text: 1Míǹ boonee, Yeesu nìn kíǹ ki bíī yìiǹ Gaaliilee timmun, kaa là kí yìiǹ Juudee watil, kun puee Juuda yab yidambi nìn nyàab̀ kí kpò-u. 2Juuda yab jiŋaaliu un poon bi nìn gà tibìńee tɔ́obińee, 3ní Yeesu naalib bí-u yii: “Nín̄ cá Juudee, an nín dàá ŋá pu a-boonnooliibi mun ń tin ká atuun ŋin a ŋáańee. 4Unil yaa là bí ká-uee, waa gítī tūǹ u-tuuŋŋi dibalin, míǹ puee, ŋá a-tuuŋŋi gbanti báà ŋma ń ká.” 5Di sá yii Yeesu naalib mun gba kaa nìn là kí fɔ̃ɔ̃-u kí kíí. 6Niinee ní Yeesu kíí-bi yii: “An yaa sá nimbee, iyunti kɔkɔ péēŋān̄ ki tīī-ni ní, man yuntiŋu kaa láá bāań. 7Duulnya yab kaa ŋūǹ kí nīn ná nimbi, ama bi ná man, kun puee man sòoǹ yii tin bi ŋáańee sá atuŋkpiti. 8Nimbi nín̄ cámaan jiŋaal gbanti. Man kaa làá cù. Di sá yii m-yuntiŋu kaa láá ŋmāntì.” 9U lī-bi mimmee, ní ki gbíntìi kā Gaaliilee. 10U-naalib búntì jiŋaal gbanti, boonee ní ú mun dāa dī dibalin ki cūtì, kaa là bí ká-u. 11Jiŋaal gbantinee, Juuda yab kpilib nìn nyàab̀-u ki bàlfī tɔb yii: “U nín bí la dee?” 12Ní binib tikpil nìn lɔ́kɔfí Yeesu bɔti pu samaa kansikin, biba bí yii: “U sá unimɔnti.” Ní biba mun bí yii: “Waa sá unimɔnti, u sá uŋmatinli ní.” 13Míǹ puee, ubɔ kaa nìn sòoǹ mpɔn, di sá yii bi nìn fàŋkí Juuda yab kpilib. 14Bi jíń jiŋaal ki kɔ́ kansikinee, ní Yeesu nín jɔ́ḿ Kunimbɔtidiin ki cūtìi bíī dàkà binib. 15Juuda yab kpilib nìn bākatì seeee, ní ki bíī lì yii: “An ŋá mana ní unil nee nyí Unimbɔti takaldau míǹ, úǹ un kaa ŋá an sukuliuee? ” 16Ní Yeesu bí-bi yii: “M-dàkatam nee nyēeń un túnní-mee cee ní, an kaa sá man m-ba dàkatam. 17Un yaa là kí ŋá min Unimbɔti lèe, udaan dàá béé m-dàkatam nee yaa nyēeń Unimbɔti ceeyaaa an yaa tí sá man m-ba pɔŋŋu pu ní m dàkà. 18Un sòoǹ u-ba bindi puee nyàab̀ kí yòon̄ u-ba yilpu ní, ama un nyàab̀ kí yòon̄ un túnní-uee yindi yilpuee di cáá ibaamɔn, nnyimɔn kpá udaan úǹ-ni. 19Mooisi di nìn tīī-ni marab àá an kaa sá míǹ? Kin, ba ŋá ní ni-kansikin báà ubɔ kaa tɔ́ marab gbanti? 20Ba di yì-tì ní ni là kí kpò-mi?” Ní samaayee bí-u yii: “Arasinii kā a-pu níiin? Ŋma di là kí kpò-si ní?” 21Ní Yeesu kíí-bi yii: “Ditumbaantiil din m ŋá ŋwiŋŋuŋfikaa dalee pu ní ni kɔkɔ bākatì nee. 22Ama ni kíikí ki gífí ni-biyaamu ŋwiŋŋuŋfikaa dal, kun puee Mooisi di nìn tīī-ni mara gbanti. (Ama an kaa nìn sá Mooisi di náanní, doooo ni-naanjab ní an nìn kíliń.) 23Ni nín kaa là kí yìntī Mooisi marabee puee, ní ni gífí ŋwiŋŋuŋfikaa dal. Mimmee, ba pu ní ni fɔ̃ɔ̃ man pu diŋuul yii m cáaǹ uninja ubɔ weeni kɔkɔ ŋwiŋŋuŋfikaa dal? 24Ní taa pò digàndi ama ní tɔ́kɔń ibaamɔn pu kí sòoǹ nì deedee.” 25Niinee ní Jeerusaleem yab biba bíī lì yii: “An kaa sá un bi là kí kpòee deeee? 26Kin, an ŋá mana ní u yú ki tɔ́ u-ba mpaampiin pu doo ki sòoǹ, ubɔ kaa bíī lì-u tiba! Àá biyidambi kalin béè yii úǹ di sá Kriisitoo ní? 27Ama uninja nee úǹ-uee, ti nyí laakin u nyánnée, an yaa sá Kriisitooyee ubɔ kaa dāa béetí laakin ní úǹ sée.” 28Ŋyuntee, Yeesu nìn bí Kunimbɔtidiin ki dàkà, ní ki téeń mpɔn yii: “Ni nyí-mi, ki nyí laaŋkin mun m sée. Maa dɔ́miń m-ba pu, un sá ibaamɔndaanee di túnní-mi, ní naa nyí-u. 29Ama man nyí-u, kun puee u-cee ní m nyánní, úǹ di túnní-mi.” 30Niinee ní bi bíī nyàab̀ kí cúú-u, ama báà ubɔ ŋal kaa máań u-pu, kun puee u-yuntiŋu kaa láá bāań. 31Samaa kansikinee, binib tikpil nìn fɔ̃ɔ̃-u ki kíí, ní ki bíī cáá yii: “Mimmee, Kriisitoo yaa láā bāańee, u dāa ŋūǹ kí ŋá maamaacib kí jītíǹ kijapaai nee deeee?” 32Fariisab nín gbìl̄ samaa bíī sòoǹ Yeesu pu mimmee, ní bi nì bisaraaŋakpilib tú soojab ń cù kí cúuń-u. 33Ní Yeesu tùkū-bi yii: “Ŋyunti fiii ní m dàá gítī ŋá ni-kansikin, ní kí nīn gítí un túnní-mee cee, 34ní ni dàá dāá nyàab̀-mi, kaa làá ká-mi, kun puee naa làá ŋmā kí dāan̄ laakin m dàá nīn bée.” 35Niinee ní Juuda yab kpilib bíī bàlfī tɔb yii: “La ní u dàá cù ní ki nín tùkū-ti yii taa làá ŋmā kí ká-u? Àá, u dàá kalin cù Juuda yab bin yàl̄ ki kɔ́ Greekib timmunee cee kí dàkà Greekib Unimbɔti bɔti ní? 36U nín bí yii: Ni dàá nyàab̀-mi, kaa làá ká-mi, ki gítī lī-ti yii: Naa làá ŋmā kí dāan̄ laakin m dàá nīn bée, taapu nín sá yii ba dee?” 37Ŋwiin ŋun jiŋaal kúntée bɔti di nìn páb́. Ŋwiin gbanti ní Yeesu nìn yúl̀ samaa kansikin ki téeń yii: “Un ní nnyinnyoo yaa cááyee ń dāan̄ m-cee kí nyò! 38Un di yaa fɔ̃ɔ̃-mi ki kííyee, nnyim min tìì dimaŋfalee dàá kpántí mbun kí nīn pùub̀ udaan pɔbilin, kii Unimbɔti takaldau poon an nín ŋmàn̄ ki síiǹ puee.” 39Bin fɔ̃ɔ̃ Yeesu ki kííyee nín dàá fɔ̃ɔ̃ Unimbɔti Fām miŋyee pu ní Yeesu nìn bíī sòoǹ nì bi. Ŋyunti gbantee, Unimbɔti Fām kaa láá dɔ́miń kun puee Yeesu kaa nìn dáá fɔ̃ɔ̃ u-nyooti. 40Kunipaauee kansikin biba gbìl̄ an nyɔɔbuŋŋee, ní ki bí yii: “Unil nee lafun sá Unimbɔti bɔnaatiliu un ti cée ní!” 41Ní biba mun bí yii: “Úǹ di sá Kriisitoo!” Ní biba mun gítī bí yii: “Kriisitoo ŋūǹ kí nyānní Gaaliileeee? 42Ama Unimbɔti takaldau tùkù-ti yii Kriisitoo dàá dāá nīn sá Dafiidi maaliŋun, ní ki sá Beetleem, kitiŋ kin ni Dafiidi nìn sée.” 43Yeesu puee kunipaauee nìn cúū yākatì mili. 44Ní bi-kansikin biba bàà nìn là kí cúú-u, ama báà ubɔ ŋal kaa máań u-pu. 45Soojab nín fātìi gítì bisaraaŋakpilib nì Fariisab ceeyee, ní bi bālfì soojabee yii: “Ba ŋá ní naa cáań-u ní?” 46Ní soojab kíí-bi yii: “Doooo nee, taa láá ká ubɔ sòoǹ kii kijapaai nee!” 47Ní Fariisab fātìi bí soojabee yii: “Ni mun yāntì u kíil̀-ni naaan? 48Ni ká biyidambi kansikin ubɔ àá Fariisab kansikin ubɔ fɔ̃ɔ̃-u ki kííi? 49An sá binifantantiibi bin kaa nyí Unimbɔti marab ki sá mbusudambee, bíǹ di fɔ̃ɔ̃-u ki kíí.” 50Niikoodeem un nìn cūtìi ká Yeesu ŋyunti ŋubɔee mun nìn ŋmàl̄ Fariisab kansikin, úǹ di bí yii: 51“Ti-marab poonee, an pú-ti nsan tí kpò unil bɔti fam, kaa bālfì-u ki béè kun u ŋéeee?” 52Ní bi kíí-u yii: “A mun sá Gaaliilee níiin? Nyàab̀ Unimbɔti takaldau poon kí kpèè! A dàá ká, baa ŋmàn̄ yii Unimbɔti bɔnaatiliu ubɔ dàá nyānní Gaaliilee!” [ 53Niinee ní bi-kɔkɔ yāaǹ ki nín kùn̄ bi-dumpui.


c: text/html

text:
Ipá (físíksì)
Nínú fisiksi, ìtipá tabi ipá (force) ni ohun kohun to ba fun ohun agbarajo kan tikonigbekun ni imuyara. Ìtipá tun le je pipe ni iti tabi ifa to mu ki ohun kan to ni isupo lati yi iyara re pada (eyi je lati bere sini gbera lati ipo isinmi), i.e., lati muyara, tabi to le je ohun to ba de ko woara. Ìtipá ni iwon ati idojuko, eyi so fi iposi alakoja. Ofin keji Newton, F=ma, can be formulated to state that an object with a constant mass will accelerate in proportion to the net force acting upon and in inverse proportion to its mass, an approximation which breaks down near the speed of light. Newton's original formulation is exact, and does not break down: this version states that the net force acting upon an object is equal to the rate at which its momentum changes.[1]
Itokasi[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
- ↑ See for example pages 9-1 and 9-2 of Feynman, Leighton and Sands (1963).

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 1Tṍó e ba ni bílá ló lọ̀l kọ bà á túi nvee m mìàló tãàmà Ítàlì, ba beè gboó tú Pọ́ọ̀l nè sìgà dõòna gbò e ba è di tọ kpọ́gọ́lọ́ nvee bá Júlìọ̀s, e a beè di togó vòò tub gbò bé pá Róm̀ e bà kolíva “Gbò Bé Méné Róm̀.” 2E beè gboó bã m ene kà mìàló e a aa bon Adramítìàm e a é gé tãanè gbò nu múú e a di bálá sĩ́ Ésìà, vaá àà. Aristákọ̀s, e a dú bon Tẹsalọnáíkà e a di bálá sĩ́ Masẹdónìà, beè dìí ló. 3Tṍó e dee ni zilà, e è gboó íná Sáídọ̀n. Júlìọ̀s beè tú sàn nyíe faamá Pọ́ọ̀l, vaá gboó nèe èèlè kọ á gé mòn pá a kóò e bà di kĩé kọ bé bà née nu e a dúe bíí ló. 4E beè gboó aa kĩé àà, sõò boo bée kọ è géè bé togó ló fọ́ọ́lọ́á, e beè gboó ọlẹ̀ ló kpò Sáíprọ̀s. 5E beè gboó fùl tení kà sĩ́ Pene Silésìà nè Pamfélìà gé kọ̀ọ̀la kẽ bon Máírà e a di bálá sĩ́ Lésìà. 6Nen togó gbò béá beè mòn ene kà mìàló gbẹa kĩé e a gé aa Alẹkzándrìà tãanè Ítàlì. À gboó tú beele nvee m níé. 7Kà gã́ bug dee e faàa beè gbọọlẹ̀ ló kyãàmài, a beè palà ge tavàlài ló kọ bé e kálá láá íná bon Nídọ̀s. Fọ́ọ́lọ́ náa è zìgà kọ é láá kpee sĩ́ kĩ e géè tãanè. Vóá à naa, e beè gboó ọlẹ̀ ló kpò Kríìt, tení kĩ e bà kolíe Salmónì. 8E beè kil sĩ́ gè ọlẹ̀ ló kpò Kríìt àà, vaá a beè palà ge tavàlài ló kọ bé è kálá láá íná kĩ e bà kolíe Lé Ke Tõ̀ò Kọ̀ọ̀la Mìàló, e a di ku ló bon Lasíà. 9Kà gã́ bug tṍó beè pèi ló gbẹa kĩé dọ̀ tṍó e kyẽè sĩ́ pene dàlà togó dú gẹẹ gẹẹ ló. È di kĩé zelí tṍó e pá Júù ólò naa Vààla Gyọ́ọ ge Bàn Ia ló Pọ́lọ́ Lọl Bá Bàrì. Vóá à naa, Pọ́ọ̀l beè gboó nèva dùùlà bá deè tṍ kọ, 10“Pá vígà, m̀ monì kọ bẹẹ kyẽ̀è lọl kĩí ààmà é dú gẹẹ gẹẹ ló. Faài nè gyọ́ e a di m é dii múú, vaá bãànà bẹẹ dùm é dinà gé bá àà zib bã́.” 11Sõò tãá e nen togó gbò béá gban tṍ ló nu e Pọ́ọ̀l gé kọ́, a beè gbàn tṍ ló nu e tẹ̀ íè faàa nè nen e a gé ọ́vi kọ́. 12Gã́ bug gbòa beè nvèè sãa kúm gè kọ bà á aalìe kĩé vaá ful peneá gbĩ́ gè ínàe Fínèks kọ bé, be à válí, bà élàe kĩé, boo bée kọ kĩ e ba è kọ̀ọ̀la mìàlóá níì beè lé ke tõ̀ò ge tõo tṍó tọ́ọ nì. Fínèks, níá kĩ e bà ólò kọ̀ọ̀la mìàló e a di Kríìt. À kiilà sĩ́ kpee deè sĩ́ nè deè nvée bàlà boo kĩ e nàànì ólò dọ̀. 13Gbọọ gbọọ bá fọ́ọ́lọ́ beè gboó dàlà togó ùlà aa deè nvée bàlà boo, vaá gbòa beè ie bùlà kọ bà é láá naanìè dì belí bé e ba è noonìè naa. Vóá à naa, ba beè gboó tàb lòmà tẹlẹ m faàa vaá ọví ọlẹ̀ ló kpò Kríìt. 14Sõò gbele tõ̀ò tṍó náa tení, gbele bá kpóó fọ́ọ́lọ́--e bà ólò kólíe “Ìlì Sẽ́ e a aa kĩ e Nàànì ólò Baa àà Deè Sĩ́ Bàlà Boo” --beè gboó ùlà aa boo kpò 15vaá tùlà faàa. A beè tavàlà ge láá bé kpóó ló fọ́ọ́lọ́á. Boo bée vó, e beè gboó sọ̀ bá faàa gbẹẹ bá fọ́ọ́lọ́á kọ á dàlài. 16Tṍó e e ni tení íná deè nvée boo kpò e múú beeá tení ló e a kọ̀là Káùdà, a beè gboó kpèga deè fọ́ọ́lọ́á. A beè dú tóm kpóó nèi tṍóá, kọ bé è kálá láá tìb té ló ńkem faà sĩ́ múú e a è di ló mìàlóá, naa ní e bè náa è baalà. 17Ba beè gboó dàlà ńkem faà sĩ́ múúá nvee boo mìàlóá. Ba beè gboó tú díí lùlmà mìàlóá àgẹ̀lẹ̀. Pọ̀ beè siíva kọ mè mìàlóá é kọ̀ọ̀a boo sãa e a aa boo kpò Lébìà bã peneá. Vóá à naa, ba beè gboó taalá válà vaá sọ̀ bá faàa gbẹẹ bá fọ́ọ́lọ́á kọ á gbalẹ̀. 18Ló fọ́ọ́lọ́á náa è ọọ. Vóá à naa, tṍó e dee ni zilà ba beè gboó dàlà togó dì sìgà nu lọl m mìàlóá èa múú, 19vaá dee e a nyoone, bà tóvi sìgà gbò nu e a dú ló mìàlóá tẹlẹ múú. 20M gã́ bug dee née beè láá mòn nàànì à bè gyã́à káála, vaá fọ́ọ́lọ́á beè dì e a gé kil sĩ́ gè tãagéi, naa ní e bè née nyímáná kọ è é dùùàe. 21Tṍó e gbòa ni tõo gã́ bug dee e bà gáà dé gyã́á, Pọ́ọ̀l beè gboó elá èla zẹ̀ẹ̀va vaá kọ: “Pá vígà, be o beè gbanim̄i tṍ ló vaá ò elai Kríìt, nu e a kyọ̀ai lóí náa gá è kyọ̀a vaá pè. 22Náa kal ló bée kọ vó, m̀ gé bànii kátogóí kọ ó iei agẹ nyíe! Tọ́ọ̀ bọ̀ì nóo é pei, áá faài ní e a é pe é. 23M̀ nyímà naa vó, boo bée kọ bílá deeá nyómá tóm Bàrì e a ié nda, e nda ólò fã̀e, beè dúm̄ ló 24vaá kọ́ nèm̄ kọ, ʽPọ̀ á gá siíni, e Pọ́ọ̀l! Ò é íè ge elá kè sĩ́ Méné Róm̀. Vaá sàn nyíe e Bàrì ieni ló é náa kọ dénè gbò e bà di m faài lóni á dùùà.’ 25Vóá à naa, e pá vígà, iei agẹ nyíe, boo bée kọ nda dẹlẹ nyíe boo Bàrì kọ à é nááá dì belí bé e a è kọ́ nèm̄ naa. 26Sõò fọ́ọ́lọ́í é íè ge gbalẹ̀í kọ̀ọ̀la boo ene kà kunu kẽ m peneí.” 27Bé e a láá dú taa tóm dáá bílá dee dee e a égè òb nè ténì dee e fọ́ọ́lọ́á beè dàlà togó gè ùlà, fọ́ọ́lọ́á géè ùlài ló vaá dàlà mìàlóá kyãàmà boo Pene Mẹditerénìàn. Gbò e bà ólò sí tóm boo faàa beè gboó ié bùlà kọ e é gé íná kĩ e kunu kẽ dì. 28Vóá à naa, ba è gboó tú nyèè nu lul ló díí tẹlẹ peneá gé dòmà kè tẽ́, vaá mòn kọ à tú zivè beg díí lọa bá. Bà ọví ńkem íná deè sĩ́, bà kpáá dòna gé vaá bà mòn kọ, be ò tú dííá dõ̀òmà ténì ke tõ̀ò, mè ene kè tõ̀ò beè gbẹá bàlà kẽ. 29Pọ̀ beè siíva kọ faàa é kọ̀ọ̀à boo dem. Vóá à naa, ba è gboó tú ténì kà lòmà e a è di nvée faàa tẹlẹ múú vaá tãàgà ló Bàrì kọ dee á vàlẹ̀ bá zìlà. 30Gbò e bà ólò sí tóm boo faàa beè gbĩ́ gè téá aa m. Bà gboó dàlà ńkem faà sĩ́ múú e a è di booá tẹlẹ múú vaá sẹlẹ ló belí bé e bà é gé túè sìgà lòmà e a è di nu bĩ́ó faàa tẹlẹ múú. 31Sõò Pọ́ọ̀l beè kọ́ nè gbò béá nè ba nen togóá kọ, “Be gbò e bà ólò sí tóm boo faài náa tõo boo, ò gé pei.” 32Vóá à naa, gbò béá beè gboó fùl díí e ba è lul ló ńkem faàa lọl ló vaá sọ̀ bá kọ á gbálá àà. 33Tṍó e dee é gé zìlà, Pọ́ọ̀l beè gboó nèva agẹ nyíe kọ bà á dé gyã́á, kọ, “Nieí nè òb nè ténì dee e o ni gbẹai sĩ́ múú vaá ò gáà dei tọ́ọ̀ nu. 34Vóá à naa, nda gé kọ́ ó íei agẹ nyíe vaá ò déi nu. À dú bíi kọ ó déi nu kọ bé ò dii dùm. Tọ́ọ̀ kà nu náa é lẹ̀ẹ̀ài ló, bãànà ene pa gyáa e a dìí ból náa é pe.” 35Tṍó e Pọ́ọ̀l ni ló belá lọ̀l, a beè gboó tú fétúlú vaá eláva kè sĩ́ tãàgà ló Bàrì boo, à gboó baa vaá dàlà togó dè. 36Dénè ọ̀và beè gboó nèà agẹ nyíe ba bá, vaá gboó déna gé nu. 37Dénè bẹ̀ì e e è di m mìàlóá beè gbá toolá òb nè taa tub nè òb nè ọ̀ọ̀lẹ̀ (276). 38Tṍó e kọ̀láá nen ni dé gyã́á e a gbõomae ló lọ̀l, ba è gboó toví dénè bẹ̀lẹ̀ kpá kyàlà e a è di boo faàa èa múú kọ bé à válí. 39Tṍó e dee ni zilà, gbò e bà ólò sí tóm boo faàa náa è nyimá boo kpò kĩá, sõò ba è mòn ene kà báà e a di gã́ sãa. Bà gboó noo kọ, be à válí, bà é ọ́vìè faàa kọọlàe kù gã́ sãaá. 40Vóá à naa, bà gboó fùlgì lòmàa lọl ló faàa tẹlẹ pene, vaá t̃ẽ̀ènè tṍóá, tááláná gé díí lọl ló gbò loò tõ̀ò tẽ́ faàa. Bà gboó nvèè válà boo faàa kọ bé fọ́ọ́lọ́á kyãàmà faàa kilma gã́ sãaá. 41Sõò faàa beè kọ̀ọ̀à boo sãa e a di kè tẽ́ peneá vaá gbẹa gbàà, naa ní e bè náa è láá kyãànà, vaá bá kpóó págà múúá à baagi deè nvée faàa naamá báà báà. 42Gbò béá beè noo kọ bà é fẹ́è dénè gbò kpọ́gọ́lọ́ e ba è di m faàa, kọ bé bà náa zọb múúá dọ boo kpò vaá teá dọ ól. 43Sõò nen togó gbò béá beè gbĩ́ gè dùùlà Pọ́ọ̀l. Boo bée vó, a è gboó kpègva kọ bà á gá naa vó. A beè lẹ̀ẹ̀là kọ̀láá gbò e bà ólò láá zọb múú kọ bà á zẹ́ẹ́ pẹ́ẹ́ aa m faàa dọ múú vaá zọvi dọ boo kpò. 44À kọ gbò e bà náa ólò láá zọb múú á bììàva nvée vaá bã̀ boo báà té e a ólò di m faàa nè boo sìgà báà e a dú ló faàa. Vóá bé e dénè bẹ̀ì beè tení naa íná boo kpò vaá tọ́ọ̀ bẹ̀ì née peè e.


