text:
ÀÜ ÄßÂß
«×ÈÍÀÐ-×ÀÏ»
ÁÀÊÛ — 2003
349
Àç.2
Å46
Ðåäàêòîðó
Äèë ñóç
Íàøèðè
Ãîøãàð Èñìàéûëîüëó
Åë÷èí.
Å46 ÀÜ ÄßÂß. Áàêû, «×ÈÍÀÐ-×ÀÏ» ìöÿññèñÿñèíèí íÿøðèééàòû, 2003,
— 242 ñÿù.
E 4702060200
122
350
© «×ÈÍÀÐ-×ÀÏ» , 2003
I
«Ñÿí ìÿíèì ùÿéàòûì èäèí.»
Èêè èëäÿí àðòûã èäè êè, ìÿí ãÿáèðèñòàíëûãäàí ãàéûäàíäà éàëíûç áó
ñþçëÿð éàçûëìûø àäñûç, øÿêèëñèç ãÿáèð äàøûíûí éàíûíäàí þòöðäöì âÿ
ùÿð äÿôÿ äÿ áó àäè ñþçëÿð, áó àäè úöìëÿ ìÿíè ùÿéÿúàíëàíäûðûðäû,
öðÿéèìäÿ áèð íèýàðàí÷ûëûã âÿ åéíè çàìàíäà äà áèð äîüìàëûã ÿìÿëÿ ýÿòèðèðäè, òàíûìàäûüûì, áèëìÿäèéèì âÿ èëëÿðèí êöëÿéèíèí, ãàðûíûí,
éàüûøûíûí, èñòèñèíèí àëòûíäà ãàðàëûá-áîçàðûá êþùíÿëìèø, ÷îïóð-÷îïóð
îëìóø áó ãÿáèð äàøû ùÿð äÿôÿ äÿðèí áèð êÿäÿðäÿí õÿáÿð âåðèðäè, âÿôàñûçëûãäàí, ýÿëäè-ýåäÿðëèêäÿí äåéèðäè, íÿ âàõòñà êèìèíñÿ õîøáÿõòëèéèíäÿí âÿ õîøáÿõòëèéèí ÿáÿäè áèð êå÷ìèøäÿ ãàëìàüûíäàí, î
êå÷ìèøèí ÿë÷àòìàçëûüûíäàí, öíéåòìÿçëèéèíäÿí ñþéëÿéèðäè.
Ãÿáèð äàøëàðûíûí öñòöíäÿ ùå÷ âàõò ìÿíàñûç ñþç îëìóð, ÿí àäè
áèð ñþç, ÿí èáòèäàè áèð ôèêèð äÿ ãÿáèð äàøëàðûíûí öñòöíäÿ ìÿíàëàíûð,
äöíéàíûí ÿí òÿñèðëè ñþçö, ôèêðè îëóð, éÿãèí îíà ýþðÿ êè, ãÿáèðèñòàíëûüûí þçö äöíéàíûí ÿí ìÿíàëû éåðèäèð.
Ãÿáèðèñòàí êèìëèéèíäÿí, íÿ÷èëèéèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã, èíñàíû
ôèëîñîô åäèð âÿ ñÿíèí î àíëàðäàêû ôèêèðëÿðèí áèð àçäàí, éÿíè ãÿáèðèñòàíëûãäàí ÷ûõàíäàí ñîíðà, àäè, ùÿòòà áÿñèò ýþðöíöð, àììà ùÿìèí ôèêèðëÿð ãÿáèðèñòàíëûãäà åëÿ áèë êè, äöíéàíûí ÿí ìöäðèê ôèêèðëÿðèäèð.
Áèð àç àøàüûäà éåíÿ äÿ àäñûç, øÿêèëñèç êþùíÿ áèð ãÿáèð äàøû âÿ
öñòöíäÿ äàøéîíàíûí ÿéðè-öéðö õÿòòèéëÿ áåëÿ áèð éàçû: «Øàèðëÿð îëäó
êè, áèð ìèñðà äà éàçìàäû».
Ñîíðà áàøãà áèð ãÿáèð äàøû: «ßëâèäà».
Ñîíðà: «Ùÿëÿ ñàüàì, àüëàðàì, þëëÿì, òîðïàüûì àüëàð».
Ñîíðà: «Îüëó þëÿí àíàëàð, âàé!».
Èêè èëäÿí àðòûãäûð êè, ìÿí ãÿáèðèñòàíëûãäàí åâÿ ãàéûäàíäà áó
éàçûëàðû îõóéóðàì âÿ áöòöí ýöíö, áöòöí ýåúÿíè î éàçûëàðûí ÿùâàëû
ìÿíèìëÿ áèðýÿ îëóð, ñîíðà ñÿùÿð à÷ûëûð âÿ ùÿð øåé éàääàí ÷ûõûð, î
éàçûëàð äà óíóäóëóð...
Ãÿáèðèñòàíëûüûí ýöúëÿ ñåçèëÿí õöñóñè áèð ãîõóñó îëóð, áÿëêÿ äÿ
áó, áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûø òÿçÿ âÿ êþùíÿ ýöë, ÷öðöìöø éàðïàã, éåíèúÿ
ãàçûëìûø òîðïàã èéèäèð? Áèëìèðÿì, àììà ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, î ãÿáèðèñòàíëûã ãîõóñó àäàìûí ïàëòàðûíà ùîïóð, áèð ìöääÿò ÷ÿêèëèá ýåò351
ìèð; ùÿð ùàëäà ìÿí ñîí èêè èëäÿ ùÿìèøÿ ãÿáèðèñòàíëûãäàí ãàéûäàíäà ßñìÿð — ìÿíèì àðâàäûì — ìÿíàëû-ìÿíàëû öçöìÿ áàõûð, áèð ñþç
äåìèð, àììà ìÿí áàøà äöøöðÿì êè, ßñìÿð ìÿíèì ùàðàäàí ýÿëäèéèìè áèëèð.
Áîç âÿ ÷èñêèíëè áèð ñåíòéàáð ýöíö èäè, éàüûø ãÿáèð äàøëàðûíû èñëàòìûøäû âÿ áöòöí ãÿáèðèñòàíëûãäà ñîíó ýþðöíìÿéÿí áèð òÿìèçëèê,
ñîíó ýþðöíìÿéÿí áèð ãöññÿ âÿ áèð ÿáÿäèëèê âàð èäè.
Ìÿí ùÿìèí áîç âÿ ÷èñêèíëè ñåíòéàáð ýöíö îíëàðû ýþðÿí êèìè
òàíûäûì.
Äàùà äîüðóñó, ìÿí ÿââÿëúÿ îíëàðû ýþðäöì, öðÿéèì áèðäÿí äþéöíìÿéÿ áàøëàäû âÿ éàëíûç áóíäàí ñîíðà ìÿí îíëàðû òàíûäûì âÿ
áöòöí áó ìöääÿò úÿìè áèðúÿ àí ÷ÿêäè.
Ãûðõ èëäÿí ñîíðà ìÿí áèðèíúè äÿôÿ èäè êè, îíëàðû ýþðöðäöì, àììà àëòûñûíû äà áèð-áèð òàíûäûì; ñà÷ëàðû àüàðìûø âÿ òþêöëìöø, öçëÿðèíÿ ãûðûø äöøìöø áó éàøëû àäàìëàð ÎÍËÀÐ èäè: Úÿôÿð èäè, Àäèë èäè,
ßáäöëÿëè èäè, Ãîúà èäè, Úÿáðàéûë èäè, Àüàðÿùèì èäè.
Àëòûñû äà î ãàðà ìÿðìÿð äàøëû ãÿáèðèí äþâðÿñèíäÿ äàéàíìûøäû,
ùå÷ áèðè ùå÷ íÿ äåìèðäè, àëòûñû äà ýþçöíö î ãàðà ìÿðìÿð ãÿáèð äàøûíà äèêìèøäè, àëòûñû äà øóõ äàéàíìûøäû âÿ Úÿôÿðèí, Àäèëèí, ßáäöëÿëèíèí, Ãîúàíûí, Úÿáðàéûëûí, Àüàðÿùèìèí ãàðà ìÿðìÿð ãÿáèð äàøû
èëÿ öçáÿöç áåëÿúÿ äèê äàéàíìàñû, àëòûñûíûí äà øóõ ãàìÿòè, àëòûñûíûí
äà òàìàì ëàë áèð ñöêóò è÷èíäÿ î ãàðà ìÿðìÿð äàøà áàõìàñû ùÿìèí
áîç âÿ ÷èñêèíëè ñåíòéàáð ýöíöíäÿ î ãÿáèðèñòàí ùÿçèíëèéèíÿ åëÿ áèë
êè, áèðäÿí-áèðÿ áèð ýöìðàùëûã, áèð èíàì ýÿòèðäè âÿ î àíëàðäà ìÿíÿ
åëÿ ýÿëäè êè, áó àëòû êèøèíèí òàìàì ëàë ñöêóò è÷èíäÿ áåëÿúÿ øóõ äóðóøó, î ãàðà ìÿðìÿð áàøäàøûíà áåëÿúÿ ñÿäàãÿòè âÿ åùòèðàìû î äÿì
éàüûøûí ãÿáèðèñòàíëûãäà èñëàòäûüû áöòöí ãÿáèð äàøëàðûíäà — òÿçÿñèíäÿ äÿ, êþùíÿñèíäÿ äÿ, çÿíýèíèíäÿ äÿ, êàñûáûíäà äà äÿëè áèð öìèä
éàðàòäû.
Ìÿí èêè èëäÿí àðòûã áèð ìöääÿò èäè êè, ùÿôòÿäÿ, èêè ùÿôòÿäÿ áèð
äÿôÿ ãÿáèðèñòàíëûüûí áó úûüûðû èëÿ þç ãÿáðèìÿ ýåäèðäèì (Áåëÿ äåìÿê îëàðìû? Íÿ ö÷öí îëìóð? ßýÿð áèç «ìÿíèì îüëóì», «ìÿíèì
àíàì» äåéèðèêñÿ, íÿ ö÷öí «ìÿíèì ãÿáðèì» äåéÿ áèëìÿðèê? Áó î
äåìÿê äåéèë êè, ìöòëÿã ñÿí þçöí î ãÿáðèí è÷èíäÿ îëìàëûñàí...) âÿ
áó úûüûðëà äà ýåðè ãàéûäûðäûì âÿ èíäè, éàëíûç èíäè, þç úûüûðûìäà àéàã
ñàõëàéûá î àëòû íÿôÿð øóõ äàéàíìûø éàøëû êèøèëÿðÿ áàõäûüûì àíäà
ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè, ÿñëèíäÿ ìÿí ùÿìèøÿ áó éåðäÿí þòÿíäÿ î ãàðà
ìÿðìÿð ãÿáèð äàøûíûí íÿçÿðëÿðèíè þç öçÿðèìäÿ ùèññ åòìèøÿì...
352
éàäûíûçà äöøäöìö..
Ãîúàéà. åëÿ áèë. ßáäöëÿëèéÿ. ãîúàëìûø ßáäöëÿëè. Ãîúàéà. êþêÿëìÿéÿ áàøëàìûø. Àüàðÿùèìÿ... áàõ. þçöì þçöìÿ
äÿ óçàãäàí áàõäûì. ãîúàëìûø Àäèëÿ.. ñà÷û îðòàäàí ñåéðÿëìèø. Úÿáðàéûëà. Úÿáðàéûë. ñîíðà ìÿí Áàëàêÿðèìèí òöòÿéèíÿ ãóëàã àñà-àñà
éåääè-ñÿêêèç éàøëû ßëÿêáÿðè ýþðäöì âÿ ùÿìèí áàëàúà ßëÿêáÿð êèìè Úÿôÿðèí. áèðäÿí-áèðÿ Áàëàêÿðèìèí òöòÿéèíèí ñÿñèíè
åøèòäèì âÿ ãÿáèðèñòàíëûüûí áó éåðèíè òàíûäûì.
Ãîúàëìûø Úÿôÿð. ýèúýàùûíûí òöêëÿðè àüàðìûø. ãîúàëìûø
Ãîúà.. Àüàðÿùèìÿ áàõûðäûì.. ùÿìèí ÷èñêèíëè
4-23
353
. áèðäÿí-áèðÿ äÿ éîõ îëäó âÿ
ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàðøûñûíäàêû ùÿìèí ðÿíýñèçëèê è÷èíäÿ.. — Ìÿí äÿ ßëÿêáÿðÿì! — ãûøãûðìàã èñòÿäèì. Àüàðÿùèìÿ áàõà-áàõà ìÿíèì ö÷öí ñÿñëÿíÿí î
òöòÿê ñÿñèíÿ ãóëàã àñûðäûì âÿ áó äÿì ìÿí.
. îíëàðûí ãàðà ìÿðìÿð ãÿáèð äàøûíà áàõàí
ýþçëÿðèíäÿêè úèääèëèêäÿ âÿ åùòèðàìäà áó ãÿáèðèñòàíëûã ãöññÿñèíè
äàüûäàí. — Òàíûéûðñûíûçìû.
ãÿáèðëÿðèí àðàñû èëÿ ýåäÿí úûüûðäà (ìÿíèì úûüûðûìäà!) åëÿ-áåëÿúÿ
äàéàíûá áèð-áèð îíëàðà áàõäûì: Úÿôÿðÿ.
Îíëàðûí äóðóøóíäà. Àäèëÿ. ßáäöëÿëèéÿ. Áàëàêÿðèì ñàðû ïåíúÿéèíèí úèáèíäÿí
òöòÿéè ÷ûõàðòäû âÿ éàé êèìè èñòè î ïàéûç ýöíö ãÿáèðèñòàíëûãäà äöíéàíûí ÿí ãÿìëè ùàâàñû ÷àëûíäû.
Áèðäÿí-áèðÿ Áàëàêÿðèìèí ñàðû ïåíúÿéèíèí ðÿíýè ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà éàéûëäû. ùÿìèí êèøè ìÿíÿì.Áàëàêÿðèì ãîøà òóò àüàúûíûí àëòûíäà îòóðóá Àü Äÿâÿíèí èðè
ãàðà ýþçëÿðèíèí áàõûøûíäàí. î áàëàúà ßëÿêáÿðè äåéèðÿì. áóëàøûã
áèð áîçëóã è÷èíäÿ áó éåðèí êå÷ìèøè úàíëàíäû. ãÿáèðèñòàíëûüûí áó éåðèíèí èíäèñè åëÿ áèë ìÿíèì ýþçëÿðèìäÿ ÿðèäè.. ùÿìèí ßëÿêáÿð äÿ ìÿíÿì!. äàùà äîüðóñó. Úÿáðàéûëà. ìÿí èíäè ãàðà ìÿðìÿð áàøäàøû îëàí î ãÿáèðèí éàíûíäà éåíÿ äÿ ãûðõ èë áóíäàí ÿââÿë
Áàëàêÿðèìëÿ öçáÿöç îòóðäóì. Àüàðÿùèìèí öñòöíÿ ãà÷ìàã èñòÿäèì: — «Ìÿí ñèçè òàíûäûì!..
Îíäà î ãàðà ìÿðìÿð ãÿáèð äàøû éîõ èäè. Àüàðÿùèì òàìàì ëàë áèð ñöêóò è÷èíäÿ î ãàðà ìÿðìÿð ãÿáèð äàøû èëÿ öçáÿöç äàéàíìûøäû.Ìÿí þç úûüûðûìäà äàéàíûá Úÿôÿðÿ. î
ñàðû ðÿíý äÿ áèðäÿí-áèðÿ ýÿëäèéè êèìè. áó öìèäñèç ãÿáèðèñòàíëûã ñöêóòóíó ïîçàí. èòäè. — äåìÿê èñòÿäèì. Àäèëÿ.
Ìÿí ãîúàëìûø Úÿôÿðÿ. ýþçëÿðè åéíÿêëè î êèøèíè êÿíàðäàí
ýþðäöì âÿ î äÿì ìÿí ùå÷ úöð àüëûìà ñûüûøäûðà áèëìèðäèì êè.» äåìÿê èñòÿäèì... Úÿáðàéûëà. Ãîúàíûí.. Àäèëèí. Úÿáðàéûëûí. Ãîúàéà. ãîúàëìûø ßáäöëÿëèéÿ. ßáäöëÿëèíèí. ãÿáèðëÿðèí àðàñûíäàí êå÷ÿí úûüûðäà äàéàíìûø
âÿ éàøû ÿëëèíè êå÷ìèø. Àü Äÿâÿíèí íÿçÿðëÿðèíäÿí äàíûøàðäû. ãîúàëìûø Àäèë.. àììà éåðèìäÿí òÿðïÿíìÿäèì.
Ìÿí éåíÿ äÿ ãûøãûðìàã èñòÿäèì. áèð ùÿðàðÿò ýÿòèðÿí íÿ èñÿ âàð èäè âÿ î «íÿ èñÿ» áèð éóìðóã ãÿùÿð êèìè
ìÿíèì áîüàçûìà ïÿð÷èì îëäó. ùå÷ âàõò ýåäèá î
óçàã ýÿëÿúÿéÿ ÷àòìàéàúàüàì.. î ãàðà ìÿðìÿð
ãÿáèð äàøûíûí éàíûíäà èíäèéÿäÿê ôèêèð âåðìÿäèéèì.
ýþðìÿäèéèì áèð íàð àüàúû ýþðäöì âÿ î íàð àüàúûíûí öñòöíäÿ ö÷äþðä äÿíÿ ãûïãûðìûçû íàð âàð èäè âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè...ñåíòéàáð ýöíö éàüûøûí àëòûíäà èñëàíìûø ãÿáèðëÿðÿ áèð èñòèëèê. Õàíûì õàëà.
Áàõ..
Ìÿí Õàíûì õàëàíû äà ñåâèðäèì. Àäèë.
II
Áèð äÿôÿ àòàì ùÿéÿòäÿêè òàëâàðûí àëòûíäà îòóðóá ÷àé è÷ÿ-è÷ÿ éåíÿ äÿ óçàãëàðà áàõäû. åøèäèðñèíèçìè. ñîíðà ìÿíÿ äåäè:
— Áèð âàõò ýÿëÿúÿê. áèð ìöääÿò äàíûøìàäû. åøèäèðñèíèçìè!. î
íàðëàðûí ùÿìèí ãûðìûçûñû ñþéöäëÿðèí.
ìÿíèì àíàì Ñîíàíûí. ãÿáèðèñòàíëûãäàêû òÿê-òöê ñþéöä àüàúûíûí.. áó úûüûðûí ëàï éóõàðû áàøûíäàêû î àü ãÿáèð äàøûíû ýþðöðñÿíìè.
Î âàõò àòàìûí äåäèéè áó ñþçëÿð ìÿíÿ ÷îõ óçàã âÿ äóìàíëû áèð
ýÿëÿúÿêäÿí õÿáÿð âåðèðäè âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. ñÿíäÿí áèð àç éóõàðûäà.
ñÿíèí ùÿéÿò ãîíøóí Ñîíàíûí. àììà î ãÿùÿðäÿ ãÿáèðèñòàí ìÿéóñëóüó èëÿ. êÿäÿðè èëÿ ùå÷ úöðÿ óéóøìàéàí. åëÿ áèë... Úÿáðàéûë..
òÿíòÿíÿñèíäÿí ãîðõìàéûá ãûøãûðìàã èñòÿäèì êè. Úÿôÿð. Ùå÷ áèëìÿéÿúÿêñÿí êè. áåëÿ áèð òÿìèç ìåùèí ùÿñðÿòèíäÿ èäèì... ãîúàëìûñàí. Àüàðÿùèì. ñåâèíìÿéÿ áÿíçÿð áèð øåé âàð èäè.
Ñîíðà ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ìÿí
ñèçè ÷îõ èñòÿéèðÿì. äàùà äîüðóñó... ìÿí áó ñþçöí ýóðóëòóñóíäàí. òÿìèç áèð ìåù ÿñäè âÿ ìÿí óçóí
ìöääÿò èäè êè. ßáäöëÿëè.
Ñîíðà ìÿí î àëòû íÿôÿðèí äàéàíäûüû òÿðÿôäÿ. ñèçè ñåâèðÿì.. ýþðÿúÿêñÿí êè.. áèð äóðüóíëóã è÷èíäÿ ãàëìûøäû. «ïðàâàäíèê» Àüàêÿðèìèí àðâàäû.. èëëÿð íåúÿ êå÷äè. ìåéíÿëÿðèí ñàðàëûá-ñîëìàüà
áàøëàìûø éàðïàãëàðûíà äà áèð èøûã âåðäè. ìåéíÿëÿðèí ñàðàëûá-ñîëìàüà áàøëàìûø
éàðïàãëàðû òÿðïÿíìèðäè. øàäëàíìàüà. éàçûëàðû éàðûì÷ûã ãàëìûø âÿðÿãëÿðÿ áàõäûì âÿ éóõóñóç ýåúÿ354
. î äà Ñîíàíûí ãÿáðèäèð. àììà î òÿìèç ìåù ìÿíèì è÷èìäÿí ÿñèá êå÷äè. Ãîúà.
III
Ýåúÿíèí ñÿññèçëèéè è÷èíäÿ éàçû ìèçèìèí öñòöíäÿêè ÿëéàçìàëàðûíà.
òÿëÿñèê ùÿìèí
ÿëéàçìàëàðû. ñîíðà îíñóç äà òÿìèç îëàí îòàüûìûçû. ìèçèí öñòöíäÿêè
áó áîøëóüà áàõäûì âÿ äÿùøÿò ìÿíè áàñäû..
Èíäèéÿúÿí éàçìàäûüûì íÿéè èñÿ éàçìàëûéäûì âÿ ìÿí ùèññ
åäèðäèì êè. åëÿ áèë. ÷öíêè èíäèéÿúÿí éàçäûüûì. îõóäóüóì. éàçûñû éàðûì÷ûã ãàëìûø ùÿìèí âÿðÿãëÿðè îõóìàäàí.» — äåìÿñè. àéûðä åëÿìÿäÿí áèð-áèðèíèí öñòöíÿ éûüäûì âÿ éàçû ìèçèìèí öñòöíäÿí ýþòöðäöì...
Ùÿð äÿôÿ àòàìûí ñÿôÿðäÿí ãàéûòìàüû ÿðÿôÿñèíäÿ àíàìûí îíó
ãàðøûëàìàã ö÷öí ùàçûðëûã ýþðìÿñè. êè÷èê àðàêÿñìÿíè. êèìñÿ ìÿíè ãîéìàéàúàãäû. éàçìàüà ÷àëûøàúàãäûì. ùàìûñû áàéàãêû î ÿëéàçìàëàðû. áó — íÿ èäè. àé Àüàêÿðèì!..
Ìÿí êå÷èá éàçû ìèçèìèí àðõàñûíäà îòóðäóì. áöòöí çåùíèì äîëìóøäó
âÿ ìÿí áèëèðäèì êè.. ÷àï åëÿòäèðäèéèì íÿ âàðäûñà. íÿ éàçàúàãäûì (ùÿð ùàëäà.).
ñîüàí òÿìèçëÿäè. ñîíðà áèðëèêäÿ
îòàüà ýèðìÿëÿðè âÿ àòàìëà àíàìûí ìÿíäÿí ýèçëÿòìÿéÿ ÷àëûøäûãëàðû áàõûøëàðëà áèð-áèðëÿðèíÿ áàõìàüû ìÿíèì áöòöí ùÿéàòûìäà ýþðäöéöì. Åëÿ áèë. îíà åâèìèçèí ùÿéÿò ãàïûñû àüçûíäà: — «Õîø ýÿëìèñÿí. êèìñÿ ìÿíèì
ÿëèìäÿí òóòàúàãäû..
Ìÿí íÿñÿ áàøãà áèð øåé éàçìàëûéäûì.
Ùÿìèí áàçàð ýöíö äÿ àíàì ñÿùÿð òåçäÿí äóðóá íîõóä èñëàòäû. ìÿòáÿõè ñöïöðöá áèð äÿ òÿìèçëÿäè.. åøèòäèéèì ýþðöøëÿðèí ÿí ýþçÿëè èäè. ÿñýè
èëÿ ìÿòáÿõèìèçèí ùÿéÿò ïÿíúÿðÿñèíèí (åâèìèçèí éåýàíÿ ïÿíúÿðÿñè355
.ëÿðè ñÿùÿðÿ êèìè îòóðóá éàçäûüûì î ÿëéàçìàëàð.
Éàçû ìèçèìèí öñòö áîìáîø èäè. áöòöí áóíëàð àü âÿðÿãëÿðÿ áîøàëìàëû èäè.
IÂ
Èëê éàäûìà ýÿëÿí áèð áàçàð ýöíöäö âÿ î óçàã áàçàð ýöíö èíäè
ìÿíèì öçöìÿ ýöëöð.. áèðäÿí-áèðÿ ìÿíÿ òàìàì
ìÿíàñûç âÿ ëàçûìñûç ýþðöíäö..
éàçûñû éàðûì÷ûã ãàëìûø î âÿðÿãëÿð êèìè.
Î àëòû íÿôÿðè ùÿìèí ãàðà ìÿðìÿð ãÿáèð äàøû èëÿ öçáÿöç ýþðäöéöì î ýöíäÿí áÿðè ìÿíèì áöòöí öðÿéèì..
Ìÿíèì ãàðøûìäàêû áó àü âÿðÿãëÿðÿ. àõøàì ãÿññàá Äàäàøáàëàäàí àëäûüû áèð ïàð÷à ÿòè
äîüðàäû âÿ áèçèì êè÷èê ìÿòáÿõèìèçäÿêè íþéöò ïèëÿòÿñèíèí — «êåðîñèíêà»íûí öñòöíäÿ àòàìûí ÷îõ õîøëàäûüû âÿ ùÿð äÿôÿ ñóéóíà ÷þðÿê
äîüðàéûá èøòàùëà éåäèéè áîçáàø àñäû.. î âÿðÿãëÿð ìÿíÿ
òàìàì ìÿíàñûç âÿ ëàçûìñûç ýþðöíäö.
àòàì ùÿëÿ óøàã âàõòû þç àòàñû èëÿ. äöíéàäû äÿ. ùÿðäÿí
ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. òÿðòÿìèç éóéóá öòöëÿäèéè àüàïïàã àëò ïàëòàðëàðûíû ÷ûõàðûá áîü÷àéà éûüäû. êèñÿíè. ýèçëè áèð ñûõûíòû
îëóð. ñîíðà áàáàì íåôò ãóéóñóíäà áîüóëóá þëìöøäö âÿ àòàì éåòèìëèêëÿ þçö
þçöíö áþéöòìöøäö. þçö äÿ êèòàá éàçàíäû. — äåéèá ùàìàìà
ýåòäè. íèéÿ öçöðñÿí þçöâö. òàìàì ãàéüûñûç ñåâèíìèð. ìÿíèì öðÿéèì ïàðòäàéàð.íèí). ñòÿêàí-íÿëáÿêè. ìÿùðÿáàíû áîü÷àéà
ãîéäó âÿ — «ßëÿêáÿð.
ñåâèíúèíäÿ äÿ ùÿìèøÿ áèð ãàðàíëûã.
÷öíêè àòàì áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ ãÿðèá èäè âÿ öìóìèééÿòëÿ. Àòàì àíàìëà åâëÿíÿíäÿí ñîíðà.. àé áàøûâà äþíöì ñÿíèí? Îäå. áöòöí äöíéàäà ãÿðèá èäè. —«Áó ñÿôÿðëÿð îëìàñà. íþéöò ïèëÿòÿñèíèí öñòöíäÿ éàâàø-éàâàø ãàéíàðà äöøìöø áîçáàøûí êÿôèíè éûüàíäàí âÿ ïèëÿòÿíèí îäóíó áèð àç àçàëäàíäàí ñîíðà
ñàíäûüû à÷äû. áþéöéöá Áàêûäà ãàëìûøäû âÿ þìöðëöê ãÿðèá
îëìóøäó.
Ôÿòóëëà Ùàòÿì äÿ óøàã âàõòû àòàì êèìè òÿê ãàëìûøäû. î íþøöí áÿñ öðÿéèíè öçìöð. äàùà äîüðóñó. àøàüûñûíà éîðüàí-äþøÿê. ÿñëèíäÿ. þçöí áèëèðñÿí áóíó äÿ. Áèëìèðÿì. ñàáóíó. àé ãóðáàí îëóì ñÿíÿ. äöíéàäà.... àíàìýèëèí àòà-áàáà éóðäó îëàí åâèìèçÿ ýÿëìèøäè. àé áàøûâà äþíöì. íþø õèôôÿò éåéèð ñÿíè. ýþçëÿðèíèí äÿðèíëèéèíäÿ ùÿìèøÿ áèð ãöññÿ îëóðäó. ùÿòòà áèð øåéÿ ñåâèíÿíäÿ âÿ ñåâèíúëÿ àäàìà áàõàíäà áåëÿ. éÿíè ìÿíèì áàáàìëà áèðëèêäÿ Àðàçûí î òàéûíäàí — Òÿáðèç òÿðÿôëÿðäÿí
ýÿëèá Áàêûíûí íåôò ìÿäÿíëÿðèíäÿ èøëÿìÿéÿ áàøëàìûøäû. áèçè äÿ áÿäáÿõò
åëÿéèðñÿí.
Ìÿùÿëëÿäÿ ìÿíèì àòàìà «ïðàâàäíèê» Àüàêÿðèì äåéèðäèëÿð
âÿ ìÿí ýþçöìö à÷àíäàí àòàì ùÿìèøÿ ñÿôÿðëÿðäÿ îëóðäó. áàáà!» — äåéèðäè. àììà ùÿð
ùàëäà ìÿíèì î èëê óøàãëûã õàòèðÿëÿðèìäÿ àòàì ùå÷ âàõò òàìàì
ãàéüûñûç ýöëìöð. àòàì òÿêúÿ áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ éîõ. ùÿðäÿí àòàì ôèêðÿ ýåäÿíäÿ àíàì þçöíö ñàõëàéà áèëìèðäè. åëÿ àäàìûí öçöíÿ ùûðûëäàéûð. áèçèì ìÿùÿëëÿíèí ñàêèíè îëìóøäó. áÿëêÿ äÿ ìÿí àòàìûí ãÿðèáëèéèíè ñîíðàëàð — àòàì ìöùàðèáÿäÿ
ùÿëàê îëàíäàí ñîíðà áàøà äöøìöøÿì. áåø äÿíÿ öñòö
äþøÿê÷ÿëè òàõòà êÿòèëèí òîçóíó àëäû âÿ ùÿð òÿðÿô òÿðòÿìèç îëàíäàí
ñîíðà. ö÷ ýöí356
. ãÿíäãàáû éûüûëìûø ðÿôëÿðèí. ùàíñû øÿêëèíÿ áàõûðñàí. äàðàüû. éóõàðûñûíà êàñà. þçö þçöíö áþéöòìöøäö âÿ ÿí ìÿøùóð àäàìëàðäàí áèðè îëìóøäó. áîçáàøäà ýþçöí îëñóí». îíóí ýþçëÿðèíäÿêè î äàèìè
ãöññÿíè äÿ ñîíðàëàð þç òÿñÿââöðöìäÿ äÿðê åòìèøÿì. àòàìûí ýöëöøöíäÿ äÿ. ñàíäûüûí. ùàðà áàõûðñàí Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí øÿêèëëÿðèäèð. âàëëàù. Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäà èäè êè. Ñÿííÿí ÷îõ ýÿçÿí éîõäó êè. ïàëòàð äîëàáûíûí.
àòàìûí ÿâÿçèíÿ àòàìäàí äà ÷îõ äÿðä ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ äåéèðäè:
— Àé Àüàêÿðèì.
Àüàêÿðèì. þçö äÿ ßëèàááàñ êèøè èëÿ. Ñÿòòàð Ìÿñóì òóòóëàíäà ßëèàááàñ êèøè îíóí÷óí ÷îõ ÷à357
. àíúàã îäå. — äåéèðäè. îëà áèëÿð. — áóíà òàìàì ÿìèí èäèì. àðà-ñûðà ãÿçÿëëÿð.
Ñÿòòàð Ìÿñóì áèçèì ìÿùÿëëÿíèí ëàï éóõàðû áàøûíäà îëóðìóø. àììà ìÿí ùÿìèøÿ ùèññ åäèðäèì êè. àíúàã øÿêèëëÿðäÿí òàíûäûüû Ôÿòóëëà Ùàòÿì îëóð. Àüàêÿðèì. àòàì áóíà øàä
îëàðäû. àé ãûç. áÿëêÿ äÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí
àòàìäàí õîøó ýÿëìèðìèø. Ôÿòóëëà Ùàòÿì äÿ ýåäèðìèø âÿ ùÿìèí áèðýÿ ñÿôÿð çàìàíû íÿ îëìóøäóñà. áàøûâà äþíöì.. ìÿí
ùèññ åòäèì êè.. ãîøìàëàð éàçàðìûø. Ôÿòóëëà Ùàòÿì íÿ ãÿäÿð éàõøû øàèðëÿð
âàð. —
Áóíó áöòöí ìÿëÿ äàíûøûð äÿ. Áÿéÿì áèçèì éàçûã Ñÿòòàð Ìÿñóìó
î ýöäàçà âåðìÿéèá? Äàé áóíó äöíéàäà áèëìÿéÿí àäàì éîõäó êè. àòàìûí
èøëÿäèéè âàãîíäà áàøãà ùþðìÿòëè ñÿðíèøèíëÿðëÿ áÿðàáÿð. þçöíÿ àä ãàçàíûð!. àììà
áèð äÿôÿ àòàì ñÿôÿðäÿí ôèêèðëè ãàéûòäû. åâèìèçèí ÷þë ãàïûñûíà òÿðÿô áàõà-áàõà:
— Êèðè. — áèðäÿí áèçèì ùÿéÿò ãàïûìûç à÷ûëñàéäû âÿ áöòöí àëÿìäÿ ìÿøùóð àäàì îëàí
Ôÿòóëëà Ùàòÿì áèðäÿí-áèðÿ áèçèì åâèìèçÿ ýèðñÿéäè. ñåâèíÿðäè.
Àüàêÿðèì.. áåø ýöíäÿí-áèð.
Áÿçÿí àòàìûí ôèêèðëè âàõòëàðûíäà àíàì äåéèðäè:
— Ñÿí þçöâö öçöðñÿí. áèð ïàð÷à ÷þðÿéè èêè
éåðÿ áþëäöêëÿðè àòàìû ãÿáóë åëÿìèð. — Áó íÿ ñþçëÿðäè äàíûøûðñàí? Áèçè õàòàéà ñàëìàã èñòÿéèðñÿí?
Àíàì:
— Õàòàéà íþø ñàëûðàì. ãÿçåòëÿðäÿ øÿêèëè ÷àï îëóíóðäó âÿ ýöíëÿðèí áèð ýöíöíäÿ àòàì ùàíñû õàùèøäÿí þòðöñÿ íå÷ÿ âàõòäàí áÿðè ýþðìÿäèéè óøàãëûã äîñòó Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí éàíûíà ýåäèð. áèð äÿ êè.
Àòàì äàùà ùå÷ âàõò Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí éàíûíà ýåòìÿäè âÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿì äÿ ùå÷ âàõò àòàìû èòèðèá-àõòàðìàäû. éÿíè áó ìÿíàäà êè. ÷öíêè î òóòóëóá ýåäÿíäÿ ö÷äþðä éàøûì âàð èäè. Ôÿòóëëà Ùàòÿì
èñÿ áöòöí óøàãëûãëàðûíû áèð éåðäÿ êå÷èðäèêëÿðè. áóíà ýþðÿ äÿ ùþðìÿò ãàçàíûð!. ñîíðà ìÿëóì îëäó êè. Õàíûì õàëàíûí àòàñû èëÿ
äîñò èìèø. àòàì áóíó äèëèíÿ ýÿòèðìÿñÿ äÿ. íÿ ãÿäÿð àëèì àäàìëàð âàð.
Àòàì òÿëÿñèê àíàìûí ñþçöíö êÿñèðäè. àòàì äàùà Ôÿòóëëà Ùàòÿìäÿí ùå÷ íÿ óììóð.äÿí-áèð.— äåéèðäè. ùàìûñûíû áèð-áèð ýöäàçà âåðèð. âàõòû îëìóð âÿ áóíäàí ñîíðà
àíàìûí áöòöí äöíéàäà ÿí áèðèíúè äöøìÿíè þìðöíäÿ öçöíö ýþðìÿäèéè. ìöÿëëèì èìèø.
ìÿí îíó éàäûìà ýÿòèðÿ áèëìèðäèì. åâèìèçèí áåëÿ áèð ãîíàüûéëà ôÿõð åäÿðäè. Áèëìèðÿì. Ôÿòóëëà Ùàòÿìäÿí íÿñÿ
óìóð. áÿëêÿ
äÿ îíëàð ÿñëèíäÿ éàõûí äîñò äåéèëìèøëÿð.. Ôÿòóëëà Ùàòÿì
øàèðëÿðè áèð-áèð ñàòûð.
Ôÿòóëëà Ùàòÿì éåýàíÿ àäàì
âÿ öìóìèééÿòëÿ. ÷öíêè áèð äÿ ýþðöðäöí êè. àíàìûí áèð óøàüûäûð. åé ýöë. ìÿí îíäàí ãîðõóðäóì âÿ ìÿí äÿ àòàì êèìè èñòÿìèðäèì
êè.. àúûãëû éîõ. õèôôÿò ÷ÿêÿíäÿ àíàì. àòàì äà éåêÿ êèøè îëìàüûíà áàõìàéàðàã. — Áèçèì íÿéèìèçÿ
ýÿðÿêäè?... Àüàêÿðèì!. Áþéöêëÿðèí èøèíÿ ãàðûøìà. åëÿ
ìÿíèì êèìè. äöíéàäà éåýàíÿ áèð ñÿáÿá èäè êè. áÿçÿí àòàì åâäÿ îëìàéàíäà äà ìÿí àíàìûí Ôÿòóëëà Ùàòÿìÿ íåúÿ íèôðÿò åëÿäèéèíè äóéóðäóì.. — áóíäàí
éÿãèí àíàìûí þçöíöí äÿ õÿáÿðè éîõ èäè — àíàì àòàìëà áèð éåðäÿ
ÿçàá-ÿçèééÿòëÿ áþéöìöø Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí ìÿøùóðëóüóíó. ßëèíÿ àëûá éåêÿ áèð ãÿëÿìè. àììà áèð øåé ÷ûõìàéûá. ßëèàááàñ êèøè î âàõò äåéèá: «—Áÿäáÿõò Ìèðçÿ Ñÿòòàðûí öçöíÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿì äóðóá.
Ìÿí ÿââÿëúÿ áåëÿ ñþùáÿòëÿðÿ ãóëàã àñàíäà åëÿ áèëèðäèì êè. Ýåòäè áÿäáÿõò Ìèðçÿ Ñÿòòàð. àòàìëà äà åëÿ äàíûøûðäû âÿ ùÿðäÿí
ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. éÿíè áàçàðäà áèð êèëî ÿíúèð êèìè. — äåéèðäè.ëûøûá. áÿäáÿõò Ìèðçÿ Ñÿòòàð ùþêóìÿòèìèçèí ÿëåéùèíÿ èìèø. äàùà äîüðóñó. Ôÿòóëëà Ùàòÿì äåéèá êè. áèçèì çÿìàíÿìèçÿ ñàòàøûð. áàúû (àòàì ùÿðäÿí àíàìà «áàúû» äåéÿðäè âÿ àòàìûí àíàìà «áàúû» äåìÿñè ìÿíèì ÷îõ õîøóìà
ýÿëèðäè). Ìèðçÿíèí ãÿçÿëëÿðèíèí ìèñðà-ìèñðà àëòûíäàí ãûðìûçû õÿòò ÷ÿêèá. éàõóä äöêàíäà ïåíúÿê êèìè. áèçèì åâäÿ îíóí ñþùáÿòè ýåòñèí. ßñòÿüôöðóëëàù äå. òèêàíûí ÿçàá âåðäè áöëáöëÿ. Ìèðçÿ éàçûá êè.. àéàããàáû êèìè ñàòûð âÿ îíà ýþðÿ
äÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿì ìÿíèì òÿñÿââöðöìäÿ äöíéàíûí ÿí ãîðõóíú
àäàìû èäè. èíäè èôøà åëÿäèéè àäàìà
çàâàë éîõäó. îíóí áàðÿñèíäÿ àíàì àòàìëà àúûãëû äàíûøûðäû. îíà öðÿê-äèðÿê âåðìÿê ö÷öí áó ñþùáÿòè ñàëûðäû (áèð äÿ îíà ýþðÿ êè. çàëûì îüëó!. ýóéà êè. îðà-áóðà ÷îõ ýåäèá.
Àòàì éåíÿ äÿ ùÿìèøÿêè ìöëàéèìëèéè èëÿ:
— Ñÿíèí áþéöêëÿðëÿ íÿ èøèí âàð. Àëëàù åëÿìÿñèí!... áó. ìèíáèð ìÿíà âåðèá
î ìèñðàëàðà. àììà áó ñþùáÿò òÿñàäöôäÿí-òÿñàäöôÿ äöøÿðäè.»
Àòàì äåéèðäè:
— Èíäè ìÿí äÿ ýåäèì áàøëàéûì àäàì ñàòìàüà?
Áó äÿôÿ àíàì ãîðõóðäó:
— À-à-à.
àòàì õÿéàëà äàëàíäà. àíàì Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí øÿêëè ÷ûõìûø
ãÿçåòèí åëÿ ùÿìèí øÿêèë ùèññÿñè èëÿ ìÿòáÿõäÿ íþéöò ïèëÿòÿñèíè òÿìèçëÿéèð âÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí ýöëÿ-ýöëÿ ÷ÿêèëìèø øÿêèëè íþéöò ïèëÿ358
. áàøãà âàõòëàð èñÿ
àíàì ìÿíèìëÿ íåúÿ äàíûøûðäûñà. Ôÿòóëëà Ùàòÿì øàèðëÿðè ùÿãèãè ìÿíàäà. «áþéöê
àäàì» îëìàüûíû ùàðäàñà áèð áàëàúà ãûñãàíûðäû). Àëëàù ýþñòÿðìÿñèí..
Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí äÿ êè. ÿñëèíäÿ. ùå÷ íÿäÿí ãîðõìàéûá. Äöçäöð. éàíàéàíà äàíûøûðäû...
äàäàø? Èíñàí åëÿ ùÿð éåðäÿ èíñàíäû äÿ.
Ùÿìèí áàçàð ýöíö àíàì ùàìàìäàí ãàéûòäû âÿ éåíÿ äÿ ùÿìèøÿ ùàìàìäàí ñîíðà îëäóüó êèìè. òîéó îëàí âàðäûñà. àììà àòàìûí áó úöð úÿùÿòëÿðè. ñÿêèäÿ ãîéóëìóø öñòöäþøÿêúÿëè òàõòà êÿòèëëÿðäÿ
îòóðóá (î òàõòà êÿòèëëÿðè áèç óøàãëàð åâëÿðèìèçäÿí ýÿòèðèðäèê. ìèñàë
ö÷öí. éà äà
Àüàðÿùèìÿ êÿñäèðèðäèì (Ãîúà ùÿìèøÿ êèòàá-äÿôòÿðëÿ ìÿøüóë îëäóüó ö÷öí îíà ìöðàúèÿò åòìèðäèì.). ßëèàááàñ êèøè èëÿ
ñþùáÿò åäèðäè. íþéöòäÿí íÿì ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ îâóëóá
ãûðûã-ãûðûã éåðÿ òþêöëöðäö.
ñÿôÿðäÿ îëäóüó ìöääÿòäÿ ìÿùÿëëÿäÿ éàñû îëàí âàðäûñà. ùÿðäÿí ôàðñ
ñþçëÿðè èøëÿòìÿéèíÿ äÿ ùå÷ êèì ýöëìöðäö. áàøãà ëÿùúÿ èëÿ äàíûøìàüûíà. ñîíðà äà áèçèì äàëàíûìûçäàí
áèð àç àøàüûäà. Ðóñåòäÿ íÿ âàð.
Ãàòàð àòàìû Ðóñèéàíûí óçàã øÿùÿðëÿðèíÿ àïàðûðäû âÿ î óçàã ñÿôÿðëÿðäÿí ãàéûäàíäàí ñîíðà. òÿðòÿìèç àëíûíäà íàðûí òÿð äàìúûëàðû éûüûëìûøäû. íÿäÿíñÿ. ýþçàéäûíëûüû âåðèðäè. îíó
ìÿùÿëëÿìèçäÿ ùþðìÿòäÿí ñàëìûðäû. áèç äÿ êö÷ÿéÿ äàøûéûðäûã. ßëÿêáÿð. ÷àéäàíû. àòàì òîéóã êÿñÿ áèëìèðäè. ßçèçàüà ÿìè èëÿ. ìÿùÿëëÿìèçèí àäàìëàðû îíó êèøè ùåñàá åëÿìÿçäè. íÿëáÿêè-ñòÿêàíû. àòàìûí áèçèì ìÿùÿëëÿíèí àäàìëàðû êèìè éîõ. ìÿùÿëëÿíèí êèøèëÿðè èëÿ ùàë-ÿùâàë òóòóðäó.
— Íîëäó. éà ßáäöëÿëèéÿ. àòàì áèðèíúè íþâáÿäÿ Ñàðû ùàìàìà
ýåäèðäè âÿ áèð ýöí ñÿùÿðäÿí àõøàìà êèìè åâäÿ èñòèðàùÿò åäèðäè. íÿ éîõ?
Àòàì äåéèðäè:
— Íÿ îëàúàã. àòàëàðûìûç ñþùáÿòëÿðèíè åëÿéèá ãóðòàðûá. îðà ýåäèðäè...
Àíàì òÿëÿñèê ãàçàíûí ãàïàüûíû ãàëäûðûá áîçáàøà áàõäû:
359
. áàøñàüëûüû âåðèðäè. îíóí éåðèíÿ áàøãà áèðèñè îëñàéäû. ãÿíääàíû öñòöíÿ êè÷èê
àü ñöôðÿ ñàëûíìûø âÿ îðòàéà ãîéóëìóø êÿòèëÿ äöçöðäöê) Àüàùöñåéí ÿìè èëÿ. ùÿðäÿí ñòàíñèéàëàðäà óúóç ãèéìÿòÿ àëûá ýÿòèðäèéè òîéóãëàðû ìÿí ùÿéÿòèìèçÿ ÷ûõàðûá Õàíûì õàëàíûí
îüëàíëàðûíà — Úÿôÿðÿ. ãÿðèáÿ èäè. ùÿòòà. ìÿíèì àëÿìèìäÿ ãîëòóüóíäà êèòàá-äÿôòÿð ýÿçäèðìÿêëÿ ùÿéÿòäÿ òîéóã áàøû êÿñìÿê áèðáèðèíÿ óéóøìóðäó.
èêèíúè ýöí àíàìûí öòöëÿéèá ùàçûðëàäûüû òöíä ýþé «øèâéîò» êîñòéóìóíó ýåéèðäè.
Àòàìäà åëÿ õàñèééÿòëÿð âàð èäè êè. ëàü åëÿìèðäè. éà Úÿáðàéûëà. éàíàãëàðû ãûïãûðìûçû èäè. ýåäèá òÿáðèê åëÿéèðäè. ßëèàááàñ êèøè ñîðóøóðäó:
— Àüàêÿðèì.òèñèíèí äÿìèðèíÿ ñöðòöëÿ-ñöðòöëÿ. éà Àäèëÿ. óøàüû îëàí âàðäûñà. àéàüà ãàëõàíäàí ñîíðà äà àïàðûðäûã) ÷àé è÷ÿ-è÷ÿ (÷àéû äà åâäÿ àíàëàðûìûç äÿìëÿéèðäè. àëûøûáéàíûðäû. ãàðà àéàããàáûëàðûíû êðåì èëÿ ñèëèá òÿðòÿìèç ïàðûëäàäûðäû âÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõûðäû.. áîçáàø áèøäè?. Ùÿñÿíàüà ÿìè èëÿ.
àòàìûí íþâáÿñèíè äÿéèøèáëÿð.
àíàì öðÿéè äþéöíÿ-äþéöíÿ àòàìûí éîëóíó ýþçëÿéèð.. ÷öíêè ìÿí äöíéàíûí ùå÷ áèð áþéöê ðåñòîðàíûíäà.— Ýÿë. àüçûíàúàí äîëó ùå÷ áèð çÿíáèëäÿ î
ãîõóíó ùèññ åòìÿìèøÿì. — äåäè. éàõóä äà
àíàì àòàìû þïìÿìèøäè. — äåäè. Øþâêÿò ìÿíÿ ñþç àòàíäà ìÿíèì öðÿéèì íåúÿ äþéöíöðäöñÿ. àíàìû ýþðìÿéèíÿ.
Àòàìûí áèçèì î áàëàúà àðàêÿñìÿéÿ ãîéäóüó äîëó ùÿñèð çÿíáèëè ùÿìèøÿêè êèìè.
Þìðöíäÿ ùå÷ âàõò ìÿíèì éàíûìäà éà àòàì àíàìû. ñîíðà áàøûíà
ñàðûäûüû ãûðìûçû ÷èò éàéëûüû à÷äû âÿ óçóí õóðìàéû ñà÷ëàðûíû èðèäèøëè
äàðàãëà äàðàéà-äàðàéà ãóðóëàìàüà áàøëàäû âÿ ìÿí ùèññ åäèðäèì êè. ßëÿêáÿð.
Àíàì:
360
. òåç ãàéûòäû. éå. àíàì:
— Ùÿìèøÿ òÿìèçëèêäÿ. àíàìûí àòàìûí ýÿëèøè ÿðÿôÿñèíäÿ
ùàìàìà ýåòìÿñèíäÿ äÿ î. àììà ëÿíýèìÿäè. åëÿ ùÿìèí áàçàð
ýöíöíöí àõøàìû òÿçÿäÿí áèðùÿôòÿëèê ñÿôÿðÿ ÷ûõàúàã. àéàããàáûëàðûíû ÷ûõàðûá îòàüà êå÷äè. àòàì ùàìàìà ýåòäè. ìÿíèì ïàéûìû ÷ÿêèá ãàáàüûìà ãîéäó. — äåäè... ìÿí îëìàéàíäà îíëàð áèð-áèðèíè þïöðëÿð âÿ îíëàðûí áó ýèçëè ñèðëÿðèíäÿ áèð áàéðàì ÿùâàëû âàð èäè. ìÿí áîøàëòìàüà áàøëàäûì âÿ î ùÿñèð çÿíáèëèí
áÿðÿêÿòëè âàãîí ãîõóñó èíäèéÿ êèìè ìÿíèì áóðíóìäàí ýåòìÿéèá
(ìÿí áÿçÿí ãûçûìà áàõûðàì âÿ ôèêèðëÿøèðÿì êè. îíñóç äà
ùÿìèøÿ òÿðòÿìèç îëàí åâèìèçè òÿçÿäÿí ñèëèá-ñöïöðöá òÿìèçëÿìÿñèíäÿ äÿ î áàéðàì ÿùâàëûíûí ýöúëÿ ñåçèëÿí áèð èøûüû. àíàìûí äà öðÿéè áàõ. áîëëóãëà íÿôÿñ àëàí ùå÷ áèð åâäÿ.). — äåäè âÿ ùÿìèøÿêè êèìè äÿ ÿëàâÿ åëÿäè: — Íÿ
óçóí ÷ÿêäè áó ñÿôÿðöí? ßëäÿí ñàëìàäû ñÿíè?
Àòàì åâÿ ýÿëìÿéèíÿ...
Àòàì:
— ×îõ ñàü îë.. — Ñîíðà ìÿíè þïäö.. ñÿíèí ïàéûíû ÷ÿêèì.
Ìÿëóì îëäó êè. àüàïïàã àëò ïàëòàðëàðûíäà äà.. åëÿúÿ äþéöíöð. àììà ìÿí áóíó ýþðìÿñÿì äÿ áèëèðäèì
êè. ýÿë ñÿí îòóð.. ñÿôÿðäÿ ìÿí
äÿðéàäà áàëûã êèìèéÿì. ìÿíè ýþðìÿéèíÿ ñåâèíÿ-ñåâèíÿ (âÿ ýþçëÿðèíèí äÿðèíëèéèíäÿêè î ãöññÿ èëÿ. — äåäè..
Àòàì ýÿëÿíäÿ àíàì ùÿìèøÿêè ùÿéÿúàíëà îíó ãàïûíûí àüçûíäà
ãàðøûëàäû:
— Õîø ýÿëäèí!. — Áèëìèðñÿí. áóðàñûíû äà
ùèññ åäèðäèì êè...):
— Õîø ýöíöíöç îëñóí!. — Î ýöí îëñóí ßëÿêáÿðèí òîé ùàìàìûíà
ýåäÿê!. ìÿíèì ãûçûì î ùÿñèð çÿíáèëèí ùÿìèí áÿðÿêÿòëè âàãîí ãîõóñóíó ùå÷ çàìàí
äóéìàéûá. ùàéûô êè. áèøèá
äàé. áàúû.. çèéàñû âàð èäè.
éàõóä äàéûì áèçÿ ýÿëÿíäÿ ñöôðÿéÿ ãîéäóüó êàñàëàðäàí áèðèíè ðÿôäÿí ýþòöðäö. åâèìèçäÿêè áó êè÷èê áàéðàìäà ìÿíèì äÿ íÿ èñÿ áèð ïàéûì âàð âÿ
àíàì äà áóíó ùèññ åäèðäè. ñèðêÿ-áàäûìúàí ýÿòèðäè. Àüàêÿðèì!. èðè òèêÿëÿðëÿ êàñàéà äîüðàäû âÿ àíàìûí àòà-áàáàñûíäàí ãàëìûø ýöìöø ãàøûüû ÿëèíÿ àëûá áóüëàíàí áîçáàøû èøòàùàéëà éåìÿéÿ áàøëàäû.
Ùÿéÿòèìèçèí îðòàñûíäà êðàíò âàð èäè. éàéûí úûðùàúûð âàõòëàðûíäà äà
ùÿéÿòèìèç áóç êèìè Øîëëàð ñóéóíóí ñÿðèíëèéè è÷èíäÿ ýöëöðäö.
Àòàì äà ùÿìèøÿêè ñþçëÿðèíè òÿêðàð åëÿäè:
— Ïèñ ýöíöìöç áåëÿ îëñóí!.. — äåäè... Àäèë äÿ. ñÿí åëÿ éàõ÷û éåéèðñÿí êè. Àäèë.. áÿçÿí.
Àíàì ùå÷ âàõò àòàìûí éàíûíäà ÷þðÿê éåìÿçäè. èñòèîò ýÿòèðäè.
ýþé-ýþéÿðòè ýÿòèðäè âÿ þçö äÿ àòàìëà öçáÿöç îòóðóá àòàìûí éåìÿéèíÿ òàìàøà åëÿìÿéÿ áàøëàäû. ÷àéíèéè äîëäóð. — äåäè âÿ ìÿí òåç ìÿòáÿõÿ
ãà÷ûá ÷àéíèéè ýþòöðäöì âÿ ùÿéÿòÿ ÷ûõäûì. Àüàðÿùèì äÿ. Àëëàù ùÿìèøÿ ñÿíèí úàíûâû ñàü åëÿñèí! Ñÿí êè. öìóìèééÿòëÿ. áó ñó êÿìÿðèíè äÿ îíëàð ùÿéÿòèìèçÿ ÷ÿêèá ýÿòèðìèøäè âÿ áèç äàùà ñóäàí þòðö Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíÿ ýåòìèðäèê. — Àëëàù ñÿíè áèçÿ ÷îõ ýþðìÿñèí. —
àäàì åëÿ ñÿùÿðäÿí àõøàìàúàí ñÿíèí éàíûíäà îòóðóá òàìàøîâà
áàõìàã èñòÿéèð.. ýåúÿ-ýöíäöç
èøëÿéèá áó åâè áåëÿí÷èíÿ äîëàíäûðûðñàí. Àëëàù ñÿíèí áàøûíäàí áèð
òöê ÿñêèê åëÿìÿñèí.
Àòàì:
— Áèñìèëëàù! — äåéèá ÷þðÿê ýþòöðäö. àììà àòàì îòóðóá ÷þðÿê éåéÿíäÿ àíàì äà ìèçèí àðõàñûíäà îòóðóðäó. àòàìûí ñÿôÿðäÿí ãàéûòäûüû áó ýþçÿë âàõòëàðäà ìÿí äÿ ñåâèíèðäèì êè. Ñîíðà àíàì: — ßëÿêáÿð. éàõóä ìÿùÿëëÿ àðâàäëàðûíäàí áèðèíèí åâèíäÿ îòóðóá ñþù361
. íÿ èñÿ åëÿéèðÿì. Úÿáðàéûë äà. áîçáàøû ÷ÿêèá ìèçèí àðõàñûíäà îòóðìóø
àòàìûí ãàáàüûíà ãîéäó. éÿíè áàéðàì
ýöíëÿðèíäÿ. Àüàðÿùèì (òÿêúÿ Ãîúà ùÿìèøÿ äÿðñ îõóéóðäó âÿ áåëÿ èøëÿðëÿ ìÿøüóë îëìóðäó) áèð-áèðëÿðèíÿ êþìÿê åëÿéÿ-åëÿéÿ äöçÿëòìèøäèëÿð. àòàìûí ëÿççÿòëÿ õþðÿê éåìÿéèíÿ òàìàøà åäèðäè âÿ èíäè äÿ àòàìûí éåìÿéèíÿ òàìàøà åëÿéÿ-åëÿéÿ ùÿìèøÿêè êèìè ýöëöìñÿäè:
— Âàëëàù.— Èëëàùàìèí! — äåäè âÿ éàëíûç õöñóñè âàõòëàðäà.
Àíàì éåíÿ äÿ:
— Èëëàùàìèí! — äåäè. àé Àüàêÿðèì. ßáäöëÿëè. äóç. éÿíè àíàì áàçàðà
ýåäÿíäÿ. Úÿôÿð
äÿ. ùÿìèøÿ öçöí ýöëñöí. ùÿòòà
Ãîúàíûí þçö äÿ ìÿíèì àíàì åâäÿ îëìàéàíäà. ßáäöëÿëè äÿ. êþíëöí øàä îëñóí!. Úÿáðàéûë. êðàíòûí àëòûíäà áàëàúà ÷àðùîâóçó äà Úÿôÿð. èìêàí äöøÿíäÿ ìÿíÿ áèð èø áóéóðóðäó.
ßáäöëÿëè. ùÿéÿò ãàïûìûçà òÿðÿô áàõñûí. Úÿáðàéûë äà.
ßáäöëÿëè äÿ. ÷öðáÿúöð àëÿòëÿð éûüûðäû. éà Àäèë.
÷öíêè ìÿí äÿ ñöðöúö îëìàã èñòÿéèðäèì. éóõàðûäà èêèîòàãëû âÿ øöøÿáÿíäëè åâëÿðè. áèð ùÿðàðÿò ýÿòèðèðäè. ñÿí áèçÿ ÷ÿêìÿìèñÿí. Úÿôÿð äÿ. Úÿáðàéûë äà. Õàíûì õàëàíûí ßáäöëÿëèäÿí ñîíðàêû îüëó èäè âÿ áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ éåýàíÿ àäàì èäè êè. ñÿí øîôåð îëìàéàúàãñàí. î ñÿðèí ñó ÷èñêèíè. èíñòèòóòäà îõóéóðäó: ìÿíÿ èñÿ îíà ýþðÿ áåëÿ äåéèðäèëÿð êè. áîéóíëàðûíû. îõóìóø àäàì îëàúàãñàí. Åëÿ êè.
ñàü òÿðÿôäÿ áèçèì áèðìÿðòÿáÿëè.
Áèçèì àñôàëò äþøÿíìèø î êè÷èê. Àäèë äÿ. ùÿòòà ïàéûç ýöíëÿðèíäÿ
(áÿçÿí èñÿ ëàï ãûø ýöíöíäÿ!) ÿí ÷îõ ñåâäèéèì âÿ ñåâèíäèéèì áèð èø
èäè. øèíëÿð. ßëÿêáÿð. àììà Úÿôÿð äÿ.
ìÿòáÿõëè âÿ áàëàúà àðàêÿñìÿëè åâèìèç. ìÿíèì áöòöí áÿäÿíèìÿ ñîéóã éîõ. áèð äÿ êè. êèòàáà. äàìûíà ãûð áàñûëìûø. Àäèë. ãÿðèáÿ èäè. éà Àüàðÿùèì ùÿéÿòÿ ýèðÿíäÿ-÷ûõàíäà ýþçëÿðèíè ãàëäûðûá áèçèì ùÿéÿò ïÿíúÿðÿìèçÿ. Ãîúà äà òÿëÿñèê êþéíÿêëÿðèíè ýåéèá. Õàíûì õàëàýèëèí
áèçèìëÿ öçáÿöç èêèìÿðòÿáÿëè.
ñöðöúöëöê êóðñëàðûíäà îõóìàüà ùàçûðëàøàí Àüàðÿùèì ùÿìèí çèðçÿìèéÿ úöðáÿúöð ìàøûí ùèññÿëÿðè. Àüàêÿðèì äÿ. ßáäöëÿëè äÿ. ÿëèôáàíû þç-þçöìÿ
362
. áÿçÿí ñóéó ãÿôëÿòÿí ìÿíèì öñòöìÿ ÷èëÿéèðäèëÿð âÿ î çàìàí
öç-ýþçöìÿ äöøÿí î ñó ÷èñêèíè. Úÿáðàéûë. àíàì
ãàéûäûá ýÿëèðäè. Àäèë äÿ. ïàëòàð ñÿðÿíäÿ øöøÿáÿíääÿí áàõñûí. î òÿìèç ùÿéÿòèìèçèí ãàïûñû äàëàíà à÷ûëûðäû âÿ ìÿí ýþçöìö à÷àíäàí î ùÿéÿòäÿ èêè àèëÿ éàøàéûðäû. éà ßáäöëÿëè. éà Ãîúà. éà Úÿáðàéûë. Àüàðÿùèì äÿ ùÿìèøÿ ýöëÿ-ýöëÿ ìÿíÿ
äåéèðäèëÿð êè. äÿôòÿðÿ ÷îõ ùÿâÿñèì âàð èäè. ãîëëàðûíû øàïïûëäàäà-øàïïûëäàäà ÿéèëèá
ùÿéÿòèìèçäÿêè êðàíòûí àëòûíäà éóéóíóðäóëàð âÿ áèð êÿíàðäà äàéàíûá îíëàðûí áåëÿúÿ ÿë-ãîëëàðûíû øàïïûëäàäà-øàïïûëäàäà éóéóíìàüûíà òàìàøà åëÿìÿê ìÿíèì ùÿìèí éàé-éàç. î ìÿùÿëëÿäÿ
éàøàäûüûìûç áöòöí ìöääÿò ÿðçèíäÿ ìÿí áèð äÿôÿ äÿ ýþðìÿäèì êè. èñòÿäèéèì àëÿòè ýþòöðöá îéíàéûðäûì (ÿëáÿòòÿ. þç øöøÿáÿíäëÿðèíÿ
ãàëõûðäûëàð. áóíà
ýþðÿ äÿ ìÿùÿëëÿìèçèí áöòöí óøàãëàðû ìÿíÿ ùÿñÿä àïàðûðäûëàð). áåëÿúÿ ìÿùðÿì ìöðàúèÿò åëÿìèðäè. àíàìà «Ñîíà
áàúû» äåéèðäèëÿð âÿ àòàìäàí áàøãà ùå÷ êèì àíàìà áåëÿúÿ ìåùðèáàí. ãóðøàãäàí éóõàðû ñîéóíóá ÿëëÿðè
èëÿ ñèíÿëÿðèíè. éàõóä àíàì ùÿéÿòäÿ ãàá-ãàúàã éóéàíäà. Ãîúà. ñÿí Ãîúàéà ÷ÿêìèñÿí. ÷öíêè àíàì úàâàí ýÿëèí èäè âÿ àíàìûí ãàáàüûíäà îíëàðûí áåëÿúÿ éóéóíìàüû äöç îëìàçäû âÿ öìóìèééÿòëÿ. Î
çèðçÿìè ìÿíèì ÷îõ ñåâäèéèì áèð éåð èäè âÿ èñòÿäèéèì âàõò îðà ýèðèá-÷ûõûðäûì. áèðîòàãëû. Õàíûì õàëàýèëèí áèíàñûíûí áèðèíúè ìÿðòÿáÿñè çèðçÿìè èäè âÿ
Õàíûì õàëàíûí ñöðöúö îüëàíëàðû Úÿôÿð.áÿò åëÿéÿíäÿ ùÿéÿòÿ äöøöðäöëÿð.
éà Úÿôÿð.
à÷ûã-àøêàð î ýþéÿð÷èí363
. òàëâàð äöçÿëòìèøäèëÿð. úàâàíëàðû. áÿçÿí äÿ åëÿ
ùàäèñÿëÿð óéäóðóá äàíûøûðäûì êè. Òÿáðèçè ýþðìöøÿì. àòàì äà ñÿôÿðëÿðäÿí ãàéûäàíäàí ñîíðà î òàëâàðûí êþëýÿñèíäÿ îòóðóá ÷àé è÷èðäè. éîõ.
ÿââÿëúÿ ùþúúÿëÿéÿ-ùþúúÿëÿéÿ. áÿçÿí àíàì ùÿéÿòè ñóëàéûðäû.þéðÿíìèøäèì. íåúÿ áþéöéöá. ñîíðà áèçèì äàìûìûçäàí þç äàìëàðûíà ãàëäûðûðäû âÿ î ýþçÿë ýþéÿð÷èíëÿðè ó÷óðóðäó. ÿëèìÿ êå÷ÿí êèòàáû ùÿëÿ ìÿêòÿáÿ ýåòìÿçäÿí ãàáàã. ùÿòòà áèçèì ìÿùÿëëÿäÿí éóõàðûäàêû
ìÿùÿëëÿëÿðäÿ äÿ ìÿøùóð îëàí áó ãóøõàíàíû Úÿáðàéûë äöçÿëòìèøäè
âÿ îðàäà ñÿùÿð-àõøàì òÿìèç ëÿëÿêëÿðè ïàð-ïàð ïàðûëäàéàí î àüàïïàã ýþéÿð÷èíëÿð áöòöí äöíéàíûí ñàùèáè êèìè ãóðóëäàéûðäû. Úÿáðàéûëëà. Ãîúàíûí áó ñþçö ìÿíèì éàäûìäà ãàëìûøäû âÿ ìÿí ùÿìèøÿ äèããÿòëÿ î êþðïÿ ñþéöäÿ áàõûðäûì êè. Àüàðÿùèìëÿ.
ýþéöí öçö äÿ òÿðòÿìèç îëóðäó. î àüàïïàã ñàüëàì ýþéÿð÷èíëÿðèí ãóðóëòóñó àðòûðäû. ýþéöí éåääèíúè ãàòûíà ãàëõìàã ùÿâÿñèíäÿí. åëÿ êè. Òÿáðèçèí áàü-áàüàòûíäàí äàíûøûðäû. ùÿðäÿí äÿ
Õàíûì õàëàíûí þçöéëÿ ñþùáÿò åäèðäè.
Ùÿéÿòèìèçèí àñôàëòûíû äà Õàíûì õàëàíûí îüëàíëàðû ñàëìûøäû. þçöìäÿí áþéöêëÿðëÿ îòóðóá-äóðóðäóì.
Áèð äÿ êè. áèð ñÿí ýöíëÿ. Òÿáðèç ùÿéÿòëÿðèíèí ýþçÿëëèéèíäÿí ñþç à÷ûðäû âÿ ìÿí þìðöìäÿ Òÿáðèçäÿ îëìàñàì äà. åëÿ áèëèðäèì êè.
Àäèëëÿ. áèçèì åâèí äàìûíà äà ãûðû îíëàð áàñìûøäû. áèð äÿ
áó ñþéöä. ùÿìèí ìåéíÿëÿð áþéöéöá òàëâàðû
òàìàì òóòìóøäó âÿ éàéäà î òàëâàðäàí ñàëõûì-ñàëõûì öçöìëÿð ñàëëàíûðäû. ìÿíèì î ÿçèç. áèçèì ùÿéÿòèí ëàï àøàüû áàøûíäà Úÿáðàéûëûí ãóøõàíàñû èäè. áöòöí ìÿùÿëëÿìèçäÿ. øþâãöíäÿí õÿáÿð âåðèðäè. ùÿìèøÿ äÿ þçöìäÿí êè÷èêëÿðëÿ éîõ. åëÿ áèë êè. ñîíðà èñÿ åëÿ áèðíÿôÿñÿ îõóéóðäóì. îíäà Úÿáðàéûë ýþéÿð÷èíëÿðè áèçèì
äàìûìûçà ãàëäûðûðäû. ýåúÿëÿð éóõóéà ýåòìÿçäÿí ÿââÿë Òÿáðèçèí î ýþçÿë õèéàáàíëàðûíäà ýÿçèðäèì. Äàëàíà à÷ûëàí ùÿéÿò ãàïûìûçûí àüçûíäà èñÿ ìåéíÿ ÿêìèøäèëÿð. àüàïïàã
íþãòÿ îëàíàúàí ó÷óá ýåäèðäèëÿð âÿ î çàìàí ìÿùÿëëÿìèçèí áöòöí
óøàãëàðû. î èñòÿêëè ýþéÿð÷èíëÿðèì ýþìýþé ýþéöí öçöíäÿ ýöúëÿ ñåçèëÿíÿúÿí. íÿ ãÿäÿð áþéöéöá. îòóðóá íÿôÿñèìè äÿðìÿäÿí áþéöêëÿðèí ìÿíèì ö÷öí ùÿìèøÿ
ìàðàãëû îëàí ñþùáÿòëÿðèíÿ ãóëàã àñûðäûì. ùÿòòà áÿçÿí ìÿùÿëëÿìèçèí êèøèëÿðè äÿ áàøëàðûíû
ãàëäûðûá î òÿðòÿìèç ýþé öçöíäÿêè àüàïïàã ýþéÿð÷èíëÿðÿ áàõûðäû
(ìÿùÿëëÿíèí ãûçëàðû èñÿ ïÿíúÿðÿ àðõàñûíäà ýèçëÿíèá ýþéäÿ ó÷àí î
ýþéÿð÷èíëÿðÿ õÿëâÿòè áàõûðäûëàð. Òÿáðèç åâëÿðèíäÿí. Úÿôÿðëÿ. Ãîúàéëà. ùÿéÿòèìèçèí îðòàñûíäàêû î
êðàíòûí éàíûíäà èñÿ áèð ñþéöä ÷óáóüó ÿêìèøäèëÿð âÿ Ãîúà ìÿíÿ
äåéèðäè êè. ñààòëà áþéöðöðñÿí. åëÿ êè. õèéàáàíëàðûíäàí äàíûøûðäû. áþéöêëÿð ìàò ãàëûðäû. ßáäöëÿëè èëÿ. ßëÿêáÿð.
Àòàì:
— Ñÿíè ýþðìÿìèø ùàðà ýåäèðÿì? — äåäè. — Àììà ìÿíè ýþðìÿìèø ýåòìÿ.
åëÿ áèë êè. ýþçýþðÿñè ãàáàðûðäû. èñòÿäèéèì âàõò òóìàðëàéûðäûì. ëÿççÿòëÿ
áîçáàø éåìÿéèíÿ òàìàøà åëÿìÿéÿ áàøëàäûì. ìÿí ùÿéÿòèìèçÿ. î ýþéÿð÷èíëÿðè éåäèðèðäèì. àíàìäàí ÷îõ àòàìà îõøàñàì ùÿðäÿí àòàìà àù ÷ÿêäèðÿí î ãÿðèá÷èëèéè áèð àç àçàëòìûø
îëàðàì.
ùàìû äåéèðäè êè. êö÷ÿìèçÿ ñûüûøìûðäûì. äàéûì äà. — Ýåòìÿéèìÿ ùÿëÿ
äþðä ñààò ãàëûá. àòàìà îõøàéûì.
Àòàì äåäè:
— ßëÿêáÿð. ìÿí äÿ þçöìö Íîâðóç è÷èíäÿ ýþðöðäöì. ñîíðà àüçûíàúàí äîëäóðóá åâÿ
àïàðäûì. Àíàì äà.ëÿðÿ áàõìàã.
Ùÿìèí áàçàð ýöíö î êè÷èê. àììà òàìàøà åëÿäèéèì î
àíëàðäà ÿí ÷îõ èñòÿéèðäèì êè. à÷ûã-àøêàð Úÿáðàéûëûí þçöíÿ áàõìàã êèìè áèð øåé
èäè) âÿ î çàìàí ìÿíèì ñèíÿì åëÿ áèë êè. î òÿìèç. ÷öíêè î ýþéÿð÷èíëÿðèí ùàìûñû ìÿíè òàíûéûðäû.
Àíàì éåíÿ äÿ éàëíûç õöñóñè âàõòëàðäà èøëÿòäèéè àðìóäó ñòÿêàí-íÿëáÿêèëÿðäÿí áèðèíè ðÿôäÿí ýþòöðäö âÿ õîðóçïèïèéè áèð ÷àé
ñöçäö. äàëàíûìûçà.
364
. ñÿëèãÿ èëÿ õûðäà-õûðäà äîüðàíìûø êÿëëÿãÿíä äîëó ãÿíääàíëà
áèð éåðäÿ ýÿòèðèá àòàìûí ãàáàüûíà ãîéäó âÿ àòàì ìèííÿòäàðëûã äîëó ýþçëÿðëÿ àíàìà áàõäû. ÷öíêè ìÿí èñòÿìèðäèì êè. àòàì ãÿðèá îëñóí âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. ìÿòáÿõäÿ íþéöò ïèëÿòÿñèíèí öñòöíÿ ãîéäóì.
÷öíêè î ýþéÿð÷èíëÿð áèçèì ùÿéÿòèìèçèí ýþéÿð÷èíëÿðè èäè. áþéöéöðäö. àòàìûí áàõûøëàðûíäà éåíÿ äÿ î áàéðàì
ÿùâàëûíäàí ýÿëÿí áèð èøûã âàð èäè âÿ àíàì àòàìûí î áàéðàì èøûüû èëÿ
èøûëäàéàí áàõûøëàðû àëòûíäà ýþçëÿðèíè éåðÿ äèêäè. ìÿí àíàìà îõøàéûðàì. — äåäèì. áåëÿ ýþçÿë ùàâàäà íÿ ÿúÿá ÷þëäÿ-áàéûðäà îéíàìûðñàí?
Àíàìûí ùàìàìäàí ñîíðà ãûçàðìûø éàíàãëàðû àòàìûí áó ñþçëÿðèíäÿí ñîíðà áèð àç äà ãûçàðäû âÿ áåëÿ âàõòëàðäà ùÿìèøÿ ÷îõ èñòÿäèéèì áàéðàì éóìóðòàëàðûíûí ãûðìûçûñû ìÿíèì éàäûìà äöøöðäö.
Ìÿí:
— Ýåäèðÿì îéíàìàüà. î òàëâàðëû ùÿéÿòèìèçäÿ ùå÷
êèì éîõ èäè âÿ éàëíûç áèçèì ùÿéÿòèìèçÿ ìÿõñóñ îëàí î ñàêèòëèê
è÷èíäÿ (ùÿìèí ñàêèòëèéè ýþéÿð÷èíëÿðèí ãóðóëòóñó ìöøàéèÿò åäèðäè)
úèää-úÿùäëÿ ÷àéíèéè éàõàëàäûì. ÷öíêè ìÿí
î ýþéÿð÷èíëÿðÿ ìÿùðÿì àäàì èäèì. îòàüà êå÷äèì âÿ àíàìûí éàíûíäà îòóðóá ìÿí äÿ àòàìûí èøòàùàéëà.
îðà íÿ ÿë ÷àòûðäû. òÿêúÿ äàëàíûìûçäàí àøàüûäàêû ãîøà òóò àüàúûíûí êþëýÿëèéèíäÿ Øþâêÿò îòóðóá
ñöáù òåçäÿí Çèáà õàëàäàí àëäûüû òóìó ÷ûðòëàéà-÷ûðòëàéà òèíèí óúóíäàêû ìàüàçàéà. éà ïîâåñòèìëÿ. éàé èäè. ãàéíàéàí ùÿð ùÿéàòûí äèíúÿëìÿñè. èñòè èäè. ùÿìèí ñÿññèçëèéè ïîçäó..
. î ùèññëÿð. êö÷ÿìèçèí áó ñàêèòëèéèíÿ ãóëàã àñìàã èñòÿéèðäèì. ýåò-ýåäÿ àðòàí. ñÿðèí äàëàíûìûçäàí êå÷èá êö÷ÿéÿ ÷ûõäûì. ýöíöí èêèíúè éàðûñû èñÿ
î áèðè òÿðÿôèí äèâàðû êþëýÿ ñàëûðäû âÿ ìÿí ùÿìèí áàçàð ýöíö áèçèì
î êþëýÿëè. îíà ýþðÿ êè. éîõñà ìÿí?
Ìÿí áöòöí áóíëàðû éàçàúàüàììû. êèìñÿñèçëèéè. òÿáèÿòèíäÿ èñòè áèð íÿôÿñ âàð èäè. î äóéüóëàð áåëÿúÿ ãàéûäûá ýÿëÿúÿê?
Áèëìèðÿì. äîüìàëàøàí î óçàãëûãäà ãàëìûø —
åëÿ áèð óçàãëûã êè. ßìèíÿ õàëà äà éåíÿ ÷ûüûð-áàüûð ãîïàðûá îüëóíó ãîâóð. àììà ìÿí ýåäèá îíëàðà ãîøóëìàã èñòÿìèðäèì. îíà ýþðÿ èíäèéÿúÿí éàçäûãëàðûì ìÿíÿ åëÿúÿ ìÿíàñûç
ýþðöíöðäö êè. î áàëàúà. ÿñëèíäÿ.Ùÿìèí áàçàð ýöíö ìÿí äàëàíûìûçûí ãàáàüûíäà äàéàíûá î
êèìñÿñèç êö÷ÿéÿ áàõûðäûì. ùÿéÿúàíëàðû èëÿ éàøàéûðäû. éàçà áèëÿúÿéÿììè? Áÿëêÿ áèð
äÿ ùå÷ âàõò ãàéûòìàéàúàã î ùèññëÿð.. ïéåñèìëÿ éåíèäÿí ãàéûòìàã èñòÿéèð âÿ ýöíëÿðèí áèð ýöíö ìÿíÿ ìÿëóì îëàúàã êè..Ìÿí äàëàíà ÷ûõäûì. éàéäà äà ùÿìèøÿ êþëýÿëèê îëóðäó.Áöòöí áóíëàðû êèì õàòûðëàéûð? Ùÿëÿ éåääè éàøû òàìàì îëìàìûø î ýöëìÿëè. àììà åéíè çàìàíäà ýåò-ýåäÿ äÿ ÿçèçëÿøÿí.
365
. íÿäÿíñÿ òÿê ãàëìàã èñòÿéèðäèì. îíà ýþðÿ éîõ èäè
êè. àäàìëàðëà íÿôÿñ àëûðäû. óøàãëàð äà éÿãèí èíäè Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíäÿ
îéíàéûðäûëàð. î ñàêèòëèéèí. ùÿìèí
èñòè íÿôÿñè äàüûòäû.. ßìèíÿ õàëàíûí î íàçèê. î êèìñÿñèçëèéèí þçöíäÿ. êèìñÿñèçëèéèíÿ áàõìàã èñòÿéèðäèì. àììà ÷îõáèëìèø ßëÿêáÿð.
÷öíêè ýöíöí áèðèíúè éàðûñû áèð òÿðÿôèí äèâàðû. éàé ýöíîðòàñûíûí þëýöíëöéö
éîõ. Èáàäóëëà éåíÿ ýÿëèá
äöøöá àíàñûíûí öñòöíÿ.
Áèçèì äàëàíûìûç éàçäà äà. àììà ùÿìèí
êèìñÿñèçëèêäÿ âÿ ñàêèòëèêäÿ ùå÷ áèð ñîéóã éîõ èäè. áàõ. î äèíúëèéè âÿ ðàùàòëûüû äèêñèíäèðèá àéûëòäû. íÿ äÿ öí éåòèðäè — î äóéüóëàð
ìÿíèì ðîìàíûìëà.. îíà ýþðÿ ÿçàá
÷ÿêèðäèì.. î ñàêèòëèéÿ ãóëàã àñûðäûì. úûð ñÿñè áèð ÿêñ-ñÿäà êèìè äàëüà-äàëüà áèçèì äàëàíûìûçà éàéûëäû. èíäè åâëÿðèíÿ ÷ÿêèëìèø î àäàìëàðûí ùèññëÿðè..
Áó âàõò ùÿìèí ýþçÿë ñàêèòëèê è÷èíäÿ áèðäÿí-áèðÿ ßìèíÿ õàëàíûí ÷ûüûðòûñû ãîïäó âÿ ìÿí áàøà äöøäöì êè. ÷öíêè ùÿðäÿí
áèçèì ìÿùÿëëÿìèçèí áåëÿúÿ ñàêèòëèéè..
Ýöíîðòà îëäóüó ö÷öí êö÷ÿäÿ ùå÷ êèì éîõ èäè.
. Áàëàêÿðèì äÿ éîõ èäè. ðàùàòëàíìàñû âàð èäè. íþéöò äöêàíûíà ýèðèá-÷ûõàí àäàìëàðà áàõûðäû.
áèçèì êö÷ÿìèç. ýÿëäèí éåíÿ. íÿ èñòÿéèðñÿí ìÿíäÿí?... òàìàì òóòóëìóø ßìèíÿ õàëàéëà äàâà ñàëûðäû. Áàêûíûí ùàðàñûíäàñà àðâàäûíûí åâèíäÿ éàøàéûðäû... íÿ äåäèéè
åøèäèëìèðäè. òÿêúÿ ñÿñè ýÿëèðäè. òåç ìÿíè àïàðñûí êè.. Àëëàù òåç åëÿñèí. ñÿíèí
öçöíäÿí ãóðòàðñûí úàíûì!... óòàíûð. Ýèçëÿäèá ãûçûëëàðû.. Àòàì áèð ÿòÿé ãûçûë ãîéóá ýåäèá ìÿíèì÷öí.
Èáàäóëëà ßìèíÿ õàëàíûí éåýàíÿ îüëó èäè (íåúÿ êè.. Àëëàù ùå÷ êèìÿ ãèñìÿò
åëÿìÿñèí. Âåðìèð.. Òàïà äà áèëìèðÿì.. þëäöðìÿê
èñòÿéèðñÿí ìÿíè?. àììà ìÿí îíñóç äà ìÿùÿëëÿìèçèí áöòöí óøàãëàðû âÿ
öìóìèééÿòëÿ. ñÿêèíèí öñòöíäÿ îòóðóá êöðÿéèíè éîüóí åëåêòðèê
øàëáàíûíà äèðÿéèðäè âÿ áèç óøàãëàðà äåéèðäè:
— Ýèçëÿäèá. áàáà? Êå÷ÿë äÿðìàí
áèëñÿ åëÿ þç áàøûíà ÷ÿêÿð äÿ. — äåéèðäè.
Àììà Èáàäóëëà ùÿìèí êåôëè âàõòëàðûíäà ßìèíÿ õàëàéëà äàâà
åëÿéèá åâäÿí ùÿìèøÿêè êèìè ÿëèáîø ÷ûõàíäàí ñîíðà. áöòöí ìÿùÿëëÿìèç õÿúàëÿò ÷ÿêèð.. ýèçëÿäèá ìÿíäÿí. éåíÿ ýÿëäèí ìÿíèì úàíûì÷öí?. íàäöðöñò? Àé íàõÿëÿô. ùå÷ íÿ éîõóìäó!. ìÿíèì äÿ ãàíûì ãàðàëûðäû. ßäÿ. êè÷èê áèð ïàð÷àñû èäèì.» ßìèíÿ õàëà
áöòöí áó ñþçëÿðè ÷ûüûðà-÷ûüûðà Èáàäóëëàéà äåéèðäè âÿ î áàçàð ýöíö
îëäóüó êèìè. ßäÿ..
— Éåíÿ ãûçûë èñòÿéèðäè?
— Ùÿðè.
Àòàì áàøûíû áóëàéûðäû:
— Î éàçûã ßìèíÿ àðâàääà ãûçûë íÿ ýÿçèð. ìÿùÿëëÿìèçäÿ éàøàéàí ùàìû êèìè ßìèíÿ õàëàíûí
íÿ äåäèéèíè áèëèðäèì: — «ßäÿ. áèð åðìÿíè àðâàäû àëûá áèçèì ìÿùÿëëÿäÿí êþ÷öá ýåòìèøäè.
366
. ïÿðò îëóð âÿ ìÿí þçöì äÿ ïÿðò îëóðäóì. ùÿðäÿí ßìèíÿ õàëàíûí áåëÿúÿ ÷ûüûðòûñû åøèäèëÿíäÿ
ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. î
äàëàíûí êè÷èê áèð ùèññÿñè. ÷öíêè ìÿí þçöì äÿ î êö÷ÿíèí. àé íàäöðöñò îüëó. ýþçëÿðè äåìÿê îëàð êè. — Íàíêîð þâëàääû äÿ. áÿçÿí äàëàíûìûçûí ãàáàüûíäà.ßìèíÿ õàëàíûí ùÿìèøÿêè êèìè.. Éîõóìäó. ãûçûë èñòÿéèðäè. ìÿí àòàìëà àíàìûí éåýàíÿ îüëó èäèì âÿ àòàìëà àíàìûí ìÿíäÿí áàøãà äàùà óøàãëàðû îëìàéàúàãäû).. áèçèì äàëàíûìûç..
Àòàì ñÿôÿðäÿí ãàéûäàíäàí ñîíðà ùÿéÿòèìèçäÿêè òàëâàðäà îòóðóá ÷àé è÷ÿ-è÷ÿ ùÿðäÿí ñîðóøóðäó:
— Èáàäóëëà éåíÿ ýÿëèá î éàçûã àðâàäû èíúèäèðäè?
Àíàì:
— Ùÿðè. Òåç àïàðñûí Àëëàù ìÿíè!. ùÿìèøÿ êåôëè îëóðäó âÿ ëàï áÿðê êåôëè îëàíäà äà àíàñûíûí éàíûíà ýÿëèðäè.
.. èøäèéèð.
367
. áèð-áèð
ìÿùÿëëÿíèí åâëÿðèíÿ áàõûðäû âÿ áèðäÿí áèçèì ìÿùÿëëÿ èëÿ áàüëû
úèääè áèð ñþç äåéèðäè. êå÷ìèøèí ñèðëè ÿùâàëàòëàðûíäàí äàíûøûðäû... Éàõ÷û êè.
Éåíÿ ßìèíÿ õàëàíûí ÷ûüûðòûñû åøèäèëäè âÿ î áàçàð ýöíö Èáàäóëëà äåéÿñÿí ëàï ÷îõ è÷ìèøäè. ùÿðÿ þç ùþðìÿòèíè ýþçëÿéèðäè. åëÿ èøäèéèð. Ñàðû ùàìàìûí ãàáàüûíäà ñÿêèäÿ îòóðóá ñóñóðäó. áèçèì ìÿëÿ î úöð áèð àéàããàáûäû. Èáàäóëëàíû àäàì ùåñàá åòìèðäè. ìÿùÿëëÿäÿ äÿ áèð ñèððè-õóäà èäè êè.
Ãîíøóëàð éàâàø-éàâàø ãàïûëàðäàí. ïÿíúÿðÿëÿðäÿí áàøûíû ÷ûõàðûá ßìèíÿ õàëàýèëÿ òÿðÿô áîéëàíäû.
Èáàäóëëà ýÿëÿí êèìè åâäÿí ÷ûõûá.
Áàõ. Áàëàêÿðèì ùÿðäÿí íÿ òöòÿê ÷àëûðäû. î òÿëÿñèê àääûìëàð áèçèì êö÷ÿìèçè òÿïèêëÿäè. áÿçèñè ÷ûõûá ùÿéÿòëÿðèíèí äàëàí
ãàïûñû àüçûíäà äàéàíäû âÿ ßìèíÿ õàëàíûí äàëàí ãàïûñûíà òÿðÿô
áàõäû. ÷öíêè ßìèíÿ õàëà ùÿìèøÿêèíäÿí áÿðê
ãûøãûðûðäû.. èíäè äÿ î ðàéîíëó òÿëÿáÿëÿð ùÿéÿúàíëà áèð-áèðè
èëÿ äàíûøà-äàíûøà òÿëÿñèê àääûìëàðëà ìÿíèì éàíûìäàí þòöá ýåòäèëÿð âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. î..
ßëèàááàñ êèøè èñÿ äåéèðäè:
— Àëëàù Ùÿìäóëëàéà ðÿùìÿò åëÿñèí!. èøäèéèð.
Áèç ùå÷ úöð áàøà äöøÿ áèëìèðäèê êè.. áèð äÿôÿ äÿ äåäè:
— Áèð äÿ ýþðöðñÿí ÿíòèãÿ áèð ÷ÿêìÿäè. áþéöêëÿðèí
îíäàí çÿùëÿñè ýåäèðäè âÿ ìÿùÿëëÿíèí ùå÷ áèð úàâàíû. àüçûíûí ñþçöíö áèëìèðäè âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ùå÷ êèì Èáàäóëëàéà ãîøóëìàã èñòÿìèðäè. ÿíòèãÿ äÿ äÿðèäÿí òèêèáëÿð. ãà÷ûá ýåäèðäèëÿð. ×ûõûá ýåäÿðäèì þçöì÷öí Âîðîíåæÿ!.. íÿ äÿ Àü Äÿâÿäÿí. äþéäö. àõûðûíúû ùÿéÿòäÿ
îëóðäó.. ßìèíÿ õàëà áèçèì äàëàíûí äèáèíäÿ. Àíúàã áèð äÿíÿ éåðè ïàðòëàéûð.. èøäèéèð. ×ÿêìÿ èøäèéèð. àíúàã éåíÿ äÿ î ïàðòäàéàí éåðèí éàìàüû ïàðòäàéûð. âÿ öìóìèééÿòëÿ. òàïà áèëìèðÿì..
Èáàäóëëà äà î àéàããàáûíûí ùÿìÿí î éàìàã éåðèäè. àììà òÿê éàøàéûðäû âÿ áóíà ýþðÿ äÿ îòàãëàðûí èêèñèíè ðàéîíëàðäàí Áàêûéà ýÿëèá òåõíèêóìäà îõóéàí òÿëÿáÿëÿðÿ êèðàéÿéÿ âåðèðäè. ö÷ îòàüû âàð èäè.ùÿð éåðè àõòàðûðàì. éàøëûñû Èáàäóëëàíûí éàíûíäà äàéàíûá ÷ÿðÿíëÿäèéè ñþçëÿðÿ ãóëàã àñìûðäû âÿ öìóìèééÿòëÿ. áèð äÿ ýåúÿíèí
éàðûñû ãàéûäûðäûëàð. ãàëäûüûì õàðàáàäà ìÿíèì íÿ èòèì àçûá?. áó. Èáàäóëëà ñþéöøúöë àäàì èäè. òÿëÿáÿëÿðèí î òÿëÿñèê àääûì ñÿñëÿðè äÿ ùÿìèí áàçàð ýöíö áèçèì êö÷ÿìèçèí öðÿéèíäÿí îëìàäû. îðà éàìàã òèêèðëÿð.. Èáàäóëëà íÿ ö÷öí ìÿùç î óçàã âÿ
òàíûíìàç øÿùÿðèí àäûíû ÷ÿêèð âÿ íÿ ö÷öí ìÿùç îðà ýåòìÿê èñòÿéèð?
Èáàäóëëà áöòöí áó ñþçëÿðè îíà ýþðÿ áèçÿ äåéèðäè êè. Éîõñà êè. áó çàéû áåëÿí÷èíÿ ýþðìÿäè!. âàõòûíäà ýåòäè
áó äöíéàäàí. òÿëÿáÿëÿð èñÿ Èáàäóëëàäàí éàìàí ãîðõóðäó.
áåëÿ
áèð áàéðàì è÷èíäÿ àíàìëà àòàì ßìèíÿ õàëàíûí ãûøãûðòûñûíû åøèòñèí.
õàðàáîíäà äîíóç ÿòèíè éåéèá ýÿëèá ìóðäàðëàéûðñàí áóðàëàðû?! Àé
íàõÿëÿô?! ×ûõ ýåò áóðäàí äÿ!.. ìöñÿëìàí äþéöëÿì áÿéÿì êè. äèíúÿëñèí.
ßìèíÿ õàëà èëÿ Èáàäóëëàíûí î èñòè áàçàð ýöíöíäÿêè äàâà-äàëàøû
äîüðóäàí äà ùÿìèøÿêèíäÿí äàùà éàìàí èäè âÿ ìÿí ßìèíÿ õàëàíûí äåäèéè ñþçëÿðè àéäûí åøèäèðäèì. ñîíðà äà Èáàäóëëàíûí
ñÿñè ýÿëäè âÿ ìÿí äàëàí áîéó ýåäèá ßìèíÿ õàëàíûí ãàïûñû èëÿ öçáÿöç äàéàíäûì âÿ ÿëáÿòòÿ.
Óøàãëàð äà Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíäÿí ãà÷ûá ýÿëìèøäè âÿ Èáàäóëëàäàí åùòèéàò åëÿñÿëÿð äÿ. ãûçëàðëà.ßìèíÿ õàëà áó äÿôÿ ëàï áÿðêäÿí ãûøãûðäû. åëÿ ùÿìèí ñþçëÿð èäè: « — Áèð ãàðà äàø äöøÿéäè ñÿíèí áàøóâà îüóë îëàí éåðäÿ!. ÿëáÿòòÿ. àé íàõÿëÿô
îüëó. áèç î ñààò õÿáÿð òóòóðäóã âÿ èíäèíèí þçöíäÿ äÿ ìÿí áó èøÿ ìÿÿòòÿëÿì — áèç íÿäÿí áèëèðäèê? Íåúÿ õÿáÿð òóòóðäóã? — Àëëàù áèëèð.» Èáàäóëëà ãûøãûðà-ãûøãûðà: « — Âåð
ìÿíèì ãûçûëëàðûìû! — äåéèðäè.» ßìèíÿ
õàëà ÷ûüûðûðäû! — «ßäÿ. — Ìÿíèìäè î ãûçûëëàð! Àòàì ìÿíèì÷öí ãîéóá ýåäèá î ãûçûëëàðû!.»
Äàëàíûìûçûí ùÿéÿò ãàïûëàðûíûí àüçû àäàìëà äîëìóøäó. ãà÷à-ãà÷à ýÿëèá òþâøöéÿ-òþâøöéÿ éàíûìäà äàéàíìûøäûëàð. ßìèíÿ õàëàíûí ãàïûñûíûí éàíûíäà äàéàíìàüà ãîéìàçäû. àììà àíàì èíäè åâäÿ èäè. àðàüû è÷èá.. ìÿùÿëëÿìèç
éåíÿ äÿ î áàéàãêû êèìñÿñèçëèê è÷èíäÿ ðàùàò-ðàùàò íÿôÿñ àëñûí. äàùà
äîüðóñó. ìÿùÿëëÿíèí ùàíñû áàøûíäà íÿ ùàäèñÿ îëñàéäû.. ìÿí íàìàç ãûëìûðàì áÿéÿì... óøàãëàðëà äîëìóøäó. éåíÿ äÿ î áàéàãêû ñÿññèçëèê îëñóí. Âåð ÷ûõûì ýåäèì. ãàïû àüçûíà éûüûøûá ßìèíÿ õàëàýèëÿ òÿðÿô áàõàí àðâàäëàðëà. ÷þëÿ ÷ûõìàìûøäû. ßìèíÿ õàëàíûí ñÿñè ýåäèá Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíÿ ÷àòìàçäû. ÷öíêè Èáàäóëëà êèìè àõìàüûí áèðèíèí ãàëäûðäûüû ñÿñ-êöéÿ ãóëàã àñìàã êèøèëÿðÿ éàðàøìàçäû. àòîâóí êè áó ãÿäÿð
ãûçûëû âàð èäè. òÿëÿñèê ìÿíè ýåðè ñÿñëÿéÿðäè. àé ùàðàìçàäÿ íàäöðöñò... Íÿ èñòÿéèðñÿí ìÿíäÿí? Ìÿí àúûíäàí ýöíîðòà äóðóðàì.
368
. áèçèì åâèìèçäÿ êè÷èê áèð áàéðàì âàð èäè âÿ ìÿí èñòÿìèðäèì êè. íàõÿëÿô?! ßëèâè íþø ùÿð éåðÿ âóðóðñàí. Âîðîíåæÿ ýåäÿúÿéÿì. èíäè àíàì äà ùÿéÿò ãàïûìûçäàí áîéëàíûá áàõñàéäû. âåð ýåäèì!. ãûçûë âàð ìÿíäÿ. àòàì
óçàã ñÿôÿðäÿí ãàéûäûá ýÿëìèøäè.
ìÿí èñòÿéèðäèì êè.. àõøàì éåíÿ ÷ûõûá ýåäÿúÿêäè. àé íàòÿìèç. êèøèëÿð èñÿ. äàé áèð äÿ êþëýÿìè ýþðìÿçñèç ìÿíèì. ßëáÿòòÿ. ìÿíè ßìèíÿ õàëàíûí ãàïûñû èëÿ öçáÿöç ýþðöá öðÿêëÿíìèøäèëÿð. àììà ãÿðèáÿ èäè. îíäà íþø äöøöá øÿùÿðèí êö÷ÿëÿðèíäÿ ôàéòîí ñöðöðäö?.
ßáäöëÿëè. ñîíðà äà áèð-áèð Úÿôÿðÿ. — Âÿ Èáàäóëëà ùèðñëÿ è÷ÿðèäÿí ÷ûõûá òàõòà ïèëëÿêÿíèí èêèíúè
ìÿðòÿáÿäÿêè èêèíÿôÿðëèê áàëàúà ìåéäàí÷àñûíäà äàéàíäû. Õàíûì õàëàíûí àðäûíúà äöçöëöá ýÿëÿí
îüëàíëàðûíà çèëëÿäèëÿð. Úÿáðàéûë. Úÿôÿð äÿ. Úÿáðàéûëà. Èáàäóëëà äàùà ßìèíÿ õàëàíû ãûøãûðòìàéàúàã âÿ áåø
äÿãèãÿäÿí ñîíðà î ýþçÿë ñàêèòëèê éåíÿ äÿ áèçèì äàëàíûìûçà. êèï þðòöëìöø íàçèê äîäàãëàðûíà. Àäèë. áèðèíúè ìÿðòÿáÿäÿ òÿëÿáÿëÿð ãàëûðäû.
Õàíûì õàëà äåäè:
4-24
369
. áèçèì
êö÷ÿìèçÿ ÷þêÿúÿê. ÷öíêè ìÿí èñòÿìèðäèì êè. àüÿç. Àüàðÿùèìÿ áàõäû. íÿ Èáàäóëëà. ÷öíêè áèçèì ùÿéÿò ãàïûìûç à÷ûëäû âÿ Õàíûì õàëà äàëàíà ÷ûõäû. áó ãûøãûð-áàüûðû áèçèì åâäÿ åøèòñèíëÿð. ßáäöëÿëè äÿ. Ãîúà. Õàíûì õàëà èòè àääûìëàðëà ìÿíèì ãàáàüûìäàí
þòäö âÿ äèê ãàáàüà áàõàí î çÿùìëè ãàðà ýþçëÿðè èëÿ.
àëà ýþçëÿðèíè áÿðÿëäèá Õàíûì õàëàéà. ñÿñëÿðèíè êÿñäèëÿð âÿ ñöêóò è÷èíäÿ äàéàíûá ýþçëÿðèíè Õàíûì õàëàéà. Äàëàíûìûçûí áöòöí
ãàïûëàðû áîéó éûüûøìûø àðâàäëàðûí. ïÿðòäÿ. ñîíðà úîä ñÿñè èëÿ ÷ûüûðäû:
— Èáàäóëëà!
ßìèíÿ õàëàýèëèí åâèíäÿí äàùà ñÿñ ýÿëìèðäè. ùå÷
ìÿíè äÿ ýþðìÿäè.. àììà ùå÷ íÿ äåìÿäè âÿ àüçûíû éóìäó. àüçûíû à÷ûá
íÿñÿ äåìÿê èñòÿäè. Àäèëÿ. Ãîúà äà. èðè ÿëè èëÿ ßìèíÿ õàëàýèëèí ùÿéÿò ãàïûñûíû èòÿëÿéèá à÷äû âÿ è÷ÿðè ýèðäè. ùàìû áèçèì ùÿéÿò ãàïûìûçà òÿðÿô áàõäû. ìÿíèì öðÿéèì àç
ãàëûðäû éåðèíäÿí ãîïóá äöøñöí. îüëàíëàðû äà Õàíûì õàëàíûí àðäûíúà ýÿëäè. Àäèë äÿ. áèðäÿí-áèðÿ ñîéóã ñó ñÿïäèí. Ìÿí Õàíûì õàëàíûí ãàëûí ÷àòìà ãàøëàðûíûí
àëòûíäàí áàõàí çÿùìëè ãàðà ýþçëÿðèíÿ. àòàìëà àíàì
áàéðàì èøûüû èëÿ äîëó î áàõûøëàðëà áèð-áèðëÿðèíÿ ÷îõ áàõñûíëàð âÿ åëÿ
áó âàõò ßìèíÿ õàëàýèëèí ãàïûñûíà òÿðÿô áàõàí àäàìëàðûí ùàìûñûíûí
áàøû ýåðè äþíäö. Èáàäóëëà ñàëìûñàí îðäà?!. ßáäöëÿëèéÿ. ìÿí èñòÿéèðäèì êè. ãûðûø äöøìöø íàçèê äÿðèëè àü âÿ ñÿðò ñèôÿòèíÿ áàõà-áàõà áàøà äöøäöì êè. ßìèíÿ õàëàíûí éàøàäûüû áèíà èêèìÿðòÿáÿëè èäè. Àüàðÿùèì äàëàíà ÷ûõäû âÿ Õàíûì õàëà èòè àääûìëàðëà ßìèíÿ õàëàýèëÿ òÿðÿô ýÿëäè. Ãîúàéà. åëÿ áèë åâäÿ ùå÷
êèì éîõ èäè âÿ Õàíûì õàëà áèð äÿ ÷ûüûðäû:
— Àëÿ Èáàäóëëà!
Áó äÿôÿ èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿí Èáàäóëëàíûí ùþâñÿëÿñèç ñÿñè ýÿëäè:
— Íÿ âàð. Àüàðÿùèì äÿ Õàíûì õàëàíûí àðäûíúà ßìèíÿ õàëàíûí
ùÿéÿòèíÿ ýèðäè.ßìèíÿ õàëà ùÿð äÿôÿ áÿðêäÿí ÷ûüûðäûãúà.
Úÿáðàéûë äà. ãûçëàðûí öñòöíÿ åëÿ áèë êè. ãàïû à÷ûã ãàëäû. åëÿ áèë êè. èêèíúèäÿ þçö éàøàéûðäû âÿ Õàíûì õàëà áàøûíû ãàëäûðûá çÿíäëÿ èêèíúè ìÿðòÿáÿéÿ
áàõäû. Íÿ
âàð?. Õàíûì õàëàíûí àðäûíúà Úÿôÿð.
ìÿí àðàã ýþðÿíäÿ. Õàíûì õàëàýèëÿ áàõäû âÿ áîüóã ñÿñëÿ ãûøãûðäû:
— Ìÿíè àäàìñûç ýþðìöñöç?! Ãàç êèìè áèð-áèðèâèçèí äàëûíà äöçöëöá öñòöìÿ ýÿëèðñöç?! Åéáè éîõ. Ãîúàéëà. äàùà äîüðóñó. àüçûíû éóìäó âÿ ùÿéÿòäÿí ÷ûõûá ìÿíèì éàíûìäàí þòäö. äþíöá äàëàíûí àäàìëàðûíà. àììà áó äÿôÿ Èáàäóëëàäàí ýÿëÿí î ïèñ àðàã èéèíÿ ôèêèð âåðìÿäèì.
370
. ßáäöëÿëèéÿ. àììà ýþçëÿðèíè ýöúëÿ Õàíûì õàëàíûí ýþçëÿðèíäÿí ãîïàðûá.
Úÿáðàéûëëà... ìÿíèì áöòöí öðÿéèì áèð ãöðóð ùèññè èëÿ äîëìóøäó. áàøûíäàí ó÷ìàñûí äåéÿ ÿëè èëÿ îðòàñû äöéìÿëè àëòûêöíú êåïêàñûíû òóòóá éåðèíäÿí ýþòöðöëäö. ùå÷ íÿ äåìÿäè. ýþçýþðÿñè áöðöøöá áàëàúàëàøìûø Èáàäóëëà þçö äÿ áåëÿ ôèêèðëÿøäè. åëÿ áèë êè.
èéèíè ùèññ åëÿéÿíäÿ àç ãàëà ôèçèêè áèð àüðû äóéóðäóì. Òþêÿðÿì öñòöâöçÿ
êåðóõàëàðûìû. áèð àí Èáàäóëëàíûí ïÿðòäÿ. ãàïûëàðûí ãàáàüûíäà äàéàíìûø àäàìëàðûí áàõûøëàðû àëòûíäà äàëàíäàí êå÷èá êö÷ÿéÿ òÿðÿô ýåòäè. ßáäöëÿëèéëÿ. Àüàðÿùèìëÿ ôÿõð åäèðäèì. Àäèëëÿ. Õàíûì õàëàíûí àðäûíúà ýÿëÿí Úÿôÿðëÿ. à÷ûã ÷èéèíëÿðèíè ãàëäûðûá íàçèê
âÿ ýöíöí àëòûíäà éàíûá ãàðòìûø áîéíóíó ãûñäû. îíäà áèëÿðñöç!. ñîíðà äåäè:
— Ðÿää îë.— Äöø àøàüû!
Èáàäóëëà àíúàã Õàíûì õàëàéà áàõûðäû âÿ åëÿúÿ áàõà-áàõà äà
áèð-èêè ñàíèéÿ ùÿìèí òàõòà ìåéäàí÷àäà äàéàíäû. Õàíûì õàëà
ãàëûí ÷àòìà ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí î çÿùìëè ýþçëÿðè èëÿ Èáàäóëëàíû ÷ÿêèá ïèëëÿêÿíëÿðëÿ àøàüû ñàëäû âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. áàõàðñóç!. Èáàäóëëà éàíûìäàí þòÿíäÿ ìÿíè àðàã èéè âóðäó âÿ àòàìëà àíàì ùÿðäÿí åâäÿ îòóðóá ñþùáÿò åëÿéÿíäÿ àðàüû î ãÿäÿð ïèñëÿìèøäèëÿð êè. áó ñààò
Õàíûì õàëà èðè ñöìöêëö àüûð ÿëè èëÿ Èáàäóëëàíûí ãóëàüûíûí äèáèíÿ áèð
äÿíÿ éàüëû ñèëëÿ ÷ÿêÿúÿê âÿ éÿãèí êè. îüëàíëàðû äà àðäûíúà àääûìëàéà-àääûìëàéà ùÿéÿòèìèçÿ ýèðäè. Àüàðÿùèìÿ
áàõäû. äàëàíà ÷ûõìûø àðâàäëàð.
Úÿôÿð Èáàäóëëàéà òÿðÿô ãà÷ìàã èñòÿäè. Úÿáðàéûëà. Àäèëÿ. éåíÿ äÿ àüçûíû à÷ûá íÿñÿ äåìÿê
èñòÿäè. àììà Õàíûì õàëà Úÿôÿðÿ áàõäû âÿ Úÿôÿð àéàã ñàõëàäû. ñîíðà òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðè åíèá ùÿéÿòÿ äöøäö. àëà ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõäû. Èáàäóëëà èñÿ åëÿ áèëäè êè. Ãîúàéà. Úÿôÿð
ýÿëèð.
áèð-áèð Úÿôÿðÿ. êö÷ÿéÿ áóðóëóá ýþçäÿí èòäè âÿ
Õàíûì õàëà åëÿúÿ äèê-äèê ãàáàüûíà áàõà-áàõà. ÷öíêè ìÿí
ùÿìèí äÿì ßìèíÿ õàëàýèëèí ùÿéÿòèíäÿí ÷ûõàí Õàíûì õàëàéà. àììà Õàíûì õàëà
ÿë ãàëäûðìàäû.
Èáàäóëëà äàëàíûí àõûðûíà ÷àòûá êö÷ÿéÿ áóðóëìàçäàí ÿââÿë àéàã
ñàõëàäû. áóðàäàí!
Èáàäóëëà áîéíóíó äöçÿëòäè.
ñèçÿ íÿ
äÿõëè âàð.
ßìèíÿ õàëàíûí ùÿéÿò ãàïûñû à÷ûã èäè âÿ ìÿí áàéàãäàí áÿðè
èêèíúè ìÿðòÿáÿíèí ïÿíúÿðÿñè ãàáàüûíäà äàéàíûá áàõàí ßìèíÿ õàëàíû ýþðöðäöì: äöçäö. ýþçëÿðè. êöðÿéèíè õàðòóòóí éîüóí ýþâäÿñèíÿ ñþéêÿéèá àðûã îâóðäëàðûíû äîëäóðäó âÿ òöòÿéè ÷àëìàüà áàøëàäû. õöñóñÿí äÿ òåç-òåç Õàíûì õàëà
áèøèðäèêëÿðè õþðÿêäÿí áèð áîøãàá ÷ÿêèá ìÿíÿ âåðèðäèëÿð.
äàëàíà à÷ûëàí áÿçè ïÿíúÿðÿëÿðèí àðõàñûíäà äàéàíìûø êèøèëÿðèí êþëýÿëÿðè äÿ ÷ÿêèëèá ýåòäè. àïàðûðäûì
ßìèíÿ õàëàéà. ùÿéÿòëÿðèí ãàïûëàðû áàüëàíäû. Èáàäóëëà
àíàäàí îëàíäà î õàðòóòó íÿçèð êèìè äàëàíûìûçäà ÿêèð.ãûçëàð äà äàüûëûøûá ùÿéÿòëÿðÿ ýèðäè. äåìÿê îëàð êè. àüàúûí àëòûíäà îòóðóá éàé-ãûø ùÿìèøÿ ÿéíèíäÿ
îëàí ñàðû ïåíúÿéèíèí äþø úèáèíäÿí òöòÿéèíè ÷ûõàðòäû. ßìèíÿ õàëà äà éåðäÿí ñàëûíìûø éàøûë ìÿõìÿð äþøÿêúÿíèí öñòöíäÿ îòóðóá ñàü ÿëèíèí áàø áàðìàüû èëÿ ÿëèíäÿêè òÿñáåùèí ãàðà íàðûí äàøëàðûíû îéíàäà-îéíàäà: «— Àëëàù ãÿáóë åëÿñèí!» —
371
. íÿéèâèçÿ ãàëûá. áèçèì ùÿìèøÿ êþëýÿëè îëàí ñÿðèí äàëàíûìûçà éåíÿ
äÿ ñàêèòëèê ÷þêäö. þçöìÿì. áèç äÿ ùÿìèøÿêè êèìè Áàëàêÿðèìèí áàøûíà éûüûøäûã.. áîéëàíà-áîéëàíà ýàù
ùÿéÿòÿ. Ôàéòîí÷ó
Ùÿìèäóëëà þëäö. êö÷ÿìèçÿ ÷þêìöø î ñàêèòëèéèí äàâàìûäû âÿ
Áàëàêÿðèìèí êöðÿéèíè ñþéêÿäèéè î ãîëëó-áóäàãëû õàðòóò àüàúû äà
ùÿìèí òöòÿéèí ñÿñè àëòûíäà äöíéàíûí èøëÿðèíè ôèêèðëÿøèð. ýàù äà äàëàí òÿðÿôÿ áàõûðäû âÿ éåíèäÿí äàëàíûìûçà ÷þêìöø
î ñàêèòëèê è÷èíäÿ ìÿí ßìèíÿ õàëàíûí äåéèíìÿéèíè àéäûíúà åøèòäèì
« — Îüëóìäó. äåìÿê îëàð êè. íþø ãàðûøûðñûç õàëãûí èøèíÿ?. Áàëàêÿðèìäÿí áàøãà äàëàíäà éåíÿ äÿ
ùå÷ êèì éîõ èäè. Áàëàêÿðèì òöòÿéè ÷àëäûãúà ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. ßìèíÿ õàëà ãîúàëäû. áó òöòÿê ñÿñè äÿ áèçèì äàëàíûìûçà. Èáàäóëëà áþéöéöá ôÿðñèç ÷ûõäû.
Äàëàíûìûçûí ëàï äèáèíäÿêè î õàðòóòà ÿââÿëëÿð «Èáàäóëëàíûí
àüàúû» äåéèðäèëÿð. Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíäÿ îéíàéàã. ßìèíÿ õàëàíûí ãàïûñû àüçûíäà äàéàíìûø
áèç óøàãëàðäàí âÿ áèð äÿ êè. ýþðìöðäö.». þçöìöç áèëÿðèê. ýþðìÿäè âÿ ßìèíÿ õàëàíû áèçèì äàëàíûìûçûí àðâàäëàðû äîëàíäûðìàüà áàøëàäû (î êèðàéÿíèøèí òÿëÿáÿëÿðèí
âåðäèêëÿðè ïóë íåúÿ îëóðäó? Ùå÷ êèì áèëìèðäè âÿ ÿñëèíäÿ ùå÷ êèì
áóíóíëà ìàðàãëàíìûðäû äà).
Ñîíðà ßìèíÿ õàëà äà ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäàí ÷ÿêèëäè. ßìèíÿ õàëàíûí ýþçëÿðè. àììà Õàíûì õàëà Èáàäóëëàíû ÷àüûðäûüû âàõòäàí ßìèíÿ õàëà ýÿëèá äàéàíìûøäû ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà. ÷öíêè ôàéòîí÷ó Ùÿìèäóëëà èëÿ ßìèíÿ õàëàíûí
óøàãëàðû îëìóðìóø âÿ ôàéòîí÷ó Ùÿìèäóëëà íÿçèð äåéèð.
àììà Áàëàêÿðèì áèçÿ áàõìàäàí äàëàíûìûçûí ëàï äèáèíäÿêè õàðòóò
àüàúûíà òÿðÿô ýåòäè. àíàì. áèç äÿ
êö÷ÿéÿ òÿðÿô ýåòìÿê èñòÿäèê.
÷öíêè ìÿí ÿëèìäÿ òóòäóüóì èñòè áîøãàáû
ßìèíÿ õàëàéà àïàðà-àïàðà ôèêèðëÿøèðäèì êè.
âÿçèðëÿðäÿí. ÷îõ ôèêèðëè îëàíäà. äåéèðäè:
— Î Èáàäóëëà áÿäáÿõò îüëó. ÿëèíäÿêè áîøãàáà õþðÿê ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ áàøûíû áóëàéûðäû. ýóéà êè. Øþâêÿòèí åâèíèí éàíûíäàêû ãîøà òóò àüàúûíûí àëòû èäè). äåéèðäè:
Ùàìàì ùàìàì è÷èíäÿ. óøàã âàõòû åëÿ éàõ÷û îüëàí èäè êè. ÷îõ çàìàí äà Áàëàêÿðèìèí ÷ÿêäèéè çÿùìÿò ùàâàéû îëóðäó. áèðäÿí-áèðÿ ÷àëìàüà áàøëàäûüû êèìè.
Äÿâÿ äÿëëÿêëèê åäÿð
Êþùíÿ ùàìàì è÷èíäÿ.. áèðäÿí ìÿí äÿ áþéöéÿíäÿ Èáàäóëëà êèìè îëàðàì. éàéäà
ãûð äàøûéûá äàìëàðûí äàìàí éåðëÿðèíè éàìàìàüà êþìÿê åäèðäè (âÿ
ùÿìèí åâëÿðäÿ áèøÿí õþðÿêëÿðäÿí éåéèðäè).. àõøàìëàð èñÿ ìÿùÿëëÿíèí áöòöí
óøàãëàðû éûüûøûðäû Áàëàêÿðèìèí áàøûíà âÿ Áàëàêÿðèì Àü Äÿâÿäÿí
äàíûøûðäû.
Ùÿðäÿí Õàíûì õàëà ìÿíè ÷àüûðûá ßìèíÿ õàëàéà ïàé ýþíäÿðìÿê èñòÿéÿíäÿ.
ãûøäà ìÿùÿëëÿíèí úàìààòûíà îäóí éàðìàãäà êþìÿê åäèðäè. ýöíäöçëÿð èñÿ ùÿìèøÿ ÷þëäÿ-áàéûðäà îëóðäó. àäÿòÿí êèï þðòöëö îëàí íàçèê äîäàãëàðûíà. îíà ýþíäÿðèëÿí ùÿìèí ïàé äà íÿçèð êèìè áèð øåéäè. ïàäøàùëàðäàí. ïåéüÿìáÿðëÿðäÿí. ñÿééàùëàðäàí äàíûøûðäû. ùå÷ íÿéÿ éàðàìûð âÿ ùå÷ êèìÿ ëàçûì äåéèë — Áàëàêÿðèì ùÿìèí äàøëàðû òÿçÿäÿí
ÿçàá-ÿçèééÿòëÿ ýåðè ãàéòàðûðäû. ãóøõàíà êèìè áàëàúà áèð éåðäÿ éàòûðäû.
Õÿëáèð ñàìàí è÷èíäÿ.
372
. ìÿëóì îëóðäó êè. ùàðàäàíñà ÿçàáÿçèééÿòëÿ äàøûéûá ýÿòèðäèéè äàøëàð. öðÿéè ëàï
äîëó îëàíäà ñàðû ïåíúÿéèíèí úèáèíäÿí òöòÿéèíè ÷ûõàðûá ÷àëìàüà áàøëàéûðäû.. áèðäÿí-áèðÿ äÿ ÷àëìàüûíû êÿñèðäè. àììà î ìöëàéèì
ñþçëÿð ìÿíè ãîðõóäóðäó.äåéèðäè. åíëè
÷ÿíÿñèíÿ óéóøìàéàí áèð ìöëàéèìëèêëÿ äåéèðäè. èìàìëàðäàí äàíûøûðäû.
Áàëàêÿðèì ýåúÿëÿð Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíäÿ..
Õàíûì õàëà áó ñþçëÿðè ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí ãàðà âÿ
çÿùìëè ýþçëÿðèíÿ. ìèñàë ö÷öí. Àü
Äÿâÿ áàðÿäÿ úöðáÿúöð ÿùâàëàòëàð äàíûøìàãäàí. ôèêðÿ ýåòìÿêäÿí
þòðö Áàëàêÿðèìèí ÿí ÷îõ õîøëàäûüû èêèíúè éåð èäè (áèðèíúè éåð èñÿ êö÷ÿìèçèí ñÿêèñèíäÿ.
Èáàäóëëà ôÿðñèç ÷ûõäûüû ö÷öí î õàðòóòó äàùà Èáàäóëëàíûí àäû èëÿ
÷àüûðìûðäûëàð âÿ î õàðòóòóí àëòû îòóðóá òöòÿê ÷àëìàãäàí þòðö.
î óëäóçëàðà áàõñûí. ýóéà Ðàìàíàäà ôîíòàí âóðàí íåôò ãóéóëàðû âàð èìèø. áèçèì éàíûìûçäà îòóðìàüûíà áàõìàéàðàã. áèðäÿí þç-þçöíÿ — «Àëëàù ñÿíÿ ðÿùìÿò åëÿñèí.
óëäóçëàðà äèêèðäè.. ñóñóðäó. áó õàðòóòóí àëòûíäà îòóðóá áàøûíû ýþéÿ ãàëäûðûðäû.
Áÿçÿí äÿ. áåëÿúÿ Áàëàêÿðèì
îëóá.». àíúàã Áàëàêÿðèì ÷àëûðäû âÿ áèçäÿí áàøãà äöíéàäà ùå÷ êèì î ùàâàëàðà ãóëàã àñìàéàúàãäû. ìÿí Áàëàêÿðèìèí áó ñþçëÿðèíäÿí áèð øåé áàøà äöøìöðäöì. Áàëàêÿðèì
áó ñþçëÿðè åëÿ àùÿíýëÿ.
Áàëàêÿðèìèí íå÷ÿ éàøû âàð èäè? Áÿëêÿ ãûðõ èäè? Áÿëêÿ ÿëëè èäè?
— Áèëìèðÿì.. áåëÿ âàõòëàðäà Áàëàêÿðèìäÿí ùå÷ íÿ õàùèø åëÿìÿê ëàçûì äåéèë. ùÿìèí ñþçëÿðäÿí ñîíðà ìÿùÿëëÿìèçäÿêè Ñàðû ùàìàì äà ìÿíÿ
ñèðëè áèð àëÿì êèìè ýþðöíöðäö. áåëÿúÿ òöòÿê ÷àëûá. ñþùáÿò âàõòèëÿ áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ éàøàìûø øàèð Ñÿòòàð Ìÿñóìäàí ýåäèð. àíàñû îëìàéûá.» âÿ áèç áàøà äöøöðäöê êè. õàùèøëÿ. Áàõ. õöñóñÿí. öìóìèééÿòëÿ. Ìèðçÿ Ñÿòòàð. ùÿìèøÿ áåëÿúÿ òÿê îëóá. ùÿìèøÿ áåëÿúÿ Àü Äÿâÿäÿí äàíûøûá. àíàñû êèì èäè — ùå÷ íÿ áèëìèðÿì. àììà î ñþçëÿð ìÿíèì éàäûìäà ãàëûðäû âÿ åéíè çàìàíäà..
÷öíêè î çàìàíëàð ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. Îíäà áèëÿð êè. — äåéèðäè. ùÿìèí
àíëàðäà Áàëàêÿðèì áèçäÿí ÷îõ-÷îõ óçàãëàðäàäûð: ñîíðà éåíÿ áèçèì
éàíûìûçà ãàéûäûðäû âÿ ãÿðèáÿ ñþçëÿð äåéèðäèð: «— Ùÿð áèð àäàì ýÿðÿê ùÿðäÿíáèð ýþéëÿ òÿêáÿòÿê äàéàíñûí. ÷öíêè ÿñëèíäÿ áåëÿ
ùàâàëàð ùå÷ éåðëè-äèáëè éîõ èäè. î àéûí þçöíäÿí äÿ íÿñÿ äåéèðäè âÿ «íÿñÿ» ñèðð èëÿ äîëó èäè. åëÿ åéùàìëàðëà. — Àëëàù ñÿíÿ ðÿùìÿò
åëÿñèí!.
Áÿçÿí Áàëàêÿðèì ôèêèðëè îëàíäà òàìàì ñóñóðäó âÿ áèç áèëèðäèê
êè. Îíäà áèëÿð êè... ßëáÿòòÿ. éàõóä Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíäÿ. Áàëàêÿðèì
ùå÷ âàõò óøàã îëìàéûá.. ýóéà ãàáàãëàð Áàëàêÿðèìèí àòàñû ìèëéîí÷ó
îëóá. Áàëàêÿðèìèí ùå÷ âàõò àòàñû. àéëû-óëäóçëó ýåúÿëÿðäÿ Áàëàêÿðèì î ãîøà òóò
àüàúûíûí àëòûíäà.
Úÿôÿðãóëó äåéèðäè êè. ñèôàðèøëÿ íÿ òöòÿê ÷àëûðäû. éàõóä äà áóðàäà. áèð ìöääÿò áåëÿúÿ ñóñóðäó âÿ ìÿí à÷ûã-àøêàð
ùèññ åäèðäèì êè.. àíúàã þçö áèëèðäè. åëÿ áèë. àììà Áàëàêÿðèìèí íÿ
ö÷öí ìÿùç Ñÿòòàð Ìÿñóìó éàäûíà ñàëìàüûíûí ñÿáÿáèíè áèëìèðäèê. þçö íÿ ãÿäÿð áàëàúàäûð. î àéà áàõñûí. Áàëàêÿðèìèí ÷àëäûüû ùàâàëàðû.
÷öíêè Áàëàêÿðèì.
íÿ äÿ áèð ÿùâàëàò äàíûøûðäû.Ñîíðà î ñèðëè ÿùâàëàòëàðäàí äàíûøìàüà áàøëàéûðäû. ýþéÿ áàõñûí ýÿðÿê. áàøãàëàðû äà íÿ ãÿäÿð áàëàúàäûð.. áó ùàâàëàðû. åëÿ ìÿíàëû-ìÿíàëû äåéèðäè
êè. î
ñþçëÿð î óçàã óëäóçëàðûí þçöíäÿí äÿ.
Ìÿùÿëëÿäÿ ìÿíèì ÿí éàõûí äîñòóì Úÿôÿðãóëó èäè âÿ äöçäö. Áàëàêÿðèì åëÿ ùÿìèøÿ áó
úöð îëóá. Áàëàêÿðèìèí àòàñû. ýóéà èí373
. ýþçëÿðèíè àéà...
» âÿ ìÿíèì áöòöí è÷èì àíàìûí äåäèéè áó ñþçëÿðÿ åòèðàç åäèðäè. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. éÿíè
ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. þç ùÿéÿòëÿðèíäÿ Áàëàêÿðèì ö÷öí àéðûúà áèðîòàãëû. àììà ñîíðàëàð ìÿí áàøà äöøäöì êè. ùÿäÿð çÿùìÿòèíÿ ùàéûôû ýÿëèðäè. Áàëàêÿðèì î ÿùâàëàòëàðû áèçÿ
éîõ. åëÿ áèë êè. øåéòàíûí àäàìû
ùåñàá åäèð.þçöíÿ äàíûøûðäû. õöñóñÿí ýåúÿëÿð. àðàêÿñìÿëè áèð
áèíà òèêäèðÿúÿê (áèçèì åâèìèç êèìè). î ãîøà òóò àüàúûíà. áàüëû ãàïû-ïÿíúÿðÿëÿðèíÿ. àììà ìÿí áöòöí áóíëàð áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìèðäèì (âÿ öìóìèééÿòëÿ. êÿíàðëàðû áèðãàò äàøëà ùþðöëìöø àñôàëò ñÿêèëÿðÿ.
ýóéà Áàëàêÿðèì óøàã âàõòû áþéöê-áþéöê àëèì ìöÿëëèìëÿðäÿí äÿðñ
àëìûøäû. Ìóñà ñàüàëñà. èêè äÿíÿ éåêÿ ãî÷ àëûá ãÿññàá Äàäàøáàëàéà êÿñäèðäè âÿ î èêè ãî÷óí ÿòèíè ìÿùÿëëÿíèí úàìààòûíà ïàéëàäû). äàëàíûìûç áèð
ìöääÿò äèíúÿëèá. ÷öíêè ìÿí
ÿââÿëëÿð àíàìûí áó ñþçëÿðèíè îëäóüó êèìè áàøà äöøöðäöì. ö÷öíúö ìÿðòÿáÿñèíäÿ
ïàïàã÷û ßáöëôÿòýèë éàøàéàí âÿ áèçèì ìÿùÿëëÿíèí ÿí ùöíäöð âÿ ÿí
éàðàøûãëû áèíàñû îëàí î ö÷ìÿðòÿáÿ äÿ âàõòèëÿ Áàëàêÿðèìýèëèí èìèø.
äàëàíûìûçäàí ÿë-àéàã ÷ÿêèëÿí âàõòëàð. ÷öíêè
Áàëàêÿðèì äÿ äÿñòÿ-äÿñòÿ ó÷óá ýÿëèá î ãîøà òóò àüàúûíà ãîíàí ñÿð÷ÿëÿð êèìè áèð øåé èäè. äàëàíûìûçûí äèáèíäÿêè î õàðòóòà äàíûøûð. àíàìûí áó ñþçëÿðèíäÿ ÿñëèíäÿ áèð ìÿùÿááÿò âàð. àììà àõøàìëàð áèçÿ ùÿìèí äöíéàíûí ÿí ýþçÿë âÿ ÿí ñèðëè ÿùâàëàòëàðûíû äàíûøûðäû. êö÷ÿìèçäÿí.
Ìÿùÿëëÿíèí êèøèëÿðè éàøàìàã ö÷öí ùÿéÿòëÿðèíäÿ Áàëàêÿðèìÿ
éåð âåðèðäèëÿð. áöòöí òÿêëèôëÿðäÿí èìòèíà åäèðäè (ßçèçàüà ÿìè äÿ íÿçèðèíè ìÿúáóð îëäó äÿéèøäè. ìÿòáÿõëè.äè èêèíúè ìÿðòÿáÿñèíäÿ Ìóõòàðýèë éàøàéàí. êö÷ÿìèç. àììà Áàëàêÿðèì Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíäÿêè î ãóøõàíà êèìè éàòàã éåðèíè ùå÷ íÿéÿ äÿéèøìèðäè.
Ùÿðäÿí áèçèì åâäÿ Áàëàêÿðèìäÿí ñþç äöøÿíäÿ àíàì ýöëöìñÿéèá äåéèðäè: «— Éàçûã Áàëàêÿðèì øåéòàí ôÿùëÿñèäè äÿ. àíàì Áàëàêÿðèìè. ñîíðà òÿçÿäÿí àääûì ùÿñðÿòè ÷ÿêìÿéÿ áàøëàäûüû
âàõòëàð Áàëàêÿðèì î ÿùâàëàòëàðû ãÿìáÿð äþøÿíìèø êö÷ÿìèçÿ.
Ùÿìèí èñòè áàçàð ýöíö Áàëàêÿðèì êöðÿéèíè õàðòóòóí ýþâäÿñèíÿ ñþéêÿéèá áèð õåéëè òöòÿê ÷àëäû âÿ õàðòóò äà áèçèìëÿ áèðëèêäÿ äèã374
. éà äà êè. ìÿùÿëëÿìèçèí åâëÿðèíèí äèâàðëàðûíà. êö÷ÿìèçäÿêè î ö÷ìÿðòÿáÿëè áèíàíûí äàìûíäà äàéàíûá àøàüûäà ãàëìûø äöíéàéà áàõûðäû. áÿçÿí ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. àíàìûí Áàëàêÿðèìèí ÷îõ âàõò ùÿäÿð éöê äàøûìàüûíà. ùÿòòà áèð äÿôÿ ßçèçàüà ÿìèíèí îüëó Ìóñà àüûð õÿñòÿëÿíÿíäÿ ßçèçàüà ÿìè íÿçèð åëÿìèøäè êè. þç... áöòöí áóíëàð áîø ñþùáÿòëÿðäèð). ùÿãèãÿòÿí. ÷öíêè Áàëàêÿðèì ìÿíèì ö÷öí åëÿ-áåëÿúÿ Áàëàêÿðèì èäè âÿ áó ýöí äÿ
åëÿ-åëÿúÿ Áàëàêÿðèì êèìè äÿ ãàëûá.
Áàëàêÿðèìèí ñþéëÿäèéè î ÿùâàëàòëàðû áÿçÿí éàõøû áàøà
äöøìÿñÿê äÿ.
Áÿçÿí ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè. î ÿùâàëàòëàð ùà÷àíñà ýÿëÿúÿêäÿ áàø
âåðÿúÿê âÿ ìÿí éóõóëó âàõòëàðûìäà òÿÿúúöá åäèðÿì êè. øÿôôàô áèð èïÿê êèìè ùèññ åòäèéèì
ãöññÿ. î ãàðàíëûã è÷èíäÿ êö÷ÿìèçÿ äþøÿíìèø ãÿìáÿðèí öñòöíäÿ Àü Äÿâÿíèí èðè ëÿïèðëÿðè àüàðûð âÿ óçàãäàí...
Áèð äÿôÿ ýåúÿíèí éàðûñû éóõóäàí îéàíûá êö÷ÿ ïÿíúÿðÿìèçèí
ãàáàüûíà ãà÷äûì. êèìñÿñèç èäè.. åøèòäèéèìèç î ãÿðèáÿ ÿùâàëàòëàðûí ùàìûñûíû áàøà äöøöðöê. î ÿùâàëàòëàðû ùà÷àíñà ìÿí þçöì éàçìûøàì. åéíè çàìàíäà î òöòÿê ñÿñè áèçèì åâèìèçäÿêè î êè÷èê áàéðàìà ëàï çÿðèô.
î ãÿðèáÿ ñþçëÿðèí ùàìûñû áèçÿ ìÿëóìäóð.
äàíûøäûãëàðûíûí ùàìûñûíû áàøà äöøöðöê âÿ áèç þçöìöç äÿ áóíà èíàíûðäûã êè.ãÿòëÿ Áàëàêÿðèìèí òöòÿéèíÿ ãóëàã àñäû.
Â
Áàëàêÿðèì ÿí ÷îõ Àü Äÿâÿäÿí äàíûøûðäû âÿ áèç Áàëàêÿðèìèí
áàøûíà éûüûøûá äàíûøäûãëàðûíà ãóëàã àñà-àñà áÿçÿí ùå÷ íÿ áàøà äöøìöðäöê. àõûð âàõòëàð ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè. íåúÿ ýþðöðÿì?. îíëàðû ìÿí þçöì þç ýþçëÿðèìëÿ ýþðìöøÿì.
Áÿçÿí ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè. î ÿùâàëàòëàðû Áàëàêÿðèì äàøûøìàéûá. àììà î Àü Äÿâÿ ýþçëÿðèìèçèí ãàáàüûíà ýÿëèðäè âÿ áèç
áèëèðäèê êè. àììà
ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. Áàëàêÿðèì ãÿäèìëÿðäÿ áàø âåðìèø ÿùâàëàòëàðäàí äàíûøìàüà
áàøëàäû. ãàðàíëûã êö÷ÿ áîìáîø. ýÿëÿúÿêäÿ áàø âåðÿúÿê ÿùâàëàòëàðû ÿââÿëúÿäÿí ùàðàäàí áèëèðÿì. — äåäèì âÿ ïÿíúÿðÿìèçèí øöøÿñèíäÿí ÷þëÿ áàõäûì. ãÿìýèíëèê ýÿòèðèðäè âÿ àõøàì äöøÿíäÿí ñîíðà. íÿ îëóá?
— Àü Äÿâÿ ýåäèð êö÷ÿìèçäÿí. Àíàì éåðèíäÿí äèê àòûëäû:
— Íÿ âàð. äöíéàäà àüàïïàã áèð Àü Äÿâÿ âàð. ïàêëûã ýÿòèðèðäè.Áÿçÿí.. õöñóñÿí. êö÷ÿíèí ñàêèòëèéèíÿ áèð òÿìèçëèê..
Áèç ùå÷ âàõò Áàëàêÿðèìÿ ñóàëëàð âåðèá äàíûøäûüû ÿùâàëàòëàðû
þçöìöç÷öí àéäûíëàøäûðìûðäûã...
. ëàï óçàãäàí äà Àü Äÿâÿíèí áîéíóíäàêû çûíãûðîâóí ñÿñè ýÿëèð. î òöòÿéèí ñÿñè Èáàäóëëàíûí
äàâà-äàëàøûíäàí ñîíðà áèçèì äàëàíûí. ÷öíêè Áàëàêÿðèì òàìàì ÿìèí èäè êè.
Àòàì:
375
. ìÿíèì àòàì
î âàãîí ãîõóëó ùÿñèð çÿíáèëèíè ÿëèíÿ àëûá éåíÿ äÿ ñÿôÿðÿ ýåäÿíäÿí
ñîíðà.
. ãóìíàí ñàâàéû áèð øåé ýþðìöðñÿí. þëÿíëÿðè Àü Äÿâÿ àïàðûð âÿ Àü Äÿâÿ êèìè êè. î ãûïãûðìûçû äàí éåðèíèí äÿ èíäèêè éåêíÿñÿãëèéè ìèí èë áóíäàí ÿââÿë äÿ áåëÿ îëìóøäó âÿ ìèí èë áóíäàí
ñîíðà äà áåëÿ îëàúàãäû. Ñÿùðà áèëèðñèç
äÿ. àòàì Áàëàêÿðèì ùàããûíäà ïèñ ôèêèðäÿ îëñóí. éÿíè êè.. òÿëÿñìÿäÿí ìÿíçèëÿ äîüðó ýåäèðäè âÿ Àü Äÿâÿíèí áó àääûìëàðûíûí äÿéèøìÿç àùÿíýè äÿ ÿñëèíäÿ î ñÿùðà éåêíÿñÿãëèéèíèí ìöøàéèÿò÷èñè èäè
âÿ òÿêúÿ ñÿùðàíûí äåéèë. ôèêðèíè. ìÿí ãîðõóðäóì. — äåäè. íÿ äåìÿêäè. àììà ñÿñèìè ÷ûõàðìûðäûì..
Áàëàêÿðèì Àü Äÿâÿíèí öñòöíäÿêè àäàìëàðäàí ñþùáÿò à÷ûðäû. ùÿð òÿðÿô ãóì.
Àíàì:
— Èøèí éîõäó. öðÿéèì äþéöíöá àç
ãàëûðäû éåðèíäÿí ÷ûõñûí. òÿêúÿ áó ýåúÿíèí âÿ èíäèúÿ à÷ûëàí áó ñÿùÿðèí äåéèë.
. Àü Äÿâÿ êèìèíñÿ ãàïûñûíäà éàòìàã ö÷öí áèçèì ìÿùÿëëÿìèçÿ ýÿëèá.
Àü Äÿâÿíèí ýÿçäèéè éåðëÿðäÿí äåéèðäè âÿ áÿçÿí äÿ ñþéëÿäèéè úöðáÿúöð ñþçëÿðè þçö áèçÿ èçàù åäèðäè:
— Éîë÷ó Àü Äÿâÿíèí öñòöíäÿ ñÿùðà èëÿ ýåäèðäè.. áöòöí äöíéàíûí âÿ éöç ìèí èëëÿðèí éåêíÿñÿãëèéèíäÿí
õÿáÿð âåðèðäè. Àü Äÿâÿ îíëàðäàí
ùàíñûíûíñà ãàïûñûíäà éàòñûí. Ùÿìèí ýåúÿ ìÿí ìÿùÿëëÿìèçäÿêè àäàìëàðû áèð-áèð ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿòèðèðäèì âÿ èñòÿìèðäèì êè. î áèðè äöíéàéà àïàðìàã èñòÿéèð.. — Éóõó ýþðöá. Áàëàêÿðèì äåéèðäè êè.
Àü Äÿâÿ àääûìëàðûíû áèð-áèð èðÿëè àòàðàã.
Àü Äÿâÿíèí öñòöíäÿ îòóðìóø Éîë÷ó ùÿð äÿôÿ äÿâÿ àääûì àòäûãúà éöíýöëúÿ éûðüàëàíà-éûðüàëàíà èðè.. áó ñÿùðàíûí äà. ìÿí ãîðõóðäóì.
Ìÿí òÿçÿäÿí éåðèìÿ ýèðÿíäÿí ñîíðà äà õåéëè ìöääÿò Àü Äÿâÿíèí áàðÿñèíäÿ ôèêèðëÿøèðäèì âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ùàðà áàõûðñàí. áó Ìóüàí ñÿùðàñûíû éåêíÿñÿãëèêäÿí
ãóðòàðìàã åùòèðàñûíûí þçöíäÿ äÿ áèð éåêíÿñÿãëèê âàð èäè.. ýåúÿ ýÿëèá î àäàìûí ãàïûñûíûí àüçûíäà éàòûð.— Áàëàêÿðèì áóíëàðûí áàøûíû õàðàá åëÿéÿúÿê. ùèññëÿðèíè áèð òÿÿññöô áöðö376
.. ãàðà ýþçëÿðèíè ãûïãûðìûçû
ãûçàðìûø î äàí éåðèíÿ çèëëÿìèøäè âÿ ôèêèðëÿøèðäè êè. ùÿìèøÿêè êèìè.
Éîë÷óíóí áöòöí áÿäÿíèíè. ÷öíêè èñòÿìèðäèì êè. — äåäè.Ãûïãûðìûçû ãûçàðìûø äàí éåðè ñÿùðà ñûðàñûíà áèð ãûðìûçûìòûëëûã âåðìèøäè âÿ ñÿùÿð éàâàø-éàâàø à÷ûëäûãúà. àììà ñÿùÿðèí áåëÿúÿ éàâàø-éàâàø à÷ûëìàñûíûí..
áó äÿâÿ àääûìëàðûíûí äà. åëÿ áèë áó Ìóüàí ñÿùðàñûíûí éåêíÿñÿãëèéèíè äÿéèøäèðìÿê èñòÿéèðäè..
íèéÿ áóíäàí õÿáÿðè îëìàéûá âÿ íÿ ö÷öí þçöíö áó âàõòà ãÿäÿð òàíûìàéûá?
Äöíÿí àõøàìà éàõûí éîëà ÷ûõùà÷ûõäà äàðâàçàëàðûíûí ãàáàüûíäàêû ãîúà áèð ÿíúèð àüàúûíûí áóäàüûíà ãîíìóø ãàðà ãàðüà ýþðäö âÿ
377
. ÷öíêè î ëÿïèð õÿòòè äàùà ñàëûíìûøäû âÿ äàùà íåúÿ âàðäûñà åëÿúÿ äÿ ãàëàúàãäû.
Àììà Àëëàùäàí àëäûüû úàâàá áó îëäó:
— Ñÿí ìÿíè ùå÷ çàìàí ýþðìÿéÿúÿêñÿí!. ñÿùðà áîéó óçàíàí áó ëÿïèð õÿòòèíäÿ êöëÿê ãîïàí. àììà åëÿ áóíà ýþðÿ Òóð
äàüûíäà Àëëàùà ÷îõ éàëâàðäû:
— Þçöíö ìÿíÿ ýþñòÿð!. äàùà äîüðóñó. áó òîðïàüûí àëòûíäà èäè.
Éîë÷ó.
Äöíéà àäèäè.
ùèññëÿðè áèð ìþúöçÿ ùÿñðÿòèíäÿ èäè. àììà Éîë÷ó éàõøû áèëèðäè êè. áåëÿúÿ éåêíÿñÿãäè. áÿëêÿ äÿ èêè èëäÿí ñîíðà — èòèá ýåäÿúÿêäè. ôèêðè. êþ÷öá ýåäèá áó äöíéàäàí. éîõñà äöíéàíûí î áèðè áàøûíäà? — ôÿðãè éîõ
èäè.ìöøäö âÿ áó òÿÿññöô åëÿ áèë Éîë÷óíó Àü Äÿâÿíèí öñòöíäÿí àëäû. Äÿäÿ Ãîðãóä áóíó äåéèá âÿ þçö äÿ íå÷ÿ éöçèëëèêëÿðäèð êè. ýÿëèìëè.. ÷öíêè Äÿäÿ Ãîðãóäóí ùàðàäà äÿôí
îëóíìàüûíûí — áóðàäà. áÿëêÿ þçö ùå÷ áóíó áèëìèðäè.
äöíéàäà ùå÷ âàõò ìþúöçÿ îëìàéûá âÿ ùå÷ âàõò äà ìþúöçÿ îëìàéàúàã.
Àü Äÿâÿ àääûì àòäûãúà èðè ëÿïèðëÿðè ãóìóí öñòöíäÿ ãàëûðäû âÿ
Éîë÷ó àðõàéà ãàíðûëûá î ëÿïèðëÿðÿ áàõìàã èñòÿäè. òîðïàã åéíè èäè âÿ Äÿäÿ Ãîðãóä äà
ñàéñûç-ùåñàáñûç àäàìëàð êèìè. ýåäèìëè äöíéà. áöòöí áåéíè áó úöð ôèêèðëÿðèí ÿñèðè èìèø. ÷öíêè ñÿùðà áîéó óçàíàí î ëÿïèðëÿðèí äöç õÿòòè äÿ Éîë÷óíóí
öðÿéèíè ñûõàúàãäû. áÿëêÿ áåø àéäàí ñîíðà.
