text:
Idea Transcript
Azÿrbaycan Respublikasûnûn Prezidenti Èlham ßliyevin “ДцHйa ядябиййaTыHыH эюpkяMли HцMaйяHдяляpиHиH яcяpляpиHиH AзяpбaйъaH дилиHдя Hяшp eдилMяcи haqqûnda” 2007-cи il 24 aBrycT tarixli sÿrÿncamû ilÿ nÿør olunur.
“Шяpr-Гяpб” Áakû – 2010
Guy de
MAUPASSANT
Gi de
MOPASSAN 1850 –1893
SE×ÈËÌÈØ ßSßRËßÐÈ
“Шяpr-Гяpб” Áakû – 2010
ISBN 978-9952-34-273-4
Tÿrcömÿ edÿnlÿr: fransыz dilindÿn: Ùàìëåò Ãîúà rus dilindÿn:
Àçàä Éàøàð Èñìàéûë Øûõëû
Þn sþzön möÿllifi: Àçàä Éàøàð Pedaktor:
AqшиH ДaдaшoB
Korrektorlar: ArшиH MяcиMoB ПяpиHaз Ñÿìÿäîâà ИбpaщиM ЩцMбяToB Bÿdii tÿrtibat vÿ dizaynûn möÿllifi:
Tÿrlan Qor÷u
Kompöter dözömö: Hikmÿt Aydûnoülu
Gi de Mopassan. Se÷ilmiø ÿñÿðëÿðè. – Bàêû: “Øÿðq-Qÿrb”, 2010, 800 ñÿù. MяTH: Бakы CлaBйaH yHиBepcиTeTи, “KиTaб aляMи” HПM, 2010 Бядии TяpTибaT, cящифяляHMя: “TyTy” HяшpиййaTы, 2010 © “Шяpr-Гяpб” ACЪ, 2010
MOPASSAN – MAHÈR NOVELLA USTASI
Эи дe MoпaccaH 1850-ъи ил aBrycTyH 5-дя HopMaHдийaдa зaдя эaH aиляcиHдя дцHйaйa эюз aчыб. MцфлиcляшMиш aиляcи XBЫЫЫ яcpдя ЛoTapиHэийa яйaляTиHдяH HopMaHдийaйa kючцбMцш. ЙaзapыH aTacы ГycTaB дe MoпaccaH (1821–1899) Пapиc биpжacыHдa дяллaл oлyб Bя 1846-ъы илдя юз yшarлыr дocTy Лopa лe ПyaTBeHля (1821–1903) aиля rypyб. CяHяTя coH дяpяъя BypbyH oлaH Bя xeйли pяccaMлa дocTлyr eдяH ГycTaB юзц дя apa-cыpa cyлy бoйa иля pяcMляp чяkиpMиш. XaHыMы, йaзapыH aHacы иля Mцraйиcядя aTacы йeйиб-ичMяйи, яйляHMяйи, cabacoлa пyл xяpъляMяйи ceBяH биpиcи иMиш. Eля бyHa эюpя дя coH дяpяъя щяccac Bя MяHTиrли дцшцHъя Tяpяфдapы oлaH xaHыMыйлa oHлap 1856-ъы илдя, иkиHъи obyллapы EpBe дцHйaйa эяляHдяH coHpa aйpылыpлap. ГaдыH дяHиз kяHapыHдakы ETpeT шящяpиHдя йepляшяH BиллacыHдa юBлaдлapыHы TяkбaшыHa бюйцTMяйя бaшлaйыp. yшarлыr илляpи HopMaHдийaдa keчяH MoпaccaH opaдakы Meшя ляpи, дabлapы, дцзляpи йaxшы TaHыйыpMыш, бaлыr TyTMabы, йeлkяHли raйыr cцpMяйи, йepли шиBядя дaHышMabы бaъapыpMыш, o йepляpя Mяxcyc бцTцH aдяT-яHяHяляpя бяляд иMиш. OHa эюpя дя yшarлыr илляpиHдя щaфизяcиHя kючцpдцйц бy MяHзяpяляp, oлaйлap, иHcaH xapakTepляpи coHpaдaH oHyH чoxcaйлы яcяpляpи цчцH raйHar poлyHy oйHaйыб. OH цч йaшa дoлaHдa aHacы ЭиHи ИBeTo шящяpиHдяkи pyщaHи ceMиHapийacыHa Bepиp. MяkTябдяkи ъидди HизaM-иHTизaM эяляъяk йaзapыH aзaд pyщyHa йaд oлдybyHдaH, o, BaxTaшыpы MяkTябдяH raчыp, eTиpaзыHы диля эяTиpиp Bя шyлyrлyr caлыpMыш. БyHyH raчылMaз HяTиъяcи kиMи эцHляpиH биp эцHц oHy ceMиHapийaдaH roBypлap. 1866-ъы илдя Лopa xaHыM obлyHy PyaH лиceйиHя Bepиp. Бy Tящcил oъabы дa raпaлы Tипли иMиш, aMMa бypaдa Эи юзцHц дaщa cяpбяcT щиcc eдиpMиш. Шeиp йaзMaba oлaH щяBяcиHи иcя бypaдakы MцяллиMляpиHдяH биpи oлaH шaиp Лyи Бyйлe йeTяpиHъя дяcTяkляMяkля ядяби aляMдя oHyH илk щиMaйядapыHa чeBpилиp. 5
1869-ъy илдя лиceйи бakaлaBp kиMи биTиpяH MoпaccaH KaHH шящя pиHдяkи yHиBepcиTeTиH щцryr фakцлTяcиHя дaxил oлyp. 1870-ъи илиH йaйыHдa ФpaHca–Пpyccийa caBaшыHыH бaшлaHMacыйлa ялarядap o, opдy cыpaлapыHa чabыpылыp. Щяpби йцpцшляpя raTылaH MoпaccaH ПapиcиH MцдaфияcиHдя ишTиpak eдиp. MцщapибядяH coHpa юлkядя йaшaHaH иrTиcaди бющpaHлa бabлы MoпaccaHыH BaлидeйHляpиHиH дypyMy биp aз дa abыpлaшыp Bя o, aли TящcилиHи дaBaM eTдиpMяkдяH иMTиHa eдяpяk, дюBляT ryллybyHдa ишя дцзялиp. 1872–1878-ъи илляpдя ДяHиз HaзиpлийиHдя MяMyp kиMи чaлышaH Эи coH дяpяъя йoxcyл щяйaT cцpцp. Maaшы эцHдялиk TялябaT лapыHы юдяMяйя эцъля йeTдийиHдяH o, aTacыHдaH apa-cыpa aлдыbы xыpдa xяpълиkляpля биpTящяp бaшыHы эиpляMяйя Mяъбyp oлyp. ДяHиз HaзиpлийиHдя xидMяTя HифpяT бяcляйяH Эи бy иш йepиHи яcл «щябcxaHa» aдлaHдыpыpMыш. Иш йoлдaшлapы Bя Mцдиpляpи дя oHyH ичиHдя ядябиййaTa эцълц биp eщTиpac aлoBлaHдыbыHдaH xябяpдap иди ляp. Бy eщTиpac ишя oлaH Mapabы цcTялядийиHдяH aTTecTacийaлapдa oHyH aлдыbы rийMяTляp эeTдиkъя aшabы дцшMяйя бaшлaйыp. TaHыHMыш йaзap ГycTaB ФлoбepиH дя дяcTяйи caйяcиHдя 1878-ъи илиH дekaбp aйыHдa MoпaccaH Tящcил HaзиpлийиHдя MяMyp BязифяcиHя keчиpилиp Bя бypaдa 1880-ъи илиH coHлapыHa rядяp чaлышыp. ЙeTMишиHъи илляpдя эяHъ йaзapыH иkи бaшлыъa MяшbyлиййяTи Bap иди: aBapчяkMя идMaHы Bя ядябиййaT. Йaй MюBcцMцHц Пapиc kяHapыHдa keчиpяH MoпaccaH дaH йepи cюkцляH kиMи CeHa cyлapыHдa aBap чяkMяkдяH coHcyз щязз aлыpMыш. OH цч caaT иш бaшыHдa oлaH бy MяMyp axшaM лap йeHидяH чaйыH caщилиHя йoллaHыpMыш. ПoeTиk йaшaHTылap, эeъяляp CeHa цзяpиHя чюkяH дyMaH raTы, йaшыл abaълapыH cяpиHлийиHдя ceBэи Maъяpaлapы, aBapчяkяHляpиH aBapa щяйaTы юз яkcиHи йaзapыH йeTMишиHъи илляpдя rяляMя aлдыbы «Гaйыrчы щekaйяTляpи»Hдя щяp Tяpяфли Taпыб Bя oHyH чox coHpaлap йapaTдыbы дaщa йeTkиH яcяpляpдя дюHя-дюHя бy йaшaHTылapa MцpaъияT oлyHyб. CяйaщяTляpя дя бюйцk Mapar эюcTяpяH йaзap 1877-ъи илиH aBrycTyHдa ИcBeчpяйя cяфяp eдиб, 1879-ъy илдя иcя пaй-пийaдa БpeTaH яйaляTиHи эязиб-дoлaшыб. Йapaдыъылыba бaшлaдыbы илk дюHяMдя MoпaccaH TaHыHMыш rяляM ycTacы Г.ФлoбepиH дяcTяйиHи дaиM юз цзяpиHдя щиcc eляйиб. Юз йeTиp MяcиHдяH щяp эцH йapaдыъылыrлa Mяшbyл oлMabы, raлaH щяp шeйи бyHa rypбaH BepMяйи Tяляб eдяH ФлoбepиH дeйиHяpkяH MoпaccaH бapядя «Baй cяHи, юkцз! Eля raдыHлapлa эиpиHъдиp щa!» – дeдийиHи Mцacиpляpи йaxшы xaTыpлaйыpлap. Флoбep дeйиpди: «AxшaM caaT бeшдяH 6
Ta cящяp caaT oHa rядяp биз бцTцH иxTийapыMызы илщaM пяpиcиHя Bep Mялийиk... CяHяT aдaMыHыH йeэaHя пpиHcипи бy oлMaлыдыp: «Щяp шeйи cяHяT йoлyHдa rypбaH BepMяли!» ЭюpцHцp, ФлoбepиH Tялябkapлыbы Bя дяйяpли MяcлящяTляpи щядяp эeTMяйиб: MoпaccaHыH йeTMишиHъи илляpдяkи ядяби Mящcyлдapлыbы бyHy aшkap шяkилдя cцбyTa йeTиpиp, йaзap биp чox шeиp, пoBecT Bя HoBeллaлapa иMзa aTыp, дpaM йapaдыъылыbыHдa юзцHц cыHaйыp. O дa бяллидиp kи, Флoбep yзyH MцддяT MoпaccaHыH чaп oлyHMacыHa rapшы чыxыб, бyHyH эяHъ йaзapa юзцHдяHpaзылыr щиccляpи aшылaMarлa, oHy coHpakы ybypcyзлyrлapa cцpцkляйяъяйиHдяH eщTийaTлaHыб. ЩяTTa oHyH жypHaлиcTиka иля Mяшbyл oлMacыHa дa Флoбep rыcraHълыrлa йaHaшыpMыш. MoпaccaHыH Maдди cыxыHTылap эиpдaбыHдa чaпaлaдыbыHы эюpцHъя иcя 1876-ъы илиH coHyHдa oHyH «HacйoH» rязeTийля яMяk дaшлыr eTMяcиHя йapдыMчы oлyp. Илk щekaйяcиHи Эи 1875-ъи илдя ФлoбepдяH эизлиH чaп eTдиpиб: «Ъяcяд roлy» aдлaHaH бy яcяp Жoзeф ПpцHйe иMзacыйлa ишыr цзц эюpцб. 1876-ъы илиH MapTыHдa Эи дe BaлMoH Tяxяллцcцйля Hяшp oлy HaH «Caщилдя» aдлы пoeMacыHы иcя o, юз ycTaдыHыH xeйиp-дyacыHы aлapar, «Ядяби pecпyблиka» дяpэиcиHиH cящифяляpиHдя чaп eTдиpиp. EйHиaдлы пoeMa 1879-ъy илиH HoйaбpыHдa «Чabдaш Bя HaTypaлиcT xцлacя» жypHaлыHдa «MoпaccaH» иMзacыйлa дяpъ oлyHaHдaH coHpa яcяpдяkи иHTиM MяraMлapыH TяcBиpиHя эюpя Mцяллиф бapяcиHдя Mящ kяMя иши aчылыp Bя o, 1880-ъи ил фeBpaлыH 14-дя ETaMп шящяpиHиH пpo kypopлybyHa чabыpылыp. Бy Mяcяля бюйцйяъяйи Tяrдиpдя MoпaccaH йeэaHя raзaHъ йepи oлaH дюBляT MяMypлybyHдaH дa oлa биляpди. БyHдaH биp щяфTя coHpa Г.Флoбep «Гoлya» rязeTиHдя дяpъ eTдиpдийи aчыr MяkTyбдa биp йaзычы kиMи MoпaccaHыH MцдaфияcиHя raлxыp Bя TящrиraT ишиHя coH Bepилиp. «Ядяби pecпyблиka» дяpэиcиHдя o, биp rpyп эяHъ йaзapлa TaHыш oлyp. ЯcacяH EMил ЗoлйaHыH дaBaMчыcы caйылaH бy rяляM caщибляpи apacыHдa ЛeoH EHиk, Пoл Aлekcиc, OkTaB Mиpбo, AHpи Ceap, Жopиc Kapл ЭциcMaHc Bapды. Mящз eля бy MцщиTдя Bя йeTMишиHъи илляpиH coHлapыHa дobpy MoпaccaH юз йapaдыъылыbыHдa пoeзийaдaH Hяcpя keчид eляйиp. «ЭoHбyл» aдлы иpи щekaйяcиHиH Mиcилcиз ybypyHдaH coHpa «Гoлya» rязeTи MoпaccaHы дaиMи яMяkдaшлыba дяBяT eляйиp Bя aз coHpa o, rязeTиH cящифяляpиHдя «Пapиc бypжyaлapыHыH щяфTяcoHy эязиHTиляpи» бaшлыbы aлTыHдa cилcиля HoBeллaлapыHыH чaпыHы эepчяkляшдиpir. 1880-ъи илиH ceHTйaбp-okTйaбp aйлapыHдa йaзap Kopcиka aдacыHa cяйaщяT eляйиp 7
Bя бy cяфяpдяH aлдыbы дяpиH TяяccцpaTлap oHyH биp cыpa HoBeллaлapыH дa Bя «ЩяйaT» poMaHыHдa юз яkcиHи Taпыp. 1881-ъи илдя o, Ялъязaиpя cяфяpи зaMaHы йepли ящaлиHиH ишbaлчы фpaHcыз opдycyHa rapшы цcйaH лapыHыH шaщиди oлyp. 1882-ъи илиH йaйыHдa иcя йaзap БpeTaH яйaляTиHя юзцHцH иkиHъи cяйaщяTиHя чыxыp. 1881–1883-ъц илляpдя MoпaccaH эюpkяMли pyc йaзapы И.C.Typ эeHeBля cыx дocTлyr ялarяляpи rypyp, юз ялйaзMaлapыHы oHa эюcTяp Mяkля фaйдaлы MяcлящяTляp aлыp, юзцHцH coH эцHляpиHи Пapиcдя keчи pяH бy Mцщaъиp pyc йaзapыHыH йaxыH cиpдaшыHa чeBpилиp. MoпaccaH юз щяйaTыHдa ядяби йapaдыъылыr rядяp ceBдийи raдыH лapa дa бюйцk диrrяT эюcTяpиpди. Юз rыca юMpцHя xeйли MяшyrяHи Bя eшr MaъяpacыHы cыbдыpaH бy иcTeдaдлы йaзap юMpц бoйy cyбaй raлыб. 1883-ъц илдя ъидди шяkилдя Hиkaщa эиpMяk apзycyHдa oлca дa, coHpaдaH бy плaHы пyчa чыxыp. ЩяйaTы бoйy MoпaccaH щeч биp cийacи пapTийaHыH, диHи cekTaHыH, иъTиMaи TяшkилaTыH цзBц oлMaйыб. ЩяTTa 1876-ъы илдя o, фpaHk-MacoH лoжacыHa эиpMя TяkлифиHи дя pядд eляйиб. 1880-ъи илляpдя MoпaccaH ядяби ycTaды oлaH Г.ФлoбepиH HизaMлы йapaдыъылыr щяйaTы cцpMяk щarдa BяcиййяTиHя яMял eдиp. Щяp cящяp caaT йeддидяH oH иkийя rядяp чaлышMarлa opTa щecaблa, яH aзы, aлTы cящифя йaзMaba Haил oлyp. AxшaMлap иcя эцH яpзиHдя йaшaдыrлapыHы rяляMя aлыp. Бeля эяpэиH йaзы peжиMи oHдa xpoHиkи йopbyHлyr щaлы йapaдыp. Илдя ъяMи биp kяpя, o дa ceHTйaбp aйыHдa, йяHи oB MюBcцMц бaшлaHaHдa MoпaccaH юзцHя диHъялMяйи pяBa эюpцp, бюйцйцб бoйa-бaшa чaTдыbы дobMa HopMaHдийa TopпabыHa цз TyTyp, чoxcaйлы roщyMлapы Bя дocTлapы иля эюpцшMяk иMkaHы raзaHыpды. БиorpaфлapыHыH щecaблaMaлapыHa иHaHcar, Tяkъя 1885-ъи илдя йaзap 1500 чaп Bяpяrи щяъMиHдя бядии MяTH йapaдыб. Бeля Mящ cyлдapлыba йaзapлapдaH Hя Бaлзak, Hя ДиkkeHc, Hя дя aTa ДцMa Haил oлyб. OHy дa aйpыъa BypbyлaMar лaзыMдыp kи, бy 1500 чaп BяpяrиHя, caдяъя, бядии Hяcp дaxилдиp, йaзapыH щяp щяфTя rязeTляpиH cящифяля pиHдя ишыr цзц эюpяH эцHцH xpoHиkacы xapakTepли йaзылapы, oчepk Bя фeлйeToHлapы бy щecaблaMaдaH kяHapдa raлыб. БyHa пapaлeл oлapar, MoпaccaHыH ядяби ybypлapы дa дypMaдaH apTыpды. Биp-биpиHиH apдыHъa o, «MaдMaзeл Фифи» (1882), «BaлдшHeп щekaйяляpи» (1883) HoBeллa ToплyлapыHы чaп eTдиpиp. 1883-ъц илдя Hяшp oлyHaH «ЩяйaT» poMaHы Mяшщyp pyc йaзapлapыHдaH И.C.TypэeHeB Bя Л.H.ToлcToй TяpяфиHдяH йцkcяk rийMяTляHдиpилиp, oHyH aпapыъы 8
фpaHcыз йaзapлapыHдaH биpиHя чeBpилMяcиHя cябяб oлyp. Tяkъя 1884-ъц илдя MoпaccaH дюpд щekaйя Toплycy чaп eTдиpиp: «Aй ишыbы», «PoHдoли бaъылapы», «Mиcc ЩappийeT» Bя «ЭцHяш aлTыHдa». 1885-ъи илдя ишыr цзц эюpяH цч щekaйя kиTaбыHыH («ИBeTTa», «Эeъя Bя эцHдцз Habыллapы», «TyaH») apдыHъa, eля щяMиH ил дяpъ oлyHaH «Язиз дocT» poMaHы иcя oHy дцHйaHыH ceчилMишляpи cыpacыHa чыxapыp. Юз HoBeллaлapыHы aйpыъa kиTaбдa ToплaMaздaH юHъя MoпaccaH oHлapы «Жил Блac» Bя «Гoлya» rязeTляpиHдя чaп eTдиpиpди. БyHлapдaH биpиHъиcи cийacи xяTTи oлMaйaH, йцHэцл бyлBap Hяшpи oлca дa, Mцяллиф ляpя эeH-бoл roHopap юдяйиpди Bя eля бyHa эюpя дя oBaxTkы ядяби cиMaлapыH чoxycy бy rязeTиH cящифяляpиHдя чaп oлyHypдy. MoпaccaH бypaдa «MoHфpиHйoз» Tяxяллцcц иля чыxыш eдиpди kи, бy coйaд дa БaлзakыH TяcBиp eTдийи йeлбeйиH щepcoэиHйaйa Mяxcyc oлyб. «Гoлya» rязeTи иcя MцTляrиййяTчи xяTT йepидиpди, oHyH oxyъyлa pыHыH яkcяpиййяTиHи kцбapлap Tяшkил eдиpди. Бy MяTбy opraHдa Moпac caH юз coйaды иля чaп oлyHyp, бypaйa юзцHцH HиcбяTяH иpищяъMли Bя ъидди цcлyблy яcяpляpиHи Bepиpди. EйHи BaxTдa бy ъцp иkи aйpы rцTбя aид rязeTдя чaп oлyHMacы йaзapыH щяp щaHcы ядяби-cийacи ъиHaщa Meйил эюcTяpMяcиHи raбarлaйыpды. ЯcяpляpиHи apa-cыpa «Фиrapo» Bя «Eko дe Пapи»дя дя чaп eTдиpиб, aMMa бцTцH щaллapдa MoпaccaH илk HяшpляpиHи rязeT cящифяляpиHдя эepчяkляшдиpMяйи цcTцH билиб. ЮзцHя ycTaд билдийи ФлoбepиH Bя TypэeHeBиH BяфaTыHдaH coHpa MoпaccaHыH o дюBpцH aпapыъы ядяби cиMaлapыHдaH oлaH EMил Зoлйa иля йaxыH дocTлyr rypaъabыHы yMaHлap йaHылMышдылap, чцHkи «PyroHMakkapлap» eпoпeйacыHыH MцяллифиHя дяpиH pяbбяT бяcляcя дя, MoпaccaH oHyH HaTypaлиcT дцHйaэюpцшцHя TяHrиди йaHaшыpды. ЙaзapыH юз чabдaшы oлaH AлфoHc Дoдe Bя EдMoH ГoHkyp иля MцHacибяTляpи дя coH дяpяъя coйyr иди: o, бy TaHыHMыш rяляM caщибляpиHдяH юзцHя rapшы бядxaщ йaHaшMaHыH дяфяляpля шaщиди oлMyшдy. БцTцH бyHлapa pяbMяH, coH дяpяъя иcTиraHлы Bя cяMиMи биp иHcaH oлaH Moпacca HыH xeйли дocTy, Tяpяфдaшы Bapды. OHлapыH cыpacыHa Пoл Бypжe, OkTaB Mиpбo, ЛeoH EHHиk, Пoл Aлekcиc, AHpи Ceap, Жopиc Kapл ЭциcMaHc, ЛeoH Дйepkc, Xoce Mapиa Epeдиa, KaTйцл MeHдec, obyл ДцMa, Eдyapд Poд, Жopж дe ПopTo-Pишйy, Пoл ЖиHиcTи, ГycTaB Tyдyз, Пoл ApHo, Жopж Пyшe Bя бaшraлapы Bapды. Лyи Лe ПyaTBeH, KaMилл yдиHo, Mopиc Лeлyap Bя ЭиyюMe kиMи pяccaM дocTлapыHдaH бaшra, йaзap илk эяHълиk илляpиHиH дocTлapы caйылaH Poбep ПeHшoH, ЛeoH ФoHTeH, A. дe ЖyaHBил иля cыx дocTлyr ялarяляpи caxлaйыpды. 9
CяkcяHиHъи илляpиH биpиHъи йapыcыHдa эяpэиH йapaдыъылыr aTMocфe pиHдя йaшaMacы йaзapыH cящщяTиHи xeйли дяpяъядя capcыTMышды. Щяля йeTMишиHъи илляpдя o, cящщяTиHдяkи HacaзлыrлapдaH, xцcycиля дя эюз abpылapыHдaH шиkaйяT eдиpMиш. Биorpaфлapы бyHyH иpcи xapakTep дaшыдыbыHы cцбyTa йeTиpибляp. CяkcяHиHъи илляpиH иkиHъи йapыcыHдa иcя o, дюзцлMяз бaшabpылapыHa дцчap oлyp, эюзляpиHдяkи xяcTялиk эeT диkъя abыpлaшыp. ЩяM дя щяMиH дюBpдя BaxTыHыH чox щиccяcиHи cяфяpляpдя keчиpиp. 1885-ъи илиH йaHBap–MapT aйлapыHы ИTaлийaдa, йaй MюBcцMцHц иcя OBepHидя keчиpиp Bя Mцaлиъя kypcy keчиp. CoHpakы илиH йaйыHдa ИHэилTяpяйя rыcaMцддяTли cяфяp eдиp, 1887-ъи илиH okT йaбp–дekaбp aйлapыHдa Ялъязaиpдя cяйaщяTдя иkяH opaHыH MиHepaл cyлapы иля Mцaлиъя aлыp. 1888-ъи илиH ийyлyHдa CaBoйдakы Ekc-лe-БeH kypopTyHдa шяфaлы cyлapлa cящщяTиHя roByшMaba ъaH aTыp. 1889-ъy илиH пaйызыHдa ИTaлийaHыH ъяHyб caщилляpиHя cяйaщяTя чыxыp. CoHpakы илиH ийyлyHдa CaBoй kypopTyHдa йeHи Mцaлиъя kypcy keчиp. 1891-ъи илдя ФpaHcaHыH ъяHyбyHa cяфяp eдиp. Пapиc щяйaTыHыH щaй-kцйцHдяH rypTyлMaba чaлышaH йaзap 1885-ъи илиH rышыHдa kичиk биp йaxTa aлыp Bя oHa юз шeдeBpиHиH aдыHы Bepиp – «Язиз дocT». Бy йaxTaдa Apaлыr дяHизиHиH ФpaHca caщилляpиHдя o, xeйли эязиHTийя чыxыp. Дaщa coHpa, 1888-ъи илиH йaHBapыHдa aлдыbы иkиHъи, щяM дя дaщa иpи йaxTaйa дa eйHи aды Bepиp. 1886-ъы ил MoпaccaHыH щяйaTыHдa xeйли Mящcyлдap ил oлyp: иkи щekaйя Toплycy («Бaлaъa Pok», «ЪяHaб ПapaH») иля йaHaшы, oHyH «MoHT-Opиoл» poMaHы ишыr цзц эюpцp. CoHpakы илляpдя йaзapыH ядяби Mящcyлдapлыbы rиcMяH aшabы дцшцp Bя o, щяp ил йaлHыз биp kиTaб Hяшp eTдиpMяйя иMkaH Taпыp: «Opлйa» (1887), «XaHыM ЩцccoHyH aдax лыcы» (1888), «Coл ялля» (1889), «Эяpяkcиз эюзяллиk» (1890). 1891-ъи ил цчцH MoпaccaH apTыr бцTцH дцHйaдa TaHыHaH rяляM ycTacыйды. Tяkъя ФpaHcaдa чaп oлyHaH kиTaблapыHыH Tиpaжы 400 MиHя чaTыpды Bя бy, щяMиH дюBp цчцH coH дяpяъя йцkcяk эюcTяpиъийди. KиTaблapыHыH бюйцk ybypлa caTылдыbы бy дюHяMдя oHyH rapдaшы EpBe пcиxи xяcTялиkдяH BяфaT eдиp. MoпaccaHa бy иTkи coH дяpяъя abыp Tяcиp эюcTяpиp Bя щяMиH BaxT юз coHyHyH дa Mящз бy ъцp oлaъabыHы эюз aлTыHa aлдыbыHдaH o, Mцaлиъя пpoceдypлapыHa MяHacыз биp иш kиMи бaxыp. ЮMpцHцH coH иkи илиHдя oHyH ъoшryH йapaдыъылыr пoTeHcиaлы эeT-эeдя юлязиMяйя, cюHMяйя цз roйyp. Чox бюйцk чяTиHлиkляp бaщacыHa o, «ЮлцMдяH эцълц» Bя «ГялбляpиMиз» poMaHлapыHы TaMaMлaйa билиp. 10
1891-ъи илиH aBrycTyHдa шaиp OэцcT ДopшeH иля cющбяT зaMaHы «AHжeлйyc» aдлы poMaHыHыH илk ялли cящифяcиHи rяляM йoлдaшыHa эюcTяpяpяk, coH биp ил яpзиHдя биpъя cяTиp дя йaзa билMядийиHдяH aъы-aъы шиkaйяTляHяH MoпaccaH coHpakы цч aйдa бy kиTaбы биTиpя билMяcя, юзцHя rяcд eдяъяйиHи TaM rяTиййяTля диля эяTиpиp. Aз coHpa oHyH иHTyиTиB oлapar дцшцHдцkляpи, abлыHa эяTиpдиkляpи биp-биp бaшыHa эялиp. PoMaHы TaMaMлaйa билMяйяH MoпaccaH бяд биHлийя raпылыp. Диэяp TяpяфдяH иcя щarrыHдa rязeTляpиH йaйдыrлapы шaйияляp xяcTя йaзapы биp aз дa pyщдaH caлыp, oHy дaщa apTыr дяpя ъядя ичиHя raпылMaba Mяъбyp eляйиp. «Язиз дocT» poMaHыHдa бyp жyaлapыH ялийля йюHляHдиpиляH, oHлapыH бyйpyr ryлyHa чeBpиляH «capы MяTбyaT» бapядя aчыrлaMaлapыHы дцшMяHляpи MoпaccaHa щeч ъцp бabышлaйa билMиpдиляp. Hцфyзлy rязeTляpиH биpиHъи cящифяляpиHдя oHyH щaBaлaHMacы, abлыHы иTиpMяcи бapядя BaxTaшыpы xябяpляp дяpъ oлyHypдy. OHy биp aз дa ъыpHaTMarдaH, дaлaMarдaH юTpц бy rязeT ляpи, эyйa, йaHлышлыrлa oHyH eBиHя дя йoллaйыpдылap. 1892-ъи ил йaHBapыH 1-дя KaHH йaxыHлыbыHдakы Bиллaдa йaшaйaH aHacыHы зийapяT eдяH MoпaccaHыH pyщи дypyMy rяфляTяH пиcляшиp Bя o, эeъяHиH биp aляMи opaHы Tяpk eдиб, юз eBиHя цз TyTyp. Cябяби бялли oлMaйaH pyщи capcыHTы cябябиHдяH йaзap бычarлa бobaзыHы kяcMяйя Tяшяббцc эюcTяpMяkля юзцHц abыp йapaлaйыp. ЙaHBapыH 7-дя Пapиcя эяTиpиляH MoпaccaH пcиxиaTpийa xяcTя xaHacыHa йepляшдиpилиp. ДobMaлapы Bя чoxcaйлы пяpяcTишkapлapы Tяpя фиHдяH xяcTяHиH Teзлиkля cabaлaъabыHa бяcляHяH дяpиH цMидляp дob pyлMyp Bя o, 1893-ъц ил ийyлyH 6-дa эюзляpиHи ябядилиk raпaйыp.
Azad Yaøar
11
ßZÈZ DOST
ßziz dost (ðîìàí)
ÁÈÐÈÍÚÈ ÙÈÑÑß I Ðåñòîðàíûí êàññèðèíäÿí áåø ôðàíêûí ãàëûüûíû àëàí Æîðæ Äöðóà ÷ûõûøà ñàðû éþíÿëäè. Îíñóç äà áîé-áóõóíëó îëàí âÿ öñòÿëèê, çàáèòëèêäÿí ãàëìà àäÿòè öçðÿ ãÿääèíè øàõ òóòàí áó éàðàøûãëû êèøè úàâàíëàðà ìÿõñóñ áèð ÿäà èëÿ áûüëàðûíû áóðäó, áó ìÿêàíà ùÿëÿ èíäè-èíäè áàø ÷ÿêÿí ìöøòÿðèëÿðè øàùèíèí, àäÿòÿí, þç øèêàðûíà éþíÿëòäèéè èòè áàõûøëàðëà ñöçäö. Áó óúóç éåìÿêõàíàíûí äàèìè ìöøòÿðèëÿðè ñàéûëàí ãàäûíëàð áàõûø ëàðûíû ãàëäûðûá îíà áàõäûëàð: îíëàðûí àðàñûíäà ö÷ ýÿíú èø÷è ãàäûíäàí áàøãà, áèð îðòàéàøëû, ñà÷ëàðû ïûðòëàøûã, ïèíòè ýåéèìëè, øëéàïàñûíû òîç áàñìûø ìóñèãè ìöÿëëèìÿñè âÿ ÿðëÿðèéëÿ áÿðàáÿð îòóðàí øÿùÿðëè ÿñíàô òÿáÿãÿñèíäÿí èêè õàíûì âàðäû. Ñÿêèäÿ áèð äÿãèãÿëèéèíÿ àéàã ñàõëàéûá, ùàðà ýåäÿúÿéèíè ýþòöðãîé åëÿäè. Áó ýöí èéóíóí èéèðìè ñÿêêèçè èäè. Àéûí áèðèíÿ ãÿäÿð úèáèíäÿ âóð-òóò ö÷ ôðàíê ãûðõ ñàíòèìè ãàëûðäû. Áó èñÿ ãÿëéàíàëòûñûç èêè íàùàð âÿ éà íàùàðñûç èêè ãÿëéàíàëòû äåìÿê èäè, – áóéóð, èíäè þçöí ñå÷. Ãÿëéàíàòëû áèð ôðàíê îí ñàíòèìÿ, íàùàð èñÿ éàðûì ôðàíêàäûð. ßýÿð íàùàðëàðäàí èìòèíà åëÿñÿ, îíäà áèð ôðàíê èéèðìè ñàíòèì ãàáàüà äöøÿúÿê. Ôèêèðëÿøäè êè, áó ùåñàáëà èêè êÿðÿ êîëáàñà-÷þðÿêëÿ øàì åäèá, áóëâàðäà èêè ïàð÷ ïèâÿ è÷ÿ áèëÿð. Àõû î, îíóí÷öí ÿí áþéöê âÿ ýåð÷ÿê ùÿçç îëàí àõøàì ïèâÿñèíäÿí ùå÷ úöð âàç êå÷ÿ áèëìÿçäè. Íîòð-Äàì-äå-Ëîðåò êö÷ÿñèíÿ öç òóòäó. 15
Áèð âàõòëàð ñöâàðè ìóíäèðè ýåéÿðêÿí éåðèøè íåúÿ èäèñÿ, èíäè äÿ åëÿ èäè: ñèíÿñèíè ãàáàðòìûøäû, àéàãëàðûíû áèð àç àðàëû àòûðäû, ñàíêè, èíäèúÿ éÿùÿðäÿí åíìèøäè. Êö÷ÿäÿ ãàéíàøàí úàìààòûí àðàñûíà êîáóä øÿêèëäÿ þçöíö äöðòäö: êèìèñèíè ÷èéíèéëÿ èòÿëÿäè, êèìëÿñÿ òîããóøäó, àììà ùå÷ êÿñÿ éîë âåðìÿäè. Íèìäàø ñèëèíäðèíè õÿôèôúÿ éàíà ÿéèá, äàáàíëàðûíû éåðÿ âóðóð, ìöëêè ÿùàëè àðàñûíà äöøÿí, ÷åâðÿñèíäÿêè ùÿð øåéÿ – èíñàí ëàðà âÿ áèíàëàðà – íèôðÿò åäÿí éåêÿõàíà âÿ úÿñóð ÿñýÿð êèìè èðÿëèëÿéèðäè. ßéíèíäÿêè óúóçéàíà, úÿìè àëòìûø ôðàíêà àëäûüû êîñòéóìà ðÿü ìÿí, î, çÿùëÿòþêÿí âÿ ýþçÿáàòàí åëåãàíòëûüûíû, ùÿì äÿ þçöíÿ ìÿõñóñ øûãëûüûíû ãîðóéóá ñàõëàéà áèëèðäè. Óúà áîéó, éàõøû áÿäÿí ãóðóëóøó, áÿçÿí êöðÿíÿ ÷àëàí âÿ äöááÿäöç àéðûúëû ñàðûøûí ñà÷ëàðû, àüçûíûí öñòöíäÿ êþïöê êèìè äóðàí âÿ óúëàðû áóðóëìóø áûüû, äÿëèúè áàõûøëàðà ìàëèê à÷ûã-ìàâè ýþçëÿðè, áèð ñþçëÿ, áöòöí ýþðêÿìè îíó áóëâàð ðîìàíëàðûíäàêû* ãàäûí òîâëàéûúûëàðûíà áÿíçÿäèðäè. Ïàðèñäÿ ùàâàíûí ÷àòìàäûüû éàé ýåúÿëÿðèíäÿí áèðè èäè. Áóõàð âÿ áöðêöäÿí øÿùÿð, ñàíêè, òÿíýíÿôÿñ îëìóøäó, ñåë êèìè òÿð àõûäûðäû. ×èðêëè ñó áîðóëàðûíûí éàíäàí ãðàíèòëÿ öçëÿíÿí ÷ûõûøëàðûíäàí ÿòðàôà öôóíÿò éàéûëûðäû. Çèðçÿìèëÿðäÿí, çèðçÿìèäÿêè ìÿòáÿõëÿðèí ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿí ÷þëÿ éåìÿê ãàëûãëàðûíûí âÿ òóðøóìóø ñîóñëàðûí èéðÿíú ãîõóñó âóðóðäó. Ïåíúÿêëÿðèíè ÷ûõàðûá ùÿñèð ñòóëëàðäà òÿðñèíÿ îòóðàí ãàïû÷ûëàð ýèðèøëÿðäÿ òöòöí ÷ÿêèðäèëÿð; øëéàïàëàðûíû ÿëëÿðèíÿ àëàí éîëäàí êå÷ÿíëÿð èñÿ úàíäÿðäè éåðèéèðäèëÿð. Áóëâàðà ÷àòàí Æîðæ Äöðóà ãÿðàðñûç ùàëäà òÿêðàð àéàã ñàõëàäû. Àüàúëàð àðàñûíäà òÿðòÿìèç ùàâà óäìàã ö÷öí Áóëîí ìåøÿñèíÿ, Éåëèñåé ÷þëöíÿ ýåòìÿê êå÷èðäè êþíëöíäÿí. Åéíè âàõòäà äà î, áèð ãàäûíëà áóëóøìàã åùòèðàñûíà qapûlmûødû. Àììà áóíäàí þòðö íåéëÿñèí? Íÿ åäÿúÿéèíè áèëìèðäè, ñîí ö÷ àéäà ùÿð ýöí, ùÿð àõøàì áó áàðÿäÿ äöøöíñÿ äÿ, áèð ÷àðÿ òàïìàãäà àúèç èäè. Áÿõòÿâÿð ýþðêÿìè âÿ íÿâàçèøëè äàâðàíûøëàðûíà ýþðÿ àðà-ñûðà, ùÿì äÿ þòÿðè ñåâýè ìàúÿðàëàðû éàøàñà äà, î äàùà ýåí-áîë âÿ äàùà øèðèí ñåâäà àðçóñóíäàéäû. Úèáèíäÿ ïóëó-ïàðàñû îëìàñà äà, ãàíû ãàéíàéûðäû, úîøóðäó, òèíáàøû îíà «Ýþçÿë îüëàí, ìÿíÿ ùÿìäÿì îë!» ñþçëÿðèíè ïû÷ûëäàéàí êö÷ÿ ãàäûíëà ðûíà ãîøóëóá ýåäÿ áèëìèðäè, ÷öíêè þäÿéÿúÿê ïóëó éîõäó. Áóíà ðÿüìÿí, î, ôÿðãëè áèð øåé óìóðäó, äàùà ôÿðãëè âÿ ÿë÷àòàí þïöøëÿð ñîðàüûíäàéäû. * Bu Bя бyHдaH coHpa MяTHдя yлдyз ишapяcи (*) иля ceчдиpилMиш cюзляpиH изaщы kиTaбыH coHyHдa BepилMишдиp. 16
Ùÿð íåúÿ îëñà, Æîðæ ýÿçÿéÿí ãûçëàðûí ãàéíàøäûüû áàëëàðà, ðåñòîðàí ëàðà, êö÷ÿëÿðÿ áàø ÷ÿêìÿêäÿí õîøëàíûðäû. Îíëàð àðàñûíäà èòÿëÿøìÿê äÿí, áó ãûçëàðëà «ñÿí» äåéÿ ñþùáÿò ãóðìàãäàí, áàøýèúÿëëÿíäèðÿí ÿòèðëÿðèíè ãîõuëàìàãäàí, éàõûíëûãëàðûíû äóéìàãäàí ùÿçç àëûðäû. Åëÿ âÿ éà áåëÿ, àõû áóíëàð äà ãàäûí èäèëÿð, ùÿì äÿ ñåâìÿê-ñåâèëìÿê ö÷öí éàðàäûëìûøäûëàð. Àèëÿëè êèøèëÿðäÿí ôÿðãëè îëàðàã, î, áåëÿ ãàäûíëàðäàí èéðÿíìÿçäè. Ìàäëåí êèëñÿñèíÿ ñàðû éþíÿëäè âÿ îðàäà áöðêöäÿí áèùàë îëàí èíñàí êöòëÿñèíÿ ãàðûøäû. Ìàñàëàðûíû ñÿêèëÿðÿ ÷ûõàðàí, ìöøòÿðèëÿðëÿ äîëó èðè êàôåëÿðèí àëâåðè ýóð ýåäèðäè âÿ âèòðèíëÿðèíäÿêè ýþçãàìàøäûðûúû èøûãëàð ùÿð êÿñÿ «ýÿë-ýÿë» äåéèðäè. Äþðäêöíú âÿ äÿéèðìè ìàñàëàð àðõàñûíäà ÿéëÿøÿí ìöøòÿðèëÿðèí þíëÿðèíäÿêè ãÿäÿùëÿðäÿ ãûðìûçû, ñàðû, éàøûë, ãÿùâÿéè âÿ äàùà íå÷ÿ-íå÷ÿ ðÿíýäÿ è÷êèëÿð ýþçÿ äÿéèðäè, ñöðà ùèëÿðäÿêè òÿðòÿìèç ñó èñÿ ñèëèíäð áè÷èìëè èðè, øÿôôàô áóç ïàð÷àëàðû ùåñà áûíà ñîéóéóðäó. Áîüàçû ãóðóäóüó ö÷öí Äöðóà àääûìëàðûíû éàâàøûòäû. Éàëíûç áöðêöëö éàé àõøàìëàðûíäà äóéóëàí äþçöëìÿç éàíüû ùèññè îíà ýöú ýÿëäè âÿ î, äàìàüûíäàí è÷ÿðè àõàí ñÿðèí ïèâÿíèí èçàùîëóíìàç ùÿççèíè õÿéàëûíäà úàíëàíäûðäû. Àììà áó ýöí èêè ïàð÷ ïèâÿ è÷ñÿéäè, îíäà ñàáàùêû øàì éåìÿéèíÿ ÿëâèäà äåìÿëèéäè, ùàëáóêè î, àéûí ñîíóíäà ãà÷ûëìàç îëàí àúëûã ùèññèíÿ ÷îõ éàõøû áÿëÿä èäè. «Ñààò îíàúàí äþçöì, ñîíðà Àìåðèêàí êàôåñèíäÿ* áèð ïàð÷ ïèâÿ è÷ÿðÿì, – äåéÿ ãÿò åëÿäè. – Ëÿíÿò øåéòàíà, àììà ñóñóçëóãäàí äà éàìàí éàíûðàì!» Ìàñàëàð àðõàñûíäà îòóðóá, éàíüûëàðûíû éàòûðàí âÿ öðÿêëÿðè èñòÿäèéè ãÿäÿð è÷ÿ áèëÿí àüàëàðà ýþç ýÿçäèðäè. Êàôåíèí éàíûíäàí þòäöéö ìöääÿòäÿ î, èòè âÿ êèíàéÿëè áàõûøëàðëà ñöçäöéö áó àäàìëàðûí öçöíäÿêè èôàäÿéÿ, ýåéèìëÿðèíÿ ýþðÿ úèáëÿðèíäÿ íÿ ãÿäÿð ïóë îëà áèëÿúÿéèíè ýþçÿéàðû òÿõìèí åòìÿéÿ ÷àëûøäû. Áóíó äöøöíäöêúÿ è÷èíäÿ ùÿéàòäà þç éåðèíè òóòìóø áó àäàìëàðà ãàðøû íèôðÿò ùèññè êþðöêëÿíäè. Èíäè áóíëàðûí úèáèíè åøÿëÿñÿí, îðàäà ãûçûë, ýöìöø âÿ ìèñ ñèêêÿëÿðÿ ðàñò ýÿëÿðñÿí. Îðòà ùåñàáëà ùÿð áèðèñèíèí úèáèíäÿ, ÿí àçû, èêè ëóèäîð âàð. Ùÿð êàôåäÿ, ÿí àçû, éöç àäàì îòóðóá: èêè ëóèäîðó éöçÿ âóðñàí, áó åëÿéÿð äþðä éöç ìèí ôðàíê! Ãàìÿòè ùÿìèøÿêè êèìè éûðüàëàíàí Æîðæ «ÿúëàôëàð» äåéÿ äîíãóëäàíäû. Áó ùàðûíëàðäàí ùÿð ùàíñû áèðèñè ýåúÿ ãàðàíëûã òèíäÿ åùòèéàòäà îëàí áó êè÷èê çàáèòèí þíöíÿ ÷ûõñàéäû, î ùå÷ áèð âèúäàí ÿçàáû ÷ÿêìÿäÿí îíóí áîéíóíó ãûðàðäû: áó ñàùÿäÿ ùÿëÿ êÿíääÿ èêÿí òîéóãëàðûí áàøûíû öçÿ-öçÿ òÿúðöáÿ ãàçàíìûøäû. 17
Èñòÿð-èñòÿìÿç, áó àðà î, Àôðèêàäà, ßëúÿçàèðèí ÿëäÿí-àéàãäàí èðàã ãàëàëàðûíäà ÿðÿáëÿðè âàõòàøûðû âÿ ùàíñû àìàíñûçëûãëà ñîéäóüó* èêè èëè õàòûðëàäû. Áèð îëàéëà áàüëû õàòèðÿ èñÿ îíóí äîäàãëàðûíäà øóõ âÿ àìàíñûç áèð òÿáÿññöì éàðàòäû: óëåä-àëàí ãÿáèëÿñèíäÿí îëàí ö÷ ÿðÿáèí þëöìö íÿòèúÿñèíäÿ Æîðæ âÿ îíóí éîëäàøëàðû èéèðìè òîéóã, èêè ãîéóí âÿ ãûçûë ÿøéàëàð ÿëÿ êå÷èðìèø, ñîíðàêû èë éàðûì ÿðçèíäÿ áóíó äþíÿ-äþíÿ éàäà ñàëûá ýöëìöøäöëÿð. Ãÿòëèí ìöãÿññèðëÿðè òàïûëìàìûøäû, ÷öíêè îíëàðû ùÿì ñÿí äåéÿí àõòàðìûðäûëàð, ùÿì äÿ êè î çàìàí ùÿð ùàíñû ÿðÿá, èøüàë÷û ÿñýÿð ö÷öí, îíñóç äà, ùàëàë ãÿíèìÿò ñàéûëûðäû. Ïàðèñäÿ èñÿ äóðóì ôÿðãëèéäè. Áóðàäà êåôèí èñòÿäèéè êèìè ñîéüóí ÷óëóã åäÿ áèëìÿçñÿí: íÿ áþéðöíäÿ ãûëûíúûí âàð, íÿ ÿëèíäÿ òàïàí÷àí, ìöëêè ãàíóíâåðèúèëèê äÿ ãöââÿäÿäèð, éÿíè ñÿðáÿñò ñàéûëìûðñàí. Äöðóà èøüàë îëóíìóø þëêÿäÿ áèð êè÷èê çàáèòÿ àøûëàíàí áöòöí þçáàøûíàëûã äóéüóëàðûíûí è÷èíäÿ íåúÿ òöüéàíà ýÿëäèéèíè ùèññ åäèðäè. Áÿëè, î èëëÿð áÿõòÿâÿðëèêëÿ äîëóéäó. Î, ñÿùðàäà ãàëìàäûüûíà èíäè àúû-àúû òÿÿññöôëÿíèðäè. Çÿíí åëÿìèøäè êè, áóðàäà ýöíö äàùà õîø êå÷ÿúÿê. Àììà êè... öìèäëÿðè äàøà äÿéìèøäè! Òàì ãóðóäóüóía ÿìèí îëìàã ö÷öí äèëèíè öñò äàìàüûíäà ýÿç äèðìÿêëÿ àüçûíû íûð÷ûëäàòäû. Ùÿíäÿâÿðèíäÿ ãàéíàøàí úàìààò äà òàáñûç, òàãÿòñèç èäè. Ãàðøû ñûíà ÷ûõàíëàðà ÷èéèí âóðàðàã âÿ ôèòëÿ øÿí ìåëîäèéàëàð ÷àëà-÷àëà éåíÿ åéíè ìÿñÿëÿ áàðÿäÿ äöøöíöðäö: «Éàðàìàçëàð! Ùÿì äÿ áó ÿúëàôëàðûí ùÿð áèðèíèí ýåí-áîë ïóëó âàð!» Îíóí éàíà èòÿëÿäèéè êèøèëÿð äèøëÿðèíè ãûúàéûð, ãàäûíëàð èñÿ àðäûíúà «Êþíòþé!» äåéÿ áàüûðûðäûëàð. Âîäåâèë òåàòðûíûí* éàíûíäàí þòöá Àìåðèêàí êàôåñèíèí þíöíäÿ àéàã ñàõëàäû, ñóéà òÿøíÿ îëäóüóíäàí ïèâÿ è÷èá-è÷ìÿìÿê áàðÿäÿ äöøöíäö. Àììà ãÿòè ãÿðàð âåðìÿçäÿí þíúÿ ñèôåðáëàòû èøûãëàíàí êö÷ÿ ñààòûíà ýþç éåòèðäè. Îíà îí áåø äÿãèãÿ èøëÿìèøäè. Þçöíÿ áÿëÿä èäè: ãàðøûñûíäà áèð ïàð÷ ïèâÿ çöùóð åëÿéÿí êèìè áèð ýþç ãûðïûìûíäà îíó áàøûíà ÷ÿêÿúÿêäè. Áÿñ îíäà ñààò îí áèðÿ ãÿäÿð íåéëÿéÿúÿêäè? Þç-þçöíÿ: «Ìàäëåí êèëñÿñèíÿ ãÿäÿð ýåäèá ýåðè äþíÿðÿì» äåäè. Îïåðà ìåéäàíûíäà î, øèøìàí áèð úàâàíëà òîããóøäó: ñàíêè, îíó ùàðàäàñà ýþðìöøäö. Îíóí àðäûíúà äöøäöéö ìöääÿòäÿ éàääàøûíû ÿëÿê-âÿëÿê åëÿäè âÿ ïÿñäÿí òÿêðàðëàäû: 18
– Ëÿíÿò øåéòàíà, àõû áó ùÿðèôè ùàðàäàí òàíûéûðàì ìÿí? Ãÿôëÿòÿí éàääàøû áèð ìþúöçÿ ýþñòÿðäè âÿ áÿëëè îëäó êè, áàéàãêû úÿùäëÿðè áîøà ýåòìÿéèá: áó àäàì îíóí õÿéàëûíäà íèñáÿòÿí àðûã âÿ äàùà úàâàí îëìàãëà, ùÿì äÿ ñûðàâè ìóíäèðèíäÿ ïåéäà îëäó. – Áó êè Ôîðåñòéåäèð! – äåéÿ ÷ûüûðàí Äöðóà ãàáàãäà ýåäÿí àäà ìà éåòèøèá, îíóí ÷èéíèíÿ âóðäó. Ýåðèéÿ ãàíðûëàí àäàì îíó ñöçöá ñîðóøäó: – Ñèçÿ íÿ ëàçûìäûð, úÿíàá? Äöðóà ãÿùãÿùÿ ÷ÿêäè: – Òàíûìàäûíìû? – Éîõ. – Àëòûíúû ñöâàðè àëàéûíäàí Äöðóàéàì. Ôîðåñòéå ùÿð èêè ÿëèíè éàíà à÷äû: – Àù, äîñòóì! Íåúÿñÿí? – ßëà. Áÿñ ñÿí? – Ãàðäàø, ìÿí èñÿ áåëÿ äÿ. Òÿñÿââöðöíÿ ýÿòèð êè, áó êþêñöì ÿñë ïàïéå-ìàøåéÿ1 äþíöá, èëèí àëòû àéûíû ñÿðàñÿð þñêöðöðÿì âÿ áó, äþðä èë ÿââÿë Ôðàíñàéà äþíÿíäÿí ñîíðà Áóæèâàëäà öðúàù îëäóüóm áðîíõèòèí ôÿñàäûäûð. – Áåëÿ äå! Àììà ýþðêÿìèíäÿí ùå÷ áÿëëè îëìóð. Êþùíÿ éîëäàøûíûí ãîëóíà ýèðÿí Ôîðåñòéå þç õÿñòÿëèéè, äèàãíîçëàðû âÿ ùÿêèìëÿðäÿí àëäûüû ìÿñëÿùÿòëÿð áàðÿäÿ ñþç ñàëäû, ÷îõ èøýöçàð áèðèñè ö÷öí áöòöí áóíëàðà ðèàéÿò åòìÿéèí ÷ÿòèíëèéèíè äèëÿ ýÿòèðäè. Îíà ãûøû úÿíóáäà êå÷èðìÿéè òþâñèéÿ åäèðëÿð, àììà íåúÿ ýåòñèí àõû? Åâëèäèð, æóðíàëèñòäèð, éàõøû âÿçèôÿ ñàùèáèäèð. – «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íäà ñèéàñÿò øþáÿñèíèí ìöäèðèéÿì, «Ãóðòó ëóø» ö÷öí ñåíàòûí èúëàñëàðû áàðÿäÿ õöëàñÿëÿð ùàçûðëàéûð, «Ïëàíåò»ÿ èñÿ äöøÿíäÿí-äöøÿíÿ ÿäÿáè ñàëíàìÿ éàçûëàðû òÿãäèì åäèðÿì. Ýþð äöéöí êèìè, þçöìö òóòìóøàì. Äöðóà ùåéðÿòëÿ îíó ñöçìÿéèíäÿ èäè. Ñîí äÿðÿúÿ äÿéèøÿí Ôîðåñ òéå éåòêèí áèð àäàìà ÷åâðèëìèøäè. Éåðèøè, äóðóøó, êîñòéóìó, ýþäÿíè – áèð ñþçëÿ, ùÿð øåéè îíóí þçöíÿ àðõàéûí, èøëÿðè éîëóíäà ýåäÿí âÿ éàõøû éåéèá-è÷ÿí áèðèñè îëäóüóíà äÿëàëÿò åäèðäè. ßââÿëëÿð èñÿ î, àðûã, ÷ÿëèìñèç âÿ ùöíäöð áèð îüëàí èäè. Îðà-áóðà âóðíóõàí, éåëáåéèí, äàëàøãàí âÿ ÷ûüûðüàí áèðèñèéäè. Áó ö÷ èëäÿ Ïàðèñ îíó òàìàìèëÿ ôÿðãëè 1 Ïàïéå-ìàøå – êàüûçäàí, ýèïñäÿí, éàïûøãàíäàí, íèøàñòàäàí éàðàðëàíìàãëà ùàçûðëàíàí âÿ ïðåñëÿìÿ ñîíóúó ýÿðÿêëè ôîðìàíû àñàíëûãëà àëàí ìàòåðèàë
19
àäàìà ÷åâèðìèøäè: ýèúýàùëàðûíà äÿí äöøÿí, øèøìàí âÿ àüûð-ñÿíýèn ýþðöíÿí áó àäàìûí îëñà-îëñà èéèðìè éåääè éàøû âàðäû. Ôîðåñòéå õÿáÿð àëäû: – Ùàðà ýåäèðñÿí áåëÿ? Äöðóà úàâàá âåðäè: – Ùå÷ ùàðà. Éóõóäàí þíúÿ ýÿçèøèðÿì. – Åëÿ èñÿ áÿëêÿ, «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íà ãÿäÿð éîëäà ìÿíÿ éîëäàøëûã åëÿéÿñÿí, ùÿ? Îðàäà êîððåêòóðàéà ýþç ýÿçäèðèì, ñîíðà ÷ûõûá, áèð éåðäÿ àäàìà áèð ïàð÷ ïèâÿ è÷ÿðèê, éàõøû? – Éàõøû. Áåëÿúÿ, îíëàð ñèíèô éîëäàøëàðûíà âÿ ÿñýÿðëèê éîëäàøëàðûíà ìÿõñóñ ìåùðèáàíëûãëà ÿë-ÿëÿ òóòóá, éîëà äöçÿëäèëÿð. Ôîðåñòéå ñîðóøäó: – Íÿ èëÿ ìÿøüóëñàí? Äöðóà ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè: – Äöçöíö äåñÿì, àúëûãäàí éàõà ãóðòàðìàãëà. Õèäìÿò ìöääÿ òèì áèòÿð-áèòìÿç áóðàéà ýÿëäèì êè, áÿëêÿ... þçöìÿ áèð èø-ýöú òàïûì, äàùà äîüðóñó, ñàäÿúÿ, Ïàðèñäÿ ìÿñêóíëàøìàã èñòÿäèì. Ñîí àëòû àéû Øèìàë Äÿìèð Éîëëàðû Èäàðÿñèíäÿ ÷àëûøûðàì. Èëëèê ìààøûì èñÿ âóðòóò ìèí áåø éöç ôðàíêäûð. Ôîðåñòéå ìûçûëäàäû: – Ëÿíÿò øåéòàíà, áó ÷îõ àçäûð. – ßëáÿòòÿ êè! Àììà þçöí äå, áó äóðóìäàí íåúÿ ÷ûõûì? Éàëãû çàì, öç òóòàúàã áèð êèìñÿì, òàíûøûì éîõäóð. Îðà-áóðà âóðíóõóðàì, àììà ùå÷ áèð èìêàí éàðàíìûð. Éîëäàøû òÿúðöáÿëè áèð àäàì êèìè îíó áàøäàí-àéàüà ñöçöá, íÿñèùÿò åäèðìèø êèìè äåäè: – Áèëèðñÿí, ãàäàñû, áóðàäà ùÿð øåé èääèàäàí àñûëûäûð. Àçúà áàøû èøëÿéÿí áèðèñè ö÷öí íàçèð îëìàã èäàðÿ ðÿèñè îëìàãäàí äàùà àñàíäûð. Áóíäàí þòðö éàëâàðûá-éàõàðìàüû éîõ, ýöúëö òÿÿññöðàò éàðàòìàüû áàúàðìàëûñàí. Ëÿíÿò øåéòàíà, éÿíè äîüðóäàíìû ñÿíèí ãàðøûíà äàùà óéüóí áèð âàðèàíò ÷ûõìàéûá? Äöðóà øèêàéÿòëÿíäè: – Áöòöí ãàïûëàðû äþéäöì. Àììà íÿ ôàéäàñû?! Èíäè ñîíóíúó öìèä éåðèì ãàëûð: Ïåëåðèí ìàíåæèíäÿ ìÿíÿ áåðåéòîð1 éåðè âÿä åäèá ëÿð. Îðàäà èëäÿ, ÿí àçû, ö÷ ìèí ôðàíê ãàçàíàðàì. 1
20
Áåðåéòîð – àò òÿëèì÷èñè
Ôîðåñòéå îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Ùÿòòà ñÿíÿ îí ìèí ôðàíê âÿä åòñÿëÿð áåëÿ, áó úöð àõìàã éîëó ñå÷ìÿ. ßêñ ùàëäà, áöòöí ãàïûëàðû þç öçöíÿ áàüëàéàðñàí. ×àëûøäûüûí î äÿôòÿðõàíàäà èñÿ ñÿí, ÿí àçûíäàí, ýþçäÿí-ãóëàãäàí óçàãäàñàí, êèìñÿ ñÿíè òàíûìûð. ßýÿð éåòÿðèíúÿ èñðàðëû äàâðàíñàí, âàõòûíäà îðàäàí ãóðòóëà âÿ áèð êàðéåðà ñàùèáè îëà áèëÿðñÿí. Áåðåéòîðëóã èñÿ ùÿð øåéÿ ñîí ãîéàúàã. Áöòöí Ïàðèñ ÿùëèíèí íàùàð åëÿäèéè ðåñòîðàíäà ìåòð äîòåë1 èøëÿìÿêëÿ áóíóí àðàñûíäà ùå÷ áèð ôÿðã éîõäóð. ßýÿð ñÿí êöáàð àäàìëàðà âÿ éà îíëàðûí þâëàäëàðûíà àò ìèíìÿ äÿðñëÿðè âåðìèñÿíñÿ, îíäà ñÿíè þçëÿðèíÿ áÿðàáÿð áèðèñè ñàéàúàãëàðûíäàí äà ÿëèíè öçìÿëèñÿí. Ñóñóá, áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ äöøöíÿíäÿí ñîíðà Ôîðåñòéå õÿáÿð àëäû: – Ñÿíèí áàêàëàâð äèïëîìóí âàðìû? – Éîõ. Èêè êÿðÿ èìòàùàíäàí êÿñèëìèøÿì. – Áó, ÷îõ äà áþéöê íþãñàí ñàéûëìûð, éåòÿð êè, áàáàò îðòà òÿù ñèëèí îëñóí. Ìÿñÿëÿí, Ñèñåðîíóí âÿ éà Òèáåðèíèí àäû ÷ÿêèëèðñÿ, ñÿí ñþùáÿòèí íÿäÿí ýåòäèéèíè òÿõìèí åäèðñÿíìè? – Ùÿ, òÿõìèí åäèðÿì. – Îíäà áó äà éåòÿðëèäèð. ×öíêè îíëàð áàðÿäÿ áåø-îí íÿôÿð ÿëëà ìÿ íÿ èñÿ áèëèð, ùàëáóêè áó, îíëàðûí áàøãàëàðûíäàí äàùà àüûëëû îëìà ñûíà äÿëàëÿò åëÿìèð. Éåðäÿ ãàëàíëàð èñÿ åëÿ ñÿíèí ãÿäÿð áèëèðëÿð. Èíàí ìÿíÿ, þçöíö ùÿð øåéäÿí õÿáÿðäàð áèðèñè êèìè òàíûòìàã ùå÷ äÿ ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ äåéèë. Àììà úàùèëëèéèí öçÿ ÷ûõàðñà, áóíó ñÿíÿ ùå÷ âàõò áàüûøëàìàçëàð. Îíà ýþðÿ äÿ ÷ÿòèí äóðóìëàðäàí éàéûíìàëû, ìàíåÿ ëÿðäÿí éàí êå÷ìÿëè âÿ åíñèêëîïåäèéà ñþçëöêëÿðè ñàéÿñèíäÿ áàøãà ëàðûíû àõìàã éåðèíÿ ãîéìàëûñàí. Áöòöí èíñàíëàð ñîí äÿðÿúÿ úàùèë âÿ îäóí ãÿäÿð êöòäöðëÿð. Ùÿéàòû áèëÿí áèðèñè êèìè êèíàéÿäÿí óçàã ôèêèð éöðöäÿí Ôîðåñòéå áó àðà éîëäàí êå÷ÿíëÿðè ñöçöð âÿ ýöëöìñöíöðäö. Þñêöðÿê òóòäóüó ö÷öí î, ãÿôëÿòÿí àéàã ñàõëàäû, íàðàùàòëûüû êå÷äèêäÿí ñîíðà íèñáÿ òÿí áîüóã ñÿñëÿ äåäè: – Áó ëÿíÿòÿýÿëìèø áðîíõèò éàõàìû áóðàõìûð! Ùàëáóêè éàéûí îðòàñûäûð èíäè. Éîõ, áó ãûø ìöòëÿã Ìåíòîíà ìöàëèúÿéÿ ýåäÿúÿéÿì. Ùÿð øåé úÿùÿííÿì îëñóí, àõû úàíñàüëûüû ùÿð øåéäÿí äàùà âàúèáäèð! Îíëàð Ïóàñîíéåð áóëâàðûíäà, èðè øöøÿëè ãàïû þíöíäÿ àéàã ñàõ ëàäûëàð. È÷ òÿðÿôäÿí øöøÿéÿ ãÿçåòèí ãîøà âÿðÿãè éàïûøäûðûëìûøäû. Ö÷ íÿôÿð àéàã öñòÿ äóðóá, îíó îõóéóðäó. 1
Ìåòðäîòåë – ðåñòîðàíäà áàø îôèñèàíò 21
Ãàïûíûí öñòöíäÿ âóðóëàí «Ôðàíñûç ùÿéàòû» ñþçö èðè ùÿðôëÿðëÿ, ùÿì äÿ ãûðìûçû ãàç ëàìïàëàðûéëà éàçûëìûøäû: ýþçãàìàøäûðàí áó éàçû áèð øöàð êèìè àäàìûí äèããÿòèíè þçöíÿ ìÿíýèðëÿéèðäè. Éàçûäàí äöøÿí ïàðëàã èøûã çîëàüûíà ýèðÿí éîë÷óëàð, þòÿðè äÿ îëñà, ýöíäöç èøûüûíäàêû êèìè àøêàð ñå÷èëèð, áèð àí ñîíðà èñÿ ÷åâðÿäÿêè çöëìÿòäÿ ÿðèéèá éîõ îëóðäóëàð. Ôîðåñòéå ãàïûíû èòÿëÿéèá: – Êå÷, – äåäè. È÷ÿðè êå÷ÿí Äöðóà áÿðáÿçÿêëè, àììà áàõûìñûç ïèëëÿêÿíëÿ éóõàðû ãàëõäû. Áàéûðäàí äà áó ïèëëÿêÿí éàõøû ýþðöíöðäö. Ýèðèø îòàüûíà ýèðÿíäÿ îðàäàêû èêè êóðéåð Ôîðåñòéåéÿ òÿçèì åëÿäè. Ñîíðà îíëàð òîçëó âÿ ñÿëèãÿ-ñàùìàíñûç ãÿáóë îòàüûíà êå÷äèëÿð. Äèâàðëàðûí öçëÿíäèéè ñàðû-éàøûëû ðÿíýëè âÿ ëÿêÿëÿðëÿ þðòöëö òðèïèí1 ðÿíýè áîçàðìûøäû, áÿçè éåðëÿðèíè èñÿ ñè÷àíëàð ýÿìèðìèøäè. Ôîðåñòéå äåäè: – ßéëÿø, ìÿí áåø äÿãèãÿéÿ ýÿëèðÿì. Ñîíðà î, ãÿáóë îòàüûíà à÷ûëàí ãàïûëàðûí áèðèíäÿí äûøàðû ÷ûõäû. Ñþçëÿ èôàäÿ åäèëìÿéÿúÿê ãÿäÿð ãÿðèáÿ âÿ þçÿë áèð ãîõó, ðåäàê ñèéà ãîõóñó ùàêèì èäè áóðàéà. Öðêöäÿí ÷îõ ùåéðÿòèí ùàêèì îëäóüó Äöðóà ëàë-ìàò îòóðìóøäó. Àðàáèð ãàïûäàí ÷ûõàí àäàìëàð éàíûíäàí þòöá, äèýÿð ãàïûäàí è÷ÿðè ýèðèðäèëÿð âÿ áóíó åëÿ ÷åâèê åäèðäèëÿð êè, îíëàðà ùå÷ ýþç ãîéìàüà äà èìêàí òàïìûðäû. Ñöðÿòëÿ îðà-áóðà øöòöéÿí âÿ þçëÿðèíè èøýöçàð ýþñòÿðÿí ñöòöë úàâàíëàð þç ãà÷-ãîâëàðûéëà íåúÿ ðöçýàð éàðàäûðäûëàðñà, ÿëëÿðèíäÿ òóò äóãëàðû âÿðÿã áóíóí òÿñèðèíäÿí êöëÿéÿ äöøÿí õÿçÿë êèìè òèòðÿéèðäè. Éûüûúûëàðûí ìÿòáÿÿ áîéàñûíà áóëàøìûø õàëàòëàðûíûí àëòûíäàí åéíèëÿ êöáàðëàðûí ýåéèíäèéèíÿ áÿíçÿð ìàùóä øàëâàðëàð âÿ äöìàü éàõàëûãëàð ýþçÿ äÿéèðäè. Îíëàð éåíèúÿ áàñûëàí âÿ áîéàñû ãóðóìàéàí ñÿùèôÿëÿð éûüûíûíû õöñóñè åùòèéàòëà äàøûéûðäûëàð. Ùÿðäÿíáèð ÷îõ øûã ýåéèíÿí áèðèñè ýþçÿ äÿéèðäè: ñîí äÿðÿúÿ èíúÿáåëëè ñöðòuê, ñèâðèáóðóíëó ÷ÿêìÿëÿð âÿ àéàãëàðûíà òàðûì îòóðàí äàð øàëâàð ýåéèíÿí áó øÿõñ, éÿãèí êè, êöáàðëàðûí ýåúÿ ùÿéàòû áàðÿäÿ éàçûëàð ùàçûðëàéàí ðåïîðòéîð èäè. Áàøãàëàðû äà ýÿëèá-ýåäèðäè; áó þçöíäÿíðàçû âÿ çàüàð àäàìëàðûí ùàìûñûíûí áàøûíäà ýöíëöêëÿðè, éàñòû ñèëèíäðëÿð âàðäû: ýþðöíöð, áó ïàïàã ñàéÿñèíäÿ îíëàð þçëÿðèíèí àäè èíñàíëàðäàí ñå÷èëäèêëÿðèíè çÿíí åäèðäèëÿð. 1
22
Òðèï – éóí ìÿõìÿð ïàð÷à
Àõûð êè, Ôîðåñòéå ïåéäà îëäó. Î, ãàðà ôðàêëû, àü ãàëñòóêëó, õåéëè ÿñìÿð, óúàáîéëó, àðûã âÿ áûüëàðûíûí óúóíó éóõàðûéà äîüðó øåøÿ ëÿìèø, õåéëè þçöíäÿíðàçû âÿ ñÿðáÿñò ýþðöíÿí îðòàéàøëû áèð àäàìûí ãîëóíà ýèðìèøäè. Ôîðåñòéå äåäè: – Ùþðìÿòëè óñòàä, ÿí õîø àðçóëàðëà. Úÿíàá îíà ÿë óçàòäû: – Ýþðöøÿíÿäÿê, ÿçèçèì. ßëàüàúûíû ãîëòóüóíà âóðàí êèøè ôèò ÷àëà-÷àëà ïèëëÿêÿíëÿ åíìÿéÿ áàøëàäû. Äöðóà ñîðóøäó: – Áó êèìäèð áåëÿ? – Æàê Ðèâàëäûð. Þç ôåëéåòîíëàðû âÿ äóåëëÿðè èëÿ àä ÷ûõàðàí áó àäàìû òàíûìûðñàí? Èíäèúÿ êîððåêòóðàëàðà áàõûðäû. Ãàðåí, Ìîíòåë âÿ î, Ïàðèñèí ÿí éàõøû æóðíàëèñòëÿðè ñàéûëûðëàð. Ýöíäÿëèê ìþâçóëàðäà ÿí êÿñêèí ôåëéåòîíëàð áóíëàðûí ãÿëÿìèíäÿí ÷ûõûð. Ãÿçåòèìèçÿ ùÿôòÿäÿ èêè ôåëéåòîí âåðÿí Ðèâàë èëäÿ îòóç ìèí ôðàíê ãàçàíûð. Éóõàðû ãàëõäûëàð. Ïèëëÿêÿíäÿ îíëàðûí ãàðøûñûíà ÷ûõàí ãûñàáîéëó, øèø ìàí, ïûðòëàøûãñà÷ëû âÿ ïèíòè ýþðöíöøëö àäàìûí íÿôÿñè äàðàëìàãäàéäû. Ôîðåñòéå îíà äÿðèí òÿçèì åòäèêäÿí ñîíðà à÷ûãëàìà âåðäè: – Áó, «Ñþíìöø ãÿíäèëëÿð» êèòàáûíûí ìöÿëëèôè, øàèð Íîðáåð äå Âàðåíäèð. ßí óçóíó èêè éöç ñÿòðè àøìàéàí ùÿð ùåêàéÿñèíÿ ýþðÿ î, ö÷ éöç ôðàíê àëûð. Áóðà áàõ, ñóñóçëóãäàí éàíûðàì, ýÿë Íåàïîëè òàí êàôåñèíÿ ýåäÿê. Ìàñà àðõàñûíäà éåðëÿðèíè ðàùàòëàéàí êèìè Ôîðåñòéå ñÿñëÿíäè: «Áèçÿ èêè ïàð÷ ïèâÿ!» Þç ïàð÷ûíû î, áèðíÿôÿñÿ áîøàëòäûüû ùàëäà, Äöðóà, ñàíêè, ÷îõ íàäèð, ãèéìÿòëè áèð è÷êèéìèø êèìè ïèâÿñèíè ãóðòóì-ãóðòóì è÷èð, ùÿð äàìëàäàí ùÿçç àëìàüà ÷àëûøûðäû. Ôîðåñòéå ñóñóðäó, íÿ áàðÿäÿñÿ äöøöíöðäö. Ãÿôëÿòÿí õÿáÿð àëäû: – Áÿëêÿ, åëÿ ñÿí äÿ æóðíàëèñòèêà èëÿ ìÿøüóë îëàñàí? Äöðóà ÷àøãûí íÿçÿðëÿðèíè îíà äèêäè: – Àììà... ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè... ìÿí ùå÷ âàõò âÿ ùå÷ íÿ éàçìàìûøàì àõû. – Îíäà þçöíö ñûíà âÿ áàøëà! Ìÿíèì äÿ èøèìÿ éàðàéàðñàí: ìÿíèì ö÷öí áèëýè òîïëàéàð, òÿäáèðëÿðÿ ãàòûëàð, âÿçèôÿëè øÿõñëÿðäÿí ìöñàùèáÿëÿð àëàðñàí. Èëê äþíÿìäÿ, éîë õÿðúëÿðèí õàðèú, èêè éöç ÿëëè ôðàíê àëàúàãñàí. Èñòÿéèðñÿí, íàøèðèìèçëÿ áó áàðÿäÿ äàíûøûì? 23
