿççàçäûð. Áèëìèðÿì Ìîëëà Íÿñðÿääèíÿ áó øþùðÿò áèðäÿí-áèðÿ ùàðàäàí öç âåðèá. þçö äÿ Øóøàäàíäûð. áó áàðÿäÿ éàçìàã ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ èäè. áÿçÿí çÿèôëÿéèðäè.. ÷öíêè úÿùàëÿò âÿ íàäàíëûã äà. Ùÿìèäÿ õàíûìëà áàüëû áåëÿ áèð ùàäèñÿ îëóá. îëñóí êè. éîõñà éîõ? Àááàñ ìöÿëëèì áó ùàäèñÿíè òÿñäèã åòäè.Õåéëè èëëÿð êå÷ÿíäÿí ñîíðà. . áó ýöí äÿ áèçèì ìöàñèðèìèçäèð âÿ íÿñèëëÿð áèð-áèðèíè ÿâÿç åäÿúÿê. Áó ýöí äÿ ìöáàùèñÿëÿðëÿ ðàñòëàøûðûã êè. àõûð âàõòëàðäà Áÿðäÿ âÿ Øóøà ìÿñúèäëÿðèíäÿ àðàìñûç ìöáàùèñÿ ýåäèðìèø êè. Åëÿ áèçèì áóýöíêö ùÿéàòûìûçûí ýåð÷ÿêëèéè äÿ áó ôèêðè éàõøûúà ñöáóò åäèð.Ìÿí ùÿéàòûìäà èëê âÿ ñîíóíúó äÿôÿ Ùÿìèäÿ õàíûìû åëÿúÿ ýþðäöì âÿ î àíè ýþðöø ùÿìèøÿëèê ìÿíèì ùàôèçÿìÿ ùîïóá. áó «áàøàüðûñû» áÿçÿí øèääÿòëè îëóðäó. ÿëâåðèøëè øÿðàèò éàðàäûðäû. Ìîëëà Íÿñðÿääèí êàôèðäèð. ÿëáÿòòÿ. ìÿí àñïèðàíò îëàðêÿí. ùà÷àíñà ôîðìàñûíû äÿéèøÿúÿê. Âÿ áó ìöáàùèñÿíèí äÿ áåëÿ áèð Êàøåé þìðö òÿáèèäèð. Ìèðçÿ Úÿëèë èñÿ ìöàñèð îëàðàã ãàëàúàã. Ìèðçÿ Úÿëèë «êàôèðäèð.» 144 . àììà î äà äàèìè èäè âÿ åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ. Àðòûã ÕÕI ÿñð áàøëàéûá âÿ Ìèðçÿ Úÿëèë éöç èë áóíäàí ÿââÿë îëäóüó êèìè. òàðèõèí ýåäèøàòû ÿéðè-öéðö áèð ÷àé êèìè îðà-áóðà áóðóëà-áóðóëà èðÿëè àõàúàã (ùÿð øåé âàõòà áàõñà äà. êè÷èúèê áèð ùþðìÿò áåëÿ.
ùèññ åòìÿê ëàçûìäûð. áó ýöí äÿ áó úöð àëèìëÿðèìèç — Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíè áàøà äöøÿí âÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíè ùèññ åäÿí úÿëèëøöíàñëàðûìûç âàð âÿ îíëàðûí èíäè ÿí ôÿàëû âÿ ôÿäàêàðû Èñà Ùÿáèááÿéëèäèð. Ìèð Úÿëàë.. èíäèéÿ ãÿäÿð ìÿëóì îëìàéàí ö÷ äðàì ÿñÿðèíè («ßð» ïéåñè. î ãÿäÿð äÿ ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ äåéèë. Áó ìÿíàäà Èñàíûí òÿðòèáè âÿ èçàùëàðû èëÿ íÿøð îëóíàí áó éåíè êèòàá — «Ìèðçÿ Úÿëèë âÿ Ìÿììÿäãóëóçàäÿëÿð (Ìÿêòóáëàøìà)» äà. ÿëàìÿòäàð ùàäèñÿäèð âÿ åëÿ áèëèðÿì êè. àëáîì-ìîíîãðàôèéà íÿøð åòäèðäè. Ôèðèäóí Ùöñåéíîâ. áàøà äöøöð. åëìè òÿðúöìåéè-ùàëûíû éàçäû. ýþðöøäö âÿ áó èøè ñîíðàëàð äà áþéöê áèð òÿøÿááöñêàðëûãëà äàâàì åòäèðäè.. åëÿ áèëèðÿì. Èñà Ùÿáèááÿéëèíèí áèð «úÿëèëøöíàñ» êèìè ùàíñû åùòèðàñ. àììà îíóí ãÿëÿìèíäÿêè áÿäèè-åñòåòèê àêâàðåëè èñÿ éàëíûç äóéìàãëà. äóéìàã. Éàøàð Ãàðàéåâ. ùèññ åòìÿê. éàëíûç «úÿëèëøöíàñëûã»ûìûçûí éîõ. öìóìèééÿòëÿ. ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ.Áó ñþçëÿðèí àðõàñûíäà õÿôèô áèð ôÿðÿù äóéìàã. úÿëèëøöíàñëàð îëìóøäóð: Ìÿììÿä Úÿôÿð. øÿõñè àëáîìëàðäàí. Àçÿðáàéúàíäà áó úöð àëèìëÿð — îíóí ùàããûíäà éàçäûãëàðûíûí àçëûüûíäàí-÷îõëóüóíäàí àñûëû îëìàéàðàã. Àááàñ Çàìàíîâ. ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûìûçûí íàèë îëäóüó áèð ùàäèñÿäèð. Âÿ íÿ éàõøû êè. îíëàðëà ÿëàãÿ éàðàòäû. Ìÿí. îíó áàøà äöøìÿêëÿ áÿðàáÿð. øþâã. ìöùöì ñÿíÿäëÿðè òîïëàéûá îõóúóëàðà òÿãäèì åòäè. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ î éàçû÷ûëàðäàíäûð êè. Îíóí ìöúàäèëÿñèíè òÿôÿêêöð äÿðê åäèð. ùÿâÿñëÿ. îíóí ìöùèòè âÿ ìöàñèðëÿðè ùàããûíäà äîêòîðëóã äèññåðòàñèéàñû éàçûá ìöäàôèÿ åòäè âÿ ñîíðàêû äþâðäÿêè àðàøäûðìà âÿ àõòàðûøëàðû èëÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ èðñèíèí ñÿðèøòÿëè âÿ òàíûíìûø òÿäãèãàò÷ûñû îëäó. îíó ùèññ åòìÿê äÿ âàúèáäèð âÿ íÿ éàõøû êè. «Îéóíáàçëàð» âÿ «Ëÿíÿò» ñÿùíÿúèêëÿðè) òàïûá íÿøð åòäèðäè. Èñà ùÿëÿ íå÷ÿ èëëÿð áóíäàí ÿââÿë Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Öìóìèééÿòëÿ. 8-10 145 . ðÿùìÿòëèê ßçèç Ìèðÿùìÿäîâóí áó ñàùÿäÿêè õèäìÿòëÿðèíäÿí ñîíðà. ùèññ åòìÿêëÿ ãèéìÿòëÿíäèðìÿê ìöìêöíäöð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ éàðàäûúûëûüûíû âÿ ôÿàëèééÿòèíè òÿäãèã âÿ òÿùëèë åäÿðêÿí äÿ îíó áàøà äöøìÿêëÿ áÿðàáÿð. ùÿì äÿ áó. àðõèâëÿðäÿí Ìèðçÿ Úÿëèëèí áèð ÷îõ ôîòîëàðûíû. ùàíñû åíåðæè èëÿ èøëÿìÿñèíèí áèëàâàñèòÿ øàùèäè îëìóøàì: 80-úè èëëÿðèí ñîíëàðûíäà Èñà ìÿùç ùÿìèí òÿäãèãàò÷û åùòèðàñû âÿ åíåðæèñè ñàéÿñèíäÿ «Âÿòÿí» Úÿìèééÿòèíèí êþìÿéè âÿ èøòèðàêû èëÿ Ìèðçÿ Úÿëèëèí äöíéàíûí áèð ÷îõ þëêÿëÿðèíÿ ñÿïÿëÿíìèø íÿâÿ-íÿòèúÿëÿðèíè òàïäû.
146 . ÷îõ ãèéìÿòëèäèð. åéíè çàìàíäà. Åëÿ áèëèðÿì êè.Èñà Ùÿáèááÿéëè Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí 10 éåíè ìÿêòóáóíó. 2003. áèð-áèðè èëÿ êÿñèøÿí åïîõàëàðûí «ñÿíÿòêàð âÿ çàìàí» áóúàüû àëòûíäàí ýþðöíÿí ïàíîðàìàñû áàõûìûíäàí äà. Ìèäùÿò âÿ ßíâÿð Ìÿììÿäãóëóçàäÿëÿðèí áèð ÷îõ ìÿêòóáëàðûíû òàïûá òîïëàìûø âÿ èëê äÿôÿ îëàðàã áþéöê Ìÿììÿäãóëóçàäÿëÿð àèëÿñèíèí ìÿêòóáëàðûíäàí èáàðÿò êèòàá ùàçûðëàìûøäûð. Ùÿìèäÿ õàíûìûí âÿ îíëàðûí þâëàäëàðû Ìöíÿââÿð. äþâðöí. áó êèòàá.
ðóñ äèëè èëÿ Àçÿðáàéúàí äèëè àðàñûíäà òàðèõÿí ùÿìèøÿ ãàðøûëûãëû ìàðàã âÿ ãàðøûëûãëû ðÿüáÿò îëìóøäóð. áèð òÿðÿôäÿí. áó äèëèí ÿùÿìèééÿòèíè õöñóñè ãåéä åòìèøëÿð. ÀÁØ-äàí. ðóñäèëëè äöíéà ìÿòáóàòû òàðèõèíèí. Áó ùàäèñÿ òÿñàäöôè ñÿúèééÿ äàøûìûð. äöíéàíûí áèð ÷îõ þëêÿëÿðèíäÿí ðóñäèëëè æóðíàëèñòëÿð. åéíè çàìàíäà áèç áó äèëëÿ þç àðçó âÿ èñòÿêëÿðèìèçè. 147 . ßëáÿòòÿ. Áó äèë áèçèì ö÷öí ðóñ âÿ Àâðîïà ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðè èëÿ òÿìàñ âÿ òàíûøëûã ïðîñåñèíäÿ ÿñàñ âàñèòÿëÿðäÿí áèðè îëìóøäóð. öìóìèééÿòëÿ. Àâðîïàäà ôðàíñûç _________________ * Ìÿãàëÿ ñåíòéàáð àéûíäà Áàêûäà êå÷èðèëÿí  Öìóìäöíéà Ðóñ Ìÿòáóàòû Êîíãðåñèíäÿ ñþéëÿíìèø ìÿðóçÿ ÿñàñûíäà éàçûëìûøäûð. ÿäÿáèééàòûíûí áþéöê íöìàéÿíäÿëÿðè ðóñ äèëèíÿ ùþðìÿòëÿ éàíàøìûø. î áèðè òÿðÿôäÿí èñÿ Àçÿðáàéúàí ìÿòáóàò òàðèõèíèí èøûãëû ôàêòëàðûíäàí áèðèäèð. ðóñ õàëãûíûí âÿ áÿøÿðèééÿòèí ôÿõðè îëàí Ëåâ Òîëñòîéóí âÿ Äîñòîéåâñêèíèí. éàõóä ñîâåò èäåîëîýèéàñûíûí îðòàéà àòäûüû «áþéöê ãàðäàø» äèëèíäÿí éîõ. ÕIÕ-ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí èúòèìàè ôèêðèíèí. Àçÿðáàéúàíäà ðóñäèëëè ìÿòáóàòûí ãÿäèì âÿ çÿíýèí áèð òàðèõè âàðäûð âÿ áó. Ôðàíñàäàí òóòìóø Èçðàèëÿúÿí.Ðàéåâñêèéÿ ýþíäÿðäèéè ìÿêòóáäà éàçûðäû êè. ìåäèà íöìàéÿíäÿëÿðè Àçÿðáàéúàíà ýÿëäè. Àëìàíèéàäàí. — ÕIÕ ÿñðèí áèðèíúè éàðûñûíäà Ì. Áó äèë ñîí èêè ÿñðäÿ Àçÿðáàéúàí ö÷öí äöíéàéà à÷ûëàí èøûãëû ïÿíúÿðÿëÿðäÿí áèðè îëìóøäóð. Áó êîíãðåñèí Áàêûäà êå÷èðèëìÿñèíè ìÿí þëêÿìèçèí ùÿéàòûíäà ÿëàìÿòäàð áèð ùàäèñÿ ùåñàá åäèðÿì.Ëåðìîíòîâ Ãàôãàçäàí äîñòó Ñ.ÐÓÑÄÈËËÈ ÌßÒÁÓÀÒ ÙÀÃÃÛÍÄÀ* Áó èëèí ñåíòéàáð àéûíäà Áàêûäà V Öìóìäöíéà Ðóñ Ìÿòáóàòû Êîíãðåñè êå÷èðèëäè âÿ éàëíûç Ðóñèéàäàí âÿ ÌÄÁ þëêÿëÿðèíäÿí äåéèë. áó äèëëÿðèí ùÿëÿ èëê òÿìàñà ýèðäèéè âàõòëàðäà. Ïóøêèíèí âÿ Ëåðìîíòîâóí ðóñ äèëèíäÿí ýåäèð âÿ éåðè ýÿëìèøêÿí äåéèì êè. ñþùáÿò ÷àðèçì ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèéè äèëèíäÿí éîõ. Ðóñ äèëè ìöàñèð äöíéàíûí áþéöê. çÿíýèí âÿ íöôóçëó äèëëÿðèíäÿí áèðèäèð. þç ìèëëè ïðîáëåìàòèêàìûçû èôàäÿ åòìèøèê âÿ äåìÿëèéÿì êè.
ñîí éöçèëëèêëÿðäÿ èñÿ ðóñ äèëè ìöùöì ðîë îéíàìûøäûð âÿ òÿñàäöôè äåéèë êè. áþéöê íöôóç ãàçàíìûøäû. ìÿúìóÿ íÿøð îëóíóðäó âÿ áóíëàðûí àðàñûíäà åëÿ ìÿòáóàò îðãàíëàðû âàð èäè êè. áöòöí Ðóñèéà èìïåðèéàñûíäà äèããÿòè úÿëá åòìèø. ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ Àçÿðáàéúàíäà ðóñ äèëèíäÿ 298 ãÿçåò. Òàðèõÿ áèð íÿçÿð Ðóñäèëëè Àçÿðáàéúàí ìÿòáóàòû. Ðóñäèëëè Àçÿðáàéúàí ìÿòáóàòûíûí òàðèõè èñÿ 1871-úè èëäÿ «Áàêèíñêèé ëèñòîê» ùÿôòÿëèéèíèí íÿøðè èëÿ áàøëàéûð. Áóíà ýþðÿ äÿ Ãàôãàçäà öíñèééÿò âàñèòÿñè êèìè ìöÿééÿí áèð äèëÿ òàðèõÿí ùÿìèøÿ åùòèéàú îëìóøäóð. æóðíàë. Ãàôãàç áèçèì éåð êöðÿìèçèí.À. áöòöí Ãàôãàçû åùòèâà åäèðäè. Áó ãÿçåò Àçÿðáàéúàí ìèëëè ìààðèô÷èëèéèíèí âÿ öìóìèééÿòëÿ. «Ðóñäèëëè Àçÿðáàéúàí ìÿòáóàòû» èôàäÿñèíè òÿñàäöôÿí èøëÿòìèðÿì. Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè.äèëèíè áèëìÿê íÿ ãÿäÿð âàúèáäèðñÿ. çÿíýèí âÿ øÿðÿôëè áèð òàðèõÿ ìàëèêäèð. 1881-úè èëäÿ íÿøðÿ áàøëàéàí âÿ íÿøðè 1919-úó èëÿ ãÿäÿð äàâàì åäÿí. îíëàð éàëíûç Àçÿðáàéúàíäà éîõ. ñîñèàë-èãòèñàäè. òöðê. àäÿò-ÿíÿíÿëÿðèí ìþâúóäëóüóíäàí ýåäèð. Àñèéàäà Àçÿðáàéúàí äèëèíè áèëìÿê î ãÿäÿð çÿðóðèäèð.Ëåðìîíòîâóí äàùà éàøëû ìöàñèðè À. Ì. Ãàôãàçäà äà àéðû-àéðû äþâðëÿðäÿ ùÿìèí öíñèééÿò âàñèòÿñè êèìè ÿðÿá. òèðàæû î äþâð ö÷öí ýþðöíìÿìèø áèð ðÿãÿìÿ — 10. ÿäÿáè ïðîáëåìàòèêàñû åòèáàðèëÿ ìÿùç Àçÿðáàéúàí ìèëëè æóðíàëèñòèêàñûíûí òÿðêèá ùèññÿñèäèð. äöíéà õÿðèòÿñèíäÿ ÷îõ êè÷èê áèð éåð òóòàí áó ÿðàçèäÿ ìöõòÿëèô ìèëëè. éàõóä Àçÿðáàéúàíû éîõ. ôàðñ. ùÿãèãÿòÿí óíèêàë áèð éàøàéûø ìÿñêÿíèäèð. èúòèìàè ôèêðèíèí 148 . Ìÿí «Àçÿðáàéúàíäàêû ðóñäèëëè ìÿòáóàò» éîõ. åòíèê òÿðêèáëÿðèí. ìöòÿõÿññèñëÿðèí ùåñàáëàìàñûíà ýþðÿ ÕIÕ ÿñðèí ñîíó. Àçÿðáàéúàíäà íÿøð îëóíàí ðóñäèëëè ìÿòáóàò þçöíöí ìþâçóñó. áó ÿðàçèäÿ íÿøð îëóíàí èëê ðóñäèëëè ìÿòáóàò îðãàíû — «Òèôëèññêèå âåäîìîñòè» — ìþâçóñóíà ýþðÿ éàëíûç Ýöðúöñòàíû. èúòèìè-ñèéàñè. Ìÿí.Áåñòóæåâ-Ìàðëèíñêè äÿ åéíè ôèêðè ñþéëÿéÿðÿê éàçûðäû êè. äåäèéèì êèìè. Ñþùáÿò éàëíûç ìÿõñóñè ìåíòàëèòåòäÿí äåéèë. Òÿñÿââöð åäèí. áóðàäà — Ãàôãàçäà âÿ öìóìèééÿòëÿ. Äöíéàíûí ñèéàñè õÿðèòÿñè äÿéèøäèêúÿ.000-ÿ ÷àòàí «Êàñïè» ãÿçåòèíèí àäûíû õöñóñè ÷ÿêìÿê èñòÿéèðÿì. Àçÿðáàéúàí äèëèíè áèëìÿêëÿ äÿ Ãàôãàçû åëÿúÿ ýÿçìÿê ìöìêöíäöð. ìÿäÿíèééÿòëÿðèí. ôðàíñûç äèëè èëÿ áöòöí Àâðîïàíû ýÿçìÿê ìöìêöí îëäóüó êèìè.
ìèëëè ñîñèàë-èãòèñàäè òÿÿññöáêåøëèê èøèíäÿ.èíêèøàôûíäà Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ ÷ûõàí ãÿçåò âÿ æóðíàëëàðëà áèð éåðäÿ ÷îõ ìöùöì ðîë îéíàìûøäûð.Ìàùìóäáÿéîâ. ß. 1918-úè èëäÿ áöòöí Øÿðãäÿ.Òîï÷óáàøîâäàí ñîíðà. Ù. åéíè çàìàíäà. Ô.Ìÿëèêîâ. ýöìàí åäèðÿì. ðóñäèëëè ìÿòáóàò ìèëëè ìÿäÿíèééÿòëÿðèí òÿáëèüèíäÿ. ß. Ì. Éåíÿ áèð íöìóíÿ ýÿòèðìÿê èñòÿéèðÿì. Êå÷ÿí ÿñðèí 70-80-úè èëëÿðèíäÿ ìÿí Àçÿðáàéúàí Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíäà èøëÿéèðäèì âÿ áèçèì ÿäÿáè îðãàíûìûç «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí» æóðíàëûíûí Àçÿðáàé149 . Ðóñäèëëè ìÿòáóàòûí ÿùÿìèééÿòè áàðÿäÿ Ðóñäèëëè ìÿòáóàòëà áàüëû Àçÿðáàéúàí ö÷öí ÷îõ ìöùöì. ðóñäèëëè ìÿòáóàò êîììóíèçì èíùèñàðûíäà îëäóüó äþâðäÿ áåëÿ.Ùöñåéíçàäÿ êèìè àçÿðáàéúàíëû æóðíàëèñòëÿð äÿ îëìóøäóð. öìóìèééÿòëÿ.Àüàéåâ. Ú. òÿáèè êè. ìèëëè ìÿäÿíèééÿòèí òÿáëèüèíäÿ ÷îõ ìöùöì áèð òðèáóíàäûð. ß. Ì. Í. àéðû-àéðû äþâðëÿðäÿ «Êàñïè» ãÿçåòèíèí ðåäàêòîðëàðû àðàñûíäà ìèëëèééÿòúÿ ðóñ îëàí ýþðêÿìëè ãÿëÿì ñàùèáëÿðè èëÿ áÿðàáÿð. Áó äà.Øàõòàõòëû. ýÿíú äþâëÿòèí äàõèëè âÿ õàðèúè ñèéàñÿòèíèí ìÿüçèíè òÿøêèë åäÿí ìèëëè-àçàäëûã âÿ äåìîêðàòèéà èäåéàëàðûíûí äöíéà áèðëèéèíÿ ÷àòäûðûëìàñû èøèíäÿ ðóñäèëëè Àçÿðáàéúàí ìÿòáóàòûíûí áþéöê õèäìÿòëÿðè îëìóøäóð.Òàüûéåâ îëìóøäóð.Òîï÷óáàøîâ. Ñ. ß. éÿíè 1906-úû èëäÿí åòèáàðÿí «Êàñïè»íèí íàøèðè ìÿøùóð Àçÿðáàéúàí ìèëéîí÷óñó âÿ ìåñåíàòû Ù.Ãÿíèçàäÿ âÿ áàøãàëàðû êèìè ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðè áó ãÿçåòè ìèëëè þçöíöèôàäÿíèí íöôóçëó òðèáóíàñûíà ÷åâèðìèøäèëÿð. Äåäèéèìèç êîíòåêñòäÿ áóðàñû äà éÿãèí ÿëàìÿòäàðäûð êè. Ìèëëè èúòèìàè ôèêðèìèçèí Ù. ìèëëè þçöíöèôàäÿäÿ áþéöê õèäìÿòëÿðÿ ìàëèêäèð.Ìèíàñàçîâ. Ù.Êþ÷ÿðëè.Ùöñåéíçàäÿ.Íÿðèìàíîâ.Ç.Çÿðäàáè.Ì. ß. öìóìèééÿòëÿ. î úöìëÿäÿí äÿ. áöòöí ìöñÿëìàí àëÿìèíäÿ èëê äÿôÿ îëàðàã äåìîêðàòèê ðåñïóáëèêà — Àçÿðáàéúàí Äåìîêðàòèê Ðåñïóáëèêàñû éàðàíäû âÿ áîëøåâèê èñòèëàñûíà ãÿäÿð áó ðåñïóáëèêàíûí 23 àéëûã òàðèõè ÿðçèíäÿ þëêÿäÿ úÿðÿéàí åäÿí ùàäèñÿëÿðèí.Òîï÷óáàøîâ. Ðóñäèëëè ìÿòáóàò ìèëëè-àçàäëûã ìöúàäèëÿñèíèí. ß. ìöñòÿãèëëèê ìöúàäèëÿñèíèí. ñèìïòîìàòèê ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèê îëàí áèð òàðèõè ôàêòû õöñóñè ãåéä åòìÿê èñòÿéèðÿì. ðóñäèëëè æóðíàëèñòèêàíûí ìàðàãëû ôàêòëàðûíäàí áèðèäèð êè. Ùÿòòà êå÷ìèø ÑÑÐÈ-íèí 70 èëëèê òàðèõèíäÿ ñîâåò èìïåðèéàñûíûí áöòöí ìÿòáóàòû.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ.
îðàäàí èñÿ ðóñ äèëè âàñèòÿñèëÿ õàðèúè þëêÿëÿðäÿ òàíûíìàñûíäà ùàíñû ìöñòÿñíà ðîë îéíàäûüû ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàðøûñûíäà îëìóøäóð. ìåíòàëèòåòèíèí îáéåêòèâ òÿáëèüèíäÿ äÿ ðóñäèëëè ìÿòáóàòûí áþéöê ÿùÿìèééÿòè âàð. ìÿäÿíèééÿòèíèí. áó þëêÿíèí þç ìöñòÿãèëëèéè óüðóíäàêû ìöáàðèçÿñèíèí ÷îõ ìöùöì òÿðêèá ùèññÿñèäèð âÿ ãàðøûéà áþéöê ñèéàñè. ßýÿð íÿçÿðÿ àëñàã êè. èãòèñàäè. Áó ýöí Àçÿðáàéúàíäà ðóñ äèëèíäÿ ãÿçåò âÿ æóðíàëëàðûí íÿøðè. áèçèì ìèëëè ìàðàãëàðûìûç áó ñàùÿéÿ äèããÿòèìèçè òÿëÿá åäèð. Ìöñòÿãèëëèéèí ìþùêÿìëÿíìÿñè óüðóíäàêû ìöáàðèçÿ — ÷ÿòèí ìöáàðèçÿäèð. Åðìÿíèñòàíûí òÿúàâöçö íÿòèúÿñèíäÿ þëêÿìèçäÿ áèð ìèëéîíäàí àðòûã ãà÷ãûí âÿ ìÿúáóðè êþ÷êöí âàð. Áöòöí áó ïðîáëåìëÿðèí äöíéà èúòèìàèééÿòèíèí äèããÿòèíÿ ÷àòäûðûëìàñûíäà ðóñäèëëè ìÿòáóàò ñîí äÿðÿúÿ áþéöê ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèêäèð. ÿêñèíÿ. 150 . Àçÿðáàéúàíûí ÿùàëèñè úÿìè 8 ìèëéîíäóð. Àçÿðáàéúàíëà áàüëû èíôîðìàñèéà áëîêàäàñûíûí äàüûëìàñûíäà. óíèâåðñèòåòëÿðäÿ ðóñäèëëè æóðíàëèñò êàäðëàðûíûí ùàçûðëàíìàñû áèçè — ìöñòÿãèë þëêÿìèçèí âÿòÿíäàøëàðûíû íÿèíêè íàðàùàò åòìÿëèäèð (áåëÿ áèð íàðàùàòëûã òÿìàéöëö èñÿ áÿçÿí þçöíö ýþñòÿðèð). äåäèéèì êèìè. äåìÿëè áèçèì ùÿð ñÿêêèç íÿôÿðäÿí áèðèìèç ãà÷ãûíäûð. èíçèáàòè âÿ ìÿíÿâè ïðîáëåìëÿð ÷ûõàðûð. ìöàñèð äöíéàäà ýåäÿí ãëîáàëëàøìà ïðîñåñèíäÿ Àçÿðáàéúàí òàðèõèíèí. þç ìöñòÿãèëëèéèíè áÿðïà åòìèøäèð âÿ áó ýöí áó ìöñòÿãèëëèéèí ìþùêÿìëÿíìÿñè óüðóíäà ìöáàðèçÿ àïàðûð. Áó — äöíéàäà àíàëîãó îëìàéàí áèð ùàäèñÿäèð. Äàüëûã Ãàðàáàü ìöùàðèáÿñèíäÿ Àçÿðáàéúàíûí ÿí áþéöê ìöòòÿôèãè ùÿãèãÿòäèð âÿ áó ùÿãèãÿòèí äöíéà èúòèìàèééÿòèíèí äèããÿò ìÿðêÿçèíÿ ýÿòèðèëìÿñèíäÿ ðóñäèëëè ìÿòáóàòûí áþéöê ÿùÿìèééÿòè âàð. Áèç áó ÿùÿìèééÿòèí ãèéìÿòèíè áèëìÿëèéèê.úàí ÿäÿáèééàòûíûí î çàìàíêû Öìóìèòòèôàã ìèãéàñûíà ÷ûõìàñûíäà. Àçÿðáàéúàíûí þç ÿðàçè áöòþâëöéö óüðóíäàêû ìöáàðèçÿñè. þëêÿìèçèí äöíéà áèðëèéèíÿ èíòåãðàñèéàñûíäà. Ìöñòÿãèëëèê òðèáóíàñû Àçÿðáàéúàí àðòûã 12 èëäèð êè. Áó ÷ÿòèí ìöáàðèçÿíèí òÿðêèá ùèññÿñè êèìè áó ýöí Àçÿðáàéúàí þç ÿðàçè áöòþâëöéöíöí áÿðïà îëóíìàñû óüðóíäà ìöáàðèçÿ àïàðûð.
èñïàí. Áèð âàúèá úÿùÿòè äÿ õöñóñè äèããÿòÿ ÷àòäûðìàã èñòÿéèðÿì. áåëÿ äÿ îëàúàã. éàïîí. äåìîêðàòèéà óüðóíäàêû ìöáàðèçÿìèçäÿ áó äèëëÿðäÿí åôôåêòëè ñóðÿòäÿ èñòèôàäÿ åòìÿëèéèê âÿ ìÿí öìèä åäèðÿì. Äàüëûã Ãàðàáàü. ÑÑÐÈ êèìè ãàïàëû áèð þëêÿäÿ áàø âåðÿí ùàäèñÿëÿðèí îáéåêòèâ èøûãëàíäûðûëìàñûíäà. Äöíéàíûí áèð ÷îõ þëêÿëÿðèíäÿ ðóñäèëëè ìÿòáóàò ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð âÿ ìÿí éåíÿ äÿ éàõûí êå÷ìèøèìèçèí áèð ôàêòûíû õàòûðëàìàã èñòÿéèðÿì. Ðóñèéàäà âÿ äöíéàíûí áèð ÷îõ þëêÿëÿðèíäÿ íÿøð îëóíàí ðóñäèëëè ìÿòáóàòäà áèð ñûðà ùàëëàðäà Àçÿðáàéúàíûí òàðèõè âÿ áóýöíö ùàããûíäà. Äèë — èíñàíëûüûí éàðàòäûüû âÿ ñàùèá îëäóüó î ñÿðâÿòäèð êè. Äèññèäåíò ÿäÿáèééàòûíûí éàéûëìàñûíäà âÿ èíêèøàôûíäà. ùÿòòà èíàíûðàì êè. — þéðÿíìÿëèéèê. ÿíÿíÿëÿðè èíêèøàô åòäèðìÿëèéèê.Ïåðñïåêòèâëÿð ùàããûíäà Ñîâåò Èòòèôàãû þç þìðöíö øÿðÿôñèçúÿñèíÿ áàøà âóðäó âÿ äöíéà õÿðèòÿñèíÿ 15 ìöñòÿãèë þëêÿíèí ñÿðùÿäëÿðè ÷ÿêèëäè. éàõóä Ôðàíñàäà. ÿëáÿòòÿ. Áóðàñûíû äà õöñóñè ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè. îíó ãèéìÿòëÿíäèðìÿéèí âÿ ñåâìÿéèí áàùàñûíà îëìàìàëûäûð. Áèçèì ðóñ äèëè âàñèòÿñèëÿ öíñèééÿòèìèçèí ìèëëè ìàðàãëàðà õèäìÿò åäÿí çÿíýèí ÿíÿíÿëÿðè âàð âÿ áèç áó. áàøãà áþéöê âÿ íöôóçëó õàðèúè äèëëÿðè — èíýèëèñ. àçàäëûã. Àçÿðáàéúàí — Åðìÿíèñòàí ìöíàñèáÿòëÿðè. «àðòûã ïðîñåñ áàøëàéûá». Ëàêèí áó ïðîñåñ — ùå÷ âÿúùëÿ ðóñ äèëèíèí áàùàñûíà èíêèøàô åòìÿìÿëèäèð. Áó öíñèééÿòèí ÿí ÿñàñ àòðèáóòó èñÿ ìÿòáóàòäûð. ÷öíêè ñÿðùÿäëÿðäÿí óúàäûð. õàëãûìûçûí àðçó âÿ èñòÿêëÿðè. ðóñ äèëèíè (åëÿúÿ äÿ äèýÿð äèëëÿðè!) þéðÿíìÿê äÿ ùå÷ âÿúùëÿ âÿ ùÿð ùàíñû áèð øÿêèëäÿ ìèëëè äèëÿ äÿðèíäÿí éèéÿëÿíìÿéèí. èøüàë îëóíìóø òîðïàãëàðûìûç. ùå÷ áèð ñÿðùÿä òàíûìûð. ÿðÿá âÿ ñ. áÿçÿí èñÿ à÷ûã-àøêàð éàëàí÷û âÿ ãÿðÿçëè éàçûëàð 151 . ×èí. Éàõûí êå÷ìèøèìèçèí êîìèê âÿçèééÿòÿ äöøìöø ìÿøùóð âÿ ìèñêèí ãÿùðÿìàíûíûí (Ì. ôðàíñûç.Ãîðáà÷îâóí) òåç-òåç äåäèéè êèìè. éàõóä Àëìàíèéàäà íÿøð îëóíàí ðóñäèëëè ìÿòáóàòûí òàðèõè ðîëó îëìóøäóð. ìåíòàëèòåòè ùàããûíäà ãåéðè-îáéåêòèâ. íåúÿ êè. Áèç. ðóñäèëëè ìÿòáóàò àíúàã ñîâåò ïîñòìÿêàíûíäà éàðàíìûø 15 äþâëÿòèí öíñèééÿò âàñèòÿñè äåéèë. ìöñòÿãèëëèê. ìèëëè-àçàäëûã ìöúàäèëÿñèíèí äöíéà èúòèìàèééÿòèíÿ ÷àòäûðûëìàñûíäà ÀÁØ-äà. éóðä-éóâàñûíäàí äèäÿðýèí äöøìöø ãà÷ãûíëàðûìûç ùàããûíäà.
. 152 2003. áèç ùÿìèí áþùòàíà Áàêûäà Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ íÿøð îëóíàí âÿ éàüûøäàí ñîíðàêû ýþáÿëÿê êèìè ýöíö-ýöíäÿí àðòàí. äåéÿê êè. Ìèñàë ö÷öí. áþùòàíëàðà. áàøãà þëêÿëÿðäÿ ðóñ äèëèíäÿ ÷àï îëóíàí éàëàíëàðà.) öìóìäöíéà ìèãéàñûíà ÷ûõàðûëìàñûíà. éàçûðëàð. ðóñäèëëè òðèáóíàäàí äà úàâàá âåðìÿëèéèê. çÿíýèí âÿ íöôóçëó åðìÿíè ëîááèñèíèí ãàðà ðîëó øöáùÿñèçäèð. ìèñàë ö÷öí. Ìÿí «ñÿëàùèééÿòëè» ñþçöíö îíà ýþðÿ äèããÿòÿ ÷àòäûðûðàì êè. Ñåðýåé Ìíàòñàêéàí. ãåéçëÿ áàøûìûçû áóëàéàã — íÿ îëñóí? Áèç Ðóñèéàäà. Àðìåí Ãàñïàðéàí. àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. þçöìöç åøèäèðèê. Ðóñèéàäà. ÿëáÿòòÿ. òÿúàâöçÿ ìÿðóçëóüóíóí âÿ ñ. Ðóñäèëëè Àçÿðáàéúàí âÿ äöíéà ìÿòáóàòû ùÿìèí åùòèéàúû þäÿìÿéÿ ãàäèð îëàí ìöùöì òðèáóíàëàðäàí áèðèäèð. Éÿíè. ðÿùáÿðëèéÿ). Áåëÿ áèð úàâàá êèìÿ ëàçûìäûð? Þçöìöç ãÿçÿáëÿíÿê. þçöìöç àù-âàé åäÿê. úàùèë ìèëëÿò÷èëèê. Áÿñ áèç íÿ åäèðèê? ×îõ çàìàí þçöìöç äåéèá. ùÿòòà èðã÷èëèê ýèðäàáûíà éóâàðëàíàðàã «Ëèòåðàòóðíàéà ãàçåòà» êèìè éöêñÿê áèð òðèáóíàäàí Àçÿðáàéúàí äþâëÿò÷èëèéèíèí ÿëåéùèíÿ áàúàðûãëà èñòèôàäÿ åäèðëÿð. áó êîíòåêñòäÿ ìöàñèð äþâðäÿ ùÿëëåäèúè èìêàíëàðà ìàëèê èíôîðìàñèéà ìÿêàíûíäàí åôôåêòëè ñóðÿòäÿ èñòèôàäÿ åäèëìÿñèíÿ áþéöê åùòèéàúû âàð. ðåäàêñèéà èø÷èëÿðèíÿ (î úöìëÿäÿí. áèð ÷îõ ùàëëàðäà òàìàì ñÿâèééÿñèç îëàí ãÿçåòëÿðäÿ úàâàá âåðèðèê. Èðèíà Òîñóíéàí. ÀÁØ-äà ðóñäèëëè áèð ìÿòáóàò îðãàíûíäà Àçÿðáàéúàí ùàããûíäà áèð áþùòàí ÷àï îëóíóðñà. Ìîñêâàäà íÿøð îëóíàí ÷îõ íöôóçëó «Ëèòåðàòóðíàéà ãàçåòà»íûí ñÿëàùèééÿòëè ÿìÿêäàøëàðûíäàí áèð-íå÷ÿñèíèí àäûíû ÷ÿêìÿê èñòÿéèðÿì: Íàòàëéà Àéðàïåòîâà (êå÷ìèø áàêûëû).. áàøãàëàðûíû äà áóíà ñþâã åäèðëÿð.. Ìöñòÿãèëëèéèìèçèí Àçÿðáàéúàí ìþâçóñóíóí (òàðèõèíèí. áó æóðíàëèñòëÿð æóðíàëèñòèêà ìÿôùóìóíóí ÿñàñ òÿðêèá ùèññÿñè îëàí îáéåêòèâëèéè óíóäàðàã âÿ íàäàí. éàõóä. ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðèíèí.÷àï îëóíóð âÿ áó èøäÿ. åëÿúÿ äÿ äèýÿð ðóñ æóðíàëèñòëÿðèíÿ éàíëûø ìÿëóìàòëàð âåðèðëÿð. ÷àï åòäèðèðëÿð. Àçÿðáàéúàíëà áàüëû ãåéðè-ñàüëàì ÿùâàëè-ðóùèééÿ éàðàäûðëàð âÿ áó ÿùâàëè-ðóùèééÿéÿ îáéåêòèâëèê äîíó äà ýåéèíäèðìÿéè áàúàðûðëàð.
ÌÎÍÎÃÐÀÔÈÉÀËÀÐ 153 .
154 .
. î àõòàðûø. 155 .. áîç âÿ øàáëîí ãÿëèáëÿðèíÿ ïÿð÷èì åòìÿéÿ ÷àëûøàí (âÿ ÿñàñ åòèáàðèëÿ áóíà íàèë îëàí!) íÿçÿðèééÿ÷èëèéèí ùþêìðàíëûã åòäèéè áèð çàìàíäà áó ÿñÿðè éàçàðêÿí. ìöòëÿã ìàùèééÿòëû áèð êîíéóêòóðàäàí íÿèíêè óçàã îëìóøàì. òàïûíòû ìÿãàìëàðûíûí ùÿéÿúàíûíû áó ýöí èëÿ î âàõòûí ÿë÷àòìàç. âàõò ùå÷ íÿéÿ áàõìûð. éåíèäÿí éàøàéûðàì. ÿñëèíäÿ. «Ýöíÿø» íÿøðèééàòû) éàçûëìûø þí ñþç Áó ìîíîãðàôèéàíûí éàçûëäûüû âàõòäàí äöç îòóç èë êå÷èá. ÿäÿáèééàò ùàããûíäà ìöëàùèçÿëÿð èðÿëè ñöðÿðêÿí. ùÿòòà ÿñàñ ýþòöðöá äèðñÿêëÿíäèéèì ïðèíñèïëÿð î êîíéóêòóðàéà ãàðøû òàì ìöõàëèôÿòäÿ äóðóáäóð.ÒßÍÃÈÄ Âß ÍßÑÐ ÁÈÐ ÍÅ×ß ÑÞÇ «Òÿãëèä âÿ íÿñð» ìîíîãðàôèéàñûíûí 1999-úó èë íÿøðèíÿ (Áàêû. Àõóíäîâ êèòàáõàíàñûíäà. òÿùëèë àïàðûá áÿäèè ãèéìÿò âåðÿðêÿí. Ìîñêâàäà Ëåíèí êèòàáõàíàñûíäà. ìÿí áó ÿñÿðè èëê äÿôÿ éàëíûç 1981-úè èëäÿ — éàçûëäûüûíäàí 12 èë ñîíðà. îõóúó þçö áóíó ùèññ åäÿúÿêäèð. î çàìàíêû Ëåíèíãðàääà Ñàëòûêîâ-Øåäðèí êèòàáõàíàñûíäà úèää-úÿùäëÿ ùÿìèí âÿðÿãëÿðè éàçäûüûì ýöíëÿð éàäûìà äöøöð âÿ î ýÿíúëèê ùÿâÿñèíè. åëÿ áèë êè. åñòåòèêàíû. Áó — èêèíúè íÿøðäèð. áó ýöí áó êèòàáû îíà òÿãäèì åòìÿê ìÿíèì÷öí õîøäóð âÿ ùÿòòà ìÿí î úàâàí Åë÷èíèí (ýÿíú òÿäãèãàò÷ûíûí!) éåðèíÿ áèð àç. åùòèðàñûíû. ùÿì äÿ ÷îõ áþéöê ÷ÿòèíëèêëÿðëÿ íÿøð åòäèðìÿéÿ íàèë îëäóì.Ô. ÿäÿáèééàòû «ñîñèàëèçì ðåàëèçìè»íèí úàíñûõûúû. Ìÿí áó ìîíîãðàôèéàíû âÿðÿãëÿéèðÿì âÿ Áàêûäà Ì. ãöðóðëàíûðàì. Âÿ îõóúóäàí ýèçëÿòìèðÿì. Ýöìàí åäèðÿì êè. åëÿ áèë êè. î úöìëÿäÿí.. ñÿíÿòè. Òÿñàäöôè äåéèëäè êè. ÿäÿáèééàòøöíàñäûð. ùàêèì âÿ ùèêêÿëè ïàðòèéà èäåîëîýèéàñûíûí ôèðîíëóã åòäèéè äþâðäÿ. Ãöðóðëàíûðàì îíà ýþðÿ êè.. Î âàõò àíàäàí îëàí áèð êþðïÿ áó ýöí àðòûã îðòà éàøà ÷àòìûø áèð àëèìòÿäãèãàò÷û. øþâãöíö (ùÿãèãÿòè äåìÿê! ùå÷ íÿäÿí âÿ ùå÷ êèìäÿí ÷ÿêèíìÿìÿê!). Ùÿð øåé âàõòà áàõñà äà. öíéåòìÿç óçàãëûüûíà (ÿáÿäè áèð óçàãëûüà!) áàõìàéàðàã.
ßñÿðäÿ áèð íå÷ÿ éåðäÿ. ýÿíú àëèìèí Ëåíèíÿ áó ìöðàúèÿòëÿðè. éàðûáàéàðû èõòèñàð åòäèì âÿ ÿñÿð èíäèêè øÿêèëäÿ ìåéäàíà ÷ûõäû. ÷öíêè áó ìþâçóíóí. àç ãàëà. Áóýöíöí îõóúóñó íÿèíêè áàøãà áèð çàìàíûí îõóúóñóäóð. íàìèçÿäëèê äèññåðòàñèéàñû éàçûðäûì âÿ ñîíðàäàí 500 ñÿùèôÿäÿí àðòûã ÷ûõìûø î äèññåðòàñèéàíû. ýþòöð-ãîé åòìÿê âÿ áó èäåîëîýèéàíûí áÿäèèééàòà âÿ åñòåòèêàéà ìÿíÿâè-èíçèáàòè òÿñèðèíè òÿäãèã åòìÿê äåìÿêäèð. ýÿëÿúÿêäÿ òÿíãèäëÿ úèääè ñóðÿòäÿ ìÿøüóë îëìàüûìäà. Âÿ äåäèéèì êèìè. Åëÿ áó ìöëàùèçÿéÿ ýþðÿ äÿ ìÿí îòóç èëäÿí ñîíðà ìîíîãðàôèéàíû éåíèäÿí îõóúóëàðà òÿãäèì åòìÿéè ëàçûì áèëäèì. çàìàíûí âÿ ñÿíÿòèí ôàúèÿñèíè. âàõòèëÿ íåúÿ éàçûëìûøäûñà. ïÿíúÿðÿ ýþçö à÷ìàã èñòÿéèíäÿí äîüóð âÿ ýÿìèäÿ îòóðóá ýÿìè÷è èëÿ àïàðûëàí ÿäÿáèééàò ìöúàäèëÿñèíäÿ Ëåíèíèí àäûíäàí èñòèôàäÿ åòìÿê òÿøÿááöñöäöð. ìÿíèì ö÷öí ÷îõ õîøäóð êè. ùÿòòà Ëåíèíäÿí ñèòàòëàð äà âàð âÿ ìÿí îíëàðà äà òîõóíìóðàì (éàçûéà ïîçó éîõäóð!). åëÿúÿ äÿ áó ýöí îíó ùÿìèí îõóúóéà òÿãäèì åäèðÿì. áÿäèè ÿäÿáèééàòà ìöíàñèáÿòè îðòîäîêñ «Ñîñèàëèçì ðåàëèçìè» ÷ÿð÷èâÿëÿðèíäÿí ÷ûõàðìàã. åñòåòèêà èëÿ.1945—1965-úè èëëÿð àðàñûíäà ÿäÿáè òÿíãèäèí Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíÿ ìöíàñèáÿòèíè òÿäãèã åòìÿê âÿ íÿòèúÿëÿð ÷ûõàðìàã. îíóí áöòöí ìöðÿêêÿáëèéèíè âÿ çèääèééÿòèíè îáéåêòèâúÿñèíÿ ýþðìÿê. ìÿí ìîíîãðàôèéà éîõ. åëÿúÿ äÿ. î òàìàì áàøãà áèð èúòèìàè ôîðìàñèéàíûí íöìàéÿíäÿñèäèð âÿ áÿäèèééàòëà. áó àüûð äþâðäÿ ÿëäÿ åäèëÿí éàðàäûúëûã óüóðëàðûíû ãèéìÿò156 . Åéíè çàìàíäà áó ìþâçó «ñîâåò ÿäÿáèééàòû» äåäèéèìèç ìÿôùóìó ùÿðòÿðÿôëè äÿðê åòìÿê. äèããÿòëè îõóúó ýþðÿúÿê êè. öìóìèééÿòëÿ. Áó ìþâçóíó ìÿíÿ — óíèâåðñèòåòèí ôèëîëîýèéà ôàêöëòÿñèíè éåíèúÿ áèòèðìèø ýÿíúÿ ìÿñëÿùÿò ýþðÿí Êàìàë Òàëûáçàäÿ îëóá âÿ ìÿí éàçû-ïîçó èøëÿðèíäÿêè áó ôàêòû ùÿìèøÿ Êàìàë ìöÿëëèìÿ ìèííÿòäàðëûã ùèññëÿðè èëÿ õàòûðëàéûðàì. áèðúÿ ñþçöíÿ äÿ òîõóíìàäàí. ùÿìèí äþâðöí èäåîëîæè ùÿéàòûíû èçëÿìÿê. ùÿéàòûìäà ìöùöì ðîëó îëäó. áó êèòàáõàíà àõòàðûøëàðûíûí (âÿ êèòàáõàíà ùÿéàòûíûí!) ìÿíèì ãÿëÿìèìèí áÿðêèìÿñèíäÿ. ìèëëè þçöíöèôàäÿ èëÿ áàüëû èäåîëîæè àçàäëûã è÷èíäÿ éàøàéûð. Èëêèí îëàðàã. ÿñëèíäÿ. áó ìîíîãðàôèéàíûí — ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ èäåîëîæè áèð ÿñÿðèí áèðúÿ úöìëÿñèíè äÿ äÿéèøìÿäÿí.
ÿäÿáèééàòøöíàñûí Àçÿðáàéúàí ôèëîëîýèéà åëìèíèí áèð ÷îõ ïàðëàã øÿõñèééÿòëÿðè èëÿ äàùà éàõûíäàí òàíûøëûüûì. áó ýöí î ñþçëÿð ìÿíèì ö÷öí.. Ìÿììÿäàüà Øèðÿëèéåâ. Èíäèêè êèìè éàäûìäàäûð. Ìÿììÿä Àðèô. Ìèð Úÿëàë. «Áèç» — éÿíè î çàìàíûí úàâàíëàðû. éàø ôÿðãèíÿ áàõìàéàðàã. Áó èøè éàçàðêÿí óíóäóëìàç Ìèð Úÿëàë ìöÿëëèì ìÿíèì åëìè ðÿùáÿðèì èäè. òàìàì úàâàí áèð éàçû÷ûíûí... ÿäÿáèééàòøöíàñëûãëà äà úèääè ìÿøüóë îëìàüà áàøëàäûì âÿ áó èøè éàçäûüûì î èëêèí éàðàäûúûëûã ìÿðùÿëÿñè ìÿíèì — òÿêðàð åäèðÿì. Ìÿììÿäùöñåéí Òÿùìàñèá. Àááàñ Çàìàíîâ. Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãû èëÿ Íèçàìè àäûíà ßäÿáèééàò Èíñòèòóòó ìÿøùóð «Íàòÿâàí» êëóáóíäà íÿñÿ áèðýÿ ÿäÿáè ìöøàâèðÿ êå÷èðèðäè âÿ èíäèúÿ àäûíû ÷ÿêäèéèì áó àäàìëàðûí äà ÷îõó îðàäà èøòèðàê åäèðäè. äåéèëäèéè âàõòäàí ãàòãàò àðòûã äÿðÿúÿäÿ òÿñèðëèäè. þòÿí èëëÿðèí èòêèëÿðèíäÿí ýÿëÿí áèð ãöññÿ èëÿ (î øÿõñëÿð èíäè éàëíûç ÕÕ ÿñð Àçÿðáàéúàí ôèëîëîýèéàñûíûí òàðèõèíäÿ âÿ õàòèðÿëÿðäÿ éàøàéûðëàð!) îíëàðû õàòûðëàéûðàì: Ìÿììÿä Úÿôÿð. Ìÿí ìöäàôèÿ åäÿíäÿ èíñòèòóòóìóçóí äèðåêòîðó (î çàìàí àñïèðàíòóðàíû áèòèðèá Íèçàìè àäûíà ßäÿáèééàò Èíñòèòóòóíóí íÿçÿðèééÿ 157 . Ñèç îíëàðûí ãÿäðèíè îíäà áèëÿúÿêñèíèç. áÿäèè ÿäÿáèééàòëà áÿðàáÿð. Îðàñûíû äà äåìÿê èñòÿéèðÿì êè.ëÿíäèðìÿéè âÿ ùèññÿ ãàïûëìàìàüû áàúàðìàã áàõûìûíäàí ìÿíèì ö÷öí ÷îõ ÿùÿìèééÿòëè îëìóøäóð. åéíè çàìàíäà. . Èíäèúÿ — áó úöìëÿëÿðè éàçàðêÿí ìÿí ùÿìèí ùÿðàðÿò âÿ ñÿìèìèééÿòëÿ. Ìèðçàüà Ãóëóçàäÿ. áó ýöí! ßëáÿòòÿ.. éÿíè áàõ.. Úÿôÿð Úÿôÿðîâ. äîñòëóüóì ö÷öí ÷îõ ìöíáèò áèð øÿðàèò éàðàòäû. «Îíäà» — éÿíè ýÿëÿúÿêäÿ. 1966-úû èë èäè. àòàìëà áèðýÿ î ìöøàâèðÿäÿí ÷ûõûá «Õàãàíè» êö÷ÿñè èëÿ ýÿçÿ-ýÿçÿ åâÿ ýåäÿíäÿ ìÿí áèð ýÿíúëèê òÿêÿááöðö (âÿ èíêàð÷ûëûüû!) èëÿ î ìöøàâèðÿäÿí ýèëåéëÿíäèì âÿ î çàìàí Èëéàñ ßôÿíäèéåâ èíäè õàòûðëàäûüûì áó àäàìëàðû íÿçÿðäÿ òóòàðàã äåäè: — Áèð âàõò ýÿëÿúÿê îíëàðûí ùå÷ áèðè äöíéàäà îëìàéàúàã. Î ðÿùìÿòëèêëÿðëÿ ÿí ñÿìèìè åëìè âÿ èíñàíè ìöíàñèáÿòëÿðèìèí ùÿðàðÿòè áó ýöí äÿ ìÿíèì öðÿéèìè ãûçäûðûð âÿ ìÿíèì ö÷öí ùÿìèøÿ äÿ áåëÿ îëàúàã.ßýÿð ñÿùâ åòìèðÿìñÿ..
Áèð äÿ ìÿíèì ö÷öí ãàëàí áó ìîíîãðàôèéàäûð. áó èø ùàããûíäà àéðûúà áèð ìÿãàëÿ éàçûá. åíåðæèëè. î çàìàíêû «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíäÿ ÷àï åòäèðäè. Àááàñ Çàìàíîâ àéðûúà áèð ðÿé éàçìûøäû. 10 ôåâðàë 1999. ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ ìöäàôèÿäÿ ÷ûõûø åòäèëÿð. Ìöäàôèÿäÿí ñîíðà Ìåùäè ìöÿëëèì. Ðÿùìÿòëèê Êàìðàí Ìÿììÿäîâ õöñóñè áèð øþâã âÿ ñÿìèìèééÿòëÿ Ñå÷êè Êîìèññèéàñûíûí ãÿðàðûíû îõóäó. Åëìëÿð íàìèçÿäè îëàí Áÿêèð Íÿáèéåâ ìöäàôèÿ øóðàñûíûí åëìè êàòèáè èäè.. àíúàã äàùà ñå÷èëÿí-ñàéûëàí àëèìëÿðäÿí Êàìàë Òàëûáçàäÿ. Áàêû. Úàâàí. Âÿ áöòöí áóíëàð ùàìûñû èíäè éàëíûç õàòèðÿëÿðäèð..øþáÿñèíäÿ — ìÿøùóð «Ìÿììÿä Úÿôÿðèí øþáÿñè»íäÿ êè÷èê åëìè èø÷è èøëÿéèðäèì) Ìèðçàüà Ãóëóçàäÿ âÿ ñÿíÿòøöíàñëûã äîêòîðó Ìåùäè Ìÿììÿäîâ îïïîíåíòëÿðèì èäè. 158 .
áó ïðîáëåìëÿðèí ùàíñû ñÿâèééÿäÿ âÿ ùàíñû èñòèãàìÿòäÿ èøûãëàíäûðûëìàñûíû à÷ûá ýþñòÿðìÿéÿ ÷àëûøìûøûã. Áèç. áó ïðîáëåìëÿðèí Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðè èëÿ ÿëàãÿäàð íÿ äÿðÿúÿäÿ ùÿëë îëóíäóüóíó. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíè õðîíîëîæè àðäûúûëëûãëà òÿùëèëäÿí êå÷èðìÿê.ÝÈÐÈØ Áó èøè éàçìàüà áàøëàðêÿí ãàðøûìûçäà ö÷ éîë âàð èäè: 1. áåëÿ êè. 60-úû èëëÿðèí îðòàëàðûíäà éàðàäûúûëûüà áàøëàìûøäûð. îëà áèëñèí êè. 159 . ßäÿáè òÿíãèääÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí ö÷öíúö íÿñë èñÿ áèçèì òÿäãèã åòäèéèìèç äþâðäÿ ÷îõ àç éàçìûøäûð. ßëáÿòòÿ. èéèðìè èëëèê áèð äþâðöí ÿäÿáè òÿíãèäèíè ùÿðòÿðÿôëè åëìèíÿçÿðè òÿùëèëäÿí êå÷èðìÿê ö÷öí. Ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ òÿíãèä÷èëÿðèí. áó çàìàí ÿäÿáè òÿíãèäèí èíêèøàôû äàùà äÿãèã èçëÿíèëÿð. àéðû-àéðû òÿíãèä÷èëÿðèí ôÿàëèééÿòèíè àíúàã áó áàõûìäàí ãèéìÿòëÿíäèðèðèê. ìÿñÿëÿéÿ àéðû-àéðû ïðîáëåìëÿð áàõûìûíäàí éàíàøìûø. Áó éåðäÿ áèð ìÿñÿëÿíè íÿçÿðÿ ÷àðïäûðìàã èñòÿéèðèê êè. ùÿìèí èíêèøàô äàùà àðòûã íÿçÿðÿ ÷àðïàðäû. 2. ìÿùç áó éîëëà ýåòìÿéè ãÿðàðà àëäûã. Ö÷öíúö éîëó äàùà ìÿãñÿäÿóéüóí ùåñàá åòäèê âÿ äèýÿð èêè éîëà íèñáÿòÿí õåéëè ìöðÿêêÿá âÿ ÷ÿòèí îëìàñûíà áàõìàéàðàã. ÿäÿáè êåéôèééÿò áàõûìûíäàí éåíè íÿñë éàøëû íÿñëäÿí ýåðè ãàëûðäû. èêè íÿñëè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìèøäèð: ÿäÿáè òÿíãèäÿ ùÿëÿ 30-úó èëëÿðäÿ ýÿëìèø òÿíãèä÷èëÿð âÿ èëê ìÿãàëÿëÿðèíè 50-úè èëëÿðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ ÷àï åòäèðÿí òÿíãèä÷èëÿð. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíÿ àéðû-àéðû íÿçÿðè ïðîáëåìëÿð áàõûìûíäàí éàíàøìàã. íåúÿ àøûëàíäûüûíû þéðÿíìÿê âÿ òÿùëèëè áó èñòèãàìÿòäÿ àïàðìàã. åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿ. Éÿíè. Õðîíîëîæè éîëëà ýåòìÿê. ÿñàñÿí. ÿñàñÿí. ùÿì äÿ 1945 — 1965-úè èëëÿð áÿäèè íÿñðèíäÿí áÿùñ åäÿí òÿíãèäè òÿäãèã åòäèéèìèç ö÷öí. 1945 — 1965-úè èëëÿðäÿ éàðàíìûø Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñð ÿñÿðëÿðèíè æàíðëàðà ýþðÿ áþëìÿê âÿ áó æàíðëàðà ìöíàñèáÿò áàõûìûíäàí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíè òÿäãèã åòìÿê. èøûãëàíäûðûëäûüûíû. Ùàëáóêè. àéðû-àéðû ìÿñÿëÿëÿðèí èøûãëàíäûðûëìàñûíû. Áèç éàëíûç Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðè. áóíóí ÿêñè îëìàëû èäè. îíëàð. 3.
áèç Ìÿììÿä Àðèôèí «Ìåùìàí» ïîâåñòè âÿ ìöñáÿò ãÿùðÿìàí»1 (1945). Áó ìöÿëëèôëÿð Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíèí éàðàäûúûëûã ìÿñÿëÿëÿðè èëÿ úèääè ñóðÿòäÿ âÿ ìöíòÿçÿì ìÿøüóë îëìóø. 1 2 160 . 1945 — 1965-úè èëëÿð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí ìöðÿêêÿá. Ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàôûíäà Ìÿììÿä Àðèô.153. éà äðàìàòóðýèéàäàí áÿùñ åäèëÿðêÿí äàùà ÿòðàôëû.áèð íÿçÿðè ìÿñÿëÿ ïîåçèéàäàí. 3 «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. áó ìöÿëëèôëÿðèí áöòöí ìöëàùèçÿ âÿ èääèàëàðû Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàôûíà òÿêàí âåðìÿìèøäèð.142. Ìÿììÿä Úÿôÿð Úÿôÿðîâóí «Ñà÷ëû» âÿ ùÿéàòûìûç»3 (1949). 177 . ñÿù. 1958. ñÿù. Áèçèì èøèìèçäÿêè áó úÿùÿò ìöòëÿã íÿçÿðÿ àëûíìàëûäûð. äàùà äîëüóí øÿðù åäèëìèøäèð. Áàêû. ¹ 4. Àçÿðíÿøð. 376.Àðèô. úÿñàðÿòëè âÿ îáéåêòèâ ôèêèðëÿðè. 134 . «Àçÿðáàéúàí ñîâåò ðîìàíû»2 (1957). Úÿôÿð Úÿôÿðîâóí «ßäÿáèééàòûìûçäà èäåéà ñàôëûüû âÿ éöêñÿê ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà»5 (1951). ßëáÿòòÿ. 128 .163. áèð ñûðà òÿíãèä÷èëÿðèí 1945-úè èëÿ ãÿäÿðêè âÿ 1965-úè èëäÿí ñîíðàêû ôÿàëèééÿòè áèçèì òÿäãèã îáéåêòèìèçÿ äàõèë äåéèë. 1949. åëÿúÿ äÿ éàçû÷û-àêàäåìèê Ìèðçÿ Èáðàùèìîâóí âÿ éàçû÷û îëäóüó ãÿäÿð äÿ òÿíãèä÷è îëàí Ìåùäè Ùöñåéíèí ðîëóíó èëê íþâáÿäÿ ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð. Èêè úèëääÿ. «ßäÿáè òÿíãèä ùàããûíäà»6 ____________ Ì. 4 «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ëàêèí ùÿìèí ìöÿëëèôëÿðèí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàôûíäàêû ðîëó äåäèêäÿ. II úèëä. 130 -176. Àçÿðíÿøð. ßäÿáè-òÿíãèäè ìÿãàëÿëÿð. Ìÿììÿä Úÿôÿð Úÿôÿðîâ. Åëÿúÿ äÿ àéðû-àéðû òÿíãèä÷èëÿð áÿäèè éàðàäûúûëûüûí áèð ñàùÿñè èëÿ ÿëàãÿäàð äàùà ñÿìÿðÿëè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðäèêëÿðè ùàëäà. áèð ñûðà ìöùöì ïðîáëåìëÿð áàõûìûíäàí òÿãäèð âÿ òÿêçèáëÿðè íÿçÿðäÿ òóòóðóã. 1951. äèýÿð ñàùÿ èëÿ ÿëàãÿäàð î ãÿäÿð äÿ ôàéäàëû èø ýþðìÿìèøëÿð. «Äàí óëäóçó» ïîâåñòè»4 (1954). çèääèééÿòëè äþâðöíäÿ ÿäÿáè ïðîñåñÿ èñòèãàìÿòâåðèúè ìÿãàëÿëÿðëÿ ÷ûõûø åòìèøëÿð. ëàêèí íÿñðëÿ ÿëàãÿäàð ýþòöðöëäöêäÿ ùÿìèí ìÿñÿëÿ êþëýÿäÿ ãàëìûø. 6 Úÿôÿð Úÿôÿðîâ. ñÿù.187. áèð ÷îõ ìöùöì åëìè-íÿçÿðè ïðîáëåìëÿðÿ òîõóíìóø. ¹ 10. Éåíÿ îðàäà. éàëíûç éöêñÿê åëìè-íÿçÿðè ìÿãàëÿëÿðè. Áàêû. îíëàðûí éàíëûø ìöëàùèçÿ âÿ èääèàëàðû äà îëìóøäóð. 150 . 5 «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. ñÿù. Ùÿì÷èíèí. éà éàíëûø èçàù îëóíìóøäóð. ßñÿðëÿðè.402. ñÿù. Úÿôÿð Úÿôÿðîâ êèìè éàøëû íÿñëÿ ìÿíñóá òÿíãèä÷èëÿðèí. éÿíè àéðû-àéðû ôèêèð âÿ ìöëàùèçÿëÿðèìèç ùÿìèí òÿíãèä÷èëÿðèí éàëíûç òÿäãèã åòäèéèìèç äþâðäÿêè ôÿàëèééÿòèíÿ àèä åäèëìÿëèäèð. 1968. áÿäèè íÿñðëÿ ÿëàãÿäàð ñàüëàì òÿíãèä âÿ òÿðèôëÿðè. 1954. ¹ 11. ñÿù.
40-úû èëëÿðèí ñîíó. 2 Éåíÿ îðàäà. ëàêèí áóðàäà ãåéä åòìÿê èñòÿéèðèê êè. Ìèðúàááàð Ìèðéÿùéàéåâ. ßêáÿð Àüàéåâ.211. Úÿëàë Ìÿììÿäîâ. ×èíýèç Ùöñåéíîâ. ßäÿáèééàò âÿ ñÿíÿò ìÿñÿëÿëÿðè. Êàìàë Ãÿùðÿìàíîâ. Ãàñûì Ãàñûìçàäÿ. 316 . Èñëàì Èáðàáèìîâ. Êàìàë Òàëûáçàäÿ. òÿÿññöô êè. Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ éàðàíìûø àéðû-àéðû ÿñÿðëÿðèí òÿùëèëèíè âåðìèø. Ïÿíàù Õÿëèëîâ. Áàêû. 60-úû èëëÿðèí îðòàëàðûíäà ùÿìèí ìöÿëëèôëÿðèí áèð ñûðà ìÿãàëÿëÿðè ÿäÿáè êåéôèééÿò. áÿçèñèíèí èñÿ þç ìÿõñóñè ìþâçóñó âàðäûð. Ìåùäè Ùöñåéíèí «Ãûëûíú âÿ ãÿëÿì» ùàããûíäà»1 (1947). Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ éåíè éàðàíìûø ÿñÿðëÿð áàðÿäÿ òåç-òåç ôèêèð ñþéëÿéÿí áó òÿíãèä÷èëÿðèí ìÿãàëÿëÿðèíèí öìóìè êåéôèééÿòè. îíëàðûí ïðèíñèïèàë âÿ îáéåêòèâ òÿùëèëèíè âåðìÿéÿ ÷àëûøìûøûã. Èñëàì Èáðàùèìîâ. êèìè ìÿãàëÿëÿðè íÿçÿðäÿ òóòóð. 1945 — 1965-úè èëëÿð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ Îðóúÿëè Ùÿñÿíîâ. Êàìðàí Ìÿììÿäîâ. ñÿù. ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ. áèð ñûðà éàíëûø ìöëàùèçÿ âÿ ãöñóðëàðûíà áàõìàéàðàã ìÿùç áó ñÿïêèëè ÿñÿðëÿðèí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàôûíà òÿêàí âåðäèéèíè èääèà åäèðèê. Àááàñ Çàìàíîâ. Ìÿñÿëÿí.262. 3 Éåíÿ îðàäà. Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíè ìöàñèð äöíéà ÿäÿáèééàòû èëÿ ÿëàãÿäàð èøûãëàíäûðìàüà ÷àëûøûð. ñÿù. Ìèðúàááàð Ìèðéÿùéàéåâ ñîñèîëîýèéàéà äàùà ÷îõ ìåéë åäèðäè âÿ ñ. Êàìàë Òàëûáçàäÿíèí ÿñàñ òÿùëèë îáéåêòè áèëàâàñèòÿ ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí þçö èäè. ÿñàñÿí. ßùÿä Ùöñåéíîâ. Ýöëðóõ ßëèáÿéîâà âÿ áèð ÷îõ äèýÿð òÿíãèä÷èëÿð ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìèø. Áó ìöÿëëèôëÿðèí ùÿðÿñèíèí àéðû-àéðûëûãäà áó âÿ éà äèýÿð äÿðÿúÿäÿ ñïåñèôèê ìÿçèééÿò âÿ ãöñóðëàðû. áèçè êÿìèééÿòè êèìè ðàçû ñàëìûð. Áóäþâðêö Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ íÿñðèìèçëÿ ÿëàãÿäàð ìöòÿìàäè ÷ûõûø åäÿí ÿí ìÿùñóëäàð òÿíãèä÷èëÿð Ìÿñóä ßëèîüëó (Âÿëèéåâ) âÿ Ãóëó Õÿëèëîâ èäè. «Àçÿðáàéúàí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðè»2 (1948) ÿñÿðèíäÿêè àëòûíúû âÿ éåääèíúè ìÿãàëÿëÿð . Àçÿðíÿøð.(1965). 1 8-11 161 . ñÿù. ×îõ çÿùìÿòêåø îëàí. Éÿùéà Ñåéèäîâ.354. áèð ñûðà ìöùöì ìÿñÿëÿëÿðÿ òîõóíìóøëàð. åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿ åòèáàðèëÿ ÿââÿëêè ____________ Ìåùäè Ùöñåéí. 252 . Áÿêèð Íÿáèéåâ. Éåðè äöøäöêúÿ áó ìÿãàëÿëÿð öçÿðèíäÿ ÿòðàôëû äàéàíìûø. 195 . 1968. 50-úè èëëÿðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ éàðàäûúûëûüà áàøëàìûø áó èêè òÿíãèä÷èíèí 50-60-úû èëëÿð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ õöñóñè éåðè âàðäûð. «Àçÿðáàéúàí ðîìàíû ùàããûíäà»3 âÿ ñ.
ñÿù. Ì.Õÿëèëîâóí «Áóäàüûí õàòèðÿëÿðè»íÿ äàèð ìöëàùèçÿëÿðèì»1 (1965). éàçû÷ûëàðûí äà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿêè ôÿàëèééÿòèíè õöñóñè ãåéä åòìÿê âàúèáäèð. îäóð êè. ìÿðóçÿ âÿ ÷ûõûøëàðû î äþâðöí ÿäÿáè òÿíãèäè ùàããûíäà òÿñÿââöðö òàìàìëàéûð. ¹ 2. Áó òÿäãèãàòûí èëê òÿøÿááöñ îëìàñû ùÿìèí ìÿñóëèééÿò ùèññèíè äàùà äà àðòûðûð. Äàùà ñîíðàêû äþâðëÿðäÿ ÿäÿáè òÿíãèäÿ ýÿëìèø Éàøàð Ãàðàéåâ. 29 ìàé 1965-úè èë. äèýÿð ãèñìè Áàêûäà âÿ Ìîñêâàäà éàøàéàí ðóñ òÿíãèä÷è âÿ éàçû÷ûëàðû òÿðÿôèíäÿí éàçûëìûøäûð.ßëèîüëóíóí «Ñàìèðÿ. ùÿìèí ìÿñóëèééÿòè äàèì ùèññ åòìèøèê. 162 . 2 «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãåçåòè. «Äðóæáà íàðîäîâ». «Ëèòåðàòóðíàéà ãàçåòà». áèçúÿ. Áèç éàëíûç îíó ñþéëÿéÿ áèëÿðèê êè. Ã. Àñèô ßôÿíäèéåâ âÿ á.176. Ìèñàë ö÷öí. Ìèð Úÿëàë. Òÿäãèã åòäèéèìèç äþâðäÿ Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèëÿ ÿëàãÿäàð ðóñ ìÿòáóàòûíäà äÿðú åäèëìèø ìÿãàëÿëÿðèí äÿ öçÿðèíäÿ äàéàíìàüû ëàçûì áèëìèøèê. Èëéàñ ßôÿíäèéåâ âÿ á. îíó åëìè-íÿçÿðè òÿùëèëäÿí êå÷èðìÿê ÷îõ ìöðÿêêÿá èøäèð âÿ ñîí äÿðÿúÿ ìÿñóëèééÿò òÿëÿá åäèð.ìÿãàëÿëÿðäÿí ñå÷èëèðäè. Áó ìÿãàëÿëÿðèí áèð ãèñìè Àçÿðáàéúàí òÿíãèä÷èëÿðè òÿðÿôèíäÿí ãÿëÿìÿ àëûíìûøñà. åëÿúÿ äÿ áèð ñûðà äèýÿð ìÿãàëÿëÿðè ýþñòÿðìÿê îëàð. «Âîïðîñû ëèòåðàòóðû» âÿ á. éóõàðûäà ãåéä åòäèéèìèç êèìè. ÷öíêè áó ùÿì äÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàôûíà äÿëàëÿò åäèð. Ñåéôóëëà ßñÿäóëëàéåâ. Àéäûí âÿ áàøãàëàðû»2 àäëû.170 . Áèç ùÿð èêè òÿíãèä÷èíèí éàðàäûúûëûüûíäàêû èíêèøàôà ÷îõ ñèìâîëèê áàõûðûã. âàúèá èäè. Ñöëåéìàí Ðÿùèìîâ. ____________ 1 «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. Áó ìöÿëëèôëÿðèí Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðè èëÿ ÿëàãÿäàð ÿäÿáè òÿíãèääÿêè ÷àëûøìàëàðû òÿäãèã åòäèéèìèç äþâðäÿ áó âÿ éà äèýÿð äÿðÿúÿäÿ ìöòÿìàäè õàðàêòåð äàøûéûð âÿ îíëàðûí ìÿãàëÿ. Èéèðìè èëëèê áèð äþâðöí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàô éîëëàðûíû àðàøäûðìàã. ÿäÿáè-áÿäèè îðãàíëàðäà ÷àï åäèëìèø ìÿõñóñè ìÿãàëÿëÿðè òÿäãèã åòìÿê. áó òÿíãèä÷èëÿðèí éàëíûç èëê ÿñÿðëÿðè öçÿðèíäÿ äàéàíìûøûã. Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðè ïðîáëåìëÿðèíèí ÿäÿáè òÿíãèääÿ íÿ äÿðÿúÿäÿ âÿ ùàíñû ñÿâèééÿäÿ èøûãëàíäûðûëìàñû áàðÿäÿ áöòþâ áèð òÿñÿââöð ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí». 1965. òÿíãèä÷èëÿð ÿñàñ åòèáàðèëÿ. 60-úû èëëÿðèí îðòàëàðûíäà ôÿàëèééÿòÿ áàøëàìûøëàð.
ß.Àõóíäîâ. Ìöàñèðëèê ÿäÿáè ÿíÿíÿëÿðèìèçèí ñÿúèééÿâè âÿ ìöùöì úÿùÿòèäèð. 1961. Áóýöíêö Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäàí âÿ èíúÿñÿíÿòèíäÿí ñþùáÿò ýåäÿðñÿ. îíëàðû áèð êå÷èääÿ áèðëÿøäèðÿí.1 — ôèêðèíäÿêè ñîí úöìëÿ. åéíè çàìàíäà áó ñÿìàéà äàéàã åäÿí ÿí ìöùöì âÿ ÿùÿìèééÿòëè úÿùÿòëÿðäÿí áèðè äÿðùàë íÿçÿðÿ ÷àðïàð: ìöàñèðëèê. Îíëàð áó êþùíÿ ÿíÿíÿëÿðèí (êóðñèâ ìÿíèìäèð . «êþùíÿ ÿíÿíÿëÿð» àíëàéûøû íÿ äåìÿêäèð? Ìÿýÿð áèçèì ÿäÿáèééàò òàðèõèìèçäÿ åëÿ áèð áþéöê ñèìà — ÿíÿíÿëÿðè éàðàäàí ñÿíÿòêàð âàðäûðìû êè. Ö. äàùà äîüðóñó. î òàðèõ áîéó Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû âÿ èíúÿñÿíÿòè ö÷öí äîüìà. ñÿíÿò òàðèõèìèçèí àéðûëìàç òÿðêèá ùèññÿñè îëìóøäóð. áöòöí éàðàäûúûëûã ìöõòÿëèôëèêëÿðèíÿ.I ÔßÑÈË ßÄßÁÈ ÒßÍÃÈÄ Âß ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ ÁßÄÈÈ ÍßÑÐÈÍÄß ÌÖÀÑÈÐËÈÊ ßýÿð Ùþòåíèí ìÿøùóð áÿíçÿòìÿñèíäÿí èãòèáàñ åäÿðÿê. éåíè ìöíàñèáÿòëÿðè.Ñàáèð.Ùàúûáÿéîâ. Ú.Õÿëèëîâ. þç äþâðöíöí «ôèêèð âÿ äöøöíúÿëÿðèíè» ÿñàñ àëìàñûí. áó ñÿìàíûí ãÿäèì éóíàí ÿñàòèðèíäÿêè êèìè áèð äåéèë. Ìÿñÿëÿí. éåíè Àçÿðáàéúàí ìÿäÿíèééÿòèíè áèð ñÿìàéà áÿíçÿòñÿê. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíà àèä áÿçè ãåéäëÿð. «Áèçèì ðîìàícûëàðûìûçûí ãàáàãäà ýåäÿí äÿñòÿñè éåíè ïðèíñèïëÿðÿ óéüóí îëàðàã. ñÿù.) ÿñèðè äåéèëëÿð». ÿñàñ ïðîáëåì êèìè ìöàñèðëèê öçÿðèíäÿ äàéàíìàã âàúèáäèð. ¹ 7.. Áó áàõûìäàí ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ áèð ñûðà ìöëàùèçÿëÿð ãÿðèáÿ ýþðöíöð. ôèêèð âÿ äöøöíúÿëÿðè ÿñàñ àëûðëàð. âÿ ùÿðýàù äèããÿò åäÿðèêñÿ. Ì. «éåíè ìöíàñèáÿòëÿðÿ» áó áàõûìäàí éàíàøìàñûí? Áÿçè òÿíãèä÷èëÿð èñÿ äàùà «èðÿëè ýåäÿðÿê» ÿúàèá ìöëàùèçÿëÿð éöðöäöðäö: «Ìèðçÿ Èáðàùèìîâ âàõòèëÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí èíêèøàôûíà ìàíå îëàí êþùíÿ Øÿðã ÿäÿáèééàòû ÿíÿíÿëÿðèíäÿí (êóð__________ Ã. 204.Ô. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. îðèæèíàëëûãëàðûíà áàõìàéàðàã. áèð íå÷ÿ Àòëàíòûí ÷èéíèíäÿ äàéàíäûüûíû ýþðÿðèê: Ì.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ..Å. 1 163 .