text:
Àwọn èdè Bẹ́núé-Kóngò
Èka méjì òtòòtò ni èdè yìí ni: Ìwò-oòrùn àti Ìlà oòrùn Benue-Congo. Àwon orílè èdè púpò ni ó ní àwon èèyàn tí wón ń so èdè yìí, ó sì sodo sí apá gúúsù ilè Nigeria dáadáa. Béè náà ni ìlú bíi Cameroon, Congo, CAR, DRC, Tonzania, Uganda, Kenya, Mozambique, Angola, Rwanda, Burundi, Namibia, Zambia, Malawi, Zimbabwe, Gabon, Lesotho, Samalia àti àwon èdè yìí kalè. Gégé bí Grimes (1996) se wádìí rè, èdè Yorùbá àti Igbo ni ó tóbi jùlo nínú èka èdè tí a pè ní Benue-Congo, ìsòrí ìwò oòrùn Benue-Congo ni ó sì pín àwon èdè wònyí sí. Àte náà nìyí. Fig 2.11. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Benue-Congo’ ti o pín sí ìsòrí meji pàtàkì.
(a) Ìwò oòrùn Benue Congo
(b) Ìlà oòrùn Benue Congo
Ìwò oòrùn Benue Congo:- Ó pín sí YEAI (Yoruboid, Edoid, Akokoid, Igboid); Akpes; Ayere-Ahan; NOI (Nupoid, Oko, Idomoid). Ìlà oòrùn Benue Congo :- Ó pín sí ìsòrí méta pàtó.
(a) Àárín gbùngbùn orílè-èdè Nàìjíráà:- Ó pín sí: Kainji, Àríwá-Ìwò Plateane, Beromic, Àárín gbùngbùn Plateane, Ìlà-oòrùn Gúúsù Plateane, Tarok, Jukunoid.
(b) Ukaan
(d) Bantoid-Cross:- Lábé èyí ni Bantoid ti yapa. Nígbà tí a sì rí Cross River ní abé Bantoid-Cross. Láti ara Cross River ni Bandi ti wá yapa. Nígbà tí a wá rí Delta-Cross lábé Cross River. Ní ìparí, ó fihàn gbangba wí pé èdè Niger-Congo tóbi tààrà àti wí pé orílè èdè Áfíríkà ni ó pèka sí òpò nínú àwon èdè yìí ni ó gbalè lópòlopò sùgbón a rí lára won tí ìgbà ti férè tan lórí won. Àwon wònyí ni èdè mìíràn ti fé máa gba saa mo lowo Àwon ìdí bíi, òsèlú, ogun, òlàjú àti béè béè lo ni ó sì se okùnfà èyí. Ní pàtàkì jùlo, gbogbo èdè yìí náà kó ni àwon Lámèyító èdè fi ohùn se òkan lé lórí lábé ìsòrí tí wón wa sùgbón òpòlopò ni ‘ebí’ re fi ojú hàn gbangba. Ní ìparí, òpòlopò àwon òmòwé ni wón ti se isé ìwádìí lórí rè sùgbón ààyè sì tún sí sílè fún àwon ìpéèrè túlè láti se isé ìwádìí àti lámèyító lórí èkà èdè Niger-Congo.


text:
Johannes Hans Daniel Jensen
Johannes Hans Daniel Jensen (June 25, 1907 ni Hamburg – February 11, 1973 ni Heidelberg) je ara Jemani to je onimo fisiksi inuatomu. Nigba Ogun Agbaye Keji, o sise lori ise okun inuatomu fun Jemani, to unje Agbo Uraniom, ninu ibi to ti se afikun pataki si ipinya awon isotopu uraniom. Leyin ti ogun pari, o sise bi ojogbon ni Yunifasiti ilu Heidelberg. O tun je ojogbon alejo ni Yunifasiti Wisconsin–Madison, the Institute for Advanced Study, Indiana University, ati the California Institute of Technology. Jensen pin Ebun Nobel ninu Fisiksi odun 1963 pelu Maria Göppert-Mayer fun aba won fun afijuwe igbaeyin inuatomu.


text:
Ṣàngó
Ṣàngó Olukoso, Oko Oya.
Ṣàngó Je Okan lara Awon Orisa ti awon yorùbá n bò wọ́a ni àjànàkú kojá a morí nnkan fìrí, bí a bá rí erin, káwípe a rí erin ní òrò Ṣàngó jé láàárin àwon òrìsà ilee Yorùbá. Ṣàngó jé òrìsà takuntakun kan gbòógì láàárín àwon òrìsà tókù ní ilèe Yorùbá. Ó jé orisà tí ìran rè kún fún ìbèrù. Ìrísí, ìṣe àti ìsọ̀rọ̀ rẹ̀ pàápàá kún fún ìbèrù nígbàtí ó wà laaye nítorípé ènìyàn la gbọ́ pé Ṣàngó jẹ́ télè kí ó tó di òrìṣà àrá. Ìtàn so wí pé omo Òrányàn ni sàngó i ṣe àti pé Oya, Òṣun ati Obà jẹ́ ìyàwó rẹ̀.
Ìhùwàsí búburú ati dídá wàhalá ati ìkolura pèlú ìjayé fàmílétè-kí-n-tutó pò lówó sàngó gégé bí Oba tó bẹ́ẹ̀ títí ó fi di òtéyímiká, èyí jásí wí pé tọmọdé tàgbà dìtè mó o. Wón fi ayé ni í lára. Ó sì fi ìlú Òyó sílè nígbèyìn-gbéyín. Ó pokùnso sí ìdí igi àyàn kan lébà ònà nítòsí Òyó nígbàtí Oya: Ìyàwó rẹ̀ kan tókù náà sì di odò.
Ogbón tí àwon ènìyàn sàngó tókù dá láti fi bá àwon òtá rè jà nípa títi iná bolé won àti béèbéè lo ni ó so sàngó di òrìṣà tí wọ́n ń bo títí dòní tí wón sì ńfi enu won túúbá wí pé sàngó kò so: Oba koso.
ÀWON ORÚKO TÍ SÀNGÓ Ń JÉ
Oríṣiríṣi orúko ni a mọ sàngó sí nínú èyí tí gbogbo won sì ní ìtumò tàbí ìdí kan pàtó ti a fi ńpè wọ́n béè. Àwon orúko bíi ìwònyìí:
1. Olúkòso: Ẹnití a mò mọ́ kòso tàbí oba tí ó wolè sí kòso.
2. Arèkújayé:
3. Àjàlájí:
4. Ayílègbe Òrun:
5. Olójú Orógbó: nítorípé orógbó ni obì tirè, òun ni ó sì máa ń ṣàféérí nígbà ayé rè. Orógbó náà sì ni a máa ń lo ní ojúbo sàngó títí di òní.
6. Èbìtì-àlàpà-peku-tiyètiyè: Òrìṣà tí ó máa ń fi ìbínú gbígbóná pa ènìyàn ni àpalàyà tàbí àpafòn.
7. Onibon òrun: gégé bí òrìsà ó ń mú kí àrá sán wá láti ojú òrun pèlú ìrókèkè tó lágbára.
8. Jàkúta: gégé bí òrìṣà tí ń fi òkúta jà (edùn àrá). Irúfẹ́ òkúta kékeré kan tí ó máa sekúpa ènìyàn nípasẹ̀ sàngó
9. Abotumo-bí-owú: Òrìsà léè wolé pa ènìyàn bi eni pé erù ń lá ni ó wólu irú eni bẹ́ẹ̀.
10. Èbìtì-káwó-pònyìn-soro: Irúfẹ́ Òrìṣà tí ó jẹ́ wí pé ìṣowó-sekúpa asebi rẹ̀ máa ńya ènìyàn lénu gidigidi.
11. Alágbára-inú-aféfé: Òrìsà tí ó jé wípé owọ́jà a re, máa ńwá láti inú aféfé tàbí òfurufú ni.
12. Abánjà-májẹ̀bi: òrìṣà tíí jà láì ṣègbè léyìn aṣebi tàbí ṣe àṣìmú elòmíràn fún oníṣé ibi.
13. Lánníkú-oko-oya: Òrìsà tí o ni èrù iku níkàwó.
14. Òkokonkò èbìtì: Òrìsà tí ó le subú lu ènìyàn bii ìgànnán tí ó ti denukọlè.
15. Eléèmò: Òrìsà tí ó ni èèmò.
AWON IWE ITOKASI
1. Daramola Olu [1967] Awon Asa ati Orisa Ile Yoruba. Lati owo Olu Daramola ati jeje Adebayo
2. Adeoye C. L. [1985] Igbagbo ati Esin Yorùbá. Ibadan. Evans Brother. Press


text:
Àròjinlẹ̀ aláyẹ̀wò
Ìròjinlẹ̀ oníàgbéwò tabi irojinle alagbewo je idanwo ati ayewo awujo ati asa, nipa lilo imo inu awon sayensi awujo ati awon sayensi omoniyan. Oro yi ni itumo meji pelu awo orisun otooto ati itan: ikan bere lati inu oro-awujo ekeji lati inu iseagbewo onimookomooka. Eyi lo fa to je pe This has led to the very literal use of 'irojinle alagbewo' to ka si gbogbo irojinle to ba duro lori ayewo.
Ninu lilo oloro-awujo, irojinle alagbewo untoka si iru irojinle Marksisti pelu agbara lati koju awon ipa alaise Marksisti (fun apere iwe Friedrich Nietzsche ati Sigmund Freud).[1] Agbara yi ni awon asemarksisti gbamugbamu unpe bi abuku ni 'iseatunyewo'. Irojinle alagbewo odeoni dide lati inu eka to ta wa lati inu oro-awujo alaiseonididaloju ti Max Weber ati Georg Simmel, irojinle Marksisti tonituntun ti Georg Lukács ati Antonio Gramsci, titi de ti awon to sepo mo Ibi-Eko Iwadi Awujo Frankfurt.
Pelu awon aserojinle ibi ti aun pe ni '"Ile-Eko Frankfurt" ni oro yi unsaba toka si: Herbert Marcuse, Theodor Adorno, Max Horkheimer, Walter Benjamin, ati Jürgen Habermas. Latowo eni to gbeyin yi ni irojinle oniagbewo ti tun jinna si ibere to ni ninu iseboseye Jemani to si bo sunmo iseoloungidi ara Amerika. Fife wa idi onirojinle fun "opo titobi" asa to wa lati "ipile" eleroja nikan ni igbagbo Marksisti toseku ninu irojinle alagbewo igbalode.[2]
Itokasi[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
- ↑ Outhwaite, William. 1988. Habermas: Key Contemporary Thinkers 2nd Edition (2009). p5. ISBN 9780745643281
- ↑ Outhwaite, William. 1988. Habermas: Key Contemporary Thinkers 2nd Edition (2009), p.5-8 (ISBN 9780745643281)


text:
Ìjọ Jéésù Lótìítọ́
Ìjọ Jéésù Lótìítọ́ ti a dá s’ílẹ̀ ní ìlú Beijing, Shaina ní ọdún 1917, jẹ́ ìjọ t’ó dá dúró nínú àwọn oní-pẹ́ntíkọ́stì. Ìjọ yìí faramọ́ ìkọ́ni “ọ̀kan soso l’Ọlọ́run”. Wọ́n gbàgbọ́ pé ọ̀kan l’Ọlọ́run àti pé Jésu jẹ́ Ọlọ́run. Ìjọ yìí kọ ìkọ́ni “mẹ́tal’ọ́kan” pé kò tọ́, kò sì dọ́gba láti s’àpèjúwe Ọlọ́run. Ìjọ gbà pé ìkọ́ni “mẹ́tal’ọ́kan” kò wá láti inú Bíbélì nìkan sùgbọ́n láti inú àwọn orísirísi àfikún lẹ́yin àkojo Bíbélì, èyí tí àwọn olùtèlé “ọ̀kan soso l’Ọlọ́run” kà sí èrò èniyàn lásán, tí kò ní àsẹ ìmísi Ọlọ́run bíi ti Bíbélì.
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a kà á sí ìjọ àwọn ará Sháínà, “Ìjọ Jéésù Lótìítọ́” lóde òní tí ó n tàn kálẹ̀ àgbáye bí a ti n wàásù ìhìnrere Jéésù kárí ayé. Iye àwọn olùtèlé “Ìjọ Jéésù Lótìítọ́” jẹ́ ẹgbèrún lọ́nà ẹgbàá mẹ́jọ èniyàn ní orílẹ̀ kọ́ntínẹ́ntì mẹ́fà ní àgbáyé.
Akọkọ igbagbo[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
- Emi Mimo: Gbigba emimimo, aridaju nipa fifi ede titun soro, eleyi je idaniloju ipin wa ni ijoba orun.
- Iribomi: Iribomi jẹ́ ise fun irapada ese lati irandiran. Iribomi n waye ninu omi bi Odo, Okun tabi omi ti n san. Eni ti a ti se iribomi ti omi ati tie mi mimo no o n se iribomi yii fun elomiran ni oruko Olwa wa Jésù Kristi. Eni ti a n se iribomi fun gbodo je riri bo omi patapata pelu ori ti yio teriba sinu omi.
- Ise ti fifo ese: Ise ti fifo ese jẹ́ ki eniyan ni ipin pelu Jésù Kristi. O si jẹ́ ohun iranti wipe eniyan gbodo ni ife, ije-mimo, iteriba, idariji ati ise iranse. Gbogbo eniyan ti a ti ri bo omi ye ki a we ese re ni oruko Jesu Kristi. Ise ki onikaluku we ese ominikeji re jẹ́ ohun ti o ye ki o di sise nigba ti o ba to.
- Ounje ale Oluwa: Ounje ale Oluwa jẹ́ sise fun iranti iku Jesus Kristi Oluwa wa. O jẹ́ ki a jẹ́ alabapin ninu eran ara ati eje Oluwa wa lati jẹ́ alajopin ninu iye ayeraye ki a si ji dide ninu oku ní ojo keyin. A gbodo ma se eleyi ni gbogbo igba. Buredi ati omi eso ‘girepu’ ní a oo lo.
- Ojo Isinmi: Ojo Isinmi, Ojo keje ose (Satide), je ojo mimo ti Ọlọ́run ya si mimo. Ojo yi jẹ́ yiyasoto ni abe ore ofe Olorun fun iranti awon eda Ọlọ́run ati igbala won pelu Ireti Isinmi ayeraye ni aye ti n bowa.
- Jésù Kristi: Jésù Kristi, oro naa ti o di eran-ara, ku fun wa ni ori igi agbelebu fun irapada elese, a jii dide ní ojo keta, o goke re orun. Ohun nikan ni olugbala araye, eleda orun oun aye, Olorun otiti kan soso.
- Iwe mimo: Iwe mimo, ninu re ni a ri Majemu Lailai ati Majemu titun, imisi eleyi ti o wa lati odo Ọlọ́run, iwe ododo kan soso ati ilana tooto fun igbe aye kristieni.
- Igbala: Igbala jẹ́ ohun ti a fifunni nipa Ore ofe Ọlọ́run nipase Igbagbo. Onigbagbo gbodo fi ara tan emi-mimo lati lepa Ije mimo, lati bowo fun Olorun ati lati fe ohun eda Ọlọ́run.
- Ijo mimo Jésù: Ijo mimo Jésù, ifilole lati owo Jésù Kristi wa, nipase emi mimo ní akoko “ojo ikeyin” ni ipadabosipo ijo tooto ti igba awon aposteli.
- Ipadabo Jésù kriti: Ipadabo Jésù kriti yio sele ní ojo ikeyin nigba ti O ba sokale lati orun wa lati da aye ní ejo: olododo yio jogun iye ainipeku, nigbati awon eni buburu yio jogun iparun ayeraye.