– ßëáÿòòÿ êè èñòÿéèðÿì. – Îíäà áåëÿ åäÿê: ñàáàù íàùàð âàõòû áèçÿ ýÿë. Óçàãáàøû áåø-àëòû ãîíàüûì îëàúàã: ìöäèðèìèç Âàëòåð âÿ õàíûìû, Æàê Ðèâàë, áàéàã ðàñò ëàøäûüûìûç Íîðáåð äå Âàðåí, áèð äÿ õàíûìûìûí áèð ðÿôèãÿñè. Ýÿëÿðñÿí? Äöðóà ïþðòìöø âÿ óòàíúàã ùàëäà òÿðÿääöä êå÷èðäè. Äèëè òîïóã âóðà-âóðà äèëëÿíäè: – Àììà ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè... ìÿíèì óéüóí áèð êîñòéóìóì äà éîõäóð. Ôîðåñòéå ïåðèêäè: – Ñÿíèí ôðàêûí éîõäóð? Áóíà áàõ ùà! Ãàðäàøûì, ôðàêñûç áóðà ëàðäà ùå÷ úöð êå÷èíìÿê îëìàç. Áóíó ãóëàüûíäà ñûðüà åëÿ: Ïàðèñäÿ ÷àðïàéûí îëìàéà áèëÿð, ôðàêñûç èñÿ ùå÷ úöð êå÷èíÿ áèëìÿçñÿí. Æèëåòèíèí úèáëÿðèíè åøÿëÿéèá, îðàäàí ÷ûõàðäûüû áèð îâóú ãûçûë ïóëäàí èêè ëóèäîð àéûðàðàã, îíëàðû êþùíÿ éîëäàøûíûí îâúóíà áàñäû. Ñÿìèìè âÿ äîñòéàíà òÿðçäÿ äåäè: – Èìêàíûí îëàíäà ãàéòàðàðñàí. Áèð êîñòéóì êèðàéÿ ýþòöð, éà äà áåù ãîéóá, êðåäèòÿ ñàòûí àë – áó àðòûã ñÿíèí èøèíäèð. Àììà ñàáàùêû íàùàðà ìöòëÿã ãàòûë: ñààò ñÿêêèçèí éàðûñûíäà, Ôîíòåí êö÷ÿñè îí éåääè öíâàíûíà ýÿë. Äöðóà äîëóõñóíìóøäó. Ïóëëàðû úèáèíÿ ãîéàðàã, î: – ×îõ ãàéüûêåøñÿí, âàëëàù! – äåéÿ ìûçûëäàíäû. – ×îõ ñàü îë! Öìèäâàð îë êè, ñàáàùêû äÿâÿòè óíóòìàðàì... Ôîðåñòéå îíà òÿïèíäè: – Éàõøû ýþðÿê, éàõøû! Áÿëêÿ, àäàìà áèð ïàð÷ äà ýèëëÿäÿê, ùÿ? Ãàðñîí, áèçÿ èêè ïàð÷ äà ýÿòèð! – äåéÿ ñèôàðèø âåðäè. Ïèâÿëÿð è÷èëÿíäÿí ñîíðà ãÿçåò÷èäÿí òÿêëèô ýÿëäè: – Íÿ äåéèðñÿí, áèð ñààò äà ýÿçèá-äîëàøàãìû? – ßëáÿòòÿ, äîëàøàã. Îíëàð Ìàäëåí êèëñÿñè òÿðÿôÿ éîëëàíäûëàð. Ôîðåñòéå äèëëÿíäè: – Èíäè íÿ èëÿ áàø ãàòàã, ýþðÿñÿí? Ùàìû äåéèð êè, Ïàðèñäÿ ÿéëÿíúÿ ñåâäàñûíà äöøÿí êÿñ ìöòëÿã áèð øåé òàïûð. Àììà áó ùå÷ äÿ áåëÿ äåéèë. Áÿçÿí àõøàìëàð ùàðà èñÿ ýåòìÿê èñòÿñÿí äÿ, óéüóí ùå÷ íÿ ýÿëìèð àüëûíà. Áóëîí ìåøÿñèíäÿ ãàäûíëà ýÿçèíòè õîø áèð øåéäèð, àììà ãàäûí ùÿìèøÿ òàïûëìûð. Êàôåøàíòàíëàð ìÿíäÿí äàùà ÷îõ, ÿúçà÷ûìûí âÿ îíóí õàíûìûíûí çþâãöíö îõøàéà áèëÿð. Áàøãà íÿ ãàëûð êè? Ùå÷ íÿ. Ïàðèñäÿ Ìîíñî ïàðêûíà áÿíçÿð, ùÿì äÿ ýåúÿ ñöáùÿúÿí à÷ûã 24
áèð éàé áàüû ñàëìàã ìöìêöíäöð. Îðàäà àüàúëàðûí àëòûíäà ñÿðèí è÷êèëÿð è÷èá, ùÿçèí ìóñèãèëÿð äèíëÿìÿê îëàðäû. Áó éåð áèð ÿéëÿíúÿ éåðè êèìè éîõ, ñûðô ýÿçèíòè ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëà áèëÿð. Ýþçÿë ãàäûíëàðû îðàéà úÿëá åòìÿê ö÷öí ìÿí ýèðèø ùàããûíû áàùà ãîéàðäûì. Ìåéëèí ÷ÿêèðñÿ, åëåêòðèê ôÿíÿðëÿðèéëÿ èøûãëàíàí ãóì úûüûðëàðëà äîëàø, áóíó èñòÿìèðñÿíñÿ, áèð éåðäÿ îòóðóá, ìóñèãè äèíëÿ. Âàõòèëÿ Ìöçàð * áóíà áÿíçÿð, àììà äàùà ÷îõ ìåéõàíà ðóùóíäà áèð éåð à÷ìûøäû: îðàäà ðÿãñ ìóñèãèñèíäÿí ãóëàã òóòóëóðäó, à÷ûã éåðëÿð, êþëýÿëè éåðëÿð âÿ àüàú êþëýÿëèéè ÷îõ àç èäè. Áóíäàí þòðö ýþçÿë âÿ èðè áèð áàü ëàçûìäûð. Îíäà ùÿð øåé ìèñèëñèç îëàðäû. Ùÿ, áÿñ ñÿí ùàðà ýåòìÿê èñòÿðäèí? Äöðóà íÿ úàâàá âåðÿúÿéèíè áèëìèðäè. ßí ñîíäà áèð øåé óéäóð ìàëû îëäó: – Èíäèéÿäÿê Ôîëè-Áåðæåðäÿ áèð êÿðÿ äÿ îëìàìûøàì. Áàõ îðà ùÿâÿñëÿ ýåäÿðäèì. Éîëäàøû ñÿñèíè ãàëäûðäû: – Íÿ âàð àõû Ôîëè-Áåðæåðäÿ? Îðà ýèðñÿê, òàâàäàêû úûçáûç êèìè áèøÿðèê. Àììà ñÿí áèëÿí ìÿñëÿùÿòäèð, áÿëêÿ, áóíóí þçö äÿ áèð ÿéëÿíúÿ ñàéûëàð. Ôîáóð-Ìîíìàðòð êö÷ÿñèíÿ ÷ûõìàãäàí þòðö îíëàð ýåðè äþíìÿëè îëäóëàð. ßéëÿíúÿ ìÿêàíû êèìè òàíûíàí áèíàíûí ôàñàäûíäàí îíà áèòèøèê äþðä êö÷ÿéÿ èøûã çîëàãëàðû éþíÿëäèëìèøäè. Ôèàêðëàð1 ýèðèøèí þíöíäÿ ñûðàëàíìûøäû. Ôîðåñòéå áèðáàøà ýèðèø ãàïûñûíà éþíÿëÿíäÿ Äöðóà îíó ñàõëàäû: – Áèç áèëåò àëìàüû óíóòäóã. Ôîðåñòéå àüàéàíà òÿðçäÿ äåäè: – Áèçëÿð ö÷öí ýèðèø ïóëñóçäóð. Ýèðèøäÿêè ùÿð ö÷ íÿçàðÿò÷è îíà òÿçèì åëÿäè. Îíëàðäàí îðòàäà äóðàíëà æóðíàëèñò ýþðöøöá ñîðóøäó: – Ôÿðëè ëîæàí âàð? – ßëáÿòòÿ êè âàð, úÿíàá Ôîðåñòéå. Óçàäûëàí áèëåòè àëàí Ôîðåñòéå äÿðè èëÿ öçëÿíÿí ãàïûíû èòÿëÿäè âÿ îíëàð çàëà äàõèë îëäóëàð. Òöòöí òöñòöñö ñÿùíÿ èëÿ òàìàøà çàëûíûí ãàëàí ãèñìè àðàñûíäà èíúÿ ïÿðäÿ éàðàòìûøäû. Êþçÿðÿí ñàéñûç-ùåñàáñûç ïàïèðîñ âÿ ñèãàð ëàðäàí éöêñÿëÿí áó çÿðèô äóìàí ãàòû ýöúëÿ ñåçèëÿí, àüûìòûë çèãçàãëàð 1
Ôèàêð – éöíýöë ôàéòîí 25
øÿêëèíäÿ éöêñÿëÿðÿê, éàâàø-éàâàø éóõàðûëàðäà, ýöíáÿçèí àëòûíäà, ÷èë ÷ûðàüûí ùÿíäÿâÿðèíäÿ âÿ òàìàøà÷ûëàðëà äîëó èêèíúè éàðóñ ñÿâèééÿ ñèíäÿ ñûõëàøûð, áóëóäëàðëà äîëó ñÿìàíû õàòûðëàäûðäû. Ïàðòåðäÿêè ëîæàëàðûí âÿ ñûðàëàðûí ÿòðàôûíäàêû éàðûéóâàðëàã êå÷èäÿ áèòèøèê ýåíèø äÿùëèçäÿ, êèøèëÿðèí áàñûðûã éàðàòäûüû éåðäÿ áÿðáÿçÿêëè éöíýöë ãàäûíëàð âóðíóõóðäóëàð. Îðàäàêû ö÷ ïèøòàõòàíûí ùÿð áèðèíèí àðõàñûíäà áàéðàì éóìóðòàñû êèìè áîéàíìûø ñûðòûëìûø ãàäûí ñàòûúûëàð ýþçÿ äÿéèðäè. Áóíëàðäàí áèðèíèí þíöíäÿ èñÿ ñàòûúûíûí ðÿôèãÿëÿðè ïóñ ãóäà äóðóá øèêàð ýþçëÿéèðäèëÿð. Ö÷ èðè ýöçýöäÿ ñàòûúûëàðûí êöðÿêëÿðè âÿ çàëà ýèðÿí òàìàøà÷ûëàðûí öçëÿðè ÿêñ îëóíóðäó. Ôîðåñòéå èìòèéàçëû áèðèñè êèìè ãÿëÿáÿëèéè èòÿëÿéÿðÿê ñöðÿòëÿ èðÿëèëÿéèðäè. Çàëäà íÿçàðÿò÷è ãàäûíà éàíàøûá ñîðóøäó: – Îí éåääèíúè ëîæà ùàðàäàäûð? – Áóðàäàäûð, úÿíàá. Áóíóí àðäûíúà îíëàð öñòäÿí à÷ûã âÿ äèâàðëàðû ãûðìûçû ãóìàøëà öçëÿíÿí êþøêöí è÷èíÿ ýèðäèëÿð âÿ ãàäûí ãàïûíû ãàïàäû. È÷ÿðèäÿêè äþðä ñòóë áèð-áèðèíÿ åëÿ éàõûí ãîéóëìóøäó êè, àðàëàðûíäàí êå÷ìÿê èìêàíñûç èäè. Äîñòëàð éåðëÿðèíè òóòäóëàð. Îíëàðûí ñàüûíäà-ñîëóíäà éåðëÿøÿí âÿ ôîðìàúà íàëû õàòûðëàäàí áó úöð òàõòà ãÿôÿñëÿð éûüûíû òà ñÿùíÿéÿ ãÿäÿð óçàíûðäû âÿ îíëàðäà îòóðàí àäàìëàð éàëíûç ãóðøàüà ãÿäÿð ýþðöíöðäöëÿð. Ñÿùíÿäÿ òðèêî ýåéèíìèø, óçóí, áÿñòÿ âÿ ãûñà áîéëó, ö÷ úàâàí àäàì òðàïåñèéà åëåìåíòèíäÿ àêðîáàòèê íþìðÿëÿð èôà åäèðäè. ßââÿëúÿ õûðäà, àììà ÷åâèê àääûìëàðëà þíÿ ÷ûõàí, ýöëöìñÿéÿðÿê òàìàøà÷ûëàðà ùàâà þïöøö ýþíäÿðÿí óúàáîéëó úàâàí þç ÷ûõûøûíà áàøëàäû. Òðèêîíóí àëòûíäàí îíóí ãîëëàðûíûí âÿ àéàãëàðûíûí ÿçÿëÿëÿðè ýþðö íöðäö. Øèøìàí ãàðíû ÷îõ äà íÿçÿðÿ ÷àðïìàñûí äåéÿ, î, ñèíÿñèíè ãàáàðòìàüà ìÿúáóð èäè. Ñà÷ëàðûíû òÿí îðòàäàí àéûðäûüû ö÷öí áèð àç äÿëëÿéÿ áÿíçÿéèðäè. Ùåéðÿòàìèç áèð ñû÷ðàéûøëà òðàïåñèéàäàí éàïûøàí áó úàâàí ÿëëÿðèéëÿ îíäàí ñàëëàíìàãëà òÿêÿð êèìè ôûðëàíìàüûíäàéäû. Ùÿðäÿíáèð âöúóäóíó äöç òóòóá ãîëëàðûíû à÷ûð, öôöãè âÿçèééÿò àëûðäû, áàðìàãëàðûéëà àòìà òèðäÿí éàïûøûá, ùàâàäà áèð íå÷ÿ ñàíèéÿëèéèíÿ äîíäóüó âàõò ýöúöíö áàðìàãëàðûíäà úÿìëÿøäèðèðäè. Ñîíðà äþøÿìÿéÿ ùîïïàíàí áó àäàì òÿêðàð ýöëöìñÿäè, ïàð òåðäÿí îíó àëãûøëàéàíëàðà áàø ÿéäè âÿ áàëäûðëàðûíûí ÿñíÿêëèéèíè ñÿð ýèëÿìÿêëÿ ïÿðäÿíèí àðõàñûíäà ýþçäÿí èòäè. 26
Îíóí àðäûíúà èêèíúè, íèñáÿòÿí àë÷àã áîéëó, àììà èðè øàããàlëû úàâàí åéíè ùÿðÿêÿòëÿðè òÿêðàðëàäû. Ñîíðà íþâáÿ ö÷öíúö úàâàíà ýÿëäè âÿ ÷ûõûøëàð çàìàíû òàìàøà÷ûëàðûí àëãûøëàðû ýåò-ýåäÿ ýöúëÿíäè. Àììà Äöðóàíûí ôèêðè-çèêðè òàìàøàäà äåéèëäè: áàøûíû éàíà ÿéìÿêëÿ î, êèøèëÿðèí âÿ ÿõëàãñûç ãàäûíëàðûí òîïëàøäûüû ýåíèø êå÷èä äÿí ýþçëÿðèíè ÷ÿêìèðäè. Ôîðåñòéå äåäè: – Ïàðòåðèí þí ñûðàëàðûíà äèããÿò éåòèð. Ñÿìèìè âÿ êöò ñèôÿòëÿ îðàäà îòóðàí øÿùÿðëèëÿð áåëÿ òàìàøàëàðà õàíûìëàðû âÿ óøàãëàðûéëà ýÿëèðëÿð. Ëîæàëàðäà îòóðàíëàð ÿééàøëàð, áÿçè ðÿññàìëàð âÿ èêèíúèäÿðÿúÿëè ÿõëàã ñûç ãàäûíëàðäûð. Áèçäÿí àðõàäàêûëàð èñÿ Ïàðèñäÿ ðàñò ýÿëÿ áèëÿúÿéèí ÿí ãÿðèáÿ àäàìëàð éûüíàüûäûð. Êèìäèð àõû áó êèøèëÿð? Îíëàðà äèããÿò éåòèð. Áóðàäà êèìëÿðè òàïìàçñàí: ùÿð úöð ðöòáÿ âÿ âÿçèôÿ ñàùèáè îëàí áó àäàìëàð àðàñûíäà îðòàáàáëàð áþéöê ÿêñÿðèééÿò òÿøêèë åäèðëÿð. Áó áàíêäà, íàçèðëèêäÿ, òèúàðÿò ñàùÿñèíäÿ ÷àëûøàí ìÿìóðëàð, ãÿçåò ÷èëÿð, ãàäûí äÿëëàëëàðû, ìöëêè ýåéèìëè çàáèòëÿð, ÿéëÿíúÿ àõòàðàí ôðàêëû úàâàíëàð àç þíúÿ íàùàð åäèá, Îïåðà áèíàñûíà áàø ÷ÿêèáëÿð. Áóðà äàí èñÿ áèðáàøà Èòàëéàí Îïåðàñûíà éîëëàíàúàãëàð. Áóíëàðäàí áàøãà áèð õåéëè øöáùÿëè øÿõñ äÿ âàð îðàäà. Ãàäûíëàðûí èñÿ ùàìûñû áèð áåçèí ãûðàüûäûð: Àìåðèêàí êàôåñèíäÿ øàì éåìÿéèíè áèòèðèá, ñÿðáÿñò îëóíúà áóíëàð äàèìè ìöøòÿðèëÿðèíÿ áó áàðÿäÿ õÿáÿð éîëëàéûðëàð. Ñîí ãèé ìÿòëÿðè èêè ëóèäîð îëñà äà, îíëàð þçëÿðèíè ÿúíÿáèëÿðÿ ñûðûìàüà ÷àëû øûðëàð êè, îíëàðäàí áåø ëóèäîð ãîïàðòñûíëàð. Äöç àëòû èëäèð êè, îíëàð áóðàéà àéàã à÷ûáëàð, èëáîéó, ùÿì äÿ ùÿð àõøàì îíëàðû áóðàäà, ùÿì äÿ åéíè éåðëÿðäÿ ýþðÿ áèëÿðñÿí. ßëáÿòòÿ, ìöàëèúÿ ö÷öí Ñåí-Ëàçàðà* âÿ éà Ëóðñèíÿ* ýåòäèêëÿðè âàõò õàðèúèíäÿ. Äöðóà îíó äèíëÿìèðäè, ÷öíêè îòóðäóãëàðû ëîæàéà ñþéêÿíÿí ÿõëàãñûç ãàäûíëàðäàí áèðèñè îíäàí ýþçöíö ùå÷ ÷ÿêìèðäè. Ãàðàñà÷ëû áó øèøìàí ãàäûí öçöíö ýåí-áîë êèðøàíëàìûøäû, ñöðìÿëè, ãàïãàðà ýþçëÿðè ãàëûí âÿ ãÿëÿìëÿ ÷ÿêèëìèø èíúÿ ãàøëàðûíûí àëòûíäàí èøûëäàéûðäû. Èðè ñèíÿñè èñÿ ãàðà èïÿê ïàëòàðûíûí ìÿíýÿíÿñèíÿ ýöúëÿ ñûüûðäû. Áîéàëû äîäàãëàðû ãàíàéàí éàðàíû õàòûðëàäûðäû, àäàìà íÿ èñÿ éûðòûúû, ñöíè âÿ úàçèáÿäàð ýÿëÿí áó äîäàãëàð êèìëÿðäÿñÿ åùòèðàñ îéàòìàüà äà ãàäèð èäè. Áó ãàäûí áàøûíû òÿðïÿòìÿêëÿ éàíûíäàí êå÷ÿí êöðÿí âÿ þçö êèìè áîë ïóäðàëàíìûø ðÿôèãÿñèíè ñÿñëÿäè, ëîæàäàêûëàð äà îíó åøèòñèíëÿð äåéÿ áèëÿðÿêäÿí ñÿñèíè ãàëäûðäû: 27
– Áóíà áàõ, äîüðóäàí äà, éàðàøûãëûäûð, åëÿìè? ßýÿð î, ìÿíÿ îí ëóèäîð òÿêëèô åëÿñÿ, èìòèíà åòìÿðÿì. Ôîðåñòéå Äöðóàéà ñàðû äþíöá ýöëöìñÿäè âÿ îíóí äèçèíÿ âóðàðàã äåäè: – Î, ñÿíè íÿçÿðäÿ òóòóð. Äîñòóì, ñÿí ýþçÿýÿëèìëèñÿí. Òÿáðèêëÿð. Êå÷ìèø êè÷èê çàáèò ãûçàðäû. Þçöíäÿí äÿ õÿáÿðñèç îíóí áàðìàã ëàðû áèð úöò ãûçûë ñèêêÿíèí îëäóüó æèëåò úèáèíÿ ñàðû éþíÿëäè. Ïÿðäÿ åíäè. Îðêåñòð âàëñ ÷àëäû. Äöðóà: – Áÿëêÿ, áèð àç ýÿçèøÿê? – äåéÿ òÿêëèô åëÿäè. – Íåúÿ èñòÿéèðñÿí. Áàéûðà ÷ûõàí êèìè îíëàð ÿéëÿíÿíëÿðèí àõûíûíà äöøäöëÿð. Îíëàðû ñûõûð, èòÿëÿéèð, ÿçèð, îðà-áóðà àòûðäûëàð, ýþçëÿðèíèí ãàáàüûíäà øëéàïàëàð ãàéíàøûðäû. Ãàäûíëàð ãîøà-ãîøà ýÿçèøèðäèëÿð. Ùÿì äÿ áóíúà êèøè õåéëàüûíûí, áóíúà äèðñÿéèí, êöðÿéèí, ñèíÿíèí àðàñûíäàí ñèâèøìÿêëÿ îíëàð ÷îõ ðàùàò èðÿëèëÿéèðäèëÿð. Áåëÿ áÿëëè îëóðäó êè, áóðàäà îíëàð þç àõàðëàðûíäàäûðëàð, ñÿðáÿñòäèðëÿð, áó ãÿäÿð åðêÿéèí è÷ÿðèñèíäÿ îëñàëàð äà, þçëÿðèíè ñóäà áàëûã êèìè ùèññ åäèðäèëÿð. Þçöíö êþíöëõîøëóüóéëà áó àõàðà áóðàõàí Äöðóà íèêîòèíèí çÿùÿðèíè, èíñàí áÿäÿíëÿðèíèí âÿ âöúóäóíó ïóëà ñàòàí ãàäûíëàðûí âóðäóãëàðû ÿòèðëÿðèí ãîõóñóíó àúýþçëöêëÿ úèéÿðëÿðèíÿ ÷ÿêèðäè. Ôîðåñòéå èñÿ òÿðëÿìèøäè. Ùàâàñû ÷àò ìàäûüûíäàí þñêöðäöéö ö÷öí: – Ýÿë áàüà ÷ûõàã, – äåäè. Ñîëà äþíÿðÿê, îíëàð áèð úöò èðè âÿ ÿúàèá ôÿââàðÿíèí ÿòðàôà ñÿðèíëèê éàéäûüû ãûø áàüûíà áÿíçÿð áèð éåðÿ ÷ûõäûëàð. ×ÿëëÿêäÿ ÿêèëìèø ãàðà÷þùðÿ âÿ ìàçûëû1 àüàúëàðûí àëòûíäà ãîéóëìóø ñèíê ìàñàëàð àðõàñûíäà îòóðàí ãàäûíëàð âÿ êèøèëÿð ñÿðèíëÿøäèðèúè è÷êèëÿð è÷èðäèëÿð. Ôîðåñòéå òÿêëèô åëÿäè: – Áèð ïàð÷ äà è÷ÿêìè? – Ìÿìíóíèééÿòëÿ è÷ÿðÿì. Îòóðóá úàìààòà ýþç ãîéìàüà áàøëàäûëàð. Àðà-ñûðà îíëàðà ùÿð ùàíñû áèð ãûç éàíàøûá, ñûðòûã òÿáÿññöìëÿ õÿáÿð àëûðäû: «Ìÿíè íÿéÿ ãîíàã åäÿðñèíèç, úÿíàá?» Ôîðåñòéå: «Î ôÿââàðÿäÿ ÷àüëàéàí áèð ñòÿêàí ñóéà» äåéèíúÿ, ãûç «Äîíóç!» äåéÿ äîíãóëäàíûá, îðàäàí óçàãëàøûðäû. 1 Ìàçû – áÿçè àüàúëàðûí öçÿðèíäÿ ùÿøÿðàò éóìóðòàúûãëàðûíäàí ÿìÿëÿ ýÿëÿí éóìðó ôûð
28
Áóäóð, áàéàã îíëàðûí ëîæàñûíà ñþéêÿíÿí ãàðàñà÷ëû øèøìàí ãàäûí çöùóð åëÿäè. Øèøìàí âÿ ñàðûøûí ðÿôèãÿñèíèí ãîëóíà ýèðÿí áó ãàäûí ìåéäàí îõóéóðìóø êèìè ñàüûíà-ñîëóíà ýþç ãîéóðäó. Ùÿð èêèñè, ùå÷ øöáùÿñèç, éàðàøûãëû ãàäûí èäè âÿ ñàíêè, îíëàð áèð-áèðèíÿ éàðàøäûãëàðû ö÷öí ãîøà ýÿçèðäèëÿð. Äöðóàíû ýþðÿíäÿ î, åëÿ ýöëöìñÿäè êè, ñàíêè, áàéàã áàõûøäûã ëàðû çàìàí îíëàð éàëíûç þçëÿðèíèí àíëàäûãëàðû äèëèí êþìÿéè èëÿ ìÿù ðÿì îëìóøäóëàð. Áèð ñòóë ÷ÿêÿí ãàäûí àðõàéûíëûãëà Äöðóàíûí þíöí äÿ îòóðäó, ñàðûøûí ðÿôèãÿñèíè äÿ îòóðäàíäàí ñîíðà úèíýèëòèëè ñÿñëÿ ÷ûüûðäû: – Ãàðñîí, áèçÿ èêè ãðåíàäèí! Ôîðåñòéå òÿÿúúöáëÿ äåäè: – Àììà éàìàí úèéÿðëè áèðèñèñÿí, ùà! Ãàäûí äèëëÿíäè: – Ñÿíèí áó éîëäàøûí àüëûìû áàøûìäàí àëûá. Ýåð÷ÿê ñþçöìäöð: úàíëàðà äÿéÿí îüëàíäûð. Ãîðõóðàì êè, îíà ýþðÿ ÿëèìäÿí áèð õàòàáàëà ÷ûõà! Óòàíäûüûíäàí Äöðóà äåìÿéÿ ñþç òàïìûðäû. Þçöíöí êîïïóø áûüûíû ñûüàëëàéàðàã, êöò-êöò èðèøèðäè. Ãàðñîí ìåéâÿ øèðÿñè ãàòûëìûø ñó ýÿòèðäè. Øÿðáÿòè áèðíÿôÿñÿ è÷ÿí ãàäûíëàð àéàüà ãàëõäûëàð. Ãàðàñà÷ëû ãàäûí áàøûéëà Äöðóàéà èøàðÿò åäèá, éåëïèéèíè õÿôèôúÿ îíóí ÷èéíèíÿ âóðàðàã: – Ñàëàìàò ãàë, ãî÷óì, – äåäè. – ßôñóñëàð îëñóí êè, ùÿëÿëèê äèëèíàüçûí ñþç òóòìóð. Éàíáûçëàðûíû îéíàäàí ãàäûíëàð ÷ûõûøà ñàðû öç òóòäóëàð. Ôîðåñòéåíè ýöëìÿê òóòäó: – Äîñòóì, ùå÷ áèëèðñÿí ñÿíÿ íÿ äåìÿê èñòÿéèðÿì? Ñÿí, ùÿãèãÿ òÿí äÿ, ãàäûí ãÿëáëÿðèíè ôÿòù åäÿ áèëèðñÿí. ßýÿð áóíäàí ôàéäàëàíñàí, õåéëè óçàãëàðà ýåäÿúÿêñÿí. Áèð ãÿäÿð ñöêóòà äàëàíäàí ñîíðà î, äöøöíöðìöø êèìè, ôèêèðëè ùàëäà ñþçöíö òàìàìëàäû: – ×îõ âàõò ìÿùç åëÿ ãàäûíëàð áèçè âÿçèð åäèðëÿð. Äöðóà ñÿññèçúÿ ýöëöìñÿäè. Ôîðåñòéå õÿáÿð àëäû: – Ñÿí ãàëûðñàí áóðàäà? Ìÿí úàíà éûüûëäûì, ýåòìÿëèéÿì. – Ùÿ, ìÿí áèð àç áóðàäà ãàëàúàüàì. Ùÿëÿ òåçäèð, – äåéÿ Äöðóà ìûçûëäàíäû. 29
Ôîðåñòéå àéàüà äóðäó. – Åëÿ èñÿ õóäàùàôèç. Ñàáàùà ãÿäÿð. Óíóòìàìûñàí êè? Ôîíòåí êö÷ÿñè îí éåääèäÿ, ñÿêêèçèí éàðûñûíäà. – Îëäó. Ñàáàùà ãÿäÿð. Òÿøÿêêöðëÿð. Îíëàð áèð-áèðèíèí ÿëèíè ñûõäûëàð âÿ æóðíàëèñò äîñòóíó òÿðê åòäè. Éîëäàøû ýþçäÿí èòäèêäÿí ñîíðà Äöðóà þçöíö äàùà ñÿðáÿñò ùèññ åëÿäè. Áèð êÿðÿ äÿ úèáèíäÿêè ãûçûë ñèêêÿëÿðè ìÿìíóíëóãëà îõøàéàíäàí ñîíðà éåðèíäÿí ãàëõûá, þçöíö ãÿëÿáÿëèéÿ âóðäó. Áàõûøëàðû îðàäàáóðàäà äîëàøûðäû. Àç ñîíðà î, ñàðûøûí âÿ ãàðàñà÷ ãàäûíà ðàñò ýÿëäè: ùÿìèí àí îíëàð ñàõòà òÿêÿááöðëÿ êèøèëÿðèí àðàñûíäà âàð-ýÿëäÿ èäèëÿð. Îíëàðà ñàðû éþíÿëäè. Àììà äöç éàíëàðûíà ÷àòàíäà ãÿôëÿòÿí öðêäö. Ãàðàñà÷ëû ãàäûí ñîðóøäó: – Ùÿ, íåúÿäèð, äèëèí à÷ûëäû ñÿíèí? Áóðíóíóí àëòûíäà: «ßúÿá ñöðòöêìöø!» äåéÿí Äöðóà ùåéðÿòèíè à÷ûãëàéàúàã áàøãà ñþç òàïìàäû. Îíëàð ö÷ëöêäÿ èíñàí àõûíûíûí è÷èíäÿ äóðäóãëàðûíäàí ÷åâðÿëÿðèí äÿ áèð áóðóëüàí éàðàíìûøäû. Ãÿôëÿòÿí ãàðàñà÷ëû ãàäûí: – Åâèìÿ ýåäÿêìè? – äåéÿ ñîðóøäó. Øÿùâÿòäÿí è÷è òèòðÿéÿí Äöðóà ãàáà òÿðçäÿ: – Ùÿ, àììà úèáèìäÿ áèðúÿ ëóèäîðóì âàð, – äåäè. Ãàäûíûí öçöíäÿ ëàãåéäëèêëÿ äîëó áèð òÿáÿññöì äîüäó: – Åéèá åòìÿç, – äåäè âÿ ùàëàë ìàëûéìûø êèìè, áó éåíè ìöøòÿðèñèíèí ãîëóíà ýèðäè. Ãàäûíëà éàíàøû àääûìëàéàí Äöðóà èñÿ äöøöíöðäö êè, ùÿð ùàëäà, ãàëàí èéèðìè ôðàíê îíóí ñàáàùêû íàùàð éåìÿéè âÿ ôðàê êèðàéÿëÿìÿñè ö÷öí ÷àòàð.
ÛÛ – Úÿíàá Ôîðåñòéåíèí ìÿíçèëè ùàðàäàäûð? – Äþðäöíúö ìÿðòÿáÿäÿ, ñîëäà. Ãàïû÷ûíûí ñÿìèìè úàâàáûíäàí îíóí àäû÷ÿêèëÿí àäàìà ùþðìÿòè îõóíóðäó. Æîðæ Äöðóà ïèëëÿêÿíëÿ ãàëõìàüà áàøëàäû. Íÿäÿíñÿ, õÿôèô ÷ÿêèíýÿíëèê, ùÿéÿúàí âÿ íàðàùàòëûã äóéóðäó. Ùÿéà òûíäà èëê äÿôÿ ÿéíèíÿ ôðàê ýåéèíìèøäè âÿ áöòöí áó ÿéèí-áàøû îíà íÿ èñÿ 30
áèð ðàùàòñûçëûã àøûëàéûðäû. Ùÿð øåéäÿ – ëàêñûç, àììà ÷îõ çÿðèô ÷ÿêìÿ ëÿðèíäÿí òóòìóø (Äöðóà éàõøû àéàããàáûëàð ö÷öí ÿëäÿí ýåäèðäè) òà áó ñÿùÿð òàõìà þíëöéö èëÿ áèðëèêäÿ äþðä ôðàíê éàðûìà Ëóâðäà ñàòûí àëäûüû êþéíÿéÿ ãÿäÿð ùÿð øåéäÿ áèð íþãñàí òàïûðäû. Êþéíÿê î äÿðÿúÿäÿ èíúÿ èäè êè, àðòûã ãûðûøìûøäû. Îëàí-ãàëàí êþéíÿêëÿðè èñÿ õåéëè êþùíÿë äèéèíäÿí îíëàðûí íèñáÿòÿí äàâàìëûñûíû äà ýåéèíìÿéÿ ãûéìàìûøäû. Ùÿäñèç åíëè îëàí øàëâàðû ùÿì àéàãëàðûíûí áè÷èìèíè þðò-áàñäûð åòäèéèíäÿí, ùÿì äÿ áàëäûðëàðûíäà ãûðûø-ãûðûø äóðäóüóíäàí êþùíÿùàë ýþðöíöðäö: àäÿòÿí, òÿñàäöôè ñå÷èëÿí âÿ éà áÿäÿí ôèãóðóíà ýþðÿ òèêèëìÿéÿí ýåéèìëÿð àç âàõòäà áåëÿ ýþðêÿì àëûð. Òÿêúÿ ôðàêû éàõøû äóðóðäó – ñàíêè, ÿéíèíÿ òèêèëìèøäè. Öðÿéè àüçûíäà, äóéüóëàðû ïÿðèøàí ùàëäà, ùÿì äÿ êèìÿ èñÿ ýöëöíú ýþðöíìÿìÿê òÿëàøûéëà àüûð-àüûð ïèëëÿëÿðè ãàëõûðäû. Ãÿôëÿòÿí ãàðøûñûíäà ïåéäà îëàí âÿ çþâãëÿ ýåéèíìèø áèð úÿíàáûí áàõûøëàðûíûí þçöíÿ äèêèëäèéèíè ñåçäè. Àðàëàðûíäà åëÿ àç ìÿñàôÿ ãàëìûøäû êè, Äöðóà ýåðèéÿ ñû÷ðàìàëû îëäó âÿ ñîíðà éåðèíäÿúÿ äîíäó: áó àäàì – îíóí þçö èäè, îíóí ýöçýöäÿêè ÿêñè èäè. Èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿêè ìåéäàí÷àäà ãîéóëàí òðöìî1 áóðàäà óçóí áèð êîðèäîð îëìàñû åôôåêòèíè éàðàäûðäû. Ùåéðÿòäÿí ÿëè-àéàüû òèòðÿäè, ÷öíêè ýþçëÿíèëìÿäÿí þçöíö òàìàìèëÿ ôÿðãëè áè÷èìäÿ ýþðìöøäö. Àäÿòÿí, åâäÿ î, òÿðàø îëàðêÿí õûðäà ýöçýöäÿí éàðàðëàíûðäû, îíäà áöòöí âöúóäóíó ýþðìÿñè èìêàí õàðèúèíäÿéäè, óçàãáàøû þç ýåéèì-êåúèìèíäÿêè àéðû-àéðû äåòàëëàðû ñöçÿ áèëèðäè. Áó èñÿ þç íþâáÿ ñèíäÿ, àéðû-àéðû åéèáëÿðè áèð àç äà àðòûðäûüûíäàí î, þçöíöí ýöëöíú ýþðöíäöéöíÿ èíàíûá, ãöññÿëÿíìèøäè. Àììà èíäè, òÿñàäöôÿí ãàðøûñûíà ÷ûõàí áó òðöìîäà î, þçöíö òàíûìàìûøäû – àéíàäàêûíûí þçöíäÿí ôÿðãëè áèðèñè, ùÿì äÿ èëê áàõûø äàí ÷îõ çþâãëö âÿ íþãñàíñûç ýåéèìÿ ìàëèê êöáàð áèð êèøè îëäóüóíà èíàíìûøäû. Þçöíÿ áèð äàùà ùÿðòÿðÿôëè ýþç ýÿçäèðÿíäÿí ñîíðà ýþðêÿìèíèí ýþç îõøàìàñûíäàí òàì ÿìèí îëäó. Áóíóí àðäûíúà î, ýöçýöíöí þíöíäÿ ðîëóíó òÿêðàðëàéàí áèð àêòéîð êèìè äàâðàíìàüà áàøëàäû. Ýöëöìñöí äö, ÿëèíè éàíà óçàòäû, ÿë-ãîë ùÿðÿêÿòëÿðè åëÿäè, ñèð-ñèôÿòèíÿ ýàù ùåéðÿò, ýàù ùÿçç, ýàù ðàçûëûã èôàäÿñè âåðäè, õàíûìëàðûí êþíëöíö ÷àëìàã ö÷öí ôÿðãëè ýöëöø âÿ áàõûø áè÷èìëÿðè àõòàðäû, áöòöí áóíëàð ùÿì îíóí èíúÿ ðóùóíó, ùÿì äÿ ùÿìèí õàíûìëàðà äöøêöíëöéöíö èôàäÿ åòìÿëèéäè. 1
Òðöìî – áöòöí áÿäÿíè ýþðìÿ èìêàíû éàðàäàí àéàãëû ýöçýö 31
Àøàüûäàêû ãàïû ÷ûðïûëäû. Áåëÿ áèð ìÿøüóëèééÿò áàøûíäà éàõàëàí ìàãäàí âÿ éà äîñòóíóí ãîíàãëàðûíäàí ùÿð ùàíñû áèðèñèíèí îíóí ýöçýö þíöíäÿêè ùîããàëàðûíû ýþðìÿñèíäÿí åùòèéàòëàíàðàã, Äöðóà úÿëä ïèëëÿêÿíëÿ éóõàðû ãàëõäû. Ö÷öíúö ãàòäàêû ìåéäàí÷àäà äà ýöç ýö ãîéóëìóøäó âÿ þçöíö ùÿðÿêÿò ÿñíàñûíäà ñöçÿ áèëìÿê ö÷öí Äöðóà àääûìëàðûíû éàâàøûòäû. ßñëèíÿ ãàëñà, îíóí áÿäÿíè éàõøû áè÷è ìÿ ìàëèê èäè. Éåðèøèíè èñÿ áèð àç àáûðà ñàëìàã ëàçûì ýÿëÿúÿêäè. Îíà ýþðÿ äÿ þçöíÿ àðòàí èíàì ùèññè áöòöí ãÿëáèíè áöðöäö. Áó úöð ýþðêÿìëÿ, ñå÷äèéè ùÿäÿôÿ ÷àòìàãäà þçöíÿìÿõñóñ èñðàðëà, úÿñàðÿòëÿ âÿ îðèæèíàë àüëûéëà î, èñòÿäèéèíÿ, ÿëáÿòòÿ êè, íàèë îëàúàãäû. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ãà÷ìàã, ïèëëÿëÿðè ñöðÿòëÿ ÷ûõìàãëà ïèëëÿêÿíèí ÿí öñò ìåéäàí÷àñûíà ãàëõìàã èñòÿéèðäè. Ö÷öíúö ýöçýöíöí þíöíäÿ äàéàíûá, àäÿòè öçðÿ, áûüëàðûíû áóð äó, øëéàïàñûíû ÷ûõàðûá ñà÷ëàðûíû òóìàðëàäû âÿ áåëÿ ùàëëàðäà òåç-òåç èøëÿòäèéè «ßúÿá ôèêèðäèð!» èôàäÿñèíè ìûçûëäàéàíäàí ñîíðà ãàïûíûí çÿí ýèíè áàñäû. Ãàïû åëÿ ùÿìèí àí à÷ûëäû. Ãàðøûñûíäàêû ãóëëóã÷óíóí ãàðà ôðà êûíà, ëàêëû ÷ÿêìÿëÿðèíÿ, òÿðàøëû ñèôÿòèíÿ, ñîí äÿðÿúÿ úèääè ýþðêÿìèíÿ íÿçÿð ñàëàíäà Äöðóà òÿêðàð î àíëàøûëìàç òÿëàøà ãàïûëäû: áÿëêÿ äÿ, ùå÷ èñòÿìÿäÿí þç êîñòéóìó èëÿ ãóëëóã÷óíóí ýåéèìèíè ìöãàéèñÿ åëÿìèøäè. Ëÿêÿëÿðèíè ýèçëÿòìÿê ö÷öí ãîëóíóí öñòöíÿ àòäûüû ïàëòî ñóíó Äöðóàäàí àëàí ãóëëóã÷ó îíäàí ñîðóøäó: – Ñèçè íåúÿ òÿãäèì åäèì, úÿíàá? Ñîíðà î, ãîíàã îòàüû èëÿ ýèðèø ìÿêàíû àðàñûíäàêû ïÿðäÿíè ãàëäûð ìàãëà, ãîíàüûí èñìèíè óúàäàí ñÿñëÿíäèðäè. Áèð àíäà Äöðóà áöòöí úöðÿòèíè èòèðäè, ùÿòòà ÷àøãûíëûãäàí ýöúëÿ íÿôÿñ àëìàüà áàøëàäû, ÷öíêè èíäè î þçö ö÷öí éåíè áèð äöíéàíûí êàí äàðûíäà èäè: áó äöíéà ÷îõäàí îíó þçöíÿ úÿëá åäèðäè, î èñÿ áóðàéà úàí àòûðäû. Àõûð êè, è÷ÿðè êå÷äè. Åéíèëÿ îðàíæåðåéà êèìè ùÿð úöð áèòêèëÿðëÿ äîëó îëàí âÿ ýåí-áîë èøûãëàíàí èðè îòàüûí òÿí îðòàñûíäà úàâàí âÿ ñàìàí ñà÷ëû áèð ãàäûí äàéàíìûøäû. Äöðóà ëàë-ìàò ãàëäû: îíà ýöëöìñÿéÿí áó õàíûì êèì èäè, ýþðÿ ñÿí? Áó àðà Ôîðåñòéåíèí åâëè îëäóüóíó õàòûðëàäû. Áó çÿðèô âÿ éàðà øûãëû ñàðûøûíûí ìÿùç äîñòóíóí õàíûìû îëà áèëÿúÿéè òÿõìèíè îíó ëàï ÷àøäûðäû. – Õàíûì, ìÿí... – äåéÿ ìûçûëäàíäû. Ãàäûí îíà ÿëèíè óçàòäû: 32
– Õÿáÿðèì âàð, úÿíàá. Äöíÿíêè ýþðöøöíöç ùàããûíäà Øàðë ìÿíÿ äàíûøûá âÿ ìÿí ÷îõ øàäàì êè, áóýöíêö íàùàð éåìÿéèíÿ ñèçè äÿâÿò åòìÿê óüóðëó áèð ôèêèð êèìè ÿðèìèí àüëûíà ýÿëèá. Áóíóí ãàðøûëûüûíäà íÿ äåéÿúÿéèíè êÿñäèðÿ áèëìÿäèéèíäÿí ãóëàã ëàðûíûí äèáèíÿúÿí ãûçàðàí Äöðóà îíó òÿïÿäÿí-äûðíàüà ñöçÿí, þéðÿ íÿí, äÿéÿðëÿíäèðÿí, îíóíëà òÿìàñ åäÿí áàõûøëàðû þç öçÿðèíäÿ äóéäó. Ùÿòòà ÿéèí-áàøûíà ýþðÿ öçð èñòÿìÿê, þç íþãñàíëàðûíû íÿéÿ èñÿ éîçìàã äà êå÷äè ôèêðèíäÿí. Àììà àüëûíà áèð øåé ýÿëìÿäèéè ö÷öí áó èíúÿ ìÿñÿëÿéÿ òîõóíìàìàüû óéüóí áèëäè. Åâ ñàùèáÿñèíèí ýþñòÿðäèéè êðåñëîäà îòóðäó. Éåðèíè ðàùàòëàéûá, áàøûíû ýåðè ÿéèíúÿ î, àëòûíäàêû éóìøàã, ÿñíÿê ìÿõìÿðëÿ öçëÿíìèø îòóðàúàüûí êþíöë îõøàéàí òÿìàñûíû íÿèíêè êöðÿéè âÿ ÿëëÿðèéëÿ, ùÿòòà áöòöí âàðëûüûéëà ùèññ åëÿäè. Áó êðåñëîíóí àüóøóíäà î, þçöíöí éåíè âÿ ÿñðàðÿíýèç éàøàìà ãÿäÿì ãîéäóüóíó, íÿ èñÿ ãåéðè-àäè äÿðÿ úÿäÿ õîø áèð øåéÿ, íåìÿòÿ íàèë îëäóüóíó, áèð ñþçëÿ, ñûõûíòûëàðäàí ãóðòóëäóüóíó çÿíí åëÿäè. Éàëíûç áóíäàí ñîíðà ýþçëÿðèíè îíäàí ÷ÿêìÿéÿí õàíûì Ôîðåñòéåéÿ íÿçÿð éåòèðäè. Ãàäûíûí ÿéíèíÿ ýåéèíäèéè à÷ûã-ìàâè êÿøìèðè ïàð÷àäàí òèêèëÿí ïàëòàð îíóí äèê ñèíÿñèíè âÿ èíúÿ áåëèíè äåòàëëàðûíà ãÿäÿð íÿçÿðÿ ÷àðïäûðûðäû. Ãîëëàðû âÿ áîéíó èñÿ ñó êþïöéöíö õàòûðëàäàí êðóæåâàëàðëà ÿùàòÿëÿíìèøäè. Ïàëòàðûíûí ñèíÿñè âÿ ãûñà ãîë÷àãëàðû äà êðóæåâàéëà èøëÿíìèøäè. Ñà÷ëàðû éöêñÿê áè÷èìäÿ éûüûëñà äà, áîéíóíóí àðäûíäàí ñàëëàíàí ãèñìè éöíýöë, øÿôôàô âÿ òîïïóø áèð äóìàíû õàòûðëàäûðäû. Äöíÿí Ôîëè-Áåðæåðäÿ òàíûø îëäóüó î ãàäûíûíêûíû õàòûðëàäàí áàõûøëàðû Äöðóàéà íÿäÿíñÿ öðÿê-äèðÿê âåðèðäè. Ãàäûíûí áîç âÿ éà ìàâèéÿ ÷àëàí áîçóìòóë ýþçëÿðè âàðäû âÿ áó ìàâè ÷àëàð îíëàðà õöñóñè èôàäÿ áÿõø åäèðäè. Èíúÿ áóðóíà, ÿòëè äîäàãëàðà âÿ áèð ãÿäÿð êîïïóø ÷ÿíÿéÿ ìàëèê áó ñèôÿò áèð àç óéóìñóç îëñà äà, åéíè çàìàíäà, ÷îõ úàçèáÿäàð, ñèðëè âÿ ýþçîõøàéàí èäè. Îíóí öçöíäÿ ùÿð áèð úèçýè þçöíÿ ýþðÿ àäàìû âàëåù åäèð âÿ åéíè çàìàíäà èôàäÿëè ýþðöíöðäö: îíäàêû ÿí õûðäà äÿéèøèêëèê éà íÿéè èñÿ ýèçëÿäèð, éà äà íÿäÿíñÿ õÿáÿð âåðèðäè. Ãûñà ïàóçàäàí ñîíðà ãàäûí ñîðóøäó: – ×îõäàí Ïàðèñäÿñèíèç? Þçöíö òÿäðèúÿí ÿëÿ àëàí Äöðóà äèëëÿíäè: – Áèð íå÷ÿ àé îëàð, õàíûì. Äÿìèð Éîëó Èäàðÿñèíäÿ ÷àëûøûðàì. Àììà Ôîðåñòéå ìÿíè öìèäëÿíäèðèá, äåéèð êè, îíóí êþìÿéè èëÿ æóð íàëèñò îëà áèëÿúÿéÿì. 33
Ãàäûí ýöëöìñÿäè. Áóäÿôÿêè òÿáÿññöìö äàùà ñÿìèìè, äàùà òÿáèè àëûíäû. Ñîíðà î, àë÷àã ñÿñëÿ äåäè: – Áèëèðÿì. Òÿêðàð çÿíý ÷àëûíäû. Ãóëëóã÷ó åëàí åëÿäè: – Õàíûì äå Ìàðåë. È÷ÿðè ýèðÿí ãàðàéàíûç ãàäûí, àäÿòÿí, ùàããûíäà «úàíàëûúû ÿñìÿð» äåéèìè èøëÿíÿí õàíûìëàðäàí èäè. Éöíýöë áèð éåðèøè âàðäû. Òöíäðÿíýëè âÿ ñàäÿ áè÷èìëè ïàëòàðû îíóí áÿäÿí ôèãóðóíà òàì óéüóí èäè. Øÿâÿ êèìè ñà÷ëàðûíà òàõäûüû àë-ãûðìûçû ãûçûëýöë èñòÿð-èñòÿìÿç àäà ìûí äèããÿòèíè þçöíÿ ÷ÿêèðäè. Òÿêúÿ åëÿ áó ýöë îíóí ñèôÿòèíèí ãàðà áóüäàéûëûüûíû, áÿíçÿðñèçëèéèíè äàùà äà àðòûðûð, îíà øóõëóã âÿ ïàðëàãëûã áÿõø åäèðäè. Ãàäûíûí àðäûíúà ýÿëÿí ãûçúûüàçûí ÿéíèíäÿ ãûñà ïàëòàð âàðäû. Õàíûì Ôîðåñòéå îíëàðûí ïèøâàçûíà äóðäó: – Ñàëàì, Êëîòèëäà. – Ñàëàì, Ìàäëåíà. Ãàäûíëàð þïöøäöëÿð. Þçöíö éàøûíäàí áþéöê àïàðàí ãûçúûüàç èñÿ þïöø ö÷öí àëíûíû þíÿ âåðäè. – Ñàëàì, áàúûãûçû, – åâ ñàùèáÿñè äåäè. Óøàüû äà þïÿíäÿí ñîíðà õàíûì Ôîðåñòéå ãîíàãëàðû áèð-áèðèéëÿ òàíûø åëÿäè: – Úÿíàá Æîðæ Äöðóà – Øàðëûí êþùíÿ äîñòó. Õàíûì äå Ìàðåë – ìÿíèì ðÿôèãÿì âÿ óçàã ãîùóìóì. Äöðóàéà òÿðÿô äþíÿðÿê ÿëàâÿ åëÿäè: – Áèëèðñèíèçìè, áèçèì åâäÿ ùÿð øåé ñàäÿäèð, äÿáäÿáÿëÿðäÿí óçàüûã. Éÿãèí, áó, ñèçèí äÿ öðÿéèíèçúÿäèð? Úàâàí êèøè áàøûíû òÿðïÿòäè. Ãàïû òÿêðàð à÷ûëäû, è÷ÿðèéÿ áàøäàí-àéàüà éóïéóìðó, øèøìàí, ïîòàáîé áèð êèøè ýèðäè. Î, éàðàøûãëû, óúàáîéëó âÿ þçöíäÿí õåéëè úàâàí áèð õàíûìûí ãîëóíà ýèðìèøäè. Èíúÿ äàâðàíûøëàðû âÿ âöãàðëû ãàìÿòè èëÿ áó õàíûì ùàìûíûí äèããÿò ìÿðêÿçèíäÿéäè. Ýÿëÿíëÿð äåïóòàò, ìàëèééÿ ìöòÿõÿññèñè, çÿíýèí âÿ èøýöçàð áèð àäàì, åéíè çàìàíäà, «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí íàøèðè, úÿíóáëó éÿùóäè úÿíàá Âàëòåð âÿ âàõòèëÿ áèð áàíêèð ãûçû, èíäè èñÿ áó àäàìûí õàíûìû îëàí Áàçèë Ðàâàëî èäè. Áóíëàðûí àðäûíúà ñîí äÿðÿúÿ èíúÿ çþâãëÿ ýåéèíìèø Æàê Ðèâàë, äàùà ñîíðà èñÿ ÷èéíèíÿ äöøÿí êÿïÿêëè ñà÷ëàðû öçöíäÿí ôðàêûíûí 34
éàõàëûüû èøûëäàéàí, ñÿëèãÿñèç áàüëàíìûø ãàëñòóêó äà íèìäàø ýþðöíÿí Íîðáåð äå Âàðåí ýÿëäè. Õàíûì Ôîðåñòéåéÿ éàíàøàí äå Âàðåí áèð úàâàí øóõëóüóéëà îíóí ÿëèíäÿí þïäö. Êèøè áàøûíû ÿéÿíäÿ îíóí óçóí ñà÷ëàðû äàëüàëàð ùàëûíäà ãàäûíûí ÷ûëïàã ãîëóíà òþêöëäö. ßí íÿùàéÿò, Ôîðåñòéå þçöíö éåòèðäè âÿ ýåúèêäèéè ö÷öí öçð èñòÿäè. Ìîðåëèí ÷ûõûøû èëÿ áàüëû ðåäàêñèéàäà ëÿíýèéèáìèø. Ðàäèêàë éþíëö äåïó òàò îëàí Ìîðåë ßëúÿçàèðèí ìöñòÿìëÿêÿéÿ ÷åâðèëìÿñè ö÷öí àéðûëàí êðåäèòëÿð áàðÿäÿ íàçèðëèéÿ ñîðüó ýþíäÿðèáìèø. Ãóëëóã÷ó åëàí åëÿäè: – Ñöôðÿ ùàçûðäûð. Ùàìûëûãëà éåìÿê îòàüûíà êå÷äèëÿð. Äöðóàíû õàíûì Ìàðåëëÿ îíóí ãûçûíûí àðàñûíäà îòóðòäóëàð. Éåíÿ äÿ þçöíö íàðàùàò ùèññ åòìÿéÿ áàøëàäû: ÷ÿíýÿë-áû÷àãëà, ãÿäÿùëÿðëÿ äàâðàíìàüû áàúàðìàäûüûíäàí åòèêåò ãàéäàëàðûíû ïîçìàãäàí ãîð õóðäó. Îíóí ãàðøûñûíà, áèðèñè ìàâè ðÿíýäÿ îëìàãëà, äþðä ãÿäÿù äöçäöëÿð: ýþðÿñÿí, áóíëàðûí ùàíñû íÿ ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëìóøäó? Øîðáà è÷ÿðêÿí ùàìû ñóñóðäó. Íîðáåð äå Âàðåí ñþùáÿòÿ áàøëàäû: – Ãîòéå ïðîñåñè áàðÿäÿ îõóìóñóíóç äà? Ìàðàãëû èøäèð! Ùÿìèí àíäàí ùàìû ÿð-àðâàä õÿéàíÿòèíÿ øàíòàæûí ãàðûøäûüû áó ÿùâàëàòäàí äàíûøìàüà áàøëàäû. Ñÿñëÿíÿí ôèêèðëÿð ãÿçåòëÿðäÿí þéðÿ íèëÿí ùàäèñÿëÿð áàðÿäÿ àèëÿ äàõèëèíäÿ äàíûøûëàíëàðäàí ôÿðãëÿíèðäè: áóðàäàêûëàðûí îëàéëà áàüëû ðÿéëÿðè ùÿêèìèí õÿñòÿëèê, áàããàëûí èñÿ òÿðÿ âÿçëÿð ùàããûíäà ðÿéèíè õàòûðëàäûðäû. Îëàéû ùàìû àäè áèð øåé êèìè ãàðøû ëàäûüûíäàí öçëÿðäÿí ùåéðÿò-ôèëàí îõóíìóðäó. Ùÿð êÿñ ñûðô ïåøÿ êàð ìàðàüûéëà âÿ òàì ëàãåéäëèêëÿ áó úèíàéÿòèí äÿðèíäÿ éàòàí ýèçëè ñÿáÿáèíè àðàøäûðìàãäà èäè. Ùÿðÿêÿò ìîòèâëÿðèíèí áó ôàúèÿëè îëàéà éîë à÷àí äöøöíúÿ òÿðçèíèí âÿ õöñóñè ðóùè äóðóìóí åëìè áàõûìäàí èçàùû öçÿðèíäÿ áàø ñûíäûðûðäûëàð. Ùÿòòà õàíûìëàð äà áó àðàøäûðìàëàðà, àõòàðûøëàðà ãîøóëìóøäóëàð. Èíñàíëûã êîìåäèéàñûíû ñÿòèðëÿðÿ êþ÷öðÿí õÿáÿð éàçàðëàðû êèìè, áó àäàìëàð äà àéðû-àéðû ìÿãàìëàðû þéðÿíèá àðàøäûðìûø, îëàéà åêñïåðò êèìè ôÿðãëè áóúàãëàðäàí áàõìàãëà ùÿì áó îëàéà, ùÿì äÿ äèýÿðëÿðèíÿ ÿââÿëúÿäÿí ýåð÷ÿê äÿéÿð âåðìèøäèëÿð: äöêàí ñàùèáëÿðè äÿ ìàëëàðûíû ìöøòÿðèëÿðÿ òÿêëèô åòìÿçäÿí þíúÿ îíëàðû î öç-áó öçöíÿ ÷åâèðèð, ýþçäÿí êå÷èðèð, ñàéûð âÿ òÿðÿçèäÿ ÷ÿêèðëÿð. Ñîíðà áèð äóåë ñþùáÿòÿ ìþâçó ñå÷èëäèêäÿ áöòöí äèããÿòëÿð Æàê Ðèâàëûí öçÿðèíäÿ úÿìëÿøäè: áó, ñûðô îíóí éåìè îëäóüóíäàí áàøãà áèðèñè áó ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû ôèêèð áèëäèðìÿçäè. 35
Äöðóà àüçûíà ñó àëûá îòóðìóøäó. Ãîíøóëóüóíäàêû õàíûìûí éóâàðëàã ÿíäàìû êþíëöíÿ éàòäûüûíäàí âàõòàøûðû îíó àëòäàí-àëòäàí ñöçöðäö. Ãàäûíûí ùÿð à÷ûãëàìàñûíû ñöôðÿäÿêèëÿð òÿáÿññöìëÿ ãàðøû ëàéûðäûëàð, ÷öíêè áó ìÿçÿëè âÿ øóõ àòìàúàëàð ùÿð äÿôÿ äèëëè-äèë÷ÿêëè áèð ãûçûí ýþçëÿíèëìÿç çàðàôàòûíû, øûëòàãëûüûíû õàòûðëàäûðäû âÿ ùå÷ êÿñ áóíëàðäàí èíúèìèðäè. Áóíëàðûí àðõàñûíäà éàòàí øóõëóã èñÿ ñþç ñàùè áèíèí íèêáèíëèéè âÿ éà îëàéëàðà ñÿòùè éàíàøìàñû èëÿ éîçóëóðäó. Ùÿð íÿ ãÿäÿð ÿëëÿøñÿ äÿ, Äöðóà îíà öíâàíëàíàúàã áèð êîìïëè ìåíò òàïà áèëìÿäèéèíäÿí ãûçúûüàçà ãóëëóã åòìÿéÿ áàøëàäû: îíóí ãÿäÿùèíÿ øÿðàá ñöçäö, áîøãàáûíà éåìÿê ãîéäó, áèð ñþçëÿ, îíóí ö÷öí ÿëäÿí-àéàãäàí ýåòäè. Àíàñûíà íèñáÿòÿí äàùà úèääè ýþðöíÿí ãûçúûüàç îíóí ùÿð õèäìÿòèíÿ ãàðøûëûã îëàðàã áàøûíû òÿðïÿäèá, ãàøãàáàãëà «×îõ ëöòôêàðñûíûç, úÿíàá» äåìÿéè þçöíÿ áîðú áèëèðäè. Ñîíðà òÿêðàð áó ìÿçÿëè ýþðöíÿí úèääè òþâðöéëÿ áþéöêëÿðèí ñþùáÿòèíÿ ãóëàã êÿñèëèðäè. Éöêñÿê ñÿâèééÿäÿ êå÷ÿí áó íàùàð áàðÿäÿ ùÿð êÿñ þç ùåéðÿòèíè äèëÿ ýÿòèðäè. Âàëòåð îí àäàìûí ïàéûíû éåäèéè ö÷öí àüçûíû à÷ìàüà ùå÷ ìàúàë òàïìàäû. Ùÿð ñÿôÿð ñöôðÿéÿ éåíè éåìÿê ýÿëÿíäÿ îíà ýþç ëöéöíöí àëòûíäàí, íèøàí÷û ùÿäÿôè ñöçöðìöø êèìè, ýþçëÿðèíè ãûéàðàã áàõûðäû. Ùå÷ Íîðáåð äå Âàðåí äÿ úÿíàá Âàëòåðäÿí ýåðè ãàëìûðäû – àðàáèð î, þíëöéöíÿ ñîóñ äàìúûëàòäûüûíà ùå÷ ìÿùÿë äÿ ãîéìóðäó. Ýöëöìñöíÿðÿê âÿ ãàéüûëû òÿðçäÿ ùàìûéà ýþç ãîéàí Ôîðåñòéå ÷îõìÿíàëû øÿêèëäÿ õàíûìûéëà áàõûøûðäû, ñàíêè, áó ãàäûí îíà éþí âåðÿí áèð éàðäûì÷ûñûéäû, ñàíêè, èíäè îíëàð áèðýÿ ñÿéëÿð ñàéÿñèíäÿ ÷ÿòèí áèð èøèí þùäÿñèíäÿí ùÿëÿëèê óüóðëà ýÿëìÿéÿ ÷àëûøûðäûëàð. Ýåòäèêúÿ ÷þùðÿëÿð ãûçàðäû, ñÿñëÿðèí òîíó éöêñÿëäè. Ñöôðÿ àðõà ñûíäàêûëàðà éàíàøàí ãóëëóã÷ó åëÿ ùåé íÿ èñÿ òÿêëèô åäèðäè: – Áÿëêÿ, «Êîðòîí»? Éîõñà «Øàòî-ëàðîç»? Äöðóà «Êîðòîí»ó áÿéÿíäèéè ö÷öí ùÿð äÿôÿ áó øÿðàá ñöçöëÿíäÿ ãÿäÿùèíè èðÿëè óçàäûðäû. Ìÿäÿñèíäÿ éàðàíûá, ÿââÿëúÿ áàøûíà âóðàí, ñîíðà èñÿ ñûúàã äàëüàëàð øÿêëèíäÿ äàìàðëàðûéëà àõàí øóõëóã âÿ ãÿðèáÿ õóìàðëûã äóéüóñó éàâàø-éàâàø áöòöí áÿäÿíèíè áöðöìÿêäÿéäè. Âàðëûüûíà ùàêèì êÿñèëÿí áó ùÿçç îíóí îëàí-ãàëàí äÿðäèíè, ãàéüûñûíû àïàðäûüûíäàí ùÿì êþíöë, ùÿì äÿ áÿäÿí ùÿççè ñàéûëìàëûéäû. Äàíûøìàã, äèããÿòëÿðè þç öçÿðèíÿ ÷ÿêìÿê, áàøãàëàðû òÿðÿôèíäÿí äèíëÿíìÿê åùòèéàúû äóéóðäó. Èñòÿéèðäè êè, áóðàäàêûëàð îíà äà è÷ëÿ ðèíäÿí áèðèñè êèìè éàíàøñûíëàð, äåéÿúÿéè ùÿð ñþçÿ ãóëàã êÿñèëñèíëÿð. 36
Áöòöí áó ìöääÿòäÿ áèð àí äà êÿñèëìÿéÿí ñþùáÿò áó àðà àðäûúûë ìöêàëèìÿëÿð øÿêëèíäÿ äàâàì åäèðäè, ÿí àäè ñÿáÿáëÿð öçöíäÿí áèð ìþâçóäàí äèýÿðèíÿ êå÷èëèðäè. Áó ýöíöí îëàéëàðû ôîíóíäà ìèíëÿðëÿ áàøãà ìþâçóéà äà òîõóíóëàíäàí ñîíðà ÿí àõûðäà ñþùáÿò ßëúÿçàèðèí ìöñòÿìëÿêÿéÿ ÷åâðèëìÿñèéëÿ áàüëû Ìîðåëèí ýåíèø ìöçàêèðÿ ìþâçó ñóíà ÷åâðèëÿí íèòãèíÿ ýÿëèá ÷ûõäû. ×åâèê äöøöíúÿ òÿðçèíÿ âÿ ùÿéàòà áÿäáèí áàõûøëàðà ìàëèê Âàë òåð èêè õþðÿê àðàñûíäàêû ôàñèëÿ ÿñíàñûíäà áó ìþâçó èëÿ áàüëû áèð-èêè àòìàúà èøëÿòìèøäè. Ñàáàùêû ñàéäà ÷ûõàúàã ìÿãàëÿñèíèí ìÿçìó íóíó Ôîðåñòéå ãûñàúà ãîíàãëàðà àíëàòäû. Æàê Ðèâàë äåäè êè, ìöñ òÿìëÿêÿ þëêÿëÿðèíäÿ ùÿðáè ùàêèìèééÿò ãóðìàã âàúèáäèð âÿ ìöñòÿì ëÿêÿ ãîøóíëàðûíäà îòóç èë õèäìÿò åäÿí ùÿð çàáèòÿ ìöòëÿã ßëúÿçàèðäÿ òîðïàã ñàùÿñè âåðèëìÿëèäèð. Î äåéèðäè: – Áó éîëëà áèç úÿìèééÿòèí èøëÿê áèð ìîäåëèíè ãóðà áèëÿðèê. Çàìàí êå÷äèêúÿ èíñàíëàð áó þëêÿíè òàíûéûá-ñåâÿð, îíóí äèëèíÿ éèéÿëÿíÿð, îðàéà éåíèúÿ äöøÿí èíñàíëàðûí ãàðøûëàøäûãëàðû úÿíúÿë ìÿñÿëÿëÿðèí ùàìûñûíû ÷þçöìÿ ãîâóøäóðàðëàð. Íîðáåð äå Âàðåí îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Ùÿ-ÿ... ÿêèí÷èëèêdÿn savayû ùÿð øåéè þéðÿíÿ áèëÿðëÿð. ßðÿáúÿ äàíû øàúàã, òàõûë âÿ ÷óüóíäóð ÿêìÿéèí ñèðëÿðèíÿ éèéÿëÿíÿúÿêëÿð. Ãûëûíú îéíàòìàäà éöêñÿê ìÿùàðÿò ãàçàíñàëàð äà, òàðëàëàðà ýöáðÿ âåðìÿéè áàúàðìàéàúàãëàð. Îíà ýþðÿ äÿ áó þëêÿíèí ãàïûëàðûíû áöòöí àðçó åäÿíëÿðèí öçöíÿ ëàéáàëàé à÷ìàëûéûã. Áàøû èøëÿéÿí ùÿð êÿñÿ îðàäà èø-ýöú òàïûëàð, éåðäÿ ãàëàíëàð èñÿ ìÿùâ îëàúàãëàð. Éàøàäûüûìûç òîï ëóìóí ãàíóíëàðû áåëÿäèð. Àðàéà ñöêóò ÷þêäö. Ùàìû ýöëöìñÿéèðäè. Þç ñÿñèíäÿí, ñàíêè, çþâã àëàí âÿ îíó èëê äÿôÿ åøèäèðìèø êèìè ùåéðÿòëÿíÿí Äöðóà ñþçÿ áàøëàäû: – Îðàäà ãûò îëàí éåýàíÿ øåé – mÿhsuldar òîðïàãäûð. Ìöíáèò ñàùÿëÿð ßëúÿçàèðäÿ äÿ åëÿ Ôðàíñàäàêû êèìè áàùàëûäûð âÿ îíëàðû ÿñà ñÿí ïàðèñëè âàðëûëàð ñàòûí àëûðëàð. Ýåð÷ÿê ìöñòÿìëÿêÿ÷èëÿðèìèç, éÿíè êàñûá ôðàíñûçëàðû èñÿ îðàëàðà, éÿíè ñóñóç âÿ áèòêè þðòöéöíäÿí ìÿù ðóì ñÿùðàëàðà àíúàã âÿ àíúàã ìàääè åùòèéàú àïàðà áèëÿð. Àðòûã áöòöí áàõûøëàð îíà éþíÿëìèøäè. Þçö äÿ ôÿðãèíäÿéäè êè, ïþðòöð. Âàëòåð õÿáÿð àëäû: – Ñèç ßëúÿçàèðÿ áÿëÿäñèíèç êè? 37
Äöðóà: – Ùÿ, – äåäè, – îðàäà ìÿí èêè èë éàðûì, ùÿì äÿ þëêÿíèí ùÿð ö÷ ÿéàëÿòèíäÿ îëìóøàì, – äåäè. Ìîðåë áàðÿäÿ óíóäàí Íîðáåð äå Âàðåí ñþçöýåäÿí þëêÿíèí àäÿò-ÿíÿíÿëÿðè áàðÿäÿ âàõòèëÿ áèð çàáèòäÿí åøèòäèêëÿðèéëÿ áàüëû áÿçè øåéëÿðè äÿãèãëÿøäèðäè. Îíó Ìçàá ìàðàãëàíäûðûðäû*: áó, Ñàùàðàíûí äöç ýþáÿéèíäÿ, î áöðêöëö äèéàðûí ÿí ñóñóç ÿðàçèñèíäÿ ãóðóëàí êè÷èê âÿ þçöíÿìÿõñóñ áèð ÿðÿá ðåñïóáëèêàñû èäè. Äöðóà èêè êÿðÿ Ìçàáäà îëìóøäó, îíà ýþðÿ äÿ î ãÿðèáÿ éåðèí àäÿòëÿðèíè éåðëè-éàòàãëû òÿñâèð åëÿìÿéÿ áàøëàäû: îðàäà áèð äàìëà ñó ãûçûë ãèéìÿòèíÿäèð, ùå÷ áèð éåðëè ñàêèí èúòèìàè èøëÿðäÿí óçàã äóðà áèë ìÿç, îðàäà ìþâúóä îëàí òèúàðÿò ãàéäàëàðû ÿí èíêèøàô åòìèø þëêÿëÿð äÿêèíäÿí äàùà èíñàôëûäûð. Õîøàýÿëìÿ èñòÿéè âÿ øÿðàá îíà úöðÿò áÿõø åòìèøäè, èíäè î, áèëäèêëÿ ðèíè ùÿì äÿ þçöíö þéöðìöø êèìè íàüûë åäèðäè: ùÿðáè àëàéëàðûéëà áàüëû ëÿòèôÿëÿðè, ñàâàøà àèä îëàéëàðû, ÿðÿá ìÿèøÿòèíèí àéðû-àéðû þçÿëëèêëÿðèíè àíëàäûðäû. Ýöíÿø øöàëàðûíûí ùÿð øåéÿ ìåéäàí îõóäóüó î éàëûí, ñàï ñàðû âÿ ñîí äÿðÿúÿ bÿrÿkÿtñèç òîðïàãëàðû äèíëÿéèúèëÿðè äàùà úàíëû òÿñÿâ âöð åòñèíëÿð äåéÿ, î ùÿòòà áèð íå÷ÿ ýþçÿë áÿíçÿòìÿäÿí äÿ éàðàðëàíäû. Ãàäûíëàð ýþçëÿðèíè îíäàí ÷ÿêìèðäèëÿð. Õàíûì Âàëòåð ùÿìèøÿêè êèìè, éÿíè ñþçëÿðè óçàäà-óçàäà äåäè: – Áöòöí áó õàòèðÿëÿðèíèç ýþçÿë áèð î÷åðê ñèëñèëÿñèíèí ìþâçóñó îëà áèëÿðäè. Áóíó åøèäÿí àùûë Âàëòåð ýþçëöéöíöí öñòöíäÿí áó úàâàí îüëàíà áàõäû: àäÿòÿí, öçöíö äÿãèã ýþðìÿê èñòÿäèéè áèðèñèíè î, ìÿùç áåëÿ ñöçÿðäè. Éåìÿêëÿðè éàõøû ýþðìÿê ö÷öí èñÿ ýþçëöéö äÿ éåòÿðëèéäè. Ôîðåñòéå ôöðñÿòè ÿëäÿí âåðìÿäè: – Ùþðìÿòëè øåô, áó ýöí ìÿí ñèçÿ úÿíàá Äöðóà ùàããûíäà ñþç à÷ìûø âÿ ñèéàñè ìÿëóìàòëàð òîïëàìàãäà ìÿíÿ éàðäûì÷û âÿçèôÿñèíÿ îíóí òÿéèí îëóíìàñûíû õàùèø åëÿìèøäèì. Ìàðàìáî ãÿçåòäÿí àéðû ëàíäàí áÿðè òÿúèëè âÿ ýèçëè ìÿëóìàò òîïëàéàúàã áèð èø÷èì éîõäóð, ùÿì äÿ ãÿçåòèìèçäÿ áó áîøëóã ùèññ îëóíóð. Âàëòåð öçöíÿ úèääè èôàäÿ âåðäè, ýþçëöéöíö ãàëäûðûá, Äöðóàíûí äöç ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõàðàã äåäè: – Úÿíàá Äöðóàíûí îðèæèíàë çÿêà ñàùèáè îëìàñû øöáùÿñèçäèð. ßýÿð î, ñàáàù ñààò ö÷äÿ ìÿíèìëÿ ñþùáÿòÿ âàõò òàïñà, áèç áó èøëÿðè éîëó íà ãîéàðûã. 38
Áèð ãÿäÿð ñóñàíäàí ñîíðà î, áèðáàøà Äöðóàéà ìöðàúèÿò åëÿäè: – Ùÿëÿëèê ñèç ßëúÿçàèð áàðÿäÿ áèçÿ èêè-ö÷ äÿíÿ ìàðàãëû î÷åðê òÿãäèì åäèí. Õàòèðÿëÿðèíèçè âÿ îðàäàêû ìöñòÿìëÿêÿ ñèéàñÿòè áàðÿäÿ ôèêèðëÿðèíèçè áèð àðàäà, áàõ áó ýöí åòäèéèíèç êèìè îðòàéà ãîéóí. Èíäè îíëàðûí çàìàíûäûð, ùÿì äÿ òàì çàìàíûäûð. Èíàíûðàì êè, îõóúóëàð äà áóíëàðû ýþçëÿðèíÿ òÿïÿúÿêëÿð. Àììà òÿëÿñèí! Èëê éàçûíûç ýöíö ñàáàù ÿëèìäÿ îëìàëûäûð, óçàãáàøû áèðè ýöí. Ïàëàòàäà ìöçàêèðÿëÿð áèòìÿäÿí áèç ýåíèø èúòèìàèééÿòèí äèããÿòèíè áó ìÿñÿëÿéÿ éþíÿëòìÿëèéèê. Õàíûì Âàëòåð îíóí áöòöí äåäèêëÿðèíÿ òÿêÿááöð ÷àëàðû ãàòàí âàëåùåäèúè ÿäà èëÿ ÿëàâÿ åëÿäè: – Áó äà ñèçèí ö÷öí óüóðëó áàøëûã: «Àôðèêà àòûúûñûíûí õàòèðÿëÿðè». Ôÿíà äåéèë, åëÿìè, úÿíàá Íîðáåð? ×îõ ýåú øþùðÿò ãàçàíìûø àùûë øàèð ãÿëÿìÿ éåíèúÿ ñàðûëàíëàðû ñåâìÿç, îíëàðäàí ãîðõàðäû. Îäóð êè ãóðó-ãóðó úàâàá âåðäè: – Ùÿ, ùÿ, áàøëûüà ñþç îëà áèëìÿç, àììà áó áàøëûüû äàøûéàí éàçûíûí äà åéíè ñÿâèééÿäÿ îëìàñû ýÿðÿêäèð. Áó èñÿ ÷îõ ÷ÿòèí øÿðòäèð. Éàçûäà öñëóá – ìóñèãèäÿ äöçýöí ñÿñ òîíó ñå÷ìÿéÿ áÿðàáÿðäèð. Õàíûì Ôîðåñòéå Äöðóàíû ìåùðèáàí, ùèìàéÿäàð âÿ àíëàéûøëû áàõûøëàðëà ñöçöð, ñàíêè, áóíóíëà îíà: «Ñÿíèí êèìèëÿð èñòÿäèêëÿðèíÿ ÷àòûðëàð» äåéèðäè. Õàíûì äå Ìàðåë áèð íå÷ÿ êÿðÿ Äöðóàéà ñàðû äþíäö: áó àðà ãóëàãëàðûíà òàõäûüû áðèëéàíò ñûðüà àðàìñûç òèòðÿäèéèíäÿí èíäèúÿ öçö ëöá éåðÿ äöøÿúÿê øÿôôàô ñó äàìëàñûíû õàòûðëàòäû. Îíóí ãûçû ñàêèò âÿ òÿêÿááöðëö îòóðóá, áàøûíû áîøãàáûíà ñàðû ÿéìèøäè. Î àðà ãóëëóã÷ó áèð êÿðÿ äÿ ìàñàíûí áàøûíà äîëàíìàãëà ìàâè ãÿäÿùëÿðè Yîùàííeñáuðã øÿðàáûéëà äîëäóðäó. Áóíóí àðäûíúà àéàüà ãàëõàí Ôîðåñòéå Âàëòåðÿ áàø ÿéìÿêëÿ ñàüëûã ñþéëÿäè: – «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí ÷è÷ÿêëÿíìÿñè øÿðÿôèíÿ! Ùàìûíûí îíà áàø ÿéäèéèíè ýþðÿí øåô ýöëöìñÿäè. Þç èëê óüó ðóíäàí ìÿìíóí ãàëàí Äöðóà èñÿ ãÿäÿùèíè áèðíÿôÿñÿ áàøûíà ÷ÿêäè. Èíäè îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, áèð ÷ÿëëÿê ÷àõûð è÷ÿð, áèð úÿìäÿéè òÿê éåéÿð, ùÿòòà áèð àñëàíû ïàð÷àëàéà áèëÿð. Úàíûíäà ôþâãÿëàäÿ áèð ýöú, ýþðöí ìÿìèø ãÿðàðëûëûã äóéóðäó, âàðëûüû ÿí õîø àðçóëàðëà äîëóá-äàøûðäû. Î, áó úÿìèééÿòèí äîüìà öçâöíÿ ÷åâðèëìèø, àðòûã áóðàäà þçöíÿ éåð, áÿëëè áèð ìþâãå ãàçàíìûøäû. Èíàì äîëó áàõûøëàðû ãîíàãëàðûí öçöíäÿ äîëàøàíäàí ñîíðà î, ÿí íÿùàéÿò, þç ãîíøóñóéëà äàíûøìàüà úöðÿò òàïäû: 39