¹ 12). ùÿì÷èíèí. éà äà çÿíýèí ìèëëè âÿ ÿäÿáè ÿíÿíÿëÿðèìèçè «ãîðóéóá ìöùàôèçÿ åòìÿê» àäû èëÿ éàáàí÷û ñÿñëÿðÿ ðàñò ýÿëèðäèê. Â. ùÿì äÿ ÿäÿáè ÿíÿíÿ êèìè ãÿëÿìÿ âåðìÿéèí íÿ äÿðÿúÿäÿ åëìè ÿñàñû âàð èäè? Øÿðã ÿäÿáèééàòû èëÿ Ãÿðá ÿäÿáèééàòûíû ãàðøû-ãàðøûéà ãîéìàã âÿ áóíëàðäàí áèðèíÿ íèñáÿòÿí öñòöíëöê âåðìÿê íÿ äÿðÿúÿäÿ äöçýöí èäè? Áó ìÿëóìäóð êè.Å. Åëÿúÿ äÿ èòàëèéàëû Äàíòå. 1950. èíúÿëèê âÿ ùÿññàñëûã òÿëÿá åäèðäè êè. ÷öíêè ñîñèàëèñò ðåàëèçìè ÿäÿáèééàòû ùÿð áèð éàðàäûúû ôÿðäèí ìÿíñóá îëäóüó ÿäÿáè ìÿêòÿáèí éàõøû ÿíÿíÿëÿðèëÿ úÿñóð íîâàòîðëóüó þçöíäÿ áèðëÿøäèðÿí áèð ÿäÿáèééàòäûð. ÿíÿíÿ âÿ íîâàòîðëóã ìÿñÿëÿñè. éÿíè äåéÿê êè. õöñóñÿí. 164 . Øöáùÿñèç êè. Øåêñïèð áöòöí õàëãëàðûí èôòèõàðûäûð. íåúÿ êè.1 «Êþùíÿ Øÿðã ÿäÿáèééàòû ÿíÿíÿëÿðè» íÿ äåìÿê èäè? Áó íåúÿ äÿùøÿòëè «ÿíÿíÿ» èäè êè. òðàôàðåò ìöëàùèçÿëÿðÿ. áèð ÷îõ ùàëëàðäà éà ìÿëóì ùÿãèãÿòëÿðèí ñàäàëàíìàñûíà. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». áóíà äà ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ àç òÿñàäöô åäèð. òÿêúÿ Øÿðãèí èôòèõàðû äåéèë. áèð ñûðà òàðèõè-èúòèìàè ùàäèñÿëÿð Øÿðã ìÿäÿíèééÿòèíèí öìóìè èíêèøàôûíà ìàíå÷èëèê òþðÿòìèøäèð. ëàêèí íÿñðèìèçäÿ ÿíÿíÿ âÿ íîâàòîðëóã ìÿñÿëÿñèíèí ÿäÿáè òÿíãèääÿêè èíèêàñûíûí öìóìè ìÿíçÿðÿñè ñîëüóí.ñèâ ìÿíèìäèð . Òàðèõèí äþíìÿç èðàäÿñè.È. ñàô-cöðöê åäèëìÿñè õöñóñè ãàéüû. Ùàëáóêè. ôðàíñûç Áàëçàê âÿ á. Èíýèëòÿðÿíèí äÿ áþéöê ÿäèáè. öìóìèééÿòëÿ. Àçÿðáàéúàí ñîâåò ìöÿëëèôëÿðèíèí èñòèíàä åòäèêëÿðè ÿäÿáè ìåòîä áó ìÿñÿëÿéÿ õöñóñè äèããÿò òÿëÿá åäèðäè. èíñàí áÿäèè òÿôÿêêöðöíöí áÿùðÿñèíÿ cåâðèëèð. äàüûäûð. 15 äåêàáð 1950-úè èë (ßñëè: «Íîâû ìèð». èéèðìè èëëèê áèð äþâð ÿðçèíäÿ áÿçè èñòèñíàëàð âàð èäè. ìèëëè ìÿùäóäëóã ÷ÿð÷èâÿñèíè ãûðûð. ëàêèí áó ñÿáÿáëÿðè ÿíÿíÿ. áþéöê áèð ÿäÿáèééàòûí èíêèøàôûíà ìàíå îëóá? ßëáÿòòÿ.) ÷îõ óçàãëàøìûøäûð». èíýèëèñ õàëãûíûí äà èôòèõàðûäûð.Ëåíèí ÿäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò ùàããûíäàêû ìÿãàëÿëÿðèí__________ 1 Ã. ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí þçöíöèôàäÿ âÿ òÿñäèã åòäèéè äþâðäÿ ìöðÿêêÿá áèð ïðîáëåì èäè âÿ áó ìÿñÿëÿíèí ùÿëëè. ÕII ÿñð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíû ÿí éöêñÿê çèðâÿéÿ ãàëäûðìûø Íèçàìè éàëíûç Àçÿðáàéúàíûí áþéöê ÿäèáè äåéèë. áèð õàëãûí âÿ éàõóä åéíè úîüðàôè ÿðàçèäÿ éàøàéàí õàëãëàðûí ìÿíÿâè ìÿùñóëó éîõ. ÿäÿáèééàò þç éöêñÿê çèðâÿñèíÿ ÷àòäûãäà. ßëáÿòòÿ.Ìàðãâåëàøâèëè. øàáëîí. áÿñèò òÿñèð áàüûøëàéûðäû.
áó èíêèøàôûí íîâàòîð ìàùèééÿòèíè ýþðÿðèê. ÿäÿáè òÿíãèä áóíó ÿêñÿðÿí áàúàðìûðäû. ßäÿáè òÿíãèäèí ÿíÿíÿ âÿ íîâàòîðëóã ìÿñÿëÿñèíÿ ìöíàñèáÿòè áèð òÿðÿôäÿí ñîéóã. áèð ÷îõ ùàëëàðäà Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí ïðîãðåññèâ ìþâãåéè ìöãàáèëèíäÿ ÿäÿáè òÿíãèä ìöùàôèçÿêàð. ÿäÿáè òÿíãèäèí êþìÿéèíè áèð î ãÿäÿð äÿ ùèññ åòìÿìèøäèð. áèýàíÿ. äèýÿð òÿðÿôäÿí äÿ äóìàíëû. íîâàòîðëóã ñþçöíö äûðíàüà àëìàãëà. ùÿëë åòìÿê èñòÿäèéèìèç ïðîáëåìëÿð. Ñóáéåêòèâ ñÿáÿá áó èäè êè.. ÿíÿíÿëÿðè ãîðóéóá ñàõëàìàã — áó ÿíÿíÿëÿðè äþâðöí òÿëÿáëÿðèíÿ óéüóí øÿêèëäÿ èíêèøàô åòäèðìÿê äåìÿêäèð. èçä-âî «Èñêóññòâî». 1965. Ì. 37. ùÿòòà áÿçÿí ðåãðåññèâ úÿáùÿäÿí ÷ûõûø åäèðäè. áèç áþéöê ÿäÿáè ÿíÿíÿëÿðèìèçäÿí ãèäàëàíàðàã îíëàðû äàùà äà èíêèøàô åòäèðìÿëèéèê. äîëàøûã èäè. éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç ìÿñÿëÿ ùÿìèí èíêèøàôûí èëêèí àìèëëÿðèíäÿí áèðè êèìè íÿçÿðÿ ÷àðïàð. Àçÿðáàéúàí íÿñðè ýåò-ýåäÿ ÿñë íîâàòîðëóüó éàëàí÷û íîâàòîðëóãäàí àéûðä åäÿ áèëäèéè ùàëäà. Áó áàõûìäàí ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí èíêèøàôûíà äèããÿò åòñÿê. áèð íå÷ÿ äóçñóç. ùÿì äÿ îáéåêòèâ ñÿáÿáè âàð èäè. Ëàêèí åéíè áàõûìäàí ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíÿ öìóìè íÿçÿð ñàëñàã. Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí áèð ñûðà íöìàéÿíäÿëÿðè äþâðöí âÿ çàìàíûí òÿëÿáëÿðèíè äóéäóüó âÿ éàçûëàðûíäà ÿêñ åòäèðìÿéÿ ÷àëûøäûüû ùàëäà. Ìàðêñ. Åíãåëñ. Îáéåêòèâ ñÿáÿáëÿð èñÿ éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç ñóáéåêòèâ ñÿ_________ 1 Ì. ñòð. ìÿñÿëÿíè õåéëè äîëàøäûðûð. èðîíèéàëû ñþçëÿð èøëÿòìÿêëÿ êèôàéÿòëÿíèðäè. ÿñëèíäÿ. ßäÿáè òÿíãèäÿ éåíè ýÿëÿí áèð ñûðà òÿíãèä÷èëÿðèí èñÿ ìÿòáóàòäà ùÿääÿí àðòûã ÷ûõûø åòìÿëÿðèíÿ áàõìàéàðàã. àøûëàäûüûìûç èäåéàëàð õàëã ö÷öí äîüìà îëìàëûäûð.1 Éÿíè áó î äåìÿêäèð êè. Îâñàííèêîâ.äÿ äÿôÿëÿðëÿ ãåéä åòìèøäè êè. áÿçè òÿíãèä÷èëÿð áóíó äÿðê åòìèð. ìöñòÿãèë íàèë îëìóø. 165 . Ëåíèí îá èñêóññòâå. ßñÿðëÿðèìèçèí ôîðìà âÿ ìÿçìóíó éåíè ìÿíà êÿñá åòìÿëè. íÿçÿðäÿ òóòäóüóìóç ãàáàãúûë îõóúóíóí áþéöê òÿëÿáàòûíû þäÿìÿëèäèð. ñûðô ÿäÿáèééàòøöíàñëûã ìÿñÿëÿëÿðè èëÿ ìÿøüóë îëìàüà áàøëàìûøäû. áó ÷ûõûøëàðûí åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿñè ãÿíàÿòáÿõø äåéèëäè. ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâðäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí áèð ñûðà àïàðûúû íöìàéÿíäÿëÿðè éàâàø-éàâàø òÿíãèääÿí óçàãëàøìûø. Àçÿðáàéúàí ñîâåò íÿñðè áó èíêèøàôà. Áåëÿ áèð âÿçèééÿòèí ùÿì ñóáéåêòèâ. êå÷ìèøèí éàõøû ÿíÿíÿëÿðèíÿ ñàäèã ãàëìàã — áó ÿíÿíÿëÿðè íîâàòîðúàñûíà éöêñÿêëèêëÿðÿ ãàëäûðìàãäàí èáàðÿòäèð.Ô. îíóí íÿñðäÿí ýåðè ãàëäûüû àøêàð îëàð.
ñèéàñè ìÿíàñû îëìàéàí. äàùà ìöðÿêêÿá âÿ äàùà äÿðèí èäè. éÿíè çàâîääàí. ùÿð úöð éåíèëèéè ùîããàáàçëûã êèìè ãÿëÿìÿ âåðèðäèëÿð.áÿáëÿ áèëàâàñèòÿ ÿëàãÿäàð îëñà äà. Îíëàð éàøëàøäûãúà. ùÿð úöìëÿíè éåðè ýÿëäè-ýÿëìÿäè àáçàñäàí éàçìàã. ôàáðèêäÿí. Áèðèíúè ñÿáÿá. «ìîäåðíèçì» àäû àëòûíäà ãÿëÿìÿ âåðèëÿí. Ì. «Òåëåãðàô öñëóáëàðû». ùå÷ áèð èúòèìàè-ÿõëàãè.. Éàëíûç ìöàñèð ìþâçóëó îëäóüóíà ýþðÿ. 1962: ñòàòéà À.Å. î áó úöð éàçûëàðûí éàðàíìàñûíà êþìÿê åäèð. Ìÿñÿëÿí. ëàêèí ùå÷ áèð ÿäÿáè ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèê îëìàéàí éàçûëàðû áèð-áèðèíäÿí àéûðìàã îëìóð. ÿñëèíäÿ. ßäÿáèééàòäà ïèæîíëóã ÕÕ ÿñðèí áöòöí äþâðëÿðèíäÿ îëìóøäóð âÿ áó ïèæîíëóüó ñå÷ìÿìÿê ÿí ïèñ íÿòèúÿëÿðÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðìûøäûð.Åëáåðãà «Ðåàëèçì è ìîäåðíèçì». ßäÿáè òÿíãèäèí áÿçè íöìàéÿíäÿëÿðè èñÿ áöòöí áóíëàðëà ÿñë íîâàòîðëóã àðàñûíäàêû ó÷óðóìó ýþðöá áàøãàëàðûíà äà ýþñòÿðìÿê ÿâÿçèíÿ. õàì òîðïàãëàðäàí âÿ éàõóä ïàìáûã÷ûëûãäàí. àäÿòÿí. áåëÿ éàçûëàðû ÿëäÿ áàéðàã åäÿðÿê ìÿãàëÿ âÿ ÷ûõûøëàðûíäà ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ íîâàòîðëóüà ãàðøû ùöúóì åäèð. àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. áó úöð éàçûëàðûí ìöÿëëèôëÿðè éàðàäûúûëûüà òÿçÿúÿ áàøëàéàí úàâàíëàð îëóðäó. ùÿòòà úöçè èäè. áó ýöí Ãÿðá ÿäÿáèééàòûíäà ÿäÿáè úÿðÿéàí îëàí ìîäåðíèçìëÿ. ñöíè ñóðÿòäÿ ãûðûã-ãûðûã úöìëÿëÿð èøëÿòìÿê âÿ áöòöí áóíëàðëà áÿðàáÿð. áàðàìà÷ûëûãäàí áÿùñ åòäèéèíÿ ýþðÿ «ìöàñèð ÿñÿð». ùåéâàíäàðëûãäàí. Þçö äÿ. ÿäÿáèééàòäà íîâàòîðëóã éîõ. äÿðéàäà äàìëà êèìè. áóíà øÿðàèò éàðàäûð âÿ íÿòèúÿ åòèáàðèëÿ äÿ áèð ÿäÿáè úÿðÿéàí êèìè þçöíÿ çÿðáÿ åíäèðèð. íÿñðäÿêè áó úöð èñòèñíàëàðûí ìàùèééÿòèíè àcûá îáéåêòèâ ñÿáÿáëÿðèíè ýþñòÿðìèð. 1 166 . äþðä êÿëìÿäÿí áèð ñþçëÿðèí àðäûíà íþãòÿëÿð äöçìÿê. ùÿâÿñêàðäàí ïðîôåññèîíàëà ÷åâðèëäèêúÿ áåëÿ éàçûëàð äà éîõ îëóá ýåäèðäè.1 Ìîäåðíèçìèí äÿ áÿäáÿõòëèéè ìÿùç îíäàäûð êè. éÿíè äåéÿê êè. ïèæîíëóã èäè. íÿñðäÿ «òåëåãðàô öñëóáóíóí» âÿ ________________ Áó áàðÿäÿ áàõ: Ðåàëèçì è åãî ñîîòíîøåíèéà ñ äðóãèìè òâîð÷åñêèìè ìåòîäàìè. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè áó ìÿñÿëÿ èëÿ úèääè ìÿøüóë îëìóð. äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ ãåéðè-áÿäèè éàçûëàð ìåéäàíà ÷ûõûðäû. «íîâàòîð ÿñÿð» äåéÿ ãÿëÿìÿ âåðèëÿí ãåéðè-áÿäèè éàçûëàðà íèñáÿòÿí úöðáÿúöð ùîããàáàçëûãëàðûí ñàéû Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ ÷îõ àç èäè. ùå÷ êèìè äöøöíäöðìÿéÿí âÿ ùå÷ êèìÿ ëàçûì äà îëìàéàí «ÿùâàëàò» ãóðàøäûðìàã. Áÿçÿí Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ íîâàòîðëóã àäû èëÿ áèð òÿðÿôäÿí ùÿãèãÿòÿí ùîããàáàçëûãëàð.
äåêàäåíò÷èëèê. 1963-úö èë. òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòóëóá. ùÿòòà «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè 1963-úö èëäÿ áó ñÿïýèäÿ «Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðè»2 áàøëûüû àëòûíäà ìöçàêèðÿ äÿ à÷ìûøäû. êþùíÿ ìþâãåäÿí ÷ûõûø åäèëèðäè. 40. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè áó ìÿñÿëÿëÿðÿ òàìàìèëÿ áèýàíÿ îëìàìûøäû. 42. Äöçäöð. 52. Áþéöê ìÿñóëèééÿò ùèññè èëÿ. ùÿð úöð äîãìàòèêàäàí àçàä ìöëàùèçÿëÿð éöðöòìÿê. âàúèá èäè âÿ ÿùÿìèééÿòè âàðäû. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà. 38.éàõóä øåðäÿ äàäàèçìèí ÿñë íîâàòîðëóãëà ùå÷ áèð ÿëàãÿñè îëìàäûüûíû åëìè-íÿçÿðè ñóðÿòäÿ ñöáóòà éåòèðÿðÿê ùÿãèãè íîâàòîðëóüóí èíêèøàôûíà õèäìÿò åòìèðäè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. 36. áèð íþâ ìîäà õÿòðèíÿ åêñïðîìò äåéèëìèø ñþçëÿð òÿñèðè áàüûøëàéûðäû. õöñóñÿí. áó úÿðÿéàíëàðûí àäû ÷ÿêèëèá. Ùÿì äÿ áó ìÿãàëÿëÿðäÿ öìóìè øÿêèëäÿ Ãÿðá ÿäÿáèééàòûíäàí áÿùñ îëóíóð. àáñòðàêñèîíèçì. 60-úû èëëÿðäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ ìîäåðíèçì. ßñë íîâàòîðëóüóí ìàùèééÿòè áàðÿäÿ éàçûëûðäûñà äà. Àçÿðáàéúàí íÿñðè èëÿ ÿëàãÿëÿíäèðèëìèðäè. öìóìè ÿäÿáè ïðîñåñè èñòèãàìÿòëÿíäèðìÿê èãòèäàðûíäà äåéèëäè. àíàëèç âåðìÿê. î úöìëÿäÿí. ¹ 35. ìåéäàíà ÷ûõìàëàðûíûí îáéåêòèâ ñÿáÿáëÿðè ýþñòÿðèëìÿäèéèíäÿí àòÿøëÿð ÷îõ çàìàí êÿñÿðñèç îëóá. Áóðàäà áèð ìöùöì ìÿñÿëÿíè äÿ ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè. ëàêèí áóíëàðûí ìàùèééÿòè à÷ûëìàäûüûíäàí. ñèëêÿëÿéÿí ãàñûðüà êå÷äèéè ùàëäà. ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû èëê èëëÿðäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíà äöíéà ÿäÿáèééàòû áàõûìûíäàí éàíàøìàã ìåéëè îëìóøäóð. 48. äàùà êîíêðåò äåñÿê. ÿñàñÿí. Ñîâ. 5 îêòéàáð 1963-úö èë. ÿëáÿòòÿ. ìöëàùèçÿëÿð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû èëÿ. ëàêèí åëÿ áóíóí þçö ÿëàìÿòäàð äåéèëäèìè. ÈÊÏ ÕÕ ãóðóëòàéûíà ãÿäÿðêè äþâðäÿ. òÿùëèë âÿ òÿíãèä ö÷öí ìàòåðèàë âåðìèðäèìè? Íÿ ö÷öí Àâðîïà âÿ öìóìèééÿòëÿ. 39. Àçÿðáàéúàí ñîâåò íÿñðèíäÿ éóõàðûäà àäû ÷ÿêèëÿí úÿðÿéàíëàðà ðàñò ýÿëìèðèê. Ãÿðá ÿäÿáèééàòûíûí öçÿðèíäÿí áó ÿäÿáèééàòû òèòðÿäÿí. Ëàêèí ñîíðàëàð ______________ 1 Ìÿììÿä Àðèô. ìöàñèð äöíéà ÿäÿáèééàòûíûí èíêèøàôû ìþâãåéèíäÿí ìöàñèð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíû òÿäãèã âÿ òÿùëèë åäèá. Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ áó ãàñûðüàíûí ÿêñ-ñÿäàñû áåëÿ éîõäóð? Áóíóí ñÿáÿáè íÿ èäè? Áó áàðÿäÿ éàçìàã — ìöàñèð äöíéà ÿäÿáèééàòû áàõûìûíäàí. 167 . Ëàêèí áó òÿøÿááöñëÿð òÿê-òÿê ùàëëàð èäè. ðåàëèçì ÿëåéùèíÿ ÷ûõàí ôîðìàëèñòëÿð»1 ùàããûíäà ÷îõ äàíûøûëûá. 2 Áàõ: «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. «öìóìèééÿòëÿ. 37.
1966. 1949. éàçû÷ûëàðû õàëãäàí âÿ ÿäÿáèééàòûí èäåéàëûëûüû óüðóíäà ìöáàðèçÿäÿí óçàãëàøäûðìàã ìÿãñÿäè ýöäÿí ìöðòÿúå «ñàô ñÿíÿò» íÿçÿðèééÿñèíè (!) òÿáëèü åòìÿêäÿ» ýöíàùëàíäûðûðäû.119. Àçÿðáàéúàí ñîâåò éàçû÷ûëàðûíûí öìóìè éûüûíúàüû ùàããûíäà ìÿëóìàò. éàçû÷ûëàðäàí çÿðèô áÿäèè çþâã òÿëÿá åòäèéèíÿ âÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà áÿçÿí áóíóí ÷àòûøìàäûüûíû ýþñòÿðäèéèíÿ ýþðÿ Ìåùäè Ùöñåéí «ôîðìàë åñòåò÷è» àäëàíäûðûëäû. 2 Àçÿðáàéúàí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí ìÿôêóðÿ ñàôëûüû óüðóíäà (ðåäàêñèéà ìÿãàëÿñè).Ìàëéóýèí. ñÿíÿòè. 3 Àçÿðáàéúàí òÿíãèä÷èëÿðè âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëàðûíûí ìöøàâèðÿñè ùàããûíäà éàçû÷ûëàðûí. 1 168 . 117 . Áöòöí áóíëàðëà ÿëàãÿäàð îëàðàã áèð ñûðà áàøãà ìÿãàëÿëÿð éàçûëäû. áó ÿäÿáèééàòäà «ìÿäÿíèééÿòèí éöêñÿê ñÿâèééÿéÿ» ÷àòìàñûíû ýþñòÿðäèéèíÿ ýþðÿ «òàìàìèëÿ àíòèìàðêñèñò ôèêèðëÿð» (!) ñþéëÿìÿêäÿ èòòèùàì åäèëäè. ìöøàâèðÿëÿð4.. 453 . éàçû÷ûëàðûìûçûí áèð ùèññÿñè ñîâåò ÿäÿáèééàòûìûçûí ÿñàñ öñóëó îëàí ñîñèàëèçì ðåàëèçìè éîëóí________________ «Ïðàâäà». Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè íÿñðäÿêè «èäåéà ïîçüóíëóãëàðûíû» âàõòûíäà àøêàðà ÷ûõàðà áèëìÿäèêäÿ. ÿñÿð ñþçöíöí þçö äûðíàüà àëûíûðäû âÿ î. ùÿòòà èø î éåðÿ ÷àòäû êè. Úÿôÿð Úÿôÿðîâ «äöíéà åëìè. éûüûíúàãëàð êå÷èðèëäè5.Àëòìàí.É. «Ôðàíñà.Áîðøàãîâñêè.Îðóúÿëè åêëåêòèêàäà òÿãñèðëÿíäèðèëäè. ãîäû. À. 4 ßäÿáè òÿíãèääÿ àíòèïàòðèîòèê ýþðöøëÿð ÿëåéùèíÿ. Èíýèëòÿðÿ. Ëéóäè.2 éåíÿ äÿ Úÿôÿð Úÿôÿðîâ... È. 5 Àçÿðáàéúàí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí ìÿôêóðÿ ñàôëûüû óüðóíäà.Ã.Åðåíáóðã þç õàòèðÿëÿðèíäÿ ýþñòÿðìÿéÿ ÷àëûøìûøäûð. 16 ôåâðàë 1949-úó èë. Ù. Ìèêàéûë Ðÿôèëèíèí ÿñÿðëÿðèíäÿí áÿùñ îëóíàðêÿí.456. Ìÿììÿä Úÿôÿð. 5 ìàðò 1949. É. «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. òÿíãèä÷èëÿðèí âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëàðûí ÿäÿáè òÿíãèä ìÿñÿëÿëÿðèíÿ ùÿñð åäèëìèø ìöøàâèðÿñè ùàããûíäà Àçÿðáàéúàí ÒÀ-íûí ìÿëóìàòû. ñòð. åéíè àääà èêèíúè ðåäàêñèéà ìÿãàëÿñè: «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû.Ãóðâèc. 12 èéóí 1949-úó èë. 8 ìàðò 1949-úó èë. æèçíè. «à÷ûãäàí-à÷ûüà ÷öðöê.Âàðøàâñêè âÿ áàøãà «òåàòð òÿíãèä÷èëÿðèíäÿí èáàðÿò àíòèïàòðèîòèê äÿñòÿíèí ôûðûëäàãëàðû» öçÿ ÷ûõàðêÿí1. «ßäÿáèééàò ãåçåòè». ñÿù.Éóçîâñêè. ÿäÿáèééàòûíäàí» äàíûøäûüûíà ýþðÿ. Àëìàíèéà ÿäÿáèééàòûíäà äöíéà ìÿäÿíèééÿòè ÿêñ åòäèðèëìèøäèð» éàçäûüûíà.3 Öìóìèééÿòëÿ. «Êîììóíèñò» ãåçåòè. à å é ä: Áó ìÿñÿëÿíèí ñÿáÿáëÿðèíè È.úó èë. À. Ì. Áàõ: È. «Êîììóíèñò» ãåçåòè. ìöùöì ÷ûõûøëàðäàí áèðèíäÿ áó úöð êÿñêèí âÿ ãÿòè èòòèùàì åøèäèëäè: «.Åðåíáóðã. ¹ 3.Õîëîäîâ (Ìåéåðîâèc). 28 éàíâàð 1949-úó èë. É. «åñòåòëèê åäÿí ôîðìàëèçìèí âÿ èäåéàñûçëûüûí òÿáëèü÷èñè» êèìè ãÿëÿìÿ âåðèëèðäè. Ë.
Ìÿììÿä Úÿôÿð. Ãàñûìçàäÿíè. 118 . Ô. Ù. Ú. Ãàñûìçàäÿíè «ðåàëèñò îëìàéàí» Áàêûõàíîâ âÿ «áóðæóà àëèìè ìîíàðõèñò» Êàçûì áÿé ùàããûíäà éàçäûüûíà ýþðÿ «ìàðêñèñò íÿçÿðèééàò÷ûëûüû èëÿ ùå÷ áèð ÿëàãÿñè îëìàéàí òÿçêèðÿcè». áó úöð ìàòå_____________ 1 «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. ¹ 8. 5 Ì. ôîðìàëèçì âÿ éàëàícû õÿëãèëèê öíñöðëÿðèíè ÿäÿáè éàðàäûúûëûüà êå÷èðòìÿéÿ úÿùä åòìèøëÿð.. ñÿù. Ì. ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðè áó èòòèùàìëàð öcöí ÿñàñ âåðìèðäè. ñÿù. 1950.1 Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäà èäè êè. ùÿãèãÿò çÿôÿð ÷àëäû. Âÿëèéåâ. 1950-úè èë èéóë àéûíûí 14-äÿ Áàêû çèéàëûëàðûíûí éûüûíúàüûíäà «Àçÿðáàéúàí çèéàëûëàðûíûí íþâáÿòè âÿçèôÿëÿðè ùàããûíäà» àäëû ìÿðóçÿäÿí2 ñîíðà ÿäÿáè òÿíãèäèí âÿçèééÿòè äàùà äà àüûðëàøäû. Áÿçèëÿðè èñÿ «äàùà äà èðÿëè ýåäÿðÿê» ÿäÿáèééàòøöíàñ âÿ òÿíãèä÷èëÿðèí äåìÿê îëàð êè. Ðàùèì. Ñîâ. Éàëàí÷û õÿëãèëèéÿ ãàðøû. 2 «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû.Ñÿèäçàäÿíè. ïðîêóðîð êèìè èòòèùàì åäèðäèëÿð5.äàí êÿíàðà ÷ûõìûø. «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. 1950. ÈÊÏ ÕÕ ãóðóëòàéûíäàí ñîíðà áèð ÷îõ ìÿñÿëÿëÿð àøêàð îëäó.119. 4 Ì. Ìöáàðèçè. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû. ß. Íåúÿ äåéÿðëÿð. Éàçû ñàùèáè Ôèðèäóíáÿé Êþ÷ÿðëèäÿí áÿùñ åäÿí ÿäÿáèéàòøöíàñûí ôÿàëèééÿòèíè áó äèëëÿ ãèéìÿòëÿíäèðèðäè. ÿäÿáèééàò òàðèõèìèçè ÷öðöê âÿ çÿðÿðëè ôèêèðëÿðëÿ çèáèëëÿøäèðìèøäèð». «Ô. Ù. Ãàñûìçàäÿ èäåàëèñò Êþ÷ÿðëèíèí òÿäãèãàò ìåòîäóíó èçëÿìÿêëÿ. î úöìëÿäÿí. Ðçàãóëóçàäÿíè. Õÿíäàíû. 121.146. Ðÿôèëèíè. ìöúÿððÿä ðîìàíòèêà. øÿðùÿ åùòèéàú éîõäóð. ¹ 8. ñÿù 5 .. «ñîâåò éàçû÷ûñû ïëàòôîðìàñûíäà äóðìàéàí áèð òÿíãèä÷è» àäëàíäûðûðäû4. ëàêèí èíäèíèí þçöíäÿ áåëÿ. ¹ 7. 1950. Ìèð Úÿëàëû. Ì. ÿäÿáè òÿíãèäè «ñàéûãëûã êöòëÿøèá» äåéÿ èòòèùàì åäèð3. Úÿôÿðè. «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. ß. 3 ß. 128 . áÿçèëÿðè äÿ ìÿðóçÿ÷èíèí «èòòèùàìûíäàí òÿíãèä÷èëÿðäÿí Úÿôÿð Úÿôÿðîâ. 169 . Ìèêàéûë Ðÿôèëè éàõàëàðûíû êÿíàðà ÷ÿêÿ áèëìÿéÿúÿêëÿð» éàçàðàã.Àðàñëûíû. ñÿù.42. Ìèðÿùìÿäîâó âÿ á. «÷îõ áþéöê. 1950. Îðóúÿëèíè. Ô. ßñýÿðîâ. 29 éàíâàð 1949-úó èë. ¹ 8. Ìàðêñèçì-ëåíèíèçì ÿäÿáèééàòøöíàñëûüû óüðóíäà. Áîëøåâèê þçöíöòÿíãèäèíè äóðìàäàí éöêñÿëäÿê. Áÿçèëÿðè áó ìÿðóçÿíè «ìàðêñèçì-ëåíèíèçì åëìè õÿçèíÿñèíÿ ãèéìÿòëè áèð ùÿäèééÿ». äåäèêúÿ øÿðÿôëè» áèð ÿñÿð êèìè ãÿëÿìÿ âåðÿðÿê. ùàìûñûíû — Ì. «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû.ß.
Ì. 1953.182.ðèàëëàðû îõóéàðêÿí. 50 — 60-úû èëëÿðèí éöêñÿê ñÿâèééÿëè îõóúóñó ùÿòòà Î’Ùåíðè âÿ éàõóä Ñ. ÿäÿáè òÿíãèä íöìóíÿñèäèðñÿ. Òåêêåðåé. ùÿòòà áÿçÿí áèàáûð÷û äÿðÿúÿäÿ øèòëèéÿ. Äèêêåíñ.Ìîåì êèìè ìÿøùóð éàçû÷ûëàðûí áåëÿ ÿñÿðëÿðèíè ìöòàëèÿ åäÿðêÿí. Ìàðêñ Ô. ñåíòèìåíòàë ùàäèñÿëÿð âÿ ùàäèñÿáàçëûã. èñòÿðñÿ äÿ ÿäÿáè òÿíãèä — ãàíå åäÿ áèëìÿçäè. ïîâåñò âÿ éàõóä ùåêàéÿ àäû èëÿ ìåéäàíà ÷ûõàðòìàã ÿí àçû îõóúóéà ùþðìÿòñèçëèê èäè.2 Ëåíèíèí Øåêñïèð. ñòð. 1953-úö èëäÿí âÿ õöñóñÿí. ¹ 4. Âåðùàðí. 170 . Áàéðîí.1 Åíýåëñèí Áàëçàêûí «ôðàíñûç úÿìèééÿòèíèí ÿí ýþçÿë ðåàëèñò òàðèõèíè» ÿéàí åòäèéèíè ýþñòÿðäèéè ùàëäà. ïóáëèñèñòëÿðèí âÿ ìîðàëèñòëÿðèí áèðýÿ ÿìÿéèíäÿí äàùà àðòûã èø ýþðäöêëÿðèíè ãåéä åòäèéè ùàëäà. 3 Á. 2 Ê. åëìè-ôÿëñÿôè øÿêèëäÿ. áÿäèè øÿêèëäÿ. Èêèíúè ñÿáÿá. Àðòûã ÷åéíÿíìèø áÿäèè òÿñâèð âàñèòÿëÿðè. ïèñ ìÿíàäà òÿçêèðÿ÷èëèê. 1938. ÈÊÏ ÕÕ ãóðóëòàéûíäàí ñîíðà áó úöð ÿäÿáè ìÿñóëèééÿòñèçëèêëÿð àðàäàí ãàëäûðûëäû. Ìàðêñ. «ãåéðè-àäèëèêëÿðÿ» ãàïûëìàã. ñòð. Èçáðàííûå ïèñìà. «îõóúó äàðûõûð» äåéÿ áèëÿ-áèëÿ øèòëèéÿ. Îõóúó ùÿéàòäàêû éåíèëèêëÿðèí. 405. Ùöãî.. ßäÿáè òÿíãèä èñÿ áöòöí áóíëàðû ___________ 1 Ê. Ñîâ. Ìîëéåð. ìÿñóëèééÿòñèçëèéÿ ùåéðÿò åäèðñÿí. Áðîíòå êèìè éàçû÷ûëàðûí ñèéàñè âÿ ñîñèîëîæè ùÿãèãÿòëÿðèí à÷ûëìàñûíäà ñèéàñÿò÷èëÿðèí. 1962.3 ÕÕ ÿñðèí îðòàëàðûíäà ùÿð ùàíñû áèð ÿäÿáèééàòøöíàñû Ãÿðá ÿäÿáèééàòûíû éöêñÿê ãèéìÿòëÿíäèðäèéèíÿ ýþðÿ «àíòèìàðêñèñò ôèêèðëÿð» ñþéëÿìÿêäÿ èòòèùàì åòìÿê ùÿãèãÿòÿí ùåéðÿòàìèç èäè. ìÿùç áó áàõûìäàí ãàíå îëìóðäó. àðòûã ìöàñèð îõóúóíó ôþâãÿëàäÿ èñòåäàäëà áåëÿ éàçûëìûø ñàâàäñûç ÿñÿðëÿð — èñòÿð áÿäèè. «ýþçëÿíèëìÿçëèêëÿðÿ» ìåéë åòìÿê. Áèç åëÿ áèð äþâðäÿí áÿùñ åäèðèê êè. öðÿê áóëàíäûðûúû «ëèðèçìÿ» ýÿëèá ÷ûõìàã âÿ áöòöí áóíëàðû ðîìàí.. «Èíîñòðàííàéà ëèòåðàòóðà». ñòð. åéíè ñÿâèééÿëè øÿðùèíè îõöäóüó ÿñÿðëÿðäÿ ýþðìÿê èñòÿéèðäè — áÿäèè ÿñÿðäèðñÿ. 175 . Ùþòå.Ìåèëàõ. èíêèøàôûí áÿäèè-ôÿëñÿôè èíèêàñûíû.Åíãåëñ.Åíãåëñ îá èñêóññòâå. Áàðáöñ âÿ áèð ÷îõ áàøãà Ãÿðá éàçû÷ûëàðûíû íåúÿ áþéöê áèð ùÿâÿñëÿ îõóäóüó ìÿëóì îëäóüó ùàëäà. éóìøàã äåñÿê. Ô. Íÿçÿðäÿí êå÷èðòäèéèìèç îõóúó ìÿêòóáëàðû. 320. ìöëàùèçÿëÿðèí ñòåíîãðàìû áèçäÿ áåëÿ áèð ãÿíàÿò ÿìÿëÿ ýÿòèðèð êè. ÷ûõûøëàðûí. Ëåíèí è èíîñòðàííàéà ëèòåðàòóðà. Ì. úöðáÿúöð ìåëîäðàìàòèê. Ìàðêñèñò ÿäÿáèééàòäà Ìàðêñûí þçö ÕIÕ ÿñð èíýèëèñ ðîìàícûëàðûíûí éàðàäûúûëûüûíû òÿùëèë åäÿðêÿí. Ùåéíå.
ìÿçèééÿò âÿ ãöñóðëàðû èëÿ. Ùÿéàò — éàðàäûúûëûã ÷åøìÿñèäèð. Åëÿ ìÿãàëÿëÿðÿ ðàñò ýÿëèðäèê êè. éàíëàðûíäà éàøúà áþéöê àäàì îëìàäûüû ö÷öí. þç ùÿìÿñðëÿðèíè áöòöí çèääèééÿòè.à÷ûá ýþñòÿðìÿäèêäÿ. þçëÿðèíè ñÿðáÿñò ùèññ åäÿúÿê. Êîðåéàäàêè. ëàêèí ñîíðà «ñîéóã ìöùàðèáÿ»íè. ùÿìèøÿ ôèêèðëÿøÿí 50 — 60-úû èëëÿðèí ãàáàãúûë îõóúóñó éàøàäûüû äþâðö áöòöí ìöðÿêêÿáëèéèëÿ.Õÿëèëîâ. ùàíñû äþâðöí èíñàíëàðûíäàí áÿùñ åäèëìÿñè âÿ ùàíñû çàìàíûí éàçû÷ûñû òÿðÿôèíäÿí éàçûëìàñû ìÿëóì îëìàéàúàã éàçûëàð îíà ëàçûì äåéèëäè. ñûõûëìàéàúàãëàð. êîíñåðâ éåéÿúÿêëÿð. ñèíèô éîëäàøëàðû èëÿ áèðëèêäÿ êå÷èðòìÿê èñòÿéèð. Àôðèêàíûí äèð÷ÿëìÿñèíèí øàùèäè îëàí âÿ áöòöí áóíëàðû òþðÿäÿí îáéåêòèâ ñÿáÿáëÿðè þçö ö÷öí èçàù åòìÿéÿ ÷àëûøàí. ùàìûñû òàé-òóø. éåíèéåòìÿ îüëàí Éåíè èë áàéðàìûíû þç åâëÿðèíäÿ éîõ. åëÿúÿ äÿ áÿøÿðèééÿò ãàðøûñûíäà äóðàí ïðîáëåìëÿð áàðÿäÿ äöøöíÿí. áöòöí áó äåéèëÿíëÿð ÿäÿáè òÿíãèäÿ äÿ àèä èäè. áóíëàðû éàëàí÷û íîâàòîðëóã íöìóíÿñè êèìè èôøà åòìÿê èñòÿéèð âÿ àõûðäà äà ÷îõ ãÿðèáÿ. Éàõûí Øÿðãäÿêè âÿçèééÿòè ýþðÿí. éåíèëèê ðóùóíó ùèññ åòìÿäèêëÿðè ö÷öí áöòöí áóíëàðû ùîããàáàçëûã êèìè ãÿëÿìÿ âåðèð. ìöðÿêêÿá áåéíÿëõàëã øÿðàèòäÿ — àòîì ìöùàðèáÿñè òÿùëöêÿñè àëòûíäà éàøàéàí. «Àçÿðáàéúàí ýÿíúëÿðè» ãÿçåòè. II Äöíéà ìöùàðèáÿñèíäÿí àäëàéàðàã ôàøèçìè ìÿùâ åòìèø. Àììà êîíñåðâ éåñÿëÿð äÿ. Ùåêàéÿäÿ áåëÿ áèð åïèçîä âàð êè. 19 îêòéàáð 1962-úè èë. Ëàêèí ÷îõ çàìàí ìÿùç áóíó ÿäÿáè òÿíãèääÿ ýþðìöðäöê. Îðàäà áÿëêÿ äÿ ïëîâ éîõ. Àíàñûíûí åâäÿ ïëîâ áèøèðìÿñèíÿ áàõìàéàðàã. áèð ñèíèô éîëäàøûäûð. ÿí õûðäà äåòàëëàðûí áåëÿ ìàùèééÿòèíè äöçýöí éîçìàéàðàã. îõóúóäàêû òÿìèíñèçëèê ùèññè äàùà äà àðòûðäû. áÿëêÿ äÿ ýöëöíú íÿòèúÿéÿ ýÿëèá ÷ûõûðäûëàð. Áöòöí áóíëàð áàðÿäÿ äöøöíÿí àíà — îüëàíûí _______________ 1 Ã. Ãÿðáè Àëìàíèéàäàêè. È÷ÿðèñèíäÿêè òàðèõëÿðè âÿ ìöÿëëèôèí àäûíû ïîçñàã. ìöÿëëèôëÿð òÿùëèë åòäèêëÿðè ÿñÿðëÿðäÿ àäèúÿ ñþçàëòû ìÿíàíû áàøà äöøìÿäèêëÿðè. àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. ùÿòòà äàùà äà àøàüû åíäèêäÿ. ×èíäÿêè. Àéäûíäûð êè. Âéåòíàìäàêû. 171 . Õàðàêòåðèê áèð ìèñàë: òÿíãèä÷è úàâàí éàçû÷ûëàðûí éàðàäûúûëûüûíà ùÿñð îëóíìóø ìÿãàëÿñèíäÿ1 ìÿòáóàòäà äÿðú îëóíìóø áèð ùåêàéÿ öçÿðèíäÿ äàéàíàðàã. áèð ÷îõ ùàëëàðäà þçö äÿ áó ñÿâèééÿäÿ äóðäóãäà. ìöÿëëèôè íîâàòîðëóüó éåìÿêäÿ ýþðìÿêäÿ òÿãñèðëÿíäèðèðäè. íÿùàéÿò. Âÿòÿí âÿ õàëã ãàðøûñûíäà. ùÿì äÿ éåíè áÿäèè òÿñâèð âàñèòÿëÿðè èëÿ ýþñòÿðÿí ÿñÿðëÿð èñòÿéèðäè. éîëäàøûýèëÿ ýåäèð.
àø èñÿ áÿäáÿõòëèéèí. Áóðàäà àø éåéÿúÿêäèëÿð. ïëîâó ìöäàôèÿéÿ áàøëàéûðäû. Òÿíãèä÷è áåëÿ ñóàëëàð ãîéóðäó: «Áàøà äöøìÿê îëìóð êè. ÷îõ ñàäÿ âÿ òÿáèè áèð ùàëäàí ýåäèð. õîøáÿõò ùèññ åäÿúÿêëÿð. ýóéà. ÿéíèíäÿ êðåïäåøèí äîí. ÷öíêè ñþùáÿò òàìàì áàøãà øåéäÿí ýåäèðäè. áó ÷îõ ñàäÿ ìÿñÿëÿíè áåëÿ éîçóðäó êè. ùåêàéÿäÿêè åïèçîäóí òÿñâèðè áó ñóàëëàðûí ìåéäàíà ÷ûõìàñûíà ÿñàñ âåðìèðäè. ÷öíêè îíñóç äà ùàìû áèëèð êè. àø íÿ âàõòäàí àðõàèê éåìÿêëÿð ñûðàñûíà êå÷èá âÿ íÿ ö÷öí àäàì îíó éåéÿíäÿ þçöíö õîøáÿõò. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè».1 Ýþðöíäöéö êèìè. ïëîâ êîíñåðâäÿí äàùà ëÿçèçäèð âÿ êóëèíàðèéà áàõûìûíäàí äàùà ãèéìÿòëèäèð. ßëáÿòòÿ. ãîëóíäà «Çèô» ãûçûë ñààò ýþðäöêäÿ. Éåíè êÿíä ùàããûíäà ïîâåñò. ýÿíúëèéèí. áàðìàüûíäà áðèëéàíò ãàøëû öçöê. Ïîâåñò òÿíãèä îëóíóðäó. ñþùáÿò êîíñåðâè àøà ãàðøû ãîéìàãäàí éîõ. êå÷ìèøèí. ¹ 12. éàëàí÷ûëûüûí. ýÿëÿúÿéèí òèìñàëûíà (? Å). Áó ìÿãàëÿ À. àììà þçëÿðèíè ñÿðáÿñò ùèññ åòìÿéÿúÿêäèëÿð». Ëàêèí òÿíãèä÷è ùåêàéÿäÿêè ïåðñîíàæûí ôèêèðëÿøäèéè ùÿìèí ñþçëÿðè ìöÿëëèôèí àäûíà ÷ûõàðàã. 1 ìàé 1949-úó èë. àøû íåéëÿéèðëÿð? Îíëàð êîíñåðâ éåéÿúÿêëÿð âÿ þçëÿðèíè ñÿðáÿñò. ëàêèí ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè áó ïîâåñòèí ãöñóðëàðûíû íÿäÿ ýþðöðäö? «Ïîâåñòèí ñîíóíäà ñàäÿ ýåéèìëè ãûç Çÿðíèøàíûí áàøûíäà ñà÷àãëû àü èïÿê éàéëûã. éåíèéåòìÿëÿð. îíà ãàðøû áÿñëÿäèéèìèç ñÿìèìè ìöíàñèáÿò äÿ äÿéèøèð (êóðñèâ ìÿíèìäèð . íîâàòîðëóã åòàëîíóäóð. àéàüûíäà ëàê òóôëè. Áàøãà áèð ìÿãàëÿéÿ íÿçÿð éåòèðÿê. 1960. ñÿðáÿñò ùèññ åòìèð? Íÿ âàõòäàí áÿðè êîíñåðâ ñÿðáÿñòëèéèí.Å) ÷åâðèëìèøäèð?». ìöÿëëèôèí íÿçÿðèíäÿ êîíñåðâ. Íÿ ö÷öí? Ùàíñû ÿñàñëà? ßýÿð áèð ãûç áàøûíà «ñà÷àãëû àü èïÿê _________________ 1 Áàõ: Àíàð. äîüðóäàí äà. Ëàêèí áó ìöäàôèÿ ÿáÿñäè. õöñóñÿí. Áó ñóàëëàðû ãîéìàãëà ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè ýÿíúëÿðèí éàðàäûúûëûüû èëÿ ÿëàãÿäàð ìöùöì ìÿñÿëÿëÿðè áèð êÿíàðà àòàðàã. éåíèéåòìÿ îüëàíëàð ùÿìèøÿ áèð éåðäÿ îëìàüà.Êàìðàí.ßáöëôÿçèí áÿäèè úÿùÿòäÿí çÿèô îëàí «Èø ýöíëÿðè» ïîâåñòè ùàããûíäàäûð. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ïëîâóí êîíñåðâäÿí éàõøû éåìÿê îëäóüóíó ñöáóò åòìÿéÿ. àç ãàëà.àíàñû — þç-þçöíÿ áåëÿ ôèêèðëÿøèð: «Äîüðóäàí äà. Êå÷ÿí èëèí ñîí ýåúÿñè. õîøáÿõòëèéèí. áó âàõò îíëàð ö÷öí éåìÿêëÿðèíèí êåéôèééÿòëè îëóá-îëìàìàñûíûí áèð î ãÿäÿð äÿ ÿùÿìèééÿòè éîõäóð âÿ îüëàíûí àíàñû äà áóíó íÿçÿðäÿ òóòóð. 2 Ì. 172 . þçëÿðèíè ìöñòÿãèë ùèññ åòìÿéÿ úàí àòûð. ãîúàëûüûí âÿ ìÿùäóäëóüóí ðÿìçèíÿ (? .Å)»2.
òÿáèè êè. Áó áàðÿäÿ ôèêðèìèçè êîíêðåò áåëÿ èçàù åäÿ áèëÿðèê: à) ìèëëè ÿíÿíÿ èëÿ ÿäÿáè ÿíÿíÿ áèð-áèðèíèí åéíè äåéèë. Åëÿ ìèëëè ÿíÿíÿ îëà áèëÿð êè.Å) èìêàí âåðìèð êè. áÿëêÿ äÿ. Êëàññèê Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí òÿúðöáÿñèíäÿ áó úÿùÿòëÿðè ãàáàðûã øÿêèëäÿ ýþðìÿê ìöìêöíäöð. áóíóíëà íÿ ãÿáàùÿò èø ýþðöð êè. áàðìàüûíà «áðèëéàíò ãàøëû öçöê». ìöÿééÿí ùàëëàðäà åéíè îëìàéà äà áèëÿð. ùÿääèíäÿí àðòûã øèøèðäèëìÿñè ñÿáÿáëÿðèíèí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿêè èëê öíñöðëÿðèíäÿí èäè. Èëê íþâáÿäÿ áèð ìÿñÿëÿíèí öçÿðèíäÿ äàéàíìàã âàúèáäèð: ÷îõ çàìàí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ ìèëëè ÿíÿíÿ ìÿôùóìó èëÿ ÿäÿáè ÿíÿíÿ ìÿôùóìó áèð-áèðèíÿ ãàòûøäûðûëûðäû. â) ÿäÿáè ÿíÿíÿ ìèëëè ÿíÿíÿíèí ÿêñè èñòèãàìÿòèíäÿ èíêèøàô åäÿ áèëÿð âÿ íÿòèúÿäÿ èëëÿð êå÷äèêäÿí ñîíðà ùÿìèí ìèëëè ÿíÿíÿíèí àðàäàí ÷ûõìàñûíà êþìÿê åòìèø îëàð. áó ìèëëè ÿíÿíÿ ùÿìèí õàëãûí ÿäÿáèééàòûíûí òÿíãèä ùÿäÿôè îëñóí âÿ áó òÿíãèä î ãÿäÿð äàâàìëû òÿñèð ýöúöíÿ ìàëèê îëñóí êè. áèð î ãÿäÿð äÿ äèããÿòÿëàéèã ýþðöíìÿéÿí áó íöìóíÿ. ìöâÿããÿòè áèð çàìàí ö÷öí ÿäÿáè ÿíÿíÿéÿ ÷åâðèëÿð (ìÿñÿëÿí. ã) ìèëëè ÿíÿíÿ ãîíäàðìà ÿäÿáè ÿíÿíÿíèí ÿêñèíÿ èíêèøàô åäÿ áèëÿð âÿ íÿòèúÿäÿ èëëÿð êå÷äèêäÿí ñîíðà ùÿìèí ÿäÿáè ÿíÿíÿíèí ñèëèíèá àðàäàí ãàëäûðûëìàñûíà ñÿáÿá îëàð. ýÿëÿúÿêäÿ «Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñè»íèí ùèïåðòðîôèéàéà äö÷àð îëìàñû. áó ùÿì÷èíèí.). ÿñëèíäÿ. ëàêèí âàõò êå÷äèêúÿ ìèëëè ÿíÿíÿëÿðèí ìèëëè øöóðëà áèðýÿ ïðîãðåññèâ èíêèøàôû ñàéÿñèíäÿ òåç äÿ éîõ îëóá ýåäÿð. àéàüûíà «ëàê òóôëè» ýåéèðñÿ. Éàõóä áèð õàëãûí ÿäÿáèééàòûíäà ùÿìèí õàëãûí õöñóñèééÿòëÿðèíÿ éàä âÿ éàáàí÷û úÿùÿòëÿð ìåéäàíà ÷ûõà áèëÿð. ùÿìèí õàëãûí öìóìè ïðîãðåññèâ èíêèøàôû èëÿ ÿëàãÿäàðäûð. áÿçÿí èñÿ òÿíãèä÷è êå÷èá ýåòìèø àäÿòëÿðèí ÿñèðè îëóð âÿ ÿäÿáè ïðèíñèïëÿðè åòèáàðèëÿ öíâàíûíà äåéèëìèø àøàüûäàêû ñþçëÿðè äîüðóëäóðäó: «Íÿçÿðè ùàçûðëûüûí çÿèôëèéè îíëàðà (áÿçè òÿíãèä÷èëÿðÿ . Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ áó èêè ìöùöì úÿùÿò áèð-áèðè èëÿ ãàðûøäûðûëûð. èñòÿð òÿðèôëÿðèíè åëìè øÿêèë173 . éà äèë õöñóñèééÿòè âÿ ñ. á) ìèëëè ÿíÿíÿ èëÿ ÿäÿáè ÿíÿíÿ âÿùäÿò òÿøêèë åòìÿêëÿ áÿðàáÿð. ãîëóíà «Çèô» ãûçûë ñààò òàõûðñà. ùÿìèí ìèëëè ÿíÿíÿíèí àðàäàí ÷ûõìàñûíà êþìÿê åòñèí. ÷îõ ìöùöì èäè.éàéëûã» þðòöðñÿ. ÿéíèíÿ «êðåïäåøèí äîí». Áó. Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñè. èñòÿð òÿíãèäëÿðèíè. éàçû öñëóáó. îíà «ñÿìèìè ìöíàñèáÿò» áÿñëÿìÿéÿê? Èëê áàõûøäà.
Õàòûðëàéàã êè.Èáðàùèìîâóí «Òóðàúëûéà ýåäÿí éîë» ðîìàíû ùàããûíäàêû ìÿãàëÿñèíÿ2 íÿçÿð ñàëàã. Ì. ìèëëè êîëîðèò ìÿñÿëÿñèíèí åëìè-íÿçÿðè èçàùûíà ðàñò ýÿëìÿê ìöìêöíäöð. ÿëèíÿ ñàç àëûð. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. «Àáøåðîí» ðîìàíûíäàí áÿùñ åäÿí ïðîôåññîð ßëè Ñóëòàíëû Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ áåëÿ ùàëëàðà éîë âåðìÿìÿéÿ ÷àüûðûðäû: «Ìöÿëëèô îíóí (Òàùèðèí . ÿíÿíÿáàçëûã ùàëëàðû èëÿ ÿëàãÿäàð äöçýöí âÿ âàõòûíäà äåéèëìèø ôèêèðëÿð îëóá. __________ 1 Êàìàë Òàëûáçàäÿ. Àíúàã ùåéáÿ áó êÿíäëè úàâàí ö÷öí ÷îõ ñÿúèééÿâè èñÿ. Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôû áó ðîìàíäà «ìèëëè êîëîðèò» îëäóüóíó éàçûð. 174 . Àíúàã áåëÿ ôÿðã áÿçÿí íÿçÿðÿ ÷àðïìûð.Ì. áöòöí ôÿàëèééÿò âÿ äàíûøûüûíäà» èôàäÿ îëäóüóíó ýþñòÿðèð. ãÿùðÿìàíëàðûí ÿúàèá èôàäÿëÿð âÿ êÿëìÿëÿð èøëÿòìÿñèíäÿ äåéèë. òÿíãèä÷èíèí ìöëàùèçÿëÿðè þç øÿõñè. ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ ÿíÿíÿ èëÿ íîâàòîðëóüóí äèàëåêòèê âÿùäÿòè áàðÿäÿ éàçûëûá. Ùàìûíûí ýþçö ãàáàüûíäà èíòèáàùíàìÿëÿðè ïàéëàéûá ýåäèð. Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ. ñàç îíóí ùàããûíäà áèð ñþç äåìèð. ñóáéåêòèâ ìöëàùèçÿëÿðè ÷ÿð÷èâÿñèíäÿí éóõàðû ãàëõìûð». Ìÿñÿëÿí. åéíè çàìàíäà ãåéä åäèð êè. Ìÿëóìäóð êè.1 Áþéöê ôàñèëÿëÿðëÿ äÿ îëñà.Å. ïðîôåññèîíàë òÿíãèä÷èíèí ìÿãàëÿñè èëÿ îõóúó òÿÿññöðàòû ìÿùç åëÿ áó íþãòÿäÿ áèð-áèðèíäÿí àéðûëìàëûäûð. ùÿì äÿ áó êîëîðèòèí «çàùèðè ÿëàìÿòëÿðäÿ. ùÿòòà ìÿçÿëè áèð ÿùâàëàò äà óéäóðóð. 2 Êå÷ìèøèí úàíëû ñÿùèôÿëÿðè. àøûã ïàëòàðû ýåéèíèð. ãîëòóüóíà ñàç âåðìèøäèð.È. äöøöíúÿëÿðèí âÿ ùèññèééàòûí òÿçàùöðö ôîðìàñûíäà. 13 ñåíòéàáð 1958-úè èë. áó ìÿãàëÿíèí äÿðú îëóíìàñûíäàí ùÿëÿ òÿõìèíÿí îí èë ÿââÿë.) Äÿìèð Ïîëàä îüëóíóí êÿíäÿ ýÿëèá èíãèëàáè èíòèáàùíàìÿëÿð ïàéëàìàñû ö÷öí ãÿðèáÿ áèð éîë ñå÷ìèøäèð: î. Òÿíãèäèìèç ùàããûíäà ãåéäëÿð. Áó ôÿñèëäÿ ýþðöëÿí èøèí õàðàêòåðè èëÿ öñóëó àðàñûíäàêû çèääèééÿò àíúàã îðòà ÿñðëÿðèí íàüûëëàðûíäà ìÿãáóë ñàéûëà áèëÿðäè».) ÷èéíèíÿ ùåéáÿ. íåúÿ äåéÿðëÿð.äÿ ñöáóò åòñèíëÿð. ìöÿëëèô áÿçÿí «ñöíè éîëëàðëà ìèëëè êîëîðèò éàðàòìàã òÿñèðè áàüûøëàéàí» ùàëëàðà äà éîë âåðèð: «Éàçû÷û îí áèðèíúè ôÿñèëäÿ («Àøûã ùàðà ýåòäè» . Áöòöí áó ñÿùíÿ óéäóðìà òÿñèðè áàüûøëàéûð. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. 21 äåêàáð 1963-úö èë. ìöëàùèçÿëÿðèíè èúòèìàè ðÿé ñÿâèééÿñèíÿ ãàëäûðà áèëñèíëÿð.
áó ìö____________ 1 «Àáøåðîí» ðîìàíû ùàããûíäà. ÕVIII ÿñðèí ñîíëàðûíäàí åòèáàðÿí èñÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí àïàðûúû íöìàéÿíäÿëÿðè ãàäûí ùöãóãñóçëóüó âÿ ñÿëàùèééÿòñèçëèéèíÿ ãàðøû êÿñêèí ìöáàðèçÿéÿ áàøëàìûø. úöðÿòè ìöùöì éåðëÿðäÿí áèðèíè òóòìóøäóð. áÿçè ÿäÿáèééàò÷ûëàð ìèëëèëèéè ðóñóí ñàðàôàíûíäà. ãàäûí öëâèééÿòè.Èáðàùèìîâóí áàøãà áèð ìÿãàëÿñèíè ýþòöðÿê. Ãàäûí âÿ ãàäûíà ìöíañèáÿò ìÿñÿëÿñèíè ýþòöðÿê. åëÿúÿ äÿ Íèçàìèäÿí òóòìóø áöòöí áþéöê ñÿíÿòêàðëàðûí éàðàäûúûëûüûíäà ãàäûíà ùþðìÿò. «Ãà÷àã Íÿáè» äàñòàíûíäà Ùÿúÿðÿ. çèääèééÿòëè. «Ëèòåðàòóðíàéà Àçåðáàéäæàí». 2 Êðàñîòà æèçíè — êðàñîòà èñêóññòâà. Áèð äàùà éàäà ñàëàã êè. 3 . Àçÿðáàéúàíäà äà ãàäûí ÿñàñÿí ùöãóãñóç âÿ ñÿëàùèééÿòñèç îëìóø. áó ãîëóí çàìàí êå÷äèêúÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà áèð ëåéòìîòèâ òÿøêèë åòäèéèíè ýþðÿðèê. áèð òÿðÿôäÿí áöòöí Øÿðã àëÿìèíäÿ îëäóüó êèìè.Öìóìèééÿòëÿ. éÿíè éàëíûç ãàäûí êþëÿëèéè ïëàòôîðìàëû éîõ. Ù. õöñóñèééÿòëÿðèí êþêöíö àðàøäûðäûãäà ýåäèá ìöðòÿúå ìàùèééÿòëè ñèéàñè-èúòèìàè ùàäèñÿëÿðÿ ÷ûõûðñàí. Àçÿðáàéúàíäà ùàêèì äèíÿ ÷åâðèëìÿñèëÿ. ãÿùðÿìàíëûüû. «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. îíëàðûí ÿñàñûíû òÿøêèë åäÿí àäÿòëÿðèí. Àéðû-àéðû çàìàíëàðûí ìÿùñóëó îëàí ãàäûí ñóðÿòëÿðèíÿ — Íèçàìèíèí Øèðèíèíÿ. Ìÿãàëÿäÿ ùàãëû îëàðàã äåéèëèð êè. åë ÿäÿáèééàòûíäà.1 Éàõóä Ì. Áåëÿ êè.2 Åëÿ ìèëëè ÿíÿíÿëÿð âàð êè. ÿäÿáè ÿíÿíÿ èëÿ òÿçàäëû îëìóøäóð.Úàâèäèí «Àíà» ÿñÿðèíäÿêè Àíàéà äèããÿò éåòèðñÿê. éàçûëûð êè. éà äà þëöá ýåòìèø ìèëëè õöñóñèééÿòëÿðäÿ ýþðöðëÿð. Ìèñàë îëàðàã «Éàðïàãëàð» ðîìàíûíäà «àðâàä àüûñû» — ìöàñèð ãàäûíûí þëìöø àäàì ö÷öí àüëàìàñûíû òÿñâèð åäÿí ñÿùíÿ ýþòöðöëöð. ñòð. ìÿëóìäóð êè. ¹ 1. þçáÿéèí õàëàòûíäà. Ëàêèí ýþðöíöð äàùà ÿââÿëêè äþâðëÿðäÿí ýÿëÿí ìèëëè àäÿò-ÿíÿíÿëÿðèí òÿñèðè áþéöê âÿ ýöúëö îëäóüóíäàí. Àçÿðáàéúàíäà áó ìÿñÿëÿ áèðòÿðÿôëè. àçÿðáàéúàíëûíûí ïàïàüûíäà. 175 . ôåîäàë-ïàòðèàðõàë äþâðöíöí àäÿòèíèí èíäè «ìèëëè õàðàêòåð éàðàòìàã» íàìèíÿ èøëÿäèëìÿñè ÿí àçû àíàõðîíèçìäèð». áÿçè éàçû÷ûëàðûìûç ñàçäàí ñóè-èñòèôàäÿ åòäèêëÿðè ö÷öí áó ìÿôùóì àðòûã îõóúóíó éîðìàüà áàøëàìûøäûð». Áèð ÷îõ Àçÿðáàéúàí øàèðëÿðèíèí òÿñÿââöðöíäÿ åñòåòèê êàòåãîðèéà êèìè ýþçÿëëèéèí òÿúÿññöì÷öñö ìÿùç ãàäûí îëìóøäóð. äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ.12. áèð ùàäèñÿ êèìè Èñëàì äèíèíèí éàðàíìàñû. 18 îêòéàáð 1949-úó èë. Áèçäÿ áó ìÿñÿëÿ. 1962. áèð äþâð êèìè èñÿ ôåîäàë-ïàòðèàðõàë äþâðö èëÿ ÿëàãÿäàðäûð.
Ñàáèðèí éàðàäûúûëûüûíäà þç êóëìèíàñèéà íþãòÿñèíÿ ÷àòìûø. 2 «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. «. ëàêèí ÷îõ ðÿìçèäèð êè. ÿäÿáè òÿíãèäèí èíêèøàôû èëÿ ÿëàãÿäàð (áó öìóìè èíêèøàô ýþç ãàáàüûíäàäûð) ùÿìèí öíñöðëÿð éîõ îëóá ýåäÿúÿê.áàðèçÿ Ú. Äöçäöð. ÿíÿíÿ èëÿ ÿäÿáè ÿíÿíÿíè ãàðûøäûðìàã îëìàç äåäèêäÿ. áèð íþâ. áèð íþâ. ïðîëîãó îëäó. íÿùàéÿòäÿ èúòèìàè ùÿéàòûìûçäà áþéöê èíãèëàáûí éàðàíìàñûíà — úÿìèééÿòäÿ ãàäûí ëÿéàãÿòèíèí áÿðïàñûíà êþìÿê åòìèø. áó öíñöðëÿð ïîòåíñèàë áèð ãöââÿíèí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè öçÿðèíäÿ àñûëìûø Äîìîêë ãûëûíúû èìèø âÿ äöøìÿëè èìèø.. «Êþðïöñàëàíëàð» ïîâåñòè èëÿ ÿëàãÿäàð «Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñè» íàýàùàíè îðòàéà ÷ûõìàäû: ÿäÿáè òÿíãèääÿ îíóí. Áó ñèòàò òÿíãèä÷è Ìÿììÿä Úÿôÿð Úÿôÿðîâóí 1949úó èëäÿ «Ñà÷ëû» ðîìàíû ùàããûíäà éàçäûüû ìÿãàëÿäÿí ýþòöðöëìöøäöð1.. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ áó èôðàò÷ûëûüûí èëê öíñöðëÿðèíÿ ðàñò ýÿëìÿê ìöìêöí èäè. áó ùÿãèãÿòè íÿçÿðäÿ òóòóðóã. ñÿù. éóõàðûäà ãåéä åòäèê êè. ëàêèí ýöìàí åòìÿê îëàðäû êè.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí âÿ Ì. Áó ïðîëîã «Áþéöê äàéàã» (Ì. 176 . 159. ùÿìèí ìÿñÿëÿéÿ òÿñàäöôè õàðàêòåð äàøûéàí ùàë êèìè éîõ. Ùàëáóêè. öìóìèééÿòëÿ. áó ãûëûíú Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàôûíà ìàíå îëàí ìÿùç ùÿìèí öíñöðëÿðèí öçÿðèíÿ äöøäö — ïîòåíñèéàíû äàüûòäû. Ðöõñàðÿäÿ Àçÿðáàéúàí ãàäûíëûüûíà õàñ îëàí Ùÿúÿð òÿáèÿòèíèí âÿ ñîâåò ãûçëàðûíà õàñ îëàí ìöáàðèç ðóùóí ýåú áàø ãàëäûðìàñû «Ñà÷ëû»íûí ÿñàñ íþãñàíëàðûíäàí ñàéûëìàëûäûð». áó. ìöñáÿò ùàäèñÿ ùåñàá åäÿí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ áó ÿñÿðèí ÿñàñ ñóðÿòëÿðèíäÿí Ìàéàíûí áÿçè ùÿðÿêÿòëÿðè «ÿõëàã íîðìàëàðûíà à÷ûã _____________ 1 «Ñà÷ëû» âÿ ùÿéàòûìûç. öìóìèééÿòëÿ. ßëáÿòòÿ. îäóð êè. 17 èéóí 1961-úè èë. ãÿëÿáÿ ãàçàíìûøäûð. 1949. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí öìóìè èíêèøàôûíà àèä îëàí áèð ùàäèñÿ êèìè áàõûëìàëûäûð. îí èêè èë êå÷ÿúÿê.Èáðàùèìîâ) ðîìàíûíûí íÿøðè èëÿ ÿëàãÿäàð èäè. Áèç. «Áþéöê äàéàã» ðîìàíûíû.Ðîìàíûí áèðèíúè ùèññÿñèíäÿ ÿââÿëäÿí àõûðà ãÿäÿð Ðöõñàðÿíèí àúèç ýþñòÿðèëìÿñè âÿ öìóìèééÿòëÿ. ãó ìàùíûñû îëäó. ¹ 4. î çàìàí ôèêèðëÿøìÿê îëìàçäû êè. àðàäàí ÷ûõàúàã. «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû.ß. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè áèð ñûðà ìöùöì íàèëèééÿòëÿð ÿëäÿ åòìÿê ÿçìèíäÿ îëäóüó áèð äþâðäÿ «Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû?» àäëû ìÿãàëÿ éàçûëàúàã2 âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëûãäà ùå÷ áèð åùòèéàú âÿ ÿñàñ îëìàäàí «Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñè» ìåéäàíà ÷ûõàúàã.
Ìàéà âÿ Ãàðàø «àòà-áàáà àäÿò-ÿíÿíÿëÿðèíÿ áèýàíÿëèêäÿ òÿãñèðëÿíäèðèëäè. Íÿñðèìèçèí éåíè íàèëèééÿòëÿðè. ÿëáÿòòÿ. 2 Éåíÿ îðàäà. 3 à å é ä: Ìàéàíûí áó ùÿðÿêÿòè õöñóñè «òÿäãèãàò» îáéåêòèíÿ ÷åâðèëìèøäè. «Êþðïöñàëàíëàð» ïîâåñòèíèí íÿøðèíäÿí ñîíðà éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç ìÿãà- _____________ 1 Ïÿíàù Õÿëèëîâ. àòûí ÷ûëïàã ñàüðûñûíäà.Å.) äåéèë. 208. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòû.Å.»4 Ëàêèí ãåéä åòäèéèìèç êèìè.áèð åòèíàñûçëûã» êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèëäè.1 Åòèðàç äîüóðàí «ãÿáàùÿòëè» ùÿðÿêÿòëÿð íÿäÿí èáàðÿò èäè? Ìàéà «ùÿëÿ ýÿëèíëèê îòàüûíà ýèðìÿìèø äóðóá ãàéüàíàã áèøèðìÿéÿ ýåäèð». þçýÿ êèøèéëÿ áèð àòà ìèíèðñÿ. 1959. 8-12 177 . Ìàéà êèìè çÿðèô áèð ãûçûí áóíó áàúàðìàñû ìöìêöí äåéèëäèð. íÿúèáëèéèíè. ñÿù. åéâàíäà âÿ éà à÷ûã ùàâàäà áÿäÿí òÿðáèéÿñè èëÿ ìÿøüóë îëóðñà. Àòûí òÿðêèíÿ ìèíÿí éÿùÿðèí è÷èíäÿ (? . 196 .Å. Ùÿð áèð âÿðäèøè âÿ éà àäÿòè ìèëëè õöñóñèééÿò àäëàíäûðìàã âÿ îíëàðäàí éàïûøìàã îëìàç.Èáðàùèìîâ áó ìöíàñèáÿòëÿ éàçûðäû: «Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè. ìèëëè õöñóñèééÿòëÿðÿ õàëãûí ðóùóíó. Ýóéà. 25 èéóë 1959-úó èë. áó ùÿðÿêÿòëÿð ìèëëè ÿíÿíÿíèí çèääèíÿ èìèø. 4 Íîâàòîðëóã âÿ õÿëãèëèê. Ìàéàíûí ùÿðÿêÿòëÿðèíèí àçÿðáàéúàíëû ýÿëèíÿ éàðàìàäûüû» éàçûëäû. ¹ 3. Ìÿñÿëÿí.) õÿëÿë ýÿòèðäèéèíè èðÿëè ñöðÿí òÿíãèä÷èëÿð òàïûëûð. ùÿòòà îíó ÿõëàã ãàéäàëàðûíû ïîçìàãäà äà èòòèùàì åäèðëÿð. Ìèñàë ö÷öí. «Ðöñòÿì êèøè êèìè àüûð. äàùà äîüðóñó. «Éÿùÿðèí äàëûíäà» äåéèëñÿéäè äàùà äîüðó îëàðäû». ùÿì äÿ íàðàùàòäûð. ùÿð ùàíñû áèð ÿñÿðèí ýÿíú ãàäûí ãÿùðÿìàíû òóòàã êè.ßôÿíäèéåâ Ìàéàíûí Ñàëìàíûí òÿðêèíÿ ìèíìÿñèíèí ìöìêöí îëìàäûüûíû èçàù åòìÿéÿ ÷àëûøûðäû: «Àòûí òÿðêèíäÿ ýåòìÿê ùÿì ÷ÿòèí. áó ùÿëÿ áàøëàíüûú èäè. ßýÿð éàçû÷û Ìàéàíû Ñàëìàíëà èêè àäàìëûã éöíýöë àò àðàáàñûíäà ýåäÿí òÿñâèð åòñÿéäè. éîõñà äÿðùàë éûõûëàð. «Ìàéà éÿùÿðäÿ éåðèíè áÿðêèòäè» ôèêðè äÿ äÿãèã äåéèëäèð. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ãÿùðÿìàíûí ìèëëè ñÿúèééÿñèíÿ. ìöãÿääÿñ ÿñàñëàðà (êóðñèâ ìÿíèìäèð .)áåëèíäÿí áÿðê ãóúàãëàìàã øÿðòèëÿ îòóðìàëûäûð. øàäëûã ìÿúëèñèíäÿ ãàéûíàíàñû Ñÿêèíÿ âÿ áàëäûçû Ïÿðøàíëà áèðëèêäÿ éàëëû ýåäÿí àäàìëàðà ãîøóëóð âÿ ñ. ìöäðèêëèéèíè ÿêñ åòäèðÿí êåéôèééÿòëÿðè äàõèë åòìÿê ëàçûìäûð. Øÿðÿôîüëó êèìè àüñàããàë êèøèíèí ãàðøûñûíäà îéíàéûð»2. þçö ìöÿééÿí áèð ðÿé ñàùèáè îëóá áó ðÿéè ìöäàôèÿ åäèðñÿ.3 Ì. áó äàùà èíàíäûðûúû îëàðäû. Ýÿíú ãàäûíûí þçöíö áåëÿ ñÿðáÿñò àïàðìàñû áó òÿíãèä÷èëÿðÿ ãåéðè-òÿáèè ýþðöíöð. ¹ 6. áÿçè òÿíãèä÷èëÿð ìÿùç áåëÿ ñÿùâÿ éîë âåðèðëÿð. Òÿÿññöô êè. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. Ñ. ùÿìèí ãÿùðÿìàíûí áó ùÿðÿêÿòëÿðèíèí ìèëëè àäÿòëÿðÿ çèää îëäóüóíó.197). ñÿù. ùóìàíèçìèíè. («Õàëãûí ãöäðÿòè». 1958. ñöðöúöíöí (? .
Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè áèð òÿðÿôäÿí éàçûðäû êè. éàøàìàã ö÷öí çÿðóðè îëàí áó øåéëÿð Ñÿðèééÿíè òÿìèí åäÿðäè.Å. Áÿëêÿ äÿ òÿáèÿòúÿ áàøãà áèð àäàì îëñàéäû. éåíè ñÿúèééÿëè. Ëàêèí åëÿ áèëèðèê êè. ÿðè áþéöê ãóëëóãäàäûð. áó ùÿðÿêÿòëÿð ÿäÿáè òÿíãèäÿ Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ «ÿõëàã ïîçüóíëóãëàðû» ýþðìÿéÿ âÿ áó äÿðÿúÿäÿ íàðàùàò îëìàüà ÿñàñ âåðìèð. òÿñÿââöðÿ ñûüûøìàéàí (! . þç àäûíäàí äåéèëìèø áó ñþçëÿðè îõóéàí îõóúó ôèêèðëÿøÿ áèëÿð êè. Ëàêèí Ñÿðèééÿ öðÿéèíèí èñ____________ 1 Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû? «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. áèð îüëàí îíëàðà ñàòàøìûø âÿ Ñÿðèééÿ äÿ îíà èêè ìþùêÿì øèëëÿ âóðìóøäóð (!). îíëàðëà «ëîïóã îéóíó» îéíàìûøäûð.) íÿçÿðèíäÿ î äåéèëäèð êè. áàøãàëàðû áóíäà ùå÷ áèð «ãåéðè-àäè» èø ýþðìÿç. úèääè áèð ãàäûíûí. «Êþðïöñàëàíëàð» ïîâåñòèíäÿ Ñÿðèééÿíèí áèð ñûðà ùÿðÿêÿòëÿðè àéðû-àéðû àäàìëàðûí õîøóíà ýÿëìÿéÿ áèëÿð — áó îíëàðûí äöíéàýþðöøöíäÿí. àüûëëû áèð ãûçûí. òÿáèÿòëÿðèíäÿí. «ëàãåéä. Ìÿãàëÿäÿ îõóéóðóã: «Ñÿðèééÿ êèìè ýþçöà÷ûã. éÿíè Ñÿðèééÿíèí àüûëëû âÿ úèääè áèð ãàäûí îëäóüóíó ýþñòÿðèð. éåíè ñÿúèééÿëè. ÿýÿð Ñÿðèééÿ ùÿãèãÿòÿí «ÿí àäè ÿõëàã íîðìàëàðûíû» ïîçóðñà.) áèð òÿðçäÿ äàâðàíìàñû» íÿäÿí èáàðÿò èäè? Ñÿðèééÿ ÿðè îëà-îëà. áÿäèè ãöñóð âÿ ìÿçèééÿòëÿðè ÿñàñÿí áèð êÿíàðà àòûëäû âÿ «Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñè» ìåéäàíà ÷ûõäû. ßëáÿòòÿ. «Õîøáÿõòëèê îíóí (Ñÿðèééÿíèí . õàðàêòåðëÿðèíäÿí àñûëûäûð. áèð éåðäÿ èøëÿäèêëÿðè. ÿðèíäÿí àéðûëìûøäûð. «Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû?» ìÿãàëÿñèíäÿ óéüóíñóçëóã. 17 èéóí 1961-úè èë. àüûëëû áèð ãûç. þç ðÿôèãÿñè èëÿ Äàüöñòö ïàðêäàêû ðåñòîðàíà ýåäÿðêÿí. íåúÿ êè.Å. çèää ôèêèðëÿð þçöíö áöðóçÿ âåðèðäè. ìàääè úÿùÿòäÿí òÿìèí îëóíìóøäóð âÿ ðàùàò ìÿíçèëëÿðè âàðäûð. íåúÿ «ýþçöà÷ûã. äîëàøûãëûã. «ñîéóã áèð èø àäàìû».ëÿ äÿðú îëóíäó. «òÿáèÿòúÿ ãóðó». Áó «ÿõëàã íîðìàëàðûíûí ïîçóëìàñû». áèð-áèðëÿðèíÿ ãàðøûëûãëû ùþðìÿò áÿñëÿäèêëÿðè äîñòëàðû èëÿ àéû îâóíà ýåòìèø. «ìöàñèð ÿõëàã íîðìàñûíäàí êÿíàðà ÷ûõàí ñÿðáÿñò ùÿðÿêÿòëÿð». úèääè áèð ãàäûí» îëà áèëÿð? Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè èñÿ Ñÿðèééÿíè áèð õàðàêòåð êèìè ñÿúèééÿëÿíäèðÿðÿê ìÿùç áó ôèêðÿ ýÿëèá ÷ûõûð. úàíñûõûúû ðÿôòàðëû» áèð ÿðè îëà-îëà áàøãàñûíû ñåâìÿéÿ úöðÿò åòìèø. «Ñÿðèééÿíèí Ãÿðèáëÿ ùàäèñÿëÿðèí ÿââÿëèíäÿí ñîíóíà ãÿäÿð à÷ûã-ñà÷ûã áèð øÿêèëäÿ. Òÿñàäöôè äåéèë êè. áóíóíëà äà ÿñÿðèí áÿäèè òÿùëèëè. þçö äÿ ìÿãàëÿäÿ éàçûëäûüû êèìè. 178 . ÿí àäè ÿõëàã íîðìàëàðûíû ïîçìàñûíà îõóúóëàðûí ãÿçÿáëÿíìÿñè éåðèíäÿäèð»1. Ñÿáÿá áóíëàðäûð. áó çàìàí î.