text:
Koisaanu
Oju=iwe kiini[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
OLOFNSAO OLUKEMI M.
ÀWON EBÍ ÈDÈ KHOISAN
Ìfáàrà
Ebí èdè Khoisan yìí ni ó kéré jù lo nínú àwon ebí èdè gbogbo tí ó wà ní Áfíríkà. Gégé bí Greenberg (1963a) ti so, ó ní àwon ni wón dúró fún èyí tí ó kéré jù lo nínú èdè Áfíríkà. ÌPÌLÈ ORÚKO ÈDÈ YÌÍ A mu orúko yìí jáde láti ara orúko egbé Khoi-Khoi ti Gusu ile Afirikà (South Africa) àti egbé san (Bushmen) ti Namibia. A máa ń lo orúko yìí fún Orísìírísìí àwon èyà tí wón jé pé àwon gan-an ni wón kókó jé olùgbé ilè south Africa kí awon Bantu tó wá, kí àwon òyìnbó ilè Geesi (Europe) sì tó kó won lérù. Orísìírísìí àwon onímò ni won ti sise lórí orúko yìí – Khoisan.Tan Gùldemann ati Rainer Vossen sàlàyé nínú isé rè pé Leonardt Schulze 1928 ni o mu orúko yìí jáde láti ara Hottentot’ tí o túmò sí Khoi ti o sì tún túmò sí ‘person’ (ènìyàn) àti ‘san’ tí ó túmò sí ‘forager’. Léyìn èyí ni onímò ìjìnlè nípa èdá àsà, ìgbàgbó àti ìdàgbàsókè omonìyàn, anthropologist Schapera (1930) tún wá fè orúko yìí lòjù séyìn nípasè ‘Hottentot’àti ‘Bushman’ gégé bí èyà, (racia) àsà (cultural) àti ìmò èdá èdè. (Linguistic). Àwon orúmò mìíràn tí wón jé gégé bí egbé keta ti wón tún sisé lé orúko yìí lórí ni Kolnler (1975, 1981) sands (1998) àti Traill (1980, 1986). Won pinnu láti lo orúko náà Khoisan gégé bí olúborí fún àwon èdè tí kìí se ti Bantù tí kì í sì í se èdè Cushitic. Àwon onímò akíólójì fi han wí pé nnkan bí egbèrún lónà ogófa odún séyìn ni awon ènìyàn Khoisan ti fara hàn. Èyí fi han pé lódò àwon àgbà láèláè nìkan ni a ti lè máa gbó èdè Khoisan nìkan báyìí. Bí èdè Khoisan tilè farajora nínú ètò ìró, gírámà tirè yàtò gédégbé. Àìsí àkósìlè ìtàn àwon èdè wònyí mú kí o nira díè láti so ìfarajora awon èdè yìí sí ara àti sí àwon èdè adúláwò tí ó kù. Lóde àní, Ilè (South Western Africa) gúsu-ìwò òòrùn Áfíríkà títí dé àginjù kàlàhárì (Kalaharì Desert), láti Angola de South Africa àti ní apákan ilè Tanzania nìkan ní wón ti ń so èdè Khoisan. Edè Hadza àti Sandawe ní ilè Tanzania ni a sáábà máa ń pè ní Khoisan súgbòn wón yàtò nípa ibùgbé àti ìmò èdá èdè sí ara won. A wá lè so pé nínú gbogbo èdè àgbáyé, èdè Khoisan wà lára àwon èdè tí àwon onímó èdè kò kobiara sí tí a kò sì kó èkó nípa rè.
ÌPÒ TÍ ÈDÈ YÌÍ WÀ
Èdè Khoisan yìí gégé bí a ti so síwájú ń dín kù síi lójoojúmó ni. Béè ni ó sì ń di ohun ìgbàgbé. Ohun tí ó fa èyí ni pé àwon tí wón ń so àmúlùmálà èdè Khoisan bèrè sí í so èdè mìíràn tí ó gbilè ní agbègbè won; wón sì dékun kíkó àwon omo won ní èdè abínibí won. Òpò àwon èdè wònyí ni kò ní àkósilè kankan tí ó sì fíhàn pé sísonù tí àwon èdè wònyí sonù, kò lè ní àtúnse. Ó jé ohun tí ó nira díè láti so pé iye àwon ènìyàn kan pàtó ni wón ń so èdè Khoisan. Bí ó tilè jé pé a kò mo ohun tí ó selè sáájú kí àwon Òyìnbó tó gòkè bò, a kò sì mo ohun tí ó selè ní gbogbo àkókò tí àwon Òyìnbó ń sètò ìjoba, béè sì tún ni pé ìwònba la lè so mo nípa ohun ti ó ń sele ní lówólówó yìí pèlú. Sùgbón àkosílè fi hàn pé, ní bíì egbèrún odún méjì séyìn, iye nónbà tí wón ko sílè kò seé tèlé mó; àkosílè so wí pé egbèrún lónà ogófà sí egbèrún lónà Igba (120,000 – 200,000) ni won, sùgbón èyí ti di ohun àfìséyìn bí eégún fí aso. Won kò tó béè mó. Díè lára àwon èdè khoisan àti iye àwon tí wón ń so ó.
EDE, IYE ÀWON TI Ń SO, ILÚ,
Sandare, 40, 000, Tanzania
Haillom (San), 16,000, Namibia,
Name (Khoekhoegowab) 233,701 Namibia, Botswana, South Africa
Suua , 6,000, Botswana
Tsoa. 5,000, Botswana
//Ani , 1,000, Botswana
Gana, 2,000, Botswana
Kxoe 10,000, Namibia, Angola, Botswana South Africa, Zambia
//Gwi, 2,500 , Botswana
Naro, 14,000, Botswana, Namibia =Ikx’aull’ein 2,000, Namibia, Botswana
Kung-Ekoka, 6,900, Botswana, Angola, South Africa.
Oju-iwe keji[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
IHUN EDE KHOISAN
ÈTÒ ÌRÓ
Àwon èdè Khoisan kò sàì ní ìfarajora nínú ètò ìrò. Ó dá yàtò gédégbè sí àwon èdè ilè Áfíríkà yòókù, ó sì jé òkan lára àwon èdè tí ó nira.
FAWELI
Òpò àwon èdè Khoisan wònyí ni ó ń lo fáwélì márùn ún - /i/, /e/, /a/, /o/, /u/ tí a sì lè pè pèlú àwon orísìí àbùdá wònyìí bíi, ìránmú, (nasalization) ìfi káà-òfun-pè (pharyngealization) ati orísìí àmúye ohùn bíi mímí ohun (breathy voice) ati dídún ohùn (Creaky voice) tí yóò sì mú bí i orísìí ìró fáwélì bí i ogójì jáde.
KÓŃSÓNÁNTÌ:-
(Clicks) kílíìkì
Kílíìkì ni a ń pe àwon kóńsónántì won; títí kan àwon àfeyínpè (dential), àfèrìgìpè, (alveolar), afàjàfèrìgìpè (alveo-palatal), afègbé-enu-pè (lateral) àti kílíìkì afètèpè (bilabial Chick). Sandawe àti àwon Hadza tí ilè Tanzania ń lo àfeyínpè (dental ) afèrìgìpè (alveolar) àti kílíìkì afègbé-enu-pè (lateral clicks). Pèlú gbogbo àheso òrò títí di àkókò yìí orísun kílíìkì èdè Khoisan kò tíì yéni.
Àpeere:-
- Kiliiki Àfeyínpè – A máa ń pe èyí nípa gbígbé ahón sí èyìn eyín iwájú. “tsk”
- Kílíìkì Afèrìgìpè – Ó máa ń dún bí ìgbà tí a bá sí ìdérí ìgò nípa gbígbé ahón sí èyìn eyín iwájú.
- Kílíìkì Afàjàfàrìgìpè – Ó máa ń dún nípa gbígbé ahón sílè kúrò lára àjà enu.
- Kílíìkì Afègbé-enu-pè – ó máa ń dùn gégé bí ìró ti à ń lò lédè Gèésì láti mú kí esin kánjú.
- Kílíìkì Afètépè máa ń dún nípa kíkanra ètè méjèèjì, tí a sì tún sí i sílè ní kíá, gégé bí ìró ìfenukonu ni èyí se máa ń dún.
Òkòòkan àwon kílíìkì wònyí ló lè ní Kíkùnyùn-ùn, (Voicing) ríránmú (nasality), “aspiration” ati “ejection”. Láti le mú kí á ní àgbéjáde orísìírísìí kílíìkì. Àwon orísìírísìí kílíìkì wonyi ló mú kí èdè Khoisan yàtò. Àpeere nínú èdè Nama, Ogún ni kílíìkì tí wón ń lò nígbà tí wón n lo métàlélógórin nínú ède Kxoe tí ó jé òkan lára èdè Khoisan. Ní àfíkún, àádórùn-ún ònírúrú kóńsónántì kílíìkì ni wón n lo ni Gwi tí òhun náà jé òkan lára èdè Khosian wònyí. Àpeere Kílíìki Nama
SÍLÉBÙ
Gbogbo àwon kóńsónántì Kílíìkì àti èyí tí kìí se kílíìkì ló máa ń fara hàn ní ìbèrè òrò tí fáwélì sì máa ń tèlé e. Ìwònba kóńsónántì bí àpeere /b/, /m/, /n/, /r/, àti /l/ ló lè je yo láàrín fáwélì, díè sì lè farahàn ní èyìn òrò.
ÌRÓ OHÙN
Àwon èdè Khosan máa ń sàfihàn orísìírísìí ìró ohùn, bí àpeere, Jul’hoan ní ipele ohun àárún orísìí mérùn, ó sì ní ipele ohun òkè kan.
GIRAMA
Òrò àti ìhun gbólóhùn àwon èdè Khoisan yàtò síra láàrin ara won.
ÒRÒ ORÚKO
Ìsòrí méta ni òrò arúko Khoisan pín sí; bí a bá wòó, nípasè jenda, ako, abo àti àjoni ni ò pín sí. Nínú Kxoe, fún àpeere, jéńdà nínú òrò-orúko aláìlémìí tún máa ń ní nnkan se pèlú ìrísí, bi àpeere, ako ní í se pèlú gígùn, tí tò si tóbi, nígbà tí abo ní í se pèlú nnken kúkúrú, gbígbòòrò tí kó sì tóbi òrísìírísìí mófíímù ni wón fi ń parí òkòòkan àwon jéńdà wònyí.
Àpeere láti inú èdè Nama.
Khoisan , English, Yoruba ,
Khoe-b, Man , Okùnrin ,
Khoe-s, Woman, Obinrin ,
Orísìírísìí nómbà méta ni wón ní, àwon ní eyo, oníméjì àti òpò.
NÓMBÀ Apeere lati inu èdè Naro
Male (Ako), Female (Abo), Common (Ako/Abo)
SG, ba , sa _________ Dual , tsara , sara, Khoara
PL llua dzi na
ÒRÒ-ÌSE
Àbùdá gírámà tí ó sáábà máa ń je yo nínú àwon èdè Khoisan ni lílo òrò-ise àkànmónúko (verb compound) nígbà tí èdè Gèésì ń lo òrò atókùn tàbí òrò-ise kan (single verb) Àpeere
English, Khoisan, Enter go + enter.
Àsìkò (Tense)
Èrún ni a máa ń lò láti fi àsìko hàn nínú èdè KhoeKhoe àti nípa lílo àfòrò eyin nínú ede Kxoe, Buga ati //Ani Ninú àwon èdè Kalahari East Kxoe, Àfòmó èyìn ló ń fi ìsèlè ti o ti Koja hàn (Past Tense), ohun tó ń selè lówó tí ó lòdì ati jèróndì hàn nígbà tí ìsèlè lówólówó àti ti ojó iwájú ń lo Èrún. Béè náà lomó sorí nínú èdè Naro, G//ana, G/ui àti ‡Haba.
IBÁ ÌSÈLÈ
Mana nìkan ni ó ń lo ibá ìsèlè gégé bí ònà ìsèdá (Morphological Category) ó sì ya ibá ìsèlè asetán sótò sí àìsetán
IYISODI
Èrún tàbí àfòmó èyìn ni won n lo fún ìyísódì (Khoekhoe tam; G//ana G/ui àti ‡Haba tàmátema) n lò èrún fún ìyísódì nígbà tí (kxoe //Am. Buya-bé) n lo afomo eyin, nígbà mìíràn wón n lo méjèèjì. Ètò Òrò Ètò òrò tí àwon èdè Khoisan ti à ń so wònyí máa ń lò ni (Svo-Subject-Verb-Object) Olùwà òrò-ìse àti àbò tàbí (Sov-Suject-Object-verb).
Òrò Èdè (Vocabulary)
Àfihàn ìgbésí ayé àwon olùso èdè Khoisan ni òrò-èdè (Vocabulary) won jé. Ní ìwòn ìgbà tí àwon olùso èdè wònyí ń gbé pò pèlú àwon ìsèdá mìírà, èyí mú kí wón ní àwon òrò-èdè tí ó súnmó ode síse, eranko, Kóríko àti béè béè lo.
ÀKÓSÍLÈ
Òpò àwon èdè wònyí ni kò ni àkosílè sùgbón Nama ati Naro ni àkosílè àti ohun èlò ìkóni. Nama ní pàtàkì ti wà ní àkosílè láti ojó pípé.


text:
Adebáyò Faleti
Adebayo Faleti je omo Naijiria.
Awon Ise re[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
- Obìin méìndínlógún
- N ní ń bé lóòdèe Sàngó
- Ńbi ká sánpá
- Ńbi ká yan
- LOyá fi gboko lówóo gbogbo won 5
- Ńbii ká sòrò, ká fa kòmóòkun yo
- N la se ń perúu yín léléwì pàtàkì
- Fohùn òkè ta ko tìsàlè nìkan
- Kó là ń pè léwì
- Yàtò sáfiwé elélòó àti tààrà 10
- Òwe tún ń be rerere
- Won a sòrò tó gbayì létè
- Won a fi wíwúni lórí lé e
- Èyún-ùn nìkan kó, kò séni tí ò mòyún-ùn
- Àní níbii ká másà ìsènbáyé 15
- Kí gbogbo rè tún kú dùn-ún-ùn bí ojú afójú
- N la se ń peruu won ní baba
- Eni tó mòBàdàn tán tó tún mo Láyípo pèlú è
- Tó gbégùn tó gbó wóyòwóyò
- Iwájú lòpá èbìtì ó kúkú máá ré sí 20
- A kò ní í sàìmáa rí yín bá
- Basorun Gaa
- Adebayo Faleti (1985) Ogun Àwítélè Ibadan; University Press Limited, ISBN 0-19-575073-X Ojú-iwé 48.
- Adebayo Faleti (1993) Omo Olókùn Esin Heinemann Educational Books (Nigeria) PLC. ISBN 978-129-231-8


text:
Èdè Swàhílì
Ede Swahili tabi Kiswahili(ni ede Kiswahili) je ede ni Afrika.Ede naa je ede Bantu ti o gbooro ju lo fun iwulo ni iha Ìlaòrùn Áfríkà.Pupo ninu awon eya ti o wa ni Ila Oorun Afrika, ni o n lo ede naa, gege bi ede Ibara soro.Lilo ede naa wopo julo lati Ariwa orile ede Kenya titi de Ariwa orile Ede Mozambique, ati awon Erekusu ti o wa ninu okun India,fun apere Zanzibar ati Pemba, tabi Kòmórò ati Mayotte.b'o tile je pe iye eniyan egbegberun marun{5 million} nikan ni o n lo ede naa gege bi ede abinibi,Iye apapo eniyan to gbo, ati ti o le lo ede naa fun ibanisoro laarin ara, to egbegberun Ogota[60Million} eniyan[2], ni Ila Oorun ati Aarin Orile Erekusu Afrika.
Ìmò Eréfē[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
Swahili je ede Bantu. pupo ninu awon Eya ti wa ni Eba odo Okun India, ni Ila Oorun Afrika ni o si n lo Ede naa. Pupo ninu awon oro ti o jeyo ninu Ede Swahili,lo ní orisun ninu Ede Larubawa, nitori Ibalopo ti o waye laarin awon Eya Bantu, ati awon Onisowo Larubawa, ti o wa ni eti bebe Sánji (Zanj) ati pásíà (Iran) ni Ila orun Afrika, ni bi odun Ogorun mejila sehin. Awon ede miran ti jeyo ninu awon oro Swahili ni Ede Jamani(German), Ede Potoki(Portuguese),Èdè Gẹ̀ẹ́sì(English), ati Ede Faranse{French}, lati awon Ibalopo ti o waye larin awon onilo ede wonyii, ni nkan bi odun Ogorun marun (500) sehin.Ede Swahili ni oni ,ti di ede Keji, ni Ilo fun Egbegberun eniyan ni orile-ede meta ni Iha Ila Orun Afrika, Tànsáníà, Orílẹ̀-èdè Olómìnira Tòṣèlúaráìlú ilẹ̀ Kóngò ati Kenya, ni ibi ti ede naa ti je ede Ijoba.Ijoba Orile ede Uganda so ede naa di kiko ni gbogbo Ile Iwe alakobere, ni odun 1992. Bi o tile je pe igbese naa o sele bi won ti se ro, Ijoba orile ede naa so ede naa da Ede Ijoba no odun 1995, fun Imura s'ile ti Ìsọkan ti agbègbè Ilà Orùn Áfríkà. Gbogbo eniyan orile-ede Komoros ninu okun India ni o le so Ede Swahili, tabi ede ti o fara pẹ Swahili, fun apẹẹrẹ Èdè Shíkọmọ(Comorian).Iye eniyan die si n lo ede na ni awon Orile Ede Bùrúndì, Rùwándà, ati Ariwa orile ede Sámbíà
Itokasi[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
- ↑ Ethnologue list of countries where Swahili is spoken
Thomas J. Honneybusch, 2010, "Swahili", International Encyclopedia of Linguistics, Oxford, pp. 99-106
David Dalby, 1999/2000, The Linguasphere Register of the World's Languages and Speech Communities, Linguasphere Press, Volume Two, pg. 733-735
Benji Wald, 1994, "Sub-Saharan Africa", Atlas of the World's Languages, Routledge, pp. 289-346, maps 80, 81, 85
- ↑ Irele 2010
- ↑ http://wikisource.org/wiki/Baba_yetu


text: 1Man Pɔɔl, un sá Yeesu Kriisitoo kpambal din Unimbɔti ti-Fiiliu nì Yeesu Kriisitoo un pu ti mákée túnnée, 2di ŋmàn̄ takalda nee kí tīī sii Tiimootee un sá m-ba bindi pu jipɔɔn a nín fɔ̃ɔ̃ Yeesu Kriisitoo ki kííyee puee. Ti-Baa Unimbɔti nì ti-Dindaan Yeesu Kriisitoo ń ŋá-si tiŋan, kí sɔ̄ a-saai, kí tīī-si ŋgbansɔŋfi. 3Ŋyunti ŋun m dàá nìn yīkì kí nīn cá Maseeduaanee, m nìn tùkū-si yii á nīn kā Eefeesi kí pìin̄ bin bí niin ki dàkà tinyimɔmbɔtee nsan bí taa ti dàkà. Á nīn ŋáań míǹ, 4ki dàkà-bi bí taa nín̄ kā ki máafí mmaam ki kàaǹ atiŋkpikiyin ŋin kaa dɔ́otée. An cāabìń kunikpɔŋkpɔkɔu, kaa tútuǹ unil ń béé Unimbɔti nín yɔ́oǹ puee: an dàkà yii tí fɔ̃ɔ̃-u kí kíí. 5Kun pu ní a kpáafí-bi mimmee di sá a là bí nīn cáá dineendi din nyēeń dipɔɔnyaandinee ní, bi-landɔkɔjaatiŋu ń nīn sá mmɔnti bi-fookiiu ń nīn bá ki pɔ̄ɔ̄. 6Biba dū an saŋŋuee ki fá, ní ki cūtì ki kɔ́ tibɔfan tin kaa cáá taapuee ni. 7Bi bàà là kí nīn dàkà binib Unimbɔti marab, ama nì min kɔkɔ bi dàkà nì mpɔnee, bíǹ biba kaa gbìl̀aaa kaa nyí tibɔti tin bi sòoǹee taapu. 8Ti nyí yii marab sá tiwammɔntiil ní, a yaa dū marab gbanti ki ŋá min sá á dūú ŋée. 9Ti nyí yii an kaa sá binimɔntiibi pu ní bi yɔ́oǹ marab, an sá bin gáatèe, nì bin yiliŋ pɔ̄ɔ̄yee, nì bin kaa tɔ́ Unimbɔtee, nì bikpitiŋaliibi, nì binib bin kaa là Unimbɔtee, nì bin bíiĺ Unimbɔti wantee, nì bin kù bi-baabi nì bi-nabee, nì binikpɔliibi, 10nì bin ŋáań tilaakpaalee, nì bin dò nì bi-ninjajutiibee, nì bin nyáfí binibee, nì binyimɔndambi, nì bin pùtī fam famee, nì bin kɔkɔ ŋáań tin jáà nì ibaamɔn bɔti tin bi dàkà-tee pu ní bi yɔ́oǹ marab. 11Tinyool Nimbɔtiu un bí mmɔnnee bɔmɔntiiti tin u dū ki ŋá m-ŋaanee poon ní tin m sòon̄ ki tīī-ni nee kā. 12M jáaḿ ti-Dindaan Yeesu Kriisitoo un di tīī-mi mpɔn ki cáá m-pu dimákal yii ḿ ŋá u-tundee. 13Nì min kɔkɔ m nìn sòoǹ u-pu min kaa kítèe ki sàantí u-yab ki wɔ́b̀-bee, Unimbɔti súń m-saai, kun puee maa nìn fɔ̃ɔ̃ Yeesu ki kíí, kaa nìn nyí yii m bíī yìntī. 14Ti-Dindaan ŋá-mi tiŋan tikpil ki yāntì m fɔ̃ɔ̃ ki kíí, ní ki tīī-mi dineendi din nyēeń Yeesu Kriisitoo ceeyee. 15Tibɔti nee sá mbaamɔn ní ki máaǹ báà ŋma ń fɔ̃ɔ̃-tì kí kíí mmɔntiimin; di sá yii Yeesu Kriisitoo dɔ́miń duulnya nee ni kí fīī binikpitib, binikpitibee kansikinee man di sá unikpitikpaan. 16Ama ní Unimbɔti súń m-saai ki yāntì Yeesu Kriisitoo dī man unikpitikpaan pu ki dàkā u-mɔtiiki nín wīikí min bulfee, án nīn sá kudaaŋŋu kí tīī bin dàá dāá fɔ̃ɔ̃-u kí kíí fool boon kí ká mmaŋfafɔkɔn ŋun kaa kúntée. 17An puee, bí pàkà kí nyɔ̄ŋkì Ubɔti un bí jaanjaan kaa kúù, baa wālfí-uee. Úǹ baba di sá Unimbɔti, kí nīn cá abin abin! Ameen. 18Sii m-biki Tiimootee, m dū tibɔti nee ki ŋá a-ŋaan. Kii Unimbɔti bɔnaatiliibi nín nìn sòon̄ min a-pu ki yɔ́oǹ dooooyee, á tɔ́kɔń bi nín nìn sòon̄ puee pu kí já kujamɔntiiu, 19kí nīn gbíntì ki ŋúb́ tin a fɔ̃ɔ̃ ki kííyee kí nīn cáá nlandɔkɔmɔnti. Biba fá nlandɔkɔmɔnti ní bi-fookiiu ŋá fam. 20Ti kāntí binib gbanti kansikinee Imeenee nì Aleeksandi, bin m dū ki tīī Sitaan an nín dàá ŋá pu án cíiǹ-bi bí béé kí taa nín̄ gítī sòoǹ ki bíiĺ Unimbɔtee.