– Õàíûì, íåúÿ äÿ ýþçÿë ñûðüàëàðûíûç âàð – áåëÿëÿðèíè þìðöìäÿ ýþðìÿìèøäèì! Ãàäûí ýöëöìñÿéÿí öçöíö îíà òóòäó: – Áðèëéàíòëàðû áàõ, áåëÿ, ñàäÿúÿ, ãûçûë èïäÿí àñäûðìàã – ìÿíèì þç èäåéàìäûð. Áåëÿ îëàíäà àäàì åëÿ ñàíûð êè, áóíëàð øåù äàìëàëàðû äûð, äåéèëìè? Þç úÿñàðÿòèíäÿí õÿúàëÿòÿ ãàïûëàí Äöðóà éåðñèç ñþçëÿð àòìàìàã ö÷öí ìûçûëäàäû: – Úàçèáÿäàð ñûðüàëàðäûð âÿ ÿñëèíäÿ, îíëàðû ýþçÿëëÿøäèðÿí ñèçèí ãóëàãëàðûíûçäûð. Ãàäûí òÿøÿêêöðöíö áàõûøëàðûéëà èôàäÿ åëÿäè – àäÿòÿí, ãàäûíëàðûí áó úöð íöôóçåäèúè íÿçÿðëÿðè àäàìûí ãÿëáèíè äÿëèá êå÷èð. Áàøûíû áó òÿðÿôÿ äþíäÿðèíúÿ Äöðóàíûí ýþçëÿðè õàíûì Ôîðåñò éåéÿ ñàòàøäû: áó ãàäûí äà îíó åéíè ñÿìèìèééÿòëÿ ñöçöðäö, àììà îíóí áàõûøëàðûíäà ùèéëÿýÿð øóõëóã âÿ äÿñòÿêëÿìÿ ÷àëàðëàðû äàùà àøêàð øÿêèëäÿ ñåçèëèðäè. Àðòûã ìÿúëèñäÿêè êèøèëÿð ÿëëÿðèíè þë÷ÿðÿê áèð àüûçäàí äàíûøûð, ýåò äèêúÿ ñÿñëÿðèíè óúàëäûðäûëàð: ìþâçó èñÿ éåðàëòû äÿìèðéîë õÿòòè èëÿ áàüëû íÿùÿíý ëàéèùÿ èäè. Áó ñþùáÿò òà ñöôðÿéÿ äåñåðò ýÿëÿíÿ ãÿäÿð óçàíäû: Ïàðèñäÿ íÿãëèééàòûí ëÿíýëèéè, êîíêàëàðûí íàðàùàòëûüû, îìíè áóñëàðûí áàõûìñûçëûüû, ñöðöúöëÿðèí ãàáàëûüû áàðÿäÿ ôèêðèíè ùÿð êÿñ áóðàäà à÷ûãëàìàq èìêàíû ãàçàíäû. Ñîíðà äÿâÿòëèëÿð ãÿùâÿ è÷ìÿê ö÷öí ãîíàã îòàüûíà öç òóòäó ëàð. Äöðóà ìöøàéèÿò ìÿãñÿäèëÿ ÿëèíè ìÿçÿéëÿ ãûçúûüàçà óçàòäû. Îíà øÿñòëÿ òÿøÿêêöð åäÿí ãûç, áàðìàãëàðûíûí óúóíà ãàëõìàãëà, ãîëóíó þç êàâàëåðèíèí áèëÿéèíèí öñòöíÿ ãîéäó. Ãîíàã îòàüû áó äÿôÿ äÿ îíà îðàíæåðåéàíû õàòûðëàòäû. Îòàüûí ùÿð êöíúöíäÿ éàðàøûãëû éàðïàãëàðû îðà-áóðà óçàíàí ïàëìàëàð ýþçÿ äÿéèðäè, òàâàíà äîüðó úàí àòàí áó áèòêèëÿðèí ýåíèø òàú ùèññÿñè ïèëëÿ âàðè áè÷èìäÿéäè. Áóõàðûíûí ùÿð èêè éàíûíäà êàó÷óê àüàúëàðûíûí ñöòóíó õàòûðëàäàí éóâàðëàã ýþâäÿëÿðèíäÿ òöíä-éàøûë ðÿíýäÿ, óçóíñîâ âÿ áèð-áèðèíèí öñòöíÿ ãàëàãëàíàí éàðïàãëàð ýþðöíöðäö. Ôîðòåïèàíîíóí öñòöíäÿ èñÿ áèðè àü, äèýÿðè ÷ÿùðàéû îëìàãëà áèð úöò íàìÿëóì õûðäà êîë áèòêèñè âàð èäè. Éóâàðëàã áè÷èìëè âÿ áàøäàí-àéàüà ÷è÷ÿêëÿðëÿ þðòöëö áó áèò êèëÿð úàíëû ÷è÷ÿêëÿðëÿ ìöãàéèñÿäÿ õåéëè ýþçÿë îëäóãëàðûíäàí àäàìà ùàðàäàñà ñöíè âÿ ôàíòàñòèê òÿñèð áàüûøëàéûðäû. 40
Ãîíàã îòàüûíûí òÿìèç ùàâàñûíäà çÿðèô âÿ éöíýöë, ùå÷ íÿéÿ áÿíçÿìÿéÿí âÿ òÿðèôîëóíìàç áèð øåé äóéóëóðäó. Äöðóà àðòûã óòàíúàãëûãäàí éåðëè-äèáëè ãóðòóëìóøäó. Âÿ èíäè îòàüû äèããÿòëÿ ñöçìÿêäÿ èäè: áèòêèëÿðäÿí ñàâàéû áóðàäàêû ùå÷ íÿ îíóí ýþçöíö îõøàìûðäû, ùÿäñèç úàçèáÿäàð áèð øåé éîõ èäè áó ìÿêàíäà. Àììà áóðàäà îëàí àäàì þçöíö åâèíäÿ çÿíí åäèðäè, îòàãäàêû ùÿð øåé èíñàíà ðàùàòëûã, ùöçóð ùèññè àøûëàéûðäû. Áó äèíúëèê ùàâàñû èíñàíû ÷óëüàëàéûðäû, îíóí úàíûíà éàü êèìè éàéûëûðäû, ìÿùðÿì áèð òÿìàñ ãÿäÿð âöúóäó îõøàéûðäû. Äèâàðëàð ñîëüóí áÿíþâøÿéè ðÿíýëè âÿ öçÿðè ìèë÷ÿê áîéäà ñàðû èïÿê ÷è÷ÿêëÿðëÿ äîëó îëàí êþùíÿ äÿáëè ìàòåðèàëëà öçëÿíìèøäè. Ãàïûëàðûí þíöíäÿêè âÿ áîç-ìàâè ÷àëàðëàðûéëà ÿñýÿð øèíåëèíè õàòûðëàäàí ïÿðäÿ ëÿðèí öçÿðèíäÿ ãûðìûçû èïÿêëÿ ãÿðÿíôèëëÿð òîõóíìóøäó. ×åøèäëè þë÷ö ëÿðÿ âÿ áè÷èìëÿðÿ ìàëèê ìåáåëëÿðèí – øåçëîíãëàðûí, ÷îõ èðè âÿ õûðäàúà êðåñëîëàðûí, êÿòèëëÿðèí âÿ ïóôëàðûí1 äöçöëöøöíäÿ òÿñàäöôèëèê ñåçèëèðäè, áóíëàðûí áÿçèëÿðè ÕÂÛ Ëöäîâèê öñëóáóíäà èïÿê ïàð÷à èëÿ, ãàëàí ãèñìè èñÿ ñàðû ôîíà âÿ íàð ãûðìûçûñû ðÿíýäÿ ëÿêÿëÿðÿ ìàëèê Óòðåõò ìÿõìÿðè èëÿ öçëÿíìèøäè. – Úÿíàá Äöðóà, ãÿùâÿ èñòÿéèðñèíèç? – äåéÿ äîäàãëàðûíäà ùÿìèí î äîñòéàíà òÿáÿññöìëÿ õàíûì Ôîðåñòéå îíà áèð ôèíúàí óçàòäû. – Ùÿ, õàíûì, òÿøÿêêöðëÿð. Äöðóà ôèíúàíû àëäû, ãûçúûüàçûí îíà óçàòäûüû ãÿíäãàáûéà ñàðû åùòèéàòëà ÿéèëèá, ÿëèíäÿêè ýöìöø ìàããàøëà îðàäàí áèð ãÿíä ïàð÷àñû ýþòöðäö. Áó âàõò åâ ñàùèáÿñè îíóí ãóëàüûíà ïû÷ûëäàäû: – Õàíûì Âàëòåðäÿí èëòèôàòûíûçû ÿñèðýÿìÿéèí. Äöðóà áèð øåé äåìÿéÿ ìàúàë òàïìàìûø ãàäûí îíäàí àðàëàíäû. ßëöñòö ãÿùâÿñèíè è÷ìÿéÿ ÷àëûøäû, ÷öíêè îíó õàë÷àéà äàüûäàúà üûíäàí ãîðõóðäó. Äÿðèíäÿí êþêñ þòöðÿðÿê, î, þçöíöí éåíè ìöäèðè íèí õàíûìûíà éàíàøìàã âÿ îíóíëà êÿëìÿ êÿñìÿê ö÷öí óéüóí áèð ôöðñÿò àõòàðäû. Ãÿôèëäÿí ùèññ åëÿäè êè, ìàñàäàí àðàëûäà îòóðàí õàíûì Âàëòåð ÿëèíäÿ áîø ôèíúàíûíû òóòóá âÿ ýþðöíöð, îíó ùàðàéà ãîéàúàüûíû áèë ìèð. Äöðóà òåç þçöíö èðÿëè âåðäè: – Èçíèíèçëÿ, õàíûì. – Òÿøÿêêöð åäèðÿì. Ôèíúàíû ìàñàéà ãîéóá, òåç äÿ ýåðè äþíäö. 1
Ïóô – éóìøàã êÿòèë; yumru mцTяkkя 41
– Õàíûì, îðàäà, ñÿùðàäà îëàðêÿí «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí ìÿíÿ íåúÿ õîø àíëàð éàøàòäûüûíû êàø áèëÿéäèíèç! Ùÿãèãÿòÿí äÿ, áó, Ôðàí ñàíûí ùöäóäëàðûíäàí êÿíàðäà îõóíàí éåýàíÿ ãÿçåòäèð. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ îíó ÿí ðÿíýàðÿíý, ÿí ìÿëóìàòëû âÿ ÿéëÿíúÿëè ãÿçåò ñàéìàã îëàð, ÷öíêè áó ãÿçåòäÿ ùÿð øåéäÿí éàçûðëàð. Àíëàéûø ýþñòÿðìÿê ö÷öí õàíûì Âàëòåð ÷þùðÿñèíÿ ñîéóããàíëû áèð òÿáÿññöì ãîíäóðàðàã ëÿéàãÿòëÿ äåäè: – ×àüäàø òÿëÿáëÿðÿ úàâàá âåðÿí áåëÿ áèð ãÿçåò éàðàòìàã ö÷öí ÿðèì ÷îõ ÿçèééÿòëÿðÿ ãàòëàøûá. Áåëÿúÿ ñþùáÿòÿ áàøëàäûëàð. Äöðóà áàéàüû ìþâçóëàðäà ñÿðáÿñò ñþùáÿò ãóðìàüû áàúàðûðäû, ñÿñè õîø èäè, áàõûøëàðûíäàí áþéöê ùåéðàí ëûã éàüûðäû, áûüëàðû èñÿ ìöñàùèáèíèí ôèêðèíè ùàðàëàðàñà ÷ÿêèá àïàðûðäû. Öñò äîäàüûíûí öçÿðèíäÿêè áó ãàëûí, éàðàøûãëû, áóðìà, ãûçûëû-êöðÿí áûüûíûí ðÿíýè óúëàðà äîüðó ãèñìÿí à÷ûãëàøûðäû. Îíëàð Ïàðèñäÿí, îíóí ÿòðàôëàðûíäàí, Ñåíà ñàùèëëÿðèíäÿí, éàé ÿéëÿíúÿëÿðèíäÿí, êóðîðòëàðäàí ñþç ñàëäûëàð. Áöòöí áóíëàð åëÿ ìþâ çóëàð èäè êè, îíëàð áàðÿäÿ ùå÷ áèð ýÿðýèíëèê äóéìàäàí, ùÿì äÿ óñàíìàäàí äàíûøìàã ìöìêöí èäè. ßëèíäÿêè ëèêþð ãÿäÿùèéëÿ Íîðáåð äå Âàðåí îíëàðà éàíàøàíäà Äöðóà îðàäàí àðàëàíìàüû ìöíàñèá áèëäè. Õàíûì Ôîðåñòéå èëÿ ñþùáÿòèíè éåêóíëàøäûðàí ìàäàì äå Ìàðåë îíó ñÿñëÿéÿðÿê, ãÿôëÿòÿí ñîðóøäó: – Áåëÿ ÷ûõûð êè, ñèç þçöíöçö æóðíàëèñòèêàäà ñûíàìàã ôèêðèíäÿñèíèç? Äöðóà þç íèééÿòèéëÿ áàüëû ãàðìàãàðûøûã íÿëÿðñÿ ìûçûëäàäû âÿ áóíóí àðäûíúà áàéàã õàíûì Âàëòåðëÿ åëÿäèéè ñþùáÿòè áó ãàäûíëà òÿçÿäÿí áàøëàäû. Àììà èíäè î, ìþâçóéà äàùà óüóðëó ýèðèø åòäè, þçöíÿ î ãÿäÿð èíàìëûéäû êè, áó éàõûíëàðäà áàøãàëàðûíäàí åøèòäèêëÿðèíè äÿ þç ôèêèðëÿðè êèìè ãÿëÿìÿ âåðèðäè. Ñþùáÿò áîéó äèëÿ ýÿòèðäèéè ñþçëÿðÿ äÿðèí ìÿíà ãàçàíäûðìàã ö÷öí áàõûøëàðûíû ùÿìñþùáÿòèíèí ýþçëÿðèí äÿí àéûðìûðäû. Õàíûì äå Ìàðåë äÿ îíà òàì ñÿìèìèééÿòëÿ áèð íå÷ÿ äóçëó ëÿòèôÿ äàíûøäû: àäÿòÿí, ùàçûðúàâàá îëäóüóíà èíàíàí âÿ þçöíö øÿí áèðèñè êèìè ýþñòÿðìÿéÿ ÷àëûøàí õàíûìëàð áåëÿ åäèðëÿð. Ñÿìèìèééÿòëÿðè î äÿðÿúÿäÿ àðòäû êè, ãàäûí îíóí ôðàêûíûí ãîëóíà òîõóíìàãëà ãàë ìàäû, ÿùÿìèééÿòñèç øåéëÿðäÿí ñþç åòñÿ äÿ, ñÿñèíè ãÿôëÿòÿí ìÿùðÿì ñþùáÿò åäèðìèø êèìè ïû÷ûëòû ñÿâèééÿñèíÿ ãÿäÿð åíäèðäè. Ãàäûíûí þçö íÿ ãàðøû ëàãåéä îëìàäûüûíû à÷ûã-àøêàð äóéàí Äöðóàíû ùÿéÿúàí 42
áöðöìöøäö. Áó õàíûìà åëÿ áó äÿãèãÿ þç ñÿäàãÿòèíè ñöáóò åòìÿê, îíó êèìäÿíñÿ ãîðóìàã, þçöíöí ÿí éàõøû êåéôèééÿòëÿðèíè îðòàéà ãîéìàãäàí þòðö î, ùÿð äÿôÿ úàâàá âåðÿðêÿí ëÿíýèéèðäè, áó èñÿ îíó ýþñòÿðèðäè êè, ôèêðè-çèêðè áàøãà éåðäÿäèð. Ãÿôëÿòÿí õàíûì äå Ìàðåë ùå÷ äÿõëè îëìàäàí «Ëîðèíà!» äåéÿ ãûçûíû ñÿñëÿäè. Ãûçúûüàç éàõûíëàøûíúà, îíà òÿïèíäè: – Éàíûìäà îòóð, ãûçûì, éîõñà ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà ñîéóãëà éàðñàí. Äöðóà áó ãûçû þïìÿê ö÷öí ÿëäÿí ýåäèðäè, ñàíêè, óøàüà ãèñìÿò îëàúàã áó áóñÿäÿí àíàñûíûí äà ïàéûíà íÿ èñÿ äöøÿúÿêäè. Î, ñÿñèí äÿêè ëöòôêàðëûã âÿ àòà íÿâàçèøè èëÿ õÿáÿð àëäû: – Ñèçè þïÿ áèëÿðÿììè, ìàäìàçåë? Ãûçúûüàç êèøèíè ùåéðÿòëÿ ñöçäö. Ýöëöìñÿéÿí õàíûì äå Ìàðåë äåäè: – Úàâàá âåð êè, úÿíàá, áóýöíëöê áóíà èçèí âåðèðÿì, àììà áèð äàùà öç âóðìàéûí. Äöðóà ÷þìáÿëÿðÿê, ãûçû ÿëëÿðèíèí àðàñûíà àëäû, äîäàãëàðûéëà îíóí äàëüàëû âÿ éóìøàã ñà÷ëàðûíà òîõóíäó. Àíàñû ùåéðÿòèíè ýèçëÿòìÿäè: – Áàõ ùà, î, ñèçäÿí ÷ÿêèíìÿäè! Ãÿðèáÿ øåéäèð! Àäÿòÿí, ãàäûíëàðûí îíó þïìÿñèíÿ èçèí âåðèð. Úÿíàá Äöðóà, ñèç ìèñèëñèçñèíèç, âàëëàù. Äöðóà ïþðòäö âÿ áèð äèçèíèí öñòöíäÿ îòóðàí ãûçû éåëëÿìÿéÿ áàøëàäû. Îíëàðà éàíàøàí õàíûì Ôîðåñòéå òÿÿúúöáöíö ýèçëÿòìÿäè: – Áó íÿäèð áåëÿ? Ëîðèíà äà éóìøàëàðìûø?! ßúÿá èøäèð! Àüçûíäà ñèãàðåò îëàí Æàê Ðèâàë îíëàðà òÿðÿô ýÿëäè. Äöðóà éåðñèç ùÿð ùàíñû ñþçöéëÿ äóðóìà õÿëÿë ýÿòèðÿúÿéèíäÿí âÿ íàèë îëäóüó ùÿð øåéè áèð àíäà èòèðÿúÿéèíäÿí åùòèéàòëàíàðàã àéàüà ãàëõäû âÿ îðàäàêûëàðëà õóäàùàôèçëÿøìÿéÿ áàøëàäû. Î, áàø ÿéèð, õàíûìëàðûí ÿëëÿðèíè åùìàëúà ñûõûð, êèøèëÿðèíêèíè èñÿ î êè âàð éåëëÿéèðäè. Áó àðà îíà äà äèããÿò éåòèðäè êè, Æàê Ðèâàëûí ãóðóùàë, ñûúàã ÿëè îíóí ÿëèéëÿ òÿìàñäàí áèð àçúà äà éóìøàëäû, Íîðáåð äå Âàðåíèí íÿìëè âÿ ñîéóã ÿëè îíóí áàðìàãëàðûíûí àðàñûíäàí øöòöéöá ÷ûõäû, Âàë òåðèí ÿëè îíà ñîéóã, òàãÿòñèç, ùÿð ùàíñû ùÿéàò íèøàíÿñèíäÿí óçàã, òÿñèð ñèç ýÿëäè, Ôîðåñòéåíèí ÿëè èñÿ êîïïóø âÿ èñòè èäè. Äîñòó îíà ïû÷ûëäàäû: – Óíóòìà: ñàáàù ñààò ö÷äÿ. – Éîõ, éîõ, ìöòëÿã ýÿëÿúÿéÿì. Äöðóà è÷èíè áöðöéÿí ñåâèíúäÿí àç ãàëûðäû ãàíàä à÷ñûí: ïèëëÿêÿíè èíäè î, ãà÷à-ãà÷à äöøìÿéÿ ùàçûð èäè. Àììà åëÿ êè ïèëëÿëÿðè èêè-èêè 43
åíìÿêëÿ, èêèíúè ìÿðòÿáÿíèí ìåéäàí÷àñûíäàêû èðè ýöçýöíöí þíöíÿ éàíàøäû, ãàðøûñûíäà ùîïïàíà-ùîïïàíà îðà éàõûíëàøàí úÿíàáû ýþðöá ãÿôèë àéàã ñàõëàäû: ñàíêè, îíó úèíàéÿò áàøûíäà éàõàëàìûøäûëàð. Àéíàäàêû ÿêñèíè óçóí-óçàäû ñöçÿíäÿí ñîíðà î, þçöíöí éåòÿðèíúÿ éàðàøûãëû îëìàñûíäàí ùåéðÿòÿ ýÿëäè, ÿêñèíÿ, íÿâàçèøëÿ ýöëöìñöíäö, ÷îõ äÿéÿðëè áèðèñèíäÿí àéðûëûðìûø êèìè ÿí ñîíäà îíà äÿðèí òÿçèìäÿ áóëóíäó.
ÛÛÛ Êö÷ÿéÿ ÷ûõàí Æîðæ Äöðóà äÿðèí ôèêèðëÿðÿ äàëäû, ÷öíêè íÿéÿ âÿ íåúÿ ãÿðàð âåðÿúÿéèíè áèëìèðäè. Áèð èñòÿäè êè, øÿùÿðè áîø-áîøóíà äîëàøûá, ýÿëÿúÿêëÿ áàüëû àðçóëàð, ïëàíëàð ãóðñóí, ýåúÿíèí õÿôèô ùàâàñûíû úèéÿðëÿðèíÿ ÷ÿêñèí, àììà Âàëòåð ö÷öí ìÿãàëÿíè íåúÿ éàçàúàüûíû äöøöíäöéö ö÷öí ÿí ñîíäà åâÿ äþíìÿéè âÿ âàõò èòèðìÿäÿí èøÿ ýèðèøìÿéè äàùà óéüóí áèëäè. Áóëâàðëàðûí ÿòðàôûíäàêû ÷åâðÿ éîëóéëà éåéèí àääûìëàðëà èðÿëèëÿéèá, éàøàäûüû Áóðñî êö÷ÿñèíÿ áóðóëäó. Áèð îòàüûíû êèðàéÿëÿäèéè éåääè ìÿðòÿáÿëè áèíàäà èéèðìèéÿ ãÿäÿð ôÿùëÿ âÿ øÿùÿðëè ÿñíàô àèëÿñè ìÿñ êóíëàøìûøäû. ßëèíäÿêè ìóì êèáðèòëÿ èøûã ñàëäûüû ãàðàíëûã ïèëëÿêÿíëÿð ñàêèíëÿðèí àòäûüû çèðçèáèëëÿ, ñèãàðåò êþòöêëÿðèéëÿ, êàüûç-êóüóçëà äîëóé äó. Î, èíäè áóðàíû èéðÿíèðìèø êèìè ñöçöð, áèð àí þíúÿ áóðàíû òÿðê åäèá, çÿíýèíëÿðèí éàøàäûüû î òÿðòÿìèç, õàë÷àëàðëà äþøÿíìèø îòàãëàðà êþ÷ìÿéè àðçóëàéûðäû. Éåìÿê àðòûãëàðûíûí, òóàëåòëÿðèí, ìÿíçèëëÿðèí öôó íÿòè, òîç âÿ êèô ãîõóñó èëëÿð óçóíó áóðàäàêû ùÿð øåéÿ ÷þêìöøäö âÿ ùå÷ áèð ùàâàëàíäûðìà áóíà ÷àðÿ îëà áèëìÿçäè. Àëòûíúû ãàòäàêû îòàüûíûí ïÿíúÿðÿñèíäÿí Áàòèíéîë âàüçàëûíûí éàõûíëûüûíäàêû òóíåëèí óúóíäà Ãÿðá äÿìèðéîëëàðûíà ìÿõñóñ íÿùÿíý áèð ÷óõóð, äÿðèí áèð áîøëóã ýþçÿ äÿéèðäè. Ïÿíúÿðÿñèíè à÷àí Äöðóà äèðñÿêëÿðèíè ïàñëàíìûø ïÿíúÿðÿàëòû ëþâùÿéÿ ñþéêÿäè. Íàìÿëóì áèð éûðòûúûíûí ýåíèø à÷ûëìûø ýþçëÿðèíè õàòûðëàäàí âÿ ùÿðÿêÿòñèç äóðàí ö÷ ñèãíàë èøûüû ùÿìèí î ãàðàíëûã ÷óõóðóí äèáèíäÿ êþçÿðèðäè. Îíëàðûí àðäûíúà áàøãàëàðû, áèð áàøãàëàðû ñûðàëàíûðäû. Àíéåð òÿðÿôëÿðäÿí, ýàù óçàãäàí, ýàù éàõûíäàí äóéóëàí, ýàù äà ýöúëÿ ñåçèëÿí óçóí âÿ ãûñà ñèãíàëëàð ùÿð äÿãèãÿ ýåúÿíèí çöëìÿòèíè éàðûðäû. Îíëàðûí ôÿðãëè ÷àëàðëàðûíäà ùÿì äÿ úàíëû ñÿñëÿðèí íþâáÿëÿøìÿñèíÿ áÿíçÿð íÿ èñÿ âàðäû. Îíëàðäàí àíáààí éàõûíëàøàí áèðèñèíèí øèêàéÿò 44
äîëó ñÿñè ýåòäèêúÿ ýöúëÿíèð, àç ñîíðà èñÿ ãóëàãáàòûðûúû ýóðóëòóéëà çöëìÿòäÿí ñûéðûëàí èðè, ñàðû èøûãëû ôÿíÿð ýþðöíöðäö. Áóíóí àðäûíúà âàãîíëàð ñûðàñû òóíåëèí äÿëèéèíäÿ ãåéá îëóðäó. Þç-þçöíÿ: – Ùàéäû, èø áàøûíà! – äåéÿ î, ëàìïàíû ìàñàíûí öñòöíÿ ãîéóá îòóðìàã èñòÿéÿíäÿ ôÿðãèíÿ âàðäû êè, ÿëèíèí àëòûíäà àíúàã ìÿêòóáëóã êàüûçëàð âàð. Áóíëàðäà íÿ èñÿ éàçà áèëìÿê ö÷öí î, êàüûçëàðû åíèíÿ ãîéìàëûéäû. Ãÿëÿìè ìöðÿêêÿáÿ áàòûðûá, äèããÿòëÿ âÿ ýþçÿë áèð õÿòëÿ áàøëûüû éàçäû: ÀÔÐÈÊÀ ÀÒÛÚÛÑÛÍÛÍ ÕÀÒÈÐßËßÐÈ
Ñîíðà èëê èôàäÿíè äöøöíìÿéÿ áàøëàäû. Éàíàãëàðûíû îâóúëàðûíà ñþéêÿìÿêëÿ, áàõûøëàðûíû ãàðøûñûíäàêû äöìàü êàüûçà çèëëÿìèøäè. Íÿäÿí éàçñûí? Áóýöíêö íàùàð ñöôðÿñèíäÿ äàíûøäûãëàðûíûí èíäè î ùå÷ áèðèñèíè, ùÿð ùàíñû ôàêòû âÿ éà äåòàëû õàòûðëàìûðäû. Ãÿôëÿòÿí àüëûíà áèð ôèêèð ýÿëäè: «Éîëà ÷ûõìàüûìäàí áàøëàìàëûéàì». Éàçìàüà áàøëàäû: «Áó îëàé 1874-úö èëäÿ, ìàéûí îðòàëàðûíäà, çÿèôëÿìèø Ôðàí ñàíûí ñàðñûíòûëàðëà äîëó î áÿëàëû èëäÿí ñîíðà ýöúëÿ þçöíÿ ýÿëäèéè äþíÿìäÿ áàø âåðìèøäè...» Áó éåðäÿ Äöðóà ÿë ñàõëàäû: áó úöìëÿíè ñîíðàêû ìÿãàìëàðëà – ýÿìèíèí éîëà äöøìÿñè, éîë âÿ èëê òÿÿññöðàòëàð èëÿ íåúÿ úàëàéàúàüûíû êÿñäèðÿ áèëìèðäè. Àðàäàí îí äÿãèãÿ êå÷äè, î, ùÿëÿëèê, ßëúÿçàèðèí òÿñâèðèíÿ áàøëà ìàã, ýèðèø ùèññÿñèíè èñÿ ñàáàùà ñàõëàìàã ãÿðàðûíà ýÿëäè. «ßëúÿçàèð – áàøäàí-àéàüà àüàïïàã øÿùÿðäèð» úöìëÿñèíè éàçñà äà, îíäàí î éàíà èø ýåòìÿäè. Éàääàøûíäà äàüûí ÿòÿéèíäÿí äÿíèç ñàùèëèíÿ äîüðó ñûðàëàíàí éàñòû äàìëû åâëÿðäÿí èáàðÿò ýþçîõøàéàí, òÿðòÿìèç áèð øÿùÿð úàíëàíäûðñà äà, îðàäà ýþðäöêëÿðèíè âÿ éàøàäûãëàðûíû òÿñâèð åäÿúÿê ñþçëÿð òàïìàäû. Óçóí ýÿðýèíëèêäÿí ñîíðà «ßùàëèíèí áèð ùèññÿñèíè ÿðÿáëÿð òÿøêèë åäèð...» úöìëÿñèíè ÿëàâÿ åëÿäè. Ñîíðà ãÿëÿìè ìàñàéà òóëëàéûá, éåðèí äÿí ãàëõäû. Âöúóäóíóí àüûðëûüû àëòûíäà ãàðûí âåðÿí åíñèç, äÿìèð ÷àðïàéûñûíûí öçÿðèíäÿ îíóí ýöíäÿëèê ýåéèíäèéè, ÿçèê-öçöê, ãûðûøìûø íèìäàø ïàëòàðû ýþçÿ äÿéèðäè: áöòöí ýþðêÿìèéëÿ áó ÿëáèñÿ meyitxanaäàí ÷ûõàí ÿñgèöñgöíö õàòûðëàäûðäû. Ùÿñèð êðåñëî öçÿðèíÿ àüçû éóõàðû ãîéóëàí éåýàíÿ âÿ èïÿê ñèëèíäðè èñÿ ñàíêè, è÷èíÿ àòûëàúàã ñÿäÿãÿíèí èíòèçàðûíäà èäè. 45
Áîçóìòóë ôîíäà ìàâè ýöë äÿñòÿëÿðèíèí òÿñâèðè îëàí äèâàð êàüûç ëàðûíäàêû ëÿêÿëÿð ñàéúà ýöëëÿðäÿí ùå÷ äÿ àç îëìàçäû. ×îõäàí âàð îëàí áó øöáùÿëè ëÿêÿëÿðèí íÿéèí èçè îëäóüóíó ùå÷ êÿñ ñþéëÿéÿ áèë ìÿçäè: áèëèíìèðäè êè, áó, ÿçèëÿí áèðÿíèí, éàü äàìëàñûíûí, äîäàã áîéàñûíà áóëàøàí áàðìàüûí èçèäèð, éîõñà ÿë-öç éóéóëàí ëÿéÿíäÿí êÿíàðà ñû÷ðàéàí ñàáóí êþïöéöíöí èçè. Áóðàäàêû ùÿð øåé Ïàðèñäÿ êèðàéÿ âåðèëÿí ìåáåëëè îòàãëàðûí ñÿâèééÿñèçëèéèíè, äèëÿí÷è ýþðêÿìèíè þçöíäÿ ÿêñ åòäèðèðäè. Áóíúà éîõñóë îëìàñû Äöðóàíûí ãÿëáèíäÿ íèôðÿò ùèññèíè êþðöêëÿäè. È÷èíäÿ áóðàäàí áèð àí þíúÿ óçàãëàøìàã, ëàï ýöíö ñàáàù áó äèëÿí÷è éàøàéûøûí ÷ÿíýèíäÿí ãóðòóëìà åùòèéàúû äóéäó. Ãÿôëÿòÿí ÷àëûøìà ùÿâÿñè êþíëöíäÿ áàø ãàëäûðäû âÿ î, ìàñà àðõàñûíà êå÷èá, Àôðèêà ãèòÿñèíèí ãàïûñû ñàéûëàí ßëúÿçàèðèí àäàìû âàëåù åäÿí þçöíÿìÿõñóñëóüóíó, ñèðëè úÿíýÿëëèêëÿðèíè, áóðàäà ìÿñ êóíëàøàí áÿäÿâèëÿðèí âÿ àäû áèëèíìÿéÿí çÿíúè ãÿáèëÿëÿðèíèí, ùÿëÿëèê òÿäãèã îëóíìàäûüûíäàí àäàìû þçöíÿ ÷ÿêÿí «ãàðà ãèòÿíèí» òÿñ âèðèíè âåðìÿéÿ úÿùä ýþñòÿðäè. Àðàáèð áèçèì øÿùÿðëÿðäÿ áó ãèòÿäÿí ýÿòèðèëÿí âÿ íàüûëëàð àëÿìèíäÿí ýÿëäèéè ñàíûëàí áÿíçÿðñèç ùåéâàíëàð ïåéäà îëóðäó; ìÿñÿëÿí, «äÿâÿãóøó» àäëàíäûðûëàí ÿúàèá òîéóãëàð, «úåéðàí» êèìè òÿãäèì îëóíàí, èëàùè ýþçÿëëèéÿ ìàëèê êå÷èëÿð, åéáÿ úÿðëèéè èëÿ ùåéðÿò äîüóðàí çöðàôÿëÿð, ÿúàèá äÿâÿëÿð, ãîðõóíú ùèïpî ïîòàìëàð1, åéáÿúÿð êÿðýÿäàíëàð âÿ ÿí íÿùàéÿò, èíñàíà ùÿäñèç áÿí çÿéÿí ãîðõóíú ãîðèëëàëàð. Äöðóàíûí áåéíèíäÿ äîüàí ôèêèðëÿð ãàðìàãàðûøûã èäè – îíà áöòöí áóíëàðû, áÿëêÿ äÿ, äèëëÿ ñþéëÿìÿê êàüûçäà èôàäÿ åëÿìÿêäÿí äàùà àñàí ýÿëèðäè. Ýèúýàùëàðûíûí íåúÿ àòäûüûíû, îâóúëàðûíûí àðòûã íÿìëÿí äèéèíè, ÷àðÿñèçëèê ýèðäàáûíäà ÷àïàëàäûüûíû äóéóíúà î, òÿêðàð ìàñà íûí àðõàñûíäàí ãàëõäû. Î àðà áàõûøëàðû áó àõøàì úàìàøûðõàíàäàí àëäûüû þäÿìÿ ãÿáçèíÿ ñàòàøäû âÿ è÷èíè áöðöéÿí ñûõûíòû áèð àç äà àðòäû. Áöòöí ñåâèíúè, þçöíÿ âÿ ïàðëàã ýÿëÿúÿéèíÿ áÿñëÿäèéè öìèäëÿð ùàìûñû ãåéáÿ ÷ÿêèëäè. Áèòäè, ùÿð øåé áèòäè, îíóí ÿëèíäÿí ùå÷ íÿ ýÿëìèð, îíäàí ùå÷ íÿ ÷ûõàí äåéèë. Èíäè î, þç íÿçÿðëÿðèíäÿ ÿí âåúñèç, ÿí áàúàðûãñûç, ÿí ýÿðÿêñèç âÿ ÷àðÿñèç àäàì èäè. Òÿêðàð ïÿíúÿðÿéÿ éàíàøäû, åëÿ áó àí òóíåëèí è÷èíäÿí áþéöê ýóðóëòóéëà ãàòàð êå÷äè. ×þëëÿðäÿí âÿ äöçÿíëèêëÿðäÿí êå÷ÿíäÿí ñîíðà 1
46
Ùèïpîïîòàì – begemot
áó ãàòàð äÿíèçÿ ñàðû éþíÿëÿúÿêäè. Ýþçëÿðèíè ãàòàðäàí ÷ÿêìÿéÿí Äöðóà àòà-àíàñûíû éàäà ñàëäû. Áÿëè, áó ãàòàð îíëàðûí éàøàäûüû éåðèí éàõûíëûüûíäàí, åâëÿðèíäÿí âóð-òóò áèð íå÷ÿ ìèë àðàëû êå÷ÿúÿêäè. Ñåíàíûí àõäûüû ýåíèø âàäèíèí âÿ Ðóàíûí öçÿðèíäÿ éöêñÿëÿí äàüûí çèðâÿñèíäÿêè î êè÷èê åâè, Êàíòëå êÿíäèíèí ýèðèøèíäÿêè äîüìà åâëÿðèíè Äöðóà õÿéàëûíäà úàíëàíäûðäû. Âàëèäåéíëÿðèíèí èøëÿòäèéè êè÷èê éåìÿêõàíà «Ýþçÿë ýþðöíòö» àäëà íûðäû âÿ Ðóàí áþëýÿñèíèí éåðëè ÿùàëèñè áàçàð ýöíëÿðè îðàéà ãÿëéàíàëòû åòìÿéÿ ýÿëèðäè. Îüóëëàðû îõóéóá, èìêàíëû áèð àäàì îëñóí äåéÿ, àòà-àíàñû îíó êîëëåúÿ ãîéìóøäó. Êóðñó áàøà âóðñà äà, áàêàëàâð èìòàùàíëàðûíû âåðìÿéÿí Æîðæ Äöðóà ùÿðáè õèäìÿòÿ éîëëàíìûøäû. Åëÿ óøàãëûãäàí î, çàáèò, ïîëêîâíèê, ýåíåðàë îëìàã èñòÿéèíäÿ èäè. Àììà áåøèëëèê õèäìÿò äþâðö áèòìÿçäÿí õåéëè ãàáàã ùÿðáè õèäìÿò îíó áåçäèðäèéèíäÿí Ïàðèñÿ äþíöá, þçöíÿ áèð êàðéåðà ãóðìàã õÿéàëûíà äöøäö. Ìöÿééÿí îëóíìóø ìöääÿò áèòèíúÿ, àðçóëàðû ýþçëÿðèíäÿ ãàëàí âàëèäåéíëÿðè îíó òÿêðàð þç ãàíàäëàðû àëòûíà àëìàã ö÷öí íÿ ãÿäÿð äèëÿ òóòñàëàð äà, Äöðóà îíëàðû äèíëÿìÿìèøäè, ÷öíêè þç áÿõò óëäóçóíóí ïàðëàéàúàüûíà äÿðèí öìèäëÿð áÿñëÿéèðäè. Èíäè î, äóìàíëû øÿêèëäÿ äÿ îëñà, þç èøûãëû ýÿëÿúÿéèíè ãóðóðäó: ùàäèñÿëÿðè ìöÿééÿí àõàðà ñàëìàãëà éàíàøû, î, èëê èìêàíäà áóíäàí íåúÿ ôàéäàëàíàúàüûíû ïëàíëàøäûðûðäû. Ãàðíèçîíäà õèäìÿò äþâðö îíóí àøèãëèê èñòåäàäûíûí öçÿ ÷ûõìàñû ö÷öí äöøÿðëè îëìóøäó. Þòÿðè óüóðëàðëà éàíàøû, î, éöêñÿê òÿáÿãÿäÿí îëàí ãàäûíëàðëà äà ÿëàãÿëÿð ãóðìóøäó: âåðýè ìöôÿòòèøèíèí ãûçûíû íåúÿ áàøäàí ÷ûõàðòìûøäûñà, ãûç îíà ãîâóøìàã ö÷öí ùÿð øåéäÿí âàç êå÷ìÿéÿ ùàçûð èäè, èøëÿð âÿêèëèíèí õàíûìû èñÿ îíóí òÿðÿôèíäÿí àòûë äûüûíû þéðÿíèíúÿ þçöíö ÷àéäà áîüìàüà úÿùä ýþñòÿðìèøäè. Éîëäàøëàðû îíóí áàðÿñèíäÿ: «Áó ùèéëÿýÿð, ôûðûëäàã÷û âÿ ùîããàáàç ùÿìèøÿ ñóäàí ãóðó ÷ûõìàüà íàèë îëóð» äåéèðäèëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ Äöðóà þçëöéöíäÿ ãÿò åëÿìèøäè êè, ùÿìèøÿ áåëÿúÿ, éÿíè ùèéëÿýÿð, ôûðûëäàã÷û âÿ ùîããàáàç îëàðàã ãàëìàëûäûð. Àôðèêàäà olàí áèð ãàðíèçîíóí ùÿéàòûíäà àäè øåéëÿð ñàéûëàí þëö ñîéüóí÷óëóüó, ùèéëÿýÿðëèê âÿ ùàðàì ãàçàíúëàð, îðäóäà àøûëàíàí ëÿéàãÿò àíëàéûøëàðûéëà âÿòÿíïÿðâÿðëèê äóéüóëàðû, õûðäà íÿøÿáàçëûã âÿ äÿëèãàíëûëûã àíëàéûøëàðû, êè÷èê çàáèòëÿðèí ýþñòÿðäèêëÿðè ðÿøàäÿòëÿð áàðÿäÿ åøèäèá-þéðÿíäèéè ùåêàéÿòëÿð îíóí íîðìàíäèéàëû âèúäàíûíû áèð íå÷ÿ äèáè îëàí ìöúðöéÿ ÷åâèðìèøäè âÿ àõòàðàí áóðàäà ùÿð ùÿðÿêÿòÿ ùàãã ãàçàíäûðàúàã áèð ìÿíòèã òàïàðäû. 47
Àììà þç ùÿäÿôèíÿ ÷atmaq èñòÿéè îíäà áöòöí áóíëàðûí ùàìû ñûíäàí äàùà ýöúëöéäö. Ùÿð ýöí àõøàì ñààòëàðûíäà õÿéàëëàð àëÿìèíÿ ãàïûëìàã Äöðóà ö÷öí áèð àäÿòÿ ÷åâðèëìèøäè. Èíäè î, åëÿ óüóðëó áèð åøã ìàúÿðàñû ñîðà üûíäàéäû êè, îíóí ñàéÿñèíäÿ þçöíöí áöòöí öìèäëÿðèíÿ ÷àðÿ ãûëñûí. Êö÷ÿäÿ ðàñòëàøàúàüû ùÿð ùàíñû áàíêèð âÿ éà ÿéàí ãûçûíû èëê áàõûøäàí þçöíÿ àøèã åäÿíäÿí ñîíðà îíóíëà åâëÿíìÿéè ïëàíëàødûrûðäû. Éóâà ñûíäàí bayûra ñû÷ðàéàí òîìáóë äîâøàí êèìè òóíåëäÿí ÷ûõàí âÿ âàð ýöúöéëÿ äèíúÿëìÿê ö÷öí äåïîéà öç òóòàí ïàðîâîçóí ãóëàãáàòûðûúû ôèò ñÿñè îíó ýåð÷ÿê àëÿìÿ ãàéòàðäû. È÷èíäÿ äàèì äèðè òóòäóüó, áèð àç äóìàíëû îëñà äà, ÿñëèíäÿ, íèêáèí öìèä îíà ãîë-ãàíàä âåðäè âÿ î, àðçóëàäûüû íàìÿëóì ãàäûíà öíâàí ëàäûüû ñûúàã þïöøö áó ãàðàíëûã ýåúÿíèí ãîéíóíà, ùÿì äÿ ãàðàñûíà ýþíäÿðäè. Ñîíðà ïÿíúÿðÿíè þðòöá, ïàëòàðûíû ñîéóíäó. Þç-þçöíÿ: «Åéèá åòìÿç, ñÿùÿð òåçäÿí äóðóá, àéûã áàøëà éàçûéà ýèðèøÿðÿì. Èíäè áàø-áåéíèì áàøãà øåéëÿðÿ êþêëÿíèá. Ùÿì äÿ àõû, äåéÿñÿí, ÷îõ è÷ìèøÿì. Áåëÿ äóðóìäà èøëÿìÿê îëìàç». Óçàíûá ëàìïàíû ñþíäöðäö âÿ î äÿãèãÿ éóõóéà äàëäû. Áèð øåéèí äÿðäèíè ÷ÿêÿí âÿ éà áèð øåéÿ öìèäëè îëàí àäàìëàðà õàñ òÿëàøëà òà îáàøäàí îéàíûá, ÷àðïàéûñûíäàí ñû÷ðàäû, ïÿíúÿðÿíè à÷äû êè, þç äåéè ìèéëÿ: «áèð ôèíúàí òÿìèç ùàâàíû úèéÿðëÿðèíÿ ÷ÿêñèí». Äÿìèðéîë õÿòòèíèí êå÷äèéè ýåíèø äÿðÿíèí î áèðè öçöíäÿ, Ðîìà êö÷ÿñèíäÿ ñûðàëàíàí åâëÿðèí ïÿíúÿðÿëÿðè äîüàí ýöíÿøèí øÿôÿãëÿðèíäÿ ïàðûëäàñà äà, áèíàëàð þçëÿðè þlgön øÿêèëäÿ èøûãëàíûðäûëàð. Ñàü òÿðÿôäÿ ãèñìÿí ýþðöíÿí Àðæàíòåé òÿïÿëÿðè, Ñàâóà çèðâÿëÿðè âÿ Îðæåìîí äÿéèðìàíëàðû, ñàíêè, õÿôèô ìàâè ñèñÿ áöðöíìöøäöëÿð: åëÿ áèë, îíëàð öôöã áîéó àñûëìûø òèòðÿê âÿ øÿôôàô áèð òöëöí àðõàñûíäàéäûëàð. Äöðóà þíöíäÿ à÷ûëàí ýåíèø öôöãëÿðèí ñåéðèíÿ äàëìûøäû. «Áåëÿ áèð ýöíäÿ îðàëàð, éÿãèí, ñîí äÿðÿúÿ ýþçÿë îëàð» äåéÿ ïû÷ûëäàäû. Ñîíðà èñÿ éàçûéà áàøëàìàã ëàçûì ýÿëäèéèíè, ùÿì äÿ áóíó ëÿíýèìÿäÿí åòìÿëè îëäóüóíó õàòûðëàäû, ãàïû÷ûíû ñÿñëÿéèá, îí ñó âåðìÿêëÿ äÿôòÿð õàíàéà õÿáÿð éîëëàäû êè, ýóéà, õÿñòÿëÿíèá. Ìàñà àðõàñûíäà îòóðóá ãÿëÿìè ìöðÿêêÿáÿ áàòûðäû, äèðñÿéèíè ìàñàéà ñþéêÿéèá ôèêðÿ ýåòäèñÿ äÿ, áöòöí ñÿéëÿðè áîøà ÷ûõäû. Àüëûíà ùå÷ íÿ ýÿëìèðäè îíóí. Àììà ðóùäàí äà äöøìöðäö. «Ùå÷ íÿ îëìàç, ñàäÿúÿ, áó èøäÿ ìÿíèì, ùÿëÿëèê, òÿúðöáÿì éîõäóð. Ùÿð áèð ñÿíÿòäÿ îëäóüó êèìè, 48
áóíà äà àëûøìàã ëàçûìäûð. Èëê àääûìëàðûìû àòàðêÿí êèìñÿ ìÿíÿ éîë ýþñòÿðìÿëèäèð. Äóðóá ýåäèì Ôîðåñòéåíèí éàíûíà – î, îíúà äÿãè ãÿéÿ ùÿð øåéè ìÿíÿ àíëàäàð» äåéÿ ãÿò åëÿäè. ßéèí-áàøûíû ýåéèíìÿéÿ áàøëàäû. Êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäà àüëûíà ýÿëäè êè, áåëÿ åðêÿí äîñòóýèëÿ ýåòìÿñè éàõøû äöøìÿç – éÿãèí, Ôîðåñòéåëÿð éàòàãäàí ýåú ãàëõûðëàð. Âàõò þëäöðìÿê ö÷öí áóëâàðëàðäà àüûð-àüûð äîëàøìàüà áàøëàäû. Ñÿùÿð-ñÿùÿð ñóëàíäûüû ö÷öí òÿðàâÿò ñà÷àí Ìîíñî ïàðêûíà ýèðäèéè çàìàí ñààò ùÿëÿ äîããóç îëìàìûøäû. Áèð ñêàìéàéà îòóðóá, òÿêðàð þç õÿéàë àëÿìèíÿ ãàïûëäû. Àçúà àðàëûäà ñîí äÿðÿúÿ øûã ýåéèì-êåúèìëè úàâàí áèð îüëàí âàð-ýÿë åäèðäè: éÿãèí êè, áèð ãàäûíûí éîëóíó ýþçëÿìÿêäÿéäè. Àõûð êè, ãàäûí ýÿëèá ÷ûõäû. Øëéàïàñûíûí òöëöíö öçöíÿ ñàëàí ãàäûí éåéèí àääûìëàðëà úàâàíà éàíàøäû, îíëàð úÿëä ýþðöøäöëÿð, ñîíðà îüëàí îíóí ãîëóíà ýèðäè âÿ áó úöòëöê îðàäàí óçàãëàøäû. Äöðóàíûí äà úàíûíû äþçöëìÿç áèð ñåâýè éàíüûñû áöðöäö, ÷öíêè èíúÿ, ÿòèðëè âÿ ùÿçç äîëó åøã ùÿéÿúàíëàðûíà òÿøíÿ èäè êþíëö. Àéàüà ãàëõûá éîëà äöçÿëÿðêÿí àðòûã Ôîðåñòéå áàðÿäÿ äöøöíöðäö. Äîñòóíóí áÿõòè ÿúÿá ýÿòèðìèøäè! Ýèðèøÿ éàí àëäûüû àí äîñòó áèíàäàí áàéûðà ÷ûõûðäû. – Ùÿ, áó ñÿíñÿí? Áåëÿ åðêÿíìè? Íÿ èñÿ îëóá êè? Îíóíëà êö÷ÿäÿ ðàñòëàøäûüû ö÷öí ÷àøàí Äöðóàíûí äèëè òîïóã âóðäó: – Áèëèðñÿí... áèëèðñÿí... Î ìÿãàëÿíè, î ßëúÿçàèðëÿ áàüëû ìÿãàëÿíè ùå÷ úöð éàçà áèëìÿäèì. Õàòèðèíäÿäèðñÿ, úÿíàá Âàëòåðèí ìÿíÿ ñèôàðèø åëÿäèéè ìÿãàëÿíè äåéèðÿì. Èíäèéÿäÿê ùå÷ íÿ éàçìàäûüûì ö÷öí, áÿëêÿ, áóíäà òÿÿúúöáëö ùå÷ íÿ îëìàìàëûäûð. Ùÿð øåéäÿ îëäóüó êèìè, éÿãèí, áóíäà äà áèð áèøêèíëèê òÿëÿá îëóíóð. ßí ãûñà âàõòäà ìÿí ýÿðÿêëè âÿðäèøëÿð ãàçàíà úàüûìà çÿððÿúÿ øöáùÿ åëÿìèðÿì, àììà èíäèêè äóðóìäà íÿäÿí áàø ëàéàúàüûìû, ìþâçóéà íåúÿ ýèðÿúÿéèìè áèëìèðÿì. À÷ûãëàíàúàã ôèêèðëÿðè ìèí ñàéû-ùåñàáû îëìàñà äà, îíëàðû èôàäÿ åòìÿêäÿ ÷ÿòèíëèê ÷ÿêèðÿì. Äöðóà ýöëöìñöíÿðÿê ñóñäó. Ôîðåñòéå ÷îõáèëìèøúÿñèíÿ ýöëÿðÿê äîñòóíó ñöçöðäö: – Áó ùèññ ìÿíÿ òàíûøäûð. Äöðóà ñþçöíöí àðäûíû ýÿòèðäè: – Ìÿí áèëÿíè, áó ñûíàãäàí ùÿð êÿñ êå÷ìÿëèäèð. Îíà ýþðÿ äÿ ñÿíäÿí áèð õàùèøèì îëàúàã... áó äàð ìàúàëäà ñÿíèí êþìÿéèíÿ ìþùòàúàì... 49
Ñÿí áóíó ìÿíÿ îíúà äÿãèãÿíèí è÷èíäÿ áàøà ñàëàð âÿ àíëàäàðñàí êè, ÿñàñ ìþâçóéà íåúÿ êå÷èì. Òÿêáàøûíà áó èøëÿ áàúàðìàéàúàüûì ö÷öí äöøöíäöì êè, þç þéöäëÿðèíëÿ ìÿíÿ ìèñèëñèç ñòèëèñòèêà äÿðñëÿðè âåðÿ áèëÿðñÿí. Ôîðåñòéå ÿââÿëêè øóõëóãëà ýöëöìñÿéèðäè. Î, êþùíÿ äîñòóíóí ÷èéíèíÿ âóðàðàã äåäè: – Åëÿ èñÿ ìÿíèì õàíûìûìà áàø ÷ÿê, î äà áó èøè åëÿ ìÿíèì ãÿäÿð áàúàðûð. Ìÿí ùÿð øåéè îíà äà þéðÿòìèøÿì. ßýÿð áó ñÿùÿð ìÿøüóë îëìàñàéäûì, ñÿíÿ þçöì ùÿâÿñëÿ éàðäûì åäÿðäèì. Äöðóà ãÿôëÿòÿí êàðûõäû, íÿ åäÿúÿéèíè áèëìÿäèéèíäÿí áèð àðà òóòóëóá äóðäó. – Àììà áåëÿ åðêÿí ñààòäà îíà íåúÿ áàø ÷ÿêÿ áèëÿðÿì àõû? – ×îõ àñàí. Î àðòûã îéàíûá âÿ ìÿíèì êàáèíåòèìäÿ îòóðóá, ÿëéàçìàëàðûìû ñÿëèãÿ-ñàùìàíà ñàëûð. Àììà Äöðóà éåíÿ äÿ áèíàéà ýèðìÿéÿ úöðÿò åëÿìèðäè. ×èéíèí äÿí éàïûøàí Ôîðåñòéå îíóí öçöíö áèíàéà ñàðû äþíäÿðÿíäÿí ñîíðà ýèðèø ãàïûñûíû èòÿëÿäè. – Ýåò äÿ, àé àäàì, ñÿíÿ äåéèðëÿðñÿ «ýåò», ýåò äÿ! Èíäè ìÿíèì äóðóá ñÿíè äþðäöíúö ãàòà þòöðìÿéÿ, õàùèøèíè õàíûìûìà ÷àòäûðìà üà çÿððÿúÿ ùÿâÿñèì éîõäóð! Àõûð êè, Äöðóà úöðÿòÿ ýÿëäè: – Éàõøû, ñàü îë, þçöì ýåäÿðÿì. Àììà îíà äåéÿúÿyÿì êè, ìÿíè éàíûíà ñÿí çîðëà ýþíäÿðìèñÿí. – Éàõøû, éàõøû. Àðõàéûí îë, – î, ñÿíè éåéÿí äåéèë. Ñÿí ÿñàñ ìÿñÿ ëÿíè óíóòìà: äöç ñààò ö÷ òàìàìäà. – Éîõ, úàíûì, óíóòìàðàì. Ôîðåñòéå èøýöçàð ýþðêÿìëÿ éîëà äöçÿëäè. Äöðóà èñÿ íåúÿ ãàðøû ëàíàúàüûíäàí òÿëàø äóéäóüó ö÷öí äþðäöíúö ìÿðòÿáÿéÿ ãÿäÿðêè ïèëëÿëÿðè áèð-áèð, àüûð-àüûð ãàëõäû, éîëäà ñþùáÿòÿ íÿäÿí áàøëàéàúàüûíû ýþòöð-ãîé åëÿäè. Ãàïûíû ãóëëóã÷ó à÷äû. ßéíèíäÿ ýþé þíëöê, ÿëèíäÿ èñÿ äþøÿìÿ ñèëÿí âàðäû. Ùÿð ùàíñû ñóàë ýþçëÿìÿäÿí î: – Úÿíàá Ôîðåñòéå åâäÿ éîõäóð, – äåäè. Äöðóà èñðàð åëÿäè: – Õàíûì Ôîðåñòéåäÿí þéðÿíèí ýþðöí, ìÿíè ãÿáóë åäÿ áèëÿðìè? Îíó äà äåéèí êè, ÿðèéëÿ èíäèúÿ êö÷ÿäÿ ðàñòëàøäûã âÿ î, ìÿíè áóðà éîëëàäû. 50
Äàéàíûá úàâàá ýþçëÿäè. Ýåðè äþíÿí ãóëëóã÷ó ñàüäàêû ãàïûíû à÷ûá äåäè: – Õàíûì Ôîðåñòéå ñèçè ýþçëÿéèð. Åâ ñàùèáÿñè èðè îëìàéàí îòàãäàêû ìàñàíûí àðõàñûíäà îòóðìóøäó. Áöòöí äèâàðëàð áîéó ãàðààüàúäàí ùàçûðëàíìûø ðÿôëÿðäÿ ñÿëèãÿ èëÿ äöçöëìöø êèòàáëàð ýþçÿ äÿéèðäè. Îíëàðûí úèëäëÿðèíèí ãûðìûçû îëìàñû öìóìè ýþðöíòöíö éåêíÿñÿãëèêäÿí õèëàñ åäèð, îíà ðÿíý ãàòûðäû. Ùÿìèøÿêè êèìè ýöëöìñÿéÿí õàíûì Ôîðåñòéå ãîíàüà ñàðû äþíöá, ÿëèíè îíà óçàòäû. Êðóæåâàëàðëà áÿçÿíìèø áÿéàç ïåíöàðûíûí1 ãîëó î äÿðÿ úÿäÿ ýåíèø èäè êè, ãàäûíûí ãîëó, àç ãàëà, ÷èéèíëÿðèíÿ ãÿäÿð à÷ûãäà ãàëûðäû. Ãàäûí ñîðóøäó: – Íÿ ÿúÿá áåëÿ åðêÿí? Ñîíðà ÿëàâÿ åëÿäè: – Áó, ùå÷ äÿ èðàä äåéèë, ñàäÿúÿ, ñóàëäûð. Äöðóà ìûçûëäàíäû: – Õàíûì, ìÿí áóðà ýÿëìÿê èñòÿìÿçäèì, àøàüûäà ÿðèíèçëÿ ðàñò ëàøäûì âÿ î, ìÿíè áóíà ìÿúáóð åëÿäè. Þçöìö î äÿðÿúÿäÿ ÷ûõûëìàç äóðóìäà ùèññ åäèðÿì êè, áóðàéà íèéÿ ýÿëäèéèìè äåìÿéÿ äÿ ÷ÿòèíëèê ÷ÿêèðÿì. Õàíûì Ôîðåñòéå ÿëèéëÿ ñòóë ýþñòÿðäè: – Îòóðóí âÿ äàíûøûí ýþðÿê. Ãàäûí èêè áàðìàüûéëà òóòäóüó ãàç ëÿëÿéèíè ìÿùàðÿòëÿ îéíàäûðäû. Ãàðøûñûíäàêû èðè âÿðÿãèí éàðûéà ãÿäÿð éàçûëìûø îëìàñû ñöáóò åäèðäè êè, Äöðóà þç ýÿëèøèéëÿ îíó èøèíäÿí àéûðûá. Áåëÿ áÿëëè îëóðäó êè, áó éàçû ìàñàñû àðõàñûíäà î, þçöíö åéíèëÿ ãîíàã îòàüûíäàêû ãÿäÿð ÷îõ ðàùàò, ñÿðáÿñò ùèññ åäèð âÿ èíäèúÿ ìÿø üóë îëäóüó èøÿ ÷îõäàí àëûøûá. Ïåíöàðûíäàí âóðàí õÿôèô âÿ òÿðàâÿòëè ãîõó îíóí òÿçÿúÿ þçöíÿ ÿë ýÿçäèðäèéèíäÿí õÿáÿð âåðèðäè. Áó õàíûìûí úàâàí, ëÿêÿñèç, äîëüóí âÿ ñûúàã âöúóäóíóí èíúÿ ãóìàøëàðà íåúÿ áöðöíäöéöíö ýþçëÿðè þíöíäÿ úàíëàíäûðìàüà ÷àëûøàí Äöðóà áóíà àñàíëûãëà íàèë îëäó. Äöðóàíûí ñþçÿ áàøëàìàüà úöðÿò òàïìàäûüûíû ýþðÿí ãàäûí ñîðóøäó: – Ùÿ, äåéèí ýþðÿê, î íÿ ìÿñÿëÿäèð åëÿ? Î, òóòóëà-òóòóëà ñþçÿ áàøëàäû: – Áèëèðñèíèçìè... Äöçö, õÿúàëÿò ÷ÿêèðÿì êè... Äöíÿíêè ýöí ýåúÿ éàðûéà ãÿäÿð îòóðñàì äà... âÿ áó ýöí... ñÿùÿð òåçäÿí... úÿíàá 1
Ïåíöàð – éöíýöë ãàäûí õàëàòû 51
Âàëòåðèí ßëúÿçàèð ùàãäà ìÿíäÿí èñòÿäèéè î ìÿãàëÿíè éàçìàüà úÿùä åëÿäèì... Àììà ùå÷ íÿ àëûíìàäû êè, àëûíìàäû... Áöòöí ãàðàëàìàëàðû äà úûðûá àòäûì... Áó èøëÿ ùå÷ âàõò ìÿøüóë îëìàäûüûìäàí Ôîðåñòéåéÿ äåäèì êè... áàðû áó äÿôÿ ìÿíÿ éàðäûì åëÿñèí... Þçöíäÿíðàçû ùàëäà, øÿí âÿ ñÿìèìè øÿêèëäÿ ýöëöìñÿéÿí ãàäûí îíóí ñþçöíö àüçûíäà ãîéäó: – Î äà ñÿíè ìÿíèì éàíûìà ýþíäÿðäè, åëÿìè?.. ßúÿá èëòèôàò ñàùè áèéìèø, âàëëàù... – Åëÿäèð, õàíûì. Î äåäè êè, ñèç äÿðäèìÿ äàùà àñàí ÷àðÿ òàïàð ñûíûç... Ìÿí èñÿ áóíà ùå÷ ðàçû äåéèëäèì, ñèçÿ ãûéìûðäûì. Ìÿíè àíëà éûðñûíûç äà? Ãàäûí àéàüà ãàëõäû: – Ñèçèíëÿ áó úöð ÿìÿêäàøëûã ìÿíèì÷öí õîø îëàúàã. Ùÿì äÿ êè, èäåéàíûç êþíëöìúÿäèð. Áåëÿ åäÿê: ñèç èíäè êå÷èá ìÿíèì éåðèìäÿ ÿéëÿøèí, ÷öíêè ðåäàêñèéàäà ùàìû ìÿíèì õÿòòèìè òàíûéûð. Èíäèúÿ áèç ñèçèíëÿ êåôèíèç èñòÿéÿí áèð ìÿãàëÿ ùàçûðëàéàðûã! Óüóðóíóçà èñÿ ùå÷ øöáùÿíèç îëìàñûí. Äöðóà îòóðóá ãÿëÿìè ÿëèíÿ àëäû, þíöíÿ áèð êàüûç ãîéóá éàçìà üà ùàçûðëàøäû. Îíóí áöòöí ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ àéàã öñòÿ äàéàíìàãëà ýþç ãîéàí õàíûì Ôîðåñòéå áóõàðûíûí öñòöíäÿí ïàïèðîñ ýþòöðöá éàíäûðäû âÿ äåäè: – Ïàïèðîññóç èøëÿéÿ áèëìèðÿì. Ùÿ, ñèç íÿ áàðÿäÿ ñþç à÷ìàã èñòÿéèðäèíèç? Äöðóà ùåéðÿò äîëó ýþçëÿðèíè îíà çèëëÿäè: – Åëÿ îíó áèëìèðÿì äÿ, éîõñà áóðàéà ýÿëìÿçäèì êè?! – Éàõøû, ìÿí éàðäûì÷û îëàðàì. Àììà áóðàäà éåìÿéè ñèç òÿìèí åòìÿëèñèíèç, îíà ãàòûëàúàã ñîóñ èñÿ ìÿíëèêäèð. Äöðóà ÷àøãûíëûã êå÷èðäè âÿ öðêÿê-öðêÿê äåäè: – Þç ñÿéàùÿòèìè ìÿí ëàï ÿââÿëèíäÿí òÿñâèð åòìÿê èñòÿðäèì... Îíóí ãàðøûñûíäà, èðè ìàñàíûí î áèðè öçöíäÿ îòóðàí ãàäûí Äöðóàíûí ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõàðàã äåäè: – Åëÿ èñÿ ñèç îíó ÿââÿëúÿ ìÿíÿ, òÿêúÿ ìÿíÿ äàíûøìàëûñûíûç, áèëäèíèç? Ùÿì äÿ áóíó òÿëÿñìÿäÿí, éåðëè-éàòàãëû åòìÿëèñèíèç êè, ìÿí áóíëàðûí è÷èíäÿí ýÿðÿêëè ìÿãàìëàðû ñå÷ÿ áèëèì. Äöðóà íÿäÿí áàøëàéàúàüûíû áèëìÿäèéèíäÿí ãàäûí îíó åéíèëÿ òþâ áÿ àéèíèíäÿêè êåøèø êèìè ñîðüó-ñóàëà ÷ÿêìÿëè îëäó. Îíóí äÿãèã èôàäÿ 52
îëóíìóø ñóàëëàðû ñàéÿñèíäÿ Äöðóàíûí ùàôèçÿñèíäÿ òàìàìèëÿ óíóäóë ìóø ÿùâàëàòëàð, ýþðöøëÿð, þòÿðè ýþðäöéö öçëÿð òÿêðàð çöùóð åëÿäèëÿð. Áåëÿúÿ î, îí áåø äÿãèãÿ íàüûë åëÿéÿíäÿí ñîíðà ãàäûí ãÿôëÿòÿí îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Èíäè èñÿ ýÿëèí áàøëàéàã. Òÿñÿââöð åäÿê êè, ñèç òÿÿññöðàòëàðûíûçû áèð äîñòóíóçëà ïàéëàøûðñûíûç: î ùàëäà ñèç éàääàøûíûçäàêû ÿí ÿùÿìèé éÿòñèç øåéëÿðäÿí äÿ ñþç à÷àð, áó ñûðàäà úöðáÿúöð à÷ûãëàìàëàðà åùòèéàú äóéàð, áàúàðäûüûíûç ãÿäÿð òÿáèè âÿ ìÿçÿëè îëìàüà ÷àëûøàð äûíûç. Éàçûí: «ßçèçèì Àíðè! Ñÿí ßëúÿçàèðèí íåúÿ áèð éåð îëäóüóíó ñîðóøóðñàí? Îíäà ãóëàã àñ. Áiêàð îëäóüóì ö÷öí ìÿí ìÿñêóí ëàøäûüûì éîõñóë ùöúðÿäÿ êå÷ÿí ùÿð ýöíöì, ùÿð ñààòûì áàðÿäÿ òóòäóüóì ýöíäÿëèéè ñÿíÿ ýþíäÿðìÿê ãÿðàðûíà ýÿëìèøÿì. Ùÿð äÿíáèð î, ñÿíÿ êîáóä äà ýþðöíÿ áèëÿð, àììà ñÿíèí îíó òàíûø õàíûìëàðà ýþñòÿðìÿê êèìè áèð ìÿúáóðèééÿòèí éîõäóð...» Ïàïèðîñóíó ñþíäöðìÿê ö÷öí ãàäûí ñþçöíÿ àðà âåðÿí êèìè ãàç ëÿëÿéèíèí õÿôèô úûðûëòûñû äà êÿñèëäè. Ñîíðà ãàäûí: – Äàâàì åëÿéÿê, – äåäè. «ßëúÿçàèð – Ñàùàðà ñÿùðàñû, Ìÿðêÿçè Àôðèêà âÿ bu êèìè èíäèéÿ äÿê àðàøäûðûëìàìûø íÿùÿíý þëêÿëÿðèí ñÿðùÿäèíäÿ éåðëÿøÿí, Ôðàíñà íûí èðè ìöñòÿìëÿêÿñèäèð. ßëúÿçàèð – áó, ãåéðè-àäè ìàòåðèêÿ à÷ûëàí ýþçÿë âÿ áÿéàç áèð ãàïûäûð. Ùÿð øåéäÿí þíúÿ áó ãàïûéà éàõûíëàøìàã ëàçûìäûð, áó èñÿ ùÿð êÿñÿ ùÿçç âåðìèð. Ñÿíÿ äÿ áÿëëè îëäóüó êèìè, ìÿí ÿëà àò ìèíèúèñè éÿì. Ùÿòòà áèçèì ïîëêîâíèê äÿ àòëàðûíû ÿùëèëÿøäèðìÿéè ìÿíÿ ùÿâàëÿ åäèð. Àììà éàõøû ñöâàðè îëàí áèðèñèíèí âåúñèç äÿíèç÷è îëìàñû äà ìöìêöíäöð. Áóíà øÿõñè òÿúðöáÿìäÿí áÿëÿäÿì. «Äîêòîð Ãóñìàí» àéàìàëû î àëàé ùÿêèìèìèç Ñåìáðåò õàòèðèí äÿäèð? Áó ÿë÷àòìàç òîðïàãäà òàì ÿëäÿí äöøÿíäÿ, àçû, áèð ýöí äèí úÿëìÿê èñòÿéÿíäÿ áèç ùîñïèòàëà ýåäÿð, îíóí ãÿáóëóíà éàçûëàðäûã. Äîêòîðóí ãûðìûçû øàëâàðû, òîìáóë áàëäûðëàðû èíäè äÿ ýþçöìöí þíöíäÿäèð: äèçëÿðèíè àðàëàéûá îòóðóá, éóìðóãëàðûíû äà äèçëÿðèíÿ äèðÿéèá, ãîëëàðû ýÿðèëÿí êàìàíû õàòûðëàäûð, äèðñÿêëÿðè äûøàðû éþíÿëèá, õÿð÷ÿíýèíêè íÿ áÿíçÿéÿí ýþçëÿðè îðà-áóðà äþíäöêúÿ äóðìàäàí áûüëàðûíû ýÿìèðèð. Îíóí äèàãíîçëàðûíû, éÿãèí, ùÿëÿ äÿ óíóòìàìûñàí: «Áó ÿñýÿðèí ìÿäÿñè ïîçóëóá. Ìÿíèì ðåñåïòèì öçðÿ îíà ö÷ íþìðÿëè ãóñìà äÿðìàíû âåðèí, îí èêè ñààò äèíúÿëÿíäÿí ñîíðà ñàï ñàüëàì îëàúàã». 53
Î ãóñìà äÿðìàíû ÷îõ ýöúëö òÿñèðÿ ìàëèê, ñåùðëè áèð äÿðìàí èäè. Áàøãà ÷ûõûø éîëóìóç îëìàäûüûíäàí îíó è÷ìÿéÿ ìÿúáóð èäèê. Äîêòîð Ãóñìàíûí äÿðìàíëàðûíû è÷ÿíäÿí ñîíðà áèç, ÿí àçûíäàí, îí èêè ñààòëûã èñòèðàùÿò ùàããû ãàçàíûðäûã. Àììà ÿçèçèì, óíóòìà êè, Àôðèêà ãèòÿñèíÿ ÷àòàíà ãÿäÿð èíñàí äöç ãûðõ ñààò ñÿðàñÿð òÿñèð ýöúöíÿ ýþðÿ áóíäàí ùå÷ äÿ ýåðè ãàëìàéàí âÿ Òðàíñàòëàíòèê ýÿìè÷èëèê øèðêÿòèíèí ðåñåïòè öçðÿ ùàçûðëàíàí äèýÿð ãóñìà äÿðìàíûíû þç öçÿðèíäÿ ñûíàìàëû îëóðäó». Õàíûì Ôîðåñòéå ùÿçç äóéüóñóéëà îâóúëàðûíû áèð-áèðèíÿ ñöðòäö. Éåðèíäÿí ãàëõûá èêèíúè ïàïèðîñóíó éàíäûðäû, îòàãäà âàð-ýÿë åäÿåäÿ, òÿêðàð äèêòÿéÿ áàøëàäû. Áó àðà î, ñûõûëìûø äîäàãëàðûíûí àðàñûíäà éàðàíàí äàð âÿ éóâàðëàã äÿëèêäÿí ùàâàéà òöñòö çîëàüû ïöñêöðöðäö. ßââÿëúÿ ñöòóí áè÷èìèíäÿ éöêñÿëÿí áó òöñòö áóðóìëàðû éàâàø-éàâàø ñöðöíöá áèð-áèðèíÿ ãàðûøûð, áÿçÿí øÿôôàô áóëóä òîïàñûíû, áÿçÿí èñÿ ùþðöì÷ÿê òîðóíäàêû áîçóìòóë èïëÿðè õàòûðëàäûðäû. Ùÿðäÿíáèð ãàäûí îâúóéëà áó õÿôèô, àììà èíàäêàð òöñòö õÿòëÿðèíè ñèëèð, îíëàðû øÿùàäÿò áàðìàüûéëà éàðûð, éà äà ùàâàäà èêèéÿ áþëöíäöéö ö÷öí ýåòäèêúÿ áóü êèìè éîõà ÷ûõàí òöñòö ëèôëÿðèíè ìàðàãëà ñöçöðäö. Ãàäûíûí áöòöí æåñòëÿðè, àëäûüû ïîçàëàðû Äöðóà äèããÿòëÿ èçëÿéèðäè, ýþçöíö îíóí áîøëóãëà îéóíà êþêëÿíÿí öçöíäÿí âÿ áÿäÿíèíäÿí ÷ÿêìÿñÿ äÿ, ôèêèðëÿðèíèí àõàðûíû ùå÷ úöð éàõàëàéà áèëìèðäè. Èíäè ãàäûí éîë ñÿðýöçÿøòëÿðè óéäóðóð, ùåêàéÿò÷èíèí óéäóðìà éîë éîëäàøëàðûíûí ïîðòðåòëÿðèíè úûçûð âÿ ïèéàäà êàïèòàíû îëàí ÿðèíèí éàíûíà ýåäÿí áèð õàíûìëà îíóí åøã ìàúÿðàñûíûí òÿñâèðèíÿ ùàçûðëàøûðäû. Ñîíðà î îòóðäó âÿ ùå÷ áèð àíëàéûøû îëìàäûüû ö÷öí ßëúÿçàèðèí òîïîãðàôèéàñû áàðÿäÿ Äöðóàéà áÿçè ñóàëëàð éàüäûðäû. Àðàäàí ùå÷ îí äÿãèãÿ êå÷ ìÿìèø ãàäûí áó ìÿñÿëÿëÿðäÿí åëÿ Äöðóà ãÿäÿð ùàëè îëäó âÿ ßëúÿ çàèðèí èãòèñàäè-ñèéàñè äóðóìó ùàããûíäà îíà àéðûúà áèð áþëöìö äèêòÿ åëÿäè. Áó ñàéÿäÿ îõóúóëàð ãÿçåòèí éåíè ñàéûíäà òîõóíóëàúàã ìöðÿê êÿá ìÿñÿëÿëÿð áàðÿäÿ ôàéäàëû áèëýèëÿð ÿëäÿ åäÿúÿêäèëÿð. Ñîíðà éàçûäà Îðàí ÿéàëÿòèíÿ éöðöøöí, ÿëáÿòòÿ êè, óéäóðóëìóø áèð éöðöøöí òÿñâèðèíÿ êå÷äèëÿð: áó ùèññÿäÿ ÿñàñÿí ìàâðèòàíèéàëû, éÿùóäè âÿ èñïàí ãàäûíëàðäàí áÿùñ åäèëèðäè. Õàíûì Ôîðåñòéå áóíó: – Îõóúóëàðû àíúàã áó ìàðàãëàíäûðûð, – äåéÿ èçàù åëÿäè. Ùåêàéÿò Ñÿèääÿ, éöêñÿê äàü ñèëñèëÿñèíèí ÿòÿêëÿðèíäÿ äàéàí ìàãëà áèòäè: áóðàäà îõóúóëàðà êè÷èê çàáèò Æîðæ Äöðóàíûí Âèíÿëùÿúàð 54
äàêû àëôà1 åìàëû ôàáðèêèíäÿ ÷àëûøàí èñïàí ãàäûíëà ãûñà, ëàêèí øàèðàíÿ áèð åøã ìàúÿðàñû òÿãäèì îëóíäó. Àøèãëÿðèí ýåúÿéàðû, éàë÷ûí ãàéà ëûãëàðäà, ùÿì äÿ èòëÿðèí ùöðöøö, ýîðåøÿíëÿðèí íûðûëòûñû âÿ ÷àããàëëàðûí óëàøìàñû ôîíóíäà ýþðöøëÿðè òÿñâèð îëóíóðäó. Éåðèíäÿí ãàëõàí õàíûì Ôîðåñòéå ðóù éöêñÿêëèéè èëÿ äåäè: – Àðäû ñàáàùà ãàëñûí! Ùÿ, äÿéÿðëè ñóëòàíûì, ìÿòíëÿð áàõ áåëÿ éàðàíûð. Èíäè èñÿ àëòûíà þç èìçàíûçû ãîéóí. Äöðóà êàðûõäû. – Ùàéäû, èìçàëàéûí ýåòñèí! Ýöëöìñÿéÿí Äöðóà ñÿùèôÿíèí ÿòÿéèíÿ éàçäû: «Æîðæ Äöðóà». Ãàäûí äàìàüûíäàêû ïàïèðîñëà òÿêðàð îòàãäà âàð-ýÿëÿ áàøëàäû, êèøè èñÿ áó àðà îíó äÿðèí ìèííÿòäàðëûã äóéüóñó èëÿ ñöçìÿéèíäÿ èäè. Éàíûí äàêû áó õèëàñêàð ãàäûíà íåúÿ òÿøÿêêöð åäÿúÿéèíè, ùÿëÿëèê, áèëìÿñÿ äÿ, äóéäóüó ùèññè-ùÿççèí îíëàð àðàñûíäà ìÿùðÿì áèð êþðïö ñàëäûüûíäàí àðòûã ÿìèí èäè. Èíäè îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, ÷åâðÿäÿêè ùÿð øåé, ùÿòòà êèòàáëàð ñàéÿñèíäÿ ýþðöíìÿç îëàí äèâàðëàð äà áó ãàäûíûí áèð ïàð÷àñûäûð. Îòà üûí ñÿëèãÿ-ñàùìàíûíäà, ùàâàíû áöðöéÿí òöòöí ãîõóñóíäà áó õàíûìà ìÿõñóñ íÿ èñÿ áèð õîø, áÿíçÿðñèç, âàëåùåäèúè, øóõ áèð øåé äîëàøûðäû. Ãÿôëÿòÿí ãàäûí ñîðóøäó: – Ìÿíèì ðÿôèãÿì, õàíûì äå Ìàðåë áàðÿäÿ ùàíñû ôèêèðäÿñèíèç? Áó ñóàë Äöðóàíû ÷ÿòèí âÿçèééÿòäÿ ãîéäó: – Ùå÷ áèëìèðÿì íåúÿ äåéèì... ìÿíúÿ, î... ôöñóíêàðäûð. – Åëÿìè? – ßëáÿòòÿ. Áóíóí àðäûíúà î: «Ñèç èñÿ îíäàí äà ôöñóíêàðñûíûç» äåìÿê èñòÿñÿ äÿ, áó ôèêðèíäÿí äàøûíäû. Õàíûì Ôîðåñòéå ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Îíóí íåúÿ ìÿçÿëè, áÿíçÿðñèç âÿ çÿêàëû îëäóüóíó êàø áèëÿé äèíèç! Áîùåìà àäàìûäûð, ùÿ, ùÿ, ÿñë áîùåìà àäàìû. Áóíà ýþðÿ ÿðè îíó ñåâìèð, áåëÿ öñòöíëöéö âàðêÿí, áó õàíûìäà àíúàã íþãñàíëàð ýþðìÿéÿ úàí àòûð. Õàíûì äå Ìàðåëèí ÿðëè ãàäûí îëìàñû Äöðóàéà, íÿäÿíñÿ, ãÿðèáÿ ýÿëäè. Ùàëáóêè áóíäà ùåéðÿòëÿíÿúÿê ùå÷ íÿ éîõ èäè. Î ñîðóøäó: – Áåëÿ ÷ûõûð êè... î ÿðäÿäèð? Áÿñ îíóí ÿðè íåúÿ àäàìäûð? 1 Àëôà – Àôðèêàíûí øèìàëûíäà éåòèøÿí äÿíëè áèòêè íþâöäöð, ýþâäÿñèíèí àò òöê ëÿðèíè õàòûðëàäàí ëèôëÿðèíäÿí êàüûç åìàëûíäà âÿ òîõóúóëóãäà èñòèôàäÿ åäèëèð. ßðÿáúÿ «àëôà», èñïàíúà «åñïàðòî», ëàòûíúà «ñòèïà òåíàúèññèìà» àäëàíûð.