Áèð òÿðÿôäÿí. åëÿúÿ äÿ äåìÿê èñòÿäèéè ôèêðèí þçö òÿíãèä÷è ö÷öí àéäûí îëìàäûüûíäàí.) ÷åâðèëèð. «Ñÿðèééÿíèí þç ÿðè Àäèëäÿí öç ÷åâèðìÿñè. úàíñûõûúû ðÿôòàðëû» áèð àäàì îëäóüóíó ýþñòÿðèá. Ëàêèí ýþçëÿìÿê îëàðäû êè. ÷öíêè àðòûã Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ «Êþðïöñàëàíëàð» ïîâåñòèíèí áÿäèè òÿùëèëè âåðèëìèø. Ìèñàë îëàðàã. àêàäåìèê Ìÿììÿä Àðèôèí áèð ìÿãàëÿñèíè1 áèçè ìàðàãëàíäûðàí áàõûìäàí íÿçÿðäÿí êå÷èðÿê. îíëàðûí ö÷ö äÿ ìöñáÿò àäàìäûð (?). áóíóíëà ìÿñÿëÿ ñîíà éåòÿúÿê. äàùà ñîíðà èñÿ ÿðèíèí è÷ öçöíÿ áÿëÿä îëóð. òÿùëèë îáéåêòè. Àäèëèí ìåøøàíëûüû Ñÿðèééÿäÿ èêðàù ùèññè äîüóðóð. íÿùàéÿò.) éàçûðäû. Àäèë.Å. ãÿëáèíäÿ. 25 ìàðò 1961-úè èë. ôèêèðëÿðèíäÿ. Àäèëèí «òÿáèÿòúÿ ãóðó». Ãÿðèá . «Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñè» èçàù åäèëìèøäè. ñàêèò ùÿéàò îíó óñàíäûðûð». «ëàãåéä. Ýþðöíäöéö êèìè. ùÿì äÿ òÿíãèä éóõàðûäà ùàããûíäà äàíûøûëäûüû ìÿãàëÿéÿ áèýàíÿ ãàëìàìûø. ÿðèíè øþùðÿòïÿðÿñò áèð ðÿèñ. Áó êåéôèééÿòëÿðè èëÿ Ñÿðèééÿ Àäèëäÿí íÿèíêè ôÿðãëÿíèð. Àäèëäÿí óçàãëàøàí Ñÿðèééÿäÿ áóëäîçåðcè Ãÿðèáÿ òÿáèè áèð ìåéë îéàíûð.òÿêëÿðèëÿ ùÿðÿêÿò åäèð». éåêíÿñÿã. ôÿðäè õöñóñèééÿòëÿðè èëÿ ñå÷èëÿí îðèæèíàë ñóðÿòëÿðäèð. Éÿíè Àäèëÿ ÿðÿ ýåäÿíäÿí ñîíðà «áèð-áèðèíÿ áÿíçÿéÿí âÿ ñöêóò è÷ÿðèñèíäÿ êå÷ÿí ýöíëÿðäÿí áåçèð. Äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ. ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè áó ñåâýèíèí «ÿñàññûç» âÿ «ãåéðè-ðåàë» îëäóüóíó éàçûð. ùÿì äÿ ýåòäèêúÿ îíäàí óçàãëàøûð.Àðèô «Êþðïöñàëàíëàð» ïîâåñòèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê éàçûðäû: «Õóäïÿñÿíä îëìàäûüû ö÷öí Ñÿðèééÿ ùÿéàòà äàùà à÷ûã ýþçëÿ áàõûð. ùÿì÷èíèí. Ì. ãóðó áèð èäàðÿ èø÷èñè êèìè ðÿää åòìÿñè ðåàë. Ñÿðèééÿíèí þç ÿðèíäÿí àéðûëûá áàøãàñûíû ñåâìÿñè èëÿ áàðûøà áèëìèð. ôèêèðëÿð äîëàøûã âÿ çèääèééÿòëè èäè.Å) àéðû-àéðûëûãäà úàíëû. 179 . òÿáèè áèð èíêèøàôäà ýþñòÿðèëìèøäèð» éàçûð. åãîèñòëèéèíè. àðàøäûðìàëàð ãàðûøûã. äàèì íèêáèíäèð. Áåëÿ îëäóüó ùàëäà éàçû÷û íÿ ìÿãñÿäëÿ Àäèëè ýþçäÿí ñàëìàüà. «Ïîâåñòèí ãÿùðÿìàíëàðûíäàí ö÷ö äÿ (Ñÿðèééÿ. î áèðè òÿðÿôäÿí èñÿ. Ãÿðèáÿ ðàñò ýÿëÿðÿê îíó ñåâèð. âÿçèôÿïÿðÿñòëèéèíè ýþðöð. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. îíà ãàðøû îõóúóäà èêðàù ùèññè îéàòìàüà ÷àëûøûð» (? . ìÿíÿâè-ïñèõîëîæè àëÿìèíäÿ áàø ãàëäûðàí ãöââÿòëè ùèññëÿð áàøñûç ôûðòûíàéà (!-Å. îíóí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí öìóìè ðóùóíà éàáàí÷û îëäóüóíó ðåñïóáëèêà. öìóìèòòèôàã ìÿòáóàòûíäà ýþñòÿðìèøäèð. Éåíèëèê ùèññè èëÿ éàøàéàí à÷ûã ___________ 1 Ìÿììÿä Àðèô. Êå÷ÿí èëèí íÿñðè ùàããûíäà ãåéäëÿð.
1962. ýþñòÿðèðäè êè. Ñèëà è ñëàáîñòè ëèòåðàòóðíûõ ãåðîåâ. äîüðóäàí äà áÿäáÿõòäèð? Éàõøû. ùÿëÿ äÿ áÿçè íÿñð ÿñÿðëÿðèíäÿ Àçÿðáàéúàí ãàäûíû «íÿäÿíñÿ ùÿääèíäÿí àðòûã ïàññèâ. Áÿëêÿ ïëàòîíèê áèð ñåâýè Àäèëÿíèí áöòöí âàðëûüûíà ùàêèìäèð âÿ îíó.2 Ùÿìèí ìöÿëëèô áàøãà áèð ìÿãàëÿñèíäÿ èñÿ Ìàéàíû ìöäàôèÿ åäèðäè3. áöòöí áóíëàðûí àðòûã ñÿúèééÿâè îëìàäûüûíû éàçûðäû. Àäèëÿ. ìàçîõèçìÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðàí äà åëÿ áóäóð? Éîõ. 197 . ãàëñòóêóíó äöçÿëäèð. áåëÿ íàëàéèã êèøèíèí ùÿð ýöí àéàããàáûëàðûíû úöòëÿéèð.206. ýþçëÿðè ÷öõóðà äöøìöø äàü ëàëÿñè êèìè àëûøûá éàíàí éàíàãëàðûíäà èíäè áèð ñîëüóíëóã ñåçèëèð». ìÿíÿâè ýþçÿëëèéè.»1 Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè «Àäèëÿíèí òàëåéè» (ß. 1961. ýþçöíöí è÷èíÿ éàëàí äàíûøàí. Ýþñòÿðèëÿí ìÿãàëÿíèí àðäû.Àðèô. 2 Ã. èðàäÿñèçëèéèíÿ úÿëá åäèð. úèáèíÿ öòöëÿíìèø âÿ ñÿëèãÿ èëÿ ãàòëàíìûø äÿñìàë ãîéóð. ¹ 7. Ùÿìçÿ êèìè òÿðáèéÿñèç. Îðàñû äà òÿÿúúöáëöäöð êè. 1 àïðåë 1961-úè èë. ÿñÿðèí úàíûíà ùîïìóø ÿòàëÿòè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè. ôÿäàêàðëûüû êèìè ãÿëÿìÿ âåðìÿéÿ ÷àëûøûðëàð. ___________ 1 Ì. åéíè çàìàíäà ýþñòÿðèðäè êè. ãàäûí îëìàñû áèð ÿíÿíÿ ùàëû àëìàüà áàøëàñà äà. ìÿçëóì áèð ìÿõëóã êèìè òÿñâèð åäèëèð. 3 Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíà àèä áÿçè ãåéäëÿð. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. 180 . àç ãàëà. ¹ 5. ÿñàñÿí. åâÿ ùÿìèøÿ êåôëè ýÿëÿí. áÿñ íÿ ö÷öí Àäèëÿ ùÿð äÿãèãÿ îíó àëäàäàí.Ùöñåéíîâ) ÿñÿðèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê äèããÿòè ÿñàñ ñóðÿòëÿðäÿí Ýöëýÿçèí ìöòèëèéèíÿ.ôèêèðëè âÿ úÿñóð Ñÿðèééÿíèí ñàäÿ âÿ òÿìèç Ãÿðèáÿ ìåéëè òÿáèè âÿ èíàíäûðûúûäûð». «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí». 145 . ñòð. ÿõëàãñûç àäàìûí àðâàäû îëàí Àäèëÿ «áèð èëèí è÷ÿðèñèíäÿ òàíûíìàç äÿðÿúÿäÿ äÿéèøìèøäèð. ñîí èëëÿðäÿêè Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ «éåíèëèéÿ úÿñàðÿòëÿ ìåéë åäÿí ãÿùðÿìàíëàðûí. Ùÿìçÿ èñÿ ÷åâðèëèá àðõàéà äà áàõìûð?» Ùàãëû âÿ êÿñêèí ñóàëëàð èäè. áåëÿ áèð ñåâýèíèí áÿäèè òÿñâèðè «Àäèëÿíèí òàëåéè» êèìè áèð ÷îõ ñÿùèôÿëÿðèíäÿ èñòåäàäëû ãÿëÿì ýþðöíÿí ðîìàíäà òÿáèè ñÿñëÿíìèð. Éàõóä áàøãà áèð ìèñàë: Ãóëó Õÿëèëîâ «Éàíàð öðÿê» (È. áó àúèçëèéè âÿ ïàññèâëèéè éàçû÷ûëàð þç ãàäûí ãÿùðÿìàíëàðûíûí ìöñáÿò úÿùÿòè. ýþçäÿí èòÿíÿúÿí îíó ìöøàéèÿò åäèð.151.Ãàñûìîâ) ðîìàíûíû ìèñàë ýÿòèðÿðÿê. àù-óôëàðû ùàãëû òÿíãèä åäèð. ñÿù.Õàëèëîâ. éåíè ÿõëàãè êåéôèééÿòëÿðÿ ÿäèáëÿðèìèçèí õöñóñè ôèêèð âåðìÿñèíè ìöñáÿò ùàäèñÿ êèìè ãèéìÿòëÿíäèðìÿéÿ» ÷àüûðûð. ùÿð ýåúÿ òÿùãèð åäèá àë÷àëäàí Ùÿìçÿéÿ ãàðøû áó ãÿäÿð èòàÿòêàðäûð? Íÿ ö÷öí î. Äàùà ñîíðà ìöÿëëèô.
áöòöí áàúàðûüûíû äà áóíà ýþðÿ ñÿôÿðáÿðëèéÿ àëûð.Ìÿììÿäîâ éàçûðäû: «Äàüöñòö ïàðêäàêû ðåñòîðàí ìÿñÿëÿñè» äåéÿ òÿíãèä÷è äÿùøÿòÿ ýÿëèð. Ìÿñÿëÿí. Äîüðóäàíäàìû áó äà àäè ÿõëàã ãàéäàëàðûíû ïîçìàãäûð?».ßëèîüëó «Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû?» ìÿãàëÿñèíäÿ Ñÿðèééÿ èëÿ Ãÿðèáèí ìöíàñèáÿòëÿðèíè Í. 2 Äæàëàë Ìàìåäîâ. íÿ ùàäèñÿ áàø âåðèá? Þç ðÿôûãÿñè èëÿ îðäà àõøàì íàùàðû åäÿí Ñÿðèééÿ èêè íÿôÿð ñÿðõîø ñòèëéàãàéà ãàðøû êÿñêèí ùÿðÿêÿò åäèð (îíëàðäàí áèðèíè øèëëÿ èëÿ âóðóð . «Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû?» ìÿãàëÿñèíäÿ òÿíãèä÷èíèí àðòûã êþùíÿëèá éîõ îëìóø àäÿò âÿ õöñóñèééÿòëÿðèí ìÿääàùû êèìè ÷ûõûø åòäèéèíè ýþñòÿðèðäè. áåëÿ íÿòèúÿéÿ ýÿëèðäè êè. ùÿð øåéè þç ìÿíàôåéè áàõûìûíäàí þë÷öá-áè÷ÿí. Àäèë åãîèñò. àììà î þç èøèíÿ ýÿëÿúÿê êàðéåðàñûíûí ïèëëÿëÿðèíäÿí áèðè êèìè áàõûð. ùå÷ áèð éöêñÿê àìàë áèðëèéè Ñÿðèééÿ èëÿ Ãÿðèáè áèð-áèðèíÿ áàüëàéà áèëìÿç. ×åðíûøåâñêèíèí «Íÿ åòìÿëè?» ÿñÿðèëÿ ìöãàéèñÿíèí3 ãÿòèééÿí éåðèíÿ äöøìÿäèéèíè ãåéä åäèð. Ú. ìÿíñÿáïÿðÿñò.Äåìÿëè.×åðíûøåâñêèíèí «Íÿ åòìÿëè?» ÿñÿðèíäÿêè Âåðà èëÿ Êèðñàíîâóí ìöíàñèáÿòëÿðèéëÿ ìöãàéèñÿ åäÿðÿê. Àñàäóëëàéåâ.Ã. áó ìÿñÿëÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ äèëåììà äåéèëäè âÿ «Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû?» ìÿãàëÿñèéëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã. åå äðóçéà è íåäðóãè. «Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû?» ìÿãàëÿñè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè òÿðÿôèíäÿí êÿñêèí òÿíãèäÿ ìÿðóç ãàëäûüû áèð ìÿãàìäà. áó ìÿãàëÿëÿðäÿ «Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû?» ñóàëûíûí ìöàñèð ùÿéàò ùÿãèãÿòèíäÿí äîüìàäûüû åëìè-íÿçÿðè ñóðÿòäÿ ñöáóòà éåòäè. ùÿð úöð ìÿíñÿáïÿðÿñòëèê. Í.Å). 3 Òÿíãèä÷è Ì.ßñÿäóëëàéåâ «Êþðïöñàëàíëàð» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ1 Ñÿðèééÿ âÿ Àäèë ñóðÿòëÿðèíè ÿòðàôëû òÿùëèë åäÿðÿê. 181 . úàíôÿøàíëûüû äà åëÿ áóíóí ö÷öíäöð). òÿíãèä÷è Ñ. éåíÿ ùÿ___________ 1 Ñ. îíëàðûí òàìàì áàøãà-áàøãà àäàì îëäóãëàðûíû éàçûá ýþñòÿðèðäè êè. Ñÿðèééÿ èñÿ ñàô âÿ òÿìèçäèð.Ã. Àäèë ùÿì äÿ áàúàðûãëû èø÷èäèð. êàðéåðèçì ùèññëÿðè îíà éàä âÿ éàáàí÷ûäûð. Ëàêèí áó íÿ ìÿñÿëÿäèð áåëÿ. 25 íîéàáð 1961 ã. áèð ñûðà ìÿãàëÿëÿð éàçûëäû. «Áàêèíñêèé ðàáî÷èé». Ñàðèéà. ýóéà ùå÷ áèð ìÿíÿâè úÿùÿò. Òÿíãèä÷è Úÿëàë Ìÿììÿäîâ äà þç ìÿãàëÿñèíäÿ2 áó ìÿñÿëÿäÿí áÿùñ åäÿðÿê ÿñÿðèí òÿùëèëèíè âåðèá «Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû?» ìÿãàëÿñè öçÿðèíäÿ äàéàíûð. îíóí õàðàêòåðè õàëãûíûí ùÿéàòûíäàêû âÿ ïñèõîëîæèñèíäÿêè èðÿëèëÿéèøèí òÿñèðè àëòûíäà ôîðìàëàøûá âÿ ñ. «Ëèòåðàòóðíàéà ãàçåòà» 26 ìàé 1962 ã. éóõàðûäà ãåéä åòäèéèìèç êèìè. âÿçèôÿáàç (äöçäöð. «Ñòðîèòåëè ìîñòà».
Å. îáðàçëû øÿêèëäÿ éàçûðäû êè..) ãàðøû ùàãñûç ùöúóì» åòìÿêäÿ. ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ Ñÿðèééÿíè äÿ ìÿùç «ñÿñè âÿ ñþçö ãàëûí äèâàðëàðû éàðûá êÿíàðà ÷ûõà áèëìÿéÿí». äåìàãîýèéàäà òÿãñèðëÿíäèðèðäè. Ñÿðèééÿíèí àèëÿ-ÿõëàã íîðìàëàðûíûí ñàôëûüûíû ïîçàí ñÿðáÿñò ùÿðÿêÿòëÿðè áèçè íàðàçû ñàëûð. Ñ. Í. íÿ ìöàñèð ùÿéàòëà. Îíëàðûí ñÿñè âÿ ñþçö ãàëûí äèâàðëàðû éàðûá êÿíàðà ÷ûõà áèëìèðäè. Àòàéà ãóë. Ú. Úàâàùèð õàíûì («Ùàúû Ãÿíáÿð»). «ÿðÿ êþëÿ éàðàíìûø». Ëàêèí òÿíãèä÷è «Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñè»íäÿí áÿùñ åäÿðêÿí.Á. ¹ 3. «èíñàíëûã äóéüóëàðû áîüóëìóø».Íÿðèìàíîâóí Ýöëáàäàì («Ïèð»). Í. Ñÿàäÿò («Ìöñèáÿòè Ôÿõðÿääèí»). Íóðèééÿäÿí2 ôÿðãëè îëàðàã. Ñÿðèééÿ. Íàçëû («Þëöëÿð»).Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí Ôàòìàíèñÿ.Ùàãâåðäèéåâèí Ñîíà («Äàüûëàí òèôàã»). àçàäëûüûí âàðëûüûíà èíàíìûðäûëàð». 1962. «çÿðÿðëè âÿ áèðòÿðÿôëè ìþâãå» òóòìàãäà.Å. 228 -240. ß.1 Òÿíãèä÷è éåíÿ äÿ «. Ñÿðèééÿíèí «ùå÷ áèð úèääè ìÿíÿâè ÿñàñû îëìàäàí (êóðñèâ ìÿíèìäèð .) äþçöëìÿç ùÿðÿêÿòëÿðèíè» áèð äàùà íÿçÿðÿ ÷àòäûðûðäû. Éåòÿð. éàøàìàüûí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíó áèëìèðäèëÿð. íÿ äÿ ìèëëè àäÿò-ÿíÿíÿëÿðëÿ áàüëàíìàéàí à÷ûã-ñà÷ûã. Ì. éàøàìàüûí íÿäÿí èáàðÿò îëäó_______________ 1 «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ñÿù. ÿðÿ êþëÿ éàðàíìûø áó ãàäûí âÿ ãûçëàðûí ãÿëáèíäÿêè èíñàíëûã äóéüóëàðû åëÿ áîüóëìóøäó êè. Øÿðÿôíèñÿ õàíûì («Ìöñéþ Æîðäàí âÿ äÿðâèø Ìÿñòÿëè øàù»). Ïûðïûç Ñîíà («Äÿëè éûüûíúàüû») êèìè ãàäûí ñóðÿòëÿðèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê. Ñÿêèíÿ õàíûì («Ìöäàôèÿ âÿêèëëÿðè»). îíëàð ùÿãèãè ùÿéàòûí.ßñÿäóëëàéåâè «Áàêèíñêè ðàáî÷è» ãÿçåòèíäÿ äÿðú îëóíìóø ìÿãàëÿñèíäÿ «Ñÿðèééÿíèí ìöàñèð úÿìèééÿòèìèçèí ìöãÿääÿñ ÿõëàã ãàíóíëàðûíà çèää ùÿðÿêÿòëÿðèíè ìöäàôèÿ åäÿðÿê». 182 . «ùÿãèãè ùÿéàòûí. ùÿðúàéè áèð ãûçäûð» — äåéÿ áèðèíúè ìÿãàëÿñèíäÿêè ôèêèðëÿðè òÿêðàð åäèð.Å. áóíó þçëÿðèíäÿí áàøãà ùå÷ êèì åøèòìèðäè. «îíëàðûí ùàìûñûíûí ãÿëáèíäÿí ñûçûëòû âÿ ãÿìëè áèð ôÿðéàä åøèäèëèðäè: «Éà ðÿááèì! Áèçè áó ÿçèééÿòäÿí âÿ ÿçàáäàí õèëàñ åëÿ!» Ëàêèí áó ôÿðéàä î ãÿäÿð àñòàäàí âÿ ùÿçèí ñÿñëÿ äåéèëèðäè êè.Ô. þë÷öéÿ ýÿëìÿéÿí (?! .Âÿçèðîâóí Ýöëáàùàð («Ìöñèáÿòè-Ôÿõðÿääèí»).) àèëÿñèíè àòìàñûíû. «ïîâåñòèí ãöñóðëàðûíû ñàüëàì áèð ìþâãåäÿí òÿíãèä åäÿíëÿðÿ (! . èïÿ-ñàïà éàòìàéàí.ìèí ìöÿëëèôèí áó äÿôÿ «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëûíäà «Ñåâèë»äÿí «Ñà÷ëû»éà» àäëû äèýÿð áèð ìÿãàëÿñè äÿðú îëóíäó.Àõóíäîâóí Ñîíà («Ùàúû Ãàðà»).. 2 Èëéàñ ßôÿíäèéåâèí «Êþðïöñàëàíëàð» ïîâåñòèíäÿí ÿââÿë íÿøð îëóíìóø «Ñþéöäëö àðõ» ðîìàíûíûí ãÿùðÿìàíû íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Ìöÿëëèô.
3 Ç.4 Ìÿììÿä Úÿôÿð áó úöð îõóúó ìÿêòóáëàðûíäàí áÿùñ åäÿðÿê «Áèð ìöáàùèñÿ ìöíàñèáÿòèëÿ» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ Ñÿðèééÿ èëÿ Àäèëèí áèð-áèðèíäÿí àéðûëìàñû áàðÿäÿ éàçûðäû: «Ñÿðèééÿ ýþðöð êè. ùÿéàòà. ñÿù. ñÿù.)».Ðàìàçàíîâà. Áàêû. Áó çàìàí ìÿòáóàòäà áèð ñûðà îõóúó ìÿêòóáëàðû ÷àï îëóíäó âÿ áó ìÿêòóáëàðäà òÿíãèä÷èíèí éàíëûø ôèêèðëÿðè îëäóüó êèìè òÿêðàð åäèëèð. Àçÿðíÿøð. ¹ 10.. 2 Ò. èíñàíëàðà. áóíó.Å) Àäèëäÿí öç äþíäÿðèð». Ì. Ñÿðèééÿíèí ìÿùÿááÿòè. 19 àïðåë 1963-úö èë. îíó «àäè ÿõëàã íîðìàëàðûíû ýþçëÿìÿìÿêäÿ»3 òÿãñèðëÿíäèðÿðÿê òÿÿññöôëÿíèðäèëÿð êè. 149. «Ñÿðèé- ___________ 1 À. ¹ 7. î äà øþùðÿòëÿíìÿê àðçóñóíäà îëìàñûäûð (! . úÿìèééÿòÿ ìöíàñèáÿòè äöç ýÿëìèð.Úÿôÿð. Áèç áåëÿ äöøöíöðöê. Ùàúûéåâ. «Àçÿðáàéúàí ãàäûíû» æóðíàëû. «Àçÿðáàéúàí ýÿíúëÿðè» ãÿçåòè. «Éà ðÿááèì! Áèçè áó ÿçèééÿòäÿí âÿ ÿçàáäàí õèëàñ åëÿ!» — äåéÿ «ãÿëáèíäÿí ñûçûëòû âÿ ãÿìëè áèð ôÿðéàä åøèäèëÿí» ùÿìèí ãàäûí âÿ ãûçëàð êèìè ýþðìÿê èñòÿéèðäè.Õÿëèëîâà. Éåíÿ îðàäà. Ñÿðèééÿíèí ñèìàñûíäà ìöàñèðëÿðèíèí «ìÿíÿâè èíêèøàôûíû ýþðäöêëÿðèíè»6 éàçûðäûëàð. «Ñåâèë»äÿí «Ñà÷ëû»éà» ìÿãàëÿñèíäÿí ñîíðà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè þç ãÿòè åòèðàç ñÿñèíè ãàëäûðäû. 22. éàçûðäûëàð êè. Áóðàñûíû äà ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè. 1961. 5 Ì. ñÿù. «Àçÿðáàéúàí ãàäûíû» æóðíàëû. 1961. áóíà ýþðÿ äÿ îíäàí óçàãëàøûð»5. 1968. (áó ìÿãàëÿ 1962-úè èëäÿ éàçûëìûøäûð). Ñèç íåúÿ áàõûðñûíûç? «Àçÿðáàéúàí ãàäûíû» æóðíàëû.Ìèêàéûëîâà.üóíó áèëìÿéÿí». «âÿôàëû ùÿéàò éîëäàøû (! . 183 . îíóí áèðúÿ ÷àòûøìàéàí úÿùÿòè âàðñà. Ùÿéàòûí ðîìàíòèêàñû. áÿçèëÿðè Àäèëè «áàúàðûãëû. Îíëàð «ùÿéàòäà áåëÿ ãÿùðÿìàíëàðû ÷îõ òàíûäûãëàðûíû» áèëäèðèð. 1961. ¹ 10. îíóí äöíéàáàõûøû èëÿ Àäèëèí äöíéàáàõûøû.Èñìàéûëîâà.Úÿôÿðèí ýþñòÿðäèéè «òÿçàäëû äöíéàýþðöøöíö. 6 Î. ñóðÿòëÿð îíóí éîçóìó áàõûìûíäàí ñÿúèééÿëÿíäèðèëèðäè. èøýöçàð. Ìÿíèì ôèêðèì áåëÿäèð. «àçàäëûüûí âàðëûüûíà èíàíìàéàí». éàíëûø ìöëàùèçÿëÿðäÿí èáàðÿò äåéèëäè.Å. 18. 18. åëÿúÿ äÿ. ìöõòÿëèô ìöíàñèáÿòè» ýþðÿí âÿ áàøà äöøÿí îõóúó ìÿêòóáëàðû äà ìÿòáóàòäà ÷àï îëóíóðäó. Ìÿñÿëÿí. ÷àï îëóíàí îõóúó ìÿêòóáëàðû éàëíûç áèðòÿðÿôëè.. ñàâàäëû áèð îüëàí» êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèð.1 Áÿçèëÿðè äÿ Ñÿðèééÿíèí êþðïöñàëàíëàðëà îâà ýåòìÿñè «àçÿðáàéúàíëû ãàäûíëàðà õàñ îëàí ùÿðÿêÿò äåéèë»2 — äåéÿ. ñÿù. Ìÿíèì Ñÿðèééÿéÿ ìöíàñèáÿòèì. 4 Ð.
110 . Ýöëöøöí áàúûñûäûð. «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí».3 Òÿíãèä÷è Ú.íîâûå çàäà÷è. 1963. ãûñàúà äà îëñà. Ñ. «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí». ùÿéàò âÿ ýÿëÿúÿéèí ýþçÿëëèéèíÿ áàüëàíàí. Ñ.153.éÿ ùàãëûäûðìû?» ìÿãàëÿñèíè þç èíêèøàôûíà ìàíåÿ îëàí áèð úÿùä êèìè ïèñëÿäè. Éåíè õàðàêòåð . ¹ 8.10. ñÿù. Êèøèëÿðëÿ äåéèá-ýöëìÿéè ñåâÿí âÿ øÿðàá è÷ÿí ãàäûíëàðëà éàíàøû. çÿùìÿòÿ áþéöê éàðàäûúûëûã ìÿíáÿéè êèìè áàõàí áèð âÿòÿíäàøäûð. Èíñàíûí ìÿçèééÿòè äàùà áþéöê âÿ äàùà äÿðèí áèð ìåéàðëà þë÷öëöð: î íÿ äÿðÿúÿäÿ õàëãûí âÿ úÿìèééÿòèí éàðàðëû áèð öçâöäöð? Áèç äåéÿðäèê êè. 184 . 185. ÿäÿáè òÿíãèä èíêèøàô åòäèéèíè. Ùÿéàòäà èñÿ äþéöøÿí âÿ ìöáàðèç ãûçëàðëà éàíàøû. óòàíúàãëàðû äà âàð. ñÿù. ¹ 8. äåéèá-ýöëÿí.ßëèîüëó ùàíñû èõòèéàðëà Ñÿðèééÿäÿí þçöíöí èñòÿäèéè êèìè éîõ.112. ¹ 9 . «Âîïðîñû ëèòåðàòóðû». îõóúóëàðûìûçû îíóí àðäûíúà ýåòìÿéÿ ÷àüûðìûð. Çàìåòêè î êðèòèêå. 1962. 1963. Ã.ñîâðåìåííèê. ñòð.60. Ì. 45 . ñÿù. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû.ùÿéàòûí þç òÿëÿáèäèð. 146 . Áó îíà ýþðÿ ÿëàìÿòäàð èäè êè. 185 -186. ¹ 5. 1963. áàõ: Ìåõòè Ãóñåéí. Ìÿí èíàíûðàì êè. äöøöíÿí. ¹ 8. ñòð. 1964.Èáðàãèìîâ. 104 . 119-129. ñòð. Àäèë êèìè áèð ìÿíñÿáïÿðÿñò âÿ åãîèñòäÿí öç äþíäÿðÿðäè». Ùÿéàòäà éàðàíìûø éåíè áèð õàðàêòåðè ùàãëû îëàðàã ÿäÿáèééàòà ýÿòèðèð. 3 «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ¹ 11. Íîâûé åòàï . «Ì. Î. È. 50-úè èëëÿðèí àõûðûíäà éàøàéàí áàúûñûäûð.Àñàäóëëàåâ.ßñÿäóëëàéåâ. «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí».. áó èíêèøàôà ãàðøû éàðàíìûø ìöõàëèôÿòè àðàäàí ãàëäûðìàã èãòèäàðûíà ìàëèê îëäóüóíó ñöáóòà éåòèðäè. òÿíãèä÷èíèí èñòÿäèéè êèìè ùÿðÿêÿò åòìÿéè òÿëÿá åäèð?»2 Àõû. 2 «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. Ýöëöø äÿ Ñÿðèééÿ êèìè ùÿðÿêÿò åäÿðäè.Àëèáåêîâà. Âîñïèòûâàò ÷óâñòâî íîâîãî. ¹ 6. Ñÿðèééÿ õåéèðõàù. ñòð. ùÿìèøÿ þçöíö òÿìêèíëè àïàðàí âÿ øÿðàáäàí çÿùëÿñè ýåäÿíëÿðè äÿ âàð.1 «Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñè» èëÿ ÿëàãÿäàð ÷àï åäèëìèø ìÿãàëÿëÿðèí öìóìè õàðàêòåðè ùàããûíäà òÿñÿââöð éàðàòìàã ö÷öí.Ìÿììÿäîâ èñÿ «Áàêèíñêè ðàáî÷è» ãÿçåòèíèí ðåäàêñèéàñûíà ýþíäÿðäèéè áþéöê ìÿêòóáäà «Ñåâèë»äÿí «Ñà÷ëû»éà» ìÿãàëÿñèíè ÷àï åäÿðÿê «Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí èíêèøàôûíà ìà- _____________ 1 Ìÿñÿëÿí.117 âÿ ñ.Èáðàùèìîâóí «Éàçû÷û âÿ òÿíãèä» àäëû ìÿãàëÿñè öçÿðèíäÿ äàéàíìàã ìÿãñÿäÿóéüóí îëàðäû. 1964. «ìöÿëëèô Ñÿðèééÿíè áàøãàëàðûíà íöìóíÿ ýþñòÿðìèð. Ãåðîé ëèòåðàòóðû . 1964.
ùÿì äÿ «Ñåâèë»äÿí Ñà÷ëû»éà»íû äÿðú åòìèø «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû þç áàø ìÿãàëÿëÿðèíäÿ áó éàçûëàðû òÿíãèä åòäèëÿð. Áàêû. àíúàã õàðàêòåðúÿ. ñÿðáÿñò. 185 . ¹ 2. éåêóí âåðäó. «Áàêèíñêè ðàáî÷è». ÷öíêè áóðàäà ñÿíàéå ñòàíäàðòû þçöíö ýþñòÿðèð êè. ÈÊÏ ÕÕII ãóðóëòàéûíûí ãàðøûéà ãîéäóüó âÿçèôÿëÿð ñÿâèééÿñèíÿ ãàëäûðìàëû».Úÿôÿðîâ. âàõòèëÿ Ì. öìóìèééÿòëÿ. Áàõ: «Ðåñïóáëèêà ïàðòèéà òÿøêèëàòëàðûíäà èäåîëîæè èøè Ñîâ. ÛÛ úèëä. Àçÿðáàéúàí èúòèìàèééÿòè «Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñè» èëÿ ÿëàãÿäàð àðõàèê ôèêèðëÿðÿ ãàðøû ãÿòè åòèðàçûíû áèëäèðäè. ßñÿðëÿðè 2 úèëääÿ. Áåëÿëèêëÿ. 1 ñåíòéàáð 1962-úè èë. ñÿù. ÷öíêè ìöàñèð àäàìëàðûí.Úÿôÿðîâ äåéèðäè êè. äàùà äîüðóñó. 18 ìàé. îíëàðäàêû ìöëàùèçÿëÿðèí «ýåðèëèéÿ ùàãã âåðäèéèíè» åòèðàô åòäèëÿð2. àâàäàíëûüû áèð-áèðèíÿ îõøàéà áèëÿð. 15 ñåíòéàáð 1962-úè èë. 2 «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. à å é ä: Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè. «ßäÿáèééàòûìûçûí éåíè éöêñÿëèøè óüðóíäà» àäëû áàø ìÿãàëÿ. Äàùà ñîíðà ìÿðóçÿ÷è äåéèðäè: «. ãûç ãÿùðÿìàíëàðû. 1968. 1962 ã. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. åëÿúÿ äÿ Àçÿðáàéúàí Ñîâåò Éàçû÷ûëàðû Èòòèôàãûíûí ïàðòèéà òÿøêèëàòûíûí éûüûíúàüûíäà êÿñêèí òÿíãèäÿ ìÿðóç ãàëäû. áó òàìàìèëÿ ãàíóíè ùàëäûð. 1963. áèð àç ãÿðèáÿäèðëÿðñÿ äÿ. Ú. Èäåîëîæè èøè ìöàñèð òÿëÿáëÿð ñÿâèééÿñèíÿ! Àçÿðáàéúàí Ñîâåò Éàçû÷ûëàðû Èòòèôàãûíûí ïàðòèéà òÿøêèëàòûíûí éûüûíúàüû ùàããûíäà ìÿëóìàò.Êþðïöñàëàíëàð» ïîâåñòè èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã þçöíö ýþñòÿðÿí àâàìëûãëàðà éîë âåðìÿìÿëè.1 Ñîíðàëàð ùÿì «Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû?»íû äÿðú åòìèø «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. áàøãà ñþçëÿ. îòàãëàðû. õöñóñÿí.íå îëàí àðõàèê ìþâãå» òóòìàüûí «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû êèìè áèð ìÿúìóÿéÿ éàðàøìàäûüûíû éàçûðäû. Íÿùàéÿò. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè.. áåëÿ êè. ôÿðäè õöñóñèééÿòëÿðúÿ òàìàì ìöõòÿëèô îëìàëûäûð»3. ÿäÿáè ãÿùðÿìàíëàðûí ïàëòàðëàðû. 3 Ú. «Ñÿðèééÿ ùàãëûäûðìû?» âÿ «Ñåâèë»äÿí «Ñà÷ëû»éà» ìÿãàëÿëÿðè Àçÿðáàéúàí ÊÏ ÌÊ-íûí 29 àâãóñò 1962-úè èë òàðèõëè ïëåíóìóíäà. ìöñòÿãèë. Àçÿðíÿøð. 388-389. ÿäÿáè òÿíãèäèìèçäÿ ìåéäàíà ÷ûõìûø «Ñÿðèééÿ ___________ 1 Ïèñìî â ðåäàêñèéó.Ãóëèéåâèí äåäèéè «ìöñÿëìàí òÿíãèäèíèí» ãàëûãëàðû èëÿ ìöáàðèçÿ åäèëìÿëèäèð». áèð íþâ. ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ èãòèñàäè ãàíóíèééÿòäÿí äîüóð. à÷ûã âÿ åêñïàíñèâäèðëÿðñÿ äÿ. Àçÿðáàéúàí ñîâåò éàçû÷ûëàðûíûí IV ãóðóëòàéûíäà òÿíãèä÷è Úÿôÿð Úÿôÿðîâ «ßäÿáè òÿíãèä ùàããûíäà» ìÿðóçÿñèíäÿ áó ìÿñÿëÿéÿ. 1 ñåíòéàáð 1962-úè èë. éàçû÷ûíûí «ãÿùðÿìàíëàðû..
Ñÿðèééÿíèí þç äþâðö ö÷öí àäè ùÿðÿêÿòëÿðèíè.Òàëûáçàäÿ. ìèëëè àäÿò âÿ ÿíÿíÿëÿðèí ôàúèÿñè êèìè ãèéìÿòëÿíäèðìÿê. éÿíè òàðèõè êàòåãîðèéà îëäóüó. «Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñè» ÿòðàôûíäàêû ìöáàùèñÿëÿðèí. Áóðàñû äà äîüðóäóð êè.ßëèîüëóíóí ìÿòáóàòäà èëê èìçàñû áåëÿ îëóá. Ê. ÿíÿíÿ èëÿ íîâàòîðëóüóí äèàëåêòèê âÿùäÿòè óíóäóëóðäó. ãÿëÿìèíèí ùÿðàðÿòè ùÿìèí äþâðäÿ õöñóñèëÿ íÿçÿðÿ ÷àðïûðäû. òÿêäèð âÿ òÿñäèã. ÿââÿëëÿð — Ìÿñóä Âÿëèéåâ1 òÿíãèääÿ þç àääûìëàðûíû àòìàüà áàøëàðêÿí èíäèêèíäÿí ìàðàãëû âÿ èíäèêèíäÿí ïðîôåññèîíàë éàçûðäû».Òàëûáçàäÿ âàõòû èëÿ éàçûðäû: «Íÿ ãÿäÿð ãÿðèáÿ îëñà. 1959. Äöçäöð.ìÿñÿëÿñè» Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè íÿñðèíèí âÿ ÿäÿáè òÿíãèäèíèí õåéðèíÿ ùÿëë îëóíäó. Òÿíãèä âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûìûçûí âÿçèééÿòè ùàããûíäà. Òàëûáçàäå. Ëàêèí áÿçÿí îíóí ìÿãàëÿëÿðè þç èìêàíëàðûíäàí àøàüû ñÿâèééÿäÿ îëóðäó. ñòð. áó úöð ìöáaùèñÿëÿð òÿíãèäè þç íàãèñëèêëÿðèíäÿí òÿìèçëÿíìÿéÿ ñþâã åäèð. àç ãàëà. ìÿãàëÿëÿðèíèí êåéôèééÿòèíÿ äèããÿò éåòèðìèð».3 Áèç Ì. ìöàñèð èíñàíëàðûí ìÿíÿâèééàòûíäàêû ñöðÿòëè èíêèøàôäàí ñÿðô-íÿçÿð åäèëèð. «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí». Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿêè áó ùàäèñÿ áèð äàùà ñöáóò åòäè êè. éÿíè «ÿñàññûçëûüûí» èñòèíàä åòäèéè ìöëàùèçÿëÿð ïðèìèòèâ âÿ àðõàèê êåéôèééÿòëè èäè.2 «àéäûí ùèññ îëóíóð êè.Âÿëèéåâ ñîí çàìàíëàð þç öçÿðèíäÿ êèôàéÿò ãÿäÿð èøëÿìèð. ìèëëè õàðàêòåðèí äèíàìèê ìàùèééÿòè. éàçìàã ùÿâÿñè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. ëåêñèêàñûíûí çÿíýèíëèéè. òÿëÿñèêëèê íÿçÿðÿ ÷àðïûð. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí âÿ ÿäÿáè òÿíãèäèíèí öìóìè èíêèøàôû èëÿ àéàãëàøà áèëìÿìÿê ìÿùç îíäàí èðÿëè ýÿëèðäè êè. 95. úèääèëèê ùèññ åäèëìèðäè. ôèêèð ìöáàäèëÿëÿðèíèí åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿñè áèðòÿðÿôëè èäè. áÿäèè ùÿãèãÿò. éóõàðûäà éàçäûüûìûç êèìè. ôèêèð ìöáàäèëÿëÿðè çàìàíû ìåéäàíà ÷ûõûð. Ì. «Ñÿðèééÿ ìÿñÿëÿñèíèí» îðòàéà äöøìÿñè ö÷öí òóòàðëû áèð ÿñàñ éîõ èäè. Îíóí éåíè ÷àï îëóíìóø ÿñÿðëÿðÿ áèýàíÿ ãàëìàìàñû. 3 Ê. åëìè íÿçÿðè ìöáàùèñÿëÿð. 2 Ê.ßëèîüëóíóí éàðàäûúûëûüûíûí àéðû-àéðû äþâðëÿðäÿêè åíèøéîõóøëàðûíû îíóí ôèòðè èñòåäàäûíûí ÿìÿëÿ ýÿòèðäèéè àðõàéûí÷ûëûã ÿù_______________ 1 Ì. 186 . ¹ 5. âàõòû èëÿ ìàðàãëû ìÿãàëÿëÿð éàçàí Ì. ëàêèí åëÿ áó «ÿñàññûçëûüûí» þçöíöí ìÿüëóáèééÿòè äÿ ÿëàìÿòäàðäûð. Î íàøåé ëèòåðàòóðíîé êðèòèêå. òÿíãèäÿ ùÿâÿñëÿ ýÿëÿí.ßëèîüëó ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâðäÿ — 40-úû èëëÿðèí ñîíóíäà ôÿàëèééÿòÿ áàøëàìûø èñòåäàäëû òÿíãèä÷èëÿðäÿí áèðè èäè. 22 íîéàáð 1958-úè èë.
ñÿíÿòêàðëûã áàõûìûíäàí áÿñèò éàçûëûðäû. èíñàíëàðëà çàìàíûí ìöíàñèáÿòèíäÿêè éåíèëèéèí èñÿ ôÿðãèíÿ âàðìàìûøëàð. ìöÿëëèô «÷îõ âàõò áèð ìÿãàëÿäÿ áèð íå÷ÿ ìÿñÿëÿäÿí áÿùñ åäèð. áÿçÿí îõóúóíó èíàíäûðìûð. ìöÿëëèô.. ¹ 10. èúòèìàè. Áóíà ýþðÿ äÿ «éåíè ÿñÿð». áÿçÿí èðÿëè. «íîâàòîð ÿñÿð» êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèëÿí íÿñð íöìóíÿëÿðèíèí áèð ÷îõóíäàêû éåíèëèê. øöóðëàðäàêû. áó éåðäÿ äþâð. áèð ÷îõ ùàëëàðäà áó úöð òÿðèô âÿ òÿáëèü îëóíàí ÿñÿðëÿð áÿäèè úÿùÿòúÿ ñþíöê. Ã. Îáéåêòèâëèê íàìèíÿ áóðàñûíû äà ãåéä åäÿê êè. ôàêòëàðà àç ìöðàúèÿò åäèð. áÿçÿí äÿ ýåðè àïàðûðäû. Òÿñàäöôè äåéèëäè êè.. ßäÿáèééàòûìûçäà èäåéà ñàôëûüû âÿ éöêñÿê ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà.âàëè-ðóùèééÿñè èëÿ éîçóðóã. öìóìèëÿøìèø íÿòèúÿëÿð ÷ûõàðìûð. 1951. çàìàí. Àêòóàëëûã ìÿñÿëÿñè. Áåëÿ ùàëëàðäà îíóí ìÿãàëÿëÿðèíäÿ òÿêðàðëàð. ñÿíÿòêàðëûüà ýÿëÿíäÿ. áó áàõûìäàí òÿðèô. ÷îõ çàìàí þç ôèêðèíè öìóìè ñþçëÿðëÿ äåéèá êå÷èð êè. éà òÿíãèä åòìèø. ëàêèí áóíëàðû äÿðèí. 22 íîéàáð 1958-úè èë. àêòóàëëûüû èñÿ éàëíûç èãòèñàäèòÿñÿððöôàò éåíèëèéè êèìè áàøà äöøìöø. èíñàíëàðëà èíñàíëàðûí. «éàõøû èäåéà âÿ àêòóàë ìþâçó èëÿ áÿäèè èôàäÿ àðàñûíäà áþéöê áèð ìÿñàôÿ âàðäûð êè. 3 Úÿôÿð Úÿôÿðîâ. Ýþðöíöð. Áåëÿ áèð ÿùâàëè-ðóùèééÿ ùÿðäÿí ìöâàçèíÿòè ïîçóð. éàëíûç èãòèñàäè-òÿñÿððöôàò éåíèëèêëÿðèëÿ ÿëàãÿäàð èäè. ñÿù 152. áó ìÿñàôÿíè ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ êå÷ìÿê ö÷öí ñÿíÿòêàðëûüà éèéÿëÿíìÿê»3 ëàçûìäûð. «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. «áÿçè ùàëëàðäà èñÿ òÿíãèä÷è ÿñàñ äèããÿòèíè áÿäèè ÿñÿðèí ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðèíÿ äåéèë. èíñàíëàðëà úÿìèééÿòèí. 2 Éåíÿ îðàäà.Õÿëèëîâóí éóõàðûäà ñþéëÿäèéè ôèêèðëÿð äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ îíóí þç ìÿãàëÿëÿðèíÿ õàñ èäè. ãàðøûìûçäà áåëÿ áèð ìÿíçÿðÿ úàíëàíûð: áèð ÷îõ òÿíãèä÷èëÿð áÿäèè íÿñð ÿñÿðëÿðèíäÿ ìöàñèðëèéè àêòóàëëûã. 187 .Õÿëèëîâ Ì. _______________ 1 ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãåçåòè. ìÿèøÿòäÿêè. ñîñèîëîæè òÿùëèëèíÿ âåðèð. áó äà ìöàñèð ÿäÿáè òÿíãèäèìèçèí ÿí çÿèô òÿðÿôëÿðèíäÿí áèðèäèð»2. ÷öíêè áåëÿ éàçûëàðûí ìöÿëëèôëÿðè óíóäóðäóëàð êè. åëìè äÿðèíëèê àçàëûð»1. åëìè òÿùëèëäÿí êå÷èðìèð. ÿñëèíäÿ. Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿí àêòóàëëûüû ìÿùç áó úöð óììóø. øÿðàèò äÿ àç ðîë îéíàìûðäû. Ã. Ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíÿ áó ìÿñÿëÿíèí ùÿëëè áàõûìûíäàí äèããÿò éåòèðäèêäÿ.ßëèîüëóíóí «Ìÿôêóðÿ äîñòëàðû» àäëû ìÿãàëÿëÿð ìÿúìóÿñèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê éàçûðäû êè. áÿëàüÿòëè úöìëÿëÿð ÷îõàëûð.
«Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. Áó úöð ùàëëàð Ñîâ. ¹ 12. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû òÿíÿççöëäÿäèð. Ïëåíóì ýþñòÿðäè êè. õàðàêòåðèê èäè. äöøöíúÿñèíè. ìöÿëëèôèí éåíè êÿíäè äóéäóüó ùèññ îëóíóð.2 1946-úû èë îêòéàáðûí 7-äÿ âÿ 8-äÿ Àçÿðáàéúàí Ñîâåò Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãûíûí ïëåíóìó îëäó.1 Éàõóä áó î äåìÿê äåéèëäè êè. Õöñóñèëÿ. áåëÿ áèð ìÿñÿëÿäÿí éàëíûç êÿíä òÿñÿððöôàòû åëìè áÿùñ åäÿð . «Äàí óëäóçó» (È. Ïîâåñòëÿðèìèçäÿ ñÿíÿòêàðëûüûí áÿçè ìÿñÿëÿëÿðè ùàããûíäà. Ìöùàðèáÿ ãóðòàðäûãäàí ñîíðà äèíú ãóðóúóëóã äþâðöíäÿ Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðûíûí ÿìÿê àäàìëàðûíûí ùÿéàòûíà ìöðàúèÿò åòìÿñè. èíÿêëÿðè åëåêòðèê öñóëó èëÿ ñàüìàã. áÿäèè ÿñÿðëÿðÿ áåëÿ áèð ìåéàðëà ãèéìÿò ãîéóëñóí: «Èúòèìàè ùåéâàíäàðëûüûí éöêñÿëäèëìÿñè èøèíäÿ êîëõîç ôåðìàñûíûí ÿùÿìèééÿòèíäÿí áÿùñ åäÿí (àéäûíäûð êè. ùèññ âÿ ùÿéÿúàíûíû. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. õöñóñÿí.. äåéÿê êè. èñòåùñàëàòäàí éàçûëìûø íÿñð ÿñÿðëÿðè áèð íþâ óðáàíèçìÿ ýÿëèá ÷ûõñûí.Ùöñåéíîâ) ïîâåñòèíäÿí äàíûøàðêÿí áåëÿ áèð «ýèðèø» âàúèá îëñóí: «.) áèð ñûðà úàíëû ùÿéàò ëþâùÿëÿðè éàðàòìûø. ñÿù.) èêèíúè ÿñÿð Á. Íèéÿ? Ïëåíóì áó ñóàëà úàâàá îëàðàã ö÷ ÿñàñ àìèë ìöÿééÿí åòäè: ______________ 1 Ãóëó Õÿëèëîâ. ÿí ìöùöì âÿçèôÿëÿðäÿí áèðè äÿ èúòèìàè ùåéâàíäàðëûüû äóðìàäàí èíêèøàô åòäèðìÿêäÿí èáàðÿòäèð. 1954. Ïîâåñòè íÿçÿðäÿí êå÷èðòäèêäÿ. 2 Ìÿñóä Âÿëèéåâ. 97. òåõíèêà âÿ öìóìèééÿòëÿ.Áàéðàìîâóí «Òÿê àäàì» ïîâåñòèäèð.Å. Áó òàðèõè ãÿðàðëà ÿëàãÿäàð îëàðàã éàçû÷ûëàðûìûçûí äà ãàðøûñûíäà ÷îõ ìöùöì âÿ øÿðÿôëè âÿçèôÿëÿð äóðóð» âÿ áó «ìöùöì âÿ øÿðÿôëè» âÿçèôÿ äàùà ýåíèø øÿðù îëóíäóãäàí ñîíðà éàçûëñûí: «Äàí óëäóçó»íäà ìöÿëëèô ôåðìàíûí îòóðàã ùÿéàòà êå÷ìÿñè ö÷öí ÿëâåðèøëè øÿðàèò éàðàòìàã.. ìÿíÿâè àëÿìèíè àðõà ïëàíà ÷ÿêñèí. 12 èéóí 1954-úö èë. èñòåùñàëàò ïðîñåñè ôåòèøëÿøäèðèëÿðÿê èíñàíû. ãîéóí÷óëóüó âÿ áó ñàùÿäÿ àïàðûëàí èøëÿðè äèããÿòëÿ þéðÿíìÿéÿ ÷àëûøàí ìöÿëëèô (! . ÈÊÏ ÕÕ ãóðóëòàéûíà ãÿäÿðêè äþâð ö÷öí. ôåðìà ùÿéàòûíûí áèð ñûðà «õàðàêòåðèê úÿùÿòëÿðèíè. 188 . Áó î äåìÿê äåéèëäè êè.ßäÿáè òÿíãèäèí áèð ñûðà íöìóíÿëÿðè èñÿ áÿçÿí áó âàúèá ùÿãèãÿòè óíóòìàãäà éàçû÷ûëàðà êþìÿê åäèðäè. éåíè êîëõîç ôåðìàñûíûí èíêèøàôûíû âÿ áó ñàùÿäÿ àïàðûëàí èøëÿðè äöðöñò øÿêèëäÿ ÿêñ åòäèðìÿéè ÿñàñ ýþòöðìöøäöð». îíóí òàëåéèíè.Å. «Äàí óëäóçó». ÿìÿéèí ïàôîñóíóí òÿðÿííöìö òÿáèè âÿ ëàáöä áèð ùàë èäè. éàõøû éåì áàçàëàðû éàðàòìàã êèìè ÿñàñ ìÿñÿëÿëÿðè ùÿëë åòìÿê èñòÿìèøäèð». Ëàêèí áó î äåìÿê äåéèëäè êè. èúòèìàè-ìÿäÿíè òþâëÿëÿð òèêìÿê.
áÿçè éàçû÷ûëàð. ß. ïëåíóì áèðèíúè ìÿñÿëÿíè — éàðàäûúûëûã öñóëó ìÿñÿëÿñèíäÿêè íÿçÿðè âÿ ïðàêòèêè ñÿùâëÿðèí éàðàíìà ñÿáÿáèíè îíäà ýþðöðäö êè. Ìèð Úÿëàë «Íèúàò ÿëè» ùå- ____________ 1 Àçÿðáàéúàí Ñîâåò Éàçû÷ûëàðû Èòòèôàãûíûí ïëåíóìó ùàããûíäà ìÿëóìàò. îáéåêòèâ ôèêèð ìöáàäèëÿñè ö÷öí ýþçÿë ìàòåðèàë îëà áèëÿðäè.) èáàðÿò ùåñàá åòìèøëÿð».Ùöñåéí. Ì. 3) Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãû Èäàðÿ Ùåéÿòèíèí âÿ ðåäàêñèéàëàðûí èøèíäÿ îëàí ñÿùâëÿð. Ëàêèí áåëÿ îëìàäû.1 Ãåéä åäÿê êè. òÿíãèääÿêè ëèáåðàëèçì äÿ áó áàõûìäàí èçàù îëóíóðäó. «èôøà ÿäÿáèééàòû» èñòèëàùû èøëÿäèëÿðêÿí àäèúÿ ñàòèðà íÿçÿðäÿ òóòóëóðäó. ÿäÿáè òÿíãèä íÿ èñÿ áèð øåé àõòàðûá òàïìàëû. È. 189 .ßôÿíäèéåâ.Å. éÿíè ùÿãèãè áþéöê ñÿùâÿ éîë âåðìÿëè èäè êè.Ìÿììÿäõàíëû «ìöÿééÿí ùàëëàðäà ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí éåýàíÿ éàðàäûúûëûã öñóëó îëàí ñîñèàëèçì ðåàëèçìèíèí ÿñàñ ïðèíñèïëÿðèíäÿí óçàãëàøìûø âÿ áÿäèè éàðàäûúûëûüû õàëãà ÿçÿìè äÿðÿúÿäÿ êþìÿê åäÿí áþéöê ÿäÿáèééàò éàðàòìàã ÿâÿçèíäÿ òÿíãèä âÿ èôøà ÿäÿáèééàòû éàðàòìàãäàí (? . Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí çÿèôëèéè äÿ. ß. î úöìëÿäÿí. áó ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð ïðîôåññèîíàë òÿíãèä÷èëÿðäÿí äàùà àðòûã éàçû÷ûëàðûí þçëÿðè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèðäè. ÿñëèíäÿ. Ãÿðèáÿäèð êè. áåëÿ ùàëëàðûí — Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà éàçû÷ûëàðûí «ñîñèàëèçì ðåàëèçìèíèí ÿñàñ ïðèíñèïëÿðèíäÿí óçàãëàøìà» ùàëëàðûíûí îëìàäûüû ö÷öí.ßáöëùÿñÿí. «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. Ìÿñÿëÿí. ïëåíóì ãàëäûðäûüû áó ìÿñÿëÿëÿðè êþêöíäÿí éàíëûø èçàù åòäè.. àêòóàëëûã ìÿñÿëÿñèíèí äöçýöí éîçóëìàìàñû äà åëÿ áóðàäàí áàøëàäû. Ìèð Úÿëàëûí ìöùàðèáÿ äþâðö éàçäûüû áèð ñûðà ñàòèðèê-éóìîðèñòèê ùåêàéÿëÿðè äÿ íöìóíÿëÿðÿ ìèñàë îëàðàã þí ïëàíà ÷ÿêèëäè. èëê íþâáÿäÿ äÿ Ñ.. ïëåíóì ÿñàñ íÿçÿðè âÿ ïðàêòèêè ñÿùâè éàçû÷ûëàðûí «ñîñèàëèçì ðåàëèçìèíèí ÿñàñ ïðèíñèïëÿðèíäÿí óçàãëàøìàëàðûíäà» ýþðöðäö. Ëàêèí. áåëÿ äÿ îëäó. Ñöëåéìàí Ðÿùèìîâ «Õàëà óøàüû». ×îõ êå÷ìÿäè êè. ìöçàêèðÿ. Ïëåíóìäà ãàëäûðûëìûø áó ö÷ ìÿñÿëÿ ïðèíñèïèàë ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèê èäè âÿ ÿëáÿòòÿ. éàðàäûúû ìöáàùèñÿ ö÷öí.1) éàðàäûúûëûã öñóëó ìÿñÿëÿëÿðèíäÿ îëàí íÿçÿðè âÿ ïðàêòèêè ñÿùâëÿð. Ìèð Úÿëàë. Ñ. Ýþðöíäöéö êèìè.Ðÿùèìîâóí ùÿëÿ ìöùàðèáÿ èëëÿðèíäÿ éàçäûüû «Õàëà óøàüû» ñàòèðèê ùåêàéÿñè íöìóíÿ ýþñòÿðèëèðäè.Ðÿùèìîâ. 13 îêòéàáð 1946-úû èë. 2) ÿäÿáè òÿíãèäèí çÿèôëèéè âÿ òÿíãèääÿêè ëèáåðàëèçì.
«ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè.) õÿáÿðñèçäèð. ß. äÿðèíäÿí áèëìèð. 2 ßëè Âÿëèéåâ. 30 ñåíòéàáð 1946-úû èë.Âÿëèéåâèí äèëè èëÿ äåñÿê.äåéÿ áÿäèè ÿäÿáèééàòäà ñàíêè ìÿùç áó úöð âÿçèééÿò éàðàòìàã óüðóíäà ìöáàðèçÿ àïàðûðäû. Â. ìÿäÿíèééÿò ñàðàéëàðûíäà ðàäèî ýóðóëäàéûð âÿ è.» Ùÿãèãÿòÿí. ùÿð÷ÿíä. «éàðàìàç áèð ùåêàéÿ» (!) îëäóüó ýþñòÿðèëèð.Ðÿùèìîâóí «Þòÿí ýöíëÿð äÿôòÿðèíäÿí» àäëû ùåêàéÿëÿð êèòàáûíäàí áÿùñ åäÿí ß. ùÿðòÿðÿôëè. Áó î äåìÿêäèð êè. à å é ä: Âàõò ýÿëÿúÿê âÿ éàçû÷û ß. «Õàëà óøàüû» ìöÿëëèôèíèí áàüûøëàíìàç õÿòàñû (! .Âÿëèéåâ åëÿ ùÿìèí ìÿãàëÿñèíäÿ äàùà ñîíðà éàçûðäû: «Êÿíääÿí éàçûëìûø íÿñð ÿñÿðëÿðèìèçäÿ ùÿð øåé ùàìàð ýþñòÿðèëèð: êÿíäëÿð àáàä. 30 ñåíòéàáð 1946-úû èë. ýóéà êå÷ìèøäÿêè «ïèñëèêëÿð èíäè äÿ äàâàì åäèð» (!). Ñ. áöòöí äÿùøÿòè èëÿ (! .) ÿí áþéöê ãöñóðëàðû. áÿçè ÷îáàíëàð âàñèòÿñèëÿ úàìààòà ôèëàí ãÿäÿð çÿðÿð âóðóðëàð».Âÿëèéåâ «ïèñëèêëÿð» èíäèêè ùÿéàòûðìûçäà äàâàì åäÿ áèëìÿç . áèð âàõò Ñ. «Õàëà óøàüû» áèð äàùà (íå÷ÿíúè äÿôÿ?!) «äÿùøÿòëè çöëìÿòäÿ». ÷öíêè áó ùåêàéÿëÿð êå÷ìèøäÿí áÿùñ åäèðäè. áåëÿ ÷ûõûðäû êè. åëåêòðèê èøûüûíà ãÿðã îëìóø. ëàêèí ìÿñÿëÿ áóðàñûíäà èäè êè. ùÿì÷èíèí. óéäóðäóüó ÷èðêàáëû áèð ùÿéàòû. Áàõ: ßäÿáèééàòûìûçûí áÿçè ìÿñÿëÿëÿðè. «èéðÿíú âÿ ãîðõóíú áèð ùÿéàò ïàð÷àñûíûí áóýöíêö ñîâåò âàðëûüûíà èñòèíàä åòìÿêäÿ» òÿãñèðëÿíäèðèëèð. ñÿòùèëèêäÿí èáàðÿòäèð.2 «Ãÿëÿìäàí» ùåêàéÿñèíäÿ öìóìèééÿòëÿ. «Ùÿéàòè ùÿãèãÿòè äöçýöí ýþñòÿðìÿëè» àäëû ìÿãàëÿíè áàøãà úöð ãèéìÿòëÿíäèðìÿê ìöìêöí äåéèë.) îðàñûíäàäûð êè..Å. 9 îêòéàáð 1954-úö èë. Ùÿéàòè ùÿãèãÿòè äöçýöí ýþñòÿðìÿëè. éàçû÷û ùÿéàòû ÿñàñëû ñóðÿòäÿ.Å. áÿçè ñÿäðëÿð êîëõîçó çÿùìÿòêåøëÿðèí ÿìÿéè áàùàñûíà þç øÿõñè ýÿëèð ìÿíáÿéèíÿ ÷åâèðìèøäè âÿ ñ. ùÿãèãÿòÿí ìöàñèð êÿíääÿ áÿçÿí.. ùå÷ áèð áÿäèè þë÷öéÿ ðèàéÿò åëÿìÿéÿí. Éàçû÷ûíûí ýþçöíö çàùèðè ïàðûëòûëàð ãàìàøäûðäûüû ö÷öí ôåðìàäàêû áèàáð÷ûëûãäàí (êóðñèâ ìÿíèìäèð . «ñîâåò àäàìëàðû ñîí äÿ- ____________ 1 Äþâðöìöçöí ÿçÿìÿòèíè ÿêñ åòäèðÿí ÿñÿðëÿð óüðóíäà (áàø ìÿãàëÿ). ìÿëóì îëóðäó êè.Å.) îðòàéà ãîéìóøäóð». ìöàñèð êÿíääÿ ýåäÿí ìöáàðèçÿäÿí õÿáÿðñèçäèð. «áèàáûð÷ûëûãëàð» îëóðäó. 190 . Ìåùäè Ùöñåéí ßëè Âåëèéåâèí áó ùàãëû ñþçëÿðèíè ùàãñûç èääèà àäëàíäûðûðäû. éîëëàðûí êÿíàðûíäà õèéàáàíëàð. î áóýöíêö âàðëûüûìûçì áöòöí èøûãëû òÿðÿôëÿðèíè óíóòìóø.Ðÿùèìîâóí «Àçÿðíÿøð» òÿðÿôèíäÿí ÷àï åäèëÿí «Þòÿí ýöíëÿð äÿôòÿðèíäÿí» àäëû ùåêàéÿëÿð êèòàáû ñîñèàëèçì ðåàëèçìèíÿ éàáàí÷û ñàéûëûðäû. 11 ñåíòéàáð 1954-úö èë. Ôåðìà ìöäèðè êîëõîç ñÿäðè èëÿ. çÿííèìúÿ.êàéÿëÿðèíäÿ õûðäà íþãñàíëàðäàí áÿùñ åòäèêëÿðèíÿ ýþðÿ. éàõøû.. Áó ãöñóð äîüðó ýþñòÿðèëìèøäè. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». áàéòàðëà ÿëáèð îëóá. ìöùöì ãöñóð èäè âÿ äÿãèã ýþñòÿðèëìèøäè. à. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè».ß. «áó éàçûëàð ñîñèàëèçì ðåàëèçìèíÿ çèää»1 ÿñÿðëÿð êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèëèðäè.Âÿëèéåâ éàçàúàãäûð: «Êîëõîç÷óëàðûí ùÿéàòûíäàí éàçûëìûø ÿñÿðëÿðèí (ìÿíèì ÿñÿðëÿðèì äÿ äàõèë îëìàã øÿðòèëÿ . Áàõ: Êîëõîç êÿíäèìèçèí òÿñâèðè ìÿñÿëÿñè. ß. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. áó ùåêàéÿäÿ ìÿñÿëÿ òÿêúÿ «ö÷ ôûðûëäàã÷û õàëàîüëóíóí áóýöíêö ùÿéàò âÿ âàðëûã ö÷öí ãÿòèééÿí òèïèê îëìàäûãëàðû èëÿ áèòìèð.
Áÿäèèëèêäÿí.2 ßââÿëúÿäÿí äåéÿê êè. ÷öíêè áèð íÿôÿð ôûðûëäàã÷û ùàìûíû àëäàäûð.Ðÿùèìîâó «ïîçüóí àäàìëàð úÿìèééÿòèìèçèí êîììóíèçìÿ äîüðó éöðöøöíäÿ ìÿùâ îëóá àðàäàí ÷ûõäûãëàðû ùàëäà» áó úöð àäàìëàðû «äèðè áèð ãöââÿò êèìè» òÿñâèð åòäèéè ö÷öí («Õàëà óøàüû» ùåêàéÿñè íÿçÿðäÿ òóòóëóðäó). ùåêàéÿäÿ òÿñâèð îëóíàí úàâàí îüëàí Ñÿôÿð áàáàñûíûí äöçÿëòäèéè áó ãÿëÿìäàíû áîø áèð øåé êèìè Ùàúû Ãûëìàíà áàüûøëàéûá õàùèø åäèð êè. ùÿì÷èíèí.Âÿëèéåâ. åëÿúÿ äÿ îíëàðûí áàøãà ___________ 1 ß. ñÿù. ùå÷ êèìÿ êÿëÿê ýÿëÿ áèëìèð. åéíè ìÿãàëÿäÿ áèð òÿðÿôäÿí Ñ. 2 «Âÿòÿí óüðóíäà» æóðíàëû. íÿùàéÿò. äåìàãîýèéàéà. Ì. 41-47. ¹ 1. äèýÿð òÿðÿôäÿí äÿ «ìöúÿððÿä ðîìàíòèêà íàòóðàëèçìäÿí àç çÿðÿðëè äåéèëäèð» — äåéÿ È. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». ùÿðú-ìÿðúëèéÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðìûøäû. èòòèùàì îëóíàí áöòöí áàøãà ÿñÿðëÿð ö÷öí. Áó ùåêàéÿíèí éóõàðûäàêû øÿðùè èñÿ î äþâð ùàããûíäà ñþùáÿò ýåäÿí. ßêñèíÿ. Ôÿðçè îüëó Êÿðáÿëàéè Ìÿùÿììÿäèí äöçÿëòäèéè ãÿëÿìäàíû Ôöçóëèíèí ãÿëÿìäàíû àäû èëÿ ñàòìàüà ÷àëûøàí ÿíòèãôöðóø Ùàúû Ãûëìàí áèð ãÿïèê äÿ îëñóí ïóë ãàçàíìûð. áó ùåêàéÿäÿ ãÿòè ñóðÿòäÿ ùå÷ êèì ùå÷ êèìè àëäàòìûð. 1945. éåíè ðîìàí äöøñÿ îíà ýÿòèðñèí.ðÿúÿ êöò. Áó èòòèùàìëàðûí íÿ ãÿäÿð ÿñàññûç. ùÿðäÿí áþéöê ìÿñÿëÿëÿðëÿ éîõ. Òÿñàäöôè äåéèëäè êè. äîãìàòèçìÿ. àâàì âÿ ìÿñóëèééÿòñèç»1 ýþñòÿðèëìèøäèð. àüûëñûç.. î êè ãàëà «áèð íÿôÿð ôûðûëäàã÷ûíûí áöòöí ñîâåò àäàìëàðûíû» àëäàòìàñûíà.Ìÿììÿäõàíëûíû áÿçÿí õàëã ÿôñàíÿëÿðèíè ãÿëÿìÿ àëäûãëàðû ö÷öí. ùÿì äÿ õîø òÿñèð áàüûøëàéàí áó ùåêàéÿäÿ áÿçè ÿäÿáèééàòøöíàñëàðà ñàòàøûëûá êè. Ìèð Úÿëàëû «À÷ûã êèòàá»äà Ýÿëäèéåâè «ìöùèòèìèçè çÿùÿðëÿìÿéÿ ãàäèð îëàí áèð òèï» êèìè ýþñòÿðäèéèíÿ ýþðÿ. áîø âÿ ìÿñóëèééÿòñèç îëäóüóíó ýþñòÿðìÿêäÿí þòðö ãûñàúà îëàðàã Ìèð Úÿëàëûí «Ãÿëÿìäàí» ùåêàéÿñè öçÿðèíäÿ äàéàíàã. Ìÿñÿëÿí. «Õàëà óøàüû» ùåêàéÿñè ö÷öí äÿ ñÿúèééÿâè èäè.. 191 . àõûðäà þçö ÷îõ ïèñ âÿ ýöëöíú âÿçèééÿòäÿ ãàëûð.Ùöñåéíè «Ãàðà ýþçëÿð» àäëû ùåêàéÿñèíäÿ Ðÿùèìçàäÿíèí ýöúöíö ÷îõ «ìöäùèø ñóðÿòäÿ» ãÿëÿìÿ àëäûüû ö÷öí íàòóðàëèçìÿ éóâàðëàíìàãäà òÿãñèðëÿíäèðèð. õûðäà èøëÿðëÿ ìÿøüóë îëóðëàð. ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðèíäÿí áèð êÿëìÿ äÿ äàíûøìàìàã à÷ûã-àéäûí øÿõñè-ãÿðÿçëèéÿ.ßôÿíäèéåâè âÿ ß. Ñàòèðèê-éóìîðèñòèê òÿðçäÿ éàçûëìûø. Ùÿéàòè ùÿãèãÿòè äöçýöí ýþñòÿðìÿëè. 30 ñåíòéàáð 1946-úû èë.
23. áóðàäà ùÿìèí äþâðöí þç ñïåñèôèêàñûíû äà íÿçÿðäÿí ãà÷ûðìàã îëìàç. «÷ÿòèíëèêëÿðÿ ãàëèá ýÿëìÿê ìåéëè» íåúÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿ áèëÿðäè? Ùÿòòà èø î éåðÿ ÷àòìûøäû êè. ÿäÿáè òÿíãèäèí ìþâãå çÿèôëèéè èëÿ äÿ.1 Áó èòòèùàìëàðäàêû ìÿíòèãñèçëèê ýþç ãàðøûñûíäà èäè: «ïîçüóí àäàìëàð úÿìèééÿòèìèçèí êîììóíèçìÿ äîüðó éöðöøöíäÿ ìÿùâ îëóá àðàäàí ÷ûõäûãëàðû» ùàëäà. «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. úÿñàðÿòëÿ. 5 Éåíÿ îðàäà. ÷ÿòèíëèêëÿðÿ ãàëèá ýÿëìÿê ìåéëè âÿ ìÿíÿâè ñÿáàò» îéàòìàäûãëàðûíà ýþðÿ «ìöúÿððÿä ðîìàíòèçìäÿ» èòòèùàì åäèðäèëÿð. åéíè çàìàíäà.ßôÿíäèéåâè âÿ ß. ùàíñû «ìöáàðèçÿ åùòèðàñûíäàí» ñþùáÿò ýåäÿ áèëÿðäè. 19 . åëìè îáéåêòèâëèêëÿ ùÿëë åäÿ áèëìÿìÿê çÿèôëèéè èëÿ äÿ áàüëû èäè. 3 «ßäÿáèééàò ãÿçåòè» ýöíöí òÿëÿáëÿðèíÿ úàâàá âåðìÿëèäèð. 4 Éåíÿ îðàäà. 2 Ù. ìÿñÿëÿí.Ìÿììÿäõàíëûíûí äà éàðàäûúûëûüû áåëÿ áèð èòòèùàìà ÿñàñ âåðìèðäè. ¹ 1 . àç ãàëûð ýþçöìöçö ÷ûõàðòñûí?»3 — êèìè ñóàëëàð îðòàéà ÷ûõìàçäû.Ðÿùèìîâóí «áèç éàçû÷ûëàð ñîñèàëèçì ÿìëàêûíû îüóðëàéàíëàðà. ßäÿáèééàòûìûç þí àòÿø õÿòòèíäÿ ìþùêÿì äóðìàëûäûð. íåúÿ êè.Ùöñåéíè ýöíàùëàíäûðìàüà ÿñàñ îëà áèëìÿçäè. þçö þç ùåêàéÿñèíÿ ÿñàññûç îëàðàã ãàðà áîéàëàð éàõûð. åùòèðàñû. øöáùÿñèç. 3 éàíâàð 1947-úè èë.Ìÿììÿäõàíëûíû áèð äàùà «ìöúÿððÿä ðîìàíòèçìäÿ» òÿãñèðëÿíäèðèðäè. åéíè çàìàíäà È. ùÿð÷ÿíä.2 ßëáÿòòÿ. 1947. Ñ. äàùà ÷ÿòèíëèêëÿð îëìàäûüû ùàëäà. ß. ðöøâÿòõîðëàðà ãàðøû ìöáàðèçÿ åòìÿéÿêìè? Áèç éàçû÷ûëàð óòîïèê áèð õÿéàëà ãàïûëûá óëäóçëàðà ãàëõàãìû?»4 — äåéÿ ùèääÿòëÿíìÿñè ÷îõ ùàãëû âÿ òÿáèè èäè.Ùöñåéí þçöíöí «Ãàðà ýþçëÿð» àäëû ñèéàñè áàõûìäàí òàìàìèëÿ çÿðÿðñèç ùåêàéÿñèíÿ äÿ áó úöð éîçóì âåðèð. «Ãàðà ýþçëÿð» ùåêàéÿñè Ì. «Êîììóíèñò» ãÿçåòè.5 ___________ 1 ßäÿáèééàò âÿ ìöàñèð ùÿéàò. 13 ñåíòéàáð 1946-úû èë.ßôÿíäèéåâèí äÿ.Ìåùäè. È. áÿçè éàçû÷ûëàð. «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. áÿçè éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðèíè äÿðèíäÿí. Ì. ÿñàñëàíäûðûëìàìûø ôèêèðëÿðèí ìåéäàí àëìàñûíûí ìöùöì ñÿáÿáëÿðèíäÿí áèðè. «Áÿñ. áó ñóàëëàð êÿñêèí òÿíãèäÿ ìÿðóç ãàëäû. ñÿù.2. áó «Õàëà óøàüû»íäàêû ãàðàíëûã íÿäèð. 192 . Áåëÿ äîëàøûã.ÿñÿðëÿðèíäÿêè «ãÿùðÿìàíëàð îõóúóëàðäà ìöáàðèçÿ ðóùó. ßêñ-òÿãäèðäÿ «Õàëà óøàüû» ùåêàéÿñèíèí áÿäèè ãöñóðëàðû áèð êÿíàðà ãîéóëóá.
) óçàãëàøìàñûíû. ùÿòòà ùåéðÿòàìèç äÿðÿúÿäÿ àäè áèð øåé èäè. «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. Ýåúèêìèø ÿäÿáè ìöáàùèñÿ èäè. Ìÿììÿä Ðàùèì èñÿ áó ìÿãàëÿäÿêè ôèêèðëÿðëÿ éåääè èë êå÷äèêäÿí ñîíðà ïîëåìèçÿ åäèð. 1958. 7 Éåíÿ îðàäà. ¹ 8.113. äèýÿð òÿðÿôäÿí äÿ «ÿäÿáèééàòûìûç Áàêûíûí øàíëû èíãèëàáè êå÷ìèøèíÿ äàèð ùÿëÿ ëàéèãëè ÿñÿð âåðìÿìèøäèð»7 äåéÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû ãàðøûñûíäà òÿëÿáëÿð ãîéóëóðäó. òàðèõè ÿñÿð éàçìàã ãÿáàùÿò ñàéûëäû.) ..Öìóìèééÿòëÿ. èòòèùàì÷ûëûã1 î äþâðêö ìÿãàëÿ âÿ ÷ûõûøëàðûí ëåéòìîòèâèíè òÿøêèë åäèðäè.Å. 123.) âåðäèéèíÿ»3 ýþðÿ òÿíãèä îëóíäó. 17 ñåíòéàáð 1946-úû èë. èíçèáàòè ðóù. 2 Àçÿðáàéúàí Ñîâåò Éàçû÷ûëàðû Èòòèôàãûíûí ïëåíóìó. ìöàñèð ìþâçóäàí ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ (? . 5 Éàëàí÷û õÿëãèëèéÿ ãàðøû. éàçû÷ûíûí ìöàñèð ùÿéàòûí òÿñâèðèíäÿ àúèçëèê ýþñòÿðìÿñèíè.Å. 29 éàíâàð 1949-úó èë. 13 îêòéàáð 1946-úû èë. «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. ñÿù. Ùÿð ùàíñû áèð éàçû÷ûíû «õàëã ìàëûíû äàüûäàí îüðóëàðû. 8-13 193 . 6 «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. äÿëÿäóçëàðû. à å é ä: Ìÿãàëÿëÿð ìÿúìóÿñè îëàí áó êèòàáà äàõèë åäèëìûø «Éàçû÷û âÿ òàðèõ» ìÿãàëÿñè 1943-úö èëäÿ éàçûëìûøäûð.»5 Î äþâðäÿ äèýÿð ìÿñÿëÿëÿðäÿí áÿùñ åäÿí ìÿãàëÿ âÿ ÷ûõûøëàðäà îëäóüó êèìè.. ãóäóðüàíëàðû. áÿäèè ÿñÿðëÿðäÿ àêòóàëëûã óðáàíèçì øÿêëèíäÿ ìåéäàíà ÷ûõäû. áóýöíêö èíñàíëàðäàí. 3 ßäÿáè èíêèøàôûìûçûí áÿçè ìÿñÿëÿëÿðè ùàããûíäà. ñ. îíëàðûí éåíè àðçó âÿ ÿìÿëëÿðèíäÿí óçàãëàøìàñûíû ýþñòÿðèð. áàéàüû àäàìëàðû»2 ãÿëÿìÿ àëìûøäûð äåéÿ. ßäÿáèééàò âÿ ñÿíÿò ìÿñÿëÿëÿðè. 103 .. Ìÿñÿëÿí.Å. 4 Ìåùäè Ùöñåéí. Ìÿììÿä Ðàùèì Ìåùäè Ùöñåéíèí òàðèõè ÿñÿðëÿð éàçìàüûí âàúèáëèéèíè ýþñòÿðÿí «Éàçû÷û âÿ òàðèõ» ìÿãàëÿñèíèí4 ÿëåéùèíÿ ÷ûõàðàã éàçûðäû êè. 5 ôåâðàë 1949-úó èë. 1950. «ñîâåò éàçû÷ûñûíûí òàðèõè ìþâçóëàðà ãà÷ìàñû (! . _____________ 1 Áàõ: Éàçû÷ûëàðûìûçûí ìöáàðèçÿ âÿçèôÿñè. êå÷ìèøëÿ äàùà ÷îõ ìàðàãëàíìûøëàð»6 äåéèëäèéè ùàëäà.. áó ìÿñÿëÿéÿ ìöíàñèáÿòäÿ äÿ ãÿðèáÿ áèð çèääèééÿò ìöøàùèäÿ åòìÿê îëàðäû: áèð òÿðÿôäÿí «àéðû-àéðû éàçû÷ûëàð ÷îõ âàúèá îëàí ìöàñèð ìþâçóëàðëà ìÿøüóë îëìàéàðàã. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. èíçèáàòè èñòèëàùëàðëà äàìüàëàìàã ÷îõ àäè. êîíôëèêò áàðÿäÿêè éàíëûø ìöëàùèçÿëÿð ýåíèø éàéûëäû âÿ ñ. áÿçè ÿñÿðëÿð «òÿíãèäè ðåàëèçì ãîõóñó (! . Áàêû. Áöòöí áóíëàð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ áèð ñûðà êþêöíäÿí éàíëûø íÿçÿðè ôèêèðëÿðèí éàðàíìàñûíà ñÿáÿá îëäó.