text:
Kalulu
Ndugu M’Hali tabi Kalulu (c.1865 – 1877) je omo Afrika oniwofa ati omo agbatoju si Henry Morton Stanley. O ku nigba odo sugbon nigba igbesiaye soki re o se abewo lo si Europe, Amerika ati Seychelles. O je yiyesi pelu iwe kan, o je yiyalaworan ni Madame Tussauds bee sini o je alejo nigba isinku Dr Livingstone.[1]
Itan igbesiaye[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
M’Hali je bibi ni Afrika o si di alayanfe Henry Morton Stanley leyin ti won fifun ni Tabora ni Tanzania. Stanley fun ni ominira o si yi oruko re si Kalulu. Oruko re tele ni "Ndugu M’Hali" to tumosi "Arakunrin ore mi".[1] Stanley pe ni Kalulu nitori pe o ro pe o tumoso ọmọ ẹtù sugbon awon miran ti so pe o je ehoro.
Some see their relationship as homosexual but there is no firm evidence.[1] Leyin igba ti Stanley sawari Dr Livingstone o pada si Ilegeesi o si mu Kalulu pelu re.
Itokasi[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 Colonialism and homosexuality p.43-44, Robert F. Aldrich, 2003, Routledge, accessed July 2010


text: 1Man Pɔɔl un sá Yeesu Kriisitoo tɔntɔnliu, Unimbɔti yíiń-mi ki gāntì ḿ nīn sá Yeesu kpambal kí sòoǹ u-bɔmɔntiitee di jáaḿ-ni. 2Dooooyee ní Unimbɔti nìn dī u-bɔnaatiliibi pu ki pɔ̃oǹ-ti u-bɔmɔntiiti gbanti ki ŋá u-takaldau poon ki síiǹ. 3U-Jipɔɔn ti-Dindaan Yeesu Kriisitoo pu ní tibɔtee sòoǹ. Ti yaa làá kpèè tinitanee, u nyánní ubɔti Dafiidi maaliŋu poon ní. 4Ti yaa làá kpèè u-Fām min sá circiree jandi puee, Unimbɔti nín fīkitì-u ditaŋkpiilinee, u dàkā yii u sá u-Jipɔɔn mpɔndaan. 5U-pu ní ti ká diyimɔɔl kí nīn sá u-kpambaliŋ, an nín dàá ŋá pu tí yàntī atimbun kɔkɔ nib ń fɔ̃ɔ̃ kí kíí kí nīn kíǹ ki ŋáań min min Unimbɔti lèe, ní u-yindi ń ká tinyool. 6Nimbi Room yab bin Unimbɔti yíiń ní nīn kíǹ ki sá Yeesu Kriisitoo yabee mun kútì poon. 7Nimbi ní m ŋmàn̄ takalda nee, nimbi bin kɔkɔ Unimbɔti néeń ki yíiń ní nīn sá u-yabee. Ti-Baa Unimbɔti nì ti-Dindaan Yeesu Kriisitoo ń ŋá-ni tiŋan kí tīī-ni ŋgbansɔŋfi! 8Mpeekaaminee, m dī Yeesu Kriisitoo pu ki jáaḿ m-Nimbɔtiu ni-kɔkɔ pu, kun puee bi sòoǹ ni nín fɔ̃ɔ̃ Unimbɔti bɔti ki kíí puee ajan kɔkɔ pu. 9M téetí ni-pu múlmul m-wimmeem poon. Unimbɔti un m nɔ́ɔ́ nì m-pɔbil kɔkɔ ki sòoǹ u-Jipɔɔn bɔmɔntiitee nyí yii tin m lèe sá ibaamɔn. 10Baabadal m-wimmeem poonee, m bàlfī Unimbɔti yii an yaa sá u-lammi, ú pɔ̄-mi nsan ŋyunti nee ḿ dāan̄ kí màntì ni-pu, 11kun puee m-nimiliŋ máǹ ḿ dāan̄ ni-cee kí cáań-ni Unimbɔti Fām pɔ̄kaati tiba tin ŋūǹ kí kūtì-ni mpɔnee. 12M nín dàá lì puee di sá tí ŋmā kí dū ti-fookiiu un ti-kɔkɔ cáá Unimbɔti puee kí tīī tɔb kunyannyaau. 13Nnabiyaamu, m là ní béé yii m mākafì miŋa nì miŋa kí bàà dāan̄ ni-cee, ama nìn din maa ká nsan. M bàà là yii m-tundi ń lòoǹ abil ni-cee kii dì nín lòon̄ atimbun ŋin kíǹee cee puee. 14An sá-mi dipɔndi ní ḿ sòoǹ Yeesu bɔti kí tùkù báà ŋma, bin nimiliŋ ŋúbitèe nì bin nimiliŋ kaa ŋúbitèe, bin nyí iciinee nì bin kaa nyí tibee. 15Míǹ pu ní m-nimiliŋ máǹ ń dāan̄ kí sòoǹ tibɔmɔntiil gbanti kí tùkù nimbi bin bí Roomee mun. 16An kaa cáá-mi icoo ḿ sòoǹ tibɔmɔntiil gbanti, kun puee tì sá Unimbɔti pɔŋŋu ki fìil̄ bin fòol̄-tì ki kíikée. Mpeepeekaamee, Juuda yab, ní boonee ki dāa nín kpáaǹ bin kaa sá Juuda yabee mun. 17Tibɔtee dàkà-ti nsan ŋun Unimbɔti dì ki kpántí unil deedeedaan u-nimiinee: an sá unil ń fɔ̃ɔ̃ kí kíí ní. An kífí nì fookii ní kí tin kúntí nì fookii, kii an nín ŋmàn̄ Unimbɔti takaldau poon puee, yii: “Deedeedaan kāntí dimaŋfal u-fookiiu pu ní.” 18Di sá yii doooo yilpu ní Unimbɔti dàkà u-ŋuul nnibiyaamu lakasikpitib pu. Baa tɔ́ úǹ Unimbɔti ní ki ŋáań ikpiti. Bi-tuŋkpitiŋ kaa yàntī ibaamɔn ń tɔ̄ i-tundi bi-ni. 19Kun pu ní Unimbɔti dàá dáaĺ bi-tafaliŋee di sá bi wál̀ kun unil ŋūǹ kí ká kí béé Unimbɔtee, an sá Unimbɔti di nyántì ki dàkā-bi. 20Di sá yii, doooo Unimbɔti nín náań yilpu nì taapuee, atuun ŋin u túńee ŋūǹ kí yàntī unil ń béé u-ban Unimbɔti bimbim min baa wāĺee an dàkà yii: u-pɔŋŋu ŋun kaa kúntée nì Unimbɔtiiti. Mimmee unil kaa ŋūǹ kí ká nnaakpal yii waa nyí-u. 21Bi nyí Unimbɔti, ní kaa pàkà-u, kaa jáaḿ-u u-ŋanti pu min máaǹ bí jāam̀-uee. Bi fá-u, ki nɔ́ɔ́ bi-landɔkɔi in kaa bí deedeeyee, ki kpántì bigbaambi, ní bi-pɔbiliŋ kɔ́ dibɔmbɔndin. 22Bi bí ki gà bi-biŋŋi yii bi cáá iciin, kaa nyí yii bi wáatì ní. 23An nín bàà sá bí nyɔ̄ŋkì Unimbɔti tinyooldaan un kaa kúùyee puee, ní bi nyɔ́ŋkí tiwan tin bi kpítì ki nántiǹ unil un kúùyee nì inoon nì tiwaŋkuti nì tin fù kitiŋee mun. 24Kii bi-pɔbiliŋ poon bi nín lēēkí nīn ŋáań tijɔkɔndee puee, Unimbɔti dū-bi ki líiǹ tijɔkɔndi, bí nīn bíiĺ bi-ba. 25Bi dū Unimbɔti bɔti tin sá ibaamɔnee ki fá, ki yɔ̃oǹ inyimɔn, ní ki nɔ́ɔ́ ki tòotī tiwan tin Unimbɔti náańee ní ki fá unaanli u-ba, un máaǹ bí nīn nyɔ́ŋkí-u baabadal kí nīn cée! Ameen. 26Míǹ pu ní Unimbɔti dū-bi ki líiǹ kukpeeu kun kɔ̄ntí-bi icooyee. Di sá yii an nín bàà sá binimpoobi ń mɔ̄ǹ bininjabee, ní bí fàtīí dūú mɔ̄ǹ bi-nimpujutiibi. 27Míǹ mbaantiim, bininjab kaa ti là binimpoobi, ní ki kíǹ ki là tɔb ŋmaniŋma tikpil ki dò nì tɔb. Bi-tuuŋŋi gbanti cáań ditafadaaldi din sá bi-paati tin máaǹ-bee ki tɔ́ bi-pu. 28Kii bi-landɔkɔi nín sá yii Unimbɔti kaa máaǹ bí béé-uee puee, Unimbɔti dū-bi ki líì, ní bi-landɔkɔi gátì, ní bi kíǹ ki ŋáań min kaa máaǹ bí ŋée. 29Bi kpántì binikpitib mbaamɔm, ki ŋáań min kaa ŋān̄ee, ki cáá nnimitaataam, nì ntoom, ki cáá kináŋ nì nnikpaakoon tikpil, ki néeń kujaau, ki ŋmàtíǹ tɔb, ki kíiĺ tɔb, ki sòoǹ ki bíiĺ tɔb, 30ki sìí tɔb. Bi sá Unimbɔti nannanliibi, ki sɔ́kò binib, ki yòontí bi-ba yilpu, ki dàkà bi-ba, ki nāantí isampɔɔn ki dì ki ŋáań ikpiti, ní kaa tɔ́ bi-nab nì bi-baabi. 31Baa cáá iciin, bi yaa pɔ̃oǹee, baa ŋáań tin bi pɔ̃oǹee. Baa cáá dineendi, kaa sūǹ bin kíǹee saai. 32Nì min kamaa bi baasii nyí tiŋan yii Unimbɔti bí yii bin bin ŋáań ikpiti gbantee máaǹ ŋkúmee, bi gbíntì ki ŋáań ikpiti gbanti. Tin gítī lákatèe di sá bi bí yii bin ŋáań ikpiti gbantee di ŋáań min kítèe.


text: 1Teeoofiil, m nìn ŋmàn̄ m-takaldapeepeekaau poon tin kɔkɔ Yeesu nìn kíĺ ki ŋáań, ki dàkèe, 2doooo ŋkilkaam ali ki tin sāā ŋwiin ŋun u jɔ́m̀ yilpuee. U-kúm nì u-fìkititam boonee, kí wàatī kí nín jɔ̄m̀ee, u kpáafì akpambal ŋin u nìn lútèe nì Unimbɔti Fām pɔŋŋu. 3U nín kpíì ki fīkitèe, u nyántì u-ba ki dàkā u-boonnooliibi ŋfunyɔm tikpil ali ki tin sāā iwiin immuŋku ili kí dàkà yii u lafun bí dimaŋfalin; ní bi-nimil ká-u, ní u sòon̄ nì bi Unimbɔti beel bɔti. 4U nì bi nín nìn dáá bée, u kpáafì-bi yii bí taa yīkì Jeerusaleem tiŋkin. U bí-bi yii: “Ní kàl̄ kí cīití ti-Baa Unimbɔti nín nìn pɔ̃oǹ dipoondi diŋyee, dipoondi din bɔti m nìn sòon̄ nì nee. 5Kun puee nì nnyim ní Jaan nìn fùul̀ binib; ama nimbee, nì iwiŋkaaŋkaa nee poonee, Unimbɔti dàá fàl̀-ni nì Circir Fām.” 6Ŋyuntee, akpambal nì Yeesu nìn kpáfì ki kēe, bi bālfì Yeesu yii: “Ti-Dindaan, an sá ŋyunti nee ní a dàá fàtīí yàntī Israyeel yab ń fɔ̃ɔ̃ dibeelaaa?” 7Ní u kíí-bi yii: “M-Baa nín dū úǹ u-ba pɔŋŋu ki síiǹ iyunti nì iwiin iŋyee kaa sá ni-yati. 8Ama Unimbɔti Fām dàá kpákatiń ni-pu kí tīī-ni mpɔn ŋubɔ, míǹ boonee, ni dàá lēēm-pu seera Jeerusaleem tiŋkin nì Juudee nì Samarii timmun, kí tin sāā kutagbɔŋu nì kitiŋ kuntinyɔkɔ.” 9U lī míǹ ki dɔ́òyee, u-kpambaliŋ bíī kpèé-uee, ní an yɔ̃oǹ-u ki cáā nín jɔ́ḿ yilpu, ní ditagbandi diba dɔ́miń ki līkiǹ u nì bi kansikin, ní baa ti wāĺ-u. 10Bi dáá gbíntìi yú ki kpèé yilpu u nín cá puee, kpalaayee, bininjab bili dee bi-nimiin ki pēētiwampin, 11ní ki bí-bi yii: “Gaaliilee yab, ba pu ní ni yú ki kpèé kutaa pu míǹ? Yeesu un ni ká u yíkì ni-kansikin ki jɔ́ḿ yilpu nee, dàá dāá fàtīí tí gítiń míǹ mbaantiim kii ni nín ká u jɔ́m̀ pu nee ní.” 12Niinee ní Yeesu kpambaliŋ yíkìń Ɔliifi sufii jool pu ki fātìi nín gítiń Jeerusaleem. (Dijoolee kaa nìn dátiǹ Jeerusaleem: an dandatiŋu nìn sá ditaŋkpal diba ní.) 13Bi bāań niinee, ki jɔ́m̀ diditɔntɔkɔl din-ni bi nìn péēkpàaā kpáfée. An nìn sá Piyeer nì Jaan nì Jaaki nì Andree nì Fiiliipi nì Toomasi nì Baateeleemii nì Maatiu nì Jaaki Alfee jipɔɔn nì Siimɔn un nìn là kí jáǹ Room yabee, nì Juudi Jaaki jipɔɔn. 14Bíǹ kɔkɔ nìn kpáfì kinyɔɔbaantiii ki mòtīi mèé ŋwimmeem, bi nì binimpoobi biba, nì Maarii Yeesu na, nì Yeesu naalib mun. 15Iwiin gbanti poonee, Piyeer síl̀ nnabiyaamu mun nìn kpáfì ki bàn̄ kii binib imuŋku iluuyee kansikin, ki bí-bi yii: 16“Nnabiyaamu, an máaǹ yii Unimbɔti takaldau nín nìn sòon̄ min Juudasi pu dooooyee, an ŋá míǹ. Kun puee Unimbɔti Fām dī Dafiidi pu ki sòon̄ Juudasi un nìn līntì nsan bi cúú Yeesuee pu. 17U nìn ŋmàl̄ ti-kansikin ki mun sá ti-tundi nee poon yɔu ubɔ. ( 18Unil gbanti dū ntoonam nimiliŋ ki dá kusaau. Niin ní u lítì dicincibil, u-pool pɔ̃ɔ̃, ní ina yāaǹ. 19Jeerusaleem yab kɔkɔ nín gbìl̄ an bɔti gbantee, ní bi pú kusaau gbanti diyindi bi-soonin yii: Akeeldama, an taapu sá yii: fatiku saaku). 20Soom takaldaun ní ubɔti Dafiidi nìn sòon̄ ki síiǹ yii: 'U-kɔŋkooŋŋu ń kpántí kudigbuŋu, ubɔ ń taa ti kɔ́ kudii gbantin,' ní ki gítī ŋmàn̄ yii: 'Ubɔ ń fɔ̃ɔ̃ u-tundi.' 21- 22“Míǹ puee an máaǹ ubɔ ń dāan̄ kí kūtì ti-pu kí nīn lèekī seera ti-Dindaan Yeesu fìkititam pu. Udaan máaǹ kí nīn sá ti nì bin nìn cēentí Yeesu ŋyunti ŋun u dáá bí ti-cee ti cá ajan sá kamaayee kansikin ubɔ. Udaan máaǹ kí nin sá ti nì bin nìn bí kí yòon̄ ŋyunti ŋun Jaan nìn fùul̀ binib Unimbɔti nyimee ki dāa sāā ŋwiin ŋun Yeesu yíkì ti-kansikin ki nín jɔ́ḿ yilpuee.” 23Piyeer lī míǹ ki dɔ́òyee, ní bi cáań binib bili, Jooseefi un bi yíì Baarsaabasi ki gítì páaǹ-u diyindi yii Justusee, nì Maatiyasi. 24Ní bi mēēyii: “Ti-Dindaan, sii di nyí báà ŋma pɔbil. Dàkà-ti un ní a lēēbi-kansikinee, 25udaan ń kpántí a-kpambal kí nīn bí mpaan ŋun Juudasi dūu fá ki búntì u-laŋkee.” 26Bi tɔ́ kasee, Maatiyasi jíń, ní bi dū-u ki ŋàl̄ akpambal saalaa nì dibee pu.


text:
Ilé-Ifẹ̀
Ilé-Ifẹ̀ je ilu ni Naijiria
ILÉ -IFÈ[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
- Ilé Ifè, Ifèe tèmi
- Ilé Ifè, ìlú àwon akoni
- Ibùgbé àwon ènìyàn jànkàn
- Ibi ìfisolè oríi Yoòbá
- Àbí béè kó, bí mo puró, e só 5
- Ibè nilé Àdìmúlà Oòni Ifè
- Àjàláyé Olófin Oòduà
- Òrànmíyàn oba aláyé lu jára
- Morèmi òngbà tíí gbará àdúgbò
- Èlà Ìwòrì, ikò àjàlórun 10
- Òrìsà bàmùtàtà bàmùtata tá a fi rómo èdá padà
- Ilé Ifè, ìlú àwon olùdá ayé
- Ifè, ìlú àwon àtòrunbò
- Ifè ni wón gbé gbolúbi dúdú, funfun
- Ìyín lèèyàn òòsà pàápàá forí rìn dé 15
- Njé ìwo Ifè oòyè dabò, olórí ayé gbogbo
- Mo rántí bíyàà mi àgbà se mó-on ń fi ó korin
- Létí odò èsìnmìrìn
- N kò rí o rí ká so pàtó
- Sùgbón mo ríyà tó o je lóríi wa 20
- Ojúù mi kò sàìtéjèè re
- Èjè tó o ta sílè fún wa
- Èjè tó towó ìyà wá
- Ìyà tó towó ìsé wá
- Ìsé tó towó ègbin ròólè 25
- Nígbà tómo tá a bí dé
- Wáá fowó orò júweelée baba è
- Tí funfun dé wáá kó o lérú
- Tó kó e tomo tòòsà
- Ògòrò òòsàa wa la fi sàféèrí 30
- Tá a firúnmolè sàwátì
- Òsùpá Ìjió ti lo tèfètèfè
- Ilé-Ifè, njé so fún mi, Ifè oòyè dabò
- Séwo náà làwon alára bátabàta se báyìí se?
- Tí wón dójú tì ó, tí wón kégbin bá
- o láa 35
- Njé kí la ó ti sòròò won sí, ìwo Ifè?
- Ká sáà fi wón sílè máa wòye
- Ká fòrò fúnrúnmolè
- Ká fáwon igbámolè lórò so
- Ká fòrò sebo ká fi sètùtù 40
- Kóhun rere tún lè padà sílé ifè
- Ení bá ní kébo má dà
- Kó máa bébo lo réré ayé.