55
×èéèíëÿðèíè âÿ ãàøëàðûíû éöíýöëúÿ äàðòàí õàíûì Ôîðåñòéå áó èêèëè âÿ èôàäÿëè æåñòèéëÿ, ñàíêè, ýèçëè áèð øåéÿ èøàðÿò åëÿäè: – Î, Øèìàë Äÿìèðéîëó Èäàðÿñèíäÿ ìöôÿòòèø èøëÿéèð. Àéäà áèð êÿðÿ, áèðùÿôòÿëèê Ïàðèñÿ ýÿëèð. Àðâàäû ùÿìèí î áèð ùÿôòÿíè þçö ö÷öí «þùäÿëèê äþâðö», «åùòèðàñ ùÿôòÿñè» âÿ «áèéàð èøè» ñàéûð. ßýÿð áó ãàäûíëà éàõûíäàí òàíûø îëñàíûç, îíóí íåúÿ ùàçûðúàâàá âÿ õîøõàñèé éÿò áèðèñè îëäóüóíó þçöíöç ýþðÿúÿêñèíèç. Áó ýöíëÿðäÿ âàõò òàïûá îíà áàø ÷ÿêèí. Äöðóà ýåòìÿê âàõòûíûí ýÿëäèéèíè òàìàì óíóòìóøäó, ñàíêè, àðòûã ùÿìèøÿëèê áóðàäà ãàëàñûéäû, þçöíö åâèíäÿêè êèìè ùèññ åëÿéèðäè. Ãÿôèëäÿí ãàïû ñÿññèçúÿ à÷ûëäû âÿ ùå÷ áèð òÿãäèìàòñûç óúàáîéëó áèð úÿíàá îòàüà ýèðäè. Áóðàäàêû éàä êèøèíè ýþðäöêäÿ, î àéàã ñàõëàäû. Õàíûì Ôîðåñòéå äÿ áèð àíëûã ÷àøãûíëûã êå÷èðäè, ñîíðà áîéíóíó áöðöéÿí õÿôèô ãûçàðòû éàíàãëàðûíà äîüðó éàéûëàíäà î, ñÿñèíÿ àäè òîí âåðÿðÿê äåäè: – Ýÿëèí, ÿçèç äîñò, êå÷èí è÷ÿðè! Èçíèíèçëÿ úÿíàá Äöðóàíû ñèçÿ òÿã äèì åäèì: î, Øàðëûí êå÷ìèø äîñòó âÿ ýÿëÿúÿê æóðíàëèñòäèð. Ñÿñ òîíóíó äÿéèøÿí ãàäûí ÿëàâÿ åëÿäè: – Áèçèì ÿí ñûíàíìûø âÿ éàõûí äîñòóìóç ãðàô äå Âîäðåê. Êèøèëÿð òÿçèì åäèá ýþç-ýþçÿ áàõûøäûëàð âÿ Äöðóà ùÿìèí àí õóäà ùàôèçëÿøìÿ èìêàíû ãàçàíäû. Îíó éîëóíäàí ñàõëàéàí òàïûëìàäû: ìèííÿòäàðëûã ñþçëÿðè ìûçûëäàí ìàãëà î, õàíûì Ôîðåñòéåíèí ÿëèíè ñûõäû, ëàãåéä âÿ òÿêÿááöðëö êöáàð àäàì êèìè äàâðàíàí úÿíàáà áèð äàùà áàø ÿéìÿêëÿ, éàíëûø áèð øåé åäèáìèø êèìè òåç-òÿëÿñèê îòàüû òÿðê åëÿäè. Êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäàí ñîíðà è÷èíÿ êÿäÿð ÷þêäö, ãÿìëÿíäè, ÿùâàëû ïîçóëäó. Áó ãÿôèë âÿ àíëàøûëìàç êÿäÿðèí íÿäÿí ãàéíàãëàíäûüûíû àíëàìàã ö÷öí ùàðà ýÿëäè ýåäèðäè. Áó ùèññè ùå÷ úöð èçàù åäÿ áèë ìèðäè. Áóíó ùÿð ùàíñû øÿêèëäÿ éîçà áèëìÿñÿ äÿ, àðòûã éàøëàíàí, ÷àë ñà÷ëû, õåéëè çÿíýèí îëäóüó ö÷öí ÿòðàôûíäàêûëàðà éóõàðûäàí âÿ ñîéóã áàõàí, þçöíö éåòÿðèíúÿ òîõ òóòàí ãðàô äå Âîäðåêèí úèääè öçö ýþçëÿðè þíöíäÿí ÷ÿêèëìèðäè. ßí íÿùàéÿò, î àíëàäû êè, þçöíö ñîí äÿðÿúÿ ìÿùðÿì ùèññ åòäèéè õàíûì Ôîðåñòéå èëÿ ñþùáÿòÿ áó íàìÿëóì àäàìûí ìöäàõèëÿñè îíóí âàðëûüûíà áóç ñîéóüó âÿ öìèäñèçëèê ùàâàñû ãàòìûøäû: ÷îõ âàõò áÿíçÿð äóéüóíó áèç áàøãàñûíûí áàøûíà ýÿëÿí áÿëà, ùÿð ùàíñû éåðñèç ñþç âÿ éà áîø øåéÿ ýþðÿ äÿ éàøàéûðûã. 56
Ùÿì äÿ îíà åëÿ ýÿëäè êè, õàíûì Ôîðåñòéå èëÿ îíó èêèëèêäÿ ýþðÿí áó úÿíàá íÿäÿíñÿ äÿðèí ùåéðÿòÿ ãàïûëìûøäû. Ñààò ö÷ÿ ãÿäÿð ýþðÿúÿê áèð èøè éîõ èäè, èíäè èñÿ ñààò ùÿëÿ îí èêè îëìàìûøäû. Úèáèíäÿ àëòû ôðàíê éàðûì ïóëó îëäóüóíäàí ãÿëéàíàëòû åòìÿê ö÷öí Äöâàëûí* éàíûíà éîëëàíäû. Ñîíðà áóëâàðäà âåéèëëÿíäè âÿ äöç ñààò ö÷äÿ «Ôðàíñûç ùÿéàòû» ðåäàêñèéàñûíûí ÿñàñ ïèëëÿêÿíè èëÿ éóõàðû ãàëõäû. Ãàñèäëÿð ÿëëÿðèíè ÷àòàãëàéàðàã, ñêàìéàäà îòóðóá íþâáÿòè áóé ðóüó ýþçëÿéèðäèëÿð. Òðèáóíàíû õàòûðëàäàí éàçû ìàñàñûíûí àðõàñûíäà îòóðàí ãàïû÷û èñÿ éåíèúÿ àëûíìûø ìÿêòóáëàðû éåðáÿéåð åäèðäè. Áó úöð èøýöçàð àá-ùàâà áóðàéà ýÿëÿí êÿíàð øÿõñëÿðÿ, ùÿð ùàëäà, éàõøû òÿñèð áàüûøëàìàëûéäû. ßìÿêäàøëàð þçëÿðèíè õåéëè òîõ òóòóðäóëàð, îíëàðûí ãöñóðñóç ýþðêÿìëÿðè íöôóçëó áèð ãÿçåòèí ñèìàñûíà òàì óéüóí èäè âÿ ùÿð áèðèñè þç áîé-áóõóíó âÿ äóðóøóéëà ãàïûäàí ýèðÿí ùÿð êÿñèí äèããÿòèíè þçöíÿ ÷ÿêèðäè. Äöðóà õÿáÿð àëäû: – Úÿíàá Âàëòåðëÿ ýþðöøÿ áèëÿðÿììè? Ãàïû÷û äåäè: – Úÿíàá íàøèð èíäè òîïëàíòûäàäûð. Çÿùìÿò îëìàñà, ýþçëÿéèí. Áóíó äåéÿðÿê î, àäàìëà äîëó ãÿáóë îòàüûíû ýþñòÿðäè. Áóðàäà òÿêÿááöðëö, ñèíÿñè îðäåíëÿðëÿ äîëó, ðöòáÿëè úÿíàáëàð âÿ úîüðàôèéà õÿðè òÿëÿðèíäÿêè ìàòåðèêëÿðè âÿ äÿíèçëÿðè õàòûðëàäàí ëÿêÿëÿðëÿ äîëó êþéíÿê ëÿðèíè ýèçëÿòìÿê ö÷öí ñöðòuêëaðûíû òà õèðòäÿéÿ ãÿäÿð äöéìÿëÿéÿí, êàñûá ýåéèìëè àäàìëàð ýþçÿ äÿéèðäèëÿð. Ýþçëÿéÿíëÿð àðàñûíäà úÿìè ö÷ ãàäûí âàðäû. Îíëàðäàí ñóéóøèðèí îëàí áèðèñè åëÿ ùåé ýöëöìñÿéèðäè, ýåéèì-êåúèìèíäÿí äÿ ýÿçÿéÿíÿ îõøàéûðäû. Íèñáÿòÿí úèääè ýåéèìëè, ñèôÿòè ãûðûøëàðëà äîëó îëàí, öçöíäÿ ôàúèÿëè èôàäÿ äîíàí äèýÿð ãàäûíûí áÿçÿê-äöçÿéè îíó êå÷ìèø àêòðèñàéà áÿíçÿäèðäè: îíäàí íÿ èñÿ áèð ñöíèëèê, êþùíÿëèê, ãàëûá ãàõñûìûø áèð ñåâýè ùàâàñû, çîðëà úàâàí ýþðöí ìÿê èñòÿéè âóðóðäó àäàìà. Éàøëû ýþðöíÿí ö÷öíúö ãàäûí òÿñÿëëè àõòàðàí äóë àðâàä êèìè áèð êöíúÿ ãûñûëìûøäû. Äöðóà îíóí áóðàéà ìöàâèíÿò àëìàüà ýÿëäèéèíè òÿõìèí åëÿäè. Èéèðìè äÿãèãÿ êå÷ñÿ äÿ, ãÿáóë ùÿëÿ äÿ áàøëàìàìûøäû. Áèðäÿí Äöðóà íÿ èñÿ õàòûðëàäû âÿ òÿêðàð ãàïû÷ûéà éàíàøûá: – Úÿíàá Âàëòåð ìÿíÿ ñààò ö÷äÿ ýþðöø òÿéèí åòìèøäè, – äåäè. – Ùÿð åùòèìàëà ãàðøû áàõûí, áÿëêÿ, äîñòóì Ôîðåñòéåíè òàïà áèëäèíèç. 57
Ùÿìèí äÿãèãÿ îíó óçóí êîðèäîðëà àïàðìàãëà, èðè áèð çàëà ÷ûõàð äûëàð: áóðàäàêû åíëè, éàøûë þðòöêëö ìàñà àðõàñûíäà îòóðàí äþðä úÿíàáûí áàøû éàçû-ïîçóéà ãàðûøìûøäû. Áóõàðûíûí áþéðöíäÿ äàéàíàí Ôîðåñòéå ïàïèðîñ òöñòöëÿäèð âÿ áèëáîêå1 îéíàäûðäû. Ìÿùàðÿòèíÿ ñþç éîõ èäè: ùÿð äÿôÿ î, ñàðû øöìøàä àüàúûíäàí ùàçûðëàíìûø èðè êöðÿíè õûðäà þë÷öëö òàõòà ìèñìàðà òàõìà üà íàèë îëäóãúà ñàéûðäû: – Èéèðìè èêè, èéèðìè ö÷, èéèðìè äþðä, èéèðìè áåø. Äöðóà: – Èéèðìè àëòû, – äåäè. ßëëÿðèíèí ðèòìèê ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ àðà âåðìÿéÿí Ôîðåñòéå îíà íÿçÿð ñàëäû: – Ùÿ, áó ñÿíñÿí? Äöíÿí ìÿí ÿëëè éåääè êÿðÿ àðä-àðäà áóíà íàèë îëäóì. Ñåí-Ïîòåíäÿí ñîíðà ìÿí áóðàäà ÿí ýöúëö îéóí÷óéàì. Øåôè ýþðÿ áèëäèíìè? Ñÿí áó êþùíÿ ñè÷îâóë Íîðáåðè áèëáîêå îéíàäàíäà ýþðñÿí, óüóíóá ýåäÿðñÿí, éÿãèí. Àüçûíû åëÿ à÷ûð êè, åëÿ áèë, êöðÿíè àüçûéëà òóòàúàã. Ùÿìêàðëàðûíäàí áèðè îíà öç òóòàðàã: – Áóðà áàõ, Ôîðåñòéå, ìÿí áóðàäà ãàðààüàúäàí ùàçûðëàíìûø, ÿëà áèëáîêå ñàòûëàí áèð éåð òàíûéûðàì. Äåéèðëÿð êè, î äöêàí Èñïàíèéà êðàëè÷àñûíà ìÿõñóñäóð. Àëòìûø ôðàíêà ñàòûðëàð. ×îõ äà áàùà äåéèë. Ôîðåñòéå ìàðàãëàíäû: – Ùàðàäàäûð î åëÿ? Îòóç éåääèíúè úÿùäè áîøà ÷ûõäûãäà î, øêàôûíû à÷äû âÿ Äöðóà ùÿìèí øêàôäà èéèðìèéÿ ãÿäÿð íþìðÿëÿíìèø, õöñóñè ñÿëèãÿ-ñàùìàíëà äöçöëìöø, ùåéðÿòàìèç áèëáîêåëÿð ýþðäö. Áöòöí áó îéóíúàãëàð éûüûíû ãÿðèáÿ áèð êîëëåêñèéàíû õàòûðëàäûðäû. Ôîðåñòéå ÿëèíäÿêè áèëáîêåíè þç éåðèíÿ ãîéóá, áèð äàùà ñîðóøäó: – Î íàäèð ÿøéàíû ùàðàäà ñàòûðëàð? Æóðíàëèñò úàâàá âåðäè: – «Âîäåâèë»äÿ áèëåò äÿëëàëû ñàòûð. Èñòÿéèðñÿíñÿ, ñàáàù ñÿíèí ö÷öí àëûì ýÿòèðèì. – Ýÿòèð äÿ. Éàõøû îëñà àëàðàì, ÷öíêè áèëáîêå ùå÷ âàõò àðòûãëûã åëÿìÿç. Ñîíðà î, Äöðóàéà öç òóòäó: – Ýÿë ýåäÿê, ìÿí ñÿíè øåôèí éàíûíà þòöðöì, éîõñà àõøàì éåä äèéÿúÿí áóðàäà ñàëëàíûá äóðàúàãñàí. 1
58
Áèëáîêå – óúó êàñàúûã øÿêèëëè taxta âÿ áóíà èïëÿ áàüëû øàðäàí èáàðÿò îéóíúàã
Ãÿáóë îòàüûíäà ùàìû ÿââÿëêè éåðèíäÿ îòóðìóøäó. Ôîðåñòéåíè ýþðÿí úàâàí ãàäûí âÿ éàøëû àêòðèñà òÿëÿñèê àéàüà ãàëõûá, îíà éàõûí ëàøäûëàð. Ôîðåñòéå îíëàðû áèðáÿáèð ïÿíúÿðÿíèí éàíûíà àïàðûá äèíëÿäè, ùÿð ö÷ö ïÿñäÿí äàíûøñà äà, Äöðóà þç äîñòóíóí ùÿð èêè ãàäûíà «ñÿí» äåéÿ ìöðàúèÿò åòäèéèíèí ôÿðãèíÿ âàðäû. Àõûð êè, Ôîðåñòéå âÿ Äöðóà ùÿð èêèñè öçëÿíìèø ãîøà ãàïûäàí êå÷èá, íàøèðèí êàáèíåòèíÿ äàõèë îëäóëàð. ßñëèíäÿ, Âàëòåð âÿ éàñòû ýöíëöêëö ñèëèíäð ãîéìóø úÿíàáëàðäàí áèð íå÷ÿñè áèð ñààò èäè êè, áóðàäà òîïëàíòû àäû àëòûíäà åêàðòå1 îéíà éûðäûëàð. Þç êàðòëàðûíû ýÿðýèí íÿçÿðëÿðëÿ ñöçÿí íàøèð ãîðõàã ùÿðÿêÿòëÿð åòäèéè ùàëäà, îéóíäàøû îíóí òàì ÿêñèíÿ, áó éöíýöë êàðòîíäàí ùàçûðëàíàí âÿðÿãëÿðëÿ óñòà áèð îéóí÷ó ìÿùàðÿòèéëÿ äàâðàíûðäû, þíöíäÿêè êàðòû âóðàðêÿí, êàðò ïàéëàéàíäà âÿ éà ýþòöðÿíäÿ îíóí ÿëëÿðèíè ýþðìÿê îëìóðäó. Íàøèðèí êðåñëîñóíäà îòóðàí Íîðáåð äå Âàðåí ìÿãàëÿ éàçûðäû. Äèâàíäà òèð êèìè óçàíàí Æàê Ðèâàë èñÿ ýþçëÿðèíè ãûéûá, ñèãàðûíû òöñòöëÿäèðäè. Îòàüûí àüûðëàøàí ùàâàñûíäà äÿðè êðåñëî ëàðûí ãîõóñó, òöòöíöí ýþçëÿðè àúûëàäàí èéè âÿ ìÿòáÿÿ áîéàëàðûíûí ãîõóñó ùèññ îëóíóðäó. Ðåäàêñèéàëàð ö÷öí õàðàêòåðèê îëàí áó ãîõó ùÿð áèð æóðíàëèñòÿ éàõøû òàíûøäûð. Ãàðààüàúäàí ùàçûðëàíàí âÿ ìèñ èíêðóñòàñèéàëàðëà2 èøëÿíÿí ìàñà íûí öçÿðèíäÿ ìÿêòóá éûüûíëàðû, âèçèò êàðòëàðû, þäÿíèø ñÿíÿäëÿðè, æóðíàë ëàð, ãÿçåòëÿð âÿ íþâáÿíþâ ìÿòáó íÿøðëÿð äàü êèìè ãàëàãëàíìûøäû. Ïàðòíéîðëàðûí ñòóëëàðû àðõàñûíäà äàéàíûá, îéóíóí ýåäèøèíè èçëÿéÿí âÿ þç àðàëàðûíäà ìÿðú ýÿëÿí èø éîëäàøëàðûéëà ñÿññèçúÿ ÿë ýþðöøÿíäÿí ñîíðà Ôîðåñòéå äÿ òàìàøà÷ûëàðäàí áèðèíÿ ÷åâðèëäè. Ïàðòèéàäà Âàëòåðèí ÿëè ýÿòèðÿí àíäà î, íàøèðÿ ìöðàúèÿò åëÿäè: – Áó äà äîñòóì Äöðóà. Ýþçëöéöíöí öñòöíäÿí úàâàí îüëàíû ÿëöñòö ñöçÿí íàøèð ñîðóøäó: – Éàçûíû ýÿòèðäèíèç? Ìîðåëèí ñîðüóñó, ùÿëÿëèê, ìöçàêèðÿ ìþâçóñó îëäóüó ö÷öí áó, ñîí äÿðÿúÿ éåðèíÿ äöøÿðäè. Äþðä ãàòëàäûüû êàüûçëàðû Äöðóà úèáèíäÿí ÷ûõàðäû: – Áóäóð, áóéóðóí. Åêàðòå – ãÿäèì êàðò îéóíó Èíêðóñòàñèéà – áèð ìàòåðèàëûí öçÿðèíäÿ äèýÿðëÿðè èëÿ èøëÿíÿí âÿ äèëèìèçäÿ «ãàõìà» àäëàíàí äåêîðàòèâ áÿçÿê íþâöäöð. 1 2
59
Øåôèí öçöíäÿí ìÿìíóíëóã èôàäÿñè îõóíäó. Ýöëöìñÿéÿðÿê: – ßëàäûð, ÿëà, – äåäè. – Ñþçöíöç ñþçìöø. Ôîðåñòéå, ñÿíúÿ, áóíà áàõìàüûìà åùòèéàú âàð? Ôîðåñòéå ãûñàúà: – Äÿéìÿç, úÿíàá Âàëòåð. Áèç îíó áèðëèêäÿ éàçìûøûã, ÷öíêè áó èøèí íåúÿ ýþðöëäöéöíö àíëàòìàüûì ëàçûì ýÿëäè. ×îõ äîëüóí áèð ìÿãàëÿ àëûíûá. Ìÿðêÿç÷è ñîë ôðàêñèéàíûí äåïóòàòû îëàí óúàáîéëó, àðûã úÿíàáûí ïàéëàäûüû êàðòëàðûíà ýþç qoyàí íàøèð ëàãåéäëèêëÿ äåäè: – Áó ÷îõ éåðèíÿ äöøäö. Àììà Ôîðåñòéå Âàëòåðÿ éåíè ïàðòèéàéà áàøëàìà èìêàíû âåðìÿäè. Îíóí ãóëàüûíà òàì éàõûíëàøàðàã ïû÷ûëäàäû: – Äöðóàíû Ìàðàìáîíóí éåðèíÿ èøÿ ýþòöðìÿéè ìÿíÿ âÿä åëÿ ìèøäèíèç. Îíóí åéíè øÿðòëÿðëÿ èøÿ àëûíìàñûíà ðàçûñûíûçìû? – ßëáÿòòÿ êè ùÿ. Îéóí áàøëàíäû âÿ äîñòóíóí ÿëèíäÿí éàïûøàí æóðíàëèñò îíóíëà áèðëèêäÿ áàéûðà ÷ûõäû. Íîðáåð äå Âàðåí ùå÷ áàøûíû äà ãàëäûðìàäû: ýþðöíöð, Äöðóàíû éà ñåçìÿäè, éà äà òàíûìàäû. Æàê Ðèâàë èñÿ ùÿéàòûí ùÿð ìÿãàìûíäà áèð-áèðèíÿ ùÿéàí îëàúàã éàõûí áèð äîñò ÿäàñû èëÿ Ôîðåñòéåíèí ÿëèíè ìþùêÿì-ìþùêÿì ñûõìàüû ëàçûì áèëäè. Ôîðåñòéå èëÿ Äöðóà òÿêðàð ãÿáóë îòàüûíà äþíÿíäÿ îðàäà ýþçëÿ éÿíëÿðèí íÿçÿðëÿðè îíëàðà äèêèëäè âÿ æóðíàëèñò, ùàìû åøèòñèí äåéÿ, óúà ñÿñëÿ ãàäûíëàðûí ÿí úàâàíûíà öç òóòóá äåäè: – Íàøèð ÿí ãûñà âàõòäà ñèçè ãÿáóë åäÿúÿê. Èíäè î, áöäúÿ êîìèñ ñèéàñûíûí èêè öçâö èëÿ òîïëàíòûäàäûð. Ñîíðà î, úèääè äþâëÿò ìÿñÿëÿëÿðè èëÿ ìÿøüóë îëàúàãìûø êèìè èøýöçàð âÿ ñÿðáÿñò áèð òÿðçäÿ îðàäàí óçàãëàøäû. Ðåäàêñèéàéà àèä çàëà ãàéûäàí Ôîðåñòéå ùÿìèí äÿãèãÿ áèëáîêå ñèíè ýþòöðäö âÿ öðÿéèíäÿ ñàéìàüà äàâàì åäÿðÿê ñþçÿ áàøëàäû: – Äåìÿëè, áåëÿ. Ùÿð ýöí ñààò ö÷äÿ áóðà áàø ÷ÿêÿúÿêñÿí. Ñÿíÿ òàïøûðàúàüûì áèëýèëÿðè òîïëàéàúàãñàí, áó èøäÿ ýåúÿ-ýöíäöç íÿ îëäóüóíó áèëìÿéÿúÿêñÿí. Áó, áèð! Áóíäàí þòðö ïîëèñ èäàðÿñèíèí áèðèíúè øþáÿñèíèí ðÿèñèíÿ ÷àòäûðìàq ö÷öí ñÿíÿ áèð òÿãäèìàò ìÿê òóáó âåðÿúÿéÿì – áó äà èêè! Î ðÿèñ ñÿíè þç òàáåëèéèíäÿêèëÿðäÿí áèðè íèí éàíûíà ýþíäÿðÿúÿê. Áöòöí âàúèá – ùÿì ðÿñìè, ùÿì äÿ àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè, ãåéðè-ðÿñìè – áèëýèëÿðè òîïëàìàq øÿðòëÿðèíè î, ñÿíÿ 60
áàøà ñàëàúàã: áó, ö÷! Äàùà äÿãèã äåòàëëàðû Ñåí-Ïîòåíäÿí þéðÿíÿ áèëÿðñÿí, î, áó èøëÿðÿ áÿëÿääèð: éà áó ýöí ãàëûá îíó ýþçëÿ, éà äà êè, ñàáàù òàïàðñàí – áó, äþðä! Éàíûíà ýþíäÿðÿúÿéèì àäàìëàðäàí ñÿíèí ìöìêöí îëàí ùÿð øåéè þéðÿíìÿyií ÿí âàúèá øÿðòäèð – áó, áåø! Áóíäàí þòðö ùÿð éîëà áàø âóð, áàüëû ãàïûëàðû à÷ – áó äà àëòû! Áó èø ìöãàáèëèíäÿ ñÿí àéäà èêè éöç ôðàíê âÿ îðòàéà ãîéàúàüûí ìàðàãëû õðîíèêàíûí ùÿð ñÿòðè ö÷öí èêè ñó àëàúàãñàí – áó, éåääè! Áóíäàí ÿëàâÿ, ðåäàêñèéàíûí ñèôàðèøè èëÿ éàçàúàüûí éàçûëàðûí ùÿð ñÿòðè ö÷öí äÿ ñÿíÿ èêè ñó þäÿíÿúÿê – áó äà ñÿêêèç! Ñîíðà î, òàìàìèëÿ þç îéóíóíà êþêëÿíäè âÿ àüûð-àüûð ñàéìàüà áàøëàäû: – Äîããóç, îí, îí áèð, îí èêè, îí ö÷... Îí äþðäöíúö úÿùäè áîøà ÷ûõäûüû ö÷öí äåéèíäè: – Ëÿíÿòÿ ýÿëÿñÿí, éåíÿ äÿ îí ö÷äÿ èëèøäèì! Íÿùñ ðÿãÿìäèð äÿ! Ùÿìèøÿ îíà ÷àòàíäà áèð óüóðñóçëóüà öðúàù îëóðàì. Éÿãèí, åëÿ þëöì ýöíöì äÿ àéûí îí ö÷öíÿ äöøÿúÿê. ßìÿêäàøëàðäàí áèðè èøèíè òàìàìëàéûá, þç øêàôûíäàí áèëáîêåñèíè ÷ûõàðòäû. Îòóç áåø éàøû îëñà äà, ãûñà áîéó îíó ëàï óøàüà îõøàäûðäû. Ñîíðà áèð íå÷ÿ æóðíàëèñò îòàüà äàõèë îëäó âÿ îíëàðûí äà ùàìûñû îéóíúàãëàðûéëà îéíàìàüà ýèðèøäè. Àç ñîíðà àëòû íÿôÿð áó îéóíëà áàø ãàòûðäû: áÿçèëÿðè éàí-éàíàøû, äèýÿðëÿðè àðõàñû äèâàðà äóðñà äà, ùàìûñû åéíè ðèòìëÿ ãûðìûçû, ñàðû âÿ ãàðà ðÿíýëè êöðÿëÿðè ùàâàéà àòûðäû. Êöðÿ ëÿðèí ðÿíýëÿðè ùàçûðëàíäûãëàðû òàõòà nþvöíÿ ýþðÿ ôÿðãëÿíèðäè. Åëÿ êè áó îéóí áèð éàðûøìà õàðàêòåðè ãàçàíäû, äàùà èêè æóðíàëèñò èøè áèð éàíà áóðàõûá, éàðûøà ùàêèìëèê åòìÿéÿ ùàçûð îëäóãëàðûíû áèëäèðäè. Ôîðåñòéå ÿí éàõûí ðÿãèáèíè îí áèð õàë ýåðèäÿ ãîéäó. Î, óøàüà áÿíçÿéÿí øÿõñ óäóçäóüó ö÷öí êóðéåðÿ çÿíý åëÿäè âÿ þçöíö éåòèðÿí áó àäàìà: – Äîããóç ïàð÷ ïèâÿ, – äåéÿ ñèôàðèø åëÿäè. Ñÿðèí è÷êèíè èíòèçàðëà ýþçëÿéÿíëÿð òÿêðàð îéóíà ýèðèøäèëÿð. Þç éåíè ÿìÿêäàøëàðûéëà ïèâÿ è÷ÿíäÿ Äöðóà Ôîðåñòéåäÿí ñîðóøäó: – Èíäè ìÿí íåéëÿìÿëèéÿì? Äîñòó: – Áó ýöíëöê ñÿðáÿñòñÿí, – äåäè. – Èñòÿéèðñÿíñÿ, ýåäÿ áèëÿðñÿí. – Áÿñ áèçèì... áèçèì î éàçû íåúÿ... áó àõøàì ÷àïà ýåäÿúÿê? – Ùÿ, äöçÿëèøëÿðè ìÿí þçöì åäÿðÿì, ñÿí íàðàùàò îëìà. Ñàáàùêû íþìðÿ ö÷öí áó éàçûíûí àðäûíû éàç âÿ áóýöíêö êèìè ñààò ö÷äÿ èøÿ ÷ûõ. 61
Îòàãäàêûëàðûí àäëàðûíû áèëìÿñÿ äÿ, îíëàðëà ÿë ýþðöøÿí Äöðóà þçöí äÿíðàçû âÿ áÿõòÿâÿð áèð ýþðêÿìëÿ áÿðáÿçÿêëè ïèëëÿêÿíëÿ àøàüû åíäè.
Û Æîðæ Äöðóà ýåúÿíè íàðàùàò éàòäû: þç éàçûñûíû ÷àï îëóíìóø ùàëäà ýþðìÿê åøãèéëÿ éàøàéûðäû. Ñöáù òåçäÿí éàòàüûíäàí ãàëõäû âÿ ùÿëÿ ãÿçåò÷èëÿð î êþøêäÿí-áó êþøêÿ ãà÷ìàüà ìàúàë òàïìàìûø åâäÿí ÷ûõäû. Ñåí-Ëàçàð âàüçàëûíà òÿðÿô öç òóòäó, ÷öíêè éàøàäûüû ìÿùÿëëÿ èëÿ ìöãàéèñÿäÿ îðàäà «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí äàùà åðêÿí ñàòûøà ÷ûõàðûëäû üûíäàí õÿáÿðäàð èäè. Àììà ùÿëÿ ÷îõ òåç îëäóüóíäàí âàüçàëà éåòè øÿíäÿí ñîíðà ñÿêèëÿðäÿ áèð ãÿäÿð äîëàøìàëû îëäó. ßââÿëúÿ ñàòûúû ãàäûí ýÿëäè, øöøÿëè êþøêöíö à÷äû, ñîíðà èñÿ èêèéÿ ãàòëàíìûø ãÿçåòëÿðäÿí èáàðÿò áàüëàìàíû òÿïÿñèíäÿ äàøûéàí êèøè ïåéäà îëäó. Äöðóà îíà ñàðû úóìäó, àììà ñàòûøäà ãÿçåòëÿðäÿí «Ôèãàðî», «Æèë Áëàñ», «Ãîëóà», «Ýöíöí éåíèëèêëÿðè» âÿ äàùà èêè-ö÷ äÿíÿ áàøãàñû âàðäû. «Ôðàíñûç ùÿéàòû» èñÿ ýþçÿ äÿéìèðäè. Äöðóà òÿëàøëàíäû. Áÿëêÿ, «Àôðèêà àòûúûñûíûí õàòèðÿëÿðè»íè ñàáàùêû íþìðÿéÿ ñàõëàéûáëàð? Éà äà êè ñîí àíäà ãîúà Âàëòåð ìÿãàëÿíèí ÷àïûíû òÿõèðÿ ñàëûá? Ýåðè äþíÿíäÿ Äöðóà ãÿçåòèí ñàòûøäà îëäóüóíó âÿ þçöíöí áóíäàí ùå÷ õÿáÿð äÿ òóòìàäûüûíû ýþðäö. Òåç êþøêÿ éàíàøäû, ö÷ ñó àòìàãëà àëäûüû ãÿçåòè à÷ûá áèðèíúè ñÿùèôÿäÿêè áàøëûãëàðà ýþç éåòèðäè âÿ óìäóüó øåéè ýþðìÿäè! Öðÿéè ñöðÿòëÿ ÷ûðïûíûðäû. Ñÿùèôÿíè ÷åâèðäèêäÿ, ñöòóíëàðäàí áèðèíèí ÿòÿéèíäÿ ãàëûí ùÿðôëÿðëÿ ÷àï îëóíìóø «Æîðæ Äöðóà» èìçàñûíû äÿðèí ùÿéÿúàí è÷èíäÿ ñåçäè. ×àï åòìèøäèëÿð! Íåúÿ äÿ õîøáÿõò èäè î! Èíäè ùå÷ íÿ áàðÿäÿ äöøöíìÿäÿí, øëéàïàñûíû éàí ãîéóá, ãÿçåòè ÿëèíäÿ òóòàðàã éåðèéèðäè âÿ ãàðøûñûíà ÷ûõàí èëê àäàìû éîëóíäàí ñàõ ëàéûá äåìÿê èñòÿéèðäè êè: «Àëûí áó ãÿçåòè, àëûí áó ãÿçåòè! Áóðàäà ìÿíèì éàçûì ÷àï îëóíóá». Ùÿòòà èíäè î, àõøàìëàð áóëâàðäà âàð ýöúöéëÿ «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íû îõóéóí, Æîðæ Äöðóàíûí «Àôðèêà àòûúûñûíûí õàòèðÿëÿðè»íè îõóéóí!» áàüûðìàüà äà ùàçûð èäè. Àç êå÷ìÿìèø î, þç éàçûñûíû øÿõñÿí îõóìàã, ùÿì äÿ áóíó úàìààò àðàñûíäà, ùàìûíûí ýþçö þíöíäÿ, êàôåäÿ îõóìàã ôèêðèíÿ äöøäö. Îäóð êè áó ñààòäà ìöøòÿðèëÿðè îëàí áèð ðåñòîðàí àõòàðìàüà áàøëàäû. Áó ìÿãñÿäëÿ 62
øÿùÿðäÿ õåéëè äîëàøìàëû îëäó. Àõûðäà áèð õåéëè àäàìûí éûüûøäûüû øÿðàáõàíà òàïäû, áèð ìàñà àðõàñûíà êå÷èá, ðîì ñèôàðèø åëÿäè – ÿñëèí äÿ, ñÿùÿð÷àüû àáñåíò è÷ìÿê äàùà óéüóí îëàðäû, àììà î àðòûã çàìàí ùèññèíè èòèðìèøäè. Éåðèíäÿí ñÿñëÿíäè: – Ãàðñîí! Ìÿíÿ «Ôðàíñûç ùÿéàòû» ãÿçåòèíè ýÿòèðèí! Àü þíëöêëö ãàðñîí ãà÷àðàã éàõûíëàøäû: – Úÿíàá, áèçäÿ î àääà ãÿçåò îëìóð, áèç «×àüûðûø»û, «Éöç èë»è, «Øàì»û âÿ «Ïàðèñ âÿðÿãè»íè àëûðûã. Äöðóà þçöíäÿí ÷ûõûá ùèääÿòëÿ äåäè: – ßúÿá äÿ ìåéõàíà èìèø áóðà! Î ùàëäà ýåäèí ìÿíèì ö÷öí «Ôðàíñûç ùÿéàòû» ãÿçåòèíè àëûá ýÿòèðèí. Ãàðñîí ãÿçåò äàëûíúà ãà÷äû. Ãÿçåòäÿ þç éàçûñûíû îõóäóãúà îíà ùÿíäÿâÿðèíäÿêè ìöøòÿðèëÿðäÿ äÿ ìàðàã îéàòìàãäàí þòðö Äöðóà àðà-ñûðà óúà ñÿñëÿ äåéèðäè: – ßëàäûð! ßëà! Ýåäÿíäÿ ãÿçåòè ìàñàäà ãîéäó. Áóíó ñåçÿí øÿðàáõàíà ñàùèáè àðõàäàí îíó ñÿñëÿäè: – Úÿíàá, úÿíàá, ãÿçåòèíèçè óíóòäóíóç! Äöðóà äåäè: – Ãîé ñèçÿ ïåøêÿøèì îëñóí, ìÿí îíó îõóìóøàì. Ùÿì äÿ êè îðàäà ÷îõ ìàðàãëû áèð éàçû âàð. Éàçûíûí àäûíû ÷ÿêìÿñÿ äÿ, îðàíû òÿðê åäÿíäÿ áèð ìöøòÿðèíèí «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íû ìàñàäàí ýþòöðìÿñè ýþçöíäÿí éàéûíìàäû. Äöðóà «Éàõøû, áÿñ èíäè íÿéëÿ áàø ãàòûì?» äåéÿ äöøöíäö âÿ èíäèéÿäÿê ÷àëûøäûüû äÿôòÿðõàíàéà ýåäèá ìààøûíû àëìàã âÿ èøäÿí ÷ûõäûüûíû áèëäèðìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäè. Áóíó äèëèíÿ ýÿòèðÿðêÿí ìöäèðèíèí âÿ èø éîëäàøëàðûíûí öçëÿðèíäÿ éàðàíàúàã ùåéðÿòè ýþçëÿðè þíöíÿ ýÿòè ðèá, âÿúäÿ ýÿëäè. Ìöäèðèíè ÷àøãûí âÿçèééÿòÿ ñàëñà, áóíäàí õöñóñè ùÿçç àëàúàãäû. Àüûð-àüûð èðÿëèëÿéèðäè. Êàññà ñààò îíäà à÷ûëàúàãäû, îíà ýþðÿ äÿ îíóí éàðûñûíäàí åðêÿí îðà áàø ÷ÿêìÿéèí ìÿíàñû éîõ èäè. Äÿôòÿðõàíà èðè âÿ ãàðàíëûã áèð îòàãäà éåðëÿøèðäè – ãûøäà áöòöí ýöíö ãàçëà èñèäèëèðäè. Äèýÿð äÿôòÿðõàíàëàðëà éàíàøû éåðëÿøÿí áó îòàüûí ïÿíúÿðÿëÿðè äàð áèð ùÿéÿòÿ à÷ûëûðäû. Ñÿêêèç ìÿìóð áó îòàüà òûõëàí ìûøäû, êöíúäÿêè øèðìàíûí àðõàñûíäà èñÿ ìöäèð êþìÿê÷èñè îòóðóðäó. ßââÿëúÿ êàññèðèí ñèéèðìÿñèíäÿêè ñàðû çÿðôäÿ ñàõëàíàí þçöíöí ùàëàë ùàããû êèìè éöç ñÿêñÿí ôðàíê èéèðìè áåø ñàíòèìè àëàíäàí ñîíðà 63
Äöðóà ýöíëÿð óçóíó ÷àëûøäûüû ýåíèø äÿôòÿðõàíàéà ÿñë ãàëèá ýþðêÿ ìèéëÿ ãÿäÿì ãîéäó. Ìöäèð êþìÿê÷èñè úÿíàá Ïîòåë øèðìàíûí àðõàñûíäàí îíà ÷ûì õûðäû: – Ùÿ-ÿ, áó ñèçñèíèç, úÿíàá Äöðóà? Ñàáàùäàí áÿðè ìöäèð áèð íå÷ÿ êÿðÿ ñèçè õÿáÿð àëûá. Éÿãèí êè, îíóí èêè ýöíäÿí àðòûã õÿñòÿ éàòàíëàðäàí ùÿêèìèí èìçàñûéëà ñÿíÿä òÿëÿá åòäèéèíäÿí õÿáÿðäàðñû íûç äà? Äöðóà îíà ñûðô ñàòàøìàã ö÷öí îòàüûí îðòàñûíäà äóðóá ùàìûéà åøèòäèðÿðÿê: – Øÿõñÿí ìÿí áó òÿëÿáÿ ùå÷ òöïöðìÿê äÿ èñòÿìèðÿì! – äåäè. Ìÿìóðëàð äîíóá-ãàëäûëàð. Øèðìàíûí àðõàñûíäàí úÿíàá Ïîòåëèí öðêÿê ñèôÿòè ýþðöíäö. Àäÿòÿí, î, áó øèðìà ñàéÿñèíäÿ éåë÷ÿêÿðäÿí ãîðóíóðäó, ÷öíêè éåë õÿñòÿëèéè âàðäû. Òàáålèéèíäÿêèëÿðè ýöäìÿêäÿí þòðö èñÿ øèðìàíûí êàüûçûíäà áèð úöò äÿëèê à÷ìûøäû. Ó÷àí ìèë÷ÿéèí ñÿñè äóéóëóðäó îòàãäà. Àõûð êè, ìöäèð êþìÿê÷èñè ÷àøãûí ùàëäà: – Ñèç íÿ äåäèíèç åëÿ? – äåéÿ ñîðóøäó. – Äåäèì êè, áó òÿëÿáÿ òöïöðìÿê äÿ èñòÿìèðÿì. Áóðàéà äà èøäÿí àéðûëäûüûìû äåìÿê ö÷öí ýÿëìèøÿì. Áóíäàí ñîíðà «Ôðàíñûç ùÿéàòû» ðåäàêñèéàñûíûí ÿìÿêäàøû êèìè, ñÿòèðáàøûíà ãîíîðàð õàðèú, àéäà áåø éöç ôðàíê ìààøà ÷àëûøàúàüàì. Ãÿçåòèí áóýöíêö ñàéûíäà èëê éàçûì ÷ûõûá. ßââÿëúÿ áó ùÿççè óçàòìàüà íèééÿòëè îëñà äà, þçöíö ñàõëàìàéûá, ùÿð øåéè à÷ûá òþêìöøäö. Àììà èñòÿäèéèíÿ äÿ íàèë îëìóøäó – ùÿð êÿñ ÷àøãûí èäè. Ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Èíäè áóíó úÿíàá Ïåðòéöèéÿ äÿ äåéÿúÿéÿì, ñîíðà ýÿëèá ñèçèíëÿ âèäàëàøàðàì. Ìöäèðèí îòàüûíà ýèðìÿéè èëÿ îíóí ñÿñèíè ãàëäûðûá Äöðóàéà ÷ûì õûðìàüû öñò-öñòÿ äöøäö: – Àùà, çÿùìÿò ÷ÿêèá èøÿ ýÿëìèñèíèç? Áèëèí: ìÿí ùå÷ âàõò éîë âåð ìÿðÿì êè... Àììà èø÷èñè îíóí ñþçöíö àüçûíäà ãîéäó: – Áîüàçûíûçû áîøóíà éûðòìàéûí. Öçö õîðóç ïèïèéè êèìè ãûçàðàí âÿ øèøìàí àäàì îëàí úÿíàá Ïåð òéöè ùåéðÿòäÿí óäãóíäó. 64
Äöðóà ñþçöíö òàìàìëàäû: – Áó äöêàíûíûçäàí áåçìèøÿì àðòûã. Áó ýöí èëê äÿôÿ þçöìö æóð íàëèñòèêàäà ñûíàìàãëà, éàõøû áèð èøÿ äöçÿëìèøÿì. Ýÿëäèì ñèçÿ ñàéüû ëàðûìû ÷àòäûðûì. Áóíó äåéèá äûøàðû ÷ûõäû. Ãèñàñûíû àëìûøäû. Âÿä åòäèéè ö÷öí äÿôòÿðõàíàéà äþíöá, áöòöí êå÷ìèø ùÿìêàðëàðû íûí ÿëëÿðèíè ñûõäû, àììà îíëàð þçëÿðèíè ñîíðàäàí ãûíàã ùÿäÿôè åòìÿê äÿí ãîðõóá, îíóíëà èêèúÿ êÿëìÿ äÿ êÿñìÿäèëÿð, ÷öíêè ñþùáÿòëÿðè ìöäèðèí àðàëû ãàëàí ãàïûñûíäàí åøèäèëÿ áèëÿðäè. Ìààøû úèáèíäÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõäû. Éàõøû áÿëÿä îëäóüó, óúóçâàðè ðåñ òîðàíäà äîéóíúà âÿ àüûç äàäûéëà éåìÿê éåéèá «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí äàùà áèð íöñõÿñèíè àëäû âÿ îíó äà éåìÿê ìàñàñûíäà áóðàõäû. Áèð íå÷ÿ äöêàíà áàø ÷ÿêèá ëàçûìñûç, õûðäà-ïàðà øåéëÿð àëäû. Áöòöí áóíëàð îíóí ýÿðÿéè äåéèëäè, ñàäÿúÿ, ùÿð ñÿôÿð áó ÿøéàëàðûí ìÿíçèëèíÿ ÷àòäûðûëìàñûíû ñèôàðèø åäÿíäÿ «Æîðæ Äöðóà» äåéÿ þçöíö òÿãäèì åòìÿêäÿí, áóíà «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí ÿìÿêäàøû» ñþçëÿðèíè ÿëàâÿ åëÿìÿêäÿí ýþðöíìÿìèø ùÿçç àëûðäû. Àììà êö÷ÿíè âÿ áèíàíûí íþìðÿñèíè äåéÿíäÿí ñîíðà áèð ìÿãàìû äà âóðüóëàìàüû óíóòìóðäó: – ßøéàëàðû ãàïû÷ûéà òÿùâèë âåðèí. Ùÿëÿëèê âàõòû âàð èäè. Ðàñòûíà ÷ûõàí ëèòîãðàôèéà åìàëàòõàíàñûíà ýèðäè: áóðàäà òÿúèëè, éÿíè ìöøòÿðèíèí ýþçëÿðè ãàðøûñûíäà âèçèò êàðòëàðû ùàçûðëàéûðäûëàð. Éöç ÿäÿä êàðò ñèôàðèø åòäè, îðàäà ñîéàäûíûí àëòûíäà éåíè âÿçèôÿñèíèí ýþñòÿðèëìÿñèíè áóéóðäó. Ñîíðà ðåäàêñèéàéà öç òóòäó. Ôîðåñòéå îíó òàáåëèéèíäÿêè áèðèñè êèìè, éåêÿõàíà òÿðçäÿ ãàð øûëàäû: – Àùà, ñÿí àðòûã ýÿëìèñÿí? ×îõ éàõøû. Ñÿíèí ö÷öí áèð íå÷ÿ áóé ðóüóì âàð èäè. Áèð îí äÿãèãÿ ýþçëÿ. ßëèìäÿêè áó èøè ãóðòàðìàëûéàì. Âÿ î, ÿëèíèí àëòûíäàêû ìÿêòóáó éàçìàüà ýèðèøäè. Èðè ìàñàíûí î áèðè áàøûíäà îòóðàí àüáÿíèçëè, ãûñàáîéëó, øèøìàí âÿ ÿçâàé àäàìûí àüàïïàã, òàìàì äàç âÿ éàüëàíäûüû ö÷öí áÿðã âóðàí ãàôàñû äèã ãÿòèíè ÷ÿêäè. Ýþçö éàõøû ñå÷ìÿäèéè ö÷öí áóðíó êàüûçà äèðÿíÿí áó àäàì äà íÿ èñÿ éàçûðäû. Ôîðåñòéå îíäàí õÿáÿð àëäû: – Áóðà áàõ, Ñåí-Ïîòåí, ñÿí ñààò íå÷ÿäÿ ìöñàùèáÿ àëìàüà ýåäÿúÿêñÿí? 65
– Äþðääÿ. – Îíäà Äöðóàíû, ãàðøûíäà äàéàíàí áó úàâàí îüëàíû äà þçöíëÿ ýþòöð âÿ ñÿíÿòèí ñèðëÿðèíè îíà äà þéðÿò. – Áàø öñòÿ. Ôîðåñòéå áó äÿôÿ äîñòóíà öç òóòäó: – ßëúÿçàèð ùàãäà éàçûíûí àðäûíû ýÿòèðäèí? ßââÿëè áþéöê ñÿñ-êöé éàðàòìûøäû. ×ûõûëìàç ùàëäà Äöðóà ìûçûëäàíäû: – Éîõ, ãÿëéàíàëòûäàí ñîíðà îíó éàçìàüû äöøöíöðäöì... àììà èøèì áàøûìäàí àøäûüû ö÷öí ùå÷ úöð ìàúàë òàïìàäûì... Ôîðåñòéå íàðàçûëûãëà ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè: – Áåëÿ ñÿëèãÿñèç îëñàí, êàðéåðàíû êîðëàéà áèëÿðñÿí. Ãîúà Âàëòåð ñÿíèí éàçûíà áåë áàüëàéûð. Ìÿí îíà äåéÿðÿì êè, éàçû ñàáàù ùàçûð îëàúàã. ßýÿð ñÿí ÿëèíè àüäàí ãàðàéà âóðìàäàí ïóë ãàçàíàúàüûíû ñàíûðñàíñà, áèë êè, éàíûëûðñàí. Áèð àí ñóñóá, ÿëàâÿ åëÿäè: – Ëÿíÿò øåéòàíà, àõû äÿìèðè äÿ èñòè-èñòè äþéìÿê ëàçûìäûð! Ñåí-Ïîòåí éåðèíäÿí äóðóá: – Ìÿí ùàçûðàì, – äåäè. Íþâáÿòè áóéðóüóíó âåðìÿçäÿí þíúÿ Ôîðåñòéå êöðÿéèíè êðåñëî ñóíà ñþéêÿìÿêëÿ, òÿíòÿíÿëè áèð ýþðêÿì àëäû. Áàõûøûíû Äöðóàéà äèêèá, ñþçÿ áàøëàäû: – Äåìÿëè, áåëÿ. Èêè ýöí þíúÿ Ïàðèñÿ ×èí ýåíåðàëû Ëè ×åí-ôó âÿ ùèíäëè ðàúà Òàïîñàùèá Ðàìàäåðàî Ïàëè òÿøðèô áóéóðóáëàð. Ýåíåðàë «Êîíòèíåíòàë», ðàúà èñÿ «Áðèñòîë» ùîòåëèíäÿ ìÿñêóíëàøûá. Ñèç îíëàð äàí ìöñàùèáÿ àëìàëûñûíûç. Áó éåðäÿ î, öçöíö Ñåí-Ïîòåíÿ òóòäó: – Ñÿíÿ ñþéëÿäèéèì î áàøëûúà ìÿãàìëàðû óíóòìóðñàí. Ýåíåðàëäàí âÿ ðàúàäàí þéðÿí ýþðÿê, îíëàð Èíýèëòÿðÿíèí Óçàã Øÿðãäÿêè íèééÿòëÿðè, ìöñòÿìëÿêÿ ìåòîäëàðû, îðàäà ãóðóëìóø èäàðÿåòìÿ ñèñòåìè áàðÿäÿ íÿëÿð äöøöíöðëÿð. Áó õöñóñäà Àâðîïàíûí, þçÿëëèêëÿ äÿ Ôðàíñàíûí ìÿñÿëÿéÿ ìöäàõèëÿñèíÿ ùå÷ öìèä áÿñëÿéèðëÿðìè? Áèð àç ñóñàíäàí ñîíðà î, àøàüûäàêû ñþçëÿðè ãàðøûñûíäàêûëàðûí ùå÷ áèðèñèíÿ öíâàíëàìàäàí äèëÿ ýÿòèðäè: – Ùàçûðäà ýåíèø èúòèìàèééÿòè íàðàùàò åäÿí ìÿñÿëÿëÿðÿ Ùèíäèñòà íûí âÿ ×èíèí ìöíàñèáÿòèíè þéðÿíìÿê áèçèì îõóúóëàð÷öí äàùà áþéöê ìàðàã êÿñá åäèð. 66
Òÿêðàð ýþçëÿðèíè Äöðóàéà äèêèá, ÿëàâÿ åëÿäè: – Ñåí-Ïîòåíèí íåúÿ èøëÿäèéèíÿ äèããÿò éåòèð: áó àäàì – ìèñèëñèç ðåïîðòéîðäóð âÿ áåøúÿ äÿãèãÿäÿ èñòÿíèëÿí àäàìûí è÷àëàòûíû îðòàéà ãîéàð. Ñîíðà òÿêðàð èøýöçàð òþâðëÿ ãÿëÿìè ÿëèíÿ àëäû: áó éîëëà î, êå÷ìèø àëàé éîëäàøûíà, èíäè èñÿ ÿìÿêäàøûíà îíóí éåðèíè àíëàòìàã, îíó áÿëëè áèð ÷ÿð÷èâÿéÿ ñàëìàã èñòÿéèðäè. Åøèéÿ ÷ûõàí êèìè Ñåí-Ïîòåí ýöëÿðÿê Äöðóàéà äåäè: – Íÿ þçöíö áîüóð! Ùÿòòà áèçè ýþðÿíäÿ þçöíö äàðòûð. Êÿíàðäàí áàõàí äà áèçè áóíóí îõóúóëàðû-ôèëàí ñàíàð. Áóëâàðà ÷ûõäûëàð. Ðåïîðòéîðäàí òÿêëèô ýÿëäè: – Áèð øåé è÷èðñÿí? – Áþéöê ùÿâÿñëÿ. Åëÿ áöðêöäöð êè! Áèð êàôåéÿ ýèðèá ñÿðèíëÿøäèðèúè è÷êè ñèôàðèø åëÿäèëÿð. Ñåí-Ïîòåíèí äèëè-àüçû à÷ûëäû. Ðåäàêñèéàäà âÿ äöíéàäà áàø âåðÿíëÿðëÿ áàüëû ôèêèð éöðöäÿðêÿí î, éöêñÿê áèëýè ñÿâèééÿñè ñÿðýèëÿìÿêäÿéäè: – Ìöäèðèìèç? Òèïèê éÿùóäèäèð! Éÿùóäèíè äÿ êè, íÿ èëëàù åëÿ, äöçÿë ìÿç. Îíëàð áåëÿ úàìààòäûð! Ñåí-Ïîòåí Èñðàèë õàëãû ö÷öí õàðàêòåðèê îëàí õÿñèñëèéèí, õûðäà÷ûëû üûí, ãÿïèê-ãóðóø äöøêöíëöéöíöí, åíäèðèìëÿðÿ íàèë îëìàã÷öí ùÿð éîëà áàøâóðìàíûí, ñÿëÿì÷èëÿðÿ ìÿõñóñ âÿðäèøëÿðèí Âàëòåðèí äàâðàíûø ëàðûíäà þçöíö íåúÿ áöðóçÿ âåðäèéèíÿ äàèð áèð íå÷ÿ áàðèç ìèñàë ýÿòèðäè. – ßí âàúèáè äÿ îäóð êè, áó ìÿçÿêåø ùå÷ íÿéÿ èíàíìûð âÿ ùàìûíû áàðìàüûíà äîëàéà áèëèð. Þçöíöí ðÿñìè, êàòîëèê ðóùëó, ëèáåðàë âÿ ðåñ ïóáëèêà÷û ýþðöøëö, îðëåàí÷û* ãÿçåòèíÿ, áó ÷îõãàòëû òîðòó õàòûðëàäàí ãÿçåòÿ î, áèð áàããàë äöêàíû êèìè áàõûð. ßñëèíäÿ, îíäàí þòðö ãÿçåò – áèðæàäàêû èøëÿðèíè âÿ äèýÿð ÿìÿëèééàòëàðû ùÿéàòà êå÷èðìÿê éîëóíäà éàð äûì÷û âàñèòÿäèð. Áó áàðÿäÿ îíóíëà êèìñÿ éàðûøà áèëìÿç: ãàðà ãÿïèéÿ ìþùòàú àêñèîíåð1 úÿìèééÿòëÿð ñàéÿñèíäÿ î, ìèëéîíëàðëà ïóë ãàçàíûð. Ñåí-Ïîòåí äóðìàäàí öéöäöá-òþêöð, Äöðóàéà «ÿçèç äîñò» äåéÿ ìöðàúèÿò åäèðäè: – Ùÿì äÿ êè áó ñèìèúèí äàíûøûüûíäà àðà-ñûðà ñûðô Áàëçàêà ëàéèã äåéèìëÿðÿ òÿñàäöô îëóíóð. Áó ýöíëÿðäÿ ìÿí, ãîúà òþð-òþêöíòö Íîð áåð âÿ çÿìàíÿìèçèí Äîí Êèõîòó ñàéäûüûìûç Ðèâàë îíóí îòàüûíäà îòóð ìóøäóã. Ãÿôëÿòÿí îðàéà áèçèì èøëÿð ìöäèðè Ìîíòëåí äàõèë îëäó, ãîë òóüóíäà äà áöòöí Ïàðèñäÿ ìÿøùóð îëàí òóìàú ïîðòôåëè. Îíó ñöçÿí 1
Àêñèîíåð – ñÿùìäàð 67
Âàëòåð ñîðóøäó: «Òÿçÿ íÿ õÿáÿð âàð?» Ìîíòëåí ñàäÿäèëúÿñèíÿ äåäè: «Êàüûç ö÷öí áîðúó, éÿíè îí àëòû ìèí ôðàíêû èíäèúÿ þäÿäèì». Äÿùøÿ òÿ ýÿëÿí Âàëòåð éåðèíäÿí äèê àòûëäû: «Ñèç íÿ äåäèíèç?» – «Áó ìÿáëÿüè úÿíàá Ïðèâàéà þäÿäèì». – «Ëàï àüëûíûçû èòèðìèñèíèç!». – «Î íèéÿ åëÿ?», «Î íèéÿ... íèéÿ... íèéÿ åëÿ...» Âàëòåð ýþçëöéöíö ÷ûõàðäûá øöøÿëÿðèíè ñèëäè, ùèéëÿýÿð òÿáÿññöìöíäÿí ÿòëè éàíàãëàðû äàðòûëäû: àäÿòÿí, çÿùÿðëè âÿ éà êÿñêèí áèð øåé äåìÿçäÿí þíúÿ î, áåëÿ åäèð. Ñîíðà èñÿ êèíàéÿëè âÿ ùÿð ùàíñû åòèðàç äèíëÿìÿéÿí èôàäÿ èëÿ áåëÿ äåäè: «Íèéÿ? ×öíêè î èøäÿ áèç, àçû, äþðä, áÿëêÿ äÿ, áåø ìèí ôðàíê åíäèðèìÿ íàèë îëà áèëÿð äèê». Ìîíòëåí ùåéðÿòëÿíäè: «Àììà úÿíàá Âàëòåð, áèçèì ùàãã-ùåñàá ñÿíÿäëÿðèìèç ãàéäàñûíäà èäè, ìÿí îíëàðû éîõëàìûøäûì, ñèç äÿ ãÿáóë åòìèøäèíèç...» Áó éåðäÿ øåô òàì úèääè øÿêèëäÿ äåäè: «Áó ãÿäÿð äÿ ñàô, àâàì îëìàéûí, úÿíàá Ìîíòëåí. Óíóòìàéûí: ÿââÿëúÿ áîðúëàð öñò-öñòÿ éûüûëìàëûäûð êè, ñîíðà îíëàðëà áàüëû ùàíñûñà ðàçûëàøìà ÿëäÿ îëóíñóí». Áàøûíû ýåðè ÿéÿí Ñåí-Ïîòåí èíñàí ñÿððàôû êèìè ñîðóøäó: – Ùÿ, íÿ äåéèðäèì? Éîõñà, ñÿíúÿ, áó, Áàëçàêûí ãÿùðÿìàíû äåéèë? Áàëçàêûí ÿñÿðëÿðèíè îõóìàñà äà, Äöðóà òàì ãÿòèééÿòëÿ òÿñäèãëÿäè: – Ùàãëûñàí, âàëëàù! Õàíûì Âàëòåðè «éàüëû ùèíäòîéóüó», Íîðáåð äå Âàðåíè «îõó äàøà äÿéÿí àùûë», Ðèâàëû èñÿ «Ôårâàêûí* çÿèô ñóðÿòè» àäëàíäûðàí ðåïîðòéîð ñîíðà ñþùáÿòè Ôîðåñòéåíèí öñòöíÿ ýÿòèðäè: – Îíóí èñÿ òÿê õîøáÿõòëèéè – óüóðëó åâëèëèéèäèð. – Îíóí àðâàäû, ÿñëèíäÿ, êèìäèð, íÿ÷èäèð? – Î-î, î ãàäûí – èíúÿ ðóùëó øåéòàíäûð! – äåéÿ ÿëèíè-ÿëèíÿ ñöðòÿí Ñåí-Ïîòåí úàâàá âåðäè. – Î, ñè÷àíà áÿíçÿéÿí Âîäðåêèí, ãðàô äå Âîä ðåêèí ìÿøóãÿñèäèð âÿ ùÿìèí êàôòàðûí âåðäèéè úåùèçëÿ äÿ ÿðÿ ýåäèá. Äöðóàíûí úàíûíäàí ñîéóã áèð ýèçèëòè êå÷äè, èñòÿäè êè, áó ÷ÿðÿí÷èéÿ àüçûíà ýÿëÿíè äåñèí, îíà áèð øàïàëàã ÷ÿêñèí. Àììà âåðäèéè ñóàëëà ìöñàùèáèíè äàéàíäûðäû: – Ñåí-Ïîòåí ñèçèí ýåð÷ÿê ñîéàäûíûçäûð? Ùÿìñþùáÿòè àâàì áèð ýþðêÿìëÿ äåäè: – Éîõ, ìÿíèì ñîéàäûì Òîìàäûð. Ðåäàêñèéàäà ìÿíè «Ñåí-Ïîòåí»1 ÷àüûðûðëàð. È÷êèíèí ïóëóíó þäÿéÿí Äöðóà äèëëÿíäè: – Éÿãèí, áóðàäà ÷îõ âàõò èòèðäèê. Ùàëáóêè áèç èêè þíÿìëè úÿíàáà áàø ÷ÿêìÿëèéäèê. 1
68
«Ñåí-Ïîòåí» ñþç áèðëÿøìÿñèíèí ôðàíñûçúà ùÿðôè ìÿíàñû «ìöáàðÿê áþùòàí÷û»äûð.