îíó ìöáàðèçÿ âÿ èíêèøàô ïðîñåñèíäÿí ãîïàðûá. ìÿñÿëÿ áó úöð äåéèë. Áó ÿñÿðëÿð èñÿ áàø àëûá áàøãà áèð éàíà ýåòäèëÿð. Áàáåëèí ÿñÿðëÿðè ýÿðÿê ÷îõäàí óíóäóëóá ýåäÿéäè. þç-þçëöéöíäÿ ÷îõ âàúèá. ÿäÿáèééàò àëÿìèíäÿ éàðàíìûø áåëÿ áèð àòìîñôåð àêòóàëëûã ïðîáëåìèíèí ñÿùâ áàøà äöøöëìÿñèíÿ áó âÿ éà äèýÿð äÿðÿúÿäÿ øÿðàèò éàðàäûðäû.Ùöñåéí «Õàëà óøàüû» ùåêàéÿñèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê éàçûðäû êè.Å.3 ___________ 1 ßäÿáèééàòûìûçäà ìöàñèð ìþâçó ìÿñÿëÿëÿðè. äåéÿê êè. «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. áèçèì ÿäÿáèééàòûìûçäà ÷îõ ìöùöì éåð òóòàí î÷åðê æàíðû ñþíöêëÿøìèø ùàëäà. «ñÿíÿòêàðûí òÿñâèðèíäÿ õûðäà âÿ úöçè èíñàíëàð ÿñàñ éåð òóòàíäà áÿäèè ÿñÿðèí äÿ âÿçíè éöíýöë îëóð»1.2 Àíúàã «Áîç äàüûí ÿòÿêëÿðèíäÿ» ÿñÿðè Ìèíýÿ÷åâèðèí áó áèðèíúè íþâáÿ à÷ûëûøûíà ãÿäÿð þìöð ñöðÿ áèëìÿäè. ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ âÿ öìóìèééÿòëÿ. 194 . 21 ìàé 1946-úû èë. éàüëàéûá áÿçÿìÿéÿ. Àçÿðáàéúàí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí âÿçèééÿòè âÿ îíóí ãàðøûñûíäà äóðàí âÿçèôÿëÿð ùàããûíäà. Îíëàð ìÿíôèëèêëÿðè òàìàì áèð êÿíàðà òóëëàéûá ùÿéàòû ðÿíýëÿìÿéÿ. ßýÿð áåëÿ îëñàéäû. 17 àïðåë 1954-úö èë. Áó ÿñÿð íåúÿ îëäó? Ìèíýÿ÷åâèð òèêèëäè âÿ íÿçÿðäÿ òóòóëàí áèðèíúè à÷ûëûø îëäó. éà Èëô âÿ Ïåòðîâóí ðîìàíëàðû.Éàõóä åëìè-íÿçÿðè ñÿùâÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðàí áàøãà áèð ìèñàë: Ì. Àéäûíäûð êè. «Ìöôÿòòèø»èí öçÿðèíäÿí õÿòò ÷ÿêèëìÿëèéäè. ßëáÿòòÿ.. Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí áèð ÷îõ ÿñÿðëÿðè. úàíëû ùÿéàò áèð éàíäà ãàëäû. íÿ äÿ êè. âàõò ýÿëÿúÿê âÿ Àçÿðáàéúàí ñîâåò éàçû÷ûëàðûíûí II ãóðóëòàéûíäà õèòàáÿò êöðñöñöíäÿí áó ñþçëÿð åøèäèëÿúÿêäè: ãÿðàðëàðäàí áèçèì áÿçè éàçû÷ûëàðûìûç äöçýöí íÿòèúÿ ÷ûõàðà áèëìÿäÿí áàøãà áèð ãöòáÿ éóâàðëàíäûëàð. Oíëàð ÿäÿáèééàòû «ãûçûëëàøäûðìàüà» áàøëàäûëàð. Ñàäûüûí «Áîç äàüûí ÿòÿêëÿðèíäÿ» ðîìàíû ìèñàë ýÿòèðèëèð . «Àçÿðáàéúàí ñîâåò éàçû÷ûëàðûíûí II ãóðóëòàéûíäàêû ìÿðóçÿ». È. Áÿäèè ÿäÿáèééàòûí ÷îõÿñðëèê òÿúðöáÿñè èñÿ ýþñòÿðèð êè. 3 Ñ. «áÿäèè ÿñÿðèí âÿçíèíè» ìöÿééÿí åäÿí ìåéàð äàùà ìöðÿêêÿá âÿ äÿðèíäèð. ãÿðèáÿ áèð óòîïèéàéà ýåäèá ÿôñàíÿâè áèð ýöëöñòàí äöçÿëòìÿéÿ áàøëàäûëàð. ßñëèíäÿ. éîõ.. 2 Ìèíýÿ÷åâèð Ñó Åëåêòðèê Ñòàíñèéàñû íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Áóðàäà áÿäèè ÿñÿðäÿ áèð ìÿãàëÿ÷èëèê âÿ ïèñ ïóáëèñèñòèêà äèëè ùàêèì îëäó.Å. ìåõàíèêè îëàðàã êþ÷öá ðîìàíëàðà ýÿëäè (ß. áÿäèè ÿñÿð êèìè áèð ÿñÿð. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè.). Ðÿùèìîâ. Ú. Áó ÿñÿðëÿð íÿ íàüûë êèìè íàüûë îëäó. Áöòöí áó úÿùÿòëÿð.
2 Ù. Ùÿñÿíîâ ìÿðêÿçè ìÿòáóàòäà ÷àï îëóíìóø ìÿãàëÿñèíäÿ3 áèð òÿðÿôäÿí áÿäèè úÿùÿòäÿí äîëüóí ÿñÿðëÿð éàçìàüà ÷àüûðûð. áöòöí Ñîâåò Èòòèôàãû ö÷öí áþéöê õàëã òÿñÿððöôàòû ÿùÿìèééÿòè îëàí Ìèíýÿ÷åâèð òèêèíòèñè òÿñâèð îëóíóð». 1 äåêàáð 1950-úè èë). 7 äåêàáð 1950-úè èë (ßñëè: «Ïðàâäà» ãÿçåòè. î úöìëÿäÿí äÿ Àçÿðáàéúàí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí. ùàáåëÿ ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí ýþðêÿìëè ÿñÿðèäèð. ÿýÿð ÿñÿð ìöàñèð ìþâçóéà ùÿñð îëóíìóøñà. Ñàäûüûí «Áîç äàüûí ÿòÿêëÿðèíäÿ» ðîìàíûíûí äèýÿð àäû áåëÿ èäè) ðîìàíû Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí. ÿäÿáèééàò àëÿìèíäÿ íåúÿ ãèéìÿòëÿíäèðèëäèéèíÿ íÿçÿð ñàëàã. Ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó Èñèäîð Êëåéíåð Ìîñêâàäàí «ßäÿáèééàò ãÿçåòè»íÿ ýþíäÿðäèéè ìÿãàëÿñèíäÿ ýþñòÿðèðäè êè. Áèç òÿñàäöôÿí ïèñ ìÿíàäà àêòóàëëûã äåìèðèê. Ëàêèí áó øÿðòëÿ êè. 8 àïðåë 1951-úè èë 2 Éåíÿ îðàäà. ÷öíêè àêòóàëëûã ùÿìèøÿ ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí. Éÿíè àêòóàë ìþâçóëó ÿí éàõøû ñîâåò ðîìàíëàðûíû íÿçÿðäÿí êå÷èðÿ____________ 1 «Ìèíýÿ÷åâèð». éÿíè ìöàñèð äþâðäÿ êÿíääÿêè âÿ éà øÿùÿðäÿêè èñòåùñàëàò ïðîñåñèíäÿí áÿùñ åäèðñÿ ìöàñèð ÿñÿð ãèéìÿòëè ÿñÿð êèìè ãÿëÿìÿ âåðèëèðäè. «Ìèíýÿ÷åâèð» (ß. 29 ìàé 1951-úè èë.Ëàêèí èðÿëè ýåòìÿéÿê âÿ ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû èëê èëëÿðäÿ «Áîç äàüûí ÿòÿêëÿðèíäÿ» ðîìàíûíûí âÿ áó ñÿïýèäÿ éàçûëìûø äèýÿð éàçûëàðûí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ âÿ öìóìèééÿòëÿ. 4 «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. ùàíñû ñÿíÿòêàðëûã õöñóñèééÿòëÿðèíÿ ýþðÿ? Áó ñóàëëàðûí öçÿðèíäÿí ñöêóòëà êå÷èëèðäè âÿ éàëíûç áóíà ýþðÿ ÿñÿð áåëÿ éöêñÿê ãèéìÿòëÿíäèðèëèðäè êè. áóðàäà «éàëíûç Àçÿðáàéúàí ö÷öí äåéèë. ÷öíêè àêòóàë ìþâçóëó ðîìàíäûð. ñÿíÿòêàðëûã õöñóñèééÿòëÿðèíèí öçÿðèíäÿí ñöêóòëà êå÷èëèðäè. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». 195 . «Ìèíýÿ÷åâèð» ðîìàíû «îõóúóëàð òÿðÿôèíäÿí éöêñÿê ãèéìÿòëÿíäèðèëìèø»4 ÿñÿð êèìè îíà ýþðÿ òÿáëèü âÿ òÿðèô îëóíóðäó êè. 3 Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí éåíè éöêñÿëèøè óüðóíäà. Éåíÿ äÿ áÿäèè ìÿçèééÿòëÿðèí. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». äèýÿð òÿðÿôäÿí äÿ «Ìèíýÿ÷åâèð» ðîìàíûíû ñîí çàìàíëàð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà ìåéäàíà ÷ûõìûø ÿùÿìèééÿòëè ÿñÿðëÿðäÿí áèðè êèìè ãÿëÿìÿ âåðèðäè. éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç «ôÿàëèééÿò» íÿòèúÿñèíäÿ ïèñ ìÿíàäà àêòóàëëûã áÿäèèëèéÿ öñòöí ýÿëìèøäè. ÿí ìöùöì ìöñáÿò êåéôèééÿòëÿðèíäÿí áèðè îëìóøäóð. î.1 Íèéÿ? Ùàíñû áÿäèè ìÿçèééÿòëÿðèíÿ. éöêñÿê áÿäèèëèêëÿ âÿùäÿò òÿøêèë åòñèí.
ùÿìèí ÿñÿðëÿðäÿêè áÿäèè ãöñóðëàðà ÿêñÿð ùàëëàðäà ýþç éóìóëñóí âÿ îíëàð êàìèë ðîìàí åòàëîíó êèìè òÿãäèð âÿ òÿáëèü åäèëñèí. áþéöê òÿëÿáëÿðÿ úàâàá âåðÿúÿê áÿäèè íÿñð ÿñÿðëÿðèíè èñÿ «â» èëÿ èøàðÿ åòñÿê. èñòèñíàëàð âàð!) áó ìåéàðà ÷îõ çàìàí èñòèíàä îëóíìóðäó. Ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû èëëÿðäÿ Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ íåôò÷èëÿðèí ùÿéàòûíäàí áÿùñ åäÿí «Àáøåðîí» (Ì. Ìÿñÿëÿí.Ùöñåéí) âÿ «Éåðèí ñèððè» (Ì. ñÿù 138. ãåéðè-áÿäèèëèéè «ã» èëÿ èøàðÿ åòñÿê. áèð ùàëäà êè. ñÿíÿòêàðëûüû «á» èëÿ. Äîüðóäóð. Äöçäöð. 2 Ìèð Äæàáàð. «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû.ðÿê. Ëàêèí áåëÿ îëìàäû. áó «â»íèí êåéôèééÿòèíÿ òÿñèð åòìèðäè. 26 ìàéà 1948 ã. Èáðàùèìîâóí ìÿðóçÿñè. «Éåðèí ñèððè» ðîìàíûíûí úèääè áÿäèè ãöñóðëàðû âàð èäè âÿ ýÿëÿúÿêäÿêè äàùà äîëüóí ìöâÿôôÿãèééÿòëÿð íàìèíÿ áó ãöñóðëàðû ýþñòÿðìÿê Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí âÿçèôÿñèéäè. òÿíãèä÷è Ìèð Úàááàð «Ëèòåðàòóðíàéà ãàçåòà»äà ÷àï åòäèðäèéè ìÿãàëÿñèíäÿ2 «Éåðèí ñèððè» ðîìàíûíûí éåýàíÿ ãöñóðóíó îíäà ýþðöðäö êè. áó ðîìàíëàðà ìþâçó åòèáàðèëÿ Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ áèð ùàäèñÿ êèìè áàõìàãäà ÿäÿáè òÿíãèä ùàãëû èäè.1 êîíêðåò îëàðàã ãöñóðëàðäàí áÿùñ åäèëìèð. Îãíè âûøåê. 196 . Ôþâãÿëàäÿ ùàëëàðäà áó ãöñóðëàðäàí áÿùñ îëóíàðêÿí. ÿâÿçèíäÿ ãÿðèáÿ ôèêèðëÿð ñþéëÿíèëèðäè. Àçÿðáàéúàí Ñîâåò Éàçû÷ûëàðû Èòòèôàãûíûí ÕIII ïëåíóìóíäà Ì. Ñöëåéìàíîâ) êèìè ðîìàíëàð ìåéäàíà ÷ûõäû. Çÿèô ñÿíÿòêàðëûüû. ëàêèí áó î äåìÿê äåéèëäè êè. «à» âàð. ¹ 4. îíäà «â» äÿéèøìÿçäèð! à+ã=â «Ìèíýÿ÷åâèð» ðîìàíû èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã äà ÿäÿáè òÿíãèääÿêè âÿçèééÿò ìÿùç áó ôîðìóëàéà úàâàá âåðèðäè. Áàêûäà íåôò ñÿíàéåñè ñàùÿñèíäÿ èøëÿéÿí ______________ 1 Éàðàäûúûëûã âÿçèôÿëÿðèìèç ùàããûíäà. «Ëèòåðàòóðíàéà ãàçåòà». Áèð ñûðà ìöñáÿò úÿùÿòëÿðèëÿ áÿðàáÿð. õöñóñÿí. áèð ñûðà ÿäÿáèééàò÷ûëàð áó ÿñÿðëÿðè ùàãëû îëàðàã «éàëíûç èëê àääûì. áÿäèè úÿùÿòëÿð áèð òÿðÿôäÿ ãàëûð. 1950. îíäà éöêñÿê ñÿâèééÿëè áÿäèè ÿñÿðèí ìåéàðû êèìè áåëÿ áèð ôîðìóë àëûíàð: à+á=â Ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû èëê àëòû-éåääè èëäÿ èñÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ (ÿëáÿòòÿ. áàøëàíüûú» ñàéûðäûñà äà. ÿýÿð àêòóàëëûüû «à» èëÿ.
ùÿì äÿ êåéôèééÿòúÿ éàçäàêû ìÿùñóëäàí àøàüû îëóð» 2 âÿ ñ.È.Ùöñåéíîâ) êèìè ìàðàãëû ïîâåñò ìåéäàíà ÷ûõäû. ýóéà éàéäà äà éàçäà îëäóüó ãÿäÿð ÷îõ âÿ êåéôèééÿòëè ìÿùñóë ýþòöðìÿê îëàð. Õÿëèëîâ. òåõíèêè ãöñóðëàðû äà ýþñòÿðìÿê ëàçûìäûð. áèð ìèëëÿòèí ôÿùëÿëÿðèíè äèýÿð ìèëëÿòèí ôÿùëÿëÿðèíäÿí àéûðìàã úÿùäèíÿ ãàðøû àìàíñûç ìöáàðèçÿ àïàðìàã ëàçûìäûð. Àéðû-àéðû ñàùÿëÿðè. áàüûøëàíìàçäûð.Ïèñàðåâ áàë àðûëàðû ùàããûíäà àéðûúà ÿñÿð éàçìûøäû. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». Â.Ëåíèí. Áó ÿñÿð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí äèããÿòèíè úÿëá åòäè. Ùàëáóêè éàé éåìëÿíìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ ýþòöðöëÿí ìÿùñóë ùÿì êÿìèééÿò. 1957.3 «Áîç äàüûí ÿòÿêëÿðèíäÿ» ðîìàíûíûí «þëêÿìèçèí ÿí áþéöê òè___________ Â. 1 197 . Î ëèòåðàòóðå è èñêóññòâå. 102. à å é ä: È. îíëàðûí áÿäèè êåéôèééÿòëÿðèíäÿí äàíûøàéäû. Áó ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã Â. ìöÿëëèô áåëÿ áèð ìÿñÿëÿíè òàìàìèëÿ óíóòìóøäóð êè. ùàìûñû àçÿðáàéúàíëûäûð. Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. Ëàêèí áó áèëèéè áÿäèè ÿñÿðè òÿùëèë åäÿðêÿí íöìàéèø åòäèðìÿê éîõ. ñòð. þçö äÿ éàõøûúà éàçìûøäû. Ä. Ìèð Úàááàð «Éåðèí ñèððè» ðîìàíûíäàêû ôÿùëÿ ñóðÿòëÿðèíèí ìèëëèééÿòèíè àðàøäûðìàãäàíñà. ýÿëÿúÿê íÿøðëÿðäÿ áó ãöñóðóí ãàëäûðûëìàñû òÿëÿá îëóíóðäó.. Ùöñåéíîâóí «Áèçèì ãûçëàð» ïîâåñòè ðóñ íÿøðèíäÿ «Èïÿê ñàï» àäëàíäûðûëûá. Ëåíèí éàçûðäû êè. ëàêèí áÿçè òÿíãèä÷èëÿð (ïîâåñòèí ùÿðòÿðÿôëè áÿäèè òÿùëèëÿ åùòèéàúû îëäóüó ùàëäà) áÿäèè ìÿñÿëÿëÿðè áèð êÿíàðà ãîéóá éàçûðäûëàð: «.È. Ïèñàðåâèí «Áàë àðûëàðû» ÿñÿðèíÿ èøàðÿäèð. î úöìëÿäÿí. Ì. ñóðÿòëÿðèí äåìÿê îëàð êè.íåôò÷èëÿð àðàñûíäà àéðû-àéðû ìèëëÿòëÿðèí íöìàéÿíäÿñè îëàí ôÿùëÿëÿð ÷àëûøäûüû ùàëäà..È. éàõøû îëàðäû êè. áåëÿ èääèà äåìàãîýèéàäàí áàøãà áèð øåé äåéèëäè. ëàêèí òÿíãèä÷è ö÷öí éàëíûç áó ãöñóðëàðû ýþñòÿðìÿê ÷îõ àç âÿ éÿãèí êè. ßëáÿòòÿ. áàðàìà÷ûëûüû äà áèëìÿê òÿíãèä÷èíèí ìöñáÿò úÿùÿòèäèð.1 ßëáÿòòÿ. òÿêðàð éåìëÿìÿíèí ìöâÿôôÿãèééÿòè éöêñÿê òåìïåðàòóðà äàâàì ýÿòèðèá êåéôèééÿòëè ìÿùñóë âåðÿ áèëÿí úèíñ èïÿê ãóðäóíóí ñå÷èëìÿñèíäÿí àñûëûäûð.È.. «Èïÿê ñàï» ïîâåñòè ùàããûíäà. íåúÿ êè. áÿëêÿ äÿ áó áàðÿäÿ àéðûúà ÿñÿð éàçìàã ëàçûìäûð. 3 Ä. Éàõóä áàøãà áèð ìèñàë: áèð ñûðà áÿäèè úÿùÿòúÿ ñþíöê ÿñÿðëÿðëÿ åéíè âàõòäà Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ «Áèçèì ãûçëàð» (È. ïîâåñòäÿí áåëÿ àíëàøûëûð êè. Ëåíèíèí áèð ôèêðèíè õàòûðëàñàã éåðèíÿ äöøÿð.È. 26 àâãóñò 1951-úè èë. Äèýÿð òÿðÿôäÿí. ÿñÿðäÿ åðìÿíè Ìåñðîï âÿ éåðëè êîìèòÿíèí ñÿäðè ðóñ íÿçÿðÿ àëûíìàñà. 2 Ï.
5 Àçÿðáàéúàí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíäà èäåéà ñàôëûüû âÿ éöêñÿê ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà Àçÿðáàéúàí Ñîâåò Éàçû÷ûëàð Èòòèôàãû Èäàðÿ Ùåéÿòèíèí ïëåíóìó ùàããûíäà õöëàñÿ. áÿäèèëèê.ìþâçóíóí àêòóàëëûüû ìöÿëëèôè áÿäèè ìÿüëóáèééÿòäÿí õèëàñ åäÿ áèëìÿç»2. Áþéöê èäåàëëàð íàìèíÿ. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». òàìàìèëÿ óíóäóëóð». «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. «òÿíãèäèí ÿôâåäèëìÿç õÿòàëàðûíäàí áèðè ÿñÿðÿ ýþðÿ äåéèë. ìÿñÿëÿí.Ùöñåéí. éàçû÷û.5 Èëëÿð êå÷äèêúÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ óúàëàí áó ñÿñëÿð àðàñûíäàêû èíòåðâàëëàð àçàëûð. Ñòàëèí áåøèëëèêëÿðè óüðóíäà îíëàðûí ãÿùðÿìàíúàñûíà ìöáàðèçÿñèíÿ»1 ùÿñð îëóíäóãëàðû ö÷öí. «Êîììóíèñò» ãÿçåòè. ïîëàäÿðèäÿíèí ________ 1 ßäÿáèééàòûìûçûí éåíè éöêñÿëèøè óüðóíäà. äèë ìÿñÿëÿëÿðè.Îðäóáàäè 1946-úû èëäÿ ÿäÿáè òÿíãèä ùàããûíäà éàçûðäû êè. «Éåðèí ñèððè» ðîìàíûíûí èñÿ «Áàêû íåôò÷èëÿðèíèí ôÿäàêàð ÿìÿéèíÿ. äåìÿê îëàð êè. éÿíè ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû èëê àëòû-éåääè èëäÿ äÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ úèääè âÿ óçàãýþðÿí ñÿñëÿð óúàëûðäû. Ì. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí õåéëè èíêèøàôûíà äÿëàëÿò åäÿí áó ñþçëÿð éàçûëàúàãäûð: «. 30 íîéàáð 1950-úè èë.. Áåø èë ñîíðà èñÿ. 50-úè èëëÿðèí èêèíúè éàðûñûíäà èñÿ ÿêñÿðèééÿò òÿøêèë åòìÿéÿ áàøëàéûðäû. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». Úÿôÿð Úÿôÿðîâ Àçÿðáàéúàí åäÿáè òÿíãèäèíèí ÷îõ õàðàêòåðèê âÿ ìöùöì íþãñàíûíû à÷ûá ýþñòÿðèðäè: «Òÿíãèäèìèçèí ÿí íþãñàíëû úÿùÿòëÿðèíäÿí áèðè äÿ ÿñÿðëÿðÿ áèðòÿðÿôëè éàíàøìàñûäûð. Ùÿëÿ 1953-úö èëäÿ «ßäÿáèééàò ãÿçåòè» åùòèéàòëà äà îëñà éàçûðäû êè. Ëàêèí èëëÿð êå÷ÿúÿê âÿ âàõò ýÿëÿúÿêäèð êè.4 Úÿôÿð Úÿôÿðîâ áèð èë ñîíðà Àçÿðáàéúàí Ñîâåò Éàçû÷ûëàðû Èòòèôàãûíûí èäàðÿ ùåéÿòèíèí ïëåíóìóíäàêû ìÿðóçÿñèíäÿ äÿ äèããÿòè áèð äàùà ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðèíÿ úÿëá åäèðäè. 17 îêòéàáð 1951-úè èë. «Êîììóíèñò» ãÿçåòè.Ñ.. âàõòà . 18 èéóí 1960-úû èë. 27 äåêàáð 1950-úè èë. 2 Ì.êèíòèëÿðèíäÿí îëàí Ìèíýÿcåâèð Ñó Åëåêòðèê Ñòàíñèéàñûíà». ôîðìà. Àðòûã àêòóàëëûã àäû èëÿ îðòàéà ÷ûõàí çÿèô éàçûëàð íÿèíêè òÿãäèð âÿ òÿáëèü îëóíóð. ßñÿðëÿðÿ àç-÷îõ èúòèìàè òÿùëèë âåðèëèðñÿ äÿ. àíúàã áóíóí ö÷öí Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí ìöâÿôôÿãèééÿòè êèìè ãÿëÿìÿ âåðèëäèéèíè îõóéàðêÿí ãÿðèáÿ ùèññëÿð êå÷èðèðñÿí. Ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè. 18 èéóí 1946-úû èë. 198 . ùÿëÿ î äþâðäÿ äÿ. 3 Òÿíãèäèìèç ùàããûíäà. ýþðÿ ôèêèð éöðöòìÿêäÿí èáàðÿòäèð»3. ùÿòòà éàâàø-éàâàø êÿñêèí òÿíãèäÿ ìÿðóç ãàëûðäû.. 4 Éåíè âÿçèôÿëÿð ãàðøûñûíäà. ñÿíÿòêàðëûã..
ùèññ âÿ ùÿéÿúàíëàðûíû äà äóéìàëûäûð. óçóí-óçàäû ìÿçìóí÷óëóãëà. ìþâçó àêòóàëëûüû ïÿðäÿñè àëòûíäà çÿèô ÿñÿðÿ áÿðàÿò ãàçàíäûðìàã îëìàç». «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. ñÿù. 5 . «Àéäûí éîëëàðäà» (Ì. ùÿìèí ïîëàäÿðèäÿíèí äàõèëè àëÿìèíè. àííîòàñèéà õàðàêòåðè äàøûéàí ðåñåíçèéà÷ûëûãëà. 19 àïðåë 1958-úè èë. åëÿúÿ äÿ «ßôðóç âÿ áàøãàëàðû» (Ì.1 ß.3 .Ýþçÿëîâ) âÿ «Àéàç ýåúÿëÿð» (Â. ãóðó ñîñèîëîæè òÿùëèëëÿ.4 Ì.íÿùÿíý ñîáàëàð ãàðøûñûíäà ýþðäöéö èøè áèëìÿêëÿ áÿðàáÿð. 15 àâãóñò 1959-úó èë. Áóíóí ñÿáÿáè íÿ èäè? Íÿ ö÷öí äþâðè ìÿòáóàòäà ÷àï åäèëÿí __________ 1 Íÿñðèìèçè äþâðöìöçöí òÿëÿáëÿðè ñÿâèééÿñèíÿ. Ëàêèí áóðàäà èêèíúè áèð úÿùÿò ãàáàðûã øÿêèëäÿ þçöíö áöðóçÿ âåðèðäè: ùÿòòà áó ñÿïýèëè ìÿãàëÿëÿðèí äÿ ÿêñÿðèééÿòè òÿëÿá îëóíàí åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿäÿ äåéèë.31. 199 . áÿçÿí éåíÿ äÿ éàëíûç òåõíèêè-ôàêòèê ãöñóðëàð ýþñòÿðèëèðäè âÿ ñ. ¹ 1. ñÿù 154 160. ìÿëóì ùÿãèãÿòëÿðèí ñàíêè éåíè Àìåðèêà êÿøô îëóíóáìóø êèìè ïàôîñëó òÿêðàðûéëà éöêëö èäè. 3 Áó áàðÿäÿ äöøöíìÿê ëàçûìäûð. ñîñèîëîæè «òÿùëèëëÿðäÿí» èáàðÿò ìÿãàëÿëÿð ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâðäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíÿ ýÿëìèø òÿíãèä÷èëÿðèí äÿ ðåñïóáëèêà äþâðè ìÿòáóàòûíäà òåç-òåç ÷àï îëóíàí éàçûëàðû è÷ÿðèñèíäÿ õåéëè éåð òóòóðäó. Ñöëåéìàíîâ).Ìöøòàã) ðîìàíëàðû ùàããûíäà áþéöê ìÿãàëÿñè5 âÿ ñ.Øûõëû). 2 «Ìÿíèì àèëÿì» ðîìàíû. ¹ 7. Áÿäèè ÿñÿðëÿðÿ òÿëÿáêàðëûüû àðòûðìàëû. 1955. 16 éàíâàð 1953-úö èë. «ßäÿáèééàò ãÿçåòû». ýþñòÿðèðäè êè. Ðÿùèìîâ) ðîìàíû ùàããûíäàêû ìÿãàëÿñè2 Ã. êîëõîç ùÿéàòûíäàí äàíûøàí «ßôðóç âÿ áàøãàëàðû». 1959.Õÿëèëîâóí «ÿäÿáèééàòûìûç åëÿ áèð èíêèøàô ñÿâèééÿñèíÿ ÷àòìûøäûð êè. Úÿôÿðîâ) áàðÿäÿêè òÿíãèäëÿðè. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ïðèìèòèâ ìöëàùèçÿëÿðëÿ. 5 ßäÿáèééàò âÿ ìöàñèðëèê. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. àðòûã à+ã=â ôîðìóëó éàâàø-éàâàø àðàäàí ãàëäûðûëûð. 4 Ã.Õÿëèëîâ.äåéÿ «Ôûðòûíà» (Ì.Ùöñåéíîâóí «Ìÿíèì àèëÿì» (ß. íÿòèúÿ «â» îëìàãäàí þòðö «à» èëÿ áÿðàáÿð «á» äÿ òÿëÿá îëóíóðäó. Ìÿçìóí÷óëóãäàí.Ùöñåéíèí õàì òîðïàãëàðäàí áÿùñ åäÿí «Ýåíèø öôöãëÿð» (È.
èíçèáàòè èñëàùàòëàðäàí. ÕÕ ãóðóëòàé ñîâåò ÿäÿáè òÿíãèäèíèí. áÿçè ùàëëàðäà èñÿ áóíó òàìàì óíóäóðäó. ÿñðèí ìöáàðèçÿñèíè ÿêñ åòìèð.» Öìóìèééÿòëÿ. Áåëÿ êè. 200 . Äèããÿòëÿ íÿçÿðäÿí êå÷èðÿíäÿ ýþðöðöê êè. Âàõòèëÿ «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè ÷îõ ùàãëû îëàðàã éàçûðäû: «Ýþçÿ ÷àðïàí ìöùöì íþãñàíëàðûí ÿêñÿðèééÿòè áÿäèè íÿñðèìèçèí ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðè èëÿ ÿëàãÿäàðäûð»1. Àðòûã ÿäÿáè òÿíãèä äîãìàäàí. Ãóðóëòàéäàí àç ñîíðà «Ëèòåðàòóðíàéà ãàçåòà» ÷îõ ìöùöì áèð ìÿãàëÿ äÿðú åòäè. éàçû÷ûëàð èúòèìàèééÿòè áèð ñûðà çÿèô âÿ ñÿòùè ÿñÿðëÿðè ëàéèã îëìàäàí äÿôÿëÿðëÿ øèøèðäèá ùÿääèíäÿí àðòûã òÿðèôëÿìèø âÿ ýþéëÿðÿ ãàëäûðìûøëàð. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. ÈÊÏ ÕÕ ãóðóëòàéûíäàí ñîíðàêû äþâðäÿ þçöíö õöñóñèëÿ áöðóçÿ âåðèðäè. Áó èíêèøàô Ñîâ. Àðòûã ÿäÿáè òÿíãèäèí èíêèøàôûíà äÿëàëÿò åäÿí àøàüûäàêû úöìëÿëÿð èñòèñíà òÿøêèë åòìèð.àñûëû îëàí úÿùÿòëÿð èäè. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí þçöíÿìÿõñóñ èíêèøàô òÿìàéöëëÿðè äÿ âàðäûð. (ßñëè: «Ëèòåðàòóðíàéà ãàçåòà». 11 ìàðò 1956-úû èë. ÕÕ ãóðóëòàéäà èðÿëè ñöðöëìöø ÿí ìöùöì áÿäèè éàðàäûúûëûã ìÿñÿëÿëÿðèíäÿí áèðè äÿ áóäóð êè. Ìÿãàëÿäÿ åòèðàô îëóíóðäó êè. 2 Õàëãûí áþéöê ãÿëÿáÿñè. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí þçöíöí äÿ áÿçè íþãñàíëàðû ìÿùç åëÿ áóðàäàí äîüóðäó.. Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðè èëÿ áó íÿñð ùàããûíäàêû òÿíãèäèí åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿñè öçâè ñóðÿòäÿ áèð-áèðè èëÿ áàüëû âÿ åéíè çàìàíäà. 6 ìàðò 1956-úû èë). ãàáàãúûë ôèêèð âÿ äöøöíúÿäÿí ìÿùðóìäóð. ïðîáëåìàòèê ìþâçóéà ýöçÿøòÿ ýåòìÿê îëìàç. ùÿäÿ-ãîðõóäàí. «éàõûí êå÷ìèøäÿ ÿäÿáè òÿíãèä. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè.2 Ìÿãàëÿäÿ äåéèëèðäè êè.áèð ÷îõ ÿäÿáè-òÿíãèäè ìÿãàëÿëÿðèí åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿñè ãÿíàÿòáÿõø äåéèëäè? Áèð àíëûã éåíÿ êå÷ìèøÿ ãàéûäàã. 24 èéóë 1954-úö èë. ïðîêóðîð èòòèùàìëàðûíäàí àçàä îëóðäó. Íÿ ö÷öí Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí âÿçèééÿòè áó úöð èäè? ×öíêè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè íÿñðäÿ ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðèíÿ àç äèããÿò éåòèðèð. îíëàðûí áÿäèè úÿùÿòäÿí çÿèô òÿúÿññöì åòäèðèëäèéèíè íÿçÿðÿ àëìàã ëàçûìäûð. î úöìëÿäÿí äÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàôûíà áþéöê òÿêàí âåðäè. îõóúóéà __________ 1 Áÿäèè íÿñðèìèçèí éåíè âÿçèôÿëÿðè. ÿêñÿðèééÿòèí ñÿñèíÿ ÷åâðèëèðäè: «Áóýöíêö ùÿéàòûí áó âÿ éà äèýÿð ñàùÿñèíäÿí äàíûøàí åëÿ ÿñÿðëÿð âàð êè.. îíëàðäà ùå÷ áèð ìöàñèð ðóù éîõäóð. ìàòåðèàëà.
õöñóñèëÿ. ¹ 1. ÿëàìÿòäàð èäè. Ìÿñÿëÿí. áèð ñöæåò: êîëõîçäà áöòöí èøëÿð êîð ãàëûá. Ìöàñèðëèê âÿ ñÿíÿòêàðëûã. ñÿù. éà èíñòèòóòó éåíèúÿ áèòèðìèø. ôèêèðëÿðèí äàéàçëûüûíà. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. àç-ìàç ôàíòàçèéàñû îëàí ùÿð áèð ñàâàäëû àäàì ìöÿééÿí ìÿñÿëÿ ùàããûíäà áèð ÿùâàëàò äöçÿëäèá éàçà áèëÿð. áèð íÿôÿð øÿùÿðäÿí ýþíäÿðèëÿðÿê (ìöòëÿã øÿùÿðäÿí ýÿëìÿëèäèð) þçöíö áó áÿðáàä âÿçèééÿòëè êîëõîçà éåòèðèð. ðàéîí ïàðòèéà êîìèòÿñèíèí êàòèáè èøÿ ãàðûøûá ìöíàãèøÿíè ùÿëë åäèð. Øàáëîíäàí ÿëàâÿ. 1 201 . êîëõîç ñÿäðè ýåðèäÿ ãàëìûø àäàì îëäóüó ö÷öí áóíà çèää ÷ûõûð. àêòóàëëûã áÿäèèëèêäÿí òÿúðèä îëóíäóüóíà ýþðÿ. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè áó ìÿñÿëÿíèí öçÿðèíäÿí ñöêóòëà êå÷èðäè. áóíóí ñÿíÿòÿ äÿõëè éîõäóð. ùåé éàçûá òþêöð. 1959. Òÿíãèä÷èëÿð äÿ áåëÿ éàçû÷ûëàðû áàøà ñàëìûðëàð êè. åëåêòðèê ñòàíñèéàñû ëàçûìäûðñà — òèêèëèð. Ì. 3 éàíâàð 1959-úó èë. Áóðàñûíû äà ãåéä åäÿê êè. àðõ ÷ÿêìÿê ëàçûìäûðñà — ÷ÿêèëèð.ùå÷ áèð éåíè ôèêèð àøûëàìàéàðàã áó ìþâçóäà þçöíäÿí ãàáàã éàçûëìûø ÿñÿðëÿðè òÿêðàð åäèð»1.170. áó ôàáóëà ùÿì äÿ ñîí äÿðÿúÿ ñöíè èäè. Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ áèð øàáëîí ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè âÿ áó êîëõîç ùÿéàòûíäàí áÿùñ åäÿí áèð ñûðà èðèùÿúìëè éàçûëàð ö÷öí. Áó ñþçëÿð þç-þçëöéöíäÿ ìÿëóì ìÿñÿëÿ äÿ îëñà. êîëõîçäà øÿí ùÿéàò áàøëàéûð. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè.Ùöñåéíèí äÿ ýþñòÿðäèéè êèìè3 êÿíä ìþâçóñóíäà éàçûëìûø ÿñÿðëÿð ö÷öí ñÿúèééÿâè øàáëîí. éàçû÷û éîëäàø äÿðùàë áó áàðÿäÿ áèð ÿùâàëàò ãóðàøäûðàðàã éàçìàüà áàøëàéûð.. ¹ 7. 1953.. _________ Ì.»2 Òÿíãèä÷èëÿðèí ìÿùç áó áèýàíÿëèéè íÿòèúÿñèíäÿ Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ ÿìÿëÿ ýÿëìèø øàáëîí ôàáóëà.ß.. 169 . áèð íå÷ÿ àéûí è÷èíäÿ êîëõîç ïëàíû àðòûãëàìàñèëÿ äîëäóðóð. ßââÿëúÿ. úàíñûõûúûëûüà. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. Íèéÿ áó ñÿäðëÿðèí ùàìûñû ìöâÿôôÿã îëóðäó? Òÿñâèð îëóíàí ãàáàãúûë êîëõîç÷óëàð íÿ ö÷öí åëÿ áó ñÿäðè — àäÿòÿí. — ñàëûíûð. Ìöÿëëèô þç ÿñÿðèíäÿêè ãóðóëóüà. áèð ñþçëÿ. 3 ßäÿáèééàò âÿ ìöàñèðëèê. òðàôàðåò ñèòóàñèéàëàð ýåò-ýåäÿ òÿùëöêÿëè âÿçèééÿò éàðàòäû. ÷îáàí ìåðèíîñ ãîéóí éåòèøäèðìÿê èñòÿéèð. éà îðäóäàí òÿðõèñ îëóíìóø úàâàí ñÿäðè ýþçëÿéèðäèëÿð? Âÿ ñ. ñÿù 20. áàü ñàëìàã ëàçûìäûðñà. àêòóàëëûã ìÿñÿëÿñè äöçýöí àíëàøûëìàäûüûíà.) ìåéäàíà ÷ûõäûãäà. õàðàêòåðèê èäè. Ùÿëÿ 1953-úö èëäÿ áèð ìÿãàëÿäÿ äåéèëèðäè: «Êîëõîçëàðäà çÿðèô éóíëó ìåðèíîñ ãîéóíëàðû éåòèøäèðìÿê ìÿñÿëÿñè (éàõóä áàøãà áèð ìÿñÿëÿ . íÿùàéÿò. êÿíäèí ìÿäÿíèééÿòè ñöðÿòëÿ éöêñÿëèð âÿ ñ.È. 2 Èëéàñ ßôÿíäèéåâ. äóéüóëàðûí èáòèäàèëèéèíÿ ãÿòèééÿí ÿùÿìèééÿò âåðìÿéÿðÿê ãóðàøäûðäûüû ÿùâàëàòû èíàäêàð áèð ñÿáðëÿ óçàäûð. «Ýÿíúëèê» ïîâåñòè.Èáðàùèìîâ. Íÿñðèí áó úöð àäèëÿøèá àêòà ÷åâðèëìÿñè èëÿ êÿñêèí ìöáàðèçÿ ëàçûìäûð.
¹ 9. Á. Äàùà äÿðèí ïñèõîëîæè òÿùëèë óüðóíäà. ÿêñ-òÿãäèðäÿ àéäûíäûð êè. ñÿù.Úöìøöäîâóí «Àäàäà ùàäèñÿ».Àëèáåêîâà. ¹ 11. Ã. ñÿù. 107 . ùÿìèí ãöñóðëàðûí îáéåêòèâ ñÿáÿáëÿðè àðàøäûðûëûð. ¹ 7.Òàëûáçàäÿ. Ê. 1965. 1960.Ãóðáàíîâóí «Âèúäàí». ñòð. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàôèíà äÿëàëÿò åäÿí áó ìÿãàëÿëÿðèí éóõàðûäàêû ñèéàùûñû íàòàìàìäûð. Ê. Ì. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. 191 . «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. ¹ 4. Àçåðáàéäæàíñêàéà ïðîçà ñåãîäíéà. È.177. ñÿù.. 217 . ßäÿáè òÿíãèäèí ùàçûðêû âÿçèééÿòè áèçè òÿìèí åäèðìè? Òÿíãèäèìèç ùàããûíäà ãåéäëÿð.Úÿôÿð. 1967. «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí». Òÿíãèäèìèç ùàããûíäà ãåéäëÿð/ «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè.Àñàäóëëàåâ. øàáëîíäàí ñþç îëà áèëìÿç.212. Ñ. 172 . òðàôàðåò ñèòóàñèéàëàð äåäèêäÿ ñþùáÿò éàëíûç îõøàð ìþâçóëàðûí ãÿëÿìÿ àëûíìàñûíäàí äåéèë. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ¹ 4. Òÿêðàð åäèðèê êè.Àëèáåêîâà. ¹ 4. Êîíêðåòíîñò — ïðåæäå âñåãî. Éàçû÷û âÿ òÿíãèäè.Úÿôÿðîâ.Íÿáûéåâ Ðîìàí âÿ ïîâåñòëÿðèìèçäÿ ìöàñèð ùÿéàòûí òÿñâèðè. 1961. Àçÿðáàéúàí ñîâåò íÿñðèíäÿ ñîñèàëèñò ðåàëèçìèíèí éàðàíìàñû âÿ èíêèøàôû. éàçû÷ûíûí ùÿéàòà âÿ ùÿéàò ùàäèñÿëÿðèíÿ ìöíàñèáÿòèíäÿêè ôÿëñÿôèëèê áàõûìûíäàí ñþíöê èøëÿíñèí. 128 . «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû.Èáðàùèìîâ. 1963.Äæàôàð. 1958. 117-134 (Ìÿãàëÿ1965-úèèëäÿéàçûëûá). «Âîïðîñû ëèòåðàòóðû». Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè èíêèøàô åäèð. ¹7. Úÿôÿð. Ì.Èáðàùèìîâ. ¹ 5.64. Òàëûáçàäÿ.136.220. Ã. È. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. Ï. 127 138. Øàáëîí î çàìàí ìåéäàíà ÷ûõûð êè. éåíè íÿñð ÿñÿðëÿðèíèí åëìè-íÿçÿðè ÿñàñëàðëà òÿùëèëèíÿ úÿùä ýþñòÿðèëèð âÿ áÿçÿí áóíà íàèë äÿ îëóíóðäó. «Âîïðîñû ëèòåðàòóðû».Èáðàùèìîâ.Ú. È. 1964.ßëáÿòòÿ. áó âÿ áàøãà ìöùöì ãöñóðëàð òÿñùèù îëóíóð. à å é ä: ßëáÿòòÿ.152.188. 1960. Ùÿì äÿ. ñÿù. Òÿíãèäèìèç ùàããûíäà ãåéäëÿð. 122 .109. Øàáëîí ôàáóëà. 97 . Ì.Òàëûáçàäÿ. «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí». ñòð. ß. ñòð. ñÿù 165 . Éåêóíëàð âÿ âÿçèôÿëÿð. ñòð. Ê. À. ¹ 1.Õÿëèëîâ. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. èøëÿíìÿìèø ìþâçó àçäûð. ¹ 3.117. ¹ 8. ñÿù.168. ñòð. 28 èéóë 1962-úè èë. áó ìÿãàëÿëÿðèí þçëÿðèíäÿ äÿ áèð ñûðà ìöáàùèñÿëè úÿùÿòëÿðè âàðäûð. áó ìþâçóëàðûí íåúÿ èøëÿíìÿñèíäÿí ýåäèð. ¹ 10. Ì. 59 . Òðè ïîâåñòè (Ù. ùÿòòà éîõ äÿðÿúÿñèíäÿäèð. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. Î íàøåé ëèòåðàòóðå ïîñëåäíèõ ëåò. «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí». èëëÿð êå÷èð. 21 äåêàáð 1963-úó èë. 1961. 146 . ßäÿáè ãåéäëÿð. ñÿù. ¹ 8. Ïðîáëåìà ãåðîå è ìíîãîîáðàçèå ëèòåðàòóðû/ «Âîïðîñû ëèòåðàòóðû». 28 èéóë 1962-úè èë.Åôåíäèåâ. 1960.134. 142 156. Çàìåòêè î ïðîçå 1964 ãîäà. áó úöð ìþâçóëàð ñÿíÿòêàðëûã úÿùÿòäÿí.1 _______ Áàõ: Ì. 1 202 .. ßäÿáè òÿíãèä éåíè âÿçèôÿëÿð ãàðøûñûíäà. 1959. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. È. 1959.Ìÿììÿäîâóí «Èêèíúè ìÿùÿááÿò» ïîâåñòëÿðè ùàããûíäà). 1965. Øÿðãøöíàñëàðûí ÕÕV Áåéíÿëõàëã Êîíôðàíñûíäàí íîòëàð. 1958. 157 . Áàêû.Ùöñåéí.
Ñåéèäîâ. 203 . òàðèõè øÿõñèééÿòëÿð ùàããûíäà éöêñÿê ñÿâèééÿëè âÿ ýöúëö áÿäèè ìÿíòèãÿ ìàëèê. áó çàìàí éåíÿ äÿ áèð ñûðà ìöáàùèñÿëè ôèêèðëÿð ìåéäàíà ÷ûõûðäû.Áó èøäÿ òÿúðöáÿëè âÿ òàíûíìûø òÿíãèä÷è. Ãà÷àã Íÿáè. ÿäÿáè òÿíãèä òàðèõè ìþâçóëó ÿñÿðëÿðëÿ ìöàñèð ôèêèðäÿí áÿùñ åäÿí ÿñÿðëÿðè ÿñàññûç îëàðàã ãàðøû-ãàðøûéà ãîéóá èêèíúèíèí ùåñàáûíà áèðèíúèíè èíêàð åòìÿê ÿâÿçèíÿ. Ý.ßñÿäóëëàéåâ. ÿäÿáèééàòøöíàñëûã åëìèíèí. äöíéà ÿäÿáèééàòûíäà òàðèõè ðîìàíëàð. äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ éàçû÷ûíûí ãÿëÿìÿ àëäûüû ùÿð ùàíñû áèð ùàäèñÿ âÿ ÿùâàëàò.Òàëûáçàäÿíèí ÿëäÿ åòäèêëÿðè åëìè íÿòèúÿëÿð ñöáóò åäèðäè êè. áó. ìöàñèðëèêäèð. éàçû÷ûëàðëà áÿðàáÿð. Ùÿì äÿ ãàðøûéà ÿí éöêñÿê òÿëÿáëÿð ãîéóëìàëû èäè. ÿýÿð áåëÿ îëñàéäû. ðàçûëàøìàã îëìàç. òàðèõè ìþâçóëó ÿñÿðëÿðèí äÿ âàúèá âÿ ìöùöìëöéöíö ýþñòÿðìÿëè èäè. 3 ôåâðàë 1962-úè èë.ßëèáÿéîâà.1 Áóðàäà èêèíúè ìöëàùèçÿ. — äåéÿ ãÿëÿìÿ âåðèëèð». òàðèõè ìþâçóäà ÿñÿð éàçàí éàçû÷ûíû ìöàñèð äþâðöí âàúèá ìÿñÿëÿëÿðèíÿ áèýàíÿëèêäÿ òÿãñèðëÿíäèðìÿê. êèìè òÿíãèä÷èëÿðèí äÿ ôÿàëèééÿòè ðîë îéíàéûðäû. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíÿ 50-úè èëëÿðèí ñîíëàðûíäà ýÿëìèø Ñ. ìöàñèð ìþâçóíóí ãèéìÿòèíè ùå÷ äÿ àçàëòìàäàí. çÿíýèí Àçÿðáàéúàí ôîëêëîðó Êîðîüëó. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè áàø ìÿãàëÿëÿðèíäÿí áèðèíäÿ éàçûðäû: «Ìöàñèðëèê âÿ ÿäÿáè ñÿíÿòèí ãàðøûñûíäà äóðàí âÿçèôÿ áÿçÿí ìöõòÿëèô øÿêèëäÿ èçàù åäèëèð. äîãìàòèê ìöëàùèçÿëÿðëÿ èçàù îëóíìóð. êîëõîçäà áàø âåðèðñÿ. éÿíè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè òÿðÿôèíäÿí ìöàñèðëèê ìÿñÿëÿñèíèí äöçýöí éîçóëìàìàñû ùàããûíäàêû ôèêðè éåðèíÿ äöøöáñÿ äÿ. É. Ìÿñÿëÿí.Úÿôÿð âÿ Ê. Äöçäöð. Ìÿñÿëÿí. äðàì ÿñÿðëÿðè. ïîåìàëàð éàðàòìûø êëàññèêëÿð òÿíãèä ùÿäÿôèíÿ ÷åâðèëÿðäè. áèðèíúè ìöëàùèçÿ èëÿ. Áèëàâàñèòÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí þçöíö òÿùëèë îáéåêòè ñå÷ìèø òÿíãèä÷èëÿðèí.Ãàðàéåâ âÿ á. òÿáèè êè. — äåéÿ ñÿíÿòêàðûí äèããÿòè äþâðöí âàúèá ìÿñÿëÿëÿðèíäÿí éàéûíäûðûëûð. èúòèìàè ôèêðèí äþâð ö÷öí ìöàñèð èíêèøàôû áàõûìûíäàí íÿçÿðè ÿñàñëàðëà þéðÿíèëèðäè. àðòûã Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè þçö þç ãöñóðëàðûíû ýþðöð âÿ áó ãöñóðëàð ÿââÿëëÿðäÿ îëäóüó êèìè. Ãà÷àã Êÿðÿì âÿ á. Ì. ÿëáÿòòÿ. É. õöñóñÿí. äöçýöí äåéèëäè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. áèð òÿðÿôäÿí òàðèõè ìþâçóíó èøëÿðêÿí äÿ áó ýöíöí ÿùâàëè-ðóùèééÿñèíè âåðìÿê îëàð. ÿëáÿò êè. ñàäÿúÿ çàâîääà. áþéöê åòíîãðàôèê ÿùÿ___________ 1 Ìöàñèðëèê âÿ áÿäèè éàðàäûúûëûã. ßëáÿòòÿ.
«ÿíÿíÿâè ýèðèø» èñÿ ñîíðà áàøëàéûðäû: «Ìÿëóìäóð êè.Õÿëèëîâ. ÿëäÿ åòäèéè íÿòèúÿëÿðëÿ ãÿëÿìÿ àëäûüû èíñàíëàðûí òÿôÿêêöðö àðàñûíäàêû ÿëàãÿíè ýþñòÿðìÿëè. àðòûã 60-úû èëëÿðäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàôû øöáùÿñèç èäè. Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç úÿùÿòëÿðè äàùà äà èíêèøàô åòäèðìÿêëÿ. 9 àïðåë. Áó ÷ÿòèíëèêëÿðè àðàäàí ãàëäûðìàã âÿ ìÿùñóëäàðëûüû ÷îõàëòìàã ö÷öí ïàðòèéàìûçûí Ìÿðêÿçè Êîìèòÿñèíèí äåêàáð ïëåíóìóíäà áèð ñûðà úèääè ìÿñÿëÿëÿð èðÿëè ñöðöëäö âÿ ýþñòÿðèëäè êè.1 Áó ìÿãàëÿäÿ «ÿíÿíÿâè ýèðèø»èí éåðè äÿéèøìèøäèð. Ñîíðà ìÿãàëÿäÿ áþéöê áèð ñèòàò ýÿòèðèëèð âÿ áåëÿ áèð «êþðïö» èëÿ ÿñàñ ìÿòëÿáÿ êå÷èëèðäè: «Áöòöí áó ÷ÿòèíëèêëÿðèí þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê ö÷öí íÿ ëàçûìäûð? Ùàçûðëûãëû. ßùìÿäîâ) ðîìàíû ùàããûíäàêû áèð ìÿãàëÿäÿí ýåäèð. áó áàõûìäàí ùàããûíäà áÿùñ åòäèéè äþâðöí èúòèìàè-ôÿëñÿôè òÿùëèëèíè âåðìÿëè. Ïàìáûã÷ûëûüûí èíêèøàôû âÿ ìÿùñóëäàðëûüû êîëõîç÷óëàðûí ìàääè ùÿéàò øÿðàèòèíèí éöêñÿëäèëìÿñèíÿ ÷îõ êþìÿê åäèð. ÿñÿðèí èíêèøàô ïðîñåñèíèí ÿñàñûíû òÿøêèë åäÿí ùàäèñÿëÿðèí îáéåêòèâ ñÿáÿá îëàðàã áó ÿëàãÿäÿí äîüäóüóíó ìöàñèð áÿäèè-åñòåòèê çþâãöí ñÿâèééÿñèíäÿí éàçû÷û õÿéàëû.ìèééÿòëè. ÿââÿëúÿ êîíôëèêòèí êèìëÿð àðàñûíäà ýåòäèéè ñàäàëàíûð âÿ íèéÿ áàø âåðäèéè ýþñòÿðèëèð. Ìöàñèð éàçû÷û äà ùÿìèí øÿõñèééÿòëÿðäÿí áèðè ùàããûíäà ðîìàí éàçìàã ôèêðèíÿ äöøÿðñÿ. ïàìáûã÷ûëûã ìÿäÿíèééÿòèíè âÿ ìÿùñóëäàðëûüûíû éöêñÿëòìÿê ö÷öí ÿë ÿìÿéè îëìàäàí ïàìáûüûí ÿêèëèá-áåúÿðèëìÿñè ìÿñÿëÿñèíè ùÿëë åòìÿéèí âàõòû ýÿëèá ÷àòìûøäûð». Áóíà ýþðÿ äÿ. ìÿäÿíè êàäð. 204 . «Àðàí». éöêñÿê òåõíèêà! «Àðàí» ðîìàíûíûí ìÿðêÿçèíäÿ ãîéóëàí ÿñàñ ïðîáëåì ________ 1 Ã. õàëãûí ìèëëè âöãàðûíû — ìèëëè ñèìàñûíû à÷ûá ýþñòÿðÿí äàñòàíëàðà ìàëèêäèð. äàñòàíëàðäàí éàðàäûúû ñóðÿòäÿ èñòèôàäÿ åòìÿêëÿ áÿðàáÿð. áÿäèè-ôÿëñÿôè òÿôÿêêöðöí ÿñðëÿð áîéó èíêèøàô åäÿðÿê éöêñÿëäèéè ìöàñèð ñÿâèééÿäÿí ùÿìèí äþâðÿ áàõìàëû. Ñþùáÿò «Àðàí» (Ñ. ìàøûí. Ëàêèí ïàìáûüûí áåúÿðèëìÿñèíèí âÿ éûüûëìàñûíûí þçöíÿìÿõñóñ áèð ÷îõ ÷ÿòèíëèêëÿðè âàðäûð. òÿÿññöôëÿíìÿìÿê ìöìêöí äåéèëäè. Éóõàðûäà ãåéä åòäèê êè. éÿãèí êè. èíäè ìèñàë ýÿòèðÿúÿéèìèç ìÿãàëÿ êèìè éàçûëàðû àðà-ñûðà éåíÿ äÿ äþâðè ìÿòáóàòäà îõóäóãäà. éàçû÷û ìÿäÿíèééÿòè. ïàìáûã÷ûëûã Àçÿðáàéúàíäà êÿíä òÿñÿððöôàòûíûí ÿí ìöùöì ñàùÿëÿðèíäÿí áèðèäèð. ìÿíòèãè èëÿ ñöáóò åòìÿëèäèð. ãàðøûñûíäà áó úöð çÿíýèí íöìóíÿëÿð ãàëàíàð. î. ßäÿáèééàò âÿ Èíúÿñÿíÿò ãÿçåòè. 1960-úû èë.
éàõóä úÿçàëàíäûðà áèëìèð?». òÿçÿ úÿùÿòè èäè? 205 . î. àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. éåíÿ äÿ êèìèí êèìÿ ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðìàñû ñàäàëàíûðäû.). ðàéêîì êàòèáè ñå÷èëèá.. ìöÿëëèô. «Ìóíèñè ÿí ÷îõ èøèí öìóìè ñöðÿòè. íÿùàéÿò. ðàéîíäà èøÿ ìàíå îëàíëàðû. íÿ ö÷öí úÿáùÿäÿ þìðöíö äàüäà-äàøäà..Å. åëÿúÿ äÿ àèëÿ-ìÿèøÿò ìöíàñèáÿòëÿðèíäÿ òÿçÿ úÿùÿòëÿð ÷îõäóð». êÿñêèí.) àäàìëàðû þéðÿäÿ áèëäèéè ùàëäà (? .. ñöðö äàëûíäà êå÷èðÿí. ÷îõ äöøöíöð. «Äåìÿëè. ìöàñèð èíñàíûí «ÿõëàã âÿ ýþðöøëÿðèíè áÿäèè øÿêèëäÿ ÿêñ åòäèðìÿê ö÷öí» áó ïðîáëåìäÿí áèð âàñèòÿ êèìè èñòèôàäÿ åòìèøäèð.)» ßëáÿòòÿ. Áóðàäàêû òÿçÿ úÿùÿòëÿð ùàíñûëàðäûð? Äîüðóäàíìû ðàéêîì êàòèáèíèí ïëàí ùàããûíäà äöøöíìÿñè ìöàñèð òÿôÿêêöðöí éåíè. ÿñàñ ïðîáëåì ìöàñèð èíñàíûí ãÿëáè. «ñþâã-òÿáèè ùèññ åäèð êè. «Ìóíèñ. êîíêðåò ãîéóëìàìûøäûð». íÿçÿðÿ àëìûð». Êîëõîç êÿíäèíÿ àèä ÷îõ ÿñÿð éàçûëìûøäûð. ôèêèðëÿøÿ áèëÿðèê êè. ùÿéàòû âÿ ôÿàëèééÿòèäèð». îíëàðû äà ìàøûí äöøöíäöðöð âÿ ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè áó äöøöíúÿëÿðè òÿôñèëàòû èëÿ íàüûë åäèðäè.» «Ìóíèñ ôèêèðëÿøèð êè.ìÿùñóëäàðëûüû éöêñÿëòìÿê ö÷öí âàúèá øÿðò îëàí ìàøûíäàí èñòèôàäÿ ìÿñÿëÿñèäèð (! . ïëàí. Ñîíðà íþâáÿ ðàéêîìóí áèðèíúè êàòèáè Ìóíèñ Áóëóäõàíîâà ÷àòûð. îðäåí âÿ ìåäàëëàðëà ýåðè ãàéûäûá. ùÿéàòû âÿ ôÿàëèééÿòè»? Ìÿýÿð ìàøûí äà èíñàí ÿõëàãûíû ÿêñ åòìÿêäÿ áèð áÿäèè âàñèòÿ îëàðìû? Ìàøûí ìöàñèð èíñàíûí «ýþðöøëÿðèíè áÿäèè øÿêèëäÿ ÿêñ åòäèðèð ôèêðè íÿ äåìÿêäèð? Äàùà ñîíðà ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè ãàðøûéà áåëÿ áèð ñóàë ãîéóðäó êè. þìðöíäÿ áèð äÿôÿ îëñóí ÿìð. ëàêèí îíëàðûí ùå÷ áèðèíäÿ áó ïðîáëåì áó ãÿäÿð àéäûí.). ðàéîíäà êèìñÿ àéàüûíû äöç àòìûð. ñöðÿòÿ ìàíå îëóð. «îíóí áó äöøöíúÿëÿðèíèí þçöíäÿ. äÿðñ ýþðìÿéÿí (? . áó ÿñÿðäÿ «ÿñàñ ïðîáëåì» íÿ îëäó: «ìÿùñóëäàðëûüû éöêñÿëòìÿê ö÷öí âàúèá øÿðò îëàí ìàøûíäàí èñòèôàäÿ» ìÿñÿëÿñè. ßëáÿòòÿ. ìàøûí áèð âàñèòÿäèð.Å. ðàéîíóí ãàáàãúûëëàð ñûðàñûíà ÷ûõìàñû äöøöíäöðöð». êîëõîç ïàðòèéà òÿøêèëàòûíûí êàòèáè Òàëûáû ùàíñû ìÿñÿëÿëÿð äöøöíäöðöð (êóðñèâ ìÿíèìäèð ..Å. «ÿñÿðèí ÿñàñ ñóðÿòëÿðèíäÿí îëàí ðàéêîìóí òÿëèìàò÷ûñû Ùèäàéÿò Ïèðèéåâè. öìóìè àùÿíýÿ. ëàêèí áÿçè ìöùöì úÿùÿòëÿðè óíóäóð. Áöòöí áóíëàðäàí ñîíðà. ÿëèÿéðè âÿ ôûðûëäàã÷ûëàðû òàïûá òÿðáèéÿëÿíäèðÿ.Å. Ìóíèñ ìöùàðèáÿäÿ èøòèðàê åäèá. éîõñà ìàøûíûí âàñèòÿ÷èëèéè èëÿ «ìöàñèð èíñàíûí ãÿëáè. ýþñòÿðèëèðäè êè. áåëÿ áèð ãÿðèáÿ ôèêèð èðÿëè ñöðöëöð êè.
Äàùà ñîíðà ñþùáÿò éåíÿ äÿ ýÿëèá Òàëûáûí öñòöíÿ ÷ûõûð. àíòîãîíèñò ôÿëñÿôè-åñòåòèê âÿ åòèê êîíñåïñèéàëàðûí. áèð-áèðèëÿ ÷àðïûøàí åìîñèéàëàðûí. öìóìèééÿòëÿ. éàëíûç ÕÕ ÿñðÿ ìÿõñóñ åùòèðàñëû ìöáàðèçÿñè ÿìÿëÿ ýÿòèðìèøäè. «úÿ206 . áó éåðäÿ îõóúó ãÿçåòè áöêÿðÿê áöòöí áó «äöøöíúÿëÿðäÿí» àéðûëûá þçö äöøöíÿ áèëÿðäè: «Ùþðìÿòëè òÿíãèä÷è. Òÿáèèäèð êè. ßëáÿòòÿ.. íåúÿ îëóì? 60-úû èëëÿðäÿ ðîìàí æàíðûíûí äöíéà ÿäÿáè èúòèìàèééÿòèíäÿ äîüóðäóüó òÿëàòöì áèð ÿäÿáè ùàäèñÿ êèìè. öìóìèééÿòëÿ. Áöòöí ìÿãàëÿäÿ ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðèíäÿí áèð êÿëìÿ äÿ îëñóí éîõ èäè. Ñ. áóíóí ìöãàáèëèíäÿ èñÿ àõûðäà àðçó îëóíóðäó êè. Ðîìàí þç ðîìàíëûüûíäà. Ô. ñèç ùÿð ùàíñû áèð ìÿñÿëÿíè ìÿíÿ èçàù åòäèíèçìè? Ìÿíèì ùÿð ùàíñû éàíëûø áèð ãÿíàÿòèìè àëò-öñò åòäèíèçìè? Íÿùàéÿò. ñèç áó ìÿãàëÿíè íÿ ö÷öí éàçìûñûíûç? Ìöàñèð äþâðäÿ — ðîìàí æàíðûíûí ìöàñèð ÿäÿáèééàòøöíàñëûãäà. ÀÔÐ-äÿ «47-ëÿð ãðóïó».Òàëûá äöøöíöð êè. èíñàíû ãîðóìàã. ìöùàôèçÿ åòìÿê ëàçûìäûð». ìöàñèð ÿäÿáè ïðîñåñäÿ ìöùöì ïðîáëåìÿ ÷åâðèëäèéè çàìàíäà áó úöð ìÿãàëÿëÿðèí íÿ êèìè õåéðè îëà áèëÿð?» ×ÿòèí ñóàëëàðäûð. ñèç áó ýþçÿë àðçóíóçóí ýÿëÿúÿêäÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ö÷öí íÿ åòäèíèç? Úàâàí ìöÿëëèôèí èëê èðèùÿúìëè ÿñÿðèíèí ùàíñû ìöñáÿò úÿùÿòëÿðèíè. «Åêñïåðèìåíòàë ðîìàí÷ûëàð» âÿ ñ.. Âÿ ñ. ãðóïëàðäà. ßëáÿòòÿ. «. ÀÁØ-äà «Äöøöíúÿëÿð àõûíû» íöìàéÿíäÿëÿðè. Èíýèëòÿðÿäÿ «Ãÿçÿáëè ýÿíúëÿð». öìóìèééÿòëÿ. ÕÕ ÿñð ÿäÿáèééàòû ö÷öí ÷îõ õàðàêòåðèê èäè.ßùìÿäîâ «ðîìàí æàíðûíûí ðÿíýàðÿíý áÿäèè âàñèòÿëÿðèíäÿí ùÿðòÿðÿôëè èñòèôàäÿ åòñèí».. áèçèì èíäè àíëàäûüûìûç ùàëäà ãàëàúàãìû. ×öíêè áö òÿëàòöìö äÿ áèð-áèðèíÿ çèää äöíéàýþðöøëÿðèí. éÿíè ÕÕ ÿñð ðîìàíû äà. éà þëöì» éîõ.. éàõóä ÷àòûøìàçëûãëàðûíû ýþñòÿðäèíèç? Ðîìàí æàíðûíûí ðÿíýàðÿíýëèéè íÿäÿí èáàðÿòäèð âÿ úàâàí éàçû÷û áóíäàí íåúÿ èñòèôàäÿ åòìÿëèäèð? Áÿëêÿ èñòèôàäÿ îëóíóá? Îëóíìàéûáñà ñÿáÿáè íÿäèð? Ñèç áó ðîìàíûí ìÿíäÿ áóðàõäûüû òÿÿññöðàòà éåíè áèð øåé ÿëàâÿ åòäèíèçìè.Åíýåëñèí ñþçëÿðè èëÿ äåñÿê. áåëÿ áèð âÿçèééÿò ðîìàíûí ýÿëÿúÿê ïåðñïåêòèâè ãàðøûñûíäà ðÿíýáÿðÿíý ñóàë èøàðÿëÿðè ãîéóðäó. Áó òÿëàòöì ìöàñèð Ãÿðá ÿäÿáèééàòûíäà éàðàíìûø áèð ÷îõ ìÿêòÿáëÿðäÿ. «Îëóì. úÿðÿéàíëàðäà þç òÿúðöáè ýåð÷ÿêëèéèíè òàïìûøäû: Ôðàíñàäà «Éåíè ðîìàí» ìÿêòÿáè. îõóúó áó úöð äöøöíìÿêäÿ ùàãëû îëàðäû.
1953. ðîìàí þç êëàññèê àðõèòåêòîíèêàñûíà ñàäèã ãàëàúàãìû âÿ éàõóä èíäè ðîìàíäàí áåëÿ áèð ñÿäàãÿòè òÿëÿá åòìÿê äöçýöíäöðìö. ______________ 1 Ê.Åíãåëñ. áó. îëóáìó áó èíèêàñ? ßëáÿòòÿ. 405. Áèçèì ìÿãñÿäèìèç áöòöíëöêëÿ áó ìÿñÿëÿíèí ùÿëëèíÿ ÷àëûøìàã äåéèë. ñòð. ìÿòáóàòäà. áó ìÿãàëÿëÿðèí àéðû-àéðûëûãäà. úèääè âÿ ìÿñóëèééÿòëè áèð ìþâçóäóð. ïñèõîëîýèéàñû. 207 . áàøãà-áàøãà ìèëëè ÿäÿáèééàòëàð àðàñûíäàêû ñÿðùÿä òàìàìèëÿ àðàäàí ãàëäûðûëìûøäû. Ì. Ìöàñèð ðîìàíà ìöíàñèáÿò áàõûìûíäàí òàìàìèëÿ çèää úÿáùÿëÿðäÿ äóðàí àéðû-àéðû éàçû÷û âÿ òÿíãèä÷èëÿð áèðáèðëÿðèëÿ ýþðöøöð.. î. áó áàðÿäÿ ÿòðàôëû âÿ äÿãèã ñþùáÿò àcìàã õöñóñè òÿäãèãàò òÿëÿá åäèð. éîõñà «êöòëÿ íöìàéÿíäÿëÿðè» .Ìàðêñ. èíñàí ìÿíÿâèééàòû. Ô. áó çàìàí äöíéà ÿäÿáè ïðîñåñèíäÿ ðîìàí æàíðû ÿòðàôûíäàêû ìöáàùèñÿëÿð — ðîìàí ïðîáëåìè þç êóëìèíàñèéà íþãòÿñèíÿ ÷àòìûøäû. Ô. éîõñà «øåéëÿðèí âÿ ùÿðÿêÿòëÿðèí» òÿñâèðè. Ãîñïîëèòèçäàò.èíêîãíèòî ïîðòðåòëÿð ãàëåðåéàñû? Âÿ ñ. åëÿúÿ äÿ áèð êöëë ùàëûíäà íÿ êèìè ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèá-åòìÿìÿñèíè ýþñòÿðìÿêäèð.ìèééÿòèí ÿí ýþçÿë ðåàëèñò òàðèõèíè»1 ÿéàí åäÿúÿêìè âÿ éàõóä ÿéàí åòìÿëèäèðìè. òèï-ïåðñîíàæ éàðàòìàã. ðîìàí éåíÿ äÿ ñèéàñè-èúòèìàè ùÿéàòà ìöäàõèëÿ åäÿúÿêìè âÿ éàõóä åòìÿëèäèðìè. ìöñòÿãèë. áó ïðîáëåì ÿòðàôûíäàêû ÿäÿáè ìöáàùèñÿëÿð çàìàíû àéðû-àéðû þëêÿëÿð.Åíýåëñ Áàëçàêûí «Áÿøÿð êîìåäèéàñû»íäàí áÿùñ åäÿðÿê éàçûð êè. ÷ûõûøëàð åäèð. áó ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð âàõòèëÿ «Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðè» ðóáðèêàñû àëòûíäà «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíäÿ äÿðú îëóíìóø ìÿãàëÿëÿð öçÿðèíäÿ äàéàíìàã. «ôðàíñûç úÿìèééÿòèíèí ÿí ýþçÿë ðåàëèñò òàðèõèíè» áèçÿ áÿéàí åäèð. Ìÿñÿëÿí. «Èíîñòðàííàéà ëèòåðàòóðà» æóðíàëûíäà) þç úÿáùÿëÿðèíèí ìÿíàôåéèíè ýöäÿí ìÿãàëÿëÿð ÷àï åòäèðèðäèëÿð. ñÿðùÿä éàëíûç úÿáùÿëÿð àðàñûíäà èäè. î úöìëÿäÿí äÿ ñîâåò ìÿòáóàòûíäà (õöñóñÿí. ìöùàçèðÿëÿð îõóéóð. Áó ñóàëëàð íÿ ö÷öí ìåéäàíà ÷ûõìûøäûð âÿ íÿ ö÷öí áó äÿðÿúÿäÿ ðÿíýáÿðÿíýäèð? Áóíà áèð åùòèéàú âÿ áó ñóàëëàðûí îðòàéà ÷ûõìàñûíà áèð ÿñàñ âàðìû? Âàðñà — íÿäèð áóíëàðûí îáéåêòèâ ñÿáÿáè? Éîõñà — íÿ ö÷öí áó ñóàëëàð ìåéäàíà ÷ûõûá? Áöòöí áóíëàðûí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûíäàêû èíèêàñû íåúÿ îëóá? Öìóìèééÿòëÿ. Óðóãâàé éàçû÷ûñû Àëôðåäî Ãðàâèíà èëÿ ðóìûí òÿíãèä÷èñè Äóìèòðó Ìèêó. Èçáðàííûå ïèñìà. Ðîìàí ïðîáëåìèíèí öìóìáÿøÿðèëèéèíÿ ñöáóòäóð êè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíèí à÷äûüû áó ìöçàêèðÿ åëÿ áèð âàõòà òÿñàäöô åäèðäè êè.
¹ 3. 179 . ùÿìèí ìöçàêèðÿ ___________ 1 Áàõ: Àëôðåäî Ãðàâèíà. Õîàêèí Ãóòåððåñ. ñòð.246. 204 . «Èíîñòðàííàéà ëèòåðàòóðà». «Èíîñòðàííàéà ëèòåðàòóðà». Íàêàíóíå áîëøîãî ðàñâåòà. «Èíîñòðàííàéà ëèòåðàòóðà». ñòð. «Èíîñòðàííàéà ëèòåðàòóðà». 1964. ¹ 11.1 Ôðàíñàäàêû «Éåíè ðîìàí ìÿêòÿáè»íèí íöìàéÿíäÿñè Àëåí Ðîá-Ãðèéå âÿ éàõóä Íàòàëè Ñàððîò èñÿ þç ôðàíñûç ãÿëÿì éîëäàøëàðû èëÿ ãûçüûí ìöáàùèñÿëÿð àïàðûðäû. Ðîìàí ïðîáëåìè áàðÿäÿ Ëåíèíãðàä ýþðöøöíöí èøòèðàê÷ûëàðû àðàñûíäà òàì éåêäèëëèê ÿëäÿ åäèëìÿñÿ äÿ. 218 . ¹ 10. 1963. 214 . 223 237.182. ðîìàíûí ýÿëÿúÿêäÿ. ñòð. ðàäèîíóí àìàíñûç ìöäàõèëÿñè íÿòèúÿñèíäÿ ýþðìÿ âÿ åøèòìÿ îáðàçëàðûíûí éàçû ìÿòíëÿðè ìöãàáèëèíäÿêè þç ãÿäèì öñòöíëöéöíö áÿðïà åäÿúÿéèíè ñþéëÿéÿðÿê. 2 Áàõ: Ðîìàí. äàùà ìöðÿêêÿá âÿ äàùà úèääè áèð ìÿñÿëÿäÿí ýåäèð: ìöàñèð ðîìàí íåúÿ îëìàëûäûð? Äöçäöð. 1962. ¹ 12. Êàðëî Ñàëèíàðè. 1960. Äàùà äîüðóñó. áó ýþðöøöí ìàòåðèàëëàðûíû äèããÿòëÿ íÿçÿðäÿí êå÷èðòäèêäÿ. êàïèòàëèñò þëêÿëÿðèíäÿí 44. 83 õàðèúè ÿäÿáèééàò÷ûíûí. öìóìèééÿòëÿ áèð æàíð êèìè ãàëûá-ãàëìàéàúàüûíà øöáùÿ åäÿíëÿð äÿ âàð èäè. áåëÿ áèð ãÿíàÿòÿ ýÿëìÿê îëàðäû êè. ÷åëîâåê. íåúÿ êè. ¹ 3. áèçè ìàðàãëàíäûðàí «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíäÿêè ìöçàêèðÿíèí áó ñóàëà âåðäèéè úàâàáäûð. áó ïðîáëåìèí íåúÿ ÿëàùèääÿ áèð ÿùÿìèééÿò êÿñá åòäèéè àéäûí îëàð. 1960. 208 . Æèçí è ñóäáà ðîìàíà. ðîìàí ÿòðàôûíäà áöòöí ñþùáÿòëÿðèí ÿñàññûç.220. ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ ñþùáÿò ðîìàíûí áèð æàíð êèìè éàøàéûá-éàøàìàéàúàüûíäàí äåéèë. Íà âñòðå÷å ïèñàòåëåé Åâðîïû â Ëåíèíãðàäå. êèíî âÿ òåëåâèçèéàíûí. Ïðîáëåìû ðîìàíà. ÿñàñ ìÿñÿëÿ áó èäè: ìöàñèð ðîìàí íåúÿ îëìàëûäûð? Áó ñóàëà äöíéà ÿäÿáèééàòûíäàêû ìöõòÿëèô úàâàáëàðû ñàäàëàìàüà âÿ áóíëàðûí öçÿðèíäÿ äàéàíìàüà ùàçûðäà åùòèéàú äóéìóðóã. Àâðîïà Éàçû÷ûëàðû Úÿìèééÿòè òÿðÿôèíäÿí òÿøêèë îëóíìóø áó ýþðöøäÿ ñîâåò éàçû÷ûëàðûíäàí ÿëàâÿ.Êîñòà-Ðèêà éàçû÷ûñû Õîàêèí Ãóòéåððåñ èëÿ Èòàëèéà òÿíãèä÷èñè Êàðëî Ñàëèíàðè ðîìàíûí ýÿëÿúÿéè ùàããûíäàêû ôèêèðëÿðèíäÿ ùÿìðÿé îëäóãëàðû ùàëäà. ùàé-êöé îëäóüóíó èääèà åäèá. «Èíîñòðàííàéà ëèòåðàòóðà». ñîñèàëèñò þëêÿëÿðèíäÿí 39 ÿäÿáèééàò÷ûíûí èøòèðàê åòäèéèíè âÿ àâãóñòóí 5-äÿí 8-íÿ ãÿäÿð ÷ÿêÿí ìöçàêèðÿëÿðäÿ 50-éÿ éàõûí ÷ûõûøû íÿçÿðÿ àëñàã. Ïîáåäû è ïîèñêè íîâîãî ðóìûíñêîãî ðîìàíà.222. áó ùàé-êöéö «æóðíàëèñòëÿðèí èõòèðàñû» êèìè ãÿëÿìÿ âåðÿíëÿð. î úöìëÿäÿí. Äóìèòðó Ìèêó. ñòð. Ëàêèí òÿêðàð åäèðèê êè.2 1963-úö èëèí àâãóñò àéûíäà Ëåíèíãðàääà Àâðîïà éàçû÷ûëàðûíûí ðîìàí ïðîáëåìèíÿ ùÿñð îëóíìóø áåéíÿëõàëã ýþðöøö êå÷èðèëäè. îáøåñòâî. èëëöñòðàñèéàëû æóðíàëëàðûí.