text: 1É kọ è é gboó kọ é kil sĩ́ ló gè sí pọ́lọ́ kọ bé sàn nyíe Bàrì palà ge bọọ? 2Á lọ̀! E beè ù kilma kĩ e pọ́lọ́ dì, à é tení náà vaá è gboó kpáá kil sĩ́ gè tõo m dùm ge sí pọ́lọ́ é? 3É kọ nóo nyímàì kọ, tṍó e ba è tú múú logmáiá, mè ba beè logíi kọ bé è zọ Kráìst Jíìzọ̀s gbaa ló vaá zọ̀e ù? 4Vóá à naa, tṍó e ba è tú múú logmaiá, bà gbá lì beele nè Kráìst vaá è gbá zọ̀e ù, kọ bé dì belí bé e bẹẹ Tẹ̀ beè tú a kpóó e a di dù̃ùnè kẽ̀èmàe lọl kè mà ú naaá, à naamáná gé kọ beele é tõo m ãa di dùm. 5Boo bée kọ, bé e beè gbá zọ̀e ú naaá, vóá bé e Bàrì é kẽenai gé lọl kè mà ú, dì belí bé e a è kẽe Kráìst lọl kè mà ú naa é. 6È nyímà kọ ba beè tú bẹẹ nómá sĩ́ deè di dùma ká kú té boo tṍó e ba è tú Kráìst ká boo bàà gbànà téá, kọ bé Bàrì kyọ sĩ́ gbele kpóó tàn ge sí pọ́lọ́ e a di m bẹẹ nom kpá lóá, naa ní e bè née kpáá dúná gyóòlo nè pọ́lọ́. 7Boo bée kọ tṍó e nen ú à di pọ́ì vaá pọ́lọ́ náa é láá kpáá lẹ̀ẹ̀lànàe bel ló. 8Bé e e ni zọ Kráìst ùa, è ḿmè nyíe boo kọ è é zọe dìnà gé dùm. 9Boo bée kọ è nyímà kọ Bàrì beè kẽe Kráìst lọl ke mà ú vaá náa é kpáá úná. Ú náa é kpáá iénáe kói ló. 10A beè ú kilma kĩ e pọ́lọ́ dì ene tóm vaá à lee. Vaá dùm e a gboó di kátogóí à dì nè Bàrì. 11T̃ẽ̀ènè báá bé e boolo é gboó tui bọọ ló sẹlẹi naanii é, dì belí gbò e o ni úi kilma kĩ e pọ́lọ́ dì, sõò ò dìí dùm nei Bàrì tení domá ló bọọ gè gbaa ló Kráìst Jíìzọ̀s. 12Ó gá zigai kọ pọ́lọ́ á kpáá lẹ̀ẹ̀là bel ló bọọ nom kpá ló, naa ní e o é naanii kọ̀láá nu e a dú bọọ tàn ge naa. 13Ó gá tui tọ́ọ̀ ke tõ̀ò e a dìí ló naamai nu ge simá pọ́lọ́. Tãa vó, ò túi bọọ ló nèi Bàrì, dì belí gbò e o beè úi vaá Bàrì à kẽéi lọl ke mà ú nvee m dùm. Túi dénè ke tõ̀ò e a dìí ló nèi Bàrì kọ á tú naamá nu e a lelà. 14Ó gá zigai kọ pọ́lọ́ á lẹ̀ẹ̀lài bel ló, boo bée kọ ó géi kè kẽ log, sõò ò dìí kè bá sàn nyíe e Bàrì íeí ló. 15É kọ è é gboó kọ, tã́gíní bé e é gé kè kẽ logá vaá è di kè bá sàn nyíe e Bàrì íeí lóá, mè é gboó sí pọ́lọ́? Á lọ̀! 16Boolo nyímài kọ tṍó e o túi bọọ ló nveenii kè kẽ ene nen vaá naanii nu e a kọ́ ó naanii, ò dúì gyóòlo nèi nen e o naanii nu e a kọ́ ó naaniiá. Ò é láá sài neai gè dúi gyóòlo nei pọ́lọ́ vaá à man ú nèi, à bè kọ ò dúi gyóòlo e o dìí nei gè gbanii tṍ ló vaá à náa kọ Bàrì á leevèi bel. 17Ene tṍó e a kil nvéeá o beè dúi gyóòlo nèi pọ́lọ́. Sõò è ṍà Bàrì zaa, boo bée kọ kátogóí o palà ge túi bọọ ló nei gè gbanii tṍ ló dò bá nu e Bàrì beè nèiá. 18Bàrì beè dùùlài lọl bá lẹ̀ẹ̀là bel pọ́lọ́, vaá túi naamá gbò gyóòlo e o dìí nèi gè naa nu e a lelà. 19M̀ tú di tõ̀ò e a di zẹ̀ẹ̀ beele gbò nen dòmà bá nèi, boo bée kọ ò ọ́ọlìì ló gè vàlẹ̀ bá tavẹi nu. Dì belí bé e o beè olòó tui gbò ke tõ̀ò e a dìí ló nei gè simai kọ̀láá kà pọ́lọ́ nè bàg naaá, vóá bé e o é gboó túnai gé gbò ke tõ̀ò e a dìí ló nei gè simai lé tóm naa é, naa ní e o é dìí káí kátogóí. 20Tṍó e o beè dúi gyóòlo nèi pọ́lọ́á, tọ́ọ̀ nen náa géè lẹ̀ẹ̀lài kọ ó naanii nu e a lelà. 21Mó kà bélè ní e o beè iei lọlii ló gbò nu e kẹ́ẹ siíi ló kátogóíá é? Gbò nuá man ú! 22Sõò Bàrì a dùùlài lọl bá pọ́lọ́ kátogóí, vaá túi naamá pá a gbò gyóòlo. Bélè e o íèì kọlà kọ ò tõonii káí, vaá nu e a man kọlà dùm e bè náa tá. 23Boo bée kọ kp̃ẽ̀ kòm e nen íe ló pọ́lọ́ kọlà ú, sõò pọ́ì dõ̀ò nu e Bàrì nè nen e a gbaa ló bẹẹ Dõò Kráìst Jíìzọ̀s kọlà dùm e bè náa tá.


text:
Èdè Àmháríkì
Amhariki Èdè Sèmítíìkì (Semitic) kan ni eléyìí tí nnkan bú mílíònu márùndínlógún ń so gégé bí èdè àkókó ní Ethopia (ìtópíà). Níbè, wón ń lò ó gégé bí tí ìjoba ń mú lò. Àwon bú mílíònù márùn-ún ni ó ń so èdè yìí ní agbègbè Ethiopia nígbà tí àwon òpòlopò mílíònù mìíràn ń so èdè yìí gégé bí èdè kejì àkókúntenu ní Ethiopia àti Sudan (Sùdáànù). Láti nnkan bíi séńtúrì kerìnlá (14th Century) ni èdè yìí ti ní àkosílè. Àkotó Amharic ni wón fi ko ó sílè. Àkotó yìí ní Kóńsónántì métàlélógbòn òkòòkan won sì ní èdà méjeméje. Èdà kóńsónántì tí ènìyàn yóò mú lò dúró lóró fáwèlì tí kóńsónántì náà yóò bá je yo. Àbá ti ń wáyé nípa pé kí àtúnse wà fún àkotó yìí. Àwon kan sì ti kóra won jo fún ìpolongo láti so èdè yìí di àjùmòlò (Standardisc).


text: 1Jíìzọ̀s beè gboó kọ́ nè gbò e bà ólò nyoonée nvée nè dénè nen e a di kĩé kọ, 2“Gbò nóòmà Log nè pá Fárèsì ní e ba è sẹlẹ kọ bà á baa tẽ́ Log Mózìs nè gbò nen é. 3Vóá, ò íè ge gbaniíva tṍ ló vaá ò náanii kọ̀láá nu e bà kọ́. Sõò ó gá noi ba láb, boo bée kọ ba láb téní kele aa ló nu e bà gé nóomà. 4Bà noo tò e a el ló nen íé ból, boo tṍó e baala á gé kpènà ló ge tú bãànà ene kpóó nvéé bá ben kè kẽ. 5“Bà ólò gbĩ́ kọ gbò nen á monìèva tṍó e bà gé náánìè ene kà lé nu. Boo bée vó, bà ólò bọ̀ọ̀vẹ̀ gbàà baála ńbẹ̀lẹ̀ ge piia boo gbọ̀ sĩ́ nè boo bũ bá, e mon bel Bàrì e ba è emí dẽe nu ólò di m. Bà ólò bọ̀ọ̀vẹ̀nà gé ból zái e a di gbṍó gã́ ba kàn ge uuá ból, kọ bé gbò nen valẹ bá mòn kọ bà gé fãè Bàrì. 6À ólò leemáva gè ĩì tẽ́ ke tõ̀ò ka kọ̀láá kĩ e bà íe naa nu gè ṍ zààva nè m ba tọ Bàrì. 7À ólò leemáva kọ, tṍó e gbò nen kanava mon gbẹá kè ki, mè bà á nveenìèva ka ló vaá kolìèva ʽNen Dò Bá.’ 8“Sõò ó gá kọi kọ bọọ vígà á kolìèi ʽNen Dò Bá,’ boo bée kọ ò íèì kóló t̃ẽ̀ènè kà Nen Dò Bá, sõò dénè boolo dúì vígà. 9Ó gá kolii tọ́ọ̀ nen e a di boo bàlà booí kolííe bọọ Tẹ̀, boo bée kọ ò íèì kóló t̃ẽ̀ènè kà Tẹ̀ e a di káála. 10Ó gá kọnai gé kọ bà á kolìèi ʽNen tùle,’boo bée kọ áá nda, Méné e Bàrì Sa, ní e a dú bọọ nen tule é. 11Nen e a dìí zẹ̀ẹ̀ e a bọọ, é sí tóm nè na gbòa. 12Boo bée kọ nen e a dala ló boo, Bàrì é kìlmàé kẽ, vaá nen e a kilmà ló kẽ, Bàrì é dalàe boo. 13“À é tavàlàí ló, e boolo gbò nóòmà Log nè pá Fárèsì, boolo gbò bàà sĩ́! O kpegai deè gbò e bà gá è bã ke lẹ̀ẹ̀là bel Bàrì! Sõò boolo nóo zigàì ge bãi, à bè ge aalií deè nei gbò e a gé bii ge bã̀. (( 14“À é tavàlàí ló, e boolo gbò nóòmà Log nè pá Fárèsì, boolo gbò bàà sĩ́! O kpálìì bá gbò va tãa, vaá boo bée ge uu bá boo bọọ pọ́lọ́, ò olòó loi gbele begè dẽe bel nei Bàrì. Boo bée vóí, Bàrì é palà ge kpọ́i té ló!)) 15“À é tavàlàí ló, e boolo gbò nóòmà Log nè pá Fárèsì, boolo gbò bàà sĩ́! O fulìì múú nè kã́á kãà kẽ vaá gbĩi t̃ẽ̀ènè nen e a gá zọ́i sí bọọ tọ Bàrì, sõò tṍó e o ni íeíe, ò gboó naanii kọ ẹlẹ á bọ́ ló bàà tóm gbò bé e boolo bọ́ì ló ge kilií ke tõ̀ò bẹẹ ló naa. 16“À é tavàlàí ló, e boolo gímá dẽe gbò tule! O nóomàì kọ, ʽLog náa sííá nen e a tú Tọ Káí zilmá zíl, sõò mè log sííá nen e a tú nóò kpé e a di Tọ Káí zilmá zíl.’ 17Bọ̀ì gbò ból e bè nóo monìì nu! Ńmoní ní e a bọọ é? Nóò kpé, sẹ̀ Tọ Káí e a kpoolà nóo kpéá sẹlẹ káí nè Bàrì e? 18Ò nóomànàì gé kọ, ʽLog náa sííá nen e a tú gbani vààla gyọ́ọ zilmá zíl, sõò mè log sííá nen e a tú vààla gyọ́ọ e a di boo gbaniá zilmá zíl.’ 19Boolo gbò gímá dẽe! Naa kọ ńmoní ní e a bọọ é? Nu e bà váámá gyọ́ọá, sẹ̀ gbani e a kpoolà vààla gyọ́ọá sẹlẹ káí nè Bàrì e? 20Vóá, nen e a tú gbani vààla gyọ́ọ zilmá zíl á nyimá kọ mè dénè nu e a di boo gbaniá ní e a gé túè zilmànàè gé zíl é, 21vaá nen e a tú Tọ Káí zilmá zíl á nyimá kọ mè à gé túè Bàrì e a di Tọ Káíá zilmànàè gé zíl. 22Nen e a tú káála zilmá zíl á nyimá kọ mè à gé túè kpò té méné e a di káála nè Bàrì e a ĩ́ì tẽ́ boo zilmànàè gé zíl. 23“À é tavàlàí ló, e boolo gbò nóòmà Log nè pá Fárèsì, boolo gbò bàà sĩ́! O kpẽ́ì ene ke tõ̀ò boo òb boo bãànà nu e o ólò tẹlẹi ló gyã́á kọ á kpè e a dì belí méǹt, déèl nè kámẹ̀n, sõò ò gboó gbẹmai nvée ge sẹlẹ gbò lẹ̀ẹ̀là e a palà ge dì bíi e a kọlà lé bèèla, sàn nyíe, nè ge dẹlẹ nyíe boo Bàrì. Na gbò nuí ní e a bọ́ ló kọ ò gá è naanii vaá gbanai gé ló ńna gbòa é. 24Boolo gímá dẽe gbò tule! O nyímàì ge peelii tṍó vaá kolei múm lọlii m bọọ míí, sõò nóo nyímàì tṍó e o sọọlàì mèn láo! 25“À é tavàlàí ló, e boolo gbò nóòmà Log nè pá Fárèsì, boolo gbò bàà sĩ́! Ò lógìì kpá ló bọọ gbag nè bọọ bù̃, sõò nu e o beè tui bá kpóó nè gọ̀l òò tumai ní e a di ḿmá m é. 26Olo gímá dẽe nen Fárèsì! Zẹẹ́ õ̀ònà m o gbag nè m o bù̃, kọ bé kpá ló gboó láá õ̀òànà gé. 27“À é tavàlàí ló, e boolo gbò nóòmà Log nè pá Fárèsì, boolo gbò bàà sĩ́! Ò bélìì kpò lí e bà tú ẹ́ẹ́ ágbá tẹlẹ ló vaá à kpe dẽe ge ẹ̀b, sõò kóló ló kpóó nè nu e a ni bem ní e a di m é. 28Vóá bé e boolo tõonii kè sĩ́ gbò nen belí bé e o dúì lé, boo tṍó e kẹ̀lẹ̀ kẹ̀lẹ̀ nè pọ́lọ́ lab dògò ḿmaí m naa é. 29“À é tavàlàí ló, e boolo gbò nóomà Log nè boolo pá Fárèsì, boolo gbò bàà sĩ́! O noonìì kpò lí gbò kọ́ bùlà Bàrì vaá gbĩi zẹ́gẹ́ ló kpò lí gbò lé lab dògò. 30Sõò ò dii e o gé kọ́i kọ, be o beè dií dee bọọ gbò nómá tẹ̀a, mè nóo gá è zọíva eelai mii gbò kọ́ bùlà Bàrì. 31Kátogóá, ò gé túì bọọ gã́ kọmai kọ bọ̀ì pá nvín gbò e ba è fẹ́ gbò kọ́ bùlà Bàrì! 32Be vó ò agẹlẹi ló elaí boo tóm e bọọ gbò nómá tẹ̀ géè sì! 33“Boolo gbò naanà, gbò pá nvín kpí bom! Bàrì náa é aa ló ge túi nvee ke tõ̀ò bẹẹ ló. 34Boo bée vó, m̀ gé kọ́ nèi kọ m̀ é lẹẹlà gbò kọ́ bùlà Bàrì, gbò nyìmà nu nè gbò nóòmà nu mái. Ò é beè fẹi sìgà ọ̀và, ò kái sìgà ọ̀và kú té, ò kpọ́i té ló sìgà ọ̀và gbẹaí m bọọ tọ Bàrì, vaá ò kpoíva aalíí bon dọí bon, 35kọ bé mii dénè gbò lé lab dògò e ba è ù gbẹ́aí ból, aa ló mii sàn Ébẹ̀l dọ ló mii Zakaráíà, e a dú nvín Barakáíà, e o beè fẹi gbẹaí gbà gbá àn káí nè gbani vààla gyọ́ọ e a di Tọ Káíá. 36M̀ ló kà kà bel nèi kọ dénèi é dí boo togó gbò e a di deeí! 37“Jerúsàlẹ̀m, Jerúsàlẹ̀m! O fẹ́ì gbò kọ́ bùlà Bàrì vaá tui dem tobmai gbò e Bàrì beè lẹ̀ẹ̀là mái! Ku tóm gbò e m ni gbĩ́ ge kolíi bõonè belí bé e kà kõ̀ò kólí pá a nvín bõoá kè pó naa, vaá nóo zigàì e! 38Ẹvii, mè Bàrì é sãànà bá ló bọọ Tọ Káí gbẹẹ́ kẽ. 39Boo bée kọ m̀ gé gboó kọ́ nèi kọ nóo é monnám̄i dọ̀ tṍó e o é kọ́i kọ, ʽBàrì á tãànè dee bá nen e a dú boo bée Dõò.’ ”


text: 1Boo bée kọ è nyímà kọ tṍó e na kà tọ kpò sãa e e di m̄í, e a náámá bẹẹ nom kpá lóí, é kyọà, Bàrì é nei tọ e e é tõo m káála, tọ e ẹlẹ beè tú ńlẹ bá tìbmà, e a é di dọ̀ dee e bè náa tá. 2Kátogóí, e e di di m na kà nom kpá lóí, è di m pyòlà túu, vaá à palà ge dú bẹẹ tàn gè gbĩ́ ge kọ è é nveàè na kà nom kpá ló e a aa káálaá. 3È gbĩ́ì ge di m bẹẹ ãa nom kpá lóí kọ bé bíi nom kpá ló náa é kpáá dìnàí ló. 4Boo tṍó e e di di m na kà tọ kpò sãa boo kunu kẽí, e a náámá bẹẹ nom kpá ló e a dìí lóí, è pyòlà túu vaá olòó bùlà. Níì ge kọ è gbĩ́ì ge aa m bẹẹ nom kpá ló boo kunu kẽí nì, sõò ge kọ è gbĩ́ì ge nvèà ní e a aa káálaá, kọ bé di dùm e bè náa tá sọọlà mèn bẹẹ nom kpá ló e a é láá ùi. 5Bàrì ní nen e a è kpoogèi dee ló sẹ̀ẹ̀ na kà nyààai é, vaá a è nei a Nyómá naamá nu e a zógè kọ à é néi kọ̀láá kà nu e a è kpoogè dee ló sẹ̀ẹ̀i. 6Boo bée vó, nyíei di aga boo lee, vaá è nyímà kọ boo tṍó e e di di m na kà nom kpá ló, e a náámá bẹẹ tọí, mè è gáà iná tọ bẹẹ Dõò. 7Boo bée kọ zìgà bel ní e e tõoma na kà di dùmi é, níì nu e e monmà dẽe nì. 8Nyíei palà ge di aga boo vaá à é léémái gè aa m bẹẹ nom kpá ló, e a dú bẹẹ tọí, vaá di tọ kĩ e e é zọ bẹẹ Dõò tõ̀òà. 9Náa kal ló bée kọ vó, nu e a bọọ kọlà kọ kà bè è di di m bẹẹ tọ kĩí à bè è di ló ẹlẹ kĩé, è gbĩ́ì ge naa a lèèma. 10Boo bée kọ dénè bẹ̀ì é íè ge élá m té bèèla bel kè sĩ́ Kráìst. Bu nen é íé kpẽ́ nyòòmà nu e ẹlẹ beè naa boo tṍó e a è di m nom kpá ló boo kunu kẽí, kà bè a è naa lé à bè pọ́lọ́. 11Beele nyímà ló nu e gè siiá pọ̀ ló Dõò Bàrì kọlà. Boo bée vó, è ólò gbĩ́ gè naa ní e dõòna gbò é nyímáná gé ló. Bàrì palà ge nyimá ló beele, vaá m̀ ẹb dẽe sĩ́ kọ boolo palà ge nyimanái gé ló. 12Née gé kpáá gbĩ́ gè lèèlà bẹẹ bá nèi, sõò è gbĩ́ì ge kòl bée kà lé nu e o é élai boo tui beéle kaamai ka, kọ bé ò láá nyimai bá e o é áámái bel nei gbò e bà ólò tú mèà e nen íé, e bè níì a lab dògò nì, kààmà ka. 13É kọ kà kà e bè née nyímà bẹẹ bá? Be à dì naa vó, à dú boo bée Bàrì. Sõò be ọ́ẹ̀ dẽei, à dú boo bée boolo. 14Vùlà súú dẽe ló Kráìst ní e a gé lẹẹlà bel ló beéle é. Kráìst beè ú boo dénè nen, vaá è nyímá kọ ú e ene nen beè ú boo dénè není tẹlẹ bàlà kẽ kọ dénè nen beè ù. 15A beè ú boo dénè nen, kọ bé gbò e bà di dùm náa kil sĩ́ gè naa baála lee ló, sõò ge naa lee ló nen e a beè ù vaá Bàrì à kẽeée lọl ke mà ú boo bée baalaá. 16Vóá à naa, lọl kátogóí ààmà née gé túná íb súú dẽe e pá bàlà boo ólò ẹ̀bmà nená vaá kpáá ẹ̀bmànà tọ́ọ̀ nen. À dú kà kà kọ à íe tṍó e e beè tú íb dẽe e a dì belí vó ẹ̀bmà Kráìst, sõò née gé kpáá naana vó. 17Tṍó e nen gbáá ló Kráìst, à dú ãa nen m ge dẽ̀à. Nómá lab dògò a tení àà, vaá ãa lab dògò a dààà togó. 18Bàrì ní e a naa dénè gbò nuí nèi é. À nvèè fẹ́ẹ́ fẹẹ̀ ló èèlè nyíe zẹ̀ẹ̀ beele nè ẹlẹ tení dú ló Kráìst, vaá tú tóm gè nvèè fẹ́ẹ́ fẹẹ̀ ló èèlè nyíe zẹ̀ẹ̀ gbò nen nè ẹ̀ẹ̀ nvee bá beele. 19Nu e e kọ́ kọ̀là kọ mè Bàrì beè nvèè fẹ́ẹ́ fẹẹ̀ ló èèlè nyíe zẹ̀ẹ̀ dénè gbò nen nè ẹ̀ẹ̀ tení dú ló Kráìst. Náa bugiva pọ́lọ́ ló, vaá a è tú kpẹa e a kọ́ sĩ́ dee e a ólò nvèè fẹ́ẹ́ fẹẹ̀ ló èèlè nyíe zẹ̀ẹ̀ gbò nen nè ẹ̀ẹ̀ nvee bá beele. 20Vóá à naa, beele éla boo bée Kráìst, dì belí nu e ẹlẹ, Bàrì, gé tení dú ló beele vaá bàn dénè gbò nen. È gé baníi boo bée Kráìst kọ ó zọi Bàrì naai fẹ́ẹ́ fẹẹ̀ ló. 21Kráìst náa beè sí tọ́ọ̀ kà pọ́lọ́, sõò Bàrì beè sẹ̀ẹ̀màe bá nen pọ́lọ́ boo bée beele, kọ bé Bàrì leèvè bel beele tení dú ló bẹẹ gè gbaa ló Kráìst.