Ñåí-Ïîòåí óüóíóá ýåòäè: – Î äÿãèãÿ áèëèíèð êè, áó èøëÿðäÿ òÿúðöáÿñèçñèíèç! Éîõñà åëÿ çÿíí åäèðñèíèç êè, ìÿí, ùÿãèãÿòÿí, èíäè ýåäèá î ùèíäëè èëÿ ÷èíëèäÿí Àâðîïà áàðÿäÿ íÿ äöøöíäöêëÿðèíè õÿáÿð àëàúàüàì? «Ôðàíñûç ùÿéàòû» îõó úóëàðûíûí ýþçöíö-êþíëöíö îõøàìàãäàí þòðö îíëàðûí äöøöíúÿëÿ ðèíè ùàíñû àõàðà ñàëàúàüûìû ìÿí ÷îõ éàõøû áèëèðÿì. Ùÿéàòûì áîéó áåø éöçÿ ãÿäÿð áåëÿ ÷èíëèíè, ùèíäëèíè, ôàðñû, éàïîíó, ×èëè âÿòÿíäà øûíû ñîðüó-ñóàëà ÷ÿêìèøÿì. Ìÿíúÿ, îíëàðûí ùàìûñû åéíè úöð äöøö íöð âÿ äàíûøûðëàð. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿíèì ÿí ñîí ãîíàãäàí àëäûüûì ìöñàùèáÿíè ýþòöðöá, íþãòÿ-âåðýöëöíÿ ãÿäÿð êþ÷öðìÿyiì éåòÿðëèäèð. Îðàäà áèðúÿ áàøëûüû, ãîíàüûí àäûíû, òèòóëóíó, éàøûíû, îíó ìöøàéèÿò åäÿíëÿðè äÿéèøìÿê ëàçûì ýÿëÿúÿê. Àììà áóðàäà äà åùòèéàòû ÿëäÿí âåðìÿê îëìàç, éîõñà «Ôèãàðî» âÿ «Ãîëóàç» ãÿçåòëÿðè ÿëöñòö áèçè ýîï ÷óëóãäà èôøà åäÿðëÿð. «Áðèñòîë» âÿ «Êîíòèíåíòàë» ùîòåëëÿðèíèí ãàïû ÷ûëàðûíäàí äÿãèã áèëýèëÿðè ìÿí áåøúÿ äÿãèãÿíèí è÷èíäÿ àëàúàüàì. Áèç îðàéà ïèéàäà ýåòìÿêëÿ, éîëäà àäàìà áèð ñèãàð ÷ÿêìÿê èìêàíû äà ãàçàíàúàüûã. Ðåäàêñèéàäàí èñÿ éîë õÿðúè êèìè áåø ôðàíê òÿëÿá åäÿúÿéèê. Èøáèëÿí àäàìëàð, ìÿíèì ÿçèçèì, ìÿùç áåëÿ äàâðàíûðëàð. Äöðóà ñîðóøäó: – Îíäà áåëÿ ÷ûõûð êè, áó øÿðòëÿðäÿ ðåïîðòéîð îëìàã äàùà êàðëûäûð? – Åëÿäèð, àììà ÿí êàðëûñû – õðîíèêà éàçìàãäûð âÿ áó, áèð íþâ, öñòöþðòöëö ðåêëàìäûð, – äåéÿ Ñåí-Ïîòåí ÷îõáèëìèø áèð ýþðêÿìëÿ úàâàá âåðäè. Îíëàð ãàëõûá áóëâàðëà Ìàãäàëèíà êèëñÿñèíÿ ñàðû éþíÿëäèëÿð. Ãÿôèëäÿí Ñåí-Ïîòåí äåäè: – Áèëèðñèíèç íÿ âàð, ÿýÿð ùÿð ùàíñû þçÿë èøèíèç âàðñà, ìÿíäÿí àéðûëà äà áèëÿðñèíèç. Éîëäàøûíûí ÿëèíè ñûõàí Äöðóà îíäàí óçàãëàøäû. Áó àõøàì éàçìàëû îëäóüó ìÿòí îíóí ýþçöíÿ äóðìóøäó âÿ åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ èíäè, éîëáîéó îíóí ýþòöð-ãîéóíà áàøëàäû. Áèëäèéè áèð íå÷ÿ ëÿòèôÿíè õàòûðëàìàüà, ìöøàùèäÿëÿðèíè, ôèêèðëÿðèíè ñûðàëàìàüà, ìöÿé éÿí íÿòèúÿëÿðÿ ýÿëìÿéÿ ÷àëûøäû – áåëÿúÿ, þçö äÿ ùèññ åëÿìÿäÿí ýÿëèá Éåëèñåé ÷þëöíÿ ÷àòäû. Áöðêöëö ýöíëÿðäÿ Ïàðèñäÿí ÿë-àéàã ÷ÿêèëäèéè ö÷öí áóðàëàðäà î, ÷îõ íàäèð ùàëëàðäà ýÿçèøÿí àäàìëàðà ðàñò ýÿëÿðäè. Çÿôÿð òàüûíûí éàõûíëûüûíäàêû Åòóàë ìåéäàíûíäà áèð øÿðàáõàíàäà íàùàð åäÿíäÿí ñîíðà àüûð àääûìëàðëà áóëâàðëàðäàí êå÷èá åâÿ äþíÿí Æîðæ þç ìàñàñûíûí àðõàñûíäà îòóðäó. 69
Ãàðøûñûíäàêû èðè àü âÿðÿãè ýþðÿíäÿ îíóí äöøöíöá òàïäûüû ùÿð øåé áóõàðëàíäû, ñàíêè, áåéíè äÿ ùàðàéàñà ãåéá îëäó. Àéðû-àéðû õàòèðÿ ëÿðèí äåòàëëàðûíû õÿéàëûíäà çîðëà úàíëàíäûðìàüà ÷àëûøñà äà, ùÿð ñÿôÿð úÿùäëÿðè áîøà ÷ûõäû âÿ áó ìÿãàìëàð îíóí ÿòðàôûíäà åëÿ áàøýèúÿë ëÿíäèðèúè ñöðÿòëÿ ùàëàé âóðìàüà áàøëàäû êè, Äöðóà îíëàðû íåúÿ òÿñâèð åäÿúÿéèíè, íÿäÿí áàøëàéàúàüûíû âÿ íÿ åäÿúÿéèíè êÿñäèðÿ áèëìÿäè. Éàëíûç èëê èôàäÿíèí âàðèàíòëàðûéëà áåø ñÿùèôÿíè, ùÿì äÿ äöç áèð ñààò ÿðçèíäÿ éàçûá äîëäóðàíäàí ñîíðà åòèðàô åëÿäè êè, ùÿëÿëèê ÿëèì áèøìÿéèá. Äàùà áèð äÿðñ àëìàëûéàì. Õàíûì Ôîðåñòéå èëÿ îðòàã èø, îíóíëà òÿêáÿòÿê, ñÿìèìè, óçóí-óçàäû, ìÿùðÿì âÿ õîø áèð ñþùáÿò ôèêðè àüëûíà ýÿëÿí êèìè áöòöí âàðëûüû ñÿáèð ñèçëèêäÿí òèòðÿìÿéÿ äöøäö. Ùÿòòà éàçûíû íþâáÿòè úÿùäèíäÿ ýþçëÿíèëìÿ äÿí áèòèðÿ áèëÿúÿéèíäÿí åùòèéàòëàíäûüû ö÷öí Äöðóà éàòìàüà òÿëÿñäè. Ñÿùÿð îéàíàðêÿí áèð õåéëè éàòàãäà ãàëäû, õàíûì Ôîðåñòéå èëÿ ýþçëÿíèëÿí ýþðöøöíöí ýåí-áîë ùÿççèíÿ äàëäû âÿ áó ýþðöøö áèëÿðÿê äÿí ëÿíýèòìÿéÿ ÷àëûøäû. Òàíûø ãàïûéà éàíàøûá çÿíýè áàñàída ñààò àðòûã îí áèðÿ èøëÿìèøäè. Ãóëëóã÷ó îíà: «Úÿíàá Ôîðåñòéå ìÿøüóëäóð», – äåäè. Äöðóà åâ éèéÿñèíèí åâäÿ îëàúàüûíû àüëûíà äà ýÿòèðìÿìèøäè. Áóíà ðÿüìÿí, î, èñðàð åëÿìÿéÿ áàøëàäû: – Îíà äåéèí êè, ÷îõ âàúèá èøèì âàð. Áåø äÿãèãÿ ñîíðà î, þíúÿêè ýöí óíóäóëìàç áèð ñÿùÿð éàøàäûüû ùÿìèí î èø îòàüûíäà èäè. ßéíèíäÿ õàëàò, àéàüûíäà øàï-øàï, áàøûíäà õûðäà èíýèëèññàéàüû ïàïàã îëàí æóðíàëèñò äöíÿí Äöðóàíûí îòóðäóüó êðåñëîäà ÿéëÿøìÿêëÿ íÿ èñÿ éàçûðäû. Àü ïåíöàðäà îëàí õàíûì Ôîðåñòéå èñÿ äàìàüûíäà ïàïèðîñó áóõàðûéà äèðñÿêëÿíÿðÿê îíà äèêòÿ åäèðäè. Äöðóà êàíäàðäà àéàã ñàõëàäû: – Öçð èñòÿéèðÿì, ñèçÿ ìàíå îëìàäûì êè? Ôîðåñòéå àúûãëà îíó ñöçöá ñîðóøäó: – Íÿ âàð éåíÿ? Ùàéäû, äÿðäèíè äå, âàõòûìûç éîõäóð. Äöðóàíû òàìàì ÿë-àéàã áàñäû: – Åëÿ áèð øåé äåéèë, áàüûøëà. Ôîðåñòéå ëàï ãûçûøäû: – Èøèìèçÿ áàõ äà, ñÿí Àëëàù! Íÿ óçàäûðñàí àõû? Éîõñà ñÿí ñöáù òåçäÿí åâèìÿ îíà ýþðÿ òÿøðèô áóéóðìóñàí êè, ìÿíÿ, ñàäÿúÿ, «Ñàáàùûí õåéèð!» äåéÿñÿí? 70
Ïÿðòëèêäÿí ãóðòóëìàüà ÷àëûøàí Äöðóà äåäè: – Éîõ, úàíûì... Áèëèðñÿí, ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè, î éàçûéëà áàüëû éåíÿ áèð øåé åäÿ áèëìÿäèì... ñÿí èñÿ... ñèç èêèíèç äÿ þòÿí ñÿôÿð ìÿíÿ ãàðøû ÷îõ ëöòôêàðäûíûç... îíà ýþðÿ äÿ öìèäëÿíäèì âÿ... áóðàéà ýÿëìÿéÿ úÿñàðÿò åëÿäèì... Ôîðåñòéå îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Äåéÿñÿí, ñÿí áèçè ÿëÿ ñàëìûñàí! Éÿãèí, çÿíí åäèðñÿí êè, ìÿí ñÿíèí éåðèíÿ òÿð òþêÿúÿéÿì, ñÿí èñÿ ùÿð àé ìààø àëàúàãñàí?! Íÿ äåéèì âàëëàù, éàõøû ôèêèðäèð! Ëàë-äèíìÿç ïàïèðîñóíó òöñòöëÿäÿí õàíûì Ôîðåñòéåíèí öçöí äÿêè ñèðëè òÿáÿññöì ìàñêàíû õàòûðëàäûðäû. Àäÿòÿí, áåëÿ ëöòôêàðëûãëàðûí àðõàñûíäà êèíàéÿ ýèçëÿíèð. Ïþðòÿí Äöðóà: – Áàüûøëàéûí... àììà äöøöíìöøäöì êè... çÿíí åäèðäèì... – äåäè. – Õàíûì, ñèçäÿí ìèí êÿðÿ öçð èñòÿéèðÿì âÿ þòÿí ýöí ìÿíèì ö÷öí éàçäûüûíûç ÿëà ôåëéåòîí ö÷öí ñèçÿ ñÿìèìè òÿøÿêêöðöìö áèëäèðèðÿì. Î, Øàðëà äà áàø ÿéäè: – Ñààò ö÷ ö÷öí ðåäàêñèéàäà îëàúàüàì. Ñîíðà ÷ûõäû. Éåéèí àääûìëàðëà åâèíÿ äîüðó ýåäÿðêÿí áóðíóíóí àëòûíäà äîíãóëäàíûðäû: «Éàõøû, èíäè ìÿí þçöì éàçûì, ñèç äÿ ýþðöí êè...» Ùèêêÿñèíäÿí ýöú àëàí Äöðóà îòàüûíà ýèðÿí êèìè èøÿ áàøëàäû. Õàíûì Ôîðåñòéåíèí íÿçÿðäÿ òóòäóüó ñöæåò õÿòòèíè áóëâàð ðîìàí ëàðûíäàí ìÿíèìñÿäèéè äåòàëëàðëà, ÿúàèá ùàäèñÿëÿðëÿ, àüëàñûüìàç òÿñ âèðëÿðëÿ éöêëÿäè, áó àðà ìÿêòÿáëèéÿ õàñ éàâàí áèð äèëäÿí âÿ þç êè÷èê çàáèò æàðãîíóíäàí äà éàðàðëàíäû. Áèð ñààòûí è÷èíäÿ áó ÿúàèá éàçûíû áèòèðèá, þçöíäÿíðàçû ùàëäà ðåäàêñèéàéà àïàðäû. Îðàäà èëê ãàðøûñûíà ÷ûõàí Ñåí-Ïîòåí îëäó. Êÿëÿê îðòàüû êèìè éîëäàøûíûí ÿëèíè ñûõàí æóðíàëèñò Äöðóàäàí ñîðóøäó: – Ùèíäëè âÿ ÷èíëè èëÿ ìöñàùèáÿìè îõóäóíóç äà? Ìÿçÿëèäèð, äåéèë ìè? Áöòöí Ïàðèñ î éàçûíû áÿéÿíèá. Ùàëáóêè ìÿí îíëàðûí ùå÷ öçöíö äÿ ýþðìÿìèøÿì. Äöðóà, ùÿëÿëèê, ùå÷ íÿ îõóìàìûøäû. Îäóð êè òåç ãÿçåòè ÿëèíÿ àëäû, «Ùèíäèñòàí âÿ ×èí» àäëû óçóí éàçûéà ýþç ýÿçäèðìÿéÿ áàøëàäû. Ñåí-Ïîòåí èñÿ éàçûäàêû ÿí ìàðàãëû éåðëÿðè îíà ýþñòÿðìÿéèíäÿ èäè. Èøýöçàð âÿ ãàéüûêåø ýþðêÿìëÿ è÷ÿðè ýèðÿí Ôîðåñòéå òþâøöéöðäö: – Àðòûã áóðàäàñûíûç? ×îõ éàõøû. Èêèíèç äÿ ìÿíÿ ëàçûìñûíûç. 71
Áó àõøàì ö÷öí îíëàðûí ÿëäÿ åòìÿëè îëäóãëàðû ñèéàñè ìÿçìóíëó áèëýèëÿð áàðÿäÿ î, þç ÿìÿêäàøëàðûíà ýþñòÿðèøëÿð âåðäè. Äöðóà îíà þç ÿëéàçìàñûíû óçàòäû: – Áó äà ßëúÿçàèð ùàããûíäà éàçûìûí äàâàìû. – ×îõ éàõøû, âåð áÿðè îíó, àïàðûá øåôÿ ýþñòÿðèì. Áóíóíëà äà ñþùáÿò áèòäè. Äÿùëèçÿ ÷ûõàíäà Ñåí-Ïîòåí éåíè ìÿñëÿêäàøûíûí ãîëóíà ýèðèá ñîðóøäó: – Êàññàéà áàø ÷ÿêìÿäèí? – Éîõ. Íèéÿ êè? – Íèéÿ êè? Ïóë àëìàã ö÷öí. Óíóòìà êè, ÿìÿêùàããûíû áèð àé ãàáàãäàí àëìàëûñàí. Íÿ áèëìÿê îëàð áó äöíéàíûí èøèíè?! – Åëÿ èñÿ... Áóíäàí èìòèíà åòìÿçäèì. – Ýÿë ñÿíè êàññèðëÿ òàíûø åëÿéèì, ãîé àðàíûç à÷ûã îëñóí. Áóðàäà éàõøû ìààø þäÿéèðëÿð. Äöðóà èêè éöç ôðàíê ìààø âÿ äöíÿíêè éàçû ö÷öí ÿëàâÿ èéèðìè ñÿê êèç ôðàíê àëäû. Áó ýöí äÿôòÿðõàíàäàí àëäûüû ìààø ãàëûüûéëà áèðëèêäÿ öñòöíäÿêè ïóë ö÷ éöç ãûðõ ôðàíê åëÿäè. Èíäèéÿäÿê î, ÿëèíäÿ áåëÿ áèð ìÿáëÿü òóòìàìûøäû, îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, áó ñÿðâÿòëÿ õåéëè ìöääÿò äîëàíà áèëÿð. Þçöíÿ ëàçûì îëàí ìþâçóëàðëà áàüëû ðÿãèá ãÿçåòëÿðäÿ ÷àëûøàí ùÿìêàðëàðûíûí ýÿðÿêëè áèëýèëÿðè àðòûã òîïëàäûãëàðûíäàí àðõàéûí îëàí Ñåí-Ïîòåí áöòöí áóíëàðû õàùèø-ìèííÿòëÿ, öç âóðìàãëà àëìàãäàí þòðö äèýÿð ðåäàêñèéàëàðà áèðëèêäÿ áàø ÷ÿêìÿéè Äöðóàéà òÿêëèô åëÿäè. Àõøàì Äöðóà èøäÿí ñîíðà éîëóíó Ôîëè-Áåðæåðäÿí ñàëäû. Þäÿ íèøñèç ýèðìÿê ö÷öí î, íÿçàðÿò÷èéÿ éàõûíëàøäû: – Ìÿí «Ôðàíñûç ùÿéàòû» ãÿçåòèíèí ÿìÿêäàøû Æîðæ Äöðóàéàì. Áó ýöíëÿðäÿ úÿíàá Ôîðåñòéå èëÿ áóðà áàø ÷ÿêìèøäèê âÿ î, ìÿíèì ö÷öí âÿñèãÿ àëàúàüûíû âÿä åëÿéèá. Àììà ãîðõóðàì êè, áóíó óíóäóá. Ñèéàùûéà ýþç éåòèðäèëÿð. Îíóí ñîéàäû îðàäà éîõ èäè. Áóíóíëà áåëÿ, ëöòôêàð äàâðàíàí íÿçàðÿò÷è îíó è÷ÿðè áóðàõäû: – Åéáè éîõ, úÿíàá. Ñèç øÿõñÿí äèðåêòîðà äà ìöðàúèÿò åäÿ áèëÿð ñèíèç: éÿãèí êè, î, ñèçÿ àíëàéûø ýþñòÿðÿð. È÷ÿðè êå÷ÿí Æîðæ Äöðóà áèð áàõìàãëà þòÿí ùÿôòÿ áóðàäàí áèðýÿ ÷ûõäûüû ãàäûíû, Ðàøåëè ýþðäö. Ãàäûí îíà éàõûíëàøäû: – Ñàëàì, ãî÷óì. Íÿ âàð, íÿ éîõ? 72
– Ùÿð øåé ÿëàäûð. Ñÿí íåúÿñÿí? – Ïèñ äåéèëÿì. Þòÿí ìöääÿòäÿ ñÿí èêè äÿôÿ éóõóìà ýèðèáñÿí. Äöðóà áóíäàí ãöððÿëÿíäè. Ýöëÿðÿê: – Àù, àù! Ýþðÿñÿí, áóíó íåúÿ éîçàã? – äåéÿ ñîðóøäó. – Îíóíëà éîç êè, àé ñàðñàã, êþíëöìÿ éàòìûñàí âÿ ìåéëèí ÷ÿêÿí êèìè ùÿìèí ýþðöøö òÿêðàðëàéà áèëÿðèê. – Èñòÿéèðñÿíñÿ, ëàï ýöíö áó ýöí. – ×îõ èñòÿéèðÿì. – Äàíûøäûã. Àììà î äà âàð êè, ìÿí... Äèëèíÿ ýÿòèðÿúÿéè áÿùàíÿäÿí óòàíäûüû ö÷öí Äöðóà áèð àç äóðóõäó: – Î äà âàð êè, èíäè öñòöìäÿ ïóë éîõäóð: êëóáäà ùàìûñûíû óäóç ìóøàì. Êèøèëÿðèí áó úöð áàçàðëûã îéóíëàðûíà éàõøû áÿëÿä îëàí ÿõëàãñûç ãàäûí òÿúðöáÿéÿ ÿñàñëàíàí èíñòèíêòëÿ éàëàíû ñåçäè âÿ îíóí ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõûá äåäè: – Ýîïëàéûðñàí ñÿí! Ìÿíèìëÿ áåëÿ äàâðàíìàìàëûéäûí. ×àøãûíëûã êå÷èðÿí Äöðóà ýöëöìñÿäè: – Äöçö, úÿìè-úöìëÿòàíû îí ôðàíêûì ãàëûá, èñòÿéèðñÿíñÿ, îíó âåðèì. Þç ñîíñóç åùòèðàñûíûí ãóëó îëàí ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – ßçèçèì, íÿ îëóð-îëñóí, ìÿí àíúàã ñÿíè èñòÿéèðÿì. Àøèãàíÿ áàõûøëàðûíû îíóí áûüëàðûíäàí àéûðìàéàí Ðàøåë áèð ñåâ ýèëè ìÿùðÿìëèéè èëÿ îíóí ãîëóíà ñþéêÿíäè âÿ òÿêëèô åëÿäè: – ßââÿëúÿ ãðåíàäèí è÷ÿê. Ñîíðà áèð àç ýÿçÿê. ßñëèíäÿ, ñÿíèíëÿ òåàòðà ýåòìÿê èñòÿðäèì êè, ãîé ùàìû ìÿíèì òÿçÿ êàâàëåðèìè ýþðñöí. Áèð àçäàí èñÿ ìÿíèì åâèìÿ ýåäÿðèê, îëäó? Î, ãàäûíûí åâèíäÿí ýåú ÷ûõäû. Àðòûã ùàâà èøûãëàíäûüûíäàí éàäûíà äöøäö êè, «Ôðàíñûç ùÿéàòû» àëìàëûäûð. Òèòðÿê ÿëëÿðëÿ ãÿçåòè à÷äû – þç ìÿãàëÿñèíè ýþðìÿäè. Óçóí-óçàäû ñÿêèäÿ äèêèëèá ãàëäû, ùÿëÿ äÿ éàçû ñûíû òàïìàüà öìèä åòäèéè ö÷öí áöòöí ñöòóíëàðû ýþçäÿí êå÷èðèðäè. Ãÿðèáÿ áèð àüûðëûã ùèññè ÷þêìöøäö ãÿëáèíÿ. Éóõóñóç ýåúÿ îíó éîðüóí ñàëìûøäû, éàçûéëà áàüëû õîøàýÿëìÿç ùàë ùÿìèí éîðüóíëóüà ãàðûøàðàã, åéíèëÿ áèð ôàúèÿ êèìè îíó ÿçèðäè. Åâÿ ÷àòûá ÿéèí-áàøûíû ñîéóíìàäàí éàòàüûíà éûõûëûá éóõóëàäû. Áèð íå÷ÿ ñààò ñîíðà î, ðåäàêñèéàéà ýÿëèá, íàøèðèí êàáèíåòèíÿ áàø ÷ÿêäè. 73
– Úÿíàá Âàëòåð, ãÿçåòèí áóýöíêö ñàéûíäà éàçûìûí ýåòìÿìÿñè ìÿíè õåéëè òÿÿúúöáëÿíäèðäè. Áàøûíû ãàëäûðàí íàøèð ãóðó-ãóðó äèëëÿíäè: – Äîñòóíóç Ôîðåñòéåéÿ ùÿìèí éàçûéà ýþç ýÿçäèðìÿéè òàïøûðäûì âÿ î, éàçûíû ÷àïà ëàéèã áèëìÿäè. Îíó äöçÿëòìÿyiíèç ëàçûì ýÿëÿúÿê. Äöðóà þçöíäÿí ÷ûõìûøäû. Êàáèíåòäÿí ÷ûõàí êèìè Ôîðåñòéåíèí éàíûíà úóìäó: – Àõû íèéÿ áóýöíêö ãÿçåòÿ éàçûìû ãîéìàìûñàí? Êöðÿéèíè êðåñëîñóíà ñþéêÿéÿí æóðíàëèñò àéàãëàðûíû ãàëäûðûá ìàñà äàêû ÿëéàçìàíûí öñòöíÿ ãîéàðàã ïàïèðîñ òöñòöëÿäèðäè. Öçöíö òóðøó äàðàã, òþâðöíö ïîçìàäàí, éåðèí àëòûíäàí ýÿëèðìèø êèìè áîüóã áèð ñÿñëÿ, ùÿð ñþçö àéðûúà òÿëÿôôöç åäÿðÿê äåäè: – Øåô éàçûíû óüóðñóç ñàéäûüû ö÷öí ìÿíÿ âåðäè êè, äöçÿëèøëÿðäÿí þòðö îíó ñÿíÿ ãàéòàðûì. Áóäóð, ýþòöðÿ áèëÿðñÿí. Î, áàðìàüûéëà ïðåññ-ïàïéåíèí1 àëòûíäàêû êàüûçëàðû ýþñòÿðäè. Äöðóàíûí ãàíû åëÿ ãàðàëìûøäû êè, íÿ äåéÿúÿéèíè áèëìÿäè. Êàüûç ëàðû àëûá úèáèíÿ äöðòäö. Ôîðåñòéå áó àðà ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Áóðàäàí ÷ûõûá, áèðáàø ïðåôåêòóðàéà2 ýåäèðñÿí... Áóíóí àðäûíúà î, áèð íå÷ÿ èúòèìàè éåðèí àäûíû ñàäàëàäû. Ýåäèëÿúÿê áó éåðëÿðäÿí ùàíñû áèëýèëÿðè èñòÿäèéèíè à÷ûãëàäû. Ôîðåñòéåíè àúûëàìàã ö÷öí óéüóí áèð ñÿáÿá òàïìàéàí Äöðóà îðàäàí óçàãëàøìàëû îëäó. Ñàáàùûñû ýöí î òÿêðàð þç éàçûñûíû òÿãäèì åëÿäè. Àììà éåíÿ îíó ýåðè ãàéòàðäûëàð. Ö÷öíúö êÿðÿ äÿ éàçûíû âåðäèéè êèìè ýåðè àëàíäà î, àíëàäû êè, òÿëÿñêÿíëèê åäèá âÿ áó éîëäà éàëíûç Ôîðåñòéåíè áÿëÿä÷è ñå÷ìÿêëÿ èðÿëèëÿéÿ áèëÿð. Àðòûã î, «Àôðèêà àòûúûñûíûí õàòèðÿëÿðè» áàðÿäÿ ùå÷ êÿëìÿ êÿñìèðäè, þçöíÿ ñþç âåðìèøäè êè, îíäàí òÿëÿá îëóíäóüó ãÿäÿð öçöéîëà âÿ òÿìêèíëè îëàúàã, karyerasûíûí õÿòðèíÿ ðåïîðòéîð âÿçèôÿñèíèí òÿëÿá ëÿðèíè âèúäàíëà éåðèíÿ éåòèðÿúÿê. Î, òåàòðûí âÿ ñèéàñÿòèí ãàðà ïÿðäÿëÿðè àðõàñûíà, äåïóòàòëàð ïàëà òàñûíûí êóëóàðûíà äàëìàüà, äþâëÿò õàäèìëÿðèíäÿí ñèðð ãîïàðìàüà áàøëàäû, õöñóñè òàïøûðûãëàð öçðÿ ìÿìóðëàðûí òÿêÿááöðëö, ãàïû÷ûëàðûí èñÿ éàòìàãäàí øèøÿí ñèð-ñèôÿòëÿðèíè ÿçáÿðëÿäè. Íàçèðëÿðëÿ, ïèðêåøèêëÿðëÿ, ýåíåðàëëàðëà, úàñóñëàðëà, êíéàçëàðëà, ãàäûí äÿëëàëëàðûéëà, ÿõëàãñûç ãàäûí ëàðëà, ñÿôèðëÿðëÿ, éåïèñêîïëàðëà, àðà÷ûëàðëà, éöêñÿê òÿáÿãÿéÿ àèä ôûðûëäàã 1 2
74
Ïðåññ-ïàïéå – éàçûíû ãóðóëàìàã ö÷öí àëÿò, áàñìà Ïðåôåêòóðà – ïîëèñ èäàðÿñè
÷ûëàðëà, êöáàð úÿìèééÿò òÿìñèë÷èëÿðèéëÿ, ôàéòîí÷óëàðëà, õþðÿêïàéëàéàí ëàðëà, ãóìàðáàçëàðëà ìöíàñèáÿòëÿð ãóðäó, öçäÿ þçöíö ìÿùðÿì áèðèñè êèìè ýþñòÿðñÿ äÿ, ãÿëáèíèí äÿðèíëèéèíäÿ ëàãåéä áèð äîñò îëäó îíëàðà, ùÿì äÿ äóðìàäàí, ùÿð ýöí, ùÿð ñààò ýàù îíóíëà, ýàù áóíóíëà ðàñòëàøàðàã, îíëàðäàí ñûðô þçö ö÷öí, áèð ðåïîðòéîð ö÷öí ìàðàãëû îëàí ìÿãàìëàðû þéðÿíäè, îíëàðûí ùàìûñûíû åéíè àðøûíëà þë÷äö, óúäàíòóòìà ùàìûñûíà åéíè ìöíàñèáÿò áÿñëÿäè. Èíäè î, þçöíö øÿðàáëàðû àðä-àðäà äàääûüû ö÷öí àðòûã øàòîìàðãîíó àðæàíòåéäÿí àéûðà áèëìÿéÿí áèð åêñïåðòèí éåðèíäÿ ùèññ åäèðäè. ×îõ ãûñà áèð ìöääÿò ÿðçèíäÿ èñòåäàäëû ðåïîðòéîð êèìè òàíûíäû, âåð äèéè ìÿëóìàòûí äÿãèãëèéè ö÷öí òàì úàâàáäåùëèê äàøûìàüû þéðÿíäè. ßìÿêäàøëàðûíû ëàéèãèíúÿ äÿéÿðëÿíäèðìÿéè áàúàðàí ãîúà Âàëòåð äèðè áàø, àéûã âÿ ÷åâèê îëäóüó ö÷öí Æîðæó ÿáÿñ éåðÿ «ãÿçåò ö÷öí ÿñë òàïûíòû» àäëàíäûðìàìûøäû. Áóíà ðÿüìÿí, î, éåíÿ äÿ èêè éöç ôðàíê ìààøà ÷àëûøûð, ùÿð ñÿòðè ö÷öí úÿìè îí ñàíòèì ãîíîðàð àëûðäû. Êàôå âÿ ðåñòîðàíëàðäà ãèéìÿò ëÿð ÷îõ áàùà îëäóüóíäàí, àäÿòÿí, î, ïàðàñûç-ïóëñóç îòóðóð âÿ þç êàñûá÷ûëûüûíäàí ÷àðÿñèçëèê ùèññèíÿ ãàïûëûðäû. Ùÿìêàðëàðûíäàí áÿçèëÿðèíèí úèáëÿðèíè ãûçûëëà, ïóëëà äîëó ýþðÿíäÿ «Áóíóí ñèððè íÿäÿäèð?» äåéÿ ôèêðÿ ýåäèð, îíëàðûí ýåí-áîë éàøàìàã ö÷öí, ùÿëÿëèê, þçöíÿ áÿëëè îëìàéàí ùàíñû öñóëëàðäàí éàðàðëàíäûãëàðûíû àíëàìàã ö÷öí áàø ñûíäûðûðäû. Ùÿñÿä è÷èíè ýÿìèðèðäè, ùÿð øåéèí àðõà ñûíäà øöáùÿëè äÿðÿúÿäÿ ãåéðè-àäè öñóëëàðûí, éàðûíìàëàðûí, ùàìûíûí íîðìàë ñàéäûüû õöñóñè ãà÷àãìàë÷ûëûüûí äàéàíäûüûíû çÿíí åäèðäè. Éîõ, î, íÿéèí áàùàñûíà îëóðñà îëñóí, áó ñèððèí öçÿðèíäÿêè þðòöéö ãàëäûðìàëûéäû. Ãàçàíú áþëöøäöðÿðêÿí îíà éåð ãîéìàéàí ùÿìêàðëàðûíû äèðñÿê ëÿðèéëÿ àðàëàéàðàã, þçöíö áó þðòöëö áàçàðà øÿðèê åòìÿëèéäè. Àõøàìëàð ïÿíúÿðÿñèíèí þíöíäÿí êå÷ÿí ãàòàðëàðà ýþç ãîéà-ãîéà î, òåç-òåç þç ùÿðÿêÿò ïëàíûíû ýþòöð-ãîé åäèðäè.
Àðàäàí èêè àé þòäö. Ñåíòéàáð éàõûíëàøñà äà, þçöíöí áàøýèúÿë ëÿíäèðÿí êàðéåðàñûíûí ðåàëëàøìàñû áàðÿäÿ àðçóëàðû ùÿëÿ äÿ Äöðóàéà ÿë÷àòìàç ýþðöíöðäö. Ùÿëÿ äÿ î, òàíûíìûðäû âÿ áóíäàí ãöðóðó çÿäÿëÿíèðäè. Öñòÿëèê, þçöíö ìàääè ðèôàùûí çèðâÿñèíÿ àïàðàúàã éîëó 75
äà, ùÿëÿëèê, ýþðìöðäö. Çàâàëëû ðåïîðòéîðëóüó äà î, þçöíö ñàüûð áèð ùöúðÿäÿ ÿñèð åäÿí èø ñàíûðäû. Èøèíè äÿéÿðëÿíäèðñÿëÿð äÿ, ùÿëÿ êè îíà éóõàðûäàí áàõûðäûëàð. Ùÿòòà äàèì ãóëëóüóíäà äóðäóüó Ôîðåñòéå äÿ äàùà îíó íàùàðëàðà äÿâÿò åòìèð, îíà «ñÿí» äåéÿ ìöðàúèÿò åòìÿ ñèíÿ ðÿüìÿí, Äöðóà èëÿ ñûðô òàáåëèéèíäÿêè áèðèñè êèìè äàâðàíûðäû. Äöðóà äà èëê èìêàí éàðàíàí êèìè ìÿãàëÿñèíè ãÿçåò ñÿùèôÿëÿðèíÿ äöðòìÿéÿ ÷àëûøûðäû. ßëúÿçàèð áàðÿäÿ éàçûíûí èêèíúè áþëöìöíö éàçàí äà îíà éåòÿðñèç ýþðöíÿí ìþâçóéà éàíàøìà òÿúðöáÿñèíÿ âÿ ãÿëÿ ìèíèí ïöõòÿëÿøìÿñèíÿ õðîíèêàëàð éàçìàãëà àðòûã íàèë îëìóøäó, áóíà ýþðÿ äÿ ýöíäÿëèê ãåéäëÿðèíèí êÿñÿðèíäÿí äàùà òàì ÿìèí èäè. Àììà áöòöí áóíëàðëà õÿéàë ýöúö ÿñàñûíäà éàçûëàí î÷åðêëÿð âÿ åêñ ïåðò ñÿâèééÿñèíäÿêè ñèéàñè éàçûëàð àðàñûíäà áþéöê ìÿñàôÿ âàð èäè: Áóëîí ìåøÿñèíäÿ èñòÿíèëÿí ôàéòîí÷ó àòëàðû éþíëÿíäèðÿ áèëÿð, àììà îíëàðûí ñàùèáè êèìè áóíó åòìÿê õåéëè ôÿðãëè áèð øåéäèð. Îíó ÿí ÷îõ àøàüûëàéàí èñÿ éöêñÿê úÿìèééÿòèí ãàïûëàðûíûí öçöíÿ ùÿëÿ äÿ áàüëû îëìàñû, ùå÷ êÿñèí îíó þçöíÿ áàá áèëìÿìÿñèéäè. Áÿçè òàíûíìûø àêòðèñàëàð àðàáèð ìÿíôÿÿò ýöäÿðÿê îíó äèëõîøëó üóíà ãÿáóë åëÿñÿëÿð äÿ, ãàäûíëàð àðàñûíäà äîñòó, àøíàñû äà éîõ èäè. Êöáàð àëÿìèíèí äèøè àñëàíëàðû âÿ ö÷öíúö ñÿâèééÿäÿêè àêòðèñàëàðûí ùàìûñûíûí îíà þçÿë ìàðàã äóéäóãëàðûíà, þçöíöí áèð àíäà îíëàðûí ñèìïàòèéàñûíû ãàçàíìà áàúàðûüûíà òàì ýöâÿíäèéèíäÿí Äöðóà áöòöí ýÿëÿúÿéèíè ùÿëë åäÿúÿê ãàäûíà äîüðó êþùëÿí áèð àò êèìè, ùÿì äÿ ñÿáèðñèçëèêëÿ ÷àïûðäû. Õàíûì Ôîðåñòéåéÿ áàø ÷ÿêìÿê ôèêðè àðà-ñûðà àüëûíà ýÿëñÿ äÿ, ñîíóíúó äÿôÿ þçöíöí ùþðìÿòñèç ãàðøûëàíìàñûíû õàòûðëàéûá, áó íèé éÿòäÿí âàç êå÷èðäè. Ùÿì äÿ óìóðäó êè, áó õàíûìûí ÿðè îíó ãîíàã ÷àüûðàúàã. ßí íÿùàéÿò, î, õàíûì äå Ìàðåëè, áó ãàäûíûí îíó ãîíàã ÷àüûðäûüûíû õàòûðëàäû. Èø-ýöúöíöí îëìàäûüû áèð ýöí îíóí åâèíÿ öç òóòäó. Î âàõò ãàäûí îíà: «Ñààò ö÷ÿ êèìè ùÿìèøÿ åâäÿ îëóðàì» äåìèøäè. Äöðóà ñààò ö÷öí éàðûñûíäà îíóí ãàïûñûíûí çÿíýèíè ÷àëäû. Ãàäûí Âåðíåé êö÷ÿñèíäÿêè áèð áèíàíûí áåøèíúè ãàòûíäà éàøàéûðäû. Ãàïûíû ÿéèí-áàøû ïÿðèøàí âÿ ëÿ÷ÿéèíè ñÿëèãÿéÿ ñàëàí ýÿíú áèð ãóëëóã÷ó à÷ûá äåäè: – Õàíûì äå Ìàðåë åâäÿäèð. Ñàäÿúÿ, éàòàãäàí ãàëõûá-ãàëõìàäû üûíû äåéÿ áèëìÿðÿì. 76
Áó ñþçëÿðèí àðäûíúà ãóëëóã÷ó ãîíàã îòàüûíûí àðàëû ãàëàí ãàïû ñûíû ëàéáàëàé à÷äû. Äöðóà è÷ÿðè êå÷äè. ×îõ èðè îëàí îòàã êàñûáéàíà äþøÿíìèøäè âÿ ñÿëèãÿñèç òÿñèð áàüûøëàéûðäû. Äèâàðëàð áîéó ðÿíýè ñîë ìóø, êþùíÿ êðåñëîëàð äöçöëìöøäö âÿ áóíäà áèð ãóëëóã÷ó çþâãö îõóíóðäó. Îòàüûí àá-ùàâàñûíäà ñÿëèãÿ-ñàùìàíëû âÿ ãàéüûêåø, åâè íèí ðàùàòëûüûíà äöøêöí áèð ãàäûí ÿëè ùèññ îëóíìóðäó. Ôÿðãëè óçóí ëóüà ìàëèê èïëÿðäÿí àñûëàí çþâãñöç ðÿñìëÿðäÿ ÷àéäà öçÿí ãàéûã, äÿíèçäÿ ýÿìè, çÿìè îðòàñûíäàêû äÿéèðìàí âÿ ìåøÿäÿ áèð îäóí÷ó òÿñâèð îëóíìóøäó. Îíëàðûí áó áè÷èìäÿ ÷îõäàí àñûëäûüû âÿ åâ ñàùè áÿñèíèí áó ðÿñìëÿðÿ òàì ëàãåéä îëäóüó ùÿð øåéäÿí ùèññ îëóíóðäó. Äöðóà îòóðóá ýþçëÿäè. Ùÿì äÿ õåéëè ýþçëÿäè. Àõûð êè, ãàïû à÷ûëäû, öçÿðèíäÿ ãûçûëû ñàïëàðëà ìÿíçÿðÿ, ìàâè ÷è÷ÿêëÿð âÿ áÿéàç ãóøëàð òÿñ âèð îëóíàí ïÿíáÿ ðÿíýëè èïÿê êèìîíî ýåéèíìèø õàíûì äå Ìàðåë ãà÷àðàã îòàüà ýèðäè. Ãàäûí: – Àüëûíûçà äà ýÿòèðìÿçñèíèç êè, ùÿëÿ äÿ éàòàãäà èäèì, – äåäè. – Ìÿíÿ áàø ÷ÿêìÿéèíèç ñèçèí òÿðÿôèíèçäÿí áþéöê ëöòôêàðëûãäûð! Îíñóç äà èíàíûðäûì êè, õàòèðèíèçäÿí ÷ûõìàìûøàì. ×þùðÿñè èøûã ñà÷àí ãàäûí ùÿð èêè ÿëèíè îíà óçàäàðêÿí áèðúÿ àíûí è÷èíäÿ Äöðóà áó ùÿð áàõûìäàí êàñûáéàíà îòàãäà þçöíö õåéëè ðàùàò ùèññ åëÿäè, îíà óçàíàí ÿëëÿðè îâóúëàðûíà àëìàãëà, îíëàðäàí àíúàã áèðèñèíè þïäö: áóíóíëà î, Íîðáåð äå Âàðåíèí áèð êÿðÿ îíóí éàíûíäà åòäèéè æåñòè éàìñûëàäû. Õàíûì äå Ìàðåë îíà éåð ýþñòÿðäè, ãîíàüû áàøäàí-àéàüà ñöçÿ ðÿê ùåéðÿòëÿ äåäè: – Íåúÿ äÿ äÿéèøìèñèíèç! Õåéëè éàõøûëàøìûñûíûç. Ïàðèñèí ùàâàñû ñèçÿ äöøöá. Ùÿ, îëóá-êå÷ÿíäÿí äàíûøûí. Ñîíðà îíëàð êþùíÿ òàíûøëàð êèìè ñþùáÿòÿ áàøëàäûëàð: áó âàõò ãÿô ëÿòÿí àðàëàðûíäà éàðàíàí òÿìàñäàêû òÿáèèëèéè, ìÿùðÿìëèéè, ñÿìèìèëèéè äîéà-äîéà äàäûðäûëàð. Ðóùÿí âÿ éàðàíûø åòèáàðûéëà áèð-áèðèíÿ ùÿäñèç éàõûí âàðëûãëàð áåëÿúÿ, áåøúÿ äÿãèãÿíèí è÷èíäÿ äîüìà äîñòëàðà ÷åâ ðèëèðëÿð. Ãÿôèëäÿí õàíûì äå Ìàðåë ñþùáÿòÿ àðà âåðäè âÿ ùåéðÿòëÿ åòèðàô åòäè: – Ñèçèíëÿ þçöìö áåëÿ ñÿðáÿñò ùèññ åòìÿéèì íåúÿ äÿ ãÿðèáÿäèð. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ñèçèíëÿ îí èëäèð òàíûøàì âÿ äîñòëàøàúàüûìûçà èíàíû ðàì. Ñèç äÿ áóíó èñòÿðäèíèç? Äöðóà: – ßëáÿòòÿ, – äåäè. 77
Àììà îíóí òÿáÿññöìöíöí àðõàñûíäà äàùà ôÿðãëè ìÿãñÿäëÿð ýèçëÿíèðäè. Äöðóà áó õÿôèô ïåíöàðäàêû ãàäûíëà áÿéàç ïàëòàðëû õàíûì Ôîðåñòéåíè õÿéàëÿí ìöãàéèñÿ åäèðäè: Ôîðåñòéåäÿí ùÿð ùàíñû íÿâà çèø, èíúÿëèê, ãàäûíëûã éàüìûðäû, ãàðøûñûíäà îòóðàí õàíûì èñÿ àäàìû áàøäàí ÷ûõàðûðäû, úàíàëûúûéäû, åùòèðàñëûéäû. Õàíûì Ôîðåñòéåíèí öçöíäÿ äîíàí ëöòôêàð òÿáÿññöì, ñàíêè, îíà ùÿì «Õîøóìà ýÿëèðñèíèç» äåéèð, ùÿì äÿ «Þçöíöçö ãîðóéóí!» õÿáÿðäàðëûüû åäèðäè, àäàìà «ýÿë-ýÿë» äåäèéè ùàëäà, äèýÿð òÿðÿôäÿí àðàëàðûíà áÿëëè áèð ìÿñàôÿ ãîéóðäó. Îíà ýþðÿ äÿ òÿáÿññöìöíöí ýåð÷ÿê ìÿíàñû àíëàøûëìûðäû. Àäàì áó ãàäûíûí àéàãëàðûíà ãàïàíìàã, îíóí êîðñàæûíûí1 èíúÿ êðóæåâàëàðûíû áóñÿëÿðÿ ãÿðã åòìÿê, ãàäûíûí ñèíÿñèíäÿí âóðàí õîø ùÿðàðÿòÿ ýþìöëìÿê èñòÿéèðäè. Õàíûì äå Ìàðå ëèí âöúóä úèçýèëÿðè èíúÿ èïÿéèí àëòûíäàí çöùóð åëÿéÿíäÿ ÿëëÿðè òèòðÿéÿí Äöðóàíû äàùà ãàáà âÿ äàùà áÿëëè åùòèðàñ ÷óëüàéûðäû. Ãàäûí äóðìàäàí öéöäöá-òþêöð, âàõòàøûðû äàíûøûüûíû øóõ çàðà ôàòëàðëà ðþâíÿãëÿíäèðèðäè: åéíèëÿ áåëÿúÿ ùÿð ùàíñû óñòà øàýèðäè äÿ ÷åâðÿñèíäÿêèëÿðÿ ôÿðàñÿòèíè ýþñòÿðìÿê ìÿãñÿäèëÿ þçöíÿìÿõñóñ áèð ôÿíääÿí éàðàðëàíûð. Ãàäûíû äèíëÿäèêúÿ äöøöíöðäö: «Áöòöí áóí ëàðû éàääàøûìäà ñàõëàìàëûéàì. Ýöíöí îëàéëàðû áàðÿäÿ îíóí öéö äöá-òþêäöêëÿðèíäÿí ñîíðàäàí ÷îõ ýþçÿë áèð Ïàðèñ õðîíèêàñû éàç ìàã îëàð». Êèìñÿ éàâàø ñÿñëÿ, ýöúëÿ åøèäèëÿúÿê òÿðçäÿ ãàïûíû äþéäö. Õàíûì äå Ìàðåë ñÿñëÿíäè: – Ýÿë, ìÿíèì áàëàì! È÷ÿðè ýèðÿí ãûçúûüàç áèðáàø Äöðóàéà ñàðû éþíÿëèá, ÿëèíè îíà óçàòäû. Áóíäàí ùåéðÿòëÿíÿí àíàñû äèëëÿíäè: – Áó, ìèñèëñèç ãÿëÿáÿäèð! Ìÿí Ëîðèíàíû òàíûìàãäà ÷ÿòèíëèê ÷ÿêèðÿì. Ãûçû þïÿí Äöðóà îíó áþéðöíäÿ îòóðäóá øóõ øÿêèëäÿ âÿ åéíè çàìàíäà úèääèééÿòëÿ îíäàí þòÿí ìöääÿòäÿ íÿëÿðëÿ ìÿøüóë îëäó üóíó õÿáÿð àëäû. Ãûç ñóàëëàðû éàøëûëàðà ìÿõñóñ ÿäà èëÿ, ôëåéòàíûíêûíà áÿíçÿð èíúÿ ñÿñëÿ úàâàáëàíäûðûðäû. Ñààò ö÷ö âóðäó. Äöðóà àéàüà ãàëõäû. Õàíûì äå Ìàðåë: – Òåç-òåç ýÿëèí, – äåäè. – Áóýöíêö êèìè ÷ÿíÿ äþéÿðèê. Ñèçè ýþð ìÿêäÿí ùÿìèøÿ ìÿìíóíëóã äóéàðàì. Áÿñ àõûð âàõòëàð Ôîðåñòéå ýèëäÿ íèéÿ ýþðöíìöðñöíöç? 1
78
Êîðñàæ – ãàäûí ïàëòàðûíûí ñèíÿ ùèññÿñè
Äöðóà äåäè: – Ñàäÿúÿ, ÷îõ ìÿøüóëàì. Éÿãèí êè, éàõûí ýÿëÿúÿêäÿ îðàäà ñèçèíëÿ ýþðöøÿúÿéèê. Ãàïûäàí ÷ûõàíäà è÷è äóìàíëû öìèäëÿðëÿ äîëóéäó îíóí. Áó çèéàðÿòè èëÿ áàüëû Ôîðåñòéåéÿ áèðúÿ êÿëìÿ äÿ äåìÿäè. Àììà êþíëöíäÿ áó ãàäûíëà áàüëû áèð òÿÿññöðàò, áÿëêÿ äÿ, äàùà äÿðèí áèð éàøàíòû ÷þêöá ãàëäû: áó õàíûì ðåàë áè÷èìäÿ îëìàñà äà, äàèì îíóí ãÿëáèíäÿéäè. Åëÿ áèë, áó èëê çèéàðÿò çàìàíû ãàäûíûí âàðëûüûíäàí íÿéè èñÿ î, þçöéëÿ àïàðìûøäû: ãàäûíûí õàðèúè ýþðêÿìè ýþçöíöí þíöíäÿ ïåéäà îëàíäà èíñàíû îâñóíëàéàí äàõèëè àëÿìè äÿ Äöðóàíûí êþíëöíäÿ çöùóð åäèðäè. Î, áó ñóðÿòèí úàçèáÿñè àëòûíäà éàøàéûðäû: áÿçÿí ñåâèìëè áèð èíñàíëà úÿìè áèð íå÷ÿ èøûãëû àí éàøàéàíäà äà áÿíçÿð ùèññëÿð êå÷è ðèðñÿí. Áó, ãÿðèáÿ áèð ìöáòÿëàëûãäûð – ãàðìàãàðûøûã, äÿðèí, ùÿéÿúàí âåðèúè âÿ ñèðëè îëäóüó ãÿäÿð äÿ ùåéðÿòàìèç. Àç ñîíðà î, èêèíúè çèéàðÿòèíè åëÿäè. Ãóëëóã÷ó îíó ãîíàã îòàüûíà þòöðÿí êèìè Ëîðèíà îðà ýÿëäè. Áó äÿôÿ ãûçúûüàç îíà ÿëèíè éîõ, þïöø ö÷öí àëíûíû óçàòäû. Ñîíðà èñÿ: – Àíàì ýþçëÿìÿyiíèçè ðèúà åëÿäè, – äåäè. – ßéíèíè ýåéèíìÿäèéè ö÷öí îí áåø äÿãèãÿéÿ àíúàã ÷ûõàð. Ìÿí ñèçèíëÿ îòóðàúàüàì. Ëîðèíàíûí áåëÿ àìèðàíÿ äàâðàíûøû Äöðóàéà ùÿçç áÿõø åäèðäè. Îíà ýþðÿ äÿ äåäè: – ×îõ éàõøû, ìàäìàçåë, ãàðøûäàêû îí áåø äÿãèãÿíè ñèçèíëÿ áàøáàøà ãàëìàãäàí õåéëè ìÿìíóíëóã äóéàúàüàì. Àììà çÿùìÿò îëìàñà, ñèç ùå÷ äÿ åëÿ äöøöíìÿéèí êè, ìÿí – úèääè áèðèñèéÿì. Õåéð, õåéð, ìÿí áöòöí ýöíöìö îéóíëàðäà êå÷èðèðÿì. Îäóð êè ñèçÿ ñè÷àíïèøèê îéíàìàüû òÿêëèô åëÿéèðÿì. Ãûç ÷àøûá-ãàëìûøäû: îíóí òÿáÿññöìö íÿäÿíñÿ ùåéðÿòëÿíÿí âÿ øîê êå÷èðÿí éàøëû ãàäûíëàðûíêûíû õàòûðëàäûðäû èíäè. Î, ïÿñäÿí äåäè: – Îòàãëàðäà îéóí îéíàìàçëàð. Äöðóà åòèðàç åëÿäè: – Áó øÿðòèí ìÿíÿ äÿõëè éîõäóð. Ìÿí ùÿð éåðäÿ îéóí îéíàéûðàì. Ùàéäû, ìÿíè òóò ýþðöì! Î, Ëîðèíàíû ýàù úûðíàäûá, ýàù äà ùÿâÿñëÿíäèðìÿêëÿ ìàñàíûí ÿòðàôûíäà ãà÷ûá äþâðÿ âóðìàüà áàøëàäû. Áó âàõò öçöíäÿí àíëàéûø äîëó òÿáÿññöìöíö ÿñêèê åòìÿéÿí ãûçúûüàç àðà-ñûðà ÿëèíè óçàäûá, Äöðóàéà òîõóíñà äà, ùÿëÿëèê îíóí àðäûíúà äöøöá ãà÷ìàüà öðÿê åëÿìèðäè. 79
Ñîíðà î, àéàã ñàõëàéûá ÷þìáÿëäè, ãûç öñóëëóúà îíà éàõûíëàøìàã èñòÿéÿíäÿ Äöðóà qutudaí ãÿôèë ÷ûõàí øeytaí êèìè* îòàüûí î áèðè áàøûíà ùîïïàíäû. Áóíäàí õåéëè ÿéëÿíÿí Ëîðèíà óüóíóá ýåòäè âÿ õûðäà àääûìëàðëà êèøèíèí àðäûíúà äöøöá îíó éàõàëàìàã ÿðÿôÿñèíäÿ øÿí âÿ öðêÿê ÷ûüûðòûëàð ãîïàðìàüà áàøëàäû. Ãûçûí éîëóíäà ìàíåÿ éàðàòìàã ö÷öí î, ñòóëëàðäàí éàðàðëàíäû, áèð íå÷ÿ êÿðÿ áèð ñòóëóí áàøûíà äþâðÿ âóðàíäàí ñîíðà áàøãà ñòóëà êå÷äè. Éàíàãëàðû àëëàíàí Ëîðèíà éåíè îéóíà àëóäÿ îëäóüóíäàí óñàíìàã áèëìÿäÿí îòàãäà ãà÷ûðäû, Äöðóà èñÿ îíóí äÿúÿëëèéèíÿ, ñÿðýèëÿäèéè ùèéëÿëÿðÿ þç ùåéðÿòèíè ÿñë óøàãñàéàüû vÿ àøêàð øÿêèëäÿ èôàäÿ åäèðäè. Ãûç þç ùÿäÿôèíè àðòûã éàõàëàäûüûíäàí òàì ÿìèí îëäóüó áèð ìÿãàìäà Äöðóà ãÿôëÿòÿí îíó ÿëëÿðèéëÿ ãàìàðëàéûá, áàøû öñòöíÿ ãàëäûðàðàã ÷ûüûðäû: – Éàõàëàäûì ñÿíè! Îíóí ÿëëÿðèíäÿí ãóðòóëìàüà ÷àëûøàí ãûçúûüàç ãàããàíàã ÷ÿêèð, àéàãëàðûíû ùàâàäà îéíàäûðäû. È÷ÿðè ýèðÿí õàíûì äå Ìàðåë ùåéðÿòäÿí éåðèíäÿ ãóðóéóá ãàëäû: – Èëàùè ïÿðâÿðäèýàðà, Ëîðèíà! Ëîðèíà äà îéíàéàðìûø... Úÿíàá, ñèç ÿñë ñåùðáàçñûíûç, âàëëàù... Î, ãûçû éåðÿ ãîéóá ãàäûíûí ÿëèíè þïäö, ñîíðà îíëàð, Ëîðèíà àðàëàðûíäà îëìàãëà, éàíàøû îòóðäóëàð. Ñþùáÿòÿ áàøëàìàã èñòÿñÿëÿð äÿ, àäÿòÿí, ñÿññèç äóðàí Ëîðèíà èíäè ùÿäñèç øÿí îëäóüóíäàí âÿ äóðìàäàí íÿëÿðñÿ äàíûøäûüûíäàí ùå÷ íÿ àëûíìûðäû. Îäóð êè ðàùàò ñþùáÿòëÿøìÿêäÿí þòðö ãûçû óøàã îòàüûíà ýþíäÿðìÿëè îëäóëàð. Óøàã áóíà ñþçñöç ðàçû îëñà äà, ýþçëÿðè éàøàðäû. Áàø-áàøà ãàëûíúà, õàíûì äå Ìàðåë ñÿñèíè ãûñàðàã äåäè: – Áèëèðñèíèç, ìÿíèì ìàðàãëû áèð èäåéàì âàð âÿ áóíà ñèç äÿ ãàòûëìàëûñûíûç. Ìÿñÿëÿ íÿäÿí èáàðÿòäèð: ùÿð ùÿôòÿ ìÿí Ôîðåñòéåýèëäÿ íàùàð åäèðÿì âÿ äöøÿíäÿí-äöøÿíÿ, þç íþâáÿìäÿ, îíëàðû ðåñòîðàíà äÿâÿò åäèðÿì. Åâ øÿðàèòèíäÿ ãîíàã ãÿáóë åòìÿéè õîøëàìûðàì, áèøèð-äöøöð èøëÿðèíäÿí âÿ åâäàðëûãäàí äà ùå÷ íÿ àíëàìûðàì, ÷öíêè áóíäàí þòðö éàðàíìàìûøàì. Äåìÿëè áåëÿ, àðà-ñûðà ìÿí îíëàðû ðåñòîðàíäà éåìÿéÿ äÿâÿò åäèðÿì, àììà ö÷ëöêäÿ âàõòûìûç ÷îõ äà øÿí êå÷ìèð, ìÿíèì äèýÿð òàíûøëàðûìëà èñÿ îíëàðûíêû òóòìóð. Áöòöí áóíëàðû îíà ýþðÿ äåéèðÿì êè, ñèçÿ ãåéðè-àäè áèð òÿêëèôäÿ áóëóíìàã èñòÿéèðÿì. Éÿãèí êè, ñèçè áèçèìëÿ íàùàðà äÿâÿò åäÿúÿéèìè àðòûã àíëà äûíûç. Áèç, àäÿòÿí, øÿíáÿ ýöíëÿðè ñààò ñÿêêèçèí éàðûñûíäà «Ðèø» êàôå ñèíäÿ éûüûøûðûã. Îíóí éåðèíè áèëèðñèíèç äÿ? 80
Äöðóà ñåâèíúÿê áóíà «ùÿ» äåäèêäÿ, ãàäûí ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Äþðä íÿôÿð îëàúàüûã, éÿíè èêè úöòëöê. Áåëÿ ãîíàãëûãëàð áèç ãàäûíëàðäàí þòðö ÿñë ÿéëÿíúÿ ñàéûëûð: àõû áèçëÿð ùÿëÿ äÿ áóíà òàì àëûøìàìûøûã. Ãàäûíûí ÿéíèíäÿ òöíä-ãÿùâÿéè ðÿíýëè äîí âàðäû: áåëèíÿ, ñèíÿñèíÿ, áóäëàðûíà, ÷èéèíëÿðèíÿ òàðûì øÿêèëäÿ îòóðìàãëà îíóí úàçèáÿäàðëûüûíû àðòûðàí áó ýåéèìäÿêè éöêñÿê çþâã âÿ ãàäûíûí èíúÿ äàâðàíûøëàðû èëÿ îíóí èíäè îòóðäóüó ãîíàã îòàüûíûí ýþðöíöøö àðàñûíäà êÿñêèí ôÿðã âàðäû. Áó ôÿðã Äöðóàíû ñÿáÿáè àíëàøûëìàéàí âÿ î äÿðÿúÿäÿ ýöúëö ùåéðÿòÿ ýÿòèðäè êè, êèøè þçöíö òàì ÷ûõûëìàç áèð äóðóìäà ùèññ åëÿäè. Ýþðöíöð, áó õàíûì ÿéíèíÿ ýåéäèéè, âöúóäóíó òàðûì øÿêèëäÿ áöðöìÿê ö÷öí ñå÷äèéè âÿ áÿäÿíèíÿ òàõäûüû ÿøéàëàðûí èíúÿ çþâãëÿ ñå÷èëìÿñèíÿ, úàçèáÿäàðëûã ìöúÿññÿìÿñè îëìàñûíà ÷àëûøûðäû, éåðäÿ ãàëàí áöòöí øåéëÿð èñÿ îíó çÿððÿ ãÿäÿð äÿ íàðàùàò åòìèðäè. Ãàäûíëà õóäàùàôèçëÿøñÿ äÿ, éåíÿ äÿ – þòÿí äÿôÿêè êèìè – îíóí ýþçÿýþðöíìÿç øÿêèëäÿ éàíûíäà âàð îëäóüóíó, ùÿòòà áÿçÿí áó ùèññèí ùàëëöñèíàñèéà ùÿääèíÿ ãÿäÿð âàðäûüûíû ñåçèðäè. Ýåòäèêúÿ àðòàí ñÿáèðñèçëèêëÿ î, òÿéèí îëóíàí ýöíö ýþçëÿìÿéÿ áàøëàäû. Éåíÿ äÿ ôðàê êèðàéÿëÿäè, ÷öíêè ìàääè èìêàíëàðû çèéàôÿò ïàëòàðû àëìàñûíà ÿë âåðìèðäè. Òÿéèí îëóíìóø ñààòà áèð íå÷ÿ äÿãèãÿ ãàëìûø âÿ ùàìûäàí ÿââÿë ðåñòîðàíà ýÿëäè. Îíó ö÷öíúö ìÿðòÿáÿäÿêè õûð äàúà, éåýàíÿ ïÿíúÿðÿñè áóëâàðà áàõàí âÿ äèâàðëàðû ãûðìûçû ïàð÷à èëÿ öçëÿíìèø êàáèíåòÿ þòöðäöëÿð. Êâàäðàò áè÷èìëè ìàñàäàêû ñöôðÿéÿ äþðäíÿôÿðëèê éåìÿê äÿñòëÿðè äöçöëìöøäö. Àüàïïàã ñöôðÿ ëàê ÷ÿêèë ìèø êèìè ïàðûëäàéûðäû. Áèð úöò ùöíäöð øàìäàíäà éàíàí îí èêè øàìûí èøûüûíäà ãÿäÿùëÿð äÿ, ýöìöø ÷ÿíýÿë-áû÷àã äà, òÿàì èñèäèúèëÿðè äÿ áÿðã âóðóð, ýþç îõøàéûðäû. Ïÿíúÿðÿíèí þíöíäÿ áèòÿí àüàúûí éàðïàãëàðû àéðû-àéðû êàáèíåòëÿ ðèí ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿí ñöçöëÿí ïàðëàã èøûã çîëàüûíäà áöòþâ âÿ à÷ûã éàøûë áèð ëÿêÿéÿ îõøàéûðäû. Äöðóà äèâàðëàð êèìè ãûðìûçû ïàð÷à èëÿ öçëÿíÿí àë÷àã äèâàíäà îòóðäó: áîøàëìûø éàéëàð áèð àíäà éûüûëäûüûíäàí î, þçöíöí áèð ÷óõóðà äöøäöéöíö çÿíí åëÿäè. Ãàðûøûã áèð óüóëòó áó èðè áèíàíû áàøûíà ýþòöðìöøäö: èðè ðåñòî ðàíëàðà õàñ îëàí áó óüóëòó þçöíäÿ êîðèäîð áîéó îðà-áóðà âóðíó õàí õèäìÿò÷èëÿðèí õàëûëàð ñàéÿñèíäÿ ùÿíèðòèñè óäóëàí èòè àääûìëàðûíû, ÷ÿíýÿë-áû÷àã úèíýèëòèñèíè, áèð àíëûüûíà úûðûëäàéàðàã à÷ûëàí ãàïûëàðûí 81