3-úö ùèññÿñè èñÿ 1909-úó èëäÿ ÷àï åäèëìèø «Èáðàùèì áÿéèí ñÿéàùÿòíàìÿñè» ÿñÿðèíè èëê Àçÿðáàéúàí ðåàëèñò ðîìàíû ùåñàá åäèðñÿ1. áó èääèàíûí ùÿãèãÿò îëäóüó ìåéäàíà ÷ûõàð. Äåìÿëè.Ãÿíèçàäÿíèí èêèúèëäëèê «Ìöÿëëèìëÿð èôòèõàðû» (1899) âÿ À. Ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðûíûí ðîìàí âÿ ïîâåñòëÿðè ùàããûíäàêû ìÿãàëÿëÿðèí êÿìèééÿòèíäÿí íàðàçûëûã îëà áèëìÿçäè. Àõóíäîâóí «Àëäàíìûø êÿâàêèá»èíè (1857) èëê Àçÿðáàéúàí ðåàëèñò ðîìàíû ùåñàá åäÿðÿê. ñÿù. áó äþâðäÿ éàðàíìûø åëÿ áèð Àçÿðáàéúàí ðîìàíû òàïìàã ìöìêöí äåéèëäè êè. áó èääèàëàðäàêû ùÿãèãÿòè áöòöí äöðöñòëöéö èëÿ àøêàð åòìÿê Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí òàðèõè èëÿ ìÿøüóë îëàí òÿäãèãàò÷ûëàðûí èøèäèð. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíÿ äèããÿòëÿ íÿçÿð ñàëñàã. Íÿðèìàíîâóí «Áàùàäûð âÿ Ñîíà» (1896-1899). òÿáèè êè. áèð ùàëäà êè. äöíéà ÿäÿáè ïðîñåñèíäÿêè áó ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð ÿìÿëÿ ýÿëìèø ÷àõíàøìà çàìàíûíäà ìöàñèð Àçÿðáàéúàí îõóúóñóíó ãàíå åòäèìè? Áó ìöçàêèðÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èíêèøàôû ö÷öí ñÿúèééÿâèäèðìè? Ìÿëóìäóð êè. êàìèëëÿøìèø ðîìàíûí òàðèõè äèýÿð ÿäÿáè æàíðëàðà íèñáÿòÿí ÷îõ ãûñàäûð.ßñÿäóëëàéåâ Ì.Ñ. 8-14 209 .171. 3 Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíäà ðåàëèçì. ¹ 8. Ôÿãÿò áó áèð ùÿãèãÿòäèð êè.Ô. 1965. 2 «Àëäàíìûø êÿâàêèá» èëê ðåàëèñò ðîìàíäûð. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà ïöõòÿëÿøìèø. 1965.Ì. áó ðîìàí ùàããûíäàêû Àçÿðáàéúàí òÿíãèäè äÿ íèñáÿòÿí ýÿíú âÿ òÿúðöáÿñèçäèð.193. òÿíãèä÷è Ñ. ùàããûíäà ______________ 1 Àçÿðáàéúàíäà èëê ðåàëèñò ðîìàí.2 Ã. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. 12 äåêàáð 1964-úö èë.Îðäóáàäèíèí «Áÿäáÿõò ìèëéîí÷ó» (1914) ÿñÿðëÿðèíè äÿ ðîìàí êèìè ãÿáóë åäèá. 147 . Ì. Õÿëèëîâ áàøãà áèð ìÿãàëÿñèíäÿ «Èáðàùèì áÿéèí ñÿéàùÿòíàìÿñè»íäÿí ÿëàâÿ Ñ. åëìèíÿçÿðè ñÿâèééÿñè áó ñóàë áàõûìûíäàí. òÿíãèä÷è Ã.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí «Äàíàáàø êÿíäèíèí ÿùâàëàòëàðû» (1894). «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè.Øàèãèí «ßñðèìèçèí ãÿùðÿìàíëàðû» ÿñÿðëÿðèíèí äÿ àäûíû ÷ÿêèðäè3. ßëáÿòòÿ.áó ñóàëà úàâàá âåðäèìè? ×àï îëóíàí ìÿãàëÿëÿðèí êåéôèééÿòè. îíëàðûí èíãèëàáàãÿäÿðêè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà ðîìàí æàíðûíûí ÿíÿíÿëÿðèíè éàðàòäûüûíû éàçûð. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. 183 . ñÿù. Ìÿñÿëÿí.Õÿëèëîâ Çåéíàëàáäèí Ìàðàüàëûíûí 1-úè ùèññÿñè 1887-úè. 2-úè ùèññÿñè 1906-úû. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí òàðèõè áàðÿäÿ ìöõòÿëèô ìöëàùèçÿëÿðÿ ðàñò ýÿëìÿê ìöìêöíäöð. Í. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí òàðèõè ãûñàäûð. ¹ 11. Ú.
4 Ì. èñòèñíàëàð âàð èäè. Áàêû. 1949. ¹ 10. 7 «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. 210 . Ëàêèí áó ìÿãàëÿëÿðèí öìóìè êåéôèééÿòè êÿìèééÿòè êèìè ðàçû ñàëìûðäû. ñÿù. ñòð. ßäÿáèééàò âÿ ñÿíÿò ìÿñÿëÿëÿðè. ßäÿáè-òÿíãèäè ìÿãàëÿëÿð. àçëûã òÿøêèë åäèðäè. ¹ 4. 316 . èíêèøàô ñöðÿòëÿðè ôÿðãëÿíèðäè: ðîìàí ùàããûíäàêû Àçÿðáàéúàí òÿíãèäè Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí èíêèøàôûíäàí ýåðè ãàëûðäû. èêè. Ïàðèñ. 3 Éåíÿ îðàäà.262. ÕÕ ïàðòèéà ãóðóëòàéûíà ãÿäÿðêè äþâðäÿ — áÿñèò. «Àçÿðáàéúàí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðè» ÿñÿðèíäÿêè Àëòûíúû âÿ Éåääèíúè ìÿãàëÿëÿð (1948). èêèñèíèí äÿ ýÿíú âÿ òÿúðöáÿñèç îëäóãëàðûíà áàõìàéàðàã. ¹ 10. 134-142. 150 . 91. Áàêû.153. ãÿðèáÿ ìöëaùèçÿëÿðëÿ. Ìÿøùóð ôðàíñûç ÿäÿáèééàò÷ûñû Ë. ñÿù.354.6 «Äàí óëäóçó» ïîâåñòè» (1954). 9 Ëóè Àðàãîí. éóõàðûäà éàçäûüûìûç êèìè. áÿçè ùàëëàðäà èñÿ àííîòàñèéà õàðàêòåðè äàøûéûðäû.Úÿôÿðîâóí «Ìöùàðèáÿ» ðîìàíû ùàããûíäà» (1948). Î íåîáõîäèìîñòè «Çàïàäíî-âîñòî÷íîãî äèâàíà». ñÿù. 1954. ñÿù. Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. Ìåùäè Ùöñåéíèí «Àçÿðáàéúàí ðîìàíû ùàããûíäà» (1954)1. Àðàãîí ùÿëÿ 1955-úè èëäÿ þç þëêÿñèíèí íàøèð âÿ òÿðúöìÿ÷èëÿðè ãàðøûñûíäà: «Áèçèì îõóúó Ìåùäè Ùöñåéíè íÿ âàõò òàíûéàúàã?» — êèìè ñóàë ãîéäóüó ùàëäà9.154. áÿçÿí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ åëåìåíòàð ñàâàäñûçëûüà — áÿäèè òåðìèíëÿðèí áåëÿ áèð-áèðèëÿ ãàðûøäûðûëìàñûíà òÿñàäöô åäèëèðäè. «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí».176. 5 «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. àäèúÿ ðåñåíçèéà. ¹ 7.Àðèô. ö÷ âÿ äàùà àðòûã ìÿãàëÿ äÿðú åäèëìÿñèí. åëÿúÿ äÿ áèð ñûðà äèýÿð ÿäÿáèééàò÷ûëàðûí ÿñÿðëÿðè àéðû-àéðû ìöáàùèñÿëè úÿùÿòëÿðèíÿ áàõìàéàðàã. 130 . ÿäÿáè òÿíãèä ðîìàíûí èíêèøàôû èëÿ àéàãëàøà áèëìèðäè.211. 128 .4 Ì. Ëàêèí áåëÿ ïðîáëåìàòèê âÿ úèääè ìÿãàëÿëÿð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí öìóìè êÿìèééÿò ôîíóíäà.Úÿôÿðîâóí «ßäÿáèééàòûìûçäà èäåéà ñàôëûüû âÿ éöêñÿê ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà» (1951)8 ìÿãàëÿëÿðèíè. ñÿù. ùÿëÿ ðî___________ 1 Ìåùäè Ùöñåéí.3 Ìÿììÿä Àðèôèí «Àçÿðáàéúàí ñîâåò ðîìàíû» (1957). áÿëêÿ äÿ ÿêñèíÿ îëìàã ÿâÿçèíÿ. 8 «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. Áó ìÿãàëÿëÿðèí ÷îõó — õöñóñÿí. ñÿù. 1958 ñÿù. 1957. 1958. 252 . 195 . (ßñëè: Àðàýîí Ëèòòåðàòóðåñ Åäèòèàóñ Áåíîåë. «Ãûëûíú âÿ ãÿëÿì» ùàããûíäà ãåéäëÿð» (1947)2.5 «Ñà÷ëû» âÿ ùÿéàòûìûç» (1949). 1951. 1948. ñÿù.ùå÷ îëìàñà.163. 1955). 6 «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû.Ú.7 Ú. ¹ 4. 135 . íàüûë÷ûëûãëà äîëó èäè. 2 Éåíÿ îðàäà. ìÿùç áó úöð èñòèñíàëàð èäè.
50-úè èëëÿðèí àõûðëàðûíäàí áàøëàéàðàã. ÿñÿð Úÿôÿð Úàááàðëûíûí ùÿéàòûíäàí áÿùñ åäèð. Ñ. Ãåéä: Áó ìÿãàëÿäÿ àäèúÿ îëàðàã àéðû-àéðû åïèçîäëàðûí ìÿçìóíó ñþéëÿíèëèð. «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí». Ìÿñÿëÿí. Áèð ñûðà ñòàíäàðò úöìëÿëÿðäÿí ñîíðà éåíÿ îõóéóðóã: «Áàùàð îüëó» ðîìàíû íÿñðèìèçäÿ àâòîáèîãðàôèê ðîìàí æàíðûíûí ìöñáÿò íöìóíÿëÿðèíäÿí áèðèäèð». «Éàíàð öðÿê» (È. òÿÿññöô êè. 1 Ñÿíÿòêàðûí áÿäèè ñóðÿòè. «Öðÿê äîñòëàðû» (ß.5 åëÿúÿ äÿ _____________ èë. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè.Õÿëèëîâ. «Öðÿê äîñòëàðû» ðîìàíûíû. áó ÿñÿð áàðÿäÿ Ã.Ùöñåéíîâ) ðîìàíëàðûíû ÿñàñ ýþòöðÿðÿê. Áÿçÿí àéðû-àéðûëûãäà ãÿíàÿòáÿõø ñÿâèééÿëè äÿ îëñà..Õÿëèëîâóí ìÿãàëÿñèíäÿí.2 Áèîãðàôèê ðîìàíëà àâòîáèîãðàôèê ðîìàíûí ôÿðãè áàðÿäÿ ñþùáÿò à÷ìàüà.Âÿëèéåâ).. «Àéðûëûã» (Á. 5 Ã.Áàéðàìîâ). Êîëõîçíàéà æèçí â àçåðáàéäæàíñêîé ïðîçå. ìöÿëëèô éóõàðûäà ñàäàëàíàí ÿñÿðëÿðè ÿñàñÿí ìöâÿôôÿãèééÿòëè òÿùëèë åòñÿ äÿ (õöñóñÿí. 1957. «Áàùàð îüëó» ðîìàíû ùàããûíäà áèð ìÿãàëÿíèí ëàï ÿââÿëèíäÿ éàçûëûðäû êè. áó ìÿãàëÿëÿðèí ùàìûñû ö÷öí åéíè úèääè áèð ãöñóð õàðàêòåð èäè: åëìè-íÿçÿðè öìóìèëÿøäèðèëìÿëÿðèí îëìàìàñû. ×èíãèç Ãóñåéíîâ.Øûõëû). ñîíðà äà éà «÷îõ ðåàë âÿ òÿñèðëèäèð».. È. 12 àâãóñò 1956-úû èë.ìàí æàíðûíûí ìöùöì ñïåñèôèê ïðîáëåìëÿðè áèð òÿðÿôäÿ ãàëñûí. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. Äàüëûíûí «Áàùàð îüëó» ðîìàíû æàíð åòèáàðèëÿ àâòîáèîãðàôèê ÿñÿðäèð»1.Ùöñåéíîâ áèð ìÿãàëÿñèíäÿ3 «Àéðûëàí éîëëàð»4 (È. éà äà «÷îõ òÿáèè òÿñâèð åäèëèá» äåéÿ ìÿãàëÿ ìöÿëëèôèíèí ôèêðè áèëäèðèëèðäè. åùòèéàú éîõäóð. öìóìèééÿòëÿ. Ìÿñÿëÿí. ÷öíêè áó ìÿñÿëÿ îðòà ìÿêòÿá äÿðñëèêëÿðèíäÿ áåëÿ þç ÿêñèíè òàïìûøäûð. 2 3 211 . øöáùÿñèç êè. ñòð. ¹ 5. ìöàñèð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíà áèð êöëë ùàëûíäà íÿçÿð ñàëìàã ÿçìèíäÿ îëäóüóíó éàçûð. òÿíãèä÷è ×. Ëàêèí ñîíðà ìÿëóì îëóðäó êè. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè þç ýåðèëèéèíè ùèññ åäèðìèø êèìè ùÿìèí èëëÿðèí ðîìàí âÿ ïîâåñòëÿðèíÿ áèð êöëë ùàëûíäà íÿçÿð ñàëìàüà ÷àëûøàðàã áèð ñûðà ìÿãàëÿëÿðëÿ ÷ûõûø åòäè. 4 à å é ä. 9 èéóí 1962-úè Éåíÿ îðàäà. 99 . Ëàêèí íèéÿ òÿñèðëè âÿ íèéÿ òÿáèèäèð? Ìÿëóì îëìóðäó. «Öðÿê äîñòëàðû»..Øûõëûíûí áó ÿñÿðè ðóñúà íÿøðèíäÿ «Ìÿíèì äîñòóì ùàããûíäà ïîâåñò» àäëàíäûðûëûá âÿ éóõàðûäàêû ìÿãàëÿäÿ äÿ áó úöð ýåäèð.106.
«ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè.Èáðàùèìîâ). òÿäãèãëÿð éîõ äÿðÿúÿñèíäÿ èäè. àéðû-àéðû òÿùëèëëÿð áÿçè ìöáàùèñÿëè úÿùÿòëÿðèíÿ áàõìàéàðàã ìöâÿôôÿãèééÿòëè èäè. ìöàñèð äöíéà ðîìàíû ôîíóíäà þç ñïåñèôèê õöñóñèééÿòëÿðè — âàðìû?. ãàðøûñûíà ãîéäóüó ìÿãñÿäÿ íàèë îëà áèëìèðäè. Òÿêðàð åäèðèê êè.Ùöñåéíîâ). ëàêèí ÿñàñ ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè.Áàéðàìîâ). «Ñåâèðñÿ ãàéûäàúàãäûð» (Á. «Öðÿê äîñòëàðû». «Àéðûëàí éîëëàð» (È. «Àçÿðáàéúàí». ¹ 6. éîõìó? — ïåðñïåêòèâè âÿ ñ. «Öðÿê äîñòëàðû» ùàããûíäà.Àááàñçàäÿ). 7 àïðåë 1957-úè èë. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. Í. Á. «Ãàðàäàü ÿùâàëàòû» (Ù. ùàããûíäàêû ìÿãàëÿñè4 áàðÿäÿ äÿ åéíè ñþçëÿðè ñþéëÿìÿê ìöìêöíäöð. Ãóñåéíîâ. ïðîáëåìàòèê öìóìèëÿøäèðìÿëÿðèí éîõëóüóíäàí ùÿìèí ìÿãàëÿ äÿ áèð éåðäÿ ÷àï åäèëìèø ö÷ ìÿãàëÿ-ðåñåíçèéà òÿñèðè áàüûøëàéûðäû.Õÿëèëîâ «Ãàðà äàøëàð»äàí (Ì.Ðÿùèìîâ).Ýÿíúÿëè. 4 Ðîìàí âÿ ïîâåñòëÿðèìèçäÿ ìöàñèð ùÿéàòûí òÿñâèðè.Õÿëèëîâóí. «Áàøàáÿëà Ïàøàáàëà» (Ñ. 1958. «Éàíàð öðÿê» (È. 1959. ¹ 3. «Áóðàäà èíñàí éàøàìûøäûð» (Ñ. 17 ôåâðàë 1957-úè èë. «ßôðóç âÿ áàøãàëàðû» (Ì. ùàããûíäà áóýöíêö Àçÿðáàéúàí íÿñðèíÿ øàìèë åäèëÿúÿê öìóìè ôèêèðëÿð. «Öðÿê äîñòëàðû» ùàããûíäà. ÿñàñÿí.Øûõëû). 1963.Ýÿíúÿëèíèí âÿ Á. «Àéäûí éîëëàðäà» (Ì. «Íîâðóçýöëö» (×. äöøöíúÿëÿð. Ùÿìèí ìöÿëëèôèí áàøãà áèð ìÿãàëÿñèíäÿ2 «Áþéöê äàéàã» (Ì. ÷öíêè áóíóí ö÷öí âàúèá îëàí åëìè-íÿçÿðè öìóìèëÿøäèðìÿ éîõ èäè.Ï.Õÿëèëîâ. áó ìÿãàëÿëÿðäÿ áèð êöëë ùàëûíäà ìöàñèð Àçÿðáàéúàí ðîìàí âÿ ïîâåñòèíèí âÿçèééÿòè.Ùöñåéíîâ) âÿ «Éàðïàãëàð» (Á. áó ìÿãàëÿëÿðäÿêè àéðû-àéðû ôèêèðëÿð. 2 ×.Úÿôÿðîâ). «Ñÿùðà» (À. Ã. Ìÿñÿëÿí.Õÿëèëîâóí 50-úè èëëÿðèí àõûðëàðûíäà ìåéäàíà ÷ûõìûø «Áþéöê äàéàã» (Ì.103. 3 Íÿñðèìèçèí éåíè íàèëèééÿòëÿðè.Ãÿäèðçàäÿ) âÿ ñ.Áàéðàìîâ) êèìè ðîìàíëàð ùàããûíäàêû ìÿãàëÿñè3 âÿ éàõóä òÿíãèä÷è Á.Âÿëèéåâ).Âàùàáçàäÿíèí ìÿãàëÿëÿðèíäÿí1 ñîíðà áåëÿ áèð îáéåêòèâ âÿ ñàâàäëû òÿùëèëÿ åùòèéàú âàð èäè). ñòð. Áèð ñûðà ìÿãàëÿëÿðäÿ áóíà úÿùä ùèññ îëóíóðäó. ìöâÿôôÿãèééÿòëè òÿùëèë îëóíìóøäóñà äà. ìÿçèééÿòè âÿ ãöñóðëàðû. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû.Èáðàùèìîâ). «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. «Ëèòåðàòóðíûé Àçåðáàéäæàí».Íÿáèéåâèí ìöõòÿëèô áÿäèè ñàíáàëëû ÿñÿðëÿð îëàí «Áóäàüûí õàòèðÿëÿðè» (ß. Í. 95 .Ìöøòàã) ðîìàíëàðû àéðû-àéðûëûãäà éåíÿ äÿ.Ùö_____________ Ï. ¹ 5. Êîíôëèêòû æèçíåííûå è íàäóìàííûå. 1 212 . 10 ôåâðàë 1957-úè èë.Ãÿäèðçàäÿ). Òÿíãèä÷è Ï.Âàùàáçàäÿ.
2 Àçÿðáàéúàí ðîìàíû. ìöÿëëèô Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôûíû ÿìÿéèí òÿñâèðèíäÿ ýþðöð.ßáöëùÿñÿíèí ìÿãàëÿñè èëÿ à÷ûëäû. ¹7. 17 àâãóñò 1963-úö èë. áó âÿä åëÿ âÿä îëàðàã äà ãàëäû. _______________ 1 Áàõ: Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíà àèä áÿçè ãåéäëÿð. ïðîáëåìàòèê öìóìèëÿøäèðìÿëÿðÿ âÿ ìöàñèð äöíéà ÿäÿáèééàòû áàõûìûíäàí áèð ñþç äåìÿéÿ úÿùä åäèðäèñÿ äÿ. áèð ùàëäà êè. 31 àâãóñò 1963-úö èë. ÷îõ ãÿðèáÿ ôèêèðëÿð èðÿëè ñöðöá éàçûðäû: «çÿùìÿò ïðîñåñèíäÿ — èñòÿð çåùíè îëñóí.3 Ìÿãàëÿíèí àäû ÷îõ øåé âÿä åäèðäè: «Àçÿðáàéúàí ðîìàíû ùàããûíäà ãåéäëÿð» âÿ ÷îõ äà òÿÿññöô êè. ôèêðèíè äÿ áó úöð ÿñàñëàíäûðûðäû. Áèçèì úÿìèééÿòäÿ èøëÿìÿéÿí àäàì éîõäóð. Ìöçàêèðÿ éàçû÷û ß. 213 .1 Áöòöí áóíëàðû éàçìàãäà ìÿãñÿäèìèç «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíäÿ «Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðè» áàðÿäÿêè ìöçàêèðÿíèí à÷ûëäûüû äþâðÿ ãÿäÿð ùÿìèí ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí âÿçèééÿòèíè þòÿðè äÿ îëñà íÿçÿðÿ ÷àòäûðìàã èäè.206. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãåçåòè. 3 Àçÿðáàéúàí ðîìàíû ùàããûíäà ãåéäëÿð. 1961.ñåéí). îíóí ÷èðêèíëèéè íÿçÿðÿ ÷àðïìûð. èñòÿð ôèçèêè — ÷èðêèí àäàì äà éàðàøûãëû ýþðöíöð.ßáöëùÿñÿí). «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíäÿêè áó ìöùöì ìÿñÿëÿíèí ìöçàêèðÿñè ÿäÿáè òÿíãèääÿ áèð êåéôèééÿò éåíèëèéè ÿìÿëÿ ýÿòèðäèìè? Àâðîïà éàçû÷ûëàðû Úÿìèééÿòè Ðÿùáÿð Øóðàñûíûí ìöàñèð ðîìàí ïðîáëåìëÿðèíèí ìöçàêèðÿñèíÿ ùÿñð îëóíìóø Ëåíèíãðàä ñåññèéàñûíäàí ñîíðà «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíäÿ áó ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð ÷àï îëóíìóø èëê ìÿãàëÿäÿ éàçûëûðäû: «Åëÿ ìÿñÿëÿëÿð âàð êè. Ìÿãàëÿäÿêè éåýàíÿ ôèêèð áóíäàí èáàðÿò èäè êè. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. äåìÿëè. Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôû î ãÿäÿð ùèññÿ ãàïûëûðäû êè.Èáðàùèìîâ) áÿùñ åäÿðÿê. «Éîõóøëàð»äàí (ß. îíëàð äà èøëÿéèðëÿð âÿ îíëàðû èø ïðîñåñèíäÿ òÿñâèð åòìÿê ëàçûìäûð. 197 . ñÿù. ðîìàíëàðûìûçûí ãÿùðÿìàíëàðû ìöàñèðëÿðèìèçäèð. îíëàðûí ùàããûíäà êîíêðåò äàíûøìàã âÿ ðîìàí÷ûëàðûìûçûí äèããÿòèíè îíëàðà úÿëá åòìÿê ëàçûìäûð». «Øàìî»äàí (Ñ. Èêè íþìðÿ ñîíðà èñÿ ìöçàêèðÿ áàøëàíäû. ìÿëóìàòôöðóøëóã ôîíóíäà èòèá-áàòûðäû. «Áþéöê äàéàã»äàí (Ì. áó éàõøû òÿøÿááöñ äîëàøûã ôèêèð âÿ äöøöíúÿëÿð.2 Ëàêèí áóðàäà äà ìÿëóì ùÿãèãÿòëÿð ñàäàëàíûð âÿ ùå÷ áèð êîíêðåò ìÿñÿëÿ áàðÿäÿ äàíûøûëìûðäû.Ðÿùèìîâ).
îéíàãëûüû. 7 ñåíòéàáð 1963-úö èë. Ôèêèðëÿðèí äîëàøûã âÿ éàðûì÷ûã äåéèëìÿñè. ×àï åäèëÿí ñîíðàêû ìÿãàëÿëÿðäÿ ß.. éà äà ÿë-ãîëóí àùÿíýäàð ùÿðÿêÿòè. Ñîíðà èéèðìè. Éóõàðûäà áÿùñ åòäèéèìèç ö÷öí áèð äàùà áó ìÿñÿëÿíèí öçÿðèíäÿ äàéàíìàüû ëàçûì áèëìèðèê. 2 Éåíÿ îðàäà. «. ãàøûí. çÿùìÿòè ÷ÿêÿí èíñàíäûð. áóíà ýþðÿ äÿ ÿìÿê ìþâçóñóíó ùÿéàòäàí òàìàì òÿúðèä åäèëìèø ÷ûëïàã. 214 .» Âÿ ñ. Ñîíðà îíóí ìàáÿäè çöùð åäèð. ìöúÿððÿä øÿêèëäÿ èðÿëè ñöðìÿê îëìàç. ôîðìà ìÿñÿëÿëÿðèíÿ äÿ õöñóñè äèããÿò âåðìÿéÿ. ßââÿë äþðä-áåø ÷àï âÿðÿãèíäÿí èáàðÿò áèð ùåêàéÿ. éàðàäûúû ñóðÿòäÿ èñòèôàäÿ åòìÿéÿ ÷àüûðûðäû. ÿëëè ÷àï âÿðÿãè ùÿúìèíäÿ ðîìàí! ßââÿë òàìàìëàíìûø êèìè ýþðöíÿí áèð ïîâåñò.. Áó ìÿãàëÿ ìÿçìóíëà áÿðàáÿð. çÿùìÿò âÿ çÿùìÿòÿ ìöíàñèáÿòèí ñîâåò àäàìûíûí õàðàêòåðèíäÿêè ùÿëëåäèúè àìèë îëäóüó ìÿëóìäóð. Åëÿ èêèíúè ìÿãàëÿäÿ îõóéóðäóã: «Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí èíêèøàô éîëóíó ßáöëùÿñÿí éîëäàøûí äåäèéè êèìè éàëíûç ôèçèêè âÿ çåùíè ÿìÿê ïðîñåñèíèí òÿñâèðè èëÿ ìÿùäóäëàøäûðìàã ãÿòèééÿí äöç îëìàçäû». äîäàãëàðûí èøÿ ìöâàôèã îëàðàã ðÿíýàðÿíý èôàäÿñè. ýþçöí. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãåçåòè. ëàêèí èø ïðîñåñèíè áó úöð ôåòèøëÿøäèðìÿê.ßôÿíäèéåâ... ãàáàãúûë úÿùÿòëÿðèíäÿí úÿñàðÿòëÿ.Ñöëåéìàíîâ).»2 — êèìè õàðàêòåð ìÿñÿëÿéÿ òîõóíóðäó. äöíéà ðîìàí÷ûëûã ñÿíÿòèíèí ñàüëàì. ßëáÿòòÿ. òÿíãèä÷èëÿðè «áó ðîìàíëàðûí òÿúðöáÿñèíäÿí ÿòðàôëû äàíûøìàüà» ÷àüûðûðäû. áèçäÿ ðîìàí áÿçÿí ãÿðèáÿ áèð èñòèùàëÿ äþâðö êå÷èðèð. Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí òÿúðöáÿñè áóíó áöòöí ãàáàðûãëûüû èëÿ íÿçÿðÿ ÷àðïäûðäû..×þùðÿ ÿçÿëÿëÿðèíäÿêè ýÿðýèíëèê.. Òÿñàäöôè äåéèëäè êè. éÿíè ùå÷ íÿéè éîõ. .ßáöëùÿñÿíèí áó ìÿãàëÿñè êÿñêèí òÿíãèäÿ ìÿðóç ãàëäû.. «Ñàáàùû éàðàäàíëàð» (ß... îíóí ùÿéàòû èñÿ éàëíûç áó çÿùìÿòäÿí èáàðÿò äåéèë. Ìöàñèðëèê óüðóíäà. _______ 1 È... éàëíûç èø ïðîñåñèíèí òÿñâèðèíè òÿëÿá åòìÿê ÷îõ àúûíàúàãëû íÿòèúÿëÿðÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðûð êè. ñîíðà ãûðõ. êèìè áÿäèè ñàíáàë åòèáàðèëÿ çÿèô ÿñÿðëÿðè íöìóíÿ ýþñòÿðÿðÿê. ùþðìÿòëè ß.1 Ìöÿëëèô ýþñòÿðèðäè êè.ßáöëùÿñÿí Àçÿðáàéúàí ðîìàíû è÷ÿðèñèíäÿí ìÿùç «Ôûðòûíà» (Ì.Ñàäûã) âÿ ñ. ëàêèí ÿñàñÿí ïîëåìèêà ñÿïêèñèíäÿ éàçûëäûüûíäàí áóðàäà äà Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôûíà õèäìÿò åäÿúÿê áþéöê ïðîáëåìëÿð ãàëäûðûëìûðäû.. úöìëÿëÿðèí ãÿëèçëèéè «Àçÿðáàéúàí ðîìàíû ùàããûíäà ãåéäëÿð» ìÿãàëÿñèíèí äÿéÿðèíè äàùà äà àçàëäûðäû. Äàùà ñîíðà ìàáÿäèíèí ìàáÿäè.
«ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. åìîñèéà âÿ ìöíàñèáÿòëÿðè êþùíÿäèð. ìîäåðíèçìèí öçÿðèíäÿ äàéàíûð. ïðîâèíñèàëèçìäÿí éàõàëàðûíû ãóðòàðìàëû. ýþéäÿí àñûëû øÿêèëäÿ éîõ. ñÿíÿòêàðëûã âÿ áÿäèè ôîðìà öçÿðèíäÿ èíàäëà. áó âÿ éà äèýÿð øÿêèëäÿ äÿôÿëÿðëÿ âÿ ùÿìèøÿ äÿ áó úöð òÿëÿñèê äåéèëìèøäè. ñÿíÿòêàðëûãëà. èúòèìàè âàðëûüû äèããÿòëÿ èçëÿéèá òÿäãèã åòìÿëè. ìöàñèð ùÿéàòû òÿäãèã åäÿðÿê âàúèá ìþâçóíó ñå÷ÿ áèëìÿìÿéèí. äÿðèí áèð áÿäèèëèêëÿ ùÿëë åòìÿëèäèðëÿð». àäèúÿ ñàäàëàìàäàí éöêñÿéÿ ãàëõà áèëìèðäè. ðîìàíëà ïîâåñò àðàñûíäàêû ñÿðùÿääèí àðàäàí ãàëõìàñû ùàãäà ìàðàãëû ôèêèðëÿð èðÿëè ñöðöð.1 È. äóéüó âÿ äöøöíúÿëÿðè. äöøöíúÿ âÿ òÿôÿêêöð ùöäóäëàðûíû ýåíèøëÿíäèðìÿëè.Èáðàùèìîâóí ìÿãàëÿñèíäÿ þçöíö à÷ûã ýþñòÿðèðäè. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ýåð÷ÿêëèéèíäÿí äîüìóøäó. îõóúóíó ñþç áóðóëüàíëàðû è÷ÿðèñèíäÿ áîüìàüûí. îíëàðûí ìÿíÿâè àëÿìè. úèääè. 14 ñåíòéàáð 1963-úö èë. àðòûã áöòöí áóíëàðû ìöúÿððÿä. Òÿíãèä÷è Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí èíêèøàô éîëëàðûíäàêû ÿñàñ ìàíåÿëÿðèí — ìÿùÿë÷èëèéèí. ùåéô êè. òÿáèè êè. ðåàëèçìèí ìàùèééÿòèíè áèð äàùà òÿêðàð åäèð. ëàêèí íÿòèúÿ åòèáàðèëÿ Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ùÿëë åòìÿëè îëäóüó ïðîáëåìëÿð áàðÿäÿ ñàíáàëëû ôèêèð ñþéëÿìèðäè. íàüûë äàíûøìàüûí âÿ ñ. ìöàñèð èíñàíëàðû. 60-úû èëëÿðäÿ éàøàéàí ñîâåò ________ 1 È. òÿñâèðëÿðäÿ ùèññ þë÷öñöíö èòèðìÿéèí. Áó ñþçëÿð þç-þçëöéöíäÿ àüûëëû âÿ çÿðóðè èäè. Òÿíãèä÷è ëàêîíèçì áàðÿäÿ. çÿðóðè ìÿñÿëÿëÿð áöòöí ìöðÿêêÿáëèéèëÿ ãàáàðìàç.Èáðàùèìîâ èñÿ Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíà èêè çèää úÿáùÿ áàõûìûíäàí — ðåàëèçì âÿ ìîäåðíèçì íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí éàíàøàðàã. Ìÿëóìàòôöðóøëóã îëàí éåðäÿ èñÿ. êþëýÿäÿ ãàëàð — áó äà È.Èáðàùèìîâ. éöêñÿê åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿäÿ. ÿñðèí áèëèê âÿ ìÿäÿíèééÿò ñÿâèééÿñèíäÿ äóðìàãëà áèðëèêäÿ. Éàðàäûúû àõòàðûøëàð ëàçûìäûð. ãûñàúà îëàðàã ìîäåðíèñòëÿðèí íÿ äåäèêëÿðèíè.Òÿíãèä÷è È. àç ñþçëÿ áþéöê ôèêèðëÿð äåìÿéè. ìÿãàëÿäÿ ìÿëóìàòôöðóøëóã ùèññ îëóíóðäó. ëàêèí ìÿñÿëÿ áóðàñûíäà èäè êè.Èáðàùèìîâ éàçûðäû: «Áèçèì ìöàñèð ðîìàí÷ûëàðûìûç ùÿéàòëà àéàãëàøìàëû. êîíêðåò âÿ ÿìÿëè ñóðÿòäÿ äåìÿéèí âàõòû ÷îõäàí éåòèøìèøäè. ìöàñèð äöíéàíû äöøöíäöðÿí. ùÿéÿúàíëàíäûðàí ïðîáëåìëÿð ãîéóá. àðäûúûë èøëÿìÿëè. óçóí÷óëóüóí. «áÿçè ðîìàíëàðäà òÿñâèð åäèëÿí èíñàíëàðûí êîñòéóìó ÿí éåíè ìîäà ÿñàñûíäà òèêèëñÿ äÿ. úÿùÿòëÿðèí àäûíû ÷îõ ñÿëèñ ÷ÿêèð. öíâàíñûç. 215 . íÿ èñòÿäèêëÿðèíè áàøà ñàëìàüà ÷àëûøûð. ùÿëÿ äÿ ýþçÿ ÷àðïàí ìÿùÿë÷èëèêäÿí.
«Éîõóøëàð».Òîëñòîé» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ ëèáåðàë ãÿçåòëÿðèí «ïðîôåññîð èáà_______ 1 «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. éàõøû îëàðäû êè. .Èáðàùèìîâ ß. ÿäÿáè ìöçàêèðÿëÿðäÿ áåëÿ ùàëëàð îëìàñà éàõøûäûð. öñòöþðòöëö äÿ îëñà. 21 ñåíòéàáð 1963-úö èë. «Äöíéà ãîïóð». ñöáóò-äÿëèëëè äàéàíìàäûüûíà ýþðÿ áó ìÿãàëÿ äÿ ÿââÿëêèëÿð êèìè êÿñÿðñèç èäè. ÷öíêè ÿñë åëìè-íÿçÿðè ìöçàêèðÿ âÿ ìöáàùèñÿëÿðäÿ ïðèíñèïèàëëûüûí äîüóðäóüó êÿñêèíëèê ëàáöääöð. åëìè-íÿçÿðè ñóðÿòäÿ ñöáóòà éåòìèð. áóðàäà ãàëäûðûëàí ìÿñÿëÿëÿðäÿí éàëíûç áèðèíèí öçÿðèíäÿ äàéàíûëàéäû — ñöáóò-äÿëèëëè.äåéÿ çàùèðëÿ ìÿíÿâè àëÿì àðàñûíäàêû âÿùäÿòè. ëèáåðàëëûüà ÷àüûðûø íÿçÿðÿ ÷àðïûðäû: «Òÿíãèä÷è È. Â. ëàêèí áó ìÿñÿëÿëÿðèí ùå÷ áèðè úèääè.Èáðàùèìîâ Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí éàðàíìà òàðèõèíè «ãîúàëàøäûðûá» äåéÿ èêèíúè äÿðÿúÿëè ìÿñÿëÿëÿðèí öçÿðèíäÿ äàéàíûëûð. øÿõñè âÿ èúòèìàè êåéôèééÿòëÿðèí âÿùäÿòè ùàëûíäà ýþñòÿðìÿê íàìèíÿ ß. ßëáÿòòÿ.ßáöëùÿñÿíèí èø ïðîñåñèíè òÿñâèð ùàããûíäàêû áèðòÿðÿôëè ìöëàùèçÿëÿðèíè ùàãëû îëàðàã òÿíãèä åäèð. ùàðìîíèéàíû áÿðïà åòìÿéèí çÿðóðèëèéèíè ýþñòÿðèð. Ìöçàêèðÿ çàìàíû ÷àï îëóíàí ö÷ ìÿãàëÿäÿí ñîíðà «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíèí ðåäàêñèéàñû þçö ÷ûõûø åòìÿéè ëàçûì áèëäè âÿ «Áèçèì ðåïëèêàìûç» àäëû ðåäàêñèéà ìÿãàëÿñè äÿðú îëóíäó1. äöøöíäöðÿí. 216 . ÷îõ ìÿñÿëÿäÿí äàíûøûëûð. áèð íþâ. íÿòèúÿ åòèáàðèëÿ äÿ õåéèðëè. ëàêèí ãàëäûðûëàí ìÿñÿëÿëÿðèí öçÿðèíäÿ ÿòðàôëû.ßáöëùÿñÿíèí ðîìàíëàðûìûçäà ÿìÿéèí. êîíêðåò. Áó âÿ áóíà áÿíçÿð ôèêèðëÿð. äöøöíäöðìöðäö. Áó ìÿãàëÿ ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí éàðàäûúûëûã ïðîáåìëÿðèíäÿí äåéèë. èíñàíûí ìöðÿêêÿá ôÿàëèééÿòèíè. ìöçàêèðÿäÿ ÷àï îëóíìóø ö÷ ìÿãàëÿäÿí áÿùñ åäèðäè. çÿùìÿò àäàìëàðûíûí òÿñâèðè ìÿñÿëÿñè ùàããûíäàêû ìöëàùèçÿëÿðèíÿ ãèéìÿò âåðÿðêÿí èôðàòà âàðûð âÿ äåéèð êè. øöáùÿñèç êè.È. ùèññÿ ãàïûëìàãäàí èðÿëè ýÿëèð. ðîìàíûí èìêàí äàèðÿñèíè ìÿùäóäëàøäûðìàìàã. ÿêñèíÿ. ÿëáÿòòÿ.Í. Áó úöð êÿñêèíëèê ùÿìèøÿ ìàðêñèñò-ëåíèí÷è ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûí ñÿúèééÿâè úÿùÿòëÿðèíäÿí áèðè îëìóøäóð. «Ìöùàðèáÿ» ÿñÿðëÿðèíèí ìöÿëëèôè ÿìÿéÿ ìöíàñèáÿò ìÿñÿëÿñèíäÿ ìöùàôèçÿêàð ìþâãåëÿðäÿ äóðóð. ìöçàêèðÿíèí éåíèúÿ áàøëàäûüû çàìàíäà ýÿëÿúÿê ìÿãàëÿëÿðèí êåéôèééÿòè âÿ èñòèãàìÿòè áàðÿäÿ ùå÷ áèð ÿìÿëè òÿêëèô èðÿëè ñöðöëìöð. Ìÿãàëÿäÿ È.àäàìû ö÷öí õàðàêòåðèê äåéèëäèð. éàíëûø èäè.» Áåëÿ áèð òþâñèéÿ.Ëåíèíèí «Ë. îíó áöòþâëöêäÿ. èúòèìàè ìöíàñèáÿòëÿðè íÿçÿðäÿí ãà÷ûðìàìàã.
Áàêû.Â. ôöçóëèëÿðè. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí èíäèéÿäÿê êå÷äèéè éîëó îíóí èëê ìÿðùÿëÿñè àäëàíäûðìàã ñÿùâ îëìàçäû.Áàéðàìîâ) êèìè ëèðèê ïîâåñòëÿð. Áþéöê ìÿñóëèééÿò ùèññè èëÿ.» Áó ÷îõ äöçýöí âÿ ÿùÿìèééÿòëè áèð èääèà èäè. «Ãàí è÷èíäÿ» (É. «Øàìî (Ñ. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. «Áèð ýÿíúèí ìàíèôåñòè» (Ìèð Úÿëàë). 2 Éåíÿ îðàäà.ðÿëÿðè èëÿ» Òîëñòîéà âåðäèêëÿðè ãèéìÿòèí áöðîêðàò ìàùèééÿòèíè íåúÿ êÿñêèí øÿêèëäÿ à÷äûüûíû1 âÿ éàõóä áàøãà áèð ìÿãàëÿñèíäÿ — «Âåõè ùàããûíäà» ÿñÿðèíäÿ Â. ñÿù. «Ñÿòòàðõàí»» (Ï.Ãîãîëà ìÿêòóáó èëÿ ÿëàãÿäàð îëàðàã «Âåõè»íèí «ùîããàáàçëûüû»íû íåúÿ êÿñêèí òÿíãèäÿ òóòäóüóíó2 õàòûðëàñàã êèôàéÿò åäÿð.Èáðàùèìîâ) êèìè ñèéàñè.3 Ìöÿëëèô. áåëÿ ùåñàá åäèðäè êè. Ëàêèí îíóí «ÿìÿéÿ ìöíàñèáÿò ìÿñÿëÿñèíäÿ ìöùàôèçÿêàð ìþâãåëÿðäÿ» äóðäóüóíó. «áöòöí áó íàèëèééÿòëÿðè èëÿ áÿðàáÿð. 3 Ì. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí öìóìè êåéôèééÿòèíè éàëàíäàí øèøèðòìÿê éàëàí÷û âÿòÿíïÿðâÿðëèéÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðàð. ðîìàí îëìàëàðûíà áàõìàéàðàã. ìèðçÿôÿòÿëèëÿðè.Àðèô.Ñ.Áåëèíñêèíèí Í.Ã. íèçàìèëÿðè.Ìàêóëó). áÿçèëÿðèíÿ áó ôèêèð ãåéðè-ïàòðèîòèê ýþðöíÿ áèëÿð. 1952.ßáöëùÿñÿí). 5 îêòéàáð 1963-úö èë.ßôÿíäèéåâ). «Ñþéöäëö àðõ» (È. 217 . «Ýÿëÿúÿê ýöí» (Ì. ëàêèí åëÿ áèëèðèê êè.Ëåíèí. ìèðçÿúÿëèëëÿðè.È. ùÿð øåéäÿí ÿââÿë áó éàçû÷ûíûí áÿäèè úÿùÿòúÿ äàùà êàìèë ÿñÿðè — «Òàìàøà ãàðûíûí íÿâÿëÿðè» ñöáóò åäèð. «Ìöùàðèáÿ» (ß. Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. ÷öíêè ùÿìèí ÿñÿðäÿ ìöàñèðëÿðèìèç ùå÷ äÿ éàëíûç «èø ïðîñåñèíäÿ» òÿñâèð åäèëìèð âÿ áó äà «Òàìàøà ãàðûíûí íÿâÿëÿðè»íèí áàøëûúà ìÿçèééÿòëÿðèíäÿíäèð. Ñàüëàì ÿäÿáè ìöáàùèñÿ îëàí éåðäÿ.Îðäóáàäè). «Ñÿðèíëèê» (Á. Ìöçàêèðÿ çàìàíû ÷àï îëóíìóø áåøèíúè ìÿãàëÿ àêàäåìèê Ìÿììÿä Àðèôèí èäè.Ùöñåéí) êèìè ðîìàí-åïîïåéàëàð.Ðÿùèìîâ). ñàáèðëÿðè îëàí áèð ÿäÿáèééàò áåëÿ «ìèëëè õÿúàëÿò» ùèññèíÿ ãàïûëìàüà ÿñàñ âåðìèð. _________ 1 Â.Â. «Äóìàíëû Òÿáðèç» (Ì. ßëáÿòòÿ. «Òåëåôîí÷ó ãûç» (Ù. ßêñèíÿ. 97. «Âåõè»íèí ôèêèðëÿðèëÿ ìöãàéèñÿ åòìÿê úÿùäèíäÿí ÷îõ óçàüûã. ßäÿáèééàò ùàããûíäà ìÿãàëÿëÿð. êÿñêèíëèê ìöìêöí âÿ ëàçûìäûð.ßáöëùÿñÿíèí ìöëàùèçÿëÿðèíè ëèáåðàë ãÿçåòëÿðèí. «Ñÿùÿð» (Ì. áèç ß.Ñåéèäáÿéëè).×ÿìÿíçÿìèíëè) êèìè òàðèõè ðîìàíëàð.
îíóí ïðîáëåìàòèêà öôöãëÿðè ùÿëÿ ëàçûìè ýåíèøëèê âÿ âöñÿò ÿëäÿ åòìÿìèøäèð. èúòèìàè. Èêèíúè àìèëèí âÿ îíó äîüóðàí ñÿáÿáèí äÿ èçàùûíû. êèìè êåéôèééÿòëÿðÿ ìàëèê ãÿùðÿìàí ñóðÿòëÿðè áàõìàëûäûð. äÿãèãëÿøäèðìÿê ëàçûìäûð. èðàäÿëè. áèçúÿ áó ìöëàùèçÿíè Àçÿðáàéúàí ñîâåò ðîìàíûíûí «ìþâçó äàèðÿñèíè». áèçúÿ.Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ýÿëÿúÿêäÿ «äàùà éöêñÿê ìÿðùÿëÿéÿ» ãàëõìàñû ö÷öí «ðîìàí ñÿíÿòèìèçèí êå÷äèéè éîëà òÿíãèäè íÿçÿð ñàëûá. áóíóí ö÷öí ìåéäàíà ÷ûõàúàã ÿñÿðëÿðäÿí ñÿíÿòêàðûí ùÿéàòà âÿ ùÿéàò ùàäèñÿëÿðèíÿ ôÿëñÿôè áàõûøûíûí èíèêàñûíû. Éàëíûç áó çàìàí Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí «ïðîáëåìàòèêà öôöãëÿðè» ëàçûìè ýåíèøëèê âÿ âöñÿò ÿëäÿ åäÿ áèëÿð. Áóíëàð. éÿíè éàçû÷û âÿ éöêñÿê ñÿâèééÿëè îõóúó òÿçàäû éîõ. Àçÿðáàéúàí ñîâåò ðîìàíûíûí ìþâçó äàèðÿñè. Ìöÿëëèô áèðèíúè àìèëè äîüóðàí ñÿáÿáè áåëÿ èçàù åäèðäè êè. èêè ÿñàñ àìèëè ìöÿééÿíëÿøäèðèðäè: 1. ñîñèîëîæè ïðîáëåìëÿðè éöêñÿêëèéèíÿ ãàëõìàëû èäè. áþéöê ùóìàíèñò ãÿëáÿ» âÿ ñ. îáûâàòåë áàõàíäà ïàïàüû éåðÿ äöøñöí. «áó ãÿùðÿìàíëàð îõóúóäà äÿðèí ìÿùÿááÿò ùèññè îéàòìàëû. ñÿíÿòêàðëàðûí þçöíäÿí èñÿ áåëÿ áèð ôÿëñÿôè áàõûøà ìàëèê îëìàñûíû. áó ùÿëÿ Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí «ïðîáëåìàòèêà öôöãëÿðèíèí» «ëàçûìè ýåíèøëèê âÿ âöñÿò ÿëäÿ åòìÿñèíè» òÿìèí åòìÿçäè. êîíôëèêòëÿð. «Èíäè Àçÿðáàéúàí ñîâåò ðîìàíû åëÿ áèð äþâðÿ ýÿëèá ÷àòìûøäûð êè. ùÿì äÿ áó éöêñÿêëèê ìöàñèð èíñàíûí ôÿëñÿôè. 2. éàçû÷û âÿ îõóúó âÿùäÿòè éàðàíìàëû èäè. ôÿùëÿ ùÿéàòû ÿäÿáèééàòûìûçäà çÿèô èøûãëàíäûðûëûá âÿ êÿíäÿ ùÿñð îëóíìóø ðîìàíëàðäà «òÿñâèð îëóíàí ùàäèñÿëÿð. åëÿ áèð éöêñÿêëèéÿ êè. êÿíäÿ ùÿñð îëóíìóø ÿñÿðëÿð áèð-áèðèíÿ îõøàìàñàëàð äà. ùÿãèãÿòäèð. îíóí ýÿëÿúÿê èíêèøàôûíû òÿìèí åäÿúÿê àìèëëÿðè ìöÿééÿí åòìÿëèéèê» êèìè ìöùöì ìÿñÿëÿ ãàëäûðàðàã. îíóí ñÿùèôÿëÿðèíäÿí îõóúóëàðûìûçà àüûëëû. ôèêèðëÿð áèð-áèðèíÿ îõøàéûð». öìóìèäÿí ÿëàâÿ þç øÿõñè ôÿëñÿôè êîíñåïñèéàñûíûí áÿäèè ìÿíòèãëè èôàäÿñèíè. Áèçúÿ. Ìþâçóäàí àñûëû îëìàéàðàã ìÿçìóí ÕÕ ÿñðèí èêèíúè éàðûñûíûí øÿõñè. åñòåòèê âÿ åòèê ýþðöøëÿðè èëÿ ùÿìàùÿíý îëìàëû. 218 . ãÿëÿáÿëÿðÿ äîüðó ÷àüûðìàëûäûð». Ôÿùëÿ ùÿéàòû Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà ýåíèø èøûãëàíäûðûëñà äà. áó èôàäÿíèí äþâðöí âÿ çàìàíûí åùòèéàúûíà ìöâàôèã ñÿâèééÿéÿ ãàëäûðìàñûíû òÿëÿá åòìÿê ëàçûìäûð. îõóúóíó èðÿëèéÿ. «îíóí ïðîáëåìàòèêàñûíû» éàëíûç éóõàðûäà ýþñòÿðèëÿí úÿùÿòëÿ ìÿùäóäëàøäûðìàã êèìè áàøà äöøìÿê äöçýöí îëìàçäû. ÿëáÿòòÿ. èíñàí õàðàêòåðëÿðè. åéíè çàìàíäà.
ìþòÿáÿð áèð ãÿëÿì ñàùèáèíèí âÿ áèçèì ùàìûìûçûí ìöÿëëèìèíèí áó åòèðàôû. òÿðáèéÿ åäÿ áèëÿúÿê áÿäèè òÿñèð ãöââÿñèíÿ ìàëèê äåéèëäèð». îõóúóíóí èõòèéàðûíà áóðàõûëñàéäû. áó äöçýöí èäèìè êè: «Àõû.Úàááàðëûíûí «Îä ýÿëèíè»íè — Åëõàí ÷àüûðàðäû?». îõóúóëàðà áó úöð òÿãäèì îëóíìóøäóð. Áàëçàê þç ÿñÿðëÿðèíè èíñàí çÿèôëèêëÿðèíè èñòèñìàð åäÿðÿê íÿùÿíý ñÿðâÿòÿ ñàùèá îëìóø ìÿíôè ãÿùðÿìàíûí àäû èëÿ «Ãîáñåê» àäëàíäûðìûøäû. áþéöê ùóìàíèñò ãÿëáÿ ìàëèê». Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ãöñóðó èäè. Ëåðìîíòîâóí «Çÿìàíÿìèçèí ãÿùðÿìàíû»íà Ïå÷îðèí äåéÿðäè. ÷öíêè Äöðóà Âàëæàíûí òàìàì ÿêñèäèð.Àðèô ýþñòÿðèðäè êè. èðàäÿëè. ÷öíêè ùÿìèí ãÿùðÿìàí éàçû÷û òÿðÿôèíäÿí ìÿùç áó úöð äöøöíöëìöø. ùèññÿ ãàïûëìàìàñû. Ìîïàññàíûí «ßçèç äîñò»óíó Æîðæ Äöðóà àäëàíäûðàðäû.Àêàäåìèê Ì. éà äà ÷îõ çÿèôäèð. Ú. Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí «Þëöëÿð»èíÿ Øåéõ Íÿñðóëëàù äåéÿðäè. Áàëçàêûí «Ãîðèî àòà»ñûíû Åæåí Ðàñòèíéàê ÷àüûðà áèëÿðäè. Àõû. ß. ùÿì äÿ èúòèìàè äÿéÿðèíè àçàëäûðìû? ßëáÿòòÿ. úÿìèééÿòèí áþéöê ìÿíàñûíû òÿúÿññöì åòäèðèð. áöòöí Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíäàí òÿëÿá åòìÿê äöçýöí èäèìè. ßýÿð îõóúóíóí èõòèéàðûíà âåðèëñÿéäè. ßëáÿòòÿ. — ìÿùç áåëÿ áèð ñóðÿòèí íåãàòèâèäèð. îíó «èðÿëèéÿ. ùÿð áèð ðîìàí. îíóí äèëè. åëÿ áèð ãÿùðÿìàí êè. ãÿëÿáÿëÿðÿ äîüðó ÷àüûðàí» áèð ñóðÿòäèðìè? Ùàëáóêè îõóúó «Ñàêèò Äîí»ó îíóí àäû èëÿ ÷àüûðà áèëÿð. äþâðöí. äþâðöí òÿëÿáëÿðèíÿ úàâàá âåðèðäèìè? Áàøãà ñþçëÿ äåñÿê. Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. åëÿúÿ äÿ. éîõ! Áèð áÿäèè ñóðÿò êèìè Äöðóà äà Âàëæàíòÿê ÿí 219 . áó. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíäà ùÿëÿ «àüûëëû. Âèêòîð Ùöãîíóí «Ñÿôèëëÿð»èíèí àäûíû Æàí Âàëæàí ãîéàðäû. Ëàêèí áó úöð ãÿùðÿìàíû — ìÿãàëÿäÿ ìöÿééÿíëÿøäèðèëìèø èêèíúè àìèëè — öìóìèééÿòëÿ.Á. ëàêèí áó «ßçèç äîñò»óí ùÿì áÿäèè. áèðèíúè íþâáÿäÿ þç àïàðûúû ãÿùðÿìàíû èëÿ øþùðÿò ãàçàíûð.Ùàãâåðäèéåâèí ìÿøùóð ïéåñèíèí àäû èñÿ «Àüà Ìÿùÿììÿä øàù Ãàúàð» èäè. ãÿëÿáÿëÿðÿ äîüðó ÷àüûðàí» áèð ãÿùðÿìàí éîõäóð. îíó þç äàëûíúà àïàðàúàã. öìóìèééÿòëÿ. ùÿòòà Øàìî äà «îõóúóíóí ðóùóíó ÿëÿ àëà áèëÿúÿê. «îõóúóäà äÿðèí ìÿùÿááÿò ùèññè îéàäàí». Äîüðóäàí äà. Òóðýåíåâèí «Àòàëàð âÿ îüóëëàð»ûíû — Áàçàðîâ. îáéåêòèâëèéè ÷îõ ÿëàìÿòäàð âÿ ÷îõ äà èáðÿòàìèç èäè. íåúÿ êè. Áåëÿ ãÿùðÿìàíëàðû îõóúó ñåâèð. îõóúó Æîðæ Äöðóàíû Æàí Âàëæàí êèìè ñåâÿ áèëìÿç. ìöÿëëèôèí. Ìÿýÿð Ãðèãîðè Ìåëåõîâ «îõóúóíó èðÿëèéÿ. ÿýÿð ãÿùðÿìàí éóõàðûäà ýþñòÿðèëÿí òÿñèð ãöââÿñèíÿ ìàëèê äåéèëäèñÿ. ùÿðÿêÿòè âÿ çÿêàñû èëÿ éàçû÷û òÿñâèð åòäèéè ùÿéàòûí.
Ï. 220 ..1 áó ñàùèáëèêëÿ êèôàéÿòëÿíìÿéèá.Íåðóäà. Ú. _________ 1 Ðåàëèçì è åãî ñîîòíîøåíèå ñ äðóãèìè òâîð÷åñêèìè ìåòîäàìè.Á. ìöòÿðÿããè Ãÿðá ÿäÿáèééàòûíà òÿñèðè ìÿëóì èäè (Ë. 1962.Àðàãîí. ëàêèí áèð äàùà ãåéä åäÿê êè. éàõøû àðçó èäè.Ì. úÿñóðëóã. áþéöê ùóìàíèñò ãÿëáÿ ìàëèê». éàðàäûúûëûüû ìèñàë îëà áèëÿð). ùÿð áèð ÿñÿðäÿ ìþâçó. ß.Êóçíåòñîâóí éàçäûüû êèìè. áåëÿ áèð ãÿùðÿìàíûí ÿùÿìèééÿòè öçÿðèíäÿ äÿ äàéàíìàã âàúèá èäè. 183. Âÿçèðîâ) êèìè ùÿääÿí àðòûã ìöëàéèì. ùÿð úöð ùÿðú-ìÿðúëèê ãàðøûñûíäà þçöíö èòèðìèðäè. ùÿéàòà áèð õàîñ êèìè áàõìûð. ýåíèø õàëã êöòëÿñèíèí íöìàéÿíäÿñè èäè. Ñîñèàëèñò ðåàëèçìèíèí ãÿùðÿìàíû ñþçöí òàì ìÿíàñûíäà ùÿéàòû äÿéèøäèðÿí. Ôÿõðÿääèí («Ìöñèáÿòè-Ôÿõðÿääèí». éåíèäÿí ãóðàí àäàì èäè. áþéöê áèð èø ýþðäö — éåíè òèïëè ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàð ñèëñèëÿñè éàðàòäû: áó ãÿùðÿìàí Ôÿðùàä («Áÿõòñèç úàâàí». èðàäÿëè. Í. õàëãûí ÿí éàõøû àðçóëàðûíû èôàäÿ åäÿí. ìàëèêäèð. ãÿëÿáÿëÿðÿ äîüðó ÷àüûðàí» áèð ãÿùðÿìàí àðçóëàìàã îëàð âÿ áó.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ) êèìè áÿäáèí âÿ ýöúñöç äåéèëäè. ñîñèàëèñò ðåàëèçìè ÿäÿáèééàòûíûí íöìàéÿíäÿëÿðè þç áþéöê ñÿëÿôëÿðèíèí ÿíÿíÿëÿðèíè íîâàòîðúàñûíà äàâàì åòäèðÿðÿê (âóëãàð ñîñèîëîãëàðûí èääèàëàðû ÷îõäàí óíóäóëóá!). ÿìÿê àäàìëàðûíûí ñþçöí ýåíèø ìÿíàñûíäàêû èñòåäàäû ñîñèàëèñò ðåàëèçìèíèí ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûíûí ñÿúèééÿâè õöñóñèééÿòè èäè. Áöòöí áóíëàð ùÿãèãÿò èäè. «îõóúóäà äÿðèí ìÿùÿááÿò ùèññè îéàäàí». áÿëè. î. îíó «èðÿëèéÿ.éöêñÿê áÿäèè-åñòåòèê êåéôèééÿòëÿðÿ ìàëèê äåéèëìè? ßëáÿòòÿ. Ú. ñòð. èø àäàìû èäè.Á. äîüðó äåéèëäè. áàðûøäûðûúû. ìÿãñÿä âÿ æàíð õöñóñèééÿòëÿðèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã ìÿùç áó êåéôèééÿòè òÿëÿá åòìÿê. Ùàãâåðäèéåâ) êèìè èðàäÿñèç. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôûíû òÿìèí åäÿúÿê éåýàíÿ àìèë ùåñàá åòìÿê. Áèç áó áàðÿäÿ àéðûúà äàíûøìûøûã. ìöàñèð Ãÿðá ÿäÿáèééàòûíûí áÿçè ãÿùðÿìàíëàðû êèìè ôàúèÿëè òÿíùàëûãäà äåéèë. áèçúÿ.Îëäðèú âÿ á. èðàäÿ. Ì. ÿñðèí ÿí éåíè ìöòÿðÿããè èäåéàëàðûíà ñàùèá îëàí âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñ Ì. Äåìÿëè. î. ÿäÿáèééàò òàðèõèíäÿ èëê äÿôÿ áó èäåéàëàðû ùÿéàòà òÿòáèã åòìÿéèí ðåàë âàñèòÿëÿðèíè ýþðÿí áèð èíñàí èäè. Áöòöí áóíëàðûí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí èíêèøàôûíäà ìöùöì õèäìÿòè âàðäû. «àüûëëû. Èñýÿíäÿð («Þëöëÿð». àíúàã áóíó ãÿòè òÿëÿá êèìè ãàðøûéà ãîéóá. ëàêèí áöòöí áóíëàðëà áèðëèêäÿ éàçû÷ûíûí áàøãà áèð ìöñáÿò ãÿùðÿìàíû äà âàð — éàçû÷ûíûí éöêñÿê àìàëû.
òÿáèè âÿ àõûúû îëóð.Àðèôèí íÿçÿðÿ ÷àòäûðäûüû áó ïðîñåñ áèð òÿðÿôäÿí Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ùÿëÿ ùÿãèãÿòÿí äÿ èëê ìÿðùÿëÿäÿ îëäóüóíó òÿñäèã åäèð. 2 Ì. éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç áèðòÿðÿôëè òÿëÿáÿ åùòèéàú îëìàç. èíñàíà åìîñèîíàë åñòåòèê òÿñèð ýþñòÿðèëìÿñè ö÷öí éåíè èìêàíëàð à÷ìàüà»1 ÷àüûðàí ñîñèàëèñò ðåàëèçìè ÿäÿáèééàòûíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôûíà. ìÿíñóá îëäóüó ìÿêòÿáèí éàõøû ÿíÿíÿëÿðèëÿ úÿñóð íîâàòîðëóüó þçöíäÿ áèðëÿøäèðìÿéÿ..Éàçû÷û þç èìêàíûíäà îëàí ìàðàãëû âÿ äÿéÿðëè ìàòåðèàëà ðîìàí øÿêëè âåðìÿê èñòÿäèêäÿ. êîììóíèçì úÿìèééÿòèíè ãóðìàüà âÿ êîììóíèñò ÿõëàãëû èíñàíûí òÿðáèéÿñèíÿ êþìÿê åòìÿéÿ. áó úöð ÿñÿðëÿð äÿ ùÿéàòû òàðèõè ùÿðÿêÿòäÿ âÿ èíãèëàáè èíêèøàôäà ýþñòÿðìÿéÿ. ñÿíÿò ñöçýÿúèíäÿí êå÷ìÿìèø. èíêèøàôûíû ýþñòÿðèðäè. î úöìëÿäÿí äÿ Àçÿðáàéúàí ñîâåò ðîìàíûíûí ýÿëÿúÿê èðÿëèëÿéèøèíÿ õèäìÿò åäÿúÿêäè. öìóìèééÿòëÿ. áÿäèè äèëèí äàùà ìþùêÿì îëìàñûíà õöñóñè ÿùÿìèééÿò âåðèðëÿð. «Êîììóíèñò». Áþéöê ìÿñóëèééÿò ùèññè èëÿ. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ àðòûã áó ìÿðùÿëÿíè àðõàäà ãîéìàñûíû. áó æàíðûí òÿëÿá âÿ õöñóñèééÿòëÿðèíè íÿçÿðÿ àëìûð. Ì.Éöêñÿê éàçû÷û àìàëû îëàðñà.Àðèô. «÷îõúèëäëèê ðîìàíëàð áèçäÿ éàðàäûúûëûã ìöâÿôôÿãèééÿòëÿðèíäÿí ÷îõ. ùÿãèãÿòè ðåàëèñòúÿñèíÿ äöçýöí ÿêñ åòäèðìÿéÿ. þçöíö æàíðûí ÷ÿð÷èâÿñè èëÿ «ìÿùäóä» åòìÿê èñòÿìèð. áóíà ýþðÿ äÿ «ìàòåðèàë» åìàë åäèëìÿìèø. èáòèäàè âÿ áÿñèò îëóð». «ðîìàí÷ûëàðûìûçì èêèíúè íÿñëè ðîìàíëàðûí êîìïîçèñèéà ìþùêÿìëèéèíÿ. ñÿðáÿñò ùÿðÿêÿò åäèð. Íÿòèúÿäÿ äÿ ÿùâàëàò÷ûëûã ìåéäàíà ÷ûõûð. ëàêèí ðîìàí îëìóð. éûüúàìëûüûíà. éàðàäûúûëûã çÿèôëèéè íÿòèúÿñèäèð. áó ýöíö áÿçÿìÿìÿéÿ. Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôû Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíäà ïðèìèòèâëèéèí ìåéäàíà ÷ûõìàñûíûí ñÿáÿáëÿðèíè äöçýöí àéäûíëàøäûðûðäû: «. äèë äÿ.3 Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí êå÷èðòäèéè âÿ Ì.. Ìöÿëëèô Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí áÿäèè êåéôèééÿòëÿðèíè íÿçÿðäÿí êå÷èðÿðÿê áåëÿ áèð äöçýöí íÿòèúÿéÿ ýÿëèðäè êè. 11 éàíâàð 1965-úè èë. «Ïðàâäà» ãÿçåòèíèí áàø ìÿãàëÿñè. 221 . «äöíéàíû áÿäèè âàñèòÿëÿðëÿ äÿðê åòìÿéèí ùöäóäëàðûíû ýåíèøëÿíäèðìÿéÿ. Áåëÿ ÿñÿðëÿðäÿ áÿçÿí ìþâçó äà ìàðàãëû îëóð. äèýÿðè ïðèìèòèâëèê èäè. 5 îêòéàáð 1963-úö èë. îëñà äà. 3 Éåíÿ îðàäà.Àðèô ùÿìèí ìÿãàëÿäÿ Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí èêè õàðàêòåðèê ãöñóðóíó ÷îõ äîüðó ýþñòÿðèðäè êè. _____________ 1 Ñîâåò õàëãûíûí èøëÿðèíèí ÿçÿìÿòèíè ëàéèãèíúÿ ÿêñ åòäèðìÿëè. àðàíûá-äàðàíìàìûø áèð âÿçèééÿòäÿ ÿñÿðÿ äàõèë îëóð.»2 Ìÿùç åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ. áóíëàðäàí äà áèðè óçóí÷óëóã.
1 Áó ìàòåðèàëëàð ìÿðóçÿ âÿ ÷ûõûøëàðûí ãûñà õöëàñÿñè îëäóüóíäàí. Ðîìàí ðîìàíäûð. Ýþðöíäöéö êèìè.Èáðàùèìîâóí «ðîìàíëà ïîâåñòèí ñèíòåçè» ùàããûíäàêû ôèêðè èëÿ ðàçûëàøìàã ëàçûìäûð.Áó ñþçëÿðÿ éàëíûç îíó ÿëàâÿ åäÿ áèëÿðèê êè. áÿçè ùàëëàðäà âÿçèééÿò «ðîìàí îëìàéàí ðîìàíëàðäàí» äà ïèñ îëóðäó. áó æàíðûí òÿëÿá âÿ õöñóñèééÿòëÿðèíè íÿçÿðÿ àëìàìàãëà áÿðàáÿð.Àðèôèí «Áþéöê ìÿñóëèééÿò ùèññè èëÿ» ìÿãàëÿñè éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç ìöáàùèñÿëè úÿùÿòëÿðèíÿ áàõìàéàðàã. ëàêèí îíóí ïîâåñòëÿðèíäÿ ÷îõ ÿùÿìèééÿòëè ðîìàí öíñöðëÿðè âàðäûð. Äàùà ñîíðà Ì. «ùèáðèäëÿøäèðìÿê» òÿðÿôäàðû äåéèëÿì. íÿ ìþâçó ìàðàãëû. «ìÿí ïîâåñò éàçàíëàðû äà ðîìàícû àäëàíäûðìàãäà áèð ãöñóð ýþðìöðÿì. Ëàêèí ãåéä åäÿê êè. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ìöàñèð âÿçèééÿòèíèí îáéåêòèâ àíàëèçèíÿ. áþéöê ïðîáëåìëÿð ãàëäûðûëàúàã.Ùöñåéíîâóí ïîâåñòëÿðèíäÿ «÷îõ ÿùÿìèééÿòëè ðîìàí öíñöðëÿðè» âàðñà. îíäà È. 19 îêòéàáð 1963-úö èë. È.Àðèô È. ãàëäûðäûüû ïðîáëåìëÿðÿ.Èáðàùèìîâóí «ðîìàíëà ïîâåñò àðàñûíäàêû ñÿðùÿä àðàäàí ÷ûõìàãäàäûð» ôèêðè èëÿ ïîëåìèçÿ åäÿðÿê éàçûðäû êè. ïîâåñò äÿ ïîâåñò». Åéíè çàìàíäà ìöÿëëèô äöçýöí îëàðàã äåéèðäè êè. ùÿìèí ñÿùèôÿäÿêè ìàòåðèàëëàðäà Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí éàðàäûúûëûã ïðîá________________ 1 «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. éÿíè éàçû÷û ìàðàãñûç âÿ äÿéÿðñèç áèð ìàòåðèàëà ðîìàí äîíó ýåéèíäèðìÿê èñòÿéèð. íÿòèúÿäÿ èñÿ ùå÷ îëìàñà (!) «ðîìàí îëìàéàí ðîìàí» ìåéäàíà ÷ûõìûðäû. áó. áó ðîìàíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôû ùàããûíäàêû äöøöíúÿëÿðèíÿ ýþðÿ ìöçàêèðÿ çàìàíû «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíäÿ ÷àï îëóíìóø ÿââÿëêè ìÿãàëÿëÿðäÿí ÿñàñëû ñóðÿòäÿ ñå÷èëèðäè. È. ãÿçåòäÿ áó ìöøàâèðÿ ìöíàñèáÿòèëÿ õöñóñè áèð ñÿùèôÿ àéðûëìûøäûñà äà. ÿýÿð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà äà áåëÿ áèð ïðîñåñ ýåäèðñÿ — äåéÿê êè. Ëàêèí áåëÿ îëìàäû. íÿùàéÿò. öçÿðèíäÿ ÿòðàôëû äàéàíìàüû ìÿãñÿäÿóéüóí áèëìèðèê.Ùöñåéíîâ ÷îõ áþéöê ùÿúìäÿ ÿñÿð éàçìûð. «ìÿí ðîìàíëà ïîâåñòè áèð-áèðèíÿ ãàðûøäûðìàã. 222 . ãûçüûí ìöáàùèñÿëÿð ýåäÿúÿê. þç èìêàíëàðûíû äà íÿçÿðäÿí ãà÷ûðûð .èìêàíëà èääèà àðàñûíäà òÿçàä éàðàíûð. Ýþçëÿìÿê îëàðäû êè. Äåìÿëè. Ìöçàêèðÿäÿêè àëòûíúû ÷ûõûø Àçÿðáàéúàí Äþâëÿò Óíèâåðñèòåòèíèí ôèëîëîýèéà ôàêöëòÿñè èëÿ «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè ðåäàêñèéàñûíûí áèðýÿ ìöøàâèðÿñèíÿ ùÿñð îëóíìóøäó. íÿ äÿ äèë òÿáèè âÿ àõûúû îëóð. ýÿëÿúÿêäÿ ìöçàêèðÿ èëÿ ÿëàãÿäàð ÷àï îëóíàúàã úèääè âÿ ìÿñóëèééÿò ùèññëè ìÿãàëÿëÿðèí áàøëàíüûúûäûð. ùÿëë åòìÿê èñòÿäèéè ìÿñÿëÿëÿðÿ. Ì. ïîëåìèêàëàð åëìè-íÿçÿðè ÿñàñëàðëà ýöúëÿíÿúÿê.
220 (Äàùà ýåíèø áàõ: «Ëèòåðàòóðíàéà ãàçåòà». ÷åëîâåê. ñÿù..2 äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ À.Çÿííèìúÿ áèð îâóú òîõóì áèð ãàðûø ñàùÿéÿ ñÿïèëÿðñÿ. 30 íîéàáð 1963-úö èë. ëàêèí áó ìöáàùèñÿëÿðè äîüóðàí îáéåêòèâ ñÿáÿáëÿð øÿðù âÿ èçàù åäèëìèðäè.. äàùà äîüðóñó ñóàë áó úöð èäè: «Íåúÿ îëóì?» Ëåíèíãðàä ìöøàâèðÿñèíèí ìàòåðèàëëàðûíû äèããÿòëÿ íÿçÿðäÿí êå÷èðñÿê. __________ 1 Æàíðûí þë÷öëÿðèíè ãîðóìàëû. Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôëÿðè Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðè áàðÿäÿêè ìöçàêèðÿäÿ äÿ áó áàõûìäàí èøòèðàê åòäèêëÿðèíÿ ýþðÿ. ¹ 11. «þëöì»äÿí éîõ. Áåëÿ áèð áöíþâðÿñèçëèê É. çèääèééÿòè èäè. 1963. 3 Éåíÿ îðàäà. ùå÷ áèð ñàíáàëëû ôèêðÿ ðàñò ýÿëìÿê ìöìêöí äåéèë. Áèð-áèðèíÿ çèää èêè úÿáùÿ íöìàéÿíäÿëÿðèíèí. 223 . äÿôÿëÿðëÿ äåéèëìèø ìÿëóì ìÿñÿëÿëÿð áèð äàùà ñàäàëàíûðäû. éà þëöì?» Éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç êèìè. Ìÿñÿëÿí.Ãàðàéåâèí. Ìöçàêèðÿ çàìàíû ÷àï îëóíìóø éåääèíúè ìÿãàëÿ úàâàí.). «Èíîñòðàííàéà ëèòåðàòóðà». Ìöÿëëèô ìÿãàëÿíè áó úöð þçöíÿìÿõñóñ îáðàçëû áèð øÿêèëäÿ áàøëàéûðäû: «Àâðîïàäà ðîìàí Ùàìëåòèí ìÿøùóð ñóàëû ãàðøûñûíäà ãàëìûøäûð: «Îëóì. Ùÿð÷ÿíä ïðîôåññîð Ìèð Úÿëàë áó ìÿñÿëÿíè êîíêðåò âÿ îáðàçëû øÿêèëäÿ áåëÿ èçàù åäèðäè: «. Àâðîïàäà ðîìàí Ùàìëåòèí áó «ìÿøùóð ñóàëû ãàðøûñûíäà» ãàëìàìûøäû. ñòð.Ñèìîíîâóí. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíäà óçóí÷óëóã áàðÿäÿ î ãÿäÿð äàíûøûëûðäû êè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíèí à÷äûüû ìöçàêèðÿ çàìàíû ÷àï îëóíìóø ìÿãàëÿëÿðèí äåìÿê îëàð êè. áèð òÿðÿôäÿí Ê. «îëóì»äàí ñþùáÿò ýåäèðäè. Ðîá-Ãðèéåíèí3 ÷ûõûøëàðûíû õàòûðëàñàã êèôàéÿò åäÿð. äàùà éàõøû áÿùðÿ âåðÿð. ìàðàãëû ìÿãàëÿñèíäÿ äÿ þçöíö ýþñòÿðèðäè. ùàìûñûíäà Àâðîïàäà âÿ öìóìèééÿòëÿ. öìóìèééÿòëÿ. Áó ìÿãàëÿ ùàããûíäà äàíûøìàçäàí ÿââÿë áèð ìöùöì ìÿñÿëÿíè ãåéä åäÿê. äåéÿê êè. íÿèíêè ýåíèø áèð ñàùÿéÿ». 225 . ìÿëóì ñþç âÿ èôàäÿëÿð î ãÿäÿð òÿêðàð îëóíóðäó êè.226. 8 àâãóñòà 1963 ã. Ãÿðáäÿ ðîìàí ùàããûíäàêû ìöáàùèñÿëÿðäÿí þòÿðè äÿ îëñà äàíûøûëûð. áó àøêàð îëàð. îáøåñòâî. 2 Ðîìàí. «Íåúÿ îëóì?» ñóàëûíû äîüóðàí ÿñàñ îáéåêòèâ ñÿáÿá èñÿ äöíéàýþðöøëÿðèí ìöõòÿëèôëèéè. áóíóí þçö ÿäÿáè òÿíãèääÿ óçóí÷óëóüà ÷åâðèëèðäè.ëåìëÿðè áàðÿäÿ äåìÿê îëàð êè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. áèð ÷îõ ùàëëàðäà èääèà âÿ ãÿíàÿòëÿðè ÿñàñëàíäûðûëìûðäû. ëàêèí àðòûã ìÿãàëÿëÿðèíèí åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿñè èëÿ ñå÷èëÿí èñòåäàäëû òÿíãèä÷è Éàøàð Ãàðàéåâèí1 èäè.
Å. Ëàêèí íèéÿ áåëÿäèð? ×öíêè ðîìàí þç èíêèøàôûíäà àðòûã åëÿ áèð ìÿðùÿëÿéÿ ýÿëèá ÷àòìûøäûð êè.). È. Ý.) íÿñðèìèçèí ÷è÷ÿêëÿíìÿñè ÿëàìÿòèäèð âÿ î.Èáðàùèìîâóí ìÿãàëÿñèíäÿêè «ðîìàíëà ïîâåñòèí ñèíòåçè» èääèàñû èëÿ ìöáàùèñÿ àïàðàðàã É. (áó ôèêðÿ øÿðèê îëäóüóìóç ö÷öí êëàññèê áèð ìèñàëû õàòûðëàìàã èñòÿðäèê: Å. «áèçèì ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûìûçû èñÿ äöøöíäöðÿí òàìàìèëÿ áàøãà ìÿñÿëÿëÿðäèð» âÿ áó «áàøãà ìÿñÿëÿëÿðèí» áÿçèëÿðèíè èçàù åòìÿéÿ ÷àëûøûðäû. öìóìèééÿòëÿ. É. È.Ùöñåéíîâóí «Òåëåãðàì». «Ãîúà âÿ äÿíèç» . Äöçäöð.Áàéðàìîâóí «Ñÿðèíëèê» âÿ ñ. îíóí ïîâåñòèí þë÷öëÿðèíÿ ìÿõñóñ ìöÿééÿí ìÿùäóäëóüó (? . Ùàëáóêè È. î úöìëÿäÿí. ëàêèí «îëóì. Ñîí çàìàíëàðäà éàðàíìûø âÿ ÿäÿáè èúòèìàèééÿòèìèçèí äèããÿòèíè úÿëá åòìèø áèð ÷îõ ÿñÿð. Á.Èáðàùèìîâóí ìÿãàëÿñèíäÿ áåëÿ áèð ïðîñåñäÿí — ïîâåñòèí ðîìàíû ÿâÿç åòìÿñèíäÿí ñþùáÿò ýåòìèðäè. ÿñëèíäÿ. ïîâåñòÿ ÷åâðèëìÿê ïðîñåñè êå÷èðèð».Ã.É. ùöäóäëàð ñèëèíèá ýåòìÿêäÿäèð.) ñöáóò åäèð êè.Èáðàùèìîâóí ìÿãàëÿñèíäÿ ãîéóëìóø ìÿñÿëÿíèí þçöíö äöçýöí øÿðù åòìÿéÿðÿê éàçûðäû êè. ìöÿëëèô éàçûðäû êè.Èáðàùèìîâ éàçûðäû êè. àüûëëû áèð ãÿëÿìèí ìÿùñóëó îëàí áó ìÿãàëÿäÿ äîëàøûãëûüà. ìÿãàëÿäÿ «Íÿ ö÷öí?» ñóàëûíà úàâàá éîõ èäè. ôèêèð çèääèééÿòëÿðèíÿ éîë âåðèëèðäè.Ùåìèíãóåé. Ìàð÷åëëî Âåíòóðèíèí «Áèð àëìàíûí ìÿçóíèééÿòè». ìÿñÿëÿí. Åëÿ áóíóíëà äà ðîìàí þç «ðîìàíëûüûíû» èòèðÿðäè». ìÿñÿëÿ ùÿúìäÿ. íÿòèúÿäÿ äÿ ìÿëóì îëìóðäó êè. äàùà äàð ìèãéàñû âÿ âöñÿòè ãÿáóë åòìÿñè äåìÿê îëàðäû.Ãàðàéåâ þçö íÿ äåéèð? Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè áèð òÿðÿôäÿí éàçûðäû êè. ÿñÿðëÿðäÿ ãîéóëàí âÿ ùÿëë 224 . È.Âëàäèìîâóí «Áþéöê ôèëèç». «Òåëåãðàì» âÿ ñ. «ðîìàíûí «ïîâåñòèí ëàêîíèçìèíè» ãÿáóë åòìÿñè.Å.Ãàðàéåâ Ùàìëåòèí äèëè èëÿ ãàðøûéà ãîéäóüó áó ñóàëû äîüóðàí ñÿáÿáëÿðè èçàù âÿ øÿðù åòìèðäè. ñÿùèôÿëÿðèí ñàéûíäà äåéèë. «Ñÿðèíëèê». .Èáðàùèìîâóí òåçèñèíÿ ýþðÿ «ðîìàí ìÿùç «ïîâåñò ëàêîíèçìèíè» ãÿáóë åäÿðÿê. éà þëöì?» ìÿñÿëÿñèíèí ìåéäàíà ÷ûõìà ñÿáÿáëÿðè àéäûíëàøäûðûëìàäûüû ö÷öí.)» Ùÿì äÿ ìöÿëëèô È. èíäè «ðåàëèñò ðîìàí èíñàí õàðàêòåðè âÿ ïñèõîëîýèéàñûíûí äÿðèí ãàòëàðûíà åíìÿêäÿ äàâàì åòìÿêëÿ ïîâåñòèí ëàêîíèçìèíè ãÿáóë åäèð. «Òåëåôîí÷ó ãûç». ëèðèê âÿ ïñèõîëîæè ïîâåñòëÿð («Ñþéöäëö àðõ». È. èíäè ðîìàíëà ïîâåñò àðàñûíäà ìþâúóä îëàí ôÿðãëÿð. «Êþðïöñàëàíëàð».Å.ßôÿíäèéåâèí «Êþðïöñàëàíëàð». Äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ îõóéóðóã: «Øàèðàíÿ. È. þç éåíè ðîìàí ôîðìàëàðûíû äà éàðàòìàãäàäûð (êóðñèâ ìÿíèìäèð .Ùÿì äÿ.