text: 1Man Pɔɔl un sá Unimbɔti tɔntɔnliu ki sá Yeesu Kriisitoo kpambalee di ŋmàń takalda nee kí tīī sii Tiiti. Úǹ di túnní-mi ḿ yàntī bin Unimbɔti lútì bí nīn sá u-yabee ń fɔ̃ɔ̃-u kí kíí, kí béé nnimbɔtisan baamɔni, 2ní bí ŋmā kí nīn kíǹ ki máká mmaŋfafɔkɔn ŋun kaa cáá dikuntilee pu. Doooo jaanjaan ní Unimbɔti un kaa mɔ́ntée pɔ̃oǹ yii u dàá tīī-ti dimaŋfal gbanti. 3Ŋyunti bāańee, ní ti-Fiiliu Unimbɔti dī u-nyɔɔbundi pu ki nyántì tin u nìn pɔ̃oǹee ki dàkā-ti. Dinyɔɔbundee di sá din u ŋúbiǹ-mi ki bí yii ḿ nīn sòoǹee. 4Sii Tiiti un kpántì m-ba bindi pu jipɔɔn ti-kɔkɔ nín fɔ̃ɔ̃ Yeesu ki kííyee puee ní m ŋmàń takalda nee kí tīī. Ti-Baa Unimbɔti nì Yeesu Kriisitoo ti-Fiiliu ń ŋá-si tiŋan, kí tīī-si ŋgbansɔŋfi. 5M yāntì-si Kreeti tiŋkin yii á púntí kí bɔ́ntí ditundi din kíǹ niinee, kí kàan̄ bikpilib Kriisitoo nikitiŋ kansikin kitiŋ sá kamaa poon, kii m nín nìn péē tùkū-si puee. 6Kriisitoo nikitil kpiliu máaǹ bí taa ká u-pu ibɔkpiti iba, kí nīn cáá unimpubaanti, u-biyaamu ń nīn sá bin fɔ̃ɔ̃ Yeesu ki kíí ki sá mun pu binib kaa sòoǹ yii mu-bimbim kaa ŋān̄, muaa tɔ́ binibee. 7Di sá yii un kpòotī Kriisitoo nikitilee tundi di sá ú nīn kpèé Unimbɔti tundi ń còom̀, an puee waa máaǹ bí ká u-pu ikpiti iba, ú taa nín̄ sá ulambidaan nì uŋuudaan nì udanyɔgbil, kí taa nín̄ sá kìlkil niliu nì un dì isaŋkpiti pu ki kāntí animilee. 8Ama ú nīn fòol̄ binicambi tiŋan, kí nīn néeń tin ŋān̄ee, kí nīn cáá iciin, kí nīn bí deedee ki sá circir, kí nīn ŋūǹ ki ŋúb̀ u-ba. 9U máaǹ kí nīn kpáafí tibɔŋmanee án píkí kii bi nín dàkā-tì puee, an nín dàá ŋá pu ú ŋmā kí nīn cáá tibɔŋman gbantee ki tìì binib kunyannyaauee, kí kpáàā dàkà bin mun kaa là tibɔti gbantee bi-yìntitamee. 10Di sá yii binib tikpil bí ki gáatì ki cáá tibɔfan ki kíiĺ binib, bin péēyì diyilee di sá Juuda yab kansikin biba. 11Á pìin̄-bi nsan bí taa ti sòoǹ, kun puee bi dàkà tin kaa máaǹ bí dàkèe, ki bíiĺ adicammɔn, ki dì icoo sani míǹ kí ŋmā kí ká animil. 12Bi-bɔnaatiliu ubɔ, u sá ukreetija di nìn lī yii: “Kreeti tiŋki yab péēsá binyimɔndambi ní, ki cáá ntoom kii ipeecuncutee, ki sá biwutijoodambi, ki sá bipoofub.” 13Kijapaayee nín lī puee, waa mɔ́ntì. An puee, á kpìin̄-bi tiŋan an nín dàá ŋá pu bi-fookiiu ń nīn sá ibaamɔn yɔuee, 14bí yàntī titiŋkpikibɔti tin Juuda yab cáá ki máafée, nì binib bin fá ibaamɔn saŋŋu ki yɔ̃oǹ bíǹ bi-ba marabee bɔti. 15Binib bin bí circiree, tikɔkɔ sá circir ní ki tīī-bi, ama bin kaa fɔ̃ɔ̃ Yeesu ki kíí ki kɔ́ tijɔkɔndee, tiba kpá ki bí bíǹ cee circir, kun puee bi-landɔkɔi nì bi-ciini kɔ́ tijɔkɔndi. 16Bi gà bi-biŋŋi yii bi nyí Unimbɔti, ní bi-tuuŋŋi ŋin bi ŋáańee dàkà yii baa nyí-u. Bi sá bikpitib ní ki gáatì, kaa ŋūǹ kí ŋá ditummɔntiil báà diba.


text:
Àwọn èdè Niger-Kóngò
Àkójopò èdè tí a mò sí Niger-Congo dín mérin ni òjì-lé-légbéje. Grimes (1996) ríi gégé bíi èyí tí ó tóbi jùlo ní àgbáyé àti wí pé àwon èèyàn tí ó ń so òkan tàbí èkejì nínú. àwon èdè yìí fón ká orílè ayé ju àwon ìyókù akegbe won lo. Ní orílè èdè Afíríkà, àwon èdè tí ó ní èèyàn tí ó pò jùlo ni wón jé èyí tí a lè rí ní abé àkójopò èdè Niger-Congo. Bí àpeere, èdè tí ó tóbi jùlo ni Senegal, Wolof jé òkan lára àwon èdè Niger-Congo; Fulfude tí ó tàn káàkirí ìwò oòrùn àti àárín gbùngùn Afíríkà, okan níbè ni. Béè náà ni èdè Manding tí ó gbajú gbajà òpòlopò orílè èdè ní ìwò oòrùn Áfíríkà bí ó tilè jé pé onikaluku ni ó ní orúko tí ó ń pe èdè yìí, oun náà sì ni a mò sí Bambara tí ó jé èdè orílè èdè àti ìjoba Mali àti Dyala, èdè Okòwò gbalé-gboko. A kò gbodò gbàgbé Akan ní orílè èdè Ghana. Yorùbá àti Igbo náà kò gbéyìn níbè, èdè pàtàkì ni méjèèjì yìí ní orílè èdè Nàìjiria. Ní àárín gbùngbùn Áfíríkà, èdè Sango ni wón ń so. Àwon èdè Bantu bíi Ganda, Gikuyu, Kongo, Lingala, Luba-Kasari, Luyia, Mbundu (Luanda), Northern Sotho, Sukuma, Swahili, Tsonga, Tswana, Umbundu, Xhosa ati Zulu. Ó tó èèyàn bíi Mílíònù lónà otà-lé-lóòdúnrún sí Mílíònù irínwó tàbí jù béè lo tí wón ń so èdè Niger Congo ní Áfíríkà, gégé bí Grimes (1996) se so.
ISÉ ÌWÁDÌÍ LÓRÍ ÌPÍN ÈDÈ NIGER-CONGO
Okan gbòógì lára àwon èdè tí a rí lára ìpín èdè Niger-Congo ni àkójopò èdè Bantu jé. Àwon èdè yìí gbale tààrà ní ilè Áfíríkà, wón sì jora gidi. Ní abé gírámà re, a ríi wí pé àwon òrò orúko inú àwon èdè yìí jora gan-an, èyí ni ó sì mú àwon onímò tí ó jé aláwò funfun fi ara balè se isé ìwádìí ní orí àwon èdè wònyí. Koelle àti Bleek so wí pé òpòlopò èyà èdè tí àwon ènìyàn ìwò oòrùn Áfíríkà ń so ni ó ní òrò orúko tí a sèdá nípa àfòmó ìbèrè. Nínú ìwádìí tirè, Meinhof sa awon èdè kan jo tí wón fi ara pé ara won láti ara òrò orúko won sùgbón tí gírámà won yàtò díè. Èyí ni òún pè ní ‘Semi-Bantu’. Westerman se isé tí ó jo mó ti Meinhof díè. Ní tirè, ó se ìpìnyà láàrin àwon èdè tí ó farahàn ní ìlà-oòrùn àti ìwò-oòrùn ilè Sudan. Ó se àkíyèsi àwon èdè kan tí a rí ní apá ìwò oòrùn ilè Sudan; àwon náà ni ó pín sí ìsòrí méfà: Kwa, Benue-Cross, Togo, Gur, Mandingo, àti ti ìwò oòrùn Àtìláńtíìkì. Òpòlopò sílébù nínú àwon èdè wònyí ni wón jé ‘CV’. Greenberg yapa díè nínú èrò ti rè. Ó se àtúnpín àwon èdè wònyí láàrín odún 1949 sí 1954. Ní tirè, ó pín Bàntú àti ìwò oòrùn Sudan sí ònà kan soso tí ó pè ní Niger-Congo, ó sì se àdáyanrí ìlà oòrùn Sudan sí ìsòrí mìíràn òtò, ó pè é ni Nilo-Saharan. Isé rè sì fi ara pé ti Westerman tààrà ní abé ìsòrí yìí. Àwon kókó inú isé Greenberg ni ìwònyí:
(a) Orúko Mandigo yí padà sí Mande
(b) Àárín gbùngbùn Togo di ara Kwa
(d) Benue-Cross yí padè di Benue-Congo
(e) Bantu di ìsòrí kan lábé Benue-Congo
(e) Fulfude di ara ìsòrí ìwò oòrùn Àtìláńtíìkì; Serer àti Wolof sì di ara kan náà pèlú fulfude.
(f) Adamawa kún àkójopò èdè yìí
(g) Ní odún 1963, Kordofanian kúrò ní èdè Kòtó-n-kan ó di ògbà kan náà pèlú Niger-Congo. Orúko wá yí padà, ó di Niger-Kordofanian (tàbí Congo-Kordofanian).
Greenberg fura sí ipe èdè àwon èdè wònyí, ó sì tóka síi wí pé /ףּ/. Kordofanian ati /m/ Niger-Congo jo ara won. Èyí sì máa ń jeyo dáadáa nínú àwon àfòmó ìbèrè àti àwon òrò Kòsemánìí kan nínú àwon èdè yìí. Léyìn Greenberg ni Mukarovsky se àtúpalè àti àtúnpín àwon èdè yìí, Ó yo Kordofanian, Mande, Wolof-Serer-Fulfulde, Ijoid àti Adamawa kúrò níbè; àwon ìyókù ni ó sì pè ní ‘Western Nigritic’. Ayé sí téwó gba isé yìí gan-an ni láàrín àwon olùwádìí ìjìnlè. Àtúnse gbòógì wáyé láti owo Bennett àti Sterk (1977), Wón fi ojú lámèyító wo àwon òrò orúko tí ó fara jo ara won nínú àwon èdè wònyí. Ìgbàgbó won ni wí pé Kordofanian àti Mande ti yà kúrò lara won. Léyìn èyí ni ìwò oòrùn Àtìláńtíìkì yà kúrò lára ìsòrí èdè yìí tí a sì fún àwon tí ó kù ní orúko ààrín gbùngbùn Niger-Congo. Ara àwon wònyí ni Ila-oòrùn Adamawa, Gur, Kru àti Ijo wà. Òkan gbòógì isé lórí ìwádìí yìí ni The Niger-Cong Languages (Bender – Samuel 1989) jé. Àgbékalè ìsòrí èdè Niger-Congo gégé bí a ti mo lónìí ni a se àte rè sí ìsàlè yìí (Boyd 1989) nípa lílò àlàyé fún òkòòkan won.
Nínú ate yìí a rí, ‘Proto-Niger-Congo’ nínú èyí tó jé wí pé ‘Kordofanian’ ni ìsòrí àkókó tí ó kókó yapa. Mande àti iwo oòrùn Atlantic ni ìsòrí kejì tí ó tún yapa béè, èyí tí wón fi hàn wá lábé ‘Proto-Mande-Atlantic-Congo’. Àwon èyí tí ó tún dàbí rè ni àwon tí wón pín sí abé ìsòrí ààrín gbùngbùn Niger-Congo. Láti ara ‘Proto-Ijo-Congo’ ni ‘Ijoid’ ti yapa, lábé rè ni a tí rí Ijo ati Defaka. Lábé ‘Proto-Ijo-Congo’, a rí ‘Proto-Dogon-Congo’ èyí tí Dogon yapa láti ara rè. Lábé ‘Proto-Dogon-Congo’, a rí ‘Proto-Volta-Congo’ tí ó pín sí ìwò oòrùn Vota-Congo àti ìlà oòrùn Volta Congo (Proto-Benue-Kwa). Ní a pá ìwò oòrùn Volta-Congo ni a ti wá rí Kru, Pre, Senufo; ààrin gbùngbùn Gur àti Adawawa (Bikirin, Day, Kam ati Ubangi). A lè pè é ní Gur-Adamawa. Ní apá ìlà oòrùn, ni a ti rí ààrín gbùngbùn orílè èdè Nìjíríà tí òhun náà tún yapa, a sì rí Bantoid Cross lábé Ìlà oòrùn yìí. Lára Bantoid Cross yìí ni Cross River ti yapa, nígbà tí a wa rí Bantoid lábé Bantoid Cross.
KORDOFANIAN
Ní agbègbè orí òkè Nuba ní orílè èdè Sudan ni àwon ènìyàn tí ó n so èdè yìí wópò sí jùlo bí ó tilè jé pé Ogun àti òtè ti fón òpòlopò àwon ènìyàn yìí ká. Àte ìsàlè yìí ni ó se àkójopò àwon ìsòrí èdè tí ó wà ní abé ori èdè Kordofanian.
Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Kordofanian’ tí ó pín sí ìsòrí mérin òtòòtò: Heiban, Tahodi, Rashad, Katla. Heiban pín sí Ìlà Oòrùn (Ko, Warnang); ààrín gbùngbùn (Koalib, Logol, Laru, Ebang, Utoro); lààrín ‘Central àti west’ a rí shirumba; Ní ìwò oòrùn (Tiro àti Moro). Talodi: lábé Tolodi, a rí Ngile (Masakin) àti Dengbebu, Tocho, Jomang, Nding, Tegem. Rashad: lábé rè ni Tagoi àti Tagali wà. Katla: lábé rè ni kalak (Katla) àti Lomorik (Tima).
MANDE
Ìwò oòrùn Áfíríkà ni àwon ènìyàn tí ó ń so èdè yìí Sodo sí jùlo. Àwon ìhú tí a sì ti rí àwon tí èdè won pèka láti ara orí èdè yìí ni Mali, Cote d’Ivoire, Sierra Leone, Liberia, Burkina Faso, Senegal, Gambia, Guinea Bissan, Mauretania, Banin, Ghana, Togo ati Nigeria (Dwyer 1989; Kastenholz 1991/2). Ó tó ènìyàn bíi mílíònù méwàá sí méjìlá tí wón ń so ó.
Nínú àte yìíu a rí ‘Proto-Mande’ tí ó pín sí ìwò oòrùn àti ìlà oòrùn ní ìbèrè pèpè. A wá rí ìwò oòrùn fúnrarè tí ó tún wá pín sí ààrín gbùngbùn tàbí Gúúsù-ìwò oòrùn àti Àríwá ìwò oòrùn. Láti ara ààrín gbùngbùn tàbí Gúúsù-ìwò oòrùn ni a ti rí: Mandaing ati Koranko, Vai àti Kono, Jogo (Ligbi, Nnmu, Atumfuor, Wela) àti Jeri, Sooso àti Yalunka, Kpelle, Loomu, Bandi, Mande ati Loko. Láti ara àríwá-ìwò oòrùn ni a ti rí Sorogama àti Tieyaxo, Tiema Cewe, hainyaxo, Soninke (Azer), Bobo (Sya), Dzuun (Samogo-Guan) àti Sembia, Jo (Samogo-Don). Ní ìlà Oòrùn a rí : Mano, Dan (Yakuba, Gio) àti Tura (Wen), Guro (Kweni) àti Yanre, Mwa àti Wan (Nwa), Gban àti Beng (Gan). Bákan náà, ni a rí: Bisa, Sane (Samogo-Tongan, Maya) àti San(South Samo, Maka), Busa (Bisa, Boko), Shanga àti Tyenga.
Oju-iwe Keji[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
ÀTÌLÁŃTÍÌKÌ
Gégé bí orúko rè ti fi ara hàn ìwò oòrùn Áfíríkà, ní èbá òkun Àtìláńtíìkì ni èdè yìí sodo sí jùlo. Ó fónká láti enu odò Senegal títí dé orílè èdè Liberia. Díè lára àwon èdè tí ó pèka sí abé orí èdè yìí ni a ti rí: Fulfulde, Wolof, Diola, Serer àti Remne. Sapir (1971) ni ó se àgbékalè àte ìsàlè yìí: Fig 2.4. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Atlantic’ tí ó pín sí Àríwá àti Gunsu. Ní àríwá ni a ti rí Fulfulde àti Wolof, Serer, Cangin, Diola ati Pupel, Balanta, Bassari/Bedik ati Konyagi, Biafada/Pajade, Kobiana/Kasanga àti Banyin, Nalu, Bijago(Proto-Atlantic), Sua, Temne, Sherbro àti Gola, Limba. IJOID Apá gúúsù ilè Nigeria ni a ti rí àwon tí wón ń so èdè yìí. Èdè náà ni a mò sí Defaka àti Ijo. Jenewari àti Williamson (1989) ni wón se àgbékalè àte isálè yìí Fig 2.5. Nínú àte yìí, a rí ‘Proto-Ijoid’ tí ó pín sí Defaka ati Ijo. Ijo pín Ìlà-oòrùn àti ìwò oòrùn. Lábé ìlà-oòrùn ni a ti rí: Nkoro, Ibani, Kalabari, Kirike (Okrika), Nembe ati Akaha(Akassa). Lábé ìwò-oòrùn ni a ti rí : Izon, Biseni, Akita (Okordia), Oruma.
DOGON
Àwon ènìyàn bíi ìdajì mílíònù tí a bá pàdé ní ilè Mali àti Burkina Faso ni wón n so èdè yìí. Bendor-Samuel àti àwon ìyókù (1989) ni ó gbé àte yìí kalè. Fig 2.6. Ínú àte yìí, a rí ‘Proto Dogon’ ti o pín si ìsòrí mefa. Àwon ìsòrí náà nìwòn yìí (a) Plain - Jamsay tegu, Toro teju, Tene ka, Tomo ka (b) Escarpment - Toro soo, Tombaco soo, Kamba soo (d) West - Dulerí dom, Ejenge dó (e) North west - Bangeri Me (e) North Platean - Bondum dom. Dogul dom (f) Ìsòrí kefà ni Yanda dom, Oru yille àti Naya tegu.
ARIWA VOLTA-CONGO Kru, Gur àti Adamawa-Ubangi ni àwon èka èdè tí a lè rí ní abé ìsòrí ‘ARIWA VOLTA-CONGO’ bí ó tilè jé wí pé àwon èdè yìí ti fónká orílè KRU Orílè-èdè Cote d’Ivoire àti Liberia ni a ti lè rí àwon ènìyàn tí wón ń so èdè yìí. Ó tó ènìyàn bíi mílíònù kan sí méjì tí wón ń so èdè yìí. Tí a bá wo àte ìsàlè yìí, a ó se alábápàdé àwon èdè bíi Kuwaa, Tiegba, Seme àti béè béè lo lára orí èdè ‘Kru’. Fig 2.7. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Kru’ tí ó pín sí ìsòrí méta. Àwon ìsòrí náà nìwòn yìí (a) Ìlà-oòrùn - Godie àti Kouya, Dida, Kwadia, Bakwe ati Wane. (b) Ìwò-oòrùn - Grebo complex, Guere complex, Bassa, Klao (d) Ìsòrí kéta ni àwon bíi Kuwaa, Tiegba, Abrako, Seme. GUR Èdè yìí gbajú gbajà dáadáa àti wí pé òpò ènìyàn ni ó ń so èdè yìí ní orílè ayé. A lè rí àwon ènìyàn tí wón ń so èdè náà ní orílè èdè bíi Cote d’Ivoire Ghana, Togo, Benin, Burkina Faso àti Nigeria. Ó tó èèyàn bíi mílíònù márùn-ún ati àbàbò tí wón ń so èdè yìí gégé bí Manessy 91978) ti se ìwádìí rè. Fig 2.8. Nínú àte yìí a rí ‘Proto Gur’. Ní ìbèrè pèpè ó pín sí:- Ààrin gbùngbùn Proto; Kulango àti Loron (Proto-Gur); Viemo, Tyefo, Wara-Natioro, Baatonum, Win (Toussian). Ààrin gbùngbùn Proto: eléyìí tún wà pín sí ìsòrí meji pere: Àríwá àti Gúúsù. Lábé àríwá, a rí : Kurumfe, Bwamu Buli-Konni, Ìlà-oòrùn Oti-Volta, Iwò-oòrùn Oti Volta, Gurma, Yom-Nawdm. Lábé gúúsù, a rí: Lobi àti Dyan, Kirma àti Tyurama, Ìwò-oòrùn Gurunsi, ààrin gbùngbùn Guruusì àti Ìlà-oòrùn Guruusi, Dogose àti Gan.
ADAMAWA-UBANGI Èdè tí ó gbòòrò ni èdè Adamawa-Ubangi. Ipèka rè bèrè láti apá Gúsù-Ìwò oòrùn Nàìjíríà títí dé Àríwá-Ìwò oòrùn Sudan. Àpapò iye àwon tí ó ń so èdè Adamawa tó mílíònù kan àti ààbò-Crozier àti Blench (1992); Grimes (1996). Mílíònù méjì lé légbèrún lónà òódúnrún ni Barreteau àti monino (1978) tóka sí gégé bí àwon tó ń so èdè Ubangi. Èyí túmò sí pé àpapò àwon tí ó ń so èdè Adamawa-Ubangi ní ìbèrè pèpè jé mílíònù mérindín ní egbàá lónà ogórùn-ún láì ka àwon tí ó ń so èdè Sango mó o. Fig 2.9. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Adamawa-Ubangi’ tí ó pín sí ònà méjì ní ìbèrè àpeerè. (a) Adamawa (b) Ubangi Adamawa - eléyìí tún pín sí àwon àwon ìsòrí mìíràn bíi: Leko, Duru, Mumuye/Yendang ati Nimbari; Ubum, Bua, Kim, Day; Waja, Longuda, Jen, Bikwin, Yungur. Bákan náà ni a rí: Ba (Kwa), Kam, Fali. Ubangi - Gbaya; Banda, Ngbandi, Sere, Ngbaka àti Mba; Zande.
SOUTH VOLTA-CONGO Bennett ati Sterk (1977) pe ‘South Volta-Congo ni ààrin gbùngbùn àríwí Niger-Congo. Atótónu wáyé nípa yíyapa tí ó wá yé láàrin Kwa àti Benue Congo nítorí pé wón sún mó ara won pékípékí-Greenberg (1963). Pàápàá jùlo yíyapa láàrin èdè kwa, Gbe àti Benue –Congo: Bennett àti Sterk (1977) àti síse àtúnse. Kranse (1895) ni ó se ìfihàn orúko ‘Kwa’ fún ayé. Bíi mílíònù lónà ogún ni Grimes (1996) fi yé wa wí pé ó ń so èdè náà. Greenbery (1963a) pín-in sí ìsòrí méjo, ó sì so àwon èdè ààrin gbùngbùn Togo po mo ìsòrí tirè. Stewart 1994 ni o se àgbékalè àte ìsàlè yìí. Fig 2.10. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Kwa’ tí ó pín sí ìsòrí méfà ni ìbèrè pèpè. Àwon ìsòrí náà nìwòn yìí: (a) Ega, Avikan ati Alladian, Ajukru, Abidji, Abbey, Attie (b) Potou Tano (d) Ga ati Dangme (Proto-Kwa) (e) Na – Togo (e) Ka – Togo (f) Gbe
Òpòlopò àwon ìsòrí wònyí ni o tún jé àtúnpín sí ìsòrí mìíran bí àpeere :- Potou-Tano, Na-Togo, Ka-Togo, Gbe. Potou-Tano: èléyìí pín sí Potou àti Tano.
Lábe Potou ni a ti rí Ebríe àti Mbatto
Tano – eléyìí pín sí ìsòrí mérin. (a) Krobu (b) Ìwò-oòrùn Tano: Abure, Eotilé (d) Ààrin gbùngbùn Tano: Akan, Bia (Nzema-Ahanta) àti (Anyi, Banle, Anufo). (e) Guan – O tun pín si Gúúsù níbi ti a ti rí Efutu –Awutu ati Larten-Cherepong-Anum. Bákan náà ni Àríwá Guang. Na-Togo:- Ó pín sí Lelémi – Lefana, Akapatu-Lolobi, Likpe, Santrokofi; Logba (Na Togo); Basila, Adele. Ka-Togo ;- Ìsòrí eléyìí pín sí Avatime, Nyangbo-Tafi; Kposo, Ahlo, Bowiri (Ka-Togo); Kebu, Animere. Gbe :- Lábé èyí ni a ti rí: Ewe ati Gen/Aja, Fon-Phla-Phera
BENUE CONGO Èka méjì òtòòtò ni èdè yìí ni: Ìwò-oòrùn àti Ìlà oòrùn Benue-Congo. Àwon orílè èdè púpò ni ó ní àwon èèyàn tí wón ń so èdè yìí, ó sì sodo sí apá gúúsù ilè Nigeria dáadáa. Béè náà ni ìlú bíi Cameroon, Congo, CAR, DRC, Tonzania, Uganda, Kenya, Mozambique, Angola, Rwanda, Burundi, Namibia, Zambia, Malawi, Zimbabwe, Gabon, Lesotho, Samalia àti àwon èdè yìí kalè. Gégé bí Grimes (1996) se wádìí rè, èdè Yorùbá àti Igbo ni ó tóbi jùlo nínú èka èdè tí a pè ní Benue-Congo, ìsòrí ìwò oòrùn Benue-Congo ni ó sì pín àwon èdè wònyí sí. Àte náà nìyí. Fig 2.11. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Benue-Congo’ ti o pín sí ìsòrí meji pàtàkì.
(a) Ìwò oòrùn Benue Congo
(b) Ìlà oòrùn Benue Congo
Ìwò oòrùn Benue Congo:- Ó pín sí YEAI (Yoruboid, Edoid, Akokoid, Igboid); Akpes; Ayere-Ahan; NOI (Nupoid, Oko, Idomoid). Ìlà oòrùn Benue Congo :- Ó pín sí ìsòrí méta pàtó.
(a) Àárín gbùngbùn orílè-èdè Nàìjíráà:- Ó pín sí: Kainji, Àríwá-Ìwò Plateane, Beromic, Àárín gbùngbùn Plateane, Ìlà-oòrùn Gúúsù Plateane, Tarok, Jukunoid.
(b) Ukaan
(d) Bantoid-Cross:- Lábé èyí ni Bantoid ti yapa. Nígbà tí a sì rí Cross River ní abé Bantoid-Cross. Láti ara Cross River ni Bandi ti wá yapa. Nígbà tí a wá rí Delta-Cross lábé Cross River.
Ní ìparí, ó fihàn gbangba wí pé èdè Niger-Congo tóbi tààrà àti wí pé orílè èdè Áfíríkà ni ó pèka sí òpò nínú àwon èdè yìí ni ó gbalè lópòlopò sùgbón a rí lára won tí ìgbà ti férè tan lórí won. Àwon wònyí ni èdè mìíràn ti fé máa gba saa mo lowo Àwon ìdí bíi, òsèlú, ogun, òlàjú àti béè béè lo ni ó sì se okùnfà èyí. Ní pàtàkì jùlo, gbogbo èdè yìí náà kó ni àwon Lámèyító èdè fi ohùn se òkan lé lórí lábé ìsòrí tí wón wa sùgbón òpòlopò ni ‘ebí’ re fi ojú hàn gbangba. Ní ìparí, òpòlopò àwon òmòwé ni wón ti se isé ìwádìí lórí rè sùgbón ààyè sì tún sí sílè fún àwon ìpéèrè túlè láti se isé ìwádìí àti lámèyító lórí èkà èdè Niger-Congo.
Itokasi[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]