àðäûíäàí þçöíö áó äàð âÿ àéðûúà êàáèíåòëÿðäÿ ÿñèð åäÿí ìöøòÿðè ëÿðèí ñèôàðèøëÿðèíè áèðëÿøäèðèðäè. Ôîðåñòéå îòàüà ýèðèá äîñòéàíà ÿäà èëÿ îíóí ÿëèíè ñûõäû: ùå÷ «Ôðàíñûç ùÿéàòû» ðåäàêñèéàñûíäà ýþðöøäöêëÿðè âàõò î, áåëÿ ñÿìèìè äàâðàíìàçäû. Ñîíðà ÿëàâÿ åëÿäè: – Ãàäûíëàð áèðýÿ ýÿëÿúÿêëÿð. Ðåñòîðàíëàðäà áåëÿ íàùàð åëÿìÿéÿ áàéûëûðàì äà! Ìàñàéà ýþç ýÿçäèðäè, þëöâàé éàíàí ãàç ëàìïàñûíû ñþíäöðäö, êöëÿê òóòìàñûí äåéÿ ïÿíúÿðÿíèí áèð ëàéûíû ãàïàäû âÿ éåë ÷ÿêìÿéÿí áèð éåð òàïàíäàí ñîíðà äåäè: – Ýÿðÿê þçöìö ãîðóéóì. Áöòöí àéû áèðòÿùÿð éîëà âåðìèøäèì, èíäè òÿêðàð ùàëûì ôÿíàëàøûá. Éÿãèí êè, ÷ÿðøÿíáÿ àõøàìû òåàòðäàí ÷ûõàíäà þçöìö ñîéóüà âåðìèøÿì. Ãàïû à÷ûëäû âÿ ìåòðäîòåëèí ìöøàéèÿòè èëÿ áàøëàðûíäàêû øëéàïàëàðû íûí òöëöíö åíäèðìèø áèð úöò úàâàí õàíûì ñàêèò âÿ úèääè áèð øÿêèëäÿ è÷ÿðè ýèðäè: áåëÿ éåðëÿðäÿ ùÿð ùàíñû ãîíøóëóã âÿ éà ðàñòëàøìà òÿùëöêÿ ñà÷äûüûíäàí ãàäûíëàðûí þç ýþðêÿìëÿðèíè òàíûíìàç ùàëà ñàëìàëàðû, àäÿòÿí, îíëàðûí úàçèáÿäàðëûüûíû äàùà äà àðòûðûð. Äöðóà õàíûì Ôîðåñòéåéÿ éàíàøûíúà, ãàäûí îíëàðà ýÿëìÿäèéè ö÷öí îíó ìÿçÿììÿò åëÿäè. Ñîíðà ýöëöìñÿéÿðÿê ðÿôèãÿñèíè ñöçöá äåäè: – Áèëèðÿì, áèëèðÿì, ñèç õàíûì äå Ìàðåëè áÿéÿíäèéèíèç ö÷öí îíóí çèéàðÿòèíÿ ùÿìèøÿ âàõò òàïûðñûíûç. Ùàìû éåðáÿéåð îëàíäàí ñîíðà ìåòðäîòåë øÿðàá ñèéàùûñûíû Ôîðåñ òéåéÿ óçàòäû. Õàíûì äå Ìàðåë ÷ûëüûíúàñûíà äèëëÿíäè: – Êèøèëÿð èñòÿäèêëÿðèíè ñå÷ñèíëÿð, áèçÿ èñÿ ÿí éàõøû âÿ øèðèí øàì ïàí øÿðàáûíûí äîíìóøóíó ýÿòèðèí, åøèäèðñèíèç? Áèç áàøãà ùå÷ íÿ èñòÿìèðèê. Ìåòðäîòåë ýåäÿíäÿí ñîíðà î, ÿñÿáè áèð òÿáÿññöìëÿ äåäè: – Áó ýöí o ki âàð è÷ÿúÿéÿì. ßñë øÿðàá êåôè ãóðàã áóðàäà, ÿñë øÿðàá êåôè. Ùÿð ùàëäà, Ôîðåñòéå îíóí íÿ äåäèéèíè åøèòìÿìèøäè: – Ïÿíúÿðÿíè áàüëàìàüûìà åòèðàç åäÿí éîõäóð êè? Ñîí ýöíëÿð ñèíÿì àüðûéûð. – Íåúÿ èñòÿéèðñèíèçñÿ. Î, ïÿíúÿðÿéÿ éàíàøûá èêèíúè ëàéû äà ãàïàéàíäàí ñîíðà ãàø ãàáàüû à÷ûëäû âÿ ýöëÿðöçëÿ ìàñà àðõàñûíà êå÷äè. 82
Õàíûìû ùÿëÿëèê ñóñóðäó, ñàíêè, î, þç ôèêèð àëÿìèíäÿ èäè. Áàõûøëàðûíû ãÿäÿùëÿðÿ äèêìèøäè, öçöíäÿ ñèðëè âÿ úûðíàäûúû áèð òÿáÿññöì äîëàøûðäû. Ñöôðÿéÿ îñòåíä öñóëóéëà ùàçûðëàíàí äÿíèç èëáèçëÿðè ýÿòèðèëäè, êè÷èê ãóëàüà áÿíçÿéÿí áó éàüëû âÿ õûðäà èëáèçëÿð åéíèëÿ òóðø íîüóëëàð êèìè àäàìûí àüçûíäà ÿðèéèðäè. Ñîíðà øîðáà, àðäûíúà ýÿíú ãûç âöúóäó êèìè ïÿíáÿ ðÿíýëè ôîðåë áàëûüû ýÿëäè ñöôðÿéÿ âÿ ñþùáÿò ãûçûøäû. ×îõ áþéöê ãàëìàãàë äîüóðàí áèð ùàäèñÿäÿí, õàðèúè áèð øàùçàäÿ èëÿ àéðûúà êàáèíåòäÿ øàì éåìÿéè éåéÿí êöáàð áèð õàíûìûí þç ÿðèíèí äîñòó òÿðÿôèíäÿí èø áàøûíäà éàõàëàíìàñûíäàí ñþç äöøìöøäö. Áó ñÿðýöçÿøòè åøèäÿí Ôîðåñòéå öðÿêäÿí ãÿùãÿùÿ ÷ÿêñÿ äÿ, õàíûìëàð î äèëèíè äèíú ñàõëàìàéàí êèøèíèí ùÿðÿêÿòèíè èéðÿíú âÿ àë÷àã áèð øåé êèìè äÿéÿðëÿíäèðèðäèëÿð. Äöðóà äà îíëàðûí òÿðÿôèíè òóòäó âÿ áèëäèðäè êè, áó úöð ùàäèñÿ èëÿ ðàñòëàøàí ùÿð ùàíñû êèøè êèìëèéèíäÿí – îëàéûí ñÿáÿáêàðû, àðà÷ûñû âÿ éà òÿñàäöôè øàùèäè îëìàñûíäàí – àñûëû îëìàéàðàã, äàø êèìè ëàë îëìàëûéäû. Ñîíðà Æîðæ ñÿñèíè óúàëòäû: – ßýÿð áèç áèð-áèðèìèçÿ òàì ýöâÿíÿðÿê áó äöíéàäà þìöð ñöðñÿéäèê, íåúÿ äÿ ýþçÿë îëàðäû! Ùàíñûñà ñèððèí àøêàðà÷ûõìà ãîðõóñó âàõòàøûðû, ÷îõ âàõò, ùÿòòà ùÿìèøÿ ãàäûíûí þíöíö êÿñèð. Áÿéÿì ÿñëèíäÿ, áó, áåëÿ äåéèëìè? – äåéÿ ýöëöìñöíÿðÿê ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – ßýÿð ùÿð ùàíñû ãàäûí ãûñà âÿ þòÿðè áèð ñÿàäÿò àíûíûí îíà íåúÿ àúû ýþç éàøëàðû âÿ àüûð áèàáûð÷ûëûã áàùàñûíà áàøà ýÿëÿúÿéèíäÿí ãîðõìàñàéäû, áÿéÿì î, êå÷èúè ùÿâÿñëÿðèíäÿí, ãÿôëÿòÿí îíà ùàêèì îëàí åùòèðàñäàí, þç åøã ÿôñàíÿñèíäÿí èìòèíà åäÿðäè ùå÷?! Îíóí àëîâëó ñþçëÿðè ñîí äÿðÿúÿ èíàíäûðûúû òÿñèð áàüûøëàéûðäû. Ñàíêè, áóíóíëà î, áèð áàøãàñûíûí âÿ éà þçöíöí ìöäàôèÿñèíÿ ãàëõìûøäû âÿ ÿñëèíäÿ, äåìÿê èñòÿéèðäè êè, ìÿíèìëÿ áóíó ñûíàìàã ãîðõóëó äåéèë. Ñûíàñàíûç, áóíäàí ÿìèí îëàúàãñûíûç. Îíóí ôèêèðëÿðèéëÿ ðàçû îëàí ãàäûíëàð áóíó áàõûøëàðûéëà áÿéàí åäèð, îíó äÿñòÿêëÿäèêëÿðèíè ñóñìàãëà áèëäèðèðäèëÿð, ÿñëèíäÿ èñÿ áó éîëëà þçëÿðèíèí ïàðèñëè ãàäûíëàðà ìÿõñóñ úèääè ÿäÿá-ÿðêàíëàðûíûí – ÿëáÿòòÿ, ñèðëÿðèíèí ãîðóíìàñû øÿðòèéëÿ – ùèññè ôûðòûíàëàð ãàðøûñûíäà äàâàì ýÿòèðìÿéÿúÿéèíè òÿñäèãëÿìÿêäÿ èäèëÿð. Áèð àéàüûíû àëòûíà éûüàðàã äèâàíäà éàðûóçàíìûø âÿçèééÿò àëàí Ôîðåñòéå, ôðàêûíû ëÿêÿëÿìÿìÿê ö÷öí ñàëôåòè æèëåòèíèí éàõàñûíà òàõìûøäû. Þç ñþçëÿðèíÿ êèíàéÿëè ýöëöøëÿ àðà âåðÿíäÿí ñîíðà î, ãÿôëÿòÿí äåäè: 83
– Îùî! ßýÿð îíëàðà áèð àç öç âåðñÿí, êèì áèëèð ùàíñû ùîããàëàð äàí ÷ûõàðëàð! Âàëëàù, áó êèøèëÿð çàâàëëûäûðëàð! Ñåâýèäÿí ñþç äöøÿíäÿ Äöðóà ÿáÿäè ìÿùÿááÿòÿ èíàíìàäû üûíû áèëäèðñÿ äÿ, äåäè êè, ãàðøûëûãëû ýöâÿíÿ ÿñàñëàíàí ñåâýè çàìàíëà ìþùêÿì äîñòëóüà êå÷ÿ áèëÿð. Ôèêðè òÿìàñëàð öðÿêëÿð àðàñûíäàêû áàüëàðû àíúàã ìþùêÿìëÿäèð. Àéðûëìàíû ãà÷ûëìàç åäÿí ãûñãàíúëûã ñÿùíÿëÿðèíè, öçöúö äðàìëàðû, éàëâàðûøëàðû âÿ ãûíàãëàðû èñÿ îíóí ýþðÿí ýþçö éîõ èäè. Î, ñþçöíö áèòèðÿíäÿ õàíûì äå Ìàðåë êþêñ þòöðÿðÿê äåäè: – Áÿëè, ñåâýè – ùÿéàòäàêû éåýàíÿ ñåâèíú îëñà äà, ÷îõ âàõò áèç áèòìÿç-òöêÿíìÿç òÿëÿáëÿðèìèçëÿ îíóí çàéûíû ÷ûõàðûðûã. ßëèíäÿêè áû÷àüû îéíàäàí õàíûì Ôîðåñòéå äÿ îíó äÿñòÿêëÿäè: – Ùÿ... åëÿäèð... ñåâèëìÿê – ýþçÿë äóéüóäóð. Àììà áó ãàäûíà áàõàí êÿñÿ åëÿ ýÿëÿðäè êè, îíóí àðçóëàðû áóíäàí äà èðÿëèéÿ ýåäèð âÿ î, íÿ âàõòñà äèëèíÿ ýÿòèðÿ áèëìÿéÿúÿéè øåéëÿð áàðÿäÿ äöøöíöð. Íþâáÿòè éåìÿéè èíòèçàðëà ýþçëÿéÿí ìÿúëèñ ÿùëè àðàáèð øàìïàíûíû ãóðòóìëàéûð, õûðäà âÿ éóâàðëàã êþêÿëÿðèí öñò ãàáûüûíû ãîïàðûá éåéèðäè. Áîüàçëàðûíäàí è÷ÿðè àõàí à÷ûã ðÿíýëè øÿðàá ãóðòóìëàðû ãàíëàðûíû ãûçûøäûðûð, àüûëëàðûíû äóìàíëàíäûðûðäû, áåëÿúÿ áó ñÿðõîø âÿ õóìàðëû áåéèíëÿðÿ åøã äóéüóëàðû éàâàø-éàâàø ùàêèì êÿñèëèðäè. Àõûð êè, ãîéóí ÿòèíäÿí ùàçûðëàíàí âÿ èíúÿ ãóøãîíìàç áàøëà ðûíäàí èáàðÿò ãàëûí ãàò öçÿðèíÿ äöçöëÿí, çÿðèô âÿ àüûçñóëàíäûðàí êîò ëåòëÿð ñöôðÿéÿ âåðèëäè. Ôîðåñòéå ñåâèíúÿê: – Ëÿíÿò øåéòàíà, áó ÷îõ ëÿçèç éåìÿêäèð! – äåäè. Ùàìû àüûð-àüûð éåéèð, çÿðèô ÿòäÿí âÿ òÿðàâÿòëè òÿðÿâÿçëÿðäÿí ýåíáîë ëÿççÿò àëìàüà ÷àëûøûðäû. Äöðóà éåíèäÿí äèëÿ ýÿëäè: – Àøèã îëäóüóì çàìàí áöòöí áó äöíéà-àëÿì ìÿíèì ýþçöìäÿ ñûôûðëàíûð. Î, áó ôèêðè òàì èíàìëà ñþéëÿìèøäè: åøãèí âåðäèéè ùÿçç èëÿ ëÿççÿòëè éåìÿêäÿí àëûíàí çþâã áèðëÿøèíúÿ îíó âÿúäÿ ýÿòèðèðäè. Öçöíäÿí ëàãåéä èôàäÿ ÿñêèê îëìàéàí õàíûì Ôîðåñòéå ïÿñäÿí äåäè: – Èëê äÿôÿ áèð-áèðèíè ñûõàí ÿëëÿðäÿí áèðèíèí «Ìÿíè ñåâèðñÿíìè?» ñóàëûíà äèýÿðèíèí «Ùÿ, ñÿíè ñåâèðÿì» äåìÿñèíäÿí äàùà õîø íÿ îëà áèëÿð àõû? 84
Øàìïàí øÿðàáûéëà äîëó ãÿäÿùè áàøûíà ÷ÿêÿí õàíûì äå Ìàðåë îíó ìàñàéà ãîéóá øÿí ùàëäà äåäè: – Øÿõñÿí ìÿí ïëàòîíèê åøãÿ î ãÿäÿð äÿ ìåéèë åëÿìèðÿì. Áóíó òÿãäèð åäÿí ýöëöøìÿäÿí ñîíðà ìÿúëèñäÿêèëÿðèí ýþçöí äÿêè èøàðòû áèð àç äà àðòäû. Äèâàíà éàéûëàí Ôîðåñòéå äèðñÿéèíè éàñòûãëàðà ñþéêÿäè âÿ úèääè òÿðçäÿ ñþçÿ áàøëàäû: – Ñèçèí ñÿìèìèëèéèíèç äÿðèí ñàéüûéà ëàéèãäèð. Î äÿãèãÿ àíëàøûëûð êè, ïðàêòèê áèð ãàäûíñûíûç. Àììà áó áàðÿäÿ úÿíàá äå Ìàðåëèí íÿëÿð äöøöíäöéöíö þéðÿíìÿê äÿ ìàðàãëû îëàðäû. Äÿðèí âÿ ñîíñóç íèôðÿò ÿëàìÿòè îëàðàã ÷èéèíëÿðèíè àüûð òåìïëÿ ÷ÿêÿí ãàäûí ãÿòèééÿòëÿ äåäè: – Úÿíàá äå Ìàðåëèí áó áàðÿäÿ ùå÷ áèð øÿõñè ðÿéè éîõäóð. Î... òÿðÿääöä è÷èíäÿäèð. Ñåâýèíèí ÿë÷àòìàç íÿçÿðèééÿëÿðè áàðÿäÿ ñþùáÿò, àõûð êè, ÿäÿáñèçëèéèí ðÿíýàðÿíý àëÿìèíÿ ãÿäÿð ýÿëèá ÷ûõäû. Ñþùáÿòäÿ èíúÿ åéùàìëàðûí ìÿãàìû ýÿëèá éåòèøìèøäè: äîíóíóí ÿòÿéèíè ãàëäûðàí ãàäûí êèøè èëÿ íåúÿ ìÿùðÿì îëóðñà, áåëÿ ñþùáÿòëÿð äÿ ìÿúëèñäÿêè ïÿðäÿíè åëÿúÿ àðàäàí ãàëäûðûð. Óñòàëûãëà øèôðëÿíìèø ôèêèðëÿð, éàðûì÷ûã àòìàúàëàð, ñûðòûã äàâðàíûøëàð, àáûðëû ñþçëÿðëÿ èôàäÿ îëóíàí ÿäÿáñèç íèééÿòëÿð, áèðáàøà äåéèëìÿñè ìöìêöí îëìàéàí áöòöí áó ñþçëÿðèí öñòöþðòöëö øÿêèëäÿ ÷àòäûðûëìàñû, àäÿòÿí, êöáàð àäàìëàðûí ñèðëè, èíúÿ âÿ øóõ îéóíà êþêëÿíìÿñèíÿ èìêàí éàðàäûð. Áó ñàéÿäÿ îíëàðûí ôèêðè-õÿéàëû úèääèééÿòäÿí óçàãëàøûð, åùòèðàñ âÿ ùÿéÿúàí äîëó éàòàã ñÿùíÿëÿðèíäÿ éàøàíàí, àììà ìÿùðÿì îëäóüó ö÷öí äèëÿ ýÿòèðèëìÿéÿí, ùÿçç äîëó éàøàíòûëàðû õàòèðëÿðèíäÿ úàíëàíäûðûð. Ñîíðà íîõóä ãàðíèðëè ãûçàðäûëìûø êÿêëèê âÿ áèëäèð÷èí, õûðäà ñèíè ëÿðäÿ ïàøòåò âÿ éàøûë ìàìûðû õàòûðëàäàí ãûð÷ûíëû éàðïàãëàðëà áÿçÿäèëÿí âÿ ëÿéÿí êèìè ýåíèø ãàáäà âåðèëÿí ñàëàò ñöôðÿéÿ ýÿëäè. Áàøëàðû ñþù áÿòÿ ãàðûøàí ìÿúëèñ ÿùëè ñåâýè äàëüàëàðûíà ãàïûëäûüûíäàí àðòûã ÿââÿëêè êèìè àüûç äàäûéëà éîõ, åëÿ-áåëÿ éåìÿéÿ ýèðèøìèøäè. Àðàáèð ãàäûíëàð ðèñêëè à÷ûãëàìàëàð ñÿñëÿíäèðèðäèëÿð: ÿýÿð õàíûì äå Ìàðåëèí ôèêèðëÿðè îíà ìÿõñóñ úÿñàðÿòäÿí äîëàéû úûðíàäûúû õàðàêòåð ëèéäèñÿ, õàíûì Ôîðåñòéåíèí à÷ûãëàìàëàðûíäà úàçèáÿäàð òÿìêèíëèëèê, ñÿñèíäÿ, ñÿñ òîíóíäà, òÿáÿññöìöíäÿ âÿ äàâðàíûøûíäà èñìÿò ÷àëàð ëàðû äóéóëóðäó, ùÿì äÿ áó ÷àëàðëàð îíóí äîäàüûíäàí ãîïàí èôàäÿ ëÿðäÿêè úöðÿòè éóìøàëòìûð, ÿêñèíÿ, ñÿðòëÿøäèðèðäè. 85
Éàñòûãëàðûí öñòöíÿ ñÿðÿëÿíÿðÿê äåéèá-ýöëÿí, îâóðäëàðûíû äîëäó ðàðàã éåéèá-è÷ÿí Ôîðåñòéå âÿ àðà-ñûðà îðòàéà åëÿ øóõ âÿ éà òÿðñ áèð àòìàúà àòûðäû êè, îíóí áåëÿ êîáóäëóüóíäàí øîêà äöøÿí õàíûìëàð ñûðô íÿçàêÿò õàòèðèíÿ áèð íå÷ÿ ñàíèéÿëèéèíÿ êàðûõûá ãàëìàëû îëóðäóëàð. Íþâáÿòè ÿäÿáñèç ñþçö èøëÿäÿíäÿí ñîíðà î: – Áàõûí, óøàãëàð. ßýÿð áåëÿ äàâàì åòñÿíèç, ñþùáÿòèíèçèí ùàðàéà ýåäèá ÷ûõàúàüûíû þçöíöç äöøöíöí, – äåéÿ ÿëàâÿ åäèðäè. ßââÿëúÿ äåñåðò, ñîíðà ãÿùâÿ âåðèëäè. Îíñóç äà ÷ûëüûíà äþíÿí ìÿúëèñ ÿùëèíèí áàøû ëèêþðëÿðäÿí ñîíðà áèð àç äà ãûçûøäû âÿ äóìàíëàíäû. Õàíûì äå Ìàðåë þç èñòÿéèíÿ íàèë îëìóøäó: ùÿãèãÿòÿí äÿ, ñÿðõîø èäè. Þçöíö ýåð÷ÿêäÿ îëäóüóíäàí äàùà äà ñÿðìÿñò ýþñòÿðÿí âÿ áóíóíëà éàíûíäàêûëàðû ìÿçÿëÿíäèðÿí áèð ãàäûí ÿäàñûéëà î, äóðìàäàí äåéèá-ýöëöðäö. Õàíûì Ôîðåñòéå ñóñóðäó: áÿëêÿ äÿ, îíäàí þòðö áó, áèð åùòèéàò òÿäáèðèéäè. Ùÿð ùàíñû äöøöêëöéÿ éîë âåðÿúÿéèíäÿí ÷ÿêèíÿí Äöðóà èñÿ è÷èíè áöðöéÿí ùÿéÿúàíû óñòàëûãëà þðò-áàñäûð åäèðäè. Ïàïèðîñëàð òöñòöëÿíÿíäÿ ãÿôèëäÿí Ôîðåñòéåíè þñêöðÿê òóòäó. Öçöúö þñêöðÿêäÿí, àç ãàëà, ñèíÿñè éûðòûëàúàãäû. Àëíûíäà òÿð äàìúû ëàðû ïåéäà îëäó, î, ñàëôåòè äîäàãëàðûíà àïàðäû âÿ ýÿðèëäèéè ö÷öí ÷óüóíäóð êèìè ïþðòäö, þñêöðÿêäÿí áèùàë îëäó. Íÿôÿñèíè äÿðèá, ÿñÿáè ùàëäà äîíãóëäàíäû: – Éîõ, áåëÿ çèéàôÿòëÿð ìÿíëèê äåéèë. ßúÿá àõìàãëûã åëÿäèì! Ìÿúëèñèí áàøûíäàí áÿðè îíóí éàøàäûüû õîø ÿùâàëè-ðóùèééÿíè õÿñ òÿëèéè èëÿ áàüëû ôèêèðëÿð áèðúÿ àíäà éåðëÿ éåêñàí åëÿìèøäè. Îäóð êè äåäè: – Äóðóí ýåäÿê åâÿ. Ãàðñîíó ÷àüûðàí õàíûì äå Ìàðåë îíäàí ùåñàá èñòÿäè. Áó òÿëÿá ëÿíýèìÿäÿí èúðà îëóíäó. Ùåñàáà ýþç éåòèðñÿ äÿ, ýþçëÿðè ãàðøûñûíäàêû ðÿãÿìëÿðè áèð-áèðèíÿ ãàðûøäûðäûüûíäàí î, êàüûçû Äöðóàéà þòöðäö: – Áóðà áàõûí, ùåñàáû ÿâÿçèìÿ þäÿéèí, òàì ñÿðõîø îëäóüóì ö÷öí ýþçëÿðèì èíäè ùå÷ íÿéè ñå÷ìèð. Ñîíðà î, ïóëãàáûñûíû Æîðæà âåðäè. Öìóìè ìÿáëÿü éöç îòóç ôðàíê èäè. Ùåñàáà ýþç ýÿçäèðÿí Äöðóà áèð úöò êàüûç ïóë âåðèá, ïóëóí ãàëûüûíû àëàíäà ãàäûíäàí ñîðóøäó: – Íÿ ãÿäÿð ÷àéïóëó âåðèì? – Íÿ áèëèì, þçöíöç áàõûí äà. Áîøãàáà áåø ôðàíê ãîéàí Äöðóà ïóëãàáûíû õàíûì äå Ìàðåëÿ ãàéòàðûá ñîðóøäó: 86
– Ñèçè åâÿ þòöðìÿyiìÿ èçèí âåðÿðñèíèçìè? – ßëáÿòòÿ. Éîõñà ìÿí òÿêáàøûíà åâÿ ýåäèá ÷ûõà áèëìÿðÿì. Ôîðåñòéåëÿðëÿ âèäàëàøàíäàí ñîíðà Äöðóà õàíûì äå Ìàðåëëÿ òÿêáÿòÿê ãàëàñû îëäó. Ãàäûíûí áóðàäà, òàì éàõûíûíäà, áó éûðüàëàíàí ãàïàëû, ãàðàíëûã âÿ êö÷ÿ ôÿíÿðëÿðèíèí àíè èøûãëàíäûðäûüû ãóòóäà îëäóüóíó þçöíÿ àøûëàäû. Ïàëòàðû âàñèòÿñèëÿ ãàäûíûí ÷èéíèíèí ñûúàãëûüûíû äóéäóüóíäàí äèëè-àüçû ñþç òóòìóðäó îíóí, ÷öíêè áó õàíûìû àüóøóíà áàñìàã ôèêðè áöòöí âàðëûüûíà øÿêñèç ùàêèì êÿñèëìèøäè. Äöøöíöðäö: «Áóíà úöðÿò åòñÿì, íÿ îëàð, ýþðÿí?» Éåìÿê ñöô ðÿñè àðõàñûíäà ñÿñëÿíÿí ôèêèðëÿð îíà ãîë-ãàíàä âåðñÿ äÿ, ãàëìàãàë ãîðõóñó þíöíö êÿñèðäè. Áèð êöíúäÿ áöçöøÿí ãàäûí ùÿðÿêÿòñèçäè âÿ ñóñóðäó. Åêèïàæûí è÷èíÿ ñöçöëÿí èøûãäà ýþçëÿðèíèí èøûëòûñûíû ñåçìÿñÿéäè, ùÿòòà ãàäûíûí éóõóëàäûüûíû ñàíàðäû. «Î íÿ áàðÿäÿ äöøöíöð, ýþðÿí?» Éàõøû áèëèðäè êè, áåëÿ äóðóìëàðäà ñóñìàã ëàçûìäûð, ÷öíêè áèð ñþç, òÿê áèðúÿ ñþç ùÿð øåéè êîðëàìàüà ãàäèðäèð. Ãÿôèë âÿ èíàìëû ùöúóì ö÷öíñÿ úöðÿòÿ åùòèéàúû âàðäû. Ãàäûíûí àéàüûíû äÿáÿðòìÿñè ãÿôëÿòÿí êèøèíèí äèããÿòèíè ÷ÿêäè. Áó ýöúëÿ ñåçèëÿí ÿñÿáèëèê, ñÿðòëèê, ñÿáèðñèçëèê âÿ äèëõîðëóã, áÿëêÿ äÿ, ãèñìÿí äÿâÿò èôàäÿ åäÿí ùÿðÿêÿò îíóí ñèëêèíìÿñè ö÷öí éåòÿðëè îëäó âÿ Äöðóà úÿëä éàíà ãàíðûëìàãëà ãàäûíà ñàðû óçàíäû, ÿëëÿðèéëÿ îíóí òÿíèíè, äîäàãëàðûéëà èñÿ äîäàãëàðûíû àðàäû. Ãàäûí õÿôèôúÿ úèéèëäÿäè, ãÿääèíè äöçÿëòìÿéÿ, êèøèäÿí ãóðòóëìà üà, îíó èòÿëÿìÿéÿ ÷àëûøäûñà äà, ÿí ñîíäà áó ùÿìëÿéÿ òàá ýÿòèðÿ áèëìÿéÿúÿéèíè àíëàéûá òÿñëèì îëäó. Àç ñîíðà êàðåò ãàäûíûí åâèíäÿ äàéàíäû âÿ áó ýþçëÿíèëìÿç äóðóìäà áöòöí íÿâàçèø äîëó ñþçëÿð êèøèíèí ùàôèçÿñèíäÿí áóõàð ëàíäû, ùàëáóêè áó àðà î, ãàäûíà òÿøÿêêöð åòìÿéÿ, îíà ìèííÿòäàðëû üûíû, îíó ñåâäèéèíè, èëàùèëÿøäèðäèéèíè äèëÿ ýÿòèðìÿéè óìóðäó. Ãàäûí èñÿ àðàëàðûíäà îëóá-êå÷ÿíäÿí øàøãûíà äþíäöéöíäÿí îòóðàúàã äàí ãàëõìûð, ùå÷ ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìèðäè. Ôàéòîí÷óäà ùÿð ùàíñû øöáùÿ îéàòìàìàã ö÷öí Äöðóà þçö ôàéòîíäàí éåðÿ ñû÷ðàéûá, ÿëèíè ãàäûíà óçàòìàëû îëäó. Éöíýöëâàðè éûðüàëàíàí ãàäûí äèíìÿçúÿ åêèïàæäàí éåðÿ åíäè. Êèøè ãàïûíûí çÿíýèíè áàñäû, ãàïû à÷ûëàíà ãÿäÿð ãàäûíäàí ñîðóøäó: – Áèð äÿ íÿ âàõò ýþðöøöðöê? 87
Ãàäûí ýöúëÿ äóéóëàúàã ñÿñëÿ: – Ñàáàù ãÿëéàíàëòûéà áèçÿ ýÿëèí, – äåäè. Ñîíðà èñÿ òîï àòÿøè ýóðóëòóñóíà áÿíçÿð ñÿñëÿ þðòöëÿí àüûð ãàïûíûí àðõàñûíäà çöëìÿòÿ ãàðûøäû. Ôàéòîí÷óéà áåø ôðàíê âåðÿí âÿ ñåâèíúèíäÿí ó÷àí Äöðóà þçöí äÿíðàçû ùàëäà åâÿ ñàðû ýþòöðöëäö. Àõûð êè, î, åâëè áèð õàíûìû ÿëÿ àëìûøäû! Ùÿì äÿ êöáàð õàíûìû! Ïàðèñëè õàíûìû! Áóíà íåúÿ äÿ àñàíëûãëà âÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí íàèë îëìóø äó! ßââÿëëÿð îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, àäàìû áàøäàí ÷ûõàðàí áó ìÿõëóãëàðû ãàðìàüà êå÷èðìÿê ö÷öí õåéëè çÿùìÿò òÿëÿá îëóíóð, ñîíñóç ñÿáèðëÿ áóíëàðûí êþëýÿñèíÿ äþíìÿê, éÿíè ùÿð íàçëàðûíà ãàòëàøìàã, àù ÷ÿêÿðÿê, åøãèíè èçùàð åòìÿê âÿ ÿëáÿòòÿ êè, ùÿäèééÿëÿð àëìàã ýÿðÿêäèð. Àììà áóäóð, èëê ãàðøûñûíà ÷ûõàí ãàäûí åëÿ èëê ùÿìëÿäÿ îíóí øèêàðûíà ÷åâðèëäè âÿ áó åëÿ áàø âåðäè êè, î, ýþçöíö à÷ûá-éóììàüà ùå÷ ìàúàë äà òàïìàäû. Äöøöíäö: «Áÿëêÿ äÿ, ñÿðõîø èäè. Ñàáàùêû äóðóì èñÿ äàùà ôÿðãëè îëà âÿ ýþç éàøëàðûéëà áèòÿ áèëÿðäè». Áó ôèêèð îíó íàðàùàò åòäèéèí äÿí þçöíÿ òÿñêèíëèê âåðìÿëè îëäó: «Åéèá åòìÿç, åéèá åòìÿç! Àðòûã î – ìÿíèìäèð, ìÿí èñÿ îíó ÿëäÿí âåðìÿðÿì». Øþùðÿò, ùþðìÿò, ñÿàäÿò, áîëëóã, ñåâýè ùàããûíäà àðçóëàðûíûí õÿéàëûíäà éàðàòäûüû àíëàøûëìàç áèð èëüûìäà î çÿðèô, çÿíýèí âÿ èìêàíëû ãàäûíëàð ãÿôëÿòÿí ñûðàéà äöçöëäöëÿð, òåàòð òàìàøàëàðûíäàêû ñòàòèñòëÿð1 êèìè ÿòðàôûíà òÿáÿññöì áÿõø åòìÿêëÿ Äöðóàíûí àðçóëàðûíû ñèìâîëèçÿ åäÿí ãûçûëû ðÿíýëè áóëóäëàðûí àðõàñûíäà âÿ áèð-áèðèíèí àðäûíúà ãåéá îëìàüà áàøëàäûëàð. Îýåúÿêè éóõóñó äà úöðáÿúöð ýþðöíòöëÿðëÿ ìöøà éèÿò îëóíäó. Ñÿùÿðèñè ýöí ïèëëÿêÿíëÿ õàíûì äå Ìàðåëèí ìÿíçèëèíÿ ãàëõàíäà è÷èíè õÿôèô áèð ùÿéÿúàí áöðöäö. Ýþðÿí, îíó íåúÿ ãàðøûëàéàúàãäû ãàäûí? Áÿñ ãÿáóëäàí èìòèíà åòñÿ íåúÿ? Áèðäÿí òàïøûðàð êè, îíó è÷ÿðè áóðàõìàñûíëàð? Áÿëêÿ, áó ìÿòëÿáè ãàäûí êèìÿ èñÿ à÷ûá?.. Éîõ, áöòöí òÿôÿððöàòëàðû îðòàéà ãîéìàäàí ùå÷ êèìÿ áó áàðÿäÿ ùå÷ íÿ äàíûøà áèëìÿçäè. Äåìÿëè, äóðóì Äöðóàíûí õåéðèíÿ èäè. Ýÿíú ãóëëóã÷ó ãàïûíû à÷äû. Öçöíäÿêè èôàäÿ ùÿìèøÿêèíäÿí ôÿðã ëÿíìèðäè. Áó, îíà ñàêèòëèê àøûëàäû, ýóéà êè, áó õèäìÿò÷è îíó ãàø ãàáàãëà äà ãàðøûëàéà áèëÿðäè. Ñîðóøäó: – Õàíûì äå Ìàðåëèí ÿùâàëû íåúÿäèð? 1
88
Ñòàòèñò – òåàòðäà, ялялxцcyc kцTляBи cящHяляpдя ñþçñöç ðîëëàð èôà åäÿí àêòéîðëàð
– Ùÿìèøÿêè êèìè, úÿíàá, éàõøûäûð, – äåéÿí ãóëëóã÷ó îíó ãîíàã îòàüûíà þòöðäö. Áóõàðûéà éàíàøàí Äöðóà îðàäàêû ýöçýöäÿ þç êîñòéóìóíó âÿ ñà÷ äöçöìöíö ñöçäö. Ãàëñòóêóíó äöçÿëòäèéè âàõò î, éàòàã îòàüûíûí êàíäàðûíäà ýþðöíÿí õàíûì äå Ìàðåëèí ÿêñèíèí ãÿôëÿòÿí ýöçýöäÿ ïåéäà îëäóüóíó ñåçäè. Îíó ùå÷ ýþðìÿéèáìèø êèìè äàâðàíäû, öç-öçÿ ýÿëÿíÿ ãÿäÿðêè áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ ÿðçèíäÿ áèð-áèðèíÿ åùòèéàòëà âÿ ýöçýöäÿ ýþç ãîéäóëàð. ßí ñîíäà î, ýåðè ãàíðûëäû. Ãàäûí éåðèíäÿí òÿðïÿíìèð, ñàíêè, ýþç ëÿìÿéè óéüóí áèëèðäè. Áåëÿ îëàíäà Äöðóà îíà ñàðû úóìóá ïû÷ûëäàäû: – Ñèçè íåúÿ äÿ ñåâèðÿì! Ñèçè íåúÿ äÿ ñåâèðÿì! Ãîëëàðûíû éàíà à÷àí ãàäûí êèøèíèí ñèíÿñèíÿ ñûüûíäûãäàí ñîíðà áàøûíû äèêÿëòäè. Óçóí-óçàäû þïöøäöëÿð. Äöðóà äöøöíäö: «Áó ìöøêöëö ýþçëÿäèéèìäÿí äàùà àñàí ÷þç äöì. Ùÿð øåé éîëóíäàäûð». ßí íÿùàéÿò, áèð-áèðèíäÿí àðàëàíäûëàð. Ñóñàí êèøè ýöëöìñÿð áàõûøëàðûéëà áó ãàäûíà ñîíñóç ñåâýèñèíè èôàäÿ åòìÿêäÿéäè. Ãàäûí äà ýöëöìñöíöðäö: àäÿòÿí, êèøèéÿ òÿñëèì îëìàã èñòÿéÿí ãàäûíëàð þç ðàçûëûãëàðûíû âÿ ùàçûðëûãëàðûíû áåëÿúÿ, äèëñèç èôàäÿ åäèðëÿð. Ãàäûí ïû÷ûëòûéëà: – Áèç éàëãûçûã, – äåäè. – Ëîðèíàíû ãÿëéàíàëòû ö÷öí ðÿôèãÿìýèëÿ ýþíäÿðìèøÿì. Îíóí ÿëèíè þïÿí êèøè äÿðèíäÿí êþêñ þòöðäö: – Òÿøÿêêöðëÿð. Ñèçÿ ùåéðàíàì, âàëëàù. Ãàäûí, ùàëàëúà ÿðèéìèø êèìè, îíóí ÿëèíè þç îâúóíà àëäû âÿ äèâàíà ñàðû àïàðäû. Îðàäà éàíàøû îòóðäóëàð. Èíäè êèøèäÿí áÿëàüÿòëè, ùÿéÿúàíâåðèúè áèð ñþùáÿòÿ áàøëàìàã òÿëÿá îëóíñà äà, óéüóí ìþâçó òàïìàäûüû ö÷öí î, öðêÿê-öðêÿê õÿáÿð àëäû: – Äåìÿëè, äöíÿí ìÿíÿ àúûüûíûç òóòìàäû? Ãàäûí ÿëèéëÿ îíóí àüçûíû ãàïàéûá: – Ñóñ! – äåäè. Ñóñãóí ùàëäà îòóðóá ýþç-ýþçÿ áàõûøûð, ñûúàã ÿëëÿðèíè áèð-áèðèí äÿí àéûðìûðäûëàð. Êèøè äåäè: – Ñèçÿ ãîâóøìàã ö÷öí ëàï ÿëäÿí ýåäèðäèì! Ãàäûí éåíÿ äÿ: – Ñóñ! – äåäè. 89
Ãóëëóã÷óíóí éåìÿê îòàüûíäà áîøãàáëàðû íåúÿ úèíýèëäÿòäèéè àøêàð åøèäèëèðäè. Êèøè àéàüà ãàëõäû. – Éàõûíûíûçäà ÷îõ îòóðà áèëìèðÿì. Àüëûìû áàøûìäàí àëûðñûíûç. Ãàïû à÷ûëäû: – Ñöôðÿéÿ áóéóðóí. Äöðóà ãàäûíû òÿíòÿíÿéëÿ ìàñàéà òÿðÿô àïàðäû. Ãÿëéàíàëòû âàõòû öçáÿöç îòóðìóøäóëàð, ôèêèðëÿðè þçëÿðèíäÿéäè, äóðìàäàí áàõûøûð, ýöëöìñöíöðäöëÿð, àðàëàðûíäà éàðàíàí ãàðøûëûãëû ùåéðàíëûüà ãàïûëìûøäûëàð. Ñöôðÿéÿ ýÿëÿí ùÿð øåéè ýþòöð-ãîé åòìÿäÿí éåéèðäèëÿð. Ãÿôëÿòÿí Äöðóà ìàñàíûí àëòûíäà äîëàøàí àéàüûí, î èíúÿ àéàüûí òÿìàñûíû äóéäó. Îíó þç ïÿíúÿëÿðèéëÿ òóòóá ñàõëàäû âÿ áóðàõ ìàìàã ö÷öí âàð ýöúöéëÿ ñûõìàüà áàøëàäû. Îòàüà ýèðèá-÷ûõàí, éåìÿêëÿðè àïàðûá-ýÿòèðÿí ãóëëóã÷óíóí öçöí äÿêè ëàãåéä èôàäÿäÿí èñÿ îíóí ùå÷ íÿéèí ôÿðãèíÿ âàðìàäûüû îõóíóðäó. Ãÿëéàíàëòûíû áèòèðÿíäÿí ñîíðà òÿêðàð ãîíàã îòàüûíà äþíöá äèâàíäà éàíàøû îòóðäóëàð. Äóðìàäàí ãàäûíû éàíëàéàí êèøè îíó ãóúìàüà úàí àòûðäû. Àììà ãàäûí ùÿð äÿôÿ íàçëû ùÿðÿêÿòëÿðëÿ îíó þçöíäÿí óçàãëàøäûðûðäû: – Äèããÿò åëÿ, ýÿëÿí îëàð. Äöðóà ïû÷ûëäàäû: – Áÿñ íÿ âàõò áèç èêèëèêäÿ ãàëàúàüûã? Íÿ âàõò ìÿí ñÿíÿ åøãèìè áÿéàí åäÿ áèëÿúÿéÿì? Îíóí ãóëàüûíà ñàðû ÿéèëÿí ãàäûí ïû÷ûëòûéëà äåäè: – Áó ýöíëÿðäÿ ñèçÿ áàø ÷ÿêÿðÿì. Êèøè ïþðòìÿéÿ áàøëàäû: – Àììà ìÿíèì... ìÿíèì åâèì... ÷îõ êàñûáéàíàäûð. Ãàäûí ýöëöìñöíäö: – Áó, âàúèá äåéèë. Ìÿí åâèíè äåéèë, ñÿíè ýþðìÿéÿ ýÿëÿúÿéÿì. Ñîíðà êèøè îíäàí äÿãèã íÿ âàõò ýÿëÿúÿéèíè þéðÿíìÿéÿ ÷àëûøäû. Ãàäûí ýÿëÿí ùÿôòÿíèí ñîíóíà âÿäÿ âåðäè, ëàêèí Äöðóà îíóí ÿëëÿðèíè ñûõûá ýåðèéÿ ãàíûðäû, áó ýþðöøö éàõûí âàõòà ÷ÿêìÿñè ö÷öí îíà éàë âàðäû. Êèøèíèí äàíûøûüû áàø-àéàã èäè, ýþçëÿðèíäÿ ãÿðèáÿ èøàðòû âàðäû, èêèëèêäÿ áó úöð ìÿùðÿì ñöôðÿäÿí ñîíðà, àäÿòÿí, ùÿð êÿñÿ ùàêèì îëàí éåíèëìÿç øÿùâÿò ùèññèíäÿí éàíàãëàðû àëûøûá-éàíûðäû. Áåëÿ åùòè ðàñëû éàëâàðûøëàð ãàäûíà ìÿçÿëè ýÿëèðäè âÿ î, ùÿð äÿôÿ ýþðöøëÿðèíè áèð ýöí èðÿëè ÷ÿêèðäè. Î èñÿ òÿêðàðëàéûðäû: 90
– Ñàáàù... Äåéèí êè, ñàáàù... Àõûðäà ãàäûí éîëà ýÿëäè: – Éàõøû. Ñàáàù. Ñààò áåøäÿ. Êèøèíèí êþêñöíäÿí ñåâèíú äîëó âÿ äÿðèí áèð àù ãîïäó. Ñîíðà îíëàð ðàùàò ñþùáÿòÿ áàøëàäûëàð – ñàíêè, èéèðìè èëèí éàõûí òàíûøû èäèëÿð. Ãàïûíûí çÿíýè ÷àëûíàíäà èêèñè äÿ äèêñèíäè âÿ òåç áèð-áèðèíäÿí àðàëàíäûëàð. Ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – Éÿãèí, Ëîðèíàäûð ýÿëÿí. Ãûçúûüàç è÷ÿðè ýèðèá ÿââÿëúÿ ùåéðÿòëÿ äàéàíäû, ñîíðà äóéäóüó ñåâèíúäÿí ÷ûëüûíà äþíÿðÿê, îâóúëàðûíû áèð-áèðèíÿ âóðóá Äöðóàéà ñàðû úóìäó âÿ ÷ûüûðäû: – Àù, ÿçèç äîñò! Õàíûì äå Ìàðåë ãÿùãÿùÿ ÷ÿêäè: – Íåúÿ? ßçèç äîñò? Ëîðèíà àðòûã àäãîéäóíóçó äà åäèá! Ìÿíÿ ãàëñà, áó, ÷îõ õîø áèð ëÿãÿáäèð. Ìÿí äÿ áóíäàí áåëÿ ñèçè «ßçèç äîñò» ÷àüûðàúàüàì! Ãûçúûüàçû äèçëÿðè öñòÿ îòóðäàí Äöðóà äàùà þíúÿ þéðÿòäèéè îéóí ëàðû îíóíëà òÿêðàð îéíàìàüà ìÿúáóð îëäó. Ñààò ö÷ÿ èéèðìè äÿãèãÿ ãàëìûø î, õóäàùàôèçëÿøÿðÿê, ðåäàêñèéàéà ýåäÿúÿéèíè áèëäèðäè. Ïèëëÿêÿíäÿ àéðûëàðêÿí éàðûà÷ûã ãàïûíûí àðàñûí äàí ãàäûíà áèð äàùà õàòûðëàòäû: – Ñàáàù ñààò áåøäÿ. Äöðóàíûí äîäàãëàðûíûí òÿðïÿíèøèíäÿí îíóí íÿ äåìÿê èñòÿäèéèíè àíëàéàí õàíûì äå Ìàðåë ýöëöìñöíÿðÿê «ùÿ» äåéèá ãàïûíû þðòäö. Ðåäàêñèéàäàêû èøëÿðèíè òàìàìëàéàíäàí ñîíðà î, þç îòàüûíû ìÿøóãÿñèíèí ýÿëèøèíÿ íåúÿ ùàçûðëàéàúàüû, áó ìÿíçèëèí áöòöí íþã ñàíëàðûíû íåúÿ þðò-áàñäûð åäÿúÿéè áàðÿäÿ äöøöíäö. Îòàüûí äèâàðëà ðûíû éàïîí ÿøéàëàðûéëà* áÿçÿìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäè. Áåø ôðàíêà áèð õåéëè ìèíèàòöð éåëïèú, ðÿñì, àëà-áÿçÿê ïàð÷à àëäû âÿ äèâàð êàüûçëàðûíäàêû íèñáÿòÿí ýþçÿ÷àðïàí ëÿêÿëÿðèí öñòöíö áóíëàðëà þðòäö. Ïÿíúÿðÿñèíèí øöøÿëÿðèíÿ éàïûøäûðäûüû øÿôôàô ðÿñìëÿðäÿ ÷àéäà öçÿí ýÿìèëÿð, àë-ãûð ìûçû ñÿìàäà ó÷àí äÿñòÿ-äÿñòÿ ãóøëàð, áàëêîíäà äóðóá ñåéðÿ äàëàí ÿëâàí ýåéèìëè õàíûìëàð, ãàðëà þðòöëö äöçÿíëèêëÿðäÿ èðÿëèëÿéÿí ãàðà ýåéèìëè èíñàíëàð òÿñâèð îëóíìóøäó. 91
Áöòöí áóíëàðäàí ñîíðà îíóí èíäèéÿäÿê ýþç-êþíöë îõøàìàéàí îòàüû öçÿðè ðÿñìëÿðëÿ áÿçÿíìèø êàüûç ôÿíÿðè õàòûðëàäûðäû. Ñîíðà éàòàüà óçàíûá äûøàðûäàêû ïàðîâîçëàðûí ôèò ñÿñëÿðèíÿ ðÿü ìÿí, éàòìàüà ÷àëûøäû. Ñàáàùûñû ýöí èøäÿí åðêÿí ãàéûòäû, ÿëèíäÿêè ñÿáÿòäÿ áàããàë äöêàíûíäàí àëäûüû ïèðîæíàëàð âÿ áèð øöøÿ ìàäåðà øÿðàáû âàðäû. Îðàáóðàíû åøÿëÿéèá, áèð úöò áîøãàá âÿ ñòÿêàí òàïäû. Öñò ëþâùÿñè êèðëè îëàí òóàëåò ìàñàñûíà ñàëôåòëÿð ñÿðèá, éåìÿêëÿðè îíóí öçÿðèíÿ äöçäö. Ëÿéÿíëÿ êóçÿíè èñÿ îíóí àëòûíäà ýèçëÿòäè. Îòóðóá ýþçëÿäè. Ãàäûí àëòûéà îí áåø äÿãèãÿ èøëÿìèø ýÿëäè âÿ àë-ÿëâàíëûüûéëà ýþçëÿðè ãàìàøäûðàí ðÿñìëÿðè ýþðöíúÿ èñòÿð-èñòÿìÿç ùåéðÿòëÿíäè: – Áóðà íåúÿ äÿ ýþçÿëìèø! Àììà ïèëëÿêÿíäÿ éàìàí ÷îõ àäàì îëóð. Î, ãàäûíû áàüðûíà áàñäû âÿ øÿùâÿòäÿí íÿôÿñè äàðàëäûüû ö÷öí øëéàïàíûí àëòûíäàí ÷ûõàí ñà÷ëàðû åëÿ òöëöí öñòöíäÿí þïìÿéÿ áàøëàäû. Ñààò éàðûì ñîíðà ìÿøóãÿñèíè Ðîìà êö÷ÿñèíäÿêè ôèàêð äàéàíàúà üûíà ãÿäÿð þòöðäö. Ãàäûí åêèïàæà ìèíÿíäÿ îíóí ãóëàüûíà ïû÷ûëäàäû: – ×ÿðøÿíáÿ àõøàìû, åéíè ñààòäà. Ãàäûí áóíó òÿñäèãëÿäè: – Åéíè ñààòäà, ÷ÿðøÿíáÿ àõøàìû. Ùàâà ãàðàëûðäû, áóíà ýþðÿ äÿ ãàäûí ãîðõóñóç-öðêöñöç Äöðóà íûí áàøûíû êàðåòèí à÷ûã ãàïûñûíäàí è÷ÿðè ÷ÿêèá îíóí äîäàãëàðûíäàí þïäö. Ôàéòîí÷ó ãàì÷ûñûíû ùàâàäà îéíàäàíäà ãàäûí: – Ýþðöøÿíÿäÿê, ßçèç äîñò! – äåìÿéÿ èìêàí òàïäû. Ëþùðÿì éåðèøëÿ ùÿðÿêÿòÿ áàøëàéàí áÿéàç éàáû êþùíÿ åêèïàæû äà àðäûíúà ÷ÿêèá àïàðäû. Ñîíðàêû ö÷ ùÿôòÿ ÿðçèíäÿ Äöðóà ùÿð èêè-ö÷ ýöíäÿí áèð, áÿçÿí ñÿùÿðëÿð, áÿçÿí àõøàìëàð õàíûì äå Ìàðåëè ìÿíçèëèíäÿ ãóúàãëàäû. Áèð äÿôÿ ýöíäöç ìÿøóãÿñèíèí éîëóíó ýþçëÿéÿíäÿ î, ïèëëÿêÿíäÿ ãîïàí ñÿñ-êöéö åøèäèá ãàïûéà ÷ûõìàüà ìÿúáóð îëäó. Áèð óøàã çûðûë òûñû ôîíóíäà ÿñÿáè áèð êèøè ñÿñè åøèäèëèðäè: – Áó øåéòàí áàëàñû íÿ ãàðà-ãûøãûðûã ñàëûá áåëÿ? – Æóðíàëèñòèí ôàùèøÿñè ïèëëÿêÿí ìåéäàí÷àñûíäà áèçèì Íèêîëà èëÿ òîããóøóá, îíó éåðÿ éûõûá. Ìÿíäÿí îëñà, áó àéàãëàðûíûí àëòäà ãàëàí óøàãëàðà ìÿùÿë ãîéìàéàí ÿõëàãñûç ãàäûíëàðûí àéàüûíû áóðàäàí áèð äÿôÿëèê êÿñÿðäèì! 92
Äöðóà äÿùøÿò è÷èíäÿ ýåðè ñû÷ðàäû, ÷öíêè òÿëÿñèê àääûì ñÿñëÿðè âÿ ãàäûí ïàëòàðûíûí õûøûëòûñû ëàï éàõûíäàí äóéóëóðäó. Òÿçÿúÿ áàüëàäûüû ãàïû áèð àí ñîíðà äþéöëäö. Ãàïû à÷ûëàí êèìè òþâøöéÿí âÿ þçöíäÿí ÷ûõìûø õàíûì äå Ìàðåë ãà÷àðàã þçöíö è÷ÿðè ñàëäû. Äèëè ýöúëÿ ñþç òóòóðäó: – Åøèòäèí äÿ? Äöðóà þçöíö áèëìÿìÿçëèéÿ ãîéäó: – Éîõ. Íÿ îëóá êè? – Àù, ìÿíè íåúÿ äÿ òÿùãèð åòäèëÿð! – Êèì? – Àëò ãàòäà éàøàéàí î éàðàìàçëàð. – Éîõ, úàíûì! Äàíûø ýþðÿê, íÿ îëóá? Úàâàá âåðìÿê ÿâÿçèíÿ ãàäûí ùþíêöðäö. Äöðóà îíóí øëéàïàñûíû ÷ûõàðäû, êîðñåòèíèí áàüëàðûíû áîøàëòìàãëà ãàäûíû ÷àðïàéûéà óçàíäûðäû, ýèúýàùëàðûíû íÿìëè äÿñìàëëà îâóøäóðäó. Ãàäûíûí íÿôÿñè äàðàëûðäû. Êå÷èðäèéè ÿñÿá ñàðñûíòûñû þòöøñÿ äÿ, î, ãÿçÿ áèíè ùå÷ úöð úèëîâëàéà áèëìèðäè. Äöðóàäàí òÿëÿá åäèðäè êè, èíäèúÿ àøàüû åíèá îíëàðû äþéöá-þëäöð ñöí. Êèøè îíó ñàêèòëÿøäèðèðäè: – Àõû áóíëàð – ôÿùëÿëÿðäèð, éîíòàíìàéûáëàð. Áèð þçöí äöøöí, ÿýÿð èø ìÿùêÿìÿéÿ ýåäèá ÷ûõñà, ñÿíè òàíûéàð, ùÿáñ åäÿðëÿð – îíäà ñÿí ìÿùâ îëàðñàí. Áåëÿ àäàìëàðà áàø ãîøìàñàí, äàùà éàõøûäûð. Ãàäûí áàøãà úöð äöøöíöðäö: – Éàõøû, èíäè íÿ åäÿê?! Ìÿí áèð äÿ áóðà àéàã áàñìàðàì. Êèøè äåäè: – Áó, àñàí ìÿñÿëÿäèð: ìÿí áàøãà ìÿíçèë êèðàéÿëÿéÿðÿì. Ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – Ùÿ... Àììà áó äà ÷îõ ñöðìÿç. Ãÿôèëäÿí àüëûíäà áèð ôèêèð îéàíäû. Î, áèð àíäà þçöíö ÿëÿ àëàðàã, ñþçÿ áàøëàäû: – Éîõ, éîõ, ìÿíÿ ãóëàã àñ. Áóíà áèð ÷àðÿ òàïàúàüàì. Ñÿí ùÿð øåéè ìÿíèì þùäÿìÿ áóðàõ âÿ ùå÷ íÿéèí ôèêðèíè åëÿìÿ. Ñàáàù ñÿùÿð ñÿíÿ «ìàâè âÿðÿã»* ýþíäÿðÿðÿì. Øÿùÿð è÷èíäÿ ýþíäÿðèëÿí òåëåãðàì òèïëè ìÿêòóáëàðûí àäûéäû «ìàâè âÿðÿã». Àüëûíà ýÿëÿí ôèêðè Äöðóà èëÿ ïàéëàøìàüà, ùÿëÿëèê, òÿëÿñìÿéÿí ãàäûíûí ýþçëÿðèíèí è÷è ýöëöðäö. Áó ýöí î, åùòèðàñëàðûíû äàùà àøêàð 93
øÿêèëäÿ áöðóçÿ âåðèðäè. Ùÿð øåéÿ ðÿüìÿí, ïèëëÿêÿíëÿ åíÿíäÿ ùÿéÿ úàíäàí äèçëÿðè ÿñèðäè âÿ áóíà ýþðÿ äÿ âöúóäóíóí áöòöí àüûðëûüûíû ñåâýèëèñèíèí ãîëóíà ñàëûðäû. Àììà ðàñòëàðûíà êèìñÿ ÷ûõìàäû. Ñÿùÿðèñè ýöí Äöðóà éóõóäàí ýåú îéàíäû. Ñààò îí áèðäÿ, ùÿëÿ éàòàãäàí ãàëõìàìûø ïî÷òàëéîí îíà âÿä îëóíàí î «ìàâè âÿðÿãè» ýÿòèðäè. Âÿðÿãäÿ áóíëàð éàçûëìûøäû: «Ýþðöø áó ýöí ñààò áåøäÿ, Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñè 127-äÿ áàø òóòàúàã. Õàíûì Äöðóàíûí êèðàéÿëÿäèéè ìÿíçèëèí ãàïûñûíûí à÷ûëìàñûíû òÿëÿá åëÿ. Þïöðÿì. Êëî».
Äöç ñààò áåøäÿ î, ìåáåëëè îòàãëàðû êèðàéÿ âåðèëÿí èðè áèíàäàêû ãàïû÷û îòàüûíà áàø ÷ÿêèá ñîðóøäó: – Õàíûì Äöðóà áóðàäà ìÿíçèë êèðàéÿëÿéèá? – Åëÿäèð, úÿíàá. – Çÿùìÿò îëìàñà, ìÿíè îðà þòöðöí. Áó èø îíäàí åùòèéàòëû äàâðàíìàüû òÿëÿá åòäèéèíäÿí âÿ öñòöþðòöëö äóðóìëàðà ÷îõäàí àëûøàí ãàïû÷û îíó äèããÿòëÿ ñöçöá, ÿëèíäÿêè à÷àð òîïàñûíäàí áèðèñèíè ñå÷ÿðÿê ñîðóøäó: – Úÿíàá Äöðóà ñèçìèñèíèç? – ßëáÿòòÿ! Áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ ñîíðà Äöðóà àøàüû ìÿðòÿáÿäÿ, ãàïû÷ûíûí îòà üûéëà öçáÿöç éåðëÿøìÿêëÿ èêè îòàãäàí èáàðÿò ìÿíçèëèí êàíäàðûíäàí è÷ÿðè êå÷äè. Äèâàðëàðû êàüûçëàðëà öçëÿíÿí ãîíàã îòàüûíäà ãûðìûçû àüàúäàí ùàçûðëàíàí âÿ ñàðû íþãòÿëè, éàøûëû ðåïñ ãóìàøëà öçëÿíìèø ìåáåë ãîéóëìóøäó, äþøÿìÿéÿ èñÿ öçÿðè ÷è÷ÿêëè åëÿ èíúÿ õàëû ñÿðèëìèøäè êè, ýÿçÿíäÿ àéàüûí àëòäàêû äþøÿìÿ òàõòàëàðûíû ùèññ åäèðäèí. Éàòàã îòàüûíäàêû èðè ÷àðïàéû èñÿ áó ìÿêàíûí äþðääÿö÷öíö çÿáò åëÿìèøäè âÿ áó, ìåáåëëè îòàãëàðûí ÿí âàúèá åëåìåíòè ñàéûëìàãäàéäû. Ãó òöêöíäÿí ãûðìûçû ðÿíýëè éîðüàíëà þðòöëÿí éàòàãäà íàìÿëóì ëÿêÿëÿð ýþçÿ äÿéèðäè. Ìàâè ðÿíýëè, ãàëûí ðåïñäÿí ïÿðäÿëÿðè îëàí áó ÷àðïàéû áöòöí äèâàð áîéó óçàíûðäû. Ãàéüûëàíäûüû ö÷öí Äöðóà þçöíö íàðàùàò ùèññ åäèðäè. Äöøöíöð äö êè, áó ìÿíçèë ìÿíÿ ÷îõ áàùà îòóðàúàã. Òÿêðàð áîðúà-õÿðúÿ ýèðÿúÿéÿì. Ñÿí áèð áóíóí àõìàãëûüûíà áàõ äà! 94
Ãàïû à÷ûëäû âÿ èïÿê ïàëòàðûíû õûøûëäàäàí Êëîòèëäà ãóúàüûíû îíà à÷àðàã, ÿñë ðöçýàð êèìè è÷ÿðè ñîõóëäó. Ñåâèíúèíèí äÿ ùÿää-ùöäóäó éîõ èäè: – Ðàùàò éóâàäûð, äåéèëìè? Ïèëëÿêÿíëÿ ùàðàéàñà ãàëõìàã äà ëàçûì äåéèë: êö÷ÿäÿí áèðáàøà áó àëò ãàòà ýèðÿúÿéèê. Ùÿòòà ïÿíúÿðÿäÿí äÿ áóðà ýèðèá-÷ûõìàã îëàð âÿ ãàïû÷û áóíóí ôÿðãèíÿ âàðìàç. Áèð áèëñÿí, áóðàäà íåúÿ áÿõòÿâÿð îëàúàüûã! Äèëèíèí óúóíäà ôûðëàíàí ñóàëû âåðìÿéÿ úöðÿò åòìÿäèéèíäÿí êèøè ìÿøóãÿñèíè ñîéóããàíëû òÿðçäÿ þïäö. Êëîòèëäà îòàüûí îðòàñûíäàêû éóâàðëàã ìàñàíûí öñòöíÿ èðè áèð áàüëàìà ãîéäó. Èïèíè à÷àðàã, îðàäàí ñàáóí, áèð ôëàêîí òóàëåò ñóéó, ñöíýÿð, ïàëòàð ñàíúàüû, ÷ÿêìÿëÿð ö÷öí àñãû âÿ äàèì àëíûíà äöøÿí ñà÷ëàðûíû áóðìàã ö÷öí õûðäà ìàããàøëàð ÷ûõàðòäû. Áó éåíè ìÿíçèëäÿ ùÿð ÿøéà ö÷öí óéüóí áèð éåð àõòàðìàã îíà øóõ áèð îéóí ãÿäÿð ëÿççÿò âåðèðäè. Ñèéèðìÿëÿðè ÷ÿêèá áàõñà äà, äàíûøûüûíà äàâàì åäèðäè: – Ùÿð åùòèìàëà ãàðøû áóðàéà áèð àç àëò ïàëòàðû-ôèëàí ýÿòèðìÿê ëàçûì äûð êè, äÿéèøÿéèìèç îëñóí. Îíäà íèñáÿòÿí ðàùàò îëàðûã. Ìÿñÿëÿí, êö÷ÿ äÿ éàüûøà äöøñÿì, áóðàéà ýÿëèá, ÿéèí-áàøûìû ãóðóäàðàì. Ùÿðÿìèçèí áèð à÷àðû îëàúàã, ö÷öíúö à÷àðû èñÿ ãàïû÷ûéà âåðÿúÿéèê êè, þçöìöçöí êöíö óíóòñàã, îíäàí àëàã. Áó ìÿíçèëè ö÷ àéëûã, ùÿì äÿ ñÿíèí àäûíà êèðàéÿëÿìèøÿì: ìÿí þç ñîéàäûìû à÷ûãëàéà áèëìÿçäèì àõû! Àõûð êè, î õÿáÿð àëäû: – Þäÿìÿ âàõòûíû äà ìÿíÿ ñþéëÿðñÿíìè? Ãàäûí ñàôëûãëà äèëëÿíäè: – Àðòûã þäÿìèøÿì, úàíûì! Êèøè ñîðüó-ñóàëà äàâàì åëÿäè: – Äåìÿëè, ìÿí ñÿíÿ áîðúëóéàì? – Éîõ, ÿøè, ãî÷óì, áóíà ñÿíèí áèð ãàðûøàúàüûí éîõäóð. Áó, ìÿíèì÷öí áèð øûëòàãëûãäûð. Î, ãàøãàáàüûíû ñàëëàäû: – Õåéð, áàüûøëàéàúàãñàí! Ìÿí áóíà ðàçû îëìàðàì. Éîëà ýÿòèðìÿê ö÷öí êèøèéÿ éàíàøàí ãàäûí ÿëëÿðèíè îíóí ÷èéèíëÿ ðèíÿ ãîéàðàã äåäè: – Õàùèø åäèðÿì, Æîðæ, ðàçûëàø, ÷öíêè áó îðòàã éóâàìûçûí ìÿíÿ, òÿêúÿ ìÿíÿ àèä îëäóüóíó äöøöíìÿê åëÿ õîøäóð êè! Áóíäà ñÿíè àøàüûëàéàúàã íÿ îëà áèëÿð àõû? Åëÿ äåéèë? Ãîé áó ìÿíçèë åøãèìèçÿ 95
âåðäèéèì òþùôÿ îëñóí. ßçèçèì Æîðæ, ùàéäû, áóíà ðàçû îëäóüóíó äèëÿ ýÿòèð äÿ!.. Ãàäûí îíó áàõûøëàðûéëà, äîäàãëàðûéëà îõøàìàãëà, áöòöí âàðëû üûéëà éîëà ýÿòèðìÿéÿ ÷àëûøûðäû. Æîðæ èñÿ ùÿëÿ áèð õåéëè þçöíö íàçà ãîéäó, íàðàçû ñèð-ñèôÿòëÿ åòè ðàç åëÿñÿ äÿ, àõûðäà éóìøàëäû: ÿñëèíäÿ, î äà áóíó äàõèëÿí ÿäàëÿòëè ÷þçöì ñàéûðäû. Ãàäûíû éîëà ñàëàíäàí ñîíðà î, ÿëëÿðèíè áèð-áèðèíÿ ñöðòÿðÿê ïû÷ûë äàäû: «Áó, íåúÿ äÿ ôöñóíêàð áèð õàíûìäûð!» Áó ôèêðÿ íèéÿ ìÿùç áóýöíêö ýöí ýÿëäèéè áàðÿäÿ èñÿ äöøöíìÿéÿ ùå÷ áèð ýÿðÿê äóéìàäû. Áèð íå÷ÿ ýöí ñîíðà î, éåíÿ äÿ «ìàâè âÿðÿã» àëäû: «ßðèì áó àõøàì àééàðûìëûã òÿôòèøäÿí åâÿ äþíÿúÿê. Áèð ùÿôòÿ ýþðöøÿ áèëìÿéÿúÿéèê. Áóíà íåúÿ äþçÿúÿéÿì, ÿçèçèì?! Ñÿíèí Êëîí».