Ùàúûéåâ. âàúèá ùÿéàò ìÿñÿëÿëÿðèíäÿäèð». 14 ñåíòéàáð 1963-úö èë. Áó íÿ äåìÿê èäè.» Âÿ ñ. 8-15 225 . Áàëçàêûí «Ôÿëñÿôè åòöäëÿð» ðîìàí ñèëñèëÿñèíäÿí òóòìóø. ÿí éàõøû ñþçëÿðè. ýàù «ïðîáëåì ùÿúìèíè» ÿñàñ ýþòöðöð.Ãàðàéåâ ðîìàíäà ôÿëñÿôèëèê êèìè ìöùöì áèð ìÿñÿëÿ ãàëäûðìûø âÿ áóíóí àéäûí òÿôñèðèíè âåðìèøäèð. Äèýÿð òÿðÿôäÿí äÿ éàçûðäû: «Ðîìàí ïðîáëåìèíèí ìöçàêèðÿñè ýþñòÿðèð êè. ùàäèñÿëÿðÿ âåðäèéè ãèéìÿòäÿ.1 Ùÿìèí ìÿãàëÿäÿ É. ôÿëñÿôèëèéè áÿäèèëèéèí øÿðòëÿðèíäÿí áèðè êèìè áàøà äöøöð (ÿñàñ ìÿñÿëÿ äÿ áóäóð! . É. ÿñàñÿí. ìöàñèð ðîìàí ôèêèð ðîìàíû îëìàëûäûð. ðîìàíäàí áÿùñ åäÿðÿê áèð òÿðÿôäÿí éàçûðäû êè. 2 Ò.) âÿ îíó ùÿð øåéäÿí ÿââÿë. àéðûúà «ôÿëñÿôè ðîìàí» òÿëÿá åòìèðèê (áó éåðäÿ ãåéä åäÿê êè. Ï. Ñàðòðûí ÿñÿðëÿðèíÿäÿê ÿäÿáèééàòäà áåëÿ áèð íþâ îëóá . Ãàðàéåâèí éóõàðûäà ùàããûíäà áÿùñ åòäèéèìèç ìÿãàëÿñèíäÿêè çèääèéÿòëÿðè ýþñòÿðèðäè. «ôÿëñÿôè ðîìàí» ùå÷ äÿ éåíè áèð íþâ äåéèë. ýàù äà ðîìàíûí ïîâåñòäÿí «ëàêîíèçì. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. «éà åïèê. éàçû÷ûíûí èäåéà-èúòèìàè ìþâãåéèíäÿ. Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè ýþñòÿðèðäè êè. Éàøàð þç ìÿãàëÿñèíäÿ áèð-áèðèíÿ ãàðøû äóðàí ôèêèðëÿð ñþéëÿéèð.» Ìöçàêèðÿ çàìàíû ÷àï îëóíìóø ñîíóíúó — ñÿêêèçèíúè ìÿãàëÿ äÿ ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ ùå÷ áèð ìöùöì ìÿñÿëÿ ãàëäûðìûð. ________ 1 Éàðàäûúû àõòàðûøëàð ëàçûìäûð. ýàù äà «ñó» ÿëåéùèíÿ ÷ûõìàã øÿðòè èëÿ ñÿùèôÿ ùÿúìèíÿ öñòöíëöê âåðèð. áÿäèè èäðàê âÿ èíèêàñûí þçöíäÿ àõòàðûðûã. éà äà ëèðèê öíñöðëÿðèí öñòöíëöê òÿøêèë åòìÿñèíäÿí». «ßäÿáèééàòûìûçûí íÿùÿíýè îëàí áó ôîðìà (?) þç ÿçÿìÿòè èëÿ ñå÷èëèð». éåíè ðîìàí íþâö. Ìÿñÿëÿí. Æ. ÿí àëîâëó ôèêèðëÿðè éàëíûç ðîìàíà àèä åòìÿê èñòÿéèðëÿð. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. ýàù ðîìàíëà ïîâåñòè «ñèíòåçëÿøäèðÿíëÿðÿ» ùàãëû åòèðàç åäèð. íþâëÿðèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã. ãÿùðÿìàíûí «êÿíä. áÿçèëÿðèíäÿ áó ôîðìàéà (?) õöñóñè öñòöíëöê âåðìÿê ìåéëè âàðäûð. éà øÿùÿð àäàìû» îëìàñûíäàí. Ùÿéàòûí íÿùÿíý àéíàñû. íåúÿ éÿíè «ôèêèð ðîìàíû?» Ìöÿëëèôèí èçàùû ñÿððàñò âÿ äÿãèã èäè: «Ðîìàíäà ôÿëñÿôèëèê äåäèêäÿ áèç.Å). òèïèêëÿøäèðìÿ ïðîñåñèíèí.åäèëÿí öìäÿ áÿøÿðè ïðîáëåìëÿðäÿ. «Ã.2 Ëàêèí áó ìÿãàëÿíèí ìöÿëëèôè äÿ þç íþâáÿñèíäÿ áèð-áèðèíÿ çèää ôèêèðëÿð ñþéëÿéèðäè. êîíêðåòëèê» àëìàñûíû àðçóëàéûð» äåéÿ.Å.
áó ðîìàíëàðäà ãàëäûðûëàúàã áþéöê ïðîáëåìëÿðäÿí àñûëû èäè. ¹ 4.Ùöñåéí.188. ñÿù. ¹ 8.23. 226 . 172 . áèðèíúè äÿðÿúÿëè âÿçèôÿñè âÿ áîðúó èäè. ìöçàêèðÿ þç-þçöíÿ éîõ îëóá àðàäàí ÷ûõìûøäû. Éåðè ýÿëìèøêÿí. ñþéëÿìÿê èñòÿðäèê. áèçúÿ. ×öíêè ãÿçåò ùÿð ùàíñû áèð ìÿñÿëÿ áàðÿäÿ ìöçàêèðÿ à÷àðñà. 1964. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôû áàðÿäÿ áÿçè ìöëàùèçÿëÿðèìèçè. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôû þç áþëýöñöíäÿí — ñèéàñèëèéèíäÿí. 1964. áó òÿëÿáëÿðèí ýåð÷ÿêëèéè óüðóíäà äàèì ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê ÿäÿáè òÿíãèäèí. Áóðàñû äà ÷îõ ÿëàìÿòäàð èäè êè.Àðèôèí «áèðèíúè ìÿðùÿëÿ» àäëàíäûðäûüû åòàïû àðõàäà ãîéìàñû ö÷öí ìöùöì ìÿñÿëÿëÿð ãàëäûðìàã âÿ áó ìÿñÿëÿëÿðè éàçû÷ûëàðëà ãàðøûëûãëû ïðàêòèê ÿëàãÿëÿð øÿðàèòèíäÿ ùÿëë åòìÿê. ëàêèí «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè áóíó åòìÿìèø âÿ ñÿáÿáèíè äÿ ýþñòÿðìÿìèøäè. ùÿì÷èíèí. ñþùáÿòèìèçèí ÿââÿëèíäÿ ãàðøûéà áåëÿ áèð ñóàë ãîéìóøäóã êè. éÿíè àêàäåìèê Ì. èúòèìàèëèéèíäÿí. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. Áèç. Éàçû÷û âÿ òÿíãèä. ðîìàí ìöÿëëèôëÿðèíèí ôÿðäè öñëóáóíäàí àñûëû îëìàéûá. åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿñè «ìöàñèð ðîìàí íåúÿ îëìàëûäûð?» ñóàëû áàõûìûíäàí ãÿíàÿòáÿõø. Ëàêèí ãåéä åäÿê êè. Ùàëáóêè Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôû.1 ßëáÿòòÿ. «ñîíà éåòìÿê» èôàäÿñè áóðàäà áèð î ãÿäÿð äÿ éåðèíÿ äöøìöð. ùÿìèí ìöçàêèðÿ àõûðäà éåêóíëàøäûðûëìàëûäûð. ñÿù 6 . Éàëíûç áó çàìàí Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí «áèðèíúè ìÿðùÿëÿ______________ 1 Áàõ: Ì.Áóíóíëà äà «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíèí «Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðè» áàðÿäÿêè ìöçàêèðÿñè ñîíà éåòìèøäèð. È. ãûñàúà äà îëñà. ÕÕ ÿñðèí èêèíúè éàðûñûíäà — òÿôÿêêöð âÿ òÿõÿééöëöí ÿí àëè èíêèøàôû âÿ áó èíêèøàôûí êöòëÿâèëèéè äþâðöíäÿ ãàðøûéà ÿí éöêñÿê òÿëÿáëÿð ãîéìàã.Èáðàùèìîâ. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. Ìöàñèð òÿëÿáëÿð ñÿâèééÿñèíÿ. àðòûã Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè þçö áó ìöçàêèðÿíèí àøàüû ñÿâèééÿäÿ êå÷äèéèíè ýþðöð âÿ ýþñòÿðèðäè. ìöçàêèðÿäÿ càï îëóíìóø ìÿãàëÿëÿðèí êåéôèééÿòè.. åïèêëèéèíäÿí. áó ôàêòû Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí öìóìè èíêèøàôûíà äÿëàëÿò åäÿí àìèëëÿðäÿí áèðè êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèðèê. ëèðèêëèéèíäÿí âÿ ñ. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôû ö÷öí ñÿúèééÿâè èäèìè? Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ýÿëÿúÿê èíêèøàôû íàìèíÿ ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèðäèìè? Ýþðöíäöéö êèìè áó ñóàëëàðà ìöñáÿò úàâàá âåðìÿê ìöìêöí äåéèë.
Àçÿðáàéúàí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí éåíè íÿñëè ùÿëÿ þç ñþçöíö äåìÿìèøäèð. Áó ìöàñèð èíñàí ìöúÿððÿä áèð âàðëûã äåéèë. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí «èêèíúè ìÿðùÿëÿñè» þç ýåð÷ÿêëèéèíè áþéöê ïðîáëåìëÿð ðîìàíûíäà òàïìàëûäûð. ìöàñèð èíñàíû äöøöíäöðÿí ïðîáëåìëÿðèí áöòöí îáéåêòèâ ñÿáÿáëÿðèíèí ùàìûñû áóðàéà äàõèëäèð. òÿêúÿ èõòèñàñû èëÿ ÿëàãÿäàð ìÿñÿëÿëÿðè éîõ.ñè» èëÿ «èêèíúè ìÿðùÿëÿñè» àðàñûíäàêû êåéôèééÿò ìÿñàôÿñè ýþçÿ ÷àðïûðäû. Éóõàðûäà àäûíû ÷ÿêäèéèìèç ìöÿëëèôëÿðèí. ùàìûäàí êè÷èê ïîâåñò éàçìàüû òÿëÿá åòìÿê îëìàç.ßëÿêáÿðçàäÿíèí. Ñ. Áó áþéöê ïðîáëåìëÿðèí ÿñàñûíû ìöàñèð èíñàí âÿ ìöàñèð ùÿéàò òÿøêèë åäèð: ìöàñèð èíñàíûí ìöàñèð ùÿéàòà ìöíàñèáÿòè âÿ áó ìöíàñèáÿò áàõûìûíäàí îíóí ùÿéàòäàêû ôÿàëèééÿòè.Êÿðèìçàäÿíèí âÿ áàøãàëàðûíûí ñîí èëëÿðäÿ ÷àï åäèëìèø ÿñÿðëÿðèíè õàòûðëàñàã êèôàéÿò åäÿð. úöðáÿúöð ìöÿññèñÿëÿð ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ äåéèë. Îíóí ôÿàëèééÿò âÿ ìàðàã äàèðÿñè ýåíèøäèð. áó. «ïîðòðåòëÿð ãàëåðåéàñûíà» ìÿíñóá èíêîãíèòî äåéèë. îíóí ôÿàëèééÿòè äÿ áó ïðîáëåìëÿðëÿ áàüëûäûð. Îíëàðûí éàðàäûúûëûüûíäà ùÿëÿëèê ôîðìà áàõûìûíäàí áèð éåêíÿñÿãëèê íÿçÿðÿ ÷àðïûð: òÿõìèíÿí åéíè ùÿúìëè êè÷èê ïîâåñòëÿð. ùÿì éàçû ìÿäÿíèééÿòè áàõûìûíäàí áèð-áèðèíäÿí ôÿðãëè îëàí ïîâåñòëÿðè áèð êöëë ùàëûíäà Àçÿðáàéúàí íÿñðèíÿ éåíèëèê ýÿòèðìèøäèð.ßéëèñëèíèí.Ìÿëèêçàäÿíèí. áèð êöëë ùàëûíäàäûð. Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí «èêèíúè ìÿðùÿëÿñèíÿ» àïaðàí éîë áåëÿäèð. ìöàñèð ùÿéàò ÷ÿð÷èâÿñèçäèð. ùå÷ áèð ìÿùäóäëóã éîõäóð. öìóìèäèð. éÿíè Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí ùÿëÿ êå÷ìÿäèéè. ß. Ùå÷ êèìäÿí òÿëÿá åòìÿê îëìàç êè. Áó ìöàñèð ùÿéàò éàëíûç èñòåùñàëàò âÿ êÿíä òÿñÿððöôàòû. íåúÿ êè. éöêñÿê èíòåëëåêòëè àçÿðáàéúàíëûäûð — ìÿíôè âÿ éàõóä ìöñáÿò ñóðÿòëèéèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã. Âÿòÿí âÿ õàëã ãàðøûñûíäà äóðàí ïðîáëåìëÿðè äÿ ýþðöð âÿ áó ïðîáëåìëÿð áàðÿäÿ äöøöíöð.Ñöëåéìàíîâóí. Ô. ìààðèô âÿ ñÿùèééÿ. ÷öíêè õàëãûí âÿ Âÿòÿíèí áóíà åùòèéàúû âàð. î. ëàêèí ãàáàãúûë äöíéà ðîìàíûíûí ÷îõäàí àäëàäûüû ìÿðùÿëÿëÿðè — ìÿçìóí âÿ ôîðìà êàìèëëèéèíèí. ×. Áèçúÿ. Àíàðûí. Áóíóíëà áèç ãÿòèééÿí êè÷èê ïîâåñò ÿëåéùèíÿ ÷ûõìàã ôèêðèíäÿ äåéèëèê. 227 . çÿíýèíëèéèíèí âÿùäÿòè áàõûìûíäàí — òÿêðàð åòìÿéÿ åùòèéàú îëìàçäû. È. ðîìàí éàçñûí. åëÿúÿ äÿ áàøãàëàðûíûí ùÿì ñÿíÿòêàð èñòåäàäû.
ôîðìàñû. èíòåëåêòóàë ìÿíàñûíäà éàðàøûãëû âÿ éàïûøûãëû åäÿí úÿùÿòëÿð. Áó áóäàãëàðûí öçÿðèíäÿ úöðáÿúöð çÿðèô éàðïàãëàð âàð: áÿäèè ÿñÿðè ñþçöí éàõøû. Áÿäèè ÿñÿðèí ýåíåàëîæè àüàúû. áàúàðûã âÿ úöðÿò òÿëÿá åäÿí. áèçúÿ. äåòåêòèâ. 228 . ñîñèîëîæè. Àüàú þçö — áÿäèè ÿñÿðäèð. öñëóáó. èúòèìàè. ôÿëñÿôè. ìöùöì âÿ ñÿúèééÿâè ñàíäûüûìûç àéðû-àéðû áèð íå÷ÿ ìÿñÿëÿ öçÿðèíäÿ äàéàíäûã. úÿáùÿñè. Áó ìÿñÿëÿíè áöòöíëöêëÿ òÿäãèã åòìÿê ìÿãñÿäèíè ãàðøûìûçà ãîéìàäûüûìûç ö÷öí. ãèäà àëäûãëàðû ùÿìèí ýþâäÿäèð. ñÿíÿòêàðûí õèäìÿò åòäèéè èäåéà. áþéöê âÿ ìÿñóëèééÿòëè èøäèð. ãèäà — ìþâçóëàðûäûð.Ëàêèí áó. éàçû ìÿäÿíèééÿòè. æàíðëàðû. åïèê. áóäàãëàðäàí èñÿ éàðïàãëàðà ÷àòûð. àðõèòåõòîíèêàñû. éàðïàãëàð äà ùÿìèí ýþâäÿíèí öçÿðèíäÿ äàéàíìûøäûð. — àñûëû îëìàéàðàã áèð êàòåãîðèéà êèìè ìöàñèðëèê çÿðóðèäèð. ÿçÿìÿòëèäèðñÿ. «ßäÿáè òÿíãèä âÿ Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ ìöàñèðëèê» ìþâçóñó ÷îõ çÿùìÿò. Îäóð êè. Îíäà áÿëêÿ «èêèíúè ìÿðùÿëÿéÿ» êå÷èääèð? *** ßäÿáèééàòäà ÿñë ìöàñèðëèê èñòåäàäûí äÿðÿúÿñè ö÷öí ìåéàð îëà áèëÿúÿê åñòåòèê áèð êàòåãîðèéàäûð. Áó ãèäà ýþâäÿäÿí êå÷èá áóäàãëàðà. ëèðèê. äåìÿëè. Ìöàñèðëèê îëìàéàí éåðäÿ ñÿíÿò éîõäóð. Èðèëè-õûðäàëû ñàéñûç áóäàãëàðû âàð: áÿäèè ÿäÿáèééàòûí ãàíóíëàðû. Áó êþêëÿð — èñòåäàääûð. àäèúÿ îëàðàã. éàçû÷û ìÿùàðÿòè âÿ ñ. ßýÿð ýþâäÿ íÿùÿíý. äàùà ìÿòàíÿòëèäèð. Ìöàñèðëèéè íÿùÿíý áèð àüàú ýþâäÿñèíÿ áÿíçÿòìÿê îëàð. ôàíòàñòèê. Êþêëÿð òîðïàãäàí ãèäà ñîâóðóð. Òîðïàã — ùÿéàò. Ëàêèí áó áóäàãëàð äà. ñòðóêòóðó. áèîãðàôèê âÿ ñ. äàéàãëàðû. áó úöðäöð. èñòÿð ìöàñèð ùÿéàòäàí áÿùñ åäÿí ÿñÿðëÿðäÿ ñÿïêèñèíäÿí — ôÿëñÿôè. ùÿëÿ «èêèíúè ìÿðùÿëÿ» äåéèë. åñòåòèê âÿ åòèê êîíñåïñèéàñû. Áó ýþâäÿ èñÿ òîðïàüûí äÿðèí ãàòëàðûíà ãîë-ãàíàä àòìûø êþêëÿðèí ñàéÿñèíäÿ ìþùòÿøÿìäèð. êþêëÿð äÿ äàùà äÿðèí. äöíéàýþðöøö. Èñòÿð òàðèõè ìþâçóëó ÿñÿðëÿðäÿ.
«Áèçèì ãûçëàð». ÿñÿðèí ãÿùðÿìàíû Ìèíàéÿ äèããÿòè úÿëá åäÿí ñóðÿòäèð. äåìÿëè. êîëõîçóí äàùà âàðëû îëìàñû ö÷öí ÷àëûøûð. ìöñáÿò ñóðÿòëÿð — âÿ îíëàðûí ÿêñÿð ùàëëàðäà ñîñèîëîæè òÿùëèëè âåðèëìÿêëÿ êèôàéÿòëÿíèëìèøäèð. ÿýÿð éàçû÷ûíûí ãÿëÿìÿ àëäûüû ãÿùðÿìàí ïàìáûã÷û ãûçäûðñà âÿ î. Íÿñðèìèçäÿ áÿäèè õàðàêòåð ìÿñÿëÿñè èëÿ ÿëàãÿäàð ìÿõñóñè éàçûëìûø. áó ìöùöì ìÿñÿëÿéÿ ìöíàñèáÿòäÿ áèð ñûðà ïðèíñèïèàë ìþâãå èëÿ. 30 éàíâàð 1954- 229 . åëÿ áó éåðäÿ éóõàðûäà äåäèéèìèç àíëàøûëìàçëûã ìåéäàíà ÷ûõûð. åëÿúÿ äÿ àéðû-àéðû íÿñð ÿñÿðëÿðèíèí òÿùëèëèíÿ ùÿñð îëóíìóø ìÿãàëÿëÿðèí ÿêñÿðèééÿòèíäÿ ãÿùðÿìàíëàð ñöíè ñóðÿòäÿ èêè éåðÿ àéðûëìûø — ìÿíôè. áÿäèè ñóðÿòèí ñÿùâëÿðè ìöÿëëèôèí ñÿùâëÿðè êèìè âÿ éàõóä òÿñâèð îëóíàí øÿõñèééÿòèí áÿçè ìöñáÿò úÿùÿòëÿðè ìöÿëëèôèí áÿäèè ìöâÿôôÿãèééÿòè êèìè áàøà äöøöëìöøäöð. éàíëûøëûãëàðûí øàùèäè îëóðóã êè. ùÿð ãóòóäàí 100 êã áàðàìà ýþòöðöð âÿ ñ. úèääè åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿ èëÿ áÿðàáÿð. ýöíäÿëèê ïëàíû 120% éåðèíÿ éåòèðèðñÿ. __________ úö èë. áó ãÿùðÿìàí äîëüóí áÿäèè ñóðÿòäèð! Õàðàêòåð áèð ìÿãàëÿéÿ ìöðàúèÿò åäÿê: éàçû÷û È. õåéëè ñàïûíòûëàðûí.ÛÛ ÔßÑÈË ßÄßÁÈ ÒßÍÃÈÄ Âß ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ ÁßÄÈÈ ÍßÑÐÈÍÄß ÕÀÐÀÊÒÅÐ ÌßÑßËßÑÈ Íÿñðèìèçäÿ áÿäèè õàðàêòåð ïðîáëåìè áàõûìûíäàí ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíè òÿùëèëäÿí êå÷èðÿðêÿí. äåéÿê êè. «íÿ ö÷öí?» ñóàëû ìåéäàíà ÷ûõûð âÿ òÿíãèä÷èíèí äÿ áîðúó áó ñóàëà úàâàá âåðìÿêäèð: ùàíñû áÿäèè õöñóñèééÿòëÿðèíÿ ýþðÿ Ìèíàéÿ äèããÿòè úÿëá åäÿí ñóðÿòäèð? Áàõ. îíóí èúòèìàè ìþâãåéè âÿ èøè èëÿ áÿäèè ñóðÿò. 1 Ã. Ìÿãàëÿäÿ Ìèíàéÿíèí ýþðäöéö èøëÿð ñàäàëàíûð: î. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè.1 Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè.Õÿëèëîâ. áóíóí äà ÿñàñ ñÿáÿáè ùÿìèí ïðîáëåìÿ ñõîëàñòèê ìöíàñèáÿòäèð. Áó çàìàí ÷îõ ìàðàãëû âÿ õàðàêòåðèê áèð àíëàøûëìàçëûã ìåéäàíà ÷ûõìûøäûð: øÿõñèééÿò. ñóðÿòèí áÿäèè ñÿâèééÿñè áèð-áèðèíÿ ãàðûøäûðûëìûøäûð. äàùà äîüðóñó.Ùöñåéíîâóí «Áèçèì ãûçëàð» àäëû ïîâåñòèíäÿí áÿùñ îëóíàí åéíèàäëû ìÿãàëÿäÿ ýþñòÿðèëèð êè.
éàõøû ãûç îëà áèëÿð.Ùöñåéíîâ. éîõëàìà ìàòåðèàëëàðûíû. ëàêèí åéíè çàìàíäà «éàõøû ãÿùðÿìàí» — ýöúëö áÿäèè ñóðÿò îëìàéà áèëÿð. ùÿðýàù Ùöñåéíîâ «èíøààòûí ãûçüûí âàõòûíäà êîëõîç ôÿàëëàðûíû èøäÿí óçàãëàøäûðìàñàéäû». Äåìÿëè. ÿñÿðäÿ «ðÿùáÿð òÿøêèëàòëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðè ñõåìaòèê âÿ çÿèô âåðèëìèøäèð». 16 ìàé. þçö äÿ «ÿñëèíäÿ. èñòèíòàã îðãàíëàðûíà àèä îëàí éîõëàìà ìàòåðèàëëàðûíû òÿùãèã åòìÿêëÿ ìÿøüóë îëìàñàéäû». åëÿúÿ äÿ Äÿìèðîâ «éåíèëèê ùèññèíè èòèðìÿñÿéäè». Ñîíðà éåíÿ îõóéóðóã: «Ðàéîí èúðàèééÿ êîìèòÿñèíèí ñÿäðè Ùöñåéíîâ âÿ éîë èíøààòû èäàðÿñèíèí ìöäèðè Äÿìèðîâ ñóðÿòëÿðè äÿ çÿèô âåðèëìèøäèð». èñòèíòàã îðãàíëàðûíà àèä îëàí éîõëàìà ìàòåðèàëëàðûíû òÿùãèã åòìÿêëÿ ìÿøüóë îëóð».Áÿñ Ìèíàéÿ áèð áÿäèè ñóðÿò êèìè íåúÿäèð — ýöúëöäöð. î. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. ñóðÿòèí áÿäèè êàìèëëèéè îíóí ýþðäöéö òåõíèêè èøëÿ þë÷öëìÿçäèð. 1953-úö èë. äèããÿòè úÿëá åòìÿçäèìè? Ýþðöíäöéö êèìè. ùàíñû áÿäèè ÷àòûøìàçëûãëàðà ýþðÿ? Îíà ýþðÿ êè. áóðàäà ñóðÿòèí ìÿøüóë îëäóüó òåõíèêè èøèí íÿòèúÿñè îíóí áÿäèè ñàíáàëûíû ìöÿééÿíëÿøäèðìÿê ö÷öí ìåéàð êèìè ãÿáóë åäèëìèøäèð. ÿìÿê ñîâåò ÿäÿáèééàòûíûí ìöùöì ìþâçóñóäóð. Àõû. íÿ ö÷öí áó ñóðÿòëÿð çÿèôäèð.ßëèçàäÿíèí «Ñó àéäûíëûãäûð» àäëû ïîâåñòèíÿ ùÿñð îëóíìóø áèð ìÿãàëÿäÿ ýþñòÿðèëèð êè. êîëõîç÷ó êöòëÿëÿðèíäÿí ÿëàãÿñè öçöëìöø áèð àäàìäûð». áàúàðûãëû. Òÿëÿáêàðëûüû àðòûðìàëû. ùÿð ãóòóäàí 100 êã áàðàìà ýþòöðöð. ßëáÿòòÿ. «êîëõîç÷ó êöòëÿëÿðèíäÿí ÿëàãÿñèíè öçìöø áèð _________ 1 ß. ßýÿð Ìèíàéÿ îíà ýþðÿ äèããÿòè úÿëá åäÿí ñóðÿòäèðñÿ êè. 230 . 150 êã áàðàìà ýþòöðñÿéäè íåúÿ îëàðäû — äèããÿòè äàùà ÷îõ úÿëá åäÿí ñóðÿò îëàðäûìû? Éàõóä ùÿð ãóòóäàí 100 ÿâÿçèíÿ 80 êã áàðàìà ýþòöðñÿéäè. éà çÿèô? Àõû.1 Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè íÿ ö÷öí áó ãÿíàÿòÿ ýÿëìèøäèð. Áàøãà áèð ìèñàë: Ì. «Ùöñåéíîâ èíøààòûí ãûçüûí âàõòûíäà êîëõîç ôÿàëëàðûíû èøäÿí óçàãëàøäûðûð. ëàêèí àéäûíäûð êè. áÿñ ùÿð ãóòóäàí 100 éîõ. íèéÿ. ÿñëèíäÿ. ùàíñû áÿäèè ãöñóðëàðäûð áó ñóðÿòëÿðè «ñõåìàòèê âÿ çÿèô åäÿí?» Áó ñóàëà úàâàá îëàðàã «ðÿùáÿð òÿøêèëàòëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðè» íåúÿ îëìàëûäûðëàð áàðÿäÿ òðàôàðåò ìöëàùèçÿëÿðëÿ òàíûø îëóðóãñà äà. ôÿäàêàð èø÷è. áèðúÿ áÿäèè ãöñóðóí áåëÿ ýþñòÿðèëìÿñèíÿ òÿñàäöô åòìèðèê. Áÿñ Äÿìèðîâ? «Äÿìèðîâ èñÿ éåíèëèê ùèññèíè èòèðìèø.
áó úöð ùàëëàðûí ìåéäàíà ÷ûõìàñûíà øÿðàèò éàðàäûðäû. Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðè õåéëè èíêèøàô åòäèêäÿí ñîíðà äà — 1961-úè èëäÿ àêàäåìèê Ì. ùå÷ __________ 1 Êå÷ÿí èëèí íÿñðè ùàããûíäà. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. 231 . ìöÿëëèô îíó àõûðà ãÿäÿð àìàíñûç ñóðÿòäÿ áèàáèð åòìÿëè èäè (!)»2 Áÿäèè ñóðÿòëÿðèí ñöíè øÿêèëäÿ èêè ãèñìÿ àéðûëìàñû — ùÿì ÿäÿáè òÿíãèääÿ âÿ ùÿì äÿ áÿäèè ÿäÿáèééàòäà — îíëàðûí ðåàë òÿñâèð îëóíìàìàñû Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ øàáëîí ñèòóàñèéàëàðûí. ÿýÿð êîíêðåò áÿäèè ÿñÿðëÿðäÿí áÿùñ åäèëèðñÿ. 2 Ö÷ ÿñÿð ùàããûíäà. «ìöñáÿòëÿðè» èøëÿ éöêëÿìÿê. áó ìÿãàëÿëÿð áèð íþâ áÿùñ îëóíàí ñóðÿòëÿð áàðÿäÿ ñîñèîëîæè î÷åðê. èêèñè äÿ — ùÿì Ùöñåéíîâ. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. áþéöê áèð ñÿõàâÿòëÿ ïîâåñòèí ìÿçìóíóíó äàíûøûð. ñÿíÿòêàðëûãäàí èñÿ ãÿòèééÿí ñþùáÿò à÷ûëìûðäû. áÿäèèëèêäÿí. àäèúÿ îëàðàã ùÿìèí ÿñÿðäÿêè «ìöñáÿò ñóðÿòëÿð»èí ýþðäöêëÿðè èøëÿð òÿðèôëÿíèð. áÿäèè íÿñð ÿñÿðëÿðèíäÿ òÿñâèð îëóíàí ñóðÿòëÿðëÿ ùÿéàòäàêû èíñàíëàð àðàñûíäà õåéëè ôÿðã âàð èäè.ßëèçàäÿíèí éóõàðûäà àäûíû ÷ÿêäèéèìèç «Ñó àéäûíëûãäûð» àäëû ùÿãèãÿòÿí çÿèô ïîâåñòèíè åëìè-íÿçÿðè ÿñàñëàðëà òÿùëèë åäèá.Õÿëèëîâ Ì. áåëÿ éàðûòìàç ùàëà ãàðøû þç åòèðàç ñÿñèíè óúàëòìàã ÿâÿçèíÿ. éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç òèïëè ìÿãàëÿëÿðëÿ. 163. ìÿñÿëÿí: «Òàüû öñòöíÿ ñó òþêöëìöø îúàã êèìè þç-þçöíÿ ñþíöð (?). ¹ 5.àäàì» îëìàñàéäû. ñÿù.1 50-úè èëëÿðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ òåçòåç åëÿ ìÿãàëÿëÿðÿ ðàñò ýÿëìÿê ìöìêöí èäè êè. àõûðäà äà áÿçè òÿíãèäè ìöëàùèçÿëÿð èðÿëè ñöðöðäö. 1953. Òÿñàäöôè äåéèë êè. «ìÿíôè ñóðÿòëÿð» ñþéöëöð. Éåíÿ õàðàêòåð áèð ìèñàë: òÿíãèä÷è Ã. ùÿì äÿ ÷îõ çÿèô î÷åðê òÿñèðè áàüûøëàéûðäû.Àðèô ùàãëû îëàðàã éàçûðäû: «Ùÿéàòû âÿ àäàìëàðû äöçýöí âÿ äîëüóí òÿñâèð åòìÿê ïðîáëåìè ÿñàñ ïðîáëåìëÿðäÿí áèðè îëàðàã ãàëìàãäàäûð». 25 ìàðò 1961-úè èë. ßäÿáè òÿíãèä èñÿ áóíó ýþñòÿðèá. ÿñëèíäÿ. éÿíè áó èíñàíëàð ÷îõ çàìàí ðåàë òÿñâèð îëóíìóðäó. áó ìÿãàëÿëÿðäÿ. áàéàüû âÿ øàáëîí ýþñòÿðìÿê îíäàí èðÿëè ýÿëèðäè êè. «ìÿíôèëÿðè» êàðèêàòóðà øÿêëèíäÿ. ÿñÿðèí ñþíöê ÷ûõìàñûíûí îáéåêòèâ áÿäèè ñÿáÿáëÿðèíè ýþñòÿðìÿê ÿâÿçèíÿ. ñèéàñè ÿäÿáèééàòäàí úöðáÿúöð ñèòàòëàð ýÿòèðÿðÿê «ìÿíôè ñóðÿò» Òàüûíû «èôøà åäèð». ùÿì äÿ Äÿìèðîâ — áèð ñóðÿò êèìè áÿäèè çÿèôëèêäÿí õèëàñ îëàðäû âÿ «ýöúëö áÿäèè ñóðÿòëÿðÿ» ÷åâðèëÿðäè? Ñóðÿòëÿðè ñöíè øÿêèëäÿ «ìÿíôè» âÿ «ìöñáÿò» äåéÿ èêè éåðÿ áþëöá. ùàëáóêè.
çÿíýèí âÿ ùÿðòÿðÿôëè áèëèê åùòèéàòûíà. îíóí äàõèëèíäÿ áåëÿ áèð ïðîñåñ ýåäÿ áèëÿð âÿ ùÿðýàù áÿäèè ÿñÿðäÿ ñþùáÿò ìÿùç áó úöð àäàìëàðäàí ýåäèðñÿ. îíäà ýÿðÿê áó äÿéèøìÿ ïðîñåñè ñîí äÿðÿúÿ ìÿùàðÿòëÿ òÿñâèð îëóíñóí. ßäÿáèééàò âÿ ñÿíÿò ìÿñÿëÿëÿðè. Àììà îíëàðûí äöíéàýþðöøëÿðèíäÿêè.2 Êþêöíäÿí éàíëûø îëàí áó èääèà òàìàìèëÿ éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç ïàðàäîêñàë âÿçèééÿòèí — òÿñâèð îëóíàí øÿõñèééÿòèí õöñóñèééÿòëÿðèëÿ ñóðÿòèí áÿäèè ñÿâèééÿñèíèí áèð-áèðèíÿ ãàðûøäûðûëìàñûíûí áÿùðÿñèäèð. áó íþãñàíû ýþñòÿðèð âÿ Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿêè áåëÿ áèð øàáëîíó ãåéä åäèðäè êè. åëìè èäðàêà ìàëèê îëìàëûäûð». õàñèééÿòëÿðèíäÿêè òÿáÿääöëàò ýþñòÿðèëìèð. ðàéêîì áöðîñó îíóí ùàããûíäà õöñóñè ãÿðàð ÷ûõàðûá! Éàçû÷û Ìåùäè Ùöñåéí «Öðÿê äîñòëàðû»íäàí áÿùñ åäÿðÿê. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. 232 . ñÿù. ßëáÿòòÿ. ¹ 1. 2 Ìåùäè Ùöñåéí.1 Áó úöð âÿçèééÿò Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ éàíëûø íÿçÿðè ôèêèðëÿðèí ìåéäàíà ÷ûõìàñûíà ñÿáÿá îëäó âÿ áÿäèè íÿñð ÿñÿðëÿðèíäÿêè ñóðÿòëÿðèí ñõåìàòèêëÿøìÿñè.áèð áÿäèè âÿ ïñèõîëîæè ÿñàñû îëìàéàí îõøàð ùàäèñÿ âÿ «äÿéèøìÿëÿðèí» ìåéäàíà ÷ûõìàñûíà ñÿáÿá îëìóøäó. ïèñ — ìÿíôè áèðäÿí-áèðÿ éàõøû — ìöñáÿò îëóð. Àçÿðíÿøð. Ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè.). Ìÿñÿëÿí. ëàêèí ßáèë Ãÿíáÿðîâ îíà ýþðÿ «äöçÿëèð» êè. õàðàêòåð.Å. ãÿùðÿìàí áàðÿäÿ áèð ñûðà ãèéìÿòëè ôèêèðëÿð ñþéëÿìèø Ì. Áàêû. 21. ßäÿáè òÿíãèä áóíóí öñòöíäÿí þòÿðè êå÷èð. Â. öìóìèééÿòëÿ. èíñàí òÿáèÿòè ùÿìèøÿ èíêèøàôäàäûð. øàáëîíëàøìàñû äàùà ãàáàðûã íÿçÿðÿ ÷àðïìàüà áàøëàäû. Òåíàðäéå («Ñÿôèëëÿð». Éàçû÷û ßëè Âÿëèéåâèí «Öðÿê äîñòëàðû» àäëû ðîìàíûíäà øþùðÿòïÿðÿñò âÿ õóäïÿñÿíä ìÿñóë èø÷è êèìè òÿñâèð îëóíìóø ßáèë Ãÿíáÿðîâ ÷îõ ýåðèäÿ ãàëìûø áèð êîëõîçà ñÿäð ýþíäÿðèëäèêäÿí ñîíðà áèðäÿí-áèðÿ äÿéèøèð. 1959. Ëàêèí ìöñáÿò ñóðÿòëÿðèí éàðàäûëìàñû ö÷öí ñÿíÿòêàð þçö ìöòëÿã éöêñÿê ìÿíÿâè ñÿâèééÿäÿ äóðìàëû. òÿñÿððöôàòû ãàáàãúûëëàð ñûðàñûíà ÷ûõàðûð. «éàõøû àäàì» îëóð.Ùöñåéí êèìè ýöúëö áèð ÿäÿáèééàò÷û éàçûðäû: «Ìÿíôè èíñàí ñóðÿòëÿðè ñàäÿúÿ áèð éàçû÷û èñòåäàäû ñàéÿñèíäÿ äÿ éàðàäûëà áèëÿð (?! . ñÿù. 223-224. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí áÿçè íöìóíÿëÿðèíäÿ áó úöð ùàëëàðà äèããÿò éåòèðèëìèøäèð.Ùöãî) êèìè àë÷àüûí ïàðëàã áÿäèè ñóðÿòèíè éàðàòìàã ö÷öí «ñàäÿúÿ áèð éàçû÷û èñòåäàäû» _________________ 1 ßäÿáèééàò âÿ ìöàñèðëèê. Äîüðóäàíìû. áó ïðîñåñèí áÿäèè-ïñèõîëîæè ÿñàñû îëñóí. 1958.
òÿíãèä÷è Ï. 233 . Ìèñàë ö÷öí. «Áþéöê äàéàã» (Ì. áó ùèññè äîüóðàí ñÿáÿáëÿðè ýþñòÿðìÿê. ÷öíêè áàøãà úöð ìöìêöí äåéèë! Áÿäèè ÿñÿðëÿðè òÿùëèë åäÿðêÿí ñóðÿòëÿð àðàñûíäà áó úöð àéðûñå÷êèëèê ñàëìàã 50-úè èëëÿð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ þçöíö ãàáàðûã øÿêèëäÿ ýþñòÿðèðäè. þç èääèàñûíû ÿñàñëàíäûðìàã ÿâÿçèíÿ. ýÿðÿê ÿí éöêñÿê ìÿíÿâè ñÿâèééÿäÿ äóðàñàí êè. áó èñÿ ìöñáÿò ñóðÿòäèð — ÿñë èñòåäàä åòàëîíó äåéÿ ãèéìÿòëÿíäèðìÿê îëàðìû? Ìÿýÿð äîëüóí ìÿíôè áÿäèè ñóðÿò äÿ.Å)?» ______________ 1 Íÿñðèìèçèí éåíè íàèëèééÿòëÿðè. 1959. ñèòóàñèéàëàð éàðàäûðñà âÿ ÿýÿð áóíëàð éöêñÿê áÿäèè ñÿâèééÿäÿäèðñÿ. «Àéðûëàí éîëëàð» (È.Èáðàùèìîâ) ðîìàíûíäàêû Ïÿðøàíûí äà òÿñâèðèíäÿ «ìöÿëëèôëÿðèí þçëÿðèíè ìÿùäóäëàøäûðäûãëàðû ùèññ îëóíóð».1 Ñîíðà ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè íÿ ö÷öí áó ôèêðÿ ýÿëäèéèíè. Ú.êèôàéÿòäèð? Ìÿýÿð Øåéõ Íÿñðóëëàùûí («Þëöëÿð». áÿäèè òÿùëèë çàìàíû ÿñàñ ìåéàð áÿäèèëèêäèð: éàçû÷û þç ÿñÿðèíäÿ ìÿíôè ñóðÿòèí áÿäèè âöñÿòèíè äàùà éöêñÿêëèéÿ ãàëäûðìàã ö÷öí ùÿìèí ñóðÿòèí «ìÿíôèëèéèíÿ» äÿëàëÿò åäÿí åïèçîäëàð âåðèá. ïîçüóíëóüóíó. âàñèòÿëè øÿêèëäÿ.Øûõëû) ðîìàíûíäàêû Íÿðýèç ìöÿëëèìÿíèí äÿ. äîëàéû. ãàðøûéà áåëÿ áèð ñóàë ãîéóð: «Íÿ ö÷öí îõóúó Íàçíàçûí ùÿð úöð ÿäàëàðûíû. 209. Éàçû÷û ìÿíôèíè äÿ. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ñÿù. Ìÿýÿð éàçû÷ûíûí éàðàòäûüû ñóðÿòëÿðÿ ãàðøû àéðû-ñå÷êèëèêëÿ éàíàøûá áó ìÿíôè ñóðÿòäèð — áèð î ãÿäÿð èñòåäàä òÿëÿá åòìèð. óíóäóëóðäó êè. Èìðàíëà Íÿðýèç ìöÿëëèìÿíèí ãàðøûëûãëû ìÿùÿááÿòèíèí òÿñâèðèíäÿ øÿëàëÿ êèìè càüëàéàí íÿúèá âÿ öëâè äóéüóëàðûí ãàíàäûíäà éöêñÿëÿ áèëìÿñèí (! . ìöñáÿòè äÿ åéíè áèð èäåàëûí ñÿâèééÿñèíäÿ äàéàíàðàã éàðàäûð. Øåéõ Íÿñðóëëàù êèìè áèð îáðàç éàðàäàñàí. áó.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ) óíóäóëìàç ñóðÿòèíè âåðìÿê ö÷öí «éöêñÿê ìÿíÿâè ñÿâèééÿäÿ» äóðìàìàã îëàðìû? Õåéð. äîëüóí ìÿíôè ñóðÿò äÿ éàðàäà áèëìÿç âÿ áÿäèè ÿäÿáèééàò òàðèõèíäÿ ùÿìèøÿ áåëÿ îëóá. àììà Øèðçàäëà Ïÿðøàíûí. èêèíúè ùàëäà íåãàòèâ. éàçû÷ûíûí ìöâÿôôÿãèééÿòèäèð. îíà ãàðøû èêðàù ùèññè îõóúóíóí áöòöí äàìàðëàðûíàúàí èøëÿñèí! Ìÿíôè âÿ ìöñáÿò ñóðÿòè «èñòåäàäûí äÿðÿúÿñèíÿ» ýþðÿ àéûðìàã åëìè ïðèíñèï îëà áèëìÿç. ¹ 3.Õÿëèëîâ éàçûðäû êè. åëÿ áèð îáðàç êè. áèðúÿ ôîðìà ôÿðãè èëÿ: áèðèíúè ùàëäà ïîçèòèâ. Øàùíàçûí ìàúÿðàëàðûíûí ýåíèø òÿñâèðèíè ýþðöá îíëàðäàí èêðàù åòñèí (? — Å). äîëüóí ìöñáÿò áÿäèè ñóðÿò êèìè éöêñÿê èñòåäàä òÿëÿá åòìèðìè? Èñòåäàäñûç éàçû÷û ùå÷ çàìàí áèòêèí ìöñáÿò ñóðÿò éàðàäà áèëìÿéÿúÿéè êèìè.
ìöãÿââà. Äîüðóäàí äà. ÿëáÿòòÿ. ÷îõ àúûíàúàãëû ìÿíôè ãÿùðÿìàíäûð. Øàùíàçûí ìàúÿðàëàðûíû» îõóéóá ùÿìèí «ñóðÿòëÿðäÿí èêðàù åäèðñÿ». î. Ùÿðýàù áó úöð «ìÿíôè ãÿùðÿìàíëàð» íÿçÿðäÿ òóòóëàðàã îíëàðû éàðàòìàã ö÷öí ÷îõ äà áþéöê èñòåäàä òÿëÿá îëóíìàäûüû ñþéëÿíèðñÿ.Íÿáèéåâ. Àõû. ùÿìèí èääèàëàðà ùàãã ãàçàíäûðìàã ëàçûìäûð. Ìöàñèðëèê âÿ ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà. ÿõëàãñûçëûã åäèð. ______________ 1 Á. éàòûð. Àçÿðíÿøð. Ìÿùç áó úöð èääèàëàð Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿêè ìÿíôè ñóðÿòëÿðèí áèð ÷îõóíóí êàðèêàòóðà. Áàêû. êÿñðè ýþñòÿðìÿëèäèð.. ïîçüóíëóãëàð âÿ ìàúÿðàëàð òÿñâèð îëóíàí ñÿùíÿëÿðäÿ áÿäèè ìÿçèééÿòëÿð ÿëäÿ åäèðëÿð. ùÿìèí ïîâåñò óúóç ñàòèðà äåéèë. áó ìöÿëëèôèí ìöâÿôôÿãèééÿòèäèð. áè÷àðÿ ýåíåðàëà ìöÿëëèô «åëÿ ñèôÿòëÿð âåðìèøäèð êè.) 234 . «Ðîìàí âÿ ïîâåñòëÿðèìèçäÿ ìöàñèð ùÿéàòûí òÿñâèðè»1 àäëàíàí áó ìÿãàëÿäÿ áèð ïîâåñòäÿ òÿñâèð îëóíàí ôàøèñò ýåíåðàëûíäàí áÿùñ åäÿí ìöÿëëèô ÷îõ éåðèíÿ äöøìöø èðîíèéà èëÿ éàçûð: «ßñÿðè îõóéóá ãóðòàðäûãäàí ñîíðà. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè èëëÿð êå÷äèêäÿí ñîíðà èíêèøàô åäÿðÿê þçö áó ãöñóðó ýþñòÿðìèøäèð. Þçö äÿ áó «ÿíÿíÿ» áÿäèè íÿñðèí úàíûíà ùîïäóüóíäàí õåéëè äàâàì åòìèø.Íÿáèéåâ ýþñòÿðèð êè. (Áó ìÿãàëÿ 1963-úö èëäÿ éàçûëìûøäûð. Ùÿðýàù òÿíãèä÷è Øèðçàäëà Ïÿðøàíûí.Íÿáèéåâèí áèð ìÿãàëÿñèíè õàòûðëàéàã. 1966. II Äöíéà ìöùàðèáÿñè êèìè ìöùöì áèð ìþâçóéà ùÿñð îëóíìóø úèääè ÿñÿðäèð.Áó ñóàë éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç àéðû-ñå÷êèëèéèí ìåéäàíà ÷ûõàðäûüû áèð ñóàëäûð. ìÿùäóäëóã ýþðöðñÿ. Òÿíãèä÷è Á. áó îáðàç ùàããûíäà äåéèëÿíëÿðè áèð äàùà òÿñÿââöðöìöçäÿ úàíëàíäûðûðûã: ìÿëóì îëóð êè. Îðàñûíû äà ãåéä åäÿê êè.. ôîí Áåðíåð éåìÿê éåéèð. ùÿòòà î ãÿäÿð äàâàì åòìèøäèð êè. Èìðàíëà Íÿðýèçèí «ãàðøûëûãëû ìÿùÿááÿòèíèí òÿñâèðèíäÿ» ÷àòûøìàìàçëûã. ùÿðýàù îõóúó «Íàçíàçûí ùÿð úöð ÿäàëàðûíû. ÷öíêè ùÿìèí ñóðÿòëÿð ÿäàëàð. áó ýþðêÿìäÿ àäàì ùàëÿòèíÿ äöøìÿê ö÷öí ñèðêäÿêè òÿëõÿêëÿð õåéëè çÿùìÿò ÷ÿêìèø îëàðäûëàð». ëàêèí áó êÿñðèí «ìÿíôè» ñóðÿòëÿðÿ ùÿñð îëóíìóø ñÿùèôÿëÿðèí àçàëìàñû ùåñàáûíà þäÿíìÿñèíè òÿëÿá åòìÿìÿëèäèð. áÿçÿí äÿ þç ñþùáÿòëÿðèíäÿ ôàøèñò îëäóüóíó òÿðèôëÿéèá áèçè éàìàíëàéûð. ïîçüóíëóüóíó. ýèúáÿñÿð êèìè ìåéäàíà ÷ûõìàñûíà ñÿáÿá îëìóøäóð. öçöíö ãûðõûð. áó. ÿêñ-òÿãäèðäÿ åëìè-íÿçÿðè ìåòîäîëîýèéàíûí íàãèñëèéè ýþç ãàðøûñûíäàäûð. âÿññàëàì». Á.
ìÿíôè ãÿùðÿìàíëàðà éàíëûø ìöíàñèáÿòèí ãóðáàíûäûð. íåúÿ îëìóøäóð êè. Ï.. Ýóéà. ÿêñèíÿ.Íÿáèéåâ ùàãëû ãåéä åäèð êè. ýåíåðàë ôîí Áåðíåð äÿ.Áÿñ ïîâåñòäÿêè äèýÿð ôàøèñòëÿðèí áÿäèè ñóðÿòè íåúÿ âåðèëìèøäèð? Îíëàðäàí áèðèíèí — ôåëäôåáåë Ýåéåðìàíûí «àúûíàúàãëû» àãèáÿòè èëÿ òÿíãèä÷è Á. «äöøìÿí úÿáùÿíèí àäàìëàðûíû áåëÿúÿ âåúñèç ýþñòÿðìÿê». ôåëäôåáåë Ýåéåðìàí äà áÿäèè ñóðÿò êèìè. ÿñÿðèí öìóìè åìîñèéàñûíà. àüðûíûí øèääÿòèíäÿí ãàëõà áèëìÿéÿí ôåëäôåáåë öñò-áàøûíû ñþíäöðìÿê èñòÿéèðñÿ äÿ ìöâÿôôÿã îëìóð. ùå÷ áèð ôÿðäè êåéôèééÿòÿ. áó úöð ýèúáÿñÿð ýåíåðàëëàðäàí âÿ îí àëòû éàøëû áèð ãûçûí òÿïèéè èëÿ ãàðûøãà êèìè ìÿùâ îëàí ôåëäôåáåëëÿðäÿí èáàðÿò ôàøèñò îðäóñó àëòû-éåääè èë áöòöí Àâðîïàíûí áàøûíà ìöñèáÿò à÷ìûøäûð? Îíäà áó ýèúáÿñÿðëÿðèí âÿ ìÿçëóì ãîðõàãëàðûí âÿùøè úàéíàãëàðûíäà íèéÿ ìèëéîíëàðëà èíñàí ìÿùâ îëäó? Á. ýÿðÿê «ìÿíôè ñóðÿò» ýöúëö áÿäèè êåéôèééÿòëÿðÿ ìàëèê îëñóí êè. Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ íÿèíêè éàëíûç ÿñàñ ãÿùðÿìàíëàð. ìÿëóì èøäèð êè. ÷îõ àë÷àã àäàì ÷îõ ýöúëö áÿäèè ñóðÿò îëà áèëÿð.Í.) îíó éàíäûðûð (! . Áÿçÿí ÿñÿðäÿ áó úöð ñóðÿòëÿð ùÿääÿí àðòûã îëóð. ùÿð øåé éàçû÷û èñòåäàäûíäàí.Á.). Îíóí áåëèíäÿêè òàïàí÷à ãûçäûüû ö÷öí è÷èíäÿêè ýöëëÿëÿð äàëáàäàë à÷ûëûð (! . Ïàïèðîñ éàíäûðìàã ö÷öí úèáèíäÿ ýÿçäèðäèéè àëûøãàí à÷ûëûá (? . áÿäèè ÷ÿêèéÿ ìàëèê îëìóðäóëàð. áÿçèñè «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí» áàøûíà òîïëàøûð. ÷îõ àë÷àã àäàì ÷îõ ýöúëö áÿäèè ñóðÿò îëàð âÿ éàõóä ÿêñèíÿ.Å.Âÿëèéåâ) ðîìàíûíûí àüûðëàøìàñûíûí âÿ áÿäèè òÿ235 . ùÿòòà åïèçîäèê ñóðÿòëÿð äÿ ñöíè øÿêèëäÿ èêè éåðÿ áîëöíöð.) âÿ . òÿáèè éàðàíñûí. ôåëäôåáåë þëöð.. áÿäèè äÿéÿðèíÿ õÿëÿë ýÿòèðèðäè. áÿçèñè «ìÿíôè ãÿùðÿìàíûí» ÿòðàôûíà éûüûøûð. ýöúëö áÿäèè ñóðÿò êèìè ìåéäàíà ÷ûõñûí. Óíóäóëìóøäó êè.Íÿáèéåâèí êþìÿéè èëÿ òàíûø îëàã: «Ðîìàíûí áèð éåðèíäÿ îí àëòû éàøëû ãûç — Ëåíà ôåëäôåáåë Ýåéåðìàíà åëÿ áèð òÿïèê âóðóð êè.Å. íåúÿ êè.Õÿëèëîâ ùàãëû îëàðàã ýþñòÿðèðäè êè. éÿíè ÿñÿðäÿ òÿñâèð îëóíàí ñóðÿòëÿðèí áÿäèè ñàíáàëûíäàí àñûëûäûð. «ìöñáÿò ñóðÿò» äÿ ñöíè éîëëà éîõ. «×è÷ÿêëè» (ß. çÿðáèíäÿí ôåëäôåáåë òàõòàïóøóí ãàïûñû àüçûíäà éûõûëûð. Ñàäÿ áèð ùÿãèãÿò óíóäóëìóøäóð êè. ôÿãÿò ùå÷ áèðè éàääà ãàëìûð.» Ýþðÿñÿí. Ìÿñÿëÿí. «êàðèêàòóðà øÿêëèíÿ ñàëûá åéáÿúÿðëÿøäèðìÿê» ôàøèçìè ìÿùâ åäÿíëÿðèí ãÿëÿáÿñèíèí «ìÿíà âÿ ÿùÿìèééÿòèíè êè÷èëòìÿê äåìÿêäèð». Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè.
ñóðÿòëÿð êþëýÿ êèìè ýÿëèá êå÷èðäè. «×è÷ÿêëè» ðîìàíûíäà èñÿ âÿçèééÿò ìÿùç áó úöð èäè. ìÿäÿíèééÿò ñàðàéûíûí ìöäèðè Óüóð. «ìîíóìåíòàëëûã» íàìèíÿ ÿñÿð ùÿìèí ñóðÿòëÿðèí áÿäèè ìÿíòèãèíäÿí äîüìàéàí ñþùáÿòëÿðè. ùÿêèì Ìöðñÿëîâ. 3 Ú. ìÿêòÿáèí òÿäðèñ ùèññÿ ìöäèðè Éàøàð. Êàìðàí âÿ á. 153. Áèç àøàüûäà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí ãÿùðÿìàí âÿ ÿìÿê. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ñóðÿòèí ÷îõëóüó ùÿëÿ þç-þçëöéöíäÿ ãöñóð äåéèë âÿ åéíè çàìàíäà ñóðÿò ÷îõëóüó ìîíóìåíòàëëûã äà äåéèë. Êîëõîç êÿíäè ùàããûíäà ðîìàí. ßäÿáè òÿíãèä èñÿ áó ìöùöì ìÿñÿëÿíèí öçÿðèíäÿí ñöêóòëà êå÷èðäè. øîôåð Áÿáèðáàëà. ÿñÿðèí èäåéàñû âÿ ãàëäûðûëìûø ïðîáëåìëÿ öçâè ñóðÿòäÿ áàüëàìàã ëàçûìäûð. Éàçû÷ûíûí ãåéäëÿðè.ßôÿíäèéåâ. ÿñÿðëÿðäÿ òÿñâèð åäèëÿí ñóðÿòëÿðèí ùÿð ùàíñû ìÿíôè ùÿðÿêÿòèíèí. Áàêû. ìÿíôè ãÿùðÿìàí. Àçÿðáàéúàí ñîâåò áÿäèè íÿñðèíèí íàãèñ úÿùÿòëÿðèíäÿí áèðè äÿ î èäè êè. åëÿúÿ äÿ ìöñáÿò ùÿðÿêÿòèíèí ôÿëñÿôÿñèíè òàïìàüà úÿùä áåëÿ éîõ èäè. êÿíä ñîâåòè êàòèáè Õàíêèøè. õàðàêòåð ñÿâèééÿñèíÿ ãàëäûðûëìàäûãäà. ìÿùç áåëÿ îëìàäûãäà ñóðÿòèí ÷îõëóüó ãöñóðà ÷åâðèëèð. éàëíûç àäû ÷ÿêèëÿí ðàéîí ãÿçåòèíèí ðåäàêòîðó Ñÿëèìçàäÿ. éÿíè ñàéñûç ñóðÿòëÿðèí àäëàðû áó ãóëàüûìûçäàí ýèðèá î áèðè ãóëàüûìûçäàí ÷ûõäûãäà. 25 àïðåë 1952-úè èë. Õÿíäàí «Àüáóëàã äàüëàðûíäà» (Ñ. Éàçû÷û ÿñàñ ãÿùðÿìàíäàí ÿëàâÿ ÷îõëó ñóðÿò ãÿëÿìÿ àëûð. 1953.Ðÿùèìîâ) ðîìàíûíäàí áÿùñ åäÿðÿê. Èìðàí. õàðàêòåð âÿ õàðàêòåðèñ______________ Áàõ. éàçû÷û áÿäèè ìÿüëóáèééÿòÿ óüðàéûð. («Àüáóëàã äàüëàðûíäà» àäëû ìÿãàëÿ 1955-úè èëäÿ éàçûëìûøäûð). ¹6. áåëÿ áèð ìîíóìåíòàëëûã ÿëäÿ åòìÿê ö÷öí îíëàðûí ùÿð áèðèíè áÿäèè úÿùÿòäÿí òàìàìëàíìûø õàðàêòåð ñÿâèééÿñèíÿ ãàëäûðìàã. 1 2 236 . áóíà ýþðÿ äÿ «×è÷ÿêëè»äÿêè Õàòóí. ñÿù.Õÿíäàí. ìöñáÿò ãÿùðÿìàí.2 Òÿúðöáÿ ýþñòÿðèð êè. ëàêèí îíëàðûí ãåéäèíÿ ãàëìûð. ðàéîí ñÿùèééÿ øþáÿñèíèí ìöäèðè Çÿðýÿðîâ. 1966. áÿäèè ëöçóìó îëìàéàí ùÿðÿêÿòëÿðè èëÿ éöêëÿíäèêäÿ. È. êèìè ñóðÿòëÿðè ìèñàë ýÿòèðèð âÿ îíëàðûí ðîìàíû «àüûðëàøäûðäûüûíû» éàçûðäû3. ìåõàíèê Àüàãóëó. ìöõáèð Ñÿôàè âÿ á. Ýöëñàáàù.1 Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. êîëõîç ñÿäðè Ùåéäÿð.ñèðèíèí çÿèôëÿìÿñèíèí ñÿáÿáëÿðèíäÿí áèðè ðîìàíäàêû ñóðÿòëÿðèí ÷îõëóüóäóð. Ïðîôåññîð Ú. Àçÿðíÿøð. ÿñÿðäÿêè ùàäèñÿëÿðëÿ öçâè ñóðÿòäÿ áàüëàíìàéàí âÿ áèð òèï êèìè éàçû÷û òÿðÿôèíäÿí èøëÿíìÿéÿí. ñÿù.128. ßäÿáè ãåéäëÿð. «ßäÿáèééàò» ãÿçåòè. ñóðÿòëÿð áàø ãÿùðÿìàíëûüûíäàí âÿ éàõóä åïèçîäèêëèéèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã.
Ãÿùðÿìàí áàðÿäÿ ÷îõ éàçûëûðäûñà äà. ãÿùðÿìàíëàðûí ùÿð áèð ùÿðÿêÿòèíè èçëÿäèíèç.òèêà. 190-199. õàðàêòåðèíäÿí äàíûøìàäûíûç. Ñàáèð ßùìÿäîâóí ðàéêîì êàòèáè ñóðÿòè èëÿ áèçèì ÿäÿáèééàòà ýÿòèðäèéè éåíèëèê íÿäÿí èáàðÿòäèð? Áó áèëèíìÿäè. ðîìàíû ðîìàí åäÿí ãÿùðÿìàíäûð.ßëèáÿéîâà. ìÿñÿëÿëÿðÿ ìöíàñèáÿòè âÿ áó ìÿñÿëÿëÿðè íåúÿ èøûãëàíäûðìàñû áàðÿäÿ àéðûúà äàíûøàúàüûã.Âÿëèéåâ.2 ________________________ «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû.É. ëàêèí ÷îõ òÿÿññöô êè. Íÿñðèìèçäÿ ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðè.ßùìÿäîâóí åéíèàäëû ðîìàíûíäàí ýåäèð .Ã. éàçû÷û íÿäÿí éàçûðñà-éàçñûí.Ý.Ì. 1 2 237 . öìóìèééÿòëÿ. ùàðàäà èøëÿäèêëÿðè. Ì. Ìÿñÿëÿí. Ñèç «Àðàí»äà (Ñþùáÿò Ñ. îíóí õàðàêòåðè à÷ûëìàäû». «Ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ìÿñÿëÿñèíÿ äàèð» àäëû áèð ìÿãàëÿäÿ Ñ. «1959-úó èëèí áÿäèè íÿñðè» ìþâçóñóíäà êå÷èðèëìèø ìöøàâèðÿ ùàããûíäà ùåñàáàò. áó. éàõøû úÿùÿòäèð. Ðÿùèìîâóí éàðàäûúûëûüûíà èñòèíàä åäèëÿðÿê. òèïèêëèê âÿ ñ. áèð êöëë ùàëûíäà Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíÿ øàìèë åäèëÿ áèëÿúÿê ãöñóð âÿ ìÿçèééÿòëÿðÿ ÷îõ àç òÿñàäöô îëóíóðäó. 5 ìàðò 1960-úû èë. Î. 50-úè èëëÿðäÿêè ñÿâèééÿñè éöêñÿê äåéèëäè. ¹1. ìÿðóçÿ âÿ ÷ûõûøëàðäà áÿäèè íÿñð ÿñÿðëÿðèíäÿêè ãÿùðÿìàíëàðûí êè÷èúèê ùÿðÿêÿòè áåëÿ èçëÿíèðäèñÿ äÿ. Ëàêèí èíäèäÿí ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè. òÿíãèä÷è ãàðøûéà ãîéäóüó ïðîáëåìëÿðè ùÿëë åäÿ áèëìèðäè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. öìóìèëÿøäèðèëìèø ôèêèðëÿðÿ. õöñóñÿí. à å é ä: 1960-úû èë ôåâðàë àéûíûí 24-äÿ âÿ 25-äÿ Àçÿðáàéúàí ÑÑÐ ÅÀ Íèçàìè àäûíà ßäÿáèééàò âÿ Äèë Èíñòèòóòóíóí êå÷èðäèéè áó ìöøàâèðÿäÿ àøàüûäàêû ìÿðóçÿëÿð äèíëÿíèëìèøäè: Ðîìàíëàð ùàããûíäà . Ïîâåñòëÿð ùàããûíäà . Ùåêàéÿëÿð ùàããûíäà . îíëàðûí íÿ åòäèêëÿðè. Ñÿù.) ùÿð øåéäÿí äàíûøäûíûç. öçöíö «1959úó èëäÿ Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðè» ìþâçóñóíäà êå÷èðèëÿí ìöøàâèðÿäÿ ðîìàíëàð öçðÿ ìÿðóçÿcèéÿ òóòóá äåìèøäè: «Ñèç þç ìÿðóçÿíèçäÿ äîüðó îëàðàã äåäèíèç êè. áó ãÿùðÿìàíëàðûí äàõèëè àëÿìëÿðèíÿ.Å. éàçû÷û òÿñâèðëÿðèíäÿêè ñÿíÿòêàðëûüà ýþç éóìóëóðäó. 1957. áèð ÷îõ åéíè ìÿãñÿäëè áàøãà ìÿãàëÿëÿð êèìè áóíó äà îõóéóá ãóðòàðäûãäàí ñîíðà ýþðöðöê êè. íåúÿ èøëÿäèêëÿðè áöòöí òÿôÿððöàòû èëÿ íàüûë åäèëèðäèñÿ äÿ.Õÿëèëîâ. ùÿìèí úÿùä éàëíûç úÿùä îëàðàã äà ãàëûð.Ùöñåéíèí õàðàêòåð áèð èðàäû éàäà äöøöð. àíúàã îíëàðûí ïñèõîëîæèñèíäÿí. ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ùàããûíäà ìöëàùèçÿëÿð éöðöòìÿéÿ úÿùä åäèëèðäè. Áèð ÷îõ ìÿãàëÿëÿðäÿ.Ñåéèäîâ. áó ìÿñÿëÿëÿð áàõûìûíäàí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí. Î÷åðêëÿð ùàããûíäà .1 ßëáÿòòÿ.
ùÿòòà ãðàììàòèê úÿùÿòäÿí ñàâàäñûç ìÿãàëÿëÿð ãÿçåò âÿ æóðíàë ñÿùèôÿëÿðèíäÿ òåç-òåç þçöíÿ éåð òàïûðäû. î. ìöñáÿò âÿ èäåàë áèð èíñàí ñóðÿòè éàðàòñûí. þç ïðîòîòèïèíÿ ÷åâèðìèø (? -Å. ñóðÿò ïðîòîòèï îëà áèëìÿç. þçö äÿ áÿäèè òÿùëèë âàñèòÿñèëÿ éîõ.Ùöñåéíîâóí «Äîüìà âÿ éàä àäàìëàð» ðîìàíûíû äàðìàäàüûí åòìÿê. éóõàðûäà ñþéëÿíÿí ôèêèð èíêàð åäèëèð.Ùöñåéíîâ òÿíãèäÿ åòèíàñûçäûð. Áó ñÿïêèëè éàçûëàð ö÷öí ñÿúèééÿâè áèð ìèñàë ýÿòèðìÿêëÿ êèôàéÿòëÿíÿúÿéèê. äîüðóäàí äà. ìÿíôèëèêëÿðÿ ãàðøû àðäûúûë ìöáàðèçÿ àïàðàí. ÿñàñÿí. «Äîüìà âÿ éàä àäàìëàð»ûí òàëåéè íÿ èëÿ ãóðòàðäû?» àäëû ìÿãàëÿíè1 îõóäóãäà ýþðöðñÿí êè. ðîìàí ìöÿëëèôè þç ãÿùðÿìàíûíûí õàðàêòåðèíäÿêè áó ãöñóðëàðû ýþðöðñÿ. ñÿâèééÿ äÿ àøàüû äöøöðäö. ñóðÿòèí ïðîòîòèïè îëóð). ìÿíàñûç âÿ áÿñèò ôÿëñÿôÿ÷èëèêëÿ ìÿøüóë îëìàñûíû (? — Å. éàõóä ýþéÿ ãàëäûðìàã ìÿãñÿäè ãîéóëäóãäà. «ìÿíôèëèêëÿðäÿí» éàçûð. éÿíè ÿñÿðäÿí ÷ûõûø åòìÿéÿðÿê. Ìÿãàëÿäÿ ýþñòÿðèëèð êè.) ïèñëÿéèð». ____________ 1 «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. ãóðó ñîñèîëîýèéà èëÿ. Äåìÿëè. äåìÿëè. ãàðøûéà ùÿìèí ÿñÿðè äàðìàäàüûí åòìÿê.) âÿ ÷àëûøìûøäûð êè. È. ÷öíêè ÿýÿð. êèí. ãàðøûñûíà «èäåàë èíñàí éàðàòìàã» ìÿãñÿäèíè ãîéà áèëìÿç. äîëàøûã ôèêèðëÿð. øÿõñè-ãÿðÿçëèê êèìè úÿùÿòëÿð à÷ûûã-àéäûí ùèññ îëóíóðäó. 27 àâãóñò 1960-úû èë. Íÿ ö÷öí òÿíãèä÷è áó ãÿðàðà ýÿëèá êè. àç-÷îõ ìöñáÿòëÿð äÿ çÿèôäèð (áó èääèàëàðûí ùå÷ áèðè ñöáóò îëóíìóð). Ðîìàí ìöÿëëèôèíèí Ðÿøèäèí ñèìàñûíäà «èäåàë áèð èíñàí ñóðÿòè» éàðàòìàüà ÷àëûøìàñûíû òÿíãèä÷è íÿäÿí áèëèð? Àõû. éåðñèç øöáùÿ÷èëèêëÿ. ÿäàâÿò. Ùÿòòà àäèúÿ úöìëÿëÿð äÿ äöçýöí ãóðóëìóðäó. Ìÿãàëÿ îáéåêòèâ îëìàäûãäà. áèð àç àøàüûäà ìÿãàëÿíèí þçöíäÿí áåëÿ ìÿëóì îëóð êè. ùàããûí âÿ ÿäàëÿòèí ñÿñèíè óúàëäàí.» Áóðàäàêû ìöëàùèçÿëÿðèí äÿ ùå÷ áèðè ÿñàñëàíäûðûëìàìûøäûð. ôèêèðëÿð äÿ äîëàøûã îëóð. 238 . éàçû÷ûíûí ãàðøûñûíäà áåëÿ áèð ìÿãñÿä éîõ èìèø: «×îõ ìàðàãëûäûð êè.Åëìè-íÿçÿðè òÿùëèë ÿâÿçèíÿ. ìöÿëëèôèí þçö äÿ ÷îõ éåðäÿ Ðÿøèäèí õàðàêòåðèíäÿêè ñîéóã ìÿðäèìýèðèçëèêëÿ. Ðÿøèä ðîìàí ìöÿöèôèíèí ïðîòîòèïèäèð? (Ùÿëÿ áóðàñûíû äà äåìèðèê êè. ïðèìèòèâ äöøöíúÿëÿð. ùàëáóêè «ìöÿëëèô ýÿíú éàçû÷û Ðÿøèäè. ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè ãàðøûñûíà éàëíûç áèð ìÿãñÿä ãîéìóøäóð: íÿ éîëëà âÿ íÿ úöð îëóðñà-îëñóí. Áÿçè ìÿãàëÿëÿðäÿ ñþùáÿò áÿäèè ñóðÿòëÿðäÿí ýåäèðäèñÿ äÿ. Ìÿëóì îëìóð. «ìÿíôèëèêëÿðÿ» ãàðøû ìöáàðèçÿ éîõäóð. áèð íþâ. È.
òÿáèè ÷ûõìûð. êÿíä òÿñÿððöôàòûíäà. éà äà ïàðòèéà èøèíäÿ ÷àëûøûð âÿ ìÿùç «ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» îëäóüó ö÷öí ïëàíû âàõòûíäàí ÿââÿë àðòûãëàìàñ èëÿ éåðèíÿ éåòèðèð. Éÿíè áó ãÿùðÿìàíëàð ùÿðòÿðÿôëè ìöàñèð èíñàí éîõ. Ìöùàðèáÿäÿí ñþíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíèí ÿí íþãñàíëû úÿùÿòëÿðèíäÿí áèðè «ìöñáÿò ãÿùðÿìàí âÿ ÿìÿê» ìÿñÿëÿñè èëÿ ÿëàãÿäàð èäè. Ø. áÿäèè íÿñðäÿêè. «Ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» îíà ýþðÿ ôÿäàêàðëûãëàð åäèðäè êè. êèìè áèð ÷îõ ðîìàí âÿ ïîâåñòëÿðè äÿðú îëóíìóøäó. áó ôÿàëèééÿò ÿñÿðèí áÿäèè ìÿíòèãèíäÿí äîüìóð.Ýåò-ýåäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ áó úöð äîëàøûãëûã. áóíà ýþðÿ äÿ úàíëû èíñàí éîõ.ßôÿíäèéåâèí «Äàüëàð àðõàñûíäà ö÷ äîñò». ùÿòòà 60-úû èëëÿðäÿ áåëÿ. éåíè òÿøÿááöñëÿð îðòàéà àòûð.Ðÿùèìîâóí «Øàìî» ðîìàíûíûí ö÷öíúö ùèññÿñè. éàçû÷û îíëàðû ìàðàãëû. ß. áó òÿøÿááöñëÿðèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè óüðóíäà ìöáàðèçÿ àïàðûð âÿ àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè.Âÿëèéåâèí «Áóäàüûí õàòèðÿëÿðè» ðîìàíûíûí ìàáÿäè. ãàëèá ýÿëèðäè. ìöðÿê239 .Ùöñåéíîâóí «Êàáóñ». áóíóí ö÷öí êèôàéÿò ãÿäÿð ìàòåðèàë âàðäû. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè ö÷öí Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíÿ èñòèíàä åäÿðÿê åëìè-íÿçÿðè ìöëàùèçÿëÿð éöðöòìÿéÿ èìêàí âÿ øÿðàèò âàðäû. ìöùöì íÿçÿðè ïðîáëåìëÿð ãàëäûðàí ìÿãàëÿëÿðÿ àç òÿñàäöô åäèðèê. Ù.Àááàñçàäÿíèí «Ëÿïÿäþéÿíäÿ». Ã. ùÿìèøÿ èø áàðÿäÿ ôèêèðëÿøèðäèëÿð.Âÿëèéåâèí «Æóðíàëèñò êÿíäÿ ýÿëèð». Îíëàðûí ùÿðòÿðÿôëè ìöàñèð èíñàí êèìè ýþðöíìÿéÿ âàõòëàðû ÷àòìûðäû. Íÿ ö÷öí? Îíà ýþðÿ êè. È. Ùàëáóêè. Ìöñáÿò ãÿùðÿìàí èñòåùñàëàòäà. ñóðÿòëÿðèí îáéåêòèâ åëìè-íÿçÿðè òÿùëèëèíè âåðÿí.ßáöëùÿñÿíèí «Òàìàøà ãàðûíûí íÿâÿëÿðè». ×öíêè ùÿìèøÿ èøëÿ ìÿøüóë îëóð. î. ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí ýþðäöéö èøëÿðëÿ îíóí áÿäèè ÷ÿêèñè àðàñûíäà òÿçàä éàðàíûðäû. Ýþðöíäöéö êèìè êåéôèééÿòäÿí ôÿðãëè îëàðàã êÿìèééÿòäÿí øèêàéÿòëÿíìÿê ìöìêöí äåéèëäè. éåíÿ äÿ ß. È. ëàêèí îðòàäà ñàíáàëëû òÿíãèäè ÿñÿð ÷îõ àçäû. ßìÿê âÿ ãÿùðÿìàí. Ìèñàë ö÷öí.Ìóñàéåâèí «Øèìàë êöëÿéè» ðîìàíûíûí èêèíúè ùèññÿñè. áÿñèòëèê àçàëñà äà. Ùÿëÿ 1955-úè èëäÿ ïðîôåññîð Ìèð Úÿëàë äèããÿòè áó ìÿñÿëÿéÿ úÿëá åäèðäè: «Áèð ÷îõ ÿñÿðëÿðèìèçäÿ òÿñâèð îëóíàí àäàìëàð ðåàë. òÿêúÿ åëÿ 1963-úö èëäÿ Ñ. ïèñ ìÿíàäà «èø àäàìûíà» ÷åâðèëèðäèëÿð. ß. ìöñáÿò ãÿùðÿìàíäûð. éàëíûç ìöÿééÿí áèð ïåøÿ ñàùèáè èäè.ßñýÿðîâóí «Ìöñòÿíòèã Úÿáðàéûëîâ» âÿ ñ.