text:
Lítíréṣọ̀
Litireso tabi iṣẹ́ọnàmọ̀ọ́kọmọ̀ọ́kà
OHUN TÍ LÍTÍRÉSÒ JÉ
Eléyìí náà kò sàì ní orírun tirè láti inú èdè Látìn “LITERE” Èyí ni àwon géésì yá wo inú èdè won tí wón ń pè ni lete rature” Ìtumò tí a fún lítírésò máa ń yípadà láti òdò èyà ènìyàn kan sí èkejì láti ìgbà dé ìgbà. Lítírésò kò dúró sójú kan. Babalolá (1986), sàpèjúwe lítírésò pé:
“Àkójopò ìjìnlè òrò ní èdè kan tàbí òmíràn tó jásí ewì, ìtàn àló, ìyànjú, eré onítàn, ìròyìn àti eré akónilógbón lórí ìtàgé”
Tí a bá wo òde òní, ìtumò tí a fún lítírésò tún yàtò, fún àpeere a máa ń sàkíyèsí ìlò èdè tí wón fi ko ìwé kan yàtò sí èyí, a tún ka lítírésò kùn isé ònkòwé alátinúdá tàbí isé tó ní í se pèlú òrò ìlò ojú inú gégé bí ewì, ìtàn àròko àti eré oníse. A ó sì rí i pe awé tàbí èyà lítírésò tí a mènubà wònyí kó púpò nínú ìmò ìgbé èdá láwújo (folklore) mó ara, yálà, a ko, ó sílè, a rò ó so tàbí a se é léré yàtò fún àwon àkoó lè isé owó. Lítírésò tún jé irúfé àkoólè tó ní àbùdá èmí gígùn, ó máa ń fi ìsèse àti àsà àgbáríjo àwon èèyàn kan hàn. Àwon míràn tó tún sòrò lórí lítírésò ni àwon omo léyìn Mark: Àwon Marxist (1977) yìí gbà pé:
“Scrutiny of the literature could not be realize without the society”
Èyí ni pé:
“Lítírésò kò lè se é dá yèwò láìwo àwùjo tí a ko ó fún”
Kí ònkòwé kan tó lè se isé rè ní àseyanjú, irúfé onkòwé náà gbódò ni àtinúdá àtinúdá yìí pèlú ohun gan-an tí ó ń selè láwùjo ni yóò wá so di òkan nínú isé rè. Lara àwon tí ó sisé lórí ìlànà Marx yìí ni: Trosky ara Russia, Lucas àti Goldmann. Daviguand (1960) ni tíórì so pé
“Literature enumerate the future thought of an individual (Human being)
Èyí ni pé:
“Lítírésò wà fún láti máa so èrò okàn ènìyàn jáde nípa ojó iwájú”
Nípa yíye lítírésò wò, à ní láti wo èhun ìpìlè ìtumò, èyí ni wíwo gbogbo nnkan tí ó wà láwùjo yen olápapò láì dá òkan sí.


text:
Althea Gibson
Althea Gibson (August 25, 1927 – September 28, 2003) je obinrin elere idaraya eni iye 1 lagbaye ara Amerika to je obinrin omo Afrika Amerika akoko to kopa ninu idije tenis lagbaye ati eni akoko to bori lati gba ife eye Grand Slam ni 1956. Won unpe nigba miran bi "Jackie Robinson ti tenis" nitoripe o mu opin wa si iwa "eleyameya ninu tenis."
Igbesiaye[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
A bi ni August 25, 1927 ni Silver, Clarendon County, South Carolina fun Daniel ati Annie Bell Gibson, Althea ni awon aburo meji, Daniel Jr. (to je mimi bi "Bubba"), ati Mildred ti se obinrin.


text: 1Jàkun wɔ̀lɔ́ wolo Jìín wɔ̀ bíɔ̀ Juù jɔ̀ɔ̀, wɔ́ dè Jisɛ̀ Kolàì wɔ̀ jòwò nyɔɔ́ɔ̀. È dè bɛ̀nù wòló bò Ŋgàla wɔ́ jívìì wò, wòló Tedé Ŋgàla wɔ́ jàvàì wò nɛ̀ mùndí Jisɛ̀ Kolàì wɔ́ dè wou jìja kìinù. 2Ŋgàla wɔ wòlu jààsɛŋ bàláà, nɛ̀ wɔ kulu lɔ̀múì e kanàì dè wɔ jàváà e dè nù gbàà na tidì faàòn. 3Mì bàde kàíò, màó de kewùì gbì ya mà sàada na bò jàkùn e kàn sɛlɛ nu wolóè é dè nà gbǐn nà ŋwùnù. È deó mi wúlú sɛlɛ̀ wɔ̀lɔ́ mà sàada má na bò jàkùn mà kálà na kulu nà kɔ̀nàì Jisɛ̀ wɔ funàì sɛ̀lɛ́ɛ̀ eu, Ŋgàla wɔ́ nidí è wɔ̀ gbàíòn ku to kɔlɛ̀n nù. 4Èì dè soolo sɛ̀lɛ̀ de, màlùŋ nde siin nyɔɔ́ò téŋ wò na tidì bùlù ya na teì nù. Wòlu wòló wò wò ka ŋgàma Tedíì èì dìnàì é kàìn Ŋgàla wɔ sɛlɛ kàí soolóè, wò siya è sɛlɛ siíìn wó dè e nɛ̀nù è dè kàí. Wò wò ka Jisɛ̀ Kolàì jàdè faàìn sa wɔ̀ kɔlɛ̀n wɔ́ dè nà Wúlú Nyɔɔ́ɔ̀ nɛ̀ nà Wòlu Nyɔ̀ɔ̀. Wòlu wòló towóè wo sɛlɛ nu seli sɛ̀lɛ́ɛ̀ Ŋgàla jàkúìn bùwàdí e tɛmu. Ŋwɔnɔ̀ wòó dɔ̀ɔ̀ sà ya. 5Jɛ́ bɛ́ɛ́lɛ́ ná sì naà sɛlɛ̀ kàí fɔ́ɔ́n e kàn Kolàì wɔ funàì sɛ̀lɛ́ɛ̀, mà jàvá má jà e díwòò nà wúlú nù e kàn jɛ́ Ŋgàla wɔ́ sadí Esulɛ nyɔɔ́ò kɔnyà sɛ̀lɛ̀ nù Ijɛ tàvíì nù. Kɛ́ dɔ̀ɔ̀ wolodí è nù wòló wòì dí wɔ̀ funàì, wɔ̀ nyùmàdí wo lɔ̀ɔn fɔŋwúì nù. 6Na kulu sìɤàì Ŋgàla wɔ tedí wòló nù wó dedí ŋwúnai bì nyɔɔ́ò kɛ́ wòì dí wo ŋwúnaíì dè kan. Kɛ́ wò wolodí wo koáì. Ŋgàla wɔ̀ wò mùwà ya, wò dè kpindíì nù wo dè sɛlɛ nu seli sànyà gbàáà tuwa. 7Nyɔìŋ nɔɔ̀ è dedí Sɔdɔ̀ŋ nɛ̀ Kɔ̀mɔla jɛ̌ì nu nyɔɔ́ò nɛ̀ woi fandɛ jɛ̌ì nu nyɔɔ́ò. Jijíò bidí wò bàde jijíò woi jèe funa, nyinɔ́ò pɛ́ dè wò bàde nyinɔ́ò woi jèe funa. Wò sadí mànɔwɔ káàn nù èe lɔmu gbǐn tàodè. Ŋwɔnɔ̀ dɔ̀ɔ̀ èè dè kpiìn wòíì wòló gbǐn ŋwùnù wó ka sɛlɛ doo towóì nù faàn mɛni. 8Nyɔìŋ nɔɔ̀ kɔ̀ɔ̀núì bɛ́ɛ́lɛ́ wòlu wòló wo sǐn sɛ̀lɛ saíì ka è nɛ̀ wo gbǐlà wo bulùì nàndí. Ŋgàla wɔ de kewúì é dè wou jìjà wò ka è jàdè faàìn sa, wo fèì Ŋgàla wɔ tedíò dè. 9Ŋgàla wɔ tedíò wo wúlú nyɔɔ́ɔ̀, Makɔ̀, nɛ̀ nyina siíòn kadáà sɔn wó dedí dànù è kàn wɔ̀lɔ́ wɔ́ bidí Mosè wɔ kúìn nu sɛlɛ̀, Makɔ̀ wɔ wòì siìn èì dí bɛ́ɛ́lɛ́ gbɛ̌n èì kɔ̀ìn e bɛ̀ nyina siíòn kadáà bò. Wɔ̀lɔ́ nɔɔ̀ wɔ́ tɛmudí è èè dedí, "Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀ dè mù sɛlɛ́ɛ̀ nu seli jìnù." 10Kɛ́ fèi mɛni nyɔɔ́ò ka siyɛ siin e kàn sɛ̀lɛ́ì wòo ka èì ndè sa. Ŋwɔnɔ̀ sɛlɛ wòló wó ka è nɛ̀ mùnɛ̀ sǔde nɛ̀mɛ̀ì èe de ve nì bɛ́ɛ́lɛ́ wòì kulu dè kùlà, sɛlɛ doo bulu bulúì ka wò nyùmà. 11Kpalo dè wou fun jìnù. Wò gbulúì bu ŋwànì ya Kiìn wɔ́ júwadí è. Lɛkwai sɛlɛ soóè ŋwùnù wò Belàŋ wɔ kɔya bèíì towóè nu ŋwàlà ya. Wò Ŋgàla wɔ wòíì jàdè wúlú sa ya mùnɛ̀ jɛ́ Kolà nɛdí. Ŋwɔnɔ̀ mùnɛ̀ jɛ́ nɔɔ̀ wó nyùmàdí wɔ lɔ̀ɔn fɔŋwúì, nyɔìŋ nɔɔ̀ wò dè wò pɛ́ nɛ̀nù. 12Wo sɛlɛ̀ wolo mùnɛ̀ ti wòló wó dè wòlù wo to kwai kɛ́ wòo ka kwai to. Wò dí ti wòló towóì dè jèlì ya wo sa wo jíì gbǐn jòwù. Wò dí falan ya. 13Wo sɛlɛ̀ wolo mùnɛ̀ ní kpákpáì nu kewu kewúì. Wo tɛ̀ɛ̀mi wɔ̀ya kùláì sɛlɛ̀ wolo mùnɛ̀ jɛ́ júwó wɔ kpákpáì e fuí fuíì é ka eodè dè. Wo sɛlɛ̀ wolo mùnɛ̀ soikwaíì wó ka sììnu dè Ŋgàla wɔ́ dí, dí dè kamu ya wo ŋwúnù kpindíì nù, wò dè va wɔ́. 14Inà, wɔ̀lɔ́ wɔ́ dè wòlíì e dɔ́wɔ́níɔ̀ Adàŋ wɔ kɔ̀lɔ́ɛ̀ nù, wɔ̀ kèlìdí wɔ́lɔ́wɔ́lɔ́ va nù e kàn wò wɔ̀ nɛ̀, "Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀ dè ji jìnù e gbì wɔ tedíò wòì, wò tùmù ve wo kwalàìnù. 15Wɔ̀ seli ve wòlíì gbǐn wo sɛlɛ́ɛ̀ nù. Wòló wòì Ŋgàla nyɔ̀ɔ̀ò dè, wɔ̀ sa ve wo màlùŋ nde siin kùláì èì bɛlɛ, màlùŋ nde siin gbulúì nù wó nɛdí sɛlɛi dòò. Sɛlɛ siin nɛ̀ nyɔɔ́ò wòì Ŋgàla wɔ wòlìì dè, wɔ sa ve wo nɛ̀ sɛ̀lɛ̀ì bɛlɛ, wòì siíìn dí tìtíì gbǐn ŋwùnù wò dí e tɛmudí ya e kàn wɔ̀." 16Wòlu wòló ka nɔɔ̀ nyǔndè dànàìnu dè wɔ́ wo dè wòlíì tɛɤɛ júwà. Wò ka nɔɔ̀ wo lɛ soo bi siíìn bu ŋwànì, wo dè jòŋga seli wo bulúì ŋwùnù. Wò ka siyɛ kàí e kàn wòlíì wò sa dòò jɔ̀ɔ̀ wɔ̀lɔ́ wó jàvàì. 17Mì bàde kàíò, nà kùlà nɛ̀mu kulu dè e kàn wɔ̀lɔ́ nà Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀, Jisɛ̀ Kolàì wɔ de namu nyɔɔ́ò wó sedí è nà. 18Wò sedí è nà wò nɛ̀, "Sànyai jèèkalióò nù, wòlíì jì ve wo dè na nu nyàma sa. Wò jàvà wó sà lɛ́ì èe ka Ŋgàla kulu lɔ̀ma." 19Wòlu wòló wò wò ka nu tèì sɛ̀lɛ́ɛ̀ nyìnì. Wòlu wòló wo kulu dè nɔɔ̀ tàode lɛ́ì èì. Wo kulu èì Ŋgàla Wɔi Nyináà wɔ̀ì de. 20Nà kewu dè nà nɛ̀ è, na Jisɛ̀ wɔ funàì sɛ̀lɛ́ɛ̀ dè nu gbàa dè kéléŋ. Nà dè má Ŋgàla sɔ̀nù nà sɔ̀ wɔ̀ wɔi Nyináà wɔ dè kewúì nù. 21Nà kan na bulùì dè Ŋgàla wɔ jàváà nù, nà dè má nà Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀ Jisɛ̀ Kolàì jàde tùwànù, wɔ jààsɛŋ bàláà ŋwùnù wɔ̀lɔ́ wɔ̀ nì nà wɔ́lɔ́wɔ́lɔ́ lɔ̀ɔn fɔŋwù. 22Nà bàlà wòlúò jààsɛŋ wo kulúì dè èì tiŋgìtáŋgá. 23Nà sa wo téŋ sɛlɛ nù wo de gbǐja eu jìjà káàn nù. Nà bàlà wo téŋ jààsɛŋ, nà dè kulu nù. Kɛ́ nà jɛ wo jújúì wo sɛlɛ siíìn èè kamu ya mùnɛ̀ kala. 24Bèji wòi wɔ̀lɔ́ dè bɛ̀nù wɔ̀lɔ́ bò wɔ́ gbɛ̀ na de kaìn nǎ bùlù, wɔ nyìnìì nà wɔ dí de mɔ̀lì mɔ̀líì nù kulu de tili eu jìjà, feleŋge ě nàì dè. 25Bèji wòi wɔ̀lɔ́ dè bɛ̀nù nà Ŋgàla kɔlɛn wúlúŋ kpéɔ̀ŋ nɛ̀ nà Sɛlɛ nu Sa Nyɔɔ́ɔ̀ bo, nà Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀ Jisɛ̀ Kolàì wɔ saaláà nù. Bɛlɛ bì sɛ̀lɛ̀, wòlù gbàa dè sɛ̀lɛ̀, de kewu nɛ̀ wòlu wúlú nyɔɔ dè sɛ̀lɛ̀ dè wɔ bèè é kodí naà tàodéè tɔide dùmàíì nɛ̀ kɔ̀ɔ̀núì bɛ́ɛ́lɛ́ é bɛ̀àì mùndí ku wɔ́wɔ̀wɔ́ faàòn. È dè nyɔìŋ.