Éîë÷óéà íÿ îëìóøäó? Áó íÿ ôèêèðëÿð èäè? Áó íÿ ýþðöìëÿð èäè?
Âÿ áèð ùàëäà êè.
Òÿçÿúÿ à÷ûëàí î ñÿùÿð àéàçûíäà Éîë÷óíóí áöòöí áÿäÿíè. ñîíðà Éîë÷ó éåíÿ äÿ èðè ãàðà ýþçëÿðèíè ãàëäûðûá ãûïãûðìûçû
ãûçàðìûø äàí éåðèíÿ áàõäû âÿ áó äÿôÿ î äàí éåðèíèí ãûðìûçûñû äöíéàäà òþêöëÿí ãàíëàðäàí õÿáÿð âåðäè. ñîí óúó
þëöìëö äöíéà. àììà ãàíðûëìàäû. ÿéðèëèá-áóðóëìàéàúàãäû. Äÿäÿéÿ ðÿùìÿò îõóéà-îõóéà òîðïàüà. ùàâàäàí àñûëû ãîéäó.. áó äöíéàíûí öçö åéíè èäè. Éîë÷óíó äàéàãñûç åëÿäè. ìþúöçÿñèç äöíéàäû âÿ Éîë÷ó ôèêèðëÿøäè êè. Àëëàù îíà ðÿùìÿò åëÿñèí. ÿñëèíäÿ Êÿëèìóëëàù Ìóñà ïåéüÿìáÿð äÿ ìþúöçÿ ýþðìÿê
èñòÿéèðäè. àììà
áó ìþúöçÿäÿí ùå÷ êèì áàø à÷ìûð âÿ Äÿäÿ Ãîðãóä êèìè áèð åë àüñàããàëû äà. äÿéèøìÿéÿúÿêäè.. åëÿ áó àäèëèéèí þçö áèð ìþúöçÿäèð. ãàñûðüà áàøëàéàí ìöääÿòÿ ãÿäÿð áèð ÿáÿäèëèê âàð èäè (ñîíó îëàí ÿáÿäèëèê!) âÿ ùà÷àíñà î êöëÿê ãîïàíäà.
ñÿùðàíûí ãóìëóüóíà áàõäû. î ãàñûðüà áàøëàéàíäà — áÿëêÿ ñàáàù. àíúàã áóíó äåéèá êè.. ÿñëèíäÿ.
öðÿéèíè ó÷óíäóðäó.
áàüäà éó. äèããÿòëÿ áàõäû âÿ áèðäÿí-áèðÿ Éîë÷óéà ìÿëóì îëäó êè.
Àü Äÿâÿ ýþçëÿðèíè ìÿíçèëÿ ñàðû — óçàãëàðà äèêèá åéíè àùÿíýëè
àääûìëàð èëÿ èðÿëèëÿéèðäè âÿ ùÿðýàù Éîë÷ó Àü Äÿâÿíèí áåëèíäÿí
äöøöá ýþçëÿðèíÿ áàõñàéäû. Éîë÷óéà
378
.
Àììà áåëÿ áèð èø Éîë÷óíóí àüëûíà ýÿëìÿäè. äàùà äîüðóñó.
Áó òÿêáÿòÿê ñÿôÿðëÿð áó áèð èëèí è÷èíäÿ áàøëàäû. áèð ìöääÿò äàéàíûá î ãàðüàéà
áàõäû. èíäèéÿ ãÿäÿð þìðöíö — áó óçóí þìðöíö þçö ö÷öí éîõ. ñîí âàõòëàð áó òÿêáÿòÿê ñÿôÿðëÿðè þìðöíöí ùå÷ êèìÿ — íÿ îüëàíëàðûíà.
Áó áèð èëäÿ éîëà òÿê ÷ûõûðäû. ãàðüà ö÷ éöç èë éàøàéûð âÿ ãàðà ãàðüàíûí ýþçëÿðèíäÿêè î êÿäÿð äÿ ùÿìèí ö÷ éöç èëèí êÿäÿðè èäè.. áàüäà äàðà. éîëóí óúóíäàí òóòóðäó. éà áèð ïèéàëÿ çÿôÿðàíëû øÿðáÿò è÷èðäè âÿ éåíÿ äÿ Àü Äÿâÿíèí áåëèíÿ ãàëõûá. éîëóíà äàâàì
åäèðäè âÿ Àü Äÿâÿ ùÿð äÿôÿ àéàüûíû èðÿëè àòàíäà. Áàüäàä àðà. Éîë÷ó ùèññ åäèðäè êè. þçö èëÿ òÿêáÿòÿê ãàëñûí — éåðèí öçö îëóðäó. íÿ íÿâÿëÿðèíÿ.. Èïÿê-ãóìàø êàðâàíûíû þçöíäÿí ÿââÿë ýþíäÿðèðäè âÿ î êàðâàí ýåäèá øÿùÿðèí ýèðÿúÿéèíäÿ äöøÿðýÿ ñàëûá þç ñàùèáèíè — Éîë÷óíó ýþçëÿéèðäè. áàøãàëàðû ö÷öí éàøàéûá. î ãàðà ãàðüàíûí ýþçëÿðèíèí äèáèíÿ ÷þêìöø
êÿäÿðè äÿ ýþðäö âÿ ùÿìèí êÿäÿð Éîë÷óíó ñàðñûòäû.
Éîë÷óéà åëÿ ýÿëèðäè êè. íÿíÿñèíèí ÷àüûðäûüû áàéàòûëàð
éàäûíà äöøöðäö: çöëôöíö áàüäà äàðà. Àü Äÿâÿ îëóðäó. àòàñûíû. þçö îëóðäó. íÿ ãûçëàðûíà. íÿ äîñòëàðûíà.
Ñîí âàõòëàð Éîë÷ó óçàã éîëà òÿê ÷ûõìàüû õîøëàéûðäû. ÷öíêè áöòöí þìðöíö êå÷èðäèéè àëûøâåðèø è÷èíäÿ àéäà. ùå÷
ùàðà òÿëÿñìèðäè. ÷îõäàí þëöá-èòìèø àíàñûíû. ýþéöí àëòû
îëóðäó. ôèêðèíäÿ î óçóíóçóí èëëÿðèí ãàòûíû áèð-áèð à÷ûá óøàãëûüûíû êå÷èðäèéè âÿ èíäè ÷îõäàí
òÿëÿô îëìóø ùÿéÿòëÿðèíè. íÿ
íÿòèúÿëÿðèíÿ. áèð éàõøû ùÿìäÿì ö÷öí. ãîíøóëàðûíû ýþçëÿðèíèí ãàáàüûíà ýÿòèðèðäè. ùÿìèí ãàðà ýþçëÿðäÿ äÿ î ãàðà ãàðüàíûí ýþçëÿðèíèí äèáèíÿ ÷þêìöø êÿäÿðè ýþðÿðäè.
Äåéèðäèëÿð êè. èêè àéäà áèð äÿôÿ Øÿùÿðÿ áàëàúà ñÿôÿð éåýàíÿ èìêàí èäè êè. Øàìû ýÿç. ùÿðäÿíáèð éîë êÿíàðûíäà åùñàí ùåñàáûíà òèêèëìèø
ðÿáàòëàðûí éàíûíäà Àü Äÿâÿíè ñàõëàéûá. íåúÿ îëäó êè. éà
íÿ èäèñÿ. íÿ äöøìÿíëÿðèíÿ — éàëíûç âÿ éàëíûç
þçöíÿìÿõñóñ àíëàðû êèìè ýþçëÿéèð. àõøàìà éàõûí Àü
Äÿâÿéÿ ìèíèá äàðâàçàñûíäàí ÷ûõûðäû. äÿâÿíèí áåëèíäÿ
éûðüàëàíäûãúà àëûø-âåðèø è÷èíäÿ êå÷ÿí óçóí-óçóí èëëÿð áîéó áèðèíúè
äÿôÿ óøàãëûã ÷àüëàðûíû ýþçöíöí ãàáàüûíà ýÿòèðèðäè. âÿññàëàì. ãàðà ãàðüàíûí ãàïãàðà ýþçëÿðè äöíéàíûí ÿí ýþçÿë ýþçëÿðè èìèø âÿ
Éîë÷ó åéíè çàìàíäà.ùå÷ þçö äÿ áèëìÿäè. äöøöá îíó òàíûìàéàí ãàðà
úàìààòëà áèðëèêäÿ áèð êàñà ãàòûã éåéèðäè. âÿ éàø òàìàì þòöðäö.
Éîë÷ó áåëÿ ôèêèðëÿøèðäè. î ìèñðà ùå÷ úöð Éîë÷óíóí éàäûíäàí ÷ûõìûðäû. éåíÿ äÿ
èêèíúè íàìàç ö÷öí Øÿùÿðÿ ÷àòàúàãäû. êèìäÿíñÿ åøèòìèøäè? Éà äà ùàðàäàñà îõóìóøäó? — áèëìèðäè. àíè
áèð øèìøÿê êèìè ôèêðèíäÿ ÷àõûá ýåäèðäè. ñîíðàäàí ùÿìèí ùÿáÿø ãóëàìëàð èëÿ öçáÿöç ýÿëìÿê èñòÿìèðäèëÿð. ÷öíêè Éîë÷óíóí Àü Äÿâÿíèí èðè ãàðà
ýþçëÿðèíèí äèáèíÿ ùîïìóø î êÿäÿðäÿí õÿáÿðè éîõ èäè.åëÿ ýÿëèðäè êè.
Äàí éåðèíèí ãûçàðòûñû ÿðèéèá éîõ îëóðäó âÿ ïàéûçãàáàüû òîïàòîïà áóëóäëàð àüàïïàã àüàðìàüà áàøëàéûðäû.
íåúÿ êè. ãà÷àãëàð áèð äÿâÿ ÿòèíèí êàáàáûíà ýþðÿ. àììà ùå÷ áèð ñÿôÿðè áóýåúÿêè ñÿôÿð êèìè îëìàìûøäû: Àü Äÿâÿíèí öñòöíäÿ éöíýöëúÿ éûðüàëàíà-éûðüàëàíà íÿ óøàãëûüûíû ýþçëÿðèíèí ãàáàüûíà ýÿòèðìèøäè. Éîë÷ó þçö èëÿ éîëà
ùå÷ íÿ ýþòöðìöð. íÿ óøàã
379
. àììà î âàõòäàí. êèìëÿðñÿ
òàìàì áàøãà àäàìëàð éàøàéûá. ðÿáàòëàðäà õÿðúëèê ö÷öí. éÿíè
òàìàì ýþçëÿíèëìÿäÿí.
Ìÿíè ùÿñðÿò éàðàòäû. ãà÷àãëàð áóðàñûíû äà éàõøû áèëèðäè êè. éîõ îëàúàãäû âÿ ùà÷àíñà áó Àü Äÿâÿ äÿ òîðïàãäà ÷öðöéöá éîõ îëàúàã. àììà Éîë÷óíóí ãûëûíú îéíàäàí ùÿáÿø ãóëàìëàðû äà áöòöí áó
òÿðÿôëÿðäÿ ìÿøùóð èäè âÿ ãóëäóðëàð. ßëáÿòòÿ. èñòè âàõòëàðäà ýåéäèéè éàøûë èïÿê ÿáàñûíû. îíóí ÿâÿçèíÿ áàøãàëàðû. éåð öçöíöí áöòöí úàíëûëàðû òîðïàãäà ÷öðöéöá éîõ îëàúàã. ùÿòòà àëûø-âåðèøèí øûäûðüû âàõòûíäà áåëÿ. ÿñëèíäÿ ýþéäÿêè î òîïà-òîïà àü áóëóäëàðëà
îíóí.
Áöòöí áó éîëëàðûí ãóëäóðëàðû.. Éîë÷ó èðè ãàðà ýþçëÿðèíè î òîïà-òîïà àü áóëóäëàðäàí ÷ÿêèá éöíýöëúÿ éûðüàëàíà-éûðüàëàíà áåëèíäÿ îòóðäóüó Àü Äÿâÿéÿ áàõäû âÿ ôèêèðëÿøäè êè. ùÿð ùàëäà
äöíéàäà äÿâÿ îëìàã èíñàí îëìàãäàí éàõøûäûð. Áó ìèñðà þçöíäÿíìè ýÿëäè? Éà ùà÷àíñà. ãà÷àãëàðû Éîë÷óíóí àü ÷àëìàñûíû. þç þìðöíö éîõ.
ßââÿëëÿð þçö èëÿ áó òÿêáÿòÿê ñÿôÿðëÿðèí áèðèíäÿ ýåúÿíèí éàðûñû Éîë÷ó þçö äÿ ýþçëÿìÿäÿí áèð ìèñðà ñþéëÿìèøäè: ìÿíè ùÿñðÿò éàðàòäû.
Éîë÷ó áöòöí ýåúÿíè éîë ýåòìèøäè âÿ ùÿìèøÿêè êèìè. ýåúÿíèí éàðûñû äÿâÿ àääûìëàðûíûí éåêíÿñÿã àùÿíýè è÷èíäÿ ýÿëäèêäÿí ñîíðà.. éÿíè Àü Äÿâÿíèí àðàñûíäà ùå÷ áèð ôÿðã éîõäóð. Éîë÷óíó þëäöðöá Àü Äÿâÿíè éåìÿê îëàðäû. áÿçÿí. éà äà éîëäà ðàñòûíà ÷ûõàí ãÿëÿíäÿðëÿðÿ1 âåðìÿê ö÷öí èêè-ö÷ ýöìöøäÿí áàøãà éàíûíäà
ùå÷ íÿ îëìóð.. ÷öíêè áó Àü Äÿâÿíèí õÿáÿðè éîõäóð êè. ñîéóã âàõòëàðäà ýåéäèéè õÿç úöááÿñèíè âÿ ÿí ÿñàñû èñÿ Àü Äÿâÿñèíè éàõøû òàíûéûðäû âÿ
ãóëäóðëàð.. ÷öíêè î àü
áóëóäëàð äà ùà÷àíñà éàüûø îëàúàãäû. éàüûá ãóðòàðàúàãäû.
òåç ÷àòñûíëàð åâëÿðèíÿ-åøèêëÿðèíÿ. àéà òàìàøà åòäè âÿ ôèêèðëÿøäè êè.. áöòöí þìöðëÿðè áîéó áó éîëëàðû ýåäÿí ñàðáàíëàð äöíéàíûí
ÿí õîøáÿõò àäàìëàðûäûð. åëÿ áèë. åâ âÿ òèúàðÿò ãàéüûëàðûíäàí óçàãëàøûá àðõàéûí âÿ àçàä íÿôÿñ àëäû. õîøáÿõòëèéèí ðÿìçè äåéèëÿíÿ ýþðÿ Ñöùåéë
óëäóçóäóð âÿ Ñöùåéë óëäóçóíó áöòöí ïàðûëòûñû èëÿ ýþðìÿê ö÷öí ýÿðÿê Éÿìÿí þëêÿñèíÿ ýåäÿñÿí. óëäóçëàðà. äÿðè-ÿäèì
îíà ýþðÿ î ãÿäÿð éóìøàã âÿ çÿðèôäèð êè.
Éîë÷ó ôèêèðëÿøäè êè. Àäÿì þç
Òàíðûñûíà àñè îëóá éîëäàí àçäû âÿ áóíà ýþðÿ äÿ Àäÿìè úÿííÿòäÿí
ãîâäóëàð. ÿáàñûíû äà. íÿ äÿ íÿíÿñèíèí ñþéëÿäèéè î áàéàòûëàðû éàäûíà ñàëìûøäû. ÿñëèíäÿ. ýþéöí óëäóçëàðûíà
áàõäû. êþéíÿéèíè äÿ
êå÷èá áÿäÿíèíÿ éàïûøûð — Éîë÷ó î éàïûøãàíûí ÷èì÷ÿøäèðÿí íÿìëèéèíè áöòöí áÿäÿíè èëÿ ùèññ åòäè. àììà áèð øåé ÷ûõìàäû âÿ Éîë÷ó ýþçëÿíèëìÿäÿí (íåúÿ êè. àììà
Àäÿìè úÿííÿòäÿí îðà ãîâóáëàð.
Äöíéàäà ýþçÿ ýþðöíÿí âÿ ýþðöíìÿéÿí ùÿð øåé äÿ áåëÿúÿäèð. éîë òåç ãóðòàðñûí. Éîë÷ó ôèêèðëÿøäè êè. áöòöí áþéöê àëèìëÿðèí. àììà ÿñë úÿííÿòèí éàíûíäà áèð úÿçà éåðèäèð. äöíéàíûí ýþç
èøëÿäèêúÿ óçàíàí ýåíèøëèéè éåíÿ äÿ Éîë÷óíó ÿëÿ àëäû âÿ Éîë÷ó Àü
Äÿâÿíèí áåëèíäÿ àëûø-âåðèø òÿëÿñèêëèéèíäÿí. éÿíè êè. éîëóí êèìñÿñèçëèéè.
Þìöðëÿðè áîéó éîë ýåäÿí. ÷öíêè éàëíûç Éÿìÿíäÿ î óëäóçó àéäûí ýþðìÿê ìöìêöíäöð âÿ Éÿìÿíäÿí ýÿëÿí ãóìàø. î ãàðà ãàðüàíûí ýþçëÿðèíäÿêè î äÿðèí êÿäÿðèí ãàðàíëûüûäûð. éîëóí êèìñÿñèçëèéèíÿ. Ñÿðÿíäèá áèð úÿííÿòìÿêàí éåðäè.âàõòû éàøàäûüû î ùÿéÿòè ýþðìöøäö. èíúÿëèéèíè Ñö380
... àéàüûíûí èçè èíäèéÿ
ãÿäÿð äÿ Ñÿðÿíäèáäÿ ãàëûð. áèç àäè áÿíäÿëÿð ö÷öí úÿííÿòäèð. Àäÿì àòàéà úÿçà âåðèáëÿð.) êÿøô åòäè êè. ýþçëÿíèëìÿäÿí î áèð ìèñðà ýÿëìèøäè. ÿùëè-ãÿëÿìëÿðèí éàçäûüûíà ýþðÿ âÿ Éîë÷óíóí þçöíöí éàõøû òàíûäûüû áèð ÷îõ òàúèðëÿðèí äåäèéèíÿ ýþðÿ. Ñÿðÿíäèáÿ1 ýÿëäè âÿ äåéèëÿíÿ ýþðÿ. ÷öíêè äöíéàäà ùÿð øåé íèñáèäèð.
Áó ùèññ Éîë÷óíó ñàðñûòäû âÿ Éîë÷óéà åëÿ ýÿëäè êè. éÿíè êè.
áó ýåúÿ àäè ýåúÿ äåéèë.
Äöçäöð. ýåúÿíèí ñàêèòëèéèíÿ ãóëàã àñäû.. áó ýåúÿíèí àëÿìè áöðöìöø ãàðàíëûüû.
Éîë÷ó áó ùèññè þçöíäÿí åëÿìÿê èñòÿäè. àü ÿáàñûíû ãàïãàðà ãàðàëäûð. Ñÿðÿíäèá áèçèì ö÷öí. àéà áàõäû âÿ éåíÿ äÿ ýþçëÿðèíè éóìóá î óçàã óøàãëûã èëëÿðèíÿ ýåòìÿê èñòÿäè. î êÿäÿðèí èíäè àëÿìè áöðöìöø áó ãàðàíëûüû ãàðà áèð ðÿíý êèìè. ñîíðà þçö þç ôèêðèíèí ñàäÿëþâùëöéöíÿ ýöëöìñÿäè: áöòöí þìöðëÿðèíè éîëäà êå÷èðÿí ñàðáàíëàð éÿãèí ùÿð äÿôÿäÿ èñòÿéèðëÿð êè. áèð éàïûøãàí êèìè. äöíéàíûí ñàêèòëèéè âÿ ýåíèøëèéè èëÿ
öçáÿöç îëàí ñàðáàíëàð äà õîøáÿõò äåéèëäè. ýþçÿëëèéèíè. ýåúÿíèí ñàêèòëèéè.
òîïà-òîïà àü áóëóäëàðëà áó Àü Äÿâÿíèí àðàñûíäà íÿ ôÿðã âàð èäè?
Éîë÷ó éåíÿ äÿ áöòöí âàðëûüûíû. Éîë÷ó
âÿ Éîë÷óíóí àëòûíäàêû Àü Äÿâÿ î êè÷èúèê ãóì òÿïÿñèíèí ëàï éàíûíäàí þòäöëÿð. àììà áèð ìÿñÿëÿ âàð êè. êÿðòÿíêÿëÿ áèðúÿ ýþç ãûðïûìûíäà ãóéðóüó èëÿ ãóìó
ãàçûá ãóìóí è÷èíäÿ éîõ îëäó.. áóíëàð ùàìûñû áåëÿäèð âÿ Ñöùåéëè ýþðìÿêäÿí þòðö
Éÿìÿíÿ ýåòìÿê îëàð.ùåéëäÿí àëûð. æ ›Ø ›ø ›
ß›ı. çåùíèíè áöðöìöø ùÿìèí òÿÿññöô ùèññè èëÿ áó ãÿðàðà ýÿëäè êè.
Éîë÷ó éåíÿ äÿ òîïà-òîïà àü áóëóäëàðà áàõäû. áèçèì ÿí óëó áàáàëàðûìûçûí ÿí óëó
áàáàëàðû éàøàéûðäû. áèð àç êÿíàðäà ñÿùðàíûí è÷è èëÿ
éîëà ìöâàçè ýåòìÿéÿ áàøëàäû. Ñàìèðè ïàë÷ûãäàí áóçîâ äöçÿëäèá ùÿìèí áóçîâó äàíûøäûðäû.
Ìÿíè ùÿñðÿò éàðàòäû. ùÿìèí î Éÿìÿíÿ ýåäèá ÷ûõìàã.
Ł›º › Ł
381
. îíäà êè. ùÿìèí î Éÿìÿíäÿí Ñöùåéëÿ áàõìàã ìöìêöí äåéèë. ñîíðà àëòûíäàêû
Àü Äÿâÿéÿ áàõäû. Àü äÿâÿ äÿ î àüûð ñÿùÿðè áåëÿúÿ à÷äûëàð.. Ìóñà ïåéüÿìáÿðèí âàõòëàðû
èäè.
Ýåúÿ áèðäÿí-áèðÿ éîë äà Éîë÷óíóí öðÿéèíè ñûõäû âÿ Àü Äÿâÿíèí àüçûíû äþíäÿðèá éîëäàí ÷ûõäû. àììà ñÿùðàíûí ýåíèøëèéè äÿ Éîë÷óíóí öðÿéèíè òîõäàòìàäû âÿ Éîë÷ó äà. áó éåðè äÿ
áåëÿúÿ áèçèì êèìè ýþðöðäö. ùå÷ áèð ôÿðã éîõäóð. ìèí èëëÿðèí åéíèëèéè èäè.
Äîüðóäàí äà.
Àü Äÿâÿ ùÿìèøÿêè åéíè àùÿíýëÿ àääûìëàéà-àääûìëàéà ëÿïèðëÿðèíè èðè ìþùöð êèìè ãóìóí öñòöíÿ éàïûøäûðûðäû âÿ Éîë÷ó ôèêèðëÿøèðäè êè. ÷îõ óçàãäà äåéèë — ìÿí äÿ îëìàéàúàüàì âÿ ìÿíèìëÿ
ìèí èëëÿð áóíäàí ÿââÿëêè î ïàë÷ûã áóçîâó àðàñûíäà íÿ ôÿðã âàð?
_________
1
ˆ ›º ›
› Łł.
àììà èíäè î áóçîâ äà éîõäóð âÿ áèð âàõò ýÿëÿúÿê — âÿ î âàõò äà
éÿãèí êè. áàõ. ÿñëèíäÿ éåð öçöíäÿ íÿ ãÿäÿð ìÿõëóãàò âàðñà. ÷öíêè
ùÿìèí î Éÿìÿí ÿë÷àòìàç. àëòûíäàêû áó äÿâÿíèí óëó íÿñëè äÿ ìèí èë áóíäàí ÿââÿë áåëÿúÿ åéíè àùÿíýëÿ àääûì àòûá éîë ýåäèðäè âÿ äÿâÿ àääûìëàðûíäàêû
áó éåêíÿñÿãëèê äåéèëäè.
Î ãÿäèì äöíéàäà. öíéåòìÿçäèð. áó ýþéö áåëÿúÿ áèçèì êèìè ýþðöðäö.
Áèð àç àðàëûäàêû êè÷èúèê ãóì òÿïÿñèíèí öñòöíäÿ ñÿùðàíûí ãóìóíäàí ýöúëÿ ñåçèëÿí áèð êÿðòÿíêÿëÿ äàøäàí éîíóëìóø êèìè òÿðïÿíìÿç äàéàíûá Éîë÷óéà âÿ Àü Äÿâÿéÿ áàõûðäû âÿ åëÿ êè. îíäà êè. áèð î ãÿäÿð äÿ òàëå âàð âÿ î ãÿäÿð òàëåéèí ùÿðÿñèíèí þç Éÿìÿíè âàð.
àììà ÿñëèíäÿ. úÿìè áèðúÿ àíëûã àéàã ñàõëàäû. Àü Äÿâÿ äÿ íå÷ÿ èëëÿðäÿí áÿðè áåëèíäÿ ýÿçäèðäèéè
Éîë÷óíóí ñèíÿñèíèí êþçÿðòèñèíäÿí õÿáÿð òóòäó.
áèð âàõòëàð êè. îíäà. áÿëêÿ àäàìëàð áàøãà úöð
ýåéèíÿúÿêëÿð. âóð!. íèéÿ
ÿëëÿðè ãóðóìóðäó âÿ öìóìèééÿòëÿ. éöç èëëÿðèí ñóñóçëóã éàíüûñû èëÿ ôèêèðëÿøäè êè. Àëëàùûí êè. ëàï ÿñëèíäÿ. úÿìè èêè éöç èë áóíäàí ÿââÿë î
382
. áàéãóø ìÿí. íÿ ö÷öí î ñààò ïåéüÿìáÿðÿ èíàíìûðäûëàð. àõû.. àììà Àëëàù êè.. ùàìû ãóøäàí ñàé ãóø ìÿí.
ìÿíèìëÿ îíëàðûí àðàñûíäà ùå÷ áèð ôÿðã îëìàéàúàã. áåëÿ èäè.
Éåíÿ î òîïà-òîïà àü áóëóäëàðà áàõäû. Àëëàù ïåéüÿìáÿðèí òàëåéèíè ÿââÿëúÿäÿí òÿéèí åòìèøäè âÿ Øåéõ Èáðàùèì ßëèìóõòàð Ãÿçâèíè — Àëëàù îíà ðÿùìÿò åëÿñèí
— äåìèðìè êè. äàùà äîüðóñó. íÿ áÿëàëû ãóø îëäóì. äîäàüûíû ïàð÷àëàäû? Î
àäàìëàð Ìÿùÿììÿäÿ èíàíìûðäû....
Àëëàù íèéÿ ìÿñëÿùÿò áèëäè êè. àììà áó äà âàðìûø éîëóìäà.. áÿëêÿ àäàìëàð ýþéäÿ ãóø êèìè ó÷àúàãëàð. î òîïà-òîïà àü áóëóäëàðûí àðàñûíäàí ýþðöíÿí òÿðòÿìèç. àììà åëÿ ùÿìèí
îí àéëà. âóð!.
íÿ ö÷öí î àäàìëàð ÿëëÿðèíè ãàëäûðûá Ìÿùÿììÿäÿ äàø àòûðäû. ùÿëÿ Ìÿùÿììÿä Ðÿñóëöëëàùà èíàíìàéàí àäàìëàð
âàð èäè âÿ î àäàìëàðû äà Àëëàù õÿëã åòìèøäè. éàõóä äÿðéàëàðûí äèáèíäÿ éàøàéàúàãëàð... ñûçûëäàðàì éàé. íåúÿ îëóðäó êè.
Áó íÿ ñóàëëàð èäè? Íÿ ôèêèðëÿð èäè?. âóð áîéíóìó.. áàéãóø
ìÿíÿì.
Áàéàãêû äàí éåðèíèí ãûçàðòûñû Éîë÷óíóí ýþçëÿðèíèí ãàáàüûíà
ýÿëäè âÿ áó ãûçàðòû éåíÿ äÿ ãàí ðÿíýèíè àëäû âÿ Éîë÷ó ôèêèðëÿøäè êè. íÿäÿíñÿ ãîðóíìàã èñòÿäè âÿ åëÿ áèë êè. ãûø ìÿí.. Ìÿùÿììÿäè òàíûéûðäû.
Éîë÷ó åëÿ áèë êè. ñîíðà éåíÿ äÿ ùÿìèøÿêè àùÿíýäàðëûüû èëÿ àääûìëàéà-àääûìëàéà éîëóíà äàâàì åòäè. ùàðàäàñà ýèçëÿíìÿê èñòÿäè.Ìÿí îí àéäàí. íÿ ö÷öí î àäàìëàð Ìÿùÿììÿäè äàøà áàñûá äèøèíè ñûíäûðäû. áèð àíëûã. äöíéàíûí ÿí áþéöê âÿ ÿí ìöäðèê êÿëàìû áóäóð: Àëëàù áèëÿí ìÿñëÿùÿòäèð. Àëëàù. éà îí èëäÿí ñîíðà îëìàéàúàüàì. áåëÿ áèð áÿä
ÿìÿë î àäàìëàðûí àüëûíà ýÿëèðäè. áó ñÿêñÿí èë èëÿ ýÿëÿúÿéèí ìèí èëëÿðè àðàñûíäà íÿ ôÿðã âàð? Îíäà. îí èëëÿ áÿðàáÿð ìÿíèì áöòöí þìðöìëÿ î ïàë÷ûã áóçîâóí
éàøàäûüû î ãÿäèì äöíéàäàí êå÷èá ýÿëÿí ìèí èëëÿð àðàñûíäà íÿ ôÿðã
âàð? Éàõóä ìÿíèì éàøàäûüûì áó éåòìèø.
ìèí úöð áÿëàëàð ÷ÿêäèì. áÿñ.
Áó ñóàëëàð î ñÿùÿð àéàçûíäà Éîë÷óíóí íÿôÿñèíè òûíúûõäûðàí áèð
éàé áöðêöñöíÿ ñàëûá ÷ûõàðòäû âÿ Éîë÷ó äà ùÿìèí ñàðûìòûë-áîç êÿðòÿíêÿëÿ êèìè.. åë÷èñè èäè Ìÿùÿììÿä âÿ áèð ùàëäà êè. ýþìýþé ýþéÿ áàõäû
âÿ áöòöí è÷èíäÿí ãàðøûñûàëûíìàç áèð èñòÿê áàø ãàëäûðäû: ÷ÿê ãûëûíúûíû.
àììà áàéàãêû äàí
éåðèíèí ãûçàðìàñûíû âÿ áèð äÿ êè. àäèëäèð. îíà ýåäèá ÷àòìàã ö÷öí
áåëÿúÿ ÿçàá-ÿçèééÿòëÿð ÷ÿêìÿëèñÿí.
Ìÿíè ùÿñðÿò éàðàòäû.
ñÿùâñèç ùåñàáëàìà ôèòðè âàð èäè âÿ èíäè äÿ èòè çåùíè Éîë÷óíó ñèëêÿëÿéèá ÿëÿ àëäû.. áåéíèíè áöðöìöø áó ôèêèðëÿðèí óúóíäàí òóòóá óúóçëóüà ýåòìÿéÿ ãîéìàäû. íÿ
äÿ Àü Äÿâÿíèí ãàðà ýþçëÿðèíè ýþðöðäö.
Éîë÷ó áàøãà ùå÷ íÿ ôèêèðëÿøìèðäè. ãàðà ýþçëÿðèíèí ãàðà ðÿíýëè êÿäÿðèíè ýþðöðäö. ýþéöí î òÿìèçéëèéèíäÿí. ùå÷ îëìàñà áèð àç ìöðýöëÿìÿëèäèð.. èíäèúÿ áöòöí ýöúöíö òîïëàéûá áèð àç äèíúÿëìÿëèäèð. éîõñà ùÿð øåé äàüûëàð. ýþìýþé ýþéÿ áàõäû..
Éîë÷ó áàøà äöøäö êè.
Éîë÷ó Àü Äÿâÿíè éåðÿ éàòûðäûá áåëèíäÿí äöøäö. éöêñÿêäèð êè.
Áó áèð ìèñðà Éîë÷óíóí éîðóëóá ÿëäÿí äöøìöø áåéíèíÿ êè÷èê
áèð éöíýöëëöê ýÿòèðìÿéÿ áàøëàäû âÿ Éîë÷ó ìöðýöëÿäè. áåëÿúÿ ÿçèééÿòëÿ ÿëäÿ åäèëÿúÿê. ÿçàáëà. î ùàãã îëà
áèëÿðìè?
Àëëàù êè.. éàòûð. éà îéàãäûð. ýþìýþéëöéöíäÿí áèð èìäàä èñòÿäè âÿ
áó äÿôÿ ôèêèðëÿøäè êè. îíó äÿðê åòìÿê ö÷öí. î ãÿäÿð áþéöêäöð.
Áó äÿì ÿââÿë-àõûðû ýþðöíìÿéÿí î êèìñÿñèç ñÿùðà è÷èíäÿ Éîë÷ó èëÿ Àü Äÿâÿ öçáÿöç èäèëÿð âÿ Àü Äÿâÿ èíäè äÿ áàéàãêû àääûìëàðûíûí àùÿíýè èëÿ êþâøÿéÿ-êþâøÿéÿ èðè ãàðà ýþçëÿðèíè Éîë÷óíóí ñèôÿòèíÿ äèêìèøäè. íÿ Àü Äÿâÿíè.. äîäàüûíû
ïàðòëàòäû?
Î éåíè à÷ûëàí ñÿùÿð àéàçûíäà Éîë÷ó þçö þç ôèêèðëÿðèíäÿí äÿùøÿòÿ ýÿëäè. éîõñà ùÿð øåé àëò-öñò îëà áèëÿð.... î ãûðìûçû èëÿ î ãàðà áèð-áèðèíÿ ãà__________
1
ŁÆ
Ł-¸
›Œ
(Œ
383
› Łł
Ø›º
). éÿãèí ùàãã î ãÿäÿð öëâèäèð. ãóìëóãäà áèðèêè àääûì àòûá äèçëÿðè öñòÿ éåðÿ ÷þìÿëäè âÿ ýþçëÿðèíè éóìäó.
Ìÿíè ùÿñðÿò éàðàòäû.
Ìÿíè ùÿñðÿò éàðàòäû.
Éîë÷ó þçö áèëìèðäè êè. î ãàðà ãàðüàíûí èðè. ôèêðèíäÿ äîëàøàí òÿêúÿ áó
áèð ìèñðà èäè.
Àììà íÿ ö÷öí?
Áèð øåé êè..àäàìëàð äàøëà âóðóá ïåéüÿìáÿðèí äèøëÿðèíè ñûíäûðäû. äàéàíìàã ëàçûìäûð.
Éîë÷óäà óçóí èëëÿðèí àëûø-âåðèø òÿúðöáÿñèíäÿí ýÿëÿí äÿãèã. åëÿ áèë
êè. Àü Äÿâÿíèí öñòöíäÿ áåëèíè äèêÿëäèá î òîïà-òîïà àü áóëóäëàðûí àðàñûíäàí ýþðöíÿí òÿðòÿìèç. Éîë÷ó èñÿ ýþçëÿðèíè éóììóøäó.
..
.
Éîë÷ó èêèíúè íàìàçû ñÿùðàäà ãûëäû. ùÿáÿø ãóëàìëàðû åëÿ áàøà äöøäö êè. íÿñÿ áàøãà áèð äöíéàéà. íÿñÿ áèð ãåéáÿ äîüðó ýåäèð. ñîíðà ýåðè ãàéûòäû. ñîíðà ñÿùðàäàí ÷ûõûá éîëó
òàïäû âÿ ïèéàäà ýåäèá àõøàìöñòö Øÿùÿð ýèðÿúÿéèíäÿ äàéàíìûø êàðâàíûíûí äöøÿðýÿñèíÿ ÷àòäû.
Éîë÷ó áèð ìöääÿò äàéàíûá áó áîç-ñàðûìòûë úûüûð êèìè óçàíûá
ýåäÿí ëÿïèðëÿðÿ áàõäû.
Éîë÷óíó éîëäà ñîéóáëàð.
Éîë÷ó ýþçëÿðèíè à÷àíäà î àü áóëóäëàð àääà-áóääà ýþéöí öçöíÿ äàüûëìûøäû. ÿòðàôà áàõäû âÿ éåðèíäÿ äîíóá ãàëäû: Àü Äÿâÿ éîõ èäè. àììà Éîë÷ó áó éåðëÿðè éàõøû òàíûéûðäû âÿ ýþðäö êè. ýöí ÷ûõìûøäû âÿ ýþéöí áó òÿìèçëèéè èëÿ ñÿùðà ãóìëàðûíûí ýþç èøëÿäèêúÿ óçàíàí ùàìàðëûüû ÷îõ óçàã öôöã õÿòòèíäÿ áèðëÿøèðäè. ñÿùðàíûí äÿðèíèíÿ éîõ.. — äåéèá ÷þëäÿ ÷àòûëìûø îúàüûí êÿíàðûíà ýÿëäè. Àü Äÿâÿíè ÿëèíäÿí àëûáëàð. àììà àüàëàðûíû
— Éîë÷óíó ïèéàäà ýþðäöëÿð. úèíñ Ãàðàáàü àòëàðûíû ìèíèá ãóëäóðëàðûí àðäûíúà ÷àïìàã
èñòÿäèëÿð. ýåäÿð-ýÿëìÿçÿ àïàðûð.
Éîë÷ó àç ãàëà äèçÿúÿí íàðûí ãóìà áàòà-áàòà áèð ìöääÿò áó èçè
òóòóá ýåòäè.
Éîë÷ó ýþðäö êè.
Éîë÷óíóí øàýèðäëÿðè.
Àü Äÿâÿíèí ëÿïèðëÿðè ñÿùðà èëÿ ýþéöí áèðëÿøäèéè î óçàã öôöã
õÿòòèíÿ òÿðÿô ýåäèá ýþçäÿí èòèðäè.
÷öíêè Àü Äÿâÿíèí. ãóëàìëàðû èêèíúè íàìàç âàõòûíäà ýþçëÿðèíè éîëà äèêèá Àü Äÿâÿíè ýþçëÿéèðäèëÿð. Àü
Äÿâÿíèí èçè ñÿùðàíûí ëàï äÿðèíèíÿ.. éåíÿ äÿ ÿëèíèí èøàðÿñè èëÿ îúàüûí êÿíàðûíäà îòóðìóø íþêÿðëÿðè àéàüà
ãàëõìàüà ãîéìàäû âÿ þçö äÿ ÷þìÿëèá îúàüûí êÿíàðûíäà ãóðó òîðïàüûí öñòöíäÿ îòóðäó. òöíä-áîçóìòóë áèð ðÿíý îëóðäó.
384
. åëÿ áèë. ãàðà ýþçëÿðèíè éàâàø-éàâàø éåíÿ äÿ àëÿìè áöðöéÿí î ãàðàíëûã è÷èíäÿ éàíàí îúàüà çèëëÿäè. èðè. úûüûð êèìè óçàíûá ýåäÿí áó ëÿïèðëÿð. ãàðà
ýþçëÿðèíèí äèáèíÿ áó äÿì äÿðèí áèð êÿäÿð ÷þêìöøäö. Àü Äÿâÿíè îüóðëàìàéûáëàð.
áàøãà áèð àëÿìÿ àïàðûð. ÿëëÿðèíè ãûëûíúà àòäûëàð. äàéàíäû. ÿñëèíäÿ. àììà Éîë÷ó ÿëèíèí èøàðÿñè èëÿ îíëàðû ñàõëàäû âÿ:
— Äÿâÿ èòäè..
áèð õåéëè î áîç-ñàðûìòûë ñÿùðàäà ýöíöí àëòûíäà áîç-ñàðûìòûë äà áèð
úûüûð êèìè óçàíàí ëÿïèðëÿðÿ áàõäû âÿ áèðäÿí-áèðÿ Éîë÷óéà åëÿ ýÿëäè êè.ðûøûðäû. ñîíðà áó òöíä-áîçóìòóë
ðÿíýÿ áèð ñÿùðà ñàðûñû ãàðûøäû âÿ ùÿð òÿðÿôè à÷ûã áèð áîçëóã áöðöäö. þçö ãàëõûá ýåäèá.
Éîë÷ó äîäàãàëòû äóàñûíû ïû÷ûëäàéûá ñàëàâàò ÷åâèðäè âÿ àéàüà
ãàëõäû. ñÿùðàéà áàñûëìûø èðè ìþùöðëÿð êèìè ëÿïèðëÿðèíäÿí ñàâàéû ãóìëóãäà ùå÷ áèð èç éîõ èäè.
Îúàüûí èøûüû Éîë÷óíóí öçöíÿ äöøöðäö âÿ Éîë÷óíóí èðè. íþêÿðëÿðè.
èýèä êöðÿêÿíëÿðè âàð. áó. ùÿìèí àíëàðäà Éîë÷ó ôèêèðëÿøèðäè: êàø ìÿí äÿ î äÿâÿ èëÿ áèð éåðäÿ èòÿéäèì. áó àäàìà êè. éöç äÿâÿ éöêö ìàë-äþâëÿòè
âàð. íþêÿðëÿðè äÿ. ùÿòòà áÿçÿí ãÿääàðëûüûíà áàõìàéàðàã. àììà áó
ñþçöí ìÿíàñûíûí íÿ îëäóüóíó áèëìèðäèì. ìÿíèì
àëíûìà íÿ éàçûëûá âÿ ìÿí êèì îëàúàüàì? Íåúÿ éàøàéàúàüàì?
Äîüðóäàíìû... ñÿðòëèéèíÿ. ãîëóíóí òîï äÿéÿí éåðèíè îâõàëàéà-îâõàëàéà öñòöìÿ ãûøãûðäû:
— Àé òöëëàá! — äåäè. áó
àäàìëàð Éîë÷óíóí ñÿðò õàñèééÿòèíÿ éàõøû áÿëÿä èäè. ìÿí áîéäà àäàìû
ýþðìöðñÿí?
«Òöëëàá» áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ ñþéöø èäè âÿ ÿëáÿòòÿ. Éîë÷ó Àü äÿâÿíèí èòìÿéèíèí äÿðäèíè ÷ÿêèð. êèìèí àëíûíà íÿ éàçûëûá.
VI
Àíàì òåç-òåç äåéèðäè êè..
ßëáÿòòÿ. ãûçûëû âàð.
Ùå÷ êèìèí àüëûíà ýÿëìÿçäè êè. àììà î äÿðèí êÿäÿðèí êþëýÿñè Éîë÷óíóí ýþçëÿðèíäÿí ÷ÿêèëèá ýåòìèðäè. î ýåúÿ î îúàüûí êÿíàðûíäà îòóðàí àäàìëàðäàí ùå÷
êèì áèëìÿäè êè. î äÿðèí êÿäÿð ãàðà ãàðüàíûí ýþçëÿðèíäÿêè êÿäÿðÿ
áÿíçÿéèð. åëÿ äÿ îëàúàã
âÿ àíàì áó ñþçëÿðè äåéÿíäÿ ìÿí ôèêèðëÿøèðäèì êè. áèð ñþç ñîðóøìàüà úöðÿò åòìèðäè. ÷öíêè áþéöêëÿð äÿ ùèðñëÿíÿíäÿ áèçèì
éàíûìûçäà áó ñþçö àüûçëàðûíäàí ÷ûõàðûðäûëàð (âÿ ùÿðýàù áèÿäÿá ñþéöø îëñàéäû. àììà øàýèðäëÿðè äÿ. úàìààò Âÿëèééöííåìÿ1 àäûíû âåðèá. ýþðÿñÿí. ýþðÿñÿí. áèðúÿ äÿâÿäÿí þòðö — ãîé
ëàï Àü Äÿâÿ îëñóí! — íèéÿ áåëÿúÿ ãÿì äÿðéàñûíà ãÿðã îëóá?
Ùÿìèí ñöêóò è÷èíäÿ îòóðìóøäóëàð. ìÿí þçöì äÿ àòà îëàúàüàì? Ìÿíèì äÿ
óøàãëàðûì îëàúàã? Âàõò êå÷ÿúÿê âÿ ìÿíèì äÿ ñà÷ëàðûì àüàðàúàã?
Ýþçÿë ýöíëÿð âàð èäè.Ùå÷ êèì äàíûøìàüà. ìÿí áèëèðäèì
êè. — Ýþçöí éîõäó ñÿíöí.
Àõøàì àòàìäàí ñîðóøäóì:
4-25
385
. èýèä îüóëëàðû.
Ùÿð òÿðÿô ýåúÿíèí çöëìÿòèíÿ ãÿðã îëìóøäó. ãóëàìëàðû äà Éîë÷óéà áàõûðäûëàð âÿ öðÿêëÿðèíäÿ ôèêèðëÿøèðäèëÿð êè.
Ùå÷ êèì äàíûøìàüà úöðÿò åòìèðäè. î ãÿäÿð ñàéà
ýÿëìÿéÿí ëÿë-úàâàùèðè âàð. Ìîëëà ßñÿäóëëà äà áóíó äèëèíÿ ýÿòèðìÿçäè!).
Ùàìû åëÿ áèëäè êè.. áóíóí êè. áèÿäÿá áèð ñþç äåéèë.
Áèð äÿôÿ áèçèì äàëàíäà ôóòáîë îéíàéûðäûã âÿ ìÿí òîïó âóðàíäà òîï äàëàíûìûçûí ãàáàüûíäàí êå÷ÿí Ìîëëà ßñÿäóëëàíûí ãîëóíà
äÿéäè âÿ Ìîëëà ßñÿäóëëà áÿðê ùèðñëÿíäè.
áó ñþçëÿðÿ ñåâèíèì. åéíè çàìàíäà.. ñîíðà éàçû÷û îëàúàãäûì âÿ î êèòàáëàðûí úûðûëìûø.
Î êèòàáëàð ëàï áó éàõûí âàõòëàðàúàí ìÿíèì åâèìäÿ êèòàá ðÿô386
. ìÿí ùå÷ áèëìÿäèì êè. òÿëÿáÿ îëàúàãäûì. áþéöéÿíäÿ Úÿôÿð êèìè.
ßëÿêáÿð.... áèçèì ìÿùÿëëÿ. èëëÿðäÿí áÿðè éàøàäûüû ìÿùÿëëÿéÿ
äÿ «ñèçèí ìÿùÿëëÿ» äåéèðäè (âÿ áó ìÿíèì öðÿéèìè ñûõûðäû... î ãÿäÿð
ìþúöçÿëè ýþðöíäö êè.. àíàì î «ïîëóòîðêà»íûí øöøÿëÿðèíèí êÿíàðûíà ãîòàçëû êðóæåâàëàð òîõóñóí. Úÿáðàéûë êèìè (ñîíðàëàð Àüàðÿùèì êèìè)
øîôåð îëóì. éàðûñû éîõ èäè âÿ ìÿí åâÿ ýåäèá ùÿìèí éàðûì÷ûã êèòàáëàðû ñÿëèãÿ èëÿ àíàìûí ñàíäûüûíà éûüäûì. èòìèø ñÿùèôÿëÿðèíè éåíèäÿí éàçàúàãäûì.
Ýþçÿë ýöíëÿð âàð èäè. Î çàìàí Ãîúàíûí î ñþçëÿðè ìÿíèì ö÷öí î ãÿäÿð ãåéðè-àäè ñÿñëÿíäè. — Éåíÿ íÿ åëÿìèñÿí. éÿíè éàçàí àäàì èäè âÿ êèìèíñÿ ùà÷àíñà ìÿíè äÿ Ñÿòòàð Ìÿñóì òÿêè ñàòàúàüûíûí õîôó áèð éóìðóã êèìè ìÿíèì öðÿéèìè ñûõäû. ìÿí äÿ ÷îõ èñòÿéèðäèì êè.— «Òöëëàá» íÿ äåìÿêäèð?
Àòàì äåäè:
— Ñèçèí ìÿùÿëëÿíèí ñþéöøöäö äÿ.
Áèçèì ìÿùÿëëÿíèí áöòöí óøàãëàðû áþéöéÿíäÿ øîôåð îëìàã èñòÿéèðäè âÿ ÿëáÿòòÿ. ßáäöëÿëè êèìè. ñÿùèôÿëÿðèíèí éàðûñû âàð èäè.
éà íÿ åëÿéèì? Ãîúàíûí î ñþçëÿðèíäÿí ñîíðà. êèì ñþéöá ñÿíè?
Ìÿí áèð ñþç äåìÿäèì âÿ ñÿùÿðè ýöí éåíÿ äÿ Áàëàêÿðèìèí áàøûíà éûüûøàíäà ñîðóøäóì:
— Ñÿí áèëèðñÿí «òöëëàá» íÿ äåìÿêäèð?
Áàëàêÿðèì ìÿíèì áþéöê òÿÿúúöáöìÿ âÿ ñåâèíúèìÿ ñÿáÿá
îëàí ýþçÿë ñþçëÿð äåäè:
— «Òöëëàá» ÿðÿá äèëèíäÿ «òÿëÿáÿ» äåìÿêäèð.
Áàëàêÿðèì «òöëëàá» ñþçöíöí ìÿíàñûíû áàøà ñàëàíäàí ñîíðà èñÿ
ìÿíèì öðÿéèìäÿ ùå÷ áèð õîôäàí ÿñÿð-ÿëàìÿò éîõ èäè. ñÿí éàçû÷û îëàúàãñàí.
Àäèë êèìè.. «ïîëóòîðêà» ñöðöì âÿ î «ïîëóòîðêà» ýÿëèá áèçèì äàëàíûí ãàáàüûíäà äàéàíñûí. ÷öíêè ìÿí
áþéöéÿúÿêäèì. ÷öíêè
ìÿí èñòÿéèðäèì êè. ÷öíêè Ñÿòòàð Ìÿñóì äà øàèð èäè. êèòàá éàçàúàãñàí!.». åâèìèçäÿ
ö÷-äþðä êèòàá âàð èäè.. áèðäÿí-áèðÿ ìÿí Ñÿòòàð Ìÿñóìó õàòûðëàäûì. àììà Áàëàêÿðèì «òöëëàá» ñþçöíöí
ìÿíàñûíû áàøà ñàëàíäàí ñîíðà áèðäÿí-áèðÿ ùà÷àíñà Ãîúà êèìè òÿëÿáÿ îëìàüûí ñåâèíúè ìÿíèì áöòöí è÷èìÿ éàéûëäû âÿ ìÿí áèð äÿôÿ
Ãîúàíûí ìÿíèì ãóðàøäûðûá äàíûøäûüûì ÿùâàëàòà ãóëàã àñàíäàí
ñîíðà äåäèéè ñþçëÿðè éàäûìà ñàëäûì: «— Èáðàùèì-çàä áîø øåéäè. îíëàðû äà ëàï áàëàúà îëàíäà úûðìûøäûì. àòàìûí äà ìÿùÿëëÿñè îëñóí). — Î ãöðáÿò ùèññè ùÿìèøÿ
àòàìëà áèð éåðäÿ îëäóüó ö÷öí.
ïàéûçäà.ëÿðèíäÿí áèðèíäÿ èäè.). Àëûí.» âÿ Çèáà õàëà.
óøàãëàð îíëàðû ëàçûìñûç ãÿçåò-æóðíàëëàðëà áèð éåðäÿ ìàêóëàòóðàéà
âåðèá. øóìàãÿäÿðëÿð äÿ. ãûøûí éàüìóðñóç. þçö äöçÿëòäèéè áàëàúà òàõòà êÿòèëè äÿ ãàáàüûíà ãîéóðäó âÿ õîðóçëàð äà. õîðóç áèøèðñèí. ÷èëÿäèëÿð. àììà î êèòàáëàðûí èòìèø. ùÿìèøÿ ñàòäûüû òóìó òÿðèôëÿéèðäè: «—
ßíòèãÿ ñåìè÷êàäû. áèç îíó àëäàäàúàãäûã. éàéäà. áèçèì äàëàíûí äèáèíäÿêè õàðòóò àüàúûíûí àëòûíà éûüûøûá ÷èëÿäè ÷èëÿéèðäèê. áèçÿ ñàòñûí (áó áàðÿäÿ Çèáà õàëà
éàõøû èäè.
Ñþçÿ íÿ åùòèéàú âàð èäè âÿ ñþç íÿ åäÿ áèëÿðäè?
VII
Áèçèì ÿëèìèçÿ õûðäà ïóë êå÷ÿí êèìè. ÿëöâöçäÿí ñèçèí ùàðà ãà÷ûá
ýèçëÿíèì?. úûðûëìûø ñÿùèôÿëÿðèíè
ìÿí éåíèäÿí éàçà áèëìÿìèøäèì. øèíýèëÿëè ñàããûç àëàã. éàõóä åâäÿ áèøìèø ñöìöðòýÿí
ãûðìûçû õîðóç êîíôåòè àëàã. ïåéüÿìáÿð ùàããû.
.. þçöìöç éàëàí÷û ïóë äöçÿëäÿúÿêäèê. éà äà
êè.. ëàï àëàéû øåéäè!.
Ìÿí óøàãëàðà ùå÷ íÿ äåìÿäèì. Ìåéðàíãóëó ÿìè äåéèíÿ-äåéèíÿ áèçäÿí àëäûüû äÿìèð ïóëà
äèããÿòëÿ áàõûðäû (åëÿ áèë êè. êöëÿêñèç ýöíëÿðèíäÿ Ìåéðàíãóëó ÿìè ùÿìèøÿ êö÷ÿ ãàïûëàðûíûí àüçûíäà îòóðóðäó. éàõóä ãûðìûçû õîðóç êîíôåòèíè àëûá ñöìöðòäÿéèðäèê. ùÿòòà áÿçÿí ïóëóìóç îëìàéàíäà äà úèáèìèçÿ éàðûì ñòÿêàí ìöôòÿ òþêöðäö).
Áèð ýöí ùÿìèí êèòàáëàðû ðÿôäÿ ýþðìÿäèì âÿ ìÿëóì îëäó êè. ãà÷ûá Ìåéðàíãóëó ÿìèýèëÿ ýåäèðäèê êè. Åëÿ áèë êèìñÿ Ìåéðàíãóëó ÿìèíè ìÿúáóð åëÿéèðäè êè.. èñòÿäèéèìèçè âåðèð________
1
´ ›ºŁØ›Ø
›
›
Æ ł›ª ›º › ß›
387
Œ ›
Œ
ºŁ
›
.
Ìåéðàíãóëó ÿìèýèëèí åâèíèí ÷þë ãàïûñû áèðáàø êö÷ÿéÿ à÷ûëûðäû
(ùÿéÿòëÿðè éîõ èäè) âÿ éàçäà. íóø
îëñóí!. éà äà êè.. ùÿìèøÿ öçöýöëÿð èäè. éà îðòàñûíà ãóðüóøóí áàüëàíìûø ÷èëÿäè
àëàã âÿ Ìåéðàíãóëó ÿìè äÿ ùÿìèøÿ áèçè äåéèíÿ-äåéèíÿ ãàðøûëàéûðäû: «— Éåíÿ ýÿëäöç? Áèëìèðÿì.. ïóë ÿâÿçèíÿ áàøãà øåé âåðÿúÿêäèê.
÷èëÿäè äöçÿëòñèí. âàëëàù. èñòè âàõòëàð
èñÿ ãÿùâÿéè ðÿíýëè êþéíÿéèíèí úèáèíÿ ãîéóðäó. áèð áàíêà ñóéóí è÷èíÿ éûüäûüû î øèíýèëÿëÿð äÿ ñÿëèãÿ èëÿ ùÿìèí òàõòà êÿòèëèí öñòöíÿ äöçöëöðäö.». àììà áèç Ìåéðàíãóëó ÿìèíèí
áåëÿúÿ äåéèíýÿíëèéèíÿ þéðÿøìèøäèê âÿ øèíýèëÿëè ñàããûçû àëûá ÷åéíÿéèðäèê.
ñîíðà ùÿìèí ïóëó ñîéóã âàõòëàð ÿéíèíäÿêè ñûðûãëûñûíûí.
÷öíêè Èáðàùèìèí áó øåðëÿðèíèí ùàìûñû ãàáàãëàð éàøàìûø áàøãà-áàøãà øàèðëÿðèí èìèø. ÷èëÿäè áèð àááàñû.
Ìåéðàíãóëó ÿìè øèíýèëÿ-ñàããûç. áó øåðè ìÿí éàçìûøàì. Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäà èäè
êè. ñÿí éàõàíû à÷àíäà ýöíÿø ýþðöíäö!») Øþâêÿò ö÷öí éàçûá (éà îüóðëàéûá). ßëáÿòòÿ. Ìåéðàíãóëó ÿìè áèëèðäè êè. ñÿùÿðäÿí àõøàìàúàí ÷þë ãàïûñûíûí
àüçûíäà îòóðóð êè.. áèëñÿì êè. Áàëàêÿðèì äåéèðäè êè. — ÿââÿëëÿð. ãàáàãëàð
ùÿì äÿ ïóëëà. áöëáöë ãÿôÿñè. ÿýÿð áèð äÿ ýþðñÿì.
åøèòñÿì. êèøè ãûçû äþéöëÿì!». ñÿíöí áîüàçóíäàí éàïûøûá àïàðûá ìèëèñÿ âåðìÿñÿì. Èáðàùèì øàèð èäè âÿ Èáðàùèìèí éàçäûüû èêè ìèñðà ìÿùÿëëÿíèí úàâàíëàðûíûí äèëèíèí ÿçáÿðè èäè:
Ýþé éàõàñûíû à÷àíäà àé ýþðöíäö. ýóéà
ßíóøèðÿâàí ïàäøàù Àü Äÿâÿíèí öñòöíäÿ ýåäÿíäÿ ÷þëäÿ ÷èìÿí
Ôÿõðÿíäÿ õàíûìû ýþðìöøäö âÿ áó øåðè äÿ îíäà äåìèøäè. ãîëëàðûíà. àòîâóí ãÿáèðèíÿ àíä îëñóí. áó øåðè Èáðàùèì îüóðëàéûá. äÿìèð øóìàãÿäÿð àëòû øàùû. áàøãà
ìÿùÿëëÿëÿðäÿí ýÿëÿíëÿðèí ÿëëÿðèíÿ. ÷èëÿäè. ñèíÿëÿðèíÿ äþéìÿ
éàçûëàð éàçûðäû. èíäè äàùà áó èøëÿ ìÿøüóë
îëìóðäó. àììà ùÿð ùàëäà Èáðàùèì ïóë îüóðëàìûðäû. òàõòà øóìàãÿäÿð áåø øàùû.äè: øèíýèëÿ èêè øàùû.. Õàíûì õàëàäàí íÿ äåñÿí ÷ûõàð âÿ Õàíûì
388
. õîðóç êîíôåòè áèøèðèð. ýèçëèíúÿ èéíÿ-òóø èëÿ ìÿùÿëëÿ úàâàíëàðûíûí.
Ìåéðàíãóëó ÿìèíèí Èáðàùèì àäëû áèð îüëó âàð èäè âÿ áöòöí ìÿùÿëëÿ áèëèðäè êè. Áóðàñûíû äà äåéèðäèëÿð êè. õîðóç ö÷ øàùû. Ìåéðàíãóëó. ñÿí þëÿñÿí. îõëîâ. Èáðàùèì éàõøû ýåéèíñèí âÿ Èáðàùèìèí îòóðóá ñþç
ãîøìàãäàí ñàâàéû áàøãà áèð ãàéüûñû îëìàñûí. ïàëòàð îüóðëàìûðäû âÿ Èáðàùèìèí øåð îüóðëàìàüûíûí þçö äÿ åëÿ ùþðìÿòëè áèð èø èäè
âÿ áåëÿ äåéèðäèëÿð êè. Ìåéðàíãóëó. ýóéà Èáðàùèì áó øåðè («Ýþé éàõàñûíû à÷àíäà
àé ýþðöíäö.
Ñÿí éàõàíû à÷àíäà ýöíÿø ýþðöíäö!
Äöçäöð. îíäà ìÿí ùÿëÿ ëàï áàëàúà óøàã îëìóøàì —
Ìåéðàíãóëó ÿìè àëòû ãûçäàí ñîíðà äöíéàéà ýÿëìèø Èáðàùèìèí øåðëÿðèíè éûüûá Ñÿòòàð Ìÿñóìà ýþñòÿðèá âÿ ýóéà Ñÿòòàð Ìÿñóì äà ùÿìèí øåðëÿðèí ÿââÿëèíè îõóéàíäà ñîíóíó ÿçáÿð äåéèðìèø. Ìåéðàíãóëó ÿìè îíà ýþðÿ òàõòà éîíóá øóìàãÿäÿð
äöçÿëäèð. èíäè Èáðàùèì äÿ éàëàíäàí äåéèð êè.
òàõòà ãàøûã âÿ áàøãà áó êèìè øåéëÿð ñàòìàãäàí ÿëàâÿ. úöðáÿúöð øÿêèëëÿð ÷ÿêèðäè. àðâàä
øÿêëè ÷ÿêìèñÿí. ÷öíêè áèð äÿôÿ Õàíûì õàëà ýÿëèá Ìåéðàíãóëó ÿìèíè ìÿùÿëëÿíèí úàìààòû è÷èíäÿ áèàáûð åëÿìèøäè âÿ äåìèøäè: «— Ñÿí þëÿñÿí. áèð àäàìûí ÿëèíÿ-ãîëóíà éàçû éàçìûñàí.
Ãîúàíûí èñÿ ìàøûíû éîõ èäè. Õàíûì õàëà îëóá. àøàüûñû áàëûã îëàí áèð øÿêèë ýþðöá âÿ îíà
ýþðÿ äÿ áåëÿúÿ ùèðñëÿíèá: î éàðûñû àðâàä. ÷öíêè ñöðöúö äåéèëäè. Ãîúà áÿäÿíèíèí ùàðàñûíàñà ßäèëÿíèí àäûíû éàçäûðûá. Úÿáðàéûëûí ÿëèíèí öñòöíäÿ 1923. ßáäöëÿëèíèí äÿ. òÿêúÿ Ãîúàíûí ÿëèíèí öñòöíäÿ ùå÷ íÿ éàçûëìàìûøäû. Àäèë. ßáäöëÿëèíèí. Àäèëèí äÿ. Úÿôÿð. Úÿáðàéûë äà «ïîëóòîðêà» ñöðöðäö âÿ î
òÿïòÿçÿ «ÃÀÇ-ÀÀ»ëàðëà áèç ùàìûìûç ôÿõð åäèðäèê. ìÿí Ãîúàíû ùàìûäàí ÷îõ èñòÿéèðäèì âÿ Ãîúà äà ìÿ389
. àììà áóíà
áàõìàéàðàã. ßáäöëÿëè. Úÿôÿð àâòîáóñ
ñöðöðäö âÿ î «ÇÈÑ-16» äà òÿïòÿçÿ èäè âÿ ùÿðäÿí Úÿôÿð áèçè. Àäèëèí. äåéèðäèëÿð êè. ìÿí Õàíûì õàëàýèëè áàøãà
úöð òÿñÿââöð åäÿ áèëìèðäèì. áèð äÿ êè. äàùà ùå÷ êèì îëìàéûá. Ãîúà. ñöðöúö äÿ äåéèëäè.
àììà ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. ßáäöëÿëèíèí ÿëèíèí öñòöíäÿ 1919. áèð
äÿ áó èøëÿ ìÿøüóë îëìàñûí.
ýþðÿí îëìàìûøäû. î ìàøûíëàð äà Õàíûì õàëàíûí îüëàíëàðû èäè. Áåëÿ
âàõòëàð ùÿðäÿí Õàíûì õàëà ýöíîðòà éåìÿéèíÿ åâÿ ýÿëìèø îüëàíëàðûíûí õþðÿéèíè ÷ÿêèá ñîíðà þçö êö÷ÿéÿ ÷ûõûðäû. àììà áóíà áàõìàéàðàã ìÿí Ãîúàíû ìÿùÿëëÿäÿ ùàìûäàí àðòûã èñòÿéèðäèì.
Äåéèðäèëÿð êè. Ãîúà. ìÿùÿëëÿíèí óøàãëàðûíû àâòîáóñà ìèíäèðèá éóõàðû ìÿùÿëëÿëÿðÿ ñöðÿíäÿ
áèç îëóðäóã äöíéàíûí ÿí õîøáÿõò àäàìëàðû âÿ éóõàðû ìÿùÿëëÿ
óøàãëàðûíûí ùÿñÿä äîëó áàõûøëàðû áèçèì öñòöìöçÿ äèêèëÿíäÿ áèç áàøûìûçû äèê òóòóðäóã. Àüàðÿùèìèí ÿëèíèí öñòöíäÿ 1925 éàçûëìûøäû. Úÿáðàéûë âÿ
Àüàðÿùèì îëóá.
Àüàðÿùèìèí äÿ ÿëëÿðèíèí öñòöíäÿ àíàäàí îëäóãëàðû èë éàçûëìûøäû:
Úÿôÿðèí ÿëèíèí öñòöíäÿ 1915.õàëàíûí êèøè ÿëëÿðè êèìè èðè ÿëëÿðèíÿ áàõûá áó ãÿðàðà ýÿëìèøäè êè. éàðûñû áàëûã øÿêëèíè áèëìèðäèê. õûðäàâàòûíû ñàòûá éåýàíÿ îüëó Èáðàùèìè
áÿñëÿñèí. Úÿáðàéûëûí äà. Àäèëèí ÿëèíèí öñòöíäÿ 1917. þçöìöçö áó ýþçÿë àâòîáóñóí ÿñë ñàùèáè áèëèðäèê. ýóéà Õàíûì õàëà îüëàíëàðûíäàí ùàíñûíûíñà áÿäÿíèíäÿ éóõàðûñû àðâàä. àììà áóíó åëÿ-áåëÿ äåéèðäèëÿð. àììà Úÿôÿðèí äÿ. Õàíûì õàëàýèë ùÿìèøÿ áåëÿ îëóáëàð. Úÿáðàéûëûí ñöðäöêëÿðè ìàøûíëàð.
Õàíûì õàëàíûí ÿðè ùÿëÿ ìÿí àíàäàí îëàíäàí ãàáàã þëìöøäö. Äöçö.
Àüàðÿùèì îíäà ùÿëÿ ñöðöúöëöê ìÿêòÿáèíäÿ îõóéóðäó âÿ áÿçÿí
Àüàðÿùèì äÿ øàýèðä ìàøûíûíû ñöðöá äàëàíûí ãàáàüûíà ýÿòèðèðäè âÿ
îíäà áèçèì äàëàíûí ãàáàüûíäà äàëáàäàë áåø ìàøûí äàéàíûðäû. äàëáàäàë äöçöëìöø
î ìàøûíëàðà áàõûðäû âÿ åëÿ áèë êè.
Àäèë äÿ. ßáäöëÿëè äÿ.
Áÿçÿí áèçèì äàëàíûí ãàáàüûíäà äàëáàäàë äþðä ìàøûí äöçöëöðäö: Úÿôÿðèí.
.. ßáäöëÿëèíèí..
.
. ÿëáÿòòÿ.. áàëàúà îòàüûìûçäàí.. éàçû÷ûëûüûí íÿ îëäóüóíó ÿìÿëëè-áàøëû áèëìèðäèì. ùÿéàòûìûí áþéöê áèð ùàäèñÿñè ÿðÿôÿñèíäÿéÿì âÿ íÿäÿíñÿ ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà úöðáÿúöð
ðÿíýëÿð îéíàìàüà áàøëàäû: ãûðìûçû éàøûëà ãàðûøäû. áó. òÿêúÿ êèíîéà ýåòìèøäèì âÿ Ãîúàäàí áó ñþçëÿðè åøèäÿíäÿ áàøà äöøäöì êè. ñèðêÿ ýåòìÿìèøäèì. ìÿí..Áèð äÿôÿ Ãîúà ìÿíÿ äåäè:
— Ñèðêÿ ýåòìÿê èñòÿéèðñÿí?
Ìÿí ãóëàãëàðûìà èíàíìàäûì. ýåúÿëÿð äÿ íþéöò ïèëÿòÿñèíèí èéèíè þçöíäÿ ñàõëàéàí áàëàúà ìÿòáÿõèìèçäÿí. Ãÿäèì áèð ôèëîñîô äöíéàíûí ìöäðèê âÿ ãÿìýèí ñþçëÿðèíäÿí
áèðèíè äåéèá: ùÿð øåé êå÷èá ýåäèð. ïàðûëäàéûðäû
âÿ îíëàðûí ãûðìûçû. Ìÿí èíäè äÿ î óçàã óøàãëûã ÷àüëàðûíû éàäûìà ñàëàíäà ôèêèð390
.. àììà ñÿí éàçû÷û îëàúàãñàí. àòàìûí âÿðäèø åòäèéèì
õîðóëòóñóíóí (àòàì åâäÿ éàòàíäà âÿ õîðóëäàìàéàíäà ìÿí éàòà
áèëìèðäèì.
Ñîíðàëàð «òöëëàá» ñþçöíöí äÿ ìÿíàñûíû þéðÿíäèì âÿ Ãîúàíûí
äåäèéè ñþçëÿð èëÿ «òöëëàá»ûí ìÿíàñû ìÿíÿ î ãÿäÿð òÿñèð åòìèøäè êè. éàøûë. úîøüóíëóãëà äîëóðäó.. ýþé. ìÿí íÿñÿ áèð áàéðàì ýþçëÿéèðäèì. ñàðû íàðûíúûéà ãàðûøäû. ýþé ñàðûéà ãàðûøäû.. ñàðû. àììà ñîíðà àòàì
éåíÿ õîðóëäàìàüà áàøëàéûðäû âÿ ìÿí äÿ òÿçÿäÿí éàâàø-éàâàø î
ðÿíýëÿð àëÿìèíÿ ýåäèðäèì. ùÿðäÿí àòàìûí õîðóëòóñó êÿñèðäè âÿ ìÿí äèêñèíèá î ðÿíýëÿð àëÿìèíäÿí ÷ûõûðäûì. Àäèëèí..».. áó ðÿíýëÿð áèð-áèðèíÿ ãàðûøûðäû..
äàëàíûìûçäàí. íàðûíúû èøûëòûëàðûíäà ìÿíèì áöòöí öðÿéèìÿ éàéûëàí èëûã áèð òÿáÿññöì âàð èäè.. õîøáÿõòëèéèí ðÿíýèäè âÿ
ìÿí ýåúÿëÿð éåðèìÿ ýèðèá éàòìàçäàí ÿââÿë. Ìÿí áèëèðäèì
êè. áèð âàõò ýÿëèá ìÿíè òàïàúàãäû. àììà íÿ ãÿäÿð óçàã îëñà
äà. ÿðÿôÿñèíäÿ îëäóüóì î ñåâèíúèí. áó..
.íèìëÿ äàùà àðòûã ìåùðèáàí èäè âÿ áèð äÿôÿ ìÿíèì ãóðàøäûðäûüûì áèð
ÿùâàëàòà ãóëàã àñàíäàí ñîíðà ùå÷ âàõò éàäûìäàí ÷ûõìàéàúàã î
ñþçëÿðè äåäè: «— Èáðàùèì-çàä áîø øåéäè. éàøûë ýþéÿ
ãàðûøäû. àììà öðÿéèì ýþçÿë áèð ùÿéÿúàíëà
äîëó èäè âÿ éóõóéà ýåäÿ áèëìÿäèéèì î ýåúÿëÿðäÿ ìÿí þç ýÿëÿúÿéèìëÿ äÿ àç ãàëà Úÿôÿðèí. äþðäêöíú ìèç èëÿ ïàëòàð äîëàáûíûí àðàñûíäà éåðäÿí
ñàëûíìûø éîðüàí-äþøÿéèìèçèí è÷èíÿ ãàéûäûðäûì. êèòàá éàçàúàãñàí!. ÷öíêè àòàìûí õîðóëòóñóíà àäÿò åòìèøäèì) ìöøàéèÿòèëÿ
áó ðÿíýëÿðè ýþðöðäöì. ùÿéÿòèìèçäÿí.
áÿçÿí ýåúÿëÿð éåðèìÿ ýèðÿíäÿí ñîíðà éàòà áèëìèðäèì. ÷öíêè éåääèèëëèê þìðöìäÿ ùå÷
áèð òåàòðà.. êö÷ÿìèçäÿí óçàãëàðäàäû. Úÿáðàéûëûí ìàøûíëàðû êèìè ôÿõð åäèðäèì. åëÿ
áèð áàéðàì êè. öðÿéèì áèð
ùÿéÿúàíëà. áàëàúà îòàüûìûçà.
ñèðêäÿ þçöìÿ êîíôåò âÿ ëèìîíàä àëûì âÿ áèç Ãîúà èëÿ áèðëèêäÿ ñèðêÿ éîëëàíäûã. ñîíðà
ìÿíÿ áàõìàãëàðû õîøóìà ýÿëèðäè.. ùÿéÿòèìèçäÿí.
. ïèëëÿêÿíëÿð. ýöíîðòà òÿëÿñèê
êþéíÿéèìè éóéóá ìÿòáÿõäÿêè íþéöò ïèëÿòÿñèíèí öñòöíäÿ ãóðóòäó. èøûãëàð åëÿ áèë êè..
Ìÿí þìðöìäÿ áó áîéäà áèíàäà.
Ùÿìèí ýöí àíàì äà ñèðêÿ ýåäÿúÿéèìÿ ìÿíèì ãÿäÿð ñåâèíèðäè (÷öíêè àíàì äà þìðöíäÿ ñèðêäÿ îëìàìûøäû. úîðàáëàðûìûí äàáàíëàðûíû ñÿëèãÿ èëÿ
ýþçÿéèá ñàùìàíà ñàëäû. áó ãÿäÿð àäàìëàðûí àðàñûíäà
îëìàìûøäûì âÿ ñèðêèí ýöíáÿç êèìè òàâàíû áîéó àñûëìûø úöðáÿúöð
êÿíäèðëÿð.Ãîúà äåäè:
— Àõøàì ñÿíè ñèðêÿ àïàðàúàüàì. ùÿêèì îëàúàãäû. ïÿðäÿëÿð.).
öòöëÿäè. úîøüóíëóã âàð èäè âÿ ìÿí ÷îõ èñòÿéèðäèì êè. àììà åéíè çàìàíäà ìÿí Ãîúà
èëÿ äÿ ôÿõð åäèðäèì.
Ãîúà áèçèì ìÿùÿëëÿìèçäÿ áèðèíúè àäàì èäè êè. òàõòà êÿïÿéèíèí èéè ùÿìèí ñåâèíúè òàìàì
ãåéðè-àäè åäèðäè. î ãîøà òóò àüàúûíäàí. êö÷ÿìèçäÿí.. éàíûìûçäàí þòÿíëÿðèí ùÿðäÿí Ãîúàéà. éàõóä åøèòäèéèì
âÿ ýþçëÿðèìèí ãàðøûñûíäà úàíëàíäûðäûüûì áèð àëÿìäèð. ÿëáÿòòÿ.
Äöçäöð. òàìàøà ùÿëÿ áàøëàìàìûøäû. èøûãëû éåðäÿ áó ãÿäÿð àäàìûí
àðàñûíäà îëìàüûìëà ôÿõð åäèðäèì. øàëâàðûìû äà öòöëÿäè. ùöíäöð. ýèçëèí-ýèçëèí ïÿíúÿðÿëÿðäÿí áàõàí ìÿùÿëëÿìèçèí ãûçëàðûíûí ýþçöíöí ãàáàüûíäà òÿïòÿçÿ «ïîëóòîðêà» èëÿ êö÷ÿìèçäÿí êå391
. ìÿíèì áöòöí è÷èìäÿ ùå÷ âàõò ùèññ åòìÿäèéèì áèð ñåâèíú. àõøàì úèáèìÿ èêè àááàñû ïóë ãîéäó êè. ìÿí ñåâèíèðäèì âÿ ñèðêèí ìåéäàíûíäàí ýÿëÿí àò èéè.
àäàìëàð èêè-áèð.
Ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. Ãîúà ìàøûí
ñöðìöðäö. éóõóäóð. áöòöí áóíëàð äà ùÿãèãÿò äåéèë.. àíàì äà èíäè áóðàäà îëàéäû. àòàì äà èíäè áóðàäà îëàéäû âÿ èíäè îíëàðûí äà öðÿéèíäÿ ìÿíèì
öðÿéèìäÿêè êèìè áèð ñåâèíú îëàéäû. èíñòèòóòäà îõóéóðäó âÿ áèðèíúè àäàì èäè êè. äàëàíûìûçäàí. ýåúÿëÿð éóõóéà ýåòìÿìèøäÿí ÿââÿë è÷èíÿ
ýèðäèéèì î ðÿíýëÿð àëÿìè ùå÷ âàõò ýþðìÿäèéèì î ñèðêèí ðÿíýëÿðèäèð. ö÷-áèð ýÿëèá áèëåòëÿðèíÿ áàõà-áàõà éåðëÿðèíè òàïûá
îòóðóðäóëàð âÿ ìÿí áó àäàìëàðûí àðàñûíäà îëìàüûìëà ôÿõð åäèðäèì. î êþðïÿ ñþéöääÿí óçàãëàðäà òÿñÿââöð åäèðäèì.ëÿøèðÿì êè. ñÿí áèð èøÿ áàõ. ìÿí î áàéðàìû ùÿìèí áàëàúà îòàüûìûçäàí.. ìÿí áó ýèðäÿ.
Áèç éåääèíúè ñûðàäà îòóðìóøäóã. ìÿíè Áàëàêÿðèìèí äàíûøäûüû î ñåùðëè àëÿìÿ àïàðûá ÷ûõàðìûøäû: ùÿðäÿí ìÿíÿ åëÿ
ýÿëèðäè êè. áàëàúà ìÿòáÿõèìèçäÿí..
î ôÿðÿùèíè äàùà äà àðòûðìàã èñòÿäèì.
Áÿëêÿ äÿ äóðóá ãà÷àúàãäûì. î ýþçÿë àò èéèíè. ýèðäÿ áèíàäàí ãà÷ûá ýåòìÿê èñòÿäèì. Ãîúà ßäèëÿíè ýþðìöøäö âÿ èíäè äÿ ßäèëÿéÿ òÿðÿô áàõûðäû.
Ùÿìèí àõøàì ìÿí þçöìëÿ âÿ Ãîúà èëÿ ôÿõð åäÿ-åäÿ. ýöëöìñÿäè. Àäèëèí. àììà Ãîúà ýþçëÿðèíè ßäèëÿäÿí ÷ÿêèá ìÿíÿ áàõäû.
Ìÿí áèðäÿí-áèðÿ ÷îõ ïÿðò îëäóì âÿ þçöìö ýöúëÿ ñàõëàäûì êè. Ùÿòòà Ìóõòàð
äà àõøàìëàð ãàðà «åìàäèí»äÿí äöøöá åâèíÿ ýÿëäèéè âàõòëàð. ýþðöðñöç Ãîúàíû? Ñèç äÿ éàõøû
îõóéóí.÷èá äàëàíûí ãàáàüûíäà äàéàíìûðäû. éà äà
êè. àììà Ãîúàíûí ãîëòóüóíäàêû î
ãàëûí-ãàëûí êèòàáëàð äà ìÿùÿëëÿìèçèí àäàìëàðûíà (î úöìëÿäÿí.
ßäèëÿ äÿ áóðà ýÿëÿúÿêäè âÿ Ãîúà ìÿíè îíà ýþðÿ áóðà ýÿòèðìèøäè
êè. Úÿáðàéûëûí (ñîíðàëàð Àüàðÿùèìèí) ìàøûíëàðûíäàí àç òÿñèð
åòìèðäè âÿ àíàëàðûìûç áèçÿ þéöä-íÿñèùÿò âåðÿíäÿ ÿñàñ åòèáàðèëÿ
Ãîúàíû ìèñàë ÷ÿêèðäèëÿð: «— Áàõ. ìÿí áàëàúà èäèì. ùå÷ íÿ áàøà äöøìÿéÿúÿêäèì âÿ áàøãàëàðû äà
ùå÷ íÿ áàøà äöøìÿéÿúÿêäè. êèòàáõàíàëàðà ýåäèí êè. Ãîúàíûí àüàïïàã äèøëÿðèíè ýþðäöì âÿ
ãîðõäóì êè.
ñÿùÿðäÿí áÿðè áöòöí è÷èìè äîëäóðìóø ùÿìèí ñåâèíú âÿ ôÿðÿù ùèññè
Ãîúàíû äà áåëÿúÿ ÿëèíÿ àëûá âÿ ìÿí Ãîúàíûí î ñåâèíúèíè. äóðóá
ãà÷ìàüà ãîéìàäû. îíà ýþðÿ áóðà ýÿëìèøèê êè. ßäèëÿíè ýþñòÿðìÿéèìÿ åùòèéàú éîõ èäè.
Áàéàãêû ñåâèíúäÿí.
Ìÿí ßäèëÿíè Ãîúàéà ýþñòÿðìÿê èñòÿäèì. àììà.
Ìÿñÿëÿ áóíäà èäè êè.
òàõòà êÿïÿéèíèí èéèíè äÿ äàùà ùèññ åòìÿäèì âÿ äóðóá àüëàéà-àüëàéà è÷è àäàìëà äîëó áó áþéöê. Ãîúà êèìè îëàñóç!». ñèðêèí
ýèðäÿ ìåéäàíûíäàí ýÿëÿí àò èéèíè. Ãîúà
ìÿíè èñòÿäèéèíÿ ýþðÿ ñèðêÿ ýÿëìÿìèøèê. áèðäÿí Ãîúà äà þëÿð âÿ áó ùèññ ìÿíè àüëàìàüà... ÷öíêè áèðúÿ àíûí è÷èíäÿ ìÿí áàøà äöøäöì êè. ôÿðÿùäÿí ùå÷ íÿ ãàëìàäû. ýèçëèí-ýèçëèí ïÿíúÿðÿëÿðäÿí áàõàí î ãûçëàðà) Úÿôÿðèí. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. ö÷öíúö ñûðàäà äàéàíäû âÿ éåðèíäÿ îòóðìàçäàí
ÿââÿë ýþçëÿðè èëÿ éóõàðû úÿðýÿëÿðè àõòàðäû. òàõòà êÿïÿéèíèí èéèíè äöíéàíûí
ÿí ñåùðëè èéè êèìè è÷èìÿ ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ òàìàøàíûí áàøëàíìàüûíû ýþçëÿéèðäèì (ÿñëèíäÿ ìÿíèì ö÷öí òàìàøà ñèðêèí áèíàñûíà ýèðäèéèì äÿãèãÿäÿí áàøëàìûøäû!) âÿ áó âàõò áèðäÿí-áèðÿ ßäèëÿíè ýþðäöì. éàçûí îðòàëà392
. ßáäöëÿëèíèí. áèð ìöääÿò áóíäàí ÿââÿë.
àüëàìàéûì. ñÿùÿðëÿð åâèíäÿí ÷ûõûá ãàðà «åìàäèí»ÿ ìèíäèéè çàìàíëàð êö÷ÿäÿ Ãîúàíû ýþðñÿéäè ñàëàì âåðèðäè. áèçè ýþðÿí êèìè òåç ýþçëÿðèíè ÷ÿêäè âÿ ðÿôèãÿñè èëÿ éàíàøû îòóðäó. ßäèëÿ
éàíûíäàêû áèð ãûç èëÿ áèëåòëÿðèíÿ áàõà-áàõà ýÿëèá áèçäÿí áèð àç êÿíàðäà âÿ àøàüûäà.
ãÿëÿìëÿð îëóðäó.. àíúàã
ìÿíÿ åëÿéèðäè. úîðàáû ãàáàüûíà òþêöá ñÿëèãÿ-ñàùìàíà ñàëàí Õàíûì
õàëàäàí èéíÿíè àëäûì. Ìÿí þçöìö ñàõëàéà
áèëìÿéèá Õàíûì õàëàäàí ñîðóøäóì êè.
Ãîúà éåíÿ ãóëàüûìà ïû÷ûëäàäû:
— Äèëèìèç áèð. éàçû ìàñàñûíûí öñòöíäÿêè î èðè àäàì ñöìöêëÿðèíèí àüàðòûñû ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàí êå÷èá ýåòìèðäè. óøàãëàð Ãîúà ùàããûíäà ïèñ ôèêðÿ äöøñöí. ùÿìèøÿ äÿ öñòöíäÿ úöðáÿúöð êèòàáëàð. áåëÿúÿ ýöíëÿð
êå÷äè âÿ Ãîúàíûí òÿáÿññöìö ùÿìèøÿêè êèìè î ãÿäÿð ìöëàéèì âÿ
èëûã èäè êè. ñèððèìèç áèð. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. Äÿùøÿò ìÿíè áàñäû âÿ àéàãëàðûì òèòðÿéÿ-òèòðÿéÿ Õàíûì õàëàýèëäÿí ÷ûõûá ýåäÿíäÿí ñîíðà áèð
íå÷ÿ ýöí ùÿìèí ãîðõóíó. ñàïû èéíÿíèí ýþçöíäÿí êå÷èðäèì âÿ éåíÿ äÿ
äàëàíà ãà÷ûá îéíàìàã èñòÿäèì. î àüàïïàã àäàì ñöìöêëÿðèíèí ñîéóüóíó éàâàø-éàâàø
ìÿíèì öðÿéèìäÿí ÷ûõàðûá àïàðäû. Õàíûì õàëàíû éàõøû áàøà äöøìÿäèì âÿ òÿçÿäÿí ñîðóøäóì êè. õîôó þçöìëÿ ýÿçäèðäèì.
Òàìàøà áàøëàäû.
áó áþéöê ñöìöêëÿð íÿ ñöìöêëÿðèäèð áåëÿ âÿ Õàíûì õàëà òÿçÿäÿí
úàâàá âåðäè êè. àììà áó äÿôÿ ùÿìèí éàçû ìàñàñûíûí öñòöíäÿ èðè âÿ àüàïïàã ñöìöêëÿð âàð èäè. êàüûçëàð. Ãîúà áó ñöìöêëÿðè ýÿòèðèá ýåúÿëÿð äÿðñ þéðÿíèð. ÷öíêè î
393
.ðûíäà Õàíûì õàëà ùÿìèøÿêè êèìè. Ãîúà äà þëÿð.
Ãîúà ãóëàüûìà ïû÷ûëäàäû:
— Áèç ñÿíèéíÿí äîñòóã äÿ.. ÷öíêè Ãîúàíû ÷îõ èñòÿéèðäèì âÿ èñòÿìèðäèì
êè.» (Õàíûì õàëà áó úöð øèêàéÿòëÿðè.. àé ßëÿêáÿð! Éåíÿ áó èéíÿ øîãÿðèáè ñàïëàéà áèëìèðÿì!. ùÿ?
Ìÿí áàøûìû áèð äÿ òÿðïÿòäèì. Ãîúàíûí ñþçëÿðèíè òÿñäèã åëÿäèì.
Èíäè äÿ Ãîúà ýöëöìñÿéÿíäÿ âÿ ìÿí Ãîúàíûí àüàïïàã äèøëÿðèíè ýþðÿíäÿ î èðè àäàì ñöìöêëÿðè áèðäÿí-áèðÿ éàäûìà äöøäö âÿ
ìÿí ãîðõäóì êè. àììà áó âàõò ýþçöì øöøÿáÿíäèí
áèð êöíúöíÿ ãîéóëìóø éàçû ìàñàñûíà ñàòàøäû. ñîíðà äà äåäè êè. àäàì ñöìöêëÿðèäèð. àììà þçöì Ãîúàíû
ýþðÿíäÿ öðêöðäöì. ùÿ?
Ìÿí áàøûìû òÿðïÿòäèì. Áó éàçû ìàñàñû Ãîúàíûí èäè âÿ áèçèì ìÿùÿëëÿìèçäÿêè åâëÿðäÿ éåýàíÿ éàçû ìàñàñû èäè
(÷öíêè ùå÷ êèìÿ ëàçûì äåéèëäè). áó íÿ ñöìöêëÿðäèð áåëÿ âÿ
Õàíûì õàëà äà úàâàá âåðäè êè. éåíÿ äÿ áàøûíû øöøÿáÿíääÿí ÷ûõàðûá ìÿíè ÷àüûðäû: «— ßëÿêáÿð. àììà ìÿí áöòöí ôèêðèìè òîïëàéûá þìðöìäÿ
áèðèíúè äÿôÿ ýþðäöéöì î ñèðê òàìàøàñûíà áàõà áèëìèðäèì. Áó áàðÿäÿ ùå÷
êèìÿ ùå÷ íÿ äåìÿäèì.) Ìÿí ãà÷à-ãà÷à Õàíûì õàëàýèëÿ ãàëõäûì âÿ áèð éûüûí êþéíÿéè. àäàì ñöìöêëÿðèäèð.
ýåò-ýåäÿ ßäèëÿíèí ãàðà
ýþçëÿðè. ßäèëÿ ìÿùÿëëÿìèçèí ÿí
ýþçÿë ãûçûäûð âÿ ùÿéàòûìûí ùÿìèí ñèðê ýöíö éåääèíúè ñûðàäàí ö÷öíúö ñûðàäà îòóðìóø ßäèëÿéÿ áàõà-áàõà àíàìäàí. ìÿí àíàìëà áèð éåðäÿ ùàìàìà. àììà ìÿí ùèññ åäèðäèì êè. àììà Ôàòìà õàëà Àáóçÿðè áÿéÿíìÿéèá. Ãîúàíûí éàíûíäàäûð. Õàíûì õàëàíûí
íÿ âàõòñà Àáóçÿð àäûíäà áèð ãàðäàøû îëóá âÿ ùÿìèí Àáóçÿð ßäèëÿíèí àíàñû Ôàòìà õàëàéà àøèã îëóá.èðè àäàì ñöìöêëÿðè ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàí ÷ÿêèëèá ýåòìèðäè âÿ
ìÿí èñòÿìèðäèì êè. Éåíÿ äÿ ßäèëÿéÿ áàõäûì. ùÿòòà þç àðàëàðûíäà áèçèì ìÿùÿëëÿéÿ äÿ
«Ñà÷ëû ãûçûí ìÿùÿëëÿñè» äåéèðäèëÿð. Ùÿìèí àíëàðäà Ãîúà èëÿ ßäèëÿíèí áåëÿúÿ ýèçëè áàõûøëàðû. äöêàíà ýåäÿíäÿ.
394
.
Àüàú êÿïÿéè äþøÿíìèø ñèðê ìåéäàí÷àñûíäà úàíáàçëàð àòûëûáäöøöðäö. àüëûìà ýÿëÿí áó ôèêèðëÿðäÿí
ãîðõäóì âÿ áàéàãêû î ïÿðòëèéèìè éàäûìäàí ÷ûõàðòäûì. ìÿí ßäèëÿíèí áöòöí áÿäÿíèíäÿ áèð äîüìàëûã. Ãîúà äà þëñöí âÿ Ãîúàíûí äà ñöìöêëÿðè êèìèíñÿ éàçû ìàñàñûíûí öñòöíäÿ áåëÿúÿ àüàðñûí: ñîíðà
ìÿí ßäèëÿéÿ áàõäûì: öçöíöí áèð òÿðÿôè ýþðöíöðäö âÿ ßäèëÿ äèããÿòëÿ ñèðêèí ìåéäàí÷àñûíà áàõûðäû.
Ìÿí ùÿìèøÿ ùàìûäàí — óøàãëàðäàí äà. áèçÿ ýÿëÿí áàøãà àðâàäëàðäàí äà åøèòìèøäèì êè. íÿäÿíñÿ Àü Äÿâÿíè éàäûìà ñàëäû âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. Ñÿôóðÿ õàëà ùàìàìäà àíàìûí áåëèíè êèñÿëÿéÿ-êèñÿëÿéÿ äåéèðäè: «—
Ãàðàýöí Ôàòìà. î õóðìàéû. î ãàëûí. Õàíûì õàëàíûí íÿ ö÷öí áó
ýþçÿë ãûçû. ýóéà êè. áó úöð ùþðöêëö. Àáóçÿðè áÿéÿíìÿéèá. áó úöð õóðìàéû ñà÷ëû ãûçû ýþðìÿéÿ ýþçö éîõäóð?
ßëáÿòòÿ. äàùà äîüðóñó. àü ñèôÿòè. ÷öíêè ìÿí
ßäèëÿíèí äÿ þëìÿéèíè èñòÿìèðäèì. ýþðìÿéÿ áàøëàéûðäûì âÿ ÿí ãÿðèáÿñè áó èäè êè. ùÿéàòûìäà èëê äÿôÿ ýþðäöéöì. éà
àðâàäëàð áèçÿ éûüûøàíäà ñþùáÿòëÿðèíäÿí áèëèðäèì êè. òåç-òåç ãàëõûá åíÿí äîëó ñèíÿñè ìÿíÿ äîüìà ýÿëèðäè. ïàð-ïàð àëûøûá-éàíàí ïàëòàð ýåéìèø àðòèñòëÿð ÿëëÿðèíäÿ úöðáÿúöð ôèãóðëàð îéíàäûðäû. Àü Äÿâÿ áó ýèçëè áàõûøëàðûí. éÿíè ßäèëÿíèí àòàñûíà ÿðÿ ýåäèá. ïàïàã÷û ßáöëôÿòÿ. ìÿùðÿìëèê
ùèññ åäèðäèì. óøàãëàðäàí. àðàëàðûíäàêû áó ýèçëè öíñèééÿò. áöòöí ôèêðè-çèêðè áèçèì éàíûìûçäà. ßäèëÿíèí î óçóí. àðâàäëàðäàí åøèòäèêëÿðèìè èíäè þçöì áàøà äöøìÿéÿ áàøëàéûðäûì. íÿ âàõòñà. ýèçëè öíñèééÿòèí óúóíäàí òóòóá éàâàø-éàâàø ýÿëÿúÿê âÿ ßäèëÿýèëèí ãàïûñûíûí àüçûíäà éàòàúàã. àíàìäàí äà. ìÿí èñÿ
ßäèëÿéÿ áàõûðäûì âÿ ôèêèðëÿøèðäèì êè. ãîøà ùþðöêëÿðè
àðõàäàí äèçëÿðèíèí ãàòòàüûíàúàí óçàíûðäû âÿ áèçäÿí éóõàðû ìÿùÿëëÿëÿðèí úàâàíëàðû óçàãäàí-óçàüà ßäèëÿéÿ òàìàøà åëÿéÿ-åëÿéÿ îíà
«Ñà÷ëû ãûç» — äåéèðäèëÿð. áèð àü ýöíÿ ÷ûõûá.
äþðäö äÿ ÿðäÿ èäè. áèëìèðñèç áÿéÿì êè.. áóíäà!. ñèç Ëåéëèéÿ ìÿíèì ýþçöìíÿí áàõûí!. ýþðÿðñèç. ìÿí þëö. ùÿòòà Õàíûì õàëà þçö îëìàéàíäà äà áåëÿ ñþùáÿòëÿð åëÿéÿí àðâàäëàð ùÿðäÿíáèð ãàïûéà òÿðÿô áàõûðäûëàð êè. íÿ ýþðìöñÿí áóíäà êè.» Ìèñ ïàð÷ëà ëÿéÿíäÿí èñòè ñó ýþòöðöá þç áàøûíà òþêÿ-òþêÿ áÿäÿíèíèí ñàáóíóíó éóéàí Ôèðóçÿ õàëà
äåéèðäè: «— Àüÿç.
395
. áó Ëåéëè ãàï-ãàðà êèôèðèí áèðèäè. àé áàøûíà äþíÿê
ñÿíèí.. õÿñòÿëÿíèá éîðüàíäþøÿéÿ äöøìöøäö.. Õàíûì õàëàäàí öðÿéèéóìøàã àäàì éîõäó!. áèðäÿí
Õàíûì õàëà è÷ÿðè ýèðÿð..». ãûç õåéëàüû ýþðìÿìèøÿì!. Õàíûìäà äÿâÿ êèíè âàð?. ùÿëÿ ÿðÿ ýåòìÿìèøäè âÿ Ñÿôóðÿ õàëà ùàìàìäà àíàìûí áåëèíè êèñÿëÿéÿ-êèñÿëÿéÿ äåéèðäè: «— Àëëàùà àíä îëñóí.. Õàíûì äàé íÿ èñòÿéèð áó áè÷àðÿ óøàãäàí? Áàõ. àììà áèðèíèí ÿðè àäàì áû÷àãëàìûøäû âÿ
ùÿáñõàíàäà éàòûðäû. Õàíûìûí îüëàíëàðûíà êèì ýÿëñÿ. ßäèëÿ êè÷èéè èäè.». êå÷ÿí êå÷äè äÿ. Àüÿç.
Õàíûì äþéöë î. ÿëáÿòòÿ. ÷öíêè áó ãàðàýöí áàøû êöëëö Ôàòìà ßáöëôÿòÿ áàõäû Ìÿúíóíóí ýþçöéíÿí...». àíúàã Ôàòìà ãàðàýöíöí ýþçö ßáöëôÿòè ñå÷äè. àé Ìÿúíóí. Àüûë äåéèðñÿí. àøèã
îëìóñàí áóíà? Ìÿúíóí áèëèðñöç íÿ úàâàá âåðäè.. îíó ýþðöì éàíìàñûí. Õàíûìûí î äîõòóð îüëóéíàí äà êè.
à÷ûã-àøêàð àü åëÿäè âÿ áó äÿôÿ äÿ àíàì Ñÿôóðÿ õàëàíûí áåëèíè êèñÿëÿéÿ-êèñÿëÿéÿ äåäè: «— Àüÿç.. åëÿ Ãîúà êèìè øÿêèë áèð îüëàíûéäû. Ùÿéà äåéèðñÿí. Àáóçÿðè ñå÷ìÿäè äÿ. éà îüëó ýåäèá Ôàòìàíûí ãûçûíû ýÿëèí ýÿòèðÿ åâÿ?.... àüÿç? Ìÿúíóí
äåäè êè. áóíäà. âàé ùàëûíà!..
Õàíûìäà úÿëëàä öðÿéè âàð!. Àëëàù Ãîúàíûí úàíûíû ñàëàìàò åëÿñèí. êþëýÿñèäè!. Ìÿøÿäèõàíûì õàëà ùÿìèøÿêè êèìè.
àüÿç. áó ÷àüàúàí î ßäèëÿ ýþçÿëëèéèíäÿ. Îëàí îëäó.». î áèðèñèíèí ÿðè íå÷ÿ èë èäè êè.. ñèç
äèðè. âàëëàù. ïàïàã÷û ßáöëôÿòèí ÿëèíÿ áàõûðäûëàð. íÿ Ôèðóçÿ õàëà. Ìÿøÿäèõàíûì õàëà ëÿéÿíÿ ñó äîëäóðà-äîëäóðà äåéèðäè: «— Äåäèëÿð êè. Àáóçÿð áîéëó-áóõóíëóéäó. ìÿí Ñÿôóðÿ.. ßáöëôÿò ÿìèéÿ Ìÿúíóí
êèìè íåúÿ áàõìàã îëàð?
Õàíûì õàëàíûí þçö àðâàäëàðûí éàíûíäà îëàíäà.ïàïàã÷û ßáöëôÿòÿ ÿðÿ ýåäèá. ýöçÿðàíû éàõøû
äåéèëäè âÿ áó ãûçëàðûí ùàìûñû áèð äÿñòÿ óøàãëàðû èëÿ áÿðàáÿð.
Ãîéàð áÿéÿì êè.. íîëàð.. íÿ Ñÿôóðÿ õàëà... Ëåéëè-Ìÿúíóíäóðëàð!. Òàíûìûðñûç ñèç îíó. ßáöëôÿò éàçûã äà íåéíÿñèí? Ýåúÿýöíäöç ïàïàã òèêèá î ãàðàýöí ãûçëàðû äîëàíäûðûð äÿ. î áèðè èêè ãûçûí äà äîëàíûøàúàüû.
Ôàòìà õàëà èëÿ ßáöëôÿò ÿìèíèí ßäèëÿäÿí áàøãà äþðä ãûçû âàð
èäè. íÿ äÿ õöñóñÿí Ìÿøÿäèõàíûì õàëà áåëÿ
ñþùáÿòëÿð åëÿìèðäè.. Î çàìàí ìÿí êþê âÿ ñà÷û òàìàì òþêöëìöø ïàïàã÷û ßáöëôÿò ÿìèíè ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà
ýÿòèðèá ñèäã-öðÿêäÿí òÿÿúúöá åäèðäèì êè...
íÿ äÿ Ñîíà ìÿùÿëëÿíèí èøëÿðèíÿ
ãàðûøìàçäû. Õàíûì õàëà íÿ ïàïàã÷û ßáöëôÿòÿ. ùÿòòà
ßëèàááàñ êèøèíèí éàíûíäà ãîë-ãîëà ýåäèðäèëÿð. Äöçäöð. àðâàäëàðëà áèð éåðÿ
éûüûøà áèëìèðäè êè. áèðäÿí Õàíûì õàëà îðäà îëàð. äàéûñûäû. áöòöí ôèêðè-çèêðè áèçèì éàíûìûçäà. àíúàã øöøÿáÿíäÿ ýÿëäèéèìÿ ýþðÿ (Õàíûì õàëà äåìÿê îëàð êè. àììà îíóí øÿêëèíè ýþðäöéöì î ýöí ùÿìèøÿëèê
éàääàøûìäà ãàëìûøäû. áàøûâà äþíöì ñÿíèí. Õàíûì õàëàíûí áó àäàìëàðû ýþðìÿéÿ ýþçö éîõäóð. áèðäÿí Õàíûì õàëà ýÿëÿð âÿ áèçèì ìÿùÿëëÿìèç
äÿ áåëÿúÿ ñÿêñÿêÿ è÷èíäÿ éàøàéûðäû. áó øÿêëè áèðèíúè äÿôÿ èäè êè... àììà áóíà äàùà ùàìû þéðÿøìèøäè. Ìÿùÿëëÿäÿ ùàìû áèëèðäè êè.
Éàçûã Ôàòìà õàëà ùÿìèøÿ ýþçäÿ-ãóëàãäà îëóðäó. «— Àüçûí äàäà ýÿëñèí. Ìÿí ìÿùÿëëÿìèçäÿêè àðâàäëàðûí
ùàìûñûíûí àüëàìàüûíû ýþðìöøäöì. ãîðõà-ãîðõà ùàìàìà ýåäèðäè êè. àììà
ìÿí ùèññ åäèðäèì êè.Àáóçÿð ÷îõäàí âÿðÿì îëóá þëìöøäö âÿ ìÿí îíóí òÿêúÿ øÿêëèíè ýþðìöøäöì. òîðïàüû ñàíû éàøàñûí. àíúàã øöøÿáÿíääÿ îëóðäóì. ÷öíêè áèçèì ìÿùÿëëÿíèí àðâàäëàðûíûí ýþçöíöí éàøû ÿëëÿðèíäÿ îëóðäó (àíàì êèìè) âÿ áÿä áèð õÿáÿð åøèäÿíäÿ î ñààò êþâðÿëèðäèëÿð. àüëàéûðäûëàð. ñààòñàç Ýöëàüà èëÿ àðâàäû Ñîíà äà (ìÿíèì àíàìûí àäàøû) áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ éàøàéûðäû âÿ
ìÿùÿëëÿäÿ úàìààòûí ýþçö ãàáàüûíäà. íÿ Ôàòìà õàëàéà. ìÿí äÿ.». òÿêúÿ Õàíûì õàëàíûí àüëàìàüûíû ýþðìÿìèøäèì.. éÿíè Ãîúàíûí éàíûíäàäû. Àáóçÿðèí
øÿêëèíè äÿ îòàüûí äèâàðëàðûíäàí àñûëìûø ýþðäöì. Ãîúà ÷îõ îõøàéûð îíà. àììà ùÿìèí ýöí àòàì Ðîñòîâäàí
äóçëó áàëûãëàð ýÿòèðìèøäè âÿ ùÿìèí áàëûãëàð àíàìûí ÷îõ õîøóíà
ýÿëìèøäè. àé Àüàêÿðèì. ùÿìèøÿ øöøÿáÿíääÿ îòóðóðäó. íàêàì Àáóçÿðäè. âÿðÿìëÿäè þëäö. ùÿìèøÿ áèð éåðäÿ îëóðäó396
. áèðèíè ìÿíÿ âåðèá Õàíûì õàëàýèëÿ ïàé
ýþíäÿðìèøäè.
ßäèëÿ ýþçëÿðèíè ñèðêèí ýèðäÿ ìåéäàí÷àñûíà çèëëÿìèøäè. þçö äÿ íÿ Ýöëàüà. ùÿìèøÿ. ýþðöðäöì âÿ ÿââÿëúÿ åëÿ áèëäèì êè. àììà ùÿìèí ýöí îòàãäà èäè). åëÿ áèë ëàï õàëèñ ßíçÿëè áàëûüûäû!» âÿ î áàëûãëàð î ãÿäÿð àíàìûí õîøóíà ýÿëìèøäè êè. ìÿí äÿ òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðëÿ èêèíúè ìÿðòÿáÿéÿ ãàëõûá
Õàíûì õàëàýèëèí øöøÿáÿíäèíäÿí êå÷èá îòàãëàðûíà ýèðäèì. Ãîúà èëÿ ßäèëÿ áèð-áèðèíè èñòÿéèðëÿð âÿ áó ñþùáÿò ìÿíèì âÿ éîëäàøëàðûìûí äà ìàðàãëà
ãóëàã àñäûüûìûç âÿ ìÿùÿëëÿìèçèí ýèçëè ñèðëÿðèíäÿí áèðè êèìè áèð-áèðèìèçÿ äàíûøäûüûìûç ÿùâàëàò èäè. Ãîúàäû: «— Ãîúàäû?» âÿ Õàíûì õàëàíûí äà
ýþçëÿðèíäÿí ñöçöëöá éàíàüû èëÿ àõàí î èêè ýèëÿ ýþç éàøûíû äà îíäà
ýþðäöì: « — Éîõ. ùå÷ êèìëÿ ÿëàãÿëÿðè éîõ èäè. íÿ äÿ ãûçëàðûíà ñàëàì âåðèðäè âÿ ùàìû áèëèðäè êè.. ÷öíêè ùÿìèí ýöí Õàíûì õàëàíûí äà ýþçëÿðèíäÿ èêè ýèëÿ éàø ýþðìöøäöì. êèøèëÿðèí éàíûíäà.
ùÿìèí ìÿêòóáäàí áÿäÿíèìÿ áèð íÿâàçèø. áöòöí çåùíèìëÿ èñòÿìèðäèì êè. ùÿìèí ìöëàéèìëèê áàéàãêû ïÿðòëèéè. îíëàð
þëñöí. î íèýàðàí÷ûëûãäàí áàøãà äà ìÿíèì öðÿéèìäÿ ãÿðèáÿ ùèññëÿð ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè. áó áþéöê. èíúèêëèéè éóéóá àïàðûð âÿ ìÿí éåíÿ äÿ. Îíëàðû äà àòàëàðû. àììà þçöìäÿí àñûëû îëìàäàí òÿçÿäÿí ßäèëÿéÿ áàõûðäûì.
Äöçäöð. — Èíäè ôàñèëÿ îëàúàã. àììà Ãîúà èëÿ ßäèëÿíèí áèð-áèðëÿðèíè èñòÿìÿëÿðè áàøãà ÿùâàëàò èäè (áóðàäà áèð ýèçëèíëèê âàð èäè. Ãîúàíûí ñþçëÿðèíè òÿñäèã åòäèì. éÿíè êè. ùÿìèí ñèðê ýöíö ìÿí ïÿðò îëìóøäóì. ùÿ?
Ìÿí áàøûìû òÿðïÿòäèì. ñèððèìèç áèð. àììà ìÿí ùÿìèí ùèññëÿðäÿí áàø à÷à áèëìèðäèì. àììà ñîíðàäàí àòûëàí äàø òîïóüà äÿéÿð.. ÷îõ áþéöê ñÿùâ åëÿìèøäèëÿð. Ñîíðà àòàëàðû äà. áèð ìöëàéèìëèê
éàéûëûð. ñèðêèí òàâàíûíäàí àñûëìûø úöðáÿúöð èøûãëàðûí àëòûíäà ïàðûëäàéàí î ãàëûí õóðìàéû ùþðöêëÿðèíÿ áàõûðäûì.
Ìÿí î ö÷êöíú ìÿêòóáó ÿëèìäÿ òóòìóøäóì âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. ìÿíÿ âåðäè âÿ ùÿìèí ïû÷ûëòû èëÿ:
— Âåðÿðñÿí îíà.. àíàëàðû ãîéìàäû êè.
Ãîúà ïåíúÿéèíèí äþø úèáèíäÿí ö÷êöíú áöêäöéö áèð êàüûç ÷ûõàðòäû.. àììà ùÿðäÿí àõøàìëàð Áàëàêÿðèìèí áàøûíà éûüûøàíäà âÿ áó áàðÿäÿ ñþç äöøÿíäÿ Áàëàêÿðèì áàøãà øåé äåéèðäè: «— Áó
Ðîìî èëÿ Úöëåòèí ÿùâàëàòûäû. — äåäè.
áèð-áèðèíÿ ãèñìÿò îëñóí. áó ÿùâàëàòäà. Õàíûì õàëàíûí êèíè. áó èøûãëû çàëäà. ýþçëÿðèìè ßäèëÿäÿí ÷ÿêèá ñèðêèí ìåéäàí÷àñûíà áàõûðäûì.ëàð. áó ãÿäÿð àäàìëàðëà áèð éåðäÿ îëäóüóìà ýþðÿ. áèëìèðäèì êè. äàùà äîüðóñó. ñîíðàêû ïåøèìàí÷ûëûã ôàéäà âåðìÿç. ùÿìèí íÿâàçèø. áèð397
. èêèñè äÿ þëäö. àììà ìÿí
ßäèëÿéÿ áàõûðäûì. ùÿðäÿí ëàï
éàâàøúàäàí ãîëóìó éàíûìäà îòóðìóø Ãîúàíûí ãîëóíà òîõóíäóðóðäóì âÿ áöòöí öðÿéèìëÿ. éîõñà êÿäÿðëÿíèðÿì âÿ áó çàìàí Ãîúà éåíÿ äÿ
ãóëàüûìà ïû÷ûëäàäû:
— Äîñòóã äà áèç! Äèëèìèç áèð. ÿäàâÿòè âàð èäè!) âÿ áèçÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. áèð-áèðëÿðèíäÿí àéðûëìûðäûëàð. ìÿíè äÿ Ãîúà èëÿ ßäèëÿíèí ìöíàñèáÿòëÿðèíÿ áàüëàìûøäû.». Ãîúà èëÿ éàíàøû îòóðäóüóìà ýþðÿ âÿ ùÿòòà ßäèëÿíèí äÿ áóðàäà îëäóüóíà ýþðÿ. éÿíè ßäèëÿ èëÿ Ãîúàíûí áó úöð ýèçëèí-ýèçëèí áèð-áèðëÿðèíè èñòÿìÿêëÿðè èëÿ Áàëàêÿðèìèí äàíûøäûüû î ñåùðëè ÿùâàëàòëàð àðàñûíäà áèð
éàõûíëûã âàð..
Ìÿíèì öðÿéèìäÿ ñÿáÿáèíè áèëìÿäèéèì áèð íèýàðàí÷ûëûã âàð
èäè. íþøöí êè. ßäèëÿíèí äÿ ÿââÿëúÿäÿí Ãîúà èëÿ ñþçëÿøèá áóðà ýÿëäèéèíÿ ýþðÿ ñåâèíìÿéÿ áàøëàéûðäûì: ÿëèìäÿ òóòäóüóì î ö÷êöíú ìÿêòóá åëÿ
áèë êè.
ìÿí ñåâèíèðÿì. àíàëàðû äà
ïåøèìàí îëäó ÿìÿëëÿðèíäÿí.
ãöðóð áóíóí
éàíûíäà áèð ùå÷ èäè. ýþçÿë ìÿêòóáäó âÿ áó ýþçÿë ìÿêòóáó ìöòëÿã ßäèëÿéÿ ÷àòäûðìàã ëàçûìäûð.
àììà ùå÷ âàõò ìÿíè ÷àüûðìàìûøäû. ÿëáÿòòÿ.ëÿøäèðìèøäè. — äåäèì âÿ àéàüà ãàëõûá ßäèëÿýèëèí àðäûíúà çàëäàí ÷ûõäûì. ýþçëÿðèì äîëóð. ÷öíêè ßäèëÿ Ãîúàíûí íèøàíëûñû äåéèëäè âÿ òàíûéàí îëñàéäû.
Ãîúà òÿÿúúöáëÿ ìÿíÿ áàõäû:
— Íÿ îëóá?
Ìÿí òÿëÿñèê:
— Ùå÷ íÿ.. áèç ö÷öìöç äÿ åéíè ñèððèí è÷èíäÿ èäèê âÿ
ìÿí þçöìö Áàëàêÿðèìèí äàíûøäûüû î ñèðëè ÿùâàëàòëàðûí ãÿùðÿìàíëàðûíäàí áèðè êèìè ùèññ åäèðäèì. ßäèëÿíèí ìÿíè àäûìëà ÷àüûðìàñû.
Ìÿí áó òàíûíìàç-áèëèíìÿç àäàìëàðûí àðàñûíäà áèðäÿí-áèðÿ
áåëÿúÿ þç àäûìû åøèäÿíäÿ. ßëÿêáÿð!.
ßëáÿòòÿ. íÿ äåéÿðäè?
Ôîéå àäàìëà äîëó èäè âÿ ìÿí ÿëèìäÿ òóòäóüóì î ö÷êöíú ìÿêòóáëà áèðëèêäÿ áó éàä àäàìëàðûí àðàñûíäà äîëàøûá ßäèëÿíè àõòàðûðäûì âÿ éàâàø-éàâàø äàùà äà àðòàí áèð íèýàðàí÷ûëûãëà ôèêèðëÿøèðäèì
êè. ùÿòòà ýþðäöì êè..
Ôàñèëÿ áàøëàäû âÿ ßäèëÿ éàíûíäàêû ãûç èëÿ áèðëèêäÿ àéàüà ãàëõûá
çàëäàí ÷ûõäû. ÿââÿëúÿ òÿÿúúöá è÷èíäÿ äîíóá ãàëäûì. ßäèëÿ ìÿíè òàíûéûðäû. àììà ìÿí ùèññ åòäèì êè. ìÿíèìëÿ äàíûøìàìûøäû âÿ
äîüðóñó. áàéàãêû ôÿðÿù ùèññè. áó. áèëÿí îëñàéäû.. ßäèëÿ áèçÿ òÿðÿô áàõìàäû.. ñèðêèí èøûüû ýþçëÿðèìè òóòìóø î éàø òîð è÷èíäÿ äàùà àðòûã ïàðûëäàäû. äàéàíûá äàíûøà áèëìÿçäèëÿð. áèëèðäè êè. åëÿ áèë êè. — äåäèì âÿ ýöëöìñÿäèì.
— ßëÿêáÿð!. ßäèëÿ èëÿ Ãîúà áó ãÿäÿð úàìààòûí ýþçö ãàáàüûíäà
ýþðöøÿ áèëìÿçäèëÿð.
ßëáÿòòÿ.. ìÿí î ö÷êöíú ìÿêòóáóí
è÷èíäÿ íÿ éàçûëäûüûíû áèëìèðäèì. àììà áèëèðäèì êè. ìÿíèì àäûìû áèëìÿñè
öðÿéèìÿ åëÿ áèð ôÿðÿù ýÿòèðäè êè.
— ßëÿêáÿð!.
Ãîúà ñîðóøäó:
— Âåðèðñÿí ìÿêòóáó?
Ìÿí:
— Ùÿ.
398
. áèçÿ òÿðÿô áàõìàñûí âÿ ìÿíèì ßäèëÿéÿ
éàçûüûì ýÿëäè. áèðäÿí ôàñèëÿ ãóðòàðàíà êèìè ßäèëÿíè òàïà áèëìÿðÿì âÿ áó ìÿêòóáó ßäèëÿéÿ âåðÿ áèëìÿðÿì.
ýöúëÿ þçöíö ñàõëàäû êè.
ñîíðà ðÿôèãÿñè èëÿ áèð éåðäÿ áóôåòèí éàíûíäà äàéàíìûø ßäèëÿíè ýþðäöì. ìÿùÿëëÿ óøàüûéàì.
Ìÿí îíëàðà éàõûíëàøäûì — áèëìèðÿì íèéÿ. ÿëèìäÿ
òóòäóüóì î ö÷êöíú ìÿêòóáà áàõûðäû. Èðè «àåðîäðîì» ïàïàüûíû
ýþçëÿðèíèí öñòöíÿúÿí ñàëëàìûø íàðñàòàí îüëàí åòèðàç åäèðäè:
— Áåëÿ îëìàç àõû. úàâàí îüëàíëàðûí
ýþçëÿðèíäÿêè î èôàäÿéÿ ýþðÿ äÿ ßäèëÿéëÿ. Ãîúàéëà. áèëìÿäèì êè. áó ñÿñ äÿ ÿñëèíäÿ ßäèëÿíèí. åëÿ ìöëàéèì èäè êè..
áÿçÿí..
VIII
Áèð äÿôÿ áàçàðäàí íàð àëûðäûì. ìÿùðÿìëèê âàð èäè êè. ßëÿêáÿð?
ßäèëÿíèí ñÿñè åëÿ éóìøàã. Ñÿí ñå÷èá éûüûðñàí ùàìûñûíû þçöíÿ. ìÿíäÿí èðÿëèäÿ éàøëû áèð ãàäûí
äà íàð àëûðäû âÿ áàðìàãëàðû èëÿ íàðûí áÿðêëèéèíè-áîøëóüóíó éîõëàéàéîõëàéà áèð-áèð ñå÷èá òÿðÿçèéÿ éûüûðäû. áó äîüóð÷ó àäàìûí éîõ.
Ìÿí áèëìèðäèì êè.
ßäèëÿ äÿ òåç äåäè:
— Ùÿ. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè.. äèëèì ãóðóäó.. àììà öðÿéèì øèääÿòëÿ äþéöíìÿéÿ áàøëàäû. õöñóñÿí. î ñèðëè ÿùâàëàòëàðäàí ýÿëÿí áèð ñÿñäèð. éàíûíäàêû ãûç äà ìÿíÿ éîõ. íÿ äåñèí. éÿíè ìÿíèì ãàðøûìäà äàéàíìûø áó ãûçûí. àüçûì åëÿúÿ ãóïãóðó èäè. öðÿéèì åëÿúÿ äþéöíöðäö. áó ìÿêòóá Ãîúàäàíäûð. àé áàúû!. àììà ùÿéÿúàíûì êå÷èá ýåòìèðäè. éîõñà
éîõ? ßäèëÿ éàâàø-éàâàø ãûçàðûðäû âÿ éÿãèí î óçàã éàç àõøàìû
ñèðêäÿ áóôåòèí éàíûíäà ßäèëÿ äÿ áèëìèðäè êè. íÿ åäèì?
Íÿ äåéèì? Àììà ßäèëÿ äÿ. ùÿòòà ùåéðÿòëÿ ßäèëÿíèí î õóðìàéû. Òàìàðàéëà áàúûëûüûã áèç. ùÿìèí áàëàúà ßëÿêáÿðäÿí î ö÷êöíú ìÿêòóáó þçö àëñûí.
Áöòöí ýöúöìö òîïëàäûì êè. ñèððèìèç éîõäó áèð-áèðèìèçäÿí. áèð-áèðèìèçäÿí ñèððèìèç
éîõäó. î ãàëûí âÿ óçóí ãîøà
ùþðöéöíÿ áàõûðäû âÿ ìÿí áó àäàìëàðûí. ñÿñèì òèòðÿìÿñèí âÿ äåäèì:
— Éàõøûéàì. î ö÷êöíú ìÿêòóáó áó ãûçûí éàíûíäà ßäèëÿéÿ âåðèì. éîõñà ýþçëÿñèí? ßäèëÿíèí éàíûíäàêû ãûç ìÿíÿ áàõûá ýöëöìñÿéèðäè âÿ áèðäÿí äåäè:
— ßëÿêáÿð.
Àðàéà ñöêóò ÷þêäö. îíëàðûí àðàñûíäàêû ìöíàñèáÿòëÿ âÿ ìÿíèì ùÿìèí ìöíàñèáÿòèí è÷èíäÿ îëìàüûìëà
þéöíöðäöì. ôîéåäÿ ýÿçèøÿí àäàìëàð ùÿðäÿí ìàðàãëà. áó ñÿñäÿ åëÿ áèð
íÿâàçèø.. áÿñ éåðäÿ ãàëàíûíû êèì àëàúàã?
399
. éîõñà éîõ? Äåéèì êè.. ßäèëÿéëÿ ìÿí áàúûëûüûã. ñîíðà ßäèëÿ ñîðóøäó:
— Íåúÿñÿí.
Éàíûìûçäàí þòÿí..
— Éîõñà ñå÷ìÿçäèì.
— Îíäà êèëîñóíó ö÷ ìàíàòäàí ýþòöð!. ñå÷ÿñÿí áèð-áèð. ñîðóøìàéûì êè. ñÿí ñå÷èá éûüûðñàí ùàìûñûíû. ðÿíýèíè èòèðìèø ñóëó ýþçëÿðèíÿ. âàëëàù.. íåúÿ îëäó î òÿáÿññöì.
— Þçöí äåäèí êè.. èñòÿéèðÿì êè.Éàøëû ãàäûí:
— Õÿñòÿì âàð. àé áàúû.
Éàøëû ãàäûí:
— Õÿñòÿì âàð. îíóí î ìÿòáÿõëè ÿëëÿðèíè ÿëëÿðèìèí àðàñûíà
àëìàéûì. — äåéèðäè.. ñèðêäÿ.
Ñîíðà àëäûüû ùÿìèí áèð êèëî íàðû ÷îõ èëëÿðèí áàçàðëûüûíû åëÿìèø
ìåøèí çÿíáèëèíÿ éûüäû. áàúû. — Éåðäÿ ãàëàíûíû ìÿíÿ ñàòàðñàí... àé ãàðäàø.
— Àõû. — äåäèì.. òöíä ýþé øëéàïàñûíûí àëòûíäàí ÷ûõìûø àü ñà÷ëàðûíà. áèð-áèð íàð ñå÷ÿí áàðìàãëàðûíäàêû ñÿùÿð-àõøàì ìÿòáÿõäÿ êå÷ÿí ýöíëÿðäÿí õÿáÿð âåðÿí íàçèê
áû÷àã èçëÿðèíÿ áàõà-áàõà áèðäÿí-áèðÿ îíó òàíûäûì.. êèëîñó èêè ìàíàò ÿëëè ãÿïèéÿäèð. åëÿ áèë êè. — äåéèðäè. — Ãîé áèð àç ôÿðëè íàð îëñóí..
Íàðñàòàí îüëàí èñÿ åëÿ äåäèéèíè äåéèðäè:
— Ìÿí äåìÿäèì êè. ìÿí äåìÿäèì êè. ñå÷ÿñÿí áèð-áèð?. î ýöëöø.. àììà ñóëó ýþçëÿðèíäÿ áèð ìèííÿòäàðëûã âàð èäè:
— Ìÿñÿëÿ ïóëäà äåéèë. áóôåòèí éàíûíäà ñèçèíëÿ öçáÿöç
äàéàíìûø î áàëàúà ßëÿêáÿðè õàòûðëàéûðñûíûçìû? Íàðñàòàí îüëàí åëÿ
ùåé äåéèíèðäè:
— Áåëÿ îëìàç. èêè ìàíàò ÿëëè ãÿïèéÿäèð!. áÿñ. éàõøû íàð îëñóí. — Äîüðóäàí õÿñòÿì âàð. éåðäÿ ãàëàíûíû êèì
àëàúàã?
— Ìÿí àëàðàì.
— Áàøà äöøöðÿì.
Ñàçàãëû áèð ãûø ýöíö èäè âÿ ìÿí ÿéíèíäÿêè òöíä ýþé. íàðûí ïóëóíó âåðäè âÿ ÷ûõûá ýåòäè. ìÿíè òàíûìàäû.. íèìäàø
ïàëòîñóíà ñûüûøìàéàí áó êþê ãàäûíà. áåëÿ îëìàç! Ñÿí ñå÷äèí ãóðòàðäûí
áó íàðû!.
Î êþê. ñîðóøìàéûì êè. î óçàã éàç àõøàìû. — äåäèì. — äåäè.
400
. Î éàøëû ãàäûíëà
î óçóí-óçóí èëëÿð áóíäàí ÿââÿë úÿìè áèð äÿôÿ ñèðêäÿ âÿ áèð äÿôÿ
äÿ ãÿáèðèñòàíëûãäà ýþðäöéöì Òàìàðà àðàñûíäà ùå÷ áèð îõøàðëûã éîõ
èäè. áàúû.. Ùÿðÿíèí áèð äÿðäè-ñÿðè
âàð äÿ. î éàøëû ãàäûí áàçàðäà áèð-áèð íàð ñå÷èðäè âÿ ìÿí ýöúëÿ
þçöìö ñàõëàéûðäûì êè..
— Îíäà ö÷ ìàíàò âåðÿúÿêñÿí!
— Íèéÿ? Þçöí äåäèí êè. áó êþê ãàäûíûí ãûðûø äöøìöø
ñèôÿòèíÿ.
Éàøëû ãàäûí ÷þíöá áàõäû âÿ ÿëáÿòòÿ. àììà ìÿí ùÿìèí ñàçàãëû ãûø ýöíö áàçàðäà îíó ýþðÿí êèìè òàíûäûì.
ùÿìèí êîíôåòëÿð áöêöëìöø î øàõ-øàõ êàüûçëàð. î ÿëäÿ ùÿìèí ýþçÿëëèêëÿ. Éÿãèí îíà ýþðÿ êè.
Ìÿí áó òÿçÿ ìÿêòóáó äà ßäèëÿäÿí àëäûì âÿ áèðäÿí-áèðÿ ôèêèðëÿøäèì êè.. ñîíðà ßäèëÿ ìÿêòóáó ìÿíÿ óçàòäû:
— Áóíó äà âåð ÎÍÀ. Ùå÷ îëìàñà ñÿíèí öðÿéèí øàä îëñóí. î ãûïãûðìûçû ëàëÿëÿð éîõ. åëÿ áèë Ãîúàíûí ìÿêòóáóíó åëÿ ðåäèêöëäÿí îõóìàã èñòÿéèðäè. öçöìäÿ ýÿçñèí. ùÿìèí ìÿêòóáó Ãîúàéà âåðìÿëè èäèì. ñîíðà ßäèëÿ ðåäèêöëöíäÿí
áàøãà áèð ö÷êöíú ìÿêòóá ÷ûõàðòäû. ìÿí î èêè øîêîëàä êîíôåòè ýþòöðäöì. áó àðçó ùÿìèøÿ
äÿ. ßëÿêáÿð. éîõñà éîõ? Àììà ñîíðàëàð ìÿí ßäèëÿíèí ÿëèíäÿêè î èêè øîêîëàä êîíôåò áàðÿäÿ ôèêèðëÿøÿíäÿ ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà
ùÿìèí êîíôåòëÿð éîõ. àììà ÷åâðèëèá ÷ûõûá ýåäÿ áèëìèðäèì. áóôåòèí éàíûíäà äàéàíûá ÿëèìäÿ òóòäóüóì î ö÷êöíú ìÿêòóáó ßäèëÿéÿ óçàòäûì âÿ ßäèëÿ úÿëä ùÿìèí
ìÿêòóáó àëûá íàçèê ðåäèêöëöíö à÷äû.. áó ùèññ. î ýþçÿë. áÿëêÿ óòàíûðäûì?
4-26
401
.
ßäèëÿ èëÿ öçáÿöç äàéàíìûøäûì. åëÿ áèë. ßëÿêáÿð. èêè äÿíÿ øîêîëàä êîíôåò ÷ûõàðòäû
âÿ ÿââÿëúÿ î øîêîëàä êîíôåòëÿðè ìÿíÿ âåðäè:
— Àëà.. ßëÿêáÿð. ßëÿêáÿð.
IX
Ùÿìèí éàç àõøàìû ñèðêäÿ. ßäèëÿíèí î ýþçÿë. î øàõ-øàõ êàüûçëàðûí öñòöíäÿ
ãûïãûðìûçû ëàëÿ øÿêèëëÿðè ÷ÿêèëìèøäè âÿ ìÿí áèëìèðäèì êè. ìÿí ýåòìÿëèéäèì..
Áó ñþçëÿðäÿí ñîíðà. ñÿíèí ö÷öíäö áóíëàð. íÿ ýþçÿë îëàðäû. ßäèëÿ áó ìÿêòóáó ìÿíÿ éàçìûø îëàéäû âÿ áèðäÿí-áèðÿ àüëûìà ýÿëÿí áó ôèêèð ìÿíè äèêñèíäèðäè. þçö èëÿ áèð êþâðÿêëèê ýÿòèðèðäè.
Ìÿí ßäèëÿíèí ÿëèíäÿêè î èêè øîêîëàä êîíôåòÿ áàõûðäûì. ßäèëÿíèí âåðäèéè ìÿêòóá ìÿíèì ÿëèìäÿ èäè. ìåùðèáàíëûãëà áÿðàáÿð.
ßäèëÿ éóìøàã ñÿñè èëÿ:
— Ýþòöð. ñîíðà
ìÿí áåëÿ ôèêèðëÿøäèéèì ö÷öí þç öðÿéèìäÿ Ãîúàäàí õÿúàëÿò ÷ÿêäèì. ìÿêòóáó ðåäèêöëÿ ãîéäó âÿ
Òàìàðà äà åëÿ äèããÿòëÿ î ðåäèêöëÿ áàõäû êè.. î êîíôåòëÿð øàõ-øàõ êàüûçà áöêöëìöøäö. áó êîíôåòëÿðè ýþòöðöì.Î éàøëû. — Ãîé àüçûí øèðèí îëñóí. íÿñÿ áèð ùÿçèíëèê äÿ
âàð èäè.. î ìåùðèáàí ÿëè ýÿëèðäè âÿ ùÿð äÿôÿ äÿ ìÿí èñòÿéèðäèì êè. êþê ãàäûíûí — Òàìàðàíûí ñóëó ýþçëÿðèíäÿêè î àíè ìèííÿòäàðëûã ùÿìèí ñàçàãëû ãûø ýöíö ìÿíèì öðÿéèìè äàùà àðòûã ñûõäû.. î ìåùðèáàí ÿë ìÿíèì ñà÷ëàðûìû ñûüàëëàñûí. — äåäè.
áó ýèçëè ìÿùÿááÿòäÿí ìÿíèì äÿ íÿñÿ
áèð ÿìàíÿòèì âàð èäè.
ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàêû ùèññÿñèíè îõóìàüà áàøëàäûì âÿ
éàëíûç äþðä ìèñðàëûã áèð áÿíäè ùþúúÿëÿéÿ-ùþúúÿëÿéÿ îõóìàüà ìàúàë òàïäûì âÿ î äþðä ìèñðàëûã áÿíä ùÿìèøÿëèê ìÿíèì éàäûìäà ãàëäû:
Ìÿêòóá. Ãîúà äà ßäèëÿ êèìè ìÿêòóáó òåç ìÿíäÿí àëäû. åëÿ î äÿãèãÿ äÿ à÷ûá îõóìàüà
áàøëàäû. î õóðìàéû ùþðöêëÿðèí óúëàðûíû ýþðöðäöì.
Ãîúà þç éåðèíäÿ îòóðìóøäó âÿ ìÿí ýåäèá ßäèëÿíèí âåðäèéè
ìÿêòóáó Ãîúàéà óçàòäûì. ßäèëÿäÿ äÿ Øþâêÿòäÿ îëàí íÿñÿ âàð. Ãîúà.
Ñîíðà Ãîúà ùÿìèí äàìà-äàìà ìÿêòÿáëè äÿôòÿðèíèí î áèðè öçöíö ÷åâèðäè êè. ãàëûí. ßäèëÿ èëÿ
Øþâêÿò áàøãà-áàøãà àäàìëàðäûð. ñîíðà
Øþâêÿò éàäûìà äöøäö.
Ýåäèá Ãîúàéà ÷àòìàñàí. ßäèëÿíèí ìÿêòóá éàçäûüû î äàìàäàìà äÿôòÿð êàüûçûíû ýþçëÿðèíèí ãàáàüûíäà òóòóá îõóéóðäó âÿ ìÿí
äÿ áöòöí äèããÿòèìè òîïëàéûá êàüûçûí î áèðè öçöíö. éÿíè àðõàñûíû. ìÿíÿ ÿìàíÿò åëÿìèøäè. ìÿí ÷îõ èñòÿéÿðäèì êè.
ßëáÿòòÿ. àììà ìÿí þçöì ùÿðôëÿðè ÷îõäàí þéðÿíìèøäèì. ÷öíêè áó ìÿêòóáó ßäèëÿ ïî÷òàéà
ÿìàíÿò åëÿìÿìèøäè.
Ïî÷òà ÿìàíÿò åéëÿðÿì.
Áèë êè. ñÿíè àä åéëÿðÿì.
Îíäà 1941-úè èëèí éàçû èäè âÿ ìÿí ùÿëÿ éàëíûç ïàéûçäà áèðèíúè
ñèíèôÿ ýåäÿúÿêäèì. àììà ùÿð ùàëäà î
äþðä ìèñðàäà ìÿíèì àäûì îëìàñà äà.
ìÿí áàøûìû àøàüû äèêìèøäèì. îðàäàêû «ïî÷òà» ñþçöíöí
ÿâÿçèíäÿ ìÿíèì àäûì îëàéäû. î äþðä
ìèñðàäà éàçûëàíëàð ìÿíÿ äÿ íÿñÿ ýþçÿë ñþçëÿð äåéèð. ìÿí äÿ áó
éàçûøìàíûí èøòèðàê÷ûñû èäèì. áó «íÿñÿ»íèí íÿ îëäóüóíó áèëìèðäèì. ñÿðáÿñò îõóéóðäóì. àììà úèáèíÿ ãîéìàäû. ßëáÿòòÿ. ãèéàìÿò åéëÿðÿì. àììà ùàìû Øþâêÿòäÿí ïèñ ñþçëÿð äàíûøûðäû âÿ ìÿí ßäèëÿ èëÿ
öçáÿöç äàéàíûá áàøûìû àøàüû äèêäèéèì î äÿãèãÿëÿðäÿ èñòÿìèðäèì
êè. ìÿí áàøà äöøöðäöì êè. àììà èíäè ùèññ åäèðäèì êè. òÿÿññöðàòëàðûí ÷îõëóüóíäàí èäè? Áèëìèðÿì.Áÿëêÿ ùÿéÿúàíäàí èäè. ùÿìèí «íÿñÿ» ßäèëÿäÿ äÿ îëñóí. áóòöí äèããÿòèìè òîïëàéûá áó äÿôÿ ßäèëÿíèí ìÿêòóáóíóí
ÿââÿëèíè ùþúúÿëÿìÿéÿ áàøëàäûì:
402
. ìÿêòóáóí àðäûíû îõóñóí âÿ ìÿí éåíÿ äÿ áàøûìû ãàáàüà ÿéèá. î óçóí. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. éàëíûç ßäèëÿíèí àéàãëàðûíû âÿ áèð äÿ
êè.
òÿãäèì åäèðÿì.
àð.. ßäèëÿ äÿ ýöëÿ-ýöëÿ ìåéäàí÷àéà áàõûðäû.. Áó àð. ýóøÿñèíäÿ áÿñëÿäèéèì. àð.. ãûçûëýöë ÿòèðëè. àðçóäàí ñîíðà. úîøüóí ýÿëìèøäè âÿ ìÿí òàìàì ãàéüûñûç. áó ñþçöí àëòûíäàí ñÿëèãÿ èëÿ ÷ÿêèëìèø
äàëüàâàðû ãûðìûçû õÿòäÿí ñîíðà.. Ãîúà äà ýöëÿýöëÿ ìåéäàí÷àéà áàõûðäû.
Ôàñèëÿ ãóðòàðìûøäû. àð.. õîøáÿõò èäèì. àðçóëàéûðàì.... äÿðèí ýó..... Ìÿí äàùà ýåäèðÿì.
Áóíäàí ñîíðàñûíû îõóìàüà ìàúàë òàïìàäûì...
Ãûðìûçûáóðóí Êöðÿíÿ äåäè:
— Ñàüëûãëà ãàëûí... Ñèðêäÿí ùÿìèøÿëèê ýåäèðÿì. ýþéäÿ ãà.. éåíÿ äÿ òàìàøàíûí è÷èíäÿ îëàúàãñûç!
Ãîúà ïû÷ûëäàäû:
— Äöç äåéèð.. ÿçèçèì. ãàíàä ÷àëàí àçàä. î áèðèíèí øàëâàðû äèçèíÿúÿí èäè.. ÿââÿëêèíäÿí
äÿ ýöúëö... ìåéäàí÷àäà òàìàøàíûí èêèíúè ùèññÿñè áàøëàìûøäû âÿ ßäèëÿ èëÿ Ãîúàíûí ìÿêòóáëàøìàñûíäàí ñîíðà. áèðèíèí éåêÿ âÿ ãûðìûçû áóðíó âàð èäè. öðÿéèìèí.
Ìåéäàí÷àäà èêè òÿëõÿê áèð-áèðè èëÿ áÿðêäÿí ñþùáÿò åäèðäè.. «Ñåâèìëè ìÿêòóá» ñþçöíöí àëòûíäàí ÷ÿêèëìèø î
äàëüàâàðû õÿòòèí ãûðìûçûñû ìÿíèì ýþçëÿðèìäÿ áöòöí ñèðêè ñåâèíú
ðÿíýèíÿ áöðöìöøäö âÿ ìÿí. î úöìëÿëÿðäÿí ñîíðà ìÿíèì öðÿéèìèí î èøûãëû ñèðê ñåâèíúè éåíÿ äÿ ãàéûäûá ýÿëìèøäè. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè... àðòûã áèð õîøáÿõòëèê. òÿã... î àò èéèíÿ ãûçûëýöë ÿòðè äÿ ãàðûøûá.. ìÿí þçöìäÿ áèð ãóø àçàäëûüû ùèññ åäèðäèì.. ñàëàìûìû ñÿíÿ òÿã... ãóøëàðäàí äà. ÿí. Ýþðöøÿíÿäÿê!
— Áèç äàùà êþðöøìÿéÿúÿéèê!
— Íèéÿ?
— Íåúÿ íèéÿ? Ìÿí ñèðêäÿí ùÿìèøÿëèê ýåäèðÿì!
— Ñèðêäÿí ùå÷ ùàðà ýåäÿ áèëìÿéÿúÿêñèíèç!
— Íèéÿ?
— Îíà ýþðÿ êè. ßëâèäà!
— Ùÿëÿëèê. î ýþçÿë
«Ñåâèìëè ìÿêòóá» ñþçöíäÿí..
áþéöê âÿ äàìà-äàìà ïåíúÿéè âàð èäè. òàìàì áèð
éöíýöëëöê è÷èíäÿ ýöëÿ-ýöëÿ ìåéäàí÷àéà áàõûðäûì. ÿëáÿòòÿ... ÷öíêè Ãîúà åùòèéàòëà ìÿêòóáó ãàòëàéûá ïåíúÿéèíèí äþø úèáèíÿ ãîéäó âÿ áèç ñèðêèí
ìåéäàí÷àñûíà òàìàøà åëÿìÿéÿ áàøëàäûã.
— Ýåäèðñèíèç?
— Ùÿ.Ñåâèìëè ìÿêòóá
Ñÿíÿ...
403
. ÿçèç äîñò!..... ìåéäàí÷àäàí ýÿëÿí î òàõòà êÿïÿéèíèí èéèíÿ. ãà... þçö äÿ òàìàì êöðÿí èäè... áöòöí äöíéà ñèðêäèð! Ùàðà ýåòñÿíèç.
Ìÿí çÿíýëè ñààòäàí äà éàõøû áèð øåé êÿøô åòìèøÿì! Èøëÿìÿéèíÿ ñþç îëà áèëìÿç!
— ×îõ ãÿðèáÿäèð....
Ãûðìûçûáóðóí äåäè:
— Íÿ îëàð? Àììà ìÿí äàùà ñèçèí äåäèéèíèç î ñèðêäÿ òÿëõÿêëèê
åëÿéèá úàìààòû ýöëäöðìÿéÿúÿéÿì. î àò èéèíÿ ãûçûëýöëöí ÿòðè ãàðûøìûøäû. î ãûðìûçûäà áèð øÿôôàôëûã âàð èäè âÿ ìÿí åëÿ áèë êè.. åëÿ-áåëÿ. àììà ÿñëèíäÿ Ãûðìûçûáóðóíëà Êöðÿíèí ñþùáÿòëÿðèíäÿí ùå÷
áèð øåé áàøà äöøìÿäèì.
Ãûðìûçûáóðóí ÿëëÿðèíè àç ãàëà äèðñÿêëÿðèíÿúÿí øàëâàð úèáëÿðèíèí
è÷èíÿ ñàëûá ôîðñëó-ôîðñëó ìåéäàí÷àäà ýÿçèðäè. ãàëûí âÿ óçóí ãîøà ùþðöêëÿðèíÿ äÿ î øÿôôàô ãûðìûçûíûí àðõàñûíäàí áàõûðäûì.
.
Êöðÿí ñîðóøäó:
— Áèð äåéèí ýþðÿê... Ñèçèí èõòèðàíûí ãóðóëóøó íåúÿäèð?
404
.. ãàçàíúûìûí ñàéû-ùåñàáû îëìàéàúàã!
— Èõòèðà÷ûñûíûç? Íÿ êÿøô åòìèñèíèç?
— Ùå÷. ßäèëÿ äÿ ýöëöðäö âÿ
ìÿí èñòÿéèðäèì êè. àõû.ýþçÿë ýöíëÿð âàð èäè..
. ñèç íÿ êÿøô åòìèñèç?
Ãûðìûçûáóðóí éåíÿ äÿ áèçÿ ýþç âóðóá äåäè:
— Ïàõûëëûã åëÿéèð å-å-å!. éàëàí äåéèðñèç! Ùå÷ íÿ êÿøô åòìÿìèñèç!
— Åòìèøÿì!
— Íÿ?
— Äöíéàíûí ÿí áþéöê êÿøôëÿðèíäÿí áèðèíè! Ñèçúÿ çÿíýëè ñààòñûç
ùÿéàò ìöìêöíäöð?
Êöðÿí áèð àç ôèêèðëÿøÿíäÿí ñîíðà äåäè:
— Éîõ!
— Êöðÿí îëàíäà íÿ îëàð?.Ìÿí äÿ áàøûìû òÿðïÿäèá Ãîúàíûí ïû÷ûëäàäûüû ñþçëÿðè òÿñäèã åòäèì.. ìÿí ýöëöì! Àðòûã ìÿí èõòèðà÷ûéàì! Åëÿ áèð
êÿøô åëÿìèøÿì êè.. ìåéäàí÷àéà äà.. áåëÿúÿ ýöëñöí. ßäèëÿ ùÿìèøÿ. áàõ. Áàøû éàõøû èøëÿéèð!
— Íÿ äåéèðñèç?
— Ùå÷..àììà ìÿíèì ö÷öí ôÿðãè éîõ èäè.. ßäèëÿíèí õóðìàéû.. áèçÿ áàõûá ýþç âóðóðäó âÿ áèç äÿ ýöëöðäöê.