«Òÿçÿ øÿùÿð» (Ì. 2 Ú. ñÿù. 1955. «Èïÿê ñàï» (È. áèð òÿðÿôäÿí áó úöð «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàð» òÿíãèä îëóíóðäóñà äà. äèýÿð òÿðÿôäÿí Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí áó íþãñàíëû úÿùÿòè ðàçûëûã ùèññèëÿ éàçû÷û ìöâÿôÿãèééÿòè êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèëèðäè.Ðÿùìàí). ñÿñ ÷îõëóüó èêèíúèëÿðäÿ èäè âÿ Àçÿðáàéúàí íÿñðèíäÿ áó íþãñàíûí äàùà äÿðèí êþêëÿð àòìàñûíà ñÿáÿá îëóðäó. Áåëÿ êè.Úÿëàë) êèìè ðîìàí âÿ ïîâåñòëÿðèí àéðû-àéðû ìÿçèééÿòëÿðèíè ýþñòÿðèð. ìöÿëëèì âÿ ñàèðÿ êèìè òÿñâèð åäèð. «Ýöëøÿí» (ß. éÿíè áó íþãñàíû ýþñòÿðèá òÿíãèä åäÿíëÿð.Ùöñåéíîâ).Âÿëèéåâ). ðàéêîì êàòèáè þç îáðàçëûüûíû èòèðìèø îëóð». î äþâðäÿ ìåéäàíà ÷ûõìûø áèð ñûðà íÿñð ÿñÿðëÿðèíèí — êÿíä ùÿéàòûíäàí áÿùñ åäÿí «Áþéöê ýöíëÿð» (Ñ. 128. ¹ 12.2 Áó ìÿãàëÿíèí ìöÿëëèôè òÿíãèä÷è Ú. Ìåøèí ïåíúÿéè ÿéíèíäÿí ÷ûõàðò. äàùà ñàâàäëû âÿ åëìè-íÿçÿðè úÿùÿòäÿí äàùà ñàíáàëëû îëäóãëàðûíà áàõìàéàðàã (áÿëêÿ äÿ åëÿ áóíà ýþðÿ) èêèíúèëÿðÿ íèñáÿòÿí àçëûã òÿøêèë åäèðäè.153 240 . 1951.êÿá. ßäÿáèééàòäà èäåéà ñàôëûüû âÿ éöêñÿê ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà.Úÿôÿðîâ.Úÿôÿðîâ î çàìàí (50-úè èëëÿðèí ÿââÿëÿðèíäÿ) ÷îõ äÿáäÿ îëàí «ãÿùðÿìàíû ÿìÿê ïðîñåñèíäÿ òÿñâèð åòìÿê ëàçûìäûð» òåçèñèíèí éàíëûø. êàòèá. ¹ 10. áóðóã óñòàñû. áèðòÿðÿôëè áàøà äöøöëäöéöíö âÿ áóíóí áÿäèè ÿäÿáèééàòà âóðäóüó çÿðáÿíè åëìè-íÿçÿðè ìÿíòèãëÿ à÷ûá ýþñòÿðìèøäèð. ñÿù. ùÿéàòè îëàí úàíëû àäàìëàð êèìè éîõ. Èëê íþâáÿäÿ þç äþâðö ö÷öí ÷îõ úÿñàðÿòëè îëàí âÿ åéíè çàìàíäà Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿêè êåéôèééÿò òÿçàäûíû ýþñòÿðÿí áèð ìÿãàëÿ öçÿðèíäÿ äàéàíàã. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿêè áó èêèëè õàðàêòåð ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ àøêàð îëàð. Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû èëëÿðäÿ Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíèí èíêèøàô åòäèéèíè éàçàðàã.Âÿëèéåâèí «Ýöëøÿí» ïîâåñòè èëÿ ÿëàãÿäàð äÿðú îëóíìóø áèð ñûðà ìÿãàëÿëÿðè íÿçÿðäÿí êå÷èðñÿê. áÿäèè úÿùÿòúÿ çÿèôëèéè ýþñòÿðèëèðäèñÿ äÿ.1 Áó ìÿñÿëÿ èëÿ ÿëàãÿäàð ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí èêèëè õàðàêòåðè ìåéäàíà ÷ûõûðäû. 60-úû èëëÿðÿ ãÿäÿð áèðèíúèëÿð. Âàõòèëÿ éàçû÷û ß. àíúàã áèð ïåøÿ ñàùèáè (êóðñèâ Ì. òðàêòîðcó. î äþâðöí íÿñðè ö÷öí õà______________ 1 ßäÿáèééàòûìûçûí ýÿíú ãöââÿëÿðè. «Àçÿðáàéúàí»æóðíàëû. 128 .-ûíäûð) êèìè — ñÿäð. åéíè çàìàíäà.Ú. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. Áó èêèëè õàðàêòåð àðàñûíäàêû òÿíàñöáÿ ýÿëäèêäÿ èñÿ.
Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè ÷îõ ùàãëû îëàðàã éàçûðäû êè. áàðàìàäàí. ôÿãÿò áó î äåìÿê äåéèëäè êè. ÷öíêè òÿñÿððöôàò ùàäèñÿëÿðè òÿñâèð åòìÿê íàìèíÿ òÿñâèð åòìÿê ùÿìèí ÿñÿðëÿðäÿ ÿñàñ éåðè òóòóðäó. ñàùÿëÿðäÿí àëûíìûø ÿñÿðëÿð. éÿíè éàçû÷û òÿñâèð åòäèéè ñàùÿíè éàõøû áèëìÿëèäèð. éåíè éîëëàð àõòàðûá êÿøô åòìÿëèäèð». ìöàñèð ÿäÿáèééàòäà èäðàêè ìàòåðèàë ýöúëö îëìàëûäûð. «èø ïðîñåñè» ìÿñÿëÿñè èëÿ áàüëû èäè. Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíèí ýåòäèêúÿ èíêèøàôûíà äÿëàëÿò åäÿí ìöùöì àìèëëÿðäÿí áèðè áó èäè êè. ÿñÿðäÿ òÿñÿððöôàò èøëÿðèíè. Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. îíëàðûí áÿäèè ÷ÿêèñèíè çÿèôëÿäèðäè. áåëÿ éåðäÿ çÿðáÿ. áó ÿñÿðäÿêè èêè ÿñàñ õàðàêòåðèí — Ýöëøÿíèí âÿ Õàíïÿðèíèí — áÿäèè ñàí8-16 241 . Ëàêèí î äþâðöí íÿñð ÿñÿðëÿðèíèí áèð ÷îõóíäà áóíóí ÿêñèíè ìöøàùèäÿ åòìÿê îëàðäû. íÿ äÿðÿúÿäÿ áó èø ïðîñåñè. íåôòäÿí. õàðàêòåðëÿðÿ äÿéèð. Ú. éàâàø-éàâàø ùÿéàòà äàùà äÿðèíäÿí íöôóç åòìÿéÿ. íåôò ãóéóñó ãàçûëìàñû áàðÿäÿ ýöíäÿëèê ãÿçåò ìÿëóìàòëàðû êöëëèéàòûíû îõóéóðäóã. Äöçäöð. «ÿäÿáèééàò ùÿéàòà íÿ ãÿäÿð äÿðèíäÿí íöôóç åäèðñÿ. Éàçû÷û éåíè ùÿéàò ìàòåðèàëûíû. éàçû÷û «ÿìÿê ïðîñåñèíè àääûìáààääûì èçëÿéèá éàçñûí. áó ùàäèñÿëÿðèí äîüóðäóüó ôèêèð âÿ ùèññëÿðè úàíëû øÿêèëäÿ èôàäÿ åòìÿêäèð». éåíè èíñàíëàðû ìöâÿôÿãèééÿòëÿ òÿñâèð åäÿ áèëìÿê ö÷öí ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðèíÿ ÷îõ úèääè ôèêèð âåðìÿëè.Úÿôÿðîâ áó áàõûìäàí «Ýöëøÿí» ïîâåñòèíÿ íÿçÿð ñàëûð. Áÿçÿí. î. Éÿíè ìþâçóñó òÿñÿððöôàòäàí ýþòöðöëìöø áèð ÷îõ ðîìàí âÿ ïîâåñòëÿðäÿ ìÿãñÿä òÿñÿððöôàò ùàäèñÿëÿðèíèí äîüóðäóüó «ôèêèð âÿ ùèññëÿðè úàíëû øÿêèëäÿ èôàäÿ åòìÿê» éîõ. åëÿ áèë. Áóíóí ö÷öí îðòà ïðîôåññèîíàë ñÿâèééÿ êèôàéÿò äåéèëäèð. ìààðèô ñèñòåìèíäÿí âÿ ñ.Úÿôÿðîâóí ýþñòÿðäèéè êèìè. Áóíóí ö÷öí êÿíä òÿñÿððöôàòû åëìè âàðäûð». èëê íþâáÿäÿ. Åëÿúÿ äÿ èíøààòäàí. ïàìáûã éûüûìû âÿ éàõóä òàõûë áåúÿðèëìÿñè. «Ìÿãñÿä òÿñÿððöôàò ùàäèñÿëÿðèíè ýþñòÿðìÿê éîõ. áóíëàðäàí äà áèðèíúèñè «ÿìÿê». Àçÿðáàéúàí ïàìáûã÷ûëàðûíûí ùÿéàòûíäàí éàçûëàí áèð ÿñÿðäÿ ìÿãñÿä îõóúóéà ïàìáûã÷ûëûã þéðÿòìÿê äåéèë. åëì-òåõíèêàäàí áàø ÷ûõàðòìàëûäûð. ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðè áèð î ãÿäÿð áþéöê ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð. îáðàçëàðà. öçäÿí ýåòìÿìÿéÿ ÷àëûøûðäû âÿ àéäûíäûð êè. ìÿùç áó ùàäèñÿëÿðèí þçëÿðèíè ýþñòÿðìÿê èäè. Ú. áó òÿñÿððöôàò ùàäèñÿëÿðè èíñàíëàðûí ôèêèð âÿ ùèññëÿðèíè øÿðòëÿíäèðèð.ðàêòåð èêè ìöùöì ãöñóð öçÿðèíäÿ äàéàíûðäû êè. ÿìÿê ïðîñåñèíè î äÿðÿúÿäÿ ýþñòÿðìÿê ëàçûìäûð.
ñÿù. áóíóí ñÿáÿáè íÿäèð? Ñÿáÿá îíäàäûð êè. áèð áÿäèè ñóðÿò. Áó î äåìÿêäèð êè.áàëûíû ìöãàéèñÿ åäÿðÿê ýþñòÿðèðäè êè. 242 . Ýöëøÿíèí ôèêèðëÿðè. ßëáÿòòÿ. Áÿñ. Áó ùÿãèãÿò èäè êè. 149. Õàíïÿðè àðâàäûí úàíëû áèð èíñàí îëìàüà — èñòÿð «ìÿíôè». áèð õàðàêòåð êèìè Õàíïÿðè äàùà ýöúëö ÷ûõìûøäûð.1 Áèç îíà ýþðÿ áó ìÿãàëÿíèí öçÿðèíäÿ äàéàíäûã êè. ôèêðèíè âÿ ùèññèíè òàðëàíûí ÷ÿð÷èâÿëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ ìÿùäóäëàøäûðûð». áàøãà ùå÷ áèð øåé îíóí äèããÿò ìÿðêÿçèíÿ äàõèë îëà áèëìèð. Ýöëøÿí ñóðÿòè èñÿ éàçû÷û òÿðÿôèíäÿí ìÿùç áó úöð ýþñòÿðèëäèéèíÿ ýþðÿ «îíóíëà ÿëàãÿäàð ùàäèñÿëÿð ÷îõ éåêíÿñÿã òÿñèð áàüûøëàéûð. ìöãÿââà äåéèë. Íèéÿ? Ùàíñû ñÿáÿáÿ ýþðÿ Õàíïÿðè Ýöëøÿíÿ íèñáÿòÿí áèð áÿäèè ñóðÿò êèìè äàùà ýöúëöäöð? «Îíà ýþðÿ êè. Ýöëøÿíèí ñþçö-ñþùáÿòè. 1951. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ùèññëÿðè äÿ éåêíÿñÿã øÿêèë àëûð». Ú. çÿùìÿò âÿ çÿùìÿòÿ ìöíàñèáÿò ñîâåò àäàìûíûí õàðàêòåðèíäÿ ìöùöì àìèëëÿðäÿí áèðèäèð. Õàíïÿðè òÿñÿððöôàò ùàäèñÿëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ èòèááàòìûð». áó ìöëàùèçÿëÿðäÿí èôðàò íÿòèúÿëÿð ÷ûõàðìàã òàìàìèëÿ éàíëûø îëàðäû. éóõàðûäà __________ 1 Ú. Ùàäèñÿëÿðäÿêè áó éåêíÿñÿãëèê èñÿ õàðàêòåðèí ìÿùäóäëóüóíà ñÿáÿá îëóð. èñòÿð «ìöñáÿò» — âàõòû âàð. Ýöëøÿí ñóðÿòè íèéÿ çÿèô ÷ûõìûøäûð. õàðàêòåð àíúàã âÿ àíúàã èø ïðîñåñèíäÿ ýþñòÿðèëìÿëèäèð. Ëàêèí áó ùå÷ âÿúùëÿ î äåìÿê äåéèëäè êè. àéðûëìûð âÿ îõóúó àðäûúûë îëàðàã ïàìáûã áåúÿðèëìÿñè ïðîñåñèíè áöòöí èíúÿëèêëÿðèíÿ ãÿäÿð èçëÿéèð. Ýöëøÿí «ïàìáûã ÿêèíèíÿ ùàçûðëûãäàí áàøëàìûø. ôèêðè-çèêðè ïàìáûãëàäûð. òà ïàìáûã éûüûìûíà ãÿäÿð òàðëàäàí äåìÿê îëàð êè. ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí íÿñðèíèí ñÿúèééÿâè âÿ ìöùöì áèð íþãñàíûíû ÿìÿëÿ ýÿòèðÿí ñÿáÿá — «ãÿùðÿìàíû ÿìÿê ïðîñåñèíäÿ òÿñâèð åòìÿê ëàçûìäûð» — òåçèñèíèí éàíëûø áàøà äöøöëìÿñè äöçýöí ýþñòÿðèëìèøäèð. Ëàêèí òÿÿññöô êè. «éàçû÷û ñöíè îëàðàã îíóí ùÿéàòûíû.Úÿôÿðîâóí éàçäûüû êèìè. ßäÿáèééàòäà èäåéà ñàôëûüû âÿ éöêñÿê ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà.Úÿôÿðîâ. ¹ 10. ×îõ äÿãèã úàâàáäûð. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ 60-úû èëëÿðÿ ãÿäÿðêè äþâðäÿ áó ñÿïêèëè ìÿãàëÿëÿðÿ àç òÿñàäöô åäèá. î. áóðàäà «ÿìÿê âÿ ãÿùðÿìàí» ìÿñÿëÿñè äöçýöí ãîéóëìóøäóð.
) âàñèòÿäèð». áÿäèè ÿäÿáèééàòäà äà ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàðû (éÿíè áÿäèè ñóðÿòëÿðè (! . Ã. 105 . ¹3. «Ýöëøÿí» ïîâåñòè.2 ßëáÿòòÿ. 243 . êÿíä úàâàíëàðûíäàí áÿùñ åäÿí «Áèçèì ãûçëàð» êèìè èñòå__________ 1 «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. áÿäèè ÿäÿáèééàòäà äà ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàðû ñÿúèééÿëÿíäèðÿí ÿí ãöââÿòëè (! . «çÿíýèí ìÿíÿâèééàòà ìàëèê».Ùöñåéíîâóí. ßäÿáè òÿíãèäèí áó úöð ìÿñóëèééÿòñèçëèéè. ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè áóíëàðûí ùå÷ áèðèíè ñöáóòà éåòèðÿ áèëìèðäè. ñÿù.» Òÿñàäöôè äåéèëäè êè. ìÿñÿëÿéÿ úèääè éàíàøìàìàñû.Å. Áàøãà ñþçëÿ äåñÿê. ôÿàëèééÿòèíè ýþç ãàáàüûíà ýÿòèðìÿêäèð» âÿ ìÿùç áóíà ýþðÿ äÿ Ýöëøÿíè ñåâäèéèíè áèëäèðèðäè. áÿäèè çÿèôëèéè èø ïðîñåñèíèí òÿñâèðè èëÿ þðò-áàñäûð åòìÿê úÿùäëÿðè Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ úàíëû èíñàí îëìàüà âàõò òàïìàéàí ñóðÿòëÿð ñèëñèëÿñè ÿìÿëÿ ýÿòèðìèøäè. ýöúëö áÿäèè ñóðÿòäèð.Úÿôÿðîâóí éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç ôèêðèëÿ ìöáàùèñÿ åäÿí ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè éàçûðäû: Ýöëøÿí ñóðÿòèíèí çÿèô ÷ûõìàñû «çÿùìÿò ïðîñåñèíèí âöñÿòèíäÿí. Ìÿùç áó úöð ìÿíôè òÿñèð íÿòèúÿñèíäÿ èäè êè. Áèð íå÷ÿ ìèñàë. êÿíä ùÿéàòûíäàí.Ìÿììÿäîâ. 2 Ê. «êöòëÿëÿðèí ÿìÿê úîøüóíëóüóíó éöêñÿëäÿí ñîñèàëèçì éàðûøû. ýåíèø òÿñâèðèíäÿí èðÿëè ýÿëìèð». ñåâÿí âÿ ñåâèëÿí áèð ãûç êèìè. Ýöëøÿí ÷àëûøãàí îëìàüûíà ÷àëûøãàíäû.115. òÿðèôëÿðÿ ìöòÿìàäè ðàñò ýÿëèðèê. òÿìèç ãÿëáëè. áÿëêÿ äÿ èôðàò äÿðÿúÿäÿ ÷àëûøãàíäû âÿ áó úöð ÷àëûøãàíëûã éÿãèí áÿäèè ìÿçèééÿò äåéèëäè. ùÿéàòäà îëäóüó êèìè. ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàðûí «õàðàêòåðëÿðèíè à÷ûá ýþñòÿðìÿê ö÷öí áèðèíúè øÿðò îíëàðûí èøèíè. î. ìÿñÿëÿí. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. Ýöëøÿí «éåíè øöóðà». «çÿíýèí ìÿíÿâèééàòà ìàëèê. ¹ 6. äèããÿòè úÿëá åäèð». áó î äåìÿêäè êè. áÿñ íÿäÿí èðÿëè ýÿëèð — úàâàá âåðèëìèðäè. Ú. 1954.) ñÿúèééÿëÿíäèðÿí ÿí ãöââÿòëè âàñèòÿäèð. ÷àëûøãàí. Áàøãà áèð ìÿãàëÿäÿ îõóéóðäóã êè. äåìÿëè. ÷öíêè «êöòëÿëÿðèí ÿìÿê úîøüóíëóüóíó éöêñÿëäÿí ñîñèàëèçì éàðûøû ùÿéàòäà îëäóüó êèìè.ýþñòÿðäèéèìèç ãöñóðóí ìåéäàíà ÷ûõìàñûíà øÿðàèò éàðàòìûø ôèêèðëÿðÿ. ùÿðýàù ãÿùðÿìàí ñîñèàëèçì éàðûøûíäà ãàëèá ýÿëèðñÿ. Äàùà ñîíðà îõóéóðäóã êè.Å. áó áàõûìäàí îíëàðà âåðèëìèø ÿñàññûç ãèéìÿòëÿðÿ. Òÿùëèëäÿ áèç «éåíè øöóðà». éàçû÷û È. ñÿù. ùÿãèãè ìÿíàäà ñåâÿí âÿ ñåâèëÿí áÿäèè áèð ñóðÿòè ýþðÿ áèëìèðäèê. äèýÿð èääèàëàðà ýÿëèíúÿ. áóíà ñþç îëà áèëìÿç. 1952. 139. ñóðÿòëÿðèí éàíëûø âÿ áèðòÿðÿôëè òÿùëèëèíÿ.Ãàñûìçàäÿ «Ñîñèàëèçì êÿíäèíèí éåíè àäàìëàðû» àäëû1 ìÿãàëÿñèíäÿ éàçûðäû êè.
Å. 25 àâãóñò 1950-úû èë. éÿíè âàõòèëÿ àçëûã òÿøêèë åäÿí òÿðÿôèí õåéðèíÿ ùÿëë îëóíóðäó. äöøöíúÿëÿðèíè.) ãÿëáëÿðè». ìþâçóñó èñòåùñàëàòäàí ýþòöðöëìöø ÿñÿðëÿðäÿ ñåâýè-ìÿùÿááÿò õÿòòèíÿ ÷îõ úöçè éåð âåðèðëÿð âÿ ùèññ îëóíóð êè. Ìóõòàðäàí áàøãà ôÿðäè ñÿúèééÿéÿ ìàëèê îëàí âÿ áÿäèè úÿùÿòäÿí ìöêÿììÿë èøëÿíìèø áàøãà ñóðÿòëÿð ýþðìöðöê». 25 ìàðò 1951-úè èë.) Íèéàçè. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». åëÿ áèë. ÿñÿðäÿ (ñþùáÿò «Áèçèì ãûçëàð»äàí ýåäèð . __________ 1 «Áèçèì ãûçëàð». íÿäÿíñÿ ÷ÿêèíÿðÿê äÿðùàë ñþùáÿòè äÿéèøèð. «ñåâÿí (âÿ éàõóä ñåâìÿéÿí . Éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç «èêèëèê» éàâàø-éàâàø àðàäàí ãàëõûðäû âÿ ÷îõ äà ñèìâîëèêäèð êè. áó ñåâýè õÿòòè. ßíâÿð. Ìöÿëëèô ñóðÿòëÿðèí äàõèëè àëÿìèíè. Ùöñåéíîâ «Áèçèì ãûçëàð» ïîâåñòèíäÿ «þç ãÿùðÿìàíëàðûíû àèëÿ âÿ ìÿèøÿò ìöíàñèáÿòëÿðè äàõèëèíäÿ ëàçûìûíúà ýþñòÿðÿ áèëìÿìèøäèð».3 Ìÿñÿëÿí.Íàüûéåâèí Íàõ÷ûâàí äóç ìÿäÿíèíäÿí áÿùñ åäÿí «Éåð àëòûíäà» àäëû ïîâåñòèíèí ãöñóðëàðûíû þç äþâðö ö÷öí. Îíà ýþðÿ äÿ áó ìÿùÿááÿò õÿòòèíäÿ. äÿðèí âÿ ýåíèø ìöùàêèìÿëÿðè. éÿíè áó úöð ãàáàãúûë ôèêèðëÿðèí ùÿëÿ àçëûã òÿøêèë åòäèéè áèð çàìàí ö÷öí (1952-úè èë) ÷îõ úÿñàðÿòëè âÿ äöçýöí ãåéä åäèðäè. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». «çÿíýèí õÿéàëëàðû» ëàçûìûíúà âåðèëìÿìèøäèð âÿ «Áèçèì ãûçëàð» ïîâåñòè äÿ áóíäàí áèð êöëë ùàëûíäà ÷îõ óäóçóðäó. Ñöáóò ö÷öí ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíÿ Í.1 Ýÿíú òÿíãèä÷è ùÿëÿ áèð áàëàúà ýöçÿøòÿ ýåäèðäè. çÿíýèí õÿéàëëàðû. Áóíó î çàìàí ùÿëÿ ýÿíú îëàí òÿíãèä÷è Ìÿñóä ßëèîüëó äà ýþñòÿðÿðÿê éàçûðäû êè.2 Áó éåðäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿêè ÷îõ òÿáèè âÿ çÿðóðè áèð ïðîñåñè ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð. 3 «Éåð àëòûíäà» ïîâåñòè. ôÿãÿò. éåíÿ èø ïðîñåñèíèí òÿñâèðèíÿ ãàéûäûðäû..äàäëû ïîâåñòèíäÿ äÿ èíñàíëàðûí äàõèëè àëÿìè äÿðèíäÿí à÷ûëìàìûøäû. ýóéà. ñåâÿí ãÿëáëÿðè. «ñîâåò àäàìëàðûíûí úîøüóí. Ìèíàéÿ. éàðàäûúû ÿìÿéèíäÿí áàøãà. ãöââÿòëè ñÿúèééÿëÿðè äÿ âàðäûð. Òÿíãèä÷è Ù. «ßäÿèééàò ãÿçåòè»..Âÿçèðîâà éàçûðäû: «Íÿäÿíñÿ áèçäÿ áåëÿ áèð àäÿò ÿìÿëÿ ýÿëìèøäèð êè. Îðóúÿëè äÿ áó ìÿñÿëÿéÿ äèããÿò éåòèðÿðÿê éàçûðäû êè. 25 èéóë 1952-úè èë. ìÿñÿëÿ áèðèíúèëÿðèí.Å. È. 244 . Ô. èñòÿêëÿðèíè òÿñâèð åòìÿê èñòÿéèð. Áèç èñÿ. ÷öíêè àäëàðû ÷ÿêèëÿí ñóðÿòëÿðèí þçëÿðèíèí äÿ «ýþçÿë àðçóëàðû». 2 «Áþéöê ãöââÿ». ÿñÿðèí äàùà ìàðàãëû îõóíìàñûíû òÿìèí åòìÿê ìÿãñÿäèëÿ îðàéà ñàëûíìûøäûð. ùèññ âÿ ùÿéÿúàíûíû. ýþçÿë àðçóëàðû.
éàòûá «éóõóäà äà êÿøôèééàò èøè èëÿ ìÿøüóë îëàí» àëòìûø éàøëû ãîúàíû áó âÿçèééÿòÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðàí íÿäèð. Îüóë åâèíäÿêè äàíûøûãëàðû äà êîëëåýèéàäà Çàùèäîüëóíóí íèòãèíÿ þç ìöíàñèáÿòèíè áèëäèðìÿêäÿí. È. 169. ùÿòòà èñòèðàùÿò ýöíëÿðèíäÿ áåëÿ. Ì. Áàêû.úöìëÿíèí éàðûñûíäà ìÿùÿááÿòäÿí. 1952 . Àðèô «Ìåùìàí» ðîìàíûíûí áàø ãÿùðÿìàíûíäàí áÿùñ _________ 1 «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. ñÿù. 148. 2 «Ýÿíúëèê» ïîâåñòè. «Éåð àëòûíäà» ïîâåñòèíèí ÿñë óðáàíèçì íöìóíÿñè îëìàñûíäà èäè. ùàíñû ñÿáÿáäèð? Éÿãèí ñÿáÿá îäóð êè. ßäÿáè ãåéäëÿð.1 Áó àúûíàúàãëû âÿçèééÿòèí ñÿáÿáè èñÿ. Èúëàñäàí ñîíðà îüëóíóí åâèíäÿ ãàëàí àòà. «Àçÿðáàéúàí» æóðíàëû. ùÿð øåéäÿí ÿââÿë. ñÿù.3 Ùå÷ áèð áÿäèè åùòèéàú îëìàäàí «àðâàäûíà ãàðøû ñèéàñè ìÿçìóíäà áèð íèòã ñþéëÿéÿí». ñîâåò åëìèíèí íàèëèééÿòëÿðèíäÿí. Ãÿäèðçàäÿíèí «Ýÿíúëèê» ïîâåñòè äÿ «Áèçèì ãûçëàð» êèìè èñòåäàäëû ÿñÿðëÿðäÿí èäè. îüëó Ìÿãñÿä.Õÿíäàí «Àüáóëàã äàüëàðûíäà» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ åéíèàäëû ðîìàíûí ÿñàñ ñóðÿòëÿðèíäÿí áèðè îëàí Ôÿðùàäîüëó öçÿðèíäÿ äàéàíàðàã éàçûðäû êè. þéðÿíìÿêäÿ ýþñòÿðèëìÿñèíè» òÿíãèä åäèðäè. «áèç îíó àèëÿ äàõèëèíäÿ. éàðûñûíäà äèíàìî ìàøûíûíäàí áÿùñ åäèëèð». ¹ 7.). ïàðòèçàí ùÿðÿêàòûíäàí. Î. Àüáóëàüà ýÿëÿðêÿí. Ìÿãàëÿ 1955-úè èëäÿ éàçûëìûøäûð). áöòöí ðîìàí áîéó áèç éàëíûç âÿ éàëíûç «èø÷è» Ôÿðùàäîüëóíó ýþðöðöê âÿ áó «èø÷è» Ôÿðùàäîüëóíóí úàíëû èíñàí îëìàüà âàõòû. éåíèúÿ åâëÿíìèø âÿ áóðàäà ýþçÿë ùÿéàò ãóðìóø îüëóíóí åâèíÿ áàø ÷ÿêìÿäÿí. Éàçû÷û Ñ. ¹ 5. 1966. Äîüðóäàí äà. Ôÿðùàäîüëó þç ýÿëèíè Ñåâèë. èìêàíû éîõ èäè. õàðèúè äöøìÿíëÿðÿ ãàðøû ìöáàðèçÿäÿí âÿ ñàèðÿäÿí èáàðÿòäèð». èñòèðàùÿò âàõòûíäà âÿ öìóìÿí ÿìÿê úÿáùÿñèíäÿí êÿíàðäà äà ýþðìÿê èñòÿðäèê. ôÿãÿò áó ïîâåñòèí äÿ ãÿùðÿìàíû èøëÿ éöêëÿíìèøäè. àðâàäû Ùÿãèãÿòëÿ âÿ ÿí éàõûí äîñòëàðû èëÿ äÿ ðÿñìè äèëäÿ äàíûøûð. ßôÿíäèéåâ ùàãëû îëàðàã «Ýÿíúëèê» ïîâåñòèíèí ãÿùðÿìàíû Êàìèëèí «ýåúÿ-ýöíäöç. 3 Úÿôÿð Õÿíäàí. äàèìà èøäÿ. 1953. Àçÿðíÿøð. áèðáàø èúëàñ ñàëîíóíà ýåäèð (! . ñàíêè áóðàäà äà èúëàñäàêû íèòãèíè äàâàì åòäèðèð. äàõèëè ñàòãûíëàðà. ñîñèàëèñò èíãèëàáûíûí õàëãà âåðäèéè íåìÿòëÿðäÿí.2 Ïðîôåññîð Ú. «Éåð àëòûíäà» ïîâåñòèíèí ãÿùðÿìàíëàðûíäàí Çàêèðëÿ îíóí ñåâýèëèñè «åíåðýåòèêà òåõíèêè» Âàëèäÿíèí «ìÿùÿááÿòèíè» òÿñâèð åäÿí ñÿùèôÿëÿðäÿ âÿçèééÿò áó úöð àúûíàúàãëû èäè. 245 .Å.
ñÿù 185. 246 .. äöøöíúÿëÿð. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ ìÿùç áó ìþâãå ñàáèòëÿøìÿéÿ áàøëàéûðäû. «Ëèòåðàòöðíûé Àçåðáàéäæàí». éàçû÷û «îíó àíúàã ìöÿééÿí äàèðÿäÿ ùÿðÿêÿò åòìÿéÿ ìÿúáóð åòìèøäèð». îíëàðû þðò-áàñäûð åòìÿìÿéèí äÿ áþéöê ðîëó âàð èäè.íà ñîâðåìåííîñò.Àðèô. Áó áàõûìäàí àêàäåìèê Ì. éàçû÷û «þç ãÿùðÿìàíëàðûíû áèð ãÿäÿð ìÿùäóä äàèðÿäÿ. 1958. 2 «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. áÿäèè íÿñð ÿñÿðëÿðèíÿ ìÿùç áó ìþâãåäÿí éàíàøìàüà úÿùä åäèëèðäè. 25 ìàðò 1961-úè èë. 1 àïðåë 1961-úû èë.2 Ìöàñèð ùÿéàò èñÿ «èø ïðîñåñè» èëÿ áÿðàáÿð. Àðòûã 60-úû èëëÿðäÿí áàøëàéàðàã. Êå÷ÿí èëèí íÿñðè ùàããûíäà ãåéäëÿð. ùèññ âÿ ùÿéÿúàí. Ìåùìàí áÿäèè ñóðÿò êèìè òàì à÷ûëñûí. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ áåëÿ áèð ïëàòôîðìàíûí ñàáèòëÿøìÿñèíèí ÿñë ñÿáÿáè öìóìè åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿíèí àðòìàñûíäà èäèñÿ äÿ. ¹ 6. ñåâèíú âÿ êÿäÿðäèð. ùå÷ øöáùÿñèç êè. áóðàäà äà èø ïðîñåñè èìêàí âåðìèðäè êè. áèçúÿ éåðèíÿ äöøÿð. áóðàäà ãîðõóëó áèð øåé éîõäóð».. ìÿèøÿò ïëàíûíäà âåðèð âÿ ùÿì äÿ ìÿíÿâè àëÿìëÿðèíè àcûá îõóúóéà ýþñòÿðìÿéÿ ñÿé åäèðñÿ. ÿäÿáè-òÿíãèäè ôèêðèí èíêèøàôûíà äÿëàëÿò åäèðäè. êå÷ìèø ñÿùâëÿðÿ ýþç éóììàìàüûí.åäÿðÿê ýþñòÿðèðäè êè. Áàêè.3 Ìÿùç áóíà ýþðÿ äÿ àðòûã áÿäèè ÿñÿðäÿí áÿùñ åäÿðêÿí «ýÿðÿê ÿìÿê áóðàäà áàø ãÿùðÿìàí îëàéäû (?!)» êèìè òÿëÿáëÿðÿ4 ðàñò ýÿëäèêäÿ òÿÿúúöáëÿíìÿìÿê ìöìêöí äåéèëäè. áÿçÿí àèëÿ.Àðèô.Àðèôèí áèð ìÿãàëÿñèíÿ ìöðàúèÿò åòìÿê. 3 Ì. Áó ìÿñÿëÿ ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ ùàããûíäà ÿí ÷îõ áÿùñ îëóíàí ïðîá- __________ 1 Ì. Áåëÿ áèð òÿÿúúöá ùèññè èñÿ. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãåçåòè. áó ñàáèòëèéèí âÿ ôèêèð áèðëèéèíèí áÿðãÿðàð îëìàñûíäà.1 Äåìÿëè. «Êå÷ÿí èëèí íÿñðè ùàããûíäà ãåéäëÿð» àäëû áó áþéöê ìÿãàëÿäÿ ýþñòÿðèëèðäè êè. 1961. Ìöñáÿò ãÿùðÿìàí. «èíñàíû èúòèìàè ôÿàëèééÿòäÿ ÿêñ åòäèðìÿê óüðóíäà àõòàðûøëàð àïàðàðêÿí» áÿçè éàçû÷ûëàð «èñòåùñàëàòûí òåõíèêè úÿùÿòèíÿ äàùà ÷îõ ôèêèð âåðèá éàðàäûúû èíñàíûí ìÿíÿâè àëÿìèíè àðõà ïëàíà êå÷èðìÿéÿ úÿùä åòìèøëÿð». òÿðÿääöäëÿð. ÷öíêè (âÿ áèçúÿ ÿñàñ ìÿñÿëÿ äÿ áóäóð) éàçû÷û «ìöàñèð ùÿéàòûìûçû ÿêñ åòäèðìÿêëÿ ìÿøüóëäóð». ïñèõîëîæè ñàðñûíòûëàð. Áó ôèêèð éàçû÷û ßáöëùÿñÿíèí «1960-úû èëèí ÿäÿáè ÿñÿðëÿðè» ìþâçóñóíäà êå÷èðèëìèø ìöøàâèðÿäÿêè ÷ûõûøûíäàíäûð. ÿëáÿòòÿ. ßäÿáè-òÿíãèäè ìÿãàëÿëÿð. Éÿíè ÿäÿáè òÿíãèä åòèðàô åäèðäè êè. Àçÿðíÿøð. 4 Áàõ: Ãëàâíûé êóðñ .
1 Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè ýþñòÿðèðäè êè. ÕÕ ïàðòèéà ãóðóëòàéûíà ãÿäÿðêè äþâðäÿ ëåéòìîòèâ òÿøêèë åäèðäèñÿ. èáòèäàè âÿ ÷åéíÿíìèø ìöëàùèçÿëÿðëÿ äîëó «ÿäÿáè òÿíãèä íöìóíÿëÿðèíÿ» ãàðøû äóðàí ñàüëàì. Àçÿðáàéúàí __________ 1 Áþéöê ñÿíÿò ÿñÿðëÿðè óüðóíäà. áÿçè éàçû÷ûëàðûí ìÿôùóìó äöçýöí ãàâðàìàìàñû áàðÿäÿêè åòèðàôäûð. äðàì ÿñÿðëÿðèìèçäÿ ìöñáÿò èíñàí ìÿíôè èíñàíëàðà íèñáÿòÿí ñþíöê âÿ õàòèðÿäÿ ãàëìàç îëóð. åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿñè éöêñÿê. ÿñàñ ãÿùðÿìàíû äà áèçèì éåíè-éåíè ìöñáÿò èíñàíëàðûìûç îëìàëûäûð. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». îáéåêòèâ ãîë ðöøåéì ùàëûíäà èäè. «ìöñáÿòêåøëèê» ùàëëàðûíà òÿñàäöô åäèðèê. ôÿãÿò òðàôàðåò ÿäÿáèééàòøöíàñëûã àíëàéûøëàðû. ÿýÿð áó ñÿùâ âÿ éàíëûø ìöíàñèáÿò Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ.ëåìëÿðäÿí áèðè èäè âÿ áó ìÿñÿëÿéÿ ìöíàñèáÿòäÿ ÿäÿáè òÿíãèäèí ÿí çèääèééÿòëè ôèêèðëÿðèíÿ. ùåêàéÿ âÿ ðîìàíëàðûìûçäà. Àéäûíäûð êè. éàíëûø ìöääÿàëàðûíà. ×öíêè ñîñèàëèñò ðåàëèçìè. äîëàøûã. õöñóñÿí. ùÿð øåéäÿí ÿââÿë. ìöñáÿò áèð úÿìèééÿòèí ÿäÿáèééàò ìåòîäóäóð. Ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè. äîãìàòèê òÿùëèëëÿðÿ. 247 . Ùÿëÿ 1946-úû èëäÿ Ñÿìÿä Âóðüóí ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ïðîáëåìè áàðÿäÿ éàçûðäû: «Ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ìÿñÿëÿñè äàèìà ÿäÿáèééàòûìûçûí ìÿðêÿçè ìÿñÿëÿñè îëäóüó êèìè. Áóíóí ÿñàñ ñèðëÿðè íÿäÿäèð?». Áèçè ìàðàãëàíäûðàí èñÿ ùÿëÿ 1946-úû èëäÿ ãóðó âÿ ñõåìàòèê «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíäàí» øèêàéÿò. Áèç áó èøèìèçäÿ ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ùàããûíäà àðòûã ùàìûéà ìÿëóì îëàí öìóìè ôèêèðëÿðè éåíèäÿí ñþéëÿìÿéÿ åùòèéàú ùèññ åòìÿäèéèìèç ö÷öí. II Äöíéà ìöùàðèáÿñèíèí éåíèúÿ ãóðòàðìàñû éóõàðûäà ìèñàë ýÿòèðäèéèìèç ïàð÷àäàêû ïàôîñà áÿðàÿò ãàçàíäûðäû. ×öíêè ýÿëÿúÿêäÿ ýþðÿúÿéèê êè. áó. îíà ãàðøû îëàí ãîë áó ëåéòìîòèâ è÷èíäÿ ùÿëÿëèê ÷îõ úûëûç áèð úûüûð èäè. éàëàí÷û âÿòÿíïÿðâÿðëèê. éåíÿ äÿ ìÿðêÿçè âÿ ÿñàñ ìÿñÿëÿñèäèð. õöñóñÿí. áó áÿçè éàçû÷ûëàðûí ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ìÿôùóìóíó äöçýöí áàøà äöøìÿéÿðÿê ãóðó âÿ ñõåìàòèê îáðàçëàð éàðàòìàñûíäàí èðÿëè ýÿëèð. 31 ìàé 1946-úû èë. ãóðó âÿ ñàõòà ñîñèîëîýèéàéà. Áèð ùÿãèãÿòè åòèðàô åòìÿê ëàçûìäûð êè. ãàëèá áèð úÿìèééÿòèí. «ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» ïðîáëåìèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ äÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí áÿçÿí èêèëè õàðàêòåðè àøêàð îëóðäó. ãöñóð âÿ ìÿçèééÿòëÿðèí öçÿðèíäÿ äàéàíàúàüûã. áó ÿäÿáèééàòûí ÿñàñ çÿìèíÿñè ìöàñèð òåìàòèêà îëìàãëà. áèëàâàñèòÿ áó ìÿñÿëÿ áàõûìûíäàí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíÿ íÿçÿð ñàëàúàã âÿ ñÿúèééÿâè ùåñàá åòäèéèìèç ìÿãàëÿëÿðèí.
ùÿéàò âÿ âàðëûüûìûçûí ùÿãèãÿòèíè òÿñâèð ìÿñÿëÿñè ÿñÿðèí áÿäèè âÿ èíàíäûðûúû îëìàñû ö÷öí ìöùöì øÿðòëÿðäÿíäèð». ùÿòòà ñþâã÷öëöéöíöí øàùèäè îëóðóã. àøêàðäûð. «Àçÿðáàéúàí ñîâåò ÿäÿáèééàòûíäà éåíè èíñàí ñóðÿòëÿðè» àäëû ñèëñèëÿ ìÿãàëÿëÿðäÿí (ìöÿëëèôè Ì. Áóíó éàçû÷û Ì. 24 àâãóñò 1947-úè èë. àüëàñûüìàéàí èøëÿð ýþðäöêäÿ îíëàð áîø áèð øåéÿ ÷åâðèëèð. Àçÿðáàéúàíäà ñîñèàëèñò èíãèëàáû âÿ âÿòÿíäàø ìöùàðè____________ 1 Ìÿíàëû âÿ áÿäèè ÿñÿðëÿð óüðóíäà. áèð òÿðÿôäÿí ãóðó âÿ ñõåìàòèê «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàðäàí» øèêàéÿòèí øàùèäè îëóðóãñà äà.Ùöñåéíèí «Êîìèññàð». Ìöàñèð ñîâåò âÿòÿíäàøëàðûíûí áÿäèè ñóðÿòèíè éàðàòìûøëàð2. áó áþëýö ñîñèîëîæè áþëýöäöð âÿ áÿäèè éàðàäûúûëûãäà îáðàçëàðû áåëÿ áèð ïðèíñèïëÿ íþâáÿíþâ åòìÿê ùÿì íÿçÿðèééÿäÿ. Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè áèðèíúè áþëýöéÿ 26-ëàðûí áÿäèè ñóðÿòèíè (Ì. ùÿì äÿ ïðàêòèêàäà àðçóîëóíìàç íÿòèúÿëÿðÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðûð êè.1 Âÿçèééÿò íÿ ö÷öí áåëÿ èäè? Áèð ñûðà õàðàêòåð ñàíäûüûìûç ìÿãàëÿëÿðÿ ìöíàñèáÿòèìèçè áèëäèðìÿêëÿ áó ñóàëà úàâàá âåðìÿéÿ ÷àëûøàúàüûã.Èáðàùèìîâ äà ùÿëÿ 1946-úû èëäÿ äÿãèã ýþñòÿðèðäè: «Àéðû-àéðû ÿñÿðëÿðäÿ ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûìûç óéäóðìà âÿçèééÿòëÿðÿ äöøöá. 248 . Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ äÿ.ÿäÿáè òÿíãèäèíèí ÿí õÿñòÿ éåðèäèð âÿ éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç èêèëè õàðàêòåð äÿ ìÿùç áó éåðäÿ þçöíö ýþñòÿðèð: áåëÿ êè.ßçèçäèð) áèðèíúèñèíäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà ìöñáÿò ñóðÿòëÿðèí èêè éîëëà éàðàíäûüû èääèà îëóíóðäó: 1. äèýÿð òÿðÿôäÿí âÿ ÿñàñÿí. 24 ñåíòéàáð 1946-úû èë.Îðäóáàäèíèí «Äþéöøÿí øÿùÿð» ÿñÿðëÿðèíäÿ).Ñ. 2. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ äÿ áó. ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàðûí ìÿùç ãóðó âÿ ñõåìàòèê îëìàñû ö÷öí ÿäÿáè òÿíãèäèí øÿðàèò éàðàòìàñûíûí. Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðû ùÿëÿ èíãèëàáäàí ÿââÿë éàøàéûá ìöáàðèçÿ àïàðàí áó âÿ éà áàøãà äÿðÿúÿäÿ èíãèëàáè øöóðà ìàëèê îëàí éåíè òèïëè ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàðûí. Ýþðöíäöéö êèìè. íÿ äÿ ìöõòÿëèô îðäåíëÿð îõóúóíóí íÿçÿðèíäÿ îíëàðûí òÿñèðèíè àðòûðìàéûð. 2 «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». Ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ìÿôùóìóíó äöçýöí áàøà äöøìÿìÿê íÿòèúÿñèíäÿ ìöãÿââà «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàð» ñèëñèëÿñè éàðàíìûøäû êè. áó äà Àçÿðáàéúàí ñîâåò íÿñðèíäÿ àðçóîëóíìàç âÿçèééÿò ÿìÿëÿ ýÿòèðìèøäè. íÿ äþøëÿðèíäÿêè ãÿùðÿìàíëûã íèøàíû. Ì. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè».
Ìÿðäàí âÿ Ãÿäèðèí (Ìèð Úÿëàëûí «Áèð ýÿíúèí ìàíèôåñòè» ïîâåñòè. àðçóñó èëÿ ìÿøüóë îëìàüà áèëìÿððÿ ìàúàë òàïìûðëàð. (êóðñèâ ìÿíèìäèð . åëèí òàëåéèíè äöøöíìÿê ö÷öí. á) þç àèëÿñè áàðÿäÿ äöøöíìÿìÿëèäèð. ùÿì «Áèð ýÿíúèí ìàíèôåñòè» ÿñÿðèíäÿ îíëàðûí ùèññ âÿ ùÿéÿúàíëàðûíû ýþðöðöê. Ñÿðõàí. äèýÿð òÿðÿôäÿí ÿäÿáè òÿíãèäèí þçöíöí áÿùðÿñè êèìè ìåéäàíà ÷ûõûðäû. ùÿì «Øàìî» ðîìàíûíûí èëê ùèññÿëÿðèíäÿ. «áó éîëäà ÷àëûøûá. Áöëÿíä. ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû äþâð Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ áó òèïëè ìöãÿââà «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàð» àðòûðäû âÿ áèð òÿðÿôäÿí. ðÿñìè âÿ ãåéðè-òÿáèè âÿçèééÿòÿ ñàëìûð». Ìÿðäàí îíà ýþðÿ «ãóðó. Ìèñàë îëàðàã Øàìîíóí. Áèçúÿ. õöñóñÿí.) áó ãÿùÿðÿìàíëàð þçëÿðèíäÿí ÷îõ. ùÿðýàù ùÿð ùàíñû áèð èíñàí þç øÿõñè ùÿéàòû èëÿ ìÿøüóë îëóðñà. úÿìèééÿòèí. åëèí òàëåéèíè äöøöíÿ áèëìÿç. Îäóð êè. «ùàããûíäà áÿùñ îëóíàí ãÿùðÿìàíëàð åëÿ áèð äþâðöí àäàìëàðûäûð êè. éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç êèìè. Áöëÿíäèí. ãÿëáëÿðèëÿ. ðÿñìè âÿ ãåéðè-òÿáèè» äåéèëëÿð êè. áó éîëäà ÷àëûøûá éåðè ýÿëÿíäÿ úàíëàðûíû áåëÿ ôÿäà âåðèðëÿð». úàíëû ñóðÿòëÿð êèìè àäëàðû ÷ÿêèëèðäè. Ìöñáÿò ãÿùðÿìàí áàðÿäÿ áó úöð äîãìàòèê òÿëÿáëÿðèí ñàéÿñèíäÿäèð êè. ùÿìèí àäàì åéíè çàìàíäà úÿìèééÿòèí. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí àç áèð ùèññÿñèíèí òÿíãèä ùÿäÿôû îëóðäóñà äà. Òÿíãèä÷è Ì. áó äþâðäÿ øöóðëó âÿ ìÿðä èíñàíëàð þç øÿõñè ùÿéàòû. Øàìî. Âåéñèí ÷îõúÿùÿòëè. â) þç àðçóëàðû èëÿ «ìÿøüóë îëìàìàëûäûð».Å. åëèí òàëåéèíè äöøöíöð. Øèðÿëè âÿ Ìèðáàëàéåâèí (Ì.Ùöñåéíèí «Äàøãûí» ðîìàíû) áÿäèè ñóðÿòèíè äàõèë åäÿðÿê éàçûð êè. Äåìÿëè. «Äèðèëÿí àäàì» ðîìàíû).ßçèç ñàíêè þçö äÿ áóíó ùèññ åäÿðÿê åëÿ ùÿìèí ìÿãàëÿñèíäÿ îõóúóëàðû èíàíäûðìàüà ÷àëûøûðäû êè.Ðÿùèìîâóí «Øàìî» ðîìàíû). éåðè ýÿëÿíäÿ úàíûíû áåëÿ ôÿäà âåðìÿê» ö÷öí ìöñáÿò ãÿùðÿìàí: à) þç øÿõñè ùÿéàòû èëÿ ìàðàãëàíìàìàëûäûð. àðçóëàðû âàðñà. îíóí ãÿëáè.áÿñè ãÿùðÿìàíëàðûíûí: Øàìî âÿ Ùåéáÿòèí (Ñ. Áóðàäà øÿõñè ùÿéàòëà. ãÿëáè. àðçóëàðû èëÿ áó âÿ éà äèýÿð äÿðÿúÿäÿ òàíûø îëóðóã. Ìÿðäàíûí. ôÿðäè ùèññ-ùÿéÿúàíëà åë âÿ úÿìèééÿò ãàðøû-ãàðøûéà ãîéóëìóøäóð âÿ áèðèíúèëÿðèí ìöòëÿã éîõëóüó ùåñàáûíà èêèíúèëÿðÿ öñòöíëöê âåðèëìèøäèð. 249 . Ìèñàë ýÿòèðäèéèìèç áó êè÷èê ïàð÷àäàí áåëÿ ìÿëóì îëóð êè. «þç øÿõñè ùÿéàòëàðûíû öìóìóí ìÿíàôåéèíÿ òàáå åòìÿê áó ãÿùÿðÿìàíëàðû ãóðó. àèëÿñè. Âåéñ âÿ ßçèçèí (ßáöëùÿñÿíèí «Äöíéà ãîïóð» ðîìàíû).
1 Áó ôèêèð áèðèíúè ìÿãàëÿäÿêè ôèêèðëÿðëÿ äàáàí-äàáàíà çèääèð âÿ Ì. î. éà äà áó ãÿùðÿìàíûí ôèêèð âÿ õÿéàë àëÿìè.Áó ãÿùðÿìàíëàð þç ñèéàñè-èúòèìàè ìöáàðèçÿëÿðèëÿ áÿðàáÿð. Áó èñòåäàäëû ýÿíú ñþçöí ùÿãèãè ìÿíàñûíäà éàøàìàã ÿâÿçèíÿ. àèëÿñè. Î éàçûð: «.Å.)» Áàøãà ñþçëÿ äåñÿê. áöòöí òÿáèè.) àëè íÿçÿðè áèëèéÿ ìàëèê ùöãóãøöíàñäûð. äåìÿê îëàð êè.ßçèçèí Ìåùìàí ñóðÿòèíÿ âåðäèéè òÿùëèëëÿ ðàçûëàøìàã ëàçûìäûð. òÿáèè ìÿñÿëÿäèð êè. Åëÿ ùÿìèí ñèëñèëÿäÿí èêèíúè ìÿãàëÿäÿ ìöÿëëèô áèðèíúè ìÿãàëÿäÿêè ôèêèðëÿðèí òàìàìèëÿ ÿëåéùèíÿ ÷ûõàðàã éàçûð: «Ìåùìàí (ñþùáÿò Ñ. ùèññ âÿ äóéüóëàðû áèð äþéöø÷ö êèìè ìàëèê îëäóãëàðû ÿñàñ ñèôÿòëÿðäÿí äàùà ãàáàðûã âåðèëìèøäèð (êóðñèâ ìÿíèìäèð . àðçóëàðû áó ìöãÿääÿñ ìÿãñÿäÿ òàáåäèð. ùèññ âÿ äóéüóëàðû» àç òÿñâèð îëóíìàëûäûð. ñîâåò ãàíóíëàðûíû ãîðóìàüû ùÿð øåéäÿí âàúèá áèëèð. ùÿð÷ÿíä î. áèðèíúè ìÿãàëÿäÿ ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëà ÿëàãÿäàð ãàðøûéà ãîéóëàí òÿëÿáëÿð äÿ éàíëûøäûð.Ðÿùèìîâóí åéíèàäëû ïîâåñòèíèí ãÿùðÿìàíûíäàí ýåäèð . àðçóñó èëÿ ìÿøüóë îëìàüà» ìÿíÿâè åùòèéàú äóéóð âÿ âàõò òàïûðëàð. 12 îêòéàáð 1947-úè èë. áó ãÿùðÿìàíëàð ÿñÿðèí ñÿùèôÿëÿðèíäÿ ùÿìèí êåéôèééÿòëÿðäÿí ìÿùðóìäóðëàð. äîëàéûñû èëÿ äÿ îëñà.Å. äåìÿëè. Áó úöð åëìè-íÿçÿðè úÿùÿòäÿí éàíëûø ôèêèðëÿð. ðÿñìè âÿ ãåéðè-òÿáèèäèðëÿð. áöòöí òÿáèè. Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðûíûí ÿñÿðèíäÿ éà ãÿùðÿìàíëàð âóðóø ñÿùíÿñèíäÿí àéðû àëûíìûø. ìöÿëëèô òÿðÿôèíäÿí. áó ñóðÿò «ùÿãèãè ìÿíàäà éàøàìûð». íÿèíêè __________ 1 «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». øÿõñè õöñóñèééÿòëÿðäÿí.. «øÿõñè ùÿéàòû. Íÿ çàìàí êè. 250 . ìÿùç áó úöð ãÿùðÿìàí àðçóëàéûð âÿ òÿëÿá åäèðäè. îíëàð ìÿùç ãóðó. øÿõñè õöñóñèééÿòëÿðèíäÿí» ìÿùðóìäóð. ùèññëÿðäÿí ìÿùðóì åäèëìèøäèð (êóðñèâ ìÿíèìäèð . áèðèíúè ìÿãàëÿñèíäÿ. Äîüðóäàí äà. Î. áÿäèè ÿñÿðëÿðäÿ ìöñáÿò ñóðÿòëÿðèí «ôèêèð âÿ õÿéàë àëÿìè.. áó áèð ùÿãèãÿòäèð êè. Ëàêèí áèð àçäàí òÿíãèä÷è éåíÿ äÿ äîëàéû éîëëàðëà áèðèíúè ìÿãàëÿäÿêè ôèêðèíÿ ãàéûäûð âÿ áó äÿôÿ èêèíúè ìÿãàëÿíèí ÿââÿëèíäÿ ñþéëÿäèéè âÿ éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç ôèêðèí ÿëåéùèíÿ ÷ûõûð. Ëàêèí Ìåùìàíäà ÿí ÿñàñ áèð ñèôÿò càòìûð: ùÿéàòèëèê.Å. ãÿëáè. ùÿðÿêÿòëÿðè. äîëàøûãëûãëàð ìåéäàíà ýÿòèðèðäè âÿ áåëÿ áèð úÿùÿò ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ìÿñÿëÿñèíäÿí áÿùñ åäÿí îäþâðêö ìÿãàëÿëÿðèí ÷îõó ö÷öí ñÿúèééÿâè èäè. «äåìÿê îëàð êè. Ìåùìàíûí áöòöí éàøàéûøû. çèääèééÿòëÿð. ùÿðýàù ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè Ìåùìàí ñóðÿòèíèí ãöñóðëàðûíû ìÿùç îíäà ýþðöð êè.)».
éåíÿ äÿ «ôèêèð âÿ õÿéàë àëÿìè. Ãóìðó þçöíäÿí àëòû éàø êè÷èê Êàìðàíà ÿðÿ ýåäèá.Å. Ìÿñÿëÿí. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ ìöñáÿò ãÿùðÿìàí áàðÿäÿ åëÿ áèð ñõîëàñòèê òÿñÿââöð ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè êè. äöçýöí äåéèëäè.îíëàðûí èøëÿðè âÿ èø áàúàðûãëàðû — ÿñýÿðäèðñÿ âóðóøó. Ìÿýÿð îëà áèëìÿçäèìè êè. Ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè. ýöíàù ñàéûëûðäû. áÿäèè ìÿíòèã éîõäóðñà — áó áàøãà ìÿñÿëÿäèð.Å. ïàìáûã÷ûäûðñà íåúÿ êèëîãðàì ïàìáûã òîïëàìàñû. Ùÿð èêè ùàëäà Ãóìðó êÿíä è÷ÿðèñèíäÿ éàøûíà âÿ àäûíà óéüóí ùÿðÿêÿò åòìèð». áó ñåâýè îíà ýþðÿ ìÿãàëÿ ìöÿëëèôèíè ðàçû ñàëìûð êè.1 Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. áó ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí àäè áÿíäÿëÿð êèìè þç ãÿëáè. Ú. ôþâãÿëàäÿ áèð ùàäèñÿ êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèëèðäè.Õÿíäàí ãàðøûéà áåëÿ ñóàëëàð ãîéóð: «Î (éÿíè Ãóìðó . èñòåùñàëàò ïðîñåñèíè. áó ýÿíúè ãîðóìàã íàìèíÿ îíà ÿðÿ ýåäèð? (? Å) éàõóä êå÷ìèø ÿðè Íèéàçîâóí àúûüûíà áåëÿ ùÿðÿêÿò åäèð (? .) ýåú-òåç.). àäèúÿ îëàðàã öðÿéèíèí äåäèéè êèìè ùÿðÿêÿò åäèð. Áó. ÿëáÿòòÿ. àç ãàëà. 7 éàíâàð 1961-úè èë. ïëàíû âàõòûíäàí ÿââÿë éåðèíÿ éåòèðìÿñè âÿ ñ. Ãóìðóíóí ùÿðÿêÿòèíèí èñÿ þç-þçëöéöíäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè òÿðÿôèíäÿí «éàøûíà âÿ àäûíà» óéüóí îëìàéàí áèð «ùÿðÿêÿò» êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè èñÿ. ôÿãÿò ìÿëóì îëóð êè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. äöøìÿí êèìè èôøà îëóíàúàüûíû äóéóá. ùèññ âÿ äóéüóëàðëà» èúòèìàè ùÿéàòû. Ú. áÿäèè ïñèõîëîæè ãöñóðëàð ýþñòÿðèëìÿëèäèð. áèð ìÿñÿëÿ äÿ Ãóìðó èëÿ Êàìðàí àðàñûíäàêû ñåâýèäèð». áóðàäà «íÿ ö÷öí» ñóàëû ìåéäàíà ÷ûõûð âÿ éóõàðûäàêû èääèàíû ÿñàñëàíäûðìàã ö÷öí áó ñóàëà úàâàá âåðìÿê ëàçûìäûð.Õÿíäàí éàçû÷û ßáöëùÿñÿíèí «Éîõóøëàð» ðîìàíûíûí èêèíúè ùèññÿñèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê éàçûðäû: «Ðîìàíäà áèçè ðàçû ñàëìàéàí. 251 .. áÿëêÿ Êàìàëûí (Êàìðàíûí àòàñûäûð .Õÿíäàíûí áó ìÿãàëÿñè õåéëè ñîíðàëàð éàçûëìûøäûð âÿ îíó ìèñàë ýÿòèðìÿêäÿ ìÿãñÿäèìèç ìöñáÿò _______ 1 Éîõóøëàð éàäà äöøöð.Å. ùÿð ùàíñû áèð ñàùÿíè ÿñàññûç ñóðÿòäÿ áèð-áèðèíÿ ãàðøû ãîéìàã âÿ èêèíúèëÿðÿ áèðèíúèëÿð ùåñàáûíà öñòöíëöê âåðìÿê úÿùäèäèð. Êàìðàíû ñåâèð âÿ ùÿðýàù áó ñåâýè éàçû÷û òÿðÿôèíäÿí éöêñÿê áÿäèè ñÿâèééÿäÿ òÿñâèð åäèëìÿéèáñÿ. ôÿùëÿäèðñÿ ìàøûíëàðëà ÿëáÿéàõà îëìàñû. Ú. ùÿòòà «Ãóìðó êèìè öìóìõàëã ìÿùÿááÿòèíè ãàçàíìûø áèð ãàäûí» áåëÿ.. öðÿéè èëÿ ýþðäöéö èø.).
ãÿùðÿìàíà áèðòÿðÿôëè ìöíàñèáÿòèí íåúÿ äÿðèíëÿðÿ ùîïäóüóíó, íåúÿ óçóíþìöðëö îëäóüóíó ýþñòÿðìÿêäèð.
Ëàêèí 50-úè èëëÿðÿ ãàéûäàã âÿ þç äþâðö ö÷öí ÷îõ ìàðàãëû áèð
ìÿãàëÿíèí öçÿðèíäÿ äàéàíàã.
Ì.Úÿôÿð «ßäÿáèééàòäà ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ ñîâåò éàçû÷ûëàðûíûí II Öìóìèòòèôàã ãóðóëòàéû ÿðÿôÿñèíäÿ áó
ìþâçóéà ùÿñð îëóíìóø ìÿãàëÿëÿðäÿ éàíëûø ñàéäûüû èêè ìöëàùèçÿ
öçÿðèíäÿ äàéàíàðàã îíëàðû òÿíãèä åäèðäè. Áó ñÿùâ ìöëàùèçÿëÿðäÿí
áèðèíúèñè îíäàí èáàðÿò èäè êè, áèð ñûðà òÿíãèä÷èëÿð ìöñáÿò ãÿùðÿìàíû «êîíêðåò, úàíëû èíñàí êèìè äåéèë, ìöúÿððÿä ìöñáÿò èíñàí êåéôèééÿòëÿðè ùàããûíäà äîãìàòèê ìÿíòèãè ìöëàùèçÿëÿðèí èôàäÿñè êèìè1 òÿñÿââöð åäèðäèëÿð.
Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè, ìöñáÿò ãÿùðÿìàíà áó áàõûìäàí éàíàøûëäûãäà Ì.Úÿôÿðèí ùàãëû îëàðàã éàçäûüû êèìè, ìåéäàíà o ùå÷ áèð
íþãñàíû îëìàéàí ýþéäÿíäöøìÿ ÷ûõûø îëóð. Áóíóí äà íÿòèúÿñèíäÿ
«áó éàíëûø éîë áÿäèè òÿôÿêêöðöí úàíëû ùÿéàòäàí àéðûëìàñûíà, éàçû÷ûíûí àéàüûíûí òîðïàãäàí öçöëìÿñèíÿ ñÿáÿá îëà áèëÿð».
Ì.Úÿôÿðèí áó ìöëàùèçÿñèíèí ùÿãèãÿò îëäóüóíó, ùÿð øåéäÿí
ÿââÿë, Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíèí òÿúðöáÿñè ñöáóò åäèðäè. Î éåðäÿ
êè, ìöñáÿò ãÿùðÿìàí «êîíêðåò, úàíëû èíñàí êèìè» òÿñâèð îëóíóðäó,
îíäà áó ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí áÿäèè ñàíáàëû äà âÿçíëè, àüûð ýÿëèðäè,
î éåðäÿ êè, ìöñáÿò ãÿùðÿìàí áèð ñûðà òÿíãèä÷èëÿðèí «ìöúÿððÿä
ìöñáÿò èíñàí êåéôèééÿòëÿðè ùàããûíäà äîãìàòèê ìÿíòèãè ìöëàùèçÿëÿðèíÿ» óéüóí ýÿëèðäè, éÿíè éàçû÷û òÿñâèðèíäÿ áó ìöëàùèçÿëÿðèí
«èôàäÿñè êèìè» ìåéäàíà ÷ûõûðäû, îíäà áó ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí áÿäèè ñàíáàëû äà âÿçíñèç, éöíýöë, ÷ÿêèñèç îëóðäó.
Ìàðàãëûäûð êè, ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí áó èêè âÿçèééÿòèíÿ áÿçÿí
åéíè áèð éàçû÷ûíûí åéíè ÿñÿðèíäÿ åéíè îáðàçûí áÿäèè òàëåéèíäÿ òÿñàäöô îëóíóðäó âÿ ùÿãèãÿò íàìèíÿ ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ áó ùàëû ýþñòÿðÿí ìÿãàëÿëÿðÿ ðàñò ýÿëìÿê
ìöìêöí èäè. Ìÿñÿëÿí, òÿíãèä÷è Ì.ßëèîüëó ««Ìåùìàí» ùàããûíäà» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ ïîâåñòèí áàø ãÿùðÿìàíûíûí áÿäèè òÿùëèëèíè
âåðìÿéÿ ÷àëûøàðàã, ìàðàãëû ìöãàéèñÿ àïàðàðàã ýþñòÿðèðäè êè, ÿñÿðäÿ èêè Ìåùìàí âàð: áóíëàðäàí áèðèíúèñè «ýþçÿë àðçóëàðëà éàøàéàí»,
«ùÿãèãè âÿ úàíëû êåéôèééÿòëÿðÿ ìàëèê», ìÿíÿâè úÿùÿòäÿí ïàê áèð
ýÿíú îëàí Ìåùìàíäûð êè, øÿùÿðäÿ, «àíàñû Õàòóíóí êàñûá êîìàñûí________
1
Ì.Úÿôÿð. ßäÿáè äöøöíúÿëÿð. Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1958, ñÿù 53 (áó ìÿãàëÿ
1954-úö èëäÿ éàçûëìûøäûð).
252
äà, õÿñòÿ ïðîôåññîð Ìÿëèêçàäÿíèí éàòàüûíûí éàíûíäà, Øÿùëà õàíûìûí èïÿê éîðüàíûíûí àëòûíäà» ãàëûá; èêèíúè Ìåùìàí èñÿ «éàëíûç ãàíóí ìÿúÿëëÿñèíÿ ÷åâðèëèá ðàéîíà ýÿëÿí âÿ ñûðô òÿúðöáè èøëÿ ìÿøüóë
îëàí ñîéóã áèð ùöãóã èø÷èñèäèð».1
Òÿíãèä÷è ùàãëû éàçûðäû: íÿ çàìàí êè, «ñþùáÿò òÿëÿáÿ Ìåùìàíäàí, îíóí àüñà÷ëû ìöÿëëèìÿñè Ìÿëåéêÿ õàíûìëà ãàðøûëûãëû ìÿùÿááÿòèíäÿí, Çöëåéõà èëÿ êå÷èðäèéè àç, ëàêèí ìàðàãëû ýöíëÿðäÿí,
àíàñû Õàòóíëà õîø ìöíàñèáÿòëÿðäÿí ýåäèð, î, áèð îáðàç êèìè úàíëàíûð, ÿòÿ-ãàíà ýÿëèð, þçö ùàããûíäà õîø áèð òÿÿññöðàò áóðàõûð. Áó ñÿùèôÿëÿðè îõóéàðêÿí ùèññ åäèðñÿí êè, Ìåùìàíûí öðÿéè ÷ûðïûíûð, î,
úàíëû áèð èíñàí êèìè úàçèáÿëè ýþðöíöð. Äóéóëóð êè, î ñåâèð, ùÿéÿúàíëàíûð, èçòèðàá ÷ÿêèð, ñÿùâ åäèð, çèääèééÿòëè ôèêèðëÿðÿ ãàïûëûð. Áèð ñþçëÿ, ùèññ îëóíóð êè, Ìåùìàí êÿäÿðè, ñåâèíúè, õÿéàëû, àðçóñó, ðóùó âÿ
ãÿëáè îëàí áèð èíñàíäûð».
Íÿ ö÷öí áåëÿäèð? Îíà ýþðÿ êè, áó ñÿùèôÿëÿðäÿ Ìåùìàí
Ì.Úÿôÿðèí éàçäûüû êèìè «ìöúÿððÿä ìöñáÿò èíñàí êåéôèééÿòëÿðè
ùàããûíäà äîãìàòèê ìÿíòèãè ìöëàùèçÿëÿðèí èôàäÿñè» äåéèë, íèñáÿòÿí
«êîíêðåò, úàíëû èíñàíäûð». Áó ñÿùèôÿëÿðäÿ «áÿäèè òÿôÿêêöð úàíëû ùÿéàòäàí àéðûëìàéûá», éÿíè éàçû÷û òÿôÿêêöðö ÷ûëïàãëàøìàéûá, ñõåìàòèçìÿ éóâàðëàíìàéûá.
Áÿñ èêèíúè Ìåùìàí? Ì.ßëèîüëó éàçûðäû êè, «ëàêèí éàçû÷ûíû
ìÿøüóë åäÿí, ÿñàñÿí, òÿëÿáÿ Ìåùìàí äåéèë, ïðîêóðîð Ìåùìàíäûð.
Íÿ çàìàí êè, Ìåùìàí áó õàòèðÿëÿðäÿí óçàãëàøûð âÿ äÿðê åäèð êè,
ïðîêóðîðäóð, äÿðùàë ãóðóëàøûð, äàõèëÿí ñþíöð.
Ùàìû èëÿ, ùÿòòà þç àðâàäû Çöëåéõà èëÿ áåëÿ, ãàíóí ìÿúÿëëÿñèíäÿí ñþùáÿò à÷ûð, áöòöí ýöúöíö àüûëëû ñþç äåìÿéÿ, ìÿíòèãëè äàíûøìàüà, ùàçûðúàâàá îëìàüà, ðÿñìè âÿçèééÿò àëìàüà ñÿðô åäèð».
Äåìÿëè, èêèíúè Ìåùìàí áÿäèè ñóðÿòëèêäÿí ÷ûõûá ìöãÿââà
«ìöñáÿò ãÿùðÿìàíà» ÷åâðèëèð. Áàøãà ñþçëÿ äåñÿê, î, àðòûã
«êîíêðåò, úàíëû áèð èíñàí» äåéèë, «ìöúÿððÿä ìöñáÿò èíñàí êåéôèééÿòëÿðè ùàããûíäà äîãìàòèê ìÿíòèãè ìöëàùèçÿëÿðèí èôàäÿñèäèð» âÿ
ýöúëö áÿäèè ñóðÿò ñÿâèééÿñèíÿ éöêñÿëÿ áèëìèð, ÷öíêè áó éåðäÿ éàçû÷û ôàíòàçèéàñû ãåéðè-òÿáèèäèð, úàíëû ùÿéàòäàí àéðûëûá, òÿôÿêêöð ÷ûëïàãëàøûá, ñõåìàòèçìÿ éóâàðëàíûá.
Éåíÿ äÿ Ì.Úÿôÿðèí éóõàðûäà ùàããûíäà áÿùñ åòäèéèìèç ìÿãàëÿñè öçÿðèíÿ ãàéûäàã. Áèç îíóí ñîâåò éàçû÷ûëàðûíûí II ãóðóëòàéû
______________
1
Ìÿñóä Âÿëèéåâ. Ìÿôêóðÿ äîñòëàðû. Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1961, ñÿù 131 (áó
ìÿãàëÿ 1954-úö èëäÿ éàçûëìûøäûð).
253
ÿðÿôÿñèíäÿ Àçÿðáàéúàí ìÿòáóàòûíäà ÷àï îëóíìóø ìÿãàëÿëÿðäÿ
ñÿùâ ñàíäûüû áèðèíúè ìöëàùèçÿ áàðÿäÿ äàíûøäûã âÿ ìöÿëëèôèí ôèêèðëÿðèíÿ éåêäèëëèêëÿ øÿðèê îëäóã. Ëàêèí Ì.Úÿôÿðèí ñÿùâ ñàíäûüû èêèíúè ìöëàùèçÿ äîëàéû éîëëàðëà äà îëñà áèðèíúè ñÿùâ ìöëàùèçÿéÿ ñàíêè
áÿðàÿò ãàçàíäûðûð.
Ì.Úÿôÿðèí ôèêðèíúÿ, èêèíúè ñÿùâ ìöëàùèçÿ áóíäàí èáàðÿòäèð
êè, áèð ñûðà òÿíãèä÷èëÿð ìöñáÿò ãÿùðÿìàíû «ðåàë ãÿùðÿìàí» àäû èëÿ
ùÿääèíäÿí àðòûã àäèëÿøäèðÿðÿê áó ãÿùðÿìàíû «ùÿì ìöñáÿò, ùÿì
äÿ ìÿíôè êåéôèééÿòëÿðè þçöíäÿ áèðëÿøäèðÿí», «ùÿð úöð ìöñòÿñíàëûãäàí, íöìóíÿâèëèêäÿí, éöêñÿêëèê, óúàëûã âÿ ãàáàãúûëëûãäàí ìÿùðóì îëàí, ùÿëÿ òàì êàìàëà ÷àòìàìûø ïàññèâ áèð íàòóðàéà ÷åâèðèð»;
äàùà ñîíðà îõóéóðóã: «ÿýÿð áèðèíúè éàíëûø ìöëàùèçÿ ìöñáÿò ãÿùðÿìàí éàðàòìàãäà áÿäèè òÿôÿêêöðöí úàíëû ùÿéàòäàí, ìöàñèð ãàáàãúûë èíñàíäàí àéðûëìàñûíà ýÿòèðèá ÷ûõàðûðñà, èêèíúè ìöëàùèçÿ éàçûcûíû
ìÿèøÿò÷èëèéÿ, íàòóðàëèçìÿ åíìÿéÿ ÷àüûðûð».1
Áó ìöëàùèçÿ «éàçû÷ûíû òîðïàüà èñòèíàä åäÿðÿê ãàíàäëàíìàã ùöãóãóíäàí ìÿùðóì åäèð».
Ýþðöíäöéö êèìè, áåëÿ áèð «éàíëûø ìöëàùèçÿ» öçÿðèíäÿ äàéàíìàã, ÿñëèíäÿ, áèðèíúè éàíëûø ìöëàùèçÿ èëÿ ñÿñëÿøèð. Àõû, ìöãÿââà «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàð» ÷îõ çàìàí åëÿ ìÿùç «éàçû÷ûíûí
ãàíàäëàíìàñû» íÿòèúÿñèíäÿ éàðàíûð, ÷öíêè áåëÿ áèð ïÿðâàçëà
«òîðïàüà èñòèíàä åòìÿê» ÷îõ ìöøêöë ìÿñÿëÿäèð; ÿýÿð òàìàì
ìöìêöí äåéèëñÿ âÿ éàõøû îëìàçìû êè, éàçû÷û ãóø êèìè ãàíàäëàíìàäàí èíñàí êèìè òîðïàüûí öçÿðèíäÿ äàéàíñûí âÿ éàçñûí?
Äîüðóäàíìû éöêñÿê èíòåëëåêòóàë ñÿâèééÿëè, áÿçÿí ñÿùâëÿð
åäÿí, þçö äÿ áó ñÿùâëÿðèí ôÿëñÿôè òÿùëèëèíè âåðìÿéÿ ÷àëûøàí âÿ
éàõóä áó ñÿùâëÿðè ýþðìÿéÿí âÿ ñ. êèìè õöñóñèééÿòëÿðÿ ìàëèê,
ùÿð úöð ÿëàùèääÿëèêäÿí, ìöñòÿñíàëûãäàí ìÿùðóì ìöàñèð èíñàíû
òÿñâèð åòìÿê éàçû÷ûíû ìÿèøÿò÷èëèéÿ, íàòóðàëèçìÿ åíäèðÿð? Äîüðóäàíìû «íöìóíÿâèëèêäÿí ìÿùðóì îëìàã» «òàì êàìàëà ÷àòìàìàãëà» åéíè øåéäèð âÿ áÿäèè ñóðÿòè ñÿúèééÿëÿíäèðÿí ñèíîíèì àíëàéûøëàðäûð? Äåìÿëè, «èäåàë ãÿùðÿìàí» ëàçûìäûð, ÷öíêè ìöñòÿñíàëûãäàí ìÿùðóì àäàì «ïàññèâ áèð íàòóðàäûð»?
Ìÿñÿëÿíèí áó úöð îëìàäûüûíû, èëê íþâáÿäÿ, Ì.Úÿôÿðèí
þçöíöí éöêñÿê åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿëè ìÿãàëÿëÿðè, åëÿúÿ äÿ éó______________
1
Ì.Úÿôÿð. ßäÿáè äöøöíúÿëÿð. Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1958, ñÿù. 55.
254
õàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç «áèðèíúè ñÿùâ ìöëàùèçÿéÿ» âåðäèéè òóòàðëû
òÿêçèá ñöáóòà éåòèðèð.
Àçÿðáàéúàí ñîâåò íÿñðèíäÿ ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëà éöêñÿê
ñÿâèééÿëè áÿäèè ñóðÿò àðàñûíäàêû òÿçàäûí ÿñàñ ñÿáÿáëÿðèíäÿí áèðè
äÿ áó èäè êè, ùÿìèí ìöñáÿò ãÿùðÿìàí éåð öçÿðèíäÿêè áöòöí
ìöñáÿò úÿùÿòëÿðèí ìöúÿññÿìÿñè êèìè òÿñâèð îëóíóðäó, áóíà ýþðÿ äÿ ñöíè âÿ úàíñûç ÷ûõûðäû. Áó ÷îõ ìöùöì ãöñóð èäè âÿ Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðè ö÷öí ñÿúèééÿâè èäè; «ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» éàðàòìàã íàìèíÿ èíñàíëàðû àéäàí àðû, ñóäàí äóðó òÿñâèð åòìÿê íÿñðèìèçÿ áþéöê çèéàí âåðìèøäè âÿ áåëÿ áèð çèéàíûí ìÿñóëèééÿòè
Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí öçÿðèíÿ äöøöðäö, ÷öíêè ÿäÿáè òÿíãèä áó ùàëà ãàðøû ÷ûõûø åòìÿê ÿâÿçèíÿ, áó úöð «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàð» ùàããûíäà ìÿãàëÿ - î÷åðê éàçìàãëà ìÿøüóë îëóðäó, áÿçÿí èñÿ ÿñàññûç «íÿçÿðè ìöáàùèñÿëÿðÿ» ýèðèøèðäè.
Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí ýþðêÿìëè íöìàéÿíäÿëÿðèíäÿí áèðè Ì.Ùöñåéí éàçûðäû: «Áó îáðàçëàðûí (ñþùáÿò ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàðäàí ýåäèð - Å.) ñÿúèééÿñèíäÿ ìöÿééÿí þë÷öäÿ ìöñáÿò
âÿ ìÿíôè úÿùÿòëÿð âåðìÿéè òÿëÿá åäÿíëÿðèí ìöùàêèìÿñè ìöúÿððÿä âÿ áÿëêÿ äÿ ìåòàôèçèê (! - Å.) õàðàêòåð äàøûéûð»1.
ßëáÿòòÿ, áèç Ì.Ùöñåéíèí þçöíö ìåòàôèçèêàäà òÿãñèðëÿíäèðÿ
áèëìÿðèê, ùàëáóêè îíóí éàðàòäûüû áèð ñûðà ñóðÿòëÿð éóõàðûäàêû êþêöíäÿí éàíëûø ôèêðè àëò-öñò åäèð. Ì.Ùöñåéíèí «Ðÿãèáëÿð» àäëû áþéöê ùåêàéÿñèíäÿêè Óñòà Ïèðÿëèíè õàòûðëàéàã. Óñòà Ïèðÿëè ùèññÿ ãàïûëûá þçöíÿ äÿ Óñòà Ùåéáÿò êèìè äèããÿò òÿëÿá åäèð, îíäà øþùðÿòïÿðÿñòëèê, ìÿíñÿáïÿðÿñòëèê ùèññëÿðè âàð âÿ ñ. Ëàêèí áöòöí áóíëàð îõóúóíóí Óñòà Ïèðÿëèíè ñåâìÿñèíÿ ãÿòèééÿí õÿëÿë ýÿòèðìèð, ÿêñèíÿ,
îíóí äàõèëèíäÿ ýåäÿí ÷àðïûøìà, ùèññëÿð ìöáàðèçÿñè áó ìöñáÿò
ãÿùðÿìàíû éöêñÿê áÿäèè ñÿâèééÿéÿ ãàëäûðûð, ÷öíêè ìöñáÿò ãÿùðÿìàí îëàíäà íÿ îëàð, î äà, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, úàíëû èíñàíäûð âÿ àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè, ÿýÿð áó ìöñáÿò ãÿùðÿìàí Àëëàù éîõ, èíñàíäûðñà, ìöÿééÿí ÷ÿòèíëèêëÿðëÿ ðàñòëàøäûüû çàìàí ñÿùâëÿðÿ éîë âåðÿ áèëÿð, «ìÿíôè ùÿðÿêÿòëÿð» åäÿð, îíóí þçöíöí áèð èíñàí êèìè ìÿíôè
õöñóñèééÿòëÿðè îëàð âÿ ñ.