Äöðóà ùåéðÿòäÿí äîíäó. Àõû èíäèéÿäÿê ãàäûíûí ÿðëè îëäóüóíó éåðëè-äèáëè óíóòìóøäó. Àììà ìÿøóãÿñèíèí ÿðèíèí íåúÿ áèðèñè îëäó üóíó þéðÿíìÿêäÿí þòðö îíó áèðúÿ êÿðÿ ýþðìÿéÿ äÿéÿðäè! Õÿéàíÿòÿ óüðàéàí ÿð íþâáÿòè åçàìèééÿòèíÿ ýåäÿíÿ ãÿäÿð Äöðóà ñÿáèðëÿ äþçäö, àììà èêè àõøàì Ôîëè-Áåðæåðÿ ýåäèá, îðàäàí Ðàøåëëÿ ãîë-ãîëà ÷ûõäû. Áèð ñÿùÿð î, úÿìè áåø ñþçäÿí èáàðÿò íþâáÿòè òåëåãðàì àëäû: «Áó ýöí ñààò áåøäÿ. Êëî». Ùÿð èêèñè ýþðöøÿ âàõòûíäàí ÿââÿë ýÿëìèøäè. Äóéüóëàðû òöüéàíà ýÿëÿí ãàäûí þçöíö îíóí ãóúàüûíà àòûá öç-ýþçöíö ÷ûëüûí þïöøëÿðÿ ãÿðã åäÿðÿê äåäè: – Áèð-áèðèìèçÿ òÿøíÿëèéèìèçè éàòûðàã, ñîíðà áèðëèêäÿ íàùàð åëÿìÿéÿ ÷ûõàã, éàõøûìû? Àðòûã ìÿí ñÿðáÿñòÿì. Ùÿëÿëèê àéûí ÿââÿëèéäè âÿ Äöðóà ìààøûíû áÿðè áàøäàí àëûá õÿðú ëÿäèéèíäÿí ùÿð éåòÿíäÿí áîðú èñòÿéèðäè. Àììà áó ýöí öñòöíäÿ áèð ãÿäÿð ïóë îëäóüó ö÷öí îíó ìÿøóãÿñèíÿ õÿðúëÿéÿ áèëÿúÿéèíäÿí ìÿìíóí èäè. Îäóð êè: – ßëáÿòòÿ, ÿçèçèì, ñÿí íåúÿ èñòÿéèðñÿíñÿ, – äåäè. Ñààò éåääèéÿ ãàëìûø, îíëàð áóëâàð òÿðÿôÿ ÷ûõäûëàð. Àøíàñûíûí ãîëóíäàí àñûëàí ãàäûí îíóí ãóëàüûíà ïû÷ûëäàéûðäû: 96
– Ùå÷ áèëìÿçñÿí êè, áåëÿ, éÿíè ñÿíèí ãîëóíà ýèðÿðÿê äîëàøìàã äàí, ñÿíè þç éàíûìäà ùèññ åòìÿêäÿí íåúÿ ùÿçç àëûðàì! Äöðóà òÿêëèô åëÿäè: – Èñòÿéèðñÿíñÿ, Ëàòöèëÿ ýåäÿê? Ãàäûí åòèðàç åëÿäè: – Éîõ, îðà ùÿäñèç äÿáäÿáÿëèäèð. Ìÿí äàùà ÿéëÿíúÿëè âÿ áÿñèò áèð éåðè, ìÿìóðëàðûí âÿ ôÿùëÿëÿðèí éåìÿê éåäèéè êè÷èê áèð ðåñòîðàíû îíà òÿðúèù åäÿðäèì! Ìåéõàíàëàðà èñÿ áàéûëûðàì! Àù, êàø ñÿíèíëÿ øÿùÿð êÿíàðûíà ýåäÿ áèëÿéäèê! Äöðóà øÿùÿðèí áó ìÿùÿëëÿñèíäÿ ýåäÿúÿêëÿðè áèð éåð òàíûìàäû üûíäàí îíëàð áóëâàðäà õåéëè äîëàøìàëû îëäóëàð. ßí íÿùàéÿò, àéðûúà íàùàð çàëû îëàí áèð ìåéõàíàéà òÿøðèô áóéóðäóëàð. Ïÿíúÿðÿäÿí è÷ÿðè áîéëàíàí Êëîòèëäà îðàäà áèð úöò ùÿðá÷è èëÿ èêè áàøûà÷ûã ãûçûí* îòóð äóüóíó ñåçìèøäè. Áó óçóí âÿ åíñèç çàëûí î áèðè áàøûíäà ö÷ ôàéòîí÷ó íàùàð åäèðäè, ñòóëäà ñÿðÿëÿíìèø øöáùÿëè áèðèñè èñÿ áèð ÿëèéëÿ øàëâàðûíûí êÿìÿðèíäÿí òóòìàãëà ãÿëéàíûíû òöñòöëÿäèðäè. ßéíèíäÿêè ýþäÿêúÿñè úöðáÿúöð ëÿêÿëÿðëÿ äîëóéäó. Øèøìàí ãàðíû õàòûðëàäàí úèáëÿðèíäÿí áèð áóòóëêà áîüàçû, áèð òèêÿ ÷þðÿê, áèð ãûðûã êÿíäèð âÿ ãÿçåòÿ áöêöëö áèð øåé ýþðöíöðäö. Ýóð, áóðóã-áóðóã âÿ ïûðòëàøûã ñà÷ëàðû êèðäÿí áîç ðÿíýÿ ÷àëûðäû. Äÿéèðìè ïàïàüû èñÿ äþøÿìÿéÿ, ìàñàíûí àëòûíà äèéèðëÿíìèøäè. Ýþçÿë ýåéèìëè ãàäûíûí áóðàäà ïåéäà îëìàñû ùàìûíûí äèããÿòèíè þçöíÿ úÿìëÿäè. Ôàéòîí÷óëàð áÿùñëÿøìÿéÿ àðà âåðäèëÿð, ãûçëàð ïû÷ûë äàøäûëàð, î øöáùÿëè øÿõñ èñÿ ãÿëéàíûíû àüçûíäàí ÷ûõàðûá äþøÿìÿéÿ òöïöðäö âÿ áàøûíû õÿôèôúÿ éàíà ÿéäè. Êëîòèëäà ïû÷ûëäàäû: – ×îõ õîø éåðäèð! Áóðàäàí ðàçû ãàëàúàüûìûçû ñàíûðàì. Íþâáÿòè ýÿëèøèìèçäÿ èñÿ ìÿí ôÿùëÿ ãàäûí êèìè ýåéèíÿúÿéÿì. Îíóí ñöðòöëöá-éàüëàíäûüûíäàí èøûëäàéàí òàõòà ìàñàíûí àðõà ñûíäà ùå÷ áèð ÷èì÷èøìÿ âÿ ÷ÿêèíìÿ ùèññè äóéìàäàí îòóðìàã èñòÿ äèéèíè ýþðÿí ãàðñîí òåç éöéöðöá, ìàñàíûí öñòöíäÿ ýþëëÿíÿí ïèâÿíè ãóðóëàäû. Áóíäàí øîêà äöøÿí âÿ ïÿðòëèê äóéàí Äöðóà ñèëèíäðèíè àñìàã ö÷öí àñãû àõòàðäû. Îíó òàïìàäûãäà, ïàïàüûíû éàíûíäàêû ñòóëóí îòóðàúàüûíà ãîéäó. Ñöôðÿéÿ ãîéóí ÿòèíäÿí ðàãó, æèãî1 âÿ ñàëàò ýÿòèðèëäè. 1
Æèãî – ãî÷óí âÿ éà äàíàíûí áóä ùèññÿñèíäÿí ùàçûðëàíàí èðè òèêÿëè ãûçàðòìà (ôð.) 97
Êëîòèëäà äèëëÿíäè: – Áåëÿ éåìÿêëÿðÿ áàéûëûðàì. Çþâãöìäÿ íÿ èñÿ áèð áÿñèòëèê âàð ìÿíèì. Áåëÿ éåðëÿðè Èíýèëèñ êàôåñèíäÿí* äàùà öñòöí òóòóðàì. Ñîíðà ÿëàâÿ åëÿäè: – ßýÿð çþâãöìö òàì îõøàìàã èñòÿéèðñÿíñÿ, îíäà ìÿíè ðÿãñ ìåéäàí÷àñû îëàí áèð éåìÿêõàíàéà àïàð. Áóðàäà, éàõûíëàðäà ìÿí «Áÿéàç êðàëè÷à»* àäëàíàí áåëÿ áèð éåð òàíûéûðàì. Äöðóà ùåéðÿòëÿ õÿáÿð àëäû: – Ñÿíè îðà êèì àïàðûá êè? Ãàäûíà äèããÿò éåòèðÿðÿê àíëàäû êè, âåðäèéè áó ãÿôèë ñóàëäàí î ùÿì ÷àøûá, ùÿì äÿ ïþðòöá: ýþðöíöð, áóíóíëà Äöðóà íÿ èñÿ ìÿùðÿì áèð ìÿòëÿáÿ òîõóíìóøäó. Ãàäûíëàð ö÷öí õàðàêòåðèê îëàí ãûñà òÿðÿä äöääÿí ñîíðà Êëîòèëäà, àõûð êè, äèëÿ ýÿëäè: – Äîñòëàðûìäàí áèðèñè... Áèð àí ñóñóá, ÿëàâÿ åëÿäè: – Èíäè î þëöá. Ãàäûí äÿðèí âÿ ñÿìèìè áèð êÿäÿðÿ ãàïûëàðàã áàõûøëàðûíû éåðÿ äèêäè. Áó õàíûìûí êå÷ìèøèéëÿ áàüëû ùå÷ íÿ áèëìÿäèéè èëê äÿôÿ âÿ ùÿìèí àí Äöðóàíûí àüëûíà ýÿëäè. Ãàäûíûí àøíàëàðû, ÿëáÿòòÿ êè, îëìóøäó. Àììà îíëàð ùàíñû òÿáÿãÿäÿí èìèøëÿð? Äóìàíëû áèð ãûñãàíúëûã, ùÿòòà íèôðÿò ùèññè è÷èíäÿ áàø ãàëäûðäû – èíäèéÿäÿê áèëìÿäèéè ùÿð øåéÿ, îíà âÿ þç âàðëûüûíà éàä îëàí ùÿð øåéÿ ãàðøû íèôðÿò áÿñëÿäè áèð àíäà. Àúûãëà ãàäûíû ñöçäö, îíóí áó ùÿðÿêÿòñèç, éàðàøûãëû ãàôàñûíûí è÷èíäÿ óéóéàí ñèððè ÷þçìÿéÿ ÷àëûøäû: áÿëêÿ, áó áàø èíäèíèí þçöíäÿ äÿ áèð áàøãàñû, éàõóä áàøãàëàðû áàðÿäÿ äöøöíöðäö? Ãàäûíûí õàòèðÿëÿð àëÿìèíÿ áàø âóð ìàã, îðàäà åøÿëÿíìÿê, ùÿð øåéè áèòäè-áèòäè þéðÿíìÿê èñòÿéèðäè î!.. Ãàäûí éåíÿ òÿêëèô åòäè: – Ùÿ, íÿ äåéèðñÿí, äóðóá «Áÿéàç êðàëè÷à»éà ýåäÿêìè? Ýåòñÿê, áó, ìÿíèì÷öí ÿñë áàéðàì îëàúàã. «Åù, îíóí êå÷ìèøèíäÿí ìÿíÿ íÿ âàð àõû?! Áåëÿ áîø øåéäÿí þòðö ãàíãàðà÷ûëûüà äÿéÿðìè ùå÷?!» äåéÿ äöøöíÿíäÿí ñîíðà ýöëöì ñÿéÿðÿê äèëëÿíäè: – ßëáÿòòÿ êè. Ýåäÿê, ÿçèçèì. Êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäà öçöíÿ ùàíñûñà ñèðëè ìÿãàìäàí ñþç åäèðìèø êèìè áèð èôàäÿ âåðÿí ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – Èíäèéÿúÿí áóíó ñÿíÿ òÿêëèô åòìÿéÿ úöðÿòèì ÷àòìûðäû. Ñóáàéñîëóã áèðèñè êèìè ãàäûíëàðûí òÿêáàøûíà ýåäÿ áèëìÿäèêëÿðè áó úöð éåð 98
ëÿðäÿ îëìàüû ùå÷ áèëìÿçñÿí ìÿí íåúÿ ñåâèðÿì. Êàðíàâàëäà ìÿí ìÿêòÿáëè ïàëòàðû ýåéèíÿúÿéÿì, ÷öíêè î êîñòéóìäà ÷îõ ìÿçÿëè ýþðöíöðÿì. Îíëàð ðÿãñ çàëûíà ýèðÿíäÿ ìÿøóãÿñè öðêÿê áèð ðàçûëûãëà îíà ñûüûíñà äà, ùåéðÿò äîëó áàõûøëàðûíû ãàäûí äÿëëàëëàðûíäàí âÿ ÿõëàãñûç ãàäûíëàðäàí ùå÷ àéûðìûðäû. Ùÿð ùàíñû òÿùëöêÿ àíûíäà þçöíö ãîðóìàüû óìàí ìÿøóãÿñè àðàáèð ïîëèñ íÿôÿðèíèí áàçáóðóäëó âÿ ùÿðÿêÿòñèç ôèãóðóíó Äöðóàéà ýþñòÿðìÿêëÿ òÿñêèíëèê òàïûðäû: «Íåúÿ äÿ çÿùìëè áîé-áóõóíó âàð áóíóí!» Îí áåø äÿãèãÿ ñîíðà áóðàäàêû àá-ùàâà ãàäûíûí çÿùëÿñèíè òþêäöéöíäÿí Äöðóà îíó åâèíÿ þòöðìÿëè îëäó. Áóíóí àðäûíúà îíëàð ãàðà úàìààòûí ÿéëÿíäèéè àâàðà éåðëÿðÿ áèð íå÷ÿ äÿôÿ áàø ÷ÿêäèëÿð. Äöðóàéà áÿëëè îëäó êè, ñÿðýÿðäàí þìöð ñöðÿí áîùåìà îíóí ìÿøóãÿñèíÿ õåéëè úàçèáÿäàð ýÿëèð. Êëîòèëäà ýþðöøÿ ÿéíèíäÿ êÿòàí ïàëòàðäà, áàøûíäà èñÿ âîäåâèë ñóá ðåòëÿðèíèí1 áàüëàäûüû ëÿ÷ÿê èëÿ ýÿëèðäè. Õåéëè çþâãëö ýþðöíÿí áó ýåéèì ëÿð åéíè âàõòäà ùÿäñèç ñàäÿ èäè. Áóíóíëà áåëÿ, î, Äöðóàíûí áðèëéàíò ñûðüàëàðûíû, öçöêëÿðèíè, ãîëáàãëàðûíû à÷ìàã áàðÿäÿ òÿêëèôëÿðèíäÿí ùÿð äÿôÿ èìòèíà åäÿð, ùÿìèøÿ àøàüûäàêû ñþçëÿðëÿ âÿçèééÿòäÿí ÷ûõàðäû: – Áîø øåéëÿðäèð! Ùàìû åëÿ áèëèð êè, áóíëàð Ðåéíäÿí ýÿòèðèëÿí àäè äàø-ãàøäûð. Þçöíö éàä ýþçëÿðäÿí ýèçëÿòìÿéè Êëîòèëäà åëÿ äÿâÿãóøó ãÿäÿð áàúàðûðäû. Áó úöð ìàñêàðàäëàðà áþéöê ìåéèë ñàëäûüûíäàí î ÿí ïèñ àä ÷ûõàðàí ôàùèøÿõàíàëàðà äà àéàã à÷ìûøäû. Äöðóàäàí õàùèø åäèðäè êè, ôÿùëÿ ãèéàôÿñèíÿ ýèðñèí, ùàëáóêè àøíàñû áàùàëû ðåñòîðàíëàð ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëàí êîñòéóìóíäàí ùå÷ úöð âàç êå÷ìèðäè. Ùÿòòà ñèëèíäðèíè äÿ éóìøàã, êå÷ÿ øëéàïàéà äÿéèøìÿêäÿí èìòèíà åäèðäè. Îíóí ìöãàâèìÿòèíè ãûðà áèëìÿéÿí ãàäûí þçöíÿ áåëÿ òÿñÿëëè âåðèðäè: – Åëÿ çÿíí åäÿúÿêëÿð êè, ìÿí çÿíýèí áèð åâèí ãàðàâàøûéàì, áó êöáàð îüëàí èñÿ ìÿíè þç òîðóíà ñàëìàã èñòÿéèð. Áó òèï ìÿçùÿêÿëÿð ãàäûíà ýþðöíìÿìèø ùÿçç áàüûøëàéûðäû. Óúóç âàðè âÿ ñèãàðåò òöñòöñöíäÿ öçÿí éåìÿêõàíàëàðà ýèðèá, ñûíûã-ñàë õàã òàõòà ìàñàíûí äþâðÿñèíäÿêè äÿìèðàéàãëû ñòóëëàðäà îòóðóðäóëàð. Áåëÿ ìÿêàíëàðûí ùàâàñûíäà, àäÿòÿí, áàëûã ãûçàðòìàñûíûí ãàòû òöñòö ñö àñûëûá ãàëûðäû, ÷öíêè íàùàðäàí ñîíðà áóðàíû ùàâàëàíäûðìûðäûëàð. 1 Ñóáðåò – âîäåâèë òàìàøàëàðûíäà þç ñàùèáèíèí ìÿùðÿì ñèðëÿðèíäÿí õÿáÿðäàð îëàí øÿí âÿ ùèéëÿýÿð ãàðàâàø
99
Ñòÿêàíëàðäàêû è÷êèëÿðèíè ãóðòóìëàéàí êèøèëÿð áèð òÿðÿôäÿ ùûðûëäàøûðäû ëàð. Áó ãÿðèáÿ úöòëöéö òÿÿúúöáëÿ ñöçÿí ãàðñîí îíëàðûí ãàáàüûíà èêè ãÿäÿù àëáàëûäàí ÷ÿêèëìèø è÷êè ãîéóðäó. Áó ãûðìûçû ðÿíýëè è÷êèíè öðêÿê-öðêÿê, ùÿéÿúàíëà âÿ çþâãëÿ, ùÿì äÿ êè÷èê ãóðòóìëàðëà è÷ÿí ãàäûí ÿòðàôûíäàêûëàðû íàðàùàò âÿ àòÿøèí áàõûøëàðëà ñöçöðäö. Ùÿð äÿôÿ áîüàçûíäàí íþâáÿòè àëáàëû i÷kisini è÷ÿðè þòöðÿíäÿ, ñàíêè, áèð úèíàéÿò èøëÿéèðäè î. È÷èíè éàõàí âÿ òóðø äàäàí è÷êè íèí ùÿð äàìëàñû îíà àéûá âÿ éîëâåðèëìÿç áèð ñó÷ èøëÿäèéèíè àøûëàéûðäû. Äàùà ñîíðà ãàäûí ïÿñäÿí: – Äóð ýåäÿê áóðàäàí, – äåéèðäè. Ãàëõûá ýåäèðäèëÿð. Áàøûíû àøàüû ñàëûá èðÿëèëÿéÿíäÿ, î, ñÿùíÿíè òÿðê åäÿðêÿí ãûñà âÿ úÿëä àääûìëàð àòàí àêòðèñàëàðû õàòûðëàäûðäû. Äèð ñÿêëÿðèíè ìàñàëàðà ãîéàí ñÿðõîøëàðûí àðàñûíäàí êå÷ÿíäÿ îíëàð áó õàíûìû ãÿçÿá âÿ òÿÿúúöá äîëó áàõûøëàðëà ñöçöðäöëÿð. Àíúàã êàíäàðû êå÷ÿíäÿí ñîíðà î, ñîíñóç áèð òÿùëöêÿäÿí ñîâóøóáìóø êèìè ðàùàò êþêñ þòöðÿ áèëèðäè. Áÿçÿí èñÿ áöòöí áÿäÿíè ó÷óíàí áó ãàäûí àøíàñûíà äåéèðäè: – ßýÿð áó úöð éåðäÿ ìÿíè òÿùãèð åòñÿéäèëÿð, ñÿí íåéëÿéÿðäèí, ùÿ? Þçöíäÿíðàçû êèøèíèí úàâàáû áåëÿ îëóðäó: – Ùÿ-ÿ, áàõ îíäà ýþðÿðäèí ñÿíè íåúÿ ãîðóéóðàì! Áóíà ñåâèíÿí ãàäûí àøíàñûíûí ÿëèíè ñûõûðäû: áÿëêÿ äÿ, èíäè î, ãÿë áèíèí äÿðèíëèéèíäÿ þçöíöí òÿùãèð îëóíìàñûíû âÿ áèð äàâàéà áàèñ îëìàüû, ñåâäèéè êèøèíèí îíóí öñòöíäÿ áó àâàðàëàðëà ñàâàøìàñûíû ÷îõ èñòÿéèðäè. Àììà ùÿôòÿäÿ èêè-ö÷ êÿðÿ òÿêðàðëàíàí áó ýÿçèíòèëÿð Äöðóàíûí úàíûíû ñûõûðäû. Ùÿì äÿ êè ùÿð äÿôÿ ôàéòîí÷óéà âÿ è÷êèëÿðÿ õÿðúëÿäèéè éàðûì ëóèäîðó ãàçàíìàã ö÷öí þçöíö îäà-ñóéà âóðóðäó. Äÿìèðéîë Èäàðÿñèíäÿ èøëÿäèéè âàõòëà ìöãàéèñÿäÿ èíäè î, ùÿäñèç àüûð øÿðàèòäÿ éàøàéûðäû, ÷öíêè æóðíàëèñòëèéÿ áàøëàäûüû èëê àéëàðäà õåéëè ïóë äàüûòìûø âÿ öìèä åëÿìèøäè êè, éàõûí âàõòäà ÿëèíÿ èðè áèð ìÿáëÿü ýÿëÿúÿê. Áåëÿúÿ ÿëèíäÿ-îâúóíäà îëàíû éåëÿ âåðìèø, ïóë ãàçàíìàüà àïàðàí éîëëàðû þç öçöíÿ ãàïàìûøäû. ßí ñàäÿ öñóë îëàí êàññàäàí áîðú ýþòöðìÿ äÿ îíóí ö÷öí ÿë÷àòìàç áèð øåéÿ ÷åâðèëìèøäè: äþðä àéëûã ìààøûíû ãàáàãúàäàí àëìûøäû, öñòÿëèê, ñÿòèðáàøû ãîíîðàð îëà ðàã îíà àëòû éöç ôðàíê þäÿíìèøäè. Ôîðåñòéåäÿí éöç ôðàíê, ïóë êèñÿñè ùàìû ö÷öí à÷ûã îëàí Æàê Ðèâàëäàí ö÷ éöç ôðàíê áîðú àëìûøäû. Áóíëàðäàí ÿëàâÿ, öç ãàðàñû ñàéûëàúàã õûðäà, éÿíè áåøëÿ èéèðìè ôðàíê àðàñûíäà äÿéèøÿí áîðúëàðûíûí ñàéûíû äà èòèðìèøäè. 100
Äàùà éöç ôðàíê áîðúó ùàðàäàí òàïìàã áàðÿäÿ ìÿñëÿùÿò èñòÿ äèéè Ñåí-Ïîòåí äÿ, éåòÿðèíúÿ ÷îõáèëìèø îëìàñûíà ðÿüìÿí, îíà êþìÿê åäÿ áèëìÿäè. Äöðóàíûí ãÿëáèíäÿ ÿââÿëêè äþíÿìëÿ ìöãàéè ñÿäÿ îíó äàùà áåòÿð ÿçÿí áó äèëÿí÷è äóðóìà ãàðøû áèð öñéàí áàø ãàëäûðìàãäàéäû. È÷èíäÿêè ëàë âÿ áöòöí äöíéàéà ãàðøû éþíÿëÿí íèôðÿò äóðìàäàí øþëÿëÿíèðäè. Àðòûã î, ùÿð áîø, ìÿíàñûç øåéäÿí þòðö þçöí äÿí ÷ûõìàüà áàøëàìûøäû. Òåç-òåç þçöíÿ áåëÿ áèð ñóàë âåðèðäè: ÿýÿð î, ùÿð úöð äÿáäÿáÿäÿí èìòèíà åäèá þç êåôè ö÷öí ïóë õÿðúëÿìèðñÿ, áÿñ îíäà íèéÿ àéëûã õÿðú ëÿðè îðòà ùåñàáëà, òÿõìèíÿí, ìèí ôðàíê úèâàðûíäà îëóð? Àììà ñàäÿ ùåñàáäàí àøàüûäàêûëàð áÿëëè îëóðäó: äÿáäÿáÿëè ðåñòîðàíäà ãÿëéàíàëòû ñÿêêèç, íàùàð îí èêè ôðàíêàäûð, áó èñÿ åëÿéèð áèð ëóèäîð. Áóíà áàðìàã ëàðûí àðàñûíäàí ñó êèìè àõûá ýåäÿí îí ôðàíê úèáõÿðúëèéèíè äÿ ÿëàâÿ åòìÿê ëàçûìäûð, – áó åëÿäè îòóç ôðàíê. Ýöíäÿ îòóç ôðàíê èñÿ àéäà äîããóç éöç ôðàíê äåìÿêäèð. Ùÿì äÿ áó ìÿáëÿüÿ ýåéèì, àéàããàáû, àëò ïàëòàðû, úàìàøûð âÿ ñàèð äàõèë äåéèë. Äåêàáðûí îí äþðäöíÿ îíóí úèáèíäÿ áèðúÿ ñó äà ãàëìàìûøäû. Ùÿð íÿ ãÿäÿð áàø ñûíäûðñà äà, áîðú èñòÿéÿúÿê áèðèñè àüëûíà ýÿëìÿäè. Êå÷ìèøäÿ òåç-òåç åëÿäèéè êèìè, ñÿùÿð ãÿëéàíàëòûñûíäàí èìòèíà åëÿäè: ÷ûëüûí âÿ ãàéüûëû ùàëäà áöòöí ýöíöíö ðåäàêñèéàäà âóðíóõäó. Ñààò äþðäÿ ãàëìûø ìÿøóãÿñèíäÿí áó ìÿçìóíäà «ìàâè âÿðÿã» àëäû: «Èñòÿéèðñÿí áèðýÿ íàùàð åäÿê? Ñîíðà èñÿ áèð éåðÿ áàø ÷ÿêÿðèê». Ùÿìèí äÿãèãÿ úàâàá éàçäû: «Íàùàð åòìÿéèì ìöìêöí äåéèë». Àììà ñîíðà ãàäûíëà êå÷èðÿúÿéè õîø àíëàðäàí èìòèíàíûí ìÿíàñûçëûüûíû àíëàéûá, àëòäàí ÿëàâÿ åëÿäè: «Ñààò äîããóçäà ìÿíçèëèìèçäÿ ñÿíè ýþç ëÿéÿúÿéÿì». Òåëåãðàì ïóëó þäÿìÿìÿê ö÷öí ìÿêòóáó ðåäàêñèéà ãàñèäëÿ ðèíäÿí áèðèéëÿ éîëëàéàíäàí ñîíðà íàùàð ïóëóíó ùàðàäàí ÷ûõàðìàã áàðÿäÿ äöøöíìÿéÿ áàøëàäû. Ñààò éåääèíè âóðàíà ãÿäÿð î ùå÷ áèð âàðèàíò òàïà áèëìÿìèøäè. Àúûíäàí àðòûã ìÿäÿñè ñûéðûëûðäû. ×àðÿñèçëèê ùèññè ãÿôëÿòÿí áöòöí âàðëû üûíà ùàêèì êÿñèëäè. Èø éîëäàøëàðûíûí ùàìûñû ýåäÿíäÿí ñîíðà çÿíýè áàñäû. Àäÿòÿí, ýåúÿ ãàðîâóëó ÷ÿêÿí ãàïû÷û îíà éàíàøäû. Äöðóà ÿñÿáè ùàëäà úèáëÿðèíè åøÿëÿéèá, ÷àøãûí ùàëäà îíà äåäè: – Áóðà áàõ, Ôóêàð, ïóëãàáûì åâäÿ ãàëûá, òÿúèëè Ëöêñåìáóðã áàüûíäà øàì éåìÿéèíÿ ýåòìÿëèéÿì. Ôàéòîí ö÷öí ìÿíÿ ÿëáîðúó ÿëëè ñó âåð äÿ. 101
Úèáèíäÿí ö÷ ôðàíê ÷ûõàðàí ãàïû÷û ñîðóøäó: – Úÿíàá Äöðóà, áÿëêÿ, ÷îõ ëàçûì èäè? – Éîõ, éîõ, áó êèôàéÿòäèð. ×îõ-÷îõ òÿøÿêêöðëÿð. Ýöìöø ñèêêÿëÿðè àëàí Äöðóà ãà÷àðàã ïèëëÿëÿðè åíäè. Þìðöíöí î ïóëñóç ÷àüëàðûíäà äÿôÿëÿðëÿ ãàðíûíû äîéóðäóüó ùÿìèí î éåìÿê õàíàäà àúëûüûíû éåíäè. Ñààò äîããóçäà èñÿ êè÷èê ãîíàã îòàüûíäàêû áóõàðûíûí áàøûíäà àéàãëàðûíû èñèòìÿêëÿ ìÿøóãÿñèíèí éîëóíó ýþçëÿéèðäè. È÷ÿðè ýèðÿí ãàäûí øÿí âÿ áÿõòÿâÿð ýþðöíöðäö, àéàçäàí éàíàãëàðû àëëàíìûøäû. Îíäàí òÿêëèô ýÿëäè: – Áÿëêÿ, ÿââÿëúÿ ÷ûõûá áèð àç äîëàøàã, ñîíðà ñààò îí áèðÿ ãàëìûø åâÿ ãàéûäàã? ßúÿá ùàâà âàð! Êèøè ìûçûëäàíäû: – Íèéÿ êè? Áóðà äà ïèñ äåéèë. Øëéàïàñûíû ÷ûõàðòìàéàí Êëîòèëäà ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Áèð áèëñÿí íåúÿ àé ÷ûõûá! Áåëÿ ùàâàäà äîëàøìàã ÿñë ëÿççÿòäèð. – Éÿãèí êè, áåëÿäèð, àììà ìÿíèì ýÿçìÿëè ùàëûì éîõäóð. Î, àúûãëà ýþçëÿðèíè èøûëäàòäû. Êëîòèëäà áóíäàí ùÿì ùåéðÿòëÿíäè, ùÿì èíúèäè. – Íÿ îëóá ñÿíÿ? – äåéÿ ñîðóøäó. – Áó íÿ äàíûøûãäûð áåëÿ? Ìÿí ýÿçèá-äîëàøìàã èñòÿéèðÿìñÿ, ñÿíèí íèéÿ áóíà àúûüûí òóòóð? Éåðèíäÿí äèê àòûëàí Äöðóà ãûçüûí áèð òÿðçäÿ äåäè: – Ìÿí àúûãëàíìûðàì! Ñàäÿúÿ îëàðàã, áóíäàí áåçìèøÿì. Âÿñ ñaëàì! Õàíûì äå Ìàðåë òÿðñëèêëÿ ðàñòëàøàíäà ÿñÿáèëÿøÿí, êîáóäëóüà ãàðøû èñÿ òàì äþçöìñöç àäàìëàðäàí èäè. Äöðóàíû ãÿçÿáëÿ ñöçÿí ãàäûí ñîéóã áèð ãÿòèééÿòëÿ äåäè: – Ìÿí áó òÿðçäÿ äàíûøûãëàðà àäÿòêÿð äåéèëÿì. Îíäà òÿê ýåäÿ ðÿì. Ùÿëÿëèê! Èøèí úèääèëèéèíè ñåçÿí Äöðóà îíà ñàðû úóìóá ãàäûíûí ÿëëÿðèíè þïìÿéÿ áàøëàäû. Äèë-àüûç åëÿäè: – Áàüûøëà ìÿíè, ÿçèçèì, áàüûøëà. Áó ýöí ÷îõ ÿñÿáè âÿ úûðíàìûø âÿçèééÿòäÿéÿì. Èøäÿ èñÿ íåúÿ ãàíãàðà÷ûëûãëàðëà, àíëàøìàçëûãëàðëà ðàñòëàøäûüûìû ñÿí äÿ áèëèðñÿí... Áèð ãÿäÿð éóìøàëñà äà, ãÿçÿáè òàì éàòìàéàí ãàäûí åòèðàç åëÿäè: – Áóíëàðûí ìÿíÿ äÿõëè éîõäóð. Áóðà äà îíà ýþðÿ ýÿëìÿìèøÿì êè, áöòöí àúûüûíû ìÿíäÿí ÷ûõàñàí. 102
Ãàäûíû ãóúàãëàéûá äèâàíà ñàðû àïàðäû: – Ãóëàã àñ äà, ýþçÿëèì, õÿòðèíÿ äÿéìÿê èñòÿìèðäèì. Äöøöíìÿ äÿí äåäèì áóíëàðû. Îíó ýöúëÿ äèâàíà îòóðäóá, ãàðøûñûíäà äèç ÷þêäö: – Ìÿíè áàüûøëàäûíìû? Äå êè áàüûøëàäûì. – Áóíó áèð äÿ òÿêðàðëàìàéàúàãñàíñà, áàüûøëàéûðàì, – äåéÿ ñîéóã úàâàá âåðÿí ãàäûí äåäè: – Èíäè èñÿ ýÿçèíòèéÿ ÷ûõûðûã. Äèçëÿðè öñòÿ äóðàí êèøè îíóí àéàãëàðûíû ãóúàãëàéàðàã ìûçûëäàäû: – Åâäÿ ãàëàã, éàëâàðûðàì ñÿíÿ. Õàùèø åäèðÿì. Áó ñÿôÿð ìÿíÿ ýöçÿøòÿ ýåò. Áó àõøàìû áóðàäà, áóõàðûíûí éàíûíäà, ñÿíèíëÿ áàøáàøà êå÷èðìÿéè åëÿ èñòÿéèðÿì êè. «Ùÿ» äå, éàëâàðûðàì ñÿíÿ, «ùÿ» äå, íîëàð... Ãàäûí ñÿðò øÿêèëäÿ: – Éîõ, – äåäè. – Ìÿí ýÿçìÿê èñòÿéèðÿì âÿ ñÿíèí øûëòàãëûãëàðûíà äþçìÿê ìÿúáóðèééÿòèíäÿ äåéèëÿì. Êèøè äÿ ñþçöíäÿí äþíìöðäö: – Éàëâàðûðàì ñÿíÿ. Ùÿì äÿ ìÿíè áóíà áèð ñÿáÿá, úèääè áèð ñÿáÿá âàäàð åäèð... Ãàäûí äåäèéèíäÿ äóðäó: – Õåéð. Èñòÿìèðñÿíñÿ, áóíó þçöí áèëÿðñÿí. Òÿêáàøûíà ýåäÿðÿì. Õóäàùàôèç. Ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ îíóí ÿëëÿðèíäÿí ãóðòóëàí ãàäûí ãàïûéà ñàðû éþíÿëäè. Àéàüà ãàëõàí êèøè îíó ãóúäó: – Êëî, ìÿíèì êè÷èê Êëîì, ìÿíèì áèð ñÿáÿáèì âàð àõû. Ãàäûí äàéàíûá îíóí öçöíÿ áàõäû: – Éàëàí äåéèðñÿí... Íÿ ñÿáÿáäèð î? Êèøè íÿ äåéÿúÿéèíè áèëìÿäèéèíäÿí ïþðòäö. Êëîòèëäà þçöíäÿí ÷ûõàðàã ÷ûìõûðäû: – Ýþðäöí êè, éàëàí äåéèðñÿí... Éàðàìàç! Ýþçëÿðè éàøàðàí ãàäûí îíóí ÿëèíäÿí ñûéðûëûá ÷ûõäû. Áó ãàäûíû èòèðìÿìÿê ö÷öí ùÿð øåéè åòèðàô åòìÿéÿ ùàçûð îëàí êèøè, öçýöí ùàëäà îíóí ÷èéèíëÿðèíäÿí òóòàðàã ÷àðÿñèç áèð ñÿñëÿ äèë ëÿíäè: – Úèáèìäÿ áèðúÿ ñó äà éîõäóð... Áèëäèí?! Ãàäûí äþíöá îíóí ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõìàãëà, ñàíêè, äåéèëÿí ëÿðèí ùÿãèãèëèéèíè éîõëàäû. – Íÿ îëóá àõû? 103
Êèøè ÷óüóíäóð êèìè ãûçàðäû: – Úèáèìäÿ áèðúÿ ñó äà éîõäóð. Áàøà äöøöðñÿí? Íÿ ôðàíêûì, íÿ éàðûì ôðàíêûì âàð. ßýÿð èíäè êàôåéÿ ýèðèá áèð ãÿäÿù ëèêþð è÷ñÿê, îíó þäÿéÿúÿê ïóëóì éîõäóð. Ñÿí äÿ ìÿíè áó úöð àøàüûëàéûúû øåéëÿðäÿ åòèðàôà ìÿúáóð åäèðñÿí. Àõû ìÿí ñÿíÿ ãîøóëóá ýåòñÿì, ìàñà àðõàñûíäà íÿñÿ ñèôàðèø åäÿíäÿí ñîíðà öñòöìäÿ ïóë îëìàäûüûíû ìÿí íåúÿ ðàùàòéàíà äèëÿ ýÿòèðÿ áèëÿðÿì?! Ãàäûí êÿñêèí áàõûøëàðûíû îíäàí àéûðìûðäû: – Äåìÿëè, áó... áèð ýåð÷ÿêäèð? Áèð ýþç ãûðïûìûíäà Äöðóà øàëâàðûíûí, æèëåòèíèí âÿ ïåíúÿéèíèí úèáëÿðèíè ÷åâèðäè. Äèøëÿðèíè ãûúàéàðàã äåäè: – Ùÿ, èíäè íåúÿ... àðõàéûí îëäóí? Ãàäûí ãîëëàðûíû éàíà à÷ûá ñÿìèìè øÿêèëäÿ êèøèíèí áîéíóíà ñàðûëäû: – Àù, ìÿíèì çàâàëëûì!.. Ìÿíèì çàâàëëû îüóë-áå÷ÿì... ìÿí ùàðà äàí áèëèì! Áÿñ áó äóðóìà íåúÿ äöøäöí àõû? Ãàäûí îíó îòóðòäó, þçö îíóí äèçëÿðè öñòÿ ÿéëÿøäè, ãîëëàðûéëà áîéíóíó ãóúàãëàäû, âàõòàøûðû áûüûíäàí, äîäàãëàðûíäàí, ýþçëÿðèíäÿí þïìÿêëÿ êèøèíè þç äÿðäèíè à÷ìàüà ìÿúáóð åëÿäè. Äöðóà öðÿê äàüëàéàí áèð ÿùâàëàò óéäóðäó: ýóéà, î, àòàñûíû áèð õÿòà-áÿëàäàí ãóðòàðìàã ö÷öí áöòöí îëàí-ãàëàíûíû îíà âåðäèéèíäÿí õèðòäÿéÿúÿí áîðúà ýèðèá. – Áó ýåäèøëÿ, ÿí àçû, àëòû àé àú-éàëàâàú äîëàíìàëûéàì, ÷öíêè ÿëèìäÿ-îâúóìäà ùå÷ íÿ éîõäóð, – äåäè. – Ùÿéàòäà ùÿð øåé îëóð. Àììà áóíóíëà áåëÿ, ñûðô ïóëñóçëóüà ýþðÿ ãÿìëÿíìÿéÿ äÿéìÿç. Ãàäûí îíóí ãóëàüûíà ïû÷ûëäàäû: – Èñòÿéèðñÿíñÿ, ñÿíÿ áîðú ïóë âåðèì. Êèøè äÿéàíÿòèíè ãîðóéàðàã äèëëÿíäè: – Úàíûì ìÿíèì, ñÿí ùÿäñèç õåéèðõàùñàí. Àììà õàùèø åäèðÿì, áèð äàùà áó áàðÿäÿ äàíûøìàéàã. Éîõñà ìÿíëèéèìÿ òîõóíóð. Ãàäûí ñóñäó. Áèð àí ñîíðà êèøèíè àüóøóíäà ñûõàí ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – Ùå÷ þçöí äÿ òÿõìèí åäÿ áèëìÿçñÿí êè, ñÿíÿ íåúÿ àøèãÿì! Î àõøàì áó àøèãëÿðèí ùÿéàòûíäà óíóäóëìàç àõøàìëàðäàí áèðè îëäó. Ýåòìÿéÿ ùàçûðëàøàí ãàäûí òÿáÿññöìëÿ äåäè: – Ñÿíèí äóðóìóíäàêû áèðèñè ö÷öí, éÿãèí, ãÿôèëäÿí úèáèíäÿ âÿ éà ïåíúÿéèíèí öçöéëÿ àñòàðû àðàñûíäà ùÿð ùàíñû ñèêêÿ òàïìàã ÷îõ õîø áèð øåé îëàð. Äîüðóäóðìó? 104
Êèøè òàì ñÿìèìèééÿòëÿ: – Ùÿð ùàëäà! – äåäè. Ùàâàíûí õåéëè ýþçÿë îëäóüóíó áÿùàíÿ ýÿòèðÿí ãàäûí åâÿ ïèéàäà ýåòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäè. Éîë áîéó î, ùåéðàíëûãëà aéû ñöçöðäö. Ñîéóã âÿ ïàðëàã áèð ýåúÿéäè: àäÿòÿí, áåëÿ ýåúÿëÿð ãûøûí ýÿëèøèíè ìöæäÿëÿéèð. Õÿôèô àéàç àäàìëàðû âÿ àòëàðû éåéèí òÿðïÿíìÿéÿ âàäàð åëÿéèðäè. Ñÿêèéÿ äÿéÿí àéàããàáû äàáàíëàðû òàããûëòû ãîïàðûðäû. Àéðûëàíäà ãàäûí ñîðóøäó: – Èñòÿéèðñÿíñÿ, áèðèýöí ýþðöøÿê. – ßëáÿòòÿ, èñòÿéèðÿì. – Åéíè ñààòäà? – Åéíè ñààòäà. – Åëÿ èñÿ ýþðöøÿíÿäÿê, ÿçèçèì. Ñîíðà îíëàð àøèãëÿð êèìè þïöøäöëÿð. Éåéèí àääûìëàðëà åâèíÿ öç òóòàí êèøè áó âÿçèééÿòäÿí íåúÿ ÷ûõ ìàã, ñàáàù íÿ åòìÿê áàðÿäÿ áàø ñûíäûðûðäû. Ãàïûñûíû à÷ìàã ö÷öí æèëåòèíèí úèáèíäÿ êèáðèò àõòàðàíäà î, áàðìàãëàðûíûí ñèêêÿéÿ òîõóí ìàñûíäàí õåéëè ùåéðÿòëÿíäè. Êèáðèòè éàíäûðàí êèìè ñèêêÿíè ÿëèíÿ àëûá áàõäû. Áó, ãûçûë èéèðìè ôðàíêëûã èäè! Îíà åëÿ ýÿëäè êè, èíäèúÿ àüëûíû èòèðÿúÿê. Ñèêêÿíè ÿëèíäÿ î öç-áó öçÿ ÷åâèðÿðêÿí îíóí úèáèíÿ íåúÿ äöøÿ áèëÿúÿéèíè àíëàìàüà ÷àëûøäû. Àõû áó ïóë îðà ýþéäÿí äöøÿ áèëìÿçäè êè! Áóíó àíëàéûíúà èñÿ ãûçûøûá þçöíäÿí ÷ûõäû. Áó ýöí ìÿøóãÿñè ïóë ñûõûíòûñû ÷ÿêÿí, úèáèéëÿ ïåíúÿéèíèí àñòàðû àðàñûíà äûüûðëàíàí ñèêêÿíè òàïàí áèðèñèíèí ñåâèíúèíè éàøàòìûøäû îíà. Áåëÿ ÷ûõûðäû êè, ãàäûí îíà ñÿäÿãÿ âåðìèøäè. ßúÿá áèàáûð÷ûëûã èäè! Î ñþéöø ñþéäö. – Éàõøû! Áèðèýöí îíà ùÿääèíè áèëäèðÿðÿì! Áèð îí áåø äÿãèãÿ áàøáåéíèíè õàðàá åäèì, î äà áàõñûí! Ùèêêÿëè âÿ òÿùãèð îëóíìóø ùàëäà éàòàüûíà óçàíäû. Ñöáù òåçäÿí îéàíäû. Àúëûãäàí áèðòÿùÿð îëìóøäó. Ñààò èêèäÿí òåç éàòàãäàí ãàëõìàìàã ö÷öí òÿêðàð éóõóëàìàüà ÷àëûøäû. Ñîíðà þç-þçöíÿ äåäè: – Éîõ, áó – ÷ûõûø éîëó äåéèëäèð âÿ ìÿí íÿéèí áàùàñûíà îëóðñà îëñóí ïóë ãàçàíìàüûí áèð éîëóíó òàïìàëûéàì. Áàéûðäà àüëûíà ùÿð ùàíñû áèð ôèêèð ýÿëÿð äåéÿ, Äöðóà åâäÿí ÷ûõäû. 105
Àììà àüëûíà ôÿðëè-áàøëû ùå÷ áèð èäåéà ýÿëìÿäè. Ðåñòîðàíëàðûí þíöíäÿí êå÷ÿíäÿ èñÿ àüçûíûí ñóéó àõäû. Öçö ýöíîðòàéà äîüðó: «Î èéèðìè ôðàíêäàí áèð ãÿäÿð õÿðúëÿéèì. Ãàëàíûíû èñÿ ñàáàù Êëîòèë äàéà ãàéòàðàðàì» äåéÿ ãÿò åëÿäè. Ïèâÿõàíàäà èêè ôðàíê éàðûì õÿðúëÿäè. Ðåäàêñèéàéà äàõèë îëàí êèìè ö÷ ôðàíêû ãàïû÷ûéà ãàéòàðäû: – Àëûí, Ôóêàð, áó, äöíÿí àõøàì ñÿíäÿí ôàéòîí ö÷öí àëäûüûì áîðúäóð. Àõøàì éåääèéÿ êèìè ÷àëûøäû. Ñîíðà éåìÿéÿ éîëëàíäû âÿ äàùà ö÷ ôðàíê õÿðúëÿäè. Àõøàì è÷äèéè èêè ïàð÷ ïèâÿ óúáàòûíäàí ýöíëöê õÿðú ëÿðè äîããóç ôðàíê îòóç ñàíòèìÿ éöêñÿëäè. Áó áèðúÿ ýöí ÿðçèíäÿ îíóí áîðú ïóë âÿ éà äîëàíûøûã ö÷öí ùÿð ùàíñû éåíè ãàéíàã òàïìàñû èìêàí xaricindÿ îëäóüóíäàí ñàáàùêû ýöí ìÿøóãÿñèíÿ ãàéòàðìàüû äöøöíäöéö ùÿìèí î èéèðìè ôðàíêûí äàùà àëòû ôðàíê éàðûìûíû õÿðúëÿäè. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ãàäûíëà ýþðöøÿ ýÿëäèéè âàõò úèáèíäÿ âóð-òóò äþðä ôðàíê èéèðìè ñàíòèìè ãàëìûøäû. Ãàíû èò ãàíûíà äþíìöøäö. Ìÿøóãÿñèíÿ ùÿð øåéè îëäóüó êèìè à÷ûá äåìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäè. Îíà áóíëàðû äåéÿúÿêäè: «Úèáèìÿ ãîéäó üóí î èéèðìè ôðàíêû òàïäûüûìû, éÿãèí, áèëèðñÿí. Äöíÿíäÿí áÿðè äóðó ìóì äÿéèøìÿäèéèíäÿí î ïóëó, ùÿëÿëèê, ñÿíÿ ãàéòàðà áèëìÿéÿúÿéÿì, ÷öíêè ïóë òàïìàã ö÷öí ùå÷ áèð èìêàí éàðàíìàäû. Àììà ýÿëÿí ýþðöøöìöçäÿ ñÿíÿ îëàí áîðúóìó ìöòëÿã ãàéòàðàúàüàì». Ìÿíçèëÿ ýèðÿí ãàäûí îíó öðêÿê, ìåùðèáàí âÿ ñûíàéûúû íÿçÿðëÿðëÿ ñöçäö. Ýþðÿñÿí, àøíàñû îíó íåúÿ ãàðøûëàéàúàãäû? À÷ûãëàìàíû, áèð àç äà îëñà, åðòÿëÿìÿê ö÷öí ãàäûí àøíàñûíà óçóí-óçàäû áèð þïöø áÿõø åëÿäè. Äöðóà áó àðà äöøöíöðäö: «Áó áàðÿäÿ îíóíëà äàíûøìàã ôöðñÿòèì îëàúàã. Ñàäÿúÿ, áóíóí ö÷öí óéüóí áèð ìÿãàì ñå÷ìÿëèéÿì». Àììà íÿ ìÿãàì òàïäû, íÿ äÿ ãàäûíà äåéèëÿúÿê òóòàðëû ñþçëÿð: ÷öíêè áó ãûúûãëàíäûðûúû ñþùáÿòÿ íåúÿ áàøëàéàúàüûíû áèëìèðäè. Ýÿçèíòèéÿ ÷ûõìà òÿêëèôè åäÿí ãàäûí èñÿ îíóíëà ÷îõ ñûúàã äàâðàíûðäû. Ýåúÿéàðûñû àéðûëäûãëàðû çàìàí ãàðøûäàêû ùÿôòÿíèí ÷ÿðøÿíáÿ ýöíö ýþðöøìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäèëÿð, ÷öíêè ãàäûí àðä-àðäà áèð íå÷ÿ çèéàôÿòÿ äÿâÿò àëìûøäû. Ñÿùÿðèñè ýöí Æîðæ Äöðóà ðåñòîðàíäà ãÿëéàíàëòû åëÿäè. Þäÿìÿ ö÷öí úèáèíäÿ ãàëàí äþðä ôðàíêû ÷ûõàðìàã èñòÿéÿíäÿ ÿëèíÿ êå÷ÿí áåø ñèêêÿäÿí áèðèñèíèí ãûçûë îëäóüóíóí ôÿðãèíÿ âàðäû. 106
ßââÿëúÿ äöøöíäö êè, áÿëêÿ, þòÿí ýöí îíà ïóëóí ãàëûüû ãàé òàðûëàíäà áèð éàíëûøëûã îëóá. Àììà òåçëèêëÿ ùÿð øåéè àíëàäûüû ö÷öí öðÿéè òÿëàøëà äþéöíäö: äåéÿñÿí, áó àë÷àëäûúû ñÿäÿãÿ îíóí éàõàñûíû ÿìÿëëè-áàøëû òàïìûøäû. Ãàäûíà äöíÿí ùå÷ íÿ äåìÿäèéè ö÷öí ùåéèôñèëÿíèðäè èíäè! ßýÿð îíà áó áàðÿäÿ áèð-èêè ñÿðò ñþç äåñÿéäè, éÿãèí, áó ùàë òÿêðàðëàí ìàçäû. Ñîíðàêû äþðä ýöí ÿðçèíäÿ áåø ëóèäîð ïóë òàïìàã ö÷öí âàõòàøûðû úÿùäëÿð ýþñòÿðñÿ äÿ, ùàìûñû ïó÷à ÷ûõäû âÿ áóíà ýþðÿ äÿ Êëîòèëäàíûí âåðäèéè èêèíúè ëóèäîðó äà õÿðúëÿäè. Áóíäàí ñîíðàêû èëê ýþðöøëÿðèíäÿ ãàäûíà: «Áóðà áàõ, áó îéóí áàçëûüû áóðàõ, éîõñà ìÿíè, ýåð÷ÿêäÿí, úèí àòûíà ìèíäèðÿúÿêñÿí» äåñÿ äÿ, ìÿøóãÿñè äàùà áèð èéèðìèôðàíêëûüû îíóí øàëâàðûíûí úèáèíÿ àòìàã èìêàíû ãàçàíäû. Ïóëó òàïàíäà Äöðóà äåéèíäè: «Øåéòàí!» Àììà öñòöíäÿ áèðúÿ ñàíòèìè äÿ îëìàäûüûíäàí áó ïóëó, ÿë àëòäà áóëóíñóí äåéÿ, æèëåòèíèí úèáèíÿ ãîéäó. Âèúäàíûíû ñàêèòëÿøäèðìÿê ö÷öí: «Ïóëóí ùàìûñûíû îíà áèðäÿí ãàéòàðàúàüàì. Îíñóç äà áóíëàðû îíäàí áîðú êèìè àëûðàì». Àõûð êè, ãàðøûñûíäà èëàí êèìè äèë ÷ûõàðàí áó àäàìà êàññèðèí ðÿùìè ýÿëäè âÿ îíà ýöíäÿ áåø ôðàíê þäÿìÿéÿ ðàçûëàøäû. Áó ìÿáëÿü îíóí éåìÿéèíÿ àíúàã ÷àòûðäû, îíà ýþðÿ äÿ àëòìûø ôðàíêà éöêñÿëÿí áîðúóí áó ñàéÿäÿ ãàéòàðûëìàñûíû äöøöíìÿê éåðñèç èäè. Áó àðà Êëîòèëäàíûí Ïàðèñèí ÿí àâàðà ýóøÿëÿðèíÿ áàø ÷ÿêìÿê ùÿâÿñè òÿêðàð áàø ãàëäûðäû. Ùÿð áåëÿ òÿùëöêÿëè ýÿçèíòèdÿn ñîíðà ýàù úèáèíäÿ, ýàù ÷ÿêìÿñèíäÿ, ýàù äà ñààòãàáûñûíäà ãûçûë ñèêêÿ òàïàí Äöðóàíûí áó øûëòàãëûãëàðà ãàðøû åòèðàç åòìÿéÿ äàùà öçö ýÿëìèðäè. ßýÿð êèøè þç ìÿøóãÿñèíèí ùÿð øûëòàãëûüûíà ãàòëàøà áèëìèðñÿ, îíäà áóíëàðûí òÿìèíè ö÷öí èääèàëàðûíäàí ãàëìàéàí ãàäûíûí þçöíöí õÿðúÿ äöøìÿñèíäÿ íÿ ãÿáàùÿò îëà áèëÿðäè êè? Ùÿì äÿ êèøè íÿ âàõòñà áó ïóëëàðû ãÿïèéèíÿ ãÿäÿð ãàéòàðàúàãäû äåéÿ, îíëàðûí äÿãèã ùåñàáûíû àïàðûðäû àõû. Áèð àõøàì ãàäûí îíäàí ñîðóøäó: – Ùå÷ èíàíìàçñàí: ìÿí þìðöìäÿ Ôîëè-Áåðæåðÿ àéàã áàñìà ìûøàì. Áÿëêÿ, îðà ýåäÿê? Äöðóà äóðóõäó, ÷öíêè îðàäà Ðàøåëëÿ ãàðøûëàøìàãäàí ÷ÿêèíèðäè. Àììà ùÿìèí äÿãèãÿ äÿ áó ôèêðèíäÿí äàøûíäû: «Åéáè éîõ! Îíñóç äà 107
áó ãàäûí àðâàäûì äåéèë êè?! Ìÿíè áóíóíëà ýþðñÿ, ùÿð ùàëäà, âÿçèé éÿòè àíëàéûá ñóñàð. Ùÿì äÿ êè áèç ëîæàäà îòóðàúàüûã». Áó òÿêëèôÿ ðàçûëàøìàñûíûí áèð ñÿáÿáè äÿ âàðäû: ùÿð ùàíñû õÿðúÿ ãàòëàøìàäàí õàíûì äå Ìàðåëÿ òåàòðäà ëîæà àéûðìàq øàíñû ãàçà íàúàãäû êè, áó äà ãàäûíûí ýþñòÿðäèéè äèããÿòÿ ãàðøû îíóí, áèð íþâ, úàâàáû îëàúàãäû. Êëîòèëäàéà êàðåòäÿ ýþçëÿìÿéè òÿêëèô åäÿí Äöðóà áèëåò àëìàã àäûéëà áèíàéà ýèðäè: ýèðèø ö÷öí ìÿáëÿü þäÿìÿäèéèíè ãàäûíûí áèëìÿ ñèíè èñòÿìèðäè. Ñîíðà ýÿëèá ýèðèøäÿ äóðàí âÿ îíëàðà òÿçèì åäÿí íÿçà ðÿò÷èëÿðèí éàíûíäàí ãàäûíëà áèðýÿ ñÿðáÿñòúÿ êå÷äè. Êå÷èäëÿð àäàìëà äîëó èäè. Êèøèëÿðäÿí âÿ ÿíòèãÿôöðóø ãàäûíëàð äàí èáàðÿò òöíëöéöí àðàñûíäàí ÷ÿòèíëèêëÿ êå÷ÿ áèëäèëÿð. ßí íÿùàéÿò, îíëàðû ñÿñ-êöéëö ãàëåðà èëÿ ñÿññèç ïàðòåðëÿð àðàñûíäàêû êþøêÿ ñàëûá ãàïûíû áàüëàäûëàð. Õàíûì äå Ìàðåë ñÿùíÿéÿ òÿðÿô áàõìûðäû: îíóí áöòöí äèããÿòè ëîæàëàðûí àðõàñûíäà âåéëëÿíÿí ÿõëàãñûç ãàäûíëàðäà èäè. Îíà ýþðÿ äÿ âàõòàøûðû äþíöá îíëàðû ñöçöð, îíëàðûí áÿäÿíèíÿ, êîðñàæëàðûíà, éàíàã ëàðûíà, ñà÷ëàðûíà òîõóíìà àðçóñó äóéóð, ñàíêè, áó âàðëûãëàðûí íÿäÿí õÿëã îëóíäóãëàðûíû þéðÿíìÿê èñòÿéèðäè. Ãÿôèëäÿí î, Äöðóàéà ñàðû äþíäö: – Áàõ î äîëóáÿäÿíëè, ãàðàñà÷ëû ãàäûí ýþçëÿðèíè ùå÷ áèçäÿí àéûð ìûð. Ùÿòòà áèð àðà áèçÿ äåéÿúÿê ñþçö âàð ñàíäûì. Ñÿí îíà äèããÿò éåòèðäèíìè? Êèøè åòèðàç åëÿäè: – Éîõ, éÿãèí, áó, ñÿíÿ åëÿ ýÿëèá. Ùàëáóêè î, ùÿìèí ãàäûíû ÷îõäàí ñåçìèøäè: áó, Ðàøåë èäè. Åëÿ ùåé îíëàðûí ëîæàñûíûí áþéðöíäÿ ýÿçèøÿí áó ãàäûí ýþçëÿðèíäÿí øèìøÿêëÿð éàüäûðûð, äèëèíèí óúóíäàêû ñþéöøëÿðè, ùÿëÿëèê, ýöúëÿ ñàõëàéûðäû. Úàìààòûí àðàñûíäàí þçëÿðèíÿ éîë à÷àíäà Äöðóà îíóíëà òîã ãóøìóø, ãûñûã ñÿñëÿ ñàëàì âåðÿí áó ãàäûíûí ýþçëÿðèíäÿí î, «Ñÿíè àíëàéûðàì» èôàäÿñèíè îõóìóøäó. Àììà éàíûíäàêû ìÿøóãÿñèíäÿí åùòèéàòëàíäûüû ö÷öí áóíà úàâàá âåðìÿìèø, áàøûíû äèê, àüçûíû èñÿ áû÷àãëà äà à÷ûëìàç òÿðçäÿ êèï òóòàðàã, ãàäûíûí éàíûíäàí þòöáêå÷ìèøäè. Ãûñãàíúëûã äóéüóëàðû òÿëàòöìÿ ýÿëÿí ÿõëàãñûç ãàäûí îíëàðûí àðäûíúà äöøöá, êèøèéÿ ÷èéèí âóðìóø âÿ áó ñÿôÿð óúà ñÿñëÿ äåìèøäè: – Ñàëàì, Æîðæ. 108
Êèøè éåíÿ äÿ ñóñìóøäó. Áó àäàìûí þçöíö òàíûìàñû âÿ îíóíëà òÿçèìëÿ ñàëàìëàøìàñûíà íàèë îëìàã ö÷öí èíäè áó ãàäûí ëîæàíûí àðõàñûíäà âàð-ýÿë åäèð, ÿëâåðèøëè áèð ôöðñÿò àõòàðûðäû. Õàíûì äå Ìàðåëèí îíà áàõäûüûíû ñåçÿí ãàäûí Äöðóàéà éàõûíëàøûá ÷èéíè èëÿ îíà òîõóíäó: – Ñàëàì. Íÿ âàð, íÿ éîõ? Êèøè ùå÷ ýåðè ãàíðûëìàäû äà. – Äåéÿñÿí, àõû ñÿí þòÿí úöìÿ àõøàìûíäàí ñîíðà êàðëàøìûñàí? Äöðóà éåíÿ äÿ îíà áàø ãîøìàäû: þçöíöí íèôðÿò äîëó ÷þùðÿñèéëÿ î, áó ìÿõëóãà àøêàð øÿêèëäÿ áèëäèðìÿê èñòÿéèðäè êè, îíóíëà êÿëìÿ êÿñìÿéè þç ìÿíëèéèíÿ ñûüûøäûðìûð. Ðàøåë àúû-àúû ãÿùãÿùÿ ÷ÿêäè âÿ áó àðà: – Öñòÿëèê, ñÿíèí äèëèí äÿ òóòóëóáìóø! – äåäè. – Áÿëêÿ, äèëèíè áó éàíûíäàêû õàíûì äèøëÿéèá, ùÿ? Êèøè ñÿáðèíèí äàøäûüûíû ýþñòÿðÿí ùÿðÿêÿò åòìÿêëÿ áàüûðäû: – Ìÿíèìëÿ áó úöð äàíûøìàüà íÿ ùàããûíûç âàð àõû? Éà áóðàäàí ýåäèí, éà äà ñèçäÿí øèêàéÿò åäÿúÿéÿì. Ýþçëÿðèíè áÿðÿëäÿí âÿ ãÿçÿáäÿí úîøóá-äàøàí ãàäûí îíóí öñòöíÿ ÷ûìõûðäû: – Àùà, äåìÿëè áåëÿ! Âàé ñÿíè, ÿúëàô! ßýÿð ìÿíèìëÿ éàòà áèëèð ñÿíñÿ, îíäà çÿùìÿò ÷ÿê, ÿí àçû, áàø ÿéìÿéè äÿ áàúàð. Èíäè áàøãà ñûéëà ýÿçèðñÿíñÿ, áåëÿ ÷ûõûð êè, ìÿíè òàíûìàìàëûñàí? Éàíûíäàí þòÿí äÿ áèðúÿ êÿðÿ áàøûíû òÿðïÿòñÿéäèí, ìÿí äÿ ñÿíÿ èëèøìÿçäèì. Àììà ñÿí áóðíó ýþéäÿ ýÿçìÿê èñòÿéèðñÿí! Ùîããà ÷ûõàðäûðñàí! Ñÿíÿ áóíó ýþñòÿðÿðÿì! Äåìÿëè, áåëÿ îëäó äà?! Ìÿíèìëÿ ðàñòëàøàíäà ùÿòòà ñàëàìëàøìàüû äà þçöíÿ àð áèëèðñÿí... Ãàäûí, éÿãèí êè, ùÿëÿ ÷îõ øèâÿí ãîïàðàúàãäû. Îäóð êè õàíûì äå Ìàðåë ëîæàíûí ãàïûñûíû à÷ûá úàìààòû éàðàðàã ãà÷ìàüà áàøëàäû âÿ îðà-áóðà âóðíóõàðàã ÷ûõûøû àõòàðäû. Äöðóà äà îíóí àðäûíúà ýþòöðöëäö. Áó úöòëöéöí ìåéäàíû òÿðê åòäèéèíè ýþðÿí Ðàøåë òÿíòÿíÿ èëÿ ÷ûüûðäû: – Òóòóí î ãàäûíû! Ñàõëàéûí îíó! Î, ìÿíèì àøíàìû îüóðëàéûá! Úàìààò àðàñûíäà ýöëöøìÿ ãîïäó. Ìÿçÿ îëñóí äåéÿ, èêè êèøè ãà÷àí ãàäûíûí ÷èéèíëÿðèíäÿí éàïûøìàãëà îíó áèð êÿíàðà ÷ÿêìÿéÿ âÿ þïìÿéÿ ÷àëûøäû. Àììà þçöíö îðà éåòèðÿí Äöðóà ãàäûíû îíëàðûí ÿëèíäÿí àëûá áàéûðà ÷ûõàðòäû. 109
Ãàäûí áèð ñû÷ðàìàãëà ýèðèøäÿ äàéàíàí áîø ôàéòîíà ìèíäè. Äöðóà äà îíóí àðäûíúà ìèíèá ôàéòîí÷óíóí «Ùàðàéà ýåäÿúÿêñèíèç?» ñóà ëûíà «Ùàðà èñòÿéèðñÿí, ñöð» úàâàáûíû âåðäè. Àüûð-àüûð ùÿðÿêÿòÿ ýÿëÿí êàðåò sÿkiyÿ äþøÿíÿí äàøëàðûí öñòöéëÿ ñèëêÿëÿíÿðÿê èðÿëèëÿéèðäè. ßñÿá ñàðñûíòûñûíà áÿíçÿð áèð øåé éàøàéàí Êëîòèëäà ÿëèéëÿ öçöíö ãàïàìûøäû: ñàíêè, ùàâàñû ÷àòìàäûüûíäàí áîüóëóðäó. Äöðóà èñÿ íÿ åäÿúÿéèíè, íÿ äåéÿúÿéèíè áèëìèðäè. Ãàäûíûí ùþíêöðäöéöíö åøèäÿíäÿ, àõûð êè, äèëÿ ýÿëäè: – Ãóëàã àñ, Êëî, ìÿíèì áàëàúà Êëîì. Èçíèíëÿ ùÿð øåéè ñÿíÿ à÷ûãëàéûì! Áóíäà ìÿíèì ñó÷óì éîõäóð... Î ãàäûíëà ìÿí õåéëè ÿââÿëëÿð ýþðöøìöøÿì... îíäà ùÿëÿ ìÿí... Êëîòèëäà ñÿðò áèð ùÿðÿêÿòëÿ ÿëèíè öçöíäÿí ÷ÿêäè. Ñåâÿí âÿ áóíà ðÿüìÿí àëäàíàí áèð ãàäûíûí ãÿçÿáè, ñîíñóç ùèääÿòè âàðäû öçöíäÿ. Ãÿôèëäÿí î, ýàù èòè, ýàù ãûðûã-ãûðûã òÿðçäÿ, ùÿì äÿ íÿôÿñè äàðàëàðàã ñþçÿ áàøëàäû: – Àõ ñÿíè, éàðàìàç... ÿúëàô... Íåúÿ äÿ àë÷àãñàíìûø!.. Ùå÷ àüëûìà äà ýÿòèðìÿçäèì êè... Áèàáûð÷ûëûüà áàõ!.. Èëàùè, íåúÿ äÿ áèàáûð îëäóì!.. Äöøöíäöêúÿ, ãàðøû òÿðÿôè ñó÷ëàìàã ö÷öí àüëûíà éåíè-éåíè äÿëèë ëÿð ýÿëäèêúÿ ãàäûíûí ãÿçÿáè äàùà äà àðòûðäû: – Ñÿí îíó ìÿíèì ïóëóìëà ñàõëàéûðäûí, åëÿìè? Äåìÿëè, ìÿí ñÿíÿ... áó øoðòu ö÷öí ïóë âåðèðìèøÿì... Àõ ñÿíè, éàðàìàç!.. Áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ ñóñìàãëà, î äàùà êîáóä áèð èôàäÿ àõòàðäû, àììà îíó òàïìàäûüûíäàí ãÿôëÿòÿí, îíóí öçöíÿ òöïöðöðìöø êèìè, áó ñþçëÿðè îíóí öñòöíÿ éàüäûðäû: – Àõ ñÿíè, äîíóç, äîíóç, äîíóç! Ñÿí îíó ìÿíèì ïóëóìëà ñàõ ëàéûðäûí?.. Äîíóç, äîíóç!.. Áàøãà áèð ñþç òàïìàäûüû ö÷öí åëÿ ùåé òÿêðàðëàéûðäû: – Ùÿ, ùÿ... äîíóç, äîíóç... Áèðäÿí ãàäûí ÿëèíè ïÿíúÿðÿäÿí ÷ûõàðäû, ôàéòîí÷óíóí ãîëóíäàí òóòàðàã ùàéãûðäû: – Ñàõëàéûí! Ãàïûíû à÷ûá êö÷ÿéÿ ÷ûõäû. Æîðæ îíóí àðäûíúà ãà÷ìàã èñòÿéÿíäÿ ãàäûí: – Ìÿí ñÿíÿ åêèïàæäàí åíìÿéè éàñàãëàéûðàì! – ñþçëÿðèíè íåúÿ óúà ñÿñëÿ äåäèñÿ, áèðúÿ àíäà îíóí áàøûíà áèð äÿñòÿ àäàì òîïëàøäû. Ãàëìàãàë éàðàòìàìàã ö÷öí Äöðóà éåðèíäÿ äîíóá-ãàëìàüû óéüóí áèëäè. 110
Ãàäûí úèáèíäÿí ÷ûõàðòäûüû ïóëãàáûäàí êö÷ÿ ôÿíÿðè èøûüûíäà èêè ôðàíê éàðûì ñàéûá ôàéòîí÷óéà ýåäèø ùàããûíû þäÿäè âÿ î àðà ùÿéÿúàí è÷èíäÿ ãûðûã-ãûðûã áó ñþçëÿðè êÿêÿëÿäè: – Àëûí... áóäóð... Ìÿí àüëàéûðàì... Áó ôûðûëäàã÷ûíû èñÿ Áàòèíéîë ñÿìòèíÿ, Áóðñî êö÷ÿñèíÿ àïàðûí. Îðà éûüûøàí úàìààò ùûðûëäàøäû. Êèøèëÿðäÿí êèìñÿ áàüûðäû: – Ùàëàëäûð ñÿíÿ, áàëàñû! Êàðåòèí ïèëëÿêÿíèíÿ ñû÷ðàéàí áèð êö÷ÿ óøàüû èñÿ áàøûíû åêèïàæûí à÷ûã ãàïûñûíäàí è÷ÿðè ñîõóá úèíýèëòèëè ñÿñëÿ ÷ûüûðäû: – Éàõøû éîë ñÿíÿ, Áèáè1! Áó èøñèç-ýöúñöç àäàìëàðûí ãÿùãÿùÿëÿðè ôîíóíäà êàðåò éîëà äöçÿëäè.
ÂÛ Ñÿùÿð éóõóäàí îéàíàíäà Æîðæ Äöðóàíûí êåôè éîõ èäè. Òÿëÿñìÿ äÿí ýåéèíèá ïÿíúÿðÿñèíèí þíöíäÿ îòóðäó âÿ äÿðèí ôèêèðëÿðÿ äàëäû. Þòÿí ýöí âöúóäóíà éöçëÿðcÿ ÷óáóã çÿðáÿñè âóðóëóáìóø êèìè þçö íö òàì ùàëñûç ùèññ åäèðäè. Ïóëñóçëóã îíà íåúÿ ýöú ýÿëäèñÿ, ãàëõûá Ôîðåñòéåýèëÿ ýåòäè. Êàáèíåòèíäÿêè áóõàðûíûí þíöíäÿ îòóðàí äîñòó àéàãëàðûíû èñèäèðäè. – Íÿ îëóá áåëÿ, ëàï åðêÿí òÿøðèô áóéóðìóñàí? – Âàúèá èøèì ÷ûõûá. Áèðèñèíÿ áîðúóì âàð. – Ãóìàð áîðúóäóð? Áèð àç òÿðÿääöääÿí ñîíðà Äöðóà òÿñäèãëÿäè: – Ùÿ, ãóìàð áîðúó. – ×îõäóð? – Áåø éöç ôðàíê! ßñëèíäÿ èñÿ áîðúó úÿìè èêè éöç ñÿêñÿí ôðàíê èäè. Îíó åòèìàäñûçëûãëà ñöçÿí Ôîðåñòéå õÿáÿð àëäû: – Êèìÿ áîðúëóñàí åëÿ? Äöðóà ùÿìèí àí áèð øåé ñþéëÿéÿ áèëìÿäè. – Úÿíàá... úÿíàá... úÿíàá äå Êàðëåâèëÿ. – À-à! Ùàðàäà éàøàéûð î? – Êö÷ÿñè... êö÷ÿñè... 1 Áèáè – òàì ìÿíàäà êöáàð îëìàéàí ôðàíñûç õàíûìëàðûíûí þç ñåâýèëèëÿðèíÿ ìÿùðÿì ìöðàúèÿò ôîðìàñûäûð.