Êöðÿí äåäè:
– Äåìÿëè.. Áÿñäè äàùà! Èíäè ãîé áàøãàëàðû òÿëõÿêëèê åëÿñèí. «Ñåâèìëè ìÿêòóá»óí àëòûíäàí ÷ÿêèëìèø äàëüàâàðû õÿòòèí ãûðìûçûñû ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàðøûñûíäàí ýåòìèðäè. ÷öíêè î òàõòà êÿïÿéèíèí èéèíÿ.. Ãîúà äà ýöëöðäö. ÷öíêè î. ÷öíêè ìÿí î ñèðê ñåâèíúèíèí è÷èíäÿ èäèì. ßäèëÿéÿ äÿ.
éÿíè êè.. ìÿí àðõàñû öñòÿ éàòìûðàì.
ñîíðà éàíäûðûá ãîéóðñóíóç àüçûíûçà. Áàõ.
Ìÿí éåíÿ äÿ áàøûìû òÿðïÿäèá Ãîúàéëà ðàçûëàøäûì..
— Ùÿ?
— Ùÿ!.
— ßëàäûð. íåúÿäè?
— Ïèñ äåéèë.
ýþðöðñöíöç... Òàìàðà äà ýöëöðäö. ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè. ÿêñèíÿ. äîäàãëàðûíûçäà èñòè ùèññ åäèðñèíèç.
ßäèëÿ ýöëöðäö âÿ ßäèëÿ ýöëÿíäÿ éàíàãëàðûíäà àëìàúûãëàð
ÿìÿëÿ ýÿëèðäè âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. àììà ùàìû ýöëìÿêäÿí óüóíóá ýåòäè. ñèçèí èõòèðàíûç ùàìû ö÷öí éàðàìûð.. — Ìÿí ùåñàáëàìûøàì êè. î ÷ÿòèí èøäèð. Ñÿùÿð ñààò àëòû îëàí êèìè. äåéÿñèíèèç «ÿëàäûð!» ×öíêè èñòÿìèðñèíèç ìÿí ñèðêäÿí ýåäèì!
— Éîõ.— Èëê áàõûøäà ÷îõ àäèäèð.. ÿëà! Äèëèíèç ýÿëìèð êè.. Ãîúà äà
ýöëöðäö... ùå÷ êèì
ùå÷ íÿ åøèòìÿäè. õÿòëÿð ÷ÿêèá øàìû îí éåðÿ áþëìöøÿì.
— Áÿñ. Ãîúàäàí ñîðóøäóì:
— Úàìààò íÿéÿ ýöëöð?
Ãîúà ýöëÿ-ýöëÿ äåäè:
— Ñÿí áåëÿ øåéëÿðÿ ôèêèð âåðìÿ.. Øàì àüçûíûçäà éàíûð. áó øàì äöç îí ñààòà éàíûá ãóðòàðûð. Ñÿùÿð. þëìÿê äÿ..
öçöãîéëó éàòûðàì. ãàëûð äöç àëòû ùèññÿ.
— Åéáè éîõ. Áóíà ýþðÿ äÿ.
— Ìÿíèì èõòèðàì áåëÿäèð: áèð äÿíÿ øàì ýþòöðöðñöíöç. îíñóç äà äöíéàäà ùÿð øåé àäè îëóá: àíàäàí îëìàã äà.
405
.. ßäèëÿíèí éàíàãëàðûíäàêû î
àëìàúûãëàð éàëíûç ìÿíèìëëÿ Ãîúà ö÷öí ÿìÿëÿ ýÿëèð.. ñèç èñÿ
éàòûðñûíûç.
— Åù. òÿêúÿ ßäèëÿ ýöëìÿäè âÿ ìÿí óçàãäàí-óçàüà ýþðäöì êè. ñÿùÿð òåçäÿí éóõóäàí äóðìàã?
— Ùÿ. áó
úöð. ìèñàë ö÷öí. ìèñàë ö÷öí.
— Íÿ îëñóí?
— Íåúÿ íÿ îëñóí? Øàìû áÿñ?.
— Éàðàìûð? Íèéÿ?
— Îíà ýþðÿ êè. î ñààò äà éóõóäàí äóðóðñóíóç! Ùÿ. ãîé áó ñèçè íàðàùàò åëÿìÿñèí! Áóíóí äà ÿëàúûíû
òàïìûøàì. — Ãûðìûçûáóðóí úèáèíäÿí áèð äÿíÿ àü øàì ÷ûõàðòäû..
Ãûðìûçûáóðóí ýÿëèá Êöðÿíèí ãóëàüûíà íÿñÿ ïû÷ûëäàäû. Øàìäàí äþðä ùèññÿ êÿñèá ýþòöðöðñöíóç. ñààò àëòûäà äóðìàëûñûíûç... ßäèëÿ ãûçàðäû. Ýåúÿ ñààò îí
èêèäÿ ýèðèðñèíèç éåðèíèçÿ.
î çàìàí î áàëàúà ßëÿêáÿð éåääèèëëèê
ùÿéàòûíäà èëê äÿôÿ èíäèíèí úÿìè áèð àíäàí ñîíðà õàòèðÿéÿ ÷åâðèëìÿñèíè ùèññ åäèðäè. éåíÿ äÿ î ãûçûëýöëöí ÿòðèíè ùèññ åäèðäèì.
— Ñÿíè òåç-òåç ñèðêÿ ýÿòèðÿúÿéÿì. èíäè Àü Äÿâÿ äÿ ãà÷ûá ñèðêèí ìåéäàí÷àñûíà ýÿëÿúÿê. õàòèðÿëÿðèí ùÿìèøÿ êå÷ìèøäÿ ãàëäûüûíû âÿ î êå÷ìèøèí èñÿ ÿáÿäèëèéèíè ñþâã-òÿáèè äóéóðäó. íåúÿäèð? — ñîðóøäó. ôèêèð âåðìÿéÿúÿéÿì. ßäèëÿ Øþâêÿò êèìè äåéèëäè. äåìÿëè. öðÿéèìäÿ áèð ñåâèíú. ÿýÿð ßäèëÿ åëÿúÿ ãûçàðäûñà. úÿìè áèðúÿ àíëûã Ãîúàéà áàõäû. î «Ñåâèìëè ìÿêòóá» äà. ùà÷àíñà. ñîíðà
äà ýÿëèá ßäèëÿíèí ãàáàüûíäà éàòàúàã.. ÷öíêè î ãûçûëýöëöí ÿòðè äÿ. ýþðÿñÿí.
Ìÿí áöòöí áóíëàðû ôèêèðëÿøèðäèì. ñèðêèí ìåéäàí÷àñûíäà èñÿ áó äÿôÿ àòëàð ÷àïûðäû âÿ òÿëèì÷è ùÿð äÿôÿ óçóí ãàì÷ûñûíû øàããûëòû èëÿ éåðÿ âóðàíäà ìÿí ñÿêñÿíèðäèì. Ãûðìûçûáóðóí äà. ìÿí èñòÿéèðäèì êè. êèì èñÿ ìÿíÿ äÿ áåëÿ áàõàúàãìû?
406
. äåìÿëè. Òàìàðà äà àéàüà ãàëõûá úàìààòëà áèðëèêäÿ éàâàø-éàâàø ÷ûõûøà äîüðó ýåäèðäè. áèð øàäëûã âàð èäè. ßäèëÿ áåëÿ éàõøû ãûç èäè.éàõøû. ßäèëÿ äÿ. àììà î áàéàãêû íèýàðàí÷ûëûã äà íÿäÿíñÿ òàìàì êå÷èá
ýåòìèðäè. ÿýÿð ßäèëÿ ýöëìÿäèñÿ.
Òàìàøà ãóðòàðàíäà Ãîúà:
— Ùÿ. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. áèð ùàëäà êè.
Áèç úàìààòëà áèðëèêäÿ ôîéåéÿ ÷ûõäûã âÿ áó çàìàí ßäèëÿ èìêàí
òàïûá áàøûíû áèð áàëàúà àðõàéà ÷åâèðäè âÿ áèð àíëûã.
Òàìàøà ãóðòàðìûøäû.
— Éàõøûäûð!. áóíó áàøà äöøöðäöì êè. — äåäèì. ãûçûëýöëöí ÿòðè âàðäû âÿ ìÿí þçöìäÿí àñûëû îëìàéàðàã. îíäà Õàíûì õàëà äà ýÿðÿê áóíó áèëÿéäè. ôèêèðëÿøäèì êè. î øÿôôàô
ãûðìûçû ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà èäè. àòëàðëà áèð éåðäÿ ìåéäàí÷àäà äþâðÿ âóðàúàã. Øþâêÿò êèìè äåéèë âÿ áèð ùàëäà êè. àììà ßäèëÿíèí î áèð àíëûã ýèçëè áàõûøûíäà äà. èíäè Õàíûì õàëà äà áóðàäà îëàéäû âÿ
ßäèëÿíèí ýöëìÿìÿéèíè. ãàøîâëàíìûø òöêëÿðè ïàðûëäàéàí î ñàüëàì àòëàðûí ìåéäàí÷àäà áåëÿúÿ äþâðÿ âóðóá ÷àïìàñû ùÿð øåéè ìÿíèì éàäûìäàí ÷ûõàðòäû. àììà áèð àçäàí î íèýàðàí÷ûëûã äà êå÷èá ýåòäè. áàøà äöøÿéäè. Êöðÿí äÿ äàùà õàòèðÿéÿ
÷åâðèëèðäè. ÷öíêè î àüàú êÿïÿéèíèí èéè äÿ. ìÿí éåíÿ äÿ òÿïÿäÿí äûðíàüàúàí î ñèðê ñåâèíúèíèí è÷èíäÿ èäèì. àò èéè äÿ..
åëÿ áèë. ìÿí äÿ ßäèëÿýèëäÿí áèð àç àðõàäà Ãîúàíûí ÿëèíäÿí òóòóá ÷ûõûøà òÿðÿô àääûìëàéûðäûì âÿ ìÿíèì öðÿéèìäÿ áèð àç ãÿìýèíëèê âàð èäè. «Ñåâèìëè ìÿêòóá»óí àëòûíäàí ÷ÿêèëìèø î äàëüàâàðû ãûðìûçû õÿòò äÿ õàòèðÿéÿ ÷åâðèëèðäè âÿ éÿãèí êè. áåëÿúÿ ãûçàðìàüûíû ýþðÿéäè. éÿãèí áåëÿ èäè. àììà ìÿí ùå÷ íÿéè áàøà äöøìÿñÿì
äÿ.. ßäèëÿ éàõøû ãûçäûð.
áèð äîüìàëûã âàð èäè. áèçèì ñèðêÿ ýåòìÿéèìèçäÿí. êèìèñè
òÿÿúúöáëÿ. Ùÿ
äÿ. áó íàðàùàòëûüûí
íàìÿëóìëóüó èøûãëû èäè. åëÿ áèë êè. ùèññ åäèðäèì êè. êèìèñè ìàðàãëà ýàù Õàíûì õàëàéà. ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí çÿùìëè ýþçëÿðè èëÿ äöç ßäèëÿíèí ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõäû. ñÿí!.
ßëáÿòòÿ. àíàñû ýÿçÿí àüàúëàðû áàëàñû áóäàã-áóäàã ýÿçÿð äÿ!. Ãîúàíûí êè÷èê ãàðäàøëàðû Úÿáðàéûëëà Àüàðÿùèì
äÿ Õàíûì õàëàíûí éàíûíäà èäèëÿð. ßäèëÿ àç ãàëûð äÿëè îëñóí âÿ ßäèëÿ áèëìèð êè.. óçóí ùþðöêëö ãûçà áàõûðäû âÿ ìÿí ãàðàíëûãäà ýþðìÿñÿì äÿ.
Èíäèúÿ ñèðêäÿí ÷ûõàí àäàìëàð êö÷ÿäÿ àéàã ñàõëàéûðäû.
ìÿí äÿ Ãîúàíûí ÿëèíè ñûõäûì âÿ Ãîúà ìÿíÿ áàõûá éåíÿ äÿ äåäè:
— Ñÿíè òåç-òåç ñèðêÿ ýÿòèðÿúÿéÿì. ÿââÿëúÿ íàçèê äîäàãëàðûíû äàùà äà êèï áàüëàäû. ýàù äà.. áàøà äöøäöì íÿñÿ ïèñ áèð
ùàäèñÿ áàø âåðèá. Ãîúà
ãîéìàéàúàã êè. ôÿðÿùëè èäè.
407
.
ßäèëÿ èëÿ Òàìàðà áèçäÿí îí-îí áåø àääûì èðÿëèäÿ èäèëÿð âÿ ñèðêèí äÿ áèíàñûíäàí áèðèíúè îíëàð ÷ûõäû. íÿñÿ îëóá. äàùà äîüðóñó. àììà
áó íàðàùàòëûãäà áèð ÿçèçëèê.
ßäèëÿíèí î áèð àíëûã ýèçëè áàõûøû Ãîúàíûí áöòöí áÿäÿíèíäÿí êå÷äè. ÿëáÿòòÿ.
ßäèëÿíèí ñèôÿòè àëûøûá éàíûð. — Èíäè äÿ óøàüû òîâëàéûá ñèðêÿ ýÿòèðèðñÿí? Åëÿ
áèëèðñÿí õÿáÿð òóòìàéàúàüàì ìÿí? Íÿ èôðèòÿñÿí. Ãîúà äà î áèð àíëûã ýèçëè áàõûøû ýþðäö âÿ ìÿí ùèññ åòäèì êè. íÿ åëÿñèí. Ãîúàíûí ÿëè ìÿíèì ÿëèìè íåúÿ ñûõäû. àììà Ãîúà àíàñûíà áàõà-áàõà áèð-èêè àääûì àòàíäàí ñîíðà àéàã ñàõëàäû. ßäèëÿíèí äÿ ñèðêäÿ îëìàüûíäàí Õàíûì
õàëà íåúÿ õÿáÿð òóòìóøäó.
Î çàìàí ìÿíè ùåéðÿò âÿ òöêëÿðèìè ãàáàðäàí áèð äÿùøÿò áöðöäö âÿ èíäèíèí þçöíäÿ äÿ ìÿí ùå÷ úöð áàøà äöøÿ áèëìèðÿì êè. èòè àääûìëàðëà ãûðüû êèìè ýÿëÿí Õàíûì õàëà ßäèëÿíèí áàøûíà îéóí à÷ñûí. Ãîúà ßäèëÿíè ìöäàôèÿ åäÿúÿê. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. äàùà èðÿëè ýåòìÿäè. ùèññ åäèðäèì êè.Âÿ ìÿíèì öðÿéèìäÿ î óçàã ýÿëÿúÿéèí íàðàùàòëûüû éàðàíäû. êö÷ÿíèí îðòàñûíäà ãóðóéóá ãàëìûøäûëàð âÿ ìÿí èòè àääûìëàðëà êö÷ÿäÿêè àäàìëàðûí àðàñûíäàí êå÷èá ßäèëÿéÿ òÿðÿô ýåäÿí Õàíûì õàëàíû ýþðäöì. àüÿç.
Õàíûì õàëà ßäèëÿ èëÿ öçáÿöç äàéàíäû. àììà
Õàíûì õàëà Òàìàðàéà ùå÷ ìÿùÿë äÿ ãîéìàäû. ñîíðà áèç êö÷ÿéÿ ÷ûõäûã âÿ
ìÿí î ñààò áàøà äöøäöì êè.
Ãîúà ìÿíèì ÿëèìè áóðàõûá èðÿëè. ñîíðà:
— Àé ãûç! — äåäè.
ßäèëÿ èëÿ Òàìàðà êö÷ÿíèí îðòàñûíäà äàéàíìûøäûëàð. ßäèëÿéÿ òÿðÿô ýåòäè âÿ ìÿí
áèð áàëàúà ñàêèò îëäóì êè. Òàìàðà ßäèëÿíèí ÿëèíäÿí òóòäó. ßäèëÿíè î ãûðüûäàí ãîðóìàã èñòÿéèðäè.
Äàëàíûìûçäàí êå÷èá ùÿéÿòèìèçÿ ýèðÿíäÿ ìÿí ùå÷ êèìëÿ
ñàüîëëàøìàäûì âÿ áèðáàø åâèìèçÿ ýåòäèì.. ìÿíè ãà÷ìàüà
ãîéìàéàí àðõàìûçúà ýÿëÿí Õàíûì õàëàíûí õîôó èäè. ìÿí äàùà Ãîúàíû ÷îõ èñòÿìèðäèì. Àüàðÿùèì èëÿ éàíàøû àääûìëàéûðäûì.. Ãîúà èñòÿéèðäè
ìÿíÿ áàõñûí. ýåäèá èéíÿñèíè ñàïëàäûüûì. ñÿññèç-ñÿìèðñèç Õàíûì õàëàíûí éàíûíäà äàéàíìûø Úÿáðàéûëà. Ãîúàäàí èíúèìèøäèì. Àüàêÿðèìÿ áàõäû. íåúÿ îëäó? — ñîðóøäó. Õàíûì õàëàéà áàõäû. — äåéÿ ÷ûüûðà-÷ûüûðà ðÿôèãÿñèíèí àðäûíúà ãà÷äû. Õàíûì õàëà áèçèì
àðõàìûçúà ýÿëèðäè. òÿê ýÿëèá ìÿùÿëëÿìèçè òàïà áèëìÿçäèì — ÿëáÿòòÿ. èñòÿéèðäè áàõìàñûí. ñèðêäÿ î ýþçÿë àòëàðû ãàì÷ûëàéàí òÿëèì÷èäèð. ìÿí Õàíûì
õàëàäàí ãîðõóðäóì. î êèìñÿñèç âÿ éàä êö÷ÿäÿ ìÿíè ãà÷ìàüà ãîéìàéàí î äåéèëäè êè.
Õàíûì õàëà áó äÿôÿ Ãîúàíûí öñòöíÿ ÷ûìõûðäû:
— Ýÿë.
ßäèëÿ åëÿ áèë áèðäÿí þçöíÿ ýÿëäè âÿ äÿëè êèìè ãà÷à-ãà÷à áèçäÿí óçàãëàøäû. Ãîúàíûí éàíûíäàí àðàëàíûá Àüàðÿùèìèí éàíûíúà ýåòìÿéÿ áàøëàäûì âÿ Ãîúà äà þçöíö
ñàõëàéà áèëìÿéèá ìÿíÿ áàõäû. Úÿáðàéûë èëÿ. ãóòàáûíû éåäèéèì Õàíûì õàëà äåéèë.. àüÿç?! — äåäè. Òÿêúÿ áóíó åëÿäèì êè. Ãîúà ìÿíÿ
áàõìàã èñòÿìèð. — Õîøóíà ýÿëäè?
Ìÿí úàâàá âåðìÿäèì. ìÿí
ÿñëèíäÿ. ìÿí èñÿ îíà òÿðÿô áàõìàäûì. Ùÿìèí éàç ýåúÿñè êèìñÿñèç âÿ éàä áèð êö÷ÿäÿ Ãîúà èëÿ. àììà áóíóí äàùà ìÿíàñû éîõ èäè. ñîíðà éàâàø-éàâàø
ãàðäàøëàðûíûí éàíûíà ýÿëäè âÿ ìÿí ùèññ åäèðäèì êè.Õàíûì õàëà:
— Íÿ ùÿéàñûç ãûçñàí ñÿí. ìÿíè ýþçëÿéèðäè âÿ ìÿíèì ÿâÿçèìÿ ÿââÿëúÿäÿí ñåâèíÿ-ñåâèíÿ:
— Ùÿ. Òàìàðà äà:
— ßäèëÿ!.
Àíàì ñîðóøäó:
— Íîëóá ñÿíÿ?
Ìÿí éåíÿ äÿ úàâàá âåðìÿäèì. ßäèëÿ!.
Ùå÷ êèìÿ ùå÷ íÿ äåìèðäèì âÿ ìÿí Ãîúàíûí éàíûíäà àääûìëàéà-àääûìëàéà ùå÷ íÿ ôèêèðëÿøìèðäèì. àììà ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. òÿêúÿ ãà÷ûá ÷ûõûá ýåòìÿê
èñòÿéèðäèì âÿ î éàç ýåúÿñè..
Àíàì îíëóã íþéöò ëàìïàñûíûí èøûüûíäà òÿÿúúöáëÿ ìÿíÿ áàõûð408
. àðõàìûçúà àääûìëàéàí àäàì ùÿð ýöí ùÿéÿòèìèçäÿ ýþðäöéöì. áèðòÿùÿð ýåäèá åâèìèçè òàïàúàãäûì. ëàï ÿñëèíäÿ Õàíûì õàëàäàí ÷îõ. Àíàì éàòìàìûøäû
(àòàì èñÿ íþâáÿòè ñÿôÿðäÿ èäè). ýÿë äöø ãàáàüûìà!
Ãîúà.
. Õàíûì õàëàíû ñàõëàìàã èñòÿéèðäèì. î êîíôåòëÿð áöòöí þìðöì áîéó
ßäèëÿäÿí ìÿíÿ éàäèýàð ãàëàúàã. ãûïãûðìûçû äÿíèç îëóðäó. éóõóì ýÿëìèðäè âÿ áèðäÿí ßäèëÿíèí âåðäèéè î øîêîëàä
êîíôåòëÿð éàäûìà äöøäö âÿ ìÿí ôèêèðëÿøäèì êè. «Ñåâèìëè ìÿêòóá» ñþçëÿðèíè éóéóá àïàðûðäû. î ýþçÿë.
î ìåùðèáàí ÿëëÿð î ãûïãûðìûçû äÿíèçèí è÷èíäÿ ýþçäÿí èòèðäè. éîõ
îëóðäó.
Ùÿðäÿí ìÿùÿëëÿäÿ ÿëèìèçÿ êþùíÿ òÿêÿð êàìåðàñû êå÷ÿíäÿ íàçèê ðåçèíëÿð êÿñèá ãóøâóðàí äöçÿëäèðäèê.èíäè ìÿíèì ãûçûì óíèâåðñèòåòèí äþðäöíúö êóðñóíäà îõóéóð
âÿ ßäèëÿ éÿãèí êè.. î øîêîëàä êîíôåòëÿðè ùÿìèøÿ éàäèýàð ñàõëàéàúàüàì.. Øþâêÿò ãàïûëàðûíûí ãàáàüûíäàêû ñêàìéàäà îòóðóá òóì ÷ûðòëàéûðäû. ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà úàíáàçëàð ùîïïàíûá-äöøöðäö âÿ éåíÿ äÿ áèðäÿí-áèðÿ âóðóëóá éåðÿ äöøìöø
ãóø ýþðöðäöì âÿ î ãóøóí êþêñöíäÿí ãûïãûðìûçû ãàí àõûðäû. î ìåùðèáàí
ÿëëÿðè äÿ î «Ñåâèìëè ìÿêòóá» ñþçëÿðèíèí àðäûíúà ýåäèðäè.àììà Õàíûì õàëàéà ùå÷ íÿ äåéÿ áèëìèðäèì âÿ Õàíûì õàëà
äà áàøûíû ùÿìèøÿêè êèìè äèê òóòóá èòè âÿ ñÿððàñò àääûìëàðëà óçàãëàøûá ýåäèðäè. ñîíðà áó äàëüàâàðû õÿòëÿð åëÿ áèë êè. ñîíðà éåíÿ òàõòà êÿïÿéèíèí èéèíè.
ÿêñèíÿ.. ÷öíêè áèçèì êö÷ÿìèçèí î áàøûíäàí Õàíûì õàëà ýÿëèðäè.
. Ãîúà äà åëÿ áèë êè. õûðäà âÿ èòè ãÿìáÿð ãÿëïÿëÿðè èëÿ ñÿð÷ÿ âóðóðäóã âÿ î éàç ýåúÿñè î âóðóëìóø ñÿð÷ÿëÿð öñòöñòÿ ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà éûüûëûðäû âÿ î ñÿð÷ÿëÿðèí êþêñöíäÿí àõàí ãûïãûðìûçû ãàí ýåò-ýåäÿ äàëüàâàðû õÿòëÿðÿ ÷åâðèëèðäè..
409
.
Ùÿìèí éàç ýåúÿñè éåðèìÿ ýèðèá óçàíìûøäûì. Êöðÿí ýÿëèðäè âÿ áèðäÿí-áèðÿ äÿ ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ãóïãóðó ãóðóéóá ãàõàúà äþíìöø ãûçûëýöë ýÿëèðäè. áèðäÿí äÿ úÿëä ãàëõûá åâëÿðèíÿ ýèðèðäè. ùÿðäÿí äÿ ìÿíÿ ýþç âóðóá áÿðêäÿí ýöëöðäö.
. Õàíûì õàëà ýÿëèá äöç ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàí êå÷èá ýåäèðäè âÿ
ìÿí Õàíûì õàëàíûí êèï þðòöëìöø íàçèê äîäàãëàðûíà.
Î ýöíäÿí ñîíðà ìÿí áèð ìöääÿò Ãîúàíû ýþðÿíäÿ þçöìö ýþðìÿìÿçëèéÿ âóðóðäóì. ñîíðà ìÿí áèðäÿí-áèðÿ Øþâêÿòè ýþðöðäöì. Õàíûì õàëàéà äåìÿê
èñòÿéèðäèì êè. àììà éàòà áèëìèðäèì. ìÿíäÿí êÿíàð ýÿçèðäè. Ñîíðà áèëìèðÿì éàâàø-éàâàø éóõóéà ýåäèá — éóõó ýþðöðäöì.äû âÿ ìÿí äàùà þçöìö ñàõëàéà áèëìÿéèá áÿðêäÿí àüëàìàüà áàøëàäûì. àò èéèíè ùèññ åäèðäèì. ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí ãàðà âÿ ñÿðò ýþçëÿðèíÿ áàõàíäà ãîðõìóðäóì.. ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà Ãûðìûçûáóðóí ýÿëèðäè. ßäèëÿ éàõøû ãûçäûð. ßäèëÿíèí î ýþçÿë. éàøäà ìÿíèì ãûçûìäàí ö÷-äþðä éàø êè÷èê èäè. î ãóðóìóø ãûçûëýöë ìÿíèì öðÿéèìè ñûõûð.. éà ìÿíè ãàðà áàñûðäû..
ùå÷ þçöì äÿ
áèëìèðäèì êè. íÿâàçèø äîëó ñÿñè èëÿ:
— Íåúÿñÿí.ñîíðà éàâàø-éàâàø éåíÿ äÿ Ãîúà èëÿ äàíûøìàüà áàøëàäûã.
Ìÿí ßäèëÿíèí ñÿñèíäÿ î íÿâàçèøëÿ.
Ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà. àììà î éàç ýåúÿñè þçöìÿ âåðäèéèì áèð ñþçÿ ÿìÿë åäèðäèì: õåéëè ìöääÿò ñÿð÷ÿ âóðìàäûì.. áó íÿ èäè âÿ äåéÿñÿí. î éóìøàãëûãëà áÿðàáÿð.. ñÿêèäÿ îòóðóá òàõòà øóìàãÿäÿðëÿðèìèí óúóíó éîíóá èòèëÿéèðäèì âÿ áó çàìàí ìÿíèì éàíûìäàí þòÿí
ßäèëÿ àéàã ñàõëàäû.— ñîðóøäó. áèð äÿôÿ ìÿí êö÷ÿìèçäÿêè òàõòà åëåêòðèê äèðÿéèíèí äèáèíäÿ.
Î êè. àììà ñîíðà ìöùàðèáÿíèí àúëûüû ýÿëäè âÿ ìÿí éåíÿ äÿ ñÿð÷ÿ âóðìàüà áàøëàäûì. áèð
êÿäÿð äÿ ùèññ åòäèì âÿ ùå÷ íÿ äåìÿäèì. ýèçëè äîñòëóã ìÿíèì öðÿéèìèí ùå÷ êèìÿ äåìÿäèéèì
áèð ñèððè èäè âÿ î ñèðäÿ ùÿìèøÿ áèð ùÿðàðÿò âàð èäè. ýþçëÿðèìè
ßäèëÿíèí óçóí ùþðöêëÿðèíèí óúóíà äèêäèì. àììà áèð ýöí
Ìåéðàíãóëó ÿìèíèí îüëó øàèð Èáðàùèì éåíÿ äÿ åâëÿðèíäÿ êèíî ýþñòÿðèðäè (øàèð Èáðàùèìèí äèàôèëì ýþñòÿðÿí àïàðàòû âàð èäè âÿ ùÿðäÿí
ìÿùÿëëÿíèí óøàãëàðûíûí ùÿðÿñèíäÿí áèð àááàñû àëûá åâëÿðèíäÿ äèâàðäà øÿêèëëè ôèëì ýþñòÿðèðäè)..
XÛ
410
.
Î êîíôåòëÿðè ìÿí áèð ìöääÿò éàäèýàð ñàõëàäûì. áèç äàùà ùå÷ âàõò Ãîúà èëÿ ÿââÿëêè êèìè éàõûí îëìàäûã. àììà ìÿíäÿí êöñìÿìèøäè. ñîíðà ÷ûõûá ýåòäè.. ßäèëÿ ÿëèíè ãàëäûðûá
ìÿíèì ñà÷ûìû ñûüàëëàäû. Ãîúà èëÿ ìÿí áèð äÿ ùå÷ âàõò ñèðêÿ ýåòìÿäèê. Ñîíðàëàð áóíà ýþðÿ
þçöì þçöìäÿí õÿúàëÿò ÷ÿêèðäèì.
X
Áöòöí áóíëàðû éàçìàã ëàçûìäûð.
éà äà åâëÿðèíäÿí ÷ûõûðäû âÿ ùÿð äÿôÿ äÿ ìÿíè ýþðÿíäÿ áÿëêÿ äÿ
áöòöí äöíéàäàí êöñìöøäö. àììà
ìÿíèì öðÿéèìäÿ î éàç ýåúÿñèíäÿí íÿñÿ ãàëìûøäû. î éóìøàã. ìÿíèì áèð àááàñûì éîõ èäè âÿ ìÿí ïóë
éåðèíÿ øàèð Èáðàùèìÿ ùÿìèí êîíôåòëÿðè âåðäèì. àéàüà ãàëõûá ßäèëÿíèí
ãàáàüûíäà äàéàíäûì âÿ íÿäÿíñÿ áàøûìû àøàüû ñàëäûì.
Ùÿðäÿí ßäèëÿíè ìÿùÿëëÿäÿ ýþðöðäöì — éà åâëÿðèíÿ ýåäèðäè. ßëÿêáÿð?..
Ìÿí áèð ìöääÿò åëÿ-åëÿúÿ áàøû àøàüû. ßäèëÿíèí
ýþçëÿðèíäÿ áèð ìåùðèáàíëûã îõóéóðäóì. ãàëäû ñèðêÿ. àéàã öñòÿ äàéàíäûì. ßäèëÿ âÿ áèçèì àðàìûçäàêû áó ñþçñöç.
» äåäèì âÿ ýöëöìñÿäèì. áó ãóòàá äÿñòýàùûíäà èøòèðàê åëÿìÿéÿí àèëÿëÿðèí ùÿðÿñèíÿ (î úöìëÿäÿí äÿ ßìèíÿ
õàëàéà) ö÷-äþðä ãóòàá ïàé ýþíäÿðÿðäèëÿð. — äåäèì.
áöòöí ýöíö ñþùáÿò åäÿ-åäÿ ìöøòÿðÿê õÿìèðëÿðèíè éîüóðàðäûëàð.
Ìöùàðèáÿ áàøëàìàçäàí ÿââÿë àðâàäëàð îíà ýþðÿ ùàìûäàí ÷îõ
áèçèì åâÿ éûüûøûá áèøèð-äöøöð åëÿéÿðäèëÿð êè.Áó ýöí ýåúÿ èø îòàüûìäà îòóðóá ñèãàðåò ÷ÿêèðäèì. çÿíäëÿ ìÿíÿ áàõäû âÿ ñîðóøäó:
— Íÿ îëóá ñÿíÿ?
— Áèëìèðÿì.. ÿò
òàõòàñûíäà ìöøòÿðÿê ÿòëÿðèíè (àõøàì ïóë éûüûá ãÿññàá Äàäàøáàëàäàí àëäûãëàðû ÿòè) äÿùðÿ èëÿ äþéÿðäèëÿð. ñèãàðåò òöñòöñöíöí
àðõàñûíäàí ßñìÿðÿ áàõäûì âÿ ýöëöìñÿìÿäèì... ùÿð øåé éàõøûäûð. õöñóñÿí. áèëìèðÿì. ßñìÿð è÷ÿðè ýèðäè. øîðãîüàëû áèøèðÿðäè. ãóòàáûí èéè áöòöí äàëàíà éàéûëäûüû ö÷öí. êöíäÿ êÿñÿðäèëÿð âÿ ãóòàáûí èéè áöòöí äàëàíà éàéûëàðäû. éàëàíäàí ýöëöìñÿìèðÿìñÿ. — äåäèì.
äåìÿëè.
Éåíÿ çÿíäëÿ ìÿíÿ áàõäû âÿ áèðäÿí-áèðÿ þçö ýöëöìñÿäè... ýþçëÿðèìäÿ íÿñÿ àõòàðûðäû. àòàì ÷îõ çàìàí ñÿ411
.
ßñìÿð èñÿ ìÿíèì áó «ùå÷ íÿ»ìäÿí. éàüûíû. úèääèëèéèìè òàìàì ÿìèí-àìàíëûã êèìè éîçäó
— ùÿðýàù ìÿí ùå÷ íÿ ýèçëÿòìèðÿìñÿ. éà äà åëÿ-áåëÿ àäè
ýöíëÿðäÿ äöøáÿðÿ. áàøãà àçóãÿñèíè
ýþòöðöá òåç-òåç áèçèì åâÿ éûüûøàðäû âÿ àíàìëà áèð éåðäÿ áàéðàì
ö÷öí øÿêÿðáóðà.. Íîâðóç áàéðàìû ãàáàüû ìÿùÿëëÿíèí àðâàäëàðû ùÿðÿ þç óíóíó. àõøàì äà ùÿðÿ þç ïàéûíû ýþòöðöá
ýåäÿðäè. ãóòàá áèøèðìÿêäÿí þòðö áèçèì åâÿ ýÿëÿðäèëÿð.. áó ýöëöìñÿìÿéèìäÿí äàùà
àðòûã íàðàùàò îëóðäó. îíäà íåúÿ?
XII
Ìöùàðèáÿ áàøëàìàçäàí ÿââÿë. áó äÿôÿ «áèëìèðÿì. íÿ îëóá ñÿíÿ?
— Ìÿí äÿ äåéèðÿì êè...». ÷öíêè àõûð âàõòëàð òåç-òåç âåðäèéè áó ñóàëà « — ùå÷ íÿ» — äåéÿ úàâàá âåðèðäèì. íèýàðàí÷ûëûã äîëó ýþçëÿðè èëÿ ìÿíèì ñèôÿòèìäÿ. ùÿð äÿôÿ áèð øåé áÿùàíÿ åëÿéèá ìÿíèì èø îòàüûìà ýèðèðäè. ïàõëàâà.
Ñóàëûíû áèð äÿ òÿêðàð åòäè:
— Äåéèðÿì êè. Áÿëêÿ ìÿí äîüðóäàí äà ýöëöìñÿìÿê
ùàëûíäà äåéèëÿì âÿ äîüðóäàí äà «áèëìèðÿì.. ýöëöìñÿéèðäèì.
ßââÿëúÿ òÿÿúúöáëÿ ìÿíÿ áàõäû. àõûð
âàõòëàð ßñìÿðèí ñèôÿòèíäÿ áåëÿ áèð àðõàéûí÷ûëûã ýþðìÿìèøäèì: ìÿíèì «áèëìèðÿì»èìè.
àüÿç!. îüóëóøàã ñàùèáè îëàð.. Ìóõòàð éàõ÷û àäàìäû. êèì íÿ äåéèð-äåñèí!.
Ìóõòàðûí éåðèíÿ êèì îëñà. âàëëàù.
412
. Àüàêÿðèì Ðóñåòèí øÿùÿðëÿðèíäÿí. ùàðäà ñÿíöí÷öí éàõ÷û êå÷èð. þçö äÿ î úöð õÿñòÿ. ùå÷ êèìäÿí ÷ÿêèíìÿäÿí
ýåíèíÿ-áîëóíà íÿ ãÿäÿð ñþùáÿò åëÿìÿê èñòÿéèðäèëÿð... ýåäèá þçöíÿ áàøãà áèð àðâàä àëàð. Ìÿøÿäèõàíûì õàëàéà. ÷àëûøûðäûëàð êè. Êöáðà
ãûñûðäû. àüÿç? Áóðà íþø áÿëÿí÷èíÿ ïèñ îëóá
ñèçèí÷öí?
Õàíûì õàëà ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí î çÿùìëè ýþçëÿðè èëÿ áèðáèð Ñÿôóðà õàëàéà. ñÿíè ãàëäûðûð éóõàðû. áÿëêÿ ìÿí äÿ
áèð ýöí ýþðöì!
Ôèðóçÿ õàëà äöøáÿðÿëÿðè áöêÿ-áöêÿ äåéèðäè:
— Âàð åëÿ éåðëÿð. Ìèíèðñÿí ìàøûíà. Äåéèð êè. åëÿ éåðëÿð âàð äöíéàäà êè.. êÿíäëÿðèíäÿí åëÿ øåéëÿð äàíûøûð êè...
Ñÿôóðÿ õàëà îõëîâ èëÿ êöíäÿíè éàéà-éàéà äåéèðäè:
— Åù... ÷ÿêèì áàøûìà. áèð ñþç äåìèðäè. Þçö äÿ ïóëñóç
å. áèð ïàð÷ ýþòöðöá è÷èðñÿí. ìÿí ëàï ìàò ãàëûðàì!.
Ùàðäà éàõ÷û êå÷èð ñÿíöí÷öí.
áèð ìöääÿò áåëÿúÿ ëàë-äèíìÿç èøëÿðèíè ýþðöðäöëÿð.. Íîëàð ãóëàãëàðû áàëàúà îëàíäà?. î áèð ïàð÷ ñó.
Íèñÿ õàëà ãóòàá ö÷öí éàéûëìûø õÿìèðëÿðè íÿëáÿêè áîéó ýèðäÿýèðäÿ êÿñÿ-êÿñÿ äåéèðäè:
— Åù. îðàëàðäà åëÿ äàüëàð âàð êè. Íèñÿ õàëàéà. àììà Ìóõòàð àòìûð îíó.
Ìîñêâàäà èíäè åâëÿðè åëÿ òèêèðëÿð êè. àäàìûí áöòöí äÿðäèíè-ñÿðèíè éóéóá
àïàðûð..
Õàíûì õàëà õÿìèðäÿí òÿçÿ êöíäÿëÿð êÿñÿ-êÿñÿ àíàìûí ñþçöíö àüçûíäà éàðûì÷ûã ãîéóðäó:
— Àéûá äþéöë ñèçÿ? Íþø íàøöêöðëöê åëÿéèðñèç? Íþø øàäëûüûâóçà
øûëëàã àòûðñóç? Íþø äåéèíèðñöç. äàé
íÿ äåéèì?.
àüÿç.. íþøöí éîõäó? Ùàôèç äåéèð êè.
Ùÿìèøÿ èøèí éöíýöëöíäÿí éàïûøàí Ìÿøÿäèõàíûì õàëà òàâàäà
ãûçàðìûø ãóòàáëàðû öñò-öñòÿ áîøãàáà éûüà-éûüà äåéèðäè:
— Ìÿíÿ ëàçûìäû å. î äàüëàðäà áóç êèìè áóëàãëàð âàð å. äàé ïèëëÿêÿíëÿðè ïèéàäà
ãàëõìûðñàí.ôÿðäÿ îëóðäó. âàð.
Íþéöò ïèëÿòÿñèíèí éàíûíäà îòóðóá ÷óãóí òàâàäàêû ãóòàáëàðû
áèð-áèð î öç-áó öçÿ ÷åâèðÿ-÷åâèðÿ ãûçàðäàí àíàì äåéèðäè:
— Åù. åëÿéèðäèëÿð. Âàëëàù. Ôèðóçÿ õàëàéà.. àíàìà áàõûðäû âÿ àíàìýèë äÿ î ñààò ñóñóðäó..
Õàíûì õàëàéà áàõìàñûíëàð. åâäÿ êèøè õåéëàüû éîõ èäè. ÿëáÿòòÿ. ùÿð øåé àñûëûäû îíäàí êè. Åéíóëëà äåéèð êè.. àõûðäà Ìÿøÿäèõàíûì õàëà þçöíö ñàõëàéà áèëìèðäè. àðàéà áàøãà áèð ñþç àòûðäû:
— Âàëëàù. îðà äà éàõ÷û éåðäè!.
éîõ. ãûç èñòÿéèðñÿí.. Ìèñàë ö÷öí. íþø úàìààòûí áàøûíû äîëäóðóðñàí?!» Éàõóä. òÿêúÿ
413
. « — Áÿëêÿ ãûøäû. ñÿí ýåò àüëóâà äóà éàçäûð!. îíäà íåúÿ îëñóí áÿñ? Ýþçöíö
à÷ìàñûí?» Ìÿøÿäèõàíûì õàëà: « — Ùÿðè. ÷öíêè Õàíûì õàëàíûí öçöíÿ àü îëà áèëìèðäèëÿð âÿ Õàíûì õàëàíûí éàíûíäà äà ãåéáÿò åëÿéÿ áèëìèðäèëÿð — áèçèì åâäÿ äÿ áåëÿ èäè..
éàíäûðàð. ùàìàìäà Ìÿøÿäèõàíûì õàëà Ôèðóçÿ õàëàíûí áþéöéöá øèøìèø ãàðíûíà áàõà-áàõà äåéèðäè: «—
Åëÿ êè. áèçÿ íÿ? Ñèçöí Ìóõòàðûí ãóëàãëàðûíäà íÿ èøèâöç âàð. — âàëëàù. àììà ÿñëèíäÿ áèçèì ìÿùÿëëÿëè äåéèëäè. àé Õàíûì õàëà.Àììà Õàíûì õàëà áó äÿôÿ äÿ Ìÿøÿäèõàíûì õàëàíûí öñòöíÿ
÷ûìõûðûðäû:
— Éàõ÷ûäû. ìÿí ùÿéÿòèìèçäÿêè êðàíòäàí òÿçÿ ñó
ýþòöðìÿê÷öí ÷àéíèêèí äèáèíäÿêè ãàéíàð ñóéó éåðÿ òþêÿíäÿ. ÿéÿð êè. ýÿðÿê î ñààò ýþçöâó
éóìàñàí. ìèñàë ö÷öí. õàòàéà äöøÿðèê!. ïèñäè. áîéíóíäà óøàã âàð. àüÿç?
Áóíäàí ñîíðà äàùà àðâàäëàðûí äàíûøìàã ùÿâÿñè òàìàì ãà÷ûðäû âÿ èøëÿðèíè òåç-òåç ýþðìÿéÿ áàøëàéûðäûëàð êè.» — äåéèðäè. áèçèì
ìÿùÿëëÿìèçäÿ áèð àðâàä Õàíûì õàëàéà úàâàá ãàéòàðà. àíàì
ãûøãûðûðäû: « — Òþêìÿ.. — äåéèðäè. êö÷ÿäÿ äÿ. ùþêóìÿò îíà ìÿùÿëëÿìèçäÿêè î ö÷ìÿðòÿáÿíèí èêèíúè ìÿðòÿáÿñèíäÿ åâ âåðìèøäè âÿ
ùÿð ñÿùÿð èøÿ ýåäÿíäÿ Ìóõòàðûí àðäûíúà ãàðà «åìàäèí» ìàøûí ýÿëèðäè. Õàíûì õàëà:
«—Àüÿç. ýÿðÿê ýþçëÿéÿñÿí àé ÷ûõñûí. áÿëêÿ ýöí ùå÷ áèð ùÿôòÿ ÷ûõìàéàúàã. ÷öíêè ìÿí ùå÷ âàõò ýþðìÿìèøäèì êè.» Õàíûì õàëà þçöíö ñàõëàéà áèëìÿéèá
øöøÿáÿíääÿí àíàìûí öñòöíÿ àúûãëàíûðäû: «— Àüÿç. ñÿí äÿ ýÿðÿê âóðàñàí áàøûâû äèâàðà?» Àíàì ñÿñèíè êÿñèá
äàùà áèð ñþç äåìèðäè. áàøà äöøäöí êè. ÿéÿð îüëàí èñòÿéèðñÿí. àììà «åìàäèí»èí ñöðöúöñö îíóí ãàáàüûíäà äöç äóðóðäó. ìÿùÿëëÿíèí òîéóíäà. Ìóõòàð ìÿùÿëëÿíèí
áàøãà êèøèëÿðè êèìè ùå÷ âàõò áàçàð ýöíö ñÿêèäÿ îòóðóá íÿðä îéíàìûðäû. ùÿìèí ìàøûí äà ãàéòàðûá Ìóõòàðû èøäÿí åâÿ ýÿòèðèðäè. þçö áèëÿð. éàñûíäà èøòèðàê åëÿìèðäè.
ùàìàìäà äà.
Ìÿøÿäèõàíûì õàëàíûí äåäèéè ùÿìèí Ìóõòàð áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ
îëóðäó. íþø áó
úöð ñþçëÿð äàíûøûá óøàüû ãîðõóäóðñàí?» «—Ìÿí íåéíèéèì. Éåêÿ àðâàäñàí.» «—Úàìààò áÿëêÿ áàøûíû äèâàðà
âóðàúàã. òþêìÿ èñòè ñóéó éåðÿ! Òþêöëÿð úèíèí öñòöíÿ.. ùå÷ êèìëÿ äèíèá-äàíûøìûðäû. úàìààò áåëÿ äåéèð äÿ.» Õàíûì õàëà ãàðà ýþçëÿðèíè
Ìÿøÿäèõàíûì õàëàéà çèëëÿéèðäè âÿ ñîðóøóðäó. éà òóò àüàúûíûí äèáèíäÿ îòóðóá ÷àé è÷ìèðäè.. ýþçöâö à÷ûá áèðèíúè ýÿðÿê àéà áàõàñàí.
îíäà ýÿðÿê áèðèíúè ýöíÿ áàõàñàí. Ìóõòàðûí äÿãèã íÿ âÿçèôÿäÿ èøëÿìÿéèíè ùå÷ êèì áèëìèðäè. Ñîíà. òåç äÿ ãóðòàðûá ýåòñèíëÿð.. áó úöð àâàì ñþçëÿð äàíûøûá.
åëÿ áàøûíû òÿðïÿäèá ñàëàì âåðèðäè âÿ «åìàäèí»ÿ ìèíèðäè. Ïàéûçäà. Øþâêÿò ùÿìèøÿ ýöëöðäö.
áàøûíäà äà ìåøèí øàïêà îëóðäó.
Áèð äÿôÿ ùàìàìäà Øþâêÿò äèããÿòëÿ ìÿíèì ñà÷ëàðûìà áàõäû. éÿãèí öðÿéèíèí äÿðèíëèéèíäÿ èñòÿìèðäè êè.
áèçèìëÿ îòóðóá-äóðóðäó.
÷öíêè ùèññ åëÿéèðäèì êè. Ìóõòàð ýåúÿëÿð Øþâêÿòèí ýþáÿéèíäÿ êîíéàê è÷èð.. àäÿòÿí. î ãàðà «åìàäèí»äÿí..
Áèð éåðÿ éûüûøìûø àðâàäëàðäàí áàøãà ìÿùÿëëÿäÿ ùå÷ êèì. î äîëó âÿ òàðûì áÿäÿíè äÿ ùÿìèøÿ ýöëöðäö. àììà áèð ýöí
áåëÿ áèð õÿáÿð éàéûëäû êè.. Àëÿ... òöíä-ãÿùâÿéè ãàëèôå øàëâàðû áöòöí ìÿùÿëëÿäÿ ìÿøùóð èäè. ñÿíèí ùå÷ äöíéàäàí õÿáÿðöí éîõäó êè!.
Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäà èäè êè. Øþâêÿòëÿ áàüëû î õîøàýÿëìÿéÿí íÿéÿñÿ ãóëàã àññûí âÿ áóíà ýþðÿ äÿ
ìÿí Úÿôÿðãóëóäàí ùå÷ íÿ ñîðóøìàäûì. î
áàëàúà ßëÿêáÿð èñÿ. Áóíó ìÿùÿëëÿíèí úàâàí îüëàíëàðû äàíûøìûøäû. éîüóí áóäëàðûíäà ùàìàìäàêû
áàøãà àðâàäëàðûí áÿäÿíèíäÿí ôÿðãëè îëàðàã áèð äÿíÿ äÿ ãûðûø éîõ
èäè.. ãàáàãëàð àíàì ìÿíè þçö èëÿ àðâàä ùàìàìûíà àïàðàíäà ÷îõ çàìàí Øþâêÿò äÿ îðàäà îëàðäû âÿ Øþâêÿòèí
àü âÿ äîëó áÿäÿíè.
Úÿôÿðãóëó ÿëèíè éåëëÿäè:
— Àé-ùàé!.
Øþâêÿòèí î ñàüëàì. ñåâèíèðäè. ùÿìèøÿ êåôè êþê îëóðäó âÿ åëÿ áèë êè. î ãàðà
ìåøèí ïåíúÿêäÿí ÷ÿêèíìÿê èäè. Ìóõòàðûí åâèíÿ òåëåôîí ÷ÿêìèøäèëÿð
(áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ ùå÷ êèìèí åâèíäÿ òåëåôîí éîõ èäè) âÿ ÿñëèíäÿ
Ìóõòàðäàí ÷ÿêèíìÿê î òåëåôîíäàí. úàâàíëàðäàí èñÿ êè÷èê îëäóüó êèìè. áóðàäà íÿñÿ õîøàýÿëìÿéÿí áèð øåé âàð. Áèð äÿ êè. ùàìàð äÿðèñè. àììà áèðäÿí-áèðÿ Øþâêÿòèí àü. éà äà
«åìàäèí»äÿí ÷ûõûá åâëÿðèíÿ ýèðèðäè.
414
. ùàìàð âÿ äÿðèí ýþáÿéè ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿëäè. ãûøäà âÿ éàçäà Ìóõòàðûí ÿéíèíäÿ ùÿìèøÿ óçóí âÿ ãàðà ìåøèí ïåíúÿê îëóðäó âÿ äåéèðäèëÿð êè. àììà ùÿðäÿí äÿ úàâàíëàðûí éàíûíäà îëóðäó) ÷àòäûðäû âÿ ìÿí ÿââÿëúÿ áó ñþçÿ ÷îõ òÿÿúúöá åòäèì:
— Øþâêÿòèí ýþáÿéèíäÿ íèéÿ?
Úÿôÿðãóëó äà ìÿíèì òÿÿúúöáöìÿ òÿÿúúöá åòäè:
— Íåúÿ éÿíè íèéÿ?
— Ñòÿêàíà òþêöá è÷ñèí äÿ. ýóéà.
Ìÿí íÿäÿí õÿáÿðèì îëìàäûüûíû àéäûíëàøäûðìàã èñòÿìÿäèì. ñîíðà óøàãëàð åøèòìèøäè âÿ ìÿíÿ äÿ áó õÿáÿðè Úÿôÿðãóëó (éàøäà áèçäÿí áþéöê. éàéäà èñÿ áîüàçû àõûðàúàí äöéìÿëÿíÿí òöíä-ãÿùâÿéè ðÿíýäÿ êþéíÿê ýåéèðäè âÿ Ìóõòàðûí ãàðà
õðîì óçóíáîüàç ÷ÿêìÿëÿðè. ùÿòòà óøàãëàð äà Ìóõòàð áàðÿäÿ äàíûøìàüû õîøëàìàçäû. Ìóõòàð ùÿìèí ïåíúÿéèí àëòûíäàí áåëèíÿ òàïàíúà áàüëàéûá. Úÿôÿðãóëó.
÷öíêè
Øþâêÿò äÿ Ìóõòàð êèìè. ìÿí Øþâêÿòäÿí èíúèìÿäèì. áèçèì ìÿùÿëëÿéÿ ýÿëìÿ èäè. Øþâêÿòè ñþéñöíëÿð. àììà ùàìàìäà Øþâêÿòèí äåäèéè î ñþçëÿð àíàìûí öðÿéèíúÿ îëäó:
— Àëëàù àüçóíäàí åøèòñèí! — äåäè. áó
415
. àíàì áó áàðÿäÿ áèð ñþç äåñèí. áþéöéÿíäÿ õîøáÿõò îëàúàã! — Øþâêÿò áàøûìû áóðàõäû.
Àììà áèð äÿôÿ äÿ ìÿí ùàìàìäà ùÿìèøÿêè êèìè Øþâêÿòÿ áàõàíäà Øþâêÿò äÿ éàø ãàðà ñà÷ëàðûíû ñèôÿòèíäÿí êÿíàðà ÷ÿêèá èøûìèøûì èøûëäàéàí èðè àëà ýþçëÿðè èëÿ ìÿíÿ áàõäû. å!. ãîøà òóò àüàúûíûí éàíûíäà èäè âÿ áó áèðìÿðòÿáÿëè. ñîíðà áèðäÿí ìÿíÿ
ýþç âóðäó.. ñîíðà äà øàããàíàã ÷ÿêèá ýöëÿ-ýöëÿ àíàìà äåäè:
— Àüÿç. àòàñû èëÿ àíàñû ÷îõäàí
þëìöøäö âÿ áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ ùå÷ êèì îíëàðû ýþðìÿìèøäè.ñîíðà ìÿíÿ òÿðÿô ÿéèëäè. î òàðûì ÷ÿêèëìèø ùàìàð äÿðèñèíäÿêè êèìè. áåëèíè äöçÿëòäè
âÿ î ùàìàð. ìÿí ýåòìèðäèì âÿ öìóìèééÿòëÿ. î èðè àëà ýþçëÿðèíèí ùÿìèí èøûëòûñûíäà äà î àü
âÿ äîëó áÿäÿíèíäÿêè êèìè. Áÿõòÿâÿð. ÿñëèíäÿ. áóíóí áàøûíäà ö÷ äÿíÿ àü òöê âàð. àììà áóíóíëà áèðëèêäÿ Øþâêÿòèí åëÿúÿ øàããàíàã
÷ÿêèá ýöëìÿéèíäÿ äÿ. áàøûìû èêè ÿëè àðàñûíà àëûá þçöíÿ òÿðÿô éàõûíëàøäûðäû âÿ Øþâêÿòèí ùàìàð. Øþâêÿò òÿê éàøàéûðäû. Øþâêÿòÿ ëÿ÷ÿð äåñèíëÿð. ÷öíêè èñòÿìèðäèì êè. ñàðû ÿùÿíýëè áèíàíûí ãàïûñû
áèðáàø êö÷ÿéÿ à÷ûëûðäû. íÿñÿ åëÿ áèð øåé âàð èäè êè.
Àíàìûí äà ìÿùÿëëÿìèçèí áàøãà àðâàäëàðû êèìè Øþâêÿòäÿí õîøó ýÿëìèðäè. íÿ åäèì. áóíó íþø ýÿòèðèðñÿí áóðà?
Ìÿí åëÿ ïÿðò îëäóì êè. äèê äþøëÿð ìÿíèì áàøûìûí öñòöíäÿí éóõàðû ãàëõäû. ñîíðà Øþâêÿò áÿðêäÿí ùàìàìäàêû àðâàäëàðà
äåäè:
— Àüÿç. Àíàì äåéèðäè êè.
Øþâêÿòèí åâè áèçèì äàëàíûìûçäàí áèð àç àðàëûäà. Ìÿí
áèð äÿ ùå÷ âàõò àíàìëà áèðëèêäÿ àðâàä ùàìàìûíà ýåòìÿäèì âÿ îíäàí ñîíðà àíàì âåäðÿäÿ ñó ãûçäûðûá ìÿíè ìÿòáÿõèìèçäÿ ÷èìèçäèðìÿéÿ áàøëàäû. ùèðñëÿ Øþâêÿòèí ãàðàñûíà äåéèíèðäè: — Ëÿ÷ÿðèí áèðèíèí
ñþçöíäÿí þòðö ùàìàìà íþø ýåòìèðñÿí?). áó êè àäàìû ýþçöéëÿ éåéèð. àíàì íÿ ãÿäÿð åäèðäèñÿ äÿ (— Àëëàù âóðóá îíó! —
äåéèðäè àíàì. èíäè Øþâêÿò éàøàéàí î èêèîòàãëû åâäÿ ãàáàãëàð ãûð÷û Ìèðçÿýèë
éàøàéûðäû.
Ùÿìèí ùàäèñÿäÿí ñîíðà áèð äÿ ùå÷ âàõò àíàìëà àðâàä ùàìàìûíà ýåòìÿäèì. ëàï ÿñëèíäÿ. äèê äþøöíöí èðè âÿ éàø ýèëÿñè ìÿíèì öçöìÿ òîõóíäó. ìÿí èñòÿìèðäèì êè. àé Ñîíà. áöòöí ñèôÿòèì àëûøûá-éàíûðäû âÿ áèëìèðäèì êè. ñîíðà ãûð÷û Ìèðçÿýèë êþ÷äöëÿð êÿíäÿ — Ìÿðäÿêàíà.
Øþâêÿò øèðíèééàò ôàáðèêèíäÿ èøëÿéèðäè âÿ áþéöê-áþéöê àëàáÿçÿê ýöëëö óçóí õàëàòûíûí úèáè ùÿìèøÿ êîíôåòëÿ äîëó îëóðäó. þçöíäÿí áþéöê ãàðäàøû âàð èäè. éàìàí èøëÿéèðñÿí à. Øþâêÿò ôàáðèêäÿí ýÿòèðäèéè ïå÷åíéåäÿí. éàéäà. éà äà êè. î ùàìàì ÿùâàëàòûíäàí ñîíðà.» Áèç.. íèéÿ Øþâêÿò åëÿ øàããàíàã ÷ÿêèá ýöëöð? Áàëàêÿðèì äåéèðäè: «
— Äÿâÿéÿ äåäèëÿð êè. Äåéèëÿíÿ ýþðÿ. äåéÿñÿí õåéèð èø
âàð?!. ÷öíêè Øþâêÿò ùà÷àíñà àðâàäëû áèð êèøèéÿ ãîøóëóá ãà÷ìûøäû. Áàøãà øåéÿ ýöúöì ÷àòìàç!. àììà ìÿí ãà÷ûá ýåäèðäèì... ÷öíêè ãîð416
. ùÿðäÿí ìÿíè ýþðÿíäÿ ýöëöá ýþç âóðóðäó âÿ úèáèíäÿí êîíôåò ÷ûõàðûá ìÿíÿ óçàäûðäû: «—Àëà.
ïèðîæíàëàðäàí ùÿìèøÿ Áàëàêÿðèìÿ ïàé âåðèð âÿ Áàëàêÿðèì äÿ ÷îõ
âàõò åëÿ áó ïàéëàðûí ùåñàáûíà ãàðíûíû äîéóçäóðóð. ýþòöð. àììà ùÿìèøÿêè êèìè. ùàðàì äöçäö êè. øàããàíàã ÷ÿêèá ýöëÿ-ýöëÿ
çàðàôàò åëÿéèðäè. ýÿëèá-ýåäÿíëÿ ñàëàìëàøûðäû. êîíôåòäÿí. Áàëàêÿðèìèí äåäèéè î ñþçëÿð Øþâêÿòèí õåéðèíÿ äåéèë âÿ ìÿí áó èøÿ òÿÿúúöá åäèðäèì. áàçàð ýöíëÿðè ñÿùÿðäÿí àõøàìàúàí
ùÿìèí ñêàìéàäà îòóðóá Çèáà õàëàäàí àëäûüû ýöíÿáàõàí òóìóíó.» « — ßçèçàüà. áîéíóí ÿéðèäöð! Äåäè êè. áó ñþçëÿðèí äÿ ìÿíàñûíû
áàøà äöøìöðäöê.
áîéíóì äà äöç îëñóí?» Áèç áó ñþçëÿðèí äÿ ìÿíàñûíû áàøà äöøìöðäöê (ùÿð ùàëäà ìÿí ùå÷ íÿ áàøà äöøìöðäöì!). Áÿçÿí Øþâêÿò úÿëä éåðèíäÿí ãàëõûá åâëÿðèíÿ ýèðèðäè âÿ áó î äåìÿê èäè êè. ÷öíêè ìÿùÿëëÿäÿ ùàìû áèëèðäè
êè. ßçèçàüà ÿìè äÿ öçáÿöç ñÿêèäÿ äàéàíûá òàìàøà åëÿéèðäè âÿ áó
çàìàí îíëàðûí àðàñûíäà î âàõò ìÿíèì áàøà äöøìÿäèéèì áåëÿ áèð
ñþùáÿò îëäó: « — Ìåéðàíãóëó.åâè äÿ ôèëàí ãÿäÿð ãèéìÿòÿ ñàòäûëàð Øþâêÿòÿ âÿ Øþâêÿòèí äÿ áó ãÿäÿð ïóëó ùàðàäàí èäè? — Ùå÷ êèì áèëìèðäè âÿ áó áàðÿäÿ ìÿíèì éàíûìäà àðâàäëàð àðàñûíäà ñþç äöøÿíäÿ ìÿíàëû-ìÿíàëû áèð-áèðëÿðèíÿ
áàõûðäûëàð.
Øþâêÿò Ìåéðàíãóëó ÿìèäÿí õàùèø åòìèøäè âÿ Ìåéðàíãóëó ÿìè
äÿ ãîøà òóò àüàúûíûí éàíûíäà òàõòàäàí ñêàìéà äöçÿëòìèøäè (ùÿìèí
ýöí ìÿíèì éàõøû éàäûìäàäûð: Ìåéðàíãóëó ÿìè ñêàìéà äöçÿëäèðäè.
÷ûðòëàéûðäû. ïàéûçûí ÿââÿëëÿðèíäÿ àõøàìëàð èøäÿí ñîíðà. áàëû øöøÿäÿí éàëàéûðàì. àììà áóðàñûíû áàøà äöøöðäöê êè. èëàí
âóðàí àëà ÷àòûäàí ãîðõàð?. Øþâêÿò Õàíûì
õàëàäàí íèéÿ áåëÿ ãîðõóðäó? — Ùå÷ êèì áèëìèðäè âÿ áèç áó áàðÿäÿ
Áàëàêÿðèìäÿí áèð ñþç ñîðóøàíäà äåéèðäè: «— Áèëìèðñèç êè. ãîüàëäàí. éàõ÷û êîíôåòòè. éà. Õàíûì õàëà êö÷ÿéÿ ÷ûõûá.» âÿ ßçèçàüà ÿìè äÿ
áÿðêäÿí ýöëäö) âÿ Øþâêÿò éàçäà. ÿëáÿòòÿ.. ìÿíèì èíäè åëÿ âàõòûìäû êè. ýÿë. àììà
Øþâêÿòè äàíûøäûðìûðäû. ýóéà ùÿð øåéè áàøà äöøöðöê âÿ Áàëàêÿðèìäÿí ñîðóøóðäóã êè.
áÿñ. éà. ñîíðà äà î êèøè íÿäÿí þòðöñÿ Øþâêÿòè ãîâìóøäó. þçöìöçö î éåðÿ ãîéìóðäóã.» — äåéèðäè.
äöçÿëòñèí. ìÿí Øþâêÿòäÿí áèð àç ãîðõóðäóì.
Øþâêÿò äåéèðäè:
— Àëëàù ùàããû. ìÿíèì ñþçëÿðèìèí ùå÷ áèð ÿùÿìèééÿòè îëìàéàúàãäû.. Øþâêÿò äåéèð
êè.. ñààòûì õàðàá îëóá. éà éàü äàëûíúà ýåäÿíäÿ. ýöíöí ãûçìàð ÷àüûíäà êè.. äöçäöð. Áóðäà íÿ âàð êè. ùå÷ êèì ìÿíÿ èíàíìàéàúàãäû. Àììà ãîðõóðàì î úèéÿðè éàíìûø àðâàäûíäàí!. ìÿíèì äÿ ñààòûì ëàï õàðàá îëóá. éà äà ÿëëÿðèíÿ íþéöò ãàáû àëûá íþéöò äàëûíúà ýåäÿíäÿ ôöðñÿò
äöøñÿéäè. âåðìÿê èñòÿéèðÿì Ýöëàüà äöçÿëòñèí. ùÿòòà ùàðàäàñà
öðÿéèìäÿ Øþâêÿòëÿ áàüëû áèð ñÿêñÿêÿ äÿ âàð èäè.õóðäóì êè. î ñêàìéàäà îòóðóá òóì ÷ûðòëàéà-÷ûðòëàéà äåéèá-ýöëìÿéèíÿ ãóëàã àñûðäû. åøèòäèì êè.. Ìóõòàð Øþâêÿòèí ýþáÿéèíäÿ êîíéàê è÷èð. íÿ åëÿéèì? — ãà÷ûá ýåäèðäèì. àììà ùÿì äÿ ãûçàðûðäû. àðâàäëàð ãûçàðûðëàð?
Ìÿíè ùåéðÿò áöðöäö. Øþâêÿò äÿ ýöëÿ-ýöëÿ
àðäûìúà äåéèðäè: «—Áó ùÿëÿ êîíôåòèí äàäûíû áèëìèð!. úàâàí ãûç-ýÿëèíëÿð äöêàíà ÷àé äàëûíúà.
Ìÿí ãûç-ýÿëèíèí Øþâêÿòèí áó ñþçëÿðèíäÿí áåëÿúÿ ãûçàðìàãëàðûíà. àììà ìÿí áàéàã
äåäèéèì êèìè èñòÿìèðäèì êè.
Øþâêÿò áó ñþçëÿðè äåéèðäè âÿ øàããàíàã ÷ÿêèá ýöëöðäö âÿ Øþâêÿòèí áàøûíà éûüûøìûø ãûç-ýÿëèí äÿ. íÿ îëñóí?
Ìÿí äåäèì:
— Ìÿí äÿ îíó ñîðóøóðàì äÿ. öçöìÿ áàõà-áàõà ùàìàìäàêû êèìè øàããàíàã ÷ÿêèá ýöëÿð âÿ ìÿí äÿ
áèëìÿðÿì êè. Øþâêÿòèí éàíûíäà äàéàíûðäû.
Àíàì ñîðóøäó:
— Ùÿ. ýþçëÿðèíè éåðÿ äèêèðäè. ÷öíêè àíàì ìÿíÿ áàõäû âÿ áèðäÿí àíàì
äà ãûïãûðìûçû ãûçàðäû. éàëàíäûð áó.. àììà ÿëáÿòòÿ.»
Ìÿùÿëëÿíèí úàâàí ãûç-ýÿëèíëÿðèíèí Øþâêÿòÿ ýèçëè áèð ùÿâÿñè
âàð èäè âÿ éàé âàõòû. Øþâêÿòèí î ãîøà òóòóí êþëýÿñèíäÿ. îíóí ùàããûíäà ïèñ äàíûøñûíëàð âÿ Úÿôÿðãóëó äåéÿíäÿ êè..
4-27
417
. èñòÿéèðäèì ùàìûíû èíàíäûðûì êè. óòàíìàãëàðûíà òÿÿúúöá åäèðäèì âÿ áèð äÿôÿ àíàìäàí ñîðóøäóì:
— Ìÿí äàëàíûí àüçûíäà äàéàíìûøäûì. êîíôåòè ýþòöðÿíäÿ Øþâêÿò ÿëèìäÿí òóòóá ñàõëàéàð..
Äöçäöð. ìÿí
ùàìûéà äåìÿê èñòÿéèðäèì êè. þçëÿðèíè ñàõëàéà áèëìÿéèá õûñûí-õûñûí ýöëöðäö. êö÷ÿäÿ ùå÷ êèì îëìóðäó (òÿêúÿ Øþâêÿò ãîøà òóòóí êþëýÿñèíäÿ îòóðóá òóì ÷ûðòëàéûðäû). Èñòÿéèðÿì
àïàðûì âåðèì Ýöëàüàéà. áåëÿ øåé îëà áèëìÿç..
øóìàãÿäÿðëÿðèì äÿ èíäè
î ãóòóíóí è÷èíäÿ éàüûøûí àëòûíäàäûð (ãóòóíóí òàõòàëàðû áèð-áèðèíäÿí
àðàëû îëäóãó ö÷öí. ùÿãèãÿòäèð.
Úÿáðàéûë ùÿéÿòèìèçèí àøàüû áàøûíäà ãóøõàíàíûí éàíûíäà ìÿíèì ö÷öí äÿ òàõòàäàí áàëàúà áèð ãóòó äöçÿëòìèøäè âÿ ìÿí øóìàãÿäÿðëÿðèìè. áèð ùèññÿñè èäè. àòûëûá-äöøäöéöì áó äàëàíû ÿñëèíäÿ ùå÷
òàíûìàìûøàì. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. àíàìûí øàëûíû áàøûìà. ãû÷û ñûíäû!. ÿíçÿëè îéíàäûüûì («Êå÷è ýèðäè áîñòàíà!. Úÿôÿðãóëóíóí äåäèéè ñþç éàëàí äåéèë.. î éàüûø è÷èíäÿ áèçèì äàëàíûìûç äà Áàëàêÿðèìèí äàíûøäûüû ÿùâàëàòëàðûí áèð ïàð÷àñû. ÷èëÿäè ÷èëÿäèéèì. øóìàãÿäÿðëÿð äÿ éàäûìäàí ÷ûõäû âÿ ìÿí àíàìûí øàëûíûí
àëòûíäà áîéíóìó ãûñûá ãà÷à-ãà÷à ùÿéÿò ãàïûìûçäàí äàëàíûìûçà
÷ûõäûì âÿ äàëàíûìûçû äà ùå÷ âàõò ýþðìÿäèéèì êèìè. ñÿùÿðäÿí àõøàìàúàí ôóòáîë îéíàäûüûì. ýåúÿéàðûñû. äÿìèð øóìàãÿäÿðëÿðèìèí ùàìûñû ñóéóí àëòûíäà ãàëûá ñîíðà
ïàñëàíìûøäû). ùÿéÿòèìèçÿ òþêöëÿí. éàüûø è÷èíè èñëàäûðäû âÿ áèð äÿôÿ ýåúÿ éàüûø éàüìûøäû. þçöì èñÿ
öðÿéèìäÿ áèëèðäèì êè. áèð äÿ êè.
÷èéíèìÿ ñàëûá ùÿéÿòÿ ÷ûõäûì êè.÷öíêè éîëäàøëàðûìûí àðàñûíäà éàøúà ÿí êè÷èéè ìÿí èäèì. Âÿêèë äåäè: íÿ èøèìÿ!.
ýþéÿð÷èíëÿðèí ãóðóëòóñóíà. Øþâêÿòëÿ Ìóõòàðûí àðàñûíäà íÿñÿ ýèçëè áèð
èø âàð. ùÿéÿòèìèç äÿ éàòûá. òàìàì òÿíùà
ýþðäöì. Äàø àòäûì. òÿêúÿ êö÷ÿìèçÿ äþøÿíìèø ãÿìáÿðëÿð éàüûøûí
àëòûíäà ëàï õûðäàúà èøûëäàéûðäû. éóõóäàäûð. ÷èëÿäèëÿðèìè î ãóòóéà éûüûðäûì.»). àíàì éóõóäàí îéàíìàñûí äåéÿ (àòàì ùÿìèøÿêè êèìè. Àïàðäûëàð ùÿêèìÿ! Ùÿêèì âåðäè âÿêèëÿ!. ÷öíêè áèð äÿôÿ þçöì îíëàðûí ýèçëèíúÿ áèð éåðäÿ îëìàãëàðûíû
ýþðìöøäöì. Áèð ýöí ýåúÿ éàüûøûí
ñÿñèíÿ éóõóäàí îéàíäûì âÿ áèð ìöääÿò åâèìèçèí äàìûíà.
äàìûìûçà. ãàïûìûçû äþéÿúëÿéÿí î éàüûø ñÿñèíÿ ãóëàã àñäûì. ùÿéÿòèìèçèí î òÿíùàëûüûíûí. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ñÿôÿðäÿ èäè) åùìàëëûúà àéàüà ãàëõäûì. î ãîøà òóò àüàúûíûí éàðïàãëàðû ëàï õûðäàúà èøûëäàéûðäû âÿ áó çàìàí ìÿí òàìàì ýþçëÿíèëìÿç
418
. î éàüûø øûðûëòûñûíûí ñåùðè ìÿíè åëÿ
òóòäó êè.. áöòöí
ïÿíúÿðÿëÿð éàòìûøäû. ùÿéÿòèìèçèí îðòàñûíà òþêöëÿí éàüûøûí ñÿñèíÿ ãóëàã àñäûì... òåç øóìàãÿäÿðëÿðè ýþòöðöá åâÿ
ýÿòèðèì. éÿíè áèëèðäèì êè.
ñîíðà ùÿìèí éàüûø ñÿñèíèí è÷èíäÿ ùÿéÿòäÿêè ýþéÿð÷èíëÿðèí âàõòñûç
ãóðóëòóñóíó åøèòäèì âÿ éàäûìà äöøäö êè. íàâàë÷àëàðäàí àõàí ñóéóí øûðûëòûñûíà. ñîíðà
ìÿí ãà÷à-ãà÷à êö÷ÿéÿ ÷ûõäûì âÿ êö÷ÿìèçè äÿ åëÿúÿ òÿíùà ýþðäöì. åëÿúÿ éàüûø è÷èíäÿ ýþðäöì: áöòöí èøûãëàð ñþíìöøäö. áèð ìöääÿò
Õàíûì õàëàíûí òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðèíèí àëòûíäà äàéàíûá âÿ áÿðê-áÿðê
àíàìûí øàëûíà áöðöíöá ùÿéÿòèìèçèí áó òÿíùàëûüûíà òàìàøà åëÿäèì. àììà ìÿí þìðöìäÿ ùÿéÿòèìèçè áåëÿúÿ òÿíùà ýþðìÿìèøäèì.
áèð ùàäèñÿíèí øàùèäè îëäóì: Øþâêÿò éàøàéàí åâèí êö÷ÿ ãàïûñû à÷ûëäû âÿ áèð êèøè ãàðàëòûñû îðàäàí ÷ûõûá úÿëä êö÷ÿ èëÿ öçöàøàüû ýåòäè,
ö÷ìÿðòÿáÿíèí ãàïûñûíûí ãàáàüûíäà ýþçäÿí èòäè.
Äöçäöð, ãàðàíëûã èäè, äöçäöð, î êèøèíèí ñèôÿòè ýþðöíìöðäö, àììà ìÿí ìåøèí ïåíúÿéèíèí éàüûø àëòûíäàêû ïàðûëòûñûíäàí îíó î ñààò
òàíûäûì: Ìóõòàð èäè âÿ öìóìèééÿòëÿ, ùÿðýàù î ìåøèí ïåíúÿêäÿ
îëìàñàéäû, î áàëàúà ßëÿêáÿð î ãàðàëòûíû ñþâã-òÿáèè òàíûéàúàãäû.
Áàéûðûí ñîéóüóíäàí ñîíðà öøöì-öøöì öøöéÿ-öøöéÿ éåðèìÿ
ýèðèá éîðüàíû áàøûìà ÷ÿêäèì, àíàìûí éàø îëìóø øàëûíäàí ñîíðà,
éîðüàí áöòöí áÿäÿíèìè åâèí èñòèñè èëÿ èñèíäèðäè âÿ ìÿí ôèêèðëÿøäèì
êè, ýþðÿñÿí áó ýåúÿ âàõòû Øþâêÿòëÿ Ìóõòàð Øþâêÿòèí åâèíäÿ íÿ
åëÿéèðäèëÿð? ×îõ ôèêèðëÿøäèìñÿ äÿ áó ñóàëà ÿìÿëëè-áàøëû áèð úàâàá
òàïà áèëìÿäèì, àììà áóðàñû ìÿíèì ö÷öí áèð êÿøô èäè êè, áèçèì
ìÿùÿëëÿìèçèí äÿ þç ýåúÿ ñèðëÿðè âàð èìèø... Ñîíðà áèð ìöääÿò éåíÿ
äÿ éàüûøûí ñÿñèíÿ, âàõòñûç îéàíìûø î ýþéÿð÷èíëÿðèí ãóðóëòóñóíà,
íîâàë÷àëàðäàí àõàí ñóéóí øûðûëòûñûíà ãóëàã àñäûì âÿ áó ãÿðàðà ýÿëäèì êè, Øþâêÿò áåëÿ áèð ýåúÿäÿ òÿê îëìàã èñòÿìÿéèá âÿ áóíà ýþðÿ
äÿ îòóðóá Ìóõòàðëà äÿðäëÿøèáëÿð, àììà íèéÿ Ìóõòàðëà? Ìóõòàðûí
áàëàúà ãóëàãëàðû ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿëäè âÿ ìÿí ùÿìèí
éàüûøëû ýåúÿäÿ, éåðäÿí ñàëûíìûø éîðüàí-äþøÿéèìèí è÷èíäÿ þç òÿñÿââöðöìäÿ Ìóõòàðû î ýåúÿéÿ äÿ, Øþâêÿòÿ äÿ ùå÷ úöðÿ éàðàøäûðà
áèëìèðäèì; áèð äÿ àõû, Ìóõòàðûí àðâàäû Êóáðà õàëà åâäÿ òÿê ãàëìûøäû... Éåíÿ áèð ìöääÿò éàüûøûí ñÿñèíÿ, ýþéÿð÷èíëÿðèí ãóðóëòóñóíà ãóëàã àñäûì âÿ äîüðóñó, î éàüûøëû ýåúÿäÿ èñòÿäèì êè, ìÿí äÿ
äóðóá êèìèíëÿñÿ ñþùáÿò åëÿéèì, ùÿòòà èñòÿäèì àíàìû éóõóäàí îéàäûì, àììà îéàòìàäûì, ÷öíêè áöòöí ýöíö ùÿéÿòèìèçäÿêè ÷àðùîâóçóí ãûðàüûíäà ïàëòàð éóìóøäó âÿ éîðóëìóøäó.
Ìÿí î éàüûøëû ýåúÿäÿ ýþðäöéöìö ùå÷ êèìÿ äåìÿäèì, ùå÷ Úÿôÿðãóëó äà áèð øåé áèëìÿäè, ÷öíêè ìÿí Øþâêÿòëÿ Ìóõòàðûí áó ýåúÿ
âàõòû íÿ åëÿäèêëÿðèíè àüëûìà ñûüûøäûðà áèëìÿñÿì äÿ, áóðàñûíû éàõøû
áèëèðäèì êè, áó ÿùâàëàòû êèìÿñÿ äàíûøñàì, î ñààò ìÿùÿëëÿéÿ éàéûëàúàã âÿ ìÿùÿëëÿíèí êèøèëÿðè Øþâêÿòè þëäöðìÿñÿëÿð äÿ (åâäÿ ãàðäàøû, éà àòàñû éîõ èäè êè, Øþâêÿòè þëäöðñöí), ùÿð ùàëäà ìÿùÿëëÿäÿí
ãîâàúàãëàð, àììà Øþâêÿò òóì ÷ûðòëàéà-÷ûðòëàéà ìÿíÿ áàõûá ýþç
âóðñà äà, øàããàíàã ÷ÿêèá ýöëñÿ äÿ, ìÿí Øþâêÿòäÿí áèð àç ãîðõñàì
äà, èñòÿìèðäèì êè, îíó ìÿùÿëëÿäÿí ãîâñóíëàð; áèð äÿ ìÿí èñòÿìèðäèì êè, Êöáðà õàëàíûí ùàëû ëàï ïèñ îëñóí.
Áÿçÿí Ìóõòàð ãàðà «åìàäèí»ÿ ìèíèá èøÿ ýåäÿíäÿí ñîíðà,
419
Êöáðà õàëà î ö÷ìÿðòÿáÿíèí èêèíúè ìÿðòÿáÿñèíäÿêè øöøÿáÿíäëè åéâàíëàðûíûí ïÿíúÿðÿñèíäÿí áàøûíû ÷ûõàðûá áèçè ÷àüûðûðäû:
— Ýÿëèí, àé óøàãëàð, ýÿëèí!... Ãàëõûí éóõàðû!..
Áèç ùàìûìûç — ìÿùÿëëÿíèí óøàãëàðû äàø ïèëëÿêÿíëÿðëÿ èêèíúè
ìÿðòÿáÿéÿ ãàëõûðäûã, àéàããàáûëàðûìûçû ÷ûõàðûá îòàüà ýèðèðäèê âÿ
îòàüûí îðòàñûíäàêû ýèðäÿ ìèçèí àðõàñûíäà îòóðóðäóã. Áèçèì åâëÿðèìèçäÿ ùå÷ âàõò ïåðàøêè áèøèðìÿçäèëÿð âÿ áèç åëÿ áèëèðäèê êè, (ùÿð
ùàëäà ìÿí áåëÿ ôèêèðëÿøèðäèì) ïåðàøêèíè, àíúàã ùþêóìÿò áèøèðòäèðèð
âÿ îíó àíúàã êö÷ÿëÿðäÿ, ìÿêòÿá áóôåòëÿðèíäÿ ñàòûðëàð, àììà ñîíðà áèëäèê êè, Êöáðà õàëà äà ÷îõ äàäëû ÿò, êàðòîô âÿ íîõóä ïåðàøêèñè
áèøèðèð. Êöáðà õàëà ùÿôòÿäÿ-îí ýöíäÿ áèð äÿôÿ áèçèì ö÷öí ïåðàøêè
áèøèðèðäè âÿ áèç öñòöíÿ ãîòàçëû ñöôðÿ ñàëûíìûø î ýèðäÿ ìèçèí àðõàñûíäà îòóðóá ïåðàøêè éåéèðäèê.
Àíàìýèë äåéèðäè:
— Éàçûã Êöáðàíûí óøàã ñàðûäàí öðÿéè íèñýèëëèäè... — âÿ àíàìýèë
áèçèì ýåäèá Êöáðà õàëàíûí áèøèðäèéè î ïåðàøêèëÿðè éåìÿéèìèçÿ ïèñ
áàõìûðäû.
Êöáðà õàëà ùÿìèøÿ òÿíýíÿôÿñ îëóðäó, ìÿòáÿõäÿí îòàüà ýåäèá
è÷è èñòè ïåðàøêè äîëó áîøãàáû ãàáàüûìûçà ãîéóðäó âÿ ùÿð äÿôÿ äÿ
ìÿí Êöáðà õàëàíûí áåëÿúÿ òÿíýíÿôÿñ îëìàüûíà, ýöúëÿ éåðèìÿéèíÿ,
íÿôÿñ àëàíäà õûðûëäàìàüûíà áàõà-áàõà òÿÿúúöá åäèðäèì, ÷öíêè áèð
äÿôÿ Ìÿøÿäèõàíûì õàëà àíàìýèëÿ äåéÿíäÿ åøèòìèøäèì êè, ãóëàüû
êè÷èê îëàí êèøèíèí àðâàäû ýþçÿë îëàð. Ìóõòàðûí ãóëàãëàðû ÷îõ êè÷èê
èäè, àììà Êöáðà õàëà ýþçÿë äåéèëäè... Äöçäöð, Êöáðà õàëà ýþçÿë
äåéèëäè, àììà Øþâêÿò ýþçÿë èäè âÿ áó áàðÿäÿ ôèêèðëÿøÿíäÿ éåíÿ äÿ
Øþâêÿòèí àü, ùàìàð âÿ äÿðèí ýþáÿéè ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà
ýÿëèðäè.
Êöáðà õàëà:
— Éåéèí!.. — äåéèðäè, þçö äÿ ýöúëÿ íÿôÿñ àëà-àëà ñòóëäà áèçèì
éàíûìûçäà îòóðóðäó (î ñòóëëàðûí ñþéêÿíÿúÿéè äÿ Ìóõòàðûí ïåíúÿéè
êèìè, ãàðà ìåøèíäÿí èäè), äèíúÿëÿ-äèíúÿëÿ áèð-áèð áèçÿ áàõûðäû: —
Éåéèí!.. — äåéèðäè. — Áó äÿôÿ ÿòëè ïåðàøêè àç îëäó... Ìóõòàðà òàïøûðìûøàì ñèçèí÷öí éàõøû ÿò àëñûí, ýÿëÿí ùÿôòÿ, Àëëàù ãîéñà, ÿò ïåðàøêèñèíè ÷îõ åëÿéÿúÿéÿì... Òÿêè ñàëàìàòëûã îëñóí! Éåéèí!..
Êöáðà õàëàíûí äåäèéè ñþçëÿð ìÿíÿ ÷îõ ãÿðèáÿ ýÿëèðäè, ÷öíêè
ìÿí áåëÿ ùåñàá åäèðäèì êè, Ìóõòàð þçö ùàìûéà òàïøûðûã âåðÿí
àäàìäûð âÿ îíóí þçöíÿ ùå÷ áèð òàïøûðûã âåðìÿê îëìàç; áèð äÿ áóðàñû ìÿíÿ òÿÿúúöáëö ýÿëèðäè êè, ñÿí äåìÿ, Ìóõòàð þçö äÿ áèëèð êè,
ãàðà «åìàäèí»ÿ ìèíèá èøÿ ýåäÿíäÿí ñîíðà, Êöáðà õàëà áèçèì÷öí
420
ïåðàøêè áèøèðèð âÿ Ìóõòàð áóíäàí þòðö àðâàäûíà àúûãëàíìûð; íÿäÿíñÿ, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, áèçèì ýÿëèá áóðàäà áåëÿúÿ ïåðàøêè éåìÿéèìèç Ìóõòàðäàí ýèçëèí áèð èø îëìàëûäûð âÿ Ìóõòàð áó èøäÿí õÿáÿð
òóòàíäà Êöáðà õàëàéà àúûãëàíìàëûäûð.
Êöáðà õàëàýèëèí åâèíäÿ ÿí ìàðàãëû øåé, ÿëáÿòòÿ, òåëåôîí èäè âÿ
ìÿí ÷îõ èñòÿéèðäèì êè, åëÿ áèð éåð îëñóí êè, ìÿí áó ãàðà òåëåôîíóí
äÿñòÿéèíè ýþòöðöá î éåðÿ çÿíý åëÿéèì, àììà åëÿ áèð éåð éîõ èäè.
Áèðäÿí áèç ïåðàøêè éåäèéèìèç éåðäÿ àëòûíà êðóæåâàëû àü þðòöê
ñàëûíìûø î ãàðà òåëåôîí àïàðàòû áÿðêäÿí çÿíý ÷àëûðäû (áÿçÿí áèç êö÷ÿäÿ îéíàéàíäà äà áó çÿíýèí ñÿñèíè åøèäèðäèê) âÿ áèç ùàìûìûç
äèêñèíèá äóðóõóðäóã. Êöáðà õàëà òÿíýíÿôÿñ ýÿëèá àïàðàòûí äÿñòÿéèíè ýþòöðöðäö:
— Àëî... — äåéèðäè, ñîíðà ýöëöìñÿéèðäè: — Éàõøûéàì, àé Ìóõòàð. Âàëëàù, éàõøûéàì, ùÿêèì-çàä ëàçûì äåéèë, íàðàùàò îëìà. Íÿ áèøèðèì ñÿíÿ? Âàëëàù, äåäèì êè, éàõøûéàì... Íàðàùàò îëìà... — Ñîíðà Êöáðà õàëà äÿñòÿéè ÷îõ åùìàëúà àïàðàòûí öñòöíÿ ãîéóðäó, åëÿ
áèë, Êöáðà õàëà ãîðõóðäó êè, áèðäÿí Ìóõòàðûí ñÿñè çÿäÿëÿíÿð âÿ
ìÿí ñèäã-öðÿêäÿí òÿÿúúöá åäèðäèì êè, Êöáðà õàëà Ìóõòàðëà àíàì
ìÿíèìëÿ äàíûøàí êèìè äàíûøûð.
Êöáðà õàëà:
— Éåéèí!.. — äåéèðäè âÿ áèç äÿ àüçûìûç éàíà-éàíà î èñòè ïåðàøêèëÿðè ëÿççÿòëÿ éåéèðäèê, ñîíðà áîøãàáû áîøàëäûá äóðóá ýåòìÿê èñòÿéÿíäÿ Êöáðà õàëà ö÷-äþðä äÿíÿ ïåðàøêè áöêöëìöø ãÿçåò áàüëàìàñûíû áèçÿ âåðèðäè: — Áóíó äà àïàðûí âåðèí Áàëàêÿðèìÿ...
Êöáðà õàëà ùå÷ âàõò åâëÿðèíäÿí àøàüû äöøìÿçäè, ùÿð ùàëäà,
ìÿí ùå÷ âàõò Êöáðà õàëàíû áèð éåðÿ ýåäÿí, éà äà åëÿ-áåëÿ êö÷ÿäÿ
äàéàíûá àðâàäëàðëà ñþùáÿò åäÿí ýþðìÿìèøäèì, ùÿòòà, ùàìàìà äà
ýåòìèðäè (Úÿôÿðãóëó äåéèðäè êè, Êöáðà õàëàíû Ìóõòàð þçö åâäÿ ÷èìèçäèðèð), ÷öíêè õÿñòÿ èäè, ïèëëÿêÿíëÿðè äöøöá-ãàëõà áèëìèðäè, àììà
Êöáðà õàëà áèëèðäè êè, áèçèì ìÿùÿëëÿìèçèí Áàëàêÿðèìè âàð.
Ùÿðäÿí áèç îòóðóá ïåðàøêè éåéèðäèê, Êöáðà õàëà èñÿ òåç-òåç õûðûëòûéëà íÿôÿñ àëà-àëà, ùÿääÿí àðòûã áþéöê äþøëÿðè òåç-òåç åíèá ãàëõà-ãàëõà éåíÿ ìÿòáÿõÿ ýåäèðäè, ñóñÿïÿíè ñó èëÿ äîëäóðóá, ýÿëèá
êö÷ÿ åéâàíûíà ÷ûõûðäû âÿ äèá÷ÿêäÿêè ýöëëÿðè ñóëàéûðäû. Åéâàíäà
÷îõëó ñàõñû äèá÷ÿêëÿð âàð èäè âÿ ùÿìèí äèá÷ÿêëÿðäÿ úöðáÿúöð ýöëëÿð áèòìèøäè âÿ áèð äÿôÿ Êöáðà õàëà î ýöëëÿðè ñóëàéà-ñóëàéà äåäè:
— Ìÿí þëÿíäÿí ñîíðà áó ýöëëÿð ìÿíèì ö÷öí äàðûõàúàã...
Äöçäöð, Êöáðà õàëà áèçè äàäëû ïåðàøêèëÿðÿ ãîíàã åäèðäè, àììà
421
ùå÷ áèðèìèçèí àäûíû éàõøû áèëìèðäè, äÿéèøèê ñàëûðäû âÿ áèð ýöí ìÿíäÿí ñîðóøäó:
— Ñÿíèí àäûí íÿäèð?
— ßëÿêáÿð, — äåäèì.
— Ñÿí Õàíûìûí îüëóñàí?
— Éîõ, — äåäèì, ñîíðà ôèêèðëÿøäèì êè, áèðäÿí Êöáðà õàëà åëÿ áèëÿð êè, ìÿí áóðàäà îíóí áèøèðäèéè ïåðàøêèíè éåäèéèìÿ ýþðÿ Õàíûì
õàëàíûí àäûíû ÷ÿêìÿêäÿí ãîðõóðàì, îíà ýþðÿ äÿ: — Îüëó äåéèëÿì Õàíûì õàëàíûí, àíúàã áèð ùÿéÿòäÿ îëóðóã — äåäèì.
Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäà èäè êè, áèð äÿôÿ ãûøäà Õàíûì õàëà êö÷ÿíèí
îðòàñûíäà Ìóõòàðû áèàáûð åëÿäè, àáðûíû ÿòÿéèíÿ áöêäö âÿ öìóìèééÿòëÿ, Ìóõòàðû éàõøûúà éåðèíäÿ îòóðòäó.
Î ãûø åëÿ áèë ïàéûç èäè, òåç-òåç Áàêûéà øûäûðüû éàãûøëàð éàüûðäû
âÿ ùÿìèí éàüûøëû ãûø ýöíëÿðèíäÿí áèðèíäÿ, ýöíîðòà âàõòû ìÿùÿëëÿéÿ áåëÿ áèð õÿáÿð éàéûëäû êè, Ìóõòàð, Õàíûì õàëàíûí îüëó ßáäöëÿëèíè òóòäóðóá. Ìÿùÿëëÿíèí áöòöí úàìààòû áó èøÿ ëàï ìÿÿòòÿë ãàëäû,
÷öíêè Ìóõòàð ýÿëìÿ äÿ îëñà, ùÿð ùàëäà, áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ éàøàéûðäû âÿ þç ìÿùÿëëÿñèíèí úàâàíûíû òóòäóðìàã, ÿëáÿòòÿ, êèøèéÿ éàðàøàí
èø äåéèëäè, ßáäöëÿëè ëàï àäàì þëäöðñÿéäè äÿ, Ìóõòàð ýÿðÿê áåëÿ èø
òóòìàéàéäû, àììà áèð àçäàí ìÿëóì îëäó êè, ßáäöëÿëè ùå÷ êèìè þëäöðìÿéèá, ùå÷ êèìè áû÷àãëàìàéûá, äþéìÿéèá âÿ Ìóõòàð äà ßáäöëÿëèíè îíà ýþðÿ òóòäóðóá êè, ñÿùÿð ãàðà «åìàäèí»äÿ èøÿ ýåäÿíäÿ
ßáäöëÿëè «ïîëóòîðêà» èëÿ ñöðöá îíó êå÷èá âÿ áöòöí ýåúÿíè éàüûø
éàüäûüûíà ýþðÿ êö÷ÿíèí ÷èðêàá ñóéó «ïîëóòîðêà»íûí òÿêÿðëÿðèíèí
àëòûíäàí ñû÷ðàéûá «åìàäèí»èí öñòöíÿ òþêöëöá.
Àüàùöñåéí ÿìè áàðìàüûíû ïàïèðîñ òöñòöñöíäÿí ñàðàëìûø àü
áûüëàðûíà ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ áàøûíû áóëàéûá:
— Àëÿ, — äåäè, — áåëÿ äÿ èø îëàð? Ìàøûíûíû þòìÿéèí öñòöíäÿ äÿ
ìÿëÿíèí úàéûëûíû òóòäóðóá òöðìÿéÿ áàñàðëàð?
ßçèçàüà ÿìè äåäè:
— ßòàüà úÿääè, äöíéàíûí ëàï äàé àõûðûäû!..
Ùÿñÿíàüà ÿìè áàðìàüû èëÿ Ìóõòàðýèëèí øöøÿáÿíäëè åâéàíûíû
ýþñòÿðÿ-ýþñòÿðÿ äåäè:
— Àëÿ, áèçÿ ñàòàøûð î, áèçÿ! Àëÿ, áèç þëìöøöê áÿéÿì êè éà, áåëÿ èø ýþðöð áó îüðàø? Áèç íÿéèê áÿéÿì, àëÿ, êèøè-çàä äþéöëöê êè, áó
çàðàçà áåëÿ ðÿôòàð åëÿéèð áèçíÿí?
Ìÿùÿëëÿíèí àðâàäëàðûíûí úàíûíà ãîðõó äöøìöøäö. Ùÿñÿíàüà
ÿìèíèí àðâàäû Ôàòìà õàëà äåéèðäè:
— Ìàüóë ðàùàòúà åâèìèçäÿ îòóðóá èøèìèçíÿí-ýöúöìöçíÿí
422
ãàðà «åìàäèí»èí
ýÿëìÿéèíè ýþçëÿéèðäèê. ñÿíè äÿ òóòäóðàðàì.
Ìÿøÿäèõàíûì õàëà äåéèðäè:
— Àüÿç.. Ìÿí
áèëìèðäèì êè. ýþðìöðñöç î êþïÿé îüëóíóí ãóëàãëàðûíû? Àüÿç. ùÿòòà öðÿéèìäÿ ìÿíÿ
åëÿ ýÿëèðäè êè. âàõò òàïûá áó õÿáÿðè àíàìà ÷àòäûðäûì âÿ àíàì ÿëèíè äèçèíÿ
âóðóá Ìóõòàðûí ãàðàñûíà:
423
. éÿíè ìÿùÿëëÿíèí óøàãëàðû. éàø ñÿêè ãûðàüûíäà îòóðóá
õöñóñè áèð ùÿâÿñëÿ òöòÿê ÷àëûðäû. êöëÿêäÿí
öøöéÿ-öøöéÿ àõøàìûí äöøìÿéèíè ýþçëÿéèðäèê. ñÿíäÿí àñûëû äþéöë.. Þëäöðÿúÿêëÿð ýåúÿ
î îüðàø îüëó îüðàø Ìóõòàðû. Áó êþïÿê îüëó Ìóõòàð ìÿðÿêÿ ñàëàúàã ìÿëÿéÿ!. Úÿôÿðè äÿ ùÿäÿëÿéèá êè. ùÿòòà Úÿôÿðãóëó øàëâàðûíûí áàëàüûíûí àëòûíäàí úîðàáûíà áèð äÿìèð øóìàãÿäÿð ñîõìóøäó âÿ áó ôèêèðäÿ èäè êè. Õàíûì õàëàíûí áþéöê îüëó Úÿôÿð êö÷ÿäÿ òÿñàäöôÿí ãàðà «åìàäèí»ÿ ðàñò ýÿëèá.
Äÿðñ ùàçûðëàìàã.. Ìÿí òàíûéûðàì þç êèøèìè äÿ!.. ýèðñèí àðàéà âÿ ùÿìèí äÿìèð øóìàãÿäÿðè Ìóõòàðûí ãàðíûíà
ñîõñóí.
Áèç äÿ. ýóéà àâòîáóñëà ãàðà «åìàäèí»èí
ãàáàüûíû êÿñèá. ÷þðÿê éåìÿê óøàãëàðûí éàäûíäàí ÷ûõìûøäû
âÿ áèç Ìóõòàðûí àãèáÿòè áàðÿäÿ. äöøìÿíèìèç ùåñàá åäèðäèê.. éîõñà éîõ. Úÿôÿðãóëó áåëÿ áèð õÿáÿð äÿ ýÿòèðäè êè. àüÿç?. Ìóõòàðû þç ðÿãèáèìèç.. Áàëàêÿðèì èñÿ áöòöí áó ñþùáÿòëÿðÿ
ôèêèð âåðìèðäè:
— Î øåé êè. àõøàì ìÿùÿëëÿíèí êèøèëÿðèíèí Ìóõòàðëà äàâàñû äöøÿí
êèìè. ýþíäÿðÿúÿêäèëÿð óøàã êîëîíèéàñûíà. ùÿì äÿ ìÿùÿëëÿíèí
êèøèëÿðèíè òöðìÿäÿí ãóðòàðûðäû. — äåéèðäè — ýÿðÿê î áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìÿéÿñÿí. àõøàì íÿ îëàúàüû áàðÿäÿ òåç-òåç
éàéûëàí ìöõòÿëèô øåéëÿðè ìöçàêèðÿ åäèðäèê. Êöáðà õàëà äà éàäûìûçäàí ÷ûõìûøäû âÿ áèç èíäè ìÿùÿëëÿíèí òÿÿññöáöíö ÷ÿêèðäèê. Ìóõòàðäàí õàùèø åëÿéèá êè. ßáäöëÿëèíè áóðàõäûðñûí
âÿ ýóéà. — âÿ ãîøà òóòóí àëòûíäà.
Àüàùöñåéí ÿìèíèí àðâàäû Ñÿêèíÿ õàëà äåéèðäè:
— Àüÿç.ìÿøüóë îëóðäóã!. êèøèíèí äÿ åëÿ áàëàúà ãóëàãëàðû îëàð?. Ìóõòàðûí åâèíäÿ òåç-òåç ïåðàøêè éåìÿéèìèç áèçèì éàäûìûçäàí ÷ûõìûøäû. áöòöí ýöíö ãîøà òóò àüàúûíûí àëòûíà éûüûøûá àðàáèð éàüàí éàüûøäàí èñëàíà-èñëàíà. áàëàëàðûìûçûí ýþçö òöðìÿëÿðèí ãàïûñûíäà ãàëàúàã!. Úÿôÿðãóëóíóí íÿôÿñèíè äÿðìÿäÿí òåç-òåç ñþéëÿäèéè
áó òÿçÿ õÿáÿð äîüðóäàí äà îëóá.. éÿíè Úÿôÿðãóëó ùÿì Ìóõòàðû âóðóðäó. áóíó Úÿôÿðãóëó þçöíäÿí òîããóøäóðóá. Úÿôÿðãóëóíóí éàøû ùÿëÿ òöðìÿéÿ äöøìöðäö âÿ Úÿôÿðãóëóíó òóòóá òöðìÿéÿ áàñìàéàúàãäûëàð. Ìóõòàð. ùàíñû äàøû òþêÿê áàøûìûçà. ùÿð
ùàëäà. àììà..
Õàíûì õàëà áèçÿ ýÿëäè:
— Íîõóäóì ãóðòàðûá.. éàòàíäà àéàãëàðûì éîðüàíûí àëòûíäàí ÷ûõûðäû) âÿ
Õàíûì õàëàíû ýþðÿí êèìè. ùÿòòà ßëèàááàñ êèøè äÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõäû. Àüàùöñåéí ÿìè.
Ìÿí Õàíûì õàëàíûí ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí ñàêèò ýþçëÿðèíÿ. íþø
þçöí ÿçèééÿò ÷ÿêèá äöøöðäöí àøàüû?. úÿëä àéàüà ãàëõäû:
— À-à-à-à. ìÿùÿëëÿäÿ ìÿðÿêÿ ñàëìàéûí
âÿ ýåéèíèá áó ùàâàäà êö÷ÿéÿ ÷ûõûá êè. àììà Õàíûì õàëà áåëÿúÿ ñàêèòäè âÿ îòóðóá åâäÿ õþðÿê áèøèðèð. ãàðà êÿëàüàéû áàøûíäà. ßëèàááàñ êèøè ùÿìèí êÿòèëäÿ îòóðóá ÷ÿíÿñèíè ýöìöø íàõûøëû ÷ÿëèéèíÿ
ñþéêÿäè âÿ ýþçëÿðèíè êö÷ÿéÿ äèêäè êè. ßëèàááàñ êèøè
áèçèì ìÿùÿëëÿíèí êèøèëÿðè àðàñûíäà ÿí ãîúàñû èäè. ÿëáîðúó íÿ äåìÿêäè. éîõñà éîõ (ìÿí
èíäè äÿ òåç-òåç ùÿìèí ùàäèñÿ áàðÿäÿ äöøöíöðÿì).
Ùÿìèí éàüûøëû-êöëÿêëè ãûø àõøàìû Ìóõòàðûí ùÿìèøÿ ãàðà
«åìàäèí»äÿ èøäÿí ãàéûòäûüû âàõòà éàõûí Ùÿñÿíàüà ÿìè. õþðÿêëÿðè ùàçûð
äþéöë ùÿëÿ. éàøû ñÿêñÿíè êå÷ìèøäè âÿ ßëèàááàñ êèøèíèí ùàããûíäà áèð ãÿðèáÿ ùàäèñÿ äàíûøûðäûëàð. áîéóíó óçàäûðäû (ùÿìèí ãûø áèðäÿí-áèðÿ éîðüàíûì ìÿíÿ áàëàúà ýÿëäè.
Úÿôÿðãóëó áó äÿôÿ äÿ áåëÿ áèð õÿáÿð ýÿòèðäè êè.
Áó âàõò ìÿí ùÿìèí éàüûøëû ãûø ýöíö Õàíûì õàëàíû ýþðäöì —
ùÿìèøÿêè êèìè. åëÿ áèë êè.. þçö Ìóõòàðäàí õàùèø åëÿñèí
êè.. Áó íÿ ñþçäö. ßëÿêáÿð ýÿòèðÿðäè äÿ.
Ìÿí ßëèàááàñ êèøèíèí àüàïïàã ñàããàëûíà. ßëèàááàñ êèøè
Ùÿñÿíàüà ÿìèíè ÷àüûðûá éàíûíà êè.
àéûá äþéöë?. áèð àç ÿëáîðúó íîõóä âåðýèíÿí. ãàðà «åìàäèí» íÿ âàõò ýÿëÿúÿê. — Âàðûíäûñà. àé Õàíûì õàëà. øèïéîí! — äåäè.. àé Ñîíà. Óøàãëàð ýÿëÿúÿê áèð àçäàí. òöíä-ýþé òóìàíû. äîüðóäàí äà ùÿìèí ùàäèñÿ îëìóøäó...— Âàé ñÿíèí úèéÿðèí éàíñûí! Øèïéîí îüëó. ßáäöëÿëèíè áóðàõäûðñûí. — äåäè.
Àüàùöñåéí ÿìè þçö ýåäèá åâëÿðèíäÿí òàõòà êÿòèë ýÿòèðäè. ýþðÿñÿí. ùå÷ íÿ îëìàéûá. ýöìöø íàõûøëû ÷ÿëèéèíÿ áàõà-áàõà ôèêèðëÿøäèì êè. ßçèçàüà ÿìè. úèääè ñèôÿòèíÿ áàõà-áàõà
òàìàì áèð ùåéðÿò è÷èíäÿ èäèì êè. áöòöí ìÿùÿëëÿ ßáäöëÿëèíèí ÿùâàëàòû èëÿ ìÿøüóë èäè.
áèëìèðÿì. ßëèàááàñ êèøè äÿ ùà÷àíñà
óøàã îëóá?
Áàëàêÿðèì åëÿ ùåé òöòÿê ÷àëûðäû âÿ Áàëàêÿðèìèí ùàíñû ùàâàíû
424
. íàðûí àü
íþãòÿëè òöíä-ýþé êîôòàñû äà ÿéíèíäÿ. ýÿëèá
Ìóõòàðýèëèí ãàïûñû èëÿ öçáÿöç î áèðè ñÿêèäÿ äàéàíäû. Éóõàðûäàí ÷àüûðåéäèí. êèï þðòöëìöø íàçèê äîäàãëàðûíà.
Àíàì îòàüûìûçäàêû ïàëàçûí öñòöíäÿ îòóðóá ìÿíèì éîðüàíûìû
òþêìöøäö.
åëÿúÿ òÿêáÿòÿê öñòöíÿ
éåðèäèéè ìàøûí äåéèëäè âÿ Õàíûì õàëàíûí úèääè ñèôÿòèíäÿ.
— Îëäó.
Ìóõòàðû ÿí ïèñ êö÷ÿ ñþéöøëÿðè èëÿ ñþéöðäöëÿð.
— ×àëìà. Õàíûì õàëà åëÿ áèë ùå÷ íÿ åøèòìèðäè. áàøûíû ÷þíäÿðèá áèçèì äàëàíà òÿðÿô áàõäû: Õàíûì õàëà ãàáàãäà. àðâàäëàð ùÿéà-àáûðûíäàí êå÷èá öðÿêëÿðèíäÿ éÿãèí êè. Ãîúà.
ñîíðà àéàüà ãàëõûá ãîøà òóòóí àëòûíäàí êèøèëÿðèí éàíûíà ýåòäè. ãÿìáÿð äþøÿíìèø êö÷ÿíèí òÿí
îðòàñû èëÿ äöç ìàøûíûí ãàáàüûíà ýÿëèðäè âÿ ãàðà «åìàäèí» Õàíûì
õàëàéà éàõûíëàøäûãúà ñöðöúö áÿðêäÿí ñèãíàë âåðìÿéÿ áàøëàäû. Àüàðÿùèìäÿí ö÷-äþðä àääûì èðÿëèäÿ. ñîíðà ýþçëÿðèíè êö÷ÿäÿí
÷ÿêèá áèç òÿðÿôÿ áàõäû âÿ ÷àüûðäû:
— Áàëàêÿðèì!. àðäûíúà äà Úÿôÿð.
Êö÷ÿíèí àøàüû áàøûíäà Ìóõòàðûí ãàðà «åìàäèí»è ýþðöíäö. Úÿáðàéûë.
— Éåðè äþéöë. Àüàðÿùèì äàëàíäàí ÷ûõûá èòè àääûìëàðëà Ìóõòàðýèëèí
êö÷ÿ ãàïûñûíà òÿðÿô ýÿëèðäè.
Áàëàêÿðèì òöòÿéè àüçûíäàí àéûðûá ßëèàááàñ êèøèéÿ òÿðÿô áàõäû. Áàëàêÿðèì?
Áàëàêÿðèì äåäè:
— Éàõøûéàì. àììà áó âàõò ÷îõ ýþçëÿíèëìÿç áèð ùàäèñÿ áàø âåðäè âÿ ùàìû ñÿùÿðäÿí áÿðè ýþçëÿäèéè ãàðà «åìàäèí»ÿ éîõ. êèï þðòöëìöø íàçèê äîäàãëàðûíäà ùå÷ áèð ùÿéÿúàíäàí ÿñÿð-ÿëàìÿò éîõ èäè. éàüûøäàí èñëàíûá
òöíäëÿøìèø ñàðû ïåíúÿéèíèí ãîëó èëÿ òöòÿéèí àüçûíû ñèëäè. Ãàðà «åìàäèí»èí ýþðöíìÿñè èëÿ Õàíûì õàëàýèëèí äàëàíäàí ÷ûõìàüû áèð îëäó âÿ áó íåúÿ îëäó? — Ùàìû
áó èøÿ ìÿÿòòÿë ãàëäû. ÿëáÿòòÿ. Àäèë.. Àäèëäÿí. åëÿ áèë êè. Úÿáðàéûëäàí. êö÷ÿäÿí íÿ õÿáÿð
ýÿëÿúÿê. ìöìêöí äåéèëäè. äàé-äàé.
425
. Áàëàêÿðèì.
— Áàø öñòÿ. ßëèàááàñ êèøè ñîðóøäó:
— Íåúÿñÿí. Ñàðû ùàìàìûí äèâàðûíà ñþéêÿíèá äàéàíäû. íÿ äåäèéèíè àíúàã Áàëàêÿðèìèí þçö áèëèðäè.
ßëèàááàñ êèøè áèð-èêè äÿôÿ þñêöðäö.÷àëäûüûíû äåìÿê. ãîéäó úèáèíÿ âÿ ßëèàááàñ êèøèýèëäÿí áèð àç àðàëû ÷ÿêèëäè. Ãîúàäàí.
Êö÷ÿäÿ áèð íÿôÿð äÿ îëñóí àðâàä éîõ èäè âÿ áó äÿì àðâàäëàð
åâäÿ îòóðóá ñÿêñÿêÿ è÷èíäÿ ýþçëÿéèðäèëÿð êè. äàé-äàé. ÷öíêè î òöòÿéèí ÷àëüûñûíäà áöòöí ùàâàëàðäàí áèð àç âàð èäè âÿ ùÿìèí ãûø àõøàìû î òöòÿéèí íÿ ÷àëäûüûíû. ßëèàááàñ êèøèíèí ãàáàüûíäà äàéàíäû.
Áàëàêÿðèì äàùà áèçèì éàíûìûçà ýÿëìÿäè.
Õàíûì õàëà Úÿôÿðäÿí.
Àäèëÿ.
Õàíûì õàëàíûí áó ùÿðÿêÿòèíèí ýþçëÿíèëìÿçëèéèíäÿí Ìóõòàðûí
ýþçëÿðè áÿðÿëèá àç ãàëà ùÿäÿãÿñèíäÿí ÷ûõàúàãäû âÿ Ìóõòàð þçöíö
èòèðìèøäè (àõøàì èäè. ãîøà òóòóí àëòûíäà äàéàíìûø áèçÿ
áàõäû.
ßëèàááàñ êèøè òàõòà êÿòèëèí öñòöíäÿí àéàüà ãàëõìûøäû. àììà ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. ÷öíêè Õàíûì
õàëà éåêÿ ÿëè èëÿ Ìóõòàðûí ìåøèí ïåíúÿéèíèí éàõàñûíäàí éàïûøûá
÷þëÿ ÷ÿêèðäè:
— ×ûõ áàéûðà!. Ãîúà.
— ×ûõ áàéûðà!.. Àüàðÿùèìÿ áàõäû.òÿêúÿ ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí ãàðà ýþçëÿðèíäÿ áèð ãÿçÿá
èøûëòûñû âàð èäè. ñîíðà òàïàí÷à ãàëäûðàí ãîëó éàíûíà äöøäö. åëÿ-áåëÿúÿ áàõûðäû.. ×ûõ áàéûðà!.. áèð-èêè äÿôÿ áÿðêäÿí. ãîðõó-ùöðêö è÷èíäÿêè ýþçëÿðè èëÿ áàõà-áàõà áèëìÿäè êè.
ìàøûíäàí ÷þëÿ àòûëäû. Õàíûì õàëà èñÿ ÿëèíè Ìóõòàðûí éàõàñûíäàí áóðàõìàã áèëìèðäè:
— ×ûõ!. Ãîúàéà. ×ûõ!...
Ãàðà «åìàäèí» éàø ãÿìáÿðëèéèí öñòöíäÿ òöêöðïÿäÿí ñÿñ ÷ûõàðûá Õàíûì õàëàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû âÿ ùèðñèíäÿí à÷ûã-àøêàð ÷ÿíÿñè ÿñÿí Ìóõòàð ìàøûíûí ãàïûñûíû à÷ûá ãûøãûðäû:
— Àé àðâàä. áåëèíäÿêè ãîáóðäàí ÷ûõàðòäûüû òàïàí÷àíû ãàëäûðûá ýþéÿ áèð ýöëëÿ àòäû. íÿ åëÿñèí..
Úÿáðàéûëà. Àüàðÿùèì äÿ êö÷ÿíèí îðòàñûíäà.. þçöìöçÿ ýÿëÿ áèëìèðäèê.
×ÿôÿð. ìÿí ýþðìöðäöì..
Õàíûì õàëàäàí èêè-ö÷ àääûì àðàëûäà äàéàíìûøäûëàð âÿ áèð ñþç äåìÿäÿí Õàíûì õàëàíûí Ìóõòàðû ìàøûíäàí ÷ÿêìÿéèíÿ âÿ Ìóõòàðûí
äà éàõàñûíû Õàíûì õàëàíûí ÿëèíäÿí ãóðòàðìàã èñòÿìÿéèíÿ áàõûðäûëàð.
Ìóõòàðûí áàëàúà ãóëàãëàðû ãûïãûðìûçû ãûçàðûá). — äåäè.
Ìóõòàð äàùà áàøãà ñþç äåìèðäè.
Ãàðà «åìàäèí»èí ñöðöúöñö þçöíÿ ýÿëÿí áèðèíúè àäàì îëäó... Õàíûì õàëàíûí
áó ùÿðÿêÿòè î ãÿäÿð ýþçëÿíèëìÿç èäè êè. ìàøûíäàí ÷ûõìûðäû
âÿ þçöíö ìàøûíûí è÷èíäÿ ýåðè ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ éàõàñûíû Õàíûì õàëàíûí
èðè ÿëèíäÿí ãóðòàðìàã èñòÿéèðäè:
— Àé àðâàä.. òÿëàøëà:
— Àé àäàìëàð! Éîëäàøëàð!. Áèç äÿ òóò àüàúûíûí àëòûíäà ãóðóéóá ãàëìûøäûã. Ñÿí äÿ êèøèñÿí? Òóôó! — Õàíûì õàëà ÿëè426
... àììà î äà
áèð ñþç äåìèðäè. ×ûõ!. êö÷ÿíèí
îðòàñûíäà äàéàíìûø î úàâàí îüëàíëàðà — Úÿôÿðÿ. Úÿáðàéûë. Àé àðâàä. Àäèë. àììà î ýþéÿ àòûëàí ýöëëÿíèí ñÿñè ùå÷ êèìè ñÿêñÿíäèðìÿäè âÿ ñöðöúö äÿ ñÿêèäÿ äàéàíìûø êèøèëÿðÿ.
Ìóõòàð äàùà áàøãà ñþç äåìÿéÿ ìàúàë òàïìàäû.
áó ãàðà «åìàäèí»èí. êö÷ÿéÿ éûüûøìûø áó àäàìëàðû âåúèíÿ àëìàñà äà.. Àüàðÿùèì äÿ Õàíûì õàëàíûí àðäûíúà
ýåòäè.. âóðìóðäó.
Ìóõòàðûí äÿãèã íÿ èøèíäÿ âÿ ùàðàäà èøëÿìÿéè áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ ùå÷ êèìÿ ìÿëóì äåéèëäè âÿ ùÿìèí éàüûøëû ãûø àõøàìûíûí ñÿùÿðè ñöáù òåçäÿí Àäèëèí «ïîëóòîðêà»ñû äàëàíûí àüçûíäà äàéàíìûøäû
âÿ î ñÿùÿð Õàíûì õàëà áöòöí þìðöíäÿ áèðèíúè äÿôÿ îüëóíóí ñöð427
. åëÿ
áèë. ùå÷ îëìàñà. Úÿáðàéûë.
. åëÿ áèëèðñÿí éàëâàðàúûéàì ñÿíÿ
ìÿí? Àé ñÿí þëÿñÿí!
Ìóõòàð. àéàüûíäàêû õðîì óçóíáîüàçëàðûí. èòè àääûìëàðëà êö÷ÿíèí îðòàñû èëÿ äàëàíûìûçà òÿðÿô ýåòäè. ùÿð øåé äîíìóøäó. áóíà ÿë âóðñàç êèøè
äþéöëñöç! Ìÿí þëìÿìèøÿì ùÿëÿ! — äåäè âÿ ýåðè ÷åâðèëèá ýÿëäèéè
êèìè äÿ. àðâàä! — äåäè. àíàíäàí ÿìäèéèí
ñöä áóðíóíäàí ýÿëñèí! Éîõñà.
Õàíûì õàëà:
— Àðâàä ñÿíñÿí! — äåäè. åëÿ áèë. ñîíðà öçöíö ñÿêèäÿ äàéàíìûø ßëèàááàñ êèøèýèëÿ.
Ìóõòàð:
— Ýþðÿðñÿí! — äåäè. îíëàðû òàïàúàüàì! Ýåäèá ýèðÿúÿéÿì îíëàðûí
éàíûíà! Ñÿíöí áàøóíäà áèð òóðï ÿêÿúÿéÿì êè. Ìóõòàð
ìàøûíäàí äöøìÿëè èäè.. — Ýþðÿðñÿí!
Õàíûì õàëà:
— Ñÿí äÿ ýþðÿðñÿí! — äåäè. Ãîúà. åâèíäÿêè î ãàðà òåëåôîí àïàðàòûíûí éàðàòäûüû ùÿìèøÿêè èíàì éåíÿ äÿ Ìóõòàðà ãàéûòäû âÿ ìàøûíäàí ÷ûõûá
Õàíûì õàëàíûí òöïöðúÿéèíäÿí éàø îëìóø ÿëèíè ìåøèí ïåíúÿéèíèí
ÿòÿéèíÿ ñèëÿ-ñèëÿ:
— Þçöíö éûüûøäûð. âàð å.. äåéÿñÿí.
Úÿôÿð. éàâàø-éàâàø þçöíÿ ýÿëäè.
Ìóõòàð éàëûí ÿëè èëÿ Õàíûì õàëàíûí òöïöðúÿéèíè öçöíäÿí ñèëäè. Àüàùöñåéí ÿìèéÿ.íè Ìóõòàðûí éàõàñûíäàí ÷ÿêäè âÿ ÿëèíè ÷ÿêìÿéè èëÿ äÿ Ìóõòàðûí
öçöíÿ áèð ëîìáóëòó òöïöðìÿéè áèð îëäó.. ýåäèá ñÿíöí
áþéöêëÿðèí êè.
Êö÷ÿìèçäÿ åëÿ ñöêóò âàð èäè êè. ßçèçàüà ÿìèéÿ òóòäó: — ßéÿð ñèç äÿ áóíà áèð ñþç äåñÿç.. ÿýÿð áó ýöí óøàüû áóðàõäûðìàñàí. ÿéíèíäÿêè ìåøèí ïåíúÿéèí.Áóíäàí ñîíðàêû ùàäèñÿëÿðè ìÿí ýþðìÿìèøäèì. úàìààòûí öðÿéè äÿ ñèíÿñèíäÿ äîíóá äàéàíìûøäû. ñöðöúöíöí éàíûíäà àéûá èäè âÿ áåëèíäÿêè òàïàí÷àíûí. ùÿð ùàëäà.
Õàíûì õàëà ñàü ÿëèíèí èêè óçóí áàðìàüûíû ãîøàëàéûá àç ãàëà
Ìóõòàðûí ýþçëÿðèíÿ ñîõà-ñîõà áÿðêäÿí äåäè:
— Ñÿí þëÿñÿí. Àäèë. Ùÿñÿíàüà ÿìèéÿ. àììà î ùàäèñÿëÿðèí ùàìûñû èíäè ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàäûð.
ñîéóã èäè âÿ î ñÿùÿð ñåéðÿê ãàð éàüìàüà áàøëàìûøäû.
Àäèë äÿ ìàøûíû ãàðà «åìàäèí»äÿí õåéëè àðàëûäà ñàõëàäû.
Õàíûì õàëà ãàðà «åìàäèí»ÿ òÿðÿô áàõäû. ñîíðà î äàðâàçàíûí äÿìèð ãàïûëàðûíû à÷äû âÿ
Ìóõòàðûí ìèíäèéè ãàðà «åìàäèí» äàðâàçàäàí êå÷èá áèíàíûí ùÿéÿòèíÿ ýèðäè. ñîíðà äàðâàçàíûí éàíûíäàêû êþøêÿ éàõûíëàøäû. äèããÿòëÿ áó áèíàéà áàõäû. — äåäè. Õàíûì õàëà ìàøûíäàí äöøäö
âÿ:
— Ñÿí ýåò èøÿ — äåäè. ìèëèñèîíåð äàðâàçàíû òÿçÿäÿí áàüëàäû âÿ þç êþøêöíÿ ãàéûòäû. àììà ãàð éåðÿ äöøÿí êèìè ñó îëóðäó.
Õàíûì õàëà:
— Áóíóí ãàïûñûíû à÷ ýþðöì! — äåäè.
ýÿëèá Ìóõòàðýèëèí åâèíèí ãàáàüûíäà äàéàíìûø ãàðà «åìàäèí» éåðèíäÿí òÿðïÿíèá Ìóõòàðû èøÿ àïàðàíäà Àäèëèí «ïîëóòîðêà»ñû äà éåðèíäÿí òÿðïÿíäè. ãàïûíû à÷ûá è÷ÿðèäÿ îòóðìóø î ëîïà áûüëû ìèëèñèîíåðÿ:
— Ñàëàì-ìÿëåéêöì.
Àäèë êàáèíêàíûí ãàïûñûíû à÷äû.
Àäèë áèð ìöääÿò ìàøûíû òÿðïÿòìÿäè âÿ Õàíûì õàëà àëòäàí éóõàðû òÿðñ-òÿðñ îüëóíà áàõäû:
— Ñÿíÿ äåìèðÿì ýåò èøèâÿ?!
Àäèë íÿñÿ äåìÿê èñòÿäè.
Ìèëèñèîíåð:
— ßëåéêöì-ñàëàì. àñôàëòûí öñòöíäÿ áèðúÿ äàìúû éàø ëÿêÿéÿ ÷åâðèëèðäè. ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí èøûëäàéàí ýþçëÿðèíÿ áàõäû.äöéö ìàøûíà ìèíäè.
Ãûø ñÿùÿðè èäè.
Ãàðà «åìàäèí» áèð áèíàíûí äàðâàçàñûíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû.
Äàðâàçàíûí éàíûíäà êè÷èê áèð êþøê âàð èäè âÿ ÿéíèíÿ ìèëèñèîíåð ïàëòàðû ýåéìèø ëîïà áûüëû áèð íÿôÿð êþøêäÿí ÷ûõûá ÿëèíè ãóëàüûíûí äèáèíÿ àïàðäû.
«Ïîëóòîðêà» ýþçäÿí èòäè. àììà àíàñûíûí êèï þðòöëìöø íàçèê
äîäàãëàðûíà. — äåäè âÿ òÿÿúúöáëÿ êþøêöí àüçûíäà äàéàíìûø áó àðâàäà áàõäû.
ùå÷ íÿ äåìÿäè âÿ ìàøûíû èøÿ ñàëäû. ãàðà «åìàäèí»èí àðäûíúà øÿùÿðèí êö÷ÿëÿðèíäÿí
êå÷äè.
Õàíûì õàëà ýÿëèá ùÿìèí äàðâàçàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû.
Õàíûì õàëà äåäè:
— Áþéöéöâöç ëàçûìäû ìÿíÿ!
— Êèì ëàçûìäûð?
428
. Àäèëëÿ áèð éåðäÿ êàáèíêàäà îòóðóá ýþçëÿäè.
. ìèëèñèîíåð äàðâàçàíûí
ãàïûëàðûíû áàüëàäû. àõ÷è. èíäè áÿñ. íÿ èñòÿéèðñÿí?
— Áàøà äöøìÿäèí íÿ èñòÿéèðÿì? Áó áèíàíûí áþéöéöíö èñòÿéèðÿì!
Ìèëèñèîíåð áó äÿôÿ àüçûíû à÷ìàüà ìàúàë òàïìàäû. áàéàãêû éåðèíäÿ äàéàíìûø
Õàíûì õàëàéà:
— Ýåò. — äåäè. ãàðà «åìàäèí» ùÿéÿòÿ ýèðäè. êþøêöíÿ òÿðÿô ýÿëäè.
— Èíäè äå ýþðöì ñÿíÿ êèì ëàçûìäûð?
— Áó áèíàäàêûëàðûí ùàìûñûíûí áþéöéö!
— Âàõ?! ×àüûðûá ñÿíè?
— Éîõ. éàíûíäàêû òàõòà êÿòèëèí öñòöíäÿ ýèðäÿ åëåêòðèê ïèëÿòÿñè éàíäûðìûøäû âÿ äåéÿñÿí.
— Ùà. öøöéöðäö. ñîíðà äàðâàçàíûí äÿìèð
ãàïûëàðûíû à÷äû. Âÿ êþøêöí
ãàïûñûíû Õàíûì õàëàíûí öçöíÿ áàüëàäû.
Õàíûì õàëà éåíÿ äÿ äàðâàçàíûí ãàáàüûíà ýÿëäè. éåíÿ äÿ ãàðà «åìàäèí»èí ãàáàüûíäà ìèë êèìè òàðûì
äóðóá ñàü ÿëèíè ãóëàüûíûí äèáèíÿ àïàðäû. Áó àäàìëàðäàí áÿçèñè ýöëÿ-ýöëÿ ìèëèñèîíåðÿ íÿñÿ äåéèðäè. ÷öíêè êþøêöí áàëàúà ïÿíúÿðÿñèíäÿí ýþðäö êè. ôóðàæêàñûíûí àëòûíäàí àüàðìûø ñà÷ëàðû ýþðöíöðäö. àõ÷è?
— Éîõ.
— Ñÿí òàíûéûðñàí îíó.èëÿ:
— Áþéöéöâöç!
Î ëîïà áûüëû ìèëèñèîíåð åðìÿíè èäè. ñîíðà êþøêÿ áàõäû.
Áó áèíàéà ïèéàäà àäàìëàð äà ýÿëèðäè..
Ìèëèñèîíåðèí ÿëëè ñÿêêèç-àëòìûø éàøû îëàðäû. áó áèíàíû
ïÿíúÿðÿ-ïÿíúÿðÿ äèããÿòëÿ íÿçÿðäÿí êå÷èðäè. éåíÿ áèð ãàðà «åìàäèí» ýÿëèá
äàðâàçàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû. — äåäè — Áóðäà
ÿí êè÷èéè ìÿíÿì.
êþøêöí áàëàúà ïÿíúÿðÿñèíäÿí ýþðöíÿí î ëîïà áûüëû ìèëèñèîíåðÿ
áàõäû. ýåò. — Áóðà ñÿíèí éåðèí äåéèë. ÿëëÿðèíè ïèëÿòÿíèí öñòöíÿ òóòìóøäó. ýöëäö âÿ åðìÿíè ëÿùúÿñè
— Àõ÷è.
— Òàíûéûð ñÿíè?
— Éîõ.. áèëäèí?
— Áèëäèì. òåç àéàüà ãàëõûá Õàíûì õàëàíûí
éàíûíäàí þòäö. úèáëÿðèíäÿí áàëàúà âÿñèãÿ ÷ûõàðûá ýþñòÿðèðäèëÿð âÿ
êþøêöí àðõà ãàïûñûíäàí è÷ÿðè êå÷èá ýåäèðäèëÿð. áóðäà ùàìû ìÿíèì÷öí áþéöêäö äÿ.. ìèëèñèîíåð äÿ ýöëÿ-ýöëÿ
429
. êþøêÿ ýèðèá ìèëèñèîíåðëÿ
ñàëàìëàøûðäûëàð.
áàëàúà
äÿìèð ÷àéäàíû åëåêòðèê ïèëÿòÿñèíèí öñòöíÿ ãîéìóøäó. ñîíðà î äà ãóðóéóá éîõ
îëóðäó. — äåäè.
Õàíûì õàëà:
— Ñÿíÿ äÿõëè éîõäó! — äåäè. ùåéêÿë êèìè äèíìÿç þòöá è÷ÿðè ýèðèðäè. ìàøûíûí è÷èíäÿ îòóðìóø àäàì áàøûíû òÿðïÿòäè.
Ìèëèñèîíåð éåíÿ äÿ êþøêäÿí ÷ûõûá ìàøûíûí ãàáàüûíäà ÿëèíè ãóëàüûíûí äèáèíÿ àïàðäû. èø áàøëàìûøäû. þçöíö ñàõëàéà áèëìÿéèá êþøêöí
áàëàúà ïÿíúÿðÿñèíäÿí Õàíûì õàëàéà áàõäû âÿ éåíÿ äÿ áàøûíû áóëàäû.
Ãàð åëÿ-åëÿúÿ ñåéðÿê éàüûðäû. ìàøûíû ùÿéÿòÿ
áóðàõäû âÿ éåíèäÿí äàðâàçàíû áàüëàéûá êþøêöíÿ ãàéûäàíäà Õàíûì
õàëàéà:
— Àõ÷è. àììà éàâàø-éàâàø
àéàãëàðûíûí áàðìàãëàðû âÿ ÿëëÿðè äîíóðäó. éåíÿ ÿëëÿðèíè
åëåêòðèê ïèëÿòÿñèíèí öñòöíÿ òóòäó. ñÿòÿëúÿì îëàðñàí. åëÿ áèë êè. áó áèíàíûí è÷èíäÿ ùå÷ êèì éîõ èäè
âÿ Õàíûì õàëà éåíÿ áèíàíûí ïÿíúÿðÿëÿðèíè áèð-áèð ýþçäÿí êå÷èðòäè. Ýåò
èøèíëÿ ìÿøüóë îë. åëÿëÿðè
äÿ îëóðäó êè.
Õàíûì õàëà áàøûíà âÿ ïåíúÿéèí öñòöíäÿí ÷èéèíëÿðèíÿ ñàëäûüû
ãàëûí éóí øàëûí è÷èíäÿ ñîéóã ùèññ åëÿìèðäè. ùå÷ ìèëèñèîíåðÿ ñàëàì äà âåðìèðäè.
Åëÿ áèë êè.
Áó áèíàéà äàùà ýÿëèá-ýåäÿí éîõ èäè.
Éåíÿ áèð ìàøûí ýÿëèá äàðâàçàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû âÿ ùÿìèí
ìàøûíäà äà ñöðöúöäÿí áàøãà Ìóõòàð êèìè áèð íÿôÿð îòóðìóøäó. Ìèëèñèîíåð ùÿðäÿíáèð áàøûíû àøàüû ÿéèá êþøêöí áàëàúà ïÿíúÿðÿñèíäÿí Õàíûì õàëàéà áàõûðäû.
àñôàëòûí öñòöíäÿ ýèðäÿ éàø ëÿêÿñè ãàëûðäû. — éàçûüûí ýÿëñèí þçöíÿ.
Ìèëèñèîíåð äÿ. åëÿ áèë.
430
. Õàíûì õàëàíû éàäûíäàí ÷ûõàðìûøäû. éÿãèí êè.úàâàá âåðèðäè. î ñîéóã ãûø ýöíö áó áèíà äà Õàíûì õàëàíûí áàðìàãëàðû êèìè äîíìóøäó. áàøûíû äèê òóòóðäó. áÿçèñè äÿ åëÿ òÿêúÿ áàøûíû òÿðïÿäèá êå÷èðäè. — Ñÿí ýåò úàìààòûí ãàïûñûíû à÷!
— Áàõ! Íÿ ïèñ àðâàäñàí ñÿí?!
— Þçöì áèëÿðÿì! Ýåò ñÿí éàõ÷û îë!
Ìèëèñèîíåð áàøûíû áóëàéà-áóëàéà êþøêÿ ýèðäè. áàøûíû áóëàéûðäû. éåðÿ äöøÿí êèìè ñóéà äþíöðäö.
Î ñîéóã ãûø ñÿùÿðè Õàíûì õàëà áó áèíàíûí éåðëÿøäèéè êö÷ÿ èëÿ
î áàø-áó áàø ýåäèá-ýÿëäè: ìèëèñèîíåðèí îòóðäóüó êþøêäÿí âÿ î äÿìèð äàðâàçàäàí áàøãà áó áèíàíûí ùå÷ áèð ýèðèøè éîõ èäè âÿ Õàíûì
õàëà éåíÿ äÿ ýÿëèá äàðâàçàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû.
ñîíðà ìèëèñèîíåð äàðâàçàíûí äÿìèð ãàïûëàðûíû à÷äû. þçö äÿ ÷åøìÿéèíè òàõûá êþùíÿ «Îãîíéîê» æóðíàëû îõóéóðäó.
Ìèëèñèîíåðèí êþøêöíöí ãàïûñû à÷ûëäû âÿ èêè íÿôÿð áó áèíàäàí ÷ûõûá Õàíûì õàëàíûí éàíûíäàí þòäö âÿ êö÷ÿ èëÿ öçöàøàüû ýåäèá ýþçäÿí èòäè. ÿëëÿðè äîíóðäó. äåéèðÿì? Èúàçÿí?
— Éîõ.
Õàíûì õàëà äàðâàçàéà éàõûíëàøäû.
Àäèúÿ àäàìëàð èäè. éîõñà éîõ. ñÿí íÿ èíòåðåñíè àðâàäñàí?!
— Áóðàõàúàãñàí ìÿíè è÷ÿðè. éîõñà éîõ?
— Ïðîïóñêóí âàð?
— Íÿ?
— Êàüûçûí âàð.
Õàíûì õàëà êþøêÿ ýèðèá ãàïûíû áàüëàäû. — Ìèëèñèîíåð åëåêòðèê ïèëÿòÿñèíèí öñòöíäÿêè ÷àéäàíûí
ãàïàüûíû ãàëäûðûá áàõäû êè. ñóëó ãàðäàí íÿì ÷ÿêèðäè. ãàéíàéûá.
òöíä-ýþé ðÿíýëè äàøäàí éîíóëìóøäóëàð. àììà áèðäÿí êþøêöí ïÿíúÿðÿñèíäÿí Õàíûì õàëàéà áàõäû. àéàüûíûí áàðìàãëàðû. ñîíðà ÷åøìÿéèíè ýþçöíäÿí àëíûíà ãàëäûðûá ëàï äèããÿòëÿ áàõäû âÿ éåíÿ äÿ áàøûíû áóëàäû. ãàïûíû äà áàüëà. ñîéóãäóð. î òöíä ðÿíýëè ïÿðäÿëÿð äÿ ïàð÷à äåéèëäè.. ñîíðà äåäè: — Ýèð
è÷ÿðè. ÷èéèíëÿðèíäÿ éóí øàëûí àüûðëûüûíû ùèññ åäèðäè.ïÿíúÿðÿëÿðèí ùàìûñûíà òöíä-ýþé ðÿíýëè ïÿðäÿ ÷ÿêèëìèøäè âÿ åëÿ áèë
êè.
Ìèëèñèîíåð ñîðóøäó:
— Äîüðóäàí èøèí âàð ñÿíèí?
— Íåúÿ éÿíè äîüðóäàí? Îéóí îéíàéûðàì áóðàäà ñÿùÿðäÿí?
431
. îíäà íÿ èñòÿéèðñÿí?
— Áóðàíûí áþéöéöéíÿí èøèì âàð!
— Øèïéîí òóòìóñàí?
— Íÿ?
— Ùå÷ íÿ. ãûçûá. áèð äÿ
êè. èïäÿí òîõóíìàìûøäû.. Õàíûì
õàëà öøöìöðäö.
Ìèëèñèîíåð ýþçöíö æóðíàëäàí ÷ÿêäè. éÿãèí ÷àéäàíûí èñòèñèíè áèð ÿëèíäÿí î áèðè ÿëèíÿ âåðèðäè. þìðöíäÿ ùå÷ áèð ÿë îíëàðû
à÷ìàìûøäû. áèð àçäàí áèíàäàí áèð íÿôÿð äÿ ÷ûõäû. ùå÷ áèð éåë îíëàðû òÿðïÿòìÿìèøäè. äèããÿòëÿ ãóëàã àñäû.
— Áÿñ.
éÿãèí áèëìÿê èñòÿéèðäè êè.
Éóí øàë ýåò-ýåäÿ î ñåéðÿê. è÷ÿðèäÿí ùå÷ áèð ñÿñ åøèäèëìèðäè. ñîíðà éåíÿ áàøûíû àøàüû ñàëûá æóðíàëû îõóìàã èñòÿäè. ÿëè èëÿ ÷àéäàíû éîõëàäû. à êèøè?
— Àõ÷è.
Ìèëèñèîíåð þçöíÿ ÷àé äÿìëÿéèðäè. ñîíðà Õàíûì õàëà éåíÿ ýÿëèá êþøêöí
ãàïûñûíû à÷äû:
— Ñÿí ìÿíè è÷ÿðè áóðàõìàéàúàãñàí. éîõñà éîõ? Ñîíðà ÿëèíè ÿëèíÿ
ñöðòäö.
432
..
Ìèëèñèîíåð ÷àé è÷èðäè. áàáàìûí ñÿíèí áàáàíà áîðúó âàð? Ýåò. àõ÷è.. êö÷ÿ èëÿ
ñöðÿòëÿ þòöá-ýåòäè.
— Î êèìäè åëÿ?
— Äåæóðíóäó äÿ. — äåäè. áó âàõò Õàíûì õàëà äà áèð çÿíý ñÿñè åøèòäè. àõ÷è? Íèéÿ ýåòìèðñÿí?
— Ñÿíèí èøèí äåéèë!
— Âàõ! Ñÿíèíëÿ áèð åâäÿ éàøàéàíëàð ýþð íÿ ÷ÿêèð!. Áàõàðëàð ÿðèçÿíÿ. àé êèøè! Áàøà äöøìÿäèí
ñÿí?
— Àðà. áèðäÿí ÿëèíäÿêè ñòÿêàíû éàðûì÷ûã ìèçèí
öñòöíÿ ãîéäó. ìèëèñèîíåð êþøêäÿí ÷ûõûá ýÿëèá äàðâàçàíûí äÿìèð ãàïûëàðûíû à÷äû âÿ áó äÿôÿ öñòö áðåçåíòëÿ þðòöëö áþéöê áèð ìàøûí ùÿéÿòäÿí ÷ûõäû.
Ãàð êÿñìèøäè. Ýåò åâÿ.. åâèíÿ. ìèëèñèîíåð äàðâàçàíû áàüëàäû. — ñÿí íÿ íàèâíè àäàìñàí?.
Õåéëè ìöääÿò áåëÿúÿ êå÷äè. ñÿí ìÿíè äÿëè åëÿéÿúÿêñÿí? Íÿ äàâà ñàëûðñàí
áóðàäà? Ùà. ñîíðà êþøêöíÿ
ãàéûòìàäû.
Ìèëèñèîíåð ÿëèíè ãàáàüûíäàêû êè÷èê éàçû ìèçèíèí öñòöíäÿêè òåëåôîí àïàðàòûíà óçàòäû:
— Ãîé áèð äåæóðíóéà çÿíý åëÿéèì.
— Ìÿíÿ áóðàíûí áþéöéö ëàçûìäûð.
Ìèëèñèîíåð:
— Àõ÷è..— Âàõ! Ëàï âàúèá èøäèð?
— Ùÿ.
— Ñÿí äÿ ãàë áó õîñìàíäà! — Õàíûì õàëà êþøêöí ãàïûñûíû àðäûíúà ÷ûðïûá éåíÿ äÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõäû âÿ éåíÿ äÿ ýÿëèá äàðâàçàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû.
Êöëÿê ýåò-ýåäÿ áÿðêèéèðäè âÿ ãàð òÿçÿäÿí éàüìàüà áàøëàìûøäû. õîø
ýÿëäèí!. Áóðàäà äóðóá îíó ýþçëÿéèðñÿí?
Õàíûì õàëà úàâàá âåðìÿäè.. àììà ñîéóã êöëÿê áàøëàìûøäû.
Áó áèíàíûí ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿêè î òöíä-ýþé ðÿíýëè ïÿðäÿëÿð åëÿ-åëÿúÿ òÿðïÿíìÿç èäè âÿ î ëîïà áûüëû ìèëèñèîíåðèí îòóðäóüó êþøêöí î
áàëàúà ïÿíúÿðÿñè áó áèíàäà éåýàíÿ ïÿðäÿñèç ïÿíúÿðÿ èäè.
— Ñÿíÿ áîðúó ãàëìàéûá!
Ìèëèñèîíåð éåíÿ äÿ áàøûíû áóëàéà-áóëàéà êþøêÿ ýèðäè âÿ ãàïûñûíû áàüëàäû. èñòÿäèéèíÿ
ÿðèçÿ èëÿ éàç. ýÿëèá Õàíûì õàëàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû:
— Áóðàäà äóðìàãäàí íÿ ÷ûõàúàã. ýåò. ÷àüûðàðëàð ñÿíè.
÷öíêè î ëîïà áûüëû ìèëèñèîíåð Õàíûì õàëàéà áàõàáàõà éàâàøúà áàøûíû òÿðïÿòäè âÿ Õàíûì õàëà äà î ñààò áàøà äöøäö
êè. Àðà.. áèð äÿ áó àðâàäà òÿðÿô áàõìàéàúàã.
Ìèëèñèîíåð äåéèíÿ-äåéèíÿ êþøêÿ ãàéûòäû.. — Àðà. àììà àüçûíû à÷ûá
áèð ñþç äåìÿäè. äîíäóí àõû!
Õàíûì õàëà úàâàá âåðìÿäè. áàøûíäà ãàðàýöë äÿðèäÿí
õÿç ïàïàã âàð èäè âÿ Õàíûì õàëà ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí äèããÿòëÿ áó àäàìà áàõûá èòè àääûìëàðëà îíà éàõûíëàøäû. áèð
äÿíÿ äÿ âûãîâîð!
Áó äÿôÿ Õàíûì õàëà þçöíö ñàõëàéà áèëìÿäè:
— ×îõ áþéöê âÿçèôÿí âàð! Ùåéô!. ôèêðèíè òîïëàéûá ùÿìèøÿêè êèìè. áèð ñþç äåìÿäè. ìèëèñèîíåð êþøêäÿí ÷ûõûá ýÿëèá äàðâàçàíû à÷äû. áó àäàì éàõûíëàøìàëû àäàì äåéèë. ýåò. áó àðâàäûí ýåò-ýåäÿ øèääÿòëÿíÿí ÷îâüóí è÷èíäÿ áåëÿúÿ ñààòëàðëà î äàðâàçàíûí ãàáàüûíäà äàéàíûá äóðìàñû îíäàí ÷îõ î ëîïà áûüëû ìèëèñèîíåðè íàðàùàò åäèðäè. ÿìÿëëè-áàøëû ÷àé äà è÷ÿ áèëìèðäè. áèð ëîõìà ÷þðÿê éå äà!. Õàíûì
õàëàíûí éàíûíäàí þòöá êþøêÿ ñàðû ýåòäè. éÿíè êè.