text:
Mathimátíkì
Mathematiki tabi Ìmọ̀ Ìsirò jẹ́ èyí t'on jẹ mo nipa ọ̀pọ̀iye (quantity), nipa òpó (structure), nipa iyipada (change) ati nipa ààyè (space). Idagbasoke imo Isiro wa nipa lilo àfòyemọ̀ọ́ (abstraction) ati Ọgbọ́n ìrọ̀nú, pelu onka, isesiro, wíwọ̀n ati nipa fi fi eto s'agbeyewo bi awon ohun se ri (shapes) ati bi won se n gbera (motion). Eyi ni awon Onimo Isiro n gbeyewo, ero won ni lati wa aba tuntun, ki won o si fi ootọ́ re mulẹ̀ pelu itumo yekeyeke.
A n lo Imo Isiro ka kiri agbaye ni opolopo ona ninu Imo Sayensi, Imo Ise Ero, Imo Iwosan, ati Imo Oro Okowo. Bi a se n lo imo Isiro bo si apa eyi ti a n pe ni Imo Isiro Oníwúlò (Applied Mathematics). Apa keji Imo Isiro ni a mo si Imo Isiro Ogidi. Eyi je mo eko imo isiro to ko ti ni ilo kankan bo tileje pe o se se ki a wa ilo fun ni eyinwa ola.
Itokasi[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]


text: 1Tui lé bá tumai nen e a zìgà bel gáà aga ló e a dìí zẹ̀ẹ̀, sõò ó gá zọíe talai bel boo gbò nu e gbò nen íe kele kele íb bùlà kilma ló. 2À ie nen e a ie zìgà kọ à é láá déè kọ̀láá íb sĩ́ nu dé e a dì, sõò nen e a zìgà bel gáà aga ló dé áá kóló sọ́gọ́ súú té. 3Nen e a dé kọ̀láá íb sĩ́ nuá á gá ẹ̀b nen e bè náa dé tẹlẹ kẽ, boo tṍó e nen e bè náa dé kọ̀láá íb sĩ́ nuá á gá beelá bel ló nen e a déá, boo bée kọ Bàrì beè túná gé nen e a dé kọ̀láá íb sĩ́ nuá. 4Olo mée e o é beelá bel ló gyóòlo dõòna nen é? A tẹ̀ tọ ní e a é beelá be a gyóòloá di lèlà à bè kọ á gé lèlà e. Vaá à é tõo lèlà boo bée kọ Dõò é láá naa kọ á tõo lèlà. 5À ie nen e a ẹb ene dee bọ̀ọ̀vẹ̀ èlmà dénè na gbò deeá, boo tṍó e dõòna nen ẹb dénè dee kune. Kọ̀láá nen á palà ge beelá fùl lọl m a bùlà nu e ẹlẹ é náa. 6Nen e a ẹb ene dee bọ̀ọ̀vẹ̀ náa vó m ge nvèèmà ka ló Dõò. Nen e a dé kọ̀láá íb sĩ́ nu dé náa vó m ge nvèèmà ka ló Dõò, boo bée kọ à ṍá Bàrì zaa boo gyã́áá. Nen e bè náa dé sìgà íb sĩ́ nu dé náa vó m ge nvèèmà ka ló Dõò, vaá à ṍá Bàrì zaa. 7Tọ́ọ̀ bẹ̀ì néé tõo dùm nèà áá bẹẹ bá, vaá tọ́ọ̀ nen náa é ú nèà áá ńlẹ bá. 8Be è di dùm, è dì nè Dõò, vaá be è ú, è ú nè Dõò. Vóá à naa, kà bè è di dùm, à bè è ú, è kuu Dõò. 9Boo bée kọ Kráìst beè ú vaá kẽ̀èà aa ke mà ú kọ bé à dúè Dõò gbò e ba di dùm nè gbò e ba è ù. 10Olo e bè nóo ólò bà nom, éé ní e a kọ ó beelá bel ló o vígà e? Vaá olo e o ólò bà nom, éé ní e a kọ ó ẹ̀b o vígà tẹlẹ kẽ é? Dénè bẹ̀ì é beè élá kè sĩ́ kpò té bèèla bel Bàrì. 11Boo bée kọ Kpá Káí kọ: “Dõò kọ, tã́gíní bé e nda dì gé dùma, kọ̀láá nen é kúm sĩ́ kẽ nèm̄; kọ̀láá nen é kọ́ tẹlẹ bàlà kẽ kọ nda ní e Dõò e.” 12Vóá à naa, bu bẹ̀ì é élá kè sĩ́ Bàrì nè kpẹa bé e beè sí bẹẹ tóm naa. 13Vóá à naa, naanii mè néé beeláná bel ló ene. Tãa vó, ò noonii kọ nóo gé náanii tọ́ọ̀ íb nu e a é dú kpègà nu nè bọọ vígà, à bè ge naa kọ á dọ̀. 14Ńda ge zọ̀ bẹẹ Dõò Jíìzọ̀s gbaa ló náa kọ ḿ palà ge nyímá kọ tọ́ọ̀ íb nu boo a ló náa é láá kyọ̀ nen. Sõò be nen e a zigà kọ à ié nu e a é láá kyọ̀ nen, à é láá kyọ̀ ẹlẹ. 15Be nu e olo déè tãage nyíe o vígà, nu e o gé náa zogè kọ nóo vulènàe. Ó gá zìgà kọ nu e olo déè á kyọ̀ nen e Kráìst beè úe boo. 16Ó gá zìgà kọ nu e olo ẹb naamá léá á dú nu e gbò nen é ẹb kọ à dú pọ́lọ́. 17Boo bée kọ lẹ̀ẹ̀là bel Bàrì níì ge dé nu nè ge ṍ nu nì, sõò ge tõo lelà, nè ge ié fẹ́ẹ́ fẹẹ̀ ló nè ṍ kààgà e Nyómá Káí nè. 18Vaá kọ̀láá nen e a sí tóm nè Kráìst m na sĩ́ deèi, náa nu e a léémá Bàrì nè gbò nen. 19Vóá à naa, naanii mè é olòó naa gbò nu e a é dómà fẹ́ẹ́ fẹẹ̀ ló, nè nu e a é nveè bá nè ene kọ á aga ló. 20Ó gá di boo bée gyã́á vaá kyọ̀ nu e Bàrì beè naa. Nen é láá dé kọ̀láá íb sĩ́ nu dé, sõò náa lelà kọ nen á dé nu e a é náa kọ dõòna nen á dọ̀. 21À dú lé gè kọ ó aa ló gè bà nom à bè ge ṍ míí, à bè ge naa kọ̀láá íb nu e a é náa kọ o vígà á dọ̀. 22Kọ̀láá nu e olo zigà kilma ló gbò nuí á di gbà gbá olo nè Bàrì. Ẹ́ẹ́ nyíe á di gbàà nen e bè náa bẽ́gè bel a bá tṍó e a naa nu e ẹlẹ ié bùlà kọ à lelà ge naa. 23Sõò be à íe bàà bàà bùlà kilma ló nu e a dé, Bàrì bẽ́gèe bel tṍó e a déá, boo bée kọ náa ié zìgà kọ nu e a náànìèa lelà. Vaá kọ̀láá kà nu e bè náa nááá aa m zìgà dú pọ́lọ́.


text: 1Ene dee bò séi pá Júù, Jíìzọ̀s géè kyãà tení bàlà ól kĩ e ba è fó lẹ́lẹ̀ nu e a belí kpá kyàlà. Gbò e bà ólò nyoonée nvée beè vaggi kum lọl ló vaá kàm súú bõoá kè ká báva, gboó taa. 2Sìgà pá Fárèsì à gboó bĩináva kọ, “Éé ní e a náa ò naanii nu e bẹẹ Log kọ́ é gá naa dee bò séi é?” 3Jíìzọ̀s beè gboó aalá nèva kọ, “É kọ ò gáà beè bugii nu e Méné Dévìd beè naa, tṍó e tá kói tá ló pá a gbò nè ẹ̀ẹ̀? 4A beè bã tọ Bàrì, dé fétúlú e ba è nè Bàrì vaá tuna gé nè pá a gbò kọ bà á dè. Sõò bẹẹ Log kọ́ tọ́ọ̀ nen á gá dè maaná áá gbò vààla gyọ́ọ lọl ló.” 5À gboó kọ́ nèva kọ, “Nda, Sã́áná Nen, ní e m gé lẹẹlà bel ló dee bò séi é.” 6Dõòna dee bò séi, Jíìzọ̀s beè bã́ ene kà tọ Bàrì pá Júù vaá noomà nu. Ene kà gbálà beè dì kĩé e a bá lè beè ú táé ló. 7Gbò nóòmà Log nè pá Fárèsì beè gbĩ́ nu e bà gá élá boo siimà log Jíìzọ̀s. Boo bée vó, bà gboó palà ge ẹ̀b kà bè à é bó gbálàa dee bò séi. 8Sõò Jíìzọ̀s beè nyimá ba bùlà vaá à gboó kọ́ nè gbálà e báe beè ú táé lóá kọ, “Elá ela vaá ò dú deè sĩ́ kĩí.” Gbálàa beè gboó aa boo gé elá kĩé. 9Jíìzọ̀s à gboó kọ́ nèva kọ, “Nda é zẹ́ẹ́ bĩinái ene kà bel: Éé ní e bẹẹ Log kọ́ é naa dee bò séi é? É kọ à kọ́ é naa lé, sẹ̀ à kọ́ é sí pọ́lọ́ é? À kọ́ é kùmà dùm nen, sẹ̀ à kọ́ é fẹ́ nen é?” 10Jíìzọ̀s ẹbva vaá à gboó kọ́ nè gbálàa kọ, “Nììnà báni.” Vaá tṍó e a niinà báe, kà à gboó kpáá bã m. 11Sṹg à gboó palà ge bã̀va, naa ní e ba è dàlà togó bilá ló pọ́lọ́ e bà é láá sí Jíìzọ̀s. 12Boo tṍóá, Jíìzọ̀s beè kil boo ene kà gù gé tãàga ló Bàrì. A è tú zivè bílá dee tõomá kĩé olòó tãàga ló Bàrì. 13Tṍó e dee ni zilà, à gboó kolí dénè gbò e bà ólò nyoonée nvée bõònè, vaá sà òb nè bàà nen e a kólíva gbò e a lẹẹlàè. 14Ba è kọ̀là: Sáímọ̀n (e a kólíe Pítà) nè a vígà Ándrù, Jém̀z nè Jọ́ọ̀n, Fílìp nè Baatọ́lọ̀mù, 15Máátìù nè Tọ́màs, Jém̀z, e a dú nvín Álfìọ̀s, nè Sáímọ̀n (e a è di zẹ̀ẹ̀ gbò e bà géè bé boo kọ pá Júù á aa kè bá pá Róm̀), 16Júdàs, e a dú nvín Jém̀z, bii ló Júdàs Iskárìọ̀t, e a fẹ́gẹ̀ ló tú Jíìzọ̀s nvèè bá ọ́b. 17Boo tṍó e Jíìzọ̀s nè gbò e a lẹẹlà beè kyãà aa boo gùa, a è gboó elá boo kunu kẽ e a kuna sĩ́, bii ló gbele tõ̀ò gã́ bug nen e a ólò nyoonée nvée. Gbò nen beè sì̃ aa kọ̀láá ke tõ̀ò e a di Judíà, nè Jerúsàlẹ̀m, nè gbò bon e a di nu múú Táíà nè Sáídọ̀n. 18Ba è dú boo bée ge pãanée tṍ ló, nè ge boá aa bá dénè ba kom. A è bona gé dénè gbò e zọ beè bã̀vá m. 19Dénè nen beè pììgà ge tọ́e bá ló, boo bée kọ kpóó e a bómá dénè ọ̀và géè tení ààé m. 20Jíìzọ̀s beè gboó dàlà dẽe boo ẹ̀bmà gbò e bà ólò nyoonée nvée vaá kọ: “Léé sĩ́ di ból boolo, gbò sàn, boo bée kọ boolo ní e Bàrì gé lẹẹlà bel ló é! 21Léé sĩ́ di ból boolo, e tá kói gé táí ló kátogóí, boo bée kọ Bàrì é naa dénè bọọ bíi! Léé sĩ́ di ból boolo, e o gé tóí kátogóí, boo bée kọ ò é beè magai! 22“Léé sĩ́ di ból boolo, e gbò nen gé ọ́víi vaá bà kìnii, bà ònii vaá kyọ̀ bọọ bée boo bée kọ ò gé nyoonei nvée nda, Sã́áná Nen! 23Boo bée vóá, boo tṍó e a lẹẹ̀à naa vó, ò ṍi kààgà vaá ò pẹ́ẹgii bá ẹ́ẹ́ nyíe, boo bée kọ bọọ kp̃ẽ̀ kòm m káála palà ge bọọ. Boo bée kọ t̃ẽ̀ènè íb gbò nuí ní e ba gbò nómá tẹ̀ beè naa gbò kọ́ bùlà Bàrì e. 24Sõò bẽ́é sĩ́ di ból boolo, e o bãì méné kátogóí, boo bée kọ bọọ ẹ́ẹ́ nyíe tá gbẹá kĩí! 25Bẽ́é sĩ́ di ból boolo, e o íèì dénè nu e a biíi kátogóí, boo bée kọ tá kói é táí ló! Bẽ́é sĩ́ di ból boolo, e o gé magai kátogóí, boo bée kọ ò é beè bãi nyèm vaá ò tói! 26“Bẽ́é sĩ́ dìí ból boo tṍó e dénè nen ló lé e a kilíí ló, boo bée kọ t̃ẽ̀ènè íb gbò nuí ní e ba gbò nómá tẹ̀ beè ló kilma ló gbò e ba è kpọ́ kyáá kọ baála gbò kọ́ bùlà Bàrì e.” 27“Sõò m̀ kọ́ nè boolo e o gé pãaném̄i tṍ ló kọ: Vulei bọọ gbò ọ́b, vaá ò naanii lé gbò e a ọ́víi, 28loi lé bel nei gbò e a kalíi gbéé, banii Bàrì kọ á naa lé gbò e a síi pọ́lọ́. 29Be nen sáni bá náá sĩ́, ò kììlà na sĩ́ náá sĩ́á nèe kọ á sana gé. Be nen tú o kọ̀là ló, sọe bá kọ á túna gé o kàn. 30Dõo nu nè kọ̀láá nen e a banni nu bá, vaá be nen tú o nu, ó gá kọ á òòma kẽ. 31Dì belí bé e a léémái naa kọ gbò nen á naanìèi, boolo naanai gé vó neíva. 32“Be ò vulei áá kóló gbò e a vulei, mó kà kele íb nu ní e o náànìì e? Boo bée kọ bãànà gbò pọ́lọ́ vulènà gé gbò e a vuleva! 33Be ò náanii lé gbò e a náái lé, mó kà kele íb nu ní e o náànìì e? Boo bée kọ bãànà gbò pọ́lọ́ náana gé vó! 34Vaá be ò nei bọ́ọlẹ̀ áá kóló gbò e o bólìì dẽe sĩ́ kọ bà é kpẽ́è neèi, mó kà kele íb nu ní e o náànìì e? Boo bée kọ gbò pọ́lọ́ nè bọ́ọlẹ̀ dõòna gbò pọ́lọ́ boo bée ge tumá t̃ẽ̀ènè gã́ bug e ba è nè. 35Sõò vulei gbò e a ọ́víi, naanííva lé, neíva bọ́ọlẹ̀ vaá ó gá bolii dẽe sĩ́ kọ bà á kp̃ẽ̀, mè ò é íei pọ̀b kp̃ẽ̀ kòm vaá ò é dii belii Bàrì e a Bọọ Èl Boo. Boo bée kọ à ólò naa lé gbò e bà náa nè ṍà zaa nè gbò pọ́lọ́. 36Boo bée vóá, iei sàn nyíe ló nen dì belí bé e bọọ Tẹ̀ íe sàn nyíe ló nen naa. 37“Ó gá gbẹi dõòna gbò, mè Bàrì náa é gbẹ́i. Ó gá bẽgei bel dõòna gbò, mè Bàrì náa é bẽ́gèi bel. Iaí ló pọ́lọ́ nèi dõòna gbò, mè Bàrì é ia ló nè boólo. 38Dõonii nu nèi nen, mè Bàrì é dõo nu nèi. À é néi ní e bà dò vaá à mmá èèà, boo bée kọ nu e o domàì nèi gbò nen, ní e Bàrì é domànà gé nè boolo é.” 39Jíìzọ̀s à gboó ló kina belí nèva kọ, “É kọ nen gímá dẽe é láá tulè dõòna kà nen gímá dẽe? É kọ pálàa ọ̀và náa é dọ́ bànà? 40Tọ́ọ̀ kà nvín e a é nó nu náa bọ́ọ́ èl a nen dò bá, sõò tṍó e nvín e a é nó nu ni táè a tṍó nò nu, à é gboó dì belí a nen dò bá. 41“Éé ní e a náa ò mòn pẹ́l té e a di kóm dẽe o vígà vaá nóo monì kélè té e a di gbana boo dẽe olo é? 42À é náa và vaá ò láá kọ́ nè o vígà kọ, ʽVígà, dù mè ḿ tú pẹ́l té lọlní dẽe,’vaá olo nóo monì kélè té e a di boo dẽe olo é? Olo nen bàà sĩ́! Zẹ́ẹ́ tú kélè té e a di gbana boo dẽe oloá lọl, kọ bé ò palà ge mòn nu vaá láá tú pẹ́l té lọl kóm dẽe o vígà. 43“Pálá pálá ló té náa ólò mumí pọ́lọ́ ból súú, vaá té e kom di ló náa ólò mumí lé ból súú. 44È nyímà ló té tení dú ló ból súú e a múmí. B̃ẽ̀è náa ólò mumí ló té kpòlò kpò taa nu, à bè ge kọ nvéè pyób é múmí ló díí kọ́ọ. 45Lé nen ólò ló lé bel lọl m bùlà e a dú lé, sõò pọ́lọ́ nen ólò ló pọ́lọ́ bel lọl m bùlà e a dú pọ́lọ́. Boo bée kọ bel e a aa gã́ nen ní e a zógè nu e a dìé bùlà e.” 46“Éé ní e a náa ò kolím̄i, ʽNà Dõò, nà Dõò!’vaá nóo zigai ge naa nu e m kọ́ nèi é? 47Kọ̀láá nen e a dúm̄ ló gé dã́ nà mon bel vaá gboó naa nu e m kọ́, m̀ é zógèi íb nen e na kà nen dì belí. 48Na kà nen dì belí ene kà gbálà e, boo tṍó e a tib tọ, a è baa kunu kẽ, vaá dò díí kẽ tọá boo dem. Tṍó e boo dọọ, pene à ḿmá èèà vaá kpóó ló múú à gboó bú kòn tọá, tọá náa dọ, boo bée kọ a è palà ge tìb. 49Sõò nen e a dã́ nà mon belí, vaá lọe gè naa, na kà nen dì belí ene kà gbálà e a tib tọ vaá náa baa kunu kẽ naamá dò díí kẽ. Boo tṍó e múú bú kòn tọá, à gboó dọ̀. À dọ uu gbàà kẽ!”