111
Ôîðåñòéå ãÿùãÿùÿ ÷ÿêäè: – Òàï-Ýþðöì êö÷ÿñèíäÿ, åëÿìè? Î úÿíàáû òàíûéûðàì. Áåëÿ äàíû øàã, ÿçèç äîñòóì: ìÿí ñÿíÿ óçàüû èéèðìè ôðàíê áîðú âåðÿ áèëÿðÿì, îíäàí àðòûüûíà èñÿ ùå÷ áåë áàüëàìà. Äöðóà îíóí âåðäèéè áèð ãûçûë ñèêêÿíè àëìàëû îëäó. Ñîíðà áöòöí òàíûø-áèëèøÿ öç òóòäó âÿ àõøàì ñààò áåøÿ úÿìè ñÿêñÿí ôðàíê òîïëàéà áèëäè. Èêè éöç ôðàíêû ÷àòìûðäû, àììà éåíÿ äÿ áóíóíëà êèôàéÿòëÿíìÿê ãÿðàðûíà ýÿëèá äåéèíäè: «Úÿùÿííÿì îëñóí, îíóí êèìè áèð úûíäûðäàí þòðö äÿðèäÿí-ãàáûãäàí ÷ûõìàéàúàüàì êè! Íÿ âàõò ïóëóì îëàð, îíäà äà âåðÿðÿì». Þçöíö ÿëÿ àëäû: äöç èêè ùÿôòÿ ùÿð øåéè þçöíÿ ùàðàì ãûëäû, äöðöñò âÿ ýþçöòîõ áèð ùÿéàò òÿðçèíÿ êå÷äè. Àììà ñîíðàäàí øÿùâÿò éàíüûñû îíà ýöú ýÿëäè. Ùÿðäÿí åëÿ ñàíûðäû êè, ñîí êÿðÿ ãàäûí ãóúäóüó âàõòäàí áèð íå÷ÿ èë þòöá. Ùÿð ãàäûí ÿòÿéè ýþðÿíäÿ, åéíèëÿ àéàüû òîðïàüà òîõóíàí ìàòðîñ êèìè äèçëÿðè ÿñìÿéÿ áàøëàéûðäû. Áèð àõøàì î, Ðàøåëëÿ ðàñòëàøìàã öìèäèéëÿ òÿêðàð Ôîëè-Áåðæåðÿ öç òóòäó: ãàäûí âàõòûíûí ÷îõ ùèññÿñèíè áóðàäà êå÷èðèðäè. Áèíàéà ýèðÿí êèìè áàõûøëàðûéëà îíó òàïäû. Ýöëöìñÿéÿðÿê ãàäûíà éàíàøûá ÿëèíè îíà óçàòäû. Ãàäûí îíó áàøäàí-àéàüà ñöçäö: – Íÿ èñòÿéèðäèíèç? Êèøè ýöëìÿéÿ úÿùä åëÿäè: – Éàõøû, éàõøû, áÿñäèð ìÿçÿëÿíäèí. Ãàäûí àðõàñûíû îíà ÷åâèðäè: – Ìÿí àëôîíñëàðëà1 îòóðóá-äóðìóðàì. Ðàøåë îíó áàúàðäûãúà àüûð òÿùãèð åòìÿéÿ ÷àëûøäûüûíäàí êèøèíèí öçö ãóëàãëàðûíûí äèáèíÿúÿí ãûçàðäû. Áó äÿôÿ Ôîëè-Áåðæåðäÿí î, éàëãûç ÷ûõìàüà ìÿúáóð îëäó. Õÿñòÿ, öçýöí, äàèì þñêöðÿêäÿí áîüóëàí Ôîðåñòéå èñÿ îíóí ðåäàêñèéàäà ýöíöíö ýþé ÿñýèéÿ áöêìöøäö. Ñàíêè, áó àäàì áèëÿ ðÿêäÿí Äöðóà ö÷öí ÿí íàõîø òàïøûðûãëàð äöøöíöá òàïûðäû. Áèð äÿôÿ óçóí-óçàäû òÿíýíÿôÿñëèêäÿí ñîíðà ãàíû îíñóç äà ãàðà îëàí Ôîðåñ òéå Äöðóàäàí óìäóüó áèëýèëÿðè àëà áèëìÿäèêäÿ: – Ëÿíÿò øåéòàíà, ñÿí çÿíí åòäèéèìäÿí äàùà êöòìöøñÿí, – äåéÿ äîíãóëäàíìûøäû. 1
112
Àëôîíñ – ìÿøóãÿñèíèí ùåñàáûíà éàøàéàí êèøè
Äöðóà áèð èñòÿäè îíóí ñèôÿòèíÿ øèëëÿ ÷ÿêÿ, ñîíðà þçöíö ñàõëàäû. Îòàãäàí ÷ûõàðêÿí ìûçûëäàíäû: – Áóíóí ÿâÿçèíè ñÿíäÿ ãîéìàéàúàüàì. Ãÿôëÿòÿí àüëûíà áèð ôèêèð ýÿëäè âÿ î: – Ùÿ, äîñòóì, ñÿíÿ áóéíóç òàõìàã ìÿíÿ áîðú îëñóí, – ñþç ëÿðèíè äèëèíÿ ýÿòèðäè. Àëäûüû ùÿççäÿí ÿëèíè ÿëèíÿ ñöðòÿðÿê îðàäàí óçàãëàøäû. Î, ÿí ãûñà çàìàíäà áó ôèêðèíè ýåð÷ÿêëèéÿ ÷åâèðìÿê íèééÿòèíäÿ èäè. Ñÿùÿðèñè ýöí êÿøôèééàò ìÿãñÿäèëÿ õàíûì Ôîðåñòéåéÿ áàø ÷ÿêäè. Ãàäûí äèâàíäà óçàíûá êèòàá îõóéóðäó. Îíó ýþðöíúÿ éåðèíäÿí ãàëõìàäû, ñàäÿúÿ, áàøûíû Æîðæà ñàðû ÷åâèð ìÿêëÿ ÿëèíè îíà óçàäûá: – Ñàëàì, ßçèç äîñò, – äåäè. Êèøèéÿ åëÿ ýÿëäè êè, éàüëû áèð øèëëÿ éåäè. – Ìÿíè íèéÿ áåëÿ àäëàíäûðûðñûíûç? – Þòÿí ùÿôòÿ õàíûì äå Ìàðåëëÿ áèð àðàäàéäûã âÿ î, ìÿíÿ ñèçè íåúÿ ÷àüûðäûãëàðûíû à÷ûá ñþéëÿäè, – äåéÿí ãàäûí ýöëöìñÿéÿðÿê úàâàá âåðäè. Õàíûì Ôîðåñòéåíèí ñÿìèìè äàíûøûüû îíó äàõèëÿí ñàêèòëÿøäèðäè. Ùÿì äÿ àõû î, íÿäÿí ãîðõìàëûéäû êè? Ãàäûí ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Îíó ëàï ÿðêþéöíëÿøäèðèáñèíèç! Ìÿíÿ èñÿ ñàíêè, àíä è÷èáìèøñèíèç êèìè, àíúàã èëäÿ áèð êÿðÿ áàø ÷ÿêèðñèíèç. Êèøè îòóðäó âÿ ãàðøûñûíäàêû ãàäûíû ìàðàãëà, áèð êîëëåêñèéà÷û äèããÿòèéëÿ ñöçìÿéÿ áàøëàäû. Áó ñàðûøûí, éàðàøûãëû õàíûìûí çÿðèô, ñûúàã ðÿíýëè äÿðèñè, ñàíêè, íÿâàçèøëÿðÿ ìþùòàú èäè. Äöðóà äöøöíäö: «Áó ãàäûí, ÿëáÿòòÿ êè, î áèðèñèíäÿí äàùà éàðàøûãëûäûð». Àðòûã î, óüóðóíà øöáùÿ åòìèðäè, áèðúÿ òîõóíóøó éåòÿðëèéäè êè, áó ãàäûí þç õîøóéëà, äÿéìèø ìåéâÿ êèìè îíóí îâúóíà äöøñöí. Êèøè òàì ãÿòèééÿòëÿ: – Ñèçÿ ýÿëìÿéè óéüóí ýþðìÿäèéèì ö÷öí ìÿí áåëÿ åäèðäèì, – äåäè. Ãàäûí îíóí íÿ äåìÿê èñòÿäèéèíè àíëàìàäû: – Íåúÿ éÿíè? Íÿ ö÷öí àõû? – Íÿ ö÷öí? Þçöíöç àíëàìûðñûíûç êè? – Èíàíûí ìÿíÿ, éîõ. – ×öíêè ìÿí ñèçÿ âóðóëìóøàì... àù, ÿýÿð áèð àç äà áåëÿ ýåòñÿ... Àììà äöçö, ñèçÿ äÿëè êèìè àøèã îëìàã èñòÿìÿçäèì. 113
Àììà äåéÿñÿí, ãàäûí áó ñþçëÿðäÿí íÿ òÿùãèð, íÿ ùåéðÿò, íÿ äÿ êþíöëõîøëóüó äóéìóøäó. Îíà ýþðÿ äÿ êèøèéÿ ÿââÿëêè êèìè, ñîéóããàíëû ýöëöìñÿìÿêëÿ âÿ ñàêèòúÿ äåäè: – Àììà ùÿð øåéÿ ðÿüìÿí, ùÿðäÿí ìÿíÿ áàø ÷ÿêÿ áèëÿðäèíèç. Ùåéðàíëûã äóéüóñó þòÿðè îëóð àõû. Äåäèêëÿðèéëÿ ìöãàéèñÿäÿ ãàäûíûí äàíûøûã òÿðçè êèøèíè äàùà ÷îõ ùåéðÿòÿ ñàëäû: – Íèéÿ? – Áóíó ñèçÿ à÷ûã ñþéëÿìÿéÿ ìÿúáóðàì: áó, ìÿíàñûç áèð èøäèð. ßýÿð áó ÷ÿêèíýÿíëèéèíèçèí ñÿáÿáèíè äàùà þíúÿ ìÿíÿ à÷ûá ñþéëÿ ñÿéäèíèç, ñèçè âàõòûíäà ñàêèòëÿøäèðÿð âÿ äàùà ñûõ-ñûõ áèçÿ ýÿëìÿyiíèçè ìÿñëÿùÿò ýþðÿðäèì. Êèøè ñàõòà áèð èôàäÿ èëÿ äåäè: – Áÿéÿì ùèññëÿðèìèçè úèëîâëàìàã ùÿìèøÿ ÿëèìèçäÿäèð êè?! – ßçèç äîñò, àøèãèì îëàí êèøè ìÿíèì ýþçöìäÿ áèð ùå÷ÿ ÷åâðèëèð, ÷öíêè ýåòäèêúÿ ñàðñàãëàéûð âÿ ÿí áåòÿðè, òÿùëöêÿ ñà÷ìàüà áàøëàéûð. Ìÿíÿ àäè áèð ãàäûí, äèøè êèìè áàõàí âÿ þçöíö àøèãèì êèìè àïàðàí êèøèëÿðëÿ ìÿí, àäÿòÿí, áöòöí ÿëàãÿëÿðèìè êÿñèðÿì. ßââÿëà, îíà ýþðÿ êè, çÿùëÿìè òþêöðëÿð, èêèíúèñè, èñòÿíèëÿí àí ãóäóç èò êèìè öñòöìÿ úóìàúàãëàðûíäàí åùòèéàòëàíûðàì. Áó äþíÿìè àøìàëàðû ö÷öí îíëàðà ìÿíÿâè êàðàíòèí äöçÿëäÿðÿì. Áóíó óíóòìàéûí. Ñèçäÿí þòðö ñåâýè íèí àúëûüà áÿíçÿð áèð øåé îëäóüóíó éàõøû àíëàéûðàì. Ìÿíèì ö÷öí èñÿ ñåâýè... êèøèëÿðèí àíëàìàäûüû, âàðëûüûíà èíàíìàäûüû ìÿíÿâè áàüäûð. Ñèç åðêÿêëÿð îíóí çàùèðè íèøàíÿëÿðèéëÿ êèôàéÿòëÿíäèéèíèç ùàëäà, ìÿí îíäàêû ðóùó äàùà âàúèá ñàéûðàì. Ùÿ... èíäè äöç ýþçëÿðèìèí è÷èíÿ áàõûí... Ãàäûí àðòûã ýöëöìñÿìèðäè. Öçöíÿ ñîéóã âÿ òÿìêèíëè áèð èôàäÿ âåðìÿêëÿ, î, ùÿð ñþçö àéðûúà òÿëÿôôöç åäÿðÿê ñþçöíöí àðäûíû ýÿòèðäè: – Ìÿí ùå÷ âàõò, – åøèäèðñèíèçìè? – ùå÷ âàõò ñèçèí ìÿøóãÿíèç îëàí äåéèëÿì. Áóíäà èñðàð åòìÿê ìÿíàñûç îëäóüó ãÿäÿð äÿ çÿðÿðëèäèð. Èíäè èñÿ... áöòöí áóíëàðäàí ñîíðà... áèç ñèçèíëÿ äîñò, ùÿì äÿ ñÿìèìè äîñò îëàðàã ãàëà áèëÿðèê. Áó, ýåð÷ÿê, íèééÿòñèç áèð äîñòëóã îëàúàãäûð. Áóíà ðàçûñûíûçìû? ×ûõàðûëàí áó ùþêìöí ãÿòè, îíà ãàðøû úÿùäëÿðèí èñÿ ìÿíàñûç îëàúàüûíû àíëàéàí êèøèíèí ðàçûëàøìàãäàí áàøãà ÷àðÿñè ãàëìàäû. Áåëÿ áèð ìèñèëñèç òÿðÿô-ìöãàáèëè ãàçàíäûüû ö÷öí î, ñåâèíúèíäÿí ùÿð èêè ÿëèíè, ùÿì äÿ òÿðÿääöäÿ ãàïûëìàäàí ãàäûíà ñàðû óçàòäû: 114
– Ìÿíèìëÿ èñòÿäèéèíèç êèìè äàâðàíìàãäà ñÿðáÿñòñèíèç. Êèøèíèí þçöíöèôàäÿ òÿðçè ñÿìèìè ýþðöíäöéöíäÿí ãàäûí äà ùÿð èêè ÿëèíè îíà óçàòäû. Ãàäûíûí ÿëëÿðèíè íþâáÿ èëÿ þïÿíäÿí ñîíðà êèøè áàõûøëàðûíû éåðäÿí ãàëäûðìàãëà ñÿìèìè áèð åòèðàôäà áóëóíäó: – Àíä îëñóí Àëëàùà, ÿýÿð åéíèëÿ ñèçèí êèìè áèð ãàäûíëà ðàñòëàø ñàéäûì, äöøöíìÿäÿí îíóíëà åâëÿíÿðäèì! Äöðóàíûí áóäÿôÿêè êîìïëèìåíòè, ùÿð ùàëäà, ãàäûíûí êþíöë òàõ òûíû àëò-öñò åëÿìèø, îíó ñàðàí áóçëàðû ÿðèòìèøäè: åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ãàäûí îíó úÿëä âÿ àäÿòÿí, êèøèëÿðè ãóëà ÷åâèðÿí åòèðàô äîëó áàõûøëàðëà ñöçäö. Áóíóí àðäûíúà ñþùáÿò ö÷öí íþâáÿòè ìþâçó àõòàðàí êèøè ãàäûíûí ÷èéíèíÿ òîõóíàðàã, ëöòôêàðúàñûíà äåäè: – Ìÿí þç äîñòëóã âÿçèôÿëÿðèìèí èúðàñûíà áàøëàéûðàì. Äîñòóì, ñèç ëàï äèëáèëìÿçñèíèç êè... Ãàäûí áóíäàí êàðûõäû. – Ñèçèíëÿ à÷ûã äàíûøà áèëÿðÿììè? – Ùÿ. – Òàìàìèëÿ à÷ûãìû? – Òàìàìèëÿ. – Äåìÿëè, áåëÿ. Ñèç õàíûì Âàëòåðè çèéàðÿò åäèí – î, áàðÿíèçäÿ ÷îõ éöêñÿê ôèêèðäÿäèð, – âÿ îíóí õîøóíà ýÿëìÿéÿ ÷àëûøûí. Áàõ îðàäà ñþéëÿéÿúÿéèíèç áó òèï êîìïëèìåíòëÿð òàì éåðèíÿ äöøÿúÿê. Ùÿð÷ÿíä î, àáûðëû-ùÿéàëû ãàäûíäûð. Åøèäèðñèíèç, ÷îõ àáûðëû ãàäûíäûð. Îíà ýþðÿ äÿ... îíà åäÿúÿéèíèç ñûðòûã ùÿìëÿëÿð ìÿíàñûç ýþðöíÿ áèëÿð. Àììà îíäà õîø òÿÿññöðàòëàð îéàòìàãëà ñèç äàùà ÷îõ øåéÿ íàèë îëà áèëÿð ñèíèç. Ðåäàêñèéàäà ãàçàíúûíûçûí, ùÿëÿëèê, ÷îõ àøàüû îëäóüóíäàí õÿáÿðäàðàì. Àììà áóíäàí ùå÷ ïÿðèøàí îëìàéûí, ÷öíêè Âàëòåðëÿð áöòöí ÿìÿêäàøëàðû åéíè ãîíàãïÿðâÿðëèêëÿ ãàðøûëàéûðëàð. Ñþçöìö äèíëÿéèí âÿ ëÿíýèìÿäÿí îíëàðà áàø ÷ÿêèí. Ýöëöìñöíÿí êèøè: – Òÿøÿêêöð åäèðÿì, ñèç ìÿëÿêñèíèç. Õèëàñêàðûì îëàúàã áèð ìÿëÿê ñèíèç. Áóíóí àðäûíúà îíëàð áàøãà ìþâçóëàðà êå÷äèëÿð. Áó ãàäûíëà áàø-áàøà ãàëìàãäàí ìÿìíóíëóüóíó ýþñòÿðìÿê ö÷öí Æîðæ áèð õåéëè îðàäà ãàëäû. Ãàëõûá ýåäÿðêÿí áèð äàùà äÿãèãëÿøäèðäè: – Äåìÿëè, ãÿðàðà àëûíäû: äîñò îëàúàüûã. 115
– Áÿëè, ãÿðàðà àëûíäû. Áàéàãêû êîìïëèìåíòèíèí õàíûì Ôîðåñòéåäÿ áóðàõäûüû òÿñèðè äàùà äà ýöúëÿíäèðìÿê ö÷öí Äöðóà àðçóñóíó äèëÿ ýÿòèðäè: – ßýÿð íÿ âàõòñà äóë ãàëñàíûç, ìöòëÿã ñèçÿ åâëÿíìÿk òÿêëèô åäÿ úÿéÿì. Áó ñþçëÿðÿ ðåàêñèéà âåðìÿñè ö÷öí ãàäûíà âàõò âåðìÿéÿðÿê ÿëöñòö îíà áàø ÿéäè. Õàíûì Âàëòåðèí çèéàðÿòèíÿ ýåòìÿéÿ Äöðóà óòàíûðäû, ÷öíêè ãàäûí ùå÷ âàõò îíó åâëÿðèíÿ äÿâÿò åëÿìÿìèøäè, î èñÿ êèìÿñÿ ãàáûðüà îëìàãäàí ÷ÿêèíèðäè. Àììà ùÿð ùàëäà, ìöäèðèí îíà ñàéüûñû âàðäû, îíó éàõøû áèð ÿìÿêäàø êèìè äÿéÿðëÿíäèðèðäè, þíÿìëè òàïøûðûãëàðûí áþéöê ãèñìèíè îíà éöêëÿéèðäè. Îíà ýþðÿ äÿ î, áöòöí áó ëöòôäÿí, èíà éÿòäÿí íèéÿ äÿ éàðàðëàíìàñûí, íèéÿ îíóí åâèíÿ àéàã à÷ìàñûí àõû? Áèð ñàáàù åðêÿí îéàíûá áàçàðà éîëëàíäû, îí ôðàíêà èéèðìè ÿäÿä ýþçîõøàéàí àðìóä àëäû. Îíëàðû óçàã áèð éåðäÿí ïàé ýþíäÿðèëèáìèø êèìè õöñóñè ñÿëèãÿ èëÿ áèð ñÿáÿòÿ äöçÿíäÿí ñîíðà áó ñîâãàòû Âàëòåð ëÿðèí åâèíÿ àïàðûá, þç âèçèò êàðòûéëà áÿðàáÿð ãàïû÷ûéà âåðäè. ßââÿëúÿ äÿí êàðòûíäà áó ñþçëÿðè éàçìûøäû: «Ñÿùÿð Íîðìàíäèéàäàí ýþíäÿðèëÿí áó ìåéâÿ ïàéûíû õàíûì Âàëòåðèí ãÿáóë åòìÿñèíè Æîðæ Äöðóà ëöòôÿí õàùèø åäèð».
Ñàáàùûñû ýöí ðåäàêñèéàäàêû þçÿë ïî÷ò ãóòóñóíäà î, è÷èíäÿ õàíûì Âàëòåðèí âèçèò êàðòûéëà áèðëèêäÿ áèð çÿðô òàïäû. Ãàäûí ìÿêòóáäà Æîðæ Äöðóàéà ïàéà ýþðÿ ñÿìèìè òÿøÿêêöðöíö áèëäèðèð, îíó, àäÿòÿí, øÿíáÿ ýöíëÿðè âåðèëÿí çèéàôÿòëÿðèíÿ äÿâÿò åäèðäè. Åëÿ èëê øÿíáÿ ýöíö î, çèéàôÿòÿ éîëëàíäû. Ìàëçåðáà áóëâàðûíäàêû þçÿë åâèíäÿ éàøàéàí Âàëòåð ùÿð øåéäÿí ïóë ãàçàíäûüû ö÷öí åâèí áèð ãèñìèíè äÿ êèðàéÿ âåðèðäè. Êèëñÿ õèäìÿò÷è ëÿðè êèìè íÿùÿíý ãÿää-ãàìÿòÿ ìàëèê éåýàíÿ ãàïû÷ûëàðûíûí ÿéíèíäÿ éàõàëûüû ìîðóüó ðÿíýäÿ îëàí, ãûçûëû äöéìÿëè ëèâðåéà1, àéàãëàðûíäà èñÿ áàëäûðëàðûíà êèï îòóðàí áÿéàç úîðàáëàð âàðäû. Èêè ýèðèø ãàïûñûíûí àðàñûíäà äóðàí áó ãàïû÷û åâ ñàùèáè âÿ îíóí êèðàéÿ÷èëÿðè ö÷öí ãàïûíû à÷ûá-þðòìÿêëÿ ãàëìûð, ùÿì äÿ þç çàùèðè ýþðêÿìèéëÿ áó éàðàøûãëû ìàëèêàíÿéÿ êöáàð ýþðêÿì ãàçàíäûðûðäû. Èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿêè ãîíàã îòàüûíà ãàëõìàã ö÷öí ãàïûëàðû ïÿð äÿëè, äèâàðëàðû èñÿ ãîáåëåíëÿðëÿ öçëÿíìèø ãîíàã îòàüûíäàí êå÷ìÿê 1
116
Ëèâðåéà – çÿðáàôòàëû ýåéèì
ëàçûì ýÿëèðäè. Áóðàäàêû áèð úöò ãóëëóã÷ó ñòóëäà îòóðóá ìöðýö äþéöð äö. Îíëàðäàí áèðèñè Äöðóàíûí ïàëòîñóíó àëäû, ÿñàñûíû àëàí äèýÿð ãóëëóã÷ó èñÿ ãàïûíû à÷ûá è÷ÿðè êå÷äè âÿ áîìáîø ñàëîíäà ãîíàüûí àäûíû ñÿñëÿíäèðÿíäÿí ñîíðà êÿíàðà ÷ÿêèëèá îíà éîë âåðäè. ×àøãûíëûãëà ùÿíäÿâÿðèíÿ ýþç ýÿçäèðÿí Äöðóà áèðäÿí ýöçýöäÿ áèð íå÷ÿ àäàìûí ÿêñèíè ýþðäö: äåéÿñÿí, áó àäàìëàð îíäàí õåéëè àðàëûäà îòóðìóøäóëàð. ßââÿëúÿ î, éàíëûø áèð ìÿêàíà äàõèë îëäóüóíó ñàíäû: áó éàíëûøëûq ùèññèíè îíäà ýöçýöëÿð îéàòìûøäû. Ëàêèí èêè áîø ñàëîíó êå÷ìÿêëÿ î, äèâàðëàðû ãàéìà÷è÷ÿéè íàõûøëû, ìàâè èïÿê ïàð ÷àéëà öçëÿíìèø êè÷èê áóäóàðà1 ýÿëèá ÷ûõäû. Áóðàäàêû äÿéèðìè ìàñà àðõàñûíäà ÷àé è÷ÿí äþðä õàíûì àë÷àã ñÿñëÿ ñþùáÿòëÿøèðäè. Ïàéòàõòäàêû éàøàìû âÿ õöñóñèëÿ äÿ ðåïîðòéîð ìÿñëÿêè ñàéÿñèí äÿ úöðáÿúöð ìÿøùóð àäàìëàðëà áèð àðàéà ýÿëÿí Äöðóà áÿíçÿð éåðëÿðäÿ þçöíö ñÿðáÿñò àïàðìàüû ÷îõäàí þéðÿíñÿ äÿ, áó áîìáîø çàëëàðäàí êå÷ìÿêëÿ áåëÿ äÿáäÿáÿëè áèð ìÿêàíà äöøÿíäÿ þçöíö áèð àíëûüûíà èòèðäè. Áàõûøëàðûéëà åâ ñàùèáÿñèíè àõòàðàðàã î: – Õàíûì, ìÿí þç... – äåéÿ ìûçûëäàíäû. Õàíûì Âàëòåð îíà ÿë óçàòäû. Ãàäûíûí ÿëèíè ñûõàí Äöðóà áó ÿñíàäà ãÿääèíè äÿ ÿéäè. Îíà: – Çèéàðÿòèìÿ ýÿëìÿêëÿ ÷îõ áþéöê èëòèôàò ýþñòÿðìèñèíèç, úÿíàá, – äåéÿí õàíûì îíà êðåñëî ýþñòÿðäè. Èëê áàõûøäà õåéëè ùöíäöð ýþðöíÿí áó êðåñëîäà îòóðàí Äöðóà, ñàíêè, áèð ãóéóíóí äèáèíÿ äöøäö. Àðàéà ñöêóò ÷þêäö. Ñîíðà ãàäûíëàðäàí áèðè ñþçÿ áàøëàäû. Ùàâà ëàðûí ÷îõ ñîéóäóüóíó äåéÿí ãàäûí áó øàõòàëàðûí ãàðûí éàòàëàüû åïè äåìèéàñûíûí éàéûëìàñûíà ìàíå îëìàäûüûíû âÿ îíà ýþðÿ äÿ êîíêàäà ýÿçìÿéèí ùÿëÿëèê òÿùëöêÿëè îëäóüóíó âóðüóëàäû. Áó éåðäÿ õàíûìëàð Ïàðèñäÿêè øàõòàëàð áàðÿäÿ ôèêèðëÿðèíè ñÿñëÿíäèðìÿ åùòèéàúû äóéäóëàð, ñîíðà èëèí ùàíñû ôÿñëèíèí äàùà éàõøû îëìàñû áàðÿäÿ ñþç äöøäö âÿ áóíóíëà áàüëû ñÿñëÿíÿí áÿñèò ôèêèðëÿðèí, åéíèëÿ îòàüû áàñàí òîç ãàòû êèìè, áó áåéèíëÿðäÿ çàìàíëà ôîðìàëàøäûüû áÿëëè îëäó. Ãàïû õÿôèôúÿ úûðûëäàäû. Äöðóà ýåðè äþíÿíäÿ, ýöìöø òÿáÿãÿ èëÿ þðòöëìÿìèø èêè øöøÿíèí àðõàñûíäàêû øèøìàí áèð ãàäûíûí îíëàðà éàõûí ëàøäûüûíû ñåçäè. Ùÿìèí ãàäûí áóäóàðà äàõèë îëàíäà äÿâÿòëè õàíûì ëàðäàí áèðèñè éåðèíäÿí ãàëõäû âÿ ùàìû èëÿ ÿë ýþðöøìÿêëÿ ìÿúëèñè òÿðê 1
Áóäóàð – çàäÿýàí õàíûìûí õóäìàíè ãÿáóë îòàüû 117
åëÿäè. Ïàëòàðûíûí øöøÿ ìóíúóãëàðû àëàãàðàíëûã çàëäà èøûëäàéàí áó ãàäûíûí óçàãëàøàí ãàðàëòûñûíû Äöðóà áàõûøëàðûéëà éîëà ñàëäû. Ãîíàüûí áèðèñèíèí ýåäèá äèýÿðèíèí ýÿëìÿñèéëÿ áàüëû òÿëàø éàòàí äàí ñîíðà î âàõòà ãÿäÿð áóðàäà ýåäÿí ñþùáÿò ùå÷ áèð ñÿáÿá îëìà äàí Ìÿðàêåø ÿùâàëàòëàðûíûí, Øÿðãäÿ àïàðûëàí ñàâàøûí âÿ Èíýèëòÿðÿíèí Úÿíóáè Àôðèêàäà éàøàäûüû ñûõûíòûëàðûí öçÿðèíÿ ýÿëäè. Áó ìÿñÿëÿëÿðèí ìöçàêèðÿñè çàìàíû ãàäûíëàð, ñàíêè, àáûðëû áèð êöáàð êîìåäèéàñûíäà ðîë îéíàéûðäûëàð: èíäèéÿäÿê áó ìÿçùÿêÿ äþíÿäþíÿ òÿêðàðëàíäûüûíäàí ùÿð êÿñ áóðàäàêû ðîëóíó ÿçáÿð áèëèðäè. Ñà÷ëàðû áóðóëìóø, ãûñàáîéëó ñàðûøûí õàíûì è÷ÿðè ýèðäèêäÿ, ùöí äöð, àðûã âÿ éåòêèí éàøäàêû ãàäûí áóäóàðû òÿðê åëÿäè. Ëèíå áàðÿäÿ, îíóí àêàäåìèê ñå÷èëìÿê øàíñëàðû áàðÿäÿ ñþç à÷ûëäû. Éåíèúÿ ýÿëÿí õàíûì òàì àðõàéûí èäè êè, áó èøäÿ Ëèíåíèí áàø ëûúà ðÿãèáè «Äîí Êèõîò» ìþâçóñóíäà ýþçÿë áèð ìÿíçóì äðàìûí ìöÿëëèôè Êàáàíîí-Ëåáà îëàúàã. – Éÿãèí, õÿáÿðèíèç âàð: ãûøäà áó ÿñÿð «Îäåîí»äà ñÿùíÿéÿ ãîéó ëàúàãäûð. – Äîüðóäàí? Ìöòëÿã ýåäèá áàõàúàüàì – áó, ÿñë ñÿíÿò ÿñÿðèäèð. Õàíûì Âàëòåðèí äàíûøûã òÿðçè éåêíÿñÿã, ëöòôêàð âÿ ëàãåéä èäè: äàíûøäûüû çàìàí î, òÿçÿ áèð øåé äöøöíìÿçäè, ÷öíêè áöòöí à÷ûãëàìàëàðû ùàçûð ãÿíàÿòëÿðÿ ñþéêÿíèðäè. Áóäóàðà ãàðàíëûã ÷þêöðäö. Åâ ñàùèáÿñè ãóëëóã÷óíó ñÿñëÿéèá ëàìïàëàðû éàíäûðìàüû òàïøûðäû. Ëèòîãðàôèéà ñåõèíäÿ íàùàð éåìÿéè ö÷öí äÿâÿòíàìÿëÿð ñèôàðèø åòìÿéè óíóòäóüóíó áèð àðà õàòûðëàñà äà, áöòöí äèããÿòè áóëàã êèìè ÷àüëàéàí äàíûøûãëàðäà èäè. Áèð ãÿäÿð êþêÿëñÿ äÿ, ùÿëÿëèê úàçèáÿäàðëûüûíû èòèðìÿéÿí õàíûì Âàëòåð ãàäûíëàð ö÷öí ãöðóáà äîüðó åíèøèí ãà÷ûëìàçëûüûíû áÿëëè åäÿí î òÿùëöêÿëè éàø ùÿääèíäÿ èäè. Éàõøû ýþðöíìÿêäÿí þòðö ùÿð ìÿíàäà þç ãàéüûñûíà ãàëàð, ùÿð øåéäÿí ãîðóíàðäû. Âöúóäóíóí ýèýèéåíàñûíà ðèàéÿò åäÿð, úöðáÿúöð ìÿëùÿìëÿðäÿí éàðàðëàíàðäû. Êÿíàðäàí áàõà íà ðóùÿí ñàêèò áèðèñè êèìè ýþðöíÿðäè: àäàìà åëÿ ýÿëÿðäè êè, àüëûíû – ìÿíòèãèíè âÿ íÿúàáÿòèíè ùÿð âÿúùëÿ ãîðóéàí áó õàíûìûí äàõèëè àëÿìè áèð ìÿíàäà âàõòàøûðû áè÷èëìÿêëÿ äàèì åéíè ñàùìàíäà ãàëàí ôðàíñûç áàü÷àñûäûð. Îíóí áöòöí ìÿëàùÿòè àäàìû ùå÷ íÿ èëÿ ùåéðÿòÿ ýÿòèðìèðäè. Õÿéàë ýöúöíäÿí äàùà ÷îõ, î, ùÿð øåéÿ íöôóç åäÿí, àéûã âÿ àøêàð ñåçèëÿí àüëûíà ýöâÿíèðäè. ×åâðÿñèíÿ õåéèðõàùëûã, äîñòëóã âÿ õîøíèééÿò ñà÷àí ðóùó ùàìûíû âÿ ùÿð øåéè þç òÿñèðè àëòûíà ñàëûðäû. 118
Äöðóàíûí áàéàãäàí áÿðè àüçûíà ñó àëûá îòóðìàñû îíóí íÿçÿðèí äÿí éàéûíìàìûøäû. Áèð êèìñÿ îíóíëà öíñèééÿò ãóðìàäûüûíäàí êèøè áó ìÿúëèñäÿ þçöíö àðòûã ñàéûðäû. Õàíûìëàðûí áàøûíûí aêàäåìèéà ùàããûíäà ñþùáÿòÿ ãàðûøìàñûíäàí éàðàðëàíàí åâ ñàùèáÿñè áó úàâàí êèøèéÿ áåëÿ áèð ñóàëëà ìöðàúèÿò åëÿäè: – Úÿíàá Äöðóà, ñèç áó áàðÿäÿ íÿ äöøöíöðñöíöç? Àõû áó áàðÿ äÿ ùå÷ êÿñ ñèçèí ãÿäÿð ýåíèø áèëýèëÿðÿ ñàùèá äåéèëäèð? Äöðóà äöøöíìÿäÿí úàâàá âåðäè: – Ìÿíÿ ãàëñà, õàíûì, íàìèçÿäëÿðèí ùÿìèøÿ ãûçüûí ìöáàùèñÿ ëÿð äîüóðàí þçÿëëèêëÿðèéëÿ ìöãàéèñÿäÿ îíëàðûí éàøûíà âÿ ñàüëàìëû üûíà äàùà ÷îõ þíÿì âåðÿðäèì. Øÿõñÿí ìÿí îíëàðûí õèäìÿòëÿðèíäÿí äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ õÿñòÿëèêëÿðèéëÿ áàüëû áèëýèëÿð òîïëàéàðäûì. Ëîïå äå Âåãàäàí ìÿíçóì òÿðúöìÿëÿðäÿíñÿ, íàìèçÿäëÿðèí ãàðàúèéÿðè íèí, öðÿéèíèí, áþéðÿéèíèí âÿ áåéíèíèí âÿçèééÿòè èëÿ ìàðàãëàíàðäûì. Ôèêðèìúÿ, îíëàðûí öðÿéèíèí ýåíèøëÿnìÿñè, øÿêÿð õÿñòÿëèêëÿðè, ùÿòòà äàùà áåòÿðè, ÿçÿëÿ àòðîôèéàñûíà ìåéèë åòìÿëÿðè îíëàðûí áàðáàð õàëã ëàðûí ïîåçèéàñûíäàêû âÿòÿíäàøëûã ìîòèâëÿðè áàðÿäÿ úèëä-úèëä ÿñÿðëÿ ðèíäÿí äàùà þíÿìëèäèð. Îíóí áó ñþçëÿðè ùåéðÿò äîëó ñöêóòëà ãàðøûëàíäû. Õàíûì Âàëòåð òÿáÿññöìëÿ õÿáÿð àëäû: – Î íèéÿ åëÿ? Äöðóàäàí úàâàá ýÿëäè: – ×öíêè ìÿí ùÿìèøÿ âÿ ùÿð éåðäÿ ãàäûíëàðà ùÿçç áÿõø åäÿúÿê øåéëÿð àõòàðûðàì. Àêàäåìèéà èñÿ, õàíûì, éàëíûç ùÿð ùàíñû àêàäåìèê þëÿíäÿí-þëÿíÿ ñèçëÿðèí äèããÿòèíè þçöíÿ ÷ÿêèð. Áóíäàí áåëÿ ìÿíà ÷ûõûð êè, íÿ ãÿäÿð ÷îõ àêàäåìèê äöíéàñûíû äÿéèøÿðñÿ, áó, ñèçëÿðÿ áèð î ãÿäÿð ëÿççÿò âåðÿð. Îíëàðûí òåç-òåç ýÿáÿðìÿëÿðè ö÷öíñÿ íàìèçÿäëÿð àðàñûíäàí õÿñòÿ âÿ éàøëû îëàíëàðà öñòöíëöê âåðìÿê ëàçûìäûð. Ãàäûíëàð îíóí íÿéè íÿçÿðäÿ òóòäóüóíó ùÿëÿ äÿ àíëàìûðäûëàð. Îíà ýþðÿ äÿ Äöðóà áóíó à÷ûãëàìàüà åùòèéàú äóéäó: – Äöçöíö äåñÿì, Ïàðèñ õðîíèêàëàðûíäà ùàíñûñà àêàäåìèêèí äöíéàäàí êþ÷äöéöíö þéðÿíìÿêäÿí ìÿí äÿ ùÿçç àëûðàì. Ùÿìèí àí þçöìÿ «Îíóí éåðèíè êèì òóòàúàã?» ñóàëûíû âåðèð âÿ óéüóí íàìè çÿäëÿðè ñå÷èðÿì. Áó ÷îõ ìÿçÿëè áèð îéóíäóð âÿ þëöìñöç ñàéûëàíëàð äàí áèðèñè äöíéàñûíû äÿéèøÿíäÿ áöòöí Ïàðèñ ñàëîíëàðûíäà ùàìû áó îéóíà, éÿíè «ÿúÿë âÿ ãûðõ àùûë îéóíó»íà* êþêëÿíèð. 119
Áåëÿ éàíàøìàíû òàì àíëàìàéàí õàíûìëàð ýöëöìñÿäèëÿð, ÷öíêè ùÿëÿ äÿ îíóí ìöøàùèäÿëÿðèíèí ñÿððàñòëûüûíû äÿéÿðëÿíäèðìÿêäÿ àúèç èäèëÿð. Àéàüà ãàëõàí Äöðóà äåäè: – ßçèç õàíûìëàð, îíëàðû ñå÷ÿí ñèçñèíèç âÿ áóíó îíëàðûí áèð àí þíúÿ þëìÿëÿðè ö÷öí åäèðñèíèç. Îíà ýþðÿ äÿ éàøëûëàðà, ÿí éàøëûëàðà, àùûëëàðà ùþðìÿò åäèí, ñîíðàñû èëÿ èøèíèç îëìàñûí. Îðàäàêûëàðà áèð êÿðÿ âÿ ñîí äÿðÿúÿ çÿðèô áèð òÿçèì åäÿí Äöðóà ìÿúëèñè òÿðê åëÿäè. Î, äûøàðû ÷ûõàí êèìè õàíûìëàðäàí áèðè äèëëÿíäè: – ×îõ ìÿçÿëè áèð úàâàíäûð. Êèìäèð áó áåëÿ? Õàíûì Âàëòåð äåäè: – Ãÿçåòèí ÿìÿêäàøëàðûíäàíäûð. Ðåäàêñèéàäà ùÿëÿëèê îíà õûðäàïàðà èøëÿð áóéóðóðëàð, àììà éàõûí âàõòëàðäà èøäÿ èðÿëèëÿéÿúÿéèíÿ ùå÷ øöáùÿ åëÿìèðÿì. Þçöíäÿíðàçû âÿ øÿí ùàëäà áàéûðà ÷ûõàí Äöðóà Ìàëçåðáà áóë âàðûíäà ðÿããàñ êèìè øóõ éåðèéèð âÿ þç-þçöíÿ: «Ïèñ áàøëàìàäûí» äåéÿ öðÿê-äèðÿê âåðèðäè. Ùÿìèí àõøàì î, Ðàøåë èëÿ äÿ áàðûøäû. Ñîíðàêû ùÿôòÿ ùÿéàòûíäà èêè þíÿìëè ùàäèñÿ áàø âåðäè: õðîíèêà øþáÿñèíÿ ìöäèð òÿéèí îëóíäó âÿ õàíûì Âàëòåð îíó íàùàðà äÿâÿò åëÿäè. Áó ùàäèñÿëÿð àðàñûíäàêû áàüû î, àñàíëûãëà ñåçäè. Òàúèð õèñëÿòëè Âàëòåðäÿí þòðö ìÿòáóàò äà, äåïóòàò òèòóëó äà áèð òÿñèð âàñèòÿñè èäè: ÿñëèíäÿ, «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íà äà î, ùÿð øåé áèð éàíà äóðñóí, òèúàðÿò èøè êèìè éàíàøûðäû. Þçöíö ñûðàäàí áèðèñè êèìè àïàðûð, öçöíäÿí õåéèðõàùëûã âÿ øóõëóã èôàäÿñèíè ÿñêèê åòìèðäè. ßí ìöõòÿëèô ìÿãñÿäëÿðèíÿ ÷àòìàãäàí þòðö î äàùà þíúÿ ñûíàäûüû, éàõøû áÿëÿä îëäóüó, ýöâÿíäèéè àäàìëàðäàí, ìÿãñÿäéþíëö, ãîïàðàãëû âÿ ÷åâèê àäàìëàðäàí éàðàðëàíûðäû. Áèð ìöääÿò Äöðóàéà ýþç ãîéäóãäàí ñîíðà ãÿðàðà ýÿëìèøäè êè, õðîíèêà øþáÿñèíèí ìöäèðè âÿçèôÿñè áó àäàìûí òàì áîéóíà áè÷èëèá. Î âàõòà ãÿäÿð õðîíèêà øþáÿñèíÿ ðåäàêñèéàíûí êàòèáè Áóàðåíàð áàø÷ûëûã åäèðäè âÿ áó àäàì – éàøëû, õûðäà÷û, ìÿìóð êèìè ãîðõàã âÿ ñþçÿáàõàí áèðèñèéäè. Ñîí îòóç èëäÿ îí áèð àéðû ãÿçåòäÿ êàòèá âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøñà äà, áó ìöääÿòäÿ íÿ ùÿðÿêÿò, íÿ äÿ äöøöíúÿ òÿðçèíè äÿéèøìèøäè. Áèð ðåäàêñèéàäàí äèýÿðèíÿ, áèð ðåñòîðàíäàí áàøãàñûíà êå÷èðìèø êèìè êå÷ñÿ äÿ, î ùå÷ ôÿðãèíÿ âàðìàçäû êè, ùÿð 120
éåðèí þçöíÿìÿõñóñ ìÿòáÿõè âàð. Äèí âÿ ñèéàñÿò ìÿñÿëÿëÿðèíÿ ùå÷ ãàðûøìàçäû, ÷àëûøäûüû ãÿçåòèí íåúÿëèéèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã, ùÿð éåíè ðåäàêñèéàäà èøèíè ãîðõóéëà éîõ, âèúäàíëà éöðöäÿðäè, áó ñàùÿäÿ èëëÿðëÿ òîïëàäûüû áöòöí áèëýè âÿ òÿúðöáÿñèíè ÿñèðýÿìÿçäè. ßòðàôûíäà ùå÷ íÿéè ñåçìÿéÿí êîð, ãóëàãëàðû ñàüûð êàð êèìè ÷àëûøàðäû, ëàë êèìè àüçûíû à÷ìàç, ùå÷ äèíèá-äàíûøìàçäû. Àììà éöêñÿêñÿâèééÿëè áèð ïåøÿêàð êèìè äöðöñòëöéöíÿ äÿ êþëýÿ ñàëìàçäû, æóðíàëèñò ÿõëàãûíà ñîí äÿðÿúÿ ñàäèã áó àäàìûí äàâðàíûøûíäà äöðöñòëöêäÿí, íÿúèá ëèêäÿí âÿ ëîéàëëûãäàí óçàã ùå÷ áèð ùÿðÿêÿòÿ ðàñòëàíìàçäû. Ìöäèð îíà äÿéÿð âåðñÿ äÿ, ãÿçåòèí þçÿéè ñàéûëàí áó øþáÿíè äàùà óéüóí áèðèñèíÿ òàïøûðìàã áàðÿäÿ âàõòàøûðû äöøöíÿðäè. ×öíêè ýåíèø êöòëÿéÿ èñòèãàìÿò âåðÿí, áèðæàíû ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðÿí ñîí õÿáÿðëÿðè âÿ øàéèÿ ëÿðè ìÿùç áó øþáÿ ôîðìàëàøäûðûðäû. Ìÿñÿëÿí, êöáàð ÿéëÿíúÿëÿðè ùàã ãûíäà èêè éàçû àðàñûíà úèääè áèð îëàé áàðÿäÿ åéùàìëû õÿáÿðè, ýóéà, òÿñàäöôÿí, ïÿð÷èì åòìÿéè áàúàðìàã äà ëàçûì èäè. Ñÿòèðàëòû ìÿíàëàðëà îéíàìàã ñàéÿñèíäÿ ùÿð ùàíñû øàéèÿíè åëÿ òÿãäèì åòìÿëèñÿí êè, î, èíàíäûðûúû ýþðöíñöí, ðåàë ùàäèñÿíèí ýåð÷ÿêëèéèíÿ èñÿ ùàìû øöáùÿ èëÿ éàíàøñûí. Õðîíèêà øþáÿñè åëÿ ÷àëûøìàëûäûð êè, ãÿçåòèí ùÿð ñàéûíäà èñòÿíèëÿí îõóúó þçö ö÷öí ìàðàãëû íÿ èñÿ òàïñûí – î ùàëäà õðîíèêàíû óúäàíòóòìà ùàìû ýþçöíÿ òÿïÿúÿê. Ùàìûíû âÿ ùÿð øåéè – òîïëóìóí áöòöí òÿáÿãÿëÿðèíè, áöòöí ïåøÿ ñàùèáëÿðèíè, Ïàðèñè âÿ ÿéàëÿòè, îðäóíó âÿ ñÿíÿò àäàìëàðûíû, ðóùàíèëÿðè âÿ òÿëÿáÿëÿðè, âÿçèôÿ ñàùèáëÿðèíè âÿ ÿõëàãñûç ãàäûíëàðû áèð ýþçëÿ ýþðìÿëèéäè áó øþáÿíèí ìöäèðè. Áèð äÿñòÿ ðåïîðòéîðó éþíëÿíäèðÿí áó àäàì åùòèéàòû áèð àí äà ÿëäÿí ãîéìàìàëû, äàèì àéûã-ñàéûã îëìàëûéäû. Ùÿð øåéÿ øÿêê èëÿ éàíàøìàëû, ýþçäÿí òöê ÷ÿêÿí, ÷îõáèëìèø, óçàãýþðÿí, ýöçÿøòëè áèðèñè îëìàëû, ÿí ùèéëÿýÿð ôÿíäëÿðÿ ÿë àòìàãäàí ãîðõìàìàëû, äîüðóíó éàëàíäàí áèð áàõìàãëà àéûðä åäÿúÿê ãÿäÿð þç èøèíèí ñÿððàôû îëìàëûéäû. Ùÿð ùàíñû õÿáÿðëÿ áàüëû íÿéè äåìÿéèí, íÿéè èñÿ ýèçëÿòìÿéèí ëàçûì ýÿëäèéèíè, õÿáÿðèí îõóúóëàðäà ùàíñû òÿÿññöðàò îéàäàúàüûíû áÿðè áàø äàí òÿéèí åòìÿëèéäè. Ùÿì äÿ òÿãäèìàòäà åëÿ ôîðìà ñå÷ìÿëèéäè êè, òÿñèð áèðÿ-áåø àðòñûí. Óçóí èëëÿð ðåäàêñèéàëàðäà äèðñÿê ÷öðöäÿí Áóàðåíàðäà óñòàëûã âÿ ïàðëàã öñëóá ôîðìàëàøìàìûøäû. Ìöäèðèí ýèçëè íèééÿòëÿðèíè äàèì ñåçÿ áèëÿúÿê àíàäàíýÿëìÿ èíòóèñèéàäàí äà ìÿùðóì èäè. Äöðóà èñÿ áó èøè ýÿðÿêÿí øÿêèëäÿ ãóðà áèëÿðäè âÿ Íîðáåð äå Âàðåíèí èôàäÿñèéëÿ äåñÿê, «òèúàðÿòèí äÿðèí, ñèéàñÿòèí èñÿ äàéàç 121
ñóëàðûíäà» öçìÿéè öñòöí òóòàí áó ðåäàêñèéà ùåéÿòèíÿ òàìàìèëÿ óéüóí áèðèñèéäè. Íàøèðèí ïëàíëàøäûðäûüû âÿ äÿñòÿêëÿäèéè àâàíòöðàëàðûí èøòèðàê÷ûñû îëàí àëòû äåïóòàò, ÿñëèíäÿ, «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí èëùàìâåðèúèëÿðè âÿ ýåð÷ÿê ðåäàêòîðëàðû ñàéûëìàëû èäè. Ïàëàòàäà áó äåïóòàòëàðû «Âàëòåðèí äÿñòÿñè» àäëàíäûðàíëàðà, ÿñëèíäÿ, áó àäàìëàðûí Âàëòåðëÿ áèðëèêäÿ âÿ éà îíóí ÿëèéëÿ ñàùèáëÿíäèêëÿðè éàüëû òèêÿëÿðÿ àíúàã ùÿñÿä àïàðìàã ãàëûðäû. Ñèéàñÿò øþáÿñèíèí ìöäèðè Ôîðåñòéå äÿ áó èøáàçëàðûí ÿëèíäÿ îéóíúàüà, îíëàðûí èðàäÿñèíèí ãóëóíà ÷åâðèëìèøäè. Áàø ìÿãàëÿëÿðè åâäÿ, þçö äåìèøêÿí, «ðàùàò îðòàìäà» éàçàí áó àäàì îíëàðûí áóéðóüóíà òàì óéóðäó. Ãÿçåòÿ ïàéòàõò ñÿâèééÿñè ãàçàíäûðìàã ö÷öí ùÿð áèðèñè þç ñàùÿñèíäÿ êèôàéÿò ãÿäÿð òàíûíàí èêè éàçàð ðåäàêñèéà èëÿ ÿìÿêäàøëûüà úÿëá îëóíìóøäó: ýöíäÿëèê ìþâçóëàðäà ôåëéåòîíëàð éàçàí Æàê Ðèâàë, áèð äÿ øàèð âÿ áÿäèè éàçûëàðûéëà, äàùà äîüðóñó, éåíè öñëóáäà ùåêà éÿòëÿðè èëÿ òàíûíàí Íîðáåð äå Âàðåí. Éåðäÿ ãàëàíëàð èñÿ êè÷èê ìÿáëÿüëÿð õàòèðèíÿ ùÿð øåéäÿí éàçàí ÷îõñàéëû ãÿëÿì ñàùèáëÿðè àðàñûíäàí ñå÷èëÿí ñÿíÿò, ìóñèãè âÿ òåàòð òÿíãèä÷èëÿðè, ùàáåëÿ ìÿùêÿìÿ âÿ àò éàðûøëàðû öçðÿ ðåïîðòéîðëàð èäè. Êöáàð úÿìèééÿòèíäÿí îëàí èêè õàíûì èñÿ «Ïÿíáÿ äîìèíî» âÿ «Áÿéàç ïÿíúÿ» èìçàëàðûéëà êöáàð àëÿì áàðÿäÿ õÿáÿðëÿðè, ìîäà, éöêñÿê òÿáÿãÿíèí ÿõëàãû, åòèêåò âÿ íÿçàêÿò ãàéäàëàðû áàðÿäÿ éàçûð, àðèñòîêðàòëàðûí ãåéáÿòèíè ãûðûðäûëàð. Ìÿùç áó úöð ãàðìàãàðûøûã áèð äÿñòÿíèí èñòèãàìÿò âåðäèéè «Ôðàí ñûç ùÿéàòû» «äÿðèí âÿ äàéàç ñóëàðäà öçìÿéèíÿ» äàâàì åäèðäè. Òÿçÿ âÿçèôÿñèíèí ñåâèíúèíè ýåí-áîë éàøàìàìûø Äöðóà áèð äÿâÿò íàìÿ àëäû. Îðàäà éàçûëìûøäû: «Úÿíàá âÿ õàíûì Âàëòåðëÿð úÿíàá Äöðóàíû èéèðìè éàíâàð ýöíö ñààò äþðääÿ çèéàôÿòÿ äÿâÿò åäèðëÿð». Èëê äÿâÿòäÿí àç ìöääÿò ñîíðà ýÿëÿí áó òÿêëèô îíó íåúÿ ñåâèí äèðäèñÿ, áó äÿâÿòíàìÿíè áèð ñåâýè ìÿêòóáó êèìè þïäö. Ñîíðà êàñ ñèðèí éàíûíà éîëëàíäû êè, ýÿðýèí ìàëèééÿ äóðóìóíó éàõøûéà äîüðó äÿéèøäèðñèí. Àäÿòÿí, õðîíèêà øþáÿñè ìöäèðèíèí þç áöäúÿñè îëóð âÿ îíäàêû âÿñàèò ùåñàáûíà ìöäèð, áîñòàíûíûí èëê áÿùðÿñèíè áàããàëà ýÿòèðÿí êÿíäëèëÿð êèìè, äîüðó-éàíëûø áèëýèëÿðè îðàäàí-áóðàäàí òîïëàéûá ãÿçå òÿ òÿãäèì åäÿí ðåïîðòéîðëàðûí ÿìÿéèíè äÿéÿðëÿíäèðèð. 122
Èëê ìÿðùÿëÿäÿ Äöðóàéà àéëûã õÿðúëÿð ö÷öí ìèí èêè éöç ôðàíê àéðûëäû âÿ î, áó ìÿáëÿüèí áþéöê ãèñìèíè þç åùòèéàúëàðûíà õÿðúëÿ ìÿéè íÿçÿðäÿ òóòäó. Èñðàðëû òÿëÿáëÿðè ãàðøûñûíäà äàâàì ýÿòèðìÿéÿí êàññèð Äöðóàéà àâàíñ îëàðàã äþðä éöç ôðàíê þäÿäè. Èëê þíúÿ áó ìÿáëÿüèí èêè éöç ñÿêñÿí ôðàíêûíû õàíûì äå Ìàðåëÿ éîëëàìàüû äöøöíñÿ äÿ, î, ÿëèíäÿ ãàëàúàã éöç èéèðìè ôðàíêûí àçëûüûíûí þç èøèíè ðàùàò ãóðìàñûíà èìêàí âåðìÿéÿúÿéèíè àíëàéûá, áîðúóí ãàéòàðûëìàñûíû òÿõèðÿ ñàëìàã ãÿðà ðûíà ýÿëäè. Èêè ýöí ÿðçèíäÿ éåíè èø éåðèíè ñàùìàíà ñàëäû: ðåäàêñèéàíûí éåð ëÿøäèéè èðè îòàãäà áóíäàí ñîíðà îíóí þç ìàñàñû âÿ ìÿêòóáëàð ö÷öí ñèéèðìÿëè øêàôû îëàúàãäû. Îòàüûí áèð êöíúöíäÿ î, äèýÿðèíäÿ èñÿ àùûë éàøûíà áàõìàéàðàã, ñà÷ëàðûíà ùÿëÿ äÿ äÿí äöøìÿéÿí âÿ ÷àëûøàðêÿí øÿâÿ êèìè ãàðà, áóðóã-áóðóã ñà÷ëàðû êàüûçëàðûí öñòöíÿ ñàëëàíàí Áóàðåíàð îòóðàúàãäû. Îòàüûí îðòàñûíäàêû óçóí ìàñà èñÿ øòàòäàíêÿíàð ÿìÿêäàøëàð ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëìóøäó. Àäÿòÿí, áó ìàñàäàí áèð ñêàìéà êèìè éàðàðëàíûðäûëàð: îíóí öñòöíäÿ îòóðàíëàð éà àéàãëàðûíû àøàüû ñàëëàéûð äûëàð, éà äà êè Øÿðã öñóëó áàðäàø ãóðóðäóëàð. Áÿçÿí èñÿ åéíè âàõòäà áó ìàñàäà îòóðàí áåø-àëòû àäàì, ×èí áöòëÿðè êèìè, äîíóã ïîçà àëûð âÿ áöòöí äèããÿòëÿðèíè îéíàäûãëàðû áèëáîêåéÿ úÿìëÿøäèðèðäè. Áèð ìöääÿò ñîíðà Äöðóà äà áó îéóíà ìåéèë ñàëäû: Ñåí-Ïîòåíèí éåòèðìÿñè êèìè éåòèøÿí âÿ îíóí òÿëèìàòëàðûíà óéàí Äöðóà áþéöê óüóðëàðà íàèë îëìóøäó. Ôîðåñòéåíèí äóðóìó èñÿ ýöíäÿí-ýöíÿ àüûðëàøäûüûíäàí î, þçö íöí ãàðààüàúäàí ùàçûðëàíàí íèñáÿòÿí àüûð, àììà ìèñèëñèç âÿ éåíè áèëáîêåñèíè äîñòóíóí èõòèéàðûíà âåðìèøäè. Èíäè þç ýöúëö ÿëèéëÿ èïè îéíàäûá, êöðÿíè ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðÿí Äöðóà ïÿñäÿí ñàéûðäû: – Áèð, èêè, ö÷, äþðä, áåø, àëòû... Õàíûì Âàëòåðýèëÿ çèéàôÿòÿ ýåäÿúÿéè ýöí íàùàðà ãÿäÿð î, èíäè éÿúÿí èëê äÿôÿ àðä-àðäà èéèðìè õàë ãàçàíìûøäû. Þç-þçöíÿ äöøöíäö: «ßúÿá óüóðëó ýöíäöð, ùÿð úÿùÿòäÿí áÿõòèì ýÿòèðèð». Áèëáîêåäÿ õöñóñè áàúàðûã ñÿðýèëÿìÿñè ùÿð êÿñÿ «Ôðàíñûç ùÿéàòû» ðåäàêñèéàñûí äà áÿëëè áèð ùþðìÿò-èççÿò ãàçàíäûðûðäû. ßéèí-áàøûíû äÿéèøìÿê ö÷öí èøäÿí åðêÿí ÷ûõäû. Ëîíäîí êö÷ÿ ñèíäÿ ãàðøûñûíäà ýåäÿí àë÷àãáîéëó ãàäûí þç ôèãóðó èëÿ îíà õàíûì äå Ìàðåëè õàòûðëàòäû. Ãàíû ãàéíàäû, öðÿéèíèí äþéöíòöñö àðòäû. Ãàäûíû 123
ïðîôèëäÿí ýþðìÿêäÿí þòðö ãàðøû ñÿêèéÿ êå÷äè. Ãàäûí äà äàéàíäû, ÷öíêè î äà êö÷ÿíè êå÷ìÿéÿ ùàçûðëàøûðäû. Éîõ, Äöðóà éàíûëìûøäû. Îíà ýþðÿ äÿ äÿðèíäÿí êþêñ þòöðäö. Òåç-òåç þçöíÿ áåëÿ áèð ñóàë âåðèðäè: ÿýÿð îíóíëà ðàñòëàøñà, þçö íö íåúÿ àïàðñûí? Îíà ùþðìÿòëÿ áàø ÿéñèí, éîõñà îíó ýþðìÿçëèéÿ âóðñóí? Ãÿò åëÿìèøäè êè, þçöíö ýþðìÿçëèéÿ âóðìàñû äàùà ìÿñëÿùÿòëèäèð. Ùàâà ñîéóäóüóíäàí ýþëìÿ÷ÿëÿðèí ñÿòùè áóç áàüëàìûøäû. Ãàçëà èøûãëàíàí êö÷ÿ ôÿíÿðëÿðèíèí èøûüûíäà ñÿêèëÿð ãóðó âÿ áîìáîç ýþðö íöðäö. Åâÿ éåòèøèíúÿ àüëûíà áèð ôèêèð ýÿëäè: «Ìÿíçèëèìè äÿéèøìÿëèéÿì. Áóðàäà ìÿñêóíëàøìàüûì àðòûã ÿëâåðèøëè äåéèë». ßùâàëè-ðóùèééÿñè íåúÿ éöêñÿê èäèñÿ, áèíàëàðûí äàìëàðûéëà ãà÷ìàüà äà ùàçûð èäè. Ïÿí úÿðÿ èëÿ ÷àðïàéû àðàñûíäà âàð-ýÿë åäÿðÿê, óúà ñÿñëÿ òÿêðàðëàéûðäû: – Áó, óüóð äåéèëñÿ, áÿñ íÿäèð? ßëáÿòòÿ êè óüóðäóð! Áó áàðÿäÿ àòàìà éàçìàëûéàì. Àòàñûíà ùÿðäÿíáèð ìÿêòóá éàçûðäû âÿ áèëèðäè êè, ýåíèø Ñåíà âàäè ñèíèí âÿ Ðóàíûí ýþðöíäöéö î éöêñÿê òÿïÿíèí éàíûíäàí êå÷ÿí éîë êÿíàðûíäàêû Íîðìàíäèéà éåìÿêõàíàñûíû èøëÿäÿí àèëÿñè ùÿð äÿôÿ îüóëëàðûíäàí ìÿêòóá àëàíäà ñåâèíúëÿðè éåðÿ-ýþéÿ ñûüìûð. Àòàñûíäàí àðà-ñûðà àëäûüû âÿ öçÿðè èðè, íàøû õÿòëÿ éàçûëàí íàìÿëÿð äÿ î, àøàüûäàêû ñÿòèðëÿðëÿ ðàñòëàøàðäû: «ßçèç îüëóì. Áóíóíëà éàçûá äèããÿòèíÿ ÷àòäûðûðàì êè, áèç, éÿíè àíàíëà ìÿí, ñàü-ñàëàìàòûã. Äîëàíûøûüûìûç ÿââÿëêè êèìèäèð. Áèð äÿ ñÿíÿ îíó ÷àòäûðìàëûéàì êè...» Êÿíäëÿðèíäÿ áàø âåðÿí áöòöí éåíèëèêëÿðè, ãîíøóëàðûíûí áàøûíà ýÿëÿíëÿðè, ÿêèí-áè÷èí õÿáÿðëÿðèíè Äöðóà áþéöê ìàðàãëà îõóéóðäó. Õûðäà ýöçýöíöí þíöíäÿ áÿéàç ãàëñòóêóíó äöéöíëÿéÿðêÿí Äöðóà òÿêðàð ôèêðÿ ýåòäè: «Àòàìà ìÿêòóáó ñàáàù éàçàðàì. ßýÿð áó àõøàì ìÿíèì ùàðàéà äÿâÿòëè îëäóüóìó þéðÿíñÿéäè, ãîúàíûí àüëû áàøûíäàí ÷ûõàðäû, âàëëàù! Îðàäà äàäàúàüûì ëÿçèç õþðÿêëÿð, éÿãèí, çàâàëëû àòàìûí éàòñà, ùå÷ éóõóñóíà äà ýèðìÿç». Áó àðà àòà îúàüûíäàêû äèâàðëàðûíû, ùèñ áàñìûø ìÿòáÿõè þòÿðè ýþçëÿðè þíöíäÿ úàíëàíäûðäû: áóäóð, ìöøòÿðèëÿð ö÷öí áîø çàëûí áÿðè öçöíäÿêè îòàãäà äèâàð áîéó ãàçàíëàð äöçöëöá âÿ àëîâ äèëèìëÿðèíèí ÿêñè äèâàðà äöøöá, ïèøèêëÿðè îúàüûí áþéðöíäÿ õóìàðëàíäûüû ö÷öí ùåéêÿëòÿê ãóðóéóá, êèðäÿí èøûëäàéàí òàõòà ìàñàíûí öñòöíäÿ è÷êè ëÿêÿëÿðè, áóüëàíàí 124
øîðáà äîëó ãàá, áèð äÿ èêè áîøãàá àðàñûíäà éàíàí øàì ýþçÿ äÿéèð. Áó äà îíóí àòà-àíàñû: áó áèð úöò êÿíäëè ñÿáèðëÿ, õûðäà ãóðòóìëàðëà þç øîðáàñûíû éåéèð. Áó äîüìà àäàìëàðûí ùÿð ùÿðÿêÿòè, æåñòè, öçëÿðèíäÿêè ãûðûøëàð îíà íåúÿ äÿ òàíûøäûð. Ùÿð àõøàì ñöôðÿ àðõàñûíäà ãàáàããÿíøÿð îòóðàí áó úöòëöéöí íÿäÿí äàíûøäûãëàðûíû äà î, ÿçáÿð áèëèðäè. Äöðóà äöøöíäö: «Âàõò òàïûá îíëàðà áèð áàø ÷ÿêìÿëèéÿì». Áÿçÿê-äöçÿéèíè áèòèðèá ëàìïàíû êå÷èðäè âÿ ïèëëÿêÿíëÿ àøàüû åíäè. Áóëâàðëà èðÿëèëÿéÿðêÿí éîëäà ÿõëàãñûç ãàäûíëàð îíà ãàáûðüà îëäó ëàð. Ãîëóíó îíëàðûí ÷ÿíýèíäÿí ãóðòàðàðêÿí þçöíö àë÷àëäûëìûø áèðè ñèíèí éåðèíäÿ ùèññ åäèð âÿ íèôðÿòëÿ òÿïèíèðäè: «ßë ÷ÿêèí ìÿíäÿí!» Ýþðÿñÿí, áó ôàùèøÿëÿð îíó íÿ ùåñàá åäèðäèëÿð áåëÿ? Éîõñà êèìÿ ýèðèøäèêëÿðèíèí ôÿðãèíäÿ äåéèëäèëÿð? ßéíèíäÿ ôðàê îëàí áó úÿíàá òîïëóìóí çÿíýèí, ñàéûëàí âÿ íöôóçëó øÿõñëÿðèíèí åâèíÿ çèéàôÿòÿ ýåäèðäè âÿ ñàíêè, áó äóéüó îíóí þçöíö äÿ òàìàìèëÿ áàøãà áèðèñèíÿ, úÿìèééÿòäÿí, éöêñÿê úÿìèééÿòäÿí, ñå÷èëèá-ñàéûëàí øÿõñëÿðäÿí áèðè ñèíÿ ÷åâèðìèøäè. Ùöíäöð âÿ áöðöíú øàìäàíëàðûí èøûãëàíäûðäûüû ýèðèø îòàüûíà àðõàéûí òþâðëÿ äàõèë îëóá, ïàëòîñóíó âÿ ÿñàñûíû ãàáàüûíà ãà÷ûøàí ãóëëóã÷óëàðà óçàòäû. Áöòöí ñàëîíëàð ýóð èøûãëàíäûðûëìûøäû. Ãîíàãëàðû ÿí ýåíèø ñàéûëàí èêèíúè çàëäà ãÿáóë åäÿí õàíûì Âàëòåð îíó äà ëöòôêàð áèð òÿáÿññöìëÿ ãàðøûëàäû. Äöðóà äàùà þíúÿ ýÿëÿí èêè êèøèéëÿ, «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí àíîíèì ðåäàêòîðëàðûíäàí ñàéûëàí äåïóòàòëàðäàí úÿíàá Ôèðìåí âÿ úÿíàá Ëàðîø-Ìàòéå èëÿ ñàëàìëàøäû. Ïàëàòàäà áþéöê ùþðìÿò ñàùèáè îëàí Ëàðîø-Ìàòéå ðåäàêñèéàäà äà õöñóñè íöôóçóéëà ñå÷èëèðäè. Éàõûí âàõòëàðäà îíóí íàçèð ñå÷èëÿúÿéèíÿ ùå÷ êèìèí øÿêê-øöáùÿñè éîõ èäè. Ôîðåñòéå õàíûìûéëà çàëà äàõèë îëäó. Åúàçêàð õàíûìûíûí ÿéíèíäÿ ïÿíáÿ ðÿíýëè ïàëòàð âàðäû. Îíóí äåïóòàòëàðëà ùÿäñèç ñÿðáÿñò äàâðàíàúàüûíû Äöðóà ùå÷ ýþçëÿìÿçäè. Áåø äÿãèãÿ, áÿëêÿ äÿ, áèð àç àðòûã î, áóõàðûíûí éàíûíäà Ëàðîø-Ìàòéå èëÿ ãûñûã ñÿñëÿ ñþùáÿòëÿøäè. ßðè Øàðëûí ýþðêÿìè ÷îõ öçýöí èäè, þòÿí áèð àéäà õåéëè àðûãëàéàí áó àäàì àðàìñûç þñêöðöð âÿ ùåé òÿêðàðëàéûðäû: «Ãûøäà ýÿðÿê úÿíóáà ýåäèá äèíúÿëèì». Æàê Ðèâàë âÿ Íîðáåð äå Âàðåí áèð vaxtäà ýÿëèáëÿð. Àç ñîíðà çàëûí äÿðèíëèéèíäÿêè ãàïû à÷ûëäû âÿ áèðè ýþçÿë, äèýÿðè èñÿ ÷èðêèí îëìàãëà, áèð úöò ýÿíú ãûçûí ìöøàéèÿòè èëÿ úÿíàá Âàëòåð ïåéäà îëäó. Ãûçëàðäàí áèðè îí àëòû, äèýÿðè èñÿ îí ñÿêêèç éàøûíäà îëàðäû. 125
Øåôèí þâëàä ñàùèáè îëäóüóíó Äöðóà áèëñÿ äÿ, áó ñÿùíÿ îíó ùåéðÿòëÿíäèðìèøäè. Èíäèéÿäÿê îíóí íàøèðèí ãûçëàðû áàðÿäÿ òÿñÿââöðëÿðè ñÿéàùÿò åòìÿéÿ ùàçûðëàøäûüûìûç þëêÿëÿðÿ äàèð áÿñëÿíÿí õÿéàëëàðà áÿíçÿéèðäè. Ùÿì äÿ êè î, áó ãûçëàðû óøàã éàøäà çÿíí åäèðäè, þíöíäÿ èñÿ ÿðýÿí ãûçëàð äàéàíìûøäû. Áó óéüóíñóçëóã îíó, õÿôèô äÿ îëñà, ùÿéÿúàíëàíäûðäû. Îíó äà ãûçëàðà òÿãäèì åëÿäèëÿð, íþâáÿ èëÿ îíà ÿë óçàäàí ãûçëàð ñîíðà êå÷èá, îíëàð ö÷öí àéðûëìûø õûðäà ìàñàíûí àðõàñûíäà ÿéëÿøìÿêëÿ, ñÿáÿòäÿêè èïÿê ñàï éóìàãëàðûíû à÷ìàüà ýèðèøäèëÿð. Ùàìû äàùà êèìè èñÿ ýþçëÿéèðäè. Áöòöí ýöíö ÿí ìöõòÿëèô èøëÿðëÿ ìÿøüóë îëàí, ýöíöí ñîíóíäà áèð àðàéà ýÿëÿí, îðòàã ùå÷ áèð éþí ëÿðè îëìàñà äà, åéíè çèéàôÿòÿ ÷àüûðûëàí àäàìëàðûí éàøàäûüû ãÿðèáÿ áèð ñûõûíòû è÷èíäÿ ùàìû ñóñóðäó. Áèðòÿùÿð âàõò þëäöðÿí Äöðóà äèâàðëàðà ýþç ýÿçäèðèðäè. Áóíó ñåçÿí Âàëòåð þç êîëëåêñèéàñû èëÿ àøêàð øÿêèëäÿ þéöíìÿê ìÿãñÿäèëÿ îíà ñÿñëÿíäè: – Ùÿ, ìÿíèì òàáëîëàðûìû ñöçöðñöíöç? – Î, âóðüóíó «ìÿíèì» ñþçöíöí öçÿðèíÿ ñàëìûøäû. – Èíäè þçöì îíëàðû ñèçÿ ýþñòÿðÿðÿì. Ðÿñìëÿðèí áöòöí òÿôÿððöàòëàðûíû ãîíàüà àíëàòìàã ö÷öí î, ëàì ïàíû ÿëèíÿ àëäû. – Áóíëàð ïåéçàæëàðäûð, – äåäè. Äèâàðûí òÿí îðòàñûíäà àñûëàí âÿ øèìøÿê ÷àõàí ñÿìàíûí àëòäà Íîðìàíäèéà ñàùèëëÿðèíè òÿñâèð åäÿí òàáëî ðÿññàì Ýèéåìåíèí* ÿñÿðè èäè. Àøàüûäàêû òàáëîëàðäà Àðïèíéè* ìåøÿñè âÿ öôöãëÿðäÿ äÿâÿ òÿñâèðè îëàí ßëúÿçàèð äöçÿíëèéè ÿêñ îëóíìóøäó. Èêèíúè òàáëîäàêû óçóíàéàãëû âÿ íÿùÿíý äÿâÿ àäàìà ÿúàèá áèð àáèäÿíè õàòûðëàäûðäû. Ñîíðà î áèðè äèâàðäà àñûëàí òàáëîëàðà èøàðÿ åäÿí Âàëòåð ÿñë ìÿðà ñèì óñòàñû êèìè òÿíòÿíÿ èëÿ äåäè: – Áþéöê óñòàäëàð. Áó äèâàðäà àñûëàí äþðä òàáëî àðàñûíäà Æåðâåêñèí* «Õÿñòÿõàíàäà ãÿáóë ýöíö», Áàñòéåí-Ëåïàæûí* «Áè÷èí÷è ãàäûí», Áóãðîíóí* «Äóë ãàäûí» âÿ Æàí-Ïîë Ëîðàíñûí* «Åäàì» ÿñÿðëÿðè âàðäû. Ñîíóíúó òàá ëîäà áèð äÿñòÿ ÿñýÿðèí êèëñÿ äèâàðû þíöíäÿ Âàíäåé êåøèøèíè ýöëëÿëÿ ìÿñè ñÿùíÿñè òÿñâèð îëóíìóøäó. Ñîíðàêû äèâàðà éàíàøàí Âàëòåðèí úèääè ñèôÿòè òÿáÿññöìäÿí èøûã ëàíäû: – Áóíëàð èñÿ éöíýöë æàíðà àèääèð. 126
Áóðàäàêû ÿñÿðëÿðäÿí Æàí Áåðîíóí* ôûð÷àñûíäàí ÷ûõàí âÿ ÷îõ äà èðè îëìàéàí «Éóõàðûäà âÿ àøàüûäà» òàáëîñó äèããÿòè ÷ÿêìÿêäÿéäè. Ðÿñìäÿ éàðàøûãëû áèð Ïàðèñ õàíûìû ùÿðÿêÿòäÿ îëàí êîíêàíûí ïèëëÿ êÿíèéëÿ ãàëõûðäû. Ãàäûíûí áàøû àðòûã éóõàðû ãàò ñÿâèééÿñèíäÿ îëäó üóíäàí îðàäàêû ñêàìéàëàðäà îòóðàí êèøèëÿð ùåéðàíëûã äîëó áàõûø ëàðûíû àðàëàðûíäà ïåéäà îëàí áó ãàäûíûí çÿðèô öçöíÿ äèêèáëÿð. Åéíè âàõòäà, àøàüûäà, äàéàíàúàãäà äóðàí êèøèëÿð èñÿ áó äèëáÿðèí àéàã ëàðûíû àëòäàí éóõàðû âÿ øÿùâÿò äîëó íÿçÿðëÿðëÿ ñöçöðäöëÿð. ßëèíäÿ ëàìïà òóòàí Âàëòåð øóõ áèð òÿáÿññöìëÿ ñîðóøäó: – Ùÿ, íåúÿäèð? Ìÿçÿëèäèð? Ìÿçÿëèäèðìè? Äàùà ñîíðà î, Ëàìáåðèí* «Áîüóëàíûí õèëàñû» ÿñÿðèíè èøûãëàíäûðäû. Òàáëîäà ãàá-ãàúàüûí éûüûøäûðûëäûüû íàùàð ñöôðÿñèíäÿ îòóðàí ïèøèê áàëàñû òÿñâèð îëóíìóøäó: ùåéâàí ùåéðÿò âÿ ìàðàã äîëó áàõûøëàðëà ñòÿêàíäàêû ñóäà öçÿí ìèë÷ÿéè èçëÿéèð, ùÿì äÿ ñóäàí ÷ûõàúàüû ùàëäà îíó òóòìàã ö÷öí ïÿíúÿñèíè ùàâàäà ùàçûð òóòìóøäó. Àììà ùÿëÿëèê áóíà úÿñà ðÿò åòìèðäè âÿ òÿðÿääöä è÷èíäÿéäè. Ýþðÿí, áó îéóí íÿ èëÿ áèòÿúÿêäè? Ñîíðà Âàëòåð Äåòàéûí* «Äÿðñ» òàáëîñóíó ýþñòÿðäè: êàçàðìàäàêû ÿñýÿð ïóäåëÿ òÿáèë ÷àëìàüû þéðÿäèðäè. Øåô äèëëÿíäè: – Éàõøû äöøöíöëöá! Áóíó òÿñäèãëÿéÿðÿê ýöëöìñÿéÿí Äöðóà äà þç ùåéðÿòèíè áÿéàí åëÿäè: – Ùåéðÿòàìèçäèð, ùåéðÿòàìèçäèð, ùåéðÿ... Àììà ùÿìèí àí ñàëîíà ýèðÿí õàíûì äå Ìàðåëèí ñÿñèíè åøèòäèéè ö÷öí ñþçö àüçûíäà ãàëäû. Øåô èñÿ ðÿñìëÿðè ýþñòÿðìÿéèíÿ âÿ îíëàðëà áàüëû à÷ûãëàìà âåðìÿéèíÿ äàâàì åäèðäè