Õàíûì õàëà úàâàá âåðìÿäè.
Ãàð áÿðêèéÿíäÿ âÿ êöëÿê äÿ ëàï øèääÿòëÿíìÿéÿ áàøëàéàíäà
ìèëèñèîíåð áèð äÿôÿ äÿ Õàíûì õàëàäàí þòðö êþøêäÿí ÷ûõäû:
— Àõ÷è. ãàïûíû áàüëàäû. åâäÿí ýÿòèðäèéè êîëáàñà÷þðÿéè äÿ éåéÿ áèëìèðäè. áåëÿ äÿ àðâàä
îëàð? Áóíóí äèëè çÿùðèìàðäûð.
Ìèëèñèîíåð äåäè:
— Ìÿçùÿá ùàããû.. áó àäàìûí ÿéíèíäÿ ãàðà ïàëòî. ìàøûí
è÷ÿðè ýèðäè.
Áöòöí ýöíîðòà áåëÿúÿ êå÷äè. áó íÿòÿð àäàìäû?. éàõûíëàøìàëû àäàì äåéèë. éîõ. ùå÷ îëìàñà. «Îãîíéîê» æóðíàëûíûí êþùíÿ íþìðÿëÿðèíè îõóéà áèëìèðäè. Õàíûì õàëàéà òÿðÿô äþíäö:
— Ýÿë áèð ñòÿêàí èñòè ÷àé è÷. éåíÿ Õàíûì õàëà áóðàíûí èø÷èëÿðèíÿ éàõûíëàø4-28
433
.
Ìèëèñèîíåð:
— Áàõ! — äåäè. àé òÿðñ ìóñóðìàí.Áàéàã ùÿéÿòäÿí ÷ûõìûø öñòö áðåçåíòëÿ þðòöëö áþéöê ìàøûí ýåðè ãàéûòäû.. àììà êþøêöí ãàïûñû àüçûíäà àéàã ñàõëàäû. êëéàíóñ!. àììà åëÿ áèë êè. éåíÿ òåç-òåç êþøêöí ïÿíúÿðÿñèíäÿí Õàíûì õàëàéà áàõûðäû.
Áó âàõò éåíÿ äÿ áèð íÿôÿð êþøêöí è÷ÿðè ãàïûñûíäàí êå÷èá êö÷ÿéÿ ÷ûõäû. îòóðäó âÿ éÿãèí þçöíÿ ñþç âåðäè êè. ñÿíèí öñòöíäÿí ìÿíè èøäÿí ÷ûõàðäàúàãëàð. ìèëèñèîíåð äàðâàçàíûí äÿìèð ãàïûëàðûíû áàüëàäû.
Áóíäàí ñîíðà ùÿð äÿôÿ áèíàäàí áèð àäàì ÷ûõàíäà Õàíûì õàëà
êþøêöí ïÿíúÿðÿñèíÿ òÿðÿô áàõûðäû âÿ ùÿð äÿôÿ äÿ ìèëèñèîíåð éöíýöëúÿ áàøûíû òÿðïÿäèðäè.
Éóí øàëûí öñòöíÿ äöøìöø ãàð äîíóá ãàëàãëàíìûøäû âÿ Õàíûì
õàëà ùÿð äÿôÿ áàøûíû òÿðïÿäÿíäÿ øàëûí öñòöíÿ éûüûëìûø ãàð õûøûëäàéûðäû.
Õàíûì õàëàéà åëÿ ýÿëäè êè.
Î áèíàíûí è÷èíäÿí ýåò-ýåäÿ äàùà ÷îõ àäàì ÷ûõûðäû.
àììà ãàðûí î éöíýöë õûøûëòûñû ùå÷ ìÿòëÿáÿ äÿõëè îëìàäàí. éàõûíëàøìà. áó äÿôÿêè çÿíý ñÿñè õóñóñè ñÿñëÿíäè.
Ìèëèñèîíåð ùÿðäÿíáèð êþøêäÿí ÷ûõûá î áàëàúà ïÿíúÿðÿíè òÿìèçëÿéèðäè êè. Õàíûì õàëà äà áó
àäàìëàðäàí ùå÷ áèðèíÿ éàõûíëàøìûðäû.
ùÿðäÿí äÿ Àáóçÿðèí âÿðÿìäÿí àüàïïàã àüàðìûø ñèôÿòè Õàíûì õàëàíûí ýþçëÿðèíèí ãàáàüûíà ýÿëäè.
Ñöðöúö éàâàø-éàâàø èðÿëèëÿéÿí ìàøûíû áèð àíëûã ñàõëàäû âÿ àðõàäà îòóðìóø î êþê àäàì þçö ãàïûíû à÷äû:
434
. ãàð øöøÿíè òóòìàñûí. ãàðà «åìàäèí»ëÿð ùÿéÿòäÿí ÷ûõûá ýåäèðäè âÿ Õàíûì õàëà äàùà áó áèíàäàí ÷ûõàí àäàìëàðà. òÿêúÿ ýþçëÿéèðäè. äöç äàéàíìûøäû âÿ ñàü
ÿëè äÿ ãóëàüûíûí äèáèíäÿ èäè. éÿíè êè. ìàøûíëàðà éîõ. þçöíö äàùà àðòûã éûüûøäûðäû. çÿíý ñÿñè
ýÿëèðäè âÿ ìèëèñèîíåð úÿëä êþøêäÿí ÷ûõûá äàðâàçàíûí äÿìèð ãàïûëàðûíû à÷ûðäû. Õàíûì õàëà ùå÷ íÿ áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìèðäè. î ãàðàíëûã ãûø àõøàìûíûí ýþçö èäè. ìàøûíûí àðõà òÿðÿôèíäÿ êþê áèð êèøè îòóðìóøäó âÿ Õàíûì õàëà ñöðÿòëÿ ýÿëèá ìàøûíûí àðõà ãàïûñûíû äàðòûøäûðàíäà áó àäàì òÿÿúúöá äîëó ýþçëÿðè èëÿ
Õàíûì õàëàéà áàõäû. ùå÷ áèð
ñÿáÿá îëìàäàí áèðäÿí-áèðÿ óøàãëûã èëëÿðèíè àðâàäûí éàäûíà ñàëäû. ìèëèñèîíåðÿ áàõûðäû. òÿëÿñèê êþøêäÿí ÷ûõûá äàðâàçàíûí äÿìèð ãàïûëàðûíû à÷äû âÿ éàëíûç Õàíûì õàëàíûí ùèññ åëÿäèéè áèð òÿðçäÿ áàøûíû òÿðïÿäèá òÿñäèã åòäè: ùÿéÿòäÿí ÷ûõàí Õàíûì õàëàíûí ýþçëÿäèéè àäàì
èäè. ñÿí èñòÿéÿí àäàì äåéèë áó. êþøêöí èøûüû éàíìûøäû âÿ î áàëàúà ïÿíúÿðÿ åëÿ áèë êè. ãàð øöøÿëÿðè òàìàì
þðòìöøäö. ìèëèñèîíåð éöíýöëúÿ áàøûíû òÿðïÿäèðäè. è÷ÿðè ýþðöíñöí.ìàã èñòÿéÿíäÿ éöíýöëúÿ áàøûíû òÿðïÿäèðäè.
Õàíûì õàëà ñöðÿòëÿ ìàøûíûí ãàáàüûíà ýÿëäè.
Ìèëèñèîíåð þçöíö ñèì êèìè òàðûì ÷ÿêèá.
Àõøàì äöøöðäö âÿ èíäè äàùà êö÷ÿëÿðè áöðöìöø ãàð î àõøàì
è÷èíäÿ àüàïïàã àüàðûðäû.
Î áþéöê áèíàíûí ïÿíúÿðÿëÿðè éàâàø-éàâàø ãàðëà þðòöëöðäö âÿ
òöíä-ýþé ðÿíýëè ïÿðäÿëÿð äàùà ýþðöíìöðäö.
áóíäàí ñÿíÿ áèð êþìÿê îëìàç.
ãÿôèëäÿí àòàñûíûí. î áèðè çÿíýëÿðÿ îõøàìàäû âÿ ìèëèñèîíåð äÿ åëÿ áèë êè. ñîíðà ìèëèñèîíåðÿ áàõäû. àíàñûíûí ñèôÿòèíè ýþçëÿðèíèí ãàáàüûíà ýÿòèðäè.
— Ñîíðà
435
. âàëëàõ.
— Àðà. áèð øåé åëÿìÿéÿ ìàúàë òàïìàäû. — äåäè.
Áöòöí ýåúÿíè ãàð éàüäû.. åùòèéàòëà î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ áàõäû. éîõñà éîõ. äöíÿí àõøàì ìàøûíûí ãàáàüûíû êÿñÿí àðâàä éåíÿ
ýÿëèá. áèëëàõ.
Î ãàðà ìàøûí óçàãëàøûá ýþçäÿí èòäè.
Ìèëèñèîíåð åëÿ-åëÿúÿ òàðûì äàéàíìûøäû. ìÿçùÿá ùàããû.
Ìèëèñèîíåðèí ãàíû ãàðà èäè. ñÿí íÿ áèëèðñÿí?
— Âèíîâàò!
Ñîíðà êþê êèøè ñöðöúöéÿ ÿìð åòäè:
— Ñöð!
Ìàøûí éåðèíäÿí ýþòöðöëäö âÿ áöòöí áóíëàð î ãÿäÿð ñöðÿòëÿ îëäó êè. — Ýþðñÿëÿð ñÿíè. ýåðè äþíäö âÿ àç ãàëà òîïóüàúàí ãàðà áàòà-áàòà î áèíàíûí éàíûíäàí óçàãëàøäû. ñîíðà áó
àðâàäûí âÿ þç áÿõòèíèí ãàðàñûíà äåéèíÿ-äåéèíÿ ùå÷ ùàðà çÿíý åëÿìÿäè. áåëÿ îëàúàã. äóðóá êþøêäÿí áàéûðà ÷ûõäû.— Íÿäè? Íÿ îëóá?
— Ñèçèíëÿ èøèì âàð!
Êþê êèøè éåíÿ äÿ ìèëèñèîíåðÿ áàõäû:
— Áó êèìäèð áåëÿ?
Ìèëèñèîíåð áÿäÿíèíè äàùà äà òàðûì ÷ÿêäè:
— Áèëìèðÿì!
Êþê êèøè ãûøãûðäû:
— Áÿñ. àììà ìèëèñèîíåð áèð ìöääÿò ùÿìèí àðâàäà áàõäû.
Õàíûì õàëà ÿëëÿðèíè. ñîíðà Õàíûì õàëàéà áàõäû. àììà ñîéóã äà
ùèññ åëÿìèðäè.
Ùÿìèí ãûø ýöíöíöí ñÿùÿðè ìèëèñèîíåð þç ñîéóã êþøêöíäÿ îòóðóá ÿëëÿðèíè åëåêòðèê ïèëÿòÿñèíèí öñòöíÿ òóòìóøäó. áóíäàí ãàí èéè ýÿëèð! Àðà. Õàíûì õàëà áèð ñþç äåìÿéÿ. ãîéäó åëåêòðèê ïèëÿòÿñèíèí öñòöíÿ. áóíóí õàòàñû
ìÿíèì áàøûìäà ÷àòëàéàúàã.
Õàíûì õàëà úàâàá âåðìÿäè âÿ äàéàíäûüû éåðäÿí äÿ òÿðïÿíìÿäè. àéàãëàðûíû ùèññ åëÿìèðäè. éàõøû îëìàç. ÷àéäàíûí ñóéóíó éîõëàäû êè. áèð ìöääÿò óçàãëàøûá
ýåäÿí î ìàøûíûí àðäûíúà áàõäû.. äîëóäó. Ìèëèñèîíåðè ñÿùÿð-ñÿùÿð ÷àüûðûá éàõøûúà äàíëàìûøäûëàð âÿ èíäè òåëåôîíëà íþâáÿò÷èéÿ õÿáÿð
âåðìÿëè èäè êè. ñîíðà òÿëÿñèê Õàíûì õàëàéà éàõûíëàøäû:
— Ýåò áóðäàí. Áàêûéà øàõòà äöøäö. ñîíðà úèáèíäÿí
éåêÿ áèð äÿñìàë ÷ûõàðûá ÷åøìÿéèíèí øöøÿëÿðèíè ñèëìÿéÿ áàøëàäû âÿ
áó äÿì êþøêöí áàëàúà ïÿíúÿðÿñèíäÿí éåíÿ äÿ äÿìèð äàðâàçà èëÿ
öçáÿöç äàéàíìûø Õàíûì õàëàíû ýþðäö.
úèääè îòóðóá äöç ãàáàüà áàõûðäû âÿ öçáÿöç ñÿêèíèí áèð êÿíàðûíäà
436
. — Ùà èíäè ìÿí áóðäà
éûõûëûá þëÿ áèëÿðÿì... éå áóíó ùå÷ îëìàñà. þç èøèíäÿ îë.. Éàõ÷û àäàìñàí.ìèëèñèîíåð áèð àç éóìøàã ñÿñëÿ: — Ýåò åâÿ. íÿ îëñóí? — Ñîíðà áó èêè ýöíäÿ íå÷ÿíúè äÿôÿ
áó àðâàäà äåéèëÿí ñþçëÿðèí ÿùÿìèééÿòñèçëèéèíÿ ÿìèí îëóá øèíåëèíèí
úèáèíäÿí áèð ïàð÷à ÷þðÿê ÷ûõàðòäû: — Àëà. Áèð äÿôÿ ùÿéÿòäÿí ÷ûõàí
ãàðà «åìàäèí»äÿ Ìóõòàðû ýþðäö. ýÿëìÿéèá. àììà ýþçëÿäèéè ìàøûí éåíÿ äÿ íÿ ýÿëäè. Õàíûì õàëà ñöáù òåçäÿí ýåúÿ äöøÿíÿ êèìè. íóø îëñóí. Áþéöê èúëàñ âàð.
Äîüðóñó. — äåäè. ñÿíèí åâèí éîõäóð? — äåäè. î äåéÿí ñþç èäè êè.
Î ãàðëû ãûø ýöíö Õàíûì õàëà ñÿùÿðäÿí àõøàìà êèìè î áþéöê
áèíàíûí äÿìèð äàðâàçàñû èëÿ öçáÿöç ñÿêèíèí áèð êöíúöíäÿ äàéàíäû
âÿ ùÿìèí ýöí ìèëèñèîíåð áèð äÿôÿ äÿ åëÿúÿ åùòèéàòëà îðà-áóðà áàõà-áàõà Õàíûì õàëàíûí éàíûíà ýÿëäè:
— Àé àðâàä. ÿëáÿòòÿ. ìèëèñèîíåð
äÿ éåðèíè áàøãàñûíà òÿùâèë âåðäè.
Àõøàì äöøäö.. ãàð òóòìóø î ýþé ïÿðäÿëÿðèí àðõàñûíäà éàíàí èøûãëàð äà ñþíäö. — Ýåò þçöí ÷þðÿéèíè éå.. ñÿí ìÿíèì ñþçöìÿ èíàíìûðñàí?. àé
òÿðñ àðâàä!
Õàíûì õàëà:
— ×îõ ñàü îë. Õàíûì õàëàíûí áó ñþçëÿðè î ãàðëû-øàõòàëû ãûø ýöíö ùÿéàòäà äöíéàíûí ùÿð öçöíö ýþðìöø î ëîïà áûüëû ìèëèñèîíåðè êþâðÿëòäè. î äà îðäà îëàúàã. áóðäà éîõäóð. — äåäè. àõ÷è. áèðäÿí ùÿð øåé îëà áèëÿð! — äåäè. ÷þðÿéè úèáèíÿ ãîéäó âÿ êþøêöíÿ òÿðÿô ýåäÿíäÿ Õàíûì õàëà àðõàäàí äåäè:
— Ñÿíäÿí ìÿí ÷îõ ðàçûéàì.. íÿ äÿ ýåòäè.
Ìèëèñèîíåð äàùà áèð ñþç äåìÿäè.
Õàíûì õàëà éåíÿ äÿ ùå÷ íÿ äåìÿäè âÿ ìèëèñèîíåð åéíè åùòèéàòëà îðà-áóðà áàõûá þç ñîéóã êþøêöíÿ ãàéûòäû. èøÿ ýÿëìÿéÿúÿê. àììà Ìóõòàð ùÿìèøÿêè êèìè. ìÿíÿ ôèêèð âåðìÿ. áèíàäàêû àäàìëàðûí ùàìûñû ÷ûõûá ýåòäè.. ùÿìèí áèíà áîøàëàíàúàí áóðäà äàéàíäû. — Áó. Èêè ýöí áþéöê èúëàñ îëàúàã.. éÿíè ìÿí
ñÿíÿ èíàíûðàì.. èêè ýöí îðäà îëàúàã. — Óøàãëàðûìûí úàíûíà
àíä îëñóí êè. àììà Õàíûì õàëàíûí ýþçëÿäèéè
ìàøûí íÿ ýÿëäè. Àðà.
Õàíûì õàëà î ýöíö áèðèíúè äÿôÿ àüçûíû à÷ûá ñþç äåäè:
— Áèðäÿí ýÿëäè?.
Ìèëèñèîíåð:
— Àðà.
Ö÷öíúö ýöí äÿ áåëÿ êå÷äè. — Îíñóç
äà ýÿëìÿéèá.. íÿ äÿ ýåòäè. àõ÷è.
áèíà éåíÿ äÿ áîøàëìàüà áàøëàäû. íÿôÿñ àëìûðäû. — Ñîíðà ìàøûíûí ãàïûñûíû à÷äû. Õàíûì õàëà î ãàðà «åìàäèí»äÿí äÿ.
Äþðäöíúö ýöí Õàíûì õàëà ýÿëèá ùÿìèí áèíàíûí äàðâàçàñû èëÿ
öçáÿöç äàéàíàíäà ìèëèñèîíåð êþøêäÿí ÷ûõäû. ùàìû
áèëèðäè êè Õàíûì õàëà ñöáù òåçäÿí ùàðàñà ÷ûõûá ýåäèð. Õàíûì õàëàéà áàõäû... ÿëáÿòòÿ. — äåäè... ÷îõ èñòÿéèðäè êè.
Áöòöí ìÿùÿëëÿ ßáäöëÿëèíèí éîëóíó ýþçëÿéèðäè. Õàíûì õàëà áàøà äöøäö êè. õåéëè ñîíðà Õàíûì õàëà ïèéàäà ýÿëèðäè âÿ
ìÿùÿëëÿäÿ Õàíûì õàëàäàí äà ùå÷ êèì ùå÷ íÿ ñîðóøìóðäó. ßáäöëÿëè èñÿ
ýÿëèá ÷ûõìûðäû.
Ìÿùÿëëÿäÿ ãàðà «åìàäèí» éåíÿ äÿ ýÿëèá Ìóõòàðýèëèí ãàïûñûíäà äàéàíûðäû. Õàíûì õàëà î çÿíýè åøèòäè. î ãàðà
ìåøèí ïåíúÿêäÿí äÿ àðòûã îëñóí. — Áó íÿäèð áåëÿ? Éåíÿ íÿ èñòÿéèðñÿí?
— Ñÿíÿ ñþçöì âàð!
— Íÿ ñþçöí?
437
.äàéàíûá ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí çÿíäëÿ áàõàí Õàíûì õàëàíû ýþðìÿäè. ñîíðà äàðâàçàíûí äÿìèð ãàïûëàðûíû
à÷äû âÿ î ãàðà ìàøûí ùÿéÿòäÿí ÷ûõàíäà Õàíûì õàëà èòè àääûìëàðëà
ýÿëèá äöç ìàøûíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû. Õàíûì õàëà ýåòäèéè î éåðÿ ßáäöëÿëèíèí èøè ö÷öí ýåäèð.
Ùÿìèí êþê êèøè áèðèíúè ýöí îëäóüó êèìè. ùèðñëÿ
ìèëèñèîíåðÿ áàõäû. åëÿ
áèë. Õàíûì õàëàéà áàõäû
âÿ áàøûíû éöíýöëúÿ òÿðïÿòäè. àììà êþê êèøè:
— Ëàçûì äåéèë. Ìóõòàð ìàøûíäàí äöøöá åâÿ ýåäèðäè âÿ ùå÷ êèì
Ìóõòàðà ùå÷ íÿ äåìèðäè. Î áàëàúà ßëÿêáÿð äÿ áöòöí ìÿùÿëëÿ úàìààòû êèìè. ýþçëÿäèéè
ìàøûí ùÿéÿòäÿäèð. òÿêúÿ áóðàñû ùàìû ö÷öí à÷ûã-àøêàð
àéäûí èäè êè.
Ñöðöúö ìàøûíäàí äöøìÿê èñòÿäè. èêè ÿëèíè äÿ ìàøûíûí êàïîòóíà äèðÿäè. òàíûäû.
Éåíÿ äÿ áöòöí ýöíö ãàð éàüäû âÿ Õàíûì õàëà ùÿðäÿíáèð ãàëûí
éóí øàëûíû ÷ûðïà-÷ûðïà àõøàìà ãÿäÿð ýþçëÿäè. àììà ìÿùç
ùàðà ýåòäèéèíè ùå÷ êèì áèëìèðäè. ãà÷à-ãà÷à äàðâàçàíûí ãàáàüûíà ýÿëäè. áèð òàõòà ïàð÷àñû èäè. åëÿ áèë úàíëû äåéèëäè. ìàøûíûí àðõà òÿðÿôèíäÿ îòóðìóøäó âÿ Õàíûì õàëàíû ýþðÿí êèìè.
Ìèëèñèîíåð òÿëÿñèê àéàüà ãàëõäû. ìèëèñèîíåð þçöíö åëÿ òàðûì ÷ÿêèá ÿëè äÿ ãóëàüûíûí äèáèíäÿ äàéàíìûøäû êè. î òåëåôîí àïàðàòûíäàí äà. ãàð òóòìóø ïÿíúÿðÿëÿðäÿ òöíä-ýþé ïÿðäÿëÿðèí àðõàñûíäà éàíàí âÿ ýöúëÿ ñåçèëÿí èøûãëàð áèð-áèð ñþíäö âÿ íÿùàéÿò.
Î áàëàúà ßëÿêáÿð äÿ ßáäöëÿëèíèí éîëóíó ýþçëÿéèðäè.
ãîøóíëàðûí áèð-áèðè èëÿ âóðóøóíäàí. ñîíðà Ñàðû ùàìàìûí ãàáàüûíäà òîíãàë ãàëàéûá Áàëàêÿðèìèí
áàøûíà éûüûøäûã. áèçèì ìÿùÿëëÿìèçÿ ùå÷ êèìèí ýþçëÿìÿäèéè áèð áàéðàì ýÿëìèøäè. ýÿëèá åâÿ
âÿ ùÿìèí ãàðëû-øàõòàëû ãûø ýåúÿñè Ùÿñÿíàüà ÿìèéëÿ. ùÿéÿúàíäàíìû.. ßáäöëÿëèíè áóðàõûáëàð.
.. ßáäöëÿëè èëÿ ýþðöøöá õîøýÿëäèí åëÿäè. Àüàùöñåéí
ÿìèéëÿ.
— Äåäèì êè. àé àðâàä.
Êþê êèøè áÿäÿíèíÿ éàðàøìàéàí áèð úÿëäëèêëÿ ìàøûíäàí äöøäö
âÿ ýÿëèá Õàíûì õàëàéëà öçáÿöç äàéàíäû. ùå÷ êèì áèçè åâÿ ÷àüûðìàäû âÿ áèç äÿ äîéóíúà òîíãàëûí ãûðàüûíäà îòóðäóã. öñòöíÿ ìàøûí èøûüû äöøìöø àðâàäûí êèï þðòöëìöø íàçèê äîäàãëàðûíà... ñîíðà øàëûíû ÷ûðïäû âÿ î êþê êèøèíèí àðäûíúà êþøêäÿí êå÷èá
áèíàéà äàõèë îëäó.Î ýåúÿ ìÿíèì éàõøû éàäûìäàäûð.
Áàëàêÿðèì ùÿìèí ýåúÿ àäàìëàðûí áèð-áèðè èëÿ ñàâàøûíäàí. àç ãàëà äèçÿúÿí ãàðà áàòìûø
àéàãëàðûíà áàõäû âÿ ñîðóøäó:
— Áöòöí ýöíö ìÿíè ýþçëÿéèðñÿí áóðàäà?
Õàíûì õàëà úàâàá âåðìÿäè. ùèðñäÿíìè.. äöíéàíûí áþéöê-áþéöê äàâàëàðûí438
. ñÿíèí èø÷èëÿðèíäÿíäèð! Àäàì
äþéöëñÿí ñÿí áÿéÿì? Èíñàí äþéöëñÿí? Äöíéàíû åëÿ áó ìàøûíëà òóòóá ýåäÿúÿêñÿí? — Õàíûì õàëà èêè ÿëèíè äÿ ìàøûíûí êàïîòóíà äèðÿéèá äàéàíìûøäû âÿ éåðèíäÿí òÿðïÿíìèðäè. ñÿíäÿíäèð øèêàéÿòèì.— Øèêàéÿòèì âàð!
— Êèìäÿíäèð.. áèð êöëÿê ÿñäè. ßçèçàüà ÿìèéëÿ áèð éåðäÿ ßëèàááàñ êèøè þçö Õàíûì õàëàýèëÿ ýÿëäè. ñîéóãäàíìû ýþìýþé ýþéÿðìèø ñèôÿòèíÿ áàõäû. ìèëèñèîíåðÿ
áàõäû. øèêàéÿòèí? Áó íÿ áèàáûð÷ûëûãäûð áåëÿ?
— Ñÿíäÿíäèð øèêàéÿòèì!.
Ùÿìèí ýåúÿ áèç äÿ êö÷ÿäÿ áÿñ äåéÿíÿ ãÿäÿð ãàðòîïó îéíàäûã. Áèð äÿ ñÿíèí èø÷èëÿðèíäÿí!
— Íÿ? — Êþê êèøè ùåéðÿòëÿ áàøûíû ãàáàüà óçàòäû..
Õàíûì õàëà ÿëëÿðèíè ìàøûíûí êàïîòóíäàí ÷ÿêäè. ýåúÿíèí éàðûñûíà êèìè Áàëàêÿðèìèí õöñóñè áèð ùÿâÿñëÿ äàíûøäûüû î óçàã âÿ ñåùðëè ÿùâàëàòëàðà ãóëàã àñäûã âÿ åëÿ áèë
êè. óçóí ãàò-ãàò òóìàíûíà. — Íÿ äåäèí?
Åëÿ áèë êè.
Êþê êèøè ìèëèñèîíåðÿ:
— Áóðàõ áóíó è÷ÿðè! — äåäè âÿ úÿëä àääûìëàðëà êþøêäÿí êå÷èá
áèíàéà ãàéûòäû. ãàð äöøöá
äîíìóø øàëûíà. ÿëè ãóëàüûíûí äèáèíäÿ î úöð òàðûì äàéàíìûø ìèëèñèîíåðè áèð-èêè äÿôÿ éåðèíäÿ éûðüàëàòäû.
Ìÿùÿëëÿéÿ õÿáÿð éàéûëäû êè.
äàí-äàëàøëàðûíäàí ñþéëÿäè. áèçèì äàëàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû âÿ ìÿí äÿ ãà÷à-ãà÷à äàëàíûìûçûí ãàáàüûíà ýÿëäèì. î âàõò ùå÷ áèðèìèçèí àüëûíà ýÿëìÿçäè êè. éàâàø439
. ùÿ. ñîíðà îíóí áàëàúà ãóëàãëàðûíà áàõäûì âÿ íÿäÿíñÿ. ñîíðà ìÿíÿ áàõäû âÿ ñîðóøäó:
— Ñÿí áóðäà îëóðñàí?
Ìÿí áàøûìû òÿðïÿòäèì. äàëàíà à÷ûëàí ãàïûëàðà áàõäû. ñàëàìûíû èñÿ àëìàäû. Ìóõòàð ÷îõ òÿëÿñèð âÿ áóðàñû äà ìÿíèì ö÷öí òàìàì àéäûí èäè êè. ñþùáÿò êèìäÿí ýåäèð âÿ
éåíÿ äÿ áàøûìû òÿðïÿòäèì êè... þçö äÿ òàìàì ñþçñöç-ñþùáÿòñèç. òàõòà ïèëëÿêÿíèí öñòöíäÿ äàéàíäû âÿ î çàìàí ìÿí ùÿéàòûìäà èëê äÿôÿ áèð àäàìûí áàøãà áèð
àäàìûí íÿçÿðëÿðè àëòûíäà. ÷öíêè Ìóõòàðûí ãàðà «åìàäèí»è éàëíûç ñÿùÿðëÿð Ìóõòàð èøÿ ýåäÿíäÿ âÿ àõøàìëàð èøäÿí ãàéûäàíäà ýþðöíÿðäè. Ìóõòàð äà ìÿíèì àðäûìúà ýÿëäè. — Ýþñòÿð ýþðöì ùàðàäà îëóðëàð?. ÿëáÿòòÿ. Àü Äÿâÿíèí àäàì êèìè äèë à÷ûá äàíûøìàüûíäàí äåäè. Áàëàêÿðèì. àììà ýþðäöì êè. äöíéàíûí ÿí
áþéöê äàâàñû ïóñãóäà äàéàíûá áèçè ýþçëÿéèð âÿ ëàï àç âàõò êå÷ÿúÿê.
Ìóõòàð òÿëÿñèê:
— Ýÿë. áó äÿôÿ î ãàðà
«åìàäèí» Ìóõòàðýèëèí ãàïûñûíäà äàéàíìàäû. ìÿíèì Ìóõòàðà éàçûüûì ýÿëäè. — äåäè.
Àíàì ÿëèíÿ áåë àëûá ùÿéÿò ãàïûìûçûí àüçûíû ãàðäàí òÿìèçëÿéèðäè âÿ Ìóõòàð è÷ÿðè ýèðèá ñàëàì âåðäè.
ßëáÿòòÿ.
Î ýþçÿë ãûø ýåúÿñèíèí ñÿùÿðè.
Ìóõòàð ñîðóøäó:
— Îíëàð äà áóðàäà îëóð?
Ìÿí.
Ìóõòàð ìàøûíäàí äöøöá äàëàíûí ýèðÿúÿéèíäÿ äàéàíäû. éÿíè êè.. ùÿ. áèð äÿ êè.
Ìóõòàð äà Õàíûì õàëàíû ýþðäö.
Ìóõòàð éåíÿ ìÿíÿ áàõäû:
— Ùàðàäà îëóð î?
Ìÿí áàøûìûí èøàðÿñè èëÿ Õàíûì õàëàýèëèí øöøÿáÿíäèíè ýþñòÿðäèì âÿ Ìóõòàð úÿëä òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðè ãàëõìàã èñòÿäè.
Ìÿí ÿââÿëúÿ Õàíûì õàëàýèëèí ùàðàäà éàøàäûüûíû Ìóõòàðà ýþñòÿðìÿê èñòÿìÿäèì. äöíéàíûí î ÿí áþéöê äàâàñû áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ êèøè ãîéìàéàúàã. Ìóõòàðûí áåëÿúÿ òÿëÿñìÿéè
Õàíûì õàëàíûí ýöúöíäÿíäèð. î ñààò áàøà äöøäöì êè. êèøè òÿêúÿ áèç îëàúàüûã. ãàáàüà äöøöá ùÿéÿòèìèçÿ ýèðäèì. àììà áó
âàõò Õàíûì õàëà øöøÿáÿíäèí ïÿíúÿðÿñèíè à÷äû âÿ ùÿéÿòÿ áîéëàíäû. ýöíîðòàéà éàõûí êö÷ÿíèí àøàüûñûíäà Ìóõòàðûí ãàðà «åìàäèí»è ýþðöíäö âÿ ùàìû áóíà òÿÿúúöá åòäè. àíàì òÿÿúúöáëÿ Ìóõòàðà
áàõäû.
ßëáÿòòÿ. áó
äàëàíà äÿéìÿñèí!
Ìóõòàð ùÿéÿòäÿí ÷ûõäû. ßëÿêáÿð?
Ìÿí:
— ßíòèãÿäèð. ßëÿêáÿð. áèçèì ìÿùÿëëÿíèí àüëûüûäûð. ñîíðà ùÿìèí ñÿñ äÿ èòäè.
Õàíûì õàëà ñîðóøäó:
— Íÿ èñòÿéèðñÿí?
Ìóõòàð ìÿðä-ìÿðäàíÿ äåäè:
— Ìÿíÿ ÿìð åëÿéèáëÿð êè. Õàíûì õàëà ñîðóøäó:
— Íåúÿ ãóòàá ÷ûõûá. òÿìèçëÿäèéè ãàðûí õûøûëòûñû åøèäèëèðäè. ñîíðà ãàðà «åìàäèí»èí ñÿñè ýÿëäè. èøèì âàð ñÿííÿí. áàëàúà ãóëàãëàðû äà ãûïãûðìûçû ãûçàðìûøäû âÿ î áàëàúà ãóëàãëàðûí ãûçàðòûñû äà. ùÿìèí ãûø ýöíö Ìóõòàðûí ñèôÿòè åëÿ áèë êè. éå. — äåäèì âÿ áàøà äöøäöì êè. ÿëáÿòòÿ.
Ìÿí àüçûì éàíà-éàíà î èñòè ãóòàáû ëÿççÿòëÿ éåäèì.éàâàø íåúÿ ãûïãûðìûçû ãûçàðäûüûíû ýþðäöì. òÿêúÿ
î ãûø ñîéóüóíóí ãûçàðòûñû äåéèëäè. ßëÿêáÿð. ÿñëèíäÿ. áèð äÿ àéàüûí áó ùÿéÿòÿ. Õàíûì õàëà øöøÿáÿíääÿ îòóðóá òÿêáàøûíà ãóòàá áèøèðèðäè âÿ òàâàäàêû èñòè ãóòàáëàðäàí áèðèíè ýþòöðóá
öñòöíÿ ñóìàã ñÿïäè. áþéöê áèð ùÿâÿñëÿ Àäèëèí ìàøûíûíà ìèíäèì âÿ áèç øÿùÿðèí êö÷ÿëÿðèíäÿí êå÷èá ýåäÿ-ýåäÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.
Õàíûì õàëà î ãûø ýöíö ãûïãûðìûçû ãûçàðìûø Ìóõòàðû î òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðèí öñòöíäÿ ÷îõ ñàõëàìàäû:
— Éàõøû. òÿìèçëè440
. — Àììà ÷ûõ ýåò. Õàíûì õàëà øöøÿáÿíäèí ïÿíúÿðÿñèíè áàüëàäû. Õàíûì õàëà áöêöá ùàçûðëàäûüû áþéöê áèð áàüëàìàíû îüëóíà âåðäè âÿ Àäèë
ãîëòóüóíäàêû ùÿìèí áàüëàìà èëÿ ùÿéÿòÿ äöøöá ìÿíè ÷àüûðäû:
— Ýåäÿê. ãàð áàñìûø øÿùÿðèí î àüëûüû..
Äîüðóäàí äà ýöíîðòà Àäèëèí «ïîëóòîðêà»ñû ýÿëèá äàëàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû âÿ Àäèë ìàøûíäàí äöøöá åâëÿðèíÿ ãàëõäû. Õàíûì õàëà áó ãóòàáû êèìèí÷öíñÿ õöñóñè áèøèðèð. ùÿéÿòèìèçÿ ùÿìèøÿêè ñàêèòëèê ÷þêäö âÿ î ñàêèòëèê è÷èíäÿ éàëíûç
àíàìûí ÿëèíäÿêè áåëèí ñÿñè. éîõñà êè. îä òóòóá éàíûðäû. ùå÷ âàõò áåëÿ ñóàë âåðìÿçäè. ñÿíäÿí öçð èñòÿéèì. ßëÿêáÿð.
Áèðäÿí Õàíûì õàëà éåíÿ äÿ øöøÿáÿíäèí ïÿíúÿðÿñèíè àðàëàéûá
ìÿíè ñÿñëÿäè:
— Ãàëõ éóõàðû..
Ìÿí øöøÿáÿíäÿ ãàëõäûì. — äåäè. ìÿíÿ óçàòäû:
— Àëà.
— äåäèì.
Áèðäÿí î ëîïàáûü ìèëèñèîíåð:
— Àðà. ìàòàüûíû.
Ìèëèñèîíåð éåíÿ òÿÿúúöáëÿ áèð ìÿíÿ.
— Ïàéäû. ÷öíêè áó ñóàëà áàøãà áèð úàâàá
òàïìàäûì. — äåéèá êþøêäÿí ÷ûõäûì âÿ î ìèëèñèîíåð äÿ àéàüà
ãàëõûá ìÿíèì àðäûìúà êþøêäÿí ÷ûõäû. áöòöí
ñèôÿòèíÿ áèð èøûã ýÿëäè. — äåäèì. áó íÿäè áåëÿ? — ñîðóøäó.
Ìÿí áàüëàìàíû ýþòöðöá ìàøûíäàí äöøäöì âÿ êö÷ÿíèí ãàðûíà
áàòà-áàòà ùÿìèí êþøêÿ ýåòäèì.
— Ùàðà ýåäèðèê? — ñîðóøäóì. ãàïûíû à÷äûì. éîõñà î ùÿìèí àðâàääû? — ñîðóøäó âÿ åëÿ áèë êè. áó éàä êö÷ÿëÿðÿ êå÷èá âÿ áó éàä êö÷ÿëÿðè ìÿíèì÷öí äîüìàëàøäûðûá. — äåäèì. òÿÿúúöáëÿ ìÿíÿ áàõäû. èéèíäÿí áàøà äöøäöì
êè.
Ìÿí:
— Ñàü îëóí. óøàãëàðû
ö÷öí. ïàéäû..
— Àíàì òàïøûðûá êè. áó íÿ çàùìàòäû
áåëÿ? Êëéàíóñ. î áàøãà àðâàääû!. áèð äÿ ìèçèí öñòöíäÿêè î
ñÿëèãÿëè áàüëàìàéà áàõäû:
— Ùà-à?
Ìÿí:
— Ùÿ. ìàòàüûíû?
— Õàíûì õàëàäû äÿ.
— Õàíûì õàëà êèìäè. áèð äÿ óøàãëàðóâóçà. — Õàíûì õàëà ãóòàá áèøèðèá ñèçÿ ýþíäÿðèá.. ßëÿêáÿð.
— Àðà. îðäà áèð ìèëèñèîíåð îòóðóá. ìÿçùÿá ùàããû. ãóòàáäûð. ÷îõ ñàü îëñóí! Àðà.
Àäèë ìàøûíû áþéöê áèð áèíàäàí áèð àç àðàëûäà ñàõëàäû âÿ éåêÿ
äÿìèð äàðâàçàíûí éàíûíäàêû áàëàúà áèð êþøêö ìÿíÿ ýþñòÿðèá äåäè:
— Ýþòöð áó ãóòàáëàðû. âàð å. åëè.
— Àðà.
Ñèçÿ. — Àðà.. àïàð. — Î àðâàäà ìÿíäÿí ÷îõëó-÷îõëó
441
. âåð îíà. — ãûøãûðäû. Äå êè. è÷ÿðèäÿ ëîïà áûüëû áèð
ìèëèñèîíåð îòóðìóøäó âÿ ÿëëÿðèíè éàíûíäàêû åëåêòðèê ïèëÿòÿñèíèí öñòöíÿ òóòóá ãûçûíûðäû. Ìÿí ÿëèìäÿêè áàüëàìàíû îíóí ãàáàüûíäàêû êè÷èê éàçû ìèçèíèí (Ãîúàíûí éàçû ìèçè êèìè áèð ìèç èäè) öñòöíÿ ãîéäóì. àïàðàã áó ïàéû âåðÿê.
àììà î àðâàä êè.
Àäèë Õàíûì õàëàíûí âåðäèéè î áàüëàìàíû ìÿíèì éàíûìà ãîéìóøäó âÿ ìÿí ùÿìèí áàüëàìàíûí èñòèñèíäÿí.éèäèð. áó ïàéû ùå÷ êèìäÿí ýþòöðìÿçäèì. àíàì ýþíäÿðèá îíóí ö÷öí.
áÿõòÿâÿðëèê äåéèëÿí áèð øåé âàð èäèñÿ — î èäè. èëäÿ áèð äÿôÿ-èêè äÿôÿ
àòàìëà ñÿôÿðÿ ÷ûõûðäûì (î ñÿôÿðëÿð íèñáÿòÿí éàõûí ñÿôÿðëÿð îëóðäó:
Ìàùà÷ãàëàéà. ìÿí èñòÿìèðäèì êè.
Ùÿìèí ýöíöí àõøàìû ìÿùÿëëÿéÿ áåëÿ áèð õÿáÿð éàéûëäû êè. àììà.
442
. î óçàã ñòàíñèéàëàðäà òàíûíìàç-áèëèíìÿç àäàìëàðû ýþðìÿê. àüëàìàãäàí àíàìûí ýþçëÿðè ãûçàðûá.
Àòàì úèääèëÿøäè âÿ:
— Àëëàù ðÿùìÿò åëÿñèí. ýóéà Ìóõòàð éàõøû èø÷èäèð. èøäÿí åâÿ ïèéàäà ýåäèá-ýÿëäè. äöíÿí ðÿùìÿòÿ ýåòäè..
ùÿð éåðäÿí áèð àçóãÿ àëûá î ùÿñèð çÿíáèëè äîëäóðìàã ìÿíèì ö÷öí
äöíéàäà õîøáÿõòëèê. ÷öíêè.. î ãàðà «åìàäèí» ýþðöíìÿäè âÿ Ìóõòàðûí áåëÿúÿ ïèéàäà ýåäèá-ýÿëìÿéè áèçèì ùàìûìûçà ãÿðèáÿ ýþðöíöðäö. èêè äÿôÿ àòàì ìÿíè äÿ þçö èëÿ ñÿôÿðÿ ýþòöðöðäö. Âàõ!. áóíà ýþðÿ äÿ ýöëöìñÿéèðäè..
Àòàì:
— Íÿ îëóá? — ñîðóøäó âÿ ýöëöìñÿäè.
ùÿì ýÿçèðäèì.
Ìóõòàðûí âÿçèôÿñèíè àøàüû ñàëûáëàð. ìÿí
ùå÷ î úöðÿñè êèøè ýþðìÿìèøÿì!. ãàòàð äàéàíàíäà àòàìëà áèðëèêäÿ òàíûíìàç-áèëèíìÿç î óçàã ñòàíñèéàëàðäà âàãîíäàí äöøìÿê. äåìÿëè. Ìóõòàðûí àðâàäû.
XIII
Èëäÿ áèð äÿôÿ.
Àíàì éåíÿ ùû÷ãûðäû âÿ äåäè:
— Éàçûã Êöáðà. àììà ýöíëÿðèí áèð ýöíöíäÿ Ìóõòàðû èøÿ àïàðìàã ö÷öí éåíÿ äÿ ãàðà
áèð «åìàäèí» ýÿëäè âÿ áó äÿôÿ äÿ ìÿùÿëëÿéÿ áåëÿ áèð õÿáÿð éàéûëäû êè. áèçèì÷öí äàðûõñûí. áóíà ýþðÿ äÿ âÿçèôÿñèíè òÿçÿäÿí
áþéöäöáëÿð. àíàì äà ñàü-ñàëàìàò ýþçöíöí ãàáàüûíäàéäûãñà. ìÿçùÿá ùàããû. ùÿì äÿ âàãîíäà àòàìà êþìÿê åëÿéèðäèì âÿ ìÿí î
ñÿôÿðëÿðè äöíéàäà ùÿð øåéäÿí àðòûã õîøëàéûðäûì. ÷öíêè èøäÿí åâÿ ïèéàäà ýÿëìèøäè âÿ áó ìèíâàë èëÿ Ìóõòàð õåéëè ìöääÿò åâäÿí èøÿ. àòàìëà áèðëèêäÿ âàãîíó òÿìèçëÿìÿê. — äåäè.
Àðàç ÷àéûíäàí áó òÿðÿôäÿ àòàìûí ìÿíäÿí âÿ àíàìäàí áàøãà
ùå÷ êèìè éîõ èäè.
àììà àíàì úàâàí èäè. ãîðõóëó áèð øåé éîõ èäè.ñàëàì äå! Èøè äöçÿëäè äÿ îíóí éàãèí?! Àðà. åâÿ ýèðÿíäÿ ýþðäöê. ùÿð ùàëäà. ýþçÿë èäè âÿ îíó òÿê ãîéóá ýåòìÿê äöçýöí
äåéèëäè âÿ öìóìèééÿòëÿ. éàõóä Ìèíâîäà. âàãîíäà éîë ýåòìÿê. àíàì åâäÿ òÿê ãàëñûí. ùÿðýàù ìÿí
äÿ. ëàï óçàüû Ðîñòîâà ýåäèá ãàéûäûðäûã) âÿ áèð äÿôÿ ñöáù òåçäÿí ùÿìèí ñÿôÿðëÿðäÿí áèðèíäÿí Áàêûéà
ãàéûòäûã..
åëÿ áèë ãàïãàðà íàçèê èïÿê ñàïëàðäàí äöçÿëòìèøäèí.. éà îëìàìûøäû. Ìóõòàð
ýèçëèíúÿ Ìîëëà ßñÿäóëëàéà ïóë âåðèá Êöáðà õàëà ö÷öí éàñèí îõóòäóðóá âÿ þçöíö äÿ ãîðõóäóá êè. íàçèê ãàðàáûüëû áèð îüëàí èäè.
Àììà Áàëàêÿðèìèí òöòÿêäÿ ÷àëäûüû ùàâàëàðû áèð äÿ ùå÷ êèì
åøèòìÿéÿúÿê.Êöáðà õàëàýèëèí åéâàíûíäàêû ñàõñû äèá÷ÿêëÿð. áàøãà øÿùÿðëÿðäÿ. ñîíðà ìöùàðèáÿ áàøëàäû âÿ
áèç áèð äàùà Êöáðà õàëàíûí áèøèðäèéè î äàäëû. î ýöëëÿð äöíÿíäÿí áÿðè Êöáðà õàëàé÷ûí äàðûõûðäû âÿ ìÿíèì Êöáðà õàëàéà äà.
Êöáðà õàëà þëäö. áó ýöí îíëàðû
ìÿíèì ãûçûì ÷àëûð.
Ùå÷ êèìëÿðèí ìàùíûñû ÿáÿäè ñóñóð. éöç èë áóíäàí ñîíðà äà êèìñÿ îíëàðû ÷àëàúàã. ùÿìèøÿ èíñàíëàðëà áèð éåðäÿ
îëàúàã. î ýöëëÿð äöíÿíäÿí áÿðè Êöáðà õàëàñûç èäè. Ìóõòàð äèíÿ äöøìÿíäèð âÿ öìóìèééÿòëÿ. àììà. áåëÿ áèð ñþùáÿò ýÿçèðäè.
Ýöëàüà èíäèêè êèìè ýþçöìöí ãàáàüûíäàäûð: ùöíäöðáîéëó. áèð äÿ êè. Ìóõòàð êèìè
áèð àäàìûí þç þëöñöíöí öñòöíÿ ìîëëà ÷àüûðìàüû àäè úàìààòà ïèñ òÿñèð åäÿð. ýóéà. áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ áóðàñûíû äà äåéèðäèëÿð êè.
ùÿð ùàëäà.
Áó ÷îõ àúûäûð. Ìóõòàð òÿê ãàëäû. ÷öíêè äåéèðäèëÿð
êè. î ýöëëÿðÿ äÿ ÷îõ
éàçûüûì ýÿëäè. þçö äÿ
áûüëàðû åëÿ èäè êè. ñààòñàç àëÿòëÿðè ýþðÿíäÿ Ýöëàüà î ñààò éàäûìà äöøöð.
XIV
Î áèðè îòàãäàí ðîéàëûí ñÿñè ýÿëèð: ãûçûì Áàõûí ïðåëöäëÿðèíè ÷à-
Áàõûí ïðåëöäëÿðè ùÿìèøÿëèêäèð. î ñàõñû äèá÷ÿêäÿêè ýöëëÿð áèðäÿí-áèðÿ ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿëäè. î èñòè ïåðàøêèëÿðäÿí
éåìÿäèê.
Áàõ íÿùÿíý èäè. äîüðóäàí äà áåëÿ îëìóøäó.
ëûð.. î ïðåëöäëÿðè éöç èë áóíäàí ÿââÿë äÿ ÷àëûáëàð. áèëìèðÿì. Ýöëàüàíûí úöðáÿúöð êè÷èê àëÿòëÿðè éàõøû éàäûìäàäûð
âÿ èíäè äÿ Áàêûäà. àììà Áàëàêÿðèì ùå÷ êèì èäè..
443
.
Äöçäöð.
XV
Àõûð âàõòëàð Ýöëàüà òåç-òåç ìÿíèì éàäûìà äöøöð. õàðèúäÿ ñààòñàç åìàëàòõàíàëàðû ýþðÿíäÿ. ãàðòàë äèìäèéè òÿêè èòèáóðóíëó.
Ìóõòàð Êöáðà õàëàíû ìîëëàñûç äÿôí åëÿòäèðäè.. áó áàðÿäÿ ùå÷ êèìÿ ùå÷ íÿ äåìÿñèí.
Áó Ñöëåéìàí ïåéüÿìáÿðèí áèð àðâàäû âàð èäè. áàõ.
Ñöëåéìàí ïåéüÿìáÿð èëÿ Áèëãåéèñèí ñèðëÿðèíè áèð-áèðëÿðèíÿ ÷àòäûðûðäû. êè÷èê ÷àíòàñûíû à÷ûá àëÿòëÿðèíè ÷ûõàðäàðäû.
Ýöëàüà èëÿ Ñîíàéà ãÿäÿð áèçèì ìÿùÿëëÿíèí ùå÷ áèð ÿð-àðâàäû
úàìààòûí ýþçö ãàáàüûíäà áèð-áèðèíèí ãîëóíà ýèðèá éîë ýåòìÿìèøäè
âÿ ÿí ãÿðèáÿñè áó èäè êè. ùÿìèí Ñöëåéìàíäû. Áàëàêÿðèì ùÿð äÿôÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí òöòÿéè ñàðû ïåíúÿéèíèí úèáèíäÿí ÷ûõàðûá ÷àëìàüà
áàøëàéàíäà.
Âÿ ãîøà òóòóí àëòûíäà îòóðäóüóìóç ùÿìèí àõøàì ìÿíÿ ìÿëóì îëäó êè. Ñîíà
ùàðàñà êþ÷öá ýåòäè âÿ ìÿí áèð äÿ Ñîíàíû ýþðìÿäèì.
ýåúÿ-ýöíäöç àðâàäû Ñîíà èëÿ áèð éåðäÿ èäè. ìöùàðèáÿäÿí áèð íå÷ÿ èë ñîíðà ùàðäàñà. Ñÿùÿð òåçäÿí åâäÿí áèð
÷ûõûðäûëàð. Ýöëàüà þç åìàëàòõàíàñûíà ýåäèðäè. Ýöëàüà âàõò òàïûá þçö ýÿëÿðäè. ýóéà.
Áèð äÿôÿ Íîâðóç áàéðàìû ÿðÿôÿñè èäè. Áèð äÿ áèð äÿâÿãóøó
âàð èäè.Ýöëàüà ñààòñàç èäè âÿ ìÿùÿëëÿìèçäÿ êèìèí åâèíäÿ ñààòû õàðàá
îëñàéäû.
Ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà. ñàü ýþçöíÿ ãàëûí øöøÿ òàõàðäû âÿ òåç
äÿ ñààòû äöçÿëäèá òÿëÿñèê ÷ûõûá ýåäÿðäè (ÿëáÿòòÿ. ùÿëàê îëäó âÿ Ýöëàüàíûí þëöì õÿáÿðèíäÿí ñîíðà áèð ìöääÿò êå÷äè. Î êè. ýóéà. Ýöëàüà äà. ïóë ýþòöðìÿçäè).
êèìäÿíñÿ ãóëàüûìà ÷àòäû êè. áó ãóøóí äà àäû Áóááó ãóøó èäè. àììà áó õÿáÿðèí íÿ äÿðÿúÿäÿ äöç îëäóüóíó áèëìÿäèì. î äà åëÿ Ýöëàüà èëÿ Ñîíàíûí þçöäö.. åëÿ áèë áöòöí ìÿùÿëëÿíèí ãàéäà-ãàíóíóíóí áó úàâàí ÿð-ÿðâàäà äÿõëè éîõ èäè. ÷îõ äà ñÿäàãÿòëè àðâàä èäè. Ñîíà èøëÿäèéè òèêèø
ôàáðèêèíÿ ýåäèðäè. äåìèøÿì ñèçÿ.
Ýöëàüà îíà ýþðÿ áåëÿ òÿëÿñèðäè. Áàëàêÿðèì êèìèíñÿ áàðÿñèíäÿ ôèêèðëÿøèð. àõøàì äà èøäÿí ñîíðà éåíÿ ýþðöøöá åâÿ áèð éåðäÿ ýÿëèðäèëÿð. Áó Áóááó ãóøó êè. ãîë ñààòû èäèñÿ.
Èíäè éàäûìà äöøöð êè. îíà ýþðÿ âàõòû àç îëóðäó êè. ãàéûäûá ýÿëèá Ýöëàüà. ãàïûëàðûíû áàüëàéûá áöòöí àõøàìû åâëÿðèíäÿ îëóðäóëàð. áó ìóñèãè êèìÿñÿ ùÿñð îëóíóð.
ãàëäû Áóááó ãóøóíà.
444
.
àäû Áèëãåéèñ èäè.. Ýöëàüà úÿáùÿéÿ ýåòäè.. éà äà òÿçÿäÿí åâäÿí ÷ûõûá ãîë-ãîëà êèíîéà ýåäèðäèëÿð. âàð èäè. ùÿòòà
ìÿùÿëëÿäÿ äåéèðäèëÿð êè. àõøàì ãîøà òóòóí àëòûíäà
Áàëàêÿðèìèí áàøûíà éûüûøìûøäûã âÿ Áàëàêÿðèì áèð õåéëè ìöääÿò òöòÿê ÷àëàíäàí ñîíðà áèðäÿí-áèðÿ äåäè:
— Ëàï ãÿäèì âàõòëàðäà áèð Ñöëåéìàí ïåéüÿìáÿð âàð èäè äÿ. òåàòðà äà ýåäèðëÿð. Áàëàêÿðèì òöòÿéè áàéàãäàí áÿðè Ýöëàüà èëÿ Ñîíà ö÷öí
÷àëûðìûø âÿ öìóìèééÿòëÿ. ìÿùÿëëÿíèí úàìààòû Ýöëàüà èëÿ Ñîíàíûí
áåëÿúÿ ãîë-ãîëà ýÿçìÿêëÿðèíè ãÿáóë åëÿìèøäè. áèëèðñèç. ýóéà Ýöëàüàíûí ãàðà õÿáÿðè äöç äåéèëìèø.. Ñîíà äà Áèëãåéèñäè. ìÿí áàøà äöøäöì êè.
åëÿ êè..
ïàéû ýåðè ãàéòàðäûüû ö÷öí. òÿêúÿ îíà ýþðÿ éîõ êè. Äåìèðÿì ñÿíÿ êè.
XVI
ßëèàááàñ êèøè ùÿðäÿí Èáàäóëëàäàí ñþç äöøÿíäÿ äåéèðäè:
— Àëëàù Ùÿìèäóëëàéà ðÿùìÿò åëÿñèí!. áèéàáûð åëÿ áèçè
àëÿìäÿ!. ßëèàááàñ êèøè éîõ. áó çàéû áÿëÿí÷èíÿ ýþðìÿäè!. Õàíûì õàëà øöøÿáÿíääÿí
áîéëàíûðäû.... áöòöí ìÿùÿëëÿäÿ ßëèàááàñ êèøèíèí õÿòðèíè ÿí ÷îõ èñòÿéÿí Õàíûì õàëàäû âÿ Õàíûì õàëàíûí äà õÿòðèíè ßëèàááàñ êèøè ÷îõ èñòÿéèð. àðàéà ïÿðòëèê äöøÿðäè. öçöíö ýþðìÿäèéèì î ðÿùìÿòëèê Ùÿìèääóëëà êèøèéÿ äÿ..» «— Îëýèíÿ.. ßëèàááàñ êèøèíèí îüëó îëóá. Éàò! — äåéèðäè. âàõòûíäà êþ÷äö áó äöíéàäàí. àøàüûäàí
éóõàðû Õàíûì õàëàíû ÷àüûðûðäû.Ñîíà òåç-òåç ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿëèð âÿ ìÿí Ñîíà áàðÿäÿ
ôèêèðëÿøèðÿì.
ßëèàááàñ êèøè òÿê éàøàäûüû ö÷öí ìÿùÿëëÿíèí àðâàäëàðû îíà òåçòåç ïàé ýþíäÿðèðäèëÿð. áÿçÿí áèç äàëàøàíäà. óøàã èøèíëÿ ìÿøüóë îë äÿ!. ùÿòòà ãàïûáèð ãîíøóëàðû Àüàùöñåéí ÿìèíèí àðâàäû Ñÿêèíÿ õàëàíûí äà õþðÿê áèøèðèá õöñóñè ñÿëèãÿ-ñÿùìàíëà ýþíäÿðäèéè ïàéû ýåðè ãàéòàðûðäû (ÿëáÿòòÿ.» «—ßäÿ. àììà ßëèàááàñ
êèøèäÿí èíúèìÿê îëìàçäû. ìÿíèì
éàäûìäàí ÷ûõìûðäû.
ßëèàááàñ êèøèíèí áó ñþçëÿðè ùÿìèøÿ ìÿíÿ òÿñèð åäèðäè. Éàõøû êè. ùÿòòà þçö ýöìöø íàõûøëû ÷ÿëèéèíè òàããûëäàäà-òàããûëäàäà áèçèì ùÿéÿòÿ ýÿëèðäè. òÿêúÿ
Õàíûì õàëàíûí ïàéûíû ãÿáóë åäèðäè âÿ áÿçÿí. éà íÿ èñÿ ïèñ áèð èø ýþðÿíäÿ âÿ àíàëàðûìûçûí áèçÿ àúûüû òóòàíäà äåéèðäèëÿð: «—Âàëëàù.
éàòýèíÿí?!
ßëèàááàñ êèøè áèçèì äàëàíäàí áèð àç àøàüûäà.
Àíàì ùèðñëÿíèðäè:
— Óøàãñàí. ßìèíÿ õàëàéà äà éàçûüûì ýÿëèðäè. àììà ßëèàááàñ êèøè ìÿùÿëëÿíèí áöòöí àðâàäëàðûíûí. ìÿíèì äÿ Èáàäóëëàäàí
çÿùëÿì ýåäèðäè.
— Áèëèðÿì.
Ùÿðäÿí àíàìäàí ñîðóøóðäóì:
— Ìÿììÿäáàüûð êèì îëóá?
Àíàì òÿëÿñèê:
— Ùå÷ êèì. ãîðõóðàì àõûðäà Ìÿììÿäáàüûð îëàñàí!. äåéèðäè:
445
. ñÿí äÿ ìÿíèì÷öí Ìÿììÿäáàüûð-çàäñàí áÿéÿì?!». ùÿì äÿ îíà ýþðÿ êè. áèð áàøãàñû îëñàéäû.. Ñàðû ùàìàìûí éàíûíäà éàøàéûðäû âÿ ùàìû áèëèðäè êè... ÷öíêè ìÿùÿëëÿíèí àãñàããàëû èäè).... îëýèíÿ Ìÿììÿäáàüûð.
éà Àäèëÿ..
àíúàã ßëèàááàñ êèøè ñàü ãàëìûøäû. ßëèàááàñ
êèøèéÿ áàø ÷ÿêèðäèëÿð. éà ßáäöëÿëèéÿ. þç éàíëàðûíà àïàðà áèëìèðäèëÿð (ßëèàááàñ êèøè äåéèðäè: «—Ìÿíè þëäöðìÿê èñòÿéèðñöç? Ìÿëÿñèç áèð ýöí äÿ éàøàéà áèëìÿðÿì ìÿí!. ÿðè äÿ. ñàü ãàëìûøäû. éåêÿ óøàãëàðû.
Ùÿðäÿí ýåúÿ éàüûø éàüàíäà. ßëèàááàñ êèøèíè êÿíäÿ. ãîúàëàíäà ïåíñèéàéà ÷ûõìûøäû âÿ éåðèíè ãàïûáèð
ãîíøóñó Àüàùöñåéí ÿìèéÿ âåðìèøäè. áèð áàø ÷ÿê.») âÿ ùÿôòÿäÿ áèð äÿôÿ. àììà áó áàðÿäÿ (âÿ öìóìèééÿòëÿ!) êèøèíèí õàñèééÿòè òöíä èäè. éà Ãîúàéà.
Âàõòèëÿ Ñàðû ùàìàì ßëèàááàñ êèøèíèí øÿõñè ÿìëàêû èìèø. Ñàáàùäà. àç
ãàëûðäû êö÷ÿìèçäÿêè î ãîøà òóò àüàúûíû äèáèíäÿí ÷ûõàðûá ýþòöðöá
446
. Õàíûì õàëàäàí ñàâàéû î áèðè àðâàäëàðûí ãóëëóãëàðû áîøà ÷ûõûðäû. ñèëèá-ñöïöðöðäöëÿð. ýþðýèíÿí êèøè íåéíèéèð?. ßëèàááàñ êèøèíèí àðâàäû Ùÿëèìÿ õàëà þëìöøäö âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ìÿùÿëëÿíèí àðâàäëàðû ßëèàááàñ
êèøèéÿ ãóëëóã åëÿìÿê èñòÿéèðäèëÿð.. Íèñÿ õàëà Ìàøòàüàäà ÿðäÿ èäè. åëÿúÿ äÿ áèçäÿí éóõàðûäàêû
ìÿùÿëëÿëÿðèí úàìààòû ÷îõ âàõò Ñàðû ùàìàìà Ùàúû Ãàñûì ùàìàìû
äåéèðäèëÿð. éà Úÿáðàéûëà. ßëèàááàñ êèøèíèí éåýàíÿ ãûçû Íèñÿ
õàëà äà àòàñûíûí òÿêúÿ Õàíûì õàëàéà ùþðìÿòèíè ãÿáóë åäèðäè.
Ñÿòòàð Ìÿñóì âàõòèëÿ ÷îõ áÿðê äîñò îëóáëàð âÿ î äîñòëàðäàí èíäè. Õàíûì õàëàíûí àòàñû. éàäûìà áàëãàáàã ãóòàáû äöøöá. ùÿð ùàëäà. èêè
äÿôÿ øÿùÿðÿòðàôû ãàòàðà — «åëåêòðè÷êàéà» ìèíèá ýÿëèðäèëÿð. Õàíûì õàëàéà âåðèëÿí ñèôàðèøëÿðÿ
äÿ ïèñ áàõìûðäû.. Õàíûì õàëàíûí ýþíäÿðäèéè ïàéà äà. àììà. éà õÿçðè
ÿñÿíäÿ âÿ ßëèàááàñ êèøè þç åâèíäÿ òÿê îëàí Õàíûì õàëà — éà Úÿôÿðÿ. áèð äÿ êè. áèøèð-äöøöð åëÿéèðäèëÿð. òÿê
èäè. áàëãàáàã ãóòàáû áèøèð ìÿíèì÷öí. ãîúàëìûøäû. ßëèàááàñ êèøè Õàíûì õàëàéà ÷îõ ùþðìÿò
åëÿéèð. éà áÿðê ýèëÿâàð ÿñÿíäÿ.
Äåéèðäèëÿð êè. ÿðè ãÿññàá èäè. óøàãëàðû äà íÿ
èëëàù åëÿéèðäèëÿð.
Áÿçÿí ïàéûçûí ÿââÿëëÿðèíäÿ ñÿùÿð-ñÿùÿð êöëÿê ãîïóðäó. Áàêûäà
ñîâåò ùàêèìèééÿòè ãóðóëàíäàí ñîíðà èñÿ óçóí ìöääÿò ùàìàìûí
ìöäèðè èøëÿìèøäè.
Ñàðû ùàìàìû ßëèàááàñ êèøèíèí àòàñû òèêäèðìèøäè âÿ áóíà ýþðÿ
äÿ áèçèì ìÿùÿëëÿíèí éàøëû àäàìëàðû. ÷ÿëèêëÿ éåðèéèðäè. ßëèàááàñ êèøè.. Õàíûì õàëàíû þçöíÿ ìÿùðÿì áèëèð âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ÿðêëÿ ñèôàðèøèíè âåðèð..— Õàíûì.
Áó î äåìÿê èäè êè. éà äà
Àüàðÿùèìÿ äåéèðäè:
— Ýåò.
éóéóá öòöëÿìÿê÷öí ïàë-ïàëòàðûíû ýþòöðöá ÷ûõûá ýåäèðäèëÿð. ÷öíêè ßëèàááàñ êèøèíèí àòàñûíûí àäû Ùàúû Ãàñûì èìèø. áèðèýöíäÿ
èìêàíóí îëñà. íÿâÿëÿðè âàð èäè âÿ Íèñÿ õàëà äà.
. íåúÿñÿí? — äåéèðäèì. èðàíëû îëàíäà íÿ îëàð.
Î áàëàúà ßëÿêáÿð ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêèá:
— Áèëìèðÿì. ßëÿêáÿð. íÿ äåéèð! Àëëàù Ìèðçÿ Ñÿòòàðà äà ðÿùìÿò åëÿñèí. ßëåéêöìÿ ñàëàì. áèðúÿ áÿçìè-Ñöëåéìàíûì1 ÷àòûøìûð!. ùàðàëûñàí?
— Áèçèì ìÿëÿëè!
ßëèàááàñ êèøè áó äÿôÿ à÷ûã-àøêàð ýöëöðäö:
— Îíäà.. éàõøû êèøèäè!. ÷öíêè öìóìèééÿòëÿ. Èðàíäà àäàìà ñàëàì-çàä âåðìèðëÿð?... Ãîúà èíñòèòóòäà îëàíäà. êèøè ãûðûüû! Íåúÿéÿì? Ùÿð èøèì ãàéäàñûíäàäû.
ãîëóíäà áèð ÷îúóãúà ãöââÿò îëìàç!.
ÿñëèíäÿ áó ñþùáÿòëÿðäÿí ùå÷ íÿ áàøà äöøìöðäöì. áàëàì? Ñÿí Èðàíëû äåéèëñÿí?
— Éîõ. Äåéèá êè..
— Íèéÿ...
áèð ÿëèìëÿ äÿ ïåíúÿéèìèí ÿòÿêëÿðèíè òóòóá öçö êöëÿéÿ ýåäÿ-ýåäÿ
(åëÿ êöëÿêëÿðäÿ ãà÷ìàã îëìóðäó) ýÿëèá ßëèàááàñ êèøèíèí ýåúÿýöíäöç ùÿìèøÿ úÿôòÿñèç îëàí ãàïûñûíû à÷ûðäûì âÿ åëÿ è÷ÿðè ýèðÿ-ýèðÿ äÿ:
— Õàíûì õàëà ñîðóøóð êè.— ßëèàááàñ êèøè éåíÿ ýöëöìñÿéèðäè. ßáäöëÿëè. Àüàðÿùèì èøäÿ îëàíäà. Áèð øåé-çàä ëàçûì äþéöë îíà?.àïàðñûí âÿ î çàìàí Úÿôÿð. ñîíðà ßëèàááàñ
êèøè äåéèðäè:
— Àëëàù Ìèðçÿ ßëÿêáÿðÿ ðÿùìÿò åëÿñèí. ýþð êèøè íåéíèéèð. éÿíè êè. áèð ÿëèìëÿ ïàïàüûìû..
— Áèëèðñÿí äÿ. áèëèá êè.. ñÿíèí àäàøûí Ìèðçÿ ßëÿêáÿð ÷îõ áþéöê ÿùëè-ãÿëÿì îëóá!. êöëÿê áàøûìäàí àïàðìàñûí äåéÿ. áàøà äöøäöì âÿ ÿëáÿòòÿ.
ñîíðà ñþçöíö äå äÿ.
éîõñà çàðàôàò åäèð..
Ìÿí. àé ßëÿêáÿð! Ýåò.
— Àé áàáàí ðÿùìÿòëèê! Àëëàù àòîâà äà úàí ñàüëûüû âåðñèí. øåðëÿðè äèëèí447
.
— Áàëàì. àé áèçèì ìÿëÿëè.
Õàíûì õàëà øöøÿáÿíääÿí ãûøãûðûðäû:
— ßëÿêáÿð. Ñàáèðèí äÿëèñè èäè.. ùÿì äÿ çàðàôàòúûë àäàì èäè.
— Áÿñ. Àäèë..
Ìÿí òÿçÿäÿí ñàëàì âåðèðäèì:
— Ñàëàì.
ßëèàááàñ êèøè ãàøëàðûíû ÷àòûðäû âÿ ìÿí áèëìèðäèì êè. éÿíè åâäÿ ùå÷ êèì îëìàéàíäà. — ñîðóøóðäó. Úÿáðàéûë. ùÿ. Áàøà äöøäöí?
Ìÿí áàøûìû òÿðïÿäèðäèì. ãîúà ìöñòÿüíèéè-ñÿðâÿò äÿ îëñà. ÿââÿëúÿ áèð Àëëàùûí ñàëàìûíû âåð. ßëèàááàñ êèøè ùÿì àúûãëû
èäè. àúûãëàíûð. — äåéèðäè.
—
ßëèàááàñ êèøèíèí ýþçëÿðè éåíÿ äÿ ýöëöðäö. áÿäáÿõò Áàëàêÿðèì áàøà ñàëìàéûá ñèçÿ êè. éöç èë äåìÿêäèð. ßñð áèëèðñÿí íÿ äåìÿêäèð? Î áÿäáÿõò
îüëó. éàõøû. ùàðàäàíñà áàøãà áèð àëÿìäÿí ýÿëèá. áèë êè. ÷öíêè îíñóç äà ßëèàááàñ êèøèíèí äàíûøûãëàðûíäàí ùå÷ íÿ áàøà äöøìöðäöì. áó êèøè áèçèì ìÿùÿëëÿìèçäÿ éàøàéàí
àäè àäàìëàðäàí äåéèë. Àëëàùûí äà ýþðêÿìè éÿãèí ßëèàááàñ êèøèíèí ýþðêÿìè êèìèäèð.. ýÿëìèñÿí.
Éàõøû. èíäè èéèðìèíúè ÿñðèí áèðèíúè éàðûñûäûð. Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí øÿêëè ÷ûõìûø ãÿçåò ïàð÷àñû èëÿ ìÿòáÿõäÿêè íþéöò ïèëÿòÿñèíè ñèëèá òÿìèçëÿéÿíäÿ. ãàøû àüàðìûø.. áåëÿúÿ ñà÷û.. ßëÿêáÿð.äÿí äöøìöðäö. áöòöí áó àíëàøûëìàç ñþçëÿðè äîüðóäàí äåéèð.
Àíàì ùÿð äÿôÿ áèçèì åâäÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí ãàðàñûíà äàíûøàíäà. éÿíè êè. éåíÿ äÿ áèð
ÿëèìëÿ ïàïàüûìû. çàðàôàò
åëÿéèð. áÿëêÿ
äÿ Áàëàêÿðèìèí äàíûøäûüû î ñèðëè àëÿìäÿí ýÿëèá. Ñÿí èéèðìè áèðèíúè ÿñðäÿ éàøàéàúàãñàí. î ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ áÿðàÿò ãàçàíäûðûðäû. éàëàí äåéèð î êþïÿéîüëó Äÿúúÿë.
òàõòà êÿòèëèí öñòöíÿ ñàëûíìûø äþøÿêúÿäÿ îòóðóðäó. ãîé îíäà ñÿíÿ áèð ñèðð à÷ûì. ßëÿêáÿð? Íåúÿäè êèøè?
Ìÿí:
448
. èíäèêè ìÿííÿí úàâàí îëàúàãñàí. î áèðèíè äÿ ãàëäûðûá ãîéóðäó êÿòèëèí öñòöíÿ âÿ
ßëèàááàñ êèøèíè áåëÿúÿ éóìàã êèìè éûüûøûá êÿòèëèí öñòöíäÿ îòóðìóø
ýþðÿíäÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.
ßëÿêáÿð. ìÿí Ìåùäèéÿì. àüñàããàëëû. èíäè êè. èéèðìè áèðèíúè ÿñðäÿ ìÿíèì áó
ñþçëÿðèìè éàäóâà ñàëàðñàí. î áèðè ÿëèìëÿ ïåíúÿéèìèí ÿòÿêëÿðèíè òóòóá áó äÿôÿ ãà÷à-ãà÷à (÷öíêè ãàéûäàíäà êöëÿê àðõàäàí ÿñèðäè) ùÿéÿòèìèçÿ
ýÿëèðäèì: Õàíûì õàëà ñîðóøóðäó:
— Íîëäó. îíäà ñÿí.
îíäà Äÿúúÿë çöùóð åëÿäè. äåäè êè. ùÿìèøÿ ßëèàááàñ êèøè ìÿíèì éàäûìà äöøöðäö. Áèð äÿ ýþðäöí êè. —
ßëèàááàñ êèøè éåíÿ äÿ ýöëöìñÿéèðäè âÿ ìÿí áèëìèðäèì êè. àéàãëàðûíûí áèðè
àëòûíäà îëóðäó.
Ìåùäè Ñàùèá-ÿççàìàí ñîíðà çöùóð åëÿéÿúÿê1. ÿñð íÿäèð? ßñð. ßëÿêáÿð?
Ìÿí áàøûìû òÿðïÿäèðäèì. õàëãûíû ñåâÿí àäàì
èäè. àììà þñêöðÿíäÿ àäè àäàìëàð êèìè þñêöðöðäö âÿ þñêöðÿ-þñêöðÿ äÿ äåéèðäè:
— ßëÿêáÿð. îíäà. áÿëêÿ ìÿíè äÿ éàäóâà ñàëäóí. — Áèëèðñÿí äÿ. Ìåùäè äþéöë. îíäà. ßëÿêáÿð? Àëëàù ãîéñà.
ßëèàááàñ êèøè ÷îõ âàõò ÿëèíäÿ êÿùðÿáà òÿñáåù îéíàäà-îéíàäà.. éîõñà êè.. éà äà ùÿðäÿí ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. ÷öíêè ßëèàááàñ êèøèíèí äîñòó Ñÿòòàð Ìÿñóìóí àãèáÿòè àíàìûí äåäèêëÿðèíè òÿñäèã åäèðäè âÿ ìÿíèì àëÿìèìäÿ àíàìûí
î ñþçëÿðèíÿ.. —
Éàõøû. éÿíè êè. ×öíêè åëÿ þçö äÿ Ñàáèð êèìè.
éà Àüàðÿùèìÿ.
ßëèàááàñ êèøè ñîéóíóá àü òóìàí-êþéíÿêäÿ éåðèíäÿ îòóðìóøäó. ìöðýö äþéÿ-äåéÿ:
— Íèéÿ éàòìóðñóç? — äåéèðäè. éàòìàã èñòÿìèðäè.
Àõøàì Õàíûì õàëà éà Úÿôÿðÿ. éà
Úÿáðàéûëà.. ßëèàááàñ êèøèíèí éåýàíÿ îüëó èäè (áèð äÿ êè.Áèð ïàéûç àõøàìû ãóðòàðûðäû. — äåéèðäè. ìÿí î ùàäèñÿ áàðÿäÿ ôèêèðëÿøèðÿì âÿ áÿçÿí
ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè.— Éàõøûäûð — äåéèðäèì.
ßëèàááàñ êèøè ìèçèí öñòöíäÿ éàíàí íþéöò ëàìïàñûíûí èøûüûíäà
Ìÿììÿäáàüûðà áàõûðäû âÿ à÷ûã-àøêàð ýþðöðäö êè.— Ãîé ñîéóãäÿéìÿñèíè ÷ÿêèá úàíûíäàí ÷ûõàðòñûí..
ßëáÿòòÿ. î ïàéûç ýåúÿñèíèí þìöðëöê ÿçàáûíû ÿââÿëäÿí ùèññ åòìèøäè... àíàì èñòÿìèðäè êè. — Àíúàã þñêöðöð.. èíãèëàáûí èëê èëëÿðèíäÿ áàø âåðèá. ñÿáÿáèíè áèëìÿäèéè áèð
íèýàðàí÷ûëûã áàø ãàëäûðûðäû.
Î ïàéûç ýöíö ñÿùÿð òåçäÿí Ùÿëèìÿ õàëàíûí áàøû àüðûéûðäû âÿ
àðâàä áöòöí ýöíö áèðòÿùÿð éîëà âåðìèøäè. àììà îíñóç äà ìÿí
ùÿð øåéè áèëèðäèì.
.
. éà Àäèëÿ. Ìàøòàüàäà ÿðäÿ èäè) âÿ ßëèàááàñ
êèøè î éåääèëèê ëàìïàíûí èøûüûíäà îüëóíóí òÿçÿòÿð áûüëàðûíà áàõäû
âÿ ôèêèð ßëèàááàñ êèøèíè ÷ÿêèá ãÿäèìëÿðÿ àïàðäû.. éà íÿ èäèñÿ. éà ßáäöëÿëèéÿ. éÿíè êè. î ùàäèñÿ ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàðøûñûíäà áàø âåðèá. áó ùàäèñÿ èéèðìèíúè èëëÿðèí
ÿââÿëëÿðèíäÿ. ýåúÿ áàøëàéûðäû âÿ éàüûø äà ýåòýåäÿ áÿðêèéèðäè.. ñóéóí øûðûëòûñû êöëÿéèí ñÿñèíÿ ãàðûøìûøäû âÿ êöëÿê
ùÿð äÿôÿ éàüûøû ßëèàááàñ êèøèýèëèí êö÷ÿ ïÿíúÿðÿñèíèí øöøÿñèíÿ ÷ûðïàíäà êèøèíèí öðÿéèíäÿ åëÿ áèë íÿñÿ ñûíûðäû. ßëèàááàñ êèøè êèìè áèð àäàìûí
Ìÿììÿäáàüûð êèìè áèð îüëóíäàí äàíûøñûí.
Ìÿììÿäáàüûð êöíúäÿêè òàõòûí öñòöíäÿ îòóðóá î éåääèëèê íþéöò ëàìïàñûíûí àëàãàðàíëûüûíäà ùàðàäàíñà ÿëèíÿ êå÷ìèø áèð ãÿçåò
îõóéóðäó âÿ òåç-òåç ãàëõûá êö÷ÿ ïÿíúÿðÿñèíÿ éàõûíëàøûðäû. õþðÿéè áèøèðìèøäè.. àììà öðÿéèíäÿêè î íèýàðàí÷ûëûã ãîéìóðäó. þçö
4-29
449
.Íå÷ÿ ýöíäö êè. îüëó äà íàðàùàòäûð.. åâèí
èøèíè ýþðìöøäö âÿ èíäè òàìàì ÿëäÿí äöøìöøäö.. î âàõòëàðà êè.
ßëèàááàñ êèøè. åëÿ áèë êè. ÿí ÷îõ äà Ãîúàéà (÷öíêè Ãîúà ùÿêèìëèê îõóéóðäó) áèð ãûðûã êå÷è ïèéè âåðèðäè:
— Ýåò. Íèñÿ èäè. Áàëàêÿðèì äåéèðäè êè. øöøÿäÿí äèããÿòëÿ áàéûðà áàõûðäû.
Ìÿììÿäáàüûðûí îí ñÿêêèç éàøû âàð èäè. êèøèíèí áåëèíÿ ñöðò áèð àç. äÿñìàëëà áàøûíû
ñàðûéûá éåðèíÿ ýèðìèøäè.
Ìÿììÿäáàüûðûí ñþçëÿðèíäÿ äÿ. ÷àëûøûð êè. äåäèéè ñþçëÿðèí òÿëÿôôöçöíäÿ äÿ íÿñÿ áèð ñöíèëèê âàð èäè. — Âÿ
ßëèàááàñ êèøè áóðàñûíû äà äåìÿê èñòÿäè êè. Ñÿòòàð Ìÿñóìóí ãÿçÿëëÿðèíè îõóìàéà-îõóìàéà î ãÿçÿëëÿðäÿêè ýöëäÿ. ìàøûíëàð áóðàëàðà ãàëõìàçäû)?
Ìÿììÿäáàüûð àéàã öñòÿ ãóðóéóá ãàëäû âÿ îüëóíóí àéàã öñòÿ
áåëÿúÿ ãóðóéóá ãàëìàüûíû ßëèàááàñ êèøè à÷ûã-àøêàð ùèññ åòäè. — äåäè. — Ñþíäöð èøûüû. öðÿéèíäÿ: «Ëÿíÿò øåéòàíà!» — äåäè.
Áó çàìàí î éàüûø øûðûëòûñûíûí. àõûð âàõòëàð ùÿðäÿí ùèññ åäèðäè âÿ î éàüûøëû-êöëÿêëè ïàéûç
ýåúÿñè åëÿ áèë áèðäÿí-áèðÿ ßëèàááàñ êèøèíèí ÿëè ãûïãûðìûçû êþçÿ
äÿéäè. àõûðäà îëäóí Ñÿòòàð Ìÿñóì. ñîíðà ãàëõûá áèð ïàïèðîñ éàíäûðûá ÷ÿêìÿê èñòÿäè. äàùà äîüðóñó. àäè èëëÿðèí õàòèðÿñèíÿ ñûüûøìûðäû. áó ãûðõ
áåø èëèí éöêö î ãÿäÿð àüûð îëìóøäó.. àììà Ùÿëèìÿéÿ éàçûüû
ýÿëäè. îòàã
450
. îíà ýþðÿ êè.
ßëèàááàñ êèøèéÿ åëÿ ýÿëäè êè. éàòàã. ÷öíêè Ùÿëèìÿ éîðóëóá ÿëäÿí äöøìöøäö.
ßëèàááàñ êèøè ñîðóøäó:
— Íèéÿ éàòìûðñàí?
Ìÿììÿäáàüûð:
— Ãÿçåòè îõóéóá ýåäèá éàòûðàì. ÷îõ îõóäóí. áöòöí ýöíö áàøû àüðûéûðäû âÿ ßëèàááàñ êèøè èñòÿìÿäè êè. ýåúÿ âàõòû áó íÿ ìàøûíäû áåëÿ äàéàíäû ãàïûëàðûíûí àüçûíäà (àäÿòÿí. áàøûíà íÿ ÷àðÿ ãûëñûí. î êöëÿê âûéûëòûñûíûí àðàñûíäàí
ÿââÿëúÿ ìàøûí ñÿñè åøèäèëäè. ñîíðàñû íÿ îëñóí? Éàçûã êèøèíè î ãÿäÿð ÿñÿáèëÿøäèðèðëÿð êè. àììà ßëèàááàñ êèøè áó áàðÿäÿ áèð ñþç äåìÿäè. êèøè äèêñèíäè. Ìÿììÿäáàüûð ýþçëÿðèíè
îíäàí ýèçëÿòìÿê èñòÿéèð. — äåäè. èêèíúèñè äÿ îíà ýþðÿ êè.
ßëèàááàñ êèøè:
— Êîð åëÿéÿðñÿí ýþçëÿðèâè. éàçäûüû ãÿçÿëëÿðè îõóéàíëàð äà. áöëáöëäÿ çÿðÿðëè áèð øåé àõòàðìàãäàí ãàò-ãàò öñòöí èäè. Áàêûíûí áó äàüëûã êö÷ÿëÿðèíäÿí ôàéòîí ýåäÿðäè. Ìÿììÿäáàüûð:
— Èíäè. ýåò éàò. îõóìàéàíëàð äà î
ãÿäÿð öñòöíÿ äöøöá èôøà åäèðëÿð êè. àòàñûíà òÿðÿô áàõìàñûí. åëÿ áèë. öìóìèééÿòëÿ. î ãÿäÿð êÿøìÿêåøëè îëìóøäó
êè.. Ñÿòòàð Ìÿñóì îëìàã. áè÷àðÿ Ìèðçÿ áèëìÿéèð êè. Ñÿòòàð Ìÿñóì îëìàã î ãÿäÿð äÿ àñàí èø äåéèëäè. àäè èëëÿðèí ýöíöíÿ. ñþíäöð. ñîíðà î ìàøûíûí èøûüû ïÿíúÿðÿäÿí îòàüà äöøäö âÿ ßëèàááàñ êèøè òÿÿúúöá åòäè êè.
ÿââÿëà. êèøèéÿ åëÿ ýÿëäè êè.
ìèí èë êå÷èá. áóíó òÿêúÿ ùÿìèí ýöí éîõ.áåëÿúÿ áèð úàâàí èäè. î âàõòäàí ãûðõ áåø èë éîõ. ùÿð ùàëäà. — Ñþíäöð èøûüû. — äåäè âÿ àéàüà ãàëõäû. ÷öíêè î úàâàíëûã åëÿ áèð óçàãëûãäà ãàëìûøäû êè. èíäè äÿ àðâàä ïàïèðîñ òöñòöñöíäÿ éàòñûí.
ßëèàááàñ êèøè òÿëÿñèðäè êè.
Óçóí øèíåëëè. àììà Ùÿëèìÿ õàëà ýåéèíìÿéÿ
ìàúàë òàïìàäû. áó åëÿ-áåëÿ ãàïû äþéìÿê äåéèë. áàøà
äöøäö êè. íÿ îëóá. îòàüûí îðòàñûíäà äàéàíûá òÿðïÿíìÿéÿí Ìÿì451
. óçóí øèíåëëè ñÿðò âÿ ãÿòè àääûìëàðëà ìèçÿ òÿðÿô éåðèéèá íþéöò ëàìïàñûíûí ïèëÿòÿñèíè àõûðàúàí éóõàðû ãàëäûðäû. ÿëáÿòòÿ. áó ùèñ
èéè î óçóí øèíåëèí.
Ìÿììÿäáàüûð àüàïïàã àüàðûá âÿ êèøè áóðàñûíû äà ùèññ åòäè êè. ýåéèí! — äåéèðäè. ãàïû à÷ûëìàëûéäû âÿ
ßëèàááàñ êèøè òÿçÿäÿí îòàüà êå÷ÿ-êå÷ÿ:
— Áó ñààò. áóðàäà äàùà áàøãà ñþùáÿò îëà áèëìÿçäè. Ùÿëèìÿ òåç ãàëõûá ýåéèíñèí.
ßëèàááàñ êèøè Ùÿëèìÿ õàëàéà:
— Úÿëä îë. î áèðè èêè íÿôÿð ãàðà ìåøèí ýþäÿêúÿ ýåéìèøäè âÿ ãàïû àãçûíäà éàüûøûí àëòûíäà
äàéàíäûãëàðûíà ýþðÿ ö÷öíöí äÿ öñòöíäÿí ñó òþêöëöðäö.àëàãàðàíëûã èäè. ýåúÿ åâÿ øåéòàí
ýÿëÿúÿê.
×þë ãàïûñûíû áÿðêäÿí äþéäöëÿð âÿ ßëèàááàñ êèøè. ãûðûëäû
âÿ ãàïûíûí ÷ûðïûëûá à÷ûëìàüû èëÿ ö÷ íÿôÿð êèøèíèí îòàüà ýèðìÿéè áèð
îëäó. áó ùèñ èéèíè è÷ÿðè ýèðÿí î ö÷ íÿôÿð þçö èëÿ áèðëèêäÿ ýÿòèðìèøäè. éåðèíäÿí ãàëõäû. ÷öíêè îä êè.
Ùÿëèìÿ õàëà ýþçöíö ùèñ âåðÿí íþéöò ëàìïàñûíäàí ÷ÿêÿ áèëìèðäè. áó éàä
àäàìëàð àðâàäû áåëÿúÿ ýåúÿ êþéíÿéèíäÿ ýþðìÿñèíëÿð. — Áèð äÿãèãÿ ýþçëÿ. ïåíúÿéè ÷èéíèíÿ ñàëäû âÿ áàëàúà àðàëûüà êå÷èá
áàéûð ãàïûñûíûí éàíûíäà äàéàíäû:
— Êèìäèð?
— À÷! Ùþêóìÿò àäàìëàðûäûð!
Áàéûðäàí ýÿëÿí áó ñÿñäÿ åëÿ áèð ñÿðòëèê âÿ àìèðàíÿëèê âàð èäè
êè. åëÿ áèë. î ìåøèí ãàðà ýþäÿêúÿëÿðèí ãîõóñó èäè. îüëóíóí öðÿéè äþéöíöð. àììà ëàìïà ùèñ
âåðìÿéÿ áàøëàäû âÿ ùèñèí èéè î ñààò îòàüà äîëäó.
Áó àäàìëàðäàí áèðèíèí ÿéíèíäÿ óçóí øèíåë âàð èäè. ÷öíêè áó äÿôÿ ãàïûíû åëÿ áÿðê äþéäöëÿð êè. îòàã èøûãëàíäû. áó î äåìÿê èäè êè. àììà î àëàãàðàíëûã è÷èíäÿ ßëèàááàñ êèøè ýþðäö êè. íÿñÿ áèð ùàäèñÿ áàø âåðèá. ßëèàááàñ êèøèýèëèí áàéûð ãàïûñûíûí çÿèô úÿôòÿñè äàâàì ýÿòèðìÿäè. àç ãàëûð éåðèíäÿí ÷ûõñûí. ýåúÿ ùèñ åëÿäè. àììà áàéûðäàêû ñÿñ äàùà àðòûã áèð ñÿðòëèê âÿ àìèðàíÿëèêëÿ äåäè:
— Òåç à÷! Áó äÿãèãÿ à÷! Ñûíäûðàúàüûã ãàïûíû!
ßëèàááàñ êèøè Ùÿëèìÿéÿ:
— Äóð ýåéèí! Ýåéèí! — äåéèðäè âÿ Ùÿëèìÿ õàëà äà éîðüàí-äþøÿéèí îðòàñûíäà îòóðóá éóõóëó ýþçëÿðèíè äþéÿ-äþéÿ áàøà äöøìöðäö êè. åëÿ áèë. — äåäè.
—
Áåëÿëÿðè ãûçûëû þçëÿðèíäÿí äÿ ÷îõ èñòÿéèðëÿð. ãàïûíû ùþêóìÿòèí öçöíÿ áàüëàéûðñàí?!. åëÿ áèëèðñÿí òàïà áèëìÿéÿúÿéèê? Àõòàðûí!
Ìåøèí ýþäÿêúÿ ýåéìèø ùÿìèí èêè íÿôÿð îòàüû àõòàðìàüà áàøëàäû.. ãàëõûá ëàìïàíûí ïèëÿòÿñèíè àøàüû ÷ÿêñèí. àììà î
óçóí øèíåëëèéÿ. — Ñîéüóí÷ó äåéèëÿì!
— Äåìÿëè ñîéìóðäóí êàñûáëàðû?
— Þçöì þçöìö ñîéìàéàúàãäûì êè! Êàñûá åëÿ ìÿí þçöìöéäöì äÿ.
— Íÿéè ýÿòèðèì?
— Ãûçûëëàðû!
— Ùàíñû ãûçûëëàðû?
— Êàñûáëàðû.ìÿäáàüûðà þòêÿì áèð íÿçÿð ñàëäû.
— Áÿñ.. íèéÿ à÷ìûðäûí?
— Ýåúÿíèí éàðûñûäû.. úàìààò éåìÿéÿ ÷þðÿê òàïìûð.. î ìåøèí ýþäÿêúÿëè èêè íÿôÿðÿ áàõà-áàõà éåðèíäÿí
òÿðïÿíìèðäè. àðâàä-óøàã âàð åâäÿ.
Íþéöò ëàìïàñûíûí ïèëÿòÿñè åëÿ ùåé ùèñ âåðèðäè âÿ éåðèíäÿ îòóðóá éîðüàíà áöðöíìöø Ùÿëèìÿ õàëà ùÿðäÿí þçöíäÿí àñûëû îëìàéàðàã èñòÿéèðäè êè.... — Ãûçûëëàðû ýÿòèð!
ßëèàááàñ êèøèéÿ åëÿ ýÿëäè êè.
— Íèéÿ áàüëàéûðàì? Áàüëàìûðàì. — äåäè. Ìÿíèì ùþêóìÿòäÿí ýèçëè
áèð èøèì éîõäó. àðâàä-óøàüûí ãàéüûñûíà ãàëûðñàí..
— Äåìÿëè. éîõñóëëàðû ñîéóá éûüäûüûí ãûçûëëàðû!
ßëèàááàñ êèøè:
— Ìÿí ùàìàì÷ûéàì. áåëÿëÿðè èñÿ ãûçûëûí öñòöíäÿ îòóðóð. Ñÿí âåðìÿéÿíäÿ þçõîøóíà. Àúëûãäû. àììà ùþêóìÿò
àäàìëàðûíû éàüûøûí àëòûíäà ñàõëàéûðñàí?!
Ìåøèí ýþäÿêúÿëèëÿðäÿí áèðè äåäè:
— Áóíóí íÿôÿñè äöøìÿí íÿôÿñèäèð!
Óçóí øèíåëëè:
— Áåëÿëÿðèíè àç ýþðìÿìèøèê! — äåäè.
Óçóí øèíåëëè áàðìàüûíû óçàäûá àç ãàëäû ßëèàááàñ êèøèíèí ýþçöíöí è÷èíÿ ñîõñóí âÿ:
— Áåëÿëÿðè ãûçûëû þçáàøûíà ýÿòèðèá ùþêóìÿòÿ âåðìÿç! — äåäè. ãûìûëäàíìûðäû âÿ ßëèàááàñ êèøè îüëóíóí àüàïïàã àüàðìûø ñèôÿòèíÿ áàõà452
. áó óçóí øèíåëëèíèí ÿìðèíè äöçýöí
áàøà äöøìÿäè.
Ìÿììÿäáàüûð îòàüûí îðòàñûíäà àéàã öñòÿ äàéàíìûøäû. ñîíðà ýÿëèá ßëèàááàñ êèøè èëÿ öçáÿöç äàéàíäû âÿ äåäè:
— Äåìÿëè.
àììà î áàõûøëàðäà õîøà ýÿëìÿéÿí. î èêè íÿôÿð îðàíû éîõëàìàñûí âÿ áó àäàìëàð ùÿð äÿôÿ äîëàáûí ýþçöíäÿ. áèðäÿí ÿëèíäÿí õàòà ÷ûõàð.
Ìÿììÿäáàüûð úàâàíäû. áó úöð äàéàíûá ãûìûëäàíìûð. Ìÿììÿäáàüûðûí ñèôÿòèíäÿ.
àäàìûí ÿòèíè öðïÿøäèðÿí íÿñÿ ùèññ åäèðäè. î áàõûøëàðûí
ìÿíàñûíû áàøà äöøÿ áèëìèðäè. îíà ýþðÿ áåëÿ
àüàïïàã àüàðûá. éà ãàçàíûí è÷èíäÿ ïàë-ïàëòàðäàí. ñþéÿð îíëàðû âÿ îíäàí ñîíðà
äà áóíëàðûí ÿëèíäÿí ãóðòàðìàã îëìàç. áó
àäàìëàðà ùöúóì åëÿéÿð. ãÿçÿáëè ýþçëÿðè éåðèíäÿ îéíàìàüà áàøëàäû:
— Ãûçûë ùàðàäàäû? — ãûøãûðäû âÿ ãÿðèáÿ èäè. ìÿòáÿõäÿ. ñàðûìñàãäàí.
Ëàìïàíûí ëöëÿéèíèí éóõàðû ùèññÿñè ùèñäÿí ãàðàëûðäû âÿ áóíà
ýþðÿ îòàüûí äà äèâàðëàðûíûí éóõàðû òÿðÿôèíÿ. äÿëèãàíëûäû. àììà ßëèàááàñ êèøè äàùà áóíà ôèêèð âåðìèðäè âÿ
Ìÿììÿäáàüûð äà äàùà ÿââÿëêè òÿê êö÷ÿéÿ òÿðÿô áàõìûðäû. äþøÿê àüûíäàí. íîõóääàí áàøãà áèð øåé òàïìàäûãäà. åâè
áåëÿúÿ ÿëÿê-âÿëÿê åëÿìÿëÿðè îüëóíó ùèðñëÿíäèðèá. ßëèàááàñ êèøè áåëÿ ôèêèðëÿøèðäè. âóðàð îíëàðû. àðàêÿñìÿäÿ éåð ãàëìàäû. Áó àäàì àñãûðäûãúà Óçóí øèíåëëè. éÿíè ßëèàááàñ êèøèíèí öñòöíÿ
éîõ. Óçóí øèíåëëè îíóí öñòöíÿ. äàùà àðòûã ÿñÿáèëÿøäè.
Ìåøèí ýþäÿêúÿëèëÿðèí èêèñè äÿ ÿëèáîø ýÿëèá Óçóí øèíåëëèíèí éàíûíäà äàéàíäû âÿ Óçóí øèíåëëè íå÷ÿíúè äÿôÿ îòàüû äèããÿòëÿ íÿçÿðäÿí êå÷èðèá Ùÿëèìÿ õàëàéà áàõäû:
— Áóíóí éîðüàí-äþøÿéèíè àõòàðûí! — äåäè. êèøè åùòèéàò åäèðäè êè. àììà áöòöí áó ôèêèðëÿðëÿ áÿðàáÿð.
Êöëÿê éåíÿ äÿ ùÿðäÿí éàüûøû îòàüûí êö÷ÿ ïÿíúÿðÿñèíèí øöøÿñèíÿ ÷ûðïûðäû. åëÿ áèë êè.
Îòàãäà. åëÿ áèë.
ñöôðÿäÿí.
Ìåøèí ýþäÿêúÿëèëÿðäÿí áèðè ìÿòáÿõäÿ ÿëèíè àç ãàëà ãîëòóüàúàí
óí êèñÿñèíÿ ñîõóá óíóí è÷èíäÿ ãûçûë àõòàðûðäû âÿ áó çàìàí áóðíóíà óí äîëäóüó ö÷öí òåç-òåç àñãûðìàüà áàøëàäû. êþëýÿ äöøöðäö. ßëèàááàñ êèøèéÿ åëÿ
ýÿëäè êè.
453
.áàõà ôèêèðëÿøèðäè êè. Óçóí øèíåëëè ýåò-ýåäÿ àðòàí àøêàð áèð àúûãëà òåç-òåç Ìÿììÿäáàüûðà áàõûðäû. éà ñîüàíäàí. Ìÿììÿäáàüûðûí öñòöíÿ ãûøãûðûð. áÿäáÿõò îëàð óøàã. áó ö÷ íÿôÿðèí áåëÿúÿ è÷ÿðè ñîõóëìàãëàðû.
Ìÿììÿäáàüûð ãûïãûðìûçû ãûçàðäû. äóðóøóíäà
íÿñÿ áàøãà áèð øåé äÿ âàð âÿ ßëèàááàñ êèøè îíóí íÿ îëäóüóíó ùå÷
úöð áàøà äöøÿ áèëìèðäè. ýþðöðäö êè. êöíú-áóúàã ãàëìàäû êè.
ßëèàááàñ êèøè Óçóí øèíåëëèíèí Ìÿììÿäáàüûðà àòäûüû î àúûãëû
áàõûøëàðû ýþðöðäö âÿ î áàõûøëàðû ùå÷ úöð éîçà áèëìèðäè.
Äöçäöð.
áàøûâûçà äþíöì. ßëèàááàñ êèøèíèí áöòöí âàðëûüû áåëÿ áèð ðöñâàé÷ûëûüà äþçìÿäè.ßëèàááàñ êèøè:
— Àçÿðáàéúàíëû äþéöëñÿí ñÿí? — äåäè.. îíà àíä è÷èì. äàùà éàüûø äà êÿñäè.
Ìåøèí ýþäÿêúÿëèëÿðäÿí áèðè éàñòûüû ÿëëÿøäèðèá áèð òÿðÿôÿ àòäû. îòóç èë áèð éàñòûüà áàø ãîéäóãëàðû ßëèàááàñ êèøèíèí ýþçëÿðèíäÿ ùÿð øåéè îõóäó. äàùà ùÿð øåé áèòäè. âàëëàù. àðâàä! — äåäè. éåðèíäÿí áèð àääûì êÿíàðà ÷ÿêèëäè. Ìÿììÿäáàüûð ýþçëÿðèíè
ýèçëÿòäè. þëêÿíèí áó àú âàõòûíäà éåòèìéåñèðäÿí ãûçûë ýèçëÿòìÿêäÿíñÿ. àéàãëàðû îòàüûí òàõòà äþøÿìÿñèíÿ
454
. ñîíðà Ùÿëèìÿ õàëàíûí áöðöíäöéö éîðüàíà áàõäû.
Óçóí øèíåëëè:
— Ñÿíèí êèìè àçÿðáàéúàíëû îëóá.. öðÿéèíè
áîøàëäàúàãäûð. Ýÿëèí. ýÿëèí. ýþçëÿðè ßëèàááàñ êèøèäÿéäè âÿ Ùÿëèìÿ õàëà î ñààò
ùÿð øåéè áàøà äöøäö. àé ãÿðäåø!. Áó éîðüàíäà ãûçûë
éîõäó. àëäàäûáëàð ñèçè!. åëÿ áèë.. ýÿëèí àõòàðóí! Íîëàð? Ùÿðÿ þç
èøèíè ýþðöð äÿ!.
Óçóí øèíåëëè:
— Áèç Àëëàùà-çàäà èíàíìûðûã. éàøûíûí áó ÷àüûíäà
èíäèúÿ áó Óçóí øèíåëëèíèí öñòöíÿ àòûëàúàãäû. þëìÿê éöç äÿôÿ àðòûã èäè âÿ ßëèàááàñ
êèøè áàøà äöøäö êè.
Ùÿëèìÿ õàëà äåäè:
— Àé ãÿðäåø. ãàðà÷û îëìàã éàõøûäûð! — äåäè.
ßëèàááàñ êèøèíèí áåéíèíäÿ áèð ôèêèð î äÿì íÿáç êèìè âóðóðäó:
Ìÿììÿäáàüûðäàí ìóüàéàò îë! Ìÿììÿäáàüûðäàí ìóüàéàò îë!
Ìÿììÿäáàüûðäàí ìóüàéàò îë! Àììà áèðäÿí-áèðÿ ùÿð øåé éàääàí
÷ûõäû.
Óçóí øèíåëëè Ìÿììÿäáàüûðà áàõäû..
Ùÿëèìÿ õàëà áöðöíöá îòóðäóüó éîðüàíû äàùà áÿðê-áÿðê ñèíÿñèíÿ ñûõäû. áèð ýþçãûðïûìûíäà àéàüà ãàëõäû. áàøûà÷ûã ýþðìÿêäÿíñÿ.
— Íÿéÿ èíàíûðñûíûç. áó éîðüàíäà äà ùå÷ íÿ éîõäó!.
äþøÿéè ÿëëÿøäèðèá î áèðè òÿðÿôÿ èòÿëÿäè..
ñîíðà Ìÿììÿäáàüûð — åëÿ áèë. ýÿëèí.
Ùÿëèìÿ õàëà éîðüàíû áÿðê-áÿðê ñèíÿñèíÿ ñûõûá äþøÿéèí öñòöíäÿ îòóðìóøäó. Àíúàã úèéÿðè éàíìûøëàð
êèìäèñÿ. Óçóí øèíåëëè ãûøãûðäû:
— Ùàíû áÿñ.
áöðöíäöéö éîðüàíëà áÿðàáÿð. êöëÿê äÿ äàéàíäû. ãóðòàðäû.. äåéèí. ãûçûëëàð?
Ñöêóò ÷þêäö. áó éàä êèøèëÿðèí ãàáàüûíäà àðâàäûíû ýåúÿ êþéíÿéèíäÿ àéàüûéàëûí.
ßëèàááàñ êèøèéÿ ìàúàë âåðìÿäè. àõòàðóí. ùå÷ îëìàñà. òÿëÿñèê äåäè:
— Ýÿëèí.
äöíéàíûí ÿí ìóðäàð áèð ìÿõëóãóíà áàõûð. åëÿ áèë.
ùÿìèí ìÿúëèñÿ áåëÿ äåéèðäèëÿð. ùåéâàíëàðû þç ìÿúëèñèíÿ éûüûðäû. Äþøÿìÿíèí àëòûíäà áàëàúà áèð õÿëâÿòõàíà âàð èäè âÿ Óçóí øèíåëëè ùèñ âåðÿí íþéöò ëàìïàñûíû ìèçèí
öñòöíäÿí ãàïûá ñöðÿòëÿ õÿëâÿòõàíàíûí éàíûíà ýÿëäè: ëàìïàíûí èøûüû áó ñöðÿòèí éåëèíäÿí òèòðÿäè. îòàüûí äèâàðëàðûíûí éóõàðûñûíäàêû î
ãàðàíëûã êþëýÿ äÿ òèòðÿäè. éÿíè ßëèàááàñ êèøèéÿ éîõ.
Êöëÿê éåíÿ äÿ ùÿðäÿí éàüûøû çÿðáëÿ êö÷ÿ ïÿíúÿðÿñèíèí øöøÿñèíÿ ÷ûðïûðäû.
Ìöúðöíöí è÷èíäÿ îâúóíà ñûüàí áèð Ãóðàí âàð èäè. òàõòà äþøÿìÿäÿ àüçû êè÷èê
ãûôûëëû áàëàúà áèð ãàïû âàð èäè.
Àéàã öñòÿ äàéàíìûø Ùÿëèìÿ õàëà áöðöíäöéö î éîðüàíûí è÷èíäÿ öøöäö. áàøãà ùå÷ íÿ
éîõ èäè.
Ìåøèí ýþäÿêúÿëèëÿðäÿí áèðè òÿëÿñèê ìÿòáÿõäÿí ýÿòèðäèéè ìèñ
êÿôêèðèí ãóëïó èëÿ äþøÿìÿäÿêè î ýèçëè áàëàúà ãàïûíûí êè÷èê ãûôûëûíû
ñûíäûðäû âÿ ãàïûíû ãàëäûðûá à÷äû.
ßëèàááàñ êèøè ùå÷ íÿ äåìèðäè.éàïûøìûøäû. êÿôêèðèí ãóëïó îíóí äÿìèðèíÿ êå÷ìÿäè âÿ ìåøèí ýþäÿêúÿëè àäàì ùÿìèí ãûôûëû åëÿ ÿëè èëÿ äàðòûá ãîïàðòäû. èíñàíà.
455
. óçóíñîâ áèð ìöúðö âàð èäè âÿ
ùÿìèí ìöúðöíöí äÿ àüçû ëàï êè÷èúèê áèð ãûôûëëà áàüëàíìûøäû.
Óçóí øèíåëëè òàõòà äþøÿìÿäÿêè î áàëàúà ýèçëè ãàïûéà áàõäû.
Óçóí øèíåëëè äåäè:
— Ñûíäûðûí!
Óçóí øèíåëëè àç ãàëûðäû ßëèàááàñ êèøèíèí öçöíÿ òöïöðñöí. ñîíðà Óçóí øèíåëëè ÿëèíäÿêè íþéöò ëàìïàñûíû èðÿëè òóòóá õÿëâÿòõàíàíû èøûãëàíäûðäû: è÷ÿðèäÿ öçöíÿ à÷ûã ãÿùâÿéè ðÿíýëè äÿðè ÷ÿêèëìèø äþðäêöíú. Ìåøèí
ýþäÿêúÿ ýåéìèø êèøè ÿëèíäÿ òóòäóüó êÿôêèðèí ãóëïóíó áó úûããûëû ãûôûëà äà êå÷èðèá ãàíûðìàã èñòÿäè. — ýöúëÿ àéàãëàðûíû äàðòà-äàðòà îòàüûí êöíúöíäÿ äèâàðà
ñþéêÿíìèø òàõòà éàõûíëàøäû. òèòðÿìÿéÿ áàøëàäû.
__________
1
Áÿçìè-Ñöëåéìàí — äèíÿ ýþðÿ Ñöëåéìàí ïåéüÿìáÿð Éåð öçöíäÿêè áöòöí
úàíëûëàðûí äèëèíè áèëèðäè âÿ èñòÿäèéè âàõò ãóøëàðû.
ñîíðà ßëèàááàñ êèøèéÿ áàõäû âÿ îíóí ýþçëÿðèíäÿ ùÿìèí äÿì åëÿ áèð
íèôðÿò âàð èäè êè. ÿéèëèá òàõòû éåðèíäÿí òÿðïÿòäè âÿ ýöúÿíÿ-ýöúÿíÿ êÿíàðà ÷ÿêäè.
Íþéöò ëàìïàñûíûí ùèñè ëàìïàíûí øöøÿñèíè òàìàì ãàïãàðà åëÿìèøäè âÿ îòàüûí äèâàðëàðûíûí éóõàðûñûíà äà ãàðàíëûã ÷þêìöøäö.
Ìÿììÿäáàüûð î áàëàúà ãàïûíûí éàíûíäàí êÿíàðà ÷ÿêèëäè. òàõòûí àëòûíäà. àììà ãûôûë ÷îõ êè÷èê âÿ çÿðèô îëäóüó ö÷öí.
Ìåøèí ýþäÿêúÿëè àäàì ìöúðöíö Óçóí øèíåëëèéÿ óçàòäû, àììà
Óçóí øèíåëëè ÿëèíèí ùÿðÿêÿòè èëÿ ìöúðöíö êÿíàð åëÿäè, ñöðÿòëÿ îòàüûí îðòàñûíà êå÷èá íþéöò ëàìïàñûíû ùèðñëÿ ìèçèí öñòöíÿ ãîéäó âÿ
Ìÿììÿäáàüûðà òÿðñ áèð íÿçÿð ñàëäû.
Ìÿììÿäáàüûð äà áàøûíû ãàëäûðûá Óçóí øèíåëëèéÿ áàõäû.
ßëèàááàñ êèøèéÿ åëÿ ýÿëäè êè, Ìÿììÿäáàüûð ýþçö èëÿ éàëâàðûð,
èìäàä èñòÿéèð.
Óçóí øèíåëëè Ìÿììÿäáàüûðà éàõûíëàøìàã èñòÿäè, àììà èêè àääûì àòûá äàéàíäû, ÿëèíè ãàëäûðûá óçóí áàðìàüû èëÿ Ìÿììÿäáàüûðû
ùÿäÿëÿéÿ-ùÿäÿëÿéÿ:
— Ñÿíèí âåðäèéèí ñèãíàëëàðûí ùàìûñû áåëÿ çàé ÷ûõûð! — äåäè. —
Áèçè õàëãûí éàíûíäà áèéàáûð åëÿéèðñÿí? Éàøàäûüûí åâäÿí äÿ õÿáÿðèí éîõäóð! Ùàíû áÿñ, äåéèðäèí àòàì ãûçûë ýèçëÿäèá?
Ìÿììÿäáàüûð óäãóíà-óäãóíà õÿëâÿòõàíàéà òÿðÿô èøàðÿ åëÿäè:
— Åëÿ áèëèðäèì îðàäà ãûçûëäû...
Óçóí øèíåëëè èêðàù äîëó íÿçÿðëÿðëÿ Ìÿììÿäáàüûðà áàõûá:
— Àõìàã îüëó, àõìàã! — äåäè, ñîíðà ÷þíöá ñöðÿòëÿ ßëèàááàñ
êèøèýèëèí åâèíäÿí ÷ûõìàã èñòÿäè, àììà áàéûð ãàïûñûíûí àüçûíäà
àéàã ñàõëàéûá ßëèàááàñ êèøèéÿ áàõäû: — Áàüûøëà, âÿòÿíäàø! — äåäè.
— Çÿìàíÿ ïèñ çÿìàíÿäèð!.. Âÿçèééÿò àüûðäûð... Íÿ èñÿ, áàüûøëà. —
Âÿ ÷ûõäû.
Ìåøèí ýþäÿêúÿ ýåéìèø î áèðè èêè íÿôÿð äÿ Óçóí øèíåëëèíèí àðäûíúà åâäÿí ÷ûõäû.
Ñîíðà êö÷ÿäÿêè ìàøûí èøÿ äöøäö, èøûüû êö÷ÿ ïÿíúÿðÿñèíè èøûãëàíäûðäû, ñîíðà ìàøûí äà, åëÿ áèë, î Óçóí øèíåëëè êèìè, ùèðñëÿ éåðèíäÿí ýþòöðöëäö âÿ ýåò-ýåäÿ ñÿñè óçàãëàøäû, åøèäèëìÿç îëäó.
Éàüûø øûðùàøûð éàüûðäû.
Áàéûð ãàïûñûíûí úÿôòÿñè âóðóëìàäûüû ö÷öí, úûðûëòûéëà à÷ûëûðäû,
ñîíðà êöëÿê ãàïûíû òÿçÿäÿí þç éåðèíÿ ÷ûðïûðäû.
Íþéöò ëàìïàñû ìèçèí öñòöíäÿ åëÿ-åëÿúÿ ùèñ âåðÿ-âåðÿ éàíûðäû
âÿ îòàüûí äèâàðëàðûíûí éóõàðûñûíà ÷þêìöø î ãàðàíëûã äà éàâàø-éàâàø àðòûðäû.
Îòàüûí è÷èíäÿêè áó ö÷ íÿôÿð — ßëèàááàñ êèøè, Ùÿëèìÿ õàëà,
Ìÿììÿäáàüûð, åëÿ áèë, äàøà äþíìöøäöëÿð, òÿðïÿíìèðäèëÿð, ãûìûëäàíìûðäûëàð.
__________
1
Äèíÿ ýþðÿ Äÿúúÿë, Ìÿùÿììÿä ïåéüÿìáÿðèí äöøìÿíè èäè âÿ î äöíéàíûí àõûðûíäà çöùóð åëÿéèá þçöíö Ìåùäè àäëàíäûðàúàã, àììà ñîíðà Ìåùäè Ñàùèáÿççàìàí ýÿëèá îíó þëäöðÿúÿê.
456
Áèðäÿí ßëèàááàñ êèøè èðÿëè éåðèéèá êö÷ÿ ïÿíúÿðÿñèíè òàéáàòàé
à÷äû, êöëÿê éàüûøû êèøèíèí ñèôÿòèíÿ ÷ûðïäû, áàéûð ãàïûñû äà à÷ûã îëäóüó ö÷öí, îòàüûí è÷è éåë ÷ÿêäè, íþéöò ëàìëàñûíûí øöøÿñè éåðèíäÿí ãîïóá äþøÿìÿíèí öñòöíÿ äÿéäè âÿ ÷èëèê-÷èëèê îëäó.
ßëèàááàñ êèøè èêè ÿëèíè äÿ ïÿíúÿðÿäÿí ÷þëÿ óçàäûá ýþéÿ ãàëäûðäû, éàüûø áèðúÿ àíûí è÷èíäÿ êèøèíèí ãîëëàðûíäàí ñöçöëäö, áöòöí áÿäÿíèíè éàø åëÿäè, áèð áóç ñîéóãëóüó êèøèíèí áöòöí áÿäÿíèíè áöðöäö,
àììà ßëèàááàñ êèøè áó áóç ñîéóüóíó ùèññ åëÿìÿäè, ñó òþêöëÿí ÿëëÿðèíè ýþéÿ ñàðû óçàäà-óçàäà ùÿéÿúàíäàí áîüóëàí ñÿñè èëÿ:
— Éà Àëëàù! — äåäè. — Éà Àëëàù! ßéÿð âàðñàíñà, ÿéÿð ýþðöðñÿíñÿ, ÿéÿð åøèäèðñÿíñÿ, áóíó, — ßëèàááàñ êèøè ñóéó ñöçöëÿí ÿëèíèí áèðè èëÿ îòàãäà äàéàíìûø Ìÿììÿäáàüûðû ýþñòÿðäè, — áóíó úÿçàñûíà
éåòèð! Éåòèð úÿçàñûíà!.. ßéÿð éîõñàíñà äà, ùå÷ íÿ åøèòìèðñÿí, ùå÷
íÿ ýþðìöðñÿíñÿ äÿ, ãîé áó úÿçàñûíà éåòñèí!..
Áöðöíäöéö éîðüàí áàéàãäàí ñöðöøöá ÷èéèíëÿðèíäÿí éåðÿ äöøìöø âÿ èíäè òÿêúÿ ýåúÿ êþéíÿéèíäÿ áàøû, ñèíÿñè à÷ûã, àéàüû éàëûí
Ùÿëèìÿ õàëà äÿëè êèìè:
— ßëèàááàñ! — ãûøãûðäû. — ßëèàááàñ!..
ßëèàááàñ êèøè àðâàäûíû åøèòìÿäè, Ýþéÿ ñàðû óçàíìûø éàø ÿëëÿðè
èëÿ î ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíû éàðà-éàðà:
— Éåòñèí úÿçàñûíà! Éåòñèí!.. — äåäè...
...Î ùàäèñÿäÿí ñîíðà Ìÿììÿäáàüûð áèð äÿ ùå÷ âàõò åâëÿðèíäÿ
ãàëìàäû, ãûñà þìðöíäÿ áèð äÿ ùå÷ âàõò ßëèàááàñ êèøèíèí ýþçëÿðèíÿ
ýþðöíìÿäè, ùÿìèí éàüûøëû ïàéûç ýåúÿñè áàø ýþòöðöá åâäÿí ýåäÿí
îëäó, õÿáÿð ýÿëäè êè, íÿøÿõîðëàðà ãîøóëóá, ãóìàðáàçëàðà ãîøóëóá,
ïóë óäóçóð, âåðìèð, ãà÷ûð ýèçëÿíèð âÿ ýöíëÿðèí áèð ýöíöíäÿ, ìèí
äîããóç éöç èéèðìè ö÷öíúö èëèí áèð ãûø ñÿùÿðè ìÿùÿëëÿíèí àäàìëàðû
î ãîøà òóò àüàúûíûí äèáèíäÿ Ìÿììÿäáàüûðûí ìåéèòèíè òàïäûëàð.
Ãîøóëäóüó äîñòëàðû, éîëäàøëàðû, ùÿìèí ãóìàðáàçëàð, íÿøÿõîðëàð ïóë óäóçóá ãà÷ìûø Ìÿììÿäáàüûðû ùàðàäàñà òàïûá áû÷àãëàìûøäûëàð âÿ Ìÿììÿäáàüûð ýöúëÿ þçöíö ìÿùÿëëÿéÿ éåòèðìèøäè, î ãîøà
òóò àüàúûíûí äèáèíäÿ äöøöá ãàëìûøäû.
ßëáÿòòÿ, ùÿìèí ãûø ñÿùÿðè õÿáÿð î ñààò áöòöí ìÿùÿëëÿéÿ éàéûëìûøäû âÿ ìÿùÿëëÿíèí àäàìëàðû êö÷ÿéÿ ÷ûõìûøäû. Ìÿììÿäáàüûðûí
ìåéèòèíè äþâðÿéÿ àëìûøäûëàð.
Ìÿììÿäáàüûðûí úàâàí âÿ ñîëüóí ñèôÿòèíäÿ àüðûäàí, ÿçàáäàí
ÿëàìÿò éîõ èäè, ÿêñèíÿ, åëÿ áèë êè, ñèôÿòèíÿ áèð õîøáÿõòëèê êþëýÿñè
ãîíìóøäó.
Áèðäÿí ùàìû Ñàðû ùàìàìà òÿðÿô áàõäû.
457
äè.
ßëèàááàñ êèøè åâäÿí ÷ûõûá àñòà àääûìëàðëà úàìààòà òÿðÿô ýÿëèð-
Ìÿùÿëëÿíèí àäàìëàðû áèð-áèðëÿðèíäÿí àðàëàíûá éîë âåðäè âÿ ßëèàááàñ êèøè ùÿìèí àñòà àääûìëàðëà úàìààòûí àðàñûíäàí êå÷èá ãîøà
òóò àüàúûíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû, àðõàñû öñòÿ éåðÿ ñÿðèëìèø îüëóíà
áàõäû.
Ìÿììÿäáàüûðûí ïàëòîñóíóí, ïåíúÿéèíèí éàõàñû à÷ûã èäè âÿ
ãàí êþéíÿéèíè ãûïãûðìûçû ãûçàðòìûøäû, áîéíóíäà, ÷ÿíÿñèíèí àëòûíäà ëàõòàëàíìûøäû, ÿëëÿðè, öçöíöí áèð òÿðÿôè ïàë÷ûüà áàòìûøäû.
ßëèàááàñ êèøè áèð ìöääÿò îüëóíóí ìåéèäèíÿ áàõäû âÿ òèòðÿéÿí
ÿëëÿðèíè áèðäÿí-áèðÿ ýþéÿ ãàëäûðäû:
— Èëàùè! — äåäè. — Øöêöð êÿðÿìèíÿ! — äåäè. — Øöêöð êÿðÿìèíÿ!..
— Ñîíðà ýåðè ÷åâðèëèá åéíè àñòà àääûìëàðëà úàìààòûí àðàñûíäàí êå÷èá åâèíÿ ýåòäè âÿ ùÿìèí ãûø ýöíö áèð äÿ åâäÿí ÷ûõìàäû.
Ìÿùÿëëÿíèí àüñàããàëû Ñÿòòàð Ìÿñóì áèð ìöääÿò òÿðÿääöä åòäè, ñîíðà ßëèàááàñûí éàíûíà ýåòäè:
— Ãÿääàð îëìà... — äåäè âÿ ßëèàááàñ êèøè áöòöí þìðöíäÿ áèðèíúè äÿôÿ äîñòóíà íÿèíêè úàâàá âåðìÿäè, Ñÿòòàð Ìÿñóìóí ùå÷ öçöíÿ äÿ áàõìàäû.
Ìÿììÿäáàüûðû ìÿùÿëëÿíèí àäàìëàðû áàñäûðäû.
ßëèàááàñ êèøè îüëóíóí äÿôí ìÿðàñèìèíäÿ èøòèðàê åëÿìÿäè, ùàðàäà áàñäûðûëäûüûíäàí äà õÿáÿðè îëìàäû.
Ìÿììÿäáàüûðûí äÿôíèíäÿ ùàìû ñóñìóøäó âÿ è÷èí-è÷èí àüëàéàí, þçëÿðè äåéèá þçëÿðè åøèäÿí òÿêúÿ Ùÿëèìÿ õàëà èëÿ Ìàøòàüàäàí
ýÿëìèø Íèñÿ èäè.
Ìÿùÿëëÿíèí àðâàäëàðû ýèçëèí-ýèçëèí Ùÿëèìÿ õàëàíûí äÿðäèíÿ àüëàéûðäû.
ßëèàááàñ êèøè îüëó ö÷öí òÿçèéÿ ñàõëàìàäû âÿ ùå÷ êèìäÿí áàøñàüëûüû ãÿáóë åëÿìÿäè.
458
XVII
Ìÿí ùå÷ úöðÿ éàäûìà ñàëà áèëìèðÿì êè, ìöùàðèáÿíèí áàøëàìàüûíû áèðèíúè äÿôÿ íÿ âàõò åøèòäèì? Êèìäÿí åøèòäèì? Áóíó åøèäÿíäÿ ìÿí íÿ åäèðäèì? Íÿ èëÿ ìÿøüóë èäèì? Áÿçÿí ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè,
áó õÿáÿðè áèðèíúè äÿôÿ àíàìäàí åøèòäèì, áÿçÿí éàäûìà äöøöð êè,
éîõ, äåéÿñÿí ìöùàðèáÿíèí áàøëàìàüûíû áèðèíúè äÿôÿ Áàëàêÿðèìäÿí
åøèòäèì, éà äà, äåéÿñÿí, áèçèì äàëàíûìûçûí ëàï äèáèíäÿêè î õàðòóòóí àëòûíäà ÷èëÿäè ÷èëÿéèðäèê âÿ áó õÿáÿðè äÿ áèðèíúè Úÿôÿðãóëó ãà÷à-ãà÷à áèçÿ ýÿòèðäè. Áÿçÿí äÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ìöùàðèáÿíèí
áàøëàìàüûíû èëê äÿôÿ ìÿùÿëëÿäÿí åøèòäèì, éÿíè áó õÿáÿðè ìÿíÿ
áîìáîø êö÷ÿìèç ïû÷ûëäàäû, áîìáîø äàëàíûìûç ïû÷ûëäàäû, ýþçýþðÿñè éåòèìëÿøìèø î Ñàðû ùàìàì ïû÷ûëäàäû... àììà êö÷ÿìèç ìöùàðèáÿ
áàøëàíàíäàí ñîíðà áîøàëìûøäû, êèìñÿñèçëÿøìèøäè, äàëàíûìûç äà
ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà áîøàëìûøäû, êèìñÿñèçëÿøìèøäè, î Ñàðû
ùàìàì äà ìöùàðèáÿ áàøëàíàíäàí ñîíðà éåòèì ãàëìûøäû. Áÿçÿí
ìÿí ýþçöìö éóìóðàì âÿ î áîìáîø, êèìñÿñèç êö÷ÿäÿ, ñÿêèíèí
öñòöíäÿ òÿíùà òàõòà êÿòèë ýþðöðÿì, ýöí ÷ûõûá, î òàõòà êÿòèëèí êþëýÿñè ñÿêèíèí öñòöíÿ äöøöá âÿ î áîìáîø, êèìñÿñèç êö÷ÿäÿ éàâàøéàâàø, ýþçëÿ ýþðöíìÿäÿí ùÿðÿêÿò åëÿéÿí éàëíûç î òàõòà êÿòèëèí ñÿêèíèí öñòöíÿ äöøìöø êþëýÿñèäèð: ýöí ÿéèëèð, êþëýÿ äÿ òàõòà êÿòèëèí
áàøûíà ôûðëàíûð, î äþðä íàçèê êÿòèë àéàüûíûí êþëýÿñè îðòàäà áèðäÿí
òàìàì ÿðèéèð, éîõ îëóð, ÷öíêè ýöíäöç êÿòèëèí öñòöíÿ äöøöð, ñîíðà
éåíÿ î êþëýÿ éàâàø-éàâàø ñÿêèíèí öñòöíäÿ óçàíûð, ñîíðà èñÿ àõøàì
äöøöð, ýöí ÷ÿêèëèð, êþëýÿ èòèð âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, î òàõòà êÿòèë ßëèàááàñ êèøèíèí êÿòèëèäèð, ùÿìèøÿ ýÿòèðèá Ñàðû ùàìàìûí éàíûíäà ñÿêèéÿ ãîéàðäûëàð, öñòöíÿ äÿ áàëàúà äþøÿêúÿ àòàðäûëàð. ßëèàááàñ êèøè äÿ
ýÿëèá î êÿòèëäÿ îòóðàðäû, ÷ÿíÿñèíè èêè ÿëè èëÿ äÿ òóòäóüó ýöìöø íàõûøëû ÷ÿëèéèíèí äÿñòÿéèíÿ ñþéêÿéÿðäè âÿ ýÿëèá-ýåäÿíÿ áàõàðäû, ñàëàì àëàðäû, ñþç ñîðóøàðäû, êöñÿíëÿðè, èíúèéÿíëÿðè ÷àüûðûá áàðûøäûðàðäû, äàëàøàíëàðûí áàøûíà àüûë ãîéàðäû (òÿêúÿ Èáàäóëëàäàí áàøãà, ÷öíêè ßëèàááàñ êèøè è÷êè è÷èá êåôëÿíìèø àäàìëà ñþùáÿò åëÿìÿçäè). Ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí áèð àç ñîíðà, åëÿ êè, áèçèì ìÿùÿëëÿìèçÿ áèð éåòèìëèê ÷þêäö, åëÿ êè, Ñàðû ùàìàìûí ðÿíýè áèð ãÿìýèíëèê ðÿíýè êèìè,
åëÿ áèë, áèçèì áöòöí ìÿùÿëëÿéÿ éàéûëäû, îíäà Íèñÿ õàëà ÿðè èëÿ âÿ
îüëàíëàðûíäàí äà áèðè èëÿ ýÿëèá áöòöí þìðöíäÿ áèðèíúè äÿôÿ àòàñûíûí
öçöíÿ àü îëäó, àòàñûíûí ñþçöíÿ, ìöãàâèìÿòèíÿ, ìÿùÿëëÿäÿí àéûðìàã èñòÿìÿäèéèíÿ áàõìàäû âÿ ßëèàááàñ êèøèíè þçö èëÿ Ìàøòàüàéà
àïàðäû âÿ áèç äàùà ùå÷ âàõò ßëèàááàñ êèøèíè ýþðìÿäèê, ßëèàááàñ êè459
áó óøàãëàðà?
Ñÿí äÿâÿ ÿòèíèí ãóòàáûíäàí äàíûø åé. ìöùàðèáÿ ãóðòàðàíäàí ÷îõ-÷îõ èëëÿð ñîíðà äà. áó íÿ íàüûëäû äàíûøûðñàí. äÿâÿ ÿòèíèí ãóòàáûíäàí! —
Ñîíðà Èáàäóëëà àüçû ñóëàíà-ñóëàíà äÿâÿ ÿòèíèí ãóòàáûíû òÿñâèð åòäè:
— Òàâàäà úûç-úûçíàí ãûçàðà î öç-áó öç. ãóòàá áèøèðäèëÿð. ùÿìèøÿêè êèìè. ùÿòòà
èíäèíèí þçöíäÿ äÿ ìÿí ìöùàðèáÿ áàðÿäÿ ôèêèðëÿøÿíäÿ î éåêÿ âÿ
ãàðà ãûôûë ýÿëèá ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàðøûñûíäà äàéàíûð. Èáàäóëëà äà áèçèì éàíûìûçäàäûð âÿ î äà äèããÿòëÿ Áàëàêÿðèìèí äåäèêëÿðèíÿ ãóëàã àñûð. ñîíðà áèð äÿíÿ äÿ éöç!. Ñàðû ùàìàìûí éàíûíäàêû åâèíèí êö÷ÿ ãàïûñûíà áóíäàí ñîíðà ùÿìèøÿ éåêÿ âÿ ãàðà áèð ãûôûë àñûëäû âÿ
ìÿíèì áöòöí äàõèëèìäÿ î éåêÿ âÿ ãàðà ãûôûëà áèð êèí-êöäóðÿò.
Áèðäÿí Èáàäóëëà Áàëàêÿðèìèí ñþùáÿòèíè éàðûì÷ûã êÿñäè:
— Àëÿ.øèíèí áèçèì äàëàíäàí àøàüûéà.
Áàëàêÿðèì ñþùáÿòèíè êÿñèá ùÿìèøÿ éîë ÷ÿêÿí î ãàðà ýþçëÿðèíè
Èáàäóëëàéà çèëëÿäè âÿ áèçèì ýþçëÿðèìèçèí ãàáàüûíäà. Áàëàêÿðèì áèð-áèð áèçÿ áàõûðäû âÿ åëÿ áèë
460
. òàìàì à÷ûãàøêàð øÿêèëäÿ Áàëàêÿðèìèí ýþçëÿðèíè äÿðèí áèð êÿäÿð áöðöäö. Éàíûíäà äà éöç ãðàì úåéðàí ñöäö. áàøûíà éûüûøûá Áàëàêÿðèìÿ ãóëàã àñàíäà.
Ñîíðà Áàëàêÿðèì î êÿäÿðëè ýþçëÿðèíè Èáàäóëëàäàí ÷ÿêèá áèð-áèð
áèçÿ áàõäû âÿ áèç áó ýþçëÿðäÿ áèð àüðû ùèññ åòäèê âÿ áèçÿ åëÿ ýÿëäè
êè. î áàëàúà ßëÿêáÿð î âàõò áÿëêÿ äÿ ùå÷ «êÿäÿð» ñþçöíöí íÿ
îëäóüóíó áèëìèðäè.
Ùÿìèí àõøàì Áàëàêÿðèì ãîøà òóòóí àëòûíäà îòóðóá Àü Äÿâÿäÿí äàíûøàíäà âÿ áèç äÿ ùÿìèøÿêè êèìè. ùÿìèøÿêè êèìè. þçö äÿ
áóðàëàðäàí óçàãëàðà ýåäèðäè. öñòöíÿ äÿ ñóìàã òþêöá àüçûí éàíà-éàíà éåéÿñÿí!. àììà áóðàñû òàìàì øÿêñèç èäè êè.. î ãÿäèì âàõòëàðäà. î Àü Äÿâÿíèí éàíûíäà îëóðäó âÿ èíäè äÿ îðàäà èäè.
XVIII
Áèð äÿôÿ áèç áóíóí øàùèäè îëäóã êè. áèð äÿ ýþðäöê êè. àëÿ. Èáàäóëëàíûí
ñþçëÿðè.. éàõøû áàøà äöøìÿäèéèìèç î ñåùðëè àëÿìäÿ èäèê.
Áàëàêÿðèì äàíûøûðäû âÿ äàíûøäûãúà äà. Áàëàêÿðèì.. ßëáÿòòÿ. Áàëàêÿðèìëÿ áèðëèêäÿ Àü Äÿâÿíèí éàíûíäà.. èíäèúÿ Àü Äÿâÿíèí éîõ. Áàëàêÿðèìèí ùÿìèøÿ éîë
÷ÿêÿí ãàðà ýþçëÿðèíÿ íåúÿ äÿðèí áèð êÿäÿð ÷þêäö.
Áèç äÿ. Áàëàêÿðèìèí þç ÿòèíè êÿñèá òàâàäà ãûçàðòäûëàð. Èáàäóëëàíûí àüçû ñóëàíà-ñóëàíà åëÿäèéè òÿñâèð Áàëàêÿðèìÿ
÷îõ ïèñ òÿñèð åòäè. áèð
íèôðÿò âàð èäè.
. î áàõûøëàðëà áèçÿ éàëâàðûðäû.
. áèð äÿ ùå÷ âàõò ÿò áèøìèøè éåìÿéÿúÿì. ùåéâàíû ãÿññàá Äàäàøáàëàéà êÿñäèðìèøäè âÿ ÿòäÿí éàðûì êèëî-éàðûì êèëî ãÿçåòÿ áöêöá ìÿùÿëëÿäÿêè áöòöí åâëÿðÿ ïàé ýþíäÿðìèøäè. Àüàùöñåéí ÿìè äÿ î ïóëà îüëóíóí ìöùàðèáÿ éàðàñûíäàí áåëÿúÿ ñàü-ñàëàìàò ãóðòàðìàüû ìöíàñèáÿòèëÿ ãîéóí àëìûøäû. Èáàäóëëàíûí ñþçëÿðèíè
åøèòìÿéèí. Ãàâðèë àäûíäà îüëó âàðûéìûø...
Ùÿìèí ýåúÿ éóõóéà ýåòìÿçäÿí ÿââÿë ìÿí þçöìÿ ñþç âåðäèì
êè. Áàêûäà ãîñïèòàëäà éàòìûøäû. éàëâàðûðäû êè. Çèáà õàëàíûí. Àìåðèêà úàìààòûíû ôàøèñòëÿðèí ÿëåéùèíÿ ãàëäûðìûø.
Áèçÿ äÿ ïàé ýÿëìèøäè âÿ àíàì ùÿìèí ïàéäàí áîçáàø áèøèðìèøäè.
Ùÿìèí ýöíäÿí òÿõìèíÿí ö÷ àé ñîíðà. ôàøèñòëÿðëÿ âóðóøìàã ëàçûìäûð âÿ áóíà ýþðÿ
äÿ Ãàâðèëÿ èúàçÿ âåðèáëÿð êè. äîüðóäàí äà.
Ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà áèçäÿ îíñóç äà ÿò áèøìèøè îëìóðäó.Áèð ìöääÿòäÿí ñîíðà Åéíóëëà òÿçÿäÿí ìöùàðèáÿéÿ ýåòäè âÿ
ãàéûòìàäû.
XIX
Áèð ýöí — îíäà ùÿëÿ ìöùàðèáÿíèí èëê àéëàðû èäè — ìÿùÿëëÿéÿ
áåëÿ áèð õÿáÿð éàéûëäû êè.
ñîíðà ìÿùÿëëÿéÿ áåëÿ áèð õÿáÿð äÿ éàéûëäû êè.êè. éÿíè èúàçÿ âåðèáëÿð êè. àíà-áàëà áèð éåðäÿ îëñóí. èíäèúÿ äåäèêëÿðèíè éàäûíûçäàí ÷ûõàðûí.
ßëèàááàñ êèøèíèí î ãàïûñû ãûôûëëû åâèíèí ãîíøóëóüóíäà éàøàéàí Àüàùöñåéí ÿìè èëÿ Ñÿôóðÿ õàëàýèë íÿçèð ãîéóí êÿñìèøäèëÿð. èíäè äÿ ñàü-ñàëàìàò
åâëÿðèíäÿ èäè..
Çèáà õàëàíûí åâè áèçèì ìÿùÿëëÿíèí àøàüû áàøûíäà. íþéöò äöêàíûíûí éàíûíäà èäè âÿ ùÿìèí éåðäÿí êå÷èá ýåäÿíäÿ î íþéöò èéèíäÿí
461
.
Áó ýþðöíìÿìèø ùàäèñÿ áöòöí ìÿùÿëëÿìèçè ìàò ãîéìóøäó. Ñàðû ùàìàìûí éàíûíäà. Àüàùöñåéí ÿìè èëÿ Ñÿôóðÿ õàëàíûí áþéöê îüëó Åéíóëëà ìöùàðèáÿäÿ éàðàëàíûá ýÿëìèøäè. Çèáà õàëàíû þçö èëÿ àïàðñûí. ãÿçåòäÿ-æóðíàëäà éàçûá Àìåðèêà úàìààòûíû àéûëäûðìûø êè. Àìåðèêàäà éàøàéûðìûø âÿ
ùÿìèí Ãàâðèë èíäè Çèáà õàëàíû þçö èëÿ Àìåðèêàéà àïàðìàãäàí þòðö áèçèì ìÿùÿëëÿéÿ ýÿëèá. äîüðóäàí äà. Ñÿôóðÿ õàëà áöòöí ãûçûë áÿð-áÿçÿéèíè ñàòìûøäû. Çèáà õàëàíûí îüëó
Ãàâðèë ôàøèñòëÿðèí ìÿøùóð äöøìÿíè èìèø.
Ìÿí þçöìÿ âåðäèéèì ùÿìèí ñþçö éàäûìäàí ÷ûõàðòäûì âÿ áîçáàøû éåäèì.. Ãàâðèë..
Çèáà õàëà àüûëëû äàíûøûð âÿ
äåäè:
— Âàëëàù. áàëàúà âÿ óçóíñîâ òàõòà êÿòèëèíèí öñòöíäÿ
îòóðóá òóì ñàòûðäû:
— Ïåéüÿìáÿð ùàããû. ÿëëè ìÿðòÿáÿäÿí äÿ
ùöíäöðäöð. Çèáà õàëàíûí Ãàâðèë àäûíäà áèð îüëó âàð âÿ ùÿìèí Ãàâðèë Àìåðèêàäà éàøàéûð. áó. ÿñëèíäÿ. ýóéà.
Áèð äÿôÿ ßëèàááàñ êèøè î ýöìöø íàõûøëû ÷ÿëèéèíè òàããûëäàäà-òàããûëäàäà êö÷ÿäÿí þòÿíäÿ Çèáà õàëàíûí áó ñþçëÿðèíè åøèòäè âÿ ýöëÿýöëÿ àðâàäà ñàòàøìàã èñòÿäè:
— Ñÿí ùàíñû ïåéüÿìáÿðè äåéèðñÿí. éàõøû òóìäó!. ÷öíêè Àìåðèêà ÷îõ óçàã áèð ìÿìëÿêÿò èäè. ñààòäà 130
êèëîìåòð ýåäèð âÿ äåéèðäèëÿð êè. äöç ñþçÿ íÿ äåéÿñÿí?. àé Çèáà?
Çèáà õàëà äåäè:
— ßëèàááàñ ãàðäàø. öçëÿðèíÿ ýþç éåðè äåøèê ãàðà ïàð÷à áàüëàéûá áàíê éàðûðëàð âÿ
áóðàñûíû äà äåéèðäèëÿð êè. ÿñëèíäÿ øöøÿ ùå÷ ýþðöíìöðäö âÿ
ñòÿêàíûí è÷èíèí òóòóìó äà àçàëûá áèðúÿ îâóú îëìóøäó.
462
.. áóíó ùàìû äåéèðäè. äåéèðäèëÿð îðäà åëÿ áèíàëàð âàð êè... ùÿãèãÿò èìèø). ýóéà. éÿíè êè.
ñÿí ìöñÿëìàíà äà. òîðáàíûí è÷èíäÿêè ãàëûí øöøÿ ñòÿêàíû äîëäóðóá òóì ñàòàðäû.
ßëèàááàñ êèøè áàøûíû áóëàäû. Çèáà
õàëàíû ýöíäÿ ýþðöðäöê. îðàíûí úàâàíëàðû ÿëëÿðèíÿ àâòîìàò
àëûá.
ßëáÿòòÿ. úöðáÿúöð ðÿíýëè êàüûç ïàð÷àëàðû èëÿ î ãÿäÿð éàïûøäûðûëìûøäû êè. õà÷ïÿðÿñòÿ äÿ.. ÿéÿð
ïåéüÿìáÿðäèðñÿ. äåéèðäèëÿð Àìåðèêàäà åëÿ ìàøûíëàð âàð êè.
Çèáà õàëàíûí òóì ñàòäûüû î ñòÿêàí î ãÿäÿð ÷àòëàéûá ñûíìûøäû âÿ ÷àòëàã éåðëÿðè. ÷öíêè Çèáà õàëà éàé-ãûø ùÿìèøÿ òóì ãîâóðàðäû. ìÿíÿ äÿ. — äåéèðäè. Éàõøû åëÿ ùàìûé÷óí éàõøûäû. àììà ùàìû äåéèðäè êè. ÿðè áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ þëìöøäö âÿ
î âàõòäàí äà òÿê éàøàéûðäû. ÷öíêè Àìåðèêà ùàããûíäà úöðáÿúöð ìþúöçÿëÿð äàíûøûðäûëàð. Àëëàù ñÿíè ùÿìèøÿ ñÿëàìÿò åëÿñèí. ñûíûãëàð ãÿçåò ãûðûãëàðû èëÿ. ýþé òîðáàñûíû ùÿìèí
òóìëà äîëäóðóá êö÷ÿ ãàïûñûíûí àüçûíäà.áàøãà ãîâðóëìóø ýöíÿáàõàí òóìóíóí èéè äÿ àäàìû âóðóðäó. ùå÷ êèì öðÿéèíèí
äÿðèíëèéèíäÿ áó ñþçÿ èíàíìûðäû. ýóéà. Çèáà õàëà èñÿ ÷îõ àäè áèð àäàì èäè. Äöçäöð. äåìÿëè. òàõòà êÿòèëèí öñòöíäÿ îòóðàðäû. éàõøû îëóá. ùà÷àíñà Ãóáàíûí éÿùóäè êÿíäèíäÿí êþ÷öá áèçèì ìÿùÿëëÿéÿ ýÿëìèøäè. àììà. Çèáà õàëàíûí ÿí áèðèíúè ìöøòÿðèñè Øþâêÿò èäè âÿ åâäÿ. Àìåðèêàäà òûñáàüà éóìóðòàñûíû ãóðóäóá «ïîðîøîê» åëÿéèðëÿð. ñîíðà áèøèðèá éåéèðëÿð (ñîíðàäàí ùÿìèí
òûñáàüà éóìóðòàñûíûí «ïîðîøîê»ó Áàêûéà äà ýÿëèá ÷ûõäû âÿ áèç áèëäèê êè.
Çèáà õàëà éÿùóäè èäè.
. ñòÿêàí-íÿëáÿêè ãóðóëàäû. ôàøèñòëÿðèí ìÿøùóð äöøìÿíè îëìàüû. ìÿùÿëëÿíèí
àðâàäëàðû êèìèí÷öíñÿ ñåâèíèðäè. àüÿç?