Éåðè ýÿëìèøêÿí ãåéä åäÿê êè, áó ôèêèð åéíè çàìàíäà «ìÿíôè
ãÿùðÿìàí» àäëàíäûðûëàí ñöðÿòëÿðÿ äÿ àèääèð. Ì.Ùöñåéíèí «Úàâàí______________
1
Ìåùäè Ùöñåéí. ßäÿáèééàò âÿ ñÿíÿò ìÿñÿëÿëÿðè. Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1958,
ñÿù 359 («Áþéöê ÿíÿíÿëÿð» àäëû áó ìÿãàëÿ 1954-úö èëäÿ éàçûëìûøäûð).
255
øèð» ôàúèÿñèíäÿí áèð ñÿùíÿ õàòûðëàéàã: ãÿääàð âÿ ÿçàçèë Áÿùðàì ãûçû Ðåéùàíû þëäöðìÿê èñòÿðêÿí, áèð ÷îõ «ìÿíôè ãÿùðÿìàíëàð» êèìè,
ýþç ãûðïûìûíäà õÿíúÿðè ãûçûíûí êþêñöíÿ ñàíúûá ãàíäàí úóøà ýÿëìèð, ÷öíêè î, èíñàíäûð, ÷öíêè «ìÿíôè ãÿùðÿìàí» îëìàãëà áÿðàáÿð,
íîðìàë èíñàíè ùèññëÿðÿ ìàëèê îëìàã äà ìöìêöíäöð; î þç ãûçûíû þëäöðìÿê ö÷öí àòà ìÿùÿááÿòèíè öðÿéèíäÿí ÷ûõàðòìàüà ÷àëûøûð; ùèññ
åäèðñÿí êè, Áÿùðàì ãÿääàð âÿ ÿçàçèë îëìàãëà áÿðàáÿð, þâëàäûíû áþéöê ìÿùÿááÿòëÿ ñåâÿí àòàäûð.
Ìÿýÿð áó ìöñáÿò êåéôèééÿòèëÿ Áÿùðàì áèçèì íÿçÿðèìèçäÿ
àäèëÿøèðìè? Ãÿòèééÿí éîõ! ßêñèíÿ, áèç ãàðøûìûçäà ðåàë, úàíëû èíñàí
ýþðöðöê âÿ áó ùÿìèí ïåðñîíàæà áÿñëÿäèéèìèç íèôðÿòè äàùà äà ÷îõàëäûð, éÿíè îíó éöêñÿê áÿäèè ñÿâèééÿéÿ ãàëäûðûð.
Ñóðÿò — èñòÿð «ìÿíôè», èñòÿðñÿ äÿ «ìöñáÿò» — ùÿðòÿðÿôëè, ÷îõúÿùÿòëè òÿñâèð îëóíìàëûäûð. Ëàêèí áó ùÿãèãÿò, õöñóñÿí, ÕÕ ïàðòèéà
ãóðóëòàéûíà ãÿäÿðêè äþâðäÿ, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ þç àéäûí ùÿëëèíè òàïìûðäû. Òÿðÿääöäëÿð, çèääèééÿòëÿð ùþêì ñöðöðäö.
Òÿíãèä÷è Ã.Õÿëèëîâ «Ýÿëèí» (Â. Øûõëû) ïîâåñòèíäÿí áÿùñ
åäÿðÿê éàçûðäû êè, «Â.Øûõëûäà áó äà éàõøû áèð úÿùÿòäèð êè, îáðàçëàðû þç ôÿðäè õàðàêòåðèíäÿ, ìÿíôè âÿ ìöñáÿò úÿùÿòëÿðè èëÿ áèðëèêäÿ,
ùÿðòÿðÿôëè ýþñòÿðìÿéÿ ÷àëûøûð».1 Ëàêèí áèð àç êå÷äèêäÿí ñîíðà, òÿíãèä÷è þçö þç äöçýöí ôèêðèíÿ ãàðøû ÷ûõûð:
«Àíúàã ìöÿëëèô (Â.Øûõëû - Å.) áÿçÿí áèòêèí, äîëüóí ìöñáÿò
îáðàç éàðàòìàã ìÿñÿëÿñèíè óíóäóð, àç-÷îõ ìöâÿôôÿã îëäóüó ìöñáÿò áèð ñóðÿòÿ åëÿ åéáÿúÿð áèð õàñèééÿò âåðèð êè, áöòöí éàõøû úÿùÿòëÿðè êþëýÿäÿ ãàëûð». Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôèí êÿíä êîìñîìîë òÿøêèëàòûíûí
êàòèáè Öìèäèí Øÿôàéà «ìöíàñèáÿòñèç îëàðàã» ñåâýè áÿñëÿìÿñèíè
ìèñàë ýÿòèðèð.
ßëáÿòòÿ, áó ñåâýèäÿ âÿ öìóìèééÿòëÿ, ñåâýèäÿ åéáÿúÿðëèê îëà
áèëìÿç, ÿýÿð âàðñà, äåìÿëè, ñåâýè éîõ, áàøãà áèð øåéäèð — ìÿñÿëÿ
áóíäà äåéèë, ìÿñÿëÿ îíäàäûð êè, éàçû÷û áó ñåâýèäÿí áÿùñ åäÿí ñÿùèôÿëÿðè éöêñÿê áÿäèè ñÿâèééÿéÿ ãàëäûðà áèëìÿìèøäèð. Òÿíãèä÷è èñÿ
ùÿìèí ñÿùèôÿëÿðäÿêè áÿäèè íàãèñëèéè òàìàìèëÿ éàíëûø ìþâãåäÿí
éîçìóøäóð.
Ìöñáÿò ñóðÿò ìÿñÿëÿñèíè äöçýöí àíëàìàìàã, áó ãÿùðÿìàíû
ùÿð úöð èíñàíè êåéôèééÿòëÿðäÿí ìÿùðóì åäÿðÿê îíó èíñàíëàðäàí
÷îõ óúà áèð úÿíýàâÿð êèìè òÿñâèð åòìÿê, èøëÿ, èúòèìàè ãàéüûëàðëà
éöêëÿìÿê Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè íÿñðèíäÿ ñöíè ñèòóàñèéàëàðûí, ãåéðè______________
1
«Ýÿëèí» ïîâåñòè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè, 6 íîéàáð 1954-úö èë.
256
ðåàë ùàäèñÿëÿðèí, ÿôñàíÿâè ôÿäàêàðëûãëàðûí, úàíñûç, ãóðó «ìöñáÿò
ãÿùðÿìàíëàðûí» òÿñâèðèíè ÷îõàëäûá øàáëîí ñÿâèééÿñèíÿ åíäèðìèøäè
âÿ ÿäÿáè òÿíãèä áó øàáëîíà ìöíàñèáÿòèíäÿ ÷îõ ñÿáðëè òÿðïÿíèðäè,
áÿçÿí éàçû÷ûëàð òÿíãèä÷èëÿðäÿí äàùà àðòûã ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèðäè. Ìÿñÿëÿí, È.ßôÿíäèéåâ éàçûðäû: «Áàø ãÿùðÿìàíûí (éÿíè ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí - Å.) ùöíÿðèíè äàùà äà àðòûã íÿçÿðÿ ÷àðïäûðìàã ö÷öí, îíó
ÿùàòÿ åäÿí àäè àäàìëàð (ùÿì äÿ ìöñáÿò àäàìëàð — È.ß.) îëäóãúà
ñàäÿëþâù ýþñòÿðèëèð. Îíëàð ùÿìèí áàø ãÿùðÿìàíûí ýþðöá-äóéäóüó
ÿí àäè øåéëÿðè áåëÿ, ýþðöá-äóéìóðëàð. Îíëàð áó ãÿùðÿìàíëàðûí ùÿð
áèð ùÿðÿêÿòèíäÿí ñàäÿëþâùúÿñèíÿ ùåéðÿòÿ ýÿëèðëÿð. Îíó éåðëè-éåðñèç, ùÿð éåðäÿ òÿðèôëÿéèðëÿð. Íÿòèúÿäÿ, öìóìèééÿòëÿ, àäàìëàðûí ñÿâèééÿñè àøàüû äöøöð, áàø ãÿùðÿìàíûí þçö äÿ ñöíè, ãóðó âÿ ãåéðèèíàíäûðûúû îëóð».1
Ýþñòÿðèëÿí âÿçèééÿò Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿêè öìóìè
ãöñóðëàðûí àíúàã áèð ãöòáö èäèñÿ, îíóí äèýÿð áèð ãöòáö äÿ âàð èäè:
áÿçè ÿñÿðëÿðäÿ ìöÿëëèôëÿð ãÿùðÿìàíëàðûíû «ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» éàðàòìàã íàìèíÿ î ãÿäÿð «ìöñáÿò êåéôèééÿòëÿðëÿ» - ôàíòàñòèê ôÿäàêàðëûãëàðëà, ìöñòÿñíà èøáàçëûãëà, íöìóíÿâè èúòèìàèééÿò÷èëèêëÿ, ãàéüûêåøëèêëÿ âÿ ñ. èëÿ éöêëÿéèðäèëÿð êè, ùÿòòà î ãÿäÿð äÿ éöêñÿê áÿäèèëèéÿ ìàëèê îëìàéàí èêèíúè äÿðÿúÿëè ñóðÿòëÿð áåëÿ îíëàðäàí úàíëû òÿñèð áàüûøëàéûðäû.
Ìÿñÿëÿí, Ì.Úÿôÿð ýþñòÿðèðäè êè, Á.Áàéðàìîâóí «Éàðïàãëàð» ÿñÿðèíäÿêè Ñÿëòÿíÿò, «Àéðûëûã»äàêû Ñÿäÿô âÿ ×è÷ÿê õàëà,
«Ìöãÿääÿñ âÿçèôÿ»äÿêè Çÿùðà õàëà êèìè åïèçîäèê ñóðÿòëÿð Áÿùðàì («Ìöãÿääÿñ âÿçèôÿ»), Éóñèô («Éàðïàãëàð»), ×èíýèç («Ìÿí êè
ýþçÿë äåéèëäèì») êèìè ÿñàñ ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàðäàí äàùà «èíàíäûðûúû, ãöââÿòëè âÿ éàääàãàëàíäûðëàð».2
Áÿäèè ÿñÿðè òÿùëèë åäÿðêÿí âÿ éàõóä ùÿð ùàíñû áèð ïðîáëåìäÿí äàíûøàðêÿí ãÿùðÿìàíû íåúÿ éàðàòìàã áàðÿäÿ éàçû÷ûéà ãóðó
ðåñåïòëÿð âåðìÿê Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí çÿèôëèéèíÿ äÿëàëÿò
åäèðäè âÿ áó úöð ùàëëàðà õöñóñÿí 40-úû èëëÿðèí ñîíó, 50-úè èëëÿðèí îðòàëàðûíà ãÿäÿðêè äþâðäÿ òÿñàäöô åòìÿê î ãÿäÿð äÿ ÷ÿòèí èø äåéèëäè.
Ì.Ùöñåéí ýþñòÿðèðäè êè, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ éàçû÷ûéà ðåñåïò âåðìÿê òÿøÿááöñö àøêàðäûð: «Áèðè äåéèð: ãÿùðÿìàíû
______________
1
Íÿñðèìèçäÿ ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè, 26
ìàðò 1955-úè èë.
2
Ì.Úÿôÿð. Ùÿéàòûí ðîìàíòèêàñû. Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1968, ñÿù. 72 («Ìöàñèð
êÿíäèí òÿñâèðè» àäëû áó ìÿãàëÿ 1959-úó èëäÿ éàçûëìûøäûð).
8-17
257
ìöòëÿã èíêèøàôäà ýþñòÿðìÿëèñÿí, îíóí þç ãöñóðëàðûíû íåúÿ òÿìèçëÿäèéèíè òÿñâèð åòìÿëèñÿí. Î áèðè äåéèð: ÿýÿð íöìóíÿâè ãÿùðÿìàí
òÿñâèð åäèðñÿíñÿ, îíóí íþãñàíû îëìàìàëûäûð»1. Ìöÿëëèô éàçûðäû êè,
áöòöí áó äàíûøûãëàð Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíûí èíêèøàôûíäàí äîüìàäûüû ö÷öí, ìöúÿððÿä õàñèééÿò äàøûéûð.
Ú.Ìÿììÿäîâ äà «ßäÿáèééàòûìûçäà ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ìÿñÿëÿñè» àäëû áèð ñûðà ìöáàùèñÿëè úÿùÿòëÿðèíÿ áàõìàéàðàã, öìóìèééÿòëÿ, ìàðàãëû ìÿãàëÿñèíäÿ «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíû ðåñåïòëÿ, ìöÿééÿí äöñòóð ÿñàñûíäà, ãÿëèá âÿ øàáëîíëà éàðàòìàã îëìàç»2, — äåéÿ
áó úöð ùàëëàðà ãàðøû åòèðàç åäèðäè.
Áèç áèð àç éóõàðûäà ãåéä åòìèøäèê êè, ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ìÿñÿëÿñèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí áÿçÿí èêèëè õàðàêòåðè àøêàð îëóðäó. Äîüðóäàí äà, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ
ùþêì ñöðÿí áó ïàðàëåëèçì ÷îõ ìàðàãëûäûð, ùÿì äÿ ýÿëÿúÿê èíêèøàô
ö÷öí çÿìèí éàðàäûðäû: «ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» ìÿñÿëÿñèíÿ ñÿùâ âÿ
éàíëûø ìöíàñèáÿòäÿí èáàðÿò ëåéòìîòèâ è÷èíäÿ ñàüëàì, éöêñÿê åëìèíÿçÿðè ñÿâèééÿëè, îáéåêòèâ ãîë ùå÷ äÿ áó ëåéòìîòèâ è÷èíäÿ ÿðèéèá
éîõ îëìàäû, ÿêñèíÿ, ýåò-ýåäÿ èíêèøàô åòäè, íÿòèúÿäÿ, 60-úû èëëÿðäÿ,
äåìÿê îëàð êè, ÿñàñ ãîëà — ÿñàñ ÿäÿáè-òÿíãèäè òÿìàéöëÿ ÷åâðèëäè.
Áó ôèêðè àéäûíëàøäûðìàã ö÷öí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíÿ
õðîíîëîæè íÿçÿð ñàëàã.
Ùÿëÿ 1945-úè èëäÿ àêàäåìèê Ì.Àðèô ««Ìåùìàí» âÿ ìöñáÿò
ãÿùðÿìàí ìÿñÿëÿñè» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ Ìåùìàí èëÿ Ñ.Ðÿùèìîâóí
äèýÿð ðîìàíûíûí — «Ñà÷ëû»íûí ãÿùðÿìàíû Ðóõñàðÿíè áèð-áèðè èëÿ
ìöãàéèñÿ åäÿðÿê ýþñòÿðèðäè êè, «ñþç éîõ, Ìåùìàí ôÿàë, ìöáàðèç
áèð èíñàí îëàðàã Ðóõñàðÿäÿí ãàò-ãàò éöêñÿêäÿ äóðóð, ëàêèí úàíëû
áèð èíñàí îëàðàã Ðóõñàðÿ Ìåùìàíäàí ãöââÿòëèäèð»3.
Áó áÿäèè ñóðÿòëÿðèí âÿçèééÿòè âÿ áèð-áèðèíÿ òÿíàñöáö îíà ýþðÿ áåëÿ èäè êè, Ðóõñàðÿ äÿ Ìåùìàí êèìè ðàéîíäà ìöãàâèìÿòëÿðÿ
ðàñò ýÿëèðñÿ äÿ, áó ìöãàâèìÿòëÿðè Ìåùìàí êèìè àñàíëûãëà äÿô åäÿ
áèëìèð, éÿíè Ðóõñàðÿ áèð ýþç ãûðïûìûíäà ùàìûéà ãàëèá ýÿëÿí «ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» äåéèë.
___________________
Ì.Ùöñåéí. ßäÿáèééàò âÿ ñÿíÿò ìÿñÿëÿëÿðè. Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1958, ñÿù. 360.
à å é ä: Ì.Ùöñåéí «ÿýÿð íöìóíÿâè ãÿùðÿìàí òÿñâèð åäèðñÿíñÿ, îíóí íþãñàíû îëìàìàëûäûð» - äåéÿ ðåñåïò âåðÿíëÿðèí ÿëåéùèíÿ ÷ûõìàãëà, àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè, áó úöð éàíëûø ôèêðÿ òÿíãèäè ìöíàñèáÿò áÿñëÿéèð. Áó èñÿ îíóí þçöíöí ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí «ñÿúèééÿñèíäÿ ìöÿééÿí
þë÷öäÿ ìöñáÿò âÿ ìÿíôè úÿùÿòëÿð» îëìàñûíäà ìöúÿððÿäëèê âÿ ìåòàôèçèêà ýþðìÿñèíèí éàíëûøëûüûíû áèð äàùà ñöáóò åäèð.
2
«Àçÿðáàéúàí ýÿíúëÿðè» ãÿçåòè, 17 íîéàáð 1954-úö èë.
3
Ì.Àðèô. ßäÿáè-òÿíãèäè ìÿãàëÿëÿð. Áàêè, Àçÿðíÿøð, 1958, ñÿù 186.
1
258
Òÿíãèä÷è Ú.Úÿôÿðîâ éàçûðäû: «Ìöñáÿò îáðàçëàðûí áÿçÿí çÿèô
÷ûõìàñûíà áèð ñÿáÿá äÿ áóäóð êè, îíëàð «ìÿëÿê» êèìè íþãñàíñûç
ýþñòÿðèëèðëÿð, ñàíêè áöòöí éàõøû ñèôÿòëÿð îíëàðûí ñèôÿòèíäÿ àáñîëéóòëàøäûðûëûð».1
Áó äöçýöí ôèêðÿ éàëíûç îíó ÿëàâÿ åòìÿê îëàð êè, áóðàäà
«ñàíêè» ñþçö éåðèíÿ äöøìÿìèøäèð, ÷öíêè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè íÿñðèíäÿ áó ìÿñÿëÿ ñàíêè éîõ, ùÿãèãÿòÿí áåëÿ èäè; ÿýÿð «ñàíêè» îëñàéäû, íåúÿ äåéÿðëÿð, äÿðä éàðû èäè.
Åéíè ôèêðè Ñàáèò Ðÿùìàíì «Áþéöê ýöíëÿð» ðîìàíûíûí ìöçàêèðÿñè çàìàíû ÷ûõûø åäÿí Ðÿñóë Ðçà äà ñþéëÿéèðäè: «Ñàëìàí êèøèäÿêè âÿ ùàáåëÿ ðîìàíûí áàøãà îáðàçëàðûíäàêû ìÿíôè õöñóñèééÿòëÿðÿ âÿ íþãñàíëàðà ãàðøû ÷ûõìàã äîüðó äåéèëäèð. Áóíëàð úàíëû èíñàíëàðäûð âÿ îíëàðûí õàðàêòåðèíäÿ ìÿíôè úÿùÿòëÿðèí îëìàñû äà òÿáèèäèð»2.
Áÿäèè ÿñÿðäÿ èíñàíû ùÿðòÿðÿôëè òÿñâèð åòìÿê ëöçóìó áàðÿäÿêè áó ôèêèðëÿðè îõóéàðêÿí Ë.Í.Òîëñòîéóí áèð àðçóñó éàäà äöøöð.
Îíóí ýöíäÿëèéèíäÿ 21 ìàðò 1898-úè èë òàðèõëè áåëÿ áèð ãåéä âàð:
«Èíñàíûí äÿéèøêÿíëèéèíè, éÿíè åéíè áèð àäàìûí ýàù éàðàìàç, ýàù äà
ìÿëÿê, ýàù àãèë, ýàù äà èäèîò, ýàù ãöäðÿòëè, ýàù äà çÿèô áèð úàíëû îëäóüóíó àéäûí ýþñòÿðÿí áÿäèè ÿñÿð éàçìàã íÿ ãÿäÿð éàõøû îëàð».3
Áóðàñûíû äà õöñóñè ýþñòÿðìÿê ëàçûìäûð êè, äîãìàòèê, ñõîëàñòèê ìþâãåäÿí éàçûëìûø ìÿãàëÿëÿðäÿí ôÿðãëè îëàðàã, ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ìÿñÿëÿñèíÿ éóõàðûäà ýþñòÿðäèéèìèç êèìè äöçýöí âÿ îáéåêòèâ
ìöíàñèáÿòëè ìÿãàëÿëÿðäÿ áó ãÿùðÿìàíûí ÿùÿìèééÿòè äÿ, áÿäèè
ñàíáàëû äà, çÿèôëèéèíèí, þçö äÿ áèð áÿäèè ñóðÿò êèìè çÿèôëèéèíèí âÿ
éàõóä êàìèëëèéèíèí ñÿáÿáëÿðè äÿ åëìè-íÿçÿðè ÿñàñëàðëà ýþñòÿðèëèðäè.
Ìÿñÿëÿí, È.Ùöñåéíîâóí «Äàí óëäóçó» ïîâåñòèíäÿêè Çÿðÿôøàíûí
áèð ìöñáÿò ñóðÿò êèìè çÿèô ÷ûõìàñûíûí ñÿáÿáëÿðèíè àðàøäûðàí Ì.Úÿôÿð ùÿëÿ 1954-úö èëäÿ éàçûðäû: «Ìöñáÿò ãÿùðÿìàíû öìóìè ñþçëÿðëÿ, ãóðó òÿðèôëÿðëÿ úàíëàíäûðìàã îëìàç. Áåëÿ ùàëëàðäà úàíëû èíñàí
ÿâÿçèíÿ, îëñà-îëñà, îíóí êàðòîíäàí ãàéðûëìûø ìîäåëè ìåéäàíà ÷ûõà áèëÿð. Ìöñáÿò ãÿùðÿìàíû ôÿðäè õöñóñèééÿòëÿðè èëÿ úàíëàíäûðìàã
ö÷öí îíó ùàäèñÿëÿðäÿí êå÷èðìÿê, þçöíÿ ýþðÿ âÿçíè, ÷ÿêèñè îëàí
______
1
ßäÿáèééàòûìûçäà èäåéà ñàôëûüû âÿ éöêñÿê ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà, «Èíãèëàá âÿ
ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû, 1951, ¹10, ñÿù. 150.
2
«Áþéöê ýöíëÿð» ðîìàíûíûí ìöçàêèðÿñè, «ßäÿáèééàò ãÿçåòè», 11 àïðåë 1953-úö èë.
3
Ë.Í.Òîëñòîé. Î ëèòåðàòóðå. Ãîñóäàðñòâåííîå èçäàòåëñòâî õóäîæåñòâåííîé ëèòåðàòóðû,
Ì., ñòð.486. 1955 ã.
259
èíñàíëàðëà ÿùàòÿ åòìÿê âÿ éà ãàðøûëàøäûðìàã ëàçûìäûð. Ùÿì äÿ áó
ùàäèñÿëÿð ìÿùç åëÿ õàðàêòåðèê ùÿéàò ùàäèñÿëÿðè âÿ áó èíñàíëàð — èñòÿð ìÿíôè, èñòÿð ìöñáÿò — åëÿ õàðàêòåð èíñàíëàð îëìàëûäûð êè, îíëàðûí àðàñûíäà, îíëàðëà ìöíàñèáÿòäÿ éàçûcûíûí éàðàòìàã èñòÿäèéè ÿí
ñÿúèééÿâè, ìöñáÿò õàðàêòåð — ãÿùðÿìàí þçöíö ýþñòÿðìÿéÿ èìêàí
âÿ ìåéäàí òàïà áèëñèí».1
Ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí ìÿùç «öìóìè ñþçëÿðëÿ, ãóðó òÿðèôëÿðëÿ»
òÿáèðè-úàèçñÿ, úàíëàíäûðûëäûüû, «úàíëû èíñàí ÿâÿçèíÿ» «îíóí êàðòîíäàí ãàéðûëìûø ìîäåëè» ìåéäàíà ÷ûõäûüû áó çàìàíäà, «ìöñáÿò
ãÿùðÿìàíû ôÿðäè õöñóñèééÿòëÿðèëÿ úàíëàíäûðìàã ö÷öí» îíóí ùàäèñÿëÿðäÿí, ïñèõîëîæè âÿçèééÿòëÿðäÿí êå÷èðèëìÿäèéè, «þçöíÿ ýþðÿ
âÿçíè, ÷ÿêèñè îëàí èíñàíëàðëà» ÿùàòÿ åäèëìÿäèéè âÿ ãàðøûëàøäûðûëìàäûüû áèð çàìàíäà, òÿíãèä÷èíèí éóõàðûäàêû úöìëÿëÿðèíèí ÿùÿìèééÿòè áþéöê èäè.
Ì.Úÿôÿð «Ìöàñèð êÿíäèí òÿñâèðè» àäëû äèýÿð ìÿãàëÿñèíäÿ äÿ
÷îõ ùàãëû îëàðàã éàçûðäû êè, «Á.Áàéðàìûí èíñàíëàðû ìöøàùèäÿñèíäÿ,
õàðàêòåðè òÿñâèðèíäÿ ìöùöì êÿñèð úÿùÿò... ìöñáÿò ïëàíäà âåðìÿéÿ
÷àëûøäûüû ñóðÿòëÿðäÿ ìÿíôè úÿùÿòëÿðèí — ìÿíôè ÿùâàëè-ðóùèééÿíèí,
âÿðäèø, àíëàéûø âÿ ìöëàùèçÿëÿðèí îëìàìàñûäûð»2.
Áó «ìöùöì êÿñèð úÿùÿò» áèð ÷îõ Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðûíà
àèä èäè âÿ áèç áóíó ãåéä åòìÿêëÿ éåíè áèð Àìåðèêà êÿøô åòìÿê ôèêðèíäÿ äåéèëèê; ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäèð êè, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíèí øàáëîí «òàì ìöñáÿò ãÿùðÿìàíà» îáéåêòèâ âÿ äöçýöí ìöíàñèáÿòè ýöúëÿíäèêúÿ Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ äÿ áó áàøàáÿëà «ãÿùðÿìàíäàí» éàõà ãóðòàðìàã úÿùäëÿðè ýåò-ýåäÿ þçöíö ýþñòÿðèðäè âÿ
áèð ñûðà ùàëëàðäà ÿäÿáè òÿíãèä äÿ áó úÿùäëÿðè ÿëàìÿòäàð ùàäèñÿ êèìè ãèéìÿòëÿíäèðèðäè.
Òÿíãèä÷è Á.Íÿáèéåâ äÿ «Äàüëàð àðõàñûíäà ö÷ äîñò» (È.ßôÿíäèéåâ) ðîìàíûíäàí áÿùñ åäÿðÿê éàçûðäû êè, éàçû÷û ðîìàíûí ÿñàñ
ãÿùðÿìàíëàðûíäàí áèðè îëàí Øàùëàðû «áöòöí ãöñóðëàðûíäàí õàëè, íåúÿ äåéÿðëÿð, «èäåàë àäàì» êèìè äåéèë, úàâàíëûüû èëÿ ÿëãÿäàð îëàí,
òÿúðöáÿñèçëèéèíäÿí äîüàí áÿçè ãöñóðëàðû èëÿ áèðëèêäÿ òÿñâèð åäèð.
Ëàêèí áöòöí áóíëàð Øàùëàðûí õàðàêòåðèíèí áöòþâëöéöíÿ õÿëÿë ýÿòèðìèð, ÿêñèíÿ, îíóí äàùà úàíëû âÿ ðåàë áÿäèè îáðàç òÿñèðè áàüûøëàìàñûíû òÿìèí åäèð».3
______________
1
Ì.Úÿôÿð. Ùÿéàòûí ðîìàíòèêàñû, Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1968, ñÿù. 44 - 45.
2
Éåíÿ îðàäà.
3
«Äàüëàð àðõàñûíäà ö÷ äîñò». «Êîììóíèñò» ãÿçåòè, 25 äåêàáð 1963-úö èë.
260
Äàùà ñîíðà ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè Ýöëíèñÿ ñóðÿòèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê
éåíÿ äÿ ýþñòÿðèð êè, «Ýöëíèñÿ îáðàçû äà ðîìàíäà áöòöí ìöðÿêêÿáëèéè âÿ çèääèééÿòëè úÿùÿòëÿðè èëÿ òÿñâèð åäèëäèéè ö÷öí úàíëû âÿ êîëîðèòëè ÷ûõìûøäûð».
Àðòûã 60-úû èëëÿðäÿ ìÿñÿëÿéÿ ìÿùç áó áàõûìäàí éàíàøìàã,
éÿíè Àçÿðáàéúàí ñîâåò íÿñðèíèí áèð ÷îõ íöìóíÿëÿðèíäÿ îëäóüó êèìè, ìöñáÿò ãÿùðÿìàí èëÿ áÿäèè ñóðÿò àðàñûíäàêû àúûíàúàãëû òÿçàäû
àðàäàí ãàëäûðìàã úÿùäëÿðè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ òÿñàäöôè
éîõ, ìöòÿìàäè õàðàêòåð äàøûéûðäû.
Áèð âàúèá úÿùÿòè ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, áÿçÿí áó ìÿñÿëÿ
áàõûìûíäàí òÿíãèä îáéåêòè áèëàâàñèòÿ ÿäÿáè òÿíãèäèí þçö îëóðäó.
Áåëÿ êè, ùÿëÿ 1955-úè èëäÿ Ê.Òàëûáçàäÿ «Òÿíãèä÷è âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëàðûìûçûí éåíè íÿñëè» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ ÿäÿáè òÿíãèääÿ ìöñáÿò
ãÿùðÿìàí ìÿñÿëÿñèíèí èøûãëàíäûðûëìàäûüûíû éàçûðäû.1
Áóðàäà, íåúÿ äåéÿðëÿð, èíúÿ áèð ìÿòëÿá âàð: ùÿìèí äþâðäÿ
Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè ÿí ÷îõ ìöñáÿò ãÿùðÿìàíäàí éàçûðäû,
«ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» òåðìèíè ìÿãàëÿëÿðäÿ ÿí ÷îõ èøëÿäèëÿí ÿäÿáèééàòøöíàñëûã òåðìèíè èäè, áÿäèè ÿñÿðëÿðèí òÿùëèëè î ÿñÿðëÿðäÿêè
«ìöñáÿò ãÿùðÿìàíëàð» ùàããûíäà î÷åðêëÿðÿ áÿíçÿéèðäè. Ëàêèí áöòöí áóíëàðà áàõìàéàðàã, áó ìÿñÿëÿ ÿäÿáè òÿíãèääÿ èøûãëàíäûðûëìûðäû, äåìÿëè, ÷îõ ñÿòùè, íàòàìàì, éàíëûø áÿùñ îëóíóðäó.
Áó úöð ñÿòùèëèê, íàòàìàìëûã, éàíëûøëûã òÿäðèúÿí þç éåðèíè îáéåêòèâ, ùÿðòÿðÿôëè, äîãìàòèêàäàí, ãóðó ñîñèîëîýèéàäàí óçàã ìöëàùèçÿëÿðÿ, åëìè-íÿçÿðè òÿùëèëÿ âåðèðäè, áàøãà ñþçëÿ äåñÿê, ìöñáÿò
ãÿùðÿìàíà ìöíàñèáÿò äÿ, ñÿòùèëèê äÿ, íàòàìàìëûã äà, éàíëûøëûã äà
Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿêè ìþâãåéèíè — ùåýåìîíèéàñûíû èòèðèðäè, ëàêèí áó çàìàí äèýÿð áèð éàíëûø ìöëàùèçÿ þçöíö áöðóçÿ âåðèðäè.
Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ, ùÿòòà 60-úû èëëÿðäÿ éàçûëìûø
ñÿâèééÿëè ìÿãàëÿëÿðäÿ äÿ éàçû÷ûíûí åñòåòèê èäåàëûíûí òÿúÿññöì÷öñö éàëíûç ìöÿééÿí áèð ôÿðä êèìè ãÿáóë îëóíóðäó; ÿýÿð ñÿí þç ÿñÿðèíäÿ ìöáàðèç âÿ ãàäèð áèð ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ñóðÿòè éàðàòìàìûñàíñà, äåìÿëè, åñòåòèê èäåàëû ùàíñû áèð õÿñòÿ òÿôÿêêöð èëëöçèéàñûíäàñà
àõòàðûðñàí; ÿýÿð ñÿíèí ÿñÿðèíäÿ òÿãëèä îëóíàúàã, íöìóíÿâè, éöêñÿê èíòåëëåêòëè, ùÿìèøÿ õàëã âÿ Âÿòÿí áàðÿäÿ äöøöíÿí, õöñóñè ìÿíÿâè âÿ éàõóä èúòèìàè ìþâãåëè ìöñáÿò ãÿùðÿìàí éîõäóðñà, áó
ÿñÿðèí áÿäèè äÿéÿðè äÿ àøàüûäûð.
______________
1
Ê.Òàëûáçàäÿ. Òÿíãèäèìèç ùàããûíäà ãåéäëÿð. Áàêû, «Ýÿíúëèê», 1967. ñÿù. 26.
261
Áåëÿ áèð ùÿãèãÿò óíóäóëóðäó: åñòåòèê èäåàë åëÿ áèð ìÿãñÿääèð
êè, èíñàí îíà úàí àòûð, îíó àðçóëàéûð âÿ îíó ÿëäÿ åòìÿê èñòÿéèð.
Äåìÿëè, áÿäèè ÿñÿðäÿ áó ìÿãñÿäÿ íàèë îëàí ãàäèð èíñàí ñóðÿòè òÿñâèð åòìÿê âàúèá äåéèë, ÿí âàúèá ìÿñÿëÿ îäóð êè, éàçû÷û þçö
áåëÿ áèð ìÿãñÿäÿ úàí àòñûí; î áóíó ùàíñû éîëëà åäèðñÿ-åòñèí, þç èøèäèð, îíóí ùÿð ÿñÿðèíäÿí ùÿìèøÿ åñòåòèê èäåàëûí òÿúÿññöì÷öñö îëàí
áèð ôÿðäèí ñóðÿòèíè òÿëÿá åòìÿê âàõòû, áåëÿ áèð ìÿðùÿëÿ ÷îõäàí þòöá
êå÷ìèøäèð: «ÿýÿð ÿñÿðäÿ ìöñáÿò ãÿùðÿìàí éîõäóðñà, ùÿìèí ÿñÿð
èäåéàñûç îëàúàã, ùÿì äÿ áóðàäà ãàáàãúûë ôèêèðëÿð îëìàéàúàã» ïðèíñèïè, ÿëáÿòòÿ, êþêöíäÿí éàíëûø èäè.
Àéäûíäûð êè, áèç ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí ÿëåéùèíÿ ÷ûõìàã ôèêðèíäÿí ÷îõ óçàüûã âÿ ùÿð ÿñÿðäÿí ìöñáÿò ãÿùðÿìàíû òÿëÿá åòìÿéèí
ÿëåéùèíÿéèê. ßýÿð áèð éàçû÷û, îíó äöøöíäöðÿí ïðîáëåìè ãÿëÿìÿ
àëûáñà âÿ áó çàìàí ìöñáÿò ãÿùðÿìàí, þçö äÿ, èëê íþâáÿäÿ, úàíëû
èíñàí îëàí ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ñóðÿòèíÿ åùòèéàú äóéàðàã îíó éàðàäûáñà, áó ñóðÿòè éöêñÿê áÿäèè ñÿâèééÿéÿ ãàëäûðûáñà («Ïîëàä íåúÿ
áÿðêèäè»), ùÿìèí éàçû÷ûíû àíúàã òÿáðèê åòìÿê îëàð. Ëàêèí áó ùå÷
âÿúùëÿ î äåìÿê äåéèë êè, áàøãà éàçû÷û áåëÿ áèð ñóðÿòÿ åùòèéàú äóéìàéûá, îíó ãÿëÿìÿ àëìàéûáñà («Ñàêèò Äîí»), áÿäèè ìÿüëóáèééÿòÿ
óüðàéûá, éÿíè áó, ÷àòûøìàçëûãäûð.
Áèç «Àçÿðáàéúàí ðîìàíûíûí éàðàäûúûëûã ïðîáëåìëÿðè» ðóáðèêàñû àëòûíäà «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòèíèí à÷äûüû ìöçàêèðÿäÿí áÿùñ åäÿðÿê éàçìûøûã êè, éàçû÷ûíûí áàøãà áþéöê áèð ìöñáÿò
ãÿùðÿìàíû äà âàðäûð. Áó, îíóí éöêñÿê àìàëû, åòèãàäû, ìÿñëÿêè, àøûëàìàã èñòÿäèéè èøûãëû ôèêèðëÿðèäèð âÿ ùÿìèí éöêñÿê àìàëû, åòèãàäû,
ìÿñëÿêè, èøûãëû ôèêèðëÿðè ìöÿééÿí áèð ôÿðä âàñèòÿñèëÿ òÿúÿññöì åòäèðìÿê âàúèá äåéèë; áó êåéôèééÿòëÿð îðèæèíàë òÿñâèð âàñèòÿëÿðèëÿ, ñÿòèðëÿðàðàñû ìÿíàëàðûí ýöúö âÿ ñàíáàëû ñàéÿñèíäÿ, ðÿíýàðÿíý ñûðàâè
èíñàí ñóðÿòëÿðèíèí áÿäèè äîëüóíëóüó èëÿ îõóúóíóí ãÿëáèíÿ éîë òàïà
áèëÿð; éàçû÷û áó éöêñÿê àìàëäàí, åòèãàääàí, ìÿñëÿêäÿí, èøûãëû
ôèêèðëÿðäÿí ìÿùðóì àäàìëàðûí ìÿíÿâè êàñûáëûüûíû áöòöí èíúÿëèêëÿðèíÿ ãÿäÿð ýþñòÿðÿí ïàðëàã áÿäèè ñóðÿòëÿð éàðàòìàãëà äà ùÿìèí
êåéôèééÿòëÿðèí áöòþâëöéöíÿ, òàìëûüûíà íàèë îëàð, áóíëàðûí åìîñèîíàë úàçèáÿ ãöââÿñèíè äàùà äà àðòûðàð.
ßëáÿòòÿ, ìÿñÿëÿéÿ ìÿùç áó áàõûìäàí éàíàøìàäûãäà, ùÿð
áèð áÿäèè ÿñÿðäÿí «ãöäðÿòëè» áèð ôÿðä — «ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» òÿëÿá
åòäèêäÿ, éÿíè ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ìÿñÿëÿñèíÿ áèðòÿðÿôëè ìöíàñèáÿò
áÿñëÿäèêäÿ, ùÿì áÿäèè íÿñð âÿ ùÿì äÿ ÿäÿáè òÿíãèäèí þçö ñàïûíòûëàðà ìÿðóç ãàëûð, áöäðÿìÿëÿðÿ äö÷àð îëóð, ùÿðòÿðÿôëè èíêèøàô åäÿ
262
«Êîììóíèñò» ãåçåòè. ïîâåñò.Ùöñåéíîâóí «Áàøà äöøÿ áèëìèðÿì» àäëû êè÷èê ùåêàéÿñèíäÿí áÿùñ åäèëÿðêÿí. òÿíãèäè ðåàëèçì ÷îõ ìöäùèø. Áèç áó áàðÿäÿ «Àêòóàëëûã ìÿñÿëÿñè»íäÿí áÿùñ åäÿðêÿí äàíûøìûøûã. Ìåùäè Ùöñåéíèí «Ãàðà ýþçëÿð» âÿ «Öðÿê» ÿñÿðëÿðèíäÿ þçöíö ýþñòÿðìèøäèð». «ìÿíôè àäàìëàð» òÿñâèð åòìÿê.2 ______________ 1 Òîôèã Ùÿñÿíîâ. î çàìàíêû ÿäÿáè ìöùèòäÿ ãÿðèáÿ áèð âÿçèééÿò ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè: ùÿéàòäàêû ÷àòûøìàçëûãëàðû ãÿëÿìÿ àëìàã. Éåíè ùåêàéÿëÿðèìèç ùàããûíäà.áèëìèð. ðîìàí «òÿùëèëëÿðè» ìöñáÿò ãÿùðÿìàí êèìè. 2 «ßäÿáèééàò ãÿçåòè».Å. áöòöí ñÿíÿòêàðëûã ìÿñÿëÿëÿðèíèí. Ìèð Úÿëàëûí «À÷ûã êèòàá» ÿñÿðèíäÿ.Ðÿùèìîâóí «Ñà÷ëû» (I ùèññÿ). êèìè ñõîëàñòèê ñóàëëàð áàõûìûíäàí éàíàøìàüûí íÿòèúÿñè èäè. íèéÿ? Îíà ýþðÿ êè. ÷îõ ãîðõóíú áèð øåé ùåñàá åäèëÿðÿê ñàòèðèê ÿñÿðëÿðäÿ. ÿäÿáè òÿíãèäèí åëìè-íÿçÿðè ñÿâèééÿñèíÿ õÿëÿë òîõóíóðäó. 6 èéóë 1956-úû èë. ñàòèðèê ÿñÿðëÿð áåëÿ. ôÿãÿò éåíÿ äÿ áèð íå÷ÿ ìèñàë ýÿòèðìÿê èñòÿéèðèê. «ìÿíôè òèï» Ìèíàéà ãàðøû äóðàí Õÿäèúÿ âÿ Ìóñòàôàíûí «ìöñáÿò òèïëÿð» êèìè çÿèô îëäóãëàðû ýþñòÿðèëèðäè. éàçû÷û È. íÿñðèí áÿäèè êåéôèééÿòèíÿ. Áÿçÿí èø î éåðÿ ÷àòûðäû êè. «Õàëà óøàüû» âÿ «Øÿðáÿòÿëè» ÿñÿðëÿðèíäÿ. õàðàêòåð äîëüóíëóüóíóí âÿ ñ. Ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû èëê èëëÿðäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ âÿ öìóìèééÿòëÿ. Ìÿíôè ñóðÿò. «ìÿíôè òèïÿ» äÿ ñõîëàñòèê. éàíëûø ìöíàñèáÿòèí íÿòèúÿñè èäè. 28 àâãóñò 1948-úû èë. áèðèíúè äÿðÿúÿëè ÿùÿìèééÿò êÿñá åäÿí ìÿñÿëÿëÿðèí öçÿðèíäÿí õÿòò ÷ÿêèá. áÿäèèëèéèí. ìÿñÿëÿí.) âÿ ñîâåò ùÿéàòû äöçýöí òÿñâèð îëóíìóð». 263 . áÿäèè ÿñÿðëÿðÿ «Êèì ìöñáÿòäèð. éàçû ìÿäÿíèééÿòèíèí. ùàáåëÿ. «Ùÿìèí ÿñÿðëÿðäÿ òÿíãèäè ðåàëèçìÿ éîë âåðèëèð (êóðñèâ ìÿíèìäèð . êèì ìÿíôè? Ìöñáÿò íÿ äÿðÿúÿäÿ ìöñáÿòäèð? Ìÿíôè íÿ äÿðÿúÿäÿ ìÿíôèäèð? Ìöñáÿò ìÿíôèíèí öçÿðèíäÿ òàì ãÿëÿáÿ ÿëäÿ åäèðìè?» âÿ ñ. ñþçöí òàì ìÿíàñûíäà ãÿáàùÿò ùåñàá îëóíóðäó. ùÿéàòäàêû áÿçè ìÿíôè úÿùÿòëÿðè ýþñòÿðÿí úèääè ÿñÿðëÿðäÿ òÿíãèäè ðåàëèçìèí «öíñöðëÿðè» àõòàðûëûðäû âÿ áó áàõûìäàí ÿñÿðëÿð âÿ éàçû÷ûëàð òÿíãèä åäèëèðäè. úÿìèééÿòèìèçäÿêè íåãàòèâ úÿùÿòëÿðè òÿíãèäÿ òóòàí éàçû÷û âÿ ÿñÿðëÿðÿ áó úöð áèðòÿðÿôëè ìöíàñèáÿò âàðäû: «Ñîñèàëèçì ðåàëèçìèíèí ìàùèééÿòèíè áàøà äöøìÿìÿê Ñ. Ìÿñÿëÿí. ùÿòòà èø î éåðÿ ýÿëèá ÷àòìûøäû êè. «ñîâåò ùÿéàòûíà áþùòàí àòàí ÿñÿðëÿð» êèìè èôøà îëóíóðäó.1 Áó úöð ùåêàéÿ.
Ëàêèí ßëè Âÿëèéåâ þçö «Ýöëøÿí» àäëû áèð ïîâåñò éàçàðàã åéíÿí Ñöëåéìàíäà òÿíãèä åòäèéè ãöñóðëàðà éîë âåðìèøäèð. Îíóí áó ÷ûõûøû áèçèì ùàìûìûçûí õîøóíà ýÿëìèøäè âÿ ñÿìèìèëèéèíÿ äÿ ùå÷ áèð ñþç îëà áèëìÿç.Èáðàùèìîâ «ßäÿáè èíêèøàôûìûçûí áÿçè ìÿñÿëÿëÿðè ùàããûíäà» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ éàçûðäû: «Áèëäèéèìèç êèìè. ñîñèàëèñò ðåàëèçìèíäÿ òÿíãèäè öíñöð âàð. Àðèô Äàäàøçàäÿ êèìè éîëäàøëàð ñîñèàëèñò ðåàëèçìèíèí þçöíäÿ òÿíãèäè öíñöðöí ðîëóíó ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ ãèéìÿòëÿíäèðìèø âÿ áóíà ýþðÿ äÿ òÿíãèäè ðåàëèçìÿ ìåéë åäÿí (êóðñèâ ìÿíèìäèð . áÿäèè ÿñÿðëÿðÿ áó áàõûìäàí éàíàøûá òÿùëèë åòìÿê. ìÿíè éàç» äåéÿ ñÿñëÿíÿí éåääè ãûçû áèð êÿíàðà ãîéóá. «Õàëà óøàüû»íäàêû äÿëÿäóç âÿ ìÿíÿâèééàòñûç àäàìëàð «Ýöëøÿí»äÿêè Õàíïÿðèíèí ãàðíûíäàí ÷ûõìûøäûð. Åëÿ áèë êè. áÿëêÿ äÿ áóíóí ÿêñèíÿ èäè: ßëè Âÿëèéåâ êÿíä ùÿéàòûíû áèëÿí éàçû÷ûäûð âÿ áó ýöí îëäóüó êèìè. î âàõòêû êÿíääÿ äÿ õàíïÿðèëÿð âàð èäè âÿ îíëàðû ãÿëÿìÿ àëìàã ãÿáàùÿò éîõ. «ëàêèí áó àíúàã áèð öíñöðäöð».Èáðàùèìîâóí ãàðøûéà ãîéäóüó ñóàëûí úàâàáû áèçúÿ áåëÿ éîõ. îíóí ìàíãàñûíäàêû áîé-áîéà âåðèá «ìÿíè éàç. 5 ôåâðàë 1949-úó èë. Àêàäåìèê Ì. 264 .Ðÿùèìîâóí «Õàëà óøàüû» êèìè òÿíãèäè ðåàëèçì ãîõóñó âåðÿí ÿñÿðëÿðèíè òÿíãèä åòìèøäè. ß. Õàíïÿðèíèí èéðÿíú òÿáèÿòèëÿ ìÿøüóë îëóð. éåíèëèê äóéüóñóíó èòèðìÿê íÿòèúÿñèíäÿ». ñîâåò àäàìûíì çÿíýèí ìÿíÿâè àëÿìèíè äöçýöí ýþñòÿðÿí ÿñÿðëÿð èñòÿìèøäè. çÿðóðÿò èäè.Ú. Íÿ ö÷öí áåëÿ îëóð? Íÿ ö÷öí éàçû÷û. áèð èë ÿââÿë ßëè Âÿëèéåâ éîëäàø áó òðèáóíàäàí ÷ûõûø åäÿðÿê Ñ.3 Ì.Úÿôÿðîâ. 14 îêòéàáð 1948-úè èë. Àçÿðáàéúàí Ñîâåò Éàçû÷ûëàðû Èòòèôàãûíûí 1948-úè èë îêòéàáð ïëåíóìóíäàêû ìÿðóçÿäÿ õöñóñè ãåéä îëóíóðäó êè.) áÿäèè ÿñÿðëÿðÿ áÿðàÿò ãàçàíäûðìàüà ÷àëûøìûøëàð»1. 3 «ßäÿáèééàò ãÿçåòè».2 Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. ìÿíôè ñóðÿòëÿðèí ÿëåéùèíÿ ÷ûõìàãäàí áàøãà áèð øåé äåéèëäè.Âÿëè______________ 1 «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». Ýöëøÿí êèìè ýþçÿë.Àçÿðáàéúàí Ñîâåò Éàçû÷ûëàðû Èòòèôàãûíûí ïëåíóìóíóí «Éöêñÿê ìÿôêóðÿëè áÿäèè ÿäÿáèééàò óüðóíäà» àäëû ãÿðàðûíäà èñÿ éàçûëìûøäû: «Òÿíãèä÷èëÿðäÿí Ì. ùÿãèãè ñîâåò àäàìûíû. 2 «ßäÿáèééàò ãÿçåòè».Å. îíó þí ïëàíà ÷ÿêèð? Áóíóí àíúàã áèðúÿ úàâàáû îëà áèëÿð: ÿäÿáè èíêèøàôûí òÿëÿáëÿðèíäÿí ýåðè äöøìÿê. 9 íîéàáð 1948-úè èë.
ùèêêÿëèäèð.éåâ êÿíä ùÿéàòûíû éàõøû áèëäèéè ö÷öí. áÿçè ùàëëàðäà ÿäÿáè òÿíãèä þçö þòÿðè äÿ îëñà áó ìÿñÿëÿéÿ òîõóíóðäó. ìÿíôèëÿðè «çöëìÿò êàáóñóíà» áÿíçÿòìÿê. äàõèëÿí òÿìèç. éîëäàøëàðûíûí íþãñàíûíû öçÿ äåìÿêäÿí ùÿìèøÿ ÷ÿêèíÿí ñîâõîç ïàðòèéà òÿøêèëàòûíûí êàòèáè Ìÿììÿäîâ _________________ ßäÿáèééàòäà èäåéà ñàôëûüû âÿ éöêñÿê ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà. áèðäÿí-áèðÿ «äöçÿëìÿñè». úàíëû èíñàí èäè. Ïðîôåññîð Ú. ýÿëÿúÿêäÿ ôîí Áåðíåð êèìè éóõàðûäà ùàããûíäà áÿùñ åòäèéèìèç ñóðÿòëÿðèí ìåéäàíà ÷ûõìàñûíà îáéåêòèâ øÿðàèò éàðàäûðäû.Úÿôÿðîâ Õàíïÿðè ñóðÿòèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê îíóí íèñáÿòÿí ýöúëö áÿäèè ñóðÿò îëìàñûíûí ñÿáÿáëÿðèíè ùàãëû îëàðàã îíäà ýþðöðäö êè. Õàíïÿðè áèð ÷îõ «ìÿíôè ñóðÿòëÿð» êèìè øåéòàí ñèìàñûíäà äåéèëäè. Õàíïÿðè áèð òÿðÿôäÿí õóäïÿñÿíä.Ñåéèäáÿéëèíèí «Áèçèì Àñòàðàäà» ïîâåñòèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê éàçûðäû êè. ñÿù 147.1 Áàøãà ñþçëÿ äåñÿê âÿ ùÿðýàù «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí» ìÿëÿéÿ áÿíçÿäèëìÿñèíäÿí èãòèáàñ åòñÿê.Äðóçèí äÿ «Ýöëøÿí»èí ìÿçèééÿòëÿðèíäÿí áèðèíè îíäà ýþðöðäö êè. 2 Àçÿðáàéúàí Ñîâåò ÿäÿáèééàòûíäà èäåéà ñàôëûüû âÿ éöêñÿê ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà. «Ýöëøÿí» ïîâåñòèíäÿêè Õàíïÿðè èñÿ áåëÿ áèð ìöãÿââà äåéèëäè. éÿíè áåëÿ áèð ùÿãèãÿò êè. áóíà ýþðÿ äÿ áèð áÿäèè ñóðÿò êèìè éàääà ãàëûðäû.2 «Ìÿíôèëÿð» âÿ «ìöñáÿòëÿðè» ãàðøû-ãàðøûéà ãîéìàã. áóíëàðäàí äà áèðè ùÿìèí «ìÿíôè ñóðÿòëÿðèí» ÿñÿðèí ñîíóíà éàõûí. òÿðñ. áó ÿñÿðäÿ «Õàíïÿðè êèìè úàíëû áèð îáðàç âàðäûð».Â. «Ìÿíôè ñóðÿòëÿðèí» áó ùàëà äöøìÿñè Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿ áèð ñûðà øàáëîíëàð ÿìÿëÿ ýÿòèðìèøäè êè. î çàìàí úàâàí òÿíãèä÷è îëàí Á. 17 îêòéàáð 1951-úè èë. 1951. «òÿðáèéÿëÿíìÿñè» èäè âÿ ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè. ¹ 10. ßñëèíäÿ. «Èíãèëàá âÿ ìÿäÿíèééÿò» æóðíàëû. Õàíïÿðè îíà ýþðÿ òÿíãèä åäèëèðäè êè. «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». 1 265 . äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ. ñóðÿòè «ìÿíôèëèéèíäÿí» âÿ éàõóä «ìöñáÿòëèéèíäÿí» àñûëû îëìàéàðàã ùÿðòÿðÿôëè òÿñâèð åòìÿê ëàçûìäûð. Àçÿðáàéúàí ñîâåò éàçû÷ûëàðû Èòòèôàãû Èäàðÿ Ùåéÿòèíèí ïëåíóìóíäà ÷ûõûø åäÿí «Çâåçäà» æóðíàëûíûí áàø ðåäàêòîðó Ò. äóéóá âÿ òÿñâèð åòìèøäè. éÿíè øàáëîíäàí óçàã èäè. Ìÿñÿëÿí. äîüðócóäóð. îðàäàêû õàíïÿðèëÿðè þç èìêàíû äàõèëèíäÿ ýþðöá. «ÿíÿíÿâè ìÿíôè ãÿùðÿìàí» äåéèëäè.Íÿáèéåâ «Êÿíä ùÿêèìè» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ éàçû÷û Ù.
2 Éåíÿ îðàäà. ùÿìèí íÿñèùÿòëÿðèí. ÿëáÿòòÿ.ùÿêèì Àéäûíëà ñþùáÿòèíäÿí ñîíðà. íÿñèùÿòëÿð áèð ÷îõ ÿñÿðëÿðäÿ áàéàüû õàðàêòåð äàøûéûðäû. ùÿãèãÿò èäè. ÿí áþéöê èñòÿéè «Ì-ë» ìàðêàëû ìàøûí àëìàãäàí èáàðÿò îëàí Èáðàùèì ôÿùëÿ ãàäûí Ðÿíàíûí «òÿðáèéÿ öñóëóíäàí» ñîíðà «äöçÿëÿðÿê» çàâîääà ãàáàãúûëëàð ñûðàñûíà äàõèë îëóð. ñþùáÿòëÿðèí ìöíäÿðèúÿñè ÷îõ äàéàç èäè. Àäàìëàðû áó úöð ñöíè éîëëà çèää úÿáùÿëÿðÿ àéûðûá ãàðøû-ãàðøûéà ãîéìàã äîüðó äåéèëäèð». ôÿùëÿ ãàäûí Ðÿíà ùÿð áèð èúëàñäà Èáðàùèìè òÿðèôëÿéèð âÿ Èáðàùèì äÿ áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ âèúäàí ÿçàáû ÷ÿêÿðÿê òÿðáèéÿëÿíèð». áèðäÿí-áèðÿ «äöçÿëèð».Å. ëàêèí ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàéäû êè. éÿíè ïðèíñèïèàë áèð àäàì îëóð êè.2 Áó «òÿðáèéÿ öñóëó» èñÿ îíäàí èáàðÿò èäè êè. «Àçÿðáàéúàí ýÿíúëÿðè» ãÿçåòè. î úöìëÿäÿí. Çàêèðèí ùþðìÿòèíèí àðòìàñûíäàí âàùèìÿéÿ äöøìÿñè ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ òÿáèèäèð. Íàüûéåâèí «Éåð àëòûíäà» àäëû ïîâåñòèíèí ìÿíôè ãÿùðÿìàíûíäàí ýåäèð .Âÿçèðîâà Ìèðçÿ Ìöøòàãûí «Éîëäàøëàð» àäëû ïîâåñòèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê éàçûðäû êè. «ùåc øåéëÿ ÿâÿç åäèëìÿç ÿí áþéöê àðçóñó». Ô. éàëíûç ýöëöø åìîñèéàñûíà ìàëèê ñöíè ãîíäàðìà ñèòóàñèéàëàð ãóðàøäûðàðàã áóíëàðû «úèääè» ïëàíäà òÿñâèð åäèðäèëÿð. 3 «Éåð àëòûíäà». ãàáàãúûë èø öñóëëàðûíû òÿòáèã åòìÿê âÿ ñ.Õÿëèëîâ áèð ìÿãàëÿñèíäÿ ùàãëû îëàðàã éàçûðäû: «Íöñðÿòèí (ñþùáÿò Í. áÿäèè ìÿüëóáèééÿòÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðûðäû. áó ôèêèðëÿðè ñþéëÿéÿí òÿíãèä÷èëÿð.) ãîðõàãëûüû. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿêè áó âÿ áóíà áÿíçÿð ìöëàùèçÿëÿð òÿñàäöôè õàðàêòåð äàøûéûðäû. 25 àïðåë 1951-úè èë. ïàõûëëûüû. ëàêèí îíóí íîðìàíû âàõòûíäàí ÿââÿë éåðèíÿ éåòèðìÿê. íÿòèúÿäÿ äÿ áó çàâàëëû ñóðÿòëÿðèí áèðäÿí-áèðÿ òÿðáèéÿëÿíìÿñè ãÿòèééÿí ÿñàñëàíìûð. ___________ 1 «ßäÿáèééàò ãÿçåòè». íÿòèúÿäÿ èñëàù îëóíóá êàìèë àäàìà ÷åâðèëìÿñè òàìàìèëÿ ãåéðè-òÿáèè òÿñèð áàüûøëàéûð. áó êèìè ìöñáÿò òÿêëèôëÿðèí ÿëåéùèíÿ ÷ûõìàñû âÿ áöòöí áóíëàðëà áÿðàáÿð.Õÿëèëîâ þçö äÿ ÷îõ çàìàí áÿäèè íÿñð ÿñÿðëÿðèíè òÿùëèë åäÿðêÿí «àäàìëàðû áó úöð ñöíè éîëëà çèää úÿáùÿëÿðÿ àéûðûá ãàðøû-ãàðøûéà» ãîéóðäó. 1954-úó èë.3 Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôèíèí þçöíöí «ìöñáÿò òÿêëèôëÿð» êèìè èôàäÿëÿð èøëÿòìÿñèíÿ áàõìàéàðàã ñþéëÿäèéè áó ôèêèðëÿð. 266 . ýþéäÿíäöøìÿ îëóðäó. áó ñîí äÿðÿúÿ ãåéðè-òÿáèèäèð1. ñþùáÿòëÿð. Òÿíãèä÷è Ã. Ìÿíôè ñóðÿòëÿðè «òÿðáèéÿëÿíäèðìÿê» ö÷öí òÿñâèð îëóíàí ñèòóàñèéàëàð. Ã. «Ìÿíôè ñóðÿòëÿðè «òÿðáèéÿëÿíäèðìÿê» ö÷öí áÿçè éàçû÷ûëàð ãÿðèáÿ «öñóëëàðà» ÿë àòûðëàð. øþùðÿòïÿðÿñòëèéè. 8 ñåíòéàáð.
1 2 267 .Áÿäèè íÿñð ÿñÿðëÿðèíäÿêè ñóðÿòëÿðèí òÿùëèëèíè âåðÿðêÿí ìÿñÿëÿéÿ áó úöð éîõ. àõûðäà þç ãàðäàøû îüëóíóí ñåâýèëèñèíè ãÿôèëäÿí àëà.Ðÿùèìîâ «À÷ûã äàíûøàã» àäëû ìÿãàëÿñèíäÿ «Éàíàð öðÿê» (È. ÿëáÿòòÿ. àãðîíîì. ÷öíêè áó ùèññ-ùÿéÿúàíëàðû ÿéàíè øÿêèëäÿ ëàçûìûíúà ýþðìöðöê. îáéåêòèâ éàíàøäûãäà èñÿ äöçýöí íÿòèúÿëÿð ÿëäÿ åäèëèðäè. 17 ìàðò 1957-úè èë. Ëàêèí áó î ãÿäÿð èíúÿ âÿ úèääè áèð ìÿòëÿáäèð êè. «ìÿíôè òèï» êèìè «øåéòàíëàøäûðûëìàñûäûð».Å. Ñóëòàí ßìèðëèíèí áó ùÿðÿêÿòè áÿäèè úÿùÿòäÿí ÿñàñëàíäûðûëìàìûøäûð. éàçû÷û Ñ. Ùöñåéíîâ) ïîâåñòèíäÿí áÿùñ åäÿðÿê Ñóëòàí ßìèðëè ñóðÿòèíèí öçÿðèíäÿ äàéàíûð âÿ ùàãëû îëàðàã ãàðøûéà áó úöð ñóàë ãîéóðäó: íÿ ö÷öí Ñóëòàí ßìèðëè «îí èë ýÿçÿ-äîëàíà» (àðâàäû þëäöêäÿí ñîíðà . Ëàêèí áóðàñûíû äà ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè. øàýèðä âÿ ìöÿëëèì? Ùàíû êÿíä òÿñÿððöôàòû ìöòÿõÿññèñëÿðè. Áèçúÿ Ñóëòàí ßìèðëèíè áåëÿ àääûì àòìàüà òÿùðèê åäÿí.2 Ãàðøûéà áåëÿ ñóàëëàð ãîéóëóðäó: «Ùàíû ÌÒÑ. 31 ìàðò 1957-úè èë. îíóí áèð áÿäèè ñóðÿò. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. áöòöí ïèñ úÿùÿòëÿð äÿ «ìÿíôè ãÿùðÿìàíûí» ñèìàñûíäà áèðëÿøäèðèëèðäè. áó ñóàëëàðû äàùà äà àðòûðìàã îëàðäû: Ùàíû êÿíääÿêè ìèëèñ èø÷èëÿðè? Ùàíû êèíîìåõàíèê? Ùàíû øÿùÿðäÿí ýÿëèá êÿíääÿ êîíñåðò âåðÿí àðòèñòëÿð? Ùàíû éåíè ìàðêàëû ïàìáûãéûüàí ìàøûíëàð? Ùàíû êÿíä èäìàí÷ûëàðûíûí ÿëäÿ åòäèêëÿðè íàèëèééÿòëÿð? ________________ «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãåçåòè.).Ñöëåéìàíîâ «Éàíàð öðÿê» ïîâåñòè ùàããûíäà. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. Ñ. Ùÿãèãÿòÿí äÿ áåëÿ èäè. Ñóëòàí ßìèðëè ãàðäàøû îüëóíóí ñåâýèëèñèíè àëà áèëÿð âÿ ùÿéàòäà äà áåëÿ ùàëëàðà òÿñàäöô åòìÿê ìöìêöíäöð. áàéòàð? Ùàíû àüûëëûáàøëû áðèãàäèð?»3 ßëáÿòòÿ. 3 À÷ûã äàíûøàã. þçöíö äÿ ðöñâàéè-úàùàí åäÿ?»1 Ìÿãàëÿ ìöÿëëèôè. òðàêòîð. Í. çîîòåõíèê. Áèç èñÿ Ñóëòàí ßìèðëèíèí ùèññ-ùÿéÿúàíëàðûíà èíàíìûðûã. 17 ìàðò 1957-úû èë. êîìáàéí? Ùàíû áóðàäà ìÿêòÿá. Ìÿñÿëÿí. éÿíè áöòöí éàõøû úÿùÿòëÿð «ìöñáÿò ãÿùðÿìàíûí» ñèìàñûíäà áèðëÿøäèðèëäèéè êèìè. äàùà äîüðóñó. ÷öíêè áó çàìàí ãàðøûéà ïðèíñèïèàë ÿùÿìèééÿòëè ñóàëëàð ÷ûõûðäû.Ðÿùèìîâ äà åëÿ ùÿìèí ìÿãàëÿñèíäÿ «Éàíàð öðÿê»äÿ «ìÿíôèëÿðèí» «ìöñáÿòëÿðäÿí» ýöúëö ÷ûõäûüûíû éàçûð. áàøãà áèð ìÿãàëÿíèí ìöÿëëèôè èñÿ îíóí áó ôèêðèíÿ øÿðèê îëóðäó. Ñóëòàí ßìèðëèíèí áó ùÿðÿêÿòèíäÿ áÿäèè ìÿíòèãèí ÷àòûøìàäûüûíû ýþñòÿðèðäè. îíó áó ãÿäÿð äÿ èíúÿëèê âÿ úèääèëèêëÿ à÷ûãëàìàã ëàçûìäûð.
Àõóíäîâ. úÿùàëÿò è÷èíäÿ èòèá-áàòìàëàðûíû.Âÿ ñ. éîõ. Ëàêèí ìÿñÿëÿ áóðàñûíäà èäè êè. ñÿôÿð áÿéëÿðèí àâàìëûãëàðûíû. ìîëëà ùÿìèäëÿðèí. Ùàìëåò — ìöñèáÿòëÿð. Êëàâäèíèí (Øåêñïèð. ÿêñèíÿ. îëñà-îëñà. ùÿðèñëèêëÿðèíè ýþðöðöê âÿ áó àâàìëûã. ßëáÿòòÿ. Ùàúû Íóðó (Ì. ÷îõ çàìàí ìÿíôè ïåðñîíàæëàðûí ùåñàáûíà ìöñáÿò ñóðÿòëÿðè ýöúëÿíäèðìÿéÿ ÷àüûðûðäû. ìîëëà ñàëìàíëàðûí. ýèúáÿñÿð âÿ ñÿôåù äåéèë. àë÷àãëàð. «Ìîëëà Èáðàùèì Õÿëèë êèìéàýÿð») — ÷îõ àç çàìàí ÿðçèíäÿ ýþðäöéöìöç áó ñóðÿò íÿ ö÷öí éàäûìûçäàí ÷ûõìûð? Íÿ ö÷öí îíó óíóäà áèëìèðèê? ×öíêè ùàúû êÿðèìëÿðèí. ôÿãÿò õÿñòÿ òÿôÿêêöðöíöí ïàðëàã òÿñâèðèíäÿäèð âÿ åëÿ ìÿùç áó ðèéàêàð. äÿùøÿòëè õóäáèíëèéèíèí. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäè èñÿ áó ìÿñÿëÿäÿí áÿùñ åäÿðêÿí. ÷öíêè Ùàúû Íóðó. äöíéà ÿäÿáèééàòûíûí òÿúðöáÿñè ýþñòÿðèð âÿ ñöáóò åäèð êè. Ëàêèí áó î äåìÿê äåéèëäè êè. äàùà äà ãöäðÿòëè âÿ åúàçêàð îëóð. ìîëëà èáðàùèìõÿëèëëÿðèí. ìÿíôè ñóðÿòëÿð ýöúëö îëäóüóíà ýþðÿ «ìöñáÿòëÿð» ìöãÿââà ùàëûíà äöøöáëÿð. áó ôûðûëäàãëàð ñîí äÿðÿúÿ ìàùèðàíÿäèð. ãÿòëëÿð. íÿùàéÿò. È. úèíàéÿòëÿðëÿ íÿôÿñ àëàí ìöùèòäÿ áîüóëàí áó ñóðÿò äàùà äà éöêñÿëèð. «Ùàìëåò») áèð áÿäèè ñóðÿò êèìè ñîí äÿðÿúÿ äîëüóí îëìàñûíûí ñÿáÿáè îíóí ðèéàêàðëûüûíûí. ìÿøÿäè úàááàðëàðûí. äÿðâèø àááàñëàðûí ôûðûëäàãëàðûíû áàøà äöøöð âÿ ÿí ÿñàñ ìÿñÿëÿ äÿ áóðàñûíäàäûð êè. ñóàëëàðäà àõòàðûëàí ÿøéàëàð. ìÿíôè ñóðÿòëÿð — ïèñ àäàìëàð. àäàìëàð âÿ âÿçèôÿëÿð ÿñÿðäÿ òàïûëñàéäû äà. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè íÿñðèíäÿ áèð ñûðà ùàëëàðäà (ìÿñÿëÿí. íÿ ãÿäÿð ïàðëàã áÿäèè áîéàëàðëà. ùÿðèñëèê éöêñÿê áÿäèè ñÿâèééÿäÿ òÿñâèð îëóíìóøäóð. Ìîëëà Èáðàùèì Õÿëèë óñòàä ôûðûëäàã÷ûäûð. éÿíè ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ñþíöê ÷ûõûáñà. úàíèëÿð íÿ ãÿäÿð ýöúëö.Ùöñåéíîâóí éàðàäûúûëûüûíäà) òÿñâèð îëóíàí ìÿíôè ñóðÿòëÿð ìöñáÿòëÿðÿ íèñáÿòÿí äàùà ýöúëö cûõûðäû. áó ùÿëÿ «ìöñáÿòëÿðèí» ýöúëö ÷ûõìàñûíà äÿëàëÿò åòìÿçäè. ùàêèìèééÿò äÿëèñè Êëàâäè ñóðÿòèíèí áþéöê åìîñèîíàë ãöäðÿòè íÿòèúÿñèíäÿäèð êè. 268 . Äîüðóäóð.Ô. ÿñë éàçû÷û-ñÿíÿòêàð ãöäðÿòèëÿ òÿñâèð îëóíóðñà. çÿíýèí. ðèéàêàðëàð. ùÿðýàù éàçû÷û ãàðøûñûíà ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ñóðÿòè éàðàòìàã ìÿãñÿäè ãîéóá âÿ áóíà íàèë îëìàéûáñà. øöáùÿñèç êè. àüà çàìàíëàðûí. î. áÿäèè óüóðñóçëóãäóð. ìöñáÿò ñóðÿòëÿð äÿ áèð î ãÿäÿð ýöúëö âÿ óíóäóëìàç ÷ûõûð. ìöãÿââà «ìöñáÿòëÿð» ãàëåðåéàñûíû çÿíýèíëÿøäèðÿðäè. «ìÿíôèëÿðèí» «ìöñáÿòëÿðäÿí» ýöúëö ÷ûõìàñûíäàí øèêàéÿòëÿíèðäè. õóäáèí. úÿùàëÿò. éÿíè áèð áÿäèè ñóðÿò êèìè äàùà ñàíáàëëû îëóðäó.
Øûõëû) ðîìàíûíäà òÿñâèð îëóíàí «ìÿíôè ãÿùðÿìàí» — äÿëèãàíëû âÿ çàëûì ìöëêÿäàð Úàùàíäàð àüàíûí ñóðÿòèíèí áÿäèè òÿùëèëèíè âåðÿðêÿí. ìÿíôè òèïëÿðè äàùà êÿñêèí ãÿëÿìëÿ èôøà åäèð. «ìÿíôè òèïëÿð» âÿ îíëàðà ìöíàñèáÿò áàõûìûíäàí äöçýöí. __________ 1 Á. âàõò ýÿëÿúÿê. Éàãîíó î úöð ãöäðÿòëÿ áèçèì íÿçÿðèìèçäÿ áÿäíàì åäÿ áèëìÿçäè». ÿñàñÿí.Íÿáèéåâ «Äÿëè Êöð» (È.1 ×öíêè Úàùàíäàð àüà ìöãÿââà «ìÿíôè ãÿùðÿìàí» äåéèë. ñÿù. õàðàêòåð éàðàòìàã ÿâÿçèíÿ. ÷öíêè áÿçè òÿíãèä÷èëÿð äÿ éàçû÷ûäàí ýöíäÿëèê ïëàíû 150% éåðèíÿ éåòèðÿí «ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» òÿëÿá åäèðäè. 112 («Ðîìàí âÿ ïîâåñòëÿðèìèçäÿ ìöàñèð ùÿéàòûí òÿñâèðè» àäëû áó ìÿãàëÿ 1963-úö èëäÿ éàçûëìûøäûð). ÿêñÿðèééÿò òÿøêèë åòäèéèíè ýþðÿúÿéèê. Ìöàñèðëèê âÿ ñÿíÿòêàðëûã óüðóíäà.ßëáÿòòÿ. Áàêû.Èáðàùèìîâ. äåìÿëè. Ìöñáÿò ãÿùðÿìàí ùàããûíäà. Øåêñïèð íÿúèá öðÿêëè âÿ ñàäÿëþâù Îòåëëîéà. ùèññ-ùÿéÿúàí êå÷èðÿí èíñàíäûð.Íÿáèéåâ.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ Èñýÿíäÿðèí («Þëöëÿð») àðçóëàðûíû. Øåéõ Íÿñðóëëàù êèìè ôûðûëäàã÷ûíûí ïàðëàã áÿäèè îáðàçûíû éàðàäàðäûìû? Äèðè þëöëÿðèí ôàíàòèçìèíè. úàíëû âÿ ðåàë.2 Äîüðóäàí äà. Àçÿðíÿøð. âàõò ýÿëÿúÿê âÿ òÿíãèä÷è Á. Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíèí áèð ñûðà íöìóíÿëÿðèíäÿ éàçû÷ûëàð áÿäèè îáðàç. 22 ôåâðàë 1964-úö èë. 2 Ì. îáéåêòèâ ìöëàùèçÿëÿðèí. îíóí «äèðè» þëöëÿðè èôøà åòìÿñèíÿ áþéöê ðÿüáÿò áÿñëÿìÿñÿéäè. 269 . 1962-úè èë Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíèí ÿí ãöââÿòëè áÿäèè ñóðÿòëÿðèíäÿí áèðèäèð. îíóí àìàëûíû ñåâìÿñÿéäè. «ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò» ãÿçåòè. î. äöíéàäà éàõøû àäàìëàðû öðÿéèíèí áöòöí ùÿðàðÿòè èëÿ ñåâÿí ñÿíÿòêàð ôÿíà ùàëëàðû. ßëáÿòòÿ. ùÿðòÿðÿôëè äöøöíÿí. ùàãëû îëàðàã áó ãÿðàðà ýÿëÿúÿê êè. áÿäèè õàðàêòåð äÿ êàìèë èäè. òÿìèç âÿ èíúÿ ðóùëó Äåçäåìîíàéà íÿùàéÿòñèç ìÿùÿááÿò áÿñëÿìÿñÿéäè. íàäàíëûüûíû. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè òÿíãèäèíäÿ áó úöð äöçýöí. ùÿðýàù Ú. äàùà àñàí éîëëà ýåäÿðÿê ãÿùðÿìàíëàðûíû õàðàêòåðèçÿ åòìÿêëÿ êèôàéÿòëÿíèðäèëÿð. ðèéàêàðëûüûíû ñîí äÿðÿúÿ äîëüóí áÿäèè òÿñâèð âàñèòÿëÿðè èëÿ à÷ûá ýþñòÿðÿðäèìè? Õàðàêòåð âÿ õàðàêòåðèñòèêà. Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðè èëÿ ÿäÿáè òÿíãèäèíèí äÿ éàíàøû èíêèøàôûíûí øàùèäè îëàúàüûã âÿ 40-50-úè èëëÿðèí òåðìèíè èëÿ äåñÿê. 1966. áóíäà ÿäÿáè òÿíãèäèí äÿ ýöíàùû àç äåéèëäè. ñàüëàì ôèêèðëÿðÿ ðàñò ýÿëÿúÿéèê: «Ùÿéàòûí ìöñáÿò òÿçàùöðëÿðèíè. Âàõò ýÿëÿúÿê. ÿýÿð áó «ìöñáÿò ãÿùðÿìàí» ïëàíû 150% éåðèíÿ éåòèðèðäèñÿ. Ìÿñÿëÿí.
õàðàêòåðèñòèêà ùÿëÿ õàðàêòåð äåéèëäèð âÿ õàðàêòåð îëìàéàí ÿñÿðäÿ ñþçöí ùÿãèãè ìÿíàñûíäà îáðàç. Éóíèñ äàéû («Äàí óëäóçó») êèìè ñóðÿòëÿðè ìèñàë ýþñòÿðÿðÿê. ùÿðòÿðÿôëè úàíëû èíñàí ñóðÿòè äÿ éîõäóð. Íèéàç. òèï. 40-50-úè èëëÿð Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíäÿêè ãöñóðëàðäàí áèðè äÿ áó èäè êè. Ùÿéàòûí ðîìàíòèêàñû.Ùöñåéíîâóí îíëàðû ìÿùç õàðàêòåðèñòèêà èëÿ òÿñâèð åòìÿê úÿùäèíè ïèñëÿéèðäè.Úÿôÿð È.Éàçû÷û áÿäèè õàðàêòåð éàðàòìàã ÿâÿçèíÿ. î. Àçÿðíÿøð. Ìàúÿðà÷ûëûã. Ìÿñÿëÿí. Ì. äöíéàäàêû áöòöí ìöñáÿò êåéôèééÿòëÿðè îíóí àäûíà éàç. ñÿù. Ìÿñèì ÿìè («Áèçèì ãûçëàð»). îíóí èøòèðàê åòäèéè íàüûëâàðû áèð ùàäèñÿ éàääà ãàëûðäû. Õ. àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè. ÷öíêè ùå÷ êèì îíó ýþðìöð. ñóðÿòëÿð ëàçûìè áÿäèè ñÿâèééÿéÿ ãàëõà áèëìèðäè. Ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè. òóòàðëû áîéàëàðäàí èáàðÿòäèð âÿ áó ìöõòÿñÿð áîéàëàðûí êþìÿéè èëÿ îõóúóäà ìöÿééÿí òÿñÿââöð éàðàíûð». ÷öíêè. ÷îõ çàìàí àéðû-àéðû òèïëÿðÿ ñàäÿúÿ ãûñà õàðàêòåðèñòèêà âåðìÿêëÿ êèôàéÿòëÿíèð. Ùöñåéíîâóí éàðàäûúûëûüûíäàí áÿùñ åäÿðÿê ÷îõ ùàãëû éàçûðäû êè. 54.Úÿôÿð Ìÿñìÿ. Áÿçÿí éàçû÷ûëàð ñóðÿòè ñàíáàëëû áÿäèè õàðàêòåð ñÿâèééÿñèíÿ éöêñÿëäÿúÿê áèð ñûðà õöñóñèééÿòëÿð òàïûð âÿ òÿñâèð åäèðäèëÿð. áÿçÿí áÿäèè ñóðÿòëÿðèí õàðàêòåðè èëÿ òÿñâèð îëóíàí ùàäèñÿëÿð àðàñûíäàêû ÿëàãÿ ïîçóëóðäó. äîüðóäàí äà. 270 . Õ. õàðàêòåðèçÿ éîëó èëÿ ýåòäèêäÿ.). 1968. îíóí áó ãûñà õàðàêòåðèñòèêàëàðû ÷îõ êÿñêèí.