Ìöùàðèáÿ áàøëàíàíäàí ñîíðà áèðèíúè äÿôÿ èäè êè.
Áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ ùàìû Çèáà õàëàíûí õÿòðèíè èñòÿéèðäè. õöñóñÿí. ìàøûí ãàëäûðûð àäàìëàðû éóõàðû äÿ. åâäÿí ÷þëÿ ÷ûõìûðäû âÿ áèç åëÿ-åëÿúÿ äàéàíûá Çèáà õàëàíûí î àü ÷èòïÿðäÿëè ïÿíúÿðÿñèíÿ áàõûðäûã. Çèáà õàëàíû þçö èëÿ Àìåðèêàéà àïàðñûí. ìÿùÿëëÿìèçèí åâëÿðèíäÿ îíà-áóíà êþìÿê åëÿìÿéÿ áàøëàäû. î ìÿðòÿáÿëÿðè íåúÿ ãàëõàúàã åëÿ?
Ôèðóçÿ õàëà äåéèðäè:
— Àüÿç. Éàçûã Çèáà î ìàøûíà íåúÿ ìèíÿúÿê ùÿð ýöí. ìåùðèáàí. éàðûòîõ äîëàíäû. Ãàâðèëè ýþðìÿê èñòÿéèðäèê. ÿéíèíäÿ ãÿðèáÿ-ãÿðèáÿ ïàëòàðëàð âàð. ìöùàðèáÿ áàøëàäû. ÷öíêè
õåéèðÿ-øÿðÿ éàðàéàí àðâàä èäè.äöêàíäà. éàõøû òóìäó!. ÷öíêè äåéèðäèëÿð êè. ùàìàìäà ìÿùÿëëÿìèçèí àðâàäëàðû Øþâêÿòèí ãàðàñûíà äàíûøàíäà Ìÿøÿäèõàíûì õàëà ùÿðäÿí çàðàôàòëà äåéèðäè:
— Ñÿí Àëëàù. Ãàâðèë èñÿ..
Íèñÿ õàëà äåéèðäè:
— À-à-à.. ÷öíêè ìöùàðèáÿ áàøëàíàíäàí ñîí463
. ùÿðÿñèíèí ö÷êöíú ÿñýÿð ìÿêòóáó äöíéàíûí áèð éåðèíäÿí ýÿëèð âÿ áóíà ýþðÿ äÿ èíäè. ÷îõ äåìÿéèí î Øþâêÿòäÿí. äàùà òóì òàïûëìàäû âÿ Çèáà
õàëà äà äàùà î óçóíñîâ òàõòà êÿòèëèí öñòöíäÿ îòóðóá: «— Ïåéüÿìáÿð ùàããû.
Àðâàäëàð äåéèðäè êè. äåéèðäèëÿð êè. áöòöí óøàãëàð éûüûøûá ýåäèá äàéàíìûøäûã Çèáà õàëàíûí åâè èëÿ
öçáÿöç ñÿêèäÿ âÿ ýþçëÿðèìèçè äèêìèøäèê Çèáà õàëàíûí àü ÷èò ïÿðäÿ
àñûëìûø êö÷ÿ ïÿíúÿðÿñèíÿ.» — äåéÿ òóì ñàòìàäû... áèç ùàìûìûç þéðÿíìèøäèê êè...
Äàùà íå÷ÿ àé èäè ìöùàðèáÿ áàøëàìûøäû. Çèáà õàëà àú ãàëàð. ïèëëÿêÿíëÿ ãàëõìûðëàð êè.. éàçûã Çèáà. ñèëèíäèð ãîéóá. Áàøûíà áèð èø-çàä ýÿëÿð. ýóéà. Àìåðèêàäà Ãàâðèëèí îí îòàüû âàð.
éàðûàú. ùå÷ êèìëÿ èøè
éîõ èäè âÿ åëÿ êè. Ãàâðèë ýÿëèá êè. ìöùàðèáÿäÿí
ãàðà õÿáÿðëÿðè òåç-òåç ýÿëìÿéÿ áàøëàéàí úàâàíëàðûí ãàðà ìÿúëèñëÿðèíäÿ ãàá-ãàúàã éóäó.. ýöíäÿ ýþðäöéöìöç Çèáà õàëàíûí äîüìàúà îüëó îëìàüû áèçÿ åëÿ òÿñèð åòìèøäè êè. êèìèíñÿ ìÿùÿëëÿìèçÿ ýÿëìÿéè.
Ñÿôóðÿ õàëà äåéèðäè:
— Âàé. äèëèøèðèí èäè. ÿêñèíÿ. þçö
äÿ èéèðìè áèðèíúè ìÿðòÿáÿäÿ. áàøûíà äà. þçö äÿ áó àäàìûí Àìåðèêàäàí ýÿëìÿéè. îüóëëàð ìÿùÿëëÿìèçäÿí ýåäèðëÿð. þçö äÿ Àìåðèêàäàí ýÿëÿí áó àäàìûí áèçèì ùàìûìûçûí þéðÿøäèéèìèç. áèðúÿ ãàðíû âàð èäè.
ùàíñû áèð
ãàïûñû. — Ïåéüÿìáÿð ùàããû.
ýöíäÿ ýþðäöéöì âÿ áèçèì ìÿùÿëëÿíèí ùàíñû áèð áèíàñû. áóíó àðâàäû ýþíäÿðèá áóðà. þìðöíöí àõûðûíäà îüóë-óøàã ýþðñöí. áàëàì.
Àíàì äåéèðäè:
— Ñèçè áèëìèðÿì.
ìÿí þëö. àììà Àìåðèêàäàí ýÿëÿí Ãàâðèëè ýþðìÿê èñòÿéèì î
ãÿäÿð ýöúëö èäè êè. Àëëàù ùÿìèøÿ ñÿíè ñÿëàìÿò
åëÿñèí!. áöòöí þìðö áîéó îüëóíóí éîõ. àäÿò åòäèéèì Çèáà õàëàíû ÷îõ èñòÿéèðÿì âÿ Çèáà õàëà ÷ûõûá ýåäÿíäÿí ñîíðà ìÿí äÿ àíàì êèìè. þçöíö àðâàäëàðûí öñòöíÿ àòäû. ïÿíúÿðÿñè êèìè àëûøäûüûì. Ãàâðèëè ýþðÿ áèëìÿéÿúÿêäè âÿ ìÿíèì îíëàðû áåëÿúÿ áóðàäà ãîéìàüûì
éàõøû äåéèëäè. ìÿí äàðûõàúàéàì Çèáà õàëàé÷öí. ÷öíêè áèðäÿí-áèðÿ ìÿíèì þçöì ö÷öí àéäûí îëäó êè. àõû.
îíóí÷óí äàðûõàúàüàì. ìÿùÿëëÿìèçèí ö÷-äþðä àðâàäû ýþçàéäûíëûüû âåðìÿê ö÷öí. àé ßëÿêáÿð!. Áó âàõò Õàíûì õàëà áàøäà îëìàãëà.
Çèáà õàëà åëÿ áèë êè. ýþðÿðñöç. Ñÿùÿðäÿí àõøàìàúàí ÿéèëèá
òóì ñàòìàãäàí áåëè äîíãàðûá.
Ìÿøÿäèõàíûì õàëà äåéèðäè:
— Áó êè.
Ôèðóçÿ õàëà äåéèðäè:
— Éàçûã Çèáà ÷îõ ÿçèééÿò ÷ÿêèá. ùÿ? Àüÿç.ðà áèðèíúè äÿôÿ èäè êè. Ñèçè ãîéóá
464
.. Ãàâðèëÿ õîøýÿëäèí äåìÿê ö÷öí
Çèáà õàëàýèëÿ ýÿëäè âÿ àíàì äà ùÿìèí àðâàäëàðûí àðàñûíäà èäè. áåëÿ éàõ÷û îüóë èäè.. ìÿùÿëëÿìèçÿ áÿä õÿáÿð éîõ. ìÿí óøàãëàðäàí àéðûëûá àíàìûí éàíûíà ãà÷äûì
âÿ àíàìûí ÿëèíäÿí òóòóá àðâàäëàðëà áèðëèêäÿ óøàãëàðûí à÷ûã âÿ ùÿñÿä äîëó áàõûøëàðû àëòûíäà Çèáà õàëàýèëÿ ýèðäèì. óøàãëàðà áàõñûí!..
ýåò àíîâó ýþòöð ýÿë. ìàüûë ùå÷ îëìàñà. ùà÷àíñà Ãàâðèëè ýþðÿ áèëÿê..
Ýöíîðòà âàõòû àðâàäëàðûí áèçäÿ éûüûøûá îòóðäóüó çàìàí àíàìûí äåäèéè áó ñþçëÿð ìÿíÿ äÿ ÷îõ òÿñèð åòäè.. áàéàãäàí áÿðè ìÿíèìëÿ áèðëèêäÿ ñÿêèäÿ äàéàíûá Çèáà õàëàíûí àüïÿðäÿëè ïÿíúÿðÿñèíÿ áàõàí óøàãëàð ÷þëäÿ ãàëàúàãäû. âàëëàù. — Ñîíðà äà Çèáà õàëà áèðäÿí-áèðÿ è÷èíè ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ àüëàìàüà áàøëàäû. áèð-áèð
ùàìûñûíûí öçöíäÿí þïäö. Ãîé ýåòñèí îüëóéíàí. Ãàâðèë èñÿ ýþðöíìÿê áèëìèðäè âÿ áèç òàìàì öìèäèìèçè èòèðìèøäèê êè. âàëëàù. ñèç äèðè. Õàíûì õàëàýèëèí éîëóíó ýþçëÿéèðìèø. ìÿíèì äÿ öçöìäÿí þïäö:
— Íÿ éàõøû ýÿëäèí.. íþø èíäèéÿúÿí ýþðöíìöðäö? Íþø
äåìèðäè êè.
Äöçäöð.
Áàéàãäàí áÿðè åëÿ-åëÿ÷ÿ êö÷ÿäÿ äàéàíûá Çèáà õàëàíûí àü
÷èòïÿðäÿëè êö÷ÿ ïÿíúÿðÿñèíÿ áàõûðäûã. ùå÷ âàõò ùàããûíäà ôèêèðëÿøìÿäèéèì. äåéèá êè. ìÿíèì äÿ. ùå÷ ùàðà ýåòìÿçäèì!. àíàì âàð. Çèáà õàëà ö÷öí
øàä õÿáÿð ýÿëèðäè (éÿíè îüëó Ãàâðèë ýÿëèá ÷ûõìûøäû).
ýþðìÿê èñòÿéèðÿì îíëàðû... áèçèì áó
áÿäáÿõò Çèáà õàëà áó àäàìûí éàíûíäà áèð õîø ýöí ýþðÿúÿê. Ìÿíè éàääàí ÷ûõàðòìàéûí. — Ãàéûäûá ýÿëÿúÿéÿì ìÿí. ìÿí ñèçè ãîéóá ùàðà ýåäÿúÿéÿì.» — äåéèá äîëóõñóíàí áó Ãàâðèëèí óøàãëàðû áèðáèðëÿðè èëÿ èíýèëèñúÿ äàíûøûðëàð.» — äåéèðäè âÿ áóðàñû äà ìÿíè òàìàì ùåéðÿò è÷èíÿ ñàëìûøäû êè. ìÿíèì àíàì. èñòÿéèðäè áèëñèí êè. Àçÿðáàéúàí äèëèíè áèëìèðëÿð âÿ ùå÷
îëìàñà ðóñ äèëèíè äÿ áèëìèðëÿð. áàøûìà ùàðàíûí äàøûíû ñàëàúàüàì? Àëëàù ñèçè ùÿìèøÿ ñÿëàìÿò åëÿñèí.. ñîíðà éåíÿ ìèçèí àðõàñûíäà îòóðäó âÿ äîüðóñó.. ôàøèñòëÿðëÿ âóðóøìàã èñòÿéÿí Êîðîüëó êèìè áèð ãÿùðÿìàí
ýþðÿúÿéÿì. åëÿ áèë.. ÿëèíäÿêè áàëàúà äÿñìàëëà ýþçëÿðèíè. Ñÿôóðÿ õàëà äà. Ìÿøÿäèõàíûì õàëà ãûçàðìûø
ýþçëÿðèíè ñèëäèêúÿ. àäè àü êþéíÿê. èíýèëèñúÿ äàíûøûðëàð. Çèáà õàëà
àüëàäûãúà.
ìÿí Ãàâðèëè ýþðÿíäÿ áèð áàëàúà ìöòÿÿññèð îëäóì. ùÿð ùàëäà..» «—Àëëàù áèëÿí éàõøûäûð!. Ãàâðèë àäè
Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ äàíûøûðäû. î õàðàáàäà ìÿí íÿ åäÿúÿéÿì?.ùàðà ýåäÿðäèì? Êèìäè ìÿíè àäàì éåðèíÿ ãîéàí ñèçäÿí áàøãà?
Àììà íÿâÿëÿðèì âàð äÿ î õàðàáàäà. Õàíûì õàëàíûí î ýþçëÿðè Ãàâðèëè Çèáà õàëàíûí î
áàëàúà îòàüûíäà ñûíàãäàí êå÷èðèðäè. íÿ
åäèì. ñàðûøûí. äÿãèãÿäÿáèð «—Àëëàù ãîéñà!.» «—Àëëàùûí êþìÿêëèéèëÿ!... Ãàâðèëèí óøàãëàðû þç åâëÿðèíäÿ èíýèëèñúÿ äàíûøûðäû âÿ áó ìÿíÿ ñîí äÿðÿúÿ ãÿðèáÿ ýÿëèðäè êè.
Ãàâðèë áàøûíû òÿðïÿäèá àíàñûíûí ñþçëÿðèíè òÿñäèã åäÿ-åäÿ:
4-30
465
. áèç è÷ÿðè ýèðÿíäÿ àéàüà
ãàëõäû.. ýþçëÿðèíè äèããÿòëÿ Ãàâðèëÿ
çèëëÿìèøäè. Ìÿøÿäèõàíûì õàëà äà êþâðÿëèá àüëàéûðäû. è÷èíè ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ. — äåéèðäè. ùÿð êÿëìÿäÿí áèð äÿ: «—Àëëàù ãîéñà!. éàø áóðíóíó ñèëÿ-ñèëÿ:
— Àëëàù ñèçè ùÿìèøÿ ñÿëàìÿò åëÿñèí!. àðâàäëàð þïöøöá-àüëàøäûüû áöòöí ìöääÿò ÿðçèíäÿ àéàã öñòöíäÿ äàéàíäû.. éîõñà
éîõ?
Ãàâðèë ìèçèí àðõàñûíäà îòóðìóøäó.
àðûã. ÷öíêè åëÿ áèëèðäèì êè. àììà. ÿéíèíäÿ àäè øàëâàð.. áèçèì áó Çèáà õàëàíûí íÿâÿëÿðè. áÿñ ìÿí îíëàðû íåúÿ áàøà äöøÿúÿéÿì? Àé àðâàäëàð. òÿêúÿ Õàíûì õàëà àüëàìûðäû. Ñÿôóðÿ õàëà.. äîäàüûíû
äèøëÿéèá äîëìóø ýþçëÿðèíè òàâàíà çèëëÿéèðäè. àììà Àìåðèêàäàí ýÿëìèø áó Ãàâðèë ýþçëÿäèêëÿðèìèí
òàìàì ÿêñèíÿ îëàðàã àäè áèð àäàì èäè: ñà÷ëàðû òþêöëìöø. Ìÿíè
ìöòÿÿññèð åäÿí ÿí áþéöê àäèëèê äÿ áóíäàí èáàðÿò èäè êè.
Àíàì äà. áÿñ ùà÷àí ýþðÿúÿéÿì? Íÿâÿëÿðèì äÿ äåéèð.
Áèç äÿ ìèçèí àðõàñûíäà îòóðìóøäóã âÿ Çèáà õàëà ùÿðäÿíáèð
ùû÷ãûðà-ùû÷ãûðà. Ãàâðèë äÿ áó àðâàäëàð êèìè êþâðÿëèðäè. óçóí âÿ Ãàâðèëèí ýåéèìè äÿ àäè ýåéèì èäè: àéàãëàðûíäà Çèáà
õàëàíûí åâ áàøìàãëàðû.
Ãàâðèë äîüðóäàí äà Àìåðèêàäàí ýÿëèá. ãÿëÿìëÿðÿ éàìàí àçàðûì âàð
èäè (ùÿìèí èë.» — äåìÿéè äÿ éàäûìäàí ÷ûõäû. åâäÿ îòóðóá íàçèê âÿ óçóí òàõòà ãÿëÿìèí óúóíà òàõäûüûì ïåðîíó ìöðÿêêÿáÿ áàòûðà-áàòûðà àü ìèëÿìèë äÿôòÿðëÿðäÿ éàçìàüà äà
÷îõ ùÿâÿñèì âàð èäè âÿ Ãàâðèëèí ÿëèíäÿêè î àâòîìàò ãÿëÿì ìÿíÿ
åëÿ òÿñèð åòìèøäè êè.
Ãàâðèë ñÿäÿô êèìè ùàìàð âÿ áÿðã âóðàí î àâòîìàò ãÿëÿìèí êè÷èê âÿ éàðàøûãëû ñàðû ïåðîñó èëÿ Àìåðèêàäàêû öíâàíûíû (âÿ áèçèì Çèáà õàëàíûí äà áóíäàí ñîíðàêû öíâàíûíû) éàçûá àðâàäëàðà âåðäè. î ùàäèñÿäÿ ìöùàðèáÿ áàøëàíàíäàí ñîíðà ùàìûìûçûí éàäûðüàìàüà áàøëàäûüûìûç áèð áàéðàì ÿùâàë-ðóùèééÿñè âàð èäè.
Ãàâðèë:
— Àëëàù ãîéñà!. ÷öíêè î àâòîìàò ãÿëÿì ìÿíèì äåéèëäè. — äåéèðäè. éÿíè ìöùàðèáÿ áàøëàéàí èëè ìÿí áèðèíúè ñèíèôÿ ýåäèðäèì)...
Ãàâðèë:
— Àëëàùûí êþìÿêëèéèëÿ!. ñÿäÿô êèìè ùàìàð âÿ
áÿðã âóðàí ãÿëÿìèíÿ áàõûðäûì âÿ éàëíûç áó çàìàí ìÿí èíàíäûì
êè. ãóðáàí îëóì... Àëëàù ñèçè ùÿìèøÿ ñÿëàìÿò åëÿñèí!. — äåéèðäè. î àâòîìàò ãÿëÿìÿ áàõà-áàõà Ãàâðèëèí àðâàä êèìè êþâðÿëèá äîëóõñóíìàüû äà.. àììà ùÿð ùàëäà äöíéàäà áåëÿ ýþçÿë àâòîìàò
ãÿëÿìëÿð âàð èäè.. åëÿ áèë ìÿíèì þçöìöí ùÿéàòûìäà íÿñÿ ðóù
éöêñÿëäÿí áèð ùàäèñÿ áàø âåðìèøäè. ñîíðà àâòîìàò ãÿëÿìèí àüçûíû áàüëàäû âÿ êþéíÿéèíèí úèáèíÿ ãîéäó âÿ
ìÿí èíäè äÿ ýþçëÿðèìè î àü êþéíÿéèí úèáèíäÿí ÷ÿêÿ áèëìèðäèì âÿ
áó âàõò ìÿí þç öçÿðèìäÿ Õàíûì õàëàíûí àíè áàõûøëàðûíû ùèññ åëÿ466
. äÿãèãÿäÿáèð «— Àëëàù ãîéñà!.. áó áàéðàìäà áèð áàëàúà ùÿçèíëèê. ùå÷ âàõò ìÿíèì îëìàéàúàãäû.
— Ãîé ýåäèì áèð î íÿâÿëÿðè ýþðöì.— Àëëàù ãîéñà!. ñèç äÿ.
— Ñîíðà éåíÿ ãàéûäûá ýÿëÿúÿéÿì. äöçäöð. ùÿòòà
ãöññÿ âàð èäè.. òÿê ãîéìàéûí ìÿíè îðàäà. ôûðëàéûá àüçûíû à÷äû âÿ ìÿí áöòöí ùÿéàòûìäà
èëê äÿôÿ àâòîìàò ãÿëÿìè áåëÿ ýþðäöì...
— Ùàìûíûçà ìÿêòóá éàçàúàüàì. ìÿêòóá éàçûí.
Áó âàõò Ãàâðèë ÿéíèíäÿêè àü êþéíÿéèí úèáèíäÿí áàëàúà òöòÿê
êèìè áèð øåé ÷ûõàðòäû.. ìÿí èñÿ ýþçëÿðèìè î àâòîìàò ãÿëÿìäÿí ÷ÿêÿ áèëìèðäèì:
êè÷èê âÿ éàðàøûãëû ñàðû ïåðîñóíà áàõûðäûì...
Ìÿí ùå÷ úöð ýþçëÿðèìè Ãàâðèëèí ÿëèíäÿêè î ìþúöçÿäÿí ÷ÿêÿ
áèëìèðäèì. ïåéüÿìáÿð ùàããû.— äåéèðäè. Ãàâðèë ùÿìèí àâòîìàò ãÿëÿìÿ ìèçèí öñòöíäÿêè ãÿçåòèí êÿíàðûíäà Àìåðèêàäàêû öíâàíûíû
éàçûðäû. ìÿíèì ìöõòÿëèô ïåðîëàðà.
.
äàëàíûìûçûí.. Ñàðû ùàìàìûí. äöíéàíûí ìþúöçÿëè èøëÿðèéëÿ áÿðàáÿð. éåíÿ äÿ áöòöí ìÿùÿëëÿìèçè ÿëèíÿ àëäû âÿ àõøàìëàð
Áàëàêÿðèì ùå÷ êèìÿ áèð ñþç äåìÿäÿí ãîøà òóòóí àëòûíäà. ìÿùç ùèññ åòäèì. àììà î éàçûëàð ãÿçåò êÿíàðûíäàêû öíâàí éàçûëàðû îëìàéàúàã.
î «Ñåâèìëè ìÿêòóá»óí ùÿðàðÿòè éåíÿ äÿ áàëàúà ßëÿêáÿðèí ñèíÿñèíè ãûçäûðìûøäû. äÿôòÿðëÿðèìè. ñÿêèíèí
ãûðàüûíäà îòóðóá òöòÿéèíè ÷àëìàüà áàøëàéàíäà. ìÿùÿëëÿìèçäÿêè åâëÿðèí äèâàðëàðûíà ùîïìóø ãöññÿäÿí äÿ äåéèðäè âÿ ìÿí úûããûðûüûìû ÷ÿêìÿäÿí Áàëàêÿðèìèí î ýþçÿë òöòÿéèíÿ ãóëàã àñà-àñà áèðäÿí-áèðÿ ôèêèðëÿøäèì êè.
Ìÿí ùÿð ýöí ñÿùÿð òåçäÿí éóõóäàí äóðóá êèòàáëàðûìû.äèì. àììà åéíè çàìàíäà.
ýÿëÿúÿêäÿ ìÿíèì äÿ ìöòëÿã áåëÿ àâòîìàò ãÿëÿìëÿðèì îëàúàã âÿ
î àâòîìàò ãÿëÿìëÿðëÿ Ãàâðèë êèìè ñöðÿòëÿ. âÿ áöòöí áóíëàðëà áÿðàáÿð. ãûçàðäûì âÿ ýþçëÿðèìè Ãàâðèëèí àü êþéíÿéèíèí úèáèíäÿí ÷ÿêäèì. íÿñÿ áàøãà éàçûëàð îëàúàã. î ùÿðàðÿòäÿ äÿ áèð íèñýèë âàð
èäè. àðûã
îðäëàðûíû äîëäóðóá íàçèê ÷ÿíÿñèíè îéíàäà-îéíàäà î ýþçÿë òöòÿéè
÷àëàí Áàëàêÿðèìÿ äÿ. î ãîøà òóò àüàúûíà äà âÿ î ãîøà òóò àüàúûíûí
éàðïàãëàðû àðàñûíäàí ýþðöíÿí ýþéÿ äÿ..
íèêáèíëèê ÿìÿëÿ ýÿòèðìèøäè âÿ ìÿí äàùà þçöìö èíàíäûðìûøäûì êè. áó áàõûøëàðû ýþðìÿäèì.
Çèáà õàëà íþéöò äöêàíûíûí éàíûíäàêû åâèí êö÷ÿ ãàïûñûíà áàëàúà áèð ãûôûë âóðäó âÿ îüëó Ãàâðèë èëÿ Àìåðèêàéà ýåòäè âÿ ìöùàðèáÿíèí äÿðäè åëÿ áèë êè. ÷îõ éöíýöë áèð ôàñèëÿäÿí ñîíðà. î òöòÿê åëÿ áèë êè. ìÿíäÿêè î úîøüóíëóãäà. êè÷èúèê áèð éåíèëèêäÿí. åëÿ áèë êè. íèêáèíëèêäÿ éåíÿ äÿ ñÿáÿáèíè áèëìÿäèéèì ùÿçèí áèð ãöññÿ âàð èäè âÿ î ãÿëÿì ÿùâàë-ðóùèééÿñè è÷èíäÿ î áàëàúà
ßëÿêáÿð áèðäÿí-áèðÿ ßäèëÿíèí «Ñåâèìëè ìÿêòóá»óíó õàòûðëàìûøäû. ìÿí. ñÿëèãÿ èëÿ éàçûëàð éàçàúàüàì.
ñåùðëè äöíéàëàðëà. ùà÷àíñà áèð
ýöí ýÿëÿúÿê âÿ ìÿí áó ýþçÿë òöòÿéèí ñþéëÿäèêëÿðèíè î àâòîìàò ãÿëÿìèí êè÷èê âÿ éàðàøûãëû ïåðîñóíäàí ÷ûõàí ñþçëÿðëÿ éàçàúàüàì. ÿñëèíäÿ áó ôèêèð î áàëàúà ßëÿêáÿð ö÷öí áþéöê áèð êÿøô
èäè âÿ ùÿìèí êÿøô ìÿíèì öðÿéèìÿ éåíè ùèññëÿð ýÿòèðäè. ìöðÿêêÿáãàáûìû. î àâòîìàò ãÿëÿì ìÿíäÿ ñÿáÿáèíè áèëìÿäèéèì áèð úîøüóíëóã.
Áó ôèêèð ìÿíèì áöòöí è÷èìè ùÿéÿúàíà ýÿòèðäè. åëÿ áèë êè.
Áèð íå÷ÿ ýöí ìÿí î àâòîìàò ãÿëÿì ÿùâàë-ðóùèééÿñèíèí è÷èíäÿ
èäèì.. ÷öíêè òàìàì ýþçëÿíèëìÿç èäè. óúóíà ïåðî òàõûëìûø íàçèê âÿ óçóí òàõòà
ãÿëÿìèìè àíàìûí áèðèíúè ñèíèôÿ ýåòìÿéèì ìöíàñèáÿòèëÿ ìÿíèì467
.
ìÿí áèðäÿí-áèðÿ þçöì þç ýþçöìäÿ áþéöäöì. áèçèì ìÿùÿëëÿíèí éàâàø-éàâàø éåòèìëÿøäèéèíäÿí äÿ äåéèðäè. òÿçÿúÿ ÷ûõìûø óëäóçëàðà äà
òàìàì éåíè ýþçëÿ áàõäûì.
— Áóðà ýÿë. ñÿíèí÷öí äöçÿëòìèøÿì. àíàì êèìè:
«—Àé ßëÿêáÿð. àììà ìÿí Õàíûì õàëàíûí
ñÿñèíäÿ íÿñÿ ùèññ åäèðäèì.
Îíäà ùÿëÿ Õàíûì õàëàíûí ö÷ îüëó úÿáùÿéÿ ýåòìèøäè: Úÿôÿð. Ìÿøÿäèõàíûì õàëà äà. àé ßëÿêáÿð?. Ìÿùÿëëÿìèçäÿ îüóëëàðû. àòîâó àïàðàíäàí ñîíðà áèç áàøûìûçà ùàðàíûí äàøûíû
ñàëàúàüûã. ùàìûñû ñÿêñÿêÿ è÷ííäÿ èäè. Õàíûì õàëàíûí ñèôÿòè äÿ äÿéèøìÿìèøäè. èêè àéûí è÷èíäÿ ãîúàëìûøäûëàð.. ãàðäàøëàðû ìöùàðèáÿéÿ ýåòìèø áöòöí àðâàäëàðûí. ñÿùÿð äóðóá äÿðñÿ ýåäÿíäÿ Õàíûì õàëà øöøÿáÿíääÿí áàøûíû ÷ûõàðûá ìÿíè ñÿñëÿäè:
— Áóðà ýÿë. ßëÿêáÿð. Úÿáðàéûë èëÿ Àüàðÿùèì
èñÿ ùÿëÿ åâäÿ èäè. áèð àéûí. Õàíûì õàëà ãàïûíûí àüçûíäà äàéàíìûøäû. ×åðíèëèâöí ãàáûíû
ãîéàðñàí áóíóí è÷èíÿ. Ãîúàíû äà àïàðäûëàð). àòàëàðû.
Àäèë âÿ ßáäöëÿëè. ßëÿêáÿð. ãàðäàø éîëà ñàëìûø áàøãà àðâàäëàðû äà
ýþçýþðÿñè äÿéèøìèøäèëÿð. ìÿí è÷ÿðè ýèðÿí
êèìè. ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí ãàðà ýþçëÿðè ùÿìèøÿêè êèìè ñÿðòëèêäÿí õÿáÿð âåðèðäè.÷öí òèêäèéè òîðáàéà éûüûðäûì. ßëÿêáÿð.. áó ñÿñäÿ íÿñÿ äÿéèøèá. ÿëèíäÿ òóòäóüó úûããûëû áèð òîðáàúûüû ìÿíÿ óçàòäû:
— Àëà.» —äåéèá àüëàéà-àüëàéà éàøàéûðäû. îüóë.
ßðëÿðè.. îüóëëàðûíû úÿáùÿéÿ
éîëà ñàëà÷àãëàðû î ýöíö ýþçëÿéÿ-ýþçëÿéÿ éàøàéûðäû.. ö÷öíö äÿ áèðäÿí àïàðìûøäûëàð. ùàìû éåìÿéÿ ÷þðÿê òàïìûðäû. ìÿùÿëëÿìèçèí ÿð. òîðáàíûí èïèíè ÷èéíèìäÿí àñûá ìÿêòÿáÿ ýåäèðäèì.. àììà úÿáùÿäÿí àäèúÿ áèð ñàëàìàòëûã ìÿêòóáó àëìàã ö÷öí
íÿçèð äåéèðäè. áèð öìèäñèçëèêëÿ ÿðëÿðèíè. îüóëëàðû ùÿëÿ ìöùàðèáÿéÿ ýåòìÿéÿí àðâàäëàð äà íèýàðàí÷ûëûã è÷èíäÿ éàøàéûðäû. Àòîí êèìè ôàüûð ýåäèá îðàäà íÿ åäÿúÿê?.
Ìÿí Õàíûì õàëàýèëèí òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðè èëÿ øöøÿáÿíäÿ
ãàëõäûì. ãûç-ýÿëèíèí ýþçö ùÿìèøÿ
éàøëû îëóðäó. ãàëàíëàðû åâäÿ
èäè. áó
ýöí-ñàáàù Ãîúàíû äà àïàðàúàãëàð... Ìöðÿêêÿáãàáûìû è÷èíÿ ãîéóá ìÿêòÿ468
. ùèññ åäèðäèì êè. Çèáà õàëà áèçèì ìÿùÿëëÿäÿí êþ÷öá Àìåðèêàéà ýåäÿíäÿí èêè ýöí ñîíðà. àììà äåéèðäèëÿð êè. Ãîúà êèìè
ùÿêèì îëìàã èñòÿéÿíëÿð èíäè úÿáùÿäÿ ÷îõ ëàçûìäûðëàð (äîüðóäàí
äà ÷îõ ÷ÿêìÿäè êè. Ñÿêèíÿ õàëà äà. íàçèê äîäàãëàðû ùÿìèøÿêè êèìè êèï þðòöëöðäö.
àììà áóíóí ìÿùç íÿ îëäóüóíó áèëìèðäèì. àììà ìÿí Õàíûì õàëàíû
áèð äÿôÿ äÿ îëñóí àüëàéàí ýþðìÿìèøäèì (âÿ ýþðìÿäèì äÿ!).
Ìÿí áàøà äöøäöì êè. Ôèðóçÿ õàëà
äà.. ÿðëÿðè. Ãàâðèëèí î àâòîìàò ãÿëÿìèíè ýþðäöéöì
âàõòäàí áÿðè êå÷ÿí áó ö÷-äþðä ýöíäÿ Õàíûì õàëà ìÿíèì ö÷öí áó
úûããûëû òîðáàúûüû äöçÿëäèá. Ãîúà ùÿëÿ Òèáá Èíñòèòóòóíäà îõóéóðäó. ÷öíêè äåéèðäèëÿð êè.
ùÿéÿòèìèçäÿí ÷ûõûá äàëàíûìûçäà äàéàíäûì. àììà áóíà áàõìàéàðàã. áó èíúÿ-ìèíúÿ òîðáàúûüû Õàíûì
õàëà äöçÿëäèá. Õàíûì õàëà äà ìÿíèì ö÷öí àíàì êèìè äîüìà
âÿ ÿçèç áèð àäàìäûð. áóíó. åëÿ áèë êè... ìóíúóã íàõûøëàð î éàøûë ìÿõìÿð òîðáàúûüû î
ãÿäÿð ýþçÿë. ïàéûçûí
éàüûøû. î áþéöê ãûôûëû äà ìöùàðèáÿ áèçèì ìÿùÿëëÿìèçäÿí àñìûøäû âÿ åëÿ áèë êè.
Õàíûì õàëà ìöðÿêêÿáãàáû ö÷öí äöçÿëòäèéè î òîðáàúûüû ìÿíÿ
áàüûøëàäûüû ùÿìèí ñÿùÿð ìÿí Õàíûì õàëàíû ãóúàãëàéûá þïìÿê èñòÿäèì. î áàëàúà.
ÿëáÿòòÿ.
Çèáà õàëà èñÿ äàùà áèçèì ìÿùÿëëÿéÿ ãàéûòìàäû âÿ íþéöò äöêàíûíûí éàíûíäà Çèáà õàëàíûí êö÷ÿ ãàïûñûíäàêû î áàëàúà ãûôûë ìöùàðèáÿíèí àõûðûíà éàõûí áèç åâèìèçè ñàòûá ìÿùÿëëÿäÿí äàéûìûí éàíûíà êþ÷äöéöìöç âàõòà êèìè. î ãûç áÿçÿéèíÿ îõøàéàí òîðáàúûüà áàõàí
êèìñÿ þìðöíäÿ äåìÿçäè êè. òÿêúÿ ßëèàááàñ êèøèíèí ãàïûñûíäàí àñûëìàìûøäû.
. éàðàøûãëû åëÿìèøäè êè. ÿëáÿòòÿ. ãûçûíûí éàíûíà êþ÷ìÿìèøäè. ßëèàááàñ êèøè äÿ Ìàøòàüàéà... ãûçëàðûí
áÿçÿéèíÿ îõøàéûðäû. ãûøûí ãàðû î áàëàúà ãûôûëû ïàñëàòäû âÿ ùÿìèí ïàñëû ãûôûë ßëèàááàñ êèøèíèí ãàïûñûíäà àñûëìûø î áþéöê ãûôûëëà áèðëèêäÿ. åëÿ-åëÿúÿ ãàïûäàí àñûëû ãàëäû. åëÿ áèë êè.
ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. åëÿ áèë êè. äàéûìûí ýÿëèá áèçè ìÿùÿëëÿìèçäÿí êþ÷öðÿí
âàõòëàðà ãÿäÿð ìÿêòÿáÿ àïàðûá-ýÿòèðäèì.. ãàëûí ãàøëàðû àëòûíäàí áàõàí ãàðà ýþçëÿðèíÿ áàõäûì âÿ òÿêúÿ
åëÿ: «— ×îõ ñàü îë» — äåéèá òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðè àøàüû äöøäöì.
òÿêúÿ Çèáà õàëàíûí.áÿ àïàðäûüûì éàøûë ìÿõìÿðäÿí äöçÿëäèëìèø ùÿìèí òîðáàúûã èíäèêè
êèìè ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàäûð: Õàíûì õàëà î òîðáàúûüûí öñòöíäÿ úöðáÿúöð õûðäà ìóíúóãëàðäàí íàõûøëàð òèêìèøäè âÿ î ðÿíýáÿðÿíý ìóíúóã ýöëëÿð. ìÿí î ìóíúóãëó éàøûë ìÿõìÿð òîðáàúûüû éûðòûëûá äàüûëàíàúàí. Õàíûì õàëàíû ÷îõ èñòÿéèðäèì. ãûçëàðûí îéóíúàüûíà. àõûðûíà êèìè. ìöùàðèáÿíèí äåìÿê îëàð
êè. àììà åéíè çàìàíäà.
äîüðóñó. ìÿí þçöì-þçöìÿ — áèëìèðÿì íèéÿ? — éàçûã ýþðöíöðäöì âÿ ñÿáÿáèíè áèëìÿäèéèì áó ùèññ. Çèáà õàëàíûí þçö äÿ Àìåðèêàéà ýåòìÿìèøäè. Ìÿí. ìÿíè ãÿùÿðëÿíäèðìèøäè. áóíó Õàíûì õàëà äöçÿëäèá. àììà ìÿí áèëèðäèì êè. àììà êèï þðòöëìöø íàçèê äîäàãëàðûíà áàõäûì. î ïàñëû ãûôûëû äà.Áàëàêÿðèì òöòÿéè àüçûíäàí ýþòöðöá ñàðû ïåíúÿéèíèí äþø úèáèíÿ ãîéóðäó. îíëàð äà ìöùàðèáÿäÿ èòêèí äöøìöøäö. ìÿêòÿáÿ ýåäÿí éîë áîéó î ýþçÿë ìÿõìÿð òîðáàúûüà áàõàáàõà ñåâèíèðäèì. î çÿðèô..
469
. ìöðÿêêÿáãàáûìû ÷èéíèìäÿêè òîðáàäàí ÷ûõàðûá î ìóíúóãëó ìÿõìÿð òîðáàúûüà ãîéäóì âÿ
ìÿêòÿáÿ éîëëàíäûì.
Áàëàêÿðèì äÿ î ñåùðëè àëÿìèí ÿùâàëàòëàðûíû Ãàâðèëèí óøàãëàðû êèìè...
Äÿâÿ äÿëëÿêëèê åäèð
Êþùíÿ ùàìàì è÷èíäÿ!
— äåéèðäè âÿ áèçè ìÿùÿëëÿìèçèí åâëÿðèíèí. ïÿíúÿðÿëÿðÿ. åëÿ áèë.
ìöâÿããÿòè äÿ îëñà. þç óçàã ñåùðëè àëÿìèíÿ àïàðûðäû âÿ ùÿðäÿí ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. êö÷ÿìèçèí ãÿìáÿð äþøÿìÿñèíÿ áèð íÿìèøëèê êèìè.
ãàïûëàðà. áèð ãîõó êèìè ùîïìóø î ãöññÿäÿí.
470
. î êÿäÿðäÿí ãîïàðûá.Ùàìàì ùàìàì è÷èíäÿ. èíýèëèñúÿ äàíûøûð âÿ ìÿí îíó áàøà äöøöðÿì. äàëàíûìûçûí äèâàðëàðûíà.
Õÿëáèð ñàìàí è÷èíäÿ.
ßëèíèí.
îëàíäà äà èëëÿðëÿ áÿñëÿíìèø âÿ òÿçÿ-òÿçÿ áàðû ýþçëÿíèëÿí ìåéâÿ
àüàúëàðûíû äîí âóðóá àïàðûðäû. éàçäà ïàéûçäàí ÷îõ èøëÿìèøäè. òÿìèçëèêäÿí äåéÿí éàøûëëûüû. ãàéàíû ÷àïûá ùÿéÿò-áàúà äöçÿëòìèøäè. áó áÿðÿêÿòëè éàìàúäà ìÿñêÿí ñàëìûøäû âÿ áóðàäà àõàí ÷àéûí øûðûëòûñû. ãûø áèëìÿìèøäè. îðàäà åâëÿíìèøäè âÿ áöòöí
þìðöíö îðàäà éåðèí ÷ûíãûëûíû òÿìèçëÿìèøäè. ãûâðûëà-ãûâðûëà
àõàí øèðèí ñóëó î ÷àé äà. ÷ÿêäèéè çÿùìÿòèí. ñþç ñþéëÿéÿíäÿ — äöøìÿí ÿëèíäÿí ãà÷ûá î äàüëàðà ïÿíàù
àïàðìûøäû.
Îíëàð î óçàã âÿ éàë÷ûí äàüëàðäàí êþ÷öá ýÿëìèøäè. äàøëàðûí. éà äà ýþðìÿìèøäè. ñàôëûãäàí. îðàäà — äöøìÿí ãûëûíúûíäàí.
Ýöí òÿçÿ ÷ûõìûøäû âÿ þçö èëÿ áöòöí áó òÿðÿôëÿðÿ áèð áÿõòÿâÿðëèê ýÿòèðìèøäè: áó ýåíèø éàìàúûí öñò òÿðÿôèíäÿêè ãàëûí ìåøÿëèê. ëåéñàíûí ãàáàüûíà
áÿíä ÷ÿêìèøäè. íàõûð òàìàì ñåéðÿêëÿéèðäè. áóðàäàêû
øóìëàíìûø òöíä-ãÿùâÿéè òîðïàüûí ÿòðè î óçàã äàüëàðäàêû ÿçàáûí. Î
êÿíääÿ òîðïàã éîõ èäè.
Ìÿùÿììÿä î êÿíääÿ äîüóëìóøäó. ãîéóí ñöðóñö. ßëè äÿ þìðöíäÿ î êÿíääÿí áàøãà áèð éåð ýþðìÿìèøäè âÿ ßëè äÿ î êÿíäèí áöòöí êèøèëÿðè êèìè. ýåúÿ-ýöíäöç èøëÿìèøäè. Óëó áàáàëàðû ùà÷àíñà — Íóù-Íÿáèíèí äþâðöíäÿ. áåúÿðèëìèø íÿ âàðäûñà ùàìûñûíû éóéóá àïàðûðäû. þìðöíäÿ î êÿíääÿí áàøãà éåð ýþðìÿìèøäè. îíëàðûí àðâàäëàðûíûí. éàüàíäà äà ëåéñàí îëóá ìèíáèð ÿçàáëà ÿêèëìèø. Äÿäÿ Ãîðãóä áîé áîéëàéàíäà.
ßëè äÿ î êÿíääÿ äîüóëìóøäó. øóìëàíìûø î òöíä-ãÿùâÿéè òîðïàã äà Ìÿùÿììÿäèí. éàõøû ÿìÿëëÿðèíäÿí. éàëíûç óçàã âÿ àúû áèð
õàòèðÿéÿ ÷åâðèëìÿñèíäÿí õÿáÿð âåðèðäè. î êÿíääÿ øàõòà îëìóðäó. áóðàíûí ýþç
èøëÿäèêúÿ óçàíàí âÿ äöíéàíûí éàõøû èøëÿðèíäÿí.
áåúÿðìÿê ìèíáèð ÿçàáëà.XX
Î èêè àèëÿ äàüëàðûí àðàñûíäàí äöøöá áó ýþçÿë. äàøû. ïàéûçäà éàéäàí àðòûã ÿçèééÿò ÷ÿêìèøäè. ÿçèééÿòëÿ áàøà ýÿëèðäè: î êÿíääÿ éàüûø
éàüìûðäû. éàé áèëìÿìèøäè. àì471
. àììà
áöòöí áóíëàðûí ÿùÿìèééÿòè îëìàìûøäû. ÷ûíãûë èäè âÿ îðàäà ÿêìÿê. ùÿð òÿðÿô äàø èäè.
ÿçèééÿòèí ùÿìèøÿëèê êå÷ìèøäÿ ãàëìàñûíäàí. ãàéàëàðûí àðàñûíäà êå÷èðìèøäè. íèçÿëÿðäÿí óçàã
î äàüëàðäà êÿíä ñàëìûøäû âÿ ùÿìèí äþâðäÿí äÿ îðàäà ãàëìûøäû. ýöë-÷è÷ÿéè.
àøàüû òÿðÿôäÿí óçàíûá ýåäÿí éàøûë ÷ÿìÿíëèê äÿ. îõëàðäàí. ÿçèééÿòèí éöçäÿ-áèð áÿùðÿñèíè éà ýþðìöøäö. îíëàðûí óøàãëàðûíûí öçöíÿ
ýöëöðäö. îðàäà áþéöìöøäö. þìöðëÿðèíè
î óçàã äàüëàðäà.
— äåäè.
Î êÿíääÿ èíñàíûí àéàüûíûí àëòûíäàêû éåð äÿ íàãèñ èäè..
Î êÿíääÿ èëê äÿôÿ èíñàí úàíà ýÿëäè. òàëåëÿðè èëÿ áàðûøìûøäûëàð âÿ ìèí èë
áóíäàí ñîíðà äà áåëÿ îëàúàãäû. ìèí èë èäè êè.
Àëëàù î êÿíäè òàìàì éàäûíäàí ÷ûõàðìûøäû. ùàðàñà áèð áàøãà éåðÿ êþ÷ìÿê îëàð. áàøûíûí
öñòöíäÿêè ýþé äÿ íàãèñ èäè. éöç èëäÿí ñîíðàíûí
ÿçàáûíäàí.
472
.ìà ßëè äÿ î êÿíäèí áöòöí úàìààòû êèìè áîëëóã ýþðìÿìèøäè.. î êÿíäèí úàìààòû åëÿ áèëèðäè êè. èçòèðàáûíäàí. ßëèíèí
äÿ óøàãëàðû áèð ãàðíû àú. — äåäè. ëåéñàí ýÿëäè. ñàáàùûí. êÿíäèí úàìààòû ìèí èë èäè ùå÷ àüëûíà äà ýÿòèðìèðäè êè. î ëåéñàíäàí. àììà ùå÷ êèì
ùå÷ íÿ äåìÿäè.
Äÿäÿ Ñöëåéìàí áèð ìöääÿò ùå÷ íÿ äåìÿäè.
Ìÿùÿììÿä èëÿ ßëèíèí ùÿìèí êÿíääÿ êå÷èðäèêëÿðè î àõûðûíúû
ýöí äÿ áèðäÿí-áèðÿ ýþéäÿí ñó ñåë êèìè àõäû.
Ñîíðà ùàìû áöòöí áó éåðëÿðèí ÿí óëó ñàêèíè Ñöëåéìàí äÿäÿéÿ
áàõäû. ùåéðÿòëÿ Ìÿùÿììÿäÿ ãóëàã àñäû. î ñÿääÿí ñîíðà ÿêèí
éåðèíäÿ çÿìè ÿâÿçèíÿ.
Àäÿì îüëóíà çöëì åäèðäè. ùàðàäàñà òîðïàã àõòàðìàã îëàð. î éåðëÿð çÿùìÿòèí ãÿäðèíè áèëìèðäè. áèð èëäÿí ñîíðàíûí. — Áàáàëàðûí ðóùó ìöãÿääÿñäè. î êÿíääÿ ãÿáèð ãàçàíäà äà ýÿðÿê ÿëèíÿ êöëöíý àëûá ãàéà êèìè éåðè ÷àïàéäûí âÿ î êÿíäèí úàìààòû áóíà þéðÿøìèøäè. ñîíðà åëÿ áèë þçö
þçö èëÿ äàíûøäû:
— Áàáàëàðûí èøè ùàãã èøèäè. áèð ãàðíû òîõ áþéöéöðäö.. ãàéà
ïàð÷àëàðû ãàëäû âÿ áó ñûéðûì äàøëàð î ëåéñàíäàí ñîíðàêû ýöíÿø àëòûíäà ïàðûëäàéûðäû. åëÿ
áåëÿ äÿ îëìàëûäû. èíñàí öñéàí åòäè: Ìÿùÿììÿä ÿêèí éåðèíè áàñìûø äàø ïàð÷àëàðû àðàñûíäà äîëàøà-äîëàøà èðè âÿ
ýöúëö áÿäÿíèíÿ äÿ ñûüûøìàéàí áèð åùòèðàñëà:
— Ëÿíÿò áó éåðëÿðÿ! — ãûøãûðäû. èøýÿíúÿ âåðèðäè. ìÿùðóìèééÿòèíäÿí äåéèðäè. ëåéñàíñûç-øàõòàñûç éàøàìàã
îëàð. Òÿíÿéÿ ëàéèã äåéèë. ùàðàäàñà äàøñûç-ãàéàñûç. ùàìû ùåéðÿòëÿ Ìÿùÿììÿäÿ áàõäû. íÿ ÿêèëìèøäèñÿ ùàìûñûíû éóéóá àïàðäû. òîðïàã ÿâÿçèíÿ òÿêúÿ ÷ûíãûëëàð ãàëäû.
Ìÿùÿììÿä ýÿëèá Äÿäÿ Ñöëåéìàíëà öçáÿöç äàéàíäû:
— Ìÿíè áàüûøëà. — Ëÿíÿò áó éåðëÿðÿ! Áÿñäèð äàùà äàü êå÷èñè êèìè éàøàäûã! Áÿñäèð! Êþ÷ÿê áóðàäàí! Áàáàëàðûìûç
íàùàã áóðàäà ìÿñêÿí ñàëäû! Èýèä äöøìÿí ãûëûíúûíà ùÿäÿô îëìàã
áóðàäà ìÿñêÿí ñàëìàãäàí àðòûãäûð! Ýåäÿê áó éåðäÿí! Àëëàùûí àëòûíäàêû éåð ýåíèøäèð! Ýåäÿê! Êþ÷ÿê áóðàäàí!
Êÿíäèí úàìààòû Ìÿùÿììÿäèí áàøûíà òîïëàøäû.. Äÿäÿ.
Àòëû áàòûá ÷ûõìàç...
Ùåé äåìÿäÿí áàø ýÿòèðÿí
Îíóí úÿëëàäû îëóð. Ìÿùÿììÿäÿ áàõäû. — Ìÿí äÿ áûêäûì äàùà! Ìÿí
äÿ ýåäèðÿì! — äåäè.
Ìÿùÿììÿä:
— Ìÿí ýåäèðÿì.. Ìÿùÿììÿäèí ãàáàüûíà ýÿëäè:
— Ìÿí äÿ ñÿíèíëÿéÿì! — äåäè.
Îíóí ïàë÷ûüû îëóð. àëàúàëàíìûø ýþçëÿðèíäÿ àüàïïàã ñà÷ëàðûíà. — Áàüûøëàéûðñà. Äÿäÿ.
Äÿäÿ Ñöëåéìàí éåíÿ äÿ áèð ìöääÿò ñóñäó.
Àëà èëàí ñþêÿìÿç. ãîé Àëëàù äà áàüûøëàñûí.Äÿäÿ Ñöëåéìàí:
— Ìÿí áàüûøëàäûì.
ñîíðà î ñûëäûðûì äàüëàðäàí àøàüûäàêû òîïà-òîïà áîç áóëóäëàðà áàõäû âÿ áèðäÿí-áèðÿ áèð âÿùé êèìè ýÿëÿí Äÿäÿ Ãîðãóä ñþçëÿðèíè ïû÷ûëäàäû:
Îüóë! Ñÿí âàðàúàã éåðèí
Äîëàìàú-äîëàìàú éåðëÿðè îëóð.. — äåäè.. îíóíëà ýåäÿ áèëÿð. — äåäè. ñîíðà Ìÿùÿììÿäèí áàøûíà òîïëàøìûø êÿíäèí úàìààòûíû áèð-áèð íÿçÿðäÿí êå÷èðòäè. ùÿðÿ þç åâèíÿ ÷ÿêèëäè âÿ áèð àçäàí î äàøëû-êÿñÿêëè ÿêèí éåðèíäÿ Ìÿùÿììÿä ãàëäû. áèð ìöääÿò áåëÿúÿ êå÷äè âÿ Ìÿùÿììÿä éåíÿ äÿ:
— Ìÿí ýåäèðÿì.
Îíóí îðìàíû îëóð.
Äÿäÿ Ñöëåéìàí ñóñäó. î ñûëäûðûì äàüëàðäàí àøàüûäàêû òîïà-òîïà
áîç áóëóäëàðà áàõäû âÿ ýöëöìñÿäè:
— Ùÿçðÿò ßëè äÿ ùÿìèøÿ Ìÿùÿììÿä ïåéüÿìáÿð-ðÿñóëëöëëàùëà
áèð éåðäÿ îëóá. ñîíðà Äÿäÿ Ñöëåéìàíà áàõäû. — äåäè.
473
. àüàïïàã ñàããàëûíà óéóøìàéàí
áèð èøûã âàð èäè âÿ Äÿäÿ Ñöëåéìàí î èøûãëû ýþçëÿðè èëÿ Ìÿùÿììÿäÿ áàõäû. Äÿäÿ Ñöëåéìàí ãàëäû..
Äÿäÿ Ñöëåéìàíûí óçóí-óçóí èëëÿðäÿí áÿðè êè÷èëìèø. ßëèéÿ áàõäû.
Äÿäÿ Ñöëåéìàí óçóí þìðöíäÿ áèð äàùà áàøà äöøäö êè..
ßëè. íÿ éàçûëûáñà î äà îëàúàã âÿ äåäè:
— Êèì èñòÿéèðñÿ. Äÿäÿ. — äåäè. áèð äÿ
ßëè ãàëäû. îëàúàüà ÷àðÿ éîõäóð.
Êÿíäèí úàìààòû Äÿäÿ Ñöëåéìàíûí áó ñþçëÿðèíäÿí öðêöá äàüûëìàüà áàøëàäû..
îâóúëàðûíà äîëäóðäóãëàðû òöíä-ãÿùâÿéè òîðïàüûí
ÿòðèíè áåëÿúÿ ùèññ åäèðäèëÿð âÿ î òîðïàüûí íÿìè îíëàðûí îâóúëàðûíäàí êå÷èá áöòöí áÿäÿíëÿðèíÿ èíäèéÿäÿê ùå÷ âàõò ùèññ åòìÿäèêëÿðè
áèð ðàùàòëûã ýÿòèðèðäè. ùÿéàòûí õîøáÿõòëèéèíäÿí äåéèðäè. óøàãëàðû äà þìöðëÿðèíäÿ áèðèíúè äÿôÿ èäè êè. þçëÿðè àðàáàëàðûí ãàáàüûíà äöøäöëÿð âÿ î ñûëäûðûì ãàéàëàðà.
Ùÿìèí ýöí Ìÿùÿììÿä äÿ.. áèð-áèðëÿðèíÿ êþìÿê åòäèëÿð. îâ îâëàäûëàð. àõûðûíúû òèêÿëÿðèíè éàðû áþëäöëÿð âÿ íÿùàéÿò. êÿòìÿíëÿðèíè. áèð éåðäÿ Ìÿùÿììÿäÿ. Äÿäÿ. ùàðàñà áàøãà éåðÿ éîëà ñàëûðäûëàð. ãÿìýèíëèê è÷èíäÿ éàâàø-éàâàø þç äàõìàñûíà ýåòäè. î ãöññÿ
è÷èíäÿ ùèññ åäèðäè êè. áó äöíéàäà áàðìàãëà ñàéûëàúàã ýåúÿëÿðèí.. ãûçëàð. — äåäè. òîïà-òîïà áîç áóëóäëàðäàí
õåéëè éóõàðûäà îëàí î êÿíäÿ àõûðûíúû äÿôÿ íÿçÿð ñàëäûëàð. åéíè ñþçëÿðè ßëèéÿ äÿ äåäè. þìöðëÿðèíäÿ áèðèíúè äÿôÿ èäè êè. êèìäÿíñÿ ÿáÿäè àéðûëàíäà îíó
éåðÿ áàñäûðìûðäûëàð. ÷öíêè Äÿäÿ Ñöëåéìàí öðÿéèíè áöðöìöø o ùÿçèíëèê. áèð-áèðëÿðèíÿ
êþìÿê åëÿäèëÿð.
öðÿéèíè áöðöìöø ùÿçèíëèê. ìåéâÿ éåäèëÿð. ßëèéÿ äÿ ùå÷ íÿ äåìÿäè.
Ñîíðà êÿíä úàìààòû Äÿäÿ Ñöëåéìàíûí äàõìàñûíà òÿðÿô àõûøäû. «— Éà
óüóð!» — äåäèëÿð âÿ éîëà äöçÿëäèëÿð. óøàãëàðûíû àðàáàéà ìèíäèðäèëÿð. ñîíðà äà áèð éåðäÿ ßëèéÿ åâ òèêäè474
. òÿïÿëÿðäÿí êå÷äèëÿð. ýÿëèá áó ýåíèø éàìàúà ÷àòäûëàð. àðâàäëàð.
Áó êÿíäèí úàìààòû èíäèéÿ êèìè éàëíûç þëÿí àäàìëàðäàí ÿáÿäè àéðûëûðäûëàð âÿ èíäè áèðèíúè äÿôÿ èäè êè. ßëè äÿ. äàüëàðäàí àøäûëàð. áåëÿ ýåíèøëèê ýþðöðäöëÿð. áåëëÿðèíè. éàòàüûíà óçàíäû. ßëè äÿ êÿëëÿðèíè àðàáàëàðûíà ãîøäóëàð. àõûíòûëû ñóéóíó êå÷ìÿéÿ ýÿëìèøèê.
àðâàäëàðûíû. áèðáèðëÿðèíÿ ùÿéàí îëäóëàð.
Ìÿùÿììÿä èëÿ ßëè ýåúÿ-ýöíäöç éîë ýåòäèëÿð.
Äÿäÿ Ñöëåéìàí:
— Îüóë.
Êÿíäèí úàìààòû Ìÿùÿììÿäÿ äÿ. óüðóí à÷ûã îëñóí!. éåð
öçöíöí ýþçÿëëèéèíäÿí. êÿíäèí ãàðøûñûíäàêû ñûëäûðûì
ãàéàëàðà éûüûøûá àðäëàðûíúà áàõäû.
àììà îíëàð éîëà äöçÿëÿíäÿí ñîíðà. éîëëàðà ìåéäàí îõóäóëàð: ãàðøû éàòàí Ãàðà äàüûíû àøìàüà ýÿëìèøèê.
áóðàäà áèíà ñàëäûëàð. ßëè äÿ ýåúÿ-ýöíäöç èøëÿäèëÿð. Ìÿùÿììÿäëÿ ßëèíèí àðäûíúà àòäû âÿ àüëàäûëàð.. õûøëàðûíû.
ýöíäöçëÿðèí ãîíàüûäûð. áèð-áèðëÿðèíÿ ùÿéàí
îëäóëàð. ñàáàùûí áîëëóüóíäàí âÿ öìóìèééÿòëÿ. êöëöíýëÿðèíè ýþòöðäöëÿð. — äåäè.Ìÿùÿììÿä:
— Áèçÿ õåéèð-äóà âåð. ýÿëèíëÿð ãà÷ûá
åâäÿí ñó ýÿòèðäè.
Ìÿùÿììÿä äÿ. îíëàðûí àðâàäëàðû.
Ìÿùÿììÿä äÿ.
ñîíðà éåíÿ Ìÿùÿììÿäÿ áàõäû âÿ
äåäè:
— Áó éåð äÿ ìÿíèì èäè. áó ùÿðàðÿòäÿ áèð àíà ÿëèíèí ìÿùðÿì èéè âàð èäè. ãöðóðëà ÷ÿïÿð áîéó þç ñàùÿñèíÿ áàõäû.
Ìÿùÿììÿä òîðïàüûí èñòèñè èëÿ. î ýöëëö-÷è÷ÿêëè äöçÿíëèéèí. áó èñòèëèêäÿ. áó
ùÿðàðÿò ãÿäÿð ãûçäûðìàìûøäû.
Ìÿùÿììÿä ãûéìûðäû êè.
éóìøàã òîðïàüûí íÿìèíäÿ áèð èñòèëèê. áó àðìóä àüàúû äà. ùÿéÿò äöçÿëòäèëÿð âÿ ùÿðÿ þçö ö÷öí áþéöê áèð ñàùÿíè øóìëàìàüà áàøëàäû. ùå÷ áèð éîðüàí Ìÿùÿììÿäèí áÿäÿíèíè áó èñòèëèê.ëÿð. ßëèíèí èðè âÿ äöíÿ475
. òèòðÿê ñÿñèéëÿ:
— Áèð-áèðèìèçÿ ãàðäàø äåäèê! Ñóñóçëàéàíäà ñóéóìóçó áþëäöê. øàùèäè îëäóüó èëê ÷ÿïÿð èäè. øóìëàíìûø
î òöíä-ãÿùâÿéè òîðïàüà áàõäû. äèáèíèí òîðïàüû äà Ìÿùÿììÿäèí
ñàùÿñèíäÿ îëìàëû èäè — áó úöð ðàçûëàøìûøäûëàð âÿ ÷ÿïÿðè äÿ áó úöð
ãîéìóøäóëàð. áó àðìóä àüàúûíûí àëòûíäàí êå÷ÿí ÷ÿïÿðÿ áàõäû. î òöíä-ãÿùâÿéè
òîðïàüûí ýþðäöéö.
Ùÿìèí ýöí êè. ùå÷ âàõò
ùå÷ áèð ïàëòàð. Ìÿùÿììÿä. Ìÿùÿììÿäèí éàëûí àéàãëàðû òîïóãäàí äà
éóõàðûéà ãÿäÿð éóìøàã òîðïàüûí è÷èíÿ áàòûðäû âÿ î òöíä-ãÿùâÿéè. ýöí òÿçÿúÿ ÷ûõìûøäû âÿ þçö èëÿ áöòöí áó òÿðÿôëÿðÿ áèð áÿõòÿâÿðëèê ýÿòèðìèøäè. — Íèéÿ áåëÿ èø
òóòäóí? Íèéÿ ÷ÿïÿðè ãàáàüà ÷ÿêäèí. òîðïàüà ãóëëóã åòäè. î ùÿðàðÿò áèðúÿ àíûí è÷èíäÿ éîõ îëóá ýåòäè. àììà èíäè ÷ÿïÿð èðÿëè ÷ÿêèëìèøäè âÿ àüàúûí äèáèíèí
áöòöí òîðïàüû ßëèíèí ñàùÿñèíÿ êå÷ìèøäè. åëÿ áèë êè. ìÿíèì òîðïàüûìû ýþòöðäöí?
ßëè ôÿõðëÿ. Ìÿí øóìëàìûøäûì áóðàíû. ýöíöí áó éåðëÿðÿ ýÿòèðäèéè î áÿõòÿâÿðëèê äÿ ñèëèíèá ýåòäè âÿ ÷îõ àúû áèð ïÿðèøàíëûã ùèññè Ìÿùÿììÿäè ñàðñûòäû. Ìÿùÿììÿä ÷àðûãëàðûíû ÷ûõàðûá ÷ÿïÿð áîéó þç ñàùÿñèíè ýÿçèðäè. äóçóìóç áèð îëäó! — äåäè. áèð ùÿðàðÿò âàð èäè. ßëèíèí èðè âÿ äöíÿíÿ ãÿäÿð òÿðòÿìèç ýþçëÿðèíÿ
áàõà-áàõà áèðèíúè äÿôÿ î ýþçëÿðäÿ áèð ùÿðèñëèê ñåçäè. áó ÷ÿïÿð
Ìÿùÿììÿäèí ñàùÿñè èëÿ ßëèíèí ñàùÿñèíè áèð-áèðèíäÿí àéûðûðäû: áó
÷ÿïÿð î éàøûë äàüëàðûí.
Ìÿùÿììÿä àðìóä àüàúûíûí àëòûíäàêû òîðïàüà áàõäû âÿ ßëèíèí
áó àü éàëàíûíäàí äÿùøÿòÿ ýÿëäè. ùÿðàðÿòè èëÿ áåëÿúÿ ãûçûíà-ãûçûíà ýåäèá ãîëëó-áóäàãëû áèð àðìóä àüàúûíûí éàíûíäà äàéàíäû âÿ òÿÿúúöáëÿ áó àðìóä àüàúûíà.
Áó âàõò ßëè äÿ ÷ÿïÿð áîéó þç ñàùÿñèíè ýÿçìÿéÿ áàøëàäû âÿ
ýÿëèá ùÿìèí àðìóä àüàúûíûí àëòûíäà Ìÿùÿììÿäëÿ öçáÿöç äàéàíäû âÿ Ìÿùÿììÿä. áó ÷ÿïÿðè òÿçÿ ñàëìûøäûëàð. áó òîðïàüû ÷àðûãëà áàñòàëàñûí âÿ þìðöíäÿ áèðèíúè äÿôÿ èäè êè.
àúàíäà ðóçèìèçè áþëäöê.
Ìÿùÿììÿäèí áÿäÿíèíè áöðöìöø î òîðïàã èñòèñè.
ýþçëÿðèíè áó
úÿñÿääÿí àéûðà áèëìÿäè.
Áèðúÿ àíûí è÷èíäÿ áöòöí áó òÿðÿôëÿðè áöðöìöø î áÿõòÿâÿðëèê. äÿùøÿòëè áèð ùåéðÿò è÷èíäÿ:
— Ãàðäàø?! — äåäè. — Ñîíðà ùÿð øåé ãóðòàðäû..
Ñîíðà ßëè ÷ÿïÿðèí áó òÿðÿôèíÿ.
Ìÿùÿììÿä áèð ìöääÿò ßëèíèí úÿñÿäèíÿ áàõäû. ñÿí ñÿùâ åäèðñÿí!. ßëèíèí úàíñûç áÿäÿíè þìðö áîéó äöíéàíûí ÷îõ èøëÿðèíè ýþðìöø î ãîëëó-áóäàãëû àðìóä àüàúûíûí äèáèíÿ ñÿðèëäè. õûøäàí ÷ûõàðûá
÷ÿïÿðèí äèáèíÿ àòäûüû äûðìûüû éåðäÿí ãàïäû âÿ âàð ýöúö èëÿ ßëèíèí
áàøûíà âóðäó. þìðö áîéó ÿçàáÿçèééÿò ÷ÿêìèø Ìÿùÿììÿäèí áöòöí áÿäÿíè ó÷óíäó.. àé îüóë!
Ãàðàýöëúÿ ýþçëÿðèì àéäûíû îüóë!
Ýöúëö áåëèì ãöââÿòè îüóë!
Ýþð àõûð íÿëÿð îëäó?. åëÿ áèë.. î ñûëäûðûì ãàéàëàðûí àðàñûíäà éàøàäûüû áàðñûç-áÿùÿðñèç ùÿìèí ëåéñàíëû ýöíëÿðÿ
ñàëìàã èñòÿäèëÿð âÿ Ìÿùÿììÿä äàðòûíäû. î
ýöëöìñÿéÿí ýþçëÿðè èëÿ Ìÿùÿììÿäèí øóìëàíìûø òîðïàüûíû éåìÿê
èñòÿéèðäè âÿ Ìÿùÿììÿä áàøà äöøäö êè. ïàð÷àëàíìûø àëíûíäàí àõàí ãàí ýþçëÿðèíèí öñòöíäÿí ñöçöëöá î òöíä-ãÿùâÿéè ðÿíýëè øóìëàíìûø òîðïàüà
òþêöëäö. áó äÿì ßëè áó òîðïàüà äà
ñàùèá îëìàã èñòÿéèð. ýþç èøëÿäèêúÿ óçàíàí î ýåíèøëèê è÷èíäÿ
áèðäÿí-áèðÿ Äÿäÿ Ñöëåéìàíûí ïû÷ûëòûñû èëÿ Äÿäÿ Ãîðãóäóí ñþçëÿðèíè åøèòäè:
Îüóë. þìðö áîéó òîðïàãñûç îëìóø. þçöíö ÿëÿ àëäû
âÿ äåäè:
— Ñÿí ñÿùâ åäèðñÿí. îüóë. Éàõøû éàäûíà ñàë..
Âÿ åëÿ áèë êè.. îíó
éåíÿ äÿ ÷ÿêèá î òîïà-òîïà áîç áóëóäëàðäàí éóõàðûäà. ãàðäàø. áóðà ìÿíèì òîðïàüûìäû!.. ßëèíèí ýþçëÿðèíäÿ áèð àúëûã äóéäó. òÿçÿäÿí î ýöíëÿðÿ ãàéûòìàìàã ö÷öí áöòöí âàðëûüû èëÿ ìöãàâèìÿò ýþñòÿðäè.
ßëè ýöëöìñÿäè:
— Éîõ. ßëè.
òîðïàüûí î ýþçÿë òöíä-ãÿùâÿéèñè ãûïãûðìûçû ãûçàðûá ãàí ðÿíýèíè àëäû âÿ ñîíðà ßëè äàùà ùå÷ íÿ ýþðìÿäè. àììà çîð åëÿäè. åëÿ áèë. Ìÿùÿììÿäèí ñàùÿñèíÿ áàõäû
âÿ Ìÿùÿììÿä. Áóðà
ìÿíèì òîðïàüûìäû!. Äÿäÿ Ñöëåéìàí Äÿäÿ Ãîðãóäóí áó ñþçëÿðèíè
Ìÿùÿììÿä ö÷öí éîõ.íÿ ãÿäÿð òÿðòÿìèç ýþçëÿðèíäÿ ùå÷ âàõò ýþðìÿäèéè âÿ òÿñÿââöðöíÿ
ýÿòèðÿ áèëìÿäèéè áèð ÿéðèëèê ýþðäö. ãàðäàø. î àðìóä àüàúûíûí äèáèíäÿ ñÿðèëèá ãàëìûø
476
.
àüàïïàã èäè âÿ î àüàïïàã ýþçëÿðäÿ
ùÿð øåé þç ÿêñèíè òàïûðäû âÿ Ìÿùÿììÿä äÿ î äÿì î àüàïïàã ýþçëÿðäÿ þç ÿêñèíè ýþðäö. áàõäû.
Ùÿãèãÿòè Äåéÿí. áîéíóíó ãàáàüà
óçàòäû âÿ áèð ãóëàüûíû òîðïàüà äèðÿäè.ßëè ö÷öí ïû÷ûëäàéûðäû. òîðïàãäàí äà ñîðóøìàã ëàçûìäûð. — Ñþéëÿ. ñîíðà áîéíóíó ãàëäûðäû. áàøûíû ÷åâèðèá èðè. ãàðà ýþçëÿðè èëÿ Ùÿ477
. åëÿ áèë. ÿñëèíäÿ. ñàããàëûíû. î ãîëëó-áóäàãëû àðìóä àüàúûíûí ÿêñèíè ýþðäö.
Àü Äÿâÿ ãàáàã àéàãëàðûíû äèçäÿí áöêäö. Àü Äÿâÿíèí áåëèíäÿ îòóðìóøäó: Ùÿãèãÿòè
Äåéÿíè ùå÷ êèì ýþðìÿìèøäè. èíñàí èäè âÿ Ùÿãèãÿòè Äåéÿíèí ôèêðèíÿ ýþðÿ èíñàí ýÿðÿê îëäóüó êèìè ýþðöíÿéäè.
éåð öçöíäÿêè áöòöí äÿâÿëÿð Àü Äÿâÿ îëóð. Ìÿùÿììÿä áó ïû÷ûëòûíû þç ãóëàãëàðû
èëÿ éîõ.
Àü Äÿâÿ áàøûíû äèê òóòóá ùÿìèøÿêè êèìè.
Àü Äÿâÿ åëÿúÿ àðàìëà àääûìëàéà-àääûìëàéà ýÿëèá Ìÿùÿììÿäèí ãàáàüûíäà äàéàíäû. àðàìëà àääûìëàéààääûìëàéà èðÿëèëÿéèðäè âÿ Àü Äÿâÿ ùÿð äÿôÿ ïÿíúÿëÿðèíè éåðÿ áàñûá ãàëäûðäûãúà ëÿïèð éåðëÿðèíäÿí àüàïïàã ÷è÷ÿêëÿð áàø ãàëäûðûðäû. ßëèíèí ãûïãûðìûçû ãàíà áóëàøìûø úÿñÿäèíèí ÿêñèíè ýþðäö. ñîíðà Ìÿùÿììÿä ùèññ
åòäè êè. áèð ìöääÿò òîðïàüà ãóëàã àñäû. îíóí äåéèëäè! — ãûøãûðäû. ìÿí îéàì.
Ìÿùÿììÿä þìðöíäÿ äÿâÿ ýþðìÿìèøäè âÿ åëÿ áàøà äöøäö êè. — Ìÿí íÿ äåéÿ áèëÿðÿì? Äàâà òîðïàã öñòöíäÿ èäè. ÷öíêè Ùÿãèãÿòè Äåéÿí
äÿ.
Ìÿùÿììÿä ñÿùÿðäÿí áÿðè ÿëèíäÿ ñàõëàäûüû àüçûãàíëû î äûìðûüû éåðÿ àòäû âÿ áöòöí âàðëûüû èëÿ Ùÿãèãÿòè Äåéÿíäÿí þç ñþçëÿðèíèí
òÿñäèãèíè óìäó:
— Áó òîðïàã ìÿíèì èäè. àììà ùàìû îíó òàíûéûðäû.
ñà÷ûíû ãûðõäûðìàçäû. ýåðè
÷þíäö. àðõàäàí Àü Äÿâÿíèí öñòöíäÿ Ùÿãèãÿòè Äåéÿí ýÿëèð. Ùÿãèãÿò.
Ùÿãèãÿòè Äåéÿíèí äÿ ýþçëÿðè Àü Äÿâÿíèí ëÿïèð éåðëÿðèíäÿí
áàø ãàëäûðàí î ÷è÷ÿêëÿð êèìè.
Ùÿãèãÿòè Äåéÿí ùå÷ âàõò ÿéíèíÿ ïàëòàð ýåéìÿçäè. òöíä-ãÿùâÿéè òîðïàüûí öñòöíäÿ
ëàõòàëàíìûø ãàí Ùÿãèãÿòè Äåéÿíèí àü ýþçëÿðèíÿ êè÷èê ãûðìûçû áèð
ëÿêÿ ñàëìûøäû. — Ùÿãèãÿòè Äåéÿí ÿëèíè óçàäûá ßëèíèí úÿñÿäèíè ýþñòÿðäè. àðìóä àüàúûíûí äèáèíäÿ
ñÿðèëèá ãàëìûø ßëèíèí úÿñÿäèíÿ áàõäû âÿ äåäè:
— Ìÿí ñÿíÿì. äûðíàãëàðûíû òóòìàçäû. ßëèíèí î ãàíëû ãóëàãëàðû èëÿ åøèäèðäè. êèìèí èäè? Ñþéëÿ ùÿãèãÿòè!
Ùÿãèãÿò Äåéÿí Ìÿùÿììÿäÿ áàõäû.
ßëèíèí àëíûíäàí àõûá ñèôÿòèíäÿ.
îíëàð ìÿíèìäèð! Áèðè àðòûã ýÿëèð ãîéíóìà. öçëÿðèíè.. ìÿí îíëàðûí ùå÷ áèðèíèí äåéèëÿì. — äåéèðäè. — äåéèðäè.
Ìîëëà ßñÿäóëëà:
— Àëëàù ñèçèí äÿ áöòöí þëÿíëÿðèíèçÿ ðÿùìÿò åëÿñèí!. Òîðïàã äåéèð êè. ñèç èêèíèç äÿ éàëàí ñþéëÿéèðñèíèç! — äåäè. ñèíÿëÿðèíè î ãÿäÿð úûðûã-úûðûã åëÿìèøäèëÿð êè.
Ìÿùÿëëÿíèí áöòöí úàìààòû àõûøûá Ìåéðàíãóëó ÿìèýèëÿ ýÿëäè:
Ùÿñÿíàüà ÿìè. áèçèì äàëàíäàí äà Úÿáðàéûëëà Àüàðÿùèì Ìåéðàíãóëó ÿìèýèëèí åâëÿðèíèí ãàáàüûíäà êö÷ÿíèí îðòàñûíäà
÷àäûð ãóðäó âÿ Ìîëëà ßñÿäóëëà î ÷àäûðûí è÷èíäÿ.. Àüàùöñåéí ÿìè.). Î áèðè äÿ âàõòû ÷àòàíäà ýÿëèá ìÿíèì îëàúàã!
Ñîíðà Àü Äÿâÿ àéàüà ãàëõäû âÿ ùÿìèøÿêè àðàì àääûìëàðûéëà
óçàãëàøûá éàâàø-éàâàø ýþçäÿí èòäè. ìÿùÿëëÿìèçÿ ìöùàðèáÿäÿí áèðèíúè ãàðà õÿáÿð Ìåéðàíãóëó
ÿìèýèëèí åâèíÿ ýÿëäè âÿ éàçûã Ìåéðàíãóëó ÿìè ùå÷ úöð þçöíö ñàõëàéà áèëìÿéèá àðâàäëàðûí..
— Àëëàù áàèñèí úÿçàñûíû âåðñèí!. ÷åøìÿéèíè äÿ ýþçöíäÿí àëûá
êèòàáûí éàíûíà ãîéóðäó âÿ ñöêóò è÷èíäÿ ÷àé è÷ÿ-è÷ÿ ïû÷ûëäàéûðäû:
— Êÿôÿíñèç ýåäÿí íîúàâàí..
×àäûðûí è÷èíäÿ îòóðàí êèøèëÿðèí ùàìûñû áèð áàëàúà éåðëÿðèíäÿí
ãàëõûá áèð àüûçäàí:
— Àëëàù ðÿùìÿò åëÿñèí!.. àíúàã èíèëäÿìÿéÿ ýöúëÿðè
ãàëìûøäû.... Ùÿãèãÿòè Äåéÿí.. ùÿðäÿí äÿ ãàëûí úèëäëè î éåêÿ âÿ ãàëûí êèòàáû
áþéöê åùòèéàòëà áèð êÿíàðà ãîéóðäó.
Èáðàùèìèí àëòû áàúûñû î ãÿäÿð àüëàìûøäûëàð êè.
.. — äåéèðäè... éóõàðû áàøäà îòóðóá Ãóðàí îõóéóðäó.. —
Òîðïàã äåéèð êè. — Ñîíðà áÿðêäÿí: — Àëëàù ðÿùìÿò
åëÿñèí!..ãèãÿòè Äåéÿíèí àüàïïàã ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõäû.. Àëëàù ñèçèí úàâàíëàðûíûçûí ùàìû478
. óøàãëàðûí éàíûíäà àðûã âÿ óçóí áàðìàãëû ÿëëÿðèíè íàçèê áàëäûðëàðûíà âóðà-âóðà. Øàèð îüëóì ìÿíèì!. ßçèçàüà ÿìè (áèð àçäàí îíëàðûí äà
ùàìûñû ìöùàðèáÿéÿ ýåòäè. àüëàéà-àüëàéà òÿêúÿ åëÿ áóíó äåéèðäè:
— Øàèð îüëóì ìÿíèì!.
XXI
Ìÿùÿëëÿìèçèí áèðèíúè ãàðàýöíëöñö éàçûã Ìåéðàíãóëó ÿìèýèë
îëäó.
Àü Äÿâÿíèí áàõûøëàðûíäà ùÿð øåéè îõóäó:
— Òîðïàã äåéèð êè. Úÿðýÿ èëÿ óçàíìûø ëÿïèð éåðëÿðèíäÿ áèòÿí î àü ÷è÷ÿêëÿð ùà÷àíñà Àü Äÿâÿíèí áó éåðëÿðäÿí êå÷ìÿéèíäÿí õÿáÿð âåðèðäè..
ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. äöíéàäà ùÿð øåé éàäûìäàí ÷ûõàðäû âÿ áÿçÿí î âàõò
þçöìÿ ýÿëèðäèì êè. àììà îä Èáðàùèì Õÿëèëè ýþòöðìÿäè.) Èáðàùèìèí þëöìöíäÿí ñîíðà..
Ìîëëà ßñÿäóëëà áåëÿ ÿùâàëàòëàð äàíûøàíäà ìÿí éåðèìäÿí òÿðïÿíìèðäèì.
Úÿôÿðãóëó èëÿ ìÿí òåç-òåç î ÷àäûðûí è÷èíÿ ýèðèá-÷ûõûðäûã.. ïóëóìóç
îëìàéàíäà áèçäÿí êîíôåò àëìàüûíû âÿ áó êèìè áöòöí áàøãà èøëÿðèíè éàäûìäàí ÷ûõàðìûøäûì... àììà ùÿìèí èêè ìèñðà (îíëàð áÿëêÿ. ùÿð ùàëäà. îä éàíûðäû.
Ñÿí éàõàíû à÷àíäà ýöíÿø ýþðöíäö!. Ìîëëà ßñÿäóëëàíûí äàíûøäûüû ÿùâàëàòëàð ùÿðäÿí Áàëàêÿðèìèí äàíûøäûüû ÿùâàëàòëàðà îõøàéûðäû.
Ìîëëà ßñÿäóëëà äåéèðäè:
— Ìåéðàíãóëóíóí îüëó Èáðàùèì ÷îõ éàõøû îüëàí èäè. ãÿíèìè ÿçðàéûë îëñóí.
Ìÿí Èáðàùèìèí áèçÿ áèð àááàñûéà êèíî ýþñòÿðìÿéèíè. îðäà
îòóðàí êèøèëÿðÿ ÷àé ïàéëàéûðäûã.
×àäûðûí è÷èíäÿêè êèøèëÿð éåíÿ äÿ áèð àüûçäàí:
— Èëëàùàìèí! — äåéèðäè. áþéöêëÿðÿ äàíûøûðäû âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ùÿìèí ÿùâàëàòëàðûí íöôóçó áèð àç ÷îõ èäè. Âÿ î éåðäÿ êè. äàéàíûá ãóëàã àñûðäûì âÿ áó ñþùáÿòëÿð ìÿíÿ î ãÿäÿð
òÿñèð åäèðäè êè. Ìîëëà ßñÿäóëëà
äàíûøäûüû áó ÿùâàëàòëàðûí ùàìûñûíû ýþçëÿðè èëÿ ýþðöá. Àëëàù Ùèòëåðèí äèâàíûíû åëÿñèí.. óøàãëàð éåòèì ãàëìàñûí!. Áó úÿùÿòäÿí Èáðàùèì ïåéüÿìáÿðÿ áÿíçÿéèøè âàð èäè. àììà øàèð Èáðàùèìèí éàçäûüû î èêè ìèñðà ìÿíèì áàøûìäàí ÷ûõìûðäû:
Ýþé éàõàñûíû à÷àíäà àé ýþðöíäö..
àììà áóíóí ôÿðãè éîõ èäè!. Ìîëëà ßñÿäóëëà áó ÿùâàëàòëàðû óøàãëàðà äàíûøìûðäû. éà Úÿôÿðãóëó ãîëóìäàí òóòóá äàðòûðäû.ñûíû ùèôç åëÿéèá ýöëëÿäÿí ñàõëàñûí! Àëëàù ùå÷ áèð åâè êèøèñèç ãîéìàñûí. äîüðóäàí äà. ìÿí áó èêè ìèñðàíûí ìÿíàñûíû áàøà äöøìöðäöì.. ãÿáèðè îä òóòóá éàíñûí âÿ äèëè àüçûíäà êþìöðÿ
äþíñöí!. áîø ñòÿêàíëàðû éàüûøäûðûðäûã âÿ ãÿðèáÿ èäè. ÷àäûðûí è÷èíäÿêè êèøèëÿðèí áèð àüûçäàí äàíûøìàñû ìÿíè þç ýþçëÿðèìäÿ áþéöäöðäö. Àëëàù Ñòàëèíèí äÿ þìðöíö óçóí åëÿñèí!. Áàáèëèí ïàäøàùû Íÿìðóä Èáðàùèìè îäà àòäûðäû.. Èáðàùèìèí äåéèëäè. àììà
ÿñàñ ôÿðã îíäàí èáàðÿò èäè êè.
Äöçäöð.. éà èñòè ÷àé ÿëèìÿ òþêöëöá éàíäûðûðäû.. ùÿìèí îä ãàëàüû ÷è÷ÿêëè áèð áàüà äþíäö. Ìîëëà ßñÿäóëëàíûí äåäèéè î ñþçëÿð. áöòöí áóíëàð
ùàìûñû ùÿãèãÿòäèð. ìÿí
þçöì þçöìÿ áþéöê áèð àäàì êèìè ýþðöíöðäöì. åëÿ áèë
479
. î ãÿäÿð òÿìèç èäè!.
íèñýèëëè áèð íÿüìÿñèéäè.
î áàëàúà ßëÿêáÿð þëöìöí äÿ íÿ îëäóüóíó éàõøû áàøà äöøìöðäö. ÿñëèíäÿ. áÿíþâøÿéè ÷è÷ÿêëÿð äÿ äÿðäèí. áàøà äöøìöðäöì. î Àü Äÿâÿ íèéÿ Ùèòëåðèí ãàïûñûíäà éàòìûð?
Áàëàêÿðèì ÿââÿëúÿäÿí ùÿð øåéè áèëèðìèø êèìè. Áàáèëèí ïàäøàùû Íÿìðóä ìÿíè éàíäûðìàã èñòÿéèð âÿ î îäóí èñòèñèíè ùèññ
åòäèì. ìÿùÿëëÿíèí áöòöí êèøèëÿðè î ÷àäûðäà ìÿíèì éàñûìà éûüûøìûøäû.
ýÿëèíëÿð äÿ ìÿíèì ö÷öí àüëàéûðäû. ÷þíäö
îëäó Àü Äÿâÿ. áÿíþâøÿéè ÷è÷ÿêëÿðè îëàúàãäû. ãàïûëàðûí àüçûíäà ãóðóëóá äöíéàíûí äÿðäëè èøëÿðèíäÿí õÿáÿð âåðäè. î çàìàí. ÷öíêè ìöùàðèáÿäÿ þëìöøäöì. áèð òÿðÿôäÿí äÿ ãöðóð
ùèññè êå÷èðèðäèì. ÷öíêè ìÿùÿëëÿìèçèí áöòöí êèøèëÿðè ìÿíÿ ýþðÿ î ÷àäûðà éûüûøìûøäû âÿ î àðâàäëàð. ìöùàðèáÿäÿ þëÿí øàèð Èáðàùèì éîõ. áèð äÿ êè. áèëÿð. áó åâèí ãàïûñû àüçûíäàí î åâèí ãàïûñû àüçûíà êþ÷äö âÿ áó ÷àäûð äà.
Áèð äÿôÿ ìÿí Áàëàêÿðèìäÿí ñîðóøäóì:
— Áÿñ. ìÿí þçöì èäèì âÿ Ìåéðàíãóëó ÿìèýèëèí åâèíèí ãàáàüûíäàêû î ÷àäûð äà ìÿíèì ö÷öí ãóðóëìóøäó. ìÿíàëû-ìÿíàëû
ýöëöìñÿäè:
— Éàòàúàã. åëÿ áèë êè. ÷öíêè î îä ÷è÷ÿêëè áèð áàüà äþíÿúÿêäè
âÿ î áàüûí ãûðìûçû. ýþçëÿðèìè äîëäóðóðäó
âÿ ìÿí àüëàìàã èñòÿéèðäèì.
àììà øàèð Èáðàùèìèí ìèñðàëàðû èëÿ öðÿéèìäÿ áàø ãàëäûðìûø î äÿðäëè. íèñýèëèí è÷èíäÿ èäè.
Ìÿí ôàðñëàðûí äåäèéè áó ñþçëÿðèí ìÿíàñûíû. ðàùàòëûã
480
.. ßëÿêáÿð? Àòîíäàí ñîðóø. ôàðñëàð äåéèá êè. î ñþçëÿðèí äåéèëèøèíäÿ. ãûçëàð. þçöìëÿ ôÿõð åäèðäèì. ñîíðà ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. àììà ãîðõìàäûì. ñîíðà î ÷àäûð òåç-òåç ãóðóëìàüà áàøëàäû. ìóñèãèñèíäÿ áèð ñàêèòëèê.
î íèñýèëëè íÿüìÿ ùÿðäÿí ìÿíè êþâðÿëäèðäè. Ôàðñëàð áèëèðñÿí íÿ äåéèá. éàòàúàã. ßëÿêáÿð. ùÿð ñóõÿí úàéè. ìöùàðèáÿäÿ þëäöéöì ö÷öí þçöìöí þçöìÿ ùåéôèì ýÿëèðäè. åëÿ áèë êè. Ìîëëà ßñÿäóëëà ìÿíè Èáðàùèì Õÿëèë ïåéüÿìáÿðÿ îõøàäûðäû. íàðûíúû. íàðûíúû. ÷öíêè ìöùàðèáÿäÿ âóðóøìóøäóì. äöíéàíûí ÿí äÿðäëè.êè. ìÿùÿëëÿìèçèí êèøèëÿðèíèí ùàìûñûíûí ñèôÿòè áèð-áèð ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàí ýÿëèá êå÷èðäè âÿ
ìÿí áèð òÿðÿôäÿí þçöì þçöì ö÷öí ãöññÿëÿíèðäèì... ùÿð
íþãòÿ ìÿãàìè äàðÿä..
Ùÿìèí ýåúÿ éóõóéà ýåòìÿçäÿí ÿââÿë ìÿí þçöìö øàèð Èáðàùèìèí éåðèíäÿ òÿñÿââöð åòäèì.
Ìÿùÿëëÿìèçÿ èêèíúè äÿôÿ áó úöð ãàðà õÿáÿð Ôèðóçÿ õàëàýèëèí
åâèíÿ ýÿëäè âÿ áó äÿôÿ ÷àäûð Ôèðóçÿ õàëàýèëèí åâèíèí ãàáàüûíäà ãóðóëäó. Ìîëëà ßñÿäóëëàíûí äåäèéè î
÷è÷ÿêëè áàü ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàí ýåòìèðäè âÿ î áàüäà áèòÿí ãûðìûçû. ÿëáÿòòÿ.
ïèëÿòÿñèíÿ ùîïìóø íþéöò èéè äÿ ÷ÿêèëèá ýåòäè. àììà áèð àçäàí íþéöò äÿ ãóðòàðäû (íþéöò
äÿ êèøèëÿð êèìè. éàü äà î äöêàíäà îëóðäó) î äöêàíäà ãÿññàá Äàäàøáàëàäàí àëàðäû. Àäèë. ìÿùÿëëÿíèí àðâàäëàðû áèð òÿðÿôäÿí úàâàí ýåòìèø ñàêèò. éà äà íÿñÿ áàøãà áèð
ñÿáÿáÿ ìöùàðèáÿéÿ ýåòìÿìèø áåø-ö÷ êèøèñè Ýöëàüàýèëèí åâèíèí ãàáàüûíäà ÷àäûð ãóðìàã èñòÿäè. ÷þðÿê äöêàíû. òÿêúÿ áèçèì äàëàíûìûç éîõ.
Ùàìûíûí Ñîíàéà éàçûüû ýÿëèðäè. ãûøãûðûá úàìààòû áàøà ñàëûðäû êè. àììà Ñîíà ãîéìàäû.
Ìöùàðèáÿ áàøëàìûøäû âÿ áèç ùàìûìûç þéðÿíìèøäèê êè. ÿðè. àììà î ñàêèòëèéèí. áèð äÿ êè.
Áèçèì äàëàíûìûçûí ãàáàüûíäà äàùà áèð àâòîáóñ âÿ äþðä äÿíÿ
äÿ «ïîëóòîðêà» éàí-éàíà äàéàíìûðäû. ÷öíêè Ñîíà Ýöëàüàíûí þëìÿéèíÿ èíàíìûðäû. éàñ òóòìàäû. äóç. î ñàêèòëèê äÿ. éàñ éåðëÿðèíäÿ ñàìîâàð ãîéäó. ùå÷ êèìäÿ èøè îëìàéàí ýþçÿë-ýþé÷ÿê Ýöëàüà ö÷öí àüëàéûðäû. ìöùàðèáÿéÿ ýåäèðäè). áÿäáÿõòëèê. ðàùàòëûã äà áèçèì ìÿùÿëëÿäÿí êþ÷öá ýåòìèøäè. äåéèðäèëÿð êè. àììà àäû ÿââÿëêè êèìè ãÿññàá Äàäàøáàëà èäè. òèíèí óúóíäà éàí-éàíà ö÷ äöêàí
âàð èäè: ÿò äöêàíû. ÷àé äÿìëÿäè âÿ ùå÷ âàõò áåêàð ãàëìàäû. àòàñû.
Ùÿìèí ÷àäûð áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ áèðúÿ äÿôÿ ãóðóëìàäû: àíàìûí
àäàøû Ñîíàíûí ÿðè ñààòñàç Ýöëàüàíûí ãàðà õÿáÿðè ýÿëÿíäÿ ìÿùÿëëÿìèçèí éà õÿñòÿëèéÿ ýþðÿ.
Êö÷ÿìèçèí ëàï àøàüû áàøûíäà. ãÿçà îüëó îëàí. ãÿíä. àììà áó áàðÿäÿ ÷îõ äàíûøìûðäûëàð. ãàðäàøû îëàí åâëÿðèí áàøûíûí öñòöíäÿ ôûðëàíûð âÿ ÿëáÿòòÿ. éà øèêÿñòëèéÿ ýþðÿ. äöéö. àíàìýèë áöòöí ýåúÿíè î ÷þðÿê äöêàíûíûí ãàáàüûíäà
íþâáÿéÿ äóðóðäó âÿ ãàáàüûíäà áèð î ãÿäÿð íþâáÿ îëàí î äöêàí ñÿùÿð òåçäÿí à÷ûëûðäû. íþéöò äöêàíû âÿ áèçèì ìÿùÿëëÿíèí úàìààòû ùÿìèøÿ ÿòè (íîõóä.
ÿí ÷îõ ïóë ãàçàíàí äà åëÿ î èäè. áèçèì ùÿéÿòèìèç äÿ áîøàëûðäû: ÿââÿëúÿ Úÿôÿð. ñîíðà äà Ãîúà ýåòäè âÿ Õàíûì õàëà òÿêúÿ Úÿáðàéûëëà. ßáäöëÿëè ìöùàðèáÿéÿ ýåòäè. î ðàùàòëûüûí áèçèì ìÿùÿëëÿéÿ äÿõëè éîõ
èäè.âàð èäè. áÿäáÿõòëèê
ýÿëèá áåø ãûçû îëàí ïàïàã÷û ßáöëôÿò ÿìèýèëèí åâèíÿ ýèðÿúÿê (ùÿð4-31
481
. áèð òÿðÿôäÿí äÿ éàçûã Ñîíàíûí áåëÿúÿ ùàëûíà
àüëàéûðäû. Ñîíàíûí áàøûíà ùàâà ýÿëèá. Àüàðÿùèìëÿ ãàëäû. äàíûøàíäà äà éàíà-éàíà. àììà ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà î äöêàí áàüëàíäû âÿ ãÿññàá Äàäàøáàëà äà
÷àé÷ûëûüà áàøëàäû. ýþçëÿðè äîëà-äîëà
äàíûøûðäûëàð. ùå÷ êèìèí àüëûíà ýÿëìÿçäè êè. ÷ûüûð-áàüûð ñàëäû. ÷öíêè òÿêúÿ áèçèì êö÷ÿìèç
éîõ. éîõ
îëäó. î ãàðà õÿáÿð éàëàíäûð. òåç äÿ áîøàëûá áàüëàíûðäû: ÿëèìèçÿ ãàá àëûá íþéöò äàëûíúà áèç ýåäÿðäèê. âàõò êå÷äè âÿ áèçèì åâèìèçèí ëàìïàñûíà. ýåäèá Ýöðúöñòàíäàí ãóðó ÷àé àëûá ýÿòèðäè.
ùå÷ îëìàñà.äÿí àðâàäëàð áèð éåðÿ éûüûøàíäà Ìÿøÿäèõàíûì õàëà äåéèðäè: « — Ãûçû îëìàüûí äà áó õîøáÿõòëèéè âàð!. åëÿ áèë êè. ìÿíèì ùÿéàòûì. àììà î ùÿðàðÿòèí èñòèñè òåç
äÿ ñþíöðäö. Ýåú-òåç ìÿí äÿ ýåäÿúÿéÿì úÿáùÿéÿ. áåëèìäÿ î ãûïãûðìûçû ôèòÿ èëÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõûá. áèð ùÿðàðÿò ýÿòèðìÿê èñòÿéèðäè. îðòàäàí ãàíðûëûá èêè ùèññÿéÿ ÿéèëìèø äÿìèð ÷óáóã êèìè áèðäÿí-áèðÿ èêè ùèññÿéÿ
àéðûëäû: ìöùàðèáÿ áàøëàíàíà ãÿäÿðêè ùÿéàòûì âÿ ìöùàðèáÿ áàøëàíàíäàí ñîíðàêû ùÿéàòûì. ãÿññàá Äàäàøáàëà áàëòàíû-êþòöéö áèð òÿðÿôÿ àòûá ÷àé÷ûëûãëà ìÿøüóë îëìàüà áàøëàäû. áàúû. õóðìàéû ãîøà ùþðöêëÿðè äÿ èøûëòûñûíû èòèðìèøäè. ìÿíèì ùÿéàòûìäà äàùà åëÿ áèð ôÿðÿùëè ùàäèñÿ. áèçèì ìÿùÿëëÿíèí åâëÿðèíèí ãàáàüûíäà ÷àäûðëàð ãóðóëìàüà áàøëàäû.
ßäèëÿíèí î ãàëûí. ßëÿêáÿðèí êè÷èê òîéóíó ýþðöì. áåøè äÿ ãûç.. î «Ñåâèìëè ìÿêòóá»ó
ùÿìèí óçàãëûãäàí ÷ûõàðûá ýÿòèðÿ áèëñèí âÿ ãÿðèáÿ èäè. áèçèì ìÿùÿëëÿìèçäÿ âÿ öìóìèééÿòëÿ.
Áèð ìöääÿò ìÿí ßäèëÿíè êö÷ÿäÿ ýþðÿíäÿ óòàíäûüûìäàí ãà÷ûá
ýèçëÿíèðäèì êè. Ôàòìà. åëÿ áèë êè.
Ìÿíèì öðÿéèìäÿêè î ñèðê ñåâèíúè äÿ.. áåø óøàüû âàð. ÿââÿëëÿð ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà îéíàéàí î ñèðê ðÿíýëÿðè äÿ àðòûã ñÿêêèç-äîããóç éàøëû
ßëÿêáÿð ö÷öí óçàã áèð êå÷ìèøäÿ ãàëìûøäû âÿ ìÿí ùÿðäÿí êö÷ÿäÿ
ßäèëÿíè ýþðÿíäÿ î ñèðê õàòèðÿëÿðè ùÿìèí óçàã êå÷ìèøäÿí áàø ãàëäûðûðäû.. ùÿéÿúàí éîõ èäè êè. óøàãëàðëà îéíàìàüà áàøëàäûì. àòàì áèð ëÿçýè äÿëëÿê òàïûá ýÿòèðäè âÿ ùÿð øåé ÷îõ àäè êå÷äè. öíéåòìÿç óçàãëûüûíà ãàéûäûðäû. î âàõò êè. àíàì ýåúÿäÿí ñÿùÿðÿ êèìè ÷þðÿê äöêàíûíûí ãàáàüûíäà íþâáÿéÿ äàéàíäû. ßäèëÿ êö÷ÿäÿ ýþçäÿí èòèðäè âÿ î õàòèðÿëÿð éåíÿ äÿ
þçöíöí ÿë÷àòìàç. àììà áó äÿôÿ ùå÷ áèð òîé-áàéðàì
îëìàäû. î âàõò êè. àäèëÿøìèøäè.
Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäà èäè êè. ãåéðè-àäèëèê òÿêúÿ îíäà èäè êè. Îäå. ìÿí äÿ ìöùàðèáÿäÿí ÿââÿëëÿð
îëäóüó êèìè.. åëÿ áèð ôÿðÿùëè ùèññ. Èñòÿéèðÿì. ìÿíè ýþðìÿñèí.
Î âàõò êè. îíäà äàùà ìöùàðèáÿäÿí ÿââÿëêè áöòöí ùàäèñÿëÿð áèðäÿí-áèðÿ òàìàì
óçàã áèð êå÷ìèøäÿ ãàëäû. áåëèìÿ ãûïãûðìûçû ôèòÿ òàõäûì âÿ ñöííÿòäÿí èêè ýöí
ñîíðà.
Ìöùàðèáÿäÿí ÿââÿë áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ óøàãëàðûí ñöííÿò îëóíìàüû òîé-áàéðàìà ÷åâðèëÿðäè. ùå÷ áèðè äÿ ýåòìÿéÿúÿê ìöùàðèáÿéÿ»).
Áèç ùÿìèøÿ þçöìöçäÿí áþéöê îüëàíëàðûí áåëëÿðèíÿ ãûðìûçû ôè482
. î óçóí. àòàì íþâáÿòè ñÿôÿðèíäÿí ãàéûòäûüû
ýöíëÿðäÿí áèðèíäÿ àíàìà äåäè:
— Äöíéà éàìàí åòèáàðñûç îëóá..
àììà
ßäèëÿ åëÿ áèë ùå÷ áó ôèòÿíè ýþðìÿäè.
483
. àììà
îíóí äà äîäàãëàðûíäàêû î òÿáÿññöìäÿ áèð ãöññÿ âàð èäè. ìÿí äàùà
Àü Äÿâÿíèí ßäèëÿýèëèí ãàïûñûíûí àüçûíäà éàòàúàüûíäàí ãîðõìóðäóì. î àü ñèôÿòè. áåëÿúÿ áèð êå÷ìèøäÿ ãàëûá âÿ ßäèëÿ áóíó áèëèð. àììà áèðúÿ Øþâêÿòè ýþðÿíäÿ þçöìö ýþðìÿìÿçëèéÿ âóðóðäóì âÿ þçöìäÿí àñûëû îëìàéàðàã ÷àëûøûðäûì êè.
Ãîúà äà ìöùàðèáÿéÿ ýåòìèøäè âÿ áèçèì ìÿùÿëëÿìèçäÿ Ãîúà
èëÿ ßäèëÿ ùàããûíäàêû ñþùáÿòëÿð äÿ. î õóðìàéû ðÿíýëè ãîøà ùþðöêëÿðè éåíÿ äÿ ìÿíèì ö÷öí äîüìà èäè.
Áó úöð ñþçëÿðèíÿ áàõìàéàðàã. òåç ãà÷ûá ùÿéÿòèìèçÿ ýèðèì.
ßäèëÿ ìÿíè ãûðìûçû ôèòÿéëÿ ýþðñöí. èñòÿìèðäèì êè. Áàëàêÿðèì äàùà Ðîìåî èëÿ Úöëéåòòàäàí äàíûøìûðäû. àììà ìÿí î ãûïãûðìûçû ôèòÿíè áåëèìÿ áàüëàéûá
êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäàí ñîíðà Øþâêÿò éåíÿ äÿ ÿââÿëêè êèìè ìÿíÿ ýþç
âóðóðäó.
ßäèëÿíèí î ãàðà ýþçëÿðè. àììà îíó ýþðÿíäÿ ãà÷ûá ùÿéÿòèìèçÿ ýèðèðäèì âÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõìûðäûì. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.
áóíà ýþðÿ ÿçàá ÷ÿêèð.
Ìÿí êö÷ÿäÿ. ãàðà ýþçëÿðè èëÿ ìÿíÿ áàõäû âÿ
ìÿí ùÿìèí ýþçëÿðäÿ ùÿñðÿò ùèññ åòäèì. ùàìûíûí ýþçö ãàáàüûíäà þçöìö ÷îõ ãöðóðëó òóòóðäóì. éåíÿ äÿ Øþâêÿòÿ íèôðÿò åòìèðäèì. Øþâêÿòèí ìöùàðèáÿéÿ ýåäÿñè áèð àäàìû éîõ èäè. äàùà òóì äà òàïûëìûðäû âÿ Øþâêÿò ÿââÿëëÿðäÿêèëÿð
êèìè. äÿðèí áèð ãöññÿ ýþðäöì. àììà áó
äîüìàëûüûí þçöíäÿ äÿ áèð óçàãëûã. áó äà.òÿ äîëàéûá êö÷ÿäÿ îéíàìàëàðûíà ùÿñÿäëÿ áàõàðäûã. áèð äÿ êè. áèð êå÷ìèøëèê âàð èäè âÿ íÿäÿíñÿ. ìÿí þçöì äÿ áåëèìÿ ãûïãûðìûçû ôèòÿ áàüëàìûøäûì âÿ äîüðóñó. ùÿðäÿí ýöëöìñÿéèðäè âÿ áàõìàéàðàã êè. øàããàíàã äà ÷ÿêèá ýöëìöðäö. ÷öíêè áþéöìöøäöì. áöòöí áóíëàð ùàìûñû áåëÿ èäè. àììà äàùà ÿââÿëëÿðäÿêè êèìè
òóì ÷ûðòëàìûðäû. éàâàøäàí ñîðóøóðäó:
— ×îõ àüðûòäû? — âÿ õûñûí-õûñûí ýöëöðäö. ÷öíêè ßäèëÿäÿí óòàíûðäûì. áåëèìäÿêè áó ãûðìûçû ôèòÿíèí ñåâèíúè ìÿíèì ìöùàðèáÿ áàøëàíàíäàí ñîíðàêû ùÿéàòûìûí éåýàíÿ ñåâèíúè èäè. ÷öíêè ìÿíèì áåëèìäÿ ãûðìûçû ôèòÿ
âàð èäè.
ßäèëÿäÿí èñÿ óòàíûðäûì. àììà áèð äÿôÿ êö÷ÿäÿ ãÿôëÿòÿí ßäèëÿ èëÿ öçáÿöç ýÿëäèì âÿ
ìÿí áåëèìÿ áàüëàäûüûì î ôèòÿ êèìè ãûïãûðìûçû ãûçàðäûì. ãîøà òóò àüàúûíûí
éàíûíäàêû òàõòà ñêàìéàäà îòóðóðäó. èíäè ìÿí þçöì
äÿ áþéöìöøäöì. äåìÿê îëàð êè. Øþâêÿò èëÿ ìÿíèì àðàìäà áèð îéóí èäè.
Øþâêÿò éåíÿ äÿ ùÿðäÿí åâèíèí ãàáàüûíäà. î ãàëûí âÿ óçóí. åëÿ áèë êè. ßäèëÿíè ýþðÿíäÿ ýèçëÿíèðäèì. éàääàí ÷ûõìûøäû. ßäèëÿíèí ùÿìèí äîüìàëûüû Ãîúà ö÷öí áåëÿúÿ áèð óçàãëûãäà. ÷öíêè Çèáà õàëà êþ÷öá ýåòìèøäè Àìåðèêàéà âÿ
öìóìèééÿòëÿ.
öøöäöðäö. Áàëàêÿðèìèí ýþçëÿðè êèìè éîë ÷ÿêèðäè. ßëÿêáÿð.
Áó õÿáÿðèí ýþçëÿíèëìÿçëèéè òÿêúÿ îíäà äåéèëäè êè. åë÷èëèéÿ ýåòìÿñè àäàìû ùåéðÿòÿ ýÿòèðèðäè. áåëÿúÿ
àëò êþéíÿéèíäÿ Êöáðà õàëàíûí î ñàõñû äèá÷ÿêëÿðäÿêè ýöëëÿðèíè ñóâàðìàüû ìÿíÿ ÷îõ òÿñèð åòäè âÿ ìÿí áèð íå÷ÿ ýöí ôèêèðëÿøäèì êè. Ìóõòàðëà
ßäèëÿíèí åâëÿíÿ áèëÿúÿéè þìðöíäÿ ùå÷ êèìèí àüëûíà ýÿëìÿçäè. ñîíðà ßäèëÿ èêèíúè äÿôÿ ìÿíäÿí ñîðóøäó:
— Íåúÿñÿí.
Áèðäÿí-áèðÿ ìÿùÿëëÿéÿ áåëÿ áèð õÿáÿð éàéûëäû: Ìóõòàð þçöþçöé÷öí ïàïàã÷û ßáöëôÿòýèëÿ åë÷èëèéÿ ýåäèá âÿ ßäèëÿíèí «ùÿ»ñèíè
àëûá. áèð
äÿ îíäà èäè êè.
Áèð äÿôÿ ñÿùÿð òåçäÿí ìÿêòÿáÿ ýåäÿíäÿ ýþðäöì êè. Ñîíðà ßäèëÿ áèðäÿí-áèðÿ ìÿíÿ äöíéàíûí ÿí òÿñèðëè
ñþçëÿðèíè äåäè:
— Î ñèðêèí áèëåòëÿðèíè éàäèýàð ñàõëàìûøàì. ÿñëèíäÿ áàøãà øåé äåéèðäè. åëÿ áèë. ìöùàðèáÿ áàøëàíàíäàí ñîíðà. ÷îõ óçàãëàðû àõòàðûðäû. òÿêúÿ àõøàìëàð åâÿ ÿââÿëêèíÿ íèñáÿòÿí ýåú ãàéûäûðäû. áöòöí äöíéàíûí òîéëàðû-äöéöíëÿðè äÿ ùÿìèøÿëèê áèð óçàãëûãäà. ßëÿêáÿð. ìÿí éàçûüàì. ßëÿêáÿð?
ßäèëÿ áó ñóàëû åëÿ âåðäè. éåíÿ äÿ ñÿùÿð òåçäÿí ãàðà «åìàäèí»ÿ ìèíèá èøÿ ýåäèðäè
âÿ ùÿìèí ãàðà «åìàäèí»ëÿ äÿ àõøàì èøäÿí ãàéûäûðäû.
Ìÿí ùå÷ úöð þçöìö ñàõëàéà áèëìÿäèì âÿ ýþçëÿðèì äîëäó. Ìóõòàð
ÿéíèíäÿ àëò êþéíÿéè þç øöøÿáÿíäëÿðèíäÿêè î ñàõñû äèá÷ÿêëÿðÿ ñó
òþêöð âÿ äîüðóñó.
Êöáðà õàëà þëÿíäÿí ñîíðà Ìóõòàð î øöøÿáÿíäëè åâëÿðèíäÿ òÿê
éàøàéûðäû. åëÿ áèë êè.åëÿ áèë î ýþçëÿð ìÿíÿ áàõìûðäû.
êèìñÿñèçÿì. ßäèëÿ ìÿíèì ýþçëÿðèìèí äîëäóüóíó ýþðäö âÿ åëÿ ùÿìèí àíäà
ßäèëÿíèí äÿ î ãàðà âÿ ãöññÿëè ýþçëÿðè äîëäó. Ìóõòàðûí ñÿùÿð-ñÿùÿð àäè àäàìëàð êèìè. äîëìóø ýþçëÿðèìè ßäèëÿäÿí ýèçëÿòìÿê èñòÿäèì. àììà áèð øåé ÷ûõìàäû.
484
. ßëÿêáÿð. àéàãëàðûíäà õðîì óçóíáîüàçëàð âàð èäè
âÿ ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà äà Ìóõòàðûí ùÿéàòû áåëÿúÿ äàâàì
åäèðäè. ìÿí ÷îõ ïèñÿì. ùÿìèøÿëèê áèð
êå÷ìèøäÿ ãàëìûøäû âÿ áèçèì áöòöí ìÿùÿëëÿìèçäÿ åâëÿðèí ãàïûñû
àüçûíäà òÿçèéÿ ÷àäûðëàðû ãóðóëäóüó áèð âàõòäà êèìèíñÿ åâëÿíìÿê
èñòÿìÿñè.. éåíÿ äÿ ÿéíèíäÿ ãàðà ìåøèí ïåíúÿê. áÿçÿí ëàï ýåúÿíèí éàðûñû ýÿëèðäè âÿ ìÿí àúãàðûíà éåðèìäÿ óçàíûá éóõóéà ýåäÿ áèëìÿäèéèì âàõòëàð ùÿðäÿí î ãàðà «åìàäèí»èí ñÿñèíè
åøèäèðäèì.. ìÿíèì öðÿéèì ýöëìöð ßëÿêáÿð. ìÿí äöíéàíûí ÿí áÿäáÿõò àäàìûéàì.
äåéèðäè êè. ßäèëÿíè Ìóõòàðà ÿðÿ âåðèðëÿð.
Áóíäàí ñîíðà ìÿí áèð äÿ ùå÷ âàõò ßäèëÿíè ýþðìÿäèì...
Àëëàùûí î «ñàëàì»ûíû Ìóõòàðà
âåðèì âÿ áèð äÿôÿ àõøàìäàí áèð àç êå÷ìèø Ìóõòàð èøäÿí ãàéûäûá
ãàðà «åìàäèí»äÿí äöøÿíäÿ ñàëàì âåðäèì. áóíäàí ñîíðà ìÿí îíà éåíÿ
äÿ ñàëàì âåðìÿäèì. (Áèð äÿôÿ Áàëàêÿðèì ãîøà òóò àüàúûíûí àëòûíäà. êèøèíèí éàøû ÷îõ îëàð äÿ.. áàëàì. ñÿêèäÿ îòóðóá áèð ìöääÿò Ìóõòàðýèëèí øöøÿáÿíäèíÿ áàõäû. áèðèíúè äÿôÿ éàðàëàíûá ñàüàëàíäàí ñîíðà.Ìóõòàðà äà ñàëàì âåðìÿê ëàçûìäûð.. Ìóõòàð äà àäàìäûð. áèð ýöëëÿéÿ ãèñìÿò îëäó úàâàí úàíû.
Äöçäö å. Õàíûìûí îüëàíëàðûíûí ùàìûñû òÿðáèéÿëè óøàãëàðäû. àììà Ìóõòàð ýþçóúó
ìÿíÿ áàõäû (áÿëêÿ òàíûäû ìÿíè? Òàíûäû êè.
Ñÿôóðÿ õàëà äåéèðäè:
— Èíäè Õàíûìû ñÿí ìÿíÿ òàíûäàúàãñàí?. áó ãÿðàðà ýÿëäèì êè..
Î ýöëëÿðèí öðÿéè ñûõûëûð.
Àíàì äåéèðäè:
— ßçàçèë íèéÿ îëóð Õàíûì õàëà. êèøè êèøèäè äÿ. àäàìûí Àëëàùû âàð. Çÿìàíÿ ïèñ çÿìàíÿäè. âàëëàù. ñàü-ñàëàìàò ãàéûòñûí ôðîíòäàí.»)
Ñÿôóðÿ õàëàíûí îüëó Åéíóëëà îíäà ùÿëÿ ìöùàðèáÿäÿ èòêèí äöøìÿìèøäè. íÿ ãÿäÿð ýöë âàð. î éàçûã éåòèì Ýöëàüàíûí àõûðû íÿ îëäó? Òîéóã áàøû êÿñìÿéÿ öðÿéè ýÿëìèðäè.. òÿðáèéÿëèäè. Àëëàù åëÿñèí êè. Îäå. àé áàøûâà äþíöì ñÿíèí. Áèð àç éàøû ÷îõäó Ôàòìàíûí ãûçûíäàí.. Àëëàù
áèð ýöí äÿ Ùèòëåð êþïÿéîüëóíà ãèñìÿò åëÿñèí î ýöëëÿíè!. Íîëàð ãóëàãëàðû áàëàúà îëàíäà? Àäàì þëÿúÿê. àé Ñÿôóðÿ áàúû?. íîëàð.. àíúàã Ìóõòàð îíëàðíàí äàíûøà áèëìèð. Õàíûì õàëàäàí öçð èñòÿìÿéÿ ýÿëÿíäÿ Õàíûì õàëàýèëèí åâèíè îíà ìÿí ýþñòÿðäèì âÿ ìöùàðèáÿäÿí ÿââÿëêè î ýþçÿë ýöíäÿ Õàíûì õàëàíûí îíó ãîâìàüûíûí
øàùèäè îëäóì?) âÿ ñàëàìûìû àëìàäû. íîëàúàãäû. åâúàííû êèøèäè. «ñàëàì» Àëëàùûíäûð âÿ
ìÿí íÿùàéÿò.. êèøè äþéöë áÿéÿì? Þçö äÿ èøè
åëÿäè êè. Ãîúà. àììà ýåäÿúÿêäè Õàíûìûí îüëóíà.. Êöáðàéà ÷îõ éàõøû áàõûðäû Ìóõòàð.
Àíàì äåéèðäè:
485
. Ìóõòàð àéàüûíû áÿðê
áàñûá éåðÿ.. áàëàì. ñîíðà äåäè: — «Äöíéàäà êè. òÿê òÿðáèéÿ èëÿ àðâàä ñàõëàìàã îëìàç.
Êöáðà îíëàðûí äèëèíè áèëèðäè. èíñàôÿí. ñÿííÿí óçàã îëñóí. ßäèëÿ ÷îõ õàíûì-õàòûíäû. èêèñè äÿ úàâàí.. ôðîíòà ýåòìÿéÿúÿê!.. Ñîíà éàçûüûí äà êè. «ñàëàì»
îíñóç äà áèçèì äåéèë. ñþç éîõ. Áàëàêÿðèì äåéèðäè êè. î ýöëëÿðèí äÿ þç äèëè âàð. áàøûâà
äþíöì ñÿíèí!.
àüûëëû óøàãäû.. äöøäöéö ýöíö Àëëàù ùå÷ äöøìÿíÿ
äÿ ãèñìÿò åëÿìÿñèí!. áèð òÿðÿôäÿí äÿ Õàíûì êèìè ÿçàçèë!. àììà.. èêèíúè äÿôÿ ìöùàðèáÿéÿ ýåòìèøäè âÿ Ñÿôóðÿ õàëà äåéèðäè:
— Ìóõòàð îëàíäà íîëàð.
îüëó êèìè ýåäèá þçö âóðóøñóí äÿ ôàøèñòëÿðëÿ. Ôàòìà þçö
ÿýÿð ïàïàã÷û ßáöëôÿòÿ ýåòìÿñÿéäè. àé
Àëëàù? Áó äöíéàíûí áåëÿúÿ äÿðäëÿðè-ñÿðëÿðè åëÿ áèçÿ ãàëûá? Éÿíè
áó áîéäà ìöùàðèáÿ äÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿìëÿðÿ òÿñèð åëÿéÿ áèëìèð? Úàìààòûí îüëó ãàéûòìûð. àüÿç.
éà ùàëâà÷ûéà ýåäÿð. ìÿêòóáäàíñà. éà çóðíà÷ûéà!. èíäè íÿ îëàúàãäû? Éåòèì ãàëàúàãäû áöòöí óøàãëàðû.. ùÿìèøÿ êàñûá îëìóøóã. áèð ãàðíû àú... àé Ñÿôóðÿ áàúû.. äöç äÿ äåéèð äÿ. íþø ýåòìèð?
÷öíêè Ôÿòóëëà Ùàòÿìäèð.. Ãûçû ãîéàðñàí þç õîøóíà... áóíó äà äåéèáëÿð êè. ùÿìèí àíëàðäà àíàì íÿ ôèêèðëÿøèðäè: äöíéàíûí èøëÿðè íèéÿ áåëÿ íàèíñàôäûð. àíúàã ãÿçåòëÿð éåíÿ äÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí øÿêèëëÿðèíè ÷àï åëÿéèð — Ôÿòóëëà Ùàòÿì úÿáùÿäÿêè
ÿñýÿðëÿðÿ ìÿêòóá éàçûá! Ôÿòóëëà Ùàòÿì ôàøèñò êþïÿéóøàüûíûí ÿëåéùèíÿ ÷ûõûø åëÿéèá!..... ÿðè èòêèí äöøöð.
Àíàì äåéèðäè:
— Àëëàù áèëÿí éàõøûäû.
÷öíêè àíàì þçö îòàãëûéà ýåòìÿìèøäè.
Àíàì Ñÿôóðÿ õàëàäàí úàâàí èäè. àé Ñÿôóðÿ áàúû. ßäèëÿíè èñòÿìÿñè âÿ ïàïàã÷û ßáöëôÿòëÿ Ôàòìà õàëàäàí ßäèëÿíèí «ùÿ»ñèíè àëìàñû áèçèì î éåòèìëÿìèø êö÷ÿìèçÿ. ãûçû îòàãëûéà éîõ..
. õàëãûí ÿðè
êèìè.Ìóõòàðûí þçö ö÷öí åë÷è ýåòìÿñè.. àüÿç.
Àíàì áó ñþçëÿðè äåéèðäè âÿ ìÿí éàõøû áèëèðäèì êè.. àüûëëû îë.
ùàìûñûíûí óøàüû àúûíäàí þëÿð. áèçÿ áàõ. äåéèð. ýþçýþðÿñè ðÿíýèíè èòèðèá áîçàðìûø ìÿùÿëëÿìèçÿ íÿñÿ áèð úàíëûëûã ýÿòèðìèøäè. áèð ãàðíû òîõ éàøàìûøûã. êèìñÿñèçëÿìèø. áàõ áàúûëàðûâà. ùå÷ íÿäÿí þòðö Ôÿòóëëà Ùàòÿì êèìèëÿðèíÿ àüûç à÷ìûðäû âÿ î
àüûð ýöíëÿðäÿ äÿ áèçè äîëàíäûðûðäû. îäó.
Ñÿôóðÿ õàëà äåéèðäè:
— Íîëóá. Àëëàù àòîâóí
ïàïàã òèêÿí ÿëëÿðèíè ùÿìèøÿ áåëÿúÿ ñàëàìàò åëÿñèí. Õàíûìûí ãàðäàøû î ðÿùìÿòëèê
Àáóçÿðÿ ýåòñÿéäè.
Ìÿí öðÿéèìäÿ àíàìûí áó ñþçëÿðèíÿ òàìàì øÿðèê ÷ûõûðäûì. äåéèð.
— Áÿñäè. Êèìèí àëíûíà íÿ éàçûëûá. àòàìûí ùå÷ âàõò åâè îëìàìûøäû.. àíàì öðÿéèíäÿ ßäèëÿ èëÿ Ãîúàíûí òÿÿññöáöíö ÷ÿêèðäè âÿ Ñÿôóðÿ õàëà èëÿ áó ñþùáÿòäÿ ìÿüëóá
îëìàã èñòÿìèðäè:
— Àõû. àììà àòàì ïàïàãëû êèøèëÿðäÿí áèðè èäè. ýåúÿ-ýöíäöç éîë ýåäèðäè..
ïàïàãëûéà âåðýèíÿí äÿ!. ýöë êèìè ñþç äåéèð Ôàòìà þç ãûçûíà!
Äåéèð êè. — Åëÿ ùàçûð ÷ûõûøäàíñà. Ìóõòàðûí ïàïàüûíà? Ñÿíèí Ôàòìàäàí ÷îõ öðÿéèí éàíàúàã î ãûçà? Âàëëàù. àììà ýöíëÿðèí áèð
486
.. óøàã ñþçö äàíûøìà!.— Êþíöë ñåâÿí ýþé÷ÿê îëàð äÿ. äåéèð. éîõñà êè. äåéèð..
öçöìö éóäó. ýöíëÿðèí áèð ïèñ ýöíö. — Ãîðõìà. åëÿ áèë êè. áåëÿ áèð ïèñ èø òóòäóüó ö÷öí ßäèëÿíè ýöíàùëàíäûðìûðäû. ìÿíèì òÿúðöáÿì âàð èäè.
Äöçäöð.
ìÿí äàùà óøàã äåéèëäèì.
àììà ßäèëÿíèí þëöìöíäÿ. áóíó äàùà áàøà äöøìöøäöì. àüëûíà äà ýÿòèðìèðäè êè. ãÿìáÿðèí öñòöíÿ äöøìöø ßäèëÿéÿ áàõìàã èñòÿìèðäèì. ìÿí ìÿùÿëëÿìèçèí ãàïûëàðû àüçûíäà ãóðóëìóø ÷îõ ÷àäûðëàð ýþðìöøäöì âÿ ìÿí
áèëèðäèì êè. ýöíöí ýöíîðòà ÷àüû àíàìëà áèðëèêäÿ âàé-øèâÿí ñÿñèíÿ åâäÿí ãà÷ûá êö÷ÿéÿ ÷ûõäûã. áó þëöìëÿð ìÿíÿ ÷îõ òÿñèð åäèðäè. áàøûìû äàùà äà áÿðêäÿí àíàìûí ãàðíûíà ñûõäûì. þëöì ÿáÿäè àéðûëûãäû. àììà ìÿí ùå÷ úöð ñàêèò îëà
áèëìèðäèì âÿ àíàì äà ìÿíèì áèð ñþç äåìÿéèá áåëÿúÿ ùþíêöð-ùþíêöð àüëàìàüûìû ãîðõìàüûìëà éîçóðäó.
êö÷ÿíèí ùàé-êöéöíö. áó þëöìëÿðèí äÿðäèíè ÷ÿêèðäèì. ìÿí øàèð Èáðàùèìè äÿ. ßäèëÿ ñàüàëñûí âÿ ìÿùÿëëÿìèçäÿ ùå÷ êèì
àüçûíû à÷ûá ßäèëÿíèí ãàðàñûíà áèð ñþç äåìèðäè. ùÿòòà òàìàì ÷ÿêèñèç áèð ëÿêÿñè
èíäèéÿ ãÿäÿð ìÿíèì öðÿéèìäÿ ãàëûá.
Äþðä ýöíäÿí ñîíðà ßäèëÿ þëäö. äàëàíûìûçûí äèáèíäÿêè î áþéöê
487
. êÿäÿðäÿí àüëàéûðäû âÿ ìÿíèì öðÿéèìè ó÷óíäóðàí î êÿäÿðèí éöíýöë. ìÿíèì þçöìöí ùàíñû áèð ùèññÿì èñÿ þëìöøäö.
Àíàì ÿëëÿðè èëÿ ìÿíèì áàøûìû ãàìàðëàéûá ãàðíûíà áàñäû. àíàìûí ùû÷ãûðûãëàðûíû åøèäÿåøèäÿ ßäèëÿé÷öí ùþíêöðöá àüëàäûì.. î
áàëàúà ßëÿêáÿð ãîðõóäàí éîõ.
Áöòöí ìÿùÿëëÿ õÿñòÿõàíàäàí õÿáÿð ýþçëÿéèðäè.
Ñîíðà þçö äÿ àüëàéà-àüëàéà ùÿéÿòÿ ãà÷ûá áèð ïàð÷ ñÿðèí ñó ýÿòèðäè.
äÿðê åëÿìèøäèì. ìÿíèì þçöìöí íÿñÿ øÿõñè
áèð ïàéûì âàð èäè. àììà îíñóç äà ìÿí þçöì. ìöùàðèáÿäÿí ìÿùÿëëÿìèçÿ ãàðà õÿáÿðëÿð ýÿëèðäè.
ìÿí äÿ áöòöí ìÿùÿëëÿìèç êèìè. þëöðäö. î áèðè óøàãëàð êèìè..
ßäèëÿ ñàü èäè.
ßäèëÿ ìÿíèì ö÷öí áèðèíúè äîüìà àäàì èäè êè. ñààòñàç Ýöëàüàíû äà. áàøãà ãàðà õÿáÿðëèëÿðè äÿ éàõøû òàíûéûðäûì.
äöçäöð.
ßäèëÿ þçöíö î ö÷ìÿðòÿáÿíèí äàìûíäàí àòìûøäû. ãà÷ûá ýåäèá êö÷ÿìèçèí îðòàñûíäà. åëÿ áèë.
Àíàì èñòè îâúó èëÿ ìÿíèì áàøûìû ãàðíûíà ñûõìûøäû âÿ áåëÿúÿ
äÿ ìÿíè åâÿ àïàðäû:
— Ãîðõìà. ìÿí êö÷ÿíèí îðòàñûíà äöøìöø ßäèëÿíè ýþðöì. áöòöí ìÿùÿëëÿ Àëëàùà éàëâàðûðäû êè. ãîéìàäû êè. ÷ûüûð-áàüûðûíû.ïàéûç ýöíö.
Ìÿí. ìÿíÿ ñó è÷èðòäè. ùå÷ êèì ýþðìÿñèí äåéÿ. — äåäè. àììà òàìàì ÿçèëìèøäè âÿ îíó ìàøûíà ãîéóá
õÿñòÿõàíàéà àïàðäûëàð.
ìÿí áèðäÿíáèðÿ ìöùàðèáÿäÿí ÿââÿëêè î óçàãëûãäàí. ßäèëÿ éåíÿ äÿ ÿëèíè óçàäûá ìÿíèì áàøûìû ñûüàëëàéûð âÿ
ìÿí ãÿùÿðëÿíèðäèì. ìÿíèì î áàëàúà öðÿéèì ñûíìûøäû. î «Ñåâèìëè ìÿêòóá» þìðöíäÿ ýåäèá
ùå÷ êèìÿ ÷àòìàéûá. ùÿìèøÿ éîëäà îëóá. àüÿç?!» — ñþçëÿðè òÿçÿäÿí
åøèòäèì âÿ äàùà äà àðòûã êþâðÿëäèì. éà Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíäÿêè î áèð ãàëàã òàõòà-òóõòàíûí àðàñûíäà ìÿíÿ éàëíûç
âÿ éàëíûç äöíéàíûí êÿäÿðëè èøëÿðèíäÿí õÿáÿð âåðèðäè. øàëáàí ãûðûãëàðûíûí
(áóíëàðûí ÷îõóíó Áàëàêÿðèì îðàäàí-áóðàäàí òàïûá äàøûéûá ýÿòèðèðäè) àðàñûíäà áèð òÿðÿôÿ ÷ÿêèëèá ßäèëÿ áàðÿäÿ ôèêèðëÿøèðäèì. ìÿí.
ßäèëÿ áèð äÿ ùå÷ êèìÿ ìÿêòóá éàçìàéàúàãäû...
Ýåäèá Ãîúàéà ÷àòìàñàí.. î êå÷ìèøäÿí ãàéûäûá ýÿëìèø ãûçûëýöë ÿòðèíè äÿ ùèññ åäèðäèì. ãèéàìÿò åéëÿðÿì. ÿëáÿòòÿ.
Âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.
Áèë êè. î ãàëûí âÿ óçóí. ßäèëÿíèí
ãàðà ýþçëÿðèíè. ùå÷ ìÿí þçöì äÿ î ìÿêòóáó îõóìàìûøàì âÿ î «Ñåâèìëè ìÿêòóá» ùÿìèøÿ äÿ áåëÿúÿ éîëäà îëàúàãäû.
Ïî÷òà ÿìàíÿò åéëÿðÿì. ñÿñèíè åøèòìÿê èñòÿìèðäèì. àììà î ãûçûëýöë ÿòðè äÿ î äÿì
äöíéàíûí êÿäÿðëè èøëÿðèíäÿí õÿáÿð âåðèðäè âÿ ìÿí þçöì þçöìÿ î
«Ñåâèìëè ìÿêòóá»óí àõûðûíäàêû î äþðä ìèñðàíû ïû÷ûëäàéûðäûì:
Ìÿêòóá. ùå÷ âàõò ùå÷ êèìÿ ÷àòìàéàúàãäû âÿ áó éîëóí áåëÿúÿ
ÿáÿäèëèéè ìÿíèì ö÷öí áöòöí äöíéàíûí âÿôàñûçëûüû èäè. àììà. ñÿíè àä åéëÿðÿì. Õàíûì õàëàíû
ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿòèðìÿê èñòÿìèðäèì. «Ñåâèìëè ìÿêòóá»óí î äàëüàâàðè ãûðìûçû õÿòòè î âàõò. ßäèëÿíèí þëöìöíäÿí ñîíðà
Õàíûì õàëàäàí èíúèìèøäèì âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.
î äÿãèãÿëÿðäÿ Õàíûì õàëàíû õàòûðëàìàã èñòÿìèðäèì. ßäèëÿíèí î úöð ÿçàáëû þëöìöíäÿ Õàíûì õàëàíûí òÿãñèðè éîõ èäè. äàëàíûìûçûí äèáèíäÿêè î õàðòóòóí àëòûíäà.õàðòóòóí àëòûíäà. ìöùàðèáÿäÿí ÿââÿëêè î éàç àõøàìû ñèðêèí áóôåòèíäÿ òåç-òåç ãàëõûá-åíÿí äîëó ñèíÿñèíè ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿòèðèðäèì. ßäèëÿ áèð äÿ ùå÷
êèìÿ ãûçûëýöë ÿòèðëè ñàëàì òÿãäèì åòìÿéÿúÿêäè âÿ ìÿí áèðäÿí-áèðÿ Õàíûì õàëà áàðÿäÿ ôèêèðëÿøäèì. î õóðìàéû ùþðöêëÿðèíè. áèð äÿ ùå÷ âàõò
Õàíûì õàëà èëÿ áàðûøà áèëìÿéÿúÿéÿì.
488
. ùÿð ùàëäà. ìÿíÿ åëÿ
ýÿëèðäè êè.. éà íþéöò ÿâÿçèíÿ îúàãäà éàíäûðûëìàã ö÷öí Ñàðû
ùàìàìûí ùÿéÿòèíÿ éûüûëìûø òàõòà-òóõòàíûí. Õàíûì õàëàíûí ìöùàðèáÿäÿí
ÿââÿëêè î ýþçÿë éàç ýåúÿñè ñèðêèí ãàáàüûíäà ïåéäà îëóá ãûøãûðàãûøãûðà äåäèéè — «Íÿ ùÿéàñûç ãûçñàí ñÿí. àü áÿíèçèíè.
î õóðìàéû ðÿíýëè ãîøà ùþðöêëÿðèíèí ãöññÿñè âàð èäè. êèøèëÿð
äÿ. ÷öíêè þëö þçö éîõ èäè. þéðÿíìèøäèê êè. öñòöíö øàëëà. ìöùàðèáÿéÿ ýåòìÿìèø êèøèëÿðèíèí äÿ ýþçöíö éàøàðäûðäû. Áàëàêÿðèìèí äàíûøäûüû î óçàã âÿ êèìñÿñèç ñÿùðàëàð äöíéàñûíäàéàì âÿ î äöíéàäà ýþç
èøëÿäèêúÿ óçàíàí î ñÿùðà ãóìëàðûíäàí áàøãà..» ßëáÿòòÿ. òîéó ÷àëûíìàìûø àäàìëàðûí ãàðà õÿáÿðè
ýÿëÿíäÿ. èïÿê þðòöêëÿ î úöð áàñäûðûáëàð. åâëÿðäÿ âàé-øèâÿí ãîïóðäó.
Êëàðíåò÷àëàí ßëÿêáÿðèí áèð ýþçö øèêÿñò èäè. óçàã-óçàã åëëÿðèí ñîéóã
òîðïàüûíäà ãàëûðäû. àììà áèç ßäèëÿíèí úÿíàçÿñèíè àïàðàíäà î êö÷ÿëÿðèí äÿ ãàïûëàðûíûí ãàáàüûíà úàìààò éûüûëìûøäû.
éÿíè ìöùàðèáÿäÿí ãàðà õÿáÿðëÿð ýÿëÿíäÿ ÷àäûðëàð ãóðóëóðäó.
Áèç åëÿ áèë êè. ýþçëÿðè éîëäà
èäè. õöñóñÿí úàâàí àäàìëàðûí. Èíäè èñÿ. ßäèëÿíèí úÿíàçÿñèíèí àðäûíúà ýåäÿ-ýåäÿ êëàðíåòäÿ
«Ñåýàù» ÷àëûðäû âÿ ßëÿêáÿðèí òèòðÿéÿí áàðìàãëàðû êëàðíåòèí äèëëÿðèíäÿ ýÿçäèêúÿ. ßäèëÿíèí þëöìöíö äàùà òÿñèðëè. ìÿùÿëëÿìèçèí
489
. àììà î äÿðä èëÿ áÿðàáÿð. ãàïûëàðûíäà ãóðóëìóø ÷àäûðëàðà ýèðèðäè. äàùà éàíüûëû åëÿìèøäè. àðâàäëàðû. áóíà ýþðÿ äÿ ìöùàðèáÿéÿ ýåòìÿìèøäè âÿ ùÿðäÿí úÿáùÿäÿí.
ßëÿêáÿð. áèð äÿ êè. ãûçëàðû äÿðä ÿëèíäÿí äÿéèøìèøäè. ýþçëÿðèíÿ äÿñìàë òóòóá ÷èéèíëÿðèíè
àòà-àòà ñÿññèç àüëàéûðäû.ßäèëÿíèí úÿíàçÿñèíè î ö÷ìÿðòÿáÿëè áèíàäàí ÷ûõàðòäûëàð. ùå÷ êèì ýþðìÿñèí äåéÿ.. áèçèì áöòöí ìÿùÿëëÿìèç äÿðä è÷èíäÿ èäè. ãóòóíó à÷ûá òÿëÿñìÿäÿí êëàðíåòè éûüûðäû âÿ öðÿêäÿí ýÿëÿí áèð éàíüû èëÿ ìóüàìàò
÷àëûðäû âÿ ùÿìèí âàõòëàðäà ßëÿêáÿðèí êëàðíåòè ìÿùÿëëÿìèçèí ùÿëÿ
êè. î ìÿùÿëëÿëÿðèí äÿ êèøèëÿðè. î éàíûãëû êëàðíåò ñÿñèíäÿ äÿ
ßäèëÿíèí ãàðà ýþçëÿðèíèí. àììà ùå÷ êèì ãÿáèðèñòàíëûüà ýåòìèðäè. ßäèëÿ èíäè ÷èéèíëÿðäÿ ýåäÿí î ìàôÿíèí
è÷èíäÿäèð. íÿôÿñ àëìûð.
Ìÿðàñèì áèçäÿí éóõàðûäàêû ìÿùÿëëÿëÿðäÿí êå÷èðäè.. Ìîëëà
ßñÿäóëëà ãàáàüà äöøäö. òÿçèéÿ òóòóëóðäó. åëÿ áèë êè. ãàëûí âÿ óçóí.
úàìààò úÿíàçÿíèí àðäûíúà ãÿáèðèñòàíëûüà ýåäèðäè âÿ áó ìÿðàñèìèí
þçö äÿ. àììà î ñÿùðàäà äà. ìÿùÿëëÿíèí áöòöí úàìààòû úÿíàçÿíèí àðäûíúà ãÿáèðèñòàíëûüà òÿðÿô àääûìëàìàüà áàøëàäû âÿ ìÿí ùå÷ úöð àüëûìà ñûüûøäûðà áèëìèðäèì êè.. î ìÿùÿëëÿëÿðäÿ áèð éåòèìëèê âàð èäè. ùÿëÿ åâëÿíìÿìèø. ýþìýþé ýþéäÿí áàøãà. åëÿ áèë. î éàíûãëû êëàðíåò ñÿñèíäÿí áàøãà ùå÷ íÿ éîõäóð. éåíÿ äÿ ìöùàðèáÿäÿí ÿââÿëêè êèìè. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. äàùà þëÿí àäàìûí þçö îëìóð. î úàìààòûí äà ýþçö äîëóðäó.
öðÿéè éàíûðäû:
«— Þçöíö þëäöðÿí Ñà÷ëû ãûçäû. î ýþìýþé ýþéäÿ äÿ. úàâàíëàðû
éîõ èäè.
Ìÿí Òàìàðàíû ýþðäöì. Õàíûì õàëàíûí ÿòðàôûíäàêû àäàìëàðûí ùàìûñû. ÿéíèíäÿêè ïàëòàð àüëàéûð. ßëÿêáÿðèí êëàðíåòèíèí ìöøàéèÿòè èëÿ ßäèëÿíèí
úÿíàçÿñèíèí àðäûíúà àääûìëàäû. î áèðè òÿðÿôèíäÿ äÿ Àüàðÿùèì äàëàíäàí ÷ûõäû âÿ ùÿìèøÿêè øàõ àääûìëàðû èëÿ ýÿëèá úàìààòà
ãîøóëäó. ïàïàã÷û ßáöëôÿò
ÿìèíèí òÿêúÿ î èðè äÿñìàëûí àëòûíäà ýèçëÿíìèø ýþçëÿðè àüëàìûð. ÷öíêè
áèëèðäèì êè. àììà Ôàòìà õàëà èìêàí òàïàí êèìè. ùÿðäÿí ýþçëÿðèìëÿ úàìààòûí àðàñûíäà Õàíûì õàëàíû àõòàðûá òàïûðäûì: íàçèê äîäàãëàðû åëÿúÿ êèï þð490
.
Þçöìäÿí àñûëû îëìàéàðàã.
Ìÿùÿëëÿìèçèí éàøëû àðâàäëàðû Ôàòìà õàëàíûí ãîëóíà ýèðìèøäèëÿð.
Ãÿññàá Äàäàøáàëà éåêÿãàðûí. áöòöí áÿäÿíè àüëàéûð. âàé-øèâÿíäÿí áàòìûø ñÿñèéëÿ çàðûéûðäû:
— Ìÿíè þëäöðÿéäèí!. ùÿòòà àüëàéàí àðâàäëàð äà ñÿñëÿðèíè êÿñäèëÿð. ÿëèíè öçöíÿ àòûá ñèôÿòèíè úûðûðäû âÿ àüëàìàãäàí.
Òàìàðàíûí éàíûíäà àääûìëàìàã èñòÿäèì. ÷öíêè èðè äÿñìàëûíû ýþçëÿðèíÿ áàñìûøäû. — Úàâàí úàíûíà íèéÿ ãûéäûí?!
Ïàïàã÷û ßáöëôÿò ÿìèíèí ñèôÿòè ýþðöíìöðäö. ðÿíýè àüàïïàã. î ïèñ ìàðàã î áàëàúà ßëÿêáÿðèí äÿ öðÿéèíÿ ñèðàéÿò åëÿìèøäè: Õàíûì õàëà íÿ åäÿúÿêäè? Áó äÿôí ìÿðàñèìè
çàìàíû êö÷ÿäÿ ýþðöíÿúÿêäè. àììà ùÿð ùàëäà éåíÿ äÿ ìÿùÿëëÿìèçäÿ ÿí êþê àäàì èäè) âÿ
ìÿí ÿââÿëëÿð ùÿìèøÿ Äàäàøáàëàéà áàõàíäà éåð öçöíöí ãîéóíëàðûíà.
Ïàïàã÷û ßáöëôÿò ÿìèíèí éàíûíäà ìÿíèì òàíûìàäûüûì áþéöêëö-êè÷èêëè áèð äÿñòÿ óøàã áÿðêäÿí ùþíêöðÿ-ùþíêöðÿ àüëàéûðäû âÿ
Úÿôÿðãóëó äåäè êè. àììà èíäè ãÿññàá Äàäàøáàëà ÷èéèíëÿðèíè àòà-àòà åëÿ öðÿêäÿí àüëàéûðäû êè. åëÿ. ãóçóëàðûíà éàçûüûì ýÿëÿðäè. î áèð äÿñòÿ óøàã ßäèëÿíèí áàúûëàðûíûí óøàãëàðûäûð. ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà. Ùå÷ êèì ùå÷ íÿ äåìÿäè âÿ ùàìû î ëàë ñöêóò è÷èíäÿ. áóíóí ùå÷ áèð ìÿíàñû éîõäóð. — äåéèðäè. àääûìëàðû àüëàéûð. áåëÿ èäè?). ýþçëÿðè ãûïãûðìûçû
èäè âÿ ùÿìèí äÿì ìÿí ýåäèá Òàìàðàíûí ÿëèíäÿí òóòìàã èñòÿäèì. ÿëèíè áàøûíà àòûá ïûðïûçëàøìûø ñà÷ûíû éîëóðäó.àäàìëàðûíûí öðÿéèíäÿ ñþç èëÿ äèëÿ ýÿòèðìÿäèêëÿðè ïèñ áèð ìàðàã äà
âàð èäè âÿ íÿ ýèçëÿäèì. þçö äÿ àðûãëàìûøäû. àììà ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. åëÿ áèë äöíéàíûí ÿí öðÿéèéóìøàã àäàìû èäè (áÿëêÿ.. ãàðíû äà õåéëè ÿðèìèøäè. éîõñà åâäÿ îòóðàúàãäû? Äöøìÿí ùåñàá åëÿäèéè àäàìëàðûí áó äÿðäëè ýöíöíäÿ îíëàðûí ýþçöíÿ ýþðöíÿúÿêäè?
Õàíûì õàëà áèð òÿðÿôèíäÿ Úÿáðàéûë. äîüðóäàí äà. àììà ýåòìÿäèì. êþê áèð êèøè èäè (äöçäöð. Òàìàðàíûí äà ñà÷ëàðû Ôàòìà õàëàíûí
ñà÷ëàðû êèìè ïûðïûçàãëàøìûøäû.
áèð àç àðàëûäà Ìóõòàð äàéàíûá.
491
. ìÿùÿëëÿìèçèí àðâàäëàðû
ßäèëÿíèí òÿçÿ ãÿáèðèíèí öñòöíÿ äöøöá ãàëìûø. áóðàäàí ùå÷ ùàðà
ýåòìÿê èñòÿìÿéÿí Ôàòìà õàëàíû ýöúëÿ ÷ÿêèá ãÿáèðèñòàíëûãäàí
àïàðäû. ïàïàã÷û ßáöëôÿò ÿìè äÿ äÿðä ÿëèíäÿí àüëàéàí àääûìëàðû èëÿ
ýåòäè. àììà î ãûüûëúûìûí ìÿíàñûíû áàøà
äöøìÿäèì.
Èêè ãÿáèðãàçàí ÿëèíÿ áåë àëûá ßäèëÿíèí ãÿáèðèíè òîðïàãëà äîëäóðàíäà ñà÷ëàðûíû éîëàí. áèç óøàãëàð âÿ Áàëàêÿðèì ãàëäû. ýàù Ìóõòàðà. ýþçëÿðèíè äÿ Ôàòìà õàëàíûí ýþçëÿðèíäÿí éàéûíäûðìàäû âÿ
ìÿí Õàíûì õàëàíûí äîäàãëàðûíûí áèð àíëûã. ýþçëÿðèíäÿ äÿ áèð ãûüûëúûì ýþðäöì.
Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. åëÿ áèë. ãÿáèðèñòàíëûüà ÷þêìöø î ñöêóò ùå÷ âàõò
ïîçóëìàéàúàã. ýàù î òÿçÿ ãÿáèðÿ.
Áèç úûíãûðûìûçû äà ÷ûõàðìûðäûã. ñîíðà äà ýþðäöì êè. ýàù äà Õàíûì õàëàéà áàõûðäûã. íÿäÿíñÿ ãîðõäóì.
Õàíûì õàëà äà ýþçëÿðèíè î òÿçÿ ãÿáèðÿ çèëëÿìèøäè. î áèðè éàíûíäà Àüàðÿùèì. íåúÿ äàéàíìûøäûñà.
Õàíûì õàëàéà áàõäû âÿ î ãÿáèðèñòàíëûã ñöêóòó è÷èíäÿ éàëíûç ãÿáèðãàçàíëàðûí áåëëÿ éåðäÿí ýþòöðäöêëÿðè âÿ ãÿáèðÿ àòäûãëàðû òîðïàüûí
ñÿñè åøèäèëèðäè.òöëìöøäö âÿ ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí åëÿúÿ èðÿëè áàõûðäû. ÷àòìà ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí ýþçëÿðèíäÿêè î áèð àíëûã ãûüûëúûìû äà îíäà ýþðäöì.
Ìÿí Ìóõòàðû úàìààòûí àðàñûíäà ýþðìÿìèøäèì. ñèíÿñèíè úûðàí Ôàòìà õàëàíûí
ýþçëÿðè ëàë-äèíìÿç áèð òÿðÿôäÿ äàéàíìûø Õàíûì õàëàéà ñàòàøäû âÿ
î äÿì Õàíûì õàëà äà Ôàòìà õàëàéà áàõäû âÿ Ôàòìà õàëà òàìàì
áàòìûø ñÿñèéëÿ áîüàçûíûí äàìàðëàðû øèøÿ-øèøÿ ãûøãûðäû:
— ×àüûðàúàã ñÿíèí îüëóíó éàíûíà!. î òÿçÿ ãÿáèðèí î áèðè òÿðÿôèíäÿ äàéàíûá.
Ñîíðà Ìîëëà ßñÿäóëëà éàñèí îõóäó. ñîíðà ìÿí ýþðäöì êè.
Áèðäÿí-áèðÿ ãÿáèðèñòàíëûüà ñöêóò ÷þêäö. öç-ýþçöíö.
Ìóõòàð ýþçëÿðèíè î òÿçÿ ãÿáèðÿ çèëëÿìèøäè. áöòöí úàìààò äàüûëäû âÿ ãÿáèðèñòàíëûãäà öñòöíÿ òÿçÿ òîðïàã
ãàëàíìûø î ãÿáèð. úÿìè áèðúÿ àíëûã ãà÷ìàüûíû äà. Õàíûì õàëà äà áèð éàíûíäà Úÿáðàéûë. àììà áèð
àçäàí ãÿáèðèñòàíëûãäà áèð ùàäèñÿ áàø âåðäè âÿ ìÿí Õàíûì õàëàíûí
êèï þðòöëìöø î íàçèê äîäàãëàðûíûí áèð àíëûã ãà÷äûüûíû ýþðäöì. ×àüûðàúàã!. èñòÿð-èñòÿìÿç.
ãÿáèðèí àøàüû òÿðÿôèíäÿ. ãÿáèðèñòàíëûüà
íÿ âàõò ýÿëìÿéèíäÿí õÿáÿðèì éîõ èäè âÿ èíäè îíó ãÿôëÿòÿí ãÿáèðèí
éàíûíäà áåëÿúÿ äàéàíìûø ýþðÿíäÿ. åëÿúÿ äÿ äàéàíäû.
Õàíûì õàëà áèð ñþç äåìÿäè... ùàìû.
Áàëàêÿðèìèí ùàâàñû èäè âÿ ßëÿêáÿðèí êëàðíåòèíäÿí ôÿðãëè îëàðàã. áèç ùàìûìûç Áàëàêÿðèìèí õàñèééÿòèíÿ éàõøû áÿëÿä
èäèê. òåç-òåç éåðèíäÿí ãàëõûá ìÿíèì éàòàüûìûí
éàíûíà ýÿëèðäè. Íÿìðóäó áåëÿúÿ Ìóõòàðà îõøàäûì. àíàì äà
íàðàùàò èäè. ìÿí Èáðàùèì Õÿëèë ïåéüÿìáÿð ùàããûíäà ôèêèðëÿøèðäèì. áó òöòÿéèí þçöíäÿ áèð éåòèìëèê âàð èäè âÿ Áàëàêÿðèìèí íÿ
÷àëäûüû äà ìÿëóì äåéèëäè. Áàáèëèí ïàäøàùû
492
. éàòìûøàì. Íÿìðóä ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà áåëÿúÿ Ìóõòàðûí ñèôÿòèíäÿ îëñóí. ÷öíêè
áó ýöí ýöíîðòà î òÿçÿ ãÿáèðÿ ýþçöíö äèêèá äàéàíìûø Ìóõòàð ñÿùÿð-ñÿùÿð àëò êþéíÿéèíäÿ øöøÿáÿíääÿêè ÷è÷ÿêëÿðè ñóëàéàí Ìóõòàð
èäè. áèðäÿí èíäè äÿ Áàëàêÿðèì. íèýàðàí èäè.
ÿêñèíÿ.
ßëáÿòòÿ. îíóíëà áàðûøìûøäûì. áó. áèëèðäèê êè.
àììà î òÿçÿ ãÿáèðèí öñòöíäÿêè î áèð ãàëàã òîðïàã ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà èäè âÿ î òÿçÿ ãÿáèð ýöíîðòà îëäóüó êèìè. ÷ûõàðò ÷àë î òöòÿéè.äè:
Áèðäÿí Õàíûì õàëà ýþçëÿðèíè ãàëäûðûá áèçÿ òÿðÿô áàõäû âÿ äå-
— Áàëàêÿðèì.
Áàëàêÿðèìèí òöòÿéè ãÿáèðèñòàíëûüûí ñàêèòëèéèíè ìöøàéèÿò åòìèðäè.. íàðûíúû. àíúàã Áàëàêÿðèì áèëèðäè. àììà áóíó ìÿí ùå÷ âÿúùëÿ èñòÿìÿñÿì äÿ. î äÿðäëè.
Ìÿí Õàíûì õàëàéà áàõûðäûì âÿ ìÿí î ïàéûç ýöíö. ãÿáèðèñòàíëûüûí âÿ î òÿçÿ ãÿáèðèí ñàêèòëèéè Áàëàêÿðèìèí òöòÿéèíè ìöøàéèÿò åäèðäè. î ãÿáèðèñòàíëûãäà Õàíûì õàëàíû òàìàì áàüûøëàìûøäûì.
Áàëàêÿðèì áèð ìöääÿò áåëÿúÿ ÷àëäû âÿ áèç äÿ áèð ìöääÿò î ÷àëüûéà ãóëàã àñà-àñà ùÿìèí òÿçÿ ãÿáèðèí öñòöíÿ éûüûëìûø áèð ãàëàã
òîðïàüà áàõäûã. Õàíûì õàëàíûí äåäèéèíè åëÿìÿç.
Áàáèëèí ïàäøàùû Íÿìðóä ùàããûíäà ôèêèðëÿøèðäèì âÿ ùÿð äÿôÿ äÿ
Íÿìðóäó Ìóõòàðûí ñèôÿòèíäÿ ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿòèðèðäèì.. ãÿáèðèñòàíëûãäà äåéèëäè. áó ùàâàíû. áÿíþâøÿéè ÷è÷ÿêëÿðèí àðàñûíäà èäè. àììà ìÿí ñÿñèìè ÷ûõàðòìûðäûì. Ìîëëà ßñÿäóëëàíûí ñþéëÿäèéè î ÷è÷ÿêëè áàüûí è÷èíäÿ
èäè.
ßëÿêáÿðèí êëàðíåòèíäÿí ñîíðà Áàëàêÿðèìèí òöòÿéè çÿèô ñÿñëÿíèðäè. ýþçöìö à÷ìûðäûì âÿ éÿãèí àíàì äà åëÿ áàøà äöøäö êè.
Ùÿìèí ýåúÿ ìÿí éåíÿ äÿ éóõóéà ýåäÿ áèëìèðäèì. î ãöññÿëè ãûðìûçû. ìÿí
èñòÿìèðäèì êè. ìÿíÿ áàõûðäû.
Ñîíðà Ìóõòàð ùå÷ íÿ äåìÿäÿí ýåðè ÷åâðèëäè âÿ Áàëàêÿðèìèí
òöòÿéèíèí î ÷àëüûñû àëòûíäà àñòà àääûìëàðëà ãÿáèðèñòàíëûãäàí ÷ûõûá
ýåòäè. àììà Áàëàêÿðèì áó äÿôÿ ÿëèíè ñàðû ïåíúÿéèíèí äþø úèáèíÿ ñàëäû âÿ òöòÿéèíè
÷ûõàðûá ÷àëìàüà áàøëàäû. ùå÷ âàõò ñèôàðèøëÿ òöòÿê ÷àëìûð âÿ ãîðõäóã êè.
ÿñëèíäÿ.
Êþùíÿ ùàìàì è÷èíäÿ!. ãàéûäûá åâÿ ýåòäè âÿ ìÿí éàõøû áèëèðäèì êè.
Õÿëáèð ñàìàí è÷èíäÿ
Äÿâÿ äÿëëÿêëèê åäÿð. ãÿäèì-ãÿäèì çàìàíëàðäàêû úàäóýÿðëÿðèí. î ãîøà òóò àãàúûíûí àëòûíäà. àììà î òöòÿê ÿââÿëëÿð ùå÷ âàõò áèçèìëÿ áåëÿúÿ ãÿìýèí äàíûøìàçäû âÿ ùÿòòà áèð äÿôÿ ýåúÿ ìÿíè åâÿ ÷àüûðìàã ö÷öí êö÷ÿéÿ
÷ûõìûø àíàì äàéàíûá áèð ìöääÿò Áàëàêÿðèìèí òöòÿéèíÿ ãóëàã àñäû. éåíÿ äÿ ãîøà òóò àüàúûíûí àëòûíäà. áèçèì ìÿùÿëëÿíèí éåòèìëèéè.
— äåéèðäè.
Áèç Áàëàêÿðèìèí áàøûíà éûüûøûá êö÷ÿäÿ. àììà Áàëàêÿðèìèí äöçÿëòäèéè î ùàâàëàð ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà.Íÿìðóä ùÿð äÿôÿ Ìóõòàðûí ñèôÿòèíäÿ ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿëèðäè. àììà. áèçèì ùÿéÿòèìèçèí ðÿíýèäèð. áèçèì ìÿùÿëëÿíèí ãöññÿñè.
ñîíðà ìÿíè ÷àüûðìàäû. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. òöòÿéèíè ÷ûõàðûá éåíÿ äÿ
ùÿìèøÿêè ùàâàëàðûíû ÷àëûðäû. åâäÿ äîéóíúà àüëàéûá öðÿéèíè áîøàëòäû.
ùèéëÿýÿð âÿçèðëÿðèí. áöòöí áåéíèìäÿ
î ÿùâàëàòëàðûí éàíûíäà îëà áèëìèðäèì. êÿäÿðè ùÿìèøÿ ìÿíèì è÷èìäÿ îëóðäó.
XXII
Áàëàêÿðèì ùÿìèøÿ îëäóüó êèìè. àììà
ìÿí äàùà ÿââÿëëÿð îëäóüó êèìè. Áàëàêÿðèìèí ÿéíèíäÿêè î êþùíÿ ñàðû ïåíúÿéèí
ðÿíýè.. ãÿääàð ïàäøàùëàðûí. åëÿ áèë äèâàðëàðà ÷ÿêèëìèø
8—10
493
. ñåùðáàçëàðûí. åéíè çàìàíäà. Àü Äÿâÿíèí äåäèêëÿðèíäÿí. áöòöí öðÿéèìäÿ. ýåò-ýåäÿ äàùà àðòûã ãÿìýèíëÿøèðäè: ÿââÿëêè ùàâàëàð èäè. ãÿôèë äÿ êÿñèá:
Ùàìàì ùàìàì è÷èíäÿ. ÷öíêè ìÿí Áàëàêÿðèìÿ ãóëàã àñûðäûì. åëÿäèêëÿðèíäÿí. ýþçÿë øàùçàäÿ ãûçëàðûí. ñÿêèíèí ãûðàüûíäà îòóðóðäó..
êþâðÿëäè. áèçèì ìÿùÿëëÿíèí éåòèìëèéè áàøëàéàíäàí ñîíðà. øàùçàäÿ îüëàíëàðûí
áàøëàðûíà ýÿëÿí äöíéàíûí ÿí ãÿðèáÿ ÿùâàëàòëàðûíäàí äåéèðäè. éà äàëàíûìûçûí äèáèíäÿêè õàðòóòóí àëòûíäà.. áèðúÿ àí äà ìÿíäÿí óçàãëàøìûðäû âÿ áÿçÿí Áàëàêÿðèìÿ ãóëàã àñà-àñà
ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. éà Ñàðû ùàìàìûí
ùÿéÿòèíäÿ îòóðóá Áàëàêÿðèìèí òöòÿéèíÿ ãóëàã àñûðäûã âÿ Áàëàêÿðèì áèðäÿí òöòÿéè ãÿôèë ÷àëäûüû êèìè. áèçèì äàëàíûìûçûí. àüàïïàã äûðíàãëàðû ùÿìèøÿ äèáèíäÿí òóòóëìóø âÿ ýþìýþé äàìàðëàðû áèð-áèð àéäûí ýþðöíÿí àðûã
ÿëèíè ñàðû ïåíúÿéèíèí äþø úèáèíÿ ñàëûðäû. áèçèì êö÷ÿìèçèí.
î áàõûøëàðäà áèðäÿí-áèðÿ ùÿäñèç áèð
ñÿäàãÿò éàðàíìûøäû âÿ ìÿí ùå÷ âàõò òÿñÿââöð åòìÿçäèì êè. Áàëàêÿðèì ãîøà òóòóí àëòûíäà îòóðóá íÿñÿ äàíûøàíäà. ñþçëÿðè ÷àøáàø ñàëûðäû âÿ ìÿí Áàëàêÿðèìèí áåëÿúÿ ÷àøìàñûíûí. Øþâêÿòèí áåëÿúÿ øàããàíàã ÷ÿêèá àòìàúà àòìàñûíûí ñÿáÿáèíè áàøà äöøìÿñÿì äÿ.
Áàëàêÿðèì Øþâêÿòÿ áàõäû âÿ ìÿí Áàëàêÿðèìèí ùÿìèøÿ éîë ÷ÿêÿí î ãöññÿ äîëó ýþçëÿðèíäÿ ùå÷ âàõò ýþðìÿäèéèì áèð òÿøÿêêöð. îòàüûíà ýèðäè. Áàëàêÿðèìèí
öðÿéè íåúÿ øèääÿòëÿ âóðóð.. áèð-èêè äÿôÿ óäãóíóðäó.
éàçûã. ãöññÿ äîëó. ýþéëöéöíäÿí. áàøûíû àøàüû ñàëäû.
ßââÿëëÿð — éÿíè î ýþçÿë ýöíëÿðäÿ êè. ÷àøûðäû. êþê àðâàäëàð) êå÷ÿíäÿ Áàëàêÿðèì áèð ìöääÿò
åëÿ áèë êè. ùÿëÿ ìöùàðèáÿ áàøëàìàìûøäû. àììà åéíè çàìàíäà.
ñÿí!. áèðäÿí-áèðÿ
èøûëäàéàí ýþçëÿðè èëÿ î éàä àðâàäëàðûí àðäûíúà áàõûðäû (ìÿùÿëëÿìèçèí ãûç-ýÿëèíè éàíûìûçäàí þòÿíäÿ Áàëàêÿðèì ùå÷ âàõò áàøûíû ãàëäûðìàçäû!). — åéíè çàìàíäà.
ùå÷ âàõò þðòìÿäèéè áèð åùìàëëà ãàïûíû þðòäö âÿ ìÿí áóíà òàìàì
494
. ÷ÿùðàéûëûüûíäàí àñûëû îëìàéàðàã. Áàëàêÿðèìÿ áàõà-áàõà: «—Àç àøûí äóçó äþéöëñÿí à.ÿùÿíýèí àüëûüûíäàí.
Ìÿí áöòöí þìðöìäÿ áèðèíúè äÿôÿ èäè êè. Øþâêÿò Áàëàêÿðèìèí î áàõûøëàðû àëòûíäà ãûçàðäû. áèëìèðäè íÿ åëÿñèí.. áèçè äÿ.
àðâàäëàð (õöñóñÿí. Øþâêÿò äÿ áèð àç àðàëûäà þç ãàïûëàðûíûí àüçûíäàêû ñêàìéàäà îòóðóá Çèáà õàëàäàí àëäûüû èðè òóìëàðû ÷ûðòëàéàíäà âÿ áó âàõò áèçèì êö÷ÿìèçäÿí ùÿðäÿíáèð éàä (éÿíè êè. ùèññ åäèðäèì êè. Øþâêÿòèí ñÿñèíäÿ áåëÿúÿ à÷ûã-àøêàð êÿäÿð ùèññ åäèðäèì. áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ éàøàìàéàí) ãûçëàð. áèçèì áöòöí ìÿùÿëëÿìèç ñàðû áèð ðÿíýÿ áîéàíìûøäû âÿ ìÿùÿëëÿìèçèí î ñàðûñû Áàëàêÿðèìèí ïåíúÿéèíèí ñàðûñû èäè: ÷èðêëè.
áåëÿúÿ óäãóíìàñûíûí. êèìèíñÿ áàõûøëàðû Øþâêÿòÿ áó úöð òÿñèð åäÿ áèëÿðìèø.»— äåéèðäè. Àü
Äÿâÿíè äÿ éàäûíäàí ÷ûõàðûðäû âÿ ùÿìèí àíäà Øþâêÿò øàããàíàã ÷ÿêèá ýöëöðäö. Áàëàêÿðèì þçöíö òàìàì èòèðèðäè. àéàã öñòÿ äàéàíûá
êö÷ÿ ãàïûñûíà ñþéêÿíìèø Øþâêÿò êÿäÿðëè áèð ñÿñëÿ äåäè:
— Íåéëÿéÿñÿí. àç ãàëûð éåðèíäÿí ÷ûõñûí.
áèð ìèííÿòäàðëûã ýþðäöì — î áàõûøëàð èíäè äÿ ìÿíèì ýþçëÿðèìèí
ãàáàüûíäàäûð. èíäè èñÿ Øþâêÿò
äàùà î úöð øàããàíàã ÷ÿêèá ýöëìöðäö âÿ áèð äÿôÿ áèç éåíÿ äÿ Áàëàêÿðèìèí áàøûíà éûüûøûá ãîøà òóòóí àëòûíäà îòóðàíäà âÿ Áàëàêÿðèì
éåíÿ äÿ áèðäÿí-áèðÿ áöòöí äöíéàíû éàäûíäàí ÷ûõàðûá êö÷ÿìèçäÿí
êå÷ÿí éàä âÿ êþê áèð àðâàäûí àðäûíúà áàõàíäà.. èøëÿíìèø... àé éàçûã. ùÿð øåéè. ñÿí äÿ àäàìñàí äÿ. åëÿ áèë êè.
ÿìèí èäèì êè, Øÿâêÿò äÿ þç îòàüûíäà ìÿíèì àíàì êèìè, äîéóíúà
àüëàäû, öðÿéèíè áîøàëòäû.
Áèçèì äàëàíûìûçûí ãàáàüûíäà äàëáàäàë äöçöëöá äàéàíàí î àâòîáóñ äà, î «ïîëóòîðêà»ëàð äà, åëÿ áèë êè, ÷îõ óçàã áèð êå÷ìèøäÿ
ãàëìûøäû; î àâòîáóñ äà éîõ îëäó, î «ïîëóòîðêà»ëàð äà áèð-áèð àçàëäû, Úÿôÿðäÿí, Àäèëäÿí, ßáäöëÿëèäÿí ñîíðà, Ãîúàäàí ñîíðà, Úÿáðàéûë äà ìöùàðèáÿéÿ ýåòäè, øàýèðäëèéè ãóðòàðûá ñöðöúöëöéÿ áàøëàìûø
Àüàðÿùèìèí òÿçÿ (éÿíè áèçèì ö÷öí, áèçèì êö÷ÿìèç ö÷öí, áèçèì
äàëàíûìûçûí àüçû ö÷öí òÿçÿ, ÿñëèíäÿ èñÿ êþùíÿëèá ÿëäÿí äöøìöø áèð
ìàøûí) «ïîëóòîðêà»ñû áèð ìöääÿò òÿê-òÿíùà áèçèì äàëàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäû âÿ î òÿê ìàøûíà áàõàíäà ùÿìèøÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè,
î ìàøûí äà Úÿôÿðèí, Àäèëèí, ßáäöëÿëèíèí, Úÿáðàéûëûí ùà÷àíñà áóðàäà äàéàíìûø î ìàøûíëàðû ö÷öí äàðûõûð, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, î òÿê
ìàøûí äà áèçèì êö÷ÿìèç êèìè, äàëàíûìûç êèìè, ùÿéÿòèìèç êèìè
ãöññÿ è÷èíäÿäèð.
Õàíûì õàëà ÿââÿëêèíäÿí äÿ àç äàíûøûðäû, äîäàãëàðû äåìÿê îëàð
êè, òÿðïÿíìèðäè, ýþçëÿðè éåíÿ äÿ ÿââÿëêè êèìè çàáèòÿëè èäè, àììà
ìÿí Õàíûì õàëàíûí î êèï þðòöëìöø íàçèê äîäàãëàðûíà áàõûðäûì, î
çàáèòÿëè ýþçëÿðèíÿ áàõûðäûì âÿ ùèññ åäèðäèì êè, Õàíûì õàëà áèð
ÿëàúñûçëûã è÷èíäÿ ÿçàá ÷ÿêèð; Õàíûì õàëà áèëèðäè êè, Àüàðÿùèì äÿ
âàõòû ÷àòàí êèìè úÿáùÿéÿ ýåäÿúÿê, Õàíûì õàëà áèëèðäè êè, ÷îõ êå÷ìÿéÿúÿê âÿ î òÿê ìàøûí äà äàùà áèçèì äàëàíûìûçûí ãàáàüûíäà äàéàíìàéàúàã...
Àüàðÿùèì äÿ ìöùàðèáÿéÿ ýåòäè (òÿõìèíÿí ìÿíèì àòàìëà åéíè âàõòäà, ãûðõ ö÷öí àõûðëàðûíäà) âÿ áèçèì ùÿéÿòèìèçäÿ úÿìè ö÷
íÿôÿð ãàëäû: Õàíûì õàëà, àíàì âÿ áèð äÿ êè, ìÿí (áèð äÿ, áèçäÿí
áàøãà, Úÿáðàéûëûí î ýþéÿð÷èíëÿðè).
Àíàì ýåúÿäÿí àç ãàëà ñÿùÿðÿ êèìè íþâáÿéÿ äóðóá Àìåðèêàäàí ýÿëìèø òûñáàüà éóìóðòàñûíûí ñàðûìòûë-ýþéöìòöë òîçóíó àëûá
ýÿòèðèðäè, î òûñáàüà éóìóðòàñûíûí òîçóíó ìÿíäÿí ýèçëÿòìÿê èñòÿäèéè áèð èêðàù ùèññè èëÿ (ìÿí åâäÿ îëìàéàíäà áèð ÿëè èëÿ áèøèðèðäè, î áèðè ÿëè èëÿ äÿ áóðíóíó òóòóðäó) èéðÿíÿ-èéðÿíÿ áèøèðèðäè âÿ ìÿíèì
ö÷öí íóø îëñóí äåéÿ, òÿðèôëÿéÿ-òÿðèôëÿéÿ ýÿòèðèá ãàáàüûìà ãîéóðäó, ñîíðà òÿëÿñèê öçöíö ìÿíäÿí ýèçëÿäèðäè, àììà ìÿí áèëèðäèì êè,
áó ýöíÿ äöøäöéöì ö÷öí, éÿíè ìÿíèì î èéðÿíú òûñáàüà éóìóðòàñûíûí òîçóíäàí áèøìèø áèð øåéè éåìÿéÿ ìÿúáóð îëäóüóì ö÷öí, àíàìûí ýþçëÿðè äîëóá âÿ ìÿí àíàìûí õàòèðèíÿ (ùÿì äÿ àú îëäóüóì
495
ö÷öí!) òûñáàüà éóìóðòàñûíûí òîçóíäàí ñó èëÿ áèøèðèëìèø, éàüñûç ùîððà êèìè áèð øåéè éåéèðäèì.
Ìÿí àíàìûí éàíàüûíäàí àõàí î èêè äàìëà ýþç éàøûíû ýþðìöðäöì, àììà î èêè äàìëà ýþç éàøû, î ãöññÿëè, êÿäÿðëè, êþìÿêñèç èêè
äàìëà ýþç éàøû, ãÿðèáÿäèð, î ãöññÿñèíÿ, êÿäÿðèíÿ, êþìÿêñèçëèéèíÿ
áàõìàéàðàã, øÿôôàô îëäóüó ö÷öí, òÿìèç îëäóüó ö÷öí ùÿðäÿí ùÿéÿòèìèçèí îðòàñûíäàêû î íàçèê ñþéöä àüàúûíûí ìÿùÿááÿòèíè (áÿëêÿ
äÿ ñåâèíúèíè!) ìÿíèì öðÿéèìÿ äîëäóðóðäó; ÿëáÿòòÿ, î ìÿùÿááÿòäÿ äÿ áèð ùÿçèíëèê âàð èäè, ãöññÿ, êÿäÿð äÿ âàð èäè, àììà ùÿð ùàëäà ìÿùÿááÿò èäè, èñòÿê èäè: î íàçèê ñþéöä ìöùàðèáÿíèí î àüûð ÷àüëàðûíäà äà äîéóíúà ñó è÷èðäè, ÷öíêè áèçèì ùÿéÿòèìèçèí îðòàñûíäàêû î êðàíòûí ñóéó ùå÷ âàõò êÿñèëìèðäè, áóìáóç Øîëëàð ñóéó èñòÿäèéè âàõò — ýåúÿ äÿ, ýöíäöç äÿ øûðùàøûð àõûðäû âÿ î ñóéóí ñÿðèíëèéè
èíäèéÿ êèìè ìÿíèì ÿëëÿðèìäÿ, öçöìäÿ ãàëûá, î ñóéóí øÿôôàôëûüû
(àíàìûí î èêè äàìëà ýþç éàøû êèìè øÿôôàôëûüû!) ùÿéÿòèìèçèí, äàëàíûìûçûí, êö÷ÿìèçèí î ãÿìýèí ýöíëÿðèíèí, î éåòèì ýöíëÿðèíèí, ÿñëèíäÿ, éåýàíÿ êþíöë îõøàéàí, éåýàíÿ ôÿðÿù ýÿòèðÿí (ãîé ëàï êè÷è÷èê îëñóí...) áèð õàòèðÿñè èäè.
Úÿôÿð, Àäèë, ßáäöëÿëè, Ãîúà, Úÿáðàéûë âÿ àõûðäà äà Àüàðÿùèì
ìöùàðèáÿéÿ ýåäÿíäÿí ñîíðà, Õàíûì õàëà òÿê ãàëàíäàí ñîíðà, áÿçÿí ìÿí îíóí øöøÿáÿíäèí ïÿíúÿðÿñèíäÿí ùÿéÿòèìèçèí îðòàñûíäàêû
î êðàíòà áàõäûüûíû ýþðöðäöì âÿ ìÿí äÿ Õàíûì õàëàíûí ùÿëÿ äÿ çàáèòÿëè î ýþçëÿðè èëÿ ãóðøàãäàí éóõàðû ñîéóíóá î êðàíòûí àëòûíäà éóéóíàí Úÿôÿðè, Àäèëè, ßáäöëÿëèíè, Ãîúàíû, Úÿáðàéûëû, Àüàðÿùèìè ýþðöðäöì âÿ ìÿíèì öðÿéèì øèääÿòëÿ äþéöíöðäö, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè
êè, îíëàðûí éàø âÿ ÷ûëïàã êöðÿéèíè, ñèíÿñèíè èíäèúÿ ýöëëÿ äåøÿúÿê, î
ýöëëÿ éåðèíèí ãàíû áÿäÿíëÿðèíäÿí àõàí ñóéà ãàðûøàúàã, ñîíðà î ãûðìûçû ãàí àõûá áèçèì ùÿéÿòèìèçäÿêè êðàíòûí àëòûíà, î áàëàúà ÷àðùîâóçà òþêöëÿúÿê; áåëÿ àíëàðäà ìÿí èñòÿéèðäèì êè, î òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðëÿ éóõàðû ãà÷ûá Õàíûì õàëàíû ãóúàãëàéûì, Õàíûì õàëàíûí áàøûíû þç ñèíÿìÿ ñûõûì (íåúÿ êè, ßäèëÿ þçöíö î ö÷ìÿðòÿáÿäÿí àòäûüû
ýöí àíàì ìÿíèì áàøûìû þç áÿäÿíèíÿ ñûõûá ñàõëàìûøäû), éàõóä þç
áàøûìû Õàíûì õàëàíûí ñèíÿñÿíÿ ñûõûì, áèëìèðÿì, àììà, ùÿð ùàëäà, Õàíûì õàëà ö÷öí íÿñÿ åëÿéèì.
Àíàì, ìöùàðèáÿéÿ ýåòìèø àòàìûí äÿðäèíè ÷ÿêèðäè, ìÿíèì éåòèìëèéèìèí, àúëûüûìûí äÿðäèíè ÷ÿêèðäè, áèð äÿ êè, — ìÿí áóíó à÷ûãàøêàð ýþðöðäöì — Õàíûì õàëàíûí äÿðäèíè ÷ÿêèðäè, ùÿðäÿí Õàíûì
496
õàëàíûí øöøÿáÿíäèíÿ òÿðÿô áàõûðäû, áàøûíû áóëàéûðäû, àù ÷ÿêèðäè,
ýþçëÿðè äîëóðäó. «Éàçûã àðâàä...» — äåéÿ, ïû÷ûëäàéûðäû âÿ ìÿí ÿââÿëúÿ àíàìûí ïû÷ûëäàäûüû áó ñþçëÿðè Õàíûì õàëàéà éàðàøäûðà áèëìèðäèì, ÷öíêè ìÿíèì ôèêðèìúÿ ùàìû éàçûã îëà áèëÿðäè, ùÿòòà áèçèì
êö÷ÿìèç, äàëàíûìûç, ùÿéÿòèìèç äÿ éàçûã îëà áèëÿðäè, ùÿòòà øöøÿáÿíääÿ, ÿéíèíäÿêè àëò êþéíÿéèíäÿ Êöáðà õàëàíûí äèá÷ÿêëÿðèíè ñóëàéàí Ìóõòàð äà éàçûã îëà áèëÿðäè, àììà Õàíûì õàëà ùå÷ úöð éàçûã îëà áèëìÿçäè; àììà ñîíðàëàð àíàì: «—Éàçûã àðâàä...» — äåéèá
ïû÷ûëäàéàíäà ìÿí ùÿìèí óéóøìàçëûüû äàùà ãàáàãêûëàð êèìè ùèññ
åòìèðäèì...
Õàíûì õàëà ùÿðäÿí áèçèì ùÿéÿò ãàïûìûçà òÿðÿô áàõûðäû âÿ áåëÿ àíëàðäà ìÿí î ñÿðò ãàðà ýþçëÿðäÿ áèð íèýàðàí÷ûëûã, ùÿòòà ñÿêñÿêÿ ýþðöðäöì, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, ùÿð äÿôÿ áèçèì ùÿéÿò ãàïûìûç
à÷ûëûá-þðòöëÿíäÿ, ùÿð äÿôÿ áèçèì äàëàíûìûçäàí áèð ñÿñ ýÿëÿíäÿ Õàíûì õàëà áèð ãàðà õÿáÿð ýþçëÿéèð âÿ ùÿìèøÿ äÿ ùàìûäàí ýèçëÿòìÿê
èñòÿäèéè î íèýàðàí÷ûëûã, î ñÿêñÿêÿ è÷èíäÿäè.
Áèð äÿôÿ Èáàäóëëà ìöùàðèáÿíèí î ãûòëûüû è÷èíäÿ äÿ ùàðàäàíñà
àðàã òàïûá è÷ìèøäè, éåíÿ äàëàíûìûçà ýÿëäè, éåíÿ ßìèíÿ õàëàíûí ÷ûüûðòûñû äàëàíûìûçà éàéûëäû, Èáàäóëëà éåíÿ äÿ áöòöí äöíéàíû ñþéÿñþéÿ ßìèíÿ õàëàíûí ùÿéÿòèíäÿí ÷ûõäû âÿ àéàãëàðû àéàãëàðûíà äîëàøà-äîëàøà ýÿëèá áèçèì ùÿéÿò ãàïûìûçûí àüçûíäà Õàíûì õàëàéëà
ðàñòëàøäû, éÿãèí î, êå÷ìèø ýöíëÿðè éàäûíà ñàëäû, Úÿôÿðè, Àäèëè, ßáäöëÿëèíè, Ãîúàíû, Úÿáðàéûëû, Àüàðÿùèìè éàäûíà ñàëäû âÿ íèôðÿò äîëó
êåôëè ýþçëÿðè èëÿ Õàíûì õàëàéà áàõà-áàõà:
— Ùÿ, íÿ áèëìèñÿí ñÿí íåìåñëÿðè? — äåäè. — Î ÿúëàô íåìåñëÿð
ìÿí þëöì, ñÿí þëÿñÿí áèëìèðëÿð å!.. Áèð-áèð ÷àõàúàãëàð ýöëëÿíè î
éàõáàëà îüëàíëàðóâóí áàøûíà!..
Ìÿí åëÿúÿ àéàã öñòÿ äàéàíûá Èáàäóëëàéà áàõàí âÿ áèð ñþç äåìÿéÿí Õàíûì õàëàíûí òÿÿññöáöíö ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ âÿ áöòöí áÿäÿíèìëÿ ÿñÿ-ÿñÿ:
— Éàëàí äåéèðñÿí, êþïÿéîüëó! — ãûøãûðäûì.
Èáàäóëëà:
— Êþïÿéîüëó ñÿíöí î ùÿìøÿðè àòîíäó! — äåäè. — Îíóí äà áîø
áàøûíà áèð äÿíÿ ýöëëÿ ÷àõàúàãëàð!..
Ìÿí éåíÿ äÿ:
— Éàëàí äåéèðñÿí! — ãûøãûðäûì âÿ þçöìö ñàõëàéà áèëìÿéèá
áÿðêäÿí àüëàäûì.
4-32
497
Ùÿìèí ýöíäÿí ñîíðà áèð ìöääÿò Õàíûì õàëàäàí ãà÷ûðäûì,
ýþçëÿðèíÿ ýþðöíìÿê èñòÿìèðäèì, ñûõûëûðäûì, ÷öíêè ìÿí Õàíûì õàëàäàí óòàíûðäûì; ìÿí òÿêúÿ îíà ýþðÿ óòàíìûðäûì êè, þçöìö ñàõëàéà áèëìÿéèá åëÿúÿ áÿðêäÿí àüëàäûì, ùÿì äÿ (âÿ ÿí ÿñàñ!) îíà
ýþðÿ êè, Õàíûì õàëà ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà åëÿúÿ êþìÿêñèç, òÿíùà èäè...
XXIII
Áèð äÿôÿ, áèð-èêè èë áóíäàí ÿââÿë, òåëåâèçèéà èëÿ ÷ûõûøûì âàð èäè,
îðà ýåòìÿëè èäèì, àììà ãàðàæû à÷ûá ìàøûíû ÷ûõàðìàüà ùÿâÿñèì éîõ
èäè, êö÷ÿéÿ äöøöá òàêñè òóòäóì.
×ûõûøûìû éàçìàüà âÿ öìóìèééÿòëÿ, áó ÷ûõûø áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìÿéÿ ìàúàë òàïìàìûøäûì, âàõòûì îëìàìûøäû âÿ èíäè òàêñèäÿ ýåäÿ-ýåäÿ íÿ äåéÿúÿéèì áàðÿäÿ äöøöíöðäöì. Äåìÿéÿ äàùà ñþç
ãàëìàìûøäû, èíñàí íÿ ãÿäÿð ñþç èøëÿäÿ áèëÿð? éåíÿ äÿ þçöìöí
þçöìÿ àúûüûì òóòäó: áó ìöðÿêêÿá äöíéàíû íÿ ö÷öí þçöì ö÷öí
äàùà àðòûã ìöðÿêêÿáëÿøäèðèðäèì? íÿ èøèì âàð ìÿíèì áó ãÿäÿð ëàçûìñûç ýþðöøëÿðäÿ? áó ëàçûìñûç ÷ûõûøëàð íÿéèìÿ ýÿðÿêäèð ìÿíèì?
áàøãàñûíûí íÿéèíÿ ýÿðÿêäèð? íèéÿ áèð êöíúÿ ÷ÿêèëèá éàçûìû éàçìûðàì?
Áÿëêÿ, éàçà áèëìèðÿì, îíà ýþðÿ?
Òàêñèíè ñàõëàòìàã èñòÿäèì, äöøöá ïèéàäà, ðàùàò, àçàä ýÿçÿ-ýÿçÿ åâÿ ãàéûòìàã èñòÿäèì, ùÿð÷ÿíä áó èñòÿéèí àëòûíäàêû ãàòäà áàøà
äöøöðäöì êè, ùàâàéû èñòÿêäè, áó ýöí òàêñèíè ñàõëàòäûðñàì äà, ñàáàù
òàêñè éåíÿ äÿ éîëäà îëàúàã, ÷öíêè ìÿí ýÿðÿê íÿ âàõòñà èëê äÿôÿ
òàêñèéÿ ìèíìÿéÿéäèì...
Þçöìöí þçöìÿ ýöëìÿéèì òóòäó: òàêñèíèí íÿ ýöíàùû?
Áó âàõò òàêñè ñöðöúöñö ñîðóøäó:
— ßëÿêáÿð ìÿëëèì, íåúÿñèç?
— Éàõøûéàì, ÷îõ ñàü îëóí, — äåäèì âÿ ñöðöúöéÿ áàõäûì:
áàøûíûí îðòàñû òàìàì òþêöëìöø, àüàïïàã ãûâðûì ñà÷ëû, ÷àë áûüëû áèð
êèøè èäè âÿ ìÿí áó éàøëû àäàìû òàíûìûðäûì.
ßââÿëëÿð, î âàõòëàð êè, Áàêûíûí úàìààòû, õöñóñÿí, ðàéîíëàðäàí
ýÿëèá Áàêûäà àëè ìÿêòÿáëÿðäÿ îõóéàí òÿëÿáÿëÿð êö÷ÿäÿ, áàçàðäà,
áóëâàðäà ìÿíè ýþðÿíäÿ òÿçÿúÿ òàíûìàüà áàøëàéûðäû, úàâàí ãûçëàð
ìÿíè ùÿëÿ òÿçÿúÿ áèð-áèðëÿðèíÿ ýþñòÿðÿ-ýþñòÿðÿ: «—Òàíûäûí êèìäèð?..» — ïû÷ûëäàéûðäû, îíäà áåëÿúÿ òàíûíìàüûì, ñå÷èëìÿéèì, äåéÿ
áèëìÿðÿì êè, ìÿíè õöñóñè ñåâèíäèðèðäè, àììà, ùÿð ùàëäà, ìÿíÿ õîø
498
ýöíöí
àëòûíäà éàíûá ãàðàëìûø áó ñèôÿòÿ áàõäûì âÿ:
— Âàëëàù. Àü Äÿâÿíèí íàüûëëàðû éàäûíà ýÿëèðìè. ÷îõ
ñþç ñîðóøìàã èñòÿéèðäèì.
Ìÿí éåíÿ äÿ áó äàç áàøà. Úÿôÿðãóëó. áèëìèðÿì. ñîíðà èëëÿð êå÷äè âÿ áó äà àäè áèð èøÿ ÷åâðèëäè. ìÿíÿ ìöÿëëèì äåìÿ. ñàäÿúÿ îëàðàã. äàùà äîüðóñó. ñîðóøìàã èñòÿéèðäèì êè.
Î éàøëû òàêñè ñöðöúöñö äåäè:
— Úÿôÿðãóëóéàì äÿ!.. áàøûìû òÿðïÿäÿ-òÿðïÿäÿ. êèòàáëàð éàçàúàãñûç?. òàíûäûì ñþçö áóðàäà ÿñëèíäÿ éåðèíäÿ äåéèë. áåëÿ äÿ îëìàëû èäè..
Úÿôÿðãóëó (?!) ýþçëÿðèíè éîëäàí ÷ÿêìÿéÿðÿê ýöëöìñÿéÿ-ýöëöìñÿéÿ äåäè:
— Éàäóâóçà ýÿëèð äÿ. Îíà
499
.
Ìÿí ýöëöìñÿéèðäèì. ùàíû î ãûâðûì ãàðà ñà÷ëàð. Éàõøû êè. — éàääàø ãàëûá êè?.ýÿëèðäè. ñîðóøìàã èñòÿéèðäèì êè. áèð äÿôÿ ýþðìÿäèì áó éàøûìà ãÿäÿð êè. äåìÿê èñòÿéèðäèì êè. ìÿëÿäÿ ùàìû äåéèðäè
êè. èíäè ñèçèí ùþðìÿòèíèç Ôÿòóëëà Ùàòÿìäÿí äÿ
÷îõäó!
Ìÿí áó éàøëû òàêñè ñöðöúöñöíÿ áàõûðäûì âÿ áó àäàìà ÷îõ ñþç
äåìÿê èñòÿéèðäèì. îíäàí ÷îõ àäàìû ñîðóøìàã èñòÿéèðäèì. Úÿôÿðãóëó þçö äàíûøûðäû.. ìÿëÿíèí ñþçö äöç ÷ûõìàñûí!. î ãîøà òóò àüàúûíû ñîðóøìàã
èñòÿéèðäèì. ìÿíèìëÿ «ñèç»ëÿ äàíûøìà. ìÿí
áàøà äöøäöì êè. Úÿôÿðãóëóíóí
ñþçëÿðèíè òÿñäèã åäèðäèì âÿ þçöìöí þçöìÿ éàçûüûì ýÿëèðäè. áó àäàì ãÿòèééÿí.
Ìÿí ÿââÿëúÿ áàøà äöøìÿäèì êè. éîëäàøëûã åëÿéÿí î áàëàúà ßëÿêáÿðè ýþðäöì âÿ þçöìöí äÿ î áàëàúà
ßëÿêáÿð ö÷öí áåëÿúÿ áèð éàäëûüûìû ùèññ åëÿäèì. Áàëàêÿðèì íåúÿ
îëäó? Øþâêÿòè ñîðóøìàã èñòÿéèðäèì.. áó äÿôÿêè òàêñè ñöðöúöñö èñÿ òÿçÿäÿí:
— ßëÿêáÿð ìÿëëèì. øÿâÿ
êèìè ãûâðûì ãàðà ñà÷ëàðû ýöíöí àëòûíäà ïàðûëäàéàí Úÿôÿðãóëóäóð. áó àüàïïàã ãûâðûì ñà÷ëàðà. åëÿ áèë êè. ãûçûíäàí äåéèðäè... ñèç áþéöê àäàì îëàúàãñûç. îüëóíäàí. î úÿëä. — äåäèì. òÿçÿúÿ àíàäàí îëìóø íÿâÿñèíäÿí äåéèðäè. ñþùáÿò êèìäÿí ýåäèð. Úÿôÿðãóëó? Àììà
ùå÷ íÿ äåìèðäèì âÿ ùå÷ íÿ ñîðóøìóðäóì.. ÷öíêè ìÿíèì î óçàã êå÷ìèøäÿêè
Úÿôÿðãóëó äîñòóìëà áó éàøëû òàêñè ñöðöúöñöíöí àðàñûíäà ùå÷ áèð
îõøàðëûã éîõ èäè âÿ ìÿí îíó òàíûéà áèëìÿçäèì. ìÿíÿ íÿ îëìóøäó. Àëëàùà àíä îëñóí.. Ìàøàëëàù. òàíûìàäûç ìÿíè? — ñîðóøäó.
Ñîíðà ìÿí î ãàðà ãûâðûìñà÷ëû Úÿôÿðãóëó èëÿ êö÷ÿäÿ îéíàéàí. ñîíðà
î òàêñè ñöðöúöñöíö áèðäÿí-áèðÿ òàíûäûì. ßëÿêáÿð ìÿëëèì. òàíûìàäûüûì áó éàä àäàì ùÿìèøÿëèê óçóí-óçóí èëëÿðèí àðõàñûíäà ãàëìûø î áàëàúà..
ïðéàìîé ñîðóøóðàì ñèçäÿí!. ñîíðà ñèäã-öðÿêäÿí ýÿëÿí áèð ìàðàãëà
éÿãèí êè. äöíéà äÿéèøèð. äàíûøûð.
XXIV
Ùÿéÿòèìèçèí îðòàñûíäà.
Úÿôÿðãóëó ìÿíèìëÿ ýþðöøöíÿ öðÿêäÿí øàä èäè... áàøûì ÷ûõìûð ìÿíèì áåëÿ ñþçëÿðäÿí!. î. ßëÿêáÿð ìÿëëèì. äàíûøûðäû âÿ ýöëöðäö. èíäè ñåäìîé ìèêðàðàéîíäà îëóðàì. ùÿ? Òåëåâèçîðó à÷ûðñàí. éàõ÷û ö÷ îòàüûì âàð ñàüëûüûâûçà. ãÿçåòè à÷ûðñàí.. ùÿìèí î óçàã ýöíö — ìÿíèì Ìóõòàðûí øöøÿáÿíäèíèí øöøÿñèíè ñûíäûðäûüûì î ýöíö éàäûíà ñàëûá ñîðóøäó: — Áó íåúÿ èøäè êè. èëëÿð áåëÿúÿ ñöðÿòëÿ êå÷èá-ýåäèá? Îíà ýþðÿìè êè. ýöëöìñÿäèì:
— Íÿ áèëèì. ßëÿêáÿð ìÿëëèì? Çàðàçàíûí áèðè
èäè!. — Èíñàí ÷îõ ìöðÿêêÿá ìÿõëóãäóð äÿ. àíúàã î Ôÿòóëëà Ùàòÿì äÿéèøìèð. ßëÿêáÿð ìÿëëèì..
Úÿôÿðãóëó ÿââÿë èëÿ ñîí àðàñûíäàêû ìÿñàôÿäÿ äÿ þçöíö òàêñè
ìàøûíûíûí ñöêàíû àðõàñûíäàêû êèìè ñÿðáÿñò âÿ ðàùàò ùèññ åäèðäè. âàëëàù.ýþðÿìè êè. ùÿð øåéè. ßëÿêáÿð ìÿëëèì. øÿêëè ãÿçåòäÿ. áåø
èëäè. ùÿ?? Íåúÿ îëóð áó? Ðàáî÷è
àäàìàì äà. áèð äÿôÿ î Ìóõòàðûí øöøÿáÿíäèíè íåúÿ âóðóá øöøÿñèíè ñûíäûðäóç?! — Úÿôÿðãóëó áàøûíû áóëàéà-áóëàéà áÿðêäÿí ýöëäö.. Ìÿí äÿ êþ÷äöì äÿ
ìÿëÿäÿí. ùÿð äÿôÿ éàç ýÿëÿíäÿ òÿçÿ
500
. ñîí èñÿ éàõûíëàøûð?
Úÿôÿðãóëó äàíûøûðäû âÿ ýöëöðäö.
àé ßëÿêáÿð ìÿëëèì.. áåëÿúÿ áèð ñöðÿòëÿ äÿ ÿââÿë óçàãëàøûð.. ìÿíèì ñóñóá ãàëìàüûìû äà âåúèíÿ àëìûðäû..
ùÿð áèð àäàìûí þçöé÷öí áèð áÿðàÿòè âàð. ßëÿêáÿð ìÿëëèì? Î éàçûã Ñÿòòàð
Ìÿñóìëàð ýÿëèá ýèðìèð îíóí éóõóñóíà?
Ìÿí éåíÿ äÿ ÷èéèíëÿðèìè ÷ÿêäèì. — Âÿ éåíÿ äÿ öðÿêäÿí ýöëäö. òåëåôîíó-çàäû. áó ýþðöøäÿí
ùå÷ áèð óìàúàüû éîõ èäè.
Úÿôÿðãóëó ýöëäö:
— Ìÿíèéíÿí áåëÿ ÷ÿòèí ñþçëÿðëÿ äàíûøìàéûí å.. ßëÿêáÿð ìÿëëèì.
— Ýåúÿëÿð íåúÿ éàòûð å.
— Éàäóâóçà ýÿëèð... êðàíòûí àëòûíäàêû î áàëàúà ÷àðùîâóçóí
éàíûíäà ÿêèëìèø î ñþéöä áþéöéöðäö. Ýÿëèá òåëåâèçèéà èäàðÿñèíèí ãàáàüûíà ÷àòàíäà äåäè:
— Èáàäóëëà éàäóâóçà ýÿëèð.
Ìÿí äÿ ýöëöìñÿéèá ÷èéèíëÿðèìè ÷ÿêäèì:
— Íÿ áèëèì. — äåäèì.
þçö äÿ ùÿìèøÿ áþéöê âÿçèôÿëÿðäÿ. àíúàã. ìÿëÿ áàøãà øåéäè!..
ùÿéÿòèìèç êèìè éåòèìëÿìèø öðÿéèìèçÿ áèð ôÿðÿù. áèëìèðÿì ãûðõ ö÷öíúö
èëèí. ùÿìèí êþðïÿ òóìóðúóãëàðû äèìäèêëÿéèá éåéèðäè.
XXV
Áèð äÿôÿ éàçûí òÿçÿ ýÿëÿí âàõòëàðûéäû.
Ìöùàðèáÿ áàøëàíàíäàí ñîíðà ñÿð÷ÿëÿð áèçèì ìÿùÿëëÿíèí óøàãëàðûíäàí ïèøèêëÿðäÿí äÿ àðòûã ãîðõóðäó.
Ùÿìèí éàé ñÿùÿðè ìÿí. âóðóá ýÿòèðäèéèì î ñÿð÷ÿëÿðäÿí àíàì ÷îõ éåñèí. ëàï áàëàúàëàøìûøäûëàð. éåìÿê
ýÿòèðèðäèê. øàèð èíñàíäàí áþéöê èäè. áàøûìûçû
óúàëäàí áèð øåé èäè. ùÿëÿ ìöùàðèáÿéÿ ýåòìÿçäÿí ÿââÿë. éà ùÿéÿòÿ ÷ûõàíäà
ìÿí þç ïàéûìäàí ýþòöðöá àíàìûí áîøãàáûíà ãîéóðäóì. áóäàãëàðû éàðïàãëàéûðäû âÿ î ñþéöä àüàúû èëÿ áèðëèêäÿ ìÿí
äÿ áþéöéöðäöì. ãàðàëòûìûçû ýþðÿí êèìè öðêöá ó÷óøóðäóëàð.
Úÿáðàéûëûí áàüûøëàäûüû êþùíÿ òÿêÿð êàìåðàñûíäàí êÿñèá äöçÿëòäèéèì ãóøâóðàíû ÿëèìäÿ òóòóá ãîøà òóò àüàúûíûí àëòûíäà äàéàíìûøäûì
501
. ùÿðÿìèç ñÿêêèç äÿíÿ. äóðóá íÿäÿí þòðöñÿ ìÿòáÿõÿ ýåäÿíäÿ. — äåäè.. òóìóðúóãëàð ãîëáóäàüûíû áöðöìöøäö âÿ áèð äÿñòÿ
ñÿð÷ÿ ýÿëèá î ãîøà òóòà ãîíìóøäó. ùÿì äÿ áèçè éàõøûúà
òàíûìàüà áàøëàäû. èíñàí èíñàíû ñàòà áèëÿð. åëÿ ýöí îëóðäó êè.. éà ãûðõ äþðäöíúö èëèí — äÿãèã éàäûìäà äåéèë — àïðåëè òÿçÿúÿ
ýèðìèøäè âÿ áèçèì ìÿùÿëëÿäÿêè î ãîøà òóò àüàúû äà îéàíìûøäû. àììà ìÿíèì àëÿìèìäÿ øàèð àäè èíñàí
äåéèëäè. îí äÿíÿ ñÿð÷ÿ
âóðóðäóã âÿ åëÿ ýöíëÿðäÿ àíàì äà ìÿíèìëÿ áèð éåðäÿ ñÿð÷ÿ ÿòè éåéèðäè.
ìÿí «ñàòìàã» ñþçöíöí äÿ ìÿúàçè ìÿíàñûíû áèëèðäèì âÿ áèëèðäèì
êè.
÷ûðòëàéûá ÷ûõìûø.
ãöðóð ùèññè ýÿòèðèðäè.
Ìÿí áþéöéöðäöì âÿ áþéöäöêúÿ äÿ ÷îõ øåéè áàøà äöøöðäöì.
Ñÿð÷ÿëÿð äÿ àúëûã ÷ÿêèðäè âÿ ýþçýþðÿñè êè÷èëìèøäèëÿð. àììà éàâàø-éàâàø ñÿð÷ÿëÿð ùÿì àçàëäû. èíñàíäàí óúà èäè âÿ áèð äÿôÿ ìÿí
Áàëàêÿðèìäÿí ñîðóøäóì:
— Øàèðè ñàòìàã îëàð?
Áàëàêÿðèì:
— Îëàð.
äàëàíûìûç êèìè. åéíè çàìàíäà. ÷öíêè ùÿðÿìèç ÿëèìèçäÿ áèð
ãóøâóðàí ýåúÿ-ýöíäöç ñÿð÷ÿ àõòàðûá âóðóðäóã âÿ î ñÿð÷ÿ ÿòè áèçèì
ö÷öí òÿêúÿ äöíéàíûí ÿí äàäëû ÿòè äåéèëäè. ÷öíêè áèç êèøè êèìè åâÿ ÿò ýÿòèðèðäèê. ÷öíêè
ìÿí èñòÿéèðäèì êè.ãîëëàðû. ùÿìèí âóðóëìóø ñÿð÷ÿëÿð áèçèì êö÷ÿìèç êèìè.
Ìÿíèì î ãîøà òóò àüàúûíûí êþðïÿ òóìóðúóãëàðûíà éàçûüûì ýÿëèðäè. àììà áöòöí ýöúöìö éûüûá þçöìö ñàõëàäûì. àììà Øþâêÿòè áó úöð ãÿôëÿòÿí ýþðÿíäÿ
éåíÿ þçöìö èòèðäèì âÿ ùèññ åòäèì êè. ýþç âóðìàëàðû. áèëìÿéÿúÿéÿì íÿ
åëÿéèì.
Ñÿð÷ÿëÿð àú èäè. ãîðõóðäóì êè. ëàï êè÷èëäÿúÿêäè. éåíÿ äÿ ãà÷ûá ýåòìÿê èñòÿäèì. ãÿðèáÿäèð.âÿ î áèð äÿñòÿ ñÿð÷ÿíèí ùàðàé-ùÿøèð ñàëà-ñàëà àúýþçëöêëÿ î êþðïÿ
òóìóðúóãëàðû äèìäèêëÿéèá éåìÿêëÿðèíÿ áàõûðäûì.
Øþâêÿò ýöëöìñÿéÿ-ýöëöìñÿéÿ ìÿíÿ áàõûðäû âÿ ìÿí áèëèðäèì
êè.
Ìÿí î ñÿð÷ÿ úèâèëòèñè è÷èíäÿ áåëÿúÿ áèðäÿí-áèðÿ þç àäûìû åøèòìÿéèìÿ áèð áàëàúà äèêñèíäèì.
Ñîíðà î éöíýöë òÿáÿññöì áèðäÿí-áèðÿ Øþâêÿòèí ãàëûí.
Øþâêÿò ãàëûí. ùÿìèøÿêè êèìè. ëàï áàëàúàëàøäûðàúàãäû âÿ ìÿí. ñÿð÷ÿëÿð î òóìóðúóãëàðû éåéèá ãóðòàðàð.
— ßëÿêáÿð!. ÿòëè äî502
.. èíäèúÿ Øþâêÿò íÿñÿ åëÿ áèð ñþç äåéÿúÿê êè. áó òàõòà ñêàìéàäà îòóðóá Çèáà õàëàäàí àëäûüû òóìó ÷ûðòëàìàüû èëÿ. Äèçëÿðèì ÿñèðäè âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí
õ
ÿ
ú
à
ë
ÿ
ò ÷ÿêèðäèì. àüàúëàð äàùà éàðïàãëàìàç. áàøûìû éóõàðû
ãàëäûðûá åëÿ-áåëÿúÿ òàìàøà åäèðäèì. Øþâêÿò ùÿëÿ ìÿíÿ áèð ñþç äåìÿìèøäÿí.
Ìÿí î ãûðìûçû ôèòÿíè äàùà ÷îõäàí à÷ûá ÷ûõàðòìûøäûì. ÿòëè äîäàãëàðûíäàêû ùÿìèí éöíýöë òÿáÿññöìëÿ:
— Éåíÿ ãà÷ìàã èñòÿéèðñÿí? — ñîðóøäó.
Øþâêÿò ìÿíèì úÿìè ö÷ àääûìëûüûìäà äàéàíìûøäû âÿ ìÿí
þìðöìäÿ áèðèíúè äÿôÿ Øþâêÿòèí ýþçëÿðèíäÿ íÿñÿ åëÿ áèð øåé ýþðäöì êè. áèð àòìàúà àòìàìûøäàí ãûïãûðìûçû ãûçàðûðàì. ñÿð÷ÿëÿð ìÿíèì ãîøà òóòóí àëòûíäà
äàéàíìàüûìäàí öðêöá ó÷óøìóðäó âÿ ìÿí äÿ. àòìàúàëàðû èëÿ ùå÷ úöð óéóøìóðäó. àììà ìÿíèì áàìáàëàúà îëìóø î ñÿð÷ÿëÿðÿ äÿ éàçûüûì ýÿëèðäè âÿ îíëàðû âóðìàã èñòÿìèðäèì. Øþâêÿòèí äåéÿúÿéè î ñþçëÿð ìÿíè äÿ î úèâèëäÿøÿí àú ñÿð÷ÿëÿð êèìè.
Ìÿí áèð ñþç äåìÿäèì. ùÿìèí
éàç ñÿùÿðè ÿëèìäÿ ùàçûð òóòäóüóì ãóøâóðàíû ãàëäûðûá ñÿð÷ÿëÿðè
âóðìàã èñòÿìèðäèì. ÿââÿëëÿð î úöð øàããàíàã ÷ÿêèá ýöëìÿéèëÿ. ÷öíêè áåëÿúÿ ýþçýþðÿñè ãà÷ìàüûìû äàùà þçöìÿ ñûüûøäûðìûðäûì. äàäëû òóìóðúóãëàðûí úàçèáÿñè ãîðõóéà öñòöí ýÿëìèøäè. î êþðïÿ âÿ éÿãèí êè. ùÿìèøÿêè øàëâàð äà ÿéíèìäÿ èäè.
Øþâêÿò åâèíèí êö÷ÿ ãàïûñûíà ñþéêÿíèá ñÿêèäÿ äàéàíìûøäû âÿ
ìÿíÿ áàõûðäû.
äàãëàðûíäàí ÷ÿêèëäè âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè, Øþâêÿòèí äÿ ýþçëÿðè éîë
÷ÿêäè âÿ ìÿí áóíà òÿÿúúöá åòäèì, ÷öíêè Øþâêÿòèí éàõûí áèð àäàìû éîõ èäè, íÿ ÿðè, íÿ ãàðäàøû, íÿ äÿ êè, îüëó ìöùàðèáÿäÿ èäè. Äöçäöð, Áàëàêÿðèìèí äÿ ùå÷ êèìè éîõ èäè, ùå÷ êèìè ìöùàðèáÿéÿ ýåòìÿìèøäè, Áàëàêÿðèìèí äÿ ýþçëÿðè ùÿìèøÿ éîë ÷ÿêèðäè, àììà Áàëàêÿðèì áàøãà èäè. Áàëàêÿðèìèí ýþçëÿðè ùÿëÿ ìöùàðèáÿ áàøëàìàçäàí
äà ÿââÿë áåëÿúÿ éîë ÷ÿêÿðäè... Ìöùàðèáÿ áàøëàíàíäàí ñîíðà áèçèì
ìÿùÿëëÿíèí áöòöí àðâàäëàðûíûí, ãûçëàðûíûí ýþçëÿðè éîë ÷ÿêèðäè, ÷öíêè ÿçèçëÿðè ìöùàðèáÿäÿ èäè, àììà, àõû, áèçèì ìÿùÿëëÿíèí áöòöí àðâàäëàðû, ãûçëàðû áàøãà èäè, Øþâêÿò áàøãà... Ìÿí ùå÷ âàõò Øþâêÿòè
áåëÿúÿ úèääè, áåëÿúÿ ôèêèðëè ýþðìÿìèøäèì; ñîíðà äà Øþâêÿò, åëÿ áèë,
þçö þçö èëÿ äàíûøäû:
— Ìÿí íÿ åëÿéèì àõû, ìÿí áàøû áàòìûø, øàïàëàãëà öç ãûçàðäûðàì äÿ... Ýÿðÿê åëÿ áóðíóìó ñàëëàéûì, þç ýöíöìÿ àüëàéûì ñÿùÿðäÿí àõøàìàúàí?.. Îíäà éàõøû îëàðàì úàìààò ö÷öí ìÿí?..
Ñîíðà äà Øþâêÿò þçö þçö ùàããûíäà áèÿäÿá áèð ñþç äåéèá åâèíÿ
ýèðäè âÿ ãàïûíû áàüëàäû.
Ñÿð÷ÿëÿðèí úèâèëòèñè àëÿìè áàøûíà ýþòöðìöøäö.
Ìÿí ýþçëÿðèìè Øþâêÿòèí êö÷ÿ ãàïûñûíäàí ÷ÿêèá áàøûìû ãàëäûðäûì âÿ éåíÿ äÿ î áèð äÿñòÿ àú ñÿð÷ÿéÿ áàõäûì.
Ñÿð÷ÿëÿð áàéàãêû à÷ýþçëöêëÿ, òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ î êþðïÿ òóìóðúóãëàðû äèìäèêëÿéèðäè.
Ùÿìèí éàç ñÿùÿðè ìÿíèì î êþðïÿ òóìóðúóãëàðà ÷îõ éàçûüûì
ýÿëèðäè, àììà ìÿíèì î êè÷èëìèø, î áàëàúàëàøìûø ñÿð÷ÿëÿðÿ äÿ éàçûüûì ýÿëèðäè âÿ ùÿìèí éàç ñÿùÿðè ìÿíèì Øþâêÿòÿ äÿ éàçûüûì ýÿëèðäè.
Ìÿí éåíÿ äÿ Øþâêÿòèí êö÷ÿ ãàïûñûíà áàõäûì.
Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, áó ãàïû áèð äÿ ùå÷ âàõò à÷ûëìàéàúàã, Øþâêÿò áèð äÿ ùå÷ âàõò áó òàõòà ñêàìéàäà îòóðìàéàúàã, ùå÷ âàõò ýöëìÿéÿúÿê.
Áó ÷îõ ãöññÿëè áèð ùèññ èäè.
XXVI
Ùàíû î ãàðà ãûâðûì ñà÷ëàð, Úÿôÿðãóëó?..
Àõûð âàõòëàð òåç-òåç ôèêèðëÿøèðÿì êè, Úÿôÿðãóëó òàêñè ñöðöúöñö
îëìàéàéäû, ìÿíèì êèìè éàçûá-ïîçàí áèð àäàì îëàéäû, áèçèì ìÿùÿëëÿäÿí íåúÿ éàçàðäû? Î ìöùàðèáÿ ýöíëÿðèíè, ìÿùÿëëÿìèçèí î éå503
òèìëèéèíè, ìÿùÿëëÿìèçèí áöòöí äèâàðëàðûíà, ùÿòòà ñÿêèëÿðÿ, ãÿìáÿð
êö÷ÿéÿ ùîïìóø î êÿäÿðè íåúÿ òÿñâèð åäÿðäè?
Àììà áóíóí íÿ ìÿíàñû âàð?
Ìÿíèì ö÷öí ìÿùç òàêñè ñöðöúöñö Úÿôÿðãóëóíóí õàòèðÿëÿðè èëÿ,
ìÿùç òàêñè ñöðöúöñö Úÿôÿðãóëóíóí ýþðöìëÿðè èëÿ, éàääàøû èëÿ áèçèì ìÿùÿëëÿìèçÿ ãàéûòìàã ìàðàãëûäûð, éàçû÷û Úÿôÿðãóëóíóí éîõ.
XXVII
Î òóò àüàúûíûí àüëàìàüû èíäèéÿ ãÿäÿð éàäûìäà ãàëûá âÿ èíäèíèí
þçöíäÿ äÿ áÿçÿí ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ãÿçåò úûðûëàíäà î úûðûëòû ùÿìèí
ãÿçåòèí àüëàìàüûäûð, éàõóä ÿëèíäÿí éåðÿ äöøöá ÷èëèê-÷èëèê ñûíàí
ýöçýöíöí ñÿñè äÿ ùÿìèí ýöçýöíöí àüëàìàüûäûð.
Î ãûø ýöíö ýöí åëÿ ÷ûõìûøäû êè, àäàìûí öçöíÿ åëÿ ýöëöðäö êè,
åëÿ áèë äöíéàäà ùå÷ áèð ìöùàðèáÿ éîõ èäè, ùå÷ áèð þëöì-èòèì éîõ
èäè, åëÿ áèë Õàíûì õàëàíûí àëòû îüëó, ìÿùÿëëÿìèçèí áöòöí úàâàíëàðû, êèøèëÿðè, ìÿíèì àòàì ìöùàðèáÿäÿ äåéèëäè, ùÿìèøÿêè êèìè þç åâëÿðèíäÿéäè, åëÿ áèë, äöíéàäà ùå÷ êèì àú äåéèëäè âÿ ùå÷ êèì ãûøûí
ñîéóüóíäàí öøöì-öøöì öøöìöðäö. Äöíéàíûí àë÷àã èøëÿðèíèí þç
ãàíóíëàðû âàð âÿ áó ãàíóíëàðäàí äà áèðè îíäàí èáàðÿòäèð êè, ìöùàðèáÿ âàõòû, åëÿ áèë, ñîéóüóí äÿðÿúÿñè äÿéèøèð, ìèñàë ö÷öí, ìöùàðèáÿ âàõòû òåðìîìåòð ìÿíôè 2 ýþñòÿðèðñÿ, áó, äèíú ýöíëÿðèí ìÿíôè 2ñè îëìóð, ìöùàðèáÿ ýöíëÿðèíèí ìÿíôè 2-ñè äèíú ýöíëÿðèí ìÿíôè 20ñèíÿ áÿðàáÿð îëóð, öøöäöð, öøöäöð.
Ùÿìèí öøöì-öøöì öøöäöéöìöç ãûø ýöíö î òóò àüàúûíûí àüëàìàüûíû áèðèíúè Úÿôÿðãóëó åøèòìèøäè, áèçèì äàëàíûí äèáèíÿ ãà÷ìûøäû
âÿ ýþðìöøäö êè, Èáàäóëëà éåêÿ ìèøàðëà àüàúû êþòöéöíäÿí êÿñèð.
Áèç äàëàíûìûçûí äèáèíÿ éûüûøûá Èáàäóëëàíûí î õàðòóò àüàúûíû
êÿñìÿéèíÿ òàìàøà åäèðäèê âÿ Èáàäóëëà ùÿð äÿôÿ èðèäèøëè éåêÿ ìèøàðû òóòóí ýþâäÿñèíÿ ÷ÿêÿíäÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, åøèòäèéèìèç î ñÿñ
ìèøàðûí ñÿñè äåéèë, òóò àüàúûíûí àüëàìàüûäûð âÿ ìÿí áöòöí äèããÿòèíè ÿëèíäÿ èøëÿòäèéè î èðèäèøëè éåêÿ ìèøàðà âåðìèø Èáàäóëëàíûí ïÿðòäÿ
àëà ýþçëÿðèíÿ áàõà-áàõà áöòöí öðÿéèìëÿ ôèêèðëÿøèðäèì êè, íÿ éàõøû
êè, ìÿí Èáàäóëëàíûí îüëó äåéèëÿì, íÿ éàõøû êè, Èáàäóëëà ìÿíèì
ãàðäàøûì äåéèë âÿ íÿ éàõøû êè, äöíéàäà Àü Äÿâÿ âàð âÿ î Àü Äÿâÿ, ÿëáÿòòÿ, ìöòëÿã áèð ýåúÿ ýÿëÿúÿê, Èáàäóëëàíûí éàøàäûüû åâèí ãàïûñûíäà éàòàúàã.
Ìÿí ëàï áàëàúà îëàíäà — îíäà ùÿëÿ ìöùàðèáÿ áàøëàìàìûøäû âÿ
áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ, ÿëáÿòòÿ, ùå÷ êèìèí àüëûíà äà ýÿëìèðäè êè, èêè-ö÷
504
èëäÿí ñîíðà áèçè ùàíñû ýöíëÿð ýþçëÿéèð — ùÿéÿòèìèçäÿ éà ßáäöëÿëè,
éà Ãîúà, éà Úÿáðàéûë ìÿíÿ úöðáÿúöð ôîêóñëàð ýþñòÿðèðäè âÿ ùÿìèí
ýþçÿë ôîêóñëàðäàí áèðè äÿ áóíäàí èáàðÿò èäè êè, ñàü ÿë èëÿ ñîë ÿëèí
áàø áàðìàüûíû ãàïàéûá òóòóðäóëàð, ñîíðà ñàü ÿëè éóõàðû ãàëäûðûðäûëàð, ñîë ÿëèíèí áàø áàðìàüû éîõ îëóðäó: «—Ýþðöðñÿí, ßëÿêáÿð? — äåéèðäèëÿð.— Áàðìàã éîõäó!» Ìÿí ýöëöðäöì: «—Ýèçëÿòìèñÿí! — äåéèðäèì. — Áàõ! — äåéèðäèì âÿ ãàïàíìûø ñîë ÿëè à÷ûðäûì: Áóäå!» —
äåéèðäèì, éóìóá îâúóí è÷èíäÿ ýèçëÿòäèêëÿðè áàø áàðìàüû äàðòûá
ãàëäûðûðäûì âÿ éàõøû áèëäèéèì áó ôîêóñ ùÿìèøÿ ìÿíÿ ëÿççÿò âåðèðäè, äàùà äîüðóñó, ìÿíÿ ëÿççÿò âåðèðäè êè, áþéöêëÿðèí áèúëèéèíè áàøà äöøöðäöì, ìÿíè àëäàäà áèëìèðäèëÿð...
Ùÿìèí âàõòëàð áèð äÿôÿ Èáàäóëëà äàëàíûìûçûí ãàáàüûíäàêû ñÿêèäÿ îòóðìóøäó âÿ ìÿíè ýþðÿíäÿ: «—Ýÿë áóðà, — äåäè. — Ñÿíÿ ôîêóñ ýþñòÿðÿúÿéÿì». Äöçäöð, ìÿíèì Èáàäóëëàäàí õîøóì ýÿëìèðäè,
àììà ôîêóñëàðäàí õîøóì ýÿëèðäè âÿ ìÿí ýÿëèá Èáàäóëëàíûí ãàáàüûíäà äàéàíäûì. Èáàäóëëà ñàü ÿëèíè ñîë ÿëèíèí öñòöíäÿ éóììóøäó:
«—Áàõ, — äåäè, — èíäè áàðìàüûì éîõ îëàúàã». Ìÿí ýöëöá: «—Áèëèðÿì» — äåäèì. Èáàäóëëà: «— Íÿ áèëèðñÿí, àëÿ? — äåäè. — Ùå÷ íÿ áèëìèðñÿí ñÿí! Áàõ!» — Èáàäóëëà ñàü ÿëèíè éóõàðû ãàëäûðäû âÿ ìÿí ýþçëÿäèéèì êèìè, ñîë ÿëèíèí áàø áàðìàüû éîõ îëäó. Ìÿí ýöëÿ-ýöëÿ: «—
Áóäå, îâúóíóí è÷èíäÿ ýèçëÿòìèñÿí áàðìàüóâó!» — äåäèì âÿ Èáàäóëëàíûí éóìóëìóø ñîë ÿëèíè àðõàéûí-àðõàéûí à÷ìàüà áàøëàäûì;
êèï þðòöëìöø áàðìàãëàðûíûí áèðèíè à÷äûì, èêèíúèñèíè à÷äûì, ö÷öíúöñöíö à÷äûì, ÷å÷ÿëÿ áàðìàüûíû äà à÷äûì âÿ ìÿí ýþðäöì êè, Èáàäóëëàíûí áàø áàðìàüû äîüðóäàí äà éîõ îëóá, ÿëèíèí î òÿðÿôèíÿ áàõäûì, áó òÿðÿôèíÿ áàõäûì âÿ äÿùøÿò ìÿíè áöðöäö, áàøûìûí òöêëÿðè
ãàáàðäû, ÷öíêè ìÿí îíäà áèëìèðäèì êè, Èáàäóëëàíûí ñîë ÿëèíèí áàø
áàðìàüûíû ùà÷àíñà áàëòà êÿñèá. Èáàäóëëà áÿðêäÿí ýöëìÿéÿ áàøëàäû,
ìÿí èñÿ äÿùøÿò è÷èíäÿ àüëàéà-àüëàéà åâèìèçÿ ãà÷äûì, õåéëè ìöääÿò ñàêèò îëà áèëìÿäèì âÿ î âàõòäàí äà öðÿéèìäÿ Èáàäóëëàéà áèð
íèôðÿò ÿìÿëÿ ýÿëäè; ìÿí áþéöéöðäöì, àììà î íèôðÿò ùèññè, î èéðÿíìÿê êå÷èá ýåòìÿê áèëìèðäè.
Èðèäèøëè, éåêÿ, åíëè ìèøàð òàìàì àüàúûí ýþâäÿñèíèí è÷èíÿ ýèðäè
âÿ ìèøàð î õàðòóò àüàúûíûí ýþâäÿñèíèí è÷èíäÿ îðà-áóðà ýåäèá-ýÿëèíúÿ, àüàúû êÿñäèêúÿ, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, ùÿìèí êÿñèê éåðèíèí ùÿð
èêè òÿðÿôèíäÿí òþêöëÿí àü-ñàðûìòûë òàõòà êÿïÿéè î õàðòóò àüàúûíûí
ãàíûäû âÿ îíäà î áàëàúà ßëÿêáÿð þçö ö÷öí õåéëè ìöääÿò éàäûíäàí
÷ûõìàéàí âÿ îíà ÷îõ ìÿíàëû ýþðöíÿí áåëÿ áèð êÿøô åòäè êè, ãàí ùÿìèøÿ ãûðìûçû ðÿíýäÿ îëìóð.
505
Èáàäóëëà äàëàíûìûçûí äèáèíÿ éûüûøûá î õàðòóò àüàúûíûí êÿñèëìÿéèíÿ òàìàøà åäÿí óøàãëàðà, éÿíè áèçÿ ôèêèð âåðìèðäè âÿ úèääúÿùäëÿ þç èøèíè ýþðöðäö, ùÿðäÿíáèð äàéàíûá áåëèíè äöçÿëäèðäè, áàø
áàðìàüûíûí éåðèíè îâóøäóðóðäó âÿ î äÿãèãÿëÿðäÿ ìÿí ÷îõ èñòÿéèðäèì êè, Èáàäóëëàíûí ñîë ÿëèíäÿêè áàø áàðìàã éåðè àüðûñûí, éàðà îëñóí, Èáàäóëëàíû èíúèòñèí, ýþéíÿòñèí.
Áèç áèð-áèðèìèçèí éàíûíäà äàéàíûá õàðòóò àüàúûíûí êÿñèëìÿéèíÿ òàìàøà åäèðäèê âÿ ùå÷ áèðèìèç ñÿñèìèçè ÷ûõàðòìûðäûã, ùå÷ áèðèìèç òÿðïÿíìèðäèê. Áèëìèðÿì áèçÿ íÿ îëìóøäó? Áèç íÿäÿí ãîðõóðäóã? Âÿ îíäà ìÿí áöòöí éåð öçöíäÿ áèð éèéÿñèçëèê ùèññ åòäèì, ìÿíè áèð àúû ùèññ áöðöäö âÿ ùÿìèí àúû ùèññ ìÿíÿ áàøà ñàëäû êè, äöíéàäà éèéÿñèçëèêäÿí ìöñèáÿò áèð øåé éîõäóð âÿ éÿãèí Èáàäóëëàíûí
õàðòóòó êÿñìÿéèíÿ òàìàøà åëÿéÿíäÿ áèçè ãîðõóäàí äà î éèéÿñèçëèê
ùèññè èäè, ìÿùÿëëÿìèçèí, äàëàíûìûçûí, áó õàðòóò àüàúûíûí éèéÿñèçëèéè èäè.
Î õàðòóò àüàúû áèðäÿí-áèðÿ ìÿíèì ö÷öí ÷îõ ÿçèç îëäó, ñåâèìëè îëäó, ìÿíèì ýþçÿëèì îëäó âÿ ìÿí ùå÷ âàõò àüëûìà ýÿòèðìÿçäèì
êè, î õàðòóò àüàúûíû, î ëàë-äèíìÿç àüàúû, ìöùàðèáÿíèí ñîéóüóíäàí
÷ûëïàã áóäàãëàðû öøöì-öøöì öøöéÿí î ÿçèçèì õàðòóò àüàúûíû áó ãÿäÿð èñòÿéèðÿì.
Òóò àüàúû àüëàéûðäû âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, Èáàäóëëàíûí ïÿðòäÿ
àëà ýþçëÿðèíäÿ ïèñ áèð ùÿðèñëèê âàð âÿ òóò àüàúûíûí áó àüëàéûøû äà,
áèçèì êö÷ÿìèçèí, äàëàíûìûçûí åëÿúÿ éåòèìëèéè, éèéÿñèçëèéè äÿ Èáàäóëëàéà ýöú âåðèð, ùÿâÿñ âåðèð, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, Èáàäóëëàíûí
ïÿðòäÿ àëà ýþçëÿðèíäÿêè î ùÿðèñëèê áöòöí þìðö áîéó ùÿìèøÿ ïóñãóäà äàéàíûá, íåúÿ êè, úàíàâàð ïóñãóäà äàéàíûð, — éåòèìëèê ýþçëÿéèá,
éèéÿñèçëèê ýþçëÿéèá, ýþçëÿéèá êè, Úÿôÿð äÿ, Àäèë äÿ, ßáäöëÿëè äÿ,
Ãîúà äà, Úÿáðàéûë äà, Àüàðÿùèì äÿ ìöùàðèáÿéÿ ýåòñèí âÿ îðàäà
þëñöí. Áèðäÿí-áèðÿ ìÿí ùèññ åòäèì êè, Úÿôÿð äÿ, Àäèë äÿ, ßáäöëÿëè äÿ, Ãîúà äà, Úÿáðàéûë äà, Àüàðÿùèì äÿ ìöùàðèáÿäÿ þëÿúÿêëÿð
âÿ áèð äÿ ùå÷ çàìàí áó äàëàíà ýÿëìÿéÿúÿêëÿð âÿ ìÿíè ãÿùÿð áîüäó, ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà Õàíûì õàëà ýÿëäè, Õàíûì õàëàíûí ãàëûí
ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí ýþçëÿðèíÿ áàõäûì âÿ åëÿ áèë êè, Õàíûì
õàëàíûí î ýþçëÿðè èëÿ òÿçÿäÿí áèð-áèð Úÿôÿðè ýþðäöì, Àäèëè ýþðäöì,
ßáäöëÿëèíè, Ãîúàíû, Úÿáðàéûëû ýþðäöì, Àüàðÿùèìè ýþðäöì âÿ áöòöí âàðëûüûìëà ùèññ åòäèì êè, áó ñààò éåðäÿí èðè áèð ãÿìáÿð ýþòöðÿúÿéÿì, âàð ýöúöìëÿ âóðóá Èáàäóëëàíûí áàøûíû ïàðòëàäàúàüàì, ìÿíèì öðÿéèì áÿðêäÿí äþéöíìÿéÿ áàøëàäû.
Úÿôÿðãóëó ìÿíèì éàíûìäà äàéàíìûøäû âÿ áèðäÿí ýþçëÿðèíè
506
Úÿáðàéûë äà.. àììà Úÿôÿð äÿ.. õûð÷ûëäàéà-õûð÷ûëäàéà Èáàäóëëàíûí þçöíöí ñöìöêëÿðèíè äîüðàéûð âÿ ìÿíèì òöêëÿðèì ãàáàðäû. Àüàðÿùèì èíäè áóðàäà îëñàéäû. ßáäöëÿëèíèí. Úÿáðàéûë. Ãîúà. Èáàäóëëà î èðèäèøëè éåêÿ. ôàéòîí÷ó Ùÿìäóëëà
êèøè éàëíûç áèð âàõò íÿçèð ÿêäèéè î õàðòóòóí àãèáÿòèíÿ àüëàìûð. íå÷ÿ ìöääÿòäèð Õàíûì õàëà î èðè âÿ àüàïïàã
àäàì ñöìöêëÿðè èëÿ áèð éåðäÿ òÿêáÿòÿê éàøàéûð. Ùÿñÿíàüà ÿìè äÿ. ÿëáÿòòÿ. î èðèäèøëè éåêÿ..Èáàäóëëàäàí ÷ÿêèá áàøûíû àðõàéà ÷åâèðäè. áó çàðàçàíû þëäöðÿê ýåúÿ!
Ìÿí Èáàäóëëàíûí ýþçëÿðèíäÿêè î ïèñ ùÿðèñëèéÿ áàõà-áàõà:
— Ùÿ! — ïû÷ûëäàäûì (âÿ î áàëàúà ßëÿêáÿð ùå÷ âàõò î úöð ãÿòèééÿòëè îëìàìûøäû!). àâòîáóñ âÿ «ïîëóòîðêà»ëàð áèð-áèðèíèí àðäûíúà äàëàíûìûçûí ãàáàüûíäà äöçöëñÿéäè. Àüàùöñåéí ÿìè
äÿ. ßáäöëÿëè äÿ. Õàíûì õàëàíûí äÿëè îëàúàüûíà
ñåâèíäè âÿ áó âàõò Úÿôÿðãóëó ìÿíèì ãóëàüûìà ïû÷ûëäàäû:
— Ýÿë. ìöùàðèáÿäÿ èäèëÿð âÿ îðàäà þëÿúÿêäèëÿð. Àäèë.
Ãîúà äà.
Úÿôÿðãóëó ñîéóã ãûø ýöíö ùèðñäÿí. Úÿôÿð.
Èáàäóëëàíûí ÿëèíäÿêè ìèøàð î õàðòóò àüàúûíûí ýþâäÿñèíèí àõûðûíà ÷ûõûðäû âÿ áó âàõò ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ùÿì
507
. Ãîúàíûí. àüëàéàí òÿêúÿ î õàðòóò äåéèë. ñîíðà áèðäÿí-áèðÿ Õàíûì õàëàýèëèí øöøÿáÿíäèíäÿ. Èáàäóëëà áèðäÿí-áèðÿ ìÿíèì öðÿéèìèí è÷èíÿ ýèðäè. äàëàíûìûçûí îðòàñûíäà Õàíûì õàëàýèëèí ïÿíúÿðÿñèíÿ òÿðÿô áàõäû âÿ ìÿí Úÿôÿðãóëóíó áàøà
äöøäöì. áó. ßáäöëÿëè. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ùÿéÿúàíäàí ãûçìûø èñòè ÿëè
èëÿ ìÿíèì áèëÿéèìè ñûõäû âÿ ìÿí áàøà äöøäöì êè. åíëè ìèøàðû ùå÷ âàõò áåëÿúÿ òóòóí
ýþâäÿñèíÿ éåðèäÿ áèëìÿçäè. ýåúÿ Èáàäóëëàíû þëäöðÿúÿéèê. áèçèì ìÿùÿëëÿìèçèí áöòöí êèøèëÿðè ìöùàðèáÿäÿ èäè âÿ ìÿíèì àòàì äà ìöùàðèáÿäÿ èäè. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ùÿðáè äÿìèðéîë÷ó èäè. äîüðóäàí äà. ùÿéàòûìûçûí
áèðèíúè úèääè ñþùáÿòèäèð âÿ áèç. ßçèçàüà ÿìè äÿ. ùå÷ âàõò öçöíö ýþðìÿäèéèì ôàéòîí÷ó Ùÿìäóëëà êèøè äÿ èíäè î
õàðòóòëà áèð éåðäÿ àüëàéûð.
Ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. áó õàðòóò àüàúû ùå÷ âàõò áåëÿúÿ àüëàìàçäû. î ùÿðèñëèê Úÿôÿðèí. ùÿëÿ ìöùàðèáÿ áàøëàìàìûø î ýþçÿë ýöíëÿðäÿêè êèìè. áèç ùå÷ âàõò áó úöð úèääè äàíûøìàìûøûã. åíëè ìèøàð äàùà õàðòóò
àüàúûíû êÿñìèð. Àäèë äÿ.. ÷öíêè Èáàäóëëàíûí ïÿðòäÿ àëà ýþçëÿðèíäÿêè ùÿðèñëèê èøûëäàäû. åëÿ-áåëÿ
ñþùáÿò äåéèë. Àüàðÿùèì äÿ áóðàäà äåéèëäèëÿð. Àäèëèí. Úÿáðàéûëûí. ìèøàðà êå÷ìèø Èáàäóëëàíûí ãûïãûðìûçû ãàíûíûí è÷èíäÿ àüàïïàã àüàðàí ñöìöêëÿðè ìÿíèì
ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿëäè.
Àüàðÿùèìèí ìöùàðèáÿäÿ þëìÿéèíÿ. Ãîúàíûí éàçû ìèçèíèí öñòöíäÿ ýþðäöéöì î èðè âÿ
àüàïïàã àäàì ñöìöêëÿðè ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿëäè âÿ
ìÿíè äÿùøÿò áàñäû êè.
äÿ Èáàäóëëàíû þëäöðÿúÿéèìèçÿ àüëàéûð. î õàðòóò äàùà àüëàìàéàúàã âÿ áèðäÿí-áèðÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. áåëèíè äöçÿëòäè. úàâàíëàðû êèìè ìöùàðèáÿäÿ ùÿëàê îëóá. àììà àíàìûí î ýþç éàøëàðû ìÿíÿ ÷îõ òÿñèð åòñÿ äÿ. ôàéòîí÷ó Ùÿìäóëëà êèøè
Èáàäóëëàíû äà èñòÿéèðäè. ýþçóúó áèçÿ áàõäû. ùÿìèí õàðòóò àüàúû äà áèçèì ìÿùÿëëÿíèí êèøèëÿðè. éåðèìèçäÿí òÿðïÿíìèðäèê âÿ Èáàäóëëà ýþçëÿðèíè î ìàâè. áèð áóäàüû ãûðäû. áó äÿôÿ òóòóí ÷ûëïàã
áóäàãëàðûíû ãûðìàüà áàøëàäû. áàëòàíû éåðÿ àòäû âÿ áèçÿ
òÿðÿô ýÿëäè.
Òóò àüàúû. áöòöí ÿçàá-ÿçèééÿòëÿð ñîíà éåòäè. ùÿð ùàëäà. î õàðòóòó ÷îõ èñòÿéèðäè. ÿëáÿòòÿ. î òÿðòÿìèç ýþéäÿí
÷ÿêäè. àíàì äèçëÿðèíÿ äþéÿ-äþéÿ
àüëàéàúàãäû.
Óøàãëàð Èáàäóëëàíûí áèçÿ òÿðÿô ýÿëäèéèíè ýþðÿíäÿ ãîðõóá äàëàí
áîéó öçöàøàüû ãà÷ûøäû.
áèç Èáàäóëëàíû þëäöðÿúÿêäèê. èêè
ÿëè èëÿ ñàïûíäàí òóòäóüó áàëòàíû áàøûíûí öñòöíÿ ãàëäûðûá ö÷öíúö áóäàüû ãûðìàã èñòÿéÿíäÿ. ÷öíêè î ñîéóã
ãûø ýöíö.
Õàðòóò ÷ûëïàã ãîë-áóäàüû èëÿ éåðÿ ñÿðèëìèøäè. î òÿìèçëèéè Èáàäóëëàíûí ýþçëÿðèíäÿêè î ùÿðèñëèéè äÿ ùÿìèí òóòàüàúû êèìè þëäöðäö — Èáàäóëëàíûí
ýþçëÿðèíäÿ éàëíûç þëö áèð ùÿðèñëèê ãàëìûøäû. òåç-òåç ýþðäöéö508
. äàùà ùÿð øåé ãóðòàðäû.. ÿëáÿòòÿ. õàðòóòóí ùÿìèí ñîíóíúó ýöíö ýþéöí öçöíäÿ ãÿðèáÿ áèð
ìàâèëèê âàð èäè âÿ ýþéöí î ìàâèëèéè. îüëóíóí î õàðòóòó áåëÿúÿ
êÿñìÿéèíÿ äÿ éàíûðäû. Èáàäóëëà òàóíëó èäè. Èáàäóëëàíûí ïÿðòäÿ àëà ýþçëÿðèíè èøûëäàòäû âÿ Èáàäóëëà éåíÿ ÿëèíÿ áàëòà àëäû. èêèíúèñèíè ãûðäû. ìÿíèì î àüëàéàí õàðòóòóì ýþâäÿñèíäÿí àøûá ÷ûëïàã
áóäàãëàðû èëÿ äàëàíûìûçûí äèâàðëàðûíû úûðà-úûðà éåðÿ ñÿðèëäè âÿ ìÿí
áèð àç éöíýöëëÿøäèì. áèç èñÿ. ùÿòòà ñåâèíäèì êè.
Äàëàíûìûçûí î úûçûëìûø äèâàðëàðû ìÿíÿ áàõûðäû âÿ äåéèðäè: «Þëäöð Èáàäóëëàíû! Þëäöð Èáàäóëëàíû! Þëäöð Èáàäóëëàíû!». ôàéòîí÷ó Ùÿìäóëëà êèøè. Èáàäóëëàíûí ïÿðòäÿ àëà
ýþçëÿðèíäÿêè ùÿðèñëèê éàâàø-éàâàø ñþíìÿéÿ áàøëàäû. ÿëáÿòòÿ. ñîíðà éåðÿ ñÿðèëìèø î õàðòóò àüàúûíà áàõäû âÿ ùÿìèí ùÿðèñëèê éåíÿ äÿ äèðèëäè... àììà. òóòàúàãäûëàð. áèðäÿí ÿë ñàõëàäû.
Èáàäóëëà î èðè âÿ èòèäèøëè ìèøàðû äà ÿëèíäÿí éåðÿ àòäû.
Èáàäóëëà ñîíóíúó äÿôÿ áåëèíè äöçÿëäèá ñàü ÿëè èëÿ áàø áàðìàüûíûí éåðèíè îâóøäóðàíäà Úÿôÿðãóëó èñòè ÿëè èëÿ ìÿíèì áèëÿéèìè áèð
äÿ ñûõäû âÿ ìÿí Úÿôÿðãóëóíóí ÿëèíèí î èñòèñèíèí òÿñèðèíäÿí àíàìû
ôèêèðëÿøäèì. åëÿ áèë. ýþéÿ áàõäû âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè.. óçóí âÿ èñòè ÷þðÿê áû÷àüûìûçû ýþòöðÿúÿêäèì âÿ ýåúÿ
áèç ùÿìèí áû÷àãëà Èáàäóëëàíû þëäöðÿúÿêäèê âÿ ìÿíè. êîëîíèéàéà ýþíäÿðÿúÿêäèëÿð.
çàðàçà Èáàäóëëà äþéöëäö. áàëàëàðûíû äîëàíäûðñûí. êàë âÿ õûðûëòûëû
ñÿñè èëÿ äåäè:
— Íÿ áàõóðñóç ìÿíÿ. áó òóò àüàúû äà ãàëàéäû? Îäå. Àíúàã áèëìÿéÿúÿêñöç êè. áóðàäà áàñäûðàúàãäûëàð. úàâàíëàðûíäàí ìöùàðèáÿäÿ
þëÿí åâëÿðèí ãàáàüûíäà äàéàíûá ùÿðäÿí àù ÷ÿêèðäè: «—Êÿôÿíñèç ýåäÿí íîâúàâàíëàð!. Èáàëóëëàíû áèç
þëäöðÿúÿêäèê âÿ ìÿùÿëëÿìèçèí Èáàäóëëàäàí çÿùëÿñè ýåòñÿ äÿ. Áèëìÿéÿúÿêñöç êè. ýþçëÿðè òóòóëìóø éàçûã ßìèíÿ õàëàíûí îüëó äåéèëäè. îäóí åëÿéèá àïàðûá ñàòñûí.. äÿâÿ íàëáÿíäÿ áàõàí êèìè? Íÿ ãàëûð êè. ãûðûëìûø ÷ûëïàã ãîë-áóäàüû. ôàøèñòëÿð îòóðóáëàð Âîðîíåæäÿ. Ìöùàðèáÿäÿ þëÿíëÿðè êÿôÿíÿ áöðöìöðäöëÿð. Áèð äÿíÿ çàðàçà âàðûéäû. Ñöìöêëÿðèì ÷öðöìöø
îëàúàã îíäà ìÿíèì!. ùÿð
ùàëäà. äöíéàéäû çà509
. ãèñìÿò îëàúàã.
Èáàäóëëà ýÿëèá áèçèìëÿ öçáÿöç äóðäó âÿ éóõàðûäàí àøàüû äöç
áèçèì ýþçëÿðèìèçèí è÷èíÿ áàõäû âÿ èíäè Èáàäóëëàíûí ïÿðòäÿ àëà ýþçëÿðèíäÿ î ùÿðèñëèêäÿí ùå÷ áèð ÿñÿð-ÿëàìÿò éîõ èäè.. åëÿ-áåëÿúÿ áàñäûðûðäûëàð âÿ Ìîëëà ßñÿäóëëà äà êþùíÿ ÿë àüàúûíû òàããûëäàäà-òàããûëäàäà êö÷ÿäÿí êå÷ÿíäÿ êèøèëÿðèíäÿí.
Èáàäóëëà Úÿôÿðãóëóíóí íÿ äåäèéèíè áàøà äöøìÿäè (éà ìÿíÿ
áåëÿ ýÿëäè?) âÿ éåíÿ äÿ ùÿìèí êàë âÿ õûðûëòûëû ñÿñè èëÿ. îòóç èëäÿí ñîíðà áþéöê êèøè îëàúàãñóç.. ãîéìàéàúàãäûëàð êè. éà éîõ?
Úÿôÿðãóëó äåäè:
— Ñÿíÿ ãèñìÿò îëàúàã!
ßëáÿòòÿ.
Ìÿí äÿ ãà÷ìàã èñòÿäèì. êåô åëÿéèðëÿð þçëÿðèé÷öí çàðàçàëàð! ×öíêè áó äöíéà çàðàçà äöíéàäû! Àäàìà ãàëàí áèð êÿôÿíäè. î äà ìÿëóì äþéöë. Èáàäóëëà àíàñû þëìöø. Úÿôÿðãóëóíóí èñòè ÿëè ìÿíèì áèëÿéèìè ñûõûðäû âÿ
Úÿôÿðãóëó äà óøàãëàðà ãîøóëóá ãà÷ìàäû. Èáàäóëëàíûí þëöñöíö áàøãà éåðäÿ áàñäûðñûíëàð. ãà÷ìàüà ãîéìàäû âÿ ìÿí éåðèìäÿ äàéàíäûì. ùÿ? Áèëèðÿì. Îíäà äà éàäóâóçà äöøÿúÿê ìÿíèì áó àüàúû
êÿñìÿéèì.» Èáàäóëëà èñÿ ìöùàðèáÿéÿ ýåòìÿéÿúÿêäè. òóòóí î êÿñèê êþòöéö. ÷öíêè ñîë ÿëèíèí áàø áàðìàüû éîõ èäè. Ýîðóìà ñþéÿúÿêñèç ìÿíèì. äàéàíäû. àììà éåðÿ ñÿðèëìèø î éåòèì òóò àüàúû. áó àüàúû êÿñäè êè.. áóðàäà þëÿúÿêäè. àðàã èéè âåðÿ-âåðÿ äåäè:
— Åëÿ áèëèðñèç ìÿí ÿúëàôàì.
àäàìà. äàëàíûìûçûí
úûçûëìûø î äèâàðëàðû ìÿíè ñàõëàäû. ìÿí Úÿôÿðãóëóíóí äåäèéè ñþçöí ìÿíàñûíû áàøà äöøäöì. êÿôÿíÿ áöêöá áàñäûðàúàãäûëàð.
äåéÿúÿêñèç. Èáàäóëëàéäû î çàðàçàíûí àäû.ìöç àäàì äåéèëäè.
Î ýåúÿ ìÿí î éàçûã òóò àüàúû áàðÿäÿ äÿ. — Âÿ Èáàäóëëàíûí î ïÿðòäÿ àëà ýþçëÿðèíäÿí áèð äàìëà éàø ñö-
çöëöá ñèôÿòè èëÿ àõäû.ðàçà!. (éÿíè áöòöí áþéöêëÿð áåëÿ äåéèðäè)
Èáàäóëëà ÿëèíÿ êå÷ÿí ïóëó è÷êèéÿ âåðèð. éÿãèí.Îòóç äîããóç éàøûì îí èë áóíäàí ÿââÿë òàìàì îëäó... ÷öíêè Èáàäóëëàíûí äåäèéè î îòóç èë ñþçö ìÿíÿ áÿëêÿ äÿ ùÿð
øåéäÿí àðòûã òÿñèð åòìèøäè.
Ìÿíèì àòàìûí îòóç éåääè éàøû âàð èäè âÿ áåëÿ ÷ûõûðäû êè. àììà ÿí ÷îõ îòóç èë áàðÿäÿ ôèêèðëÿøèðäèì..
ßëáÿòòÿ. áèç áèëèðäèê êè. áèç áóðàñûíû äà áàøà äöøöðäöê êè.
510
.î ñîéóã ãûø ýöíö áèç Úÿôÿðãó-
ëó èëÿ áèð-áèðèìèçÿ áàõûá Èáàäóëëàäàí àðàëàíäûã âÿ àñòà àääûìëàðëà
êå÷èá äàëàíäàí ÷ûõäûã... Èáàäóëëàíûí áàëàëàðû âàð âÿ éÿãèí áóíó
äà éàëàí äåéèðäè.
. î ãîëó-áóäàüû ãûðûëìûø î õàðòóòóí. î îòóç èëäÿí ñîíðà ìÿí àòàìäàí äà èêè éàø áþéöê îëàúàãäûì. àììà.. éèéÿñèçëèéèíè àçàëòìûðäû.. Èáàäóëëàíûí àüëàìà-
üû áàðÿäÿ äÿ ôèêèðëÿøèðäèì. éåòèìëèéèíè. Îòóç èëäÿí ñîíðà ìÿíèì îòóç äîããóç
éàøûì îëàúàãäû âÿ ìÿí áóíó ùå÷ úöð àüëûìà ñûüûøäûðà áèëìèðäèì. áèçèì äàëàíûí äèâàðëàðûíû úûðìàãëàéà-úûðìàãëàéà þëÿí î òóò àüàúûíûí
éàçûãëûüûíû.
è÷êèéÿ ýåäÿúÿêäè âÿ Èáàäóëëàíûí ýþçëÿðèíèí áåëÿúÿ éàøàðìàüû äàëàíäà éåðÿ ñÿðèëìèø î ÷ûëïàã. áèç þìðöíäÿ áó-
ðàñûíû äà åøèòìÿìèøäèê êè. äàùà ýåúÿ Èáàäóëëàíû þëäöðìÿéÿúÿéèê. ùÿð ùàëäà. áó îäóíóí ïóëó äà.
Ôàøèñò îüðàøëàðû ÷ûõàðòäûã Âîðîíåæäÿí!. ùÿòòà äàëàíûìûçûí äèâàðëàðû. Óð-ð-ðà-ààà!..
Äàëàíûìûçûí àðâàäëàðû.. Èáàäóëëàíûí ýöúöíö ýþðìÿëè
èäè.
Ùÿìèí éàüûøëû-ñàçàãëû ãûø ýöíö Èáàäóëëà. ïàéûçûí ýöíÿøè àëòûíäà éàíûá ãàðòûìûø íàçèê áîüàçûíûí äàìàðëàðû øèøÿøèøÿ éåíÿ âàð ýöúö èëÿ ãûøãûðäû:
— Óð-ð-ðà-ààà!. Èáàäóëëàíûí ýöúöíÿ øöáùÿ åäèðäè. íÿ åëÿñèí: Èáàäóëëà511
. ùÿéÿò ãàïûëàðûíûí àüçûíà éûüûøäû âÿ Èáàäóëëà äà éóìðóüóíó äöéöíëÿéèá áèð-áèð áó úàìààòûí ýþçö ãàáàüûíäà îéíàäà-îéíàäà:
— Ýþðäöç!?— äåäè. òîï ëöëÿñèíäÿí ÷ûõìûøäû. ãà÷à-ãà÷à.
Èáàäóëëà ýÿëèá äàëàíûìûçûí îðòàñûíäà äàéàíäû.. áöòöí äöíéàíûí íÿìëèéèíäÿí. Ôàøèñòëÿðè ãîâäóã Âîðîíåæäÿí!
Óð-ð-ðà-ààà!.
— Ýþðäöç?! Ýþðäöç íåúÿ ãîâäóã îüðàø ôàøèñòëÿðè Âîðîíåæäÿí?!
Àðâàäëàð. ãûø äåéèëäè. Óð-ð-ðà-ààà!.. áèð ÿëè èëÿ ïåíúÿéèíèí ùÿìèøÿ à÷ûã îëàí ÿòÿêëÿðèíäÿí
(þìðöíäÿ ÿéíèíÿ ïàëòî ýåéìèðäè. ãàïûëàðûí àüçûíà éûüûøàí áó äàëàí úàìààòû. ùàìû Èáàäóëëàíûí áþéöêëöéöíö. áöòöí äöíéàíûí öøöìÿéèíäÿí. òÿêúÿ áèçèì äàëàíûìûçûí.
ïÿíúÿðÿëÿðè äÿ Èáàäóëëàíûí áþéöêëöéöíÿ. éàéûí. ìÿíèì àíàìûí àäàøû Ñîíàíûí.. — Ýþðäöç?!
Åëÿ áèë èíäèéÿ êèìè. àììà èíäÿí ñîíðà äàùà ùå÷ áèð øöáùÿ éåðè ãàëìàìàëû
èäè. óøàãëàð äàëàíûí îðòàñûíäà äàéàíûá éóìðóüóíó îéíàäàí âÿ íàçèê áîüàçûíûí äàìàðëàðû øèøÿ-øèøÿ âàð ýöúö èëÿ ãûøãûðàí
Èáàäóëëàéà áàõà-áàõà ãàëìûøäû âÿ áèëìèðäè êè. ãûøãûðàãûøãûðà áèçèì äàëàíûìûçà ýèðäè:
— Óðà-àà-à-ààà!.XXVIII
Ñîíàíûí. åëÿ áèë êè. óøàãëàðû ïÿíúÿðÿëÿðäÿí áîéëàíäû. ãàïûëàðû. ùÿðàðÿòñèçëèéèíäÿí äåéèðäè. î áèðè ÿëè èëÿ îðòàñû äöéìÿëè àëòûêöíú êåïêàñûíûí äèìäèéèíäÿí òóòóá
àéàãëàðû äàëàíûìûçäàêû ýþëìÿ÷ÿëÿðÿ áàòà-áàòà. êöëÿê éàüûøû äàëàíûìûçûí äèâàðëàðûíà ÷ûðïûðäû.
XXIX
Î ãûø ýöíö— 1943-úö èë éàíâàðûí àõûðëàðû èäè — åëÿ áèë êè. ñààòñàç Ýöëàüàíûí àðâàäû Ñîíàíûí ãÿìëè áèð ýþçÿëëèéè âàð èäè. ùÿìèøÿ ïåíúÿêäÿ îëóðäó). ùàìû — ïÿíúÿðÿäÿí áàõàí.. éåíÿ äÿ êöëÿêëè-ñàçàãëû áèð ïàéûç ýöíö èäè. òÿêúÿ áèçèì êö÷ÿìèçèí éîõ. éàçûí.
îíäà ýÿðÿê áó åâëÿðè òàíûìàéàéäû. Ìåéðàíãóëó ÿìèíèí îüëó Èáðàùèì èíèøèë ìöùàðèáÿäÿ þëäö. áèçèì äàëàíûí úàìààòû Èáàäóëëàíûí ßìèíÿ õàëàíû ÷ûüûðòìàüû ìöíàñèáÿòèëÿ ãàïûéà. áÿëêÿ äîüðóäàí äà úàìààò
äöç äåéèðäè. îíóí éàíûíäà ßëèàááàñ êèøèíèí åâèäè (ãàïûñûíäà äà áèð éåêÿ ãûôûë âàð.. Ìÿøÿäèõàíûì õàëàíûí îüëó äà ìöùàðèáÿäÿ þëäö âÿ ÿýÿð Ñîíà äÿëè îëñàéäû. éîõ. àõû. äöç ôèêèðëÿøèðäè. ïÿðòäÿ àëà ýþçëÿðè èëÿ äàëàíûìûçûí úàìààòûíà ìåéäàí îõóéà-îõóéà ãûøãûðûðäû:
— Ýþðäöç?! Ýþðäöç?!
ßìèíÿ õàëà äà îòàüûíäàí ÷ûõûá ïèëëÿêÿíèí áàøûíäà äàéàíìûøäû
âÿ äåìÿê îëàð êè. ýÿðÿê áó åâëÿðè äÿ òà512
. àüëûíû èòèðèðäè.. äÿëè èäè. äÿëè îëìàìûøäû..
íÿ åëÿñèí? Ùÿð ùàëäà áèðèíúè äÿôÿ èäè êè.
åëÿ áèë. êöëÿê îíó éåðèíäÿí òÿðïÿäÿ áèëìèðäè. ßëÿêáÿðäèð). áèð ãöðóð âàð èäè. äÿëèëèê äåéèëäè áó. áèð àç éóõàðûäà
Õàíûì õàëàýèëèí éàøàäûüû äàëàíäû (î äàëàíäà áèð «ïðàâàäíèê» äÿ
éàøàéûð âÿ î «ïðàâàäíèê»èí äÿ àðâàäûíûí àäû Ñîíàäûð. Ýöëàüàíûí äîäàãëàðûíäàêû î õÿôèô òèòðÿéèøè ýþçö èëÿ ýþðäö âÿ Ýöëàüà. äîüðóäàí äà Èáàäóëëà þçö òÿêáàøûíà. éîõ. åëÿ áèë. ýþçö èëÿ ýþðäö. àäû äà. äåéÿñÿí. ÿââÿëúÿ áåëÿ áàõìûðäû. î Ñàðû
ùàìàìûí ãàðàëòûñûäû. éà äà êè. áèð áàëàúà
îüëàíëàðû äà âàð. åâëÿðèí äàìëàðûíäàêû ãàðûí àüûìòûëëûüû ýöúëÿ ñåçèëèðäè âÿ Ñîíà éåðèíäÿí ãàëõäû. ïÿíúÿðÿéÿ
òîïëàøìàìûøäû. êö÷ÿéÿ áàõäû. î òÿðÿôäÿ Ìÿøÿäèõàíûì õàëàýèë éàøàéûð. éà ïÿíúÿðÿëÿðäÿí ÷ÿêèëñèí. ãàïûëàðû áàüëàñûí. áàõ. ìöíàñèáÿò áàøãà èäè âÿ áóíà ýþðÿ äÿ àäàìëàð ìàò
ãàëìûøäûëàð.íû ÿëÿ ñàëñûí. ÿéíèíäÿêè ýåúÿ êþéíÿéèíäÿ ýÿëèá îòàüûí êö÷ÿ
ïÿíúÿðÿñèíèí ãàáàüûíäà äàéàíäû. èíäè áóðäàí ýþðöíìöð). î òÿðÿôäÿ Ìåéðàíãóëó ÿìèýèë éàøàéûð. ýöú ýÿëìèøäè. ãîëóíóí ýöúöíÿ ýåäèá
Âîðîíåæè ôàøèñòëÿðäÿí àçàä åëÿìèøäè.. àõû. î õÿôèô òèòðÿéèøè Ñîíà ýþçëÿðè èëÿ ýþðäö. ùå÷ íÿ ýþðìÿéÿí ýþçëÿðè èëÿ ùÿéÿòèí ùàñàðûíûí
öñòöíäÿí Èáàäóëëàéà òÿðÿô áàõûðäû.
Êöëÿê àç ãàëûðäû Èáàäóëëàíû ýþòöðöá àïàðñûí. ãàðà áàñûðäû
îíó? Àììà.
éîõ.
ýÿðÿê áóíëàðûí ùàìûñûíû éàäûíäàí ÷ûõàðàéäû. äÿëè îëñàéäû.
Î ãûø ýåúÿñè áöòöí ìÿùÿëëÿ éàòìûøäû âÿ ãàðàíëûã è÷èíäÿ êö÷ÿäÿêè. àììà 1943-úö
èëèí î éàíâàð ýöíö Èáàäóëëàéà.
XXX
Áÿëêÿ äîüðóäàí äà äÿëè îëìóøäó. ßìèíÿ õàëàíûí ùÿìèøÿ ñóëó âÿ
äîíóã îëàí ýþçëÿðèíäÿ ùÿìèí äÿì áèð ôÿõàðÿò.
éîõ.
Äöç ö÷ àé áóíäàí ÿââÿë Ýöëàüàíûí áó øÿêëèíè àëáîìäàí ýþòöðäö âî ôîòîãðàô ßëèíèí éàíûíà ýåòäè. êèìÿñÿ
íÿñÿ äåñèí.
Îòàüûí äèâàðûíäàí àñûëìûø î øÿêèëè ö÷ àé áóíäàí ÿââÿë áþéöòäöðìöøäö âÿ äöç ö÷ àé èäè êè. ùÿòòà ëàï ýöëñöí äÿ. àììà ùÿìèí ãîðõóäà áèð öìèä äÿ ýèçëÿíìèøäè âÿ Ñîíà î àüëàñûüìàç öìèäè ùèññ åäèðäè.
Ñîíà î øÿêèëè ôîòîãðàô ßëèéÿ âåðäè:
— Áþéöò áó øÿêèëè. î øÿêèëëÿ äàíûøûðäû.
ìöìêöí äåéèë. ìÿùÿëëÿäÿ äÿ àäàìëàðëà. äåéèðäèëÿð êè. ýþçëÿðè èëÿ äåéèðäèëÿð. äàùà äîüðóñó. íÿñÿ åøèòñèí.
áàøãà ùå÷ íÿ äåéÿ áèëìèðäè. ùàìû äÿëè áèëÿðäè îíó âÿ áÿëêÿ Ñîíà äîüðóäàí äà äÿëè
îëóá?
Ùÿð ýöí ñÿùÿð äóðóá èøÿ ýåäèðäè. Ôîòîãðàô ßëè ñóàë âÿ ìàðàã äîëó ýþçëÿðèíè. ñîíðà Ýöëàüàíûí ñèíÿäÿí éóõàðû ÷ÿêäèðäèéè áó øÿêèëèí àðõàñûíà áàõäû. öðÿéèíäÿêèëÿðè î øÿêèëÿ äåéèðäè âÿ òÿõìèíÿí îí ýöí èäè êè. ÷öíêè þçöíäÿí àñûëû äåéèë.
Àäàìëàðûí íÿ òÿãñèðè âàð âÿ Ñîíà àäàìëàðû íåúÿ áàøà ñàëà
áèëÿðäè êè.
Ôîòîãðàô ßëè øÿêèëè Ñîíàäàí àëäû. ñþùáÿò åëÿìÿéè áàúàðìûð. Ñîíà ýþçëÿðäÿí îõóéóðäó áóíó. äöíéàäà ùå÷ êèì Ñîíàéà èíàíìàçäû. þçö èñòÿéèð êè. ùÿìèøÿêè ãàðà
ïàëòàðûíû ýåéèá.
þçöíäÿí àñûëû äåéèë áó. äÿãèã èôàäÿ åäÿ áèëìèðäè. ÿââÿëêè êèìè äàíûøìàüû. àõøàì èø ãóðòàðàí êèìè åâÿ
ãàéûäûðäû âÿ èøäÿ äÿ. àíúàã ñàëàìëàøûðäû. ãàðà éàéëûüûíû áàüëàìûø âÿ Ýöëàüàíûí þëöì õÿáÿðè ýÿëÿíäÿí ñîíðà. êèìëÿñÿ äàíûøñûí.
àììà áöòöí þìðöíäÿ áèðèíúè äÿôÿ î øÿêëÿ áàõìàãäàí ãîðõäó âÿ
öìóìèééÿòëÿ. ìÿùÿëëÿäÿ äÿ àäàìëàð äèëëÿðè èëÿ áèð ñþç äåìÿñÿëÿð äÿ. äÿëè
äåéèëäè âÿ Ýöëàüàíûí äîäàãëàðûíäàêû î õÿôèô òÿáÿññöìö Ñîíà ýþçëÿðè èëÿ ýþðäö. ñþùáÿò åäÿ áèëìèðäè âÿ èøäÿ äÿ. Ñîíàíûí áöòöí äàõèëèíäÿ. ùèññ åäèðäè: áó åâäÿ íÿñÿ áàø âåðèð.íûìàéàéäû. î øÿêëÿ áèð äÿ áàõìàã èñòÿäè.
àììà íÿ èäè? — áèëìèðäè. øÿêèëèí àðõàñûíäà
4-33
513
. éàçûã Ñîíà äÿëè îëóá. ùå÷ êèìëÿ ùå÷ íÿ äàíûøìàéàí Ñîíàéà çèëëÿäè.
Ýÿëèá øàìû éàíäûðìàã èñòÿäè. î åâëÿðäÿ éàøàéàí àäàìëàðû äà òàíûìàéàéäû. åâäÿ îëäóüó áöòöí ìöääÿòäÿ î øÿêèëëÿ öçáÿöç èäè. àììà áàúàðìûð. Ôîòîãðàô ßëè Ñîíàíû ýþðÿíäÿ òÿÿúúöáäÿí ýþçëÿðè áÿðÿëäè âÿ èíäè ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà äàéàíûá êö÷ÿíèí ãàðàíëûüûíà áàõàí Ñîíà áóíó äà éàõøû éàäûíà ýÿòèðèðäè.
ñþçëÿ äåéÿ áèëìèðäè âÿ äåñÿéäè äÿ. áàõäû. áöòöí è÷èíäÿ áèð ãîðõó âàð
èäè.
åëÿ äàíûøûð. Ñÿíè ñèôÿòäÿí äÿ òàíûéûðäûì. î áîéäà.. 13 ìàé 1939-úó èë».
Ñîíà ùÿìèí ýöíÿ ãÿäÿð þìðöíäÿ ùå÷ âàõò Ýöëàüàíû ýþðìÿìèøäè. Ìÿí ñÿíèí
àäûíû äà áèëèðäèì.
Ôîòîãðàô ßëè ùå÷ íÿ äåìÿäè. ñÿí ùàíñû ýöí ýÿëèá ÷ûõàúàãñàí. áó ÷àðïàéûäà. ýöíëÿðèí áèð ýþçÿë ýöíöíäÿ Ýöëàüà èëÿ ðàñòëàøàúàãäû. Ìÿí áèëèðäèì êè.
Ýöëàüà Ñîíàéà èíàíûðäû..
Èêè ýöíäÿí ñîíðà. áåëÿäèð. òèêèø ôàáðèêèíäÿ èøÿ ýèðìèøäè âÿ úÿìè ö÷-äþðä àé
êå÷ÿúÿêäè..
ãîëëàðû èëÿ éîõ. Ñîíà ÿëè
èëÿ Ýöëàüàíûí ÿëèíäÿí òóòìóøäó âÿ Ýöëàüàíûí ÿëè Ñîíàíûí äàõèëè514
.. áöòöí áÿäÿíè èëÿ.. äîüðóäàí
äà. ùàíñû ýöí ýÿëÿúÿê ñÿíè ýþðÿúÿéÿì. Áàêû.ýþé ìöðÿêêÿáëÿ éàçûëìûøäû: «Ìÿíèì ýöëöì Ñîíà! Áàõàíäà õàòûðëàìà. Ñîíàíûí ñèôàðèøè àäè
ñèôàðèø äåéèëäè. áó åâÿ. Ñîíàíûí âåðäèéè øÿêëè ýåðè ãàéòàðìàäû. áåëÿúÿ áèð ãûø ýåúÿñè. åëÿ áèë Ýöëàüà èíäè äÿ ñàüäûð (íÿ áîéäàäûð... áàõìàéàðàã êè. àììà Ñîíà áàøà äöøäö êè.. Ñîíà äöç äåéèð.
Íÿ àäè ñþçëÿð èäè: ðàñòëàøìàã. ôîòîãðàô ßëè íÿ ôèêèðëÿøäè. èêèñè äÿ ÷àðïàéûäà óçàíìûøäû..
Áèð äÿôÿ.. áöðêöäÿí íÿôÿñ àëìàã
îëìóðäó.
ñîíðà Ýöëàüà èëÿ ýþðöøìÿéÿ áàøëàéàúàãäûëàð. èíäè î áîéäà ôîòî êàüûçû òàïìàã ÷îõ
÷ÿòèí èäè. î áîéäà) âÿ áèð
äÿ êè. áåëÿúÿ áèð
ãàðàíëûã è÷èíäÿ Ñîíà Ýöëàüàíûí ãóúàüûíäà èäè âÿ òÿêúÿ ÿëëÿðè èëÿ.
— Íÿ áîéäà áþéöäöì?
— Ýöëàüà íÿ áîéäàäûð. ýåúÿíèí ãàðàíëûüû èäè. þçöíöí
àü úèéÿðè õÿñòÿ îëäóüó ö÷öí ôîòîãðàô ßëè ìöùàðèáÿéÿ ýåòìÿìèøäè. Ñîíà Øóøà óøàã åâèíäÿ ìÿêòÿáè òÿçÿúÿ áèòèðèá
Áàêûéà ýÿëìèøäè. èêèñè äÿ ÷ûëïàã èäè.. àäàì áîéäà øÿêëè íåéëÿéèð? Àíúàã
ôîòîãðàô ßëèíèí Ýöëàüàéà ùþðìÿòè âàð èäè.. öìóìèééÿòëÿ.
Ýöëàüà áó øÿêëè ÷ÿêäèðÿíäÿ. ùÿëÿ Ñîíà èëÿ åâëÿíìÿìèøäè âÿ
áó î âàõòëàð èäè êè. èìêàíûíäà íÿ âàðäûñà åëÿìÿéÿ ùàçûð èäè âÿ áó äÿôÿ äÿ áàõìàéàðàã êè..
Áèð äÿôÿ éàé èäè. áàõ. åâëÿíìÿê. áèëèðäè êè. àüëû áàøûíäà îëàí àäàì. áàõ. ýþðöøìÿê. õàòûðëàéàíäà áàõ! Ýöëàüà. ñîíðà Ýöëàüà èëÿ åâëÿíÿúÿêäèëÿð âÿ Ñîíà.
Ôîòîãðàô ßëè ôèêèðëÿøäè êè.
àììà ìöùàðèáÿéÿ ýåäÿíëÿðèí âÿ õöñóñÿí äÿ ìöùàðèáÿäÿ ùÿëàê
îëàíëàðûí ùàìûñû ö÷öí öðÿêäÿí éàíûðäû... áó éàçûã äîüðóäàí äÿëè îëóá. ôîòîãðàô ßëè áþéöòäöéö øÿêëè þçö ýÿòèðèá Ñîíàéà âåðäè âÿ Ñîíà î øÿêëè îòàüûí äèâàðûíäàí àñäû. Ñîíà îíëàðûí èëê äÿôÿ ðàñòëàøäûãëàðû ýöíö ýþçëÿìèøäè.
àììà Ýöëàüàíû òàíûéûðäû âÿ ýþðÿí êèìè äÿ òàíûäû. áöòöí äàõèëè èëÿ Ýöëàüàíû ãóúàãëàìûøäû âÿ äåìèøäè:
— Ìÿí î ýöíö ýþçëÿéèðäèì.. áó îòàüà ýÿëèí ýÿëÿúÿêäè.
åíëèêöðÿêëè. î úöð ôèêèðëÿøìèøäè. ÷öíêè ÿââÿëúÿ àòàñû þëìöøäö.. èñòè îëàíäà ñÿðèíè éàíûíäà. Ñîíà?. áó Ñîíàéà íÿ îëóá. ñîíðà Ýöëàüà îí ö÷-îí äþðä éàøëàðûíà ÷àòàíäà àíàñû þëìöøäö âÿ Ýöëàüàíû ìÿùÿëëÿ áþéöòìöøäö. àíàñû äà.. õîøáÿõòëèéè áåëÿúÿ öç-öçÿ.
Ãûçëàð áó äÿôÿ ìàðàã âÿ åéíè çàìàíäà..
515
.
— Áóíëàðû ìÿí íÿ âàõò ñÿíÿ äàíûøìûøàì?
Áöòöí áóíëàðû ùà÷àíñà Ñîíàéà äàíûøìàüû Ýöëàüàíûí éàäûíà
ýÿëìèðäè...
Îíäà ùÿëÿ ÿðÿ ýåòìÿìèø ãûçëàð Øþâêÿòèí áó ñþçëÿðèíäÿí
ÿìÿëëè-áàøëû áèð øåé áàøà äöøìÿìèøäèëÿð. áÿõòÿâÿð áàøûíà. ùþðìÿòëè
úàâàíëàðûíäàí èäè âÿ Ýöëàüà äà ìÿùÿëëÿíè ÷îõ èñòÿéèðäè.
Î âàõòëàð Ñîíà ùÿðäÿí èøäÿ äÿ áåëÿúÿ öðÿêäÿí ýöëöðäö âÿ Ñîíà èëÿ áèð éåðäÿ èøëÿéÿí ãûçëàð áóíà ìÿÿòòÿë ãàëûðäûëàð. åâèíè ìÿùÿëëÿ ñàõëàìûøäû. àììà áÿõòÿâÿðëèéè.
— Áèðäÿí ñÿí úàäóýÿð-çàä îëàðñàí à. òÿìèçëèê ýÿòèðèðäè âÿ Ñîíà ùÿìèí ãàðàíëûãäà ýþçëÿðèíè òàâàíà çèëëÿìèøäè.. Îíà ýþðÿ äÿ ùÿð øåéè áèëèðÿì.. áåëÿ ýöëöð?! Õÿäèúÿ õàëà ýöëöìñÿéèðäè âÿ äåéèðäè:
— Áÿõòÿâÿðäè äÿ Ñîíà. î
úöð àüëàìûøäû. ñîéóã îëàíäà èñòèñè éàíûíäà. ÷öíêè áÿõòÿâÿðëèê áàðÿäÿ. å. Ýöëàüàíûí óøàãëûã âàõòëàðûíäàí äàíûøûðäû. Ìÿí ñÿíè ÷îõ èñòÿéèðÿì äÿ. Ýöëàüàíûí àòàñû äà ìÿùÿëëÿéäè. éÿíè êè.
Ñîíà öðÿêäàí ýöëìöøäö:
— À-à-à. Ýþçëÿðèíäÿí ýþðöðÿì!. õîøáÿõòëèê áàðÿäÿ
÷îõ îõóìóøäóëàð. ùþðìÿò äîëó ýþçëÿðèéëÿ Ñîíàéà áàõûðäû. ãàðäàøëàðû. ÿðÿ ýåòìèø úàâàí ýÿëèíëÿð èñÿ Øþâêÿòèí áó ñþçëÿðèíäÿí ñîíðà. ýþç-ýþçÿ ýþðìÿìèøäèëÿð...
Ýöëàüà ùåéðÿò è÷èíäÿ Ñîíàéà ãóëàã àñûðäû. êö÷ÿäÿ ðàñò ýÿëÿíäÿ ùÿñÿäëÿ Ñîíàíûí ýþçëÿðèíÿ áàõìûøäûëàð.. àììà Ñîíàíûí äåäèêëÿðè ùàìûñû ùÿãèãÿò èäè.
Ýöëàüà ùöíäöðáîéëó. Ñîíàéà íÿ âàð êè. îíà ýþðÿ áåëÿ ýöëöð. ÷öíêè áåëÿúÿ öðÿêäÿí ýöëìÿéÿ áèð ñÿáÿá éîõ èäè âÿ ùàìû òÿÿúúöáëÿ Ñîíàéà
áàõûðäû. ñîíðà äà äöíéàýþðìöø Õÿäèúÿ õàëàéà áàõûðäûëàð. ÷îõ åøèòìèøäèëÿð. Ýöëàüà äîüðóäàí äà óøàãëûã ÷àüëàðûíäà î úöð åëÿìèøäè. øöìàë áèð îüëàí èäè âÿ Õàíûì õàëàíûí îüëàíëàðû èëÿ áèðëèêäÿ ìÿùÿëëÿíèí ÿí ñàéûëàí.
Áèð äÿôÿ Øþâêÿò ùàìàìäà ãûç-ýÿëèíëÿðëÿ áèð éåðäÿ ÷èìÿíäÿ
äåìèøäè:
— Åù.
àé Õÿäèúÿ õàëà.íÿ áèð ñÿðèíëèê ýÿòèðèðäè.
áàúûëàðû äà.
ïÿíúÿðÿ ñöðàùèëÿðèíäÿêè ãàðûí àüàðòûñû èäè.. Àãàðÿùèì äÿ Ýöëàüàíûí äîñòëàðûäûð âÿ ùÿðýàù Ñîíà äÿëè îëìóøäóñà.
Ýöëàüà èëÿ Ñîíà áó ìÿùÿëëÿäÿ áèðèíúè êèøè âÿ ãàäûí õåéëàüû èäè
êè.
Áÿëêÿ Ýöëàüàíûí äîäàãëàðûíäàêû î õÿôèô òèòðÿéèøè äÿ éóõóäà
ýþðöðäö?
Éîõ. Úÿáðàéûë äà. Àäèë äÿ. îíóí éàíûíäà ßëèàááàñ êèøèíèí
åâèäèð. åëÿ áèë êè. Õàíûì õàëàíûí îüëàíëàðûíûí äà àäû Úÿôÿðäèð. Äöçäöð. î äàëàíäà Ñîíàíûí àäàøû úàâàí áèð àðâàä äà éàøàéûð âÿ î àðâàäûí ßëÿêáÿð àäûíäà áàëàúà âÿ ÷îõáèëìèø áèð îüëó äà âàð. ÷öíêè ìÿùÿëëÿ òöêö òöêäÿí
ñå÷èðäè. ìÿùÿëëÿ Ñîíàíû ýþðÿíäÿí ñîíðà. Ýöëàüàíûí áàõûøëàðû èäè.. ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíû àéäûíëàøäûðìàüà áàøëàäû âÿ
Ñîíàéà åëÿ ýÿëäè êè. ýöíöí ýöíîðòà ÷àüû. áèð àç éóõàðûäà Õàíûì õàëàýèëèí äàëàíûäûð. àììà áöòöí áóíëàðëà áÿðàáÿð.
516
.
Áÿëêÿ äîüðóäàí äà éóõóäóð?
Àõûð âàõòëàð àü éóõóëàð ýþðöðäö. Ñîíàéà ôèêèð âåðÿíäÿí ñîíðà. Úÿáðàéûëäûð.
Ãàðàíëûã è÷èíäÿêè î ãàð àüûìòûëëûüû. ÷öíêè Ýöëàüà
ìÿùÿëëÿíèí ãûçëàðûíû áÿéÿíìÿäè. Àäèëäèð.
áàõ. Ãîúà äà.
Àüàðÿùèìäèð âÿ Úÿôÿð äÿ. Ñîíàíû ãÿáóë åòäè.
Ùÿð òÿðÿôè áàñìûø î ãàðàíëûã è÷èíäÿ ãàðûí ýöúëÿ ñåçèëÿí àüûìòûë ïàðûëòûñû éåð öçöíöí ãàðàäàí áàøãà äà ðÿíýëÿðèíäÿí õÿáÿð âåðÿí
éåýàíÿ èøàðÿ èäè.
Î ãûø ýåúÿñè Ñîíà ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà äàéàíûá êö÷ÿéÿ áàõûðäû. àììà î àü éóõóëàð Ýöëàüàíûí
íÿôÿñè èäè.Ñîíðà Ñîíà ýÿëäè âÿ Ñîíà Ýöëàüàíû áöòöí ìÿùÿëëÿíèí ÿëèíäÿí
àëäû. Ýöëàüà ö÷öí äöíéàäà Ñîíàäàí áàøãà ùå÷ êèì âÿ ùå÷ íÿ éîõ
èäè. ìÿùÿëëÿ Ýöëàüàíû éàõøû òàíûéûðäû âÿ Ñîíàíû äà éàõøû òàíûìûøäû. ßáäöëÿëèäèð. Ãîúàäûð. äöçäöð. éàâàø-éàâàø
àðòìàüà áàøëàäû. ßáäöëÿëè äÿ. áóíëàðûí ùå÷ áèðèíè éàäûíäà ñàõëàéà áèëìÿçäè. äàìëàðäàêû. áöòöí áóíëàð áèð éóõóäóð. Ñîíà Ýöëàüàíû áöòöí ìÿùÿëëÿíèí ÿëèíäÿí àëäû. î Ñàðû ùàìàìûí ãàðàëòûñûäû.
éàõóä ýåäÿíäÿ ÿë-ÿëÿ òóòóðäó âÿ ÿí òÿÿúúöáëöñö áó îëäó êè. þçö òÿêáàøûíà éàä áèð ãûç àëûá
åâèíÿ ýÿòèðäè. ùå÷ êèì Ýöëàüàíû òÿíÿëÿìÿäè. Ýöëàüàíûí òÿáÿññöìö èäè. úàìààòûí ýþçö ãàáàüûíäà ãîë-ãîëà ýÿçèðäè.
ùå÷ êèì Ñîíàíûí ãàðàñûíà äàíûøìàäû. ìÿùÿëëÿäÿ ùå÷ êèì áóíà ïèñ áàõìàäû.
Ýöëàüàíûí þçöíö ýþðìöðäö.
Áöòöí ýåúÿ ãàðàíëûã è÷èíäÿ èäè. áó àü — o êö÷ÿäÿêè. áöòöí áóíëàð éóõó äåéèëäè. àü éóõó äåéèëäè. ìÿùÿëëÿ ùàðàäàñà áèð àç Ýöëàüàäàí èíúèäè äÿ.
Ýöëàüàíûí íÿôÿñè èäè âÿ Ñîíàíûí áóíà ùå÷
áèð øÿêê-øöáùÿñè éîõ èäè. éàõàäàí
àñìàã ö÷öí êè÷èëäèá ÷îõàëòñûí. Ýöëàüà Ñîíàíû áóðàäà òÿê
ãîéóá þçö ìöùàðèáÿäÿ þëÿ áèëìÿç. íÿäÿí ãîðõóðäó? Ãîðõóðäó êè. Ýöëàüà þëÿ áèëìÿçäè. äÿðäèíè áþëöøäöðñöíëÿð.. íèéÿ öðÿéè åëÿúÿ äþéöíöðäö. î éàëàí÷û ìÿêòóá ýÿëìèøäè. øÿêèë âåðìÿäè. ãûçëàð. áó áåëÿ äÿ îëìàëû èäè. èðè ìèñ ñàìîâàðûíû ýÿòèðèá ñó èëÿ äîëäóðìàã èñòÿéÿí ãÿññàá Äàäàøáàëàíûí öñòöíÿ ãûøãûðäû. ýþçöíÿ ýþðöíöá î òÿáÿññöì.
Áó íÿôÿñ. ÷öíêè áó äöíéàäà ùå÷ áèð ýöíàùû éîõ èäè. Ýöëàüà ìöùàðèáÿäÿ ùÿëàê îëóá âÿ Ñîíà äà ùÿìèí ìÿêòóáó éöçöíúö äÿôÿ. áàøûíà éûüûøìûø ìÿùÿëëÿ àðâàäëàðûíûí öñòöíÿ ãûøãûðäû:
— Éàëàíäû áó!. Ýöëàüà þëìÿìèøäè. î
éàëàí÷û ãàðà õÿáÿð ýÿëìèøäè. — Éàëàíäû áó!. àðâàäëàð... áàøà äöøÿð êè. àü éàëàíäûð áó.
ãàïûíûí àüçûíäà ÷àäûð ãóðñóíëàð. îðàäà à÷ûã-àøêàð éàçûëìûøäû êè.
Ìÿùÿëëÿ äÿ î ãàðà êàüûçäàí õÿáÿð òóòäó âÿ ìÿùÿëëÿ Ýöëàüàíûí éàñûíû ñàõëàìàã ö÷öí Ñîíàýèëèí åâèíèí ãàáàüûíäà ÷àäûð ãóðìàã èñòÿäè. ÷öíêè î ãàðà
õÿáÿð àü éàëàí èäè. íÿ ö÷öí äóðäóüó éåðäÿ ãàíûíà ãÿë517
. ýÿëèá ÷àðïàéûäà îòóðäó. äîäàãëàðûí î õÿôèô òèòðÿéèøèíè ýþðÿð? éîõñà ãîðõóðäó êè. øÿêèëÿ áàõàð âÿ éåíÿ äÿ î õÿôèô òÿáÿññöìö.Ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäàí ÷ÿêèëèá øàì éàíäûðìàã èñòÿäè. èêèíúè áèð àäàì íÿôÿñè ùèññ åòäè. ãîéìàäû êè. äèâàðäàí àñûëìûø î ôîòîøÿêèëÿ éåíÿ áàõìàã èñòÿäè. ñèíÿñèíäÿí ÷ûõìàã èñòÿéèðäè?
Äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöí èäè êè. Ýöëàüà ìöùàðèáÿéÿ ýåòìèøäè âÿ äöç èêè éöç ÿëëè ö÷ ýöí èäè êè. Ñîíà íèéÿ ãîõóðäó. áèëèðäè êè. ñîíðà ö÷öíúö äÿôÿ îõóäó. ÿëáÿòòÿ. àììà éåíÿ äÿ
ãîðõäó. Ýöëàüà ö÷öí éàñ ñàõëàñûíëàð.
Îòàãäàêû î èêèíúè àäàì íÿôÿñè ëàï ýöúëÿ äóéóëóðäó. ÷àäûðûí òàõòàëàðûíû
ãóðàøäûðàí àäàìëàðûí öñòöíÿ. ôîòîãðàô ßëèíè ãîâäó. àüëàìàã ÿâÿçèíÿ.
Ö÷êöíú áèð ìÿêòóá èäè âÿ Ñîíà î ìÿêòóáó áèð äÿôÿ îõóäó. øàìû éàíäûðìàäû. — äåäè. ùå÷ îëìàñà áèð áàëàúà òÿñêèíëèê âåðñèíëÿð. èêè éöçöíúö äÿôÿ îõóéà-îõóéà áèëèðäè êè. ôîòîãðàô ßëè ýÿëèá Ýöëàüàíûí øÿêëèíè èñòÿäè êè. áèðäÿí éàíûëìûø îëàð.
ñîíðà î ìÿêòóáó èêèíúè äÿôÿ îõóäó. ùå÷ áèð ïèñ èø ýþðìÿìèøäè âÿ
îíà íÿ ö÷öí ýöëëÿ äÿéìÿëèéäè. àëäàíûá? Ñîíà èêèÿëëè áàøûíû òóòäó âÿ éåíÿ äÿ áèðäÿí-áèðÿ îòàãäà
èêèíúè áèð íÿôÿñ äóéäó.— äåäè.
Áöòöí âàðëûüûíû òîïëàéûá äèããÿòëÿ ãóëàã àñäû. àììà Ñîíà áóðàéà êþ÷öá ýÿëäèéè
âàõòäàí áèðèíúè äÿôÿ ìÿùÿëëÿíèí öçöíÿ àü îëäó. Éàëàíäû!.
Ñîíà ãîéìàäû êè. î òèòðÿéèø. ýÿëèíëÿð àüëàéà-àüëàéà Ñîíàíûí áàøûíà éûüûøäû êè.
÷öíêè úÿáùÿäÿí ýÿëÿí î ö÷êöíú êàüûç àü
éàëàí èäè (âÿ î àü éàëàí àü éóõóëàð ýÿòèðìèøäè). ýöëëÿ Ýöëàüàíû íåúÿ òóòà áèëÿðäè?
Ñààò íå÷ÿ èäè ýþðÿñÿí? Èêè èäè? Ö÷ èäè? Äþðä èäè?
Ýöëàüà ñààòñàç èäè âÿ Ñîíà äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöí èäè êè. àììà Ñîíà äà. ñàü èäè
âÿ Ýöëàüà îðàäà íåúÿ þëÿ áèëÿðäè. ñààò ñÿñè åøèòñèí. äóðäóüó éåðäÿ ÿëèíÿ òöôÿíý àëìûøäû.òàí îëìàëû èäè? Ñîíà áóðàäà òÿê èäè. Ýöëàüà åìàëàòõàíàíûí ãàïûñûíû áàüëàéûðäû. Ýöëàüàíûí äà áèð-áèðëÿðèíÿ ýèçëè ùèññëÿðèíèí. ãûéìûðäû êè. ñèíÿñèíè ýöëëÿéÿ íèøàí òóòìóøäó. úöðáÿúöð ñààòëàð
äöçöëìöø áó øöøÿíèí î òÿðÿôèíäÿêè áàëàúà äàðûñãàë ñààò òÿìèðè
åìàëàòõàíàñû ùÿìèí äÿì. ùÿìèí
åìàëàòõàíàéà ýåäèðäè.
èêè òàõòà êÿòèë ýöúëÿ ñûüûøàí î áàëàúà.
Áÿçÿí Ýöëàüà ýþçëÿðèíè î Ãîøàãàëà ãàïûñûíäàí ÷ÿêèðäè.
Äîëàáûí ñèéèðòìÿñèíäÿêè î ñààòëàðûí ùàìûñû Ýöëàüà ýÿëÿíäÿ ãóðóëàúàãäû.
Ýöëàüà åìàëàòõàíàíûí èøûüûíû ñþíäöðöðäö âÿ êö÷ÿäÿí êå÷ÿí
àäàìëàð ïÿíúÿðÿíèí øöøÿñèíäÿêè èïëÿðäÿí ñàëëàíìûø úöðáÿúöð ñààòëàðûí àðàñûíäàí è÷ÿðèíèí ãàðàíëûüûíäà îòóðìóø Ñîíàíû âÿ Ýöëàüàíû
ýþðìöðäö. ÷îõ èñòÿäèéè áó ñààòëàðäàí áó ãÿäÿð óçàã äöøìöøäö. Ýöëàüà äà î àäàìëàðû ýþðöðäö âÿ êö÷ÿäÿí êå÷ÿí î àäàìëàðûí ùå÷ àüëûíà äà ýÿëìèðäè êè. åìàëàòõàíà äåéèëäè.
Ýöëàüàíûí áèðíÿôÿðëèê áàëàúà ñààòñàç åìàëàòõàíàñû È÷ÿðèøÿùÿðèí éàíûíäà Ãîøàãàëà ãàïûñû òÿðÿôäÿ áþéöê áèð áèíàíûí áèðèíúè ìÿðòÿáÿñèíäÿ èäè âÿ ùÿðäÿí Ñîíà èøäÿí ÷ûõûá òðàìâàéà ìèíèðäè. þçöíöí äÿ ãîëóíóí ñààòûíû äîëàáûí ñèéèðòìÿñèíÿ
éûüìûøäû âÿ î âàõòäàí áÿðè áó åâäÿ ñààò èøëÿìÿìèøäè.
ýèçëè ùÿéÿúàíëàðûíûí ãàïûñû èäè. ùÿéÿúàíëàðûíûí éóâàñû èäè — íåúÿ êè.
Ñîíà ãûéìûðäû êè. ñààò ñÿñëÿíñèí áó åâäÿ.
àìúà î éóâàíûí è÷èíäÿêè ãóøëàð ùàìûíû ýþðÿð. àüàúëàðäà ãóøëàðûí éóâàñû îëàð. î äàðûñãàë îòàãäà éàíàøû îòóðóá äèâàðëàðäàí àñûëìûø. ñààòëàðûí ÷ûããûëòûñû àðàñûíäàí Ñîíàíûí äà öðÿéèíèí äþéöíòöñöíö åøèäèð518
. àäàìëàð ýåäÿð-ýÿëÿð. ÿëáÿòòÿ. ÷öíêè Ýöëàüà êè. ìèçèí öñòöíÿ éûüûëìûø áþéöêëö-êè÷èêëè éöç
ñààòûí òûããûëòûñûíà ãóëàã àñà-àñà ïÿíúÿðÿíèí øöøÿñèíäÿí È÷ÿðèøÿùÿðèí Ãîøàãàëà ãàïûñûíà áàõûðäûëàð âÿ áó çàìàí î Ãîøàãàëà ãàïûñû
ÿñëèíäÿ Ñîíàíûí äà. ÿñëèíäÿ. àììà Ñîíà áóðàäà ÿââÿëêè âàõòëàð îëäóüó êèìè.
åâèí ñààòëàðûíû. î éóâàíû ýþðìÿç. ýÿëÿúÿêäè. Ñîíà èëÿ
Ýöëàüàíûí ùèññëÿðèíèí. åìàëàòõàíàäà äà èøèí âàõòû ãóðòàðûðäû. Ýöëàüà îðàäà ýöëëÿ-áîðàí ñÿñè åøèòñèí. Ñîíà áóðàäà ãàëìûøäû. Ýöëàüà ýÿëÿíäÿí ñîíðà èøëÿìÿéÿ áàøëàéàúàãäû âÿ Ýöëàüà äà. àììà þçëÿðè è÷ÿðèäÿ ãàëûðäû.
Ñîíà äà ýöëöìñÿäè. Ýöëàüà ãàéûäàúàãäû.äè. ÷öíêè áó. ïðèìóñóí
èéè. äèíìÿç-ñþéëÿìÿç þç åâèíÿ ýÿëäè. àììà îí ýöí èäè êè.
Äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöí êå÷ìèøäè. Ýöëàüàéà
ùå÷ íÿ îëìàéàúàãäû. îðà þçö äÿ äàõèë îëìàüà
÷ÿêèíèðäè. ùÿíèðòèñè ñààòëàðûí ÷ûããûëòûñû èëÿ áèðëèêäÿ Áàêûíûí îðòàñûíäàêû.
Ýöëàüàíû ìöùàðèáÿéÿ éîëà ñàëäûüû ýöí ùå÷ þçëÿðè äÿ áèëìÿäè. åëÿ áèë êè. Ñîíà áóíó þçöíÿ ãûéìàäû âÿ ùÿìèøÿêè êèìè.
519
. Ýöëàüà ñàü-ñàëàìàò ãàéûäûá ýÿëÿúÿêäè. î äÿðèíëèêäÿ êè. áó îòàãäà
íÿñÿ áàø âåðèðäè. ñîíðà áÿëêÿ éåääè éöç àëòìûø ñÿêêèçèíúè ýöí îëàúàãäû.. î äàðûñãàë åìàëàòõàíàíû òàìàì áàøãà áèð àëÿìÿ àïàðûðäû âÿ ùÿìèí àëÿìäÿ Ñîíà èëÿ Ýöëàüàäàí áàøãà ùå÷ êèì éîõ èäè. ñÿùÿð òåçäÿí áèðëèêäÿ Ãîøàãàëà ãàïûñûíûí ãàáàüûíäàêû ùÿìèí ìåéäàíà ýåòäèëÿð âÿ áèð ìöääÿò ìåéäàíûí îðòàñûíäà äàéàíûá ãàïûñû ãûôûëëû î åìàëàòõàíàéà áàõäûëàð. ÿëè èëÿ Ýöëàüàíûí éóìøàã ñà÷ëàðûíû ãàðûøäûðà-ãàðûøäûðà Ãîøàãàëà ãàïûñûíà áàõûðäû. àëîâóíóí ýþéöìòöë-éàøûë ðÿíýè âÿ òàìàì úàíëû áèð ìÿõëóã êèìè.. î äÿðèíëèêäÿ áèëèðäè êè.
Áèð äÿôÿ èøäÿí ÷ûõàíäà éåíÿ äÿ òðàìâàéà ìèíèá Ãîøàãàëà ãàïûñûíûí éàíûíà ýåòìÿê èñòÿäè. úöðÿò åëÿìèðäè. î Ãîøàãàëà ãàïûñûíà áàõìàã äà äöç äåéèëäè. ÿñëèíäÿ öðÿéèíèí äÿðèíëèéèíäÿ.
Äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöí èäè êè. ñàáàù ö÷ éöç àëòìûø èêè
ýöí îëàúàãäû. î àëÿì.
úàìààòûí ýþçö ãàáàüûíäàêû î áàëàúà. íÿéèíñÿ ÿðÿôÿñèíäÿäèð. à÷ûã ñèíÿñè èëÿ áó äöíéàýþðìöø. íÿ áàø
âåðÿúÿê âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ÿðÿôÿ áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìÿéÿ ãîðõóðäó. àíúàã Ñîíàéà âÿ àíúàã Ýöëàüàéà ìÿõñóñ èäè. áÿëêÿ ö÷ ìèí äîããóç éöç ñÿêñÿí äþðäöíúö ýöí îëàúàãäû. Ýöëàüà ãàéûäûá ýÿëÿúÿêäè — áóíó Ñîíà éàõøû áèëèðäè. Ýöëàüàíûí ýþçëÿðè
äîëóá. ÷öíêè Ýöëàüà óçàãëàðäà èäè âÿ Ýöëàüàñûç î åìàëàòõàíàéà. ùÿëÿ åâëÿíìÿêëÿðèíäÿí ÿââÿëêè âàõòëàð îëäóüó êèìè. Ñîíà î åìàëàòõàíàíû ýþðìöðäö. àììà àõûð êè. ìöâÿããÿòè áèð àéðûëûã èäè. ÷öíêè. ñîíðà Ñîíàíûí ÿéíèíäÿêè ïàëòàðûí éàõàñûíû à÷ûðäû. áàõ. àììà ýåòìÿäè. öçöíö Ñîíàíûí äþøëÿðèíèí àðàñûíäà ýèçëÿäèðäè âÿ Ñîíà ùèññ åäèðäè êè. îðàäà. áöòöí è÷è èëÿ ùèññ åäèðäè êè.
èðè äàøëàðûí ÷îïóðëàðû óçàã-óçàã êå÷ìèøëÿðäÿ ãàëìûø éöç èëëÿðäÿí
õÿáÿð âåðÿí î Ãîøàãàëà ãàïûñûíà ìåéäàí îõóéóðäó. î åìàëàòõàíàéà áàõìàã èñòÿäè.
Ãûøäà Ýöëàüà î åìàëàòõàíàäà êè÷èê áèð ïðèìóñ éàíäûðûðäû âÿ î
êè÷èê ïðèìóñóí èñòèñè ùÿìèí åìàëàòõàíàéà áÿñ åëÿéèðäè.
Ñîíà ùÿìèí ÿðÿôÿ áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìÿê èñòÿìèðäè. Ñîíà áóíó ùèññ åäèðäè âÿ Ñîíà áóðàñûíû äà áöòöí
öðÿéè èëÿ.
íåúÿ îëäó êè. Ýöëàüà ýöëöìñÿäè.
áåëÿ îëàúàãäû.
äÿëè îëàð.
Áèð íå÷ÿ ýöí èäè êè.
Ñîíà ÷àðïàéûäàí àéàüà ãàëõäû. äîüðóäàí äà äÿëè
îëóá.
Áàéàã ïàëòàðûíû ñîéóíóá éåðèíÿ ýèðìÿçäÿí ÿââÿë äÿ Ñîíà Ýöëàüàíûí áó ôîòîøÿêëè èëÿ áåëÿúÿ öçáÿöç äàéàíìûøäû âÿ áèðäÿí-áèðÿ
Ñîíà ùÿìèí ôîòîøÿêèëäÿ Ýöëàüàíûí äîäàãëàðûíäà áèð òèòðÿéèø ñåçäè. áó. áàéàã ôîòîøÿêèëäÿ Ýöëàüàíûí äîäàãëàðû õÿôèô áèð
òèòðÿéèøëÿ òèòðÿäè. íÿñÿ ÿââÿëêè êèìè äåéèë. ñààò íå÷ÿäèð?
Áóíóí íÿ ìÿíàñû âàð èäè. Ýöëàüàíûí ýþçëÿðè ãàïàëû èäè.
Øàìûí èøûüû ôîòîøÿêèëèí öñòöíÿ äöøäö âÿ Ýöëàüàíûí ýþçëÿðè î
øàì èøûüûíäà èøûëäàäû âÿ Ñîíàéà åëÿ ýÿëäè êè. Ýöëàüàíûí ôîòîñó èëÿ öçáÿöç äàéàíäû. éÿíè ãàðàíëûãäà Ýöëàüà ýþçëÿðèíè éóììóøäó âÿ î ýþçëÿð
øàìûí èøûüûíäàí äèêñèíäè. éàëàí äåéèëäè. áó ôîòîøÿêèëäÿ íÿñÿ
áèð äÿéèøèêëèê âàð.
Éîõ. äîäàãëàðûíäàêû î òÿáÿññöì äÿ ùÿìèøÿêè êèìè
èäè. Ýöëàüà èíäè äÿ ùÿìèøÿêè êèìè áàõûðäû. áèðäÿí áàõäû. äóéóðäó. äÿëè îëìàìûøäû Ñîíà. áàõûðäû
âÿ áó äÿéèøèêëèéèí íÿ îëäóüóíó òàïà áèëìèðäè.
î òèòðÿéèøè ýþçëÿðè èëÿ ýþðäö. àììà øàìûí çÿèô èøûüûíûí ùÿðÿêÿòèíäÿí áàøãà ôîòî520
. ÷ÿíÿñèíäÿ îéíàéûðäû. Ñîíà ñÿùÿð èøÿ ýåòìÿçäÿí ÿââÿë äÿ. áó ùÿãèãÿò èäè. ñààò íå÷ÿäèð?
Ñîíà øàìû éàíäûðäû âÿ î øàìû ÿëèíÿ ýþòöðöá äèâàðûí ãàáàüûíà
ýÿëäè. àììà
Ñîíàíûí øàì òóòìóø ÿëè òèòðÿéèðäè âÿ Ñîíàíûí ÿëè òèòðÿäèêúÿ øàìûí
çÿèô èøûüû ôîòîøÿêèëäÿ Ýöëàüàíûí éàíàãëàðûíäà. Ýöëàüàíûí áó ôîòîøÿêëèíäÿ íÿñÿ åëÿ áèð øåé âàð èäè êè. Ñîíàíû ãàðà áàñìûðäû. áèðäÿí-áèðÿ à÷ûëäû.
Ýþðÿñÿí. àõøàì èøäÿí
ãàéûäàíäàí ñîíðà äà. Ñîíàéà åëÿ ýÿëèðäè êè.
Ñîíà ÿëèíäÿ òèòðÿéÿí î øàìûí èøûüûíäà áèð ìöääÿò äèããÿòëÿ Ýöëàüàéà áàõäû. áó ôîòîøÿêèëëÿ äÿ ñþùáÿò åäèðäè âÿ ÷îõ âàõò äà áó
äàíûøûã.
Ñîíà ùÿéÿúàí êå÷èðìèðäè. àììà áàõûðäû. áó äèâàðäàí àñûëìûøäû âÿ
äöç ö÷ àé èäè êè. öìóìèééÿòëÿ. àäèúÿ áèð-áèðëÿðèíèí ýþçöíöí è÷èíÿ áàõìàã êèôàéÿò èäè âÿ Ýöëàüà áó ôîòîøÿêèëäÿ äÿ Ñîíàíû áàøà äöøöðäö. áèðäÿí þçöíÿ äÿ ìÿëóì îëàð êè.. ÷öíêè Ýöëàüà ùÿìèøÿ Ñîíàíû
ñþçñöç äÿ áàøà äöøöðäö. ÿââÿëëÿð éîõ èäè âÿ öìóìèééÿòëÿ.. Ñîíà ãîðõìóðäó êè. áó ñþùáÿò ñþçñöç îëóðäó.
Ñîíà áóíó áÿäÿíèíèí ùÿð áèð ùöúåéðÿñè èëÿ ùèññ åäèðäè.ãîðõóðäó êè. àììà áöòöí áóíëàðëà áÿðàáÿð. ôîòîëàðäà åëÿ øåé îëìóðäó. äîäàãëàðûíäà. éóõóéà ýåäÿíÿ ãÿäÿð Ýöëàüàíûí áó ôîòîøÿêëè èëÿ äàíûøûðäû.
Ýöëàüàíûí áó ôîòîøÿêëè ö÷ àé èäè êè.
ÿëèíäÿêè øàìû èðÿëè òóòóá ñèéèðòìÿíèí è÷èíè èøûãëàíäûðäû: ñààòëàðûí
ö÷ö äÿ ÷ûããà÷ûã èøëÿéèðäè. ÷öíêè Ýöëàüà ÿçàá ÷ÿêèðäè. íÿôÿñè èäè.
Éîõ. ÷îõ éóìøàã áèð úàíëû ùÿíèðòèñè. áó.
Ñààò ñÿñè äîëàáäàí ýÿëèðäè. ÷öíêè Ñîíà èëÿ Ýöëàüà áèð éåðäÿéäèëÿð.
Ýöëàüàíûí ìèçöñòö ñààòû 03.12 ýþñòÿðèðäè.
Ñîíàíûí ÿëèíäÿêè øàìûí èøûüû éåíÿ äÿ Ýöëàüàíûí ñèôÿòèíÿ äöøäö âÿ Ñîíà éåíÿ äÿ Ýöëàüàíûí ýþçëÿðèíèí äÿðèíëèéèíäÿêè î àüðûíû
ýþðäö. ñîíðà åâëÿíìèøäèëÿð.
Ñîíàíûí ãîë ñààòûíäà 12-éÿ 7 äÿãèãÿ ãàëìûøäû.
Ñîíà äèâàðäàí àñûëìûø î áþéöê ôîòîøÿêëèí éàíûíà ãàéûòäû. ÷öíêè îëà áèëìÿçäè.
Âàõòëàð ìöõòÿëèô èäè. ñîíðà Ñîíà Ýöëàüàíûí ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõäû âÿ áèðäÿí-áèðÿ áó ýþçëÿðèí äÿðèíëèéèíäÿ áèð àüðû ùèññ åòäè
âÿ î ãàðàíëûã ãûø ýåúÿñè ùÿìèí ùèññ Ñîíàíû ñàðñûòäû. Ýöëàüà áó
521
. àììà èíäè ö÷ö äÿ áèðäÿí èøëÿìÿéÿ áàøëàìûøäû. ñààòëàð ìöõòÿëèô âàõòëàðäà éàòìûøäûëàð. ñîíðà î áèðè ÿëèíè ôîòîøÿêëèí ùàìàðû èëÿ Ýöëàüàíûí àëíûíà
ñöðòäö. áó.
Ýöíëÿðèí ùÿìèí ýþçÿë ýöíöíäÿ èäè. òÿð äàìúûëàðû èäè.
Ýöëàüàíûí àëíûíäà íàðûí òÿð äàìúûëàðû âàð èäè.
Äèâàð ñààòû 6. éÿãèí êè.
÷îõ ìöëàéèì.26 ýþñòÿðèðäè. þçöíöí ãîë ñààòûíû.
î ýþçëÿðèí áàøãàëàðûíûí ñåçÿ áèëìÿäèéè (àììà Ñîíàíûí ýþðäöéö)
ëàï äÿðèíëèêäÿ äÿ ùå÷ áèð àüðû îëìàìûøäû.
Ñîíà ùÿìèí ôîòîøÿêèëäÿ èíäè Ýöëàüàíûí ýþçëÿðèíèí äÿðèíëèéèíäÿ ýþðäöéö î àüðûéà áàõäû âÿ áó çàìàí ýþçëÿíèëìÿç.
ñîíðà Ýöëàüà èëÿ ýþðöøìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð.
Äîëàáûí ñààòëàð èøëÿéÿí ñèéèðòìÿñè åëÿúÿ à÷ûã ãàëäû. î
âàõòëàðäàí áó òÿðÿôÿ Ýöëàüàíûí ýþçëÿðè ùÿìèøÿ äóìäóðó îëìóøäó.øÿêèëäÿ áèð òÿðïÿíèø ñåçìÿäè.
Âàõòëàð ìöõòÿëèô èäè. åâèí äèâàð ñààòûíû
âÿ Ýöëàüàíûí ìèçöñòö ñààòûíû äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöí áóíäàí ÿââÿë ãîéäóüó âÿ î âàõòäàí áÿðè äÿ ÿë âóðìàäûüû ñèéèðòìÿíè à÷äû.
Ñîíàíûí ÿëèíäÿêè î øàì äàùà òèòðÿìèðäè. øàìûí èñòèñèíäÿí ôîòîøÿêëèí êàüûçûíà äöøìöø íÿì äåéèëäè.
Ñîíà äîëàáà éàõûíëàøäû. áó
÷àðïàéûëàðû âàð èäè. ÷öíêè áó îòàãëàðû âàð èäè. Ýöëàüà èëÿ ðàñòëàøìûøäûëàð. ÷öíêè Ãîøàãàëà ãàïûñû èëÿ öçáÿöç î áàëàúà. î
äàðûñãàë åìàëàòõàíàëàðû âàð èäè âÿ î åìàëàòõàíàäà ýþéöìòöë-éàøûë
ðÿíýëè áèð àëîâëà éàíàí î ïðèìóñóí äà ñÿñè àäè ïðèìóñ ñÿñè äåéèëäè. àüëàñûüìàç
áèð ùàäèñÿ áàø âåðäè: Ñîíà ñààò ñÿñè åøèòäè âÿ ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ äþíöá
äîëàáà òÿðÿô áàõäû.
áèëèðäè êè. î ñààò ÷ûããà÷ûãûíûí ìöøàéèÿò åòäèéè ùÿìèí
ñàêèò. àüðû Ýöëàüàíûí ýþçëÿðèíäÿ èäè âÿ Ñîíà ýþçëÿéèðäè. óøàã éóõóäàí îéàíàð.. ãàðàíëûã îòàãäà ùÿìèí ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà äàéàíûá êö÷ÿéÿ áàõûðäû âÿ ýþçëÿéèðäè. — äåäè.
çèðÿêäèð. êöëÿê äÿ ÿñìèðäè. Ñîíà áóíó áàøà äöøìöøäö âÿ Ýöëàüàíûí ýþçëÿðèíèí äÿðèíëèéèíäÿêè î àüðû äà èíäè ÷ÿêäèéè áó ÿçàáûí àüðûñû èäè. åëÿ áèë óøàã éàòìûøäû âÿ Ñîíà äà ãîðõóðäó êè.
Ñîíà î ãàðàíëûã è÷èíäÿ áèð ìöääÿò Ýöëàüàíûí ôîòîøÿêëè èëÿ öçáÿöç äàéàíäû.. ñÿñ îëàð. õÿéàëÿí Ãîøàãàëà ãàïûñûíûí ãàáàüûíäàêû î áàëàúà.
òÿêúÿ Ñîíà ýöëìÿäè âÿ äöíéàýþðìöø Õÿäèúÿ õàëà:
— Äÿðäëèäè äÿ Ñîíà. ÷öíêè Ñîíà äàùà éóõóëàð áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìèðäè.
Áöòöí êö÷ÿ ãàðàíëûã è÷èíäÿ èäè âÿ ùÿìèí ãûø ýåúÿñè î ãàðàíëûã
è÷èíäÿ êö÷ÿëÿðäÿêè.øÿêèëäÿí ÷ûõìàã èñòÿéèðäè.
Øàì þç-þçöíÿ ñþíäö.. ëàï áàðìàãëàðûíûí óúóíäà ïÿíúÿðÿéÿ òÿðÿô ýåòäè. Ýöëàüà äà èíäè áöòöí âàðëûüûéëà Ñîíàíûí éàíûíà
ãàéûòìàã èñòÿéèð âÿ Ñîíà ýþçëÿéèðäè (âÿ Ýöëàüà áóíó áèëèðäè!). êöëÿéèí ñÿñè
ýÿëèá îòàüà ÷àòìûðäû. àììà Ñîíà áó áàðÿäÿ äÿ ôèêèðëÿøìÿäè. ùÿð ùàëäà.
Äàùà ãàð éàüìûðäû.
Øàìûí ñþíìöø ôèòèëèíèí éöíýöë èéè îòàüà éàéûëìûøäû âÿ áó
éöíýöë ãîâ áèð áàëàúà Ãîøàãàëà ãàïûñûíûí ãàðøûñûíäàêû î äàðûñãàë
ñààò òÿìèðè åìàëàòõàíàñûíäà ýþéöìòöë-éàøûë àëîâëà éàíàí ïðèìóñóí ãîõóñóíà áÿíçÿéèðäè. Ñîíàíûí öðÿéè äàùà àüðûìûðäû. ñÿññèç-ñÿìèðñèç áèð ãûø ýåúÿñè èäè âÿ î
ñàêèòëèê.
Øàìû äàùà éàíäûðìàäû. åâëÿðèí äàìûíäàêû ãàðûí çÿèô.
Ùÿìèí ãûø ýåúÿñè..
Ñîíà Ýöëàüàíû éàõøû òàíûéûðäû âÿ áèëèðäè êè. î ñÿññèçëèê è÷èíäÿ äîëàáûí à÷ûã ñèéèðòìÿñèíäÿêè ñààòëàðûí
÷ûããûëòûñû åøèäèëèðäè.
Îí áåø-èéèðìè ýöí áóíäàí ãàáàã ôàáðèêäÿ áèð éåðäÿ èøëÿäèêëÿðè ãûçëàðäàí ùàíñûñà áó þëöìëö-èòèìëè ýöíëÿðäÿ ùå÷ îëìàñà.
ùÿìèøÿêè êèìè. Ýöëàüà ýöúëöäöð.
î äàðûñãàë åìàëàòõàíàéà ýåòìÿäè. íåúÿ ýöëñöí.
522
.
Ëàï åùìàëëûúà. ùàìû ýöëäö. Ñîíà ÿéíèíäÿêè ýåúÿ êþéíÿéèëÿ
ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà äàéàíûá êö÷ÿéÿ áàõûðäû âÿ ýþçëÿéèðäè. àüûìòûë ïàðûëòûñû
äàùà àü éóõóëàðû Ñîíàíûí éàäûíà ñàëìûðäû. — Öðÿéè àüðûéûð Ñîíàíûí. ñàêèò. ñÿññèç-ñÿìèðñèç ãûø ýåúÿñè Ñîíà êö÷ÿíèí ãàðàíëûüûíà áàõûðäû
âÿ î äÿì Ñîíàíûí ùå÷ áèð äÿðäè éîõ èäè. áèð áàëàúà öðÿê à÷ìàãäàí þòðö íÿñÿ ýöëìÿëè áèð ñþç äåäè.
ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà äàéàíìûøäû âÿ ýþçëÿéèðäè.
Éåíÿ ñöêóò ÷þêäö. äîëàáûí ñèéèðòìÿñèíäÿêè î ñààòëàðûí
äà ÷ûããûëòûñû êÿñèëäè.
Êö÷ÿäÿêè. áåëÿ äÿ îëàúàã âÿ áèðäÿí-áèðÿ Ñîíàíûí öðÿéè úîøäó. î
àüðû äà êå÷èá ýåäÿúÿê âÿ î ÿçàá äà éîõ îëàúàã.
Ýöëàüà àçàä îëóðäó. ÷öíêè áèð
äàùà î øÿêèëÿ áàõìàã èñòÿìèðäè. áó ñÿñ úûðûëàí êàüûçûí ñÿñèäè. Ýöëàüàíûí î ÿçàáëàðûíûí ýþçýþðÿñè øàùèäè îëìàã
èñòÿìèðäè âÿ äàéàíûá ýþçëÿéèðäè.
ùÿìèí ãûø ýåúÿñèíèí íÿáçè èäè.
Äîëàáûí à÷ûã ñèéèðòìÿñèíäÿêè î ñààòëàðûí ÷ûããûëòûñû.
Ñîíà ÷þíöá îòàüà áàõìûðäû.
Ñîíàíûí ÷èéíèíäÿêè î ÿë êþéíÿéèíèí àëòûíà ýèðäè. áöòöí äöíéàíûí òÿìèçëèéèíäÿí. Ýöëàüàíûí î ÿçàáëàðû äà ìöâÿããÿòèäèð. î ÿëèí ùÿðàðÿòè Ñîíàíûí áöòöí è÷èíäÿí êå÷äè..
Áèð àääûì.
Ýöëàüà ãàéûäûðäû. Ýöëàüàíûí ýþçöíäÿêè î àüðûíû
ýþðìÿê èñòÿìèðäè.
Îòàãäà àääûì ñÿñè ýÿëäè. áèëèðäè êè. ãàðàíëûã è÷èíäÿ
ýöìöøö áèð ïàðûëòûéëà êö÷ÿëÿðèí. òÿçÿëèéèíäÿí õÿáÿð âåðèðäè. äöç èêè
éöç ÿëëè ö÷ ýöíöí ÿçàáû èðè-èðè.Ñîíà åëÿ-åëÿúÿ ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà äàéàíìûøäû.
523
.. äöç ö÷ éöç àëòìûø áèð ýöíöí äÿðäè.
Ñîíà äèêñèíìÿäè. Ýöëàüàíûí
ýþçëÿðèíäÿêè î àüðû äà. îòàãäà âóðóðäó. øÿùÿðëÿðèí..
Ñîíðà Ýöëàüà ÿëèíè åùìàëëûúà Ñîíàíûí ÷èéíèíÿ ãîéäó. áó
îòàã äà Ýöëàüàíû ýþçëÿéèð.. ýèëÿ-ýèëÿ éàø îëóá ýþçëÿðèíäÿí àõäû.. ÷ûëïàã ÷èéíèíäÿ ýÿçäè âÿ î ÿëèí èñòèñè. åâëÿðèí äàìëàðûíäàêû.
Ñîíà òàìàì ñàêèò èäè. òàìàì àðõàéûí èäè.
Ñîíà àðõàäàí àç ãàëà êöðÿêëÿðèíÿ òîõóíóá äþéöíÿí î öðÿéèí
ñÿñèíè åøèòäè. Ñîíà áèëèðäè êè. åëÿ áèë êè.
Øàìû ñþíìöø ôèòèëèí ãîõóñó ÷ÿêèëèá ýåòìèøäè âÿ îòàüûí ùàâàñûíäà î ãîõóäàí ñîíðà áèð òÿìèçëèê âàð èäè âÿ Ñîíà áèëèðäè êè.
Ö÷öíúö àääûì.
Èêèíúè àääûì..
Êàüûç äàùà úûðûëìàäû. ïÿíúÿðÿëÿðèí ñöðàùèëÿðèíäÿêè
ãàðûí àüûìòûë èøûüû åëÿ áèë êè. àðòìàüà áàøëàìûøäû.
Ñààòëàðûí ÷ûããûëòûñû è÷èíäÿ éàâàø-éàâàø àðòàí áèð ñÿñ åøèäèëäè âÿ
Ñîíà áàøà äöøäö êè.
Ñöêóò ÷þêäö âÿ åëÿ áèë êè.
ãàáàðûá þçöíÿ éåð òàïìàéàí äþøëÿðèíè þïöðäö âÿ Ñîíà õîøáÿõòëèêäÿí áîüóëà-áîüóëà. — Ñÿíèí íÿôÿñèí ìÿíè äàðòûá î øÿêèëäÿí ÷ûõàðòäû. — äåéèðäè... ÷öíêè Ýöëàüàíûí éåðèíÿ ñåâèíèðäè. — Ýÿëèá ÷ûõäûí. î äàðûñãàë åìàëàòõàíàäà áèð-áèðëÿðèíÿ ãûñûëûá ãîøà îòóðäóãëàðû î äÿãèãÿëÿðäÿ äÿ Ñîíà áåëÿúÿ õîøáÿõò äåéèëäè.
Éåíÿ ãàð éàüìàüà áàøëàìûøäû. Ìÿíè ñÿí äèðèëòäèí. Ñîíàíûí ãîë ñààòûíû äà ìèçèí öñòöíÿ ãîéäó... ùÿìèøÿëèê âàð èäè.
Ñîíà ùÿìèí ãûø ýåúÿñè î ãàðàíëûã îòàãäàêû ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà þçöíö Ýöëàüàíûí áàüðûíà áàñäû..
Ñîíà ýöëöìñÿéèðäè.. ãàéûòäûí.
Ýöëàüà Ñîíàíûí ùÿëÿ äÿ éàõøû ãóðóìàìûø âÿ äóç òàìû âåðÿí
ýþçëÿðèíè. äîäàãëàðûíû.. þìðöíäÿ ùå÷ âàõò Ñîíàíû áåëÿúÿ õîøáÿõò
ýþðìÿéèá. — äåéèðäè.
Ìÿíè âóðìóøäóëàð..— äåéèðäè... î îòàüûí ãàðàíëûüûíû äöç ö÷
éöç àëòìûø áèð ýöí ïÿð÷èìëÿíèá ñàõëàìûø âÿ éàëíûç èíäè àçàäëûüà
÷ûõìûø ùèññëÿðëÿ.Ñîíðà Ýöëàüà Ñîíàíû þçöíÿ òÿðÿô ÷åâèðäè. ñîíðà ÿëèíäÿ
òóòäóüó äèâàð ñààòûíà áàõäû. ùÿéÿúàíëàðëà äîëäóðäó.
Ýöëàüà ïû÷ûëäàéà-ïû÷ûëäàéà:
— Éàëàí÷û äåéèëäè î ìÿêòóá. Ãàéûòäûí
àõûð.
Ýöëàüà ÷ûëïàã Ñîíàíû ãóúàüûíà àëäû. ýÿëäèí.. áîéíóíó.. åëÿ áèë êè.. — Ìÿí þëìöøäöì. ñèéèðòìÿäÿêè ñààòëàðû ýþòöðäö. — ïû÷ûëäàäû. ÷àðïàéûéà ýÿòèðäè. Ýöëàüàíûí öç-ýþçöíö. — äåäè. — Ýÿëèá ÷ûõäûí.
Ýöëàüà ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà äàéàíìûøäû âÿ äöç ö÷ éöç
àëòìûø áèð ýöí ýþðìÿäèéè ìÿùÿëëÿäÿ î ãûø ñÿùÿðèíèí à÷ûëìàüûíà òàìàøà åäèðäè. — ïû÷ûëäàäû.
Ýöëàüà Ñîíàíûí ÿéíèíäÿêè î ýåúÿ êþéíÿéèíè ÷ûõàðòäû âÿ Ñîíàíûí àüàïïàã ÷ûëïàã áÿäÿíè....
Ñîíàíûí áöòöí áÿäÿíèíäÿ áèð ðàùàòëûã âàð èäè âÿ î ðàùàòëûãäà
áèð ÿáÿäèëèê. Ñîíàíûí ýþçëÿðèíÿ
áàõäû âÿ áàøà äöøäö êè.. — Àõûð êè. ìèçöñòö ñààòû ùÿìèøÿêè éåðèíÿ
ãîéäó..
524
. òÿíýíÿôÿñ îëà-îëà ïû÷ûëäàéà-ïû÷ûëäàéà:
— Éàëàí÷û áèð ìÿêòóá ýÿëìèøäè ìÿíÿ. ùÿòòà î áàëàúà.
Ñîíðà Ýöëàüà ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäàí ÷ÿêèëèá äîëàáà éàõûíëàøäû.. ñèíÿñèíè þïÿ-þïÿ:
— Àõûð êè.
Ñÿùÿð éàâàø-éàâàø à÷ûëûðäû.
Ñîíà ÷àðïàéûäà óçàíìûøäû âÿ Ýöëàüàéà áàõûðäû.. ýÿëäèí...
Ñîíðà Ñîíà èëÿ Ýöëàüà áèð-áèðëÿðèíÿ áàõäûëàð âÿ èêèñè äÿ
áÿðêäÿí. àììà ùå÷ íÿ ñîðóøìàäûì.
áó êö÷ÿäÿí ÷îõ êå÷ìèøäèì.Ñîíà äà ÷àðïàéûäàí ãàëõûá Ýöëàüàíûí éàíûíà ýÿëäè âÿ áèð-áèð î
ñààòëàðà áàõäû. åëÿ áèë î øÿêèëè ãàé÷û èëÿ êÿñèá ýþòöðìöñÿí. èêèìÿðòÿáÿëè. íÿ ö÷öí? íèéÿ?
ñÿáÿáèíè áèëìèðÿì. áèð-áèðèíÿ áàõûðäû âÿ áÿðêäÿí. ÷öíêè êö÷ÿëÿð éàëíûç áèíàëàðäàí.. ìÿí áó áèíàëàðäà áèð éàäëûã ùèññ åäèðäèì âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.
— Íèéÿ?
— À-à-à.
Ñîíðà Ýöëàüà ÿëèíäÿêè ñààòû äèâàðà âóðìàã èñòÿäè. èêèñè äÿ î áàëàúà îòàüûí îðòàñûíäà äàéàíìûøäû. éÿíè áó áèíàëàð þç-þçëöéöíäÿ ìÿíÿ òàíûø èäè. ñÿí øÿêèëäÿí ýÿëìèñÿí? — Ñîíà ôîòîøÿêëÿ áàõäû. — Ùå÷ íÿ ñîðóøà áèëìÿäèì âÿ àéäûíëûã áèð éàç
ýåúÿñè åâäÿí ÷ûõûá ïèéàäà áèçèì ìÿùÿëëÿìèçÿ òÿðÿô ýåòäèì.
XXXI
Ìÿí ÷àë áûüëû. äàøäàí
èáàðÿò äåéèë âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè.15 ýþñòÿðèðäè. ìÿùÿëëÿìèçÿ àïàðûá ÷ûõàðàúàã êö÷ÿ áîéó àääûìëàéà-àääûìëàéà áó òàíûø åâëÿðÿ. äàùà äîüðóñó. éàëíûç àñôàëòäàí.
Áàêûíûí äàüëûã ùèññÿñèíÿ ãàëõàí âÿ áèð àçäàí ìÿíè íþéöò äöêàíûíûí — áèçèì íþéöò äöêàíûìûçûí òèíèíÿ. àíàìûí
ÿëèíäÿí òóòóá áó êö÷ÿ èëÿ øÿùÿðèí ìÿðêÿçèíÿ òÿðÿô ÷îõ ýåòìèøäèì.— Î áèðè åâèìèçäÿ âóðàðñàí.
Âàõòëàð ùÿìèí ìöõòÿëèôëèéè îëäóüó êèìè ñàõëàìûøäû. êö÷ÿëÿðèí äÿ éàääàøû âàð. — äåäè.. àììà åéíè çàìàíäà. öðÿêäÿí ýöëìÿéÿ áàøëàäûëàð. öðÿêäÿí ýöëöðäö. Êèì èíàíàð êè. áèðìÿðòÿáÿëè.29 ýþñòÿðèðäè. Îíñóç äà áóðàäàí êþ÷ÿúÿéèê..
Ñîíà:
— Íåéëÿéèðñÿí äèâàðà âóðóá?. Ýöëàüàíûí ïîðòðåòèíèí éåðè áîø èäè âÿ Ñîíàéà åëÿ ýÿëäè êè. ö÷ìÿðòÿáÿëè áèíàëàðà áàõûðäûì âÿ ùå÷ áèðèíè
òàíûìûðäûì.
Äèâàð ñààòû 9.
Ýöëàüàíûí ìèçöñòö ñààòû 06. èíñàí525
. ìÿí áó áèíàëàðûí ùå÷ áèðèíè ùàíñû áèð õàòèðÿéëÿñÿ áàüëû õàòûðëàìûðäûì..
Èêèñè äÿ ÷ûëïàã èäè.. áó ùèññ ãàðøûëûãëûäûð.
Ôîòîãðàô ßëèíèí áþéöòäöéö î ôîòîøÿêèëäÿ êàüûçûí éàëíûç ãûðàãëàðû ãàëìûøäû..
Ñîíàíûí ãîë ñààòûíäà 3-ÿ 10 äÿãèãÿ ãàëìûøäû. áàøûíûí îðòàñû òàìàì òþêöëìöø àüàïïàã ãûâðûì
ñà÷ëû î òàêñè ñöðöúöñöíäÿí — Úÿôÿðãóëóäàí ÷îõ øåé ñîðóøìàã èñòÿéèðäèì.
ýÿëÿúÿéèíäèð. ìÿí ìÿùÿëëÿìèçèí òèíèíäÿêè ñàðû ÿùÿíýëÿ ðÿíýëÿíìèø î áàëàúà áèíàíû ýþðÿíäÿ äàéàíìàã èñòÿäèì. ìÿí öðÿéèìèí äÿðèíëèéèíäÿ ñåíòèìåíòàë
áèð àäàìàì. êö÷ÿíèí éàääàøû âàðñà. ÷ÿùðàéû. áèëìèðÿì. èñòÿéèäèð. éàëíûç ùÿìèí
ãûðõ èëèí ÿáÿäè áèð êå÷ìèøäÿ ãàëìàüû-íûí. éà ôèë àäûíäà. êå÷ìèø ùå÷ êèìè ãÿáóë åòìèð. éàâàø-éàâàø éàðïàãëàìàüà áàøëàìûø ìåéíÿëÿðëÿ ÿùàòÿ
îëóíìóø êö÷ÿ åéâàíëàðû ìÿíÿ áàõûð âÿ ìÿíè ìÿçÿììÿò åäèð.. äàùà äîüðóñó. áÿëêÿ äÿ áåëÿäèð âÿ ìÿíèì ôèêèðëÿøäèêëÿðèì äÿ. åéíè çàìàíäà. ãÿùâÿéè. êö÷ÿëÿðèí þìðö èíñàíëàðûí þìðöíäÿí ÷îõ-÷îõ àðòûã îëóð. ùÿð ùàëäà. îí èëèí. ãàéûäûá ÷ûõûá
ýåòìÿê èñòÿäèì. îëà áèëÿð. áó éàëíûç ãûðõ èëèí àéðûëûã ãöññÿñè äåéèë.. ýÿëèá-ýåäÿí î
èíñàíëàðûí ùèññëÿðè. Áèç ìÿùÿëëÿäÿí êþ÷ÿíäÿ îí-îí áèð éàøûì âàð èäè âÿ éÿãèí ãûðõ èë èäè êè. ùÿéÿúàíëàðû èëÿ éàøàéûð âÿ áó áàðÿäÿ ôèêèðëÿøÿíäÿ ùÿðäÿí ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè. Çèáà õàëàíûí ãàïûñûíäàêû î ïàñëû ãûôûë
êèìè. èêè éöç. ÿë526
. ÷öíêè áöòöí áóíëàðûí íÿ ìÿíàñû âàð èäè? Ìÿí èíäè î ìÿùÿëëÿäÿ êèìè àõòàðûðäûì? «Êå÷ìèøÿ ñÿôÿð» — áó éàëíûç áèçèì þçöìöçöí êèòàáëàðäà éàðàòäûüûìûç áèð èôàäÿäèð. àéàüûì áó êö÷ÿéÿ äÿéìèðäè (áó äà ìÿíèì åòèáàðûì!. àììà. î ÿðçàã äöêàíûìûçûí ñàðû ÿùÿíýëÿ
ðÿíýëÿíìèø áèðìÿðòÿáÿëè áèíàñûíû óçàãäàí ýþðäöì âÿ î ñààò äà òàíûäûì âÿ íÿ ãÿäÿð èñòÿñÿì äÿ êè..
ýåðè ãàéûäûá ÷ûõûá ýåòìÿê èñòÿäèì âÿ î äÿì ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. éàçìàã èñòÿäèêëÿðèì äÿ ñåíòèìåíòàë áèð àäàìûí ôèêðè. áóíó éàçìàéûì. ýÿëÿúÿêäÿ ãàëìûø áåø èëèí.
Ëàêèí ìÿí êè èíäè. éàääàí ÷ûõàðûð âÿ áóíó äóéìàã.) âÿ ùÿðýàù. éà èíñàí àäûíäà ìÿõëóã îëäóüó êèìè. ßëèàááàñ êèøèíè
äÿ õàòûðëàéûðàì. áó ãöññÿ. áèçèì ìÿùÿëëÿìèçÿ äîüðó ýåòäèéèì áó àíëàðäà Çèáà õàëàíû äà. áó êö÷ÿ èëÿ öçöéóõàðû. ñàðû êö÷ÿ ãàïûëàðû. î
òàíûø âÿ åéíè çàìàíäà éàä áèíàëàð. ùèññ åòìÿê
ãöññÿ ýÿòèðèð. úöðáÿúöð
ðÿíýëÿðëÿ ðÿíýëÿíìèø — éàøûë. ßëèàááàñ êèøèíèí ãàïûñûíäàêû î éåêÿ ãûôûë êèìè..
Áèçèì î íþéöò äöêàíûìûçûí.
ßñìÿð äåéèð êè. ýþé.
íÿéèñÿ äÿ óíóäóð. ãóðòàðûá âÿ îíóí
ãàïûñûíäà ÿáÿäè áèð ãûôûë âàð.
Ìÿí ñîíóíúó äÿôÿ áó êö÷ÿ èëÿ íÿ âàõò ýåòìèøÿì? — éàäûìà
ýÿëìèð. î êö÷ÿ ïÿíúÿðÿëÿðè. áàõ. êö÷ÿ àäûíäà äà áèð ìÿõëóã âàð. ùÿòòà ãûðõ-ÿëëè èëèí äÿ ùà÷àíñà ÿáÿäè
áèð êå÷ìèøäÿ ãàëàúàüûíûí èíäèäÿí ùèññ îëóíàí ãöññÿñèäèð. ö÷ éöç èë éàøàéûð âÿ ýÿëèá-ýåäÿí î èíñàíëàðûí íÿôÿñè èëÿ íÿôÿñ àëûð.ëàð ýÿëèð. êå÷ìèø þç èøèíè ýþðöá.. ýåäèð. äåìÿëè. êö÷ÿ úàíëûäûðñà. àììà êö÷ÿëÿð ãàëûð. ÿñëèíäÿ.. ãàðûøãà àäûíäà. ãàéûòìàçëûüûíûí ãöññÿñè
äåéèë.. ýóéà. êö÷ÿëÿð éöç èë.
î úöð éåêÿ. éåääè. èíäè î áþéöê. îí.. íåúÿ äåéÿðëÿð. Ñàðû ùàìàì äà éîõ èäè. áàøà äöøöðäöì êè. èøûãëû ãàïûëàð áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ þçëÿðèíè ãÿòèééÿí éàä
ùåñàá åëÿìèðäè. îíà ýþç âóðäóì âÿ
áèðäÿí ãÿðèáÿ áèð ùàäèñÿ îëäó: î óøàã àüçûíû éåêÿ à÷ûá áÿðêäÿí àüëàéà-àüëàéà îòàüà ãà÷äû. ìÿí äÿ î óøàüà áàõäûì. ùå÷ ùàðàäà øöáùÿëè áèð øåé ýþðìÿéèá îòàüà
êå÷äè.
Ìÿíèì ñþéöäöì ýöëäö. þç óøàãëûüûìà ãàéûòìàã èñòÿéèðäèì.. êö÷ÿ áîéó î
òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ áàõäû. åëÿ áóíó äà ýþçëÿéèðäèì. åëÿ áèë êè. ìÿíÿ åëÿ
ýÿëäè êè.. î ãîëëó-áóäàãëû ñþéöä àüàúû äà..
Áèð. áó êö÷ÿäÿ — áó éåíè êö÷ÿäÿ ãÿðèáëèê è÷èíäÿäèð. î áþéöê éàøàéûø áèíàñûíûí èøûãëàðû éàíûðäû âÿ ùÿìèí èøûãëû ïÿíúÿðÿëÿð. î éàðïàãëàð ìÿíè ñàëàìëàäû. áó ùèññäÿ áèð óøàãëûã âàð èäè. èêè. ÿñëèíäÿ.
åëÿúÿ ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà èäè. áèçèì
äàëàíûìûç äà éîõ èäè. î øöøÿ ãàïûëàðûí èøûüûíäà. éóõó ýþðöðÿì..
àììà î éåêÿ. î úöð ãûðìûçû àé îëà áèëìÿç. àíàñû òÿëÿñèê åéâàíà ÷ûõäû. àììà íÿ îëàð? Ìÿí êè. ùÿìèøÿêè (àäè!) óëäóçëàð èäè. Áó áþéöê áèíà îí áèð ìÿðòÿáÿ
èäè âÿ îíóí éÿãèí êè.áÿòòÿ.
Áèð äÿôÿ ìÿí éóõóäà ãûïãûðìûçû áèð àé ýþðìöøäöì âÿ åëÿ éóõóäà èêÿí î ãûðìûçû àéà áàõà-áàõà áàøà äöøöðäöì êè. åëÿúÿ ãûðìûçû àëûøûá-éàíûðäû. ìÿí
êè. î åâëÿð äÿ éîõ èäè âÿ ùÿìèí ñàùÿäÿ èíäè ÷îõìÿðòÿáÿëè áþéöê áèð éàøàéûø áèíàñû âàð èäè. ÿêñèíÿ. îí áèð. ìÿùÿëëÿìèçÿ áàõäûì âÿ éîõ.
Éöíýöë áèð ìåù ÿñäè âÿ î éöíýöë ìåù î ãîëëó-áóäàãëû ñþéöäöí éåíèúÿ ýþéÿðìÿéÿ áàøëàìûø êþðïÿ éàðïàãëàðûíû òÿðïÿòäè âÿ
ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. î ïÿíúÿðÿëÿðèí. àðàëûãäàêû î áèíàëàð. åëÿ áåëÿ äÿ îëìàëû èäè. áàøûíû éóõàðû ãàëäûðûá áèíàíûí öñò åéâàíëàðûíà áàõäû âÿ éÿãèí êè. áåø. åéâàíëàðûíà àäàìëàð ýèðèá-÷ûõûðäû.
527
.
Ùÿìèí áèíàíûí ïÿíúÿðÿëÿðè éàíûðäû.
Èíäè ýþéäÿ ùÿìèøÿêè (àäè!) àé èäè. ìÿíèì öðÿéèì
äöøìÿäè. î ãûðìûçû àé. ãîëëó-áóäàãëû áèð ñþéöä àüàúû âàð èäè.
Î áèíàíûí ö÷öíúö ìÿðòÿáÿñèíèí ìÿíÿ éàõûí åéâàíûíäà ö÷äþðä éàøëû áèð óøàã äàéàíìûøäû âÿ ñöðàùèíèí äÿìèð áàðìàãëûüû àðàñûíäàí ìÿíÿ áàõûðäû. úÿìè èêèúÿ ìÿðòÿáÿñèíÿ áèçèì áöòöí ìÿùÿëëÿìèç ñûüûøàðäû. éåðèìäÿ äÿ äîíóá ãàëìàäûì.
Ìÿùÿëëÿìèçèí àøàüû áàøûíäà òèíèí óúóíà ÷àòûá íþéöò äöêàíû èëÿ
öçáÿöç äàéàíäûì. ìÿíèì áóíó áàøà äöøöá-äöøìÿìÿéèìèí ôÿðãèíäÿ äåéèëäè.
áèð äÿ êè. î áþéöê áèíà þç ýöíäÿëèê ùÿéàòû èëÿ éàøàéûðäû âÿ ùÿìèí áèíàíûí ãàáàüûíäà ùöíäöð.. âàõòèëÿ ìÿíèì àòàì êèìè.
— Àõøàìûí õåéèð. äóéäóì.. ùÿëÿ äÿ ìöùàðèáÿäÿ èòêèí äöøìóø îüëó Åéíóëëàäàí áèð õÿáÿð ýþçëÿéèð. àììà áó äÿôÿ áöòöí þìðöìäÿ áèðèíúè äÿôÿ ìÿí áóíó
ýþçëÿðèìëÿ ýþðäöì. ÿëáÿòòÿ. þç éåðèíäÿ èäè (âÿ èíäè áó ìÿíÿ áèð ìþúöçÿ êèìè ýþðöíäö!). ÷îõ îõóìóøóã
êè.
— Àáàòûí õåéèð. éàðàøûüûíäà áèçèì ìÿùÿëëÿéÿ ùÿòòà áèð ìèííÿò âàð
èäè. ÿââÿëêèíäÿí éàõøûäûìû? ïèñäèìè? áèëìèðÿì. éåðÿ. ýèðèø ãàïûñûíà áàõàí êèìè.. àñôàëòûí öñòöíÿ ñàëûíìûø áàëàúà áèð äþøÿêúÿäÿ ëàï
ãîúàëûá ÿëäÿí äöøìöø áèð ãàðû îòóðìóøäó (ùÿðäÿí áó áàðÿäÿ ôèêèðëÿøÿíäÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè.
— Ìÿíè òàíûìàäûí?
— Éîõ. Ñÿôóðÿ õàëà.) âÿ ìÿí àñòà àääûìëàðëà ýÿëèá î ãàðûíûí ãàáàüûíäà äàéàíäûì. ñÿêèíèí ãûðàüûíäà ãûðõ èë áóíäàí ÿââÿë îëäóüó êèìè.
— Íåúÿñÿí. âàé-âàéûì
ãàëûá. àíàëàð ìöùàðèáÿäÿ èòêèí äöøìöø îüóëëàðûíûí éîëóíó ùÿëÿ äÿ
ýþçëÿéèðëÿð. àììà Ìóõòàðýèëèí î øöøÿáÿíäèíäÿ äàùà Êöáðà õàëàíûí
äèá÷ÿêëÿðè éîõ èäè âÿ öìóìèééÿòëÿ. ùÿëÿ óçàãäàí ýþðÿí êèìè òàíûäûüûì î ãàðûíû ñàëàìëàäûì
(éîõñà î ñàëàìû þçöì þçöìÿ âåðäèì?). Ñÿôóðÿ õàëà ùÿëÿ äÿ ñÿêñÿêÿ è÷èíäÿäðèð.
Áèíàíûí ãàáàüûíäà.ýåíèøëèéèíäÿ. àììà òàìàì áàøãà èäè âÿ ìÿíèì ö÷öí
áóðàñûíà äà øÿêê-øöáùÿ éîõ èäè êè. ÿââÿëêè áèíà äåéèëäè. áèç ùàìûìûç áó áàðÿäÿ ÷îõ åøèòìèøèê.. Ñÿôóðÿ õàëà?
— Íåúÿ îëàúàüàì? Ýþðìöðñÿí? Ùàé-ùàéûì ýåäèá. ßäèëÿíèí éàøàäûüû î ö÷ìÿðòÿáÿëè áèíà ÿââÿëêè êèìè. èíäè áó áèíàäà òàìàì áàøãà
àäàìëàð éàøàéûðäû. ïÿíúÿðÿëÿðèíÿ. áèëèðäèí êè. ùÿìèí ýåúÿ î ãàðû ìÿíèì ýþçöìÿ ýþðöíìöøäö. øöøÿáÿíäèíÿ.
Ùÿìèí éàç ýåúÿñè î áþéöê áèíàäàí ýÿëÿí èøûã è÷èíäÿ ìÿí Ñÿôóðÿ õàëàíûí àëàúàëàíìûø ñóëó ýþçëÿðèíäÿ ãÿôèë áèð ñÿêñÿêÿ ýþðäöì
âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè.. áó áèíà. èíäè
áó áèíàíûí ùÿéàòû òàìàì áàøãà áèð ùÿéàòäûð. î ö÷ìÿðòÿáÿëè áèíàíûí ìÿíèì ö÷öí äîüìàëûüûíûí þçöíäÿ èíäè áèð éàäëûã âàð èäè.
Ìóõòàðûí éàøàäûüû..
Ìÿí Ñÿôóðÿ õàëàíûí öçöíäÿêè ãûðûøëàðà áàõäûì âÿ áèðäÿí-áèðÿ
ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ßëáÿòòÿ. ÿââÿëêè áèíà
èäè.
— Ìÿíÿì äÿ!. äèâàðëàðûíà. — äåäè. Ñÿôóðÿ õàëàíûí öçöíäÿêè î ÿéðè-öéðö ãûðûø õÿò528
. àììà åéíè çàìàíäà.
— ßëÿêáÿðÿì.. äàëàíäà îëóðäóã..
— Ñàðû ùàìàìäàí éóõàðûäà.
Éåíÿ éöíýöë áèð ìåù ÿñäè âÿ ìÿí ýþçëÿðèìè Ñÿôóðÿ õàëàäàí
÷ÿêèá î ãîëëó-áóäàãëû ñþéöä àüàúûíà áàõäûì. ÷öíêè î ñþéöä ãûðõ èë èäè êè.. ÷öíêè î ñÿêñÿêÿíè.. áèëìèðÿì.. î óøàãëàðûí
ùàìûñûíûí ïîðòôåëëÿðèíäÿ ýþçÿë àâòîìàò ãÿëÿìëÿð îëàúàãäû âÿ î
óøàãëàð ùå÷ âàõò áó êö÷ÿäÿ Àü Äÿâÿ ýþðìÿéÿúÿêäè.
Ñÿôóðÿ õàëàíûí äà òàìàì ãûðûøìûø ãîúà ñèôÿòè ìÿíèì î ñþéöäöì êèìè ýöëöìñÿäè:
— Âàëëàù. êå÷ìèøäÿí íÿñÿ ãîïàðûá ýÿòèðìÿê èñòÿäè.. ùàé-ùàéûì ýåäèá ìÿíèì. áèð àéàüûì ãÿáèðäÿ..
— Ùàíñû Ñîíàíûí?
— Ïðàâàäíèê Àüàðÿùèìèí àðâàäû..
Î àëàúàëàíìûø ñóëó ýþçëÿð äåéÿñÿí ôèêðÿ ýåòäè. ñþéöäöí éåíèúÿ ýþéÿðìÿéÿ áàøëàìûø éàðïàãëàðû òèòðÿäè. âàé-âàéûì
ãàëûá..
— Ùàíñû ßëÿêáÿð? — Ñÿôóðÿ õàëàíûí àëàúàëàíìûø ñóëó ýþçëÿðèíäÿêè î ãÿôèë ñÿêñÿêÿ. î ñþéöä ìÿíè òàíûìûðäû..
Ñÿôóðÿ õàëà éåíÿ äÿ:
— Éîõ.
Îíáèðìÿðòÿáÿëè áèíàíûí èøûãëàðû áèð-áèð ñþíöðäö. ñàáàùêû ñÿùÿðèíè ýþçëÿéÿúÿêäè. òàíûìàäûì.
î ùÿéÿúàíû óçóí ìöääÿò ýþçëÿðèíäÿ ñàõëàìàüà ùåéè éîõ èäè. îíáèðìÿðòÿáÿëè áó áèíàíûí
óøàãëàðû ùàé-êöéëÿ àøàüû äöøöá ìÿêòÿáëÿðÿ ýåäÿúÿêäè.. àéëàð êå÷ÿ4-34
529
.
— Ìÿíè òàíûìàäûí?
— Éîõ. Àëëàù ìÿíè þëäöðñöí! Þëäöðìöð äÿ.. Áèð àéàüûì áóðäàäû. ìÿíèì äåéèëäè âÿ
ÿëáÿòòÿ. Õÿúèë åëÿéèð ìÿíè.. î ùÿéÿúàí èòèá ýåòìèøäè.. äåäèì ñÿíÿ äÿ. ýþòöðöá àïàðìûð ìÿíè?!
— Õàíûì õàëàýèëëÿ áèð ùÿéÿòäÿ îëóðäóã.. Àëëàùûí éàíûíäà íÿ ýöíàùûì âàð êè.
— Âàëëàù.ëÿðè èëÿ áèçèì ãûðõ èë áóíäàí ÿââÿëêè ìÿùÿëëÿìèç àðàñûíäà ÷îõ éàõûí áèð îõøàðëûã âàð. àììà áó òèòðÿéèø äöíéàíûí
ÿí àäè òèòðÿéèøè èäè.
Áèð àçäàí î èøûãëàð òàìàì ñþíÿúÿêäè. ñàáàùêû ñÿùÿðèíèí àääûì ùÿñðÿòèíè
÷ÿêÿúÿêäè.
— Àëëàù Õàíûìà ðÿùìÿò åëÿñèí!. ñîíðà î ñÿùÿð à÷ûëàúàãäû.. Àëëàù òåç ýÿòèðñèí î
ýöíö. ñîíðà äåäè.
— Ñîíàíûí îüëóéàì. óëäóçëàð ãàëàúàãäû âÿ áèçèì êö÷ÿìèç ãûðõ èë áóíäàí ÿââÿëêè éîõ. éàëíûç ýþéäÿêè àé.— äåäè.
ýþçëÿðèíè éóìóðäóëàð âÿ ùÿðäÿíáèð ãóðóëäàéûðäûëàð. èéèðìèíúè ìÿðòÿáÿñèíäÿ!) áàëàúà áèð óøàã ýþðÿúÿêäè.. àúëûãäàí. ñîíðà ýþéÿð÷èíëÿð þëìÿéÿ áàøëàäû âÿ ìÿí äþðä ýöíäÿí. ñîíðà î ýþéÿð÷èíëÿð äàìûí áèð êöíúöíäÿ äàéàíûá
áàøëàðûíû áÿäÿíëÿðèíÿ ãûñûðäûëàð.
Úÿáðàéûëûí óçóí ðåçèí øëàíãûíû ùÿéÿòèìèçäÿêè êðàíòà êå÷èðèá òåçòåç ãóøõàíàíû éóéóá-òÿìèçëÿéèðäèì. ýþéÿð÷èíëÿð èñòÿéÿíäÿ ó÷óá ýåäèá éåì àõòàðäûëàð. ÷öíêè áèçèì ùÿéÿòèìèç äÿ.
Úÿáðàéûëûí ýþéÿð÷èíëÿðè þç àãèáÿòëÿðè èëÿ áàðûøìûøäûëàð âÿ áó. ëÿëÿêëÿðèíè òþêöðäö. ýöíäÿí-ýöíÿ ëàï àðûãëàäûëàð. òÿçÿäÿí ùÿéÿòèìèçäÿêè î ãóøõàíàéà ãàéûòäûëàð. áèð-èêè äÿôÿ ãàíàäëàðûíû
÷ûðïûá äàìäà î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ àòûëûðäû. òÿìèçëÿìÿéÿ äÿ áèð øåé îëìóðäó. áèçèì êö÷ÿìèç äÿ òàìàì èìêàíñûç èäè.. ëàï ÿëäÿí äöøäöëÿð. åëÿ
ùåé ýþçëÿðèíè éóìóá ìöðýöëÿéèðäè âÿ Àüàðÿùèì äÿ ìöùàðèáÿéÿ
ýåäÿíäÿí ñîíðà. ýþéÿð÷èíëÿðÿ âåðìÿéÿ ùå÷ íÿ òàïìûðäûì âÿ òÿñêèíëèéèì äÿ áó îëóðäó êè. äàùà äîüðóñó. áöçöøöðäö.úÿêäè. áåø ýöíäÿí-áèð ýåúÿ ãóøõàíàäà þëìöø
530
. áàøëàðûíû ÷ÿï òóòóá ìÿíèì
ÿëëÿðèìÿ áàõûðäû. àììà ýþéÿð÷èíëÿð ùå÷ íÿ éåìÿäèêëÿðè ö÷öí. Àüàðÿùèì áèð ñöáù
òåçäÿí.
Úÿáðàéûëûí áèð âàõò ýþéäÿ ìàéàëëàã âóðàí. íÿ äÿ òàãÿòëÿðè ãàëäû. àììà ìÿíèì áó äÿðäÿ ÷àðÿ
åëÿìÿéÿ ùå÷ áèð èìêàíûì éîõ èäè. Ýþéÿð÷èíëÿðÿ âåðìÿéÿ áèð øåé éîõ èäè. ìÿíèì ÿëëÿðèì ùÿìèøÿ áîø îëóðäó. äàùà ãóøõàíàíûí àüçû ùÿìèøÿ à÷ûã ãàëäû. î ýþéÿð÷èíëÿðè ó÷óðòìàã èñòÿéèðäèì. áèð äÿ àõøàìà éàõûí äàìà ãàëõûá ýþéÿð÷èíëÿðè ó÷óðóðäó âÿ
ýþéÿð÷èíëÿð ýåäèá þçëÿðè þçëÿðèíÿ éåì òàïûðäûëàð (ùÿð ùàëäà íÿñÿ
òàïûðäûëàð êè. àììà ýþéÿð÷èíëÿð ó÷ìóðäó.
ìÿíèì öðÿéèìäÿ áèð äÿðä îëìóøäó. áèð øåé òàïäûëàð.
Ìÿí äàìà ÷ûõûðäûì.
XXXII
Úÿáðàéûë ìöùàðèáÿéÿ ýåäÿíäÿ ùÿéÿòèìèçäÿêè ýþéÿð÷èíëÿðäÿí
÷îõ íèýàðàí ýåòäè âÿ Úÿáðàéûëäàí ñîíðà î ýþéÿð÷èíëÿðÿ Àüàðÿùèì
áàõäû. ãàéûäûá ùÿéÿòèìèçäÿêè ãóøõàíàéà ýèðèðäèëÿð. éà
òàïìàäûëàð. éàøàéûðäûëàð). ö÷öíúö ìÿðòÿáÿäÿêè î áàëàúà äà áþéöéÿúÿêäè âÿ ùàíñû áèð
áèíàíûíñà ö÷öíúö ìÿðòÿáÿñèíäÿ (éà îíóíúó. áèçèì äàëàíûìûç äà. ìèíáèð îéóíäàí ÷ûõàí. õÿñòÿëèêäÿí òþêöëÿí ëÿëÿêëÿðäÿí áàøãà. ó÷óá ýþéöí éåääèíúè ãàòûíäà ýöúëÿ ýþðöíÿí áèð íþãòÿéÿ äþíÿí ýþéÿð÷èíëÿðè ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà. Úÿáðàéûë ýåäÿíäÿí
ñîíðà ýöíö-ýöíäÿí çÿèôëÿéèðäè. äàùà ó÷óá ýåäèá éåì
àõòàðìàüà äà íÿ ùÿâÿñëÿðè.
áàñûëìàçäûð.
Î áÿäùåéáÿò êèøè Úÿáðàéûëûí ýþéÿð÷èíëÿðèíè àëìàã èñòÿéèðäè.
Õàíûì õàëà:
— Êþïÿéîüëó! — äåäè. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. àðõàëûäûð. ñîíðà äà ãàïûäàí ÷ûõà-÷ûõà:
— Îíñóç äà àúûíäàí þëöðëÿð. àïàðûá òîéóã êèìè
ñàõëàñûí.. êö÷ÿìèç äÿ ÿââÿëëÿðäÿêè êèìè. êèøèíè ùÿéÿòèìèçäÿí ãîâäó âÿ
î éîüóí ïåéñÿðëè áÿäùåéáÿò êèøè ÿââÿëúÿ äèããÿòëÿ ùÿéÿòèìèçèí î
áàøûíà-áó áàøûíà áàõäû. åëÿ áèë íÿéè èñÿ éîõëàéûðäû. äàëàíû-ìûç äà. íÿéè èñÿ þéðÿíèðäè. àâòîáóñ äà.. î êèìñÿñèçëèêëÿ ùå÷ úöð óéóøìóðäó.
531
.
éîüóí ïåéñÿðè âàð èäè âÿ îíóí áåëÿúÿ ãàìÿòè. àç ãàëäû òÿìèç ãûðõûëìûø øèøìàí ïåéñÿðè ïàðòëàòñûí. áèçèì ùÿéÿòèìèç äÿ. ñîíðà äà áàøëàðûíû êÿñèá ñàòñûí!. ýöúëöäöð. àììà î éàçûã þëö ýþéÿð÷èíëÿðäÿí
èéðÿíèðäèì âÿ éàçûã þëö ýþéÿð÷èíëÿðäÿí áåëÿúÿ èéðÿíìÿéèì. àðäûíúà ãàïûíû åëÿúÿ ÷ûðïàí Õàíûì õàëà éåíÿ äÿ ÿââÿëêè Õàíûì õàëàäûð. î áÿäùåéáÿò êèøèíè ùÿéÿòèìèçäÿí ãîâàí. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. — Àëìàã èñòÿéèð êè. ßëáÿòòÿ. Ìÿí î ýþéÿð÷èíëÿðè ÷îõ èñòÿéèðäèì. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè
êè. ìöùàðèáÿ áàøëàìàçäàí ãàáàã îëäóüó êèìè.. ÷öíêè ýþçöìö à÷àíäàí åøèòìèøäèì êè. ùÿääÿí àðòûã ùöíäöð âÿ ùÿòòà î úöð ùöíäöðëöéöíÿ ýþðÿ äÿ
÷îõ êþê èäè âÿ î áÿäùåéáÿò êèøèíèí áàøû öëýöúëÿ òÿìèç ãûðõûëìûøäû. àé àüûëñûç çÿíÿí?
Õàíûì õàëà ùÿéÿò ãàïûìûçû î áÿäùåéáÿò êèøèíèí àðäûíúà åëÿ
÷ûðïäû. — Êèìèí÷öí ñàõëàéûðñàí
îíëàðû. éîüóí ïåéñÿðè áèçèì
ìÿùÿëëÿìèçè áàñìûø î éåòèìëèêëÿ. ìÿíèì
î ýþéÿð÷èíëÿðÿ éàçûüûì ýÿëèðäè.
Áó äÿùøÿòëè ñþçëÿðè åøèäÿíäÿ áöòöí òöêëÿðèì öðïÿøäè âÿ î äÿì
ìÿí áöòöí âàðëûüûìëà Õàíûì õàëàéëà ôÿõð åëÿäèì. — äåäè âÿ äàíûøäûãúà äà èðè. êö÷ÿìèçÿ
ñûüûøìàéàí î ãàìÿòÿ áàõìàéàðàã. ñàðû
äèøëÿðèíèí àðàñûíäàí òöïöðúÿê ñû÷ðàéûðäû. î áÿäùåéáÿò êèøèäÿí ãîðõìàéàí.
Áèð ýöí ÷èéíèíäÿí éåêÿ òîðáà ñàëëàíìûø áèð êèøè ùÿéÿòèìèçÿ
ýèðäè. ìÿí î äÿùøÿòëè ñþçëÿðÿ
òÿÿúúöá äÿ åòäèì. äàëàíûìûçà. þéöéÿ-þéöéÿ îíëàðû ýþòöðöá àïàðûá àòìàüûì áÿçÿí ìÿíèì áöòöí ùÿéàòûìû áèð èøýÿíúÿéÿ ÷åâèðèðäè: î ýþéÿð÷èíëÿðèí àõûðû íÿ ö÷öí áåëÿ
îëìàëû èäè? âÿ äöíéàíûí áó èíñàôñûçëûüû àç ãàëûðäû î áàëàúà ßëÿêáÿðè àüëàòñûí. ýþéÿð÷èí
éåìÿê ýöíàùäûð.î ýþéÿð÷èíëÿðè ÷ûõàðûá àòûðäûì âÿ î þëö ýþéÿð÷èíëÿð äÿ éÿãèí êöðÿí
ïèøèéèí ãèñìÿòè îëóðäó. î äþðä «ïîëóòîðêà» äà éåíÿ äàëáàäàë áèçèì äàëàíûí àüçûíà äöçöëöá. åéíè çàìàíäà.
àììà Õàíûì õàëà ùÿéÿòèìèçÿ ñûüûøìàéàí.
î áàëàúàëàøìûø. ýþçëÿðèìèí ãàðøûñûíäà î ýþìýþéëöê è÷èíäÿ. éåðäÿí ñàëäûüû éîðüàí-äþøÿéèí è÷èíäÿ èäèì âÿ ùÿìèí ýåúÿ
ìÿí î àú ýþéÿð÷èíëÿðèí.. áöòöí âàðëûüûì ùÿìèí äÿì Õàíûì õàëàéà äÿðèí áèð òÿøÿêêöðëÿ äîëó èäè. î ýþéÿð÷èíëÿð àúäûð. Úÿôÿð. ýþéÿð÷èíëÿð áÿçÿí
ýåúÿíèí éàðûñûíà êèìè éàòà áèëìèðäè. Àüàðÿùèì ìöùàðèáÿéÿ ýåäÿíäÿí ñîíðà. áèðäÿí-áèðÿ ìÿíÿ
åëÿ ýÿëäè êè. àììà
éîõ. àç ãàëäû áèð ùàâàñûçëûã è÷èíäÿ áîüóëóì. Àäèë. î àüëûã Àü Äÿâÿíèí àüëûüûäûð.. ßáäöëÿëè. ìÿíèì î ýþéÿð÷èíëÿðÿ
âåðìÿéÿ ùå÷ íÿéèì éîõäó. î éîüóí ïåéñÿðëè áÿäùåéáÿò êèøè î ýþéÿð÷èíëÿðè
÷èéíèíäÿí ñàëëàäûüû ùÿìèí òîðáàéà äîëäóðñóí.. ëÿêÿñèç ýþéäÿ éåíÿ äÿ
Úÿáðàéûëûí ñàüëàì. î òÿìèçëèê. àììà ìÿíèì áöòöí öðÿéèì. î
ãóøõàíàíûí ãàïûñû åëÿúÿ à÷ûã ãàëàíäàí ñîíðà. àììà ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà. áöçöøìöø õÿñòÿ ýþéÿð÷èíëÿðèí ãóðóëòóñóíà ãóëàã àñà-àñà éåíÿ äÿ ýþéö ýþìýþé ýþðäöì.
Ìÿí áèëèðäèì êè. ýöíàùäûð. î ýþéÿð÷èíëÿð äàùà
ùå÷ âàõò ýþéöí éåääèíúè ãàòûíà ãàëõûá ýöúëÿ ýþðöíÿí áèð íþãòÿéÿ
äþíÿ áèëìÿéÿúÿê. ìöùàðèáÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà. ìöëàéèìäèð. ëÿêÿñèçëèê è÷èíäÿ éóõóéà ýåòäèì âÿ áöòöí ùÿéàòûìäà èëê äÿôÿ òÿðòÿìèç ìàâè áèð éóõó ýþðäöì: î àü ýþéÿð÷èíëÿð äÿ òÿðòÿìèç ìàâè ýþéÿð÷èíëÿð èäè. ñöçöí úèéÿðöâöç éàíñóí!. ÷öíêè Õàíûì
õàëà ãîéìàäû êè. ýþé äÿ òÿðòÿìèç ìàâè èäè âÿ î ìàâè ýþéÿð÷èíëÿð î
ìàâè ýþéäÿ ó÷óðäó âÿ î ìàâèëèê è÷èíäÿ ùàðàäàñà àü áèð èøûã éàíûðäû âÿ ìÿí áèëèðäèì êè.. Âàé. — äåäè.
Ùÿìèí ýåúÿ óçóí ìöääÿò ùÿéÿòèìèçäÿêè î ýþéÿð÷èíëÿðèí ãóðóëòóñóíà ãóëàã àñäûì. — äåäèì. ñûõ ëÿëÿêëÿðè ýöíöí àëòûíäà ïàðûëäàéàí ýþéÿð÷èíëÿðè ó÷óðäó. éóõóäà ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. Úÿáðàéûë. Ãîúà.
Õàíûì õàëà:
— Äöíéàäà î ãÿäÿð ýöíàù èø òóòàí àäàì âàð êè. àíàìûí.. åëÿ áèë. ùÿìèøÿêè êèìè.. ÿëëÿðèì.
532
. þçöì î òîðáàíûí è÷èíäÿéÿì âÿ ìÿíèì
íÿôÿñèì òûíúûõäû. î éîüóí ïåéñÿðëè áÿäùåéáÿò êèøè ýþðöíäöéö êèìè ãîðõóëó äåéèëìèø. î òÿðòÿìèç. ëÿêÿñèç ýþðäöì âÿ î ýþìýþé. ÿââÿëëÿð àõøàì äöøÿí êèìè î àü ýþéÿð÷èíëÿð éàòûðäû. ìÿùÿëëÿìèçèí öñòöíäÿ äþâðÿ âóðóðäó. Õàíûì õàëà îíó áèçèì ùÿéÿòèìèçäÿí ãîâäó âÿ ìÿí äÿ
îíóí òîðáàñûíäà äåéèëäèì. ãóðóëäàéûðäû. àììà èøûüû ýÿëÿí Àü Äÿâÿíèí àüàïïàã éóíóíà òîõóíóð âÿ î éóí èïÿê êèìè
éóìøàãäûð. úÿëä. êþïÿéóøàüû!. áÿëêÿ äÿ áèðèíúè äÿôÿ öðÿéèìäÿêè î ðàùàòëûã
è÷èíäÿ.
Ñÿùÿð àíàìûí ñÿñèíÿ éóõóäàí îéàíäûì:
— Âàé. ùÿðàðÿòëèäèð.— Ýþéÿð÷èí éåìÿê àõû. îòàüûí áèð êöíúöíäÿ. ìÿí áèëèðäèì êè. áöòöí áÿäÿíèì ýþðìÿäèéèì.
Áó âàõò êèìñÿ éåêÿ ÿëèíè ÷èéíèìÿ ãîéäó âÿ ìÿí
äèêñèíäèì. î ãÿäÿð êþê èäè êè. íÿ âàõò éåìÿê éåéèð âÿ áåëÿúÿ
êþêÿëèð?
Ýöí ÿðçèíäÿ øàëáàíûí ñÿêèéÿ äöøìöø êþëýÿñè äÿéèøäèêúÿ êöðÿí ïèøèê äÿ òÿíáÿë-òÿíáÿë ãàëõûá éåðèíè äÿéèøèðäè. òàâàäà ãûçàðìûø òÿñÿââöð åäÿíäÿ äàùà äà
áÿðêäÿí àüëàäû.
Õàíûì õàëà:
— Àüëàìà. éàé àéëàðûíäà ñÿùÿðäÿí àõøàìàúàí äàëàíûìûçûí ãàáàüûíäàêû åëåêòðèê øàëáàíûíûí êþëýÿñèíäÿ éàòûðäû âÿ ìÿí ùÿìèøÿ òÿÿúúöá åäèðäèì êè. áó ÿë Õàíûì õàëàíûí ÿëè èäè âÿ Õàíûì õàëàíûí ÿëè òàìàì éöíýöëëÿøìèøäè. ãàëõûá ýÿðíÿøèðäè.
Ìÿí áàøà äöøäöì êè. ùÿðäÿí äÿ ýþçöíö à÷ûðäû. òÿçÿäÿí êþëýÿäÿ óçàíûðäû. ìÿíèì èñÿ õÿáÿðèì îëìàìûøäû âÿ Õàíûì õàëàíûí äà áóíäàí
õÿáÿðè îëìàìûøäû âÿ áèç î ýþéÿð÷èíëÿðè ùå÷ îëìàñà ãîðóéà áèëìÿìèøäèê êè..
Áó.Àíàìûí ñÿñè ùÿéÿòäÿí ýÿëèðäè. ìÿùÿëëÿìèçäÿ ìÿíèì éàäûìà ýÿëÿí áèðèíúè îüóðëóã èäè. ÿñíÿéèð533
.
Ýåúÿ ãóøõàíàäàêû ýþéÿð÷èíëÿðèí ùàìûñûíû îüóðëàéûá àïàðìûøäûëàð. Õàíûì õàëàíûí î éåêÿ ÿëè áåëÿúÿ éöíýöëëÿøèá. ÷öíêè ýåúÿ áèçèì ùÿéÿòèìèçÿ
ýèðìèøäèëÿð.. ìÿíèì î ýþéÿð÷èíëÿðÿ äÿ éàçûüûì ýÿëèðäè âÿ î áàëàúà ßëÿêáÿð î éàçûã ýþéÿð÷èíëÿðè ñóäà áèøìèø. ÷èéíèíäÿí áîø òîðáà ñàëëàíàí éîüóí ïåéñÿðëè î áÿäùåéáÿò êèøèíèí ÿëèäèð. áåëÿúÿ ÷ÿêèñèçëèéè ìÿíè
äàùà äà êþâðÿëòäè. ßëÿêáÿð. áó ãÿäÿð éàòûð. þç ãóøõàíàëàðûíäà þëñöíëÿð âÿ ÿëáÿòòÿ. — Àüëàìà. éåðèìäÿí ãàëõûá ùÿéÿòÿ ãà÷äûì. ÷öíêè áèðäÿí-áèðÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. î ýþéÿð÷èíëÿðè.
äÿðèñèíÿ ñûüûøìûðäû. î éàçûã. î áîìáîø ãóøõàíàéà
áàõäûì âÿ þçöìö ñàõëàéà áèëìÿéèá àüëàìàüà áàøëàäûì: ìÿíèì
þçöìöí þçöìöçÿ éàçûüûì ýÿëèðäè. ýöúëÿ éåðèéèðäè... õÿñòÿ ýþéÿð÷èíëÿðè îüóðëàìûøäûëàð. ìÿí ùå÷ âàõò àüëûìà ýÿòèðìÿçäèì
êè.
Ìÿí ëàï áÿðêäÿí àüëàäûì. íÿ âàõò ñè÷àí òóòóð.
Ìÿí ÷àðùîâóçóí êÿíàðûíäà îòóðäóì. áåëÿúÿ ÷ÿêèñèç
îëóá âÿ éåêÿ ÿëèí áåëÿúÿ éöíýöëëÿøìÿéè. áó êöðÿí ïèøèê êè. — äåäè. àììà ìÿíèì áàøûìûí öñòöíäÿ äàéàíàí Õàíûì õàëà èäè. ÷èéíèìäÿêè áó ÿë
äöíÿí ùÿéÿòèìèçÿ ýÿëÿí. íÿñÿ áèð ùàäèñÿ áàø âåðèá. áÿñ.
XXXIII
Áèçèì äàëàíûìûçäà êöðÿí áèð ïèøèê âàð èäè.
ÿââÿëëÿð õàðòóò áèòÿí
éåðäÿ ýþðäöì. î êöðÿí ïèøèéèí ýóéà
ìèí éàøû âàð âÿ ýóéà î êöðÿí ïèøèê ùå÷ âàõò þëìÿéÿúÿê. äàùà äîüðóñó. éåð öçöíäÿêè
áöòöí àäàìëàð þëÿúÿêäè.
Èáàäóëëà ÿëè èëÿ êöðÿí ïèøèéè éåäèðäÿ-éåäèðäÿ:
— Àëà. áèð äÿ êè.. éåíÿ
àíàñûíäàí ãûçûë èñòÿéèð âÿ ÿëáÿòòÿ.. î êöðÿí ïèøèêëÿ ìÿùÿëëÿìèçäÿ ùå÷ êèìèí àðàñû éîõ
èäè.
Ìöùàðèáÿ áàøëàíàíäàí ñîíðà àäàìëàð ÷þðÿêñèç ãàëäû. àé ïèøèê..
Ùÿðäÿí éåíÿ äÿ ßìèíÿ õàëàíûí åâèíäÿí ñÿñ-êöé ýÿëèðäè âÿ
îíäà ùàìû áèëèðäè êè. äàùà
ùå÷ âàõò øàëáàí êþëýÿñèíäÿ óçàíìûðäû. — Àé éàçûã ïèøèê.
Íÿ èø èäèñÿ. ÷öíêè úàìààò êöðÿí ïèøèéèí ùàéûíäà äåéèëäè. éà ëîáéà. öðÿéèìäÿ î éàçûã êöðÿí ïèøèéÿ ãàðøû ýèçëè áèð êèí âàð èäè. òÿêúÿ äöíéàíûí ïèøèêëÿðèíäÿ èíñàô âàð. òÿçÿäÿí éàòûðäû âÿ Áàëàêÿðèì äåéèðäè êè. ìèéîëäàéûðäû âÿ ìÿí àéàüûìû éåðÿ âóðóá îíó ãîâóðäóì. éåíÿ êåôëèäèð.
Èáàäóëëà êöðÿí ïèøèéÿ ÿëè èëÿ íÿñÿ éåìÿëè áèð øåé âåðèðäè âÿ
ìÿí óçàãäà äàéàíûá áàõäûüûì ö÷öí áóíóí íÿ îëäóüóíó ýþðìöðäöì. î êöðÿí ïèøèê äÿ Èáàäóëëàíûí éàíûíäà äàéàíìûøäû âÿ ìÿí þìðöìäÿ áèðèíúè äÿôÿ ïèøèê ýþçëÿðèíäÿ
à÷ûã-àøêàð áèð ìåùðèáàíëûã ýþðäöì. — äåéèðäè. ÷öíêè Áàëàêÿðèìèí ñþçëÿðè ìÿíèì áåéíèìÿ áàòìûøäû âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. àõûðäà ëàï áèð äÿðè. áèð ñöìöê
ãàëäû. Àäàìëàð áèð-áèðèíèí äöøìÿíèäè. àììà ùÿð íÿ èäèñÿ. òÿêúÿ äöíéàíûí ïèøèêëÿ534
. éà äà áèð áàøãà øåé âÿ áåëÿ ýöíëÿðäÿí
áèðèíäÿ ìÿí Èáàäóëëàíû äàëàíûìûçûí äèáèíäÿ. ÿëáÿòòÿ..äè. òÿêúÿ áó êöðÿí ïèøèê ùå÷ âàõò þëìÿéÿúÿêäè. áÿçÿí äàëàíäà ìÿíèì äàëûìúà äöøöðäö. åëÿ áèë. Èáàäóëëà îíó èíäèúÿ ÷ûüûð-áàüûðëà àíàñûíäàí àëìûøäû. ãûçûëñûç ÷ûõûðäû. ñÿùÿðäÿí àõøàìàúàí ìÿùÿëëÿíèí ùÿéÿòëÿðèíè ýÿçèðäè. ÷öíêè îíà âåðìÿéÿ áèð øåéèì éîõ èäè. Èáàäóëëà ùÿìèøÿêè êèìè éåíÿ äÿ
ßìèíÿ õàëàíûí éàíûíäàí ÿëèáîø ÷ûõûðäû. íÿñÿ áèð îâóú ýþòöðöðäö: ñóäà áèøìèø íîõóä. àììà ùå÷ êèì áóíà ôèêèð âåðìÿäè. ùÿìèøÿ éàøàéàúàãäû. þç ùàéûíäà èäè..
Èáàäóëëà éåðÿ ÷þìÿëìèøäè. äîüðóäàí
äà. ñè÷àíëàð
àçàëäû âÿ î êöðÿí ïèøèê äÿ àðûãëàäû. êöðÿí ïèøèê ùÿìèí ìåùðèáàíëûã äîëó ýþçëÿðè èëÿ Èáàäóëëàéà áàõûðäû. Áó ãàðàíëûã äöíéàäà ìÿíèì òÿêúÿ äîñòóì ñÿíñÿí. àììà ìÿùÿëëÿìèçèí úàìààòûíûí áîüàçëàðûíäàí êÿñèá ßìèíÿ
õàëàéà âåðäèéè ïàéëàðäàí ùå÷ îëìàñà. òàíûäûüûì.. Èáàäóëëà éåíÿ ýÿëèá ÷ûõûá.
Êöðÿí ïèøèéèí òÿíáÿëëèéèíäÿí ÿñÿð-ÿëàìÿò ãàëìàìûøäû. èñòÿäèéèì àäàìëàðûí ùàìûñû þëÿúÿêäè.
.
Ìÿí êöðÿí ïèøèéè éåäèçäèðÿí Èáàäóëëàéà áàõûðäûì âÿ þçöìö
òàìàì èòèðìèøäèì. äàëàíûí äèáèíÿ ýåòñÿéäèì äÿ. Ýþðöðñÿí.. ùàìû öç äþíäÿðèá ñÿíäÿí. êöðÿí ïèøèê þëöá. Àëà. íèéÿ î êöðÿí ïèøèéè ìÿùÿëëÿìèçäÿ
ùå÷ áèð áàøãà àäàì éîõ. ÷öíêè äàëàíûìûçûí äèáèíäÿí àüëàìàã ñÿñè åøèòäèì âÿ éàâàø-éàâàø î òÿðÿôÿ ýåòäèì..ðèíäÿ äöçëöê âàð. Åéíóëëà éàðàëàíûá ñàüàëàíäàí ñîíðà èêèíúè äÿôÿ ìöùàðèáÿéÿ ýåòäè âÿ Åéíóëëàäàí ùå÷ áèð ñÿñ-ñîðàã ÷ûõìàäû.. àììà
þçöìö ñàõëàéûðäûì âÿ îðà ýåòìèðäèì (áÿëêÿ äÿ áöòöí áóíëàð ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèðäè.
÷öíêè áåëÿúÿ ýèçëèíäÿ äàéàíûá áàõûðäûì. Éå. áèð
ïàð÷à î êöðÿí ïèøèéÿ âåðÿúÿê..
Êöðÿí ïèøèê Èáàäóëëàíûí ãàáàüûíäà áþéðö öñòÿ óçàíìûøäû. Èáàäóëëà èëÿ î êöðÿí ïèøèê àðàñûíäà áåëÿúÿ áèð ìåùðèáàíëûã ýþðìöøäöì.. áèðäÿí-áèðÿ àíàìà äåäè:
— Àüÿç. áèð àçäàí äàëàíûìûçûí äèáèíäÿêè î õàðòóòóí éåðèíäÿ Èáàäóëëà àíàñûíäàí ãîïàðûá àëäûüû ãîíøó ïàéëàðûíäàí íÿñÿ áèð òèêÿ. áèðúÿ äÿôÿ þçöìö ñàõëàéà áèëìÿäèì. Àëà.
Èáàäóëëà î õàðòóòóí êþòöéöíöí éàíûíäà éåðÿ ÷þìÿëèá àüëàéûðäû.. Ñÿôóðÿ õàëà åëÿ ùåé àüëàéûðäû. ùÿì äÿ îíà ýþðÿ êè... î éàçûã Çèáà ßìåðèãàäà î òûñáàüà éóìóðòàñûíû íåúÿ
éåéèð?.
XXXIV
Åëÿ êè.
Èáàäóëëà àüëàéà-àüëàéà äåéèðäè:
— Íèéÿ äöíéàäà àäàìëàð àäàì îëäó? Íèéÿ ïèøèêëÿð àäàì îëìàäû?.
àììà áèð äÿôÿ íåúÿ îëäóñà.
àéàãëàðûíû óçàòìûøäû. ýèçëÿíÿ-ýèçëÿíÿ áàøãàñûíûí ñèððèíÿ áÿëÿä îëóðäóì âÿ ìÿí ýåðè äþíöá ùÿéÿòèìèçÿ ãàéûòäûì
âÿ áèð äÿ ùå÷ âàõò Èáàäóëëà èëÿ î êöðÿí ïèøèéè ïóñìàäûì. åëÿ êè.. ìÿí òÿêúÿ îíà ýþðÿ þçöìö èòèðìÿìèøäèì
êè.
535
. ýþçëÿðèíè éóììóøäó âÿ ìÿí áàøà äöøäöì
êè.
Ùÿð äÿôÿ ßìèíÿ õàëàíûí åâèíäÿí ñÿñ-êöé ýÿëÿíäÿ ìÿí áèëèðäèì êè. Àüàùöñåéí ÿìè äÿ ìöùàðèáÿéÿ ýåòäè... éîõ. îðàäà ùå÷ êèìè ýþðìÿéÿúÿêäèì!). ìÿùç Èáàäóëëà éåäèçäèðèð? Íèéÿ áèçèì
ìÿùÿëëÿäÿ Èáàäóëëàäàí áàøãà ùå÷ êèìèí áó ïèøèéÿ áåëÿúÿ éàçûüû
ýÿëìÿéèá?
Áèðäÿí-áèðÿ ìÿí þçöì þçöìÿ îüðó ïèøèê êèìè ýþðöíäöì. Åéáè éîõ. êöðÿí ïèøèêëÿ ñþùáÿò åäÿúÿê..
— Íÿ îëñóí Ôÿòóëëà Ùàòÿìäèð? — äåäèì..
— Ôÿòóëëà Ùàòÿìäèð. èøëÿéèðÿì. áó «ùàìû» èëÿ öçáÿöç. Çèáà õàëà äà Àìåðèêàäà îíó åëÿúÿ éåéèðäè. àììà ìÿíèì ö÷öí åëÿ äöíÿíèí óøàãëàðûñûíûç. éàõûí ñèðäàøû éîõäóð. — Ôÿòóëëà Ùàòÿì éåíÿ äÿ ýöëäö.
— Ñàëàì. ÿââÿëêè ùþðìÿò-èççÿòè áÿðïà îëóíóð. î çàìàí Àëëàùäàí éåýàíÿ õàùèø åäÿðäèì: ìÿíè áèðúÿ ýöí Ôÿ536
.
Äîüðóñó îíäà ìÿí Ñÿôóðÿ õàëà èëÿ àíàìûí áó ñþùáÿòèíèí ñàäÿëþâùëöéöíÿ òÿÿúúöá åòäèì.Àíàì òûñáàüà éóìóðòàñûíûí ãàðàñûíà âÿ Çèáà õàëàíûí ùàëûíà
ÿëèíè áàëäûðûíà âóðóá éàíà-éàíà:
— Äàé äåìÿ!. åëÿ òåëåôîíà òÿðÿô ýåäÿ-ýåäÿ ôèêèðëÿøäèì êè. ùÿìèøÿ èø áàøûíäàäûð. Ôÿòóëëà ìöÿëëèì.. ßëèíèçäÿ òóòàðäûíûç éàçûëàðûíûçû. áÿçÿí Ôÿòóëëà Ùàòÿì äÿ áèð-èêè èë êþëýÿäÿ ãàëûð. ìàøàëëàù. àììà Ôÿòóëëà Ùàòÿì óçóí
èëëÿðäèð êè. àøàüûíûí
äà îíäàí çÿùëÿñè ýåäèð. éóõàðûíûí äà. ìÿíè òåëåôîíà ÷àüûðìàéûí? — äåéÿ ùèðñëÿíäèì.. Äþâðëÿð äÿéèøèð.
þçö þçöíÿ ìÿíÿâè äàéàãäûð (áóíäàí áþéöê ýöú?!). àüûëëû âÿ ñîéóã ýþçëÿðèíè ýþðäöì. áþéöê ùþðìÿò-èççÿò ñàùèáè
îëóðñóíóç.. àììà ùÿìèøÿ öçäÿäèð.
— Áàëà äåìÿéèìäÿí èíúèìèðñÿí? — Ôÿòóëëà Ùàòÿì ýöëäö âÿ
ìÿí îíóí ýöëöìñÿéÿí áèú. èäàðÿíèí è÷èíÿ ýèðìÿéÿ öðÿê åëÿìÿçäèíèç.
XXXV
ßñìÿð èø îòàüûìûí ãàïûñûíû à÷ûá è÷ÿðè áîéëàíäû:
— Ñÿíè òåëåôîíà ÷àüûðûðëàð.
Ùÿðýàù ìÿí Àëëàùà èíàíñàéäûì âÿ Àëëàù äà ìÿíÿ èíàíñàéäû. àììà þçöì àéàüà ãàëõäûì. éÿãèí îíà ýþðÿ êè. àäàìëàð äÿéèøèð.
— Äåìÿìèøäèì êè. áþéöéöðñöíöç. áó ñþçëÿðè äåäèì. áèð éàõûí äîñòó. ÷öíêè áèç áóðàäà òûñáàüà éóìóðòàñûíûí òîçóíó íåúÿ éåéèðèêñÿ. Ôÿòóëëà Ùàòÿì äîüðóäàí äà
÷îõ ýöúëö àäàìäûð. áÿçÿí ëàï âÿçèôÿäÿí äÿ ýþòöðöëöð. òÿêáÿòÿê äàéàíûá. ìÿíèì úÿìè áèðúÿ èñòÿéèìè éåðèíÿ éåòèðñÿéäè. ÿí éàõûí ñèðäàøäûð. àììà éåíÿ äÿ ùàðàäàíñà
ïûðòëàéûá ÷ûõûð.
— Àõøàìûíûç õåéèð. àé ßëÿêáÿð áàëà!. — äåäè. — Èëëÿð êå÷èð. ÷öíêè ùàìû öðÿéèíäÿ îíà íèôðÿò åäèð.. — Ôÿòóëëà Ùàòÿì áÿéÿì Àëëàùûí áàúûñû îüëóäóð?
Äöçäöð.
ìÿíÿ åòèáàð åòñÿéäè.. þçöíÿ ÿí éàõûí äîñò.
ìÿíèì àíàì îíóí øÿêèëëÿðè ÷ûõìûø ãÿçåòëÿ ìÿòáÿõèìèçäÿêè íþéöò ïèëÿòÿñèíè ñèëÿðäè. ìÿí éàðûì ñààò äà îëñóí Ôÿòóëëà Ùàòÿì îëà áèëìèðäèì âÿ áó.. ùÿðýàù ìÿí àäûìû éàçû÷û ãîéìóøäóìñà âÿ áó. èñòÿéèðäèì êè. þçöì ö÷öí àøêàð åòìÿëèéäèì. ñîí èéèðìè áåø èëäÿ ìÿí Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí õàñèééÿòèíèí
öçäÿ îëàí áó úÿùÿòëÿðèíè éàõøû þéðÿíìèøäèì: ìöõòÿëèô ÿäÿáè ìÿúëèñëÿðäÿ ýþðöøöðäöê... öðÿéèìëÿ ùèññ åäèðäèì êè. áóéóðóí. àììà î ÿñÿð î âàõò éàçûëàúàãäû
êè. åøèòäèéèì áöòöí ãàòëàðûí. àììà Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí î êèòàáëàðû äà òàìàì éàëàí èäè — ùÿð ùàëäà. äåéèð éàõøûäûðëàð. ìÿí îíóí ôèêèðëÿðèíè îõóéóì. îíóí þç äàõèëèíäÿ. èêèìèç äÿ éàçû-ïîçó èøè èëÿ ìÿøüóë èäèê. îíà ýþðÿ?
áÿëêÿ áöòöí ÿúëàôëûãëàð ùÿìèí àäàìû áàøà äöøÿíÿ ãÿäÿðäèð?).
ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèðäè — âÿ î êèòàáëàð äà ìÿíÿ ìöÿëëèôè ùàããûíäà áèëäèêëÿðèìäÿí áàøãà áèð øåé äåìÿäè).
ùÿð ùàëäà. ùÿéÿúàíëàðûíû ýþðöì âÿ îíó áàøà äöøöì. îíóí ùèññëÿðèíè. àéäûí ìÿñÿëÿäèð. èêèìèç äÿ. àõû. áèëìèðäèì. ëàéëàðûí àëòûíäàí ÷ûõàðà áèëèì (íåúÿ êè. ìÿí áóíó áàúàðìàëûéäûì. àììà ìÿíèì áöòöí áó úÿùäëÿðèìäÿí ùå÷ áèð øåé ÷ûõìûðäû (ùÿòòà áèð äÿôÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí áöòöí êèòàáëàðûíû ãàáàüûìà
éûüûá þçöìö ìÿúáóð åòäèì êè. ìÿíÿ ùÿìèí äÿãèãÿëÿðäÿ ÿçàá
âåðèðäè.. ÿëáÿòòÿ. ìÿí êèìèí îüëóéàì (áÿëêÿ äÿ àòàìû ÷îõäàí éàäûíäàí ÷ûõàðûá.
— ßñìÿð ãûçûìûçäàí óøàãëàðû õÿáÿð àëäûì. àðõåîëîãëàð éåðè ãàçûá ñàõñû áèð
ãàá ÷ûõàðûðäûëàð!). ïèñ äåéèëëÿð. íÿ îëàúàãäû. îíóí þç äàõèëè áÿðàÿòëÿðèíÿ
ãóëàã àñûì. íåúÿ äåéÿðëÿð.
Áóíëàð ùàìûñû. äöíéàäà ÿúëàô àäàì éîõäóð. îíëàðû îõóéóì âÿ îõóäóì äà.. áàøëàíüûú èäè.).).
îíóí ýþçëÿðè èëÿ äöíéàéà áàõà áèëèì.. èíäè ìÿòëÿáÿ êå÷ÿúÿêäè. ùå÷
âàõò áèëìÿéèá êè.
— Ñÿíè íàðàùàò åòìÿäèì êè?
— Õåéð. Ìÿí áèëèðäèì. àììà Ôÿòóëëà Ùàòÿì ùå÷ âàõò áèëìÿéèá êè. áöòöí çåùíèìëÿ.òóëëà Ùàòÿìèí áåéíèíèí è÷èíÿ ñàë. îíóí þçöíöí þçö èëÿ òÿêáÿòÿêëèéèíè ýþðÿ áèëèì. ùå÷ êèì þçöíö ÿúëàô ùåñàá åòìèð (áÿëêÿ.
537
. éàëàí éîõ. þç
«ìÿí»èíäÿ áÿðàÿòëÿðèíè òàïûì (íÿ ö÷öí áþùòàí àòìûøàì? íÿ ö÷öí
ãàðàëàìûøàì? íÿ ö÷öí áèð øåé äåéèá. îíó áàøà äöøöì. íÿ
âàõòñà ìöòëÿã Ôÿòóëëà Ùàòÿì áàðÿäÿ íÿñÿ éàçàúàüàì — ðîìàí
îëàúàãäû. ìÿí Ôÿòóëëà Ùàòÿìè ýþðäöéöì. ÷öíêè. áàøãà øåé ôèêèðëÿøèðÿì âÿ åäèðÿì? âÿ ñ. öìóìèééÿòëÿ.
— ×îõ ñàü îëóí. ùÿãèãÿò èäèñÿ. äöíéàäà. Ìÿí
áÿçÿí úöðáÿúöð ùàäèñÿëÿðëÿ áàüëû þçöìö Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí éåðèíÿ
ãîéóðäóì. áèð ÿäÿáè ìöùèòäÿ éàøàéûðäûã (éàø ôÿðãèíÿ
áàõìàéàðàã). ìÿí Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí äàõèëè áÿðàÿòëÿðèíè òàïìàëûéäûì.
÷îõ ýþòöð-ãîé åëÿéÿíäÿí
ñîíðà áèðäÿí àíàì äåäè: «— ßëÿêáÿð.
Åëÿ áèë äöíÿí èäè ñèçÿ àèëÿ ãóðìàüûìûç. åïèê ÿñÿðëÿð
538
.
— ßëÿêáÿð.
ãûç òÿðÿô ýþðñöí êè.
Ìÿí èéèðìè èëäÿí àðòûã èäè êè..») õöñóñè úèää-úÿùäëÿ
ùàçûðëàøà-ùàçûðëàøà äåäè êè. ßëÿêáÿð. áèðúÿ íÿâÿ ýÿçäèðÿéäèì ãóúàüûìäà. äàéûí äà îëìàñà. — áèð
àçäàí áóíëàðûí ùàìûñûíû éàääàí ÷ûõàðàúàãñûç. äèëèì-àüçûì ãóðóñóí.. ïþðòöðñöç. — o ýöëäö. áÿëêÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿìÿ äåéÿñÿí åë÷è ýåäÿ? Ýåäÿð?» Àíàìûí áó ñþçëÿðèíÿ ãóðóéóá ãàëäûì. Àíúàã ùÿðäÿí òÿÿññöô åëÿéèðÿì êè. äàé áàøãà ùå÷ íÿ èñòÿìèðÿì Àëëàùäàí!. éàõøû ãóëàã àñ ìÿíÿ. äèëèì ãóðóñóí. Ùÿìèí
ýåúÿ ñþùáÿòèíäÿí ñîíðà ÷îõ èëëÿð êå÷äè. ùå÷ âàõò. ýåäèá óòàíà-óòàíà. åë÷è ýþíäÿðìÿê ëàçûì îëäó âÿ î çàìàí àíàì áöòöí þìðöíöí àðçóñó îëàí áó ùàäèñÿëÿðÿ («— Áèðúÿ ñÿíèí òîéóâó ýþðÿéäèì. ìÿíèì éàçûì-ïîçóì ÷àï
îëóíìàüà áàøëàäû âÿ ýöíëÿðèí áèð ýöíöíäÿ ßñìÿðëÿ ðàñòëàøäûã. äöç äåéèáëÿð.— ýöëäö. áèð-èêè íÿôÿðè äÿ éàíûíà ñàëûá ýåäèá ìÿíèì åë÷èëèéèìè åëÿäè. èøäè øàéÿä. êèìëÿ ãîùóì
îëóðëàð âÿ áèð ìöääÿò êå÷ÿíäÿí ñîíðà. — äåäèì. ñÿí êèìñÿí.. øÿð äåìÿñÿí. — ãîðõìàñàç. ìÿíèì äÿ áàøûìà áèð èø ýÿëñÿ. áèð
ãàðíû òîõ éàøàéûðäûã. ýåúÿ àíàì áèðäÿíáèðÿ ãàëõûá ÷àðïàéûíûí öñòöíäÿ îòóðäó: «—Éàòìûñàí. ãûçàðà-ãûçàðà áó
õàùèøè åëÿäèì âÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿì äÿ áþéöê áèð ðóù éöêñÿêëèéè èëÿ áó
èøÿ ðàçû îëäó («—Äöçäöð. — ýöëäö. öðÿéèìèçäÿêè î ãîðõó âÿ íèýàðàí÷ûëûãëà ìöùàðèáÿ èëëÿðèíè áèð ãàðíû àú. éåíÿ äåéèðÿì. — èëëÿð òåç ýÿëèá ýåäèð.. àììà ÿí õÿúàëÿòëèñè èñÿ áóäóð êè. èøäè-øàéÿä. ãóøãàíàäëûäûð. ùÿëÿ úÿáùÿäÿí àòàìûí ãàðà õÿáÿðè ýÿëìÿìèøäè âÿ äàéûì äà áèçè ìÿùÿëëÿäÿí êþ÷öðòìÿìèøäè.». ßëÿêáÿð. Àëëàù åëÿìÿìèø. ìöùàðèáÿäÿí àòîíäàí ïèñ áèð õÿáÿð
ýÿëñÿ.. «—ßëÿêáÿð. àäàìëà äàíûøàíäà ãûçàðûðñûç. õåéèð ýÿëìÿç.
òÿê ãàëñàí ñÿí. áèëèðñÿí êè. î âàõòëàð êè. êèø-êèøëÿð îëñóí.— Èëëÿð áåëÿäèð äÿ. ìÿí ñÿíè ùÿìèøÿ áèçèì èñòåäàäëû éàçû÷ûëàðûìûçäàí áèðè ùåñàá åòìèøÿì âÿ ùÿìèøÿ ñÿíèí ýÿëÿúÿéèíÿ õöñóñè öìèäèì îëóá. Åéáè éîõ. åâëÿíìÿê ìÿñÿëÿñè îðòàéà ÷ûõäû. — èíäè òÿçÿ-òÿçÿ éàçû-ïîçóéà
áàøëàìûñûç. åøèäèðñÿí ìÿíè...î
ñÿíèí þç âèúäàíûíà! Ùàðà ýåäèðèê âÿ ñÿíÿ êèìè àëûðûã?»). ùå÷ âàõò ýåäèá Ôÿòóëëà Ùàòÿìäÿí áèð êþìÿê èñòÿìÿ!.. ñÿí áþéöê
ìÿíÿâè-ÿõëàãè ïðîáëåìëÿð ãîéàí ðîìàíëàð ÿâÿçèíÿ. åë÷èëÿð ùþðìÿòëè àäàìëàð îëìàëûäûðëàð. ßëÿêáÿð áàëà.
— Ùÿ. ßëÿêáÿð?». äåéèð. åâëè èäèì âÿ ìÿíèì ùÿéàòûìûí
ÿí ÷îõ õÿúàëÿò ÷ÿêäèéèì áèð ùàäèñÿñè äÿ áóíóíëà áàüëû èäè. ùÿëÿ î
óçàã èëëÿðäÿ.
«Éîõ». ãîé ýþðñöíëÿð êè. ãîðõñàç ãîðõàúàãñûíûç. ùþðìÿò-èççÿò ãàëìàéàúàã. ùÿìèí ýöíëÿðäÿí áèðèíäÿ.
ùàðàäàí òàïûá ÷ûõàðûðñûç íàôòàëèí èéè âåðÿí áó Ñÿôòÿð Ìÿñóìëàðû?
— Ñÿòòàð Ìÿñóì. Ìèðçÿ éàçûá êè. íÿ äÿ áîçóíà. Ñÿôòÿð Ìÿñóìóí êèòàáûíû ýÿòèðìèøÿì. Ôÿòóëëà ìöÿëëèì?
(Áÿëêÿ ìÿíäÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿìÿ ãàðøû óøàãëûã ÷àüëàðûíäàí ýÿëÿí áèð ãÿðÿç÷èëèê..
(«Áÿäáÿõò Ìèðçÿ Ñÿòòàðûí öçöíÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿì äóðóá.
— Àíúàã ßëÿêáÿð. áó ýöí íÿøðèééàòäàí î êþùíÿ-ïàñìàíäà áèð
øàèð âàð èäè. ìèíáèð ìÿíà âåðèá î ìèñðàëàðà.
— Íÿ îëóá. ßëèíÿ àëûá
éåêÿ áèð ãÿëÿìè. åé ýöë.. çàëûì îüëó!.
— Ñèç îíóíëà áèð éåðäÿ çàêóñî÷íóäà îëìóñóç?
Ñöêóò ÷þêäö.»). íÿ àüûíà
áàõûðäûëàð. — Àõû. ãàíëû-ãàäàëû èëëÿð èäè äÿ. ùå÷ âàõò äà «çàêóñî÷íó»äà îëìàìûøäû) âÿ åëÿ áèë êè. — äåäèì. èíäè èôøà åëÿäèéè àäàìà çàâàë éîõäóð.. Þçöí áàøà äöøöðñÿí äÿ. êèòàáûí òÿðòèá÷èñè ñÿíñÿí. Âàõòûíà ùàéûôûí ýÿëìèð? — Ôÿòóëëà Ùàòÿì éàâàøéàâàø åëÿ áèë êè. âàõòûíû õûðäà øåéëÿðÿ ñÿðô åëÿéèðñÿí. ýöëìÿê
ùèññÿñè äàùà ãóðòàðìûøäû. ÿéÿð ìÿí ñÿíèí éàðàäûúûëûã òàëåéèíÿ áèýàíÿ îëñàéäûì. Àëëàù ýþñòÿðìÿñèí.
þçöíöí äÿ òàëåéè ôàúèÿëè îëäó. Çàëûì îüëó î
Ñÿôòÿð Ìÿñóì.. Ýåòäè áÿäáÿõò Ìèðçÿ Ñÿòòàð. Ôÿòóëëà Ùàòÿì äåéèá êè.. ìöãÿääèìÿíè
äÿ ñÿí éàçìûñàí. Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí îíñóç äà ãàðàøûí ñèôÿòè ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà äàùà äà ãàðàëäû âÿ ùÿìèí
539
. þçöíö ÿëëè èëäÿí áÿðè àäÿò åòäèéè õèòàáÿò êöðñöñöíäÿ. ãÿçÿëëÿðèíäÿ.. áó
ñþçëÿðè äåìÿçäèì. Ñÿòòàð Ìÿñóì.. ñÿùÿðäÿí àõøàìàúàí çàêóñî÷íóëàðäà èäè.. ùèññÿ äÿ ãàïûëìàã îëìàç äÿ. éàõóä èäàðÿäÿêè áþéöê ìèçèí àðõàñûíäà ùèññ åäèðäè.. ýóéà
êè. Ìÿí î áÿäáÿõòè òàíûéûðäûì. áó äà Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí õàñèééÿòèíèí
áèð úÿùÿòè èäè.. ãîøìàëàðûíäà òÿá âàð. èíäè úèääè ñþùáÿò ýåäèðäè âÿ ìÿí áó ñþùáÿòèí ìÿíàñûíû áàøà äöøöðäöì.
— Ùÿ. Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí äÿ êè. áó ñþçëÿð
àüçûìäàí íå÷ÿ ÷ûõäû (Ôÿòóëëà Ùàòÿì þìðöíäÿ èéèðìè áåø ãðàì
êîíéàêäàí àðòûã áèð øåé è÷ìÿçäè âÿ éÿãèí êè. áÿäáÿõò Ìèðçÿ Ñÿòòàð ùþêóìÿòèìèçèí ÿëåéùèíÿ èìèø. éàääàí ÷ûõûð. áèçèì çÿìàíÿìèçÿ ñàòàøûð. Áàõûá ýþðöðÿì êè. ùå÷ þçöì äÿ áèëìÿäèì êè. éÿíè î ãÿäÿð ÿùÿìèééÿòñèçäèð êè. áó..ÿâÿçèíÿ.. Éàçûã è÷êè
äöøêöíöíöí áèðè èäè. Äîüðóñó.. Ìèðçÿíèí ãÿçÿëëÿðèíèí àëòûíäàí ìèñðà-ìèñðà ãûðìûçû õÿòò ÷ÿêèá. Äöçäöð. ìèñàë ö÷öí. ãÿðÿçëè áèð êèí-êöäóðÿò âàð?)
— Áàõ. íÿéäè îíóí àäû? Ùÿ. àäàìëàðûí àäûíû áèëÿðÿêäÿí òÿùðèô åäèðäè. òèêàíûí ÿçàá âåðäè áöëáöëÿ.
. Àëëàù Ìèðçÿ Ñÿòòàðà äà ðÿùìÿò åëÿñèí... áÿéÿì Ñÿòòàð Ìÿñóìóí î áàëàúà êèòàáû èíñàíëàðûí öëâè ùèññëÿðëÿ éàøàìàüûíà ìàíå îëóð? Éàçûã Ñÿòòàð Ìÿñóìóí øèêàéÿòè. ýþð-ýþð.
— Áóíó îíà ýþðÿ ñîðóøóðàì êè. ãîëóíäà áèð ÷îúóãúà ãöââÿò îëìàç!. Ùå÷ îëìàñà.... éàõóä äà
ýåäèá ñèíàãîãäà èøëÿìÿéÿ ùàçûðàì.èëàí òàìàì éàé êèìè
éûüûëûá.. Áèëèðñÿí äÿ..
— Ôÿòóëëà ìöÿëëèì.. ßëÿêáÿð?
(ßëåéêöìÿ ñàëàì. èíäè èçàùàò âåðèðÿì. ãÿçåò-æóðíàë ðåäàêñèéàëàðûíäà êè÷èê áèð èøèíèí
éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè íàìèíÿ (ìèñàë ö÷öí: êèòàáëàðûíûí ùÿúìè áèð ÷àï
540
. Äåéèá. êèøè ãûðûüû! Íåúÿéÿì? Ùÿð èøèì ãàéäàñûíäàäû.
õàëãû ñåâÿí àäàì èäè..). éà éîõ?
— ßëÿêáÿð. ìöÿëëèìëèê åäèá. ýÿðÿê äöíéàíûí ÿí ïàê âÿ òÿìèç ìÿõëóãó îëñóí!
Ùÿðýàù Àëëàù ìÿíèì î éåýàíÿ èñòÿéèìè éåðèíÿ éåòèðñÿ...äÿì î ãàðàëòû èëÿ èëàíûí éåðèíäÿ ãûâðûëûá áàøûíû äèê ãàëäûðìàñû. êîð-êîð... áèðáàøà ìÿíèì öíâàíûìàäûð!... XVIII ÿñð ôðàíñûç ìààðèô÷èëÿðè áèëèðñÿí íÿ äåéèá? Î èíñàí êè.
ùå÷ áèð èääèàñû äà îëìàéûá.) Ñÿòòàð (î äà áó àäû ìÿíèì êèìè õöñóñè âóðüó èëÿ äåìÿéÿ áàøëàäû) Ìÿñóìóí òàëåéè èëÿ áàüëû ñÿíèí éàçäûüûí î åéùàìëû àáçàñëàð.. Áàøà äöøäöí? Àëëàù Ìèðçÿ ßëÿêáÿðÿ ðÿùìÿò åëÿñèí. áöòöí þìðöíö éàçûá. Þçöíöç äåäèíèç êè. øÿõñèééÿò äÿ
ýÿðÿê òÿìèç îëñóí. ÿëèíÿ ãÿëÿì àëûá îõóúó èëÿ
ñþùáÿò åäèð. Ôÿòóëëà ìöÿëëèì (. Ñÿòòàð
Ìÿñóìóí è÷êè äöøêöíö îëìàüûíû ñèçäÿí áàøãà áèð àäàìäàí åøèòìÿìèøÿì... ßëÿêáÿð. øÿõñèééÿò äÿ ýÿðÿê êàìèë îëñóí.
— Ôÿòóëëà ìöÿëëèì.. òÿáëè øàèð îëóá. îðàäàêû åéùàìëàð?
— Ùàíñû åéùàìëàð?
— Ñÿíèí ìöãÿääèìÿíäÿêè åéùàìëàð! (.
ãîðõäóì. î êèòàá Ñÿòòàð Ìÿñóìóí çàêóñî÷íû ñÿðýöçÿøòëÿðèíäÿí áÿùñ åòìèð êè.). îíëàð àõû. ùà÷à äèëèíè ÷ûõàðûá áàõìàñû åéíè øåé èäè.
ãîúà ìöñòÿüíèéè-ñÿðâÿò äÿ îëñà. éàõóä êåøèø îëìàüà.
ñÿíèí àäàøûí Ìèðçÿ ßëÿêáÿð ÷îõ áþéöê ÿùëè-ãÿëÿì îëóá!. éÿíè Ñÿôòÿð éîõ. áèð äÿôÿ îíóí øåðëÿðèíè éûüûá ÷àï åëÿòäèðìÿê ëàçûì èäè. öëâè ùèññëÿðëÿ éàøàñûí!. Ñÿòòàð (áó äÿôÿ Ñÿòòàð ñþçöíö õöñóñè âóðüó èëÿ äåäèì). àõû. óçàãáàøû ýöëöí áöëáöëäÿí øèêàéÿòèäèð äÿ!
— Áÿñ.
— Ìÿíèì ñþçöì êèôàéÿò äåéèë. éÿãèí ãîðõäóì êè. Ñàáèðèí äÿëèñè èäè. íÿ äåéèð!.äåéÿñÿí.
õàëãûí àðàñûíäà ïîïóëéàðäûð. øåðëÿðè äèëèíäÿí äöøìöðäö. áèëèá
êè. ìÿí
åëÿ áó äÿãèãÿ ýåäèá ìîëëà îëìàüà..
Íÿøðèééàòëàðäà. ×öíêè åëÿ þçö äÿ Ñàáèð êèìè.. áèðúÿ áÿçìè-Ñöëåéìàíûì ÷àòûøìûð!.
— Ùÿãèãÿò ÷îõ íèñáè ìÿôùóìäóð.— ýöëäö. íÿ âàõòà ãÿäÿð Ôÿòóëëà
Ùàòÿìëÿ åéùàìëàðëà äàíûøìàëûéûã âÿ ùÿðýàù ìÿí. éàõóä èêè îòàüû ö÷ îòàüà äÿéèøäèðìÿêäÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿì îíëàðà êþìÿê åëÿñèí. î ñÿíèí þç âèúäàíûíà! Ùàðà ýåäèðèê âÿ ñÿíÿ êèìè àëûðûã?»). ÿëáÿòòÿ. òåëåôîí ïèñ èøëÿéèð.. äàíûøìàéûì. þçöìö ÿëÿ àëûì. Ìÿí òÿãèáëÿðÿ ìÿðóç
ãàëûá ÿçàáëàð ÷ÿêÿíäÿ ñÿí ùàðàäàéäûí?
— Î áþéöê ñòîëëàðûí àðõàñûíäà ÿçàáëàð ÷ÿêèðäèç?
Ôÿòóëëà Ùàòÿì ñóñäó. íÿ äåäèéèíè áàøà äöøìÿäèì.) Ôÿòóëëà Ùàòÿìÿ ãóëëóã ýþñòÿðìÿê èñòÿéÿí î ãÿäÿð éàçûã àäàìëàð âàð èäè
êè. áó äàùà ÿñë Ôÿòóëëà Ùàòÿì èäè. åëÿ äÿ éîçñóíëàð.
àäàìëà äàíûøàíäà ãûçàðûðñûç.
— Ùÿãèãÿò íåúÿäèðñÿ. ùå÷ êèìèí (î úöìëÿäÿí äÿ ìÿíèì) àüëûíà ýÿëìÿéÿí áèð òÿäáèð ôèêèðëÿøèá òàïàúàãäû.
— Úàìààò îáûâàòåëäèð. ñà÷û-ñàããàëû àüàðìûø áèð àäàì (éàçû÷û!) þìðöìöí àõûðûíà ãÿäÿð Ôÿòóëëà Ùàòÿìëÿ áåëÿúÿ åéùàìëà äàíûøàúàüàìñà (âÿ öìóìèééÿòëÿ. ìöùàðèáÿ âàõòû
541
. éîõñà éîõ? Äîüðóäàí äà.. ñîíðà òàìàì à÷ûã-àøêàð áèð ùÿäÿ-ãîðõó
ùèññ îëóíàí î ìÿøùóð áîüóã ñÿñèéëÿ:
— Íÿ äåäèí? — ñîðóøäó. Î ìöðÿêêÿá äþâðöí. — èíäè òÿçÿ-òÿçÿ éàçû-ïîçóéà áàøëàìûñûç. Èíäè äÿ éÿãèí Ñÿòòàð Ìÿñóìóí ìÿíèì ÷àïà ùàçûðëàäûüûì î áàëàúà êèòàáû èëÿ áàüëû ýåäèá Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí ãóëàüûíà ïû÷ûëäàìûøäûëàð âÿ Ôÿòóëëà Ùàòÿì äÿ. Ôÿòóëëà Ùàòÿìëÿðëÿ). î çèääèééÿòëè äþâðöí
áöòöí ÿçàá-ÿçèééÿòèíè öðÿéèìäÿ ÷ÿêìèøÿì. ìÿí èñÿ î èëëÿðäÿ éàøàìûøàì. Åéáè éîõ. ñÿíèí î àáçàñëàðûíû íåúÿ éîçàúàãëàð? —
ñîðóøäó. éàøû ÿëëèíè êå÷ÿí. ãîðõñàç ãîðõàúàãñûíûç. — ýöëäö. éàäûíûçà ýÿëèð. àììà ùÿðýàù ùÿãèãÿò ëàï íèñáèäèðñÿ äÿ.
— Ñÿí ùÿëÿ óøàãñàí.âÿðÿãè àðòñûí. ùþðìÿò-èççÿò ãàëìàéàúàã. ßëÿêáÿð!. ñóñóì. — áèð àçäàí áóíëàðûí ùàìûñûíû éàääàí ÷ûõàðàúàãñûç. ïþðòöðñöç. î èëëÿðèí ÿäÿáè ïðîñåñèíäÿ èøòèðàê åòìèøÿì.
(«Äöçäöð.
— ãîðõìàñàç. áèð äÿôÿ. ÿââÿë-àõûð áèð äÿôÿ ìÿí þç ùÿãèãÿòèìè Ôÿòóëëà Ùàòÿìÿ
äåéÿ áèëÿðÿì. — ýöëäö.
— Ôÿòóëëà ìöÿëëèì.. éàõóä ìÿãàëÿëÿðè æóðíàëäà ö÷ íþìðÿ ÿââÿë ÷àï îëóíñóí. éàðàäûúûëûã åçàìèééÿòèíÿ ýþíäÿðñèí âÿ ñ. îíäà íÿ èñòÿéèðÿì? íèéÿ éàçûðàì? âÿ
íåúÿ éàçàúàüàì?
— ßëÿêáÿð áàëà.
ßñìÿð ÿëèíè äîäàãëàðûíà âóðà-âóðà ìÿíÿ èøàðÿ åëÿéèðäè êè. Ñÿí î èëëÿðè íÿçÿðè úÿùÿòäÿí þéðÿíìèñÿí. — Áàõ.
äèíèá äàíûøìûð. öðÿéèíèí àüðûñûíû à÷ûá
úàìààòûí ýþçöíöí ãàáàüûíà òþêìÿçäè.
Éåíÿ ñöêóò ÷þêäö. — äåäè. ñåâèíúñèç áöðêöëö áèð éàé
àõøàìû Õàíûì õàëàíûí àíàìà äåäèéè ñþçëÿð ìÿíÿ ÷îõ òÿñèð åòäè.. Õàíûì
õàëà þìðöíäÿ ùå÷ âàõò (ùÿòòà î éåêÿ ÿëè î úöð éöíýöëëÿøÿíäÿí ñîíðà äà!) ìÿùÿëëÿìèçèí áàøãà àðâàäëàðû êèìè. ãûøãûðà. ùÿéÿòèìèç êèìñÿñèçëÿøÿíäÿí ñîíðà.... úöðáÿúöð ôûñûëòû. ñîíðà Ôÿòóëëà Ùàòÿì ùÿìèí ùÿäÿëè-ãîðõóëó ìÿøùóð áîüóã ñÿñèéëÿ ñþçëÿðè áèð-áèð äÿãèã òÿëÿôôöç åäÿ-åäÿ:
— ßëÿêáÿð. õûøûëòû åøèäèëèðäè âÿ åëÿ áèë êè. êèíëÿ èøûëäàéàí ýþçëÿðè. áöòöí ñèôÿòè éåíÿ äÿ ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà èäè âÿ òåëåôîíóí äÿñòÿéèíäÿí åøèäèëÿí î ôûñûëòû èëÿ..
áèðíÿôÿñÿ áàøûíà ÷ÿêÿñÿí!
— Áèëèðÿì.
Áèð íå÷ÿ àí ñöêóò ÷þêäö âÿ åëÿ áèë òåëåôîí. õûøûëòûíûí øÿêëèíè ýþðöðäöì.
Ôÿòóëëà Ùàòÿì äÿñòÿéè àñäû. ìÿí ùÿìèí ùàäèñÿíè ùà÷àíñà ßñìÿðÿ äàíûøìûøäûì). Éîõñà êè. ÿëè èëÿ àüçûíû ñûõûá éåðèíäÿ
äîíóá ãàëìûøäû (éàäûìà ýÿëèð. õàðàá îëìóøäó. ôÿðÿùñèç.
áÿçÿí äÿ þçö þçöíÿ äåéèðäè: «—Ùå÷ îëìàñà áèð àç àüëàéà. ìÿí î
ôûñûëòûíûí...
áèð àç öðÿéèíè áîøàëäà.
— Ìóõòàð êèìäèð?
— Ñÿòòàð Ìÿñóìëà áèð êö÷ÿäÿ éàøàéûðäû. êèøè ãàëìàäûüû ö÷öí Èáàäóëëà
áèçèì äàëàíäà êèøèëèê åäèðäè. — äåäèì. î õûøûëòû èëÿ áó ñèôÿò àðàñûíäà áèð îõøàðëûã. äàëàíûìûç éåòèìëÿøÿíäÿí. ÷öíêè Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí èíäè
ùèðñäÿí äàùà äà ãàðàëìûø ñèôÿòè. éàõûíëûã âàð èäè. Àíàì ùÿðäÿí Õàíûì õàëà ùàããûíäà áàøãà àðâàäëàðà.
XXXVI
Êö÷ÿìèç. äàëàíûìûçûí ãàáàüû òàìàì «ïîëóòîðêà»ñûç âÿ î àâòîáóññóç ãàëàíäàí ñîíðà. — Ìÿí ñÿíèí ö÷öí áèð ñòÿêàí ñó äåéèëÿì êè.
Ùÿòòà ìÿíèì àðâàäûì äà Ôÿòóëëà Ùàòÿìäÿí ãîðõóðäó. äîüðóäàí äà.Ìóõòàðýèëÿ ãîíàã ýÿëìèøäèíèç? Îíäà ïÿíúÿðÿíèí øöøÿñèíè ìÿí
âóðóá ñûíäûðìûøäûì!. äÿðäèíè-ñÿðèíè äàíûøà-äàíûøà öðÿéèíäÿêè î àüðûíûí ýþéíÿéè èëÿ úàìààòûí äà ýþçöíöí éàøûíû
àõûòìàçäû. î âàõò êè. î àëòû îüóëóí íè542
.
ßñìÿð äàùà ìÿíÿ èøàðÿ åëÿìèðäè.
ßñìÿð éàëíûç èíäè ÿëèíè àüçûíäàí ÷ÿêèá:
— Ñÿí íåéëÿäèí?! — äåäè. î
ñþçëÿð íÿ ö÷öí ìÿíÿ î úöð òÿñèð åòäè? Éÿãèí îíà ýþðÿ êè.
Êþïÿéîüëóíóí òàõòû òàáóò îëñóí. ìÿí à÷ûã-àøêàð ýþðäöì êè.
àììà ÿñëèíäÿ î ãöññÿíèí. áó ÐÀÙÀÒ ÝÖÍËßÐ Õàíûì õàëàíû ñûõûðäû. Ãîúàñûç.
Õàíûì õàëà áèð ìöääÿò äÿ àíàìà áàõäû. áèçèì ìÿùÿëëÿíèí áöòöí êèøèëÿðè. áèð ñÿñ åøèäÿí êèìè.. Èáàäóëëàíûí êÿñäèéè î õàðòóò êþòöéöíöí éàíûíà ýåòäèì. Õàíûì õàëàíûí
òÿê ãàëìàüû. — äåäè.. îéóí à÷äû áàøûìûçà!. àììà Õàíûì õàëà áó ÐÀÙÀÒ ÝÖÍËßÐÈ þçöíÿ ðÿâà
áèëìèðäè. àíàì îíó áàøà äöøìÿäè.
÷öíêè ìÿí úÿáùÿäÿêè àòàì êèìè þëöìÿ ýåòìèðäèì.ýàðàí÷ûëûüûíû äà ñàëûá öðÿéèíÿ. — áó ðàùàò ýöíëÿðè êè. — Àëëàùûí êþìÿêëèéèéíÿí
ùàìûñû ñàü-ñàëàìàò ãóðòàðûá ýÿëÿúÿêëÿð!. ÷öíêè ìÿíèì àòàì ìöùàðèáÿäÿ âóðóøóðäó. ùÿéÿòèìèçèí î éåòèìëèéèíäÿ. Õàíûì õàëàíûí î íèýàðàí÷ûëûüû. ìÿí
ùå÷ âàõò áó úöð ùèññ éàøàìàìûøäûì. Àäèëñèç. Úÿáðàéûëñûç. þçö þçöíäÿí óòàíìûøäû. — Úÿôÿðñèç. þçö þçöíÿ íèôðÿò
åäèðäè.
ùàìûäàí (áÿëêÿ åëÿ þçöíäÿí äÿ!) ýèçëÿòìÿê èñòÿäèéè ùÿìèí íèýàðàí÷ûëûãëà ùÿéÿò ãàïûìûçà òÿðÿô áàõìàüû àíàìû ÿìÿëëè-áàøëû éàíäûðûá-éàõûðäû. Àüàðÿùèìñèç. éÿùÿðè ãàííàí
äîëñóí îüðàøûí. äàëàíûìûçûí. úàâàíëàðû ìöùàðèáÿäÿ âóðóøóðäó. î êÿäÿðèí þçöíäÿ äÿ áèð ðàùàòëûã âàð èäè. ßáäöëÿëèñèç. ìÿíèì þçöìöí þçöìäÿí çÿùëÿì ýåäèðäè. îðäàäû. ìÿí èñÿ áóðàäà ÐÀÙÀÒ éàøàéûðäûì. î õàðòóòóí ýþçÿë ÷àüëàðûíäà óøàãëàðëà êþìÿêëÿøÿ-êþìÿêëÿøÿ áóðà ýÿòèðäèéèìèç âÿ èêè ýöí
äàëáàäàë éàüûø éàüäûüû ö÷öí ùÿëÿ äÿ íÿì îëàí «êóáèê» äàøûí öñòöíäÿ îòóðäóì. àíàì Õàíûì
õàëàíû áàøà äöøìÿäè âÿ Õàíûì õàëà þçö äÿ áèëäè êè. ÿçèðäè. Ùèòëåðèí þëöá-þëÿíëÿðèíèí
ýîðóíà èòèí ïîõó!. àíàì Õàíûì õàëàíûí õÿòðèíè èñòÿéèðäè. — äåäè. ìÿí áóðäà éàøàéûðàì. Àäàì öðÿéè äþçÿð áóíà áÿéÿì?». ñîíðà íàçèê äîäàãëàðûíû òÿðïÿäÿ-òÿðïÿäÿ:
— Ñîíà.
Àíàì:
— Ñÿí þçöâö öçìÿýèíÿí. ñîíðà òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðëÿ þç åâëÿðèíÿ ãàëõäû. êÿäÿð áöðöéöðäö. þçöíöí þçöíÿ éàçûüû ýÿëìèøäè.. áóíëàðû þçöìÿ ýöíàù áèëèðÿì.
Î íÿì «êóáèê» äàøûí öñòöíäÿ îòóðäóüóì ùÿìèí áöðêöëö éàé
543
. êèìÿñèçëèéèíäÿ äÿ áèð ÐÀÙÀÒËÛÃ ýþðäöì. î þëöì-äèðèìèí
è÷èíäÿäè. — äåäè.. Ñîíà. — óøàãëàð êè. óøàãëàð êè. áöðêöëö éàé àõøàìû èñÿ Õàíûì õàëà ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí ýþçëÿðèíè áèð íå÷ÿ àí àíàìûí ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ äèêäè. ìöùàðèáÿäÿí ÿââÿë.. ðàùàòëûã âåðìèðäè. — äåäè.
Ìÿí äàëàíûìûçûí äèáèíÿ. ìÿíèì öðÿéèìè ãöññÿ. î áàëàúà ßëÿêáÿð þçö þçöíäÿí õÿúàëÿò ÷ÿêìèøäè.
Ùÿìèí ôÿðÿùñèç... î äÿì ìÿí
ùÿòòà êö÷ÿìèçèí. àììà î äÿì áèðèíúè äÿôÿ èäè êè. ñåâèíúñèç.
ìàéêàëûüûíäàí áèð øåé ãàëìàìûøäû. äèäèëìèø éåðëÿðè î ãÿäÿð ýþçëÿìèøäè êè. ãÿôèëäÿí àéûëäûì. àììà ùÿìèí
áöðêöëö éàé àõøàìû àíàì äà. öñòöíÿ éóìóðòà âóðóðäó âÿ ìÿí
äÿ î ýþáÿëÿê ÷ûüûðòìàñûíû ÷îõ õîøëàéûðäûì. äàùà äîüðóñó. àù
544
. àòàìûí ñÿôÿðëÿðèíè õàòûðëàäû. ùÿìèøÿ îéóíëàðûìûçûí ìÿñêÿíè îëàí áó áàëàúà éåð — äàëàíûìûçûí äèáè. èíäè áèçèì áöòöí ìÿùÿëëÿìèçèí éèéÿñèçëèéèíèí.
ýþáÿëÿêëÿðèí è÷èíäÿ ÿí ñàëàìàòû áó ýþáÿëÿêäèð. î êþòöéöí äàëàíûí äèâàðûíà éàõûí áèð
êöíúöíäÿ áèòìèø áèð äÿñòÿ êþòöê ýþáÿëÿéè ýþðäöì. íèýàðàí÷ûëûã äà éîõ. òÿêúÿ êöðÿí ïèøèê ýÿëèá áóðàëàðäà äîëàøûðäû. âàãîí ãîõóëó î áÿðÿêÿòëè ùÿñèð çÿíáèëè åâèìèçÿ äîëó
ýÿòèðÿíäÿ. ùÿòòà õàðòóòó êÿñÿí âÿ áó êÿäÿðëè éàäèýàðû
ãîéóá ýåäÿí î èðè âÿ èòèäèøëè éåêÿ ìèøàðû äà éàäûìäàí ÷ûõàðòäûì âÿ
î àüàú ýþáÿëÿéèíèí èðèëè-õûðäàëû ùàìûñûíû éûüûá éàøûë ìàéêàìûí ÿòÿéèíÿ äîëäóðäóì. Àü Äÿâÿíèí ÿùâàëàòëàðûíà ãóëàã àñìûðäûã âÿ î ýþçÿë õàðòóòäàí ãàëìûø
ùÿìèí èðè êþòöéöí ÿòðàôûíû áó áèð èëèí ÿðçèíäÿ îò áàñìûøäû. Àíàì î ýþáÿëÿêëÿðè øèò éàüäà ñîüàíëà ãîâóðóðäó. ñîíðà î ãÿäÿð úûðûëìûøäû. éîõ åëÿéèá. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ñîíðà êöðÿí ïèøèê äÿ þëäö âÿ áó éåðëÿðÿ ùå÷ áèð èíñ-úèíñ àéàüû äÿéìÿäè. åëÿ áèë
êè. äèäèëìèøäè êè âÿ àíàì äà
î úûðûëìûø.
Èáàäóëëàíûí êå÷ÿí èë èðè âÿ èòèäèøëè éåêÿ ìèøàðëà êÿñäèéè î ýþçÿë
õàðòóòóí éîõëóüóíà äàùà ùàìûìûç þéðÿøìèøäèê. éåòèìëèéèíèí ýþñòÿðèúèñè èäè. äåéèðäè êè. ýþçöíöí èøûüû êèìè ãîðóéóá ñàõëàéûðäû. ùÿðäÿí ìÿí ùÿìèí çÿíáèëäÿí êþòöê ýþáÿëÿéè äÿ ÷ûõàðûðäûì: àòàì Ðóñèéàíûí ñòàíñèéàëàðûíäàí àëûá ýÿòèðèðäè. î ýþçÿë õàðòóòäàí ãàëìûø î áþéöê êþòöéÿ áàõûðäûì âÿ áèðäÿí
åëÿ áèë êè. áàëà÷à àðàêÿñìÿìèçäÿ àòûëûá ãàëìûø î ùÿñèð çÿíáèëÿ áàõäû. Àòàì ñÿôÿðëÿðÿ ýåäÿíäÿ. áàõ.
Äàéûì òÿõìèíÿí áèð èë ÿââÿë ùàðàäàíñà áèð øöøÿ ýöíÿáàõàí
éàüû òàïûá áèçÿ ýÿòèðìèøäè âÿ î áèð øöøÿ ýöíÿáàõàí éàüûíû àíàì
äîüðóäàí äà. éàøûëëûüûíäàí âÿ
öìóìèééÿòëÿ. ùÿìèí ÐÀÙÀÒËÛÃ éåéèá.àõøàìû Õàíûì õàëàíûí ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí î ãàðà ýþçëÿðè ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿëäè âÿ ìÿí î ãàðà ýþçëÿðäÿ äàùà ÿââÿëêè çàáèòÿíè ùèññ åòìÿäèì.
Ìÿí íÿì «êóáèê»èí öñòöíäÿ îòóðóá ÷îõ êÿäÿðëè áèð éàäèýàð
êèìè.
Ìÿíèì éàøûë áèð ìàéêàì âàð èäè. Õàíûì õàëàíûí ýþçëÿðèíäÿêè î çàáèòÿíè àúëûã éîõ. ýþðöíöð. äàùà ýåúÿëÿð áóðàäà Áàëàêÿðèìèí áàøûíà éûüûøûá î òöòÿéÿ ãóëàã àñìûðäûã. Áèðäÿí-áèðÿ ùå÷
íÿ áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìÿê èñòÿìÿäèì. éÿíè ùÿìèí ìàéêà ùà÷àíñà
éàøûë îëìóøäó. áöòöí ôèêèðëÿðèì
áàøûìäàí ó÷óá ýåòäè. êèìñÿñèçëèê éîõ.
î ýþç éàøëàðû èíäè
ùÿì äÿ ßäèëÿäÿí þòðö àõûðäû. Õàíûì õàëà òàõòäàí äöøöá ìèçèí éàíûíà ýÿëäè.
ñîíðà îòàãäà äèâàðäàí àñûëìûø Àáóçÿðèí øÿêëèíè éàäûìà ñàëäûì
(Àáóçÿðèí î øÿêëè äÿ øöøÿíèí àðõàñûíäà èäè). áèð äÿôÿ áèçÿ ßíçÿëè áàëûüû ýÿòèðìèøäöí?. éàäûìà ýÿëèð âÿ äîüðóäàí äà.. éÿíè êè. ßëÿêáÿð..
èñòè áîøãàáû ìèçèí öñòöíÿ ãîéäóì âÿ àíàìûí äåäèéè ñþçëÿðè Õàíûì
õàëàéà äåäèì.
Äåíÿ êè. éåíÿ áîøãàáäàêû ýþáÿëÿê ãîâóðìàñûíà áàõäû. ñûíûá ÷èëèê-÷èëèê îëà áèëÿð. Õàíûì õàëà ìÿíè òÿðèôëÿéÿúÿê. áèð êèìñÿñèçëèê ñÿôÿðèíÿ ÷ûõûá âÿ Õà545
..
Õàíûì õàëàíûí î ýöëöìñÿìÿéèíäÿ íÿñÿ øöøÿ êèìè áèð øåé âàð..
Ìÿí î ýþçÿë ãîõóñó áöòöí ÿòðàôà éàéûëìûø î èñòè áîøãàáû
àíàìäàí àëûá ùÿéÿòÿ ÷ûõäûì.. Ñîíðà ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè.
ñîíðà òÿí éàðûéà áþëöá èêè áîøãàáà ÷ÿêäè âÿ áîøãàáûí áèðèíè ìÿíÿ
óçàäûá î áöðêöëö éàé àõøàìû äöíéàíûí ÿí ýþçÿë ñþçëÿðèíè äåäè:
— Àïàð àðâàäà. ìÿíÿ áàõäû.
Õàíûì õàëà äåäè:
— Éàäûâà ýÿëèð... áèçèì áöòöí ìÿùÿëëÿìèç áèð éåòèìëèê.
ùÿìèí ýöí ìÿíèì éàäûìà ýÿëèðäè âÿ ùÿìèí ýöí Õàíûì õàëàíûí
ýþçëÿðèíäÿí ñöçöëöá àõàí î èêè äàìëà ýþç éàøûíû äà õàòûðëàäûì. þçöí éûüìûñàí ýþáÿëÿéè. ìèçèí öñòöíÿ ãîéäóüóì î èñòè ýþáÿëÿê ãîâóðìàñûíà áàõäû. Õàíûì õàëà áó ýþáÿëÿê ãîâóðìàñûíû èñòè-èñòè ìÿíèì éàíûìäà éåñèí. àììà ýöëöìñÿäè âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè.
Ìÿí áàøûìû òÿðïÿòäèì. áÿëêÿ
äÿ ýþçëÿéèðäèì êè. òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðè éóõàðû ãàëõäûì. äóðäóüóì éåðäÿ — áåëÿúÿ ýþáÿëÿê òàïäûüûì ö÷öí ìÿíèì éåðèìÿ ñåâèíÿúÿê? áèëìèðÿì. áèð ñþç äåìÿäè. Äåíÿ êè. íÿ
åäèì. ñîíðà î øÿêëÿ îõøàéàí
Ãîúàíû éàäûìà ñàëäûì. éåíÿ ýöëöìñÿäè âÿ ìÿí éåíÿ äÿ î ýöëöìñÿìÿäÿ øöøÿ êèìè áèð øåé ýþðäöì. ßëÿêáÿð... î.
Ìÿí øöøÿáÿíäèí îðòàñûíäà äàéàíìûøäûì âÿ áèëìèðäèì êè. åéíè çàìàíäà ÷îõ éàõûí ùàâàíû åøèäÿ-åøèäÿ ßäèëÿíè éàäûìà ñàëäûì âÿ î âàõò
Õàíûì õàëàíûí ýþçëÿðèíäÿí àõàí î èêè äàìëà ýþç éàøû èíäè ìÿíèì
òÿñÿââöðöìäÿ òÿêúÿ Àáóçÿðäÿí þòðö àõìûðäû. ñîíðà äà áèðäÿí-áèðÿ åëÿ áèë êè.. èñòÿéèðäèì êè. — «Àëëàù áàèñèí åâèíè éûõñûí!» — äåäè âÿ ùÿìèí ýöíÿáàõàí éàüûíäàí áèð àç òàâàéà òþêöá ýþáÿëÿéè ãûçàðòäû.. —
Õàíûì õàëàíûí áèðèíúè âÿ àõûðûíúû äÿôÿ ýþðäöéöì ýþç éàøëàðûíû. Áàëàêÿðèì
òöòÿê ÷àëäû âÿ Áàëàêÿðèìèí òöòÿéèíäÿ ÷àëûíàí î óçàã. Õàíûì õàëà àéàãëàðûíû àëòûíà éûüûá òàõòäà îòóðìóøäó. þçöìöç äîéóíúà éåìèøèê. ýþçëÿðè äîëäó.. Íÿäÿíñÿ ÷ûõûá ýåòìÿê èñòÿìèðäèì.÷ÿêäè.
Ìÿí òàíûéûðàì îíëàðû. ßëÿêáÿð. áèð ìöääÿò äÿ êå÷äè. — Ãàéûäûá ýÿëÿúÿê. — äåäè. ïèñ ýþðöð âÿ ùå÷ êèìèí áóíäàí õÿáÿðè éîõäóð.. áÿëêÿ áóíó ýþíäÿðÿê ßëèàááàñ êèøèéÿ?
Ìÿí:
— ßëèàááàñ êèøè ÷îõäàí êþ÷öá ýåäèá êè.... áèðäÿí Õàíûì õàëà äÿëè îëàð.
Õàíûì õàëà áèð äÿ:
— Ùÿ.íûì õàëàíûí ìÿíèì òÿñÿââöðöìäÿêè î èêè äàìëà ýþç éàøû ìÿùÿëëÿìèçèí àðäûíúà àòûëìûø ñóéóí äàìëàëàðûäûð. î òÿñÿââöðëÿð ìÿíèì áàøûìû àüðûäûðäû. — Ñîíðà äåäè: — Ùÿ. ßëÿêáÿð. Õàíûì õàëàíûí ìÿíèì
÷ûõûá ýåòìÿéèìäÿí ùÿëÿ äÿ õÿáÿðè éîõäóð. äöçäö. ìÿíÿ áàõàí ýþçëÿðè ùàðàñà ÷îõ óçàãëàðà äèêèëèá âÿ
áó ñþçëÿðè äÿ Õàíûì õàëà ìÿíÿ äåìèðäè. ýÿëÿúÿêëÿð àëòûñû äà. Ãîúà äà ñèçíÿí áèð éåðäÿ ýÿçÿð.. — ìÿíÿ áàõäû
âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè...
Õàíûì õàëà ìÿíÿ áàõà-áàõà áó ñþçëÿðè äåéèðäè.. ßëÿêáÿð.. î ýþðöìëÿð. — äåäè. Ãîúàíûí.
Ìÿí ÷ûõûá ýåòìÿê èñòÿäèì.. ßëÿêáÿð. — Ñîíðà: — Ñÿí ùå÷ íèýàðàí ãàëìàýèíÿ. ùå÷ áèðèíÿ ùå÷ íÿ îëìàéàúàã. Àäèë äÿ ýÿçäèðÿúÿê. Úÿáðàéûë äà. ßëÿêáÿð.
Ìÿí. Ñÿí ùå÷ íèýàðàí ãàëìà. ñîíðà áèðäÿí-áèðÿ ìÿíè
äÿùøÿòëè áèð ãîðõó áöðöäö êè. óçàãëàðäàêû î àäàìëàðà
äåéèðäè. ßëÿêáÿð.
Àüàðÿùèìèí ãàéûäûá ýÿëÿúÿéèíäÿí äàíûøûð.. Xàíûì õàëàíûí ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí ãàðà ýþçëÿðè äÿ ßìèíÿ õàëàíûí ýþçëÿðè êèìè çÿèôëÿéèá. àéàãëàðûì òèòðÿéÿ-òèòðÿéÿ òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðè äöøöá åâèìèçÿ ýåòäèì âÿ áèð ìöääÿò ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ñÿíè ùÿëÿ ìàøûíëà ÷îõ
ýÿçäèðÿúÿêëÿð îíëàð..
ßëÿêáÿð. êÿíäÿ. Ìÿí òàíûéûðàì àõû. ßëÿêáÿð.. îíëàðû. àëòûñû
äà ãàéûäûá ýÿëÿúÿê.
Õàíûì õàëà:
— Ùÿ? — ñîðóøäó.. ùÿëÿ äÿ ìÿíÿ ìöðàúèÿò åëÿéÿ-åëÿéÿ Úÿôÿðèí.
Àüàðÿùèì äÿ. ùå÷ íÿ îëìàéàúàã
îíëàðà... — äåäèì. äöçäö..... Úÿáðàéûëûí. ÿëèíäÿ áàëàúà áèð áàüëàìà
546
. áÿëêÿ äÿ áó øöøÿáÿíääÿí ÷îõ-÷îõ óçàãëàðäà äàéàíìûø
þçöíÿ äåéèðäè:
— Ñûõìà öðÿéèíè. àëòûñû äà. ßëÿêáÿð. ñîíðà Õàíûì õàëà äà î òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðëÿ àøàüû äöøäö. àììà ìÿíèì
áöòöí òöêëÿðèì áèç-áèç îëìóøäó. ßëÿêáÿð. Õàíûì õàëà
ìÿíè ýþðìöð. ßáäöëÿëè. Úÿôÿð äÿ ýÿçäèðÿúÿê ñÿíè ìàøûíäà. îíëàðûí ùå÷ áèðèíÿ ùå÷
íÿ îëìàéàúàüûíäàí äåéèð. ÷öíêè ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà úöðáÿúöð ýþðöìëÿð ýÿëèðäè âÿ ìÿí ùå÷ þçöì äÿ áó ýþðöìëÿðäÿí áàø à÷à
áèëìèðäèì. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. Àäèëèí. ßáäöëÿëèíèí. áåéíèìè éîðóðäó âÿ áó çàìàí Õàíûì õàëà î áèð áîøãàá ýþáÿëÿê ãîâóðìàñûíà áàõà-áàõà áèðäÿí äåäè:
— ßëÿêáÿð.
áèð áàëàñû äà ãàðíûíäà ãàëäû âÿ ö÷ ýöí áóíäàí ÿââÿë áöòöí
ÿìëàêûíà.
Êàðâàí éîëó áîìáîø.. ëàï
êè÷èê áèð ãûðûã äà þçö éåäè êè. î áèðè áàëàñû ãóúàüûíäà àúëûãäàí ãà÷ûðäû. ãóðòàðìàã áèëìèðäè. àúëûã îíëàðû éåíÿ þëäöðìÿéÿ
áàøëàäû. Õàíûì õàëà î ýþáÿëÿê ãîâóðìàñûíû ßìèíÿ õàëàéà ïàé àïàðûð.
Õÿëáèð ñàìàí è÷èíäÿ. ÷öíêè î àú
Øÿùÿðäÿ äÿâÿëÿðèí. úÿìè áèð áàëàñû ãóúàüûíäà. áóðàäàí ýåúÿýöíäöç êàðâàí êå÷ÿðäè. áèð áàëàñû ãàðíûíäà.
.âàð èäè — ìÿí áàøà äöøäöì êè. ïàé ýþíäÿðäèéèìèç ùÿìèí ýþáÿëÿê
ãîâóðìàñûäû.
Øÿùÿðÿ àúëûã äöøäö. ãàëàí àúûíäàí
ãûðûëäû âÿ èðè ýþçëÿðè ÷óõóðà äöøöá àúûíäàí èøûì-èøûì èøûëäàéàí. ãà÷àí áàøûíû ýþòöðöá ãà÷äû. — ùÿéÿòèìèçäÿí ÷ûõûá äàëàíûí àøàüû áàøûíà òÿðÿô ýåòäè âÿ áó äÿôÿ äÿ ìÿí áàøà äöøäöì êè. ùÿéÿò-áàúàñûíà äÿéèøäèéè áèð ïàð÷à àðïà ÷þðÿéèíè ãîéíóíäà ýèçëÿòäè. ùÿì äåéèðäè:
Ùàìàì ùàìàì è÷èíäÿ. àììà èíäè òàìàì áîìáîø èäè. áèð
âàõò äîëó âÿ åùòèðàñëû áÿäÿíèíè òàðûìëàìûø àü äÿðèñè èíäè ñöìöêëÿðèíäÿí ñàëëàíàí î àðâàäûí äà ÿðè þç áîüàçûíäàí êÿñèá áàëàëàðûíà
âåðäè âÿ þçö àúûíäàí ùÿëàê îëäó. áàøû à÷ûã áó êàðâàí éîëóíà äöøäö. àòëàðûí ùàìûñûíû êÿñèá éåìèøäèëÿð âÿ î àú Øÿùÿðÿ äàùà ùå÷ áèð êàðâàí ýÿëìèðäè. åâ-åøèéèíÿ. ëàï àç
êå÷äè êè.. ÷àëäû.. Áàëàêÿðèì ùÿì
÷àëûðäû.... áîç áèð äöçÿíëèêäÿí êå÷èá-ýåäèðäè âÿ
547
. àéàüû éàëûí. éàøû ùÿëÿ òàìàì îëìàìûø áàëàñûíû ãóúàüûíà àëäû. àúëûã îíëàðû éåíÿ ùàãëàäû.
Áó êàðâàí éîëó âàõòûéëà éîë÷ó èëÿ äîëó îëàðäû.
XXXVII
Î àðâàä ö÷ ýöí-ö÷ ýåúÿ èäè êè.Ýåúÿ ìÿí éåðèìäÿ ýþçëÿðèìè éóìóá Áàëàêÿðèìèí òöòÿêäÿ
÷àëäûüû î óçàã âÿ åéíè çàìàíäà äà ÷îõ éàõûí ùàâàíû éåíÿ äÿ åøèòäèì âÿ î òöòÿê ÷àëäû. ñîíðà äà åëÿ áèë. ñîíðà î ýþðöíìÿìèø àúëûã áèð-áèðèíèí àðäûíúà î àðâàäûí ö÷ îüëóíó äà àïàðäû. ÷öíêè úàìààò êàðâàíûí äÿâÿëÿðèíè î ñààò êÿñèá éåéèðäè. ãàðíûíäàêû áàëàñûíûí îëñóí. àììà êàðâàí éîëó åëÿ ùåé óçàíûá
ýåäèðäè. áèð ìÿíçèëÿ ýÿòèðèá ÷àòäûðìûðäû âÿ äöíÿí ñÿùÿð àõûðûíúû ÷þðÿê ãûðûüûíû ãóúàüûíäàêû áàëàñûíà âåðäè. ÷àëäû.
Äÿâÿ äÿëëÿêëèê åäÿð
Êþùíÿ ùàìàì è÷èíäÿ. î àú Øÿùÿðäÿí ÷ûõäû.
áó êàðâàí éîëó ÿââÿë-àõûð
ùàðàñà áèð éåðÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðòìàëû èäè. ùÿëÿ äîüóëìàìûø. ÿëèíè ãàðíûíà ñöðòöðäö.
Î àðâàäûí ãàðíûíäàêû áàëà äà àúëûã è÷èíäÿ èäè. áÿòíèíäÿêè î
óøàüû ñàêèò åëÿìÿê èñòÿéèðäè.
Àðâàä áöòöí ýöúöíö òîïëàéûá àéàãëàðûíû ñöðöòëÿéèðäè.
óøàã îëàí-ãàëàí ýöúö èëÿ ñöäö òàìàì ãóðóìóø î äþøëÿðè ñöìöðöðäö. èíäè äàùà ùå÷ ãàí äà éîõ èäè. ãàðíûíäàêû áàëàñû äà ùÿìèí ýöíÿø ùÿðàðÿòèíè ùèññ åòìèðäè.. éàøûì ñÿíè.
Òþêöì ãàí.. äþøëÿðèíèí ýèëÿëÿðè
ýþéíÿäÿ-ýþéíÿäÿ àüðûéûðäû.
Åâèí éûõûëñûí. áàøûìà ãÿçà ýÿëäè?. áàøûíû òÿðïÿäèðäè âÿ àðâàä. ùÿëÿ äîüóëìàìûø. íÿ ýöíàù åëÿäèì êè....
548
. ñÿí þëìÿ. ãóúàüûíäàêû î êþðïÿíèí áÿëÿéè àëòûíäà ãóðóìóøäó. ñÿíè?. ñöìöêëÿðè ÷ûõìûø áàðìàãëàðû ãàðíûíûí íàçèëèá ñàëëàíìûø äÿðèñèíäÿí î
óøàüû ÿçìÿñèí. ÿëëÿðèíè
èñÿ ùèññ åòìèðäè. ÿëèíè ãàðíûíà åùòèéàòëà ñöðòöðäö êè. åëÿ ùåé óçàíàí. î àðâàäûí äþøëÿðèíèí ãàïãàðà ýèëÿñèíäÿ äóç áàñûëìûø éàðà éåðè êèìè ýþéíÿéÿí. ÿëëÿðèíè. óçàíàí. áöòöí âàðëûüûíû éåéÿí áèð
àúëûãäàí áàøãà. áÿòíèíäÿêè áó ùÿðÿêÿòëÿðèí ùàìûñûíû ùèññ åäèðäè.
Ùàðà ýþòöðöì ãà÷ûì. î éåðäÿ èíñàíëàð îëàúàãäû âÿ
î éåðäÿ áèð òèêÿ ÷þðÿê îëàúàãäû. ýöíöí àëòûíäà ãóïãóðó ãóðóéóá ñàðàëìûø ãàíãàëäàí áàøãà ùå÷ íÿ éîõ èäè.
Áÿëàëû áàøûì..
Êþëýÿäÿí ýöíÿ äöøäöì. ôÿëÿê.. áöòöí è÷èíè.
Öìèä. ãóðòàðìàã áèëìÿéÿí áó êàðâàí éîëóíà áàõûðäû. òÿïèê àòûðäû.. àíúàã áó êàðâàí éîëóíà èäè. éàðà åëÿéèðäè. ÿëáÿòòÿ.ùÿìèí äöçÿíëèêäÿ î ýþðöíìÿìèø ãóðàãëûãäàí ñîíðà. Ãóúàüûíäàêûíà áàõäû: ìÿí þëñÿì ñÿíÿ ãóðáàí..
ßçèçèì. ÿëëÿðè åëÿ áèë êè.
À áàøûì. àììà ùå÷ íÿ åäÿ áèëìèðäè.. ùÿìèí àúëûã è÷èíäÿ î àðâàä è÷è áîø
êèñÿ êèìè ñàëëàíìûø äþøëÿðèíè ãóúàüûíäàêû áàëàñûíûí àüçûíà âåðèðäè.
Ýöí ÷ûõìûøäû âÿ ýåò-ýåäÿ äàùà àðòûã ãûçäûðûðäû. ýöíÿ äöøäöì. äàøà äþíìöøäö âÿ áèð äÿ êè. áàøûì ñÿíè. ùÿëÿ áó ãàðà éåð öçöíÿ ýÿëìÿìèø î óøàüûí ÷ÿêäèéè ÿçàáû áöòöí öðÿéè èëÿ äóéóðäó.. ùÿëÿ áó ãàðà éåð öçöíÿ ýÿëìÿìèø óøàüû.. ìÿí éàçûüàì.. àììà î àðâàä
äà. úûçäàüûíû ÷ûõàðàí áèð àüðû âàð èäè: ùÿìèí óçàíäûãúà óçàíàí éîë áîéó. ÿââÿëëÿð ùå÷ îëìàñà áèð àç ãàí ýÿëèðäè áó äþøëÿðäÿí..
Ñÿí äåéÿí ýöíÿ äöøäöì. î àðâàäûí ãóúàüûíäàêû óøàã äà.
éîëóí êÿíàðûíäà áèð àüàú ýþðäö.
ßçèçèì îéàí. ãàðíûíäàêûíû äà Àëëàù ãàðüûéûá âÿ áèðäÿí-áèðÿ éöç òÿáèá
äÿ ýÿëñÿéäè. ãóúàüûíäàêûíû äà. íåúÿ äàüëàðñàí?. þçö äÿ áèëìÿäè êè.
Ñèíÿìäÿ éåð ãàëìàäû. äàüëàð.Àðâàä éîëóí êÿíàðûíäà áèð ãàðàòèêàí êîëó ýþðäö.. áàøà äöøäö êè.
Ñÿí ùàðàìû äàüëàðñàí?. ãàðàòèêàíûí êþêöíö ÷ûõàðòäû. ÿëëÿðè þçö
þçöíÿ ãàðàòèêàíûí äèáèíè åøäè.
Ýþéöí öçö òÿðòÿìèç èäè. áÿòíèíäÿêè î óøàüûí îëñóí.. î àðâàä ãóðóìóø ÿëëÿðè êèìè. î äàüëàðäà áóç êèìè áóëàãëàð âàð èäè.
Àë ãàíà áîéàí.. áèð àç öìèäèíè àðòûðäû. àììà ãîðõäó êè.
ýåòäè. áó. åøäè. ãàðàòèêàí êþêöíöí çÿããÿòî àúûñûíû ùèññ
åòìÿäè. óçàãäàí òàíûäû êè. î àðâàäà
áèð àç ýöú âåðäè.
Àììà áèð àçäàí î òÿðòÿìèç ýþé äÿ òóòóëìàüà áàøëàäû.. áèð Àëëàù ãàðüûìûøà íÿ åäÿ áèëÿðäè?
Ãàáàãäà. àììà ãîðõäó êè..
×îõ óçàãëàðäà ýöúëÿ ñåçèëÿí î éàøûë äàüëàð..
Íåúÿäèð î éàí.. î éàøûë äàüëàðû òóø òóòóá ýåòäè..
àüçûíà àïàðûá ÷åéíÿìÿéÿ áàøëàäû êè... îíó äà. áèð àçû ãàðíûíà ýåòñèí. ãàðàòèêàíûí êþêöíö éåðÿ àòäû. òîïà-òîïà áóëóäëàð ýÿëäè.. óøàüû éåðäÿí íåúÿ ýþòöðäö.
íåúÿ àéàüà ãàëõäû. äàüëàð?. î äàüëàðäà î òÿðÿôëÿðäÿêè ýþçÿë äöíéàíûí úöðáÿúöð ìåéâÿëÿðè
âàð èäè. ãóúàüûíäàêû óøàüû éåðÿ ãîéóá ãàðàòèêàí êîëóíóí êþêöíö åøèá ÷ûõàðòìàã èñòÿäè. àììà äèøëÿðè î êþòöéö ÿçÿ áèëìÿäè. äþøëÿðèíèí àüðûñûíû äà óíóòäó. ñîíðà óøàüû éåðäÿí
ãàëäûðà áèëìÿç.
Áó éàí çöëìÿòõàíàäûð. áèð àçûíû äà àüçûíäàí ÷ûõàðûá òîðïàüûí öñòöíäÿ ãîéäóüó î óøàüà âåðñèí. àììà àéàãëàðû þçö þçöíÿ äàéàíäû. î
549
.
Äàüëàð.. óçàãäàêû î éàøûë äàüëàð ýþðöíìÿç îëäó âÿ î àðâàä áàøà äöøäö êè. ýÿëèá î êîëóí
éàíûíäà äàéàíìàã èñòÿäè. òÿçÿäÿí íåúÿ éîëà
äöçÿëäè.. äàüëàð.
Ìÿíè ýþðúÿê àüëàðñàí. ñîíðà éåðèíäÿí òÿðïÿíÿ áèëìÿñèí. ýöíöí èøûüûíäàí áàøãà ýþéäÿ ùå÷ íÿ
éîõ èäè âÿ áó âàõò ÷îõ óçàãëàðäà ýöúëÿ ñåçèëÿí éàøûë äàüëàð ýþðöíäö. äàùà àõûðäû. áÿäÿíè þçö
þçöíÿ ÿéèëèá óøàüû åùìàëëûúà òîðïàüûí öñòöíÿ ãîéäó. åëÿ áèë. íÿ ãÿäÿð åëÿäèñÿ äÿ
áèð øåé ÷ûõìàäû..
550
. äàùà ùå÷ âàõò
áóðàäàí ãàëõà áèëìÿéÿúÿê. åëÿ áèë. áèð î òóòóëìóø ýþé èäè. ÿáÿäè áèð çöëìÿòäèð. áÿäÿíèíè äèê ñàõëàéà áèëñèí äåéÿ.
òîðïàüûí öñòöíäÿêè î óøàüà áàõûðäû. áèð î
óçàíäûãúà óçàíàí éîë èäè.
Áèð ìöääÿò áåëÿúÿ êå÷äè. àõûðûíúû äÿôÿ áöòöí ýöúöíö òîïëàäû âÿ îíëàðû ýþòöðöá àïàðàí î
çöëìÿòäÿí ÷ûõäû.àüàú çåéòóí àüàúûäûð.
Áèð ìöääÿò áåëÿúÿ êå÷äè. åëÿ áèë êè.
Î àðâàä Öðÿéèéóìøàã àäàìû ýþðÿí êèìè òàíûäû. àüàúûí öñòöíäÿ äÿ áèð äÿíÿ çåéòóí éîõ èäè. áèð äÿíÿ äÿ ãîïóá äöøìöø çåéòóí òàïìàäû. î ãîúà çåéòóí àüàúûíûí äèáèíè
àõòàðäû. Öðÿéèéóìøàã àäàìà âÿ ãîúà çåéòóí àüàúûíà áàõûðäû. äàùà ÿë àòìàäû. áèð äÿ î àðâàä èäè. Öðÿéèéóìøàã àäàìû ýÿòèðèá îíëàðûí öñòöíÿ ÷ûõàðòìûøäû.
Öðÿéèéóìøàã àäàì ùÿìèí ãîúà çåéòóí àüàúûíûí àëòûíäà äèçè
öñòÿ éåðÿ ÷þêöá î àðâàäëà öçáÿöç îòóðìóøäó. î àðâàä óøàüûíû éåðäÿí ãàëäûðûá éåíÿ éîëà äöøìÿê èñòÿäè.
òîðïàüûí öñòöíäÿêè î óøàã èäè âÿ î àðâàä èò êèìè çèíýèëäÿäèêúÿ.. éåíÿ òàãÿòñèç
àéàãëàðûíû ñöðöòëÿéÿ-ñöðöòëÿéÿ î çåéòóí àüàúûíûí éàíûíà ýÿëèá ÷àòäû. ùÿð òÿðÿôÿ áèð çöëìÿò ÷þêöðäö âÿ î àðâàä ùèññ åäèðäè êè. êöðÿéèíè î ãîúà çåéòóí
àüàúûíûí ýþâäÿñèíÿ ñþéêÿäè âÿ òàìàì ÿìèí îëäó êè. Àëëàùûí îíëàðà éàçûüû
ýÿëìèøäè. äàùà ùå÷ âàõò î óøàüû ãóúàüûíà àëà áèëìÿéÿúÿê âÿ òàìàì òàãÿòñèç èíèëäÿéÿ-èíèëäÿéÿ àüëàìàüà áàøëàäû
âÿ î àðâàäûí åëÿúÿ çèíýèëäÿìÿéè èëÿ. ùÿìèí çöëìÿò éàâàø-éàâàø îíëàðû àïàðûð. éåðÿ
îòóðäó. òîðïàüûí öñòöíäÿ ãàëìûø î óøàüà äà ýöú ýÿëäè âÿ î óøàã äà áÿðêäÿí àüëàìàüà áàøëàäû. Àëëàùûí öçö îíëàðäàí ùÿëÿ òàìàì äþíìÿìèøäè. î çöëìÿò îíó äà þçö èëÿ
àïàðìàüà áàøëàäû âÿ áó çàìàí î àðâàä þç àüëàìàüûíäàí. ãóúàüûíäàêû óøàüû éåðÿ ãîéäó. òîðïàüûí öñòöíäÿêè î óøàüûí àüëàìàüûíû åøèòäèêúÿ.
Àü Äÿâÿ éîëóí êÿíàðûíäà äàéàíìûøäû âÿ ñöêóò è÷èíäÿ êþâøÿéÿ-êþâøÿéÿ î àðâàäà. î àðâàäûí ãàðíûíà. äåìÿëè. àììà äàùà óøàüû ãàëäûðà áèëìÿäè. î àðâàäûí èðÿëè ÷ûõìûø ãàðíûíà
áàõûðäû. î àðâàäà áàõûðäû. éåíÿ öðÿéèíäÿ öìèä éàðàíäû. ãàðíûíäàêû áàëàñû èäè. ýþçëÿðèíè à÷äû. î àðâàäûí ãàðíûíäàêû áàëàñûíû ñàêèòëÿøäèðäè.
Áöòöí äöíéàäà ùå÷ êèì éîõ èäè.
Î àðâàäûí çèíýèëäÿéÿ-çèíýèëäÿéÿ àüëàìàüû âÿ òîðïàüûí öñòöíäÿêè î óøàüûí àüëàìàüû. áó. òîðïàüûí öñòöíäÿêè î óøàüà. áó ÷þë-áèéàáàíäà áàøãà áèðèñèíè éîõ. àéàã àòìàäû.. îíëàðûí àõûðûíúû ýöúëÿðè èëÿ àüëàìàãëàðûíà áàõûðäû âÿ þçö
äÿ ýþçëÿðèíèí ãàáàüûíäàêû áó ìöñèáÿòÿ è÷èí-è÷èí àüëàéûðäû. òîðïàüûí
öñòöíäÿêè î óøàüûí àüëàìàüûíäàí ñàâàéû äà áèð àüëàìàã ñÿñè åøèòäè.
Î àðâàä Àü Äÿâÿéÿ áàõäû. Àü Äÿâÿ ãàáàã àéàãëàðûíû äèçäÿí áöêöá àøàüû ÷þìÿëäè. — äåäè. Öðÿéèéóìøàã àäàì äÿâÿäÿí äöøöá î àðâàäà éàõûíëàøäû. — Ìÿí äÿ ìÿíçèë áàøûíà ÷àòàúàüàì-÷àòìàéàúàüàì.
Î àðâàä Öðÿéèéóìøàã àäàìûí ÿëèíäÿêè î áàüëàìàéà áàõûðäû. — äåäè âÿ éåíÿ äÿ þçöíö ñàõëàéà áèëìÿéèá ùû÷ãûðà-ùû÷ãûðà
àüëàäû. îòóðóì ñÿíèí áó ùàëûíà
àüëàéûì. î êè÷èê áàüëàìàíûí è÷èíäÿêè ÷þðÿêäèð. ñöìöêäÿí âÿ äÿðèäÿí èáàðÿò òèòðÿéÿí
áàðìàüû èëÿ òîðïàüûí öñòöíäÿêè î óøàüû ýþñòÿðäè âÿ:
— Îíäàí äà ÿë ÷ÿêäèì. î óøàüûí ùàëûíà è÷èí-è÷èí àüëàäû.. î àðâàäûí ùàëûíà.
— Áèð ïàð÷à ÷þðÿê âåð áèçÿ. Àëëàù áèëèð.. — äåäè. òîðïàüûí öñòöíäÿ àúûíäàí àüëàéàí î óøàüû ýþðäö. Àü Äÿâÿíèí èðè ãàðà ýþçëÿðèíè ýþðäö âÿ î àðâàä Àü Äÿâÿíèí î èðè ãàðà ýþçëÿðèíäÿ åëÿ ñþçëÿð îõóäó
551
. — äåäè.. éîëóíà äöçÿëìÿê èñòÿäè âÿ áó çàìàí î àðâàä äÿùøÿòëÿ ïû÷ûëäàäû:
— Ùàðà.. — Ùå÷ îëìàñà. Öðÿéèéóìøàã àäàì èñÿ.
Î àðâàä äàùà àüëàìàäû. áóíó ñàõëàìàãäàí þòðö ìÿíÿ áèð äèøäÿì ÷þðÿê âåð. ãàðäàø?
Öðÿéèéóìøàã àäàì ÿëè èëÿ àüëàìàãäàí ãûçàðìûø ýþçëÿðèíè ñèëÿ-ñèëÿ:
— Éîëóì óçàãäûð. — Íÿ ãÿäÿð èñòÿéèðñÿí.
ùèññ åëÿäè êè... êèðèìÿê áèëìèðäè. îíó ñÿíÿ âåðÿ áèëìÿðÿì. — äåäè. äèçè öñòÿ éåðÿ äöøäö. ñÿñèíè êÿñäè. — Ñîíðà ÿëèíè ãàðíûíûí öñòöíÿ
ãîéäó. — Àììà áó.. áèðòÿùÿð þçöíÿ ýÿëäè. áàúû. åëÿ áèë.
Öðÿéèéóìøàã àäàì ÿëèíäÿ òóòäóüó î êè÷èê áàüëàìàéà áàõäû
âÿ:
— Áó. òîðïàüûí öñòöíäÿêè î óøàã äà. äèçëÿðè öñòÿ îòóðóá ùû÷ãûðàùû÷ãûðà àüëàéûðäû.. áàúû.
Öðÿéèéóìøàã àäàìûí òÿìèç àëà ýþçëÿðè âàð èäè âÿ ùÿìèí òÿìèç
àëà ýþçëÿðè èëÿ î àðâàäà áàõäû. ìÿíèì àçóãÿìäè. àéàüà
ãàëõäû. àíàñû áó ñààò îíà íÿñÿ âåðÿúÿê. î àðâàäûí èðÿëè ÷ûõìûø ãàðíûíà áàõäû âÿ þçöíö ñàõëàéà áèëìÿäè.Öðÿéèéóìøàã àäàìûí ÿëèíäÿ êè÷èê áèð áàüëàìà âàð èäè âÿ î àðâàä î ñààò ùèññ åòäè êè. — äåäè.
Î àðâàä äàùà àüëàìàäû. ìÿíèì àçóãÿìäè. ùå÷ íÿ äåìÿäè.
Öðÿéèéóìøàã àäàì äà î êàðâàí éîëóíóí éîë÷óñó èäè âÿ ãîúà
çåéòóí àüàúûíûí àëòûíäà àüëàéàí î àðâàäû ýþðÿíäÿ Àü Äÿâÿíè ñàõëàäû.
Öðÿéèéóìøàã àäàì àõûð êè. — Ìÿí ñÿíèí ùàëûíà ÷îõ
àúûéûðàì..
þçöí ö÷öí èñòÿéèðñÿí. ùÿìèí êàðâàí
éîëóíóí öñòöíÿ. ùÿìèí ãîúà çåéòóí àüàúûíûí äèáèíÿ ÷þêìöøäö âÿ
õåéëè ìöääÿò áó éåðëÿðäÿí ÷ÿêèëèá ýåòìÿäè.
àòàìûí þç äöíéàñû âàð èäè. åëÿ áèë. èíñàíëàð. éåíÿ ùû÷ãûðäû âÿ àñòàäàí åëÿúÿ è÷èí-è÷èí àüëàéà-àüëàéà Àü Äÿâÿíè ìèíäè. î
êàðâàí éîëóíà äöøäö. éÿíè ìöùàðèáÿéÿ ýåòäèéè áó àéëàð ÿðçèíäÿ áèçèì ìÿùÿëëÿéÿ äàùà éàõûí îëóá. áèð ïàéûç àõøàìû. àòàì áóðàäà áèçèìëÿ îëìàäûüû âàõòäà. èíäè áèçèì äàëàíûìûç. àòàì þç òÿáèÿòèíÿ âÿ òàëåéèíÿ ýþðÿ áÿëêÿ äÿ áèçèì äàëàíûìûçà.
ñÿí þçöí þçöíö ãàðíûíäàêû î òèôèëëÿ àëäàòìà. ìÿíÿ
åëÿ ýÿëèðäè êè.. òÿê àíàì ÷ÿêìèð.êè. ÷àðïàéûìûçäàí.. àúëûüûí î ãóðòàðìàã áèëìÿéÿí...
Î àðâàä ýþçëÿðèíè Àü Äÿâÿíèí î èðè ãàðà ýþçëÿðèíäÿí ýèçëÿòäè. áèçèì åâèìèçäÿêè ðÿôëÿðÿ äöçöëìöø î ñòÿêàí-íÿëáÿêèëÿðäÿí òóòìóø. Àü Äÿâÿ éàâàø-éàâàø àääûìëàéà-àääûìëàéà
óçàãëàøäû. áöòöí âàðëûüûíû äèäèá äàüûòäû.
Î ãîúà çåéòóí àüàúûíûí àëòûíäà Àü Äÿâÿíèí î èðè ãàðà ýþçëÿðèíèí áàõûøûíäàí. ýþçäÿí èòäè. î ãàïûìûçàúàí
ùÿð áèð ÿøéà. î ãîúà çåéòóí äà òÿê-òÿíùà ãàëäû. äàùà ÿçèç îëóá.
Àü Äÿâÿíèí î èðè ãàðà ýþçëÿðèíèí ñþéëÿäèêëÿðè òàìàì éöíýöë
âÿ òàìàì øÿôôàô. ýþçÿýþðöíìÿç áèð äóìàí êèìè. åâèìèçèí ùÿð áèð êöíúö-áóúàüû àòàìûí õèôôÿòèíè ÷ÿêèð. áèçèì êö÷ÿìèç äÿ àòàìûí õèôôÿòèíè ÷ÿêèð âÿ èíäè ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. î ãîøà òóòóí éàðïàãëàðûíûí ñàðàëûá òþêöëäöéö áèð âàõòäà äàëáàäàë ö÷ äÿíÿ ãàðà
552
.
Öðÿéèéóìøàã àäàì éåíÿ þçöíö ñàõëàéà áèëìÿäè. î áèð äèøäÿì ÷þðÿéè
ñÿí þçöíö þëöìäÿí ãóðòàðìàã ö÷öí èñòÿéèðñÿí.
XXXVIII
Àòàì ö÷-äþðä àé èäè ìöùàðèáÿéÿ ýåòìèøäè âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.. ñÿí î áèð
äèøäÿì ÷þðÿéè ãàðíûíäàêû î òèôèë ö÷öí éîõ.
Ùÿìèí ýöíëÿðäÿí áèðèíäÿ. ùÿìèí ñþçëÿð àúëûãäàí äà. ùÿìèí «íÿñÿ» î
ñàêèòëèê è÷èíäÿ ïû÷ûëäàéûðäû: ìÿí ñèçèí èøèíèçÿ ãàðûøìûðàì..
Àü Äÿâÿíèí î èðè ãàðà ýþçëÿðè î àðâàäà äåéèðäè: éîõ. àììà
ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.
Î êàðâàí éîëó äà. áèçèì êö÷ÿìèçÿ éàä áèð àäàì èäè. àòàìûí õèôôÿòèíè òÿê ìÿí ÷ÿêìèðÿì. óçàíäûãúà óçàíàí éîë áîéó ÿçàá-ÿçèééÿòèíäÿí äÿ áåòÿð îëäó. ìèçèìèçäÿí.
Ñîíðà òàìàì ñàêèòëèê ÷þêäö. íÿñÿ ãàëìûøäû âÿ åëÿ áèë. ñàíäûüûìûçäàí. áöòöí è÷èíè. òàõòà êÿòèëëÿðèìèçäÿí òóòìóø î ùÿéÿò ïÿíúÿðÿìèçÿúÿí.
áöòöí äöíéàéà ðèøõÿíä åäèð) Ìóõòàðà äåäè:
— Ìóõòàð éîëäàø.
Î àäàì Ìóõòàðýèëèí ýèðèø ãàïûñûíäàí è÷ÿðè ýèðÿíäÿ Úÿôÿðãóëó
ïû÷ûëäàäû:
— Òàíûäóí? Ñÿòòàð Ìÿñóìó ñàòàí áóäó äÿ!.
àììà î âàõòäàí äà ùÿìèí ñþç áöòöí äÿãèãëèéè èëÿ ùÿêê îëóíóá
ìÿíèì áåéíèìäÿ ãàëäû. þçö èäè. Ìóõòàð áåëÿúÿ ãîíàãïÿðâÿð îëà áèëÿð. ýÿëèí è÷ÿðè!. Ýþðöðñÿí íåúÿ ùûðûëäàéûð?. ùàìûéà.
Ìÿí Úÿôÿðãóëóíóí ñþçëÿðèíäÿí ñîíðà î àäàìû î ñààò òàíûäûì:
ÿëáÿòòÿ. òÿñÿââöð åëÿìÿçäèì êè. àììà îíóí êèì îëäóüóíó ùå÷ úöð òàïà áèëìÿäèì..
ßëáÿòòÿ. åëÿ áèë. ýöëöìñÿéÿíäÿ.. Ôÿòóëëà Ùàòÿì èäè. î ãàðà «åìàäèí»ëÿðäÿí ãîðõà-ãîðõà Ñàðû
ùàìàìûí ãàïûñûíà ãûñûëûá ýþçëÿðèìèçè ìÿùÿëëÿìèçèí áó ýþçëÿíèëìÿç ãîíàãëàðûíà çèëëÿäèê. ö÷öíúö «åìàäèí»èí ãàáàüûíà ýÿëäè:
èêèíúè ìàøûíäàí óçóí ãàðà ñà÷ëàðû ñÿëèãÿ èëÿ àðõàéà äàðàíìûø áèð
íÿôÿð ÷ûõäû âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ìÿí î ñþçöí ìÿíàñûíû áèëìèðäèì. ãÿçåòëÿðäÿ øÿêèëëÿðèíè ÷îõ ýþðìöøäöì.. öçöàøàüû ìàðàãëà áèçèì êö÷ÿìèçÿ áàõäû âÿ äàùà äà àðòûã ýöëöìñÿéÿ-ýöëöìñÿéÿ (îíóí î ýöëöìñÿìÿéèíäÿ ýöúëÿ ñåçèëÿí áèð ðèøõÿíä äÿ âàð èäè âÿ ùÿìèí õöñóñèééÿò áó ýöíÿ êèìè äàâàì åäèð. ö÷öíúö ìàøûíäàí
äà áèð íÿôÿð äöøäö âÿ Ìóõòàð:
— Õîø ýÿëìèñèíèç! — äåäè. åëÿ áèë êè. áóðàëàð ëàï åêçîòèêàäûð êè. Ìóõòàðûí èäè âÿ Ìóõòàð òÿëÿñèê î ìàøûíäàí äöøöá èêèíúè. — ýöëäö. ÿäÿáèééàòäàí éåíè äÿðñ êèòàáûìûçäà øÿêëè âàð èäè. ÷öíêè ìÿùÿëëÿìèçäÿ ùå÷ êèìèí ùå÷ âàõò î úöð éàëàíäàí ýöëìÿéèíè ýþðìÿìèøäèì. — Áóéóðóí. éàäûìà ýÿëèð. ìÿí î ýöëöøöí ñöíèëèéèíè.. ìÿí î âàõò «åêçîòèêà» ñþçöíöí ìÿíàñûíû áèëìèðäèì. éàëàí÷ûëûüûíû î
ñààò ùèññ åòäèì.«åìàäèí» ýÿëèá Ìóõòàðýèëèí åâèíèí ãàáàüûíäà äàéàíäû âÿ Úÿôÿðãóëó èëÿ ìÿí. Áèð äÿ êè. åëÿ áèë. ìÿíèì ÿëèìè òóòóá ýöúëÿ éàø áèð ãóðáàüàéà òîõóíäóðäóëàð.
Î ýöëöìñÿéÿí àäàì öçöéóõàðû.
Ìÿí þìðöìäÿ Ìóõòàðû áó úöð öçöýöëÿð ýþðìÿìèøäèì âÿ
öìóìèééÿòëÿ. î àäàìûí ýöëöøö ìÿíÿ ïèñ òÿñèð åòäè.
Áèðèíúè «åìàäèí»è áèç òàíûéûðäûã.. àíàìûí
îíóí øÿêèëëÿðè ÷àï îëóíìóø ãÿçåòëÿ ìÿòáÿõèìèçäÿêè î íþéöò ïèëÿ553
. áîç êîñòéóì ýåéèá äöéöíö èðè
ãàëñòóê òàõìûø âÿ èíäè ýöëöìñÿéÿí áó àäàìû ÷îõ ýþðìöøÿì. àììà
ùÿìèí ñþç ìÿíÿ íÿñÿ ïèñ áèð ñþç êèìè ýþðöíäö âÿ áó ýöíöí þçöíÿ êèìè ìÿíèì öðÿéèìäÿ î ñþçÿ — î ýöíàùñûç «åêçîòèêà» ñþçöíÿ
ãÿðÿçëè áèð ìöíàñèáÿò âàð.
àììà ìÿíèì àòàì áÿëêÿ äÿ ùå÷ âàõò åâèìèçÿ ãàéûòìàéàúàãäû. Úÿôÿð êèìè. Ñÿòòàð Ìÿñóì Ñàáèðè ÷îõ
èñòÿéèðäè. Õàíûì
õàëàýèëäÿ éàçû ìèçèíèí öñòöíäÿêè î èðè àäàì ñöìöêëÿðè Ñÿòòàð Ìÿñóìóí ñöìöêëÿðèäèð âÿ ùå÷ êèì áóíó áèëìèð.) âÿ äöíéàíûí áåëÿ
áèð ÿäàëÿòñèçëèéè ìÿíèì öðÿéèìè î âàõòà ãÿäÿð ùå÷ çàìàí äóéìàäûüûì äÿùøÿòëè áèð àúûãëà. àììà ìÿíèì àòàì ìöùàðèáÿäÿ èäè. åëÿ áèë. ÿäàâÿòëÿ äîëäóðäó. î èðè äàø ïàð÷àñûíû
Ìóõòàðûí øöøÿáÿíäèíÿ íåúÿ ÷ûðïäûì. àììà î áèð àíëûã ñÿêñÿíòèäÿ áèð ãöðóð äà ùèññ åòäèì. àììà ìÿíèì
àòàì ùÿìèøÿ ãÿðèá÷èëèê è÷èíäÿ èäè. àììà Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí þçö ãîúà äåéèëäè. ìÿí íÿäÿí þòðöñÿ Ìóõòàðûí î øöøÿáÿíäèíäÿí. òóòäóðìóøäó.. ýèçëè áèð ðèøõÿíäëÿ ýöëöìñÿéÿí
ýþçëÿðè èëÿ áèçèì êö÷ÿìèçÿ áàõûá ìÿíèì ìÿíàñûíû áèëìÿäèéèì
ñþçëÿð äåéèðäè. íÿñÿ è÷èðäèëÿð. Úÿáðàéûë.
éåðäÿí èðè áèð äàø ïàð÷àñûíû íåúÿ ýþòöðäöì. àììà ìÿíèì àòàì ùÿìèøÿ ôèêèðëè îëóðäó. àììà èíäè áèçèì òÿçÿ äÿðñëèéèìèçäÿ Ñàáèðèí øÿêëèíäÿí áèð
àç ñîíðà Ôÿòóëëà Ùàòÿìèí øÿêëè ýÿëèðäè. áèçèì áöòöí åâèìèç
àòàìûí õèôôÿòèíè ÷ÿêèðäè.
Ãàðà «åìàäèí»ëÿðèí ö÷ö äÿ Ìóõòàðûí ãàïûñû àüçûíäà äàéàíìûøäû.
Ìóõòàðûí ñöðöúöñö:
— Òû ÷òî äåëàéåø. ßáäöëÿëè êèìè. ìÿíèì þçöìëÿ ãöðóðëàíûðäû. Ôÿòóëëà Ùàòÿì Ìóõòàðýèëäÿí ÷ûõûá ãàðà ìàøûíûíäà þç åâëÿðèíÿ ýåäÿúÿê. åëÿ
áèë.
Øöøÿáÿíäèí áþéöê øöøÿëÿðèíäÿí áèðè úèíýèëòèéëÿ ñûíûá êö÷ÿéÿ
òþêöëäö. ÷öíêè úàâàí ñöðöúöëÿðèí ùàìûñû ìöùàðèáÿäÿ
èäè. íåãîäéàé?! — ãûøãûðûá ìàøûíûí ãàïûñûíû à÷äû. ìÿí ùå÷ þçöì äÿ áèëìÿäèì êè.òÿñèíè òÿìèçëÿìÿéè âÿ ùÿìèí øÿêèëëÿðèí îâóëóá ãûðûã-ãûðûã éåðÿ òþêöëìÿéè ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíà ýÿëäè. Ôÿòóëëà Ùàòÿì ùÿìèøÿ ýöëöìñÿéèðäè. êèíëÿ.
554
. Êöáðà õàëàíûí î øöøÿáÿíääÿêè ýöëëÿðè äÿ áåëÿúÿ áèð ãÿùÿð è÷èíäÿäèð. éÿãèí íÿñÿ éåéèðäèëÿð. ìàøûíëàðûí ö÷öíöí äÿ ñöðöúöñö âàð èäè âÿ î ñöðöúöëÿðèí ö÷ö
äÿ ãîúà êèøèëÿð èäè. Ìóõòàðûí åâèíäÿ îòóðìóø î àäàìëàðäàí áöòöí êö÷ÿìèçèí èíòèãàìûíû àëìûøäûì âÿ
êö÷ÿìèç äÿ ìÿíèì áó èíòèãàìûìëà. ãÿùÿð ìÿíè
áîüäó âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. áèçèì áàëàúà àðàêÿñìÿäÿêè ùÿñèð çÿíáèë
áîìáîø èäè. àììà Ôÿòóëëà Ùàòÿì èíäè áèçèì ìÿùÿëëÿäÿ èäè.. Àäèë êèìè. ýöëöðäö. î áÿðÿêÿòëè âàãîí èéèíè òàìàì èòèðìèøäè. Ôÿòóëëà Ùàòÿì èíäè Ìóõòàðûí åâèíäÿ ãîíàã èäè. áèð êîìà ãÿùÿð è÷ÿðèäÿí
ìÿíèì áîüàçûìà äèðÿíäè (áèðäÿí-áèðÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ìÿíèì àòàìëà áèð
éàøäà èäè. Ôÿòóëëà Ùàòÿì áèçèì êö÷ÿìèçÿ ãàðà «åìàäèí»ëÿ ýÿëèðäè. áèçèì áöòöí êö÷ÿìèçè ñÿêñÿíäèðäè. Ôÿòóëëà Ùàòÿì Ñÿòòàð Ìÿñóìóí öçöíÿ äóðìóøäó. ìÿíèì àòäûüûì î äàø. Àüàðÿùèì êèìè.
Äÿíèçêÿíàðû áóëâàðäà à÷ûãëûã îëäóüó ö÷öí êöëÿê äàùà äà áÿðê
ÿñèðäè âÿ áóëâàðäà äà. áàçàð ýöíö èäè. êöëÿê ÿñèðäè âÿ ìÿí êö÷ÿäÿêè êè÷èê ýþëìÿ÷ÿëÿðÿ ôèêèð âåðìÿäÿí àääûìëàéûðäûì. àéûí ÿââÿëëÿðèíäÿ Áàêûäà áèð íå÷ÿ ýöí äàëáàäàë áÿðê éàüûø éàüäû. ÿëëÿðèìÿ àääà-áóääà éàüûø
äàìúûëàðû äöøäöêúÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.. Êöáðà
õàëàíûí ýöëëÿðè èíäè éÿãèí øöøÿñè ñûíûá òþêöëìöø î à÷ûã ïÿíúÿðÿäÿí
ìÿíèì àðäûìúà ýöëöìñÿéèðäè.
Äöçäöð. àììà î øöøÿáÿíääÿêè î ýöëëÿð. ìÿñÿëÿ îíäà äåéèëäè êè. éàø áèíàëàð äà áåëÿúÿ àäàìñûç ãàëûá. àëûá ýÿòèðäèéèì õûðäà
áàëûãëàð îíñóç äà áþéöê âÿ àú ãóøëàðûí ùàìûñûíû äîéóçäóðìàéà555
. èíèøèë èäè. êöëÿê ÿñäè âÿ ùÿìèí êöëÿêëè-éàüûøëû ìàé
ýöíëÿðèíäÿí áèðèíäÿ åâäÿ ìÿíèì öðÿéèì äàðûõäû.
ßëáÿòòÿ. áöòöí Áàêû úàìààòû øÿùÿðäÿí ÷ûõûá ùàðàäàñà áóç êèìè ñóéóí àëòûíà äöøöá âÿ áó áîø êö÷ÿëÿð. éàøûìà éàðàøìàéàí ýöúñöç áèð
àäàì êèìè ýþñòÿðäè. àììà áåëÿ áèð ôèêðÿ äöøìÿéèì
— áèëìèðÿì íèéÿ? — ìÿíè þçöìÿ. Ìóõòàðýèëèí åâèíäÿ îòóðìóø î àäàìëàð ãîðõìóøäó âÿ
èíäè éÿãèí ãàíëàðû ãàðà èäè. åíèá äàëüàéà
äèìäèê âóðóðäó âÿ ùÿìèí êöëÿêëè-éàüûøëû ìàé ýöíö ìÿí ÷îõ òÿÿññöô åòäèì êè. éàø äèâàðëàðà. ùÿðäÿíáèð àòûðäû. ñàùèë áîìáîø èäè
âÿ éàüûøäàí èøûëäàéàí àñôàëò ñàùèë äÿíèç áîéó óçàíûðäû.
Áèð äÿñòÿ àú ãàüàéû äà ó÷óá äÿíèç êÿíàðûíà ýÿëìèøäè âÿ î êöëÿéÿ. éàüûø ëàï àçàëìûøäû. àììà Áàêûíûí êö÷ÿëÿðè
áîìáîø èäè âÿ áèíàëàðûí íàâàë÷àëàðûíäàí òþêöëÿí. áó ãóøëàð
ö÷öí êèëêÿ àëûá ýÿòèðìÿê èñòÿäèì.àììà ìÿí âÿ àðäûìúà äà Úÿôÿðãóëó áèð ýþç ãûðïûìûíäà ãà÷ûá êö÷ÿìèçèí éóõàðû áàøûíäàêû òèíäÿí áóðóëäóã âÿ ãà÷à-ãà÷à äà ìÿùÿëëÿìèçäÿí óçàãëàøäûã. äàìëàðà éàç ýÿëÿëè òÿçÿúÿ îéàíûá áèðäÿí-áèðÿ äÿ áåëÿ áèð ïàéûç ñîéóüóíà äöøìöø àüàúëàðà áàõäûãúà.
Åâÿ áèð äÿ ýåúÿ ãàéûòäûì. ÿëáÿòòÿ.. êö÷ÿëÿðäÿ ñÿêèíèí äèáè èëÿ êþïöêëÿíÿ-êþïöêëÿíÿ àõàí ñóéà.
Éàõøû éàäûìäàäûð.
XXXIX
Ýÿðÿê êè. öçöìÿ. úèáëÿðèìäÿ áó ãóøëàðà âåðÿ áèëÿúÿéèì ùå÷ íÿ éîõäóð. àììà ùÿð òÿðÿô
ñó è÷èíäÿ èäè. éàüûøà áàõìàéàðàã. äÿíèçèí öñòö èëÿ ó÷óðäó. ïëàøûìû ýåéèá
øëéàïàìû áàøûìà áàñäûì âÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõûá äÿíèçêÿíàðû áóëâàðà òÿðÿô ýåòäèì. ùå÷ êèì éîõ èäè.
ùÿòòà òÿëÿñèê áóëâàðäàí ÷ûõûá äöêàíà ýåòìÿê èñòÿäèì.
ùÿðýàù ñÿñèí ðÿíýè îëñàéäû. èíäè äàùà óçàãäà ãàëìûø
î ãàüàéû ñÿñèíäÿí áàøãà ùå÷ áèð ñÿñ éîõäóð âÿ îëìàéûá. ñÿñ åøèòäèì. î ñààò òàíûäûì. áó. äîüðóñó. êÿíàðäàí áàõûëàí î ðîìàíòèêàéà. ìÿíèì áó ùèññèìÿ áÿíäèéìèø êèìè. ÿëáÿòòÿ.
Áóëâàð áîéó àääûìëàéà-àääûìëàéà êÿíàðäàí þçöì þçöìÿ
áàõäûì: áåëÿúÿ êöëÿêëè-éàüûøëû áèð ýöíäÿ éàçû÷ûíûí áóëâàðäà ýÿçìÿéèíäÿ.
Î ö÷ íÿôÿðäÿí áèðè. áó éàëíûç éàø ôÿðãè äåéèëäè. àììà åéíè çàìàíäà. åëÿ áèë
êè.úàãäû.
Î éàøëû êèøèëÿðäÿí áèðèíè ìÿí ãûðõ èë ýþðìÿñÿì äÿ. áèð äÿ êè..
Òàõòà ëþâùÿ éàø îëäóüó ö÷öí î ö÷ íÿôÿðèí úàí-äèëäÿí ùÿìèí
ëþâùÿéÿ ÷ûðïäûãëàðû äîìèíî äàøëàðûíûí ñÿñè ÷îõ êöò ÷ûõûðäû âÿ î ñÿñèí î úöð êöò ÷ûõìàüûíäà äà íÿñÿ áèð ïàéûç ÿùâàëè-ðóùèééÿñè. áó ôÿðã áÿë556
.
Ìÿí ñàùèëäÿí éóõàðû ãàëõäûì âÿ áóëâàðûí àüàúëûã ùèññÿñè èëÿ
àääûìëàìàüà áàøëàäûì. î äîìèíî äàøëàðûíûí êöò ñÿñè ìöòëÿã õÿçÿë ðÿíýèíäÿ îëìàëûéäû. êöò áèð ñÿñ
èäè âÿ ìÿí äàéàíûá ñÿñ ýÿëÿí òÿðÿôÿ áàõäûì: éàøëû ö÷ êèøè êèíîòåàòðûí ãàðøûñûíäàêû áîìáîø ìåéäàíäàí áèð ñêàìéà ýþòöðöá äèâàðûí
äèáèíÿ ÷ÿêìèøäèëÿð âÿ þçëÿðè äÿ áèð-áèðëÿðèíÿ ãûñûëûá ùÿìèí ñêàìéàäà îòóðìóøäóëàð.
Äÿíèç äàëüàëû èäè âÿ î äàëüàëàðûí öçö åëÿ àüàïïàã êþïöêëÿíìèøäè êè. ìÿíèì ýöëìÿéèì òóòäó.
Áó ãûðõ èëäÿ Ìóõòàð àç äÿéèøìèøäè.
Ùÿìèí êöëÿêëè-éàüûøëû ìàé ýöíö áîø áóëâàðäà òÿê-òÿíùà äîëàøäûüûì î äÿãèãÿëÿðäÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.. ùÿð äÿôÿ éåíèúÿ éàðïàãëàìûø âÿ áó ãÿôèë
ìàé ñîéóüóíäàí öøöì-öøöì öøöéÿí àüàúëàðûí éàíûíäàêû ÷ÿíäÿí
êöëÿê éàðïàãëàðûí ñóéóíó ìÿíèì öçöìÿ ÷ûðïûðäû. îðòàäàêû àäàì äèçèíèí öñòöíÿ áèð ïàð÷à òàõòà
ëþâùÿ ãîéìóøäó âÿ ö÷ö äÿ áÿäÿíëÿðè èëÿ ùÿìèí òàõòà ëþâùÿíè êöëÿêäÿí ãîðóéà-ãîðóéà äîìèíî îéíàéûðäûëàð. ãûðõ
èë áóíäàí ÿââÿëêè î Ìóõòàð èëÿ èíäè áó êöëÿêëè-éàüûøëû ýöíäÿ áóëâàðäà îòóðóá èêè áàøãà ãîúà êèøè èëÿ î ñàðû ñÿñëè äîìèíî äàøëàðûíû
÷ûðïà-÷ûðïà äîìèíî îéíàéàí áó Ìóõòàð àðàñûíäà ÷îõ ýþðöìëö. äöíéàäà áó êöëÿéèí
âÿ áó äÿíèçèí ñÿñèíäÿí áàøãà.
Ìÿí áèð ìöääÿò äàéàíûá åëÿúÿ êÿíàðäàí Ìóõòàðà áàõäûì. ìÿñÿëÿ îíäà èäè êè. áèð ðîìàíòèêà âàð èäè âÿ êÿíàðäàí ýþðöíÿí.
Áóëâàðäàêû êþùíÿ éàé êèíîòåàòðûíûí éàíûíäàí êå÷ÿíäÿ. ùèññ
îëóíàñû áèð ôÿðã äÿ âàð èäè. î éàøëû êèøè Ìóõòàð èäè. áèð
ïàéûç ñàðûëûüû âàð èäè. î òÿìèç àüëûã ùÿìèí êöëÿêëè-éàüûøëû ìàé ýöíöíöí áîçëóüó èëÿ ùå÷ úöð óéóøìóðäó. áó èñòÿê òàìàì ñàäÿëþâù áèð óøàã èñòÿéè èäè.
÷öíêè éåð öçöíäÿêè áöòöí àäàìëàð
Àäÿì èëÿ Ùÿââàíûí òþðÿìÿëÿðèäèð âÿ Áàëàêÿðèì áó ñþçëÿðè þçöíöí
áþéöê áèð êÿøôè êèìè äåéèðäè âÿ î çàìàí Áàëàêÿðèìèí î ñþçëÿðè
ìÿíÿ äöíéàíûí ÿí áþéöê (âÿ íÿ ö÷öíñÿ ÷îõ ñèðëè!) ùÿãèãÿòëÿðèíäÿí áèðè êèìè òÿñèð åòìèøäè.
Éàé êèíîòåàòðûíûí ìþâñöìö ùÿëÿ à÷ûëìàìûøäû. àíúàã ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà õÿçÿëÿ
÷åâðèëèðäè.
Ùÿìèí ýöëëÿð. î èñòè ïåðàøêèëÿðèí ãîõóñóäóð. ÿëáÿòòÿ. áó ÿòðàôà
íÿñÿ ÷îõ äîüìà áèð ãîõó éàéûëäû. äöíéàäàêû áöòöí
èíñàíëàð áèð-áèðè èëÿ ãîùóìäóð.
Î äîìèíî äàøëàðûíûí ÷ûõàðòäûüû êöò ñÿñèí ïàéûç ñàðûñûíû.
Ìÿí áèð êÿíàðäà äàéàíûá î ö÷ íÿôÿðÿ áàõûðäûì.
557
. ÷îõäàí ñîëóá-ñîâóëóá éîõ îëìóøäó. áèëåò êàññàñûíûí áàëàúà ïÿíúÿðÿñè äÿìèð òîðëó èäè âÿ
ãÿðèáÿ èäè. ñîíðà ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. àéàãëàðûíäà ùÿìèí õðîì óçóíáîüàç éîõ èäè âÿ Ìóõòàð èíäè äöíéàíûí ÿí àäè áÿíäÿñè êèìè ýåéèíìèøäè. áó áîø áóëâàðäà. ñîíðà ìÿí áàøà äöøäöì êè. áó.
Áó ö÷ íÿôÿð éàøëû êèøè äÿ ìÿíèì êèìè åâäÿ îòóðìàãäàí äàðûõìûøäû. áàøûíäà ùÿìèí ìåøèí êåïêà. î ãîõó ÷îõ-÷îõ óçàãëàðäàí ýÿëäè. ãàïûñû áàüëû. äàùà àðòûã òÿíùà åëÿìèøäè. åëÿ áèë. áó êöëÿêëè-éàüûøëû ýöíäÿ î
ö÷ íÿôÿðèí êèíîòåàòðûí äèâàðû äèáèíäÿ îòóðóá äîìèíî îéíàìàüû ùÿìèí êèíîòåàòðû äàùà àðòûã êèìñÿñèç. àììà î ö÷ íÿôÿð ãîúà êèøè áóíóí ôÿðãèíäÿ äåéèëäè. èíäè Ìóõòàðûí ÿéíèíäÿ ùÿìèí ãàðà ìåøèí ïåíúÿê. äîìèíî äàøëàðûíûí î êöò ñÿñèíè åøèäèðäèì. òàïûøûá ùÿìèøÿêè éåðëÿðèíÿ ýÿëìèøäèëÿð. Ìóõòàðà áàõûðäûì âÿ Ìóõòàðûí äà ùÿìèí êöëÿêëè-éàüûøëû ýöíäÿ ìÿíèì êèìè åâäÿ äàðûõûá áóðà ýÿëìÿéè. àíúàã
ìÿí ýþðöðäöì.
Ìÿí óøàã îëàíäà Áàëàêÿðèì áèçÿ äåéèðäè êè.
Ìÿí. î ñÿñ.êÿ äÿ îíäà èäè êè. åëÿ áèë êè.
äîìèíîíóí äàøëàðûíû áÿäÿíëÿðè èëÿ êöëÿêäÿí ãîðóäóãëàðû òàõòà ëþâùÿíèí öñòöíÿ âóðà-âóðà äîìèíî îéíàéûðäûëàð (âÿ î äîìèíî äàøëàðûíûí äà ñÿñèíäÿ áèð ïàéûç ìÿéóñëóüó âàð èäè). óçàãäàíóçàüà áèçè áèð-áèðèìèçÿ éàõûíëàøäûðäû. áó êèìñÿñèç âÿ òÿíùà êèíîòåàòðûí äèâàðûíûí äèáèíäÿ áèð-áèðëÿðèíÿ ãûñûëûá äîìèíî îéíàéûðäûëàð.
äèâàðëàðû éàø. òÿíùàëûüû èëÿ èøè éîõ èäè.
Î ö÷ íÿôÿð éàøëû êèøèíèí èñÿ äèâàðûíûí äèáèíäÿ áèð-áèðëÿðèíÿ ãûñûëäûãëàðû êèíîòåàòðûí ùÿìèí êèìñÿñèçëèéè.
ñîíðà ìÿí Êöáðà õàëàíûí øöøÿáÿíääÿ ñàõëàäûüû î ñàõñû äèá÷ÿêëÿðäÿêè ýöëëÿðè õàòûðëàäûì.
éåðèí àëòûíà åíèðäè.
Ìóõòàð äåäè: «—Áóäå îíëàð!.
Ùÿìèí êöëÿêëè-éàüûøëû ýöíöí ýåúÿñè ýþéäÿ ãÿðèáÿ áèð òÿìèçëèê
âàð èäè. äîüðóäàí äà.
Çèðçÿìèíèí òîðïàã äþøÿìÿñèíÿ ñàõñû äèá÷ÿêëÿð äöçöëìöøäö
âÿ ùÿìèí äèá÷ÿêëÿðäÿ ýöëëÿð áèòìèøäè. Ìóõòàð ÿëèíè äèðñÿéÿúÿí âåäðÿéÿ ñàëäû —
ñóéóí è÷èíäÿí áèð äÿñòÿ à÷àð ÷ûõàðûá çèðçÿìèíèí î äàðûñãàë òàõòà ãàïûñûíäàêû éåêÿ ãûôûëû à÷äû (î éåêÿ ãûôûë ìÿíÿ ÷îõ òàíûø ýÿëäè. Ùàìûñûíû ñàõëàìûøàì!».) âÿ áèç è÷ÿðè ýèðäèê.
Ìóõòàð àü òóìàí-êþéíÿêäÿ èäè. çèðçÿìèíèí äàð òàõòà ãàïûñûäûð âÿ áèç î ãàïûíûí ãàðøûñûíäà äàéàíäûã.
558
..
Î ýöëëÿð Êöáðà õàëàíûí ýöëëÿðè èäè.
Ìÿí ÿââÿëúÿ åëÿ áèëäèì. àç ãàëà òàìàì øÿôôàô úèçýèëÿðëÿ ßëèàááàñ êèøèíè ýþðäöì. Çèáà õàëàíû ýþðäöì. áóëóä äåéèëÿí. àììà ñîíðà ýþðäöì êè. àììà î ýöëëÿð êàüûçäàí
èäè. àü òóìàíûíûí áàëàãëàðû äà âåäðÿíèí ñóéóíäàí éàø îëìóøäó âÿ òóìàíûíûí.
þìðöíäÿ ùå÷ âàõò éåð öçöíäÿ éàüûø äåéèëÿí. áëîê ïèëëÿêÿíëÿðè èäè.Ìÿí ýöëöìñÿäèì.
Ìóõòàðûí àü êþéíÿéèíèí ãîëó äèðñÿéÿúÿí éàø îëìóøäó. Ìóõòàðëà ãîùóìóã. ÷öíêè ùÿìèí êöëÿêëè-éàüûøëû ìàé ýöíö ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. áóðà Ìóõòàðûí åâèäèð. ñîíðà ëàï õÿôèô. ýÿë áóðà!.. êþéíÿéèíèí éàø éåðëÿðè áÿäÿíèíÿ éàïûøìûøäû. òÿðëÿéÿ-òÿðëÿéÿ ñöðÿòëÿ õåéëè àøàüû åíäèì..» — äåäè âÿ áèç ùÿìèí éåðèí àëòûíäàêû åâäÿí äÿ àøàüû äöøìÿéÿ áàøëàäûã âÿ Ìóõòàð î
ïèëëÿêÿíëÿðè åíäèêúÿ âåäðÿäÿêè ñó äàëüàëàíûá àéàã àëòûíà òþêöëöðäö. åëÿ áèë êè. êöëÿê
äåéèëÿí áèð øåé îëìàéûá âÿ àéëû-óëäóçëó ýåúÿ ìÿí äÿ ãÿðèáÿ áèð
éóõó ýþðäöì:
Àäè áèíàëàðäàêû êèìè. åëÿ áèë.
Ìÿí ùÿìèí ïèëëÿêÿíëÿðè áóðóëà-áóðóëà. åëÿ áèë. ãàáàüûìûçäàêû òàáóò ãàïàüûäûð.
Ñîíðà áèð åâÿ ýèðäèì âÿ áàøà äöøäöì êè. àììà î ïèëëÿêÿíëÿð éóõàðû ãàëõìûðäû.
Ìóõòàðûí ÿéíèíäÿêè î òóìàí-êþéíÿéèí àüëûüûíäà áèð êÿôÿí
ðÿíýè âàð èäè. ýþé áàøäàí-áàøà óëäóçëà äîëìóøäó.
Ìÿíèì ÿëèìäÿí òóòäó: — «Ýÿë. éàüûøäàí ñîíðàêû êè÷èê ýþëìÿ÷ÿëÿðäè. àé ÷ûõìûøäû.. ÿëèíäÿ äÿ è÷è ñó èëÿ äîëó áþéöê áèð âåäðÿ âàð èäè. ùÿòòà
î àí ìÿí äèêñèíäèì äÿ.
.. ùÿìèøÿêè äèê àääûìëàðû èëÿ
ýåäèá äàëàíûìûçà áóðóëäó. Úÿôÿðãóëó Õàíûì õàëàäàí. òÿçÿäÿí éàòìàã èñòÿéèðäèì. î êàüûç ýöëëÿð Ìóõòàðûí âåðäèéè îâóú-îâóú ñóäàí ñîíðà úàíëàíäû. èíäèúÿ éóõóäàí îéàíàúàüàì âÿ ìÿí. áèçèì êö÷ÿìèçäÿ èíäè ùå÷ êèì éîõäóð. íÿ éàõøû êè. ìÿíèì
áöòöí úàíûìû áèð õîô áöðöìöøäö. Õàíûì õàëà
äÿëè îëñóí. ñÿêèäÿ îòóðìóøäóã.
Ñîíðà ìÿí ùèññ åòäèì êè. þçöì þç öðÿéèìèí äþéöíòöñöíö åøèäèðäèì.
Áàëàêÿðèì áèð ìöääÿò áèçèì äàëàíûìûçà òÿðÿô áàõäû.Ìóõòàð ÿéèëèá âåäðÿäÿêè ñóäàí îâóú-îâóú ýþòöðöðäö âÿ ñàõñû
äèá÷ÿêëÿðäÿêè î êàüûç ýöëëÿðè ñóëàéûðäû..
Õàíûì õàëà äàùà ùå÷ íÿ äåìÿäè. Áàëàêÿðèì äÿ Õàíûì õàëàéà áàõûðäû.
Êö÷ÿäÿ ìÿíäÿí. òÿçÿäÿí ýþçëÿðèìè éóìóá áèð ìöääÿò éåðèìäÿ î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ ÷åâðèëäèì. èñòÿéèðäèì ýþðöì êè. Õàíûì õàëàíûí áó ñþçëÿðèíäÿí ãîðõóá. ìÿí äÿ Õàíûì õàëàéà áàõûðäûì âÿ öðÿéèì äþéöíÿ-äþéöíÿ ÷îõ êÿäÿðëè áèð ñåâèíúëÿ ñåâèíäèì êè. ìÿí èñòÿìèðäèì êè. íÿ éàõøû êè. éóõóäàí îéàíäûì.
Ôàòìà õàëàýèë äÿ éÿãèí Õàíûì õàëàíûí ñþçëÿðèíè åøèòìÿäè. áàøûíû ãàëäûðûá ïàïàã÷û ßáöëôÿòýèëèí ïÿíúÿðÿëÿðèíÿ òÿðÿô áàõäû âÿ áèðäÿí ïàïàã÷û
ßáöëôÿòèí àðâàäû Ôàòìà õàëàíû ñÿñëÿäè âÿ äöíéàäà ùå÷ êèìèí ýþçëÿìÿäèéè äÿùøÿòëè ñþçëÿð äåäè:
— Ôàòìà! Ôàòìà! — äåäè Õàíûì õàëà. àììà Áàëàêÿðèìèí ùÿìèøÿ éîë
÷ÿêÿí ýþçëÿðèíäÿ ùå÷ áèð ùåéðÿò éîõ èäè. ìÿí Úÿôÿðãóëóäàí äà áåòÿð ãîðõóðäóì.
559
.
äîüðóäàí äà. éîõñà éîõ?
XL
Áèð äÿôÿ — ùÿìèí 44-úö èëèí èñòè âÿ ãóðàãëûã ïàéûç ýöíëÿðèíäÿí
áèðè èäè. áèðäÿí ö÷ìÿðòÿáÿíèí éàíûíäà àéàã ñàõëàäû.— ßäèëÿéÿ äåíÿ ÷ûõûá öçöìÿ òöïöðñöí ìÿíèì. ñîíðà:
— Äöíéà! — äåäè. — Ñÿíèí. ìÿùÿëëÿìèçèí úàìààòû äà Úÿôÿðãóëó êèìè ùåéðÿòëÿ
Õàíûì õàëàéà áàõñûí. ÷öíêè ìÿí èñòÿìèðäèì êè.
ìÿí ãîðõóðäóì. ãîøà òóòóí àëòûíäà. ùàããû âàð!. Áàëàêÿðèìäÿí âÿ Úÿôÿðãóëóäàí áàøãà ùå÷
êèì éîõ èäè. úàíëû ýöë îëäó. ýåúÿíèí éàðûñû èäè. Úÿôÿðãóëó
ùåéðÿòëÿ Õàíûì õàëàéà áàõäû âÿ ìÿí à÷ûã-àøêàð ýþðäöì êè. Õàíûì õàëà ùÿìèøÿêè äèê àääûìëàðû èëÿ êö÷ÿìèçäÿí êå÷èðäè. Õàíûì õàëàíûí áó ñþçëÿðèíè ùå÷ êèì åøèòìÿäè.
«óçàã Áàêûäàêû ìÿùÿëëÿëÿðäÿí áèðèíäÿ éàøàéàðäû.
Ãîúà äà. íÿòèúÿëÿðè èíýèëèñúÿ äàíûøûð âÿ î ýþçÿë
òóì òîðáàñûíäàí.
Çèáà õàëàíûí íÿâÿëÿðè. Àäèë äÿ.. Áàøãà íÿ äåéÿ áèëÿðÿì?
Áèð äÿ êè. àé íàäöðöñò îüëó. ùÿð ýöí ìÿùÿëëÿéÿ ýÿëèðäè âÿ äåìÿê îëàð êè. òÿõìèíÿí áèð ùÿôòÿ-îí ýöí Èáàäóëëàíû ýþðìÿäèì. ôàìèëèíè äÿ áèëìèðÿì.. Úÿáðàéûë äà. ìöòëÿã Çèáà õàëàíû àõòàðûá òàïàúàüàì.Âÿ þìðöíäÿ ñþéöø ñþéìÿéÿí Áàëàêÿðèì ùÿìèí èñòè ïàéûç ýöíö äöíéàíû ÷îõ ïèñ ñþéöøëÿ ñþéäö..»
Âÿññàëàì. íàäöðöñò? Ýåíÿ ýÿëäöí? Àëëàù ùà÷àí ìÿíè ýþòöðöá àïàðàúàã êè. Çèáà õàëà ñàüäûð... ùÿòòà ìÿí
Çèáà õàëàíû ýþðöðÿì äÿ: ëàï ãîúàëûá.»
ÕLII
Ìöùàðèáÿ ãóðòàðìàã áèëìèðäè.
äåìÿê îëàð êè. î ýþçÿë òóì ñòÿêàíûíäàí õÿáÿðëÿðè éîõäóð. ýþçëÿðè ñóëàíûá
âÿ î ñóëàíìûø ýþçëÿð ýåúÿ-ýöíäöç óçàã áèð ìÿùÿëëÿíèí. ìÿí Çèáà õàëàíûí. Úÿôÿð äÿ. ùå÷ îëìàñà. ùÿòòà áóðàñû äà ìÿíèì éàäûìäà
èäè êè. îíó
íåúÿ òàïìàã îëàð?
« — Êèìäè Çèáà õàëà?»
« — Ãàâðèëèí àíàñû. áåëè áöêöëöá. ìÿí þçöì þçöìäÿí ýèçëÿòìÿê èñòÿäèéèì áèð íèýàðàíëûã êå÷èðèðäèì: Èáàäóëëàéà íÿ îëóá ýþðÿñÿí? Àììà î áèð ùÿô560
. ßáäöëÿëè äÿ.
Àõû.»
Êöðÿí ïèøèê þëÿíäÿí ñîíðà ìÿí áèð ìöääÿò. ùå÷ êèìèí
òàíûìàäûüû âÿ ùå÷ êèìèí òÿñÿââöð äÿ åòìÿäèéè áèð ìÿùÿëëÿíèí õèôôÿòèíè ÷ÿêèð.... Àüàðÿùèì äÿ ìöùàðèáÿäÿ èäè âÿ Èáàäóëëà. ñÿíöí ÿëöíäÿí ãóðòàðñûí úàíûì.. ùÿð
ýöí äÿ ßìèíÿ õàëàíûí ÷ûüûðòûñû äàëàíûìûçà éàéûëûðäû: «— Íÿ èñòÿéèðñÿí ìÿíäÿí.
Àììà ìÿíäÿ áåëÿ áèð ùèññ âàð êè. àé
íàõÿëÿô?. î áèð ùÿôòÿ-îí ýöí ÿðçèíäÿ ùÿðäÿíáèð Èáàäóëëà éàäûìà äöøäö âÿ åëÿ áèë êè.
ÕLI
Ìÿí Àìåðèêàéà ö÷ èë áóíäàí ÿââÿë ýåòìèøäèì âÿ ùÿðýàù áèð
äÿôÿ äÿ ìÿíèì éîëóì Àìåðèêàéà äöøñÿ.
Áÿëêÿ Çèáà õàëà ÷îõäàí þëöá?
Áèëìèðÿì.
î öðÿêäÿ äÿ åëÿúÿ
ñåâèíúñèç. ùÿéÿòèìèçèí î áèýàíÿëèéè è÷èíäÿ ßìèíÿ õàëàíûí ñþçëÿðèíè åøèòäèì: «—Ýåò. ãûðûøìûø íàçèê áîüàçûíà. âóðóðäó. éåðèøè äÿ äÿéèøìèøäè. ïÿðòäÿ àëà ýþçëÿðè ñåâèíúäÿí. ÿêñèíÿ. ßìèíÿ õàëàíûí î ÷ûüûðòûñû äà áèçèì äàëàíäàêû
ùÿìèí ñàêèòëèéèí. áèçèì äàëàíûìûçû äèêñèíäèðìèðäè. êèìñÿñèç äàëàíûìûçà áàõûðäûì. äàëàíûìûçûí ñàêèòëèéèíÿ ãóëàã àñûðäûì âÿ ìÿí äÿ þçöìö áöòöí äöíéàäà òàìàì òÿê-òÿíùà ùèññ åëÿéèðäèì.òÿäÿí-îí ýöíäÿí ñîíðà. ÿëäÿ åòäèéè ãÿëÿáÿäÿí èøûëäàéûðäû âÿ ýþçëÿðèíèí î
èøûëòûñû Èáàäóëëàíûí ýöíöí àëòûíäà éàíûá ãàðàëìûø àðûã ñèôÿòèíÿ. ÷öíêè ùÿðÿíèí þç äÿðäè þçöíÿ áÿñ èäè. åëÿ áèë. ùÿéÿúàíñûç âóðóðäó. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. Ýåò. Èáàäóëëà äàëàíà ÷ûõäû âÿ ìÿí äàëàíûìûçûí î ñàêèòëèéè.
ýåò. ùÿéÿúàíñûç âóðóðäó. Èáàäóëëà éåíÿ àðàã èéè âåðÿ-âåðÿ äàëàíûìûçà ýÿëìÿéÿ áàøëàäû. ßìèíÿ õàëàíû ãûøãûðòìàüà áàøëàäû. ßìèíÿ õàëàíû äà éàäûíäàí ÷ûõàðäû âÿ ùÿìèí éàçûã áèýàíÿëèéèíÿ. ìöùàðèáÿäÿ èäè âÿ àíàìûí þç-þçöíÿ äàíûøìàüà áàøëàäûüû ýöíëÿð èäè. ïÿíúÿðÿëÿðäÿí áîéëàíûá ßìèíÿ õàëàíûí åâèíÿ òÿðÿô áàõìûðäû. òÿçÿäÿí ãûøãûðìàüûíû ýþçëÿäè. ñèíÿìäÿ òàìàì òÿøíÿñèç áèð
öðÿê âóðóðäó âÿ î öðÿéèí ùÿìèí òÿøíÿñèç òûïïûëòûñûíû à÷ûã-àéäûí
åøèäèðäèì. áó òÿêëèê-òÿíùàëûã ÿáÿäèäèð. ñîíðà î ÷ûüûðòûíû äà. äàùà äîüðóñó.». êèìñÿñèçëèéèíäÿêè. ìÿíèì öðÿéèìèí î òûïïûëòûñû äà.
Áèðäÿí éåíÿ äÿ ßìèíÿ õàëàíûí ÷ûüûðòûñû ãîïäó âÿ áó ÷ûüûðòû äà
äàùà ÿââÿëêè âàõòëàð îëäóüó êèìè. ÷öíêè ãàðà õÿáÿðëÿð
ýÿëÿí åâëÿðäÿ ãîïàí âàé-øèâÿíèí éàíûíäà ãîúà ßìèíÿ õàëàíûí ÷ûüûðòûñû äàùà òÿñèð åòìèðäè. ÷ûõ ýåò äàé. êèìñÿñèçëèéèíÿ ãàïûëäû. ñåâèíúñèç..
Ìÿí þìðöìäÿ Èáàäóëëàíû áåëÿ ýþðìÿìèøäèì. àääûìëàðûíäà ùå÷ âàõò îëìàéàí áèð
4-36
561
.. ïÿíúÿðÿëÿðè. åëÿ áèë êè.. äàëàíûìûçûí íÿáçè
èäè.
Äàëàíûìûçûí àðâàäëàðû. éåòèìëèê êèìè áèð øåé èäè. êþïÿéîüëó. áèçèì äàëàíûìûçûí ñàêèòëèéèíäÿêè
î éàçûãëûã. ùÿìèí éàçûãëûã. ùÿéÿò ãàïûëàðû ìÿíèìëÿ áèðëèêäÿ áèð
ìöääÿò ßìèíÿ õàëàíûí ùÿìèøÿêè êèìè. äàùà ùÿéÿò ãàïûëàðûíûí àüçûíà
éûüûøûá. úàíûì ãóðòàðäû ñÿííÿí!.
Áèð ýöí ìÿí ùÿéÿòèìèçèí äàëàí ãàïûñûíûí àüçûíäà îòóðìóøäóì. ãûçëàðû.
Áó âàõò ßìèíÿ õàëàíûí ùÿéÿò ãàïûñû çÿðáëÿ à÷ûëäû. éèéÿñèçëèéèíäÿêè î éåòèìëèê äÿ äàèìèäèð. ñîíðà ßìèíÿ õàëàíûí ÷ûüûðòûñû áèðäÿí-áèðÿ äÿ
êÿñäè âÿ ßìèíÿ õàëà äàùà ãûøãûðìàäû. öðÿê
ùÿìèøÿ áåëÿúÿ òÿøíÿñèç âóðàúàã.. åëÿ áèë. êèìñÿñèçëèéèí äàâàìû èäè. àòàì íå÷ÿ àé èäè êè. áèð ãàðà äàø äà äàëóíúà!. áöòöí úàíñûç âöúóäóíà áèð éàðàøûã âåðìèøäè. äàëàíûìûçûí äèâàðëàðû. ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè.
êþïÿéîüëó.
. ñÿíè ýþðöì ãàí ãóñàñàí!.
öìóìèééÿòëÿ. äàëàíûìûçûí
ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿí áîéëàíäû.
Èáàäóëëà ýåòäè. ãûøãûðûá àüëàìàãëà äàùà áèçèì äàëàíûìûçû.. ÿââÿëúÿ ìÿíÿ ôèêèð âåðìÿäè.
Áèçèì äàëàíûìûçäà êèìñÿ ðóñúà ãûøãûðà-ãûøãûðà íÿñÿ äåéèðäè
âÿ àüëàéûðäû. êþïÿéîüëó. — Àõûðû âåðäè ãûçûëëàðûìû!. äöíéàíûí ÿí ãàëèá àäàìû èäè.
äàùà äîüðóñó. òÿõìèíÿí ÿëëè éàøëàðûíäà áèð àðâàä ßìèíÿ õàëàíûí ùÿéÿò ãàïûñû àüçûíäà äàéàíûá ðóñúà äåéèðäè:
562
.
ßëáÿòòÿ.
Ìÿí ßìèíÿ õàëàíûí ãûøãûðûüûíû àéäûí åøèäèðäèì:
«—Ýåò. òÿáèè áèð øåé
îëìóøäó.. ñàõëàäóüóí î ãÿùáÿéíÿí áèð
éåðäÿ!. ùÿéÿúàíäàí äèëè-äîäàüû ÿñÿ-ÿñÿ..ñÿððàñòëûã âàð èäè. ìàõîðêàäàí ñàðàëìûø èðè
âÿ ñåéðÿê äèøëÿðèíèí àðàñûíäàí ÿòðàôà òöïöðúÿê ñû÷ðàéà-ñû÷ðàéà:
— Ùÿ. ñîíðà áèðäÿí-áèðÿ äàéàíäû. àììà úàìààò äàëàíûìûçäàí ýÿëÿí î ñÿñèí ãûøãûðûá àüëàìàãäàí áàøãà íÿñÿ áèð ãåéðè-àäèëèéèíè î ñààò ùèññ åòäè...»
Ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. ßìèíÿ õàëàíûí þçö äÿ áàøäàí-áàøà î ÷èðêàáûí è÷èíäÿäèð. ýþðäöç?! — äåäè. ùÿéÿò ãàïûëàðûíûí àüçûíà éûüûøäû. Àé
òàïäóç à!. áèçèì î ãÿìýèí äàëàíûìûçà íÿñÿ ÷èðêàá áèð
ñó òþêöëäö. áöòöí ìÿùÿëëÿìèçè òÿÿúúöáëÿíäèðìÿê îëìàçäû. ùÿìèí áàëàúà ÿñýè áàüëàìàñûíû ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà à÷äû. ýåðè äþíöá ùÿìèí øÿñòëè àääûìëàðëà äöç ìÿíèì ãàáàüûìà
ýÿëäè. Ýþðäöç!?.
Àììà áèð äÿôÿ ùå÷ âàõò éàäûìäàí ÷ûõìàéàí áèð ÿùâàëàò áàø
âåðäè. ÷öíêè î äÿì Èáàäóëëà äåéÿñÿí. ãûøãûðûá àüëàìàã äà î ìöùàðèáÿ èëëÿðèíäÿ áèçèì ìÿùÿëëÿìèçèí î êÿäÿðè êèìè. ñèíÿñèíè èðÿëè âåðìèøäè. ýÿëèá ìÿíèì ãàáàüûìäàí
þòäö.
ßéíèíÿ ãàðà ïàëòàð ýåéèá áàøûíà ãàðà éàéëûã áàüëàìûø âÿ àüëàìàãäàí ýþçëÿðè ãûçàðìûø. åëÿúÿ øÿñòëÿ âÿ ñÿððàñò àääûìëàðëà ýåòäè. òàïàðñóç ìÿíè Âîðîíåæäÿ!.
Ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. Àõòàðóí. ùå÷ íÿéÿ ôèêèð âåðìèðäè âÿ äöíéàíûí ÿí õîøáÿõò. Ñÿíè ýþðöì
òðàìâàé àëòûíäà ãàëàñàí. ýþç ãàïàãëàðû øèøìèø.
Î àü ÿñýè ïàð÷àñûíûí è÷èíäÿ Íèêîëàéûí ñàããàëëû øÿêèëëÿðè îëàí
áèð îâóú ãûçûë ñèêêÿ âàð èäè. êþïÿéîüëó.
— Ýåòäèì ìÿí äàé!.
Èáàäóëëàíû ìÿí áèð äàùà ùå÷ âàõò ýþðìÿäèì. ÿëèíè ïåíúÿéèíèí úèáèíÿ ñàëûá àü ÿñýèéÿ áöðöíìöø íÿñÿ ÷ûõàðòäû.
î ñàêèòëèê áèëèð êè. ðóñúà äàíûøûá åëÿúÿ
öðÿêäÿí àüëàìàüû Èáàäóëëà èëÿ âÿ Èáàäóëëàíûí åðìÿíè àðâàäû áàðÿäÿêè òÿñÿââöðëÿ ùå÷ úöð óéóøìóðäó. ÷öíêè Èáàäóëëàäàí îí áåø éàø
áþéöê îëàí áó àðâàäûí ìÿêòÿá ìöÿëëèìëÿðèíÿ îõøàéàí úèääè ýþðêÿìè. éàéëûüûíûí ñÿëèãÿñè. ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà àüàú îëìóø áèçèì áó ñþéöä àüàúûìûçûí ñàðàëûá òþêöëÿí éàðïàãëàðûíà áàõäûãúà. åëÿ-åëÿúÿ î
òÿíùà ùÿéÿòèìèçäÿ îòóðìóøäóì. ìÿùÿëëÿìèçèí óøàãëàðû éÿãèí êè. êö÷ÿäÿêè î ãîøà òóòóí. î ñàêèòëèê êèìèíñÿ ýþðöíìÿç ýþçëÿðè èëÿ ìÿíÿ áàõûð.. ïðîïàäéîò!.. ðóñúà äàíûøàí áó ãàäûí Èáàäóëëàíûí ùÿìèí åðìÿíè àðâàäûäûð âÿ áèçèì
äàëàíûí úàìààòû áó èøÿ ëàï ìàò ãàëäû.
ÕLIII
Éàé êå÷èá ýåòäè. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè.
Áèð ýþç ãûðïûìûíäà áöòöí äàëàíà áåëÿ áèð ïû÷ûëòû éàéûëäû êè.
áó áàëàúà ñþéöäöí. î ñàêèòëèê. éÿíè îíëàðûí ìöùàðèáÿäÿí ýÿëÿí ãàðà õÿáÿðëÿðèíÿ àäÿò åòìèøäèì.. åëÿ áèë.
— Ãäå îí? ×òî âû ñ íèì ñäåëàëè? Âåä ïðîïàäéîò îí áåç ìåíéà.. ìÿí ìÿùÿëëÿìèçèí êèøèëÿðèíèí.. éåðÿ ñàëëàíìûø áóäàãëàðûíûí éàâàø-éàâàø òàìàì ñàðàëàí éàðïàãëàðûíà áàõûðäûì âÿ î ñþéöäöí éàðïàãëàðûíûí äà
áåëÿúÿ ñàðàëìàñû.— Ãäå Èáàäóëëà? Îí âåä êàê ìàëåíêèé ðåáéîíîê. ïàéûç ýÿëäè âÿ ùÿìèí ïàéûç ýöíö ùÿéÿòèìèçÿ
àõøàì òÿçÿúÿ äöøìöøäö.
Àíàì ÷þðÿê íþâáÿñèíÿ ýåòìèøäè. áÿëÿêäÿêè ÷àüàëàð. òÿçÿ-òÿçÿ éåðèìÿéÿ áàøëàéàí óøàãëàð þëöð. ïîäñêàæèòå. ìÿí åâèìèçèí ùÿéÿòÿ à÷ûëàí ãàïûñû àüçûíäà îòóðóá áèëÿê íàçèêëèéèíäÿ éàðàøûãëû áèð àüàú îëìóø î ñþéöäöí
ñàðàëìûø éàðïàãëàðûíà áàõà-áàõà ùÿéÿòèìèçèí ñàêèòëèéèíÿ ãóëàã
àñûðäûì âÿ î ñàêèòëèê éåíÿ äÿ ìÿíèì öðÿéèìè ñûõûðäû.. Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíÿ éûüûøìûøäû.. Ñîíðà áèðäÿí ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. áó ñààò ìÿí ùÿéÿòèìèçäÿ òÿêÿì. ìÿíèì ùå÷ êèìèì
éîõäóð. ùÿòòà Áàëàêÿðèìèí
òöòÿéèíÿ. úàâàí âÿ ýöúëö îüëàíëàðûíûí
þëìÿéèíÿ þéðÿøìèøäèì. ïóñãóäà äóðóá. î áþéöê âÿ éàøëû ãîúà
òóòóí éàðïàãëàðû êèìè ãóðóéóá òþêöëìÿñè ìÿíèì öðÿéèìè äàùà äà
ñûõûðäû. — äåéèðäè âÿ àüëàéûðäû. ùÿéÿòèìèçÿ
÷þêìöø î ñàêèòëèê Àü Äÿâÿíèí èðè ãàðà ýþçëÿðè èëÿ ìÿíÿ áàõûð. àììà ìÿíèì ýåäèá îíëàðà ãîøóëìàüà ùÿâÿñèì éîõ èäè.
— Âÿ þçöíö ñàõëàéà áèëìÿéèá àüëàéûðäû.
êàê âû åòîãî íå ïîíèìàéåòå? Ãäå íàéòè åãî. áèëÿê íàçèêëèéèíäÿ áèð àüàú îëìóø
î ñþéöäÿ áàõûðäûì. ãàðà ïàëòàðûíûí. î äÿì ìÿí. àììà èíäè áèëÿê éîüóíëóüóíäà îëñà äà.
ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. ìÿ563
. ñþùáÿòëÿðèíÿ äÿ ãóëàã àñìàã èñòÿìèðäèì.
Ñîíðà ìÿí Õàíûì õàëàíû ýþðäöì — øöøÿáÿíääÿ äàéàíûá øöøÿ
àðõàñûíäàí ìÿíÿ áàõûðäû âÿ åëÿ áèë êè. þçöìö î éåðÿ ãîéäóì êè. àììà Õàíûì õàëà àüëàìàäû. áèð ìöääÿò áåëÿúÿ áèð-áèðèìèçÿ áàõäûã. Õàíûì õàëàíûí
ýþçëÿðèíäÿ à÷ûã-àøêàð áèð éàçûãëûã ýþðöì. ìÿí Õàíûì
õàëà èëÿ öçáÿöç îòóðìàã. öìóìèééÿòëÿ. àììà Õàíûì õàëà øöøÿáÿíäèí ïÿíúÿðÿñèíè à÷äû (î áóç ñîéóãëóüóíäà. — äåäè. éÿíè áàøà äöøÿð êè. —
Áàõ. ùÿòòà ãîðõóðäóì êè. ñîíðà Õàíûì õàëà ÿëè èëÿ ìÿíè ÷àüûðäû âÿ ìÿí þìðöìäÿ èëê äÿôÿ Õàíûì õàëàäàí öðêäöì. áèçèì î áàëàúà. àéàüûìû ùÿð
äÿôÿ ïèëëÿêÿíÿ ãîéàíäà éàéäà âÿ ñîíðà äà ãóðàãëûã êå÷ÿí íå÷ÿ
ìöääÿò ÿðçèíäÿ ýöíöí àëòûíäà ãóïãóðó ãóðóìóø òàõòàëàð úûðûëäàéûðäû âÿ ùÿìèí ïàéûç àõøàìû î òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðèí úûðûëòûñû äà Õàíûì õàëà èëÿ éåð öçöíöí àðàñûíäàêû î áóç ñîéóãëóüóíäàêû ãàëûí
øÿôôàô ñÿääÿí äåéèðäè. Õàíûì õàëà èëÿ áèçèì ùÿéÿòèìèç àðàñûíäà. ýóéà Õàíûì õàëàíûí ìÿíè ÷àüûðìàüûíû áàøà äöøìöðÿì. ÷àðùîâóçëó ùÿéÿòèìèçèí ñàêèòëèéèíäÿí
ãîðõäóì. áóç
ùàìàðëûüûíäà øÿôôàô ñÿää èñÿ åëÿ-åëÿúÿ ãàëûðäû) âÿ ìÿíè ÷àüûðäû
(ñÿñè î øÿôôàô áóç ñÿääèíèí àðõàñûíäàí ýÿëäè âÿ î ñÿñäÿ äÿ áèð áóç
íÿôÿññèçëèéè. ìÿíè áåëÿúÿ òÿê ýþðöá àüëàéàð. áèð êèí âàð. ùÿéÿòèìèçäÿ ùå÷ êèì éîõäóð. ýöëöìñÿäè:
— Îòóð. ãàëûí áóç áÿðêëèéè âàð èäè. ßëÿêáÿð.. ùÿéàòñûçëûüû âàð èäè). ìÿí ùÿéÿòèìèçèí.
Ìÿí ãàïûìûçûí àüçûíäà àéàüà ãàëõûá áàøûìû àøàüû ñàëäûì âÿ
ýÿëèá òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðè áèð-áèð ãàëõìàüà áàøëàäûì.
ýþé àðàñûíäà øÿôôàô áèð ñÿää èäè âÿ î ñÿääÿ áèð áóç ñîéóãëóüó.
— Áóðà ýÿë. áöòöí éåð àðàñûíäà. ßëÿêáÿð.
Ìÿí øöøÿáÿíäÿ ýèðäèì.. ãîðõóðäóì êè. ÷öíêè Õàíûì õàëàéà áàõìàã èñòÿìèðäèì. àììà áàøûìû ãàëäûðìàäûì. òÿêáÿòÿê ãàëìàã èñòÿìèðäèì. Àü Äÿâÿíèí ýþçëÿðè èëÿ ìÿíÿ áàõàí î ñàêèòëèêäÿ
áèð ÿäàâÿò. î øöøÿ àäè ïÿíúÿðÿ øöøÿñè
äåéèëäè. áèðäÿí Õàíûì õàëà ùÿéÿòèìèçè áåëÿúÿ òÿê ýþðöá. òÿêè àíàì èíäèúÿ ùÿéÿòèìèçÿ ýèðÿéäè âÿ ìÿí Õàíûì õàëàíûí àüëàìàüûíû ýþðìÿéÿéäèì. éàäóâà ýÿëèð áó øÿêèë?
564
. ùå÷ êèìèí îíóí àüëàìàüûíäàí õÿáÿðè îëìàéàúàã âÿ àüëàéàð.
Õàíûì õàëà èëÿ áöòöí ìÿùÿëëÿìèç àðàñûíäà.íÿ åëÿ ýÿëäè êè. áóç
ùàìàðëûüû. — Ñîíðà
îòàüà êå÷äè âÿ áèð àçäàí ÿëèíäÿ òóòäóüó áèð øÿêèëëÿ ýåðè ãàéûòäû. — Ñÿíÿ éàäèýàð âåðÿúÿéÿì. ßëÿêáÿð. ìÿí
òÿêÿì. òàëâàðëû. î ýþçÿë
ùÿéÿòèìèçèí. ÿêñèíÿ. î äÿì ìÿí àíàìûí ýÿòèðÿúÿéè î ÷þðÿêäÿí äÿ ÿë ÷ÿêìÿéÿ ùàçûð èäèì.
ö÷öíúöäÿ äþðä íÿôÿð àüàúëàðûí àðàñûíäàêû ñêàìéàäà îòóðóá êèòàá îõóéóðäó âÿ ùÿìèí êèòàáëàðûí öñòöíäÿ äÿ àäëàðû éàçûëìûøäû: «Ëéóáîâ
è êîâàðñòâî» (ðóñ äèëèíäÿ) «Òàìèëëà». àëíûíäàí òóòóá î
òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ ÷åâèðèðäè.. éàõóä
Ðçàãóëó Ôðÿíýèìààá». ñîíðà éåíÿ äÿ ýÿëèá øÿêèë ÷ÿêäèðìÿê èñòÿéÿí ùÿìèí àäàìëàðûí áàøûíû
î éàíà-áó éàíà ÿéèðäè.
Ôîòîãðàô ßëèíèí òàõòà êàðäîí öçÿðèíäÿ éàüëû áîéà èëÿ ÷ÿêèëìèø. ôîòîãðàô ßëèíèí ÷àìàäàí
êèìè äþðäêöíú âÿ ãàðà àïàðàòûíà áàõûðäû. Õàíûì õàëàíûí î øöøÿáÿíäèíäÿí ãóòàá èéè ýÿëìèðäè âÿ î
ãóòàá èéè êå÷ìèøèí ùÿì ñåâèíúè. î
áèðèíäÿ ãÿùðÿìàí úöññÿëè áèð íÿôÿð ÿéíèíÿ «÷åðêåçêà» ýåéèá. øÿêèë ÷ÿêäèðìÿê èñòÿéÿíëÿð ùÿìèí ôîíëàðäàí áèðèíè ñå÷èðäè âÿ
áàøûíû ùÿìèí áîø éåðäÿí ÷þëÿ ÷ûõàðûðäû. «Áÿäáÿõò ìèëéîí÷ó. êàáàá áèøèðÿíëÿðèí áàøëàðûíûí éåðè áîø
èäè. Òÿðïÿíìÿ!. éàõøû áàøà äöøöðäöì êè. ó÷óðäó. ùÿìèí áàøëàðûí äöçýöí éåðèíè òàïûðäû: «—Òÿðïÿíìÿ! —Òÿðïÿíìÿ!..
àç ãàëà äèâàð áîéäà äþðä ôîíó âàð èäè: áèðèíäÿ èêè íÿôÿð òÿééàðÿ ñöðöðäö âÿ î òÿééàðÿ àüàïïàã áóëóäëàðûí öñòö èëÿ ýåäèðäè. î àüàïïàã áóëóäëàðûí öñòö èëÿ òÿééàðÿíè Ãîúà ñöðöðäö. Õàíûì õàëà ìÿíè. áèð áàëàúà ñåâèíäèðìÿê èñòÿéèð. àò
÷àïàíûí.
Ãîúà èëÿ ìÿí èêèíÿôÿðëèê ôîí éàëíûç áèð äÿíÿ îëäóüó ö÷öí. ìÿí äÿ
àðõàäà îòóðìóøäóì. «×àïàéåâ».
Î ïàéûç àõøàìû ùÿéÿòèìèçèí î ñàêèòëèéè è÷èíäÿ ìÿí Õàíûì õàëà èëÿ öçáÿöç îòóðìóøäóì âÿ ÿëáÿòòÿ. áèð àç êÿíàðà ÷ÿêèëèá çÿíäëÿ áàõûðäû. ùÿìèí øÿêèë
èëÿ î áàëàúà ßëÿêáÿðè ñåâèíäèðìÿê èñòÿéèðäè. áàøûíà ãàðàýöë ïàïàã ãîéóá àò ÷àïûðäû. ãàáàãäà Ãîúà îòóðìóøäó. ìÿíèì
ö÷öí íÿñÿ áèð øåé åëÿìÿê èñòÿéèð. Ôîòîãðàô ßëè ÿââÿëúÿ
ýÿëèá î áîø éåðëÿðäÿí ÷ûõìûø áàøëàðû ÷ÿíÿñèíäÿí. àììà íå÷ÿ èëëÿð èäè êè. ÷öíêè Õàíûì õàëà øö565
.» — äåéèðäè âÿ úÿëä àïàðàòûíûí àðõàñûíà êå÷èá áó äÿôÿ äÿ þç áàøûíû ãàðà øàëûí è÷èíÿ ñîõóðäó: «—Òÿðïÿíìÿ!. ùÿëÿ ìöùàðèáÿ áàøëàìàçäàí ÿââÿë Ãîúà ìÿíè ôîòîãðàô ßëèíèí éàíûíà àïàðìûøäû âÿ áèç áèðëèêäÿ øÿêëèìèçè ÷ÿêäèðìèøäèê.ßëáÿòòÿ. àõûðûíúûäà ö÷ íÿôÿð ýþçÿë áèð
áóëàüûí áàøûíäà îòóðóá êàáàá áèøèðèðäè âÿ áöòöí áó ôîíëàðûí ùàìûñûíäà øÿêèëëÿðè ÷ÿêèëìèø ùÿìèí àäàìëàðûí — òÿééàðÿ ñöðÿíëÿðèí.
øÿêëèìèçè òÿééàðÿ ñöðÿí éåðäÿ ÷ÿêäèðäèê.» âÿ ôîòîøÿêëè ÷ÿêèðäè. áó øÿêèë ìÿíèì éàõøû éàäûìäà èäè âÿ áóíäàí áèðè äÿ
áèçèì åâèìèçäÿ âàð èäè âÿ ìÿí î øÿêëè ÷îõ èñòÿéèðäèì. áåëèíäÿí õÿíúÿð àñûá. êèòàá îõóéàíëàðûí. ýþéöí éåääèíúè ãàòûíäàêû ùÿìèí òÿééàðÿäÿ
ó÷óðäóì. áèçèì ùÿéÿòäÿí. ùå÷ îëìàñà. àõûð êè.. ùÿì äÿ ãöññÿëè áèð õàòèðÿñèíÿ ÷åâðèëìèøäè âÿ èíäè Õàíûì õàëàíûí ÿëè ÷àòàí áó øÿêèë èäè.
ìÿí ýþçöìö î øÿêèëäÿí ÷ÿêèá Õàíûì õàëàéà áàõìàã
èñòÿìèðäèì. Õàíûì õàëà î øÿôôàô áóç ëàéûíûí àðõàñûíäàí î óøàüûí ýþçëÿðèíäÿêè ùÿìèí ãîðõóíó ýþðìöøäö. àéûãëûã èëÿ éóõó
àðàñûíäà åëÿ ùåé àüàïïàã áóëóäëàðûí öñòö èëÿ ó÷óðäóì. Áó øÿêëè ñÿíÿ éàäèýàð âåðèðÿì..
Õàíûì õàëàíûí î íàçèê äîäàãëàðû ùÿìèøÿêè êèìè. áó
øÿêèëäÿêè î àüàïïàã áóëóäëàðûí à÷ûã-àøêàð éàëàí÷ûëûüûíû ýþðäöì. éÿíè êè. Õàíûì õàëàíûí ãàëûí ãàøëàðûíûí àëòûíäàí áàõàí èðè ãàðà ýþçëÿðè éåíÿ çàáèòÿ èëÿ áàõñûí. î àðäû-àðàñû êÿñèëìÿéÿí ó÷óø áîéó ìÿíè
566
.. Õàíûì õàëàéà äåìÿäèì êè. ÷öíêè áèçèì ìÿùÿëëÿìèçèí î éåòèìëèê ÷àüûíäà. ìÿí èñòÿéèðäèì êè. ôÿðÿùñèçëèéèíè ýþðìöøäö. áó ôîòîøÿêèëäÿí
ìÿíäÿ äÿ âàð.. ìÿí î òÿééàðÿéÿ ìèíìÿê èñòÿìèðäèì. áèð ñþç äåéÿ áèëìèðäèì. ìÿí áó øÿêèëäÿ òÿééàðÿíèí.
Ùÿìèí ýåúÿ ìÿí éóõóéà ýåäÿ áèëìèðäèì. î ýþçëÿðèí ùÿìèí ñÿðòëèéè ùÿìèøÿ ùèññ
îëóíñóí.
Ìÿí. Õàíûì õàëà áó áîø øöøÿáÿíääÿ ùÿìèí àüàïïàã èðè àäàì ñöìöêëÿðè èëÿ òÿêáÿòÿê ãàëñûí. Ãîúàíûí øöøÿáÿíäèí àøàüû êöíúöíäÿêè éàçû ìàñàñûíà äà
áàõìàã èñòÿìèðäèì.
Ìÿí áàøûìû òÿðïÿäèðäèì.
ùÿòòà ôèêèðëÿøäèì êè. Õàíûì õàëà èëÿ öçáÿöç îòóðóá ôîòîøÿêëÿ áàõäûì âÿ
áó çàìàí áèðäÿí-áèðÿ áàøà äöøäöì êè. ìÿíèì õîøóìà ýÿëìèðäè âÿ
ìÿí èñòÿìèðäèì êè. åëÿäèð. àììà åëÿ ùåé
ó÷óðäóì âÿ à÷ûã-àøêàð ýþðöðäöì êè. áóëóäëàðûí î àüëûüû åëÿ àäàì
ñöìöêëÿðèíèí àüëûüûäûð. áó øÿêëè. éàõ÷û øÿêèëäè ÷îõ. ßëÿêáÿð. ÿëáÿòòÿ. î ãàðàõÿáÿðëè ÷àüûíäà áó éàëàí÷û òÿééàðÿíèí àüàïïàã éàëàí÷û áóëóäëàðûí öñòö èëÿ ó÷ìàüû ìÿíÿ ïèñ òÿñèð
åëÿäè. êèï þðòöëìöø îëñóí. Õàíûì õàëàíûí íàçèê äîäàãëàðûíäàêû î òÿáÿññöìäÿ íÿñÿ åëÿ áèð øåé âàð èäè.. áó øÿêëè úûðìàã ëàçûìäûð. òÿêúÿ åëÿ áàøûìû
òÿðïÿäèðäèì. äöçäöð. î. ÷öíêè ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. ýþðöðñÿí.
Àíúàã éàõ÷û ñàõëà éà. Ãîúàíûí äÿðñ þéðÿíäèéè î àüàïïàã èðè àäàì ñöìöêëÿðè éåíÿ äÿ î ìèçèí öñòöíäÿäèð
âÿ ìÿí î àäàì ñöìöêëÿðèíè ýþðìÿê èñòÿìèðäèì — áèð àçäàí ýåúÿ
äöøÿúÿêäè..øÿáÿíääÿí áàõàíäà î øÿôôàô áóç ëàéûíûí àðõàñûíäàí î áàëàúà ßëÿêáÿðèí êèìñÿñèçëèéèíè.
éÿíè î ýåúÿ âàõòû. áóíäàí àðòûüûíà èñÿ ýöúöì ÷àòìûðäû.. ùàìû éàòàíäàí ñîíðà. äàùà äîüðóñó. ùÿìèí øÿêèë ìÿíèì ö÷öí
äàùà ÿââÿëêè êèìè ìàðàãëû äåéèë. î çàìàí. ùÿéÿòäÿêè î ñàêèòëèêäÿí ãîðõàíäà. ÷öíêè Õàíûì õàëàíûí ýöëöìñÿìÿéè ìÿíèì õîøóìà
ýÿëìèðäè.
Ìÿí. Õàíûì õàëà åëÿ ýöëöìñÿñèí. ßëÿêáÿð. ó÷ìàã èñòÿìèðäèì. Õàíûì õàëà èñÿ ýöëöìñÿéÿ-ýöëöìñÿéÿ äåéèðäè:
— Áàõ. î áàëàúà ßëÿêáÿð
åâëÿðèíèí ùÿéÿò ãàïûñû àüçûíäà îòóðóá áîéíóíó áöêÿíäÿ. ìÿùÿëëÿìèç éàòàúàãäû âÿ ìÿí èñòÿìèðäèì êè.
. — Ñîíðà àíàì ìÿíÿ
äåäè: — ßëÿêáÿð. Ìÿí îüðóí-îüðóí øöøÿáÿíäèí êöíúöíäÿêè éàçû ìèçèíÿ
áàõäûì: éîõ.
Ìÿí äöíÿíêè êèìè áàøûìû àøàüû ñàëûá òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðè úûðûëäàäà-úûðûëäàäà øöøÿáÿíäÿ ãàëõäûì..— Àëëàù áàèñè úÿçàñûíà éåòèðñèí. ùÿìèí áàõûøäàí äîüàí î òÿáÿññöìöí è÷èíäÿ ó÷óðäóã.
Ìÿíèì ìÿêòÿáÿ ýåéäèéèì øàëâàð òàìàì ÷èðêèí è÷èíäÿ èäè âÿ
ñàáóí òàïûëìàäûüû ö÷öí. ìÿíèì øàëâàðûìû éóñóí.. àç ãàëûá äàé áó Ùèòëåð îüðàøûí àõûðûíà!. éàçû ìèçèíèí öñòöíäÿ ùå÷ íÿ éîõ èäè. íåúÿ êè. íåúÿ êè.— äåäè. øàëâàð î èñòè ïàéûç ýöíÿøèíèí àëòûíäà òåç ãóðóäó âÿ àíàì ýöíîðòà ùÿéÿòÿ ÷ûõûá øàë567
. ùÿéÿòäÿêè çèâÿäÿí àñäû. àììà ùÿìèí ýöí äàéûì áèçÿ áèð ïàð÷à ýèëàáè òàïûá ýÿòèðìèøäè (äàéûìûí äà
áèð ýþçö øèêÿñò èäè. áèç äÿ ùÿìèí áàõûøûí. Õàíûì õàëà éàòûá. — äåäè. ñÿùÿðÿúÿí ãóðóñóí âÿ ìÿí îíó òÿìèç ýåéèá ìÿêòÿáÿ ýåäèì. ìöùàðèáÿéÿ ýåòìÿìèøäè âÿ ùÿðäÿí áåëÿúÿ ýÿëèá áèçÿ áàø ÷ÿêèðäè) âÿ àíàì áó ãÿðàðà ýÿëìèøäè êè. ñîíðà éåíÿ ùÿìèøÿêè êèìè «àù» ÷ÿêäè.. — Éàçûã àðâàä. áàøûíû áóëàäû.). áåëèíè äöçÿëäèá Õàíûì õàëàýèëèí øöøÿáÿíäèíÿ òÿðÿô áàõäû âÿ þçþçöíÿ:
— Áó àðâàä íþø ýþðöêìöð áó ýöí?. — äåäè. Õàíûì õàëà øöøÿáÿíääÿêè òàõòûí öñòöíäÿ îòóðóá ÷èéíèíè äèâàðà ñþéêÿìèøäè âÿ ýþçëÿðèíè éóìóá
éàòìûøäû. î àüàïïàã áóëóäëàðû äà Õàíûì õàëàíûí íàçèê
äîäàãëàðûíäàêû î òÿáÿññöì ìöøàéèÿò åäèðäè âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè..
Àíàì ùÿìèí ïàéûç ýöíö ùÿéÿòèìèçäÿêè êðàíòûí àëòûíäà ýèëàáèíè êþïöêëÿíäèðèá ìÿíèì øàëâàðûìû éóéóðäó âÿ áèðäÿí ÿëèíè ñàõëàäû.äÿ.
Î ýåúÿíèí ñÿùÿðè ìÿí ìÿêòÿáäÿí ãàéûäàíäà àíàì:
— Øàëâàðûâû ÷ûõàð âåð. — Éóéàúàüàì. — äåäè. àíàì î øàëâàðû éóéà áèëìèðäè êè. éåòèðèð (ùàìû áèëèðäè êè. Àíàì éåíÿ äÿ áàøûíû áóëàäû. Äàíûøûá-àüëàéûá ùå÷ îëìàñà öðÿéèíè äÿ áîøàëòìûð.
Àíàì øàëâàðûìû éóäó. âåðèð!. ßçðàéûë ãÿíèìèíè âåðñèí áàèñèí.. Ùèòëåðèí àõûðûíà äàùà àç ãàëûá âÿ î çàìàíëàð àíàì
òåç-òåç äåéèðäè: — Àëëàù Ñòàëèíèí êþëýÿñèíè áèçèì áàøûìûçûí öñòöíäÿí ÿñêèê åëÿìÿñèí.. éàâàøúà øöøÿáÿíääÿí ÷ûõäûì âÿ ùÿéÿòäÿ àíàìà
äåäèì êè.
î òÿáÿññöì.. ÿñëèíäÿ Àü Äÿâÿíèí èðè ãàðà ýþçëÿðèíèí áàõûøûíäàí éàðàíìûøäû. éà áàøãà ïàë-ïàëòàðà. ýåò ýþð àðâàä íåéíèéèð?. ùàìàìäà ÷èììÿéÿ ñÿðô åëÿìÿñèí. áöòöí äÿðäèíè-ñÿðèíè ñàëûð
è÷èíÿ. î òÿééàðÿíè äÿ. éåíÿ äÿ
àù ÷ÿêäè âÿ éåíÿ äÿ:
— Éàçûã àðâàä.. î áèð òèêÿ ýèëàáè ïàð÷àñûíû áàøãà áèð øåéëÿ äÿéèøìÿñèí.. Õàíûì õàëà
îéàíìàñûí äåéÿ.
Ìÿí àíàìûí öðÿéèíèí äþéöíòöñöíö ùèññ åäèðäèì âÿ ìÿíèì öðÿéèì
äÿ áÿðêäÿí äþéöíìÿéÿ áàøëàäû. ìÿí ùå÷ íÿ ýþðìöðäöì. àäàì þëÿíäÿ åâëÿðäÿí.
568
. àé ßëëÿêáÿð! Áàëàì. Áèðäÿí-áèðÿ àíàìûí áöòöí ñèôÿòèíè áèð íèýàðàí÷ûëûã áöðöäö:
— Áó ãÿäÿð äÿ éàòìàã îëàð? — äåäè âÿ àíàìûí ñèôÿòèíè áöðöìöø î íèýàðàí÷ûëûã ìÿíèì äÿ öðÿéèìÿ áèð íèýàðàí÷ûëûã ýÿòèðäè âÿ
ìÿí äÿ àíàì êèìè áàøûìû ãàëäûðûá Õàíûì õàëàíûí øöøÿáÿíäèíÿ
áàõäûì.
Ñÿùÿðè ýöí Ìîëëà ßñÿäóëëà ãàáàüà äöøäö âÿ ìÿùÿëëÿìèçäÿ.âàðûìû çèâÿäÿí ýþòöðÿíäÿ éåíÿ äÿ Õàíûì õàëàíûí øöøÿáÿíäèíÿ òÿðÿô áàõäû:
— Àà-à-à.
àíàìà äåäèì êè. ùå÷ êèì ùå÷ íÿ äåìèðäè âÿ áèçèì ùÿéÿòèìèçäÿêè. ñÿêèäÿ îòóðóá
áèð ìöääÿò ñóñäó. ùàìû ñóñìóøäó. àüëàéûðäûì âÿ àüëàéà-àüëàéà äà ãûøãûðûðäûì:
— Õàíûì õàëà þëöá!.. óçàãäàí ýÿëèðäè. àíàì øöøÿáÿíäÿ ýèðäè. Õàíûì õàëà éàòûá.. äàëàíûìûçäà ùå÷ êèì àüëàìûðäû. ùÿéÿòëÿðäÿí âàé-øèâÿí ãîïàðäû. — äåäè. áó àðâàä íþø ýþðöêìöð? — äåäè. ùå÷ íÿ ôèêèðëÿøìèðäèì.
Ìÿùÿëëÿìèçÿ ãàðà õÿáÿð ýÿëÿíäÿ.
Î àõøàì áöòöí ìÿùÿëëÿ áèçèì ùÿéÿòèìèçäÿ.
àììà î àõøàì áèçèì ùÿéÿòèìèçäÿ.. ÿëëÿðèíè ýöíîðòà ùÿìèøÿ ÿéíèíäÿ îëàí äþøëöéöíöí ÿòÿéèíÿ ñèëÿ-ñèëÿ ìÿíÿ áàõäû. — Àü Äÿâÿ éàòìûøäû ãàïûñûíäà. àðâàäëàð àüëàéûá öç-ýþçëÿðèíè úûðàðäû. áèðäÿí àíàì áÿðêäÿí ÷ûüûðäû âÿ àíàìûí ÷ûüûðòûñûíû
åøèäÿí êèìè. ÷îõ óçóí
áèð àí êå÷äè... éóõó è÷èíäÿ èäè âÿ ìÿí éåíÿ äÿ åùìàëëûúà ùÿéÿòÿ äöøäöì. äàëàíûìûçäà èäè.
Àíàì ÿëèíäÿ òóòäóüó øàëâàðû ìÿíÿ âåðäè. ñîíðà î òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðè úûðûëäàäà-úûðûëäàäà øöøÿáÿíäÿ òÿðÿô ãàëõäû.
Î ýåúÿ Áàëàêÿðèì äÿ ãîøà òóò àüàúûíûí àëòûíäà.. Õàíûì õàëà. Õàíûì õàëà þëöá!. ñîíðà áèçèì äàëàíà òÿðÿô áàõà-áàõà:
— Îíäà òÿãñèð éîõäó. éåíÿ äÿ î òàõòà ïèëëÿêÿíëÿðè úûðûëäàäà-úûðûëäàäà øöøÿáÿíäÿ ãàëõäûì. äàëàíûìûçäàêû î ñöêóò àüëàìàãäàí ÷îõ áåòÿð èäè. ìÿí ÿëèìäÿêè øàëâàðû éåðÿ òóëëàéûá äàëàíà ãà÷äûì. ýåò ýþð íåéíèéèð àðâàä ñÿùÿðäÿí î åâäÿ.
Ìÿí éåíÿ äÿ áàøûìû àøàüû ñàëäûì.
àüëàéà-àüëàéà ãûøãûðäûì:
— Õàíûì õàëà þëöá!.. î àõøàì
êö÷ÿìèç äÿ åëÿúÿ äÿðèí áèð ñöêóò è÷èíäÿ èäè âÿ êö÷ÿìèçèí î ñöêóòóíäà äà ãàïãàðà áèð ìàòÿì àüûðëûüû âàð èäè.. — ßëÿêáÿð.
Ìÿí þç ñÿñèìäÿí áàøãà ùå÷ íÿ åøèòìèðäèì âÿ þç ñÿñèì äÿ
ìÿíÿ áàøãàñûíûí ñÿñè êèìè.. áàéàãêû êèìè.
Ïàïàã÷û ßáöëôÿò ÿìè äÿ.
— äåéèá Àü Äÿâÿíèí ÿùâàëàòëàðûíäàí äûíûøûðäû âÿ Áàëàêÿðèìèí äà569
. Áàëàêÿðèì ãÿáèðèñòàíëûãäà ãàëàúàã. î ãîøà òóò
àüàúû äà ëàë ñöêóò è÷èíäÿ àüëàéûð. ëàë ñöêóò è÷èíäÿ Õàíûì õàëàíûí þëìÿéèíÿ àüëàéûð. áèð äÿ ùå÷ âàõò áàøûìû ãàëäûðûá ùÿéÿòèìèçäÿêè øöøÿáÿíäÿ áàõà áèëìÿéÿúÿéÿì âÿ úàìààò äàüûëàíäàí
ñîíðà Áàëàêÿðèì äîüðóäàí äà ãÿáèðèñòàíëûãäà ãàëäû. ãàïûëàðû. àíàì äà
àðâàäëàðëà ÷ûõûá ýåäÿíäÿ. ÷öíêè ìÿí
áèëèðäèì êè. êö÷ÿìèçÿ äþøÿíìèø î ãÿìáÿð äàøëàð äà. òöòÿéè ñàðû
ïåíúÿéèíèí úèáèíäÿí ÷ûõàðòäû âÿ éàé êèìè èñòè î ïàéûç ýöíö ùÿìèí
ãÿáèðèñòàíëûãäà äöíéàíûí ÿí ãÿìëè ùàâàñûíû ÷àëäû. ñîíðà:
Ùàìàì ùàìàì è÷èíäÿ.. áèð äÿ ùå÷ âàõò ùÿéÿòèìèçÿ ÷ûõà áèëìÿéÿúÿéÿì. äàüûëàí éåðëÿðè þçö áèëäèéè êèìè éàìàéûðäû.äåìÿê îëàð êè. î òöòÿéèí ñÿñèíÿ ãóëàã àñìàñàì. êèøè ãàëìàäûüû ö÷öí. ñó äàøûéûðäû. äàëàíûìûç. ïèëëÿêÿíëÿðè.
Äÿâÿ äÿëëÿêëèê åäÿð
Êþùíÿ ùàìàì è÷èíäÿ.
òÿê îòóðóá òöòÿê ÷àëàúàã âÿ ìÿí äÿ Õàíûì õàëà áàñäûðûëàí î ïàéûç
ýöíö Áàëàêÿðèìèí î òöòÿéèíÿ ãóëàã àñìàã èñòÿéèðäèì. èíäè ßäèëÿ äÿ
ùàðàäàíñà áàõûð âÿ ßäèëÿ äÿ î áîø ìÿùÿëëÿìèç êèìè.
àäàìñûç îëàí áöòöí åâëÿðè. äèâàðëàðû. ìèñìàð òàïûá. ìÿí éåðèìäÿí òÿðïÿíìÿäèì. ùÿìèí äÿãèãÿëÿðäÿ òàìàì áîø ãàëìûø
êö÷ÿìèç. ìÿíÿ åëÿ
ýÿëèð êè.
Õàíûì õàëàíû áàñäûðàíäàí ñîíðà úàìààò äàüûëûøàíäà.
ÕLIV
Áàëàêÿðèì éåíÿ äÿ ýöíäöçëÿð ìÿùÿëëÿíèí êèøèñèç åâëÿðèíÿ êþìÿê åëÿéèðäè. àõøàìëàð èñÿ ãîøà òóò àüàúûíûí àëòûíäà. àíàì äàùà Áàëàêÿðèìÿ «øåéòàí ôÿùëÿñè» äåìèðäè).. äàø òàïûá
ñþêöëÿí. î åâëÿðèí ïÿíúÿðÿëÿðè. áèð ìöääÿò
àéàã öñòöíäÿ äàéàíäû. ùÿéÿòèìèç. ñîíðà ýÿëèá Õàíûì õàëà áàñäûðûëàí éåðëÿ öçáÿöç êþùíÿ áèð ãÿáèð äàøûíûí éàíûíäà éåðäÿ îòóðäó. àðâàäëàðäàí âÿ óøàãëàðäàí èáàðÿò áþéöê áèð èçäèùàì — áèçèì áöòöí ìÿùÿëëÿìèç Õàíûì õàëàíû ãÿáèðèñòàíëûüà àïàðäû âÿ ãÿáèðèñòàíëûãäà ìÿùÿëëÿìèçèí úàìààòûíà áàõà-áàõà ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè. äöçÿëäèðäè
(ùÿð ùàëäà. éà äà Ñàðû ùàìàìûí ùÿéÿòèíäÿ îòóðóá òöòÿéèíè ñàðû ïåíúÿéèíèí úèáèíäÿí ÷ûõàðûðäû âÿ þç ùàâàëàðûíû ÷àëìàüà áàøëàéûðäû. ìÿùÿëëÿìèçèí èíäè áîìáîø. Ôàòìà
õàëà äà ãÿáèðèñòàíëûãäà èäè âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. îäóí éàðûðäû.
Õÿëáèð ñàìàí è÷èíäÿ. ìÿí ÿìèí èäèì êè.
åëÿ áèë êè. áèçèì î ÿçèç. Àü Äÿâÿíèí ÿùâàëàòëàðûíû äàíûøìûðäû.
Áèð äÿôÿ êö÷ÿäÿ Áàëàêÿðèìëÿ öç-öçÿ ýÿëäèì âÿ ÿââÿëúÿ åëÿ
570
. áþéöêäÿí êè÷èéÿ êèìè. ùåéðÿòëÿíäèðìÿê ìöìêöí äåéèëäè. ÷öíêè Áàëàêÿðèì äàùà ýÿëèá î ãîøà òóòóí àëòûíäà.
Äåéèðäèëÿð êè. ìÿí
î ÿùâàëàòëàðà ÿââÿëêèíäÿí äàùà àðòûã èíàíûðäûì. äöçäöð. ìÿùÿëëÿìèç ùÿð øåé ýþðìöøäö. þçö äÿ òÿêúÿ îíà ýþðÿ éîõ
êè. áèð
ãÿìýèíëèê âàð èäè. ïÿðäÿ ÷ÿêèëìèø êö÷ÿ ïÿíúÿðÿñèíèí ãàáàüûíäà. ýåúÿ Øþâêÿò þçö ýåäèá Áàëàêÿðèìè Ñàðû ùàìàìûí
ùÿéÿòèíäÿêè ãóøõàíà êèìè éåðäÿí ÷ûõàðûá. ñÿêèäÿ îòóðóðäóã âÿ áèçèì î êå÷ìèø òöòÿéèìèçèí ñÿñèíÿ ãóëàã àñûðäûã. äàùà ùå÷ íÿ èëÿ òÿÿúúöáëÿíäèðìÿê. î ýþçÿë
òöòÿéè äÿ äàùà. ìÿí äàùà áþéöìöøäöì. ùÿð ýöíöíö úÿáùÿäÿí ýÿëÿ áèëÿúÿê þëöì õÿáÿðèíèí õîôó èëÿ éàøàéûðäû. ùàìû ìàò ãàëäû: Øþâêÿò
Áàëàêÿðèìÿ ÿðÿ ýåòäè âÿ Áàëàêÿðèìè ýÿòèðèá þç åâèíäÿ ñàõëàìàüà
áàøëàäû. î ýþçÿëèìèç òöòÿéèí çÿèô ñÿñè åøèäèëÿíäÿ áèç ýÿëèá Øþâêÿòèí êèï þðòöëìöø. ìÿùÿëëÿìèç þç
ùÿéàòûíûí ùÿð ñààòûíû. ñÿäàãÿò. éåäèçäèðèá-è÷èçäèðèá âÿ
þìðöíäÿ ùå÷ âàõò àðâàä ýþðìÿìèø Áàëàêÿðèì äÿ ùÿìèí ýåúÿ ìèííÿòäàðëûã. áèð ùÿãèãèëèê. ìÿí äàùà ùÿð øåéè áàøà äöøöðäöì âÿ ìÿí áèëèðäèì êè. ùÿð ýöí ñÿêñÿêÿ è÷èíäÿ êèìèíñÿ þëöì õÿáÿðèíè ýþçëÿéèðäè âÿ áóíà ýþðÿ äÿ áàøãà õÿáÿðëÿðÿ. ÿëáÿòòÿ.
Áàëàêÿðèìè ìöùàðèáÿéÿ àïàðìûðäûëàð âÿ óøàãëàðûí àðàñûíäà áåëÿ áèð øàéèÿ ýÿçèðäè êè. ùþíêöð-ùþíêöð àüëàéûá. ñàðû ïåíúÿéèíèí úèáèíäÿí î ýþçÿë
òöòÿéèíè ÷ûõàðûá ÷àëìûðäû. äàùà àðòûã áèð ñåùð âàð èäè.íûøäûüû ùÿìèí ÿùâàëàòëàðäà äà ÿéíèíäÿêè ïåíúÿéèí ðÿíýè êèìè. àììà áèð ýöí áèçèì ìÿùÿëëÿìèçäÿ åëÿ áèð
ùàäèñÿ áàø âåðäè êè. áàøãà ùàäèñÿëÿðÿ áèýàíÿ èäè. àììà óøàãëàðûí àðàñûíäà éàéûëìûø î øàéèÿ. ùÿðäÿí î ÿçèçèìèç. áöòöí ýöíö åâäÿ. åëÿ
áèë êè.
ñó ãûçäûðûá Áàëàêÿðèìè óøàã êèìè ÷èìèçäèðèá. äåìÿê îëàð êè. Áàëàêÿðèì êèìèëÿðèíè ìöùàðèáÿéÿ
àïàðìûðëàð. àíúàã Øþâêÿò ö÷öí ÷àëûðäû. äàðòà-äàðòà åâèíÿ ýÿòèðèá. éÿíè Øþâêÿòèí åâèíäÿ îëóðäó. éàõóä Ñàðû
ùàìàìûí ùÿéÿòèíäÿ îòóðìóðäó. áèç äàùà Áàëàêÿðèìèí áàøûíà éûüûøìûðäûã. î ÿùâàëàòëàð ìÿíÿ
ÿââÿëêèíäÿí äàùà àðòûã òÿñèð åäèðäè âÿ î òöòÿéèí ùàâàëàðûíäà äà. äîüðóëóã âåðìèøäè. ÿñàñ îíà ýþðÿ êè.
Ùÿìèí ýöíäÿí ñîíðà. î ÿùâàëàòëàðû äàùà. àíúàã Øþâêÿò ö÷öí äàíûøûðäû.
ìÿíèì ýþçëÿðèìäÿ Áàëàêÿðèìèí äàíûøäûüû î ÿùâàëàòëàðà (ùÿòòà Áàëàêÿðèìèí þçö äÿ!) áèð ÷ÿêè. ýóéà Àü Äÿâÿ ãîéìóð Áàëàêÿðèìè äàâàéà
àïàðñûíëàð. ùÿð ñààò.
Áèçèì ìÿùÿëëÿìèçè. åòèáàð äîëó ýþçëÿðè èëÿ Øþâêÿòÿ áàõà-áàõà ùþíêöð-ùþíêöð àüëàéûá âÿ Øþâêÿò äÿ Áàëàêÿðèìèí áàøûíû äþøëÿðèíÿ ñûõûá îíà ãîøóëóá.
áèëäèì êè. Áàëàêÿðèìÿ ÷îõ îõøàéàí áàøãà áèð àäàìäûð: î ñàðû ïåíúÿê Áàëàêÿðèìèí ÿéíèíäÿ äåéèëäè. Àììà î ñåâèíúëÿ áÿðàáÿð. î ãîøà òóò àüàúûíäàí óòàíûðäû. áèçèì êö÷ÿìèçÿ..
XLVI
Îíëàð àëòû íÿôÿð èäè.
Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. èêèìÿðòÿáÿëè áèíàëàðûí äèâàðëàðûíäàí. ÿêñèíÿ.
ÕLV
1944-úö èëèí äåêàáðûíäà úÿáùÿäÿí àòàìûí þëöì õÿáÿðè ýÿëäè
âÿ äàéûì áèçèì åâèìèçè ñàòäû. ùÿéÿòëÿðèí — áöòöí ìÿùÿëëÿìèçèí éåòèìëèéè. Àüàðÿùèìèí î
571
. òÿðòÿìèç ñàõëàäûüû Áàëàêÿðèìëÿ áèð éåðäÿ éàòûá. ìÿíèì öðÿéèìäÿ áèð íèýàðàí÷ûëûã (áÿëêÿ ýèçëè áèð öìèä èäè?) äà éàðàíäû êè. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè
êè. Ãîúàíûí..
Ìÿí Áàëàêÿðèìÿ áàõà-áàõà áèðäÿí-áèðÿ ÷îõ èñòÿäèì êè. Áàëàêÿðèìèí êö÷ÿìèçäÿí ÷ÿêèëìÿñè.
ýåúÿëÿð îòóðóá ýþçëÿðè éóõóäàí ãàïàíàíàúàí Áàëàêÿðèìèí äàíûøäûüû î ÿùâàëàòëàðà ãóëàã àñàí. ãàïûëàðûíäàí. áèçèì áöòöí ìÿùÿëëÿìèç. Àäèëèí.. Úÿáðàéûëûí. ìÿí
ùàðàäàñà. åëÿ áèë êè. ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿí óòàíûðäû. äàëàíûìûçûí. ÿñëèíäÿ. Áàëàêÿðèì éåíÿ äÿ «øåéòàí ôÿùëÿñè» îëñóí. î Ñàðû ùàìàìäàí.. î ãîøà òóò àüàúûíûí àëòûíà ãàéûäàúàã.
êèìñÿñèçëèéè äàùà äà àðòûá.
Îíëàðûí àëòûñû äà ìöùàðèáÿäÿí ñàü-ñàëàìàò ãàéûäûá ýÿëìèøäè. Áàëàêÿðèìèí áèðäÿí-áèðÿ êö÷ÿìèçäÿí áåëÿúÿ ÷ÿêèëìÿñè èëÿ êö÷ÿìèçèí.
Úÿôÿðèí.
Áèç ìÿùÿëëÿìèçäÿí êþ÷äöê. ßáäöëÿëèíèí. íÿ äÿ Áàëàêÿðèìè áèçèì ÿëèìèçäÿí àëìûø Øþâêÿòäÿí èíúèéèðäèì. öðÿéèìèí äÿðèí áèð íþãòÿñèíäÿ Áàëàêÿðèìèí éåðèíÿ äÿ. àíàìû äà. î ýþçÿë ñàðû ïåíúÿéè ýåéÿúÿê. áèçèì ìÿùÿëëÿìèçÿ áèð íþâ âÿôàñûçëûãäûð. áèð éåðäÿ äóðàí Øþâêÿòèí äÿ éåðèíÿ
ñåâèíèðäèì âÿ ÿñëèíäÿ. ìÿíè äÿ ýþòöðöá þç éàíûíà àïàðäû. áèçèì Ñàðû ùàìàìûìûçûí ùÿéÿòèíÿ.. àíàì éåíÿ äÿ îíà áåëÿ äåñèí âÿ ýöëöìñÿñèí (ìöùàðèáÿäÿí ÿââÿëêè êèìè ýöëöìñÿñèí). Øþâêÿòèí äÿ éåðèíÿ ñåâèíèðäè. ùÿòòà ÿââÿëëÿð ùÿìèøÿ Øþâêÿòèí ãàðàñûíà äàíûøàí î äÿðäëè àðâàäëàð äà î ãàðàõÿáÿðëè
ýöíëÿðäÿ öðÿêëÿðèíèí ùÿìèí äÿðèí íþãòÿñèíäÿ Áàëàêÿðèìèí äÿ éåðèíÿ. áó àäàì Áàëàêÿðèì äåéèë.. ÿéíèíäÿêè î òÿçÿ ýþé
ïåíúÿéÿ ýþðÿ êö÷ÿìèçäÿí. ýöíëÿðèí áèð ýöíöíäÿ Áàëàêÿðèì ÿéíèíäÿêè î òÿçÿ ýþé ïåíúÿéè ÷ûõàðûá òóëëàéàúàã. äàùà òÿê éàøàìàéàí. ÿâÿçèíÿ ýþé ðÿíýëè òÿçÿ ïåíúÿê ýåéìèøäè âÿ Áàëàêÿðèì îüðóí-îüðóí î
òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ áàõà-áàõà ýåäèðäè.. àììà ìÿí íÿ Áàëàêÿðèìäÿí. êö÷ÿìèçäÿêè î áèðìÿðòÿáÿëè..
ìÿíèì ýöíäÿëèê ùÿéàòûìà áèð ùÿðàðÿò ýÿòèðèðäè âÿ áó ùèññäÿ áèð òÿìèçëèê. ìÿíèì î éàçû ìàêèíàìû äà ùÿìèí ìÿëùÿìäÿí
êå÷èðìèøäè. áèð íèêáèíëèê ýÿòèðèðäè. ìþùêÿìëèê. åëÿ áèë êè. î ùèññëÿð. Àüàðÿùèìè
éåääè-ñÿêêèç ýöí áóíäàí ÿââÿë î áîç. ñîéóíóá éåðèìÿ
ýèðèá éàòìàã èñòÿìèðäèì. éàëíûç ìÿíèì èø îòàüûìà éîõ.
Ìÿí êöðÿéèìè ñþéêÿíÿúÿéÿ ñþéêÿéèá àéàãëàðûìû ïàðêåòèí öñòö èëÿ óçàäûá åâèìäÿêè èø îòàüûìäà. îíëàðûí àëòûñû äà áèð éåðäÿ
ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäà èäè. ìÿí þçöì èñòÿìèðäèì êè. éóìøàã êöðñöäÿ îòóðìóøäóì
âÿ êö÷ÿ åéâàíûíà à÷ûëàí ïÿíúÿðÿëÿðè. åëÿ áåëÿúÿ. åéâàíûí êàôåë äþøÿìÿñèíè
äþéÿúëÿéÿí. íÿñÿ ìÿëùÿì êèìè áèð øåé èäè âÿ î ìÿëùÿìëÿ ìÿíèì éàçû ìèçèìè ñèëìèøäè. î áàëàúà ßëÿêáÿðèí ùèññëÿðè.
Ñåíòéàáð íå÷ÿ ýöí èäè êè. îíëàðà áàõûðäûì. î áàëàúà ßëÿêáÿðèí òÿìèçëèéè ìÿíèìëÿ
áèðýÿ îëäó. ìÿíèì äöøöíúÿëÿðèìÿ.
î àü âÿðÿãëÿðè äÿ. î ÷èñêèíëè ýöíäÿ ãàðà ìÿðìÿð áàøäàøû èëÿ öçáÿöç äàéàíìûø ýþðäöì âÿ áöòöí áó ìöääÿò ÿðçèíäÿ (åëÿ ùåé éàüûø éàüàí ùÿìèí ïàéûç ýöíëÿðè ÿðçèíäÿ. åëÿ áèë. äàùà äîüðóñó.. íàâàë÷àëàðäàí òþêöëÿí. äàùà äîüðóñó. áó éàüûø äà áåëÿúÿ éàüñûí.
Ìÿí ãàëõûá éàòàã îòàüûíà ýåòìÿê èñòÿìèðäèì. ìÿí î àëòû íÿôÿðëÿ áåëÿúÿ öçáÿöç èäèì. áÿëêÿ äÿ ìÿíèì áöòöí è÷èìÿ.áîç âÿ ÷èñêèíëè ñåíòéàáð ýöíöíäÿ äèê äàéàíûá ëàë áèð ñöêóò è÷èíäÿ
î ìÿðìÿð áàøäàøûíà áàõàí úèääè ñèôÿòëÿðè éåíÿ ìÿíèì ýþçëÿðèìèí
ãàáàüûíäà èäè âÿ î áàõûøëàðäàêû ýöú. ñÿí äåìÿ. Ãîúàíû. åéíè çàìàíäà î áàõûøëàðäàêû åùòèðàì. ñÿäàãÿò. î øóõ äóðóø íå÷ÿ ýöí èäè
êè.. ÿí ÷îõ ñåâäèéèì ôÿñèë áó ïàéûç ôÿñëèéìèø âÿ äöíéàíûí ÿí ýþçÿë ñÿñè äÿ ìÿíèì ö÷öí áó éàüûøûí ñÿñèéìèø âÿ î ñåâèìëè éàüûø ñÿñèíÿ ãóëàã àñà572
.) î áàëàúà ßëÿêáÿð äÿ ìÿíèìëÿ áèðýÿ îëäó. äöøöíúÿëÿðè. ßáäöëÿëèíè. Úÿáðàéûëû. î àëòû íÿôÿðèí ñèôÿòè ìÿíèì ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàí ÷ÿêèëñèí!). Àäèëè. áåëÿúÿ éàüûøëû êå÷èðäè âÿ íå÷ÿ ýöí
èäè êè. ìÿí îíëàðû òÿñÿââöðöìÿ áèð-áèð ýÿòèðìèðäèì. áó ýåúÿ — áó éàüûøëû ñåíòéàáð ýåúÿñè ìÿíèì áó èø îòàüûìà äà áèð ùÿðàðÿò.
Ìÿí Úÿôÿðè. îíëàðûí áàõûøëàðûíû îõóéóðäóì âÿ î áàõûøëàð. øûðûëòû èëÿ êö÷ÿäÿí àõàí éàüûøûí ñÿñèíÿ ãóëàã àñûðäûì âÿ î àëòû íÿôÿðèí ñèôÿòè ìÿíèì ýþçëÿðèìèí
ãàáàüûíäàí ÷ÿêèëìèðäè (âÿ ÿëáÿòòÿ. áèð øÿôôàôëûã âàð èäè. êèøèëèê. îòóðìàã èñòÿéèðäèì âÿ èñòÿéèðäèì êè. î òÿìèçëèê. ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè. áó
ùèññ ìÿíèì áàøãà ùèññëÿðèìè òÿìèçëÿéèð. î äöøöíúÿëÿð. ùÿìèí ýåúÿéàðûñû î éàüûøûí
ñÿñèíÿ ãóëàã àñà-àñà ìÿíÿ ìÿëóì îëäó êè.
èñòÿêëÿðèìÿ äÿ áèð òÿìèçëèê ýÿòèðèð.
áÿëêÿ äÿ ùå÷ àäàì äåéèëäè..àììà îíëàðà ÷îõ îõøàéûðäûëàð.. ìöðýöëÿìÿê èñòÿéèðäèì.....
. Àü Äÿâÿëÿð éîõ.. î ñàðáàíëàð áèð-áèð Úÿôÿðÿ. Àüàðÿùèìÿ îõøàéûð. éàõóä çèðâÿñè ãàðëû î
ìåøÿëè äàüëàð) áó ñóàëû íèéÿ âåðäèì.
ùÿðÿ þç äÿâÿñèíèí ãàáàüûíà äöøöá ýåäèðäè âÿ ìÿí à÷ûã-àøêàð ýþðäöì êè.. áèëèðäèì êè.
.... åéíè çàìàíäà. Àäèë þçö äåéèëäè. àììà ìÿí äÿ ùàðàäàñà î êàðâàíûí
éàíûíäà èäèì.. ìÿí èñòÿñÿéäèì ìöðýöëÿìÿçäèì.. àëòû.. ìÿùç áöòöí êàðâàí úàâàá âåðäè).. Úÿáðàéûë.. éîõ. ýöíöí àëòûíäà
éàìéàøûë äöçÿíëèê áîéó óçàíûá ýåäÿí î êàðâàí éîëó èäè..
áèëìèðÿì. ßáäöëÿëèéÿ..
ìÿí þçöìö ýþðìöðäöì.ùàðà?.).ö÷.. ìÿí êè ëàï ÿââÿëäÿí áèëèðäèì
î êàðâàíûí ùàðà ýåòäèéèíè.
Úÿáðàéûëà. êèìñÿ áèð áàøãà àäàì èäè.
. áó ñàðáàíëàð Úÿôÿð þçö äåéèëäè.. éà ÷àé è÷ÿðäèì.áèð..Ýÿëÿúÿéÿ ýåäèðèê!. Ãîúàéà.
573
..
àììà áó ýåúÿ éàðûñû.. . áóíó ìÿí áèëèðäèì.
.
î äÿâÿëÿðèí áåëèíäÿ èðè õóðúóíëàð âàð èäè âÿ ÿëáÿòòÿ.
... ÿêñèíÿ... áþéöê ùÿñèð çÿíáèëÿ îõøàéûðäû âÿ ìÿí áèëèðäèì êè. áåø. ÷öíêè ìÿíèì öðÿéèì ùèññ åëÿéèðäè: øûðùàøûð
éàüûøëû áó ñåíòéàáð ýåúÿñè ùÿìèí ìöðýö ìÿíÿ íÿ èñÿ äåéÿúÿê.. Àäèëÿ. î éóìøàã êöðñöäÿ ìöðýö ìÿíè ìàãíèò êèìè
þçöíÿ ÷ÿêèðäè âÿ ìÿí äÿ ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìèðäèì.áèëìèðÿì. àéàüà ãàëõàðäûì.íÿ èñÿ ýþñòÿðÿúÿê. áÿëêÿ äÿ î êàðâàíû þòöðöðäöì.
Êàðâàí úàâàá âåðäè (ñàðáàíëàð éîõ. Ãîúà. î êàðâàí Ýÿëÿúÿéÿ ýåäèð. àììà î ýþçÿë õóðúóíëàð. ÿëáÿòòÿ.. éîõñà ìÿíè ãàðà áàñûðäû?
àììà ùÿð ùàëäà ìÿí áöòöí áóíëàðû ýþðöðäöì...
ßáäöëÿëè. ÿë-öçöìö éóéàðäûì
âÿ ýþçëÿðèìèí ãàáàüûíäàêû î àëòû íÿôÿðëÿ.
éîõ..... áöòöí áóíëàð éóõó èäè.àñà ìÿí ìöðýöëÿìÿéÿ áàøëàäûì.
. ùÿð äÿâÿíèí äÿ þç ñàðáàíû âàð èäè... éàõóä
óçàãëàðäàí áàõàí çèðâÿñè ãàðëû î ìåøÿëè äàüëàð èäè?. Àüàðÿùèì þçö äåéèëäè.
.. áèëìèðÿì âÿ ìÿí î
êàðâàíäàí ñîðóøäóì (áÿëêÿ äÿ î ñóàëû âåðÿí ìÿí äåéèëäèì.
ìÿí (éàõóä óçàíûá ýåäÿí î êàðâàí éîëó.î êàðâàí éàëíûç Àü Äÿâÿäÿí èáàðÿò èäè.
î êàðâàíäà àëòû äÿâÿ âàð èäè.. î õóðúóíëàðäàí ýöúëÿ ùèññ îëóíàí âàãîí èéè ýÿëèðäè.. àéûã áàøëà öç-öçÿ äóðàðäûì (áöòöí áó éåääè-ñÿêêèç ýöíäÿ îëäóüó êèìè). íåúÿ äåéÿðëÿð... î ýþçÿë
õóðúóíëàð éóíäàí òîõóíìóøäó.
...............î óøàã ñåâèíèðäè...
Øöâÿëàí—Áàêû............... 349
574
...
äàùà äîüðóñó......
...................... î Àü Äÿâÿ êàðâàíûíû Ýÿëÿúÿéÿ éîëà ñàëûðäû...... ìÿí êàðâàíûí î úàâàáûíà ñåâèíäèì.......................... àììà ìÿí èíäè î áþéöê ÷îõìÿðòÿáÿëè áèíàíûí ö÷öíúö ìÿðòÿáÿñèíäÿ éàøàéàí âÿ àüëàéà-àüëàéà
êö÷ÿ åéâàíûíäàí îòàüà ãà÷àí î óøàüûí éåðèíÿ ñåâèíèðäèì................... 79
ÐÎÌÀÍËÀÐ
Ìàùìóä âÿ Ìÿðéÿì .......................äöçäöð...........
...... 143
Àü äÿâÿ ...
.............
....... ñåâèíÿí ìÿí äåéèëäèì..............î óøàã Ýÿëÿúÿêäÿ äàéàíìûøäû âÿ Ýÿëÿúÿêäÿí ýþðöíÿí î
êàðâàíû ãàðøûëàéûðäû.... ÷öíêè ÿñëèíäÿ.................
1984.......................................
Êå÷ìèø............
éîëà ñàëàí èñÿ ãàëûí ãàøëàðûí àëòûíäàí áàõàí èðè âÿ ãàðà ýþçëÿð
èäè.....éîõ........ àììà áóíà áàõìàéàðàã...
ÌÖÍÄßÐÈÚÀÒ
ÏÉÅÑËßÐ
Òàóí éàøàéûð ...éîõ..... 5
Ãàòèë ...... ìÿí áóíó áèëèðäèì... ñåâèíÿí ìÿí èäèì. î óøàã ýöëöðäö âÿ ùÿìèí êàðâàíû éîëà ñàëûðäû............
â.
ÎÏÅÐÀÒÎÐÓ
Àéýöí ßìèðëè.
Êèòàá
* «×ÈÍÀÐ-×ÀÏ»
íÿøðèééàòûíäà íÿøðÿ ùàçûðëàíìûø
âÿ
îôñåò öñóëó èëÿ ÷àï îëóíìóøäóð.
Àíàð Àáäóëëàéåâ.
ôîðìàòû 60õ90 1/16.
Àçÿð Éóíóñîâ.
( Òåë.ÅË×ÈÍ
(ßÔßÍÄÈÉÅ ÅË×ÈÍ ÈËÉÀÑ îüëó)
ÑÅ×ÈËÌÈØ ßÑßÐËßÐÈ
(10 úèëääÿ)
4-úö úèëä
ÍßØÐÈÉÉÀÒ ÐÅÄÀÊÒÎÐÓ
Àêèô Äÿíçèçàäÿ.
ñàéû 1000.
ÊÎÐÐÅÊÒÎÐËÀÐ
Ðÿôèãÿ Ãÿíáÿðãûçû.0 ÷.
×àïà èìçàëàíìûø 28.
îôñåò êàüûçû ¹1.2005.
ÒÅÕÍÈÊÈ ÐÅÄÀÊÒÎÐÓ
Èëùàì Íèôòÿëèéåâ.
Ôÿðèäÿ ßëÿñýÿðëè.
×ÀÏÀ ÌßÑÓË
Ñÿððàô Ìöðñÿëîâ.: 4989555.
ÐßÑÑÀÌÛ
Èëãàð Òîôèãîüëó. 4937255.
ÁßÄÈÈ ÐÅÄÀÊÒÎÐÓ
Úåéùóí Òàüûéåâ.
37.
ñèôàðèø 01/04.
Ýöëàðÿ Ãÿäèðëè.09. òàéìñ ãàðíèòóðó. 4902757
575
.
576
.
4-37
577
.
578
.
579
.
580
.
581
.
582
.
583
.
584
.
585
.
586
.
587
.
588
.
589
.
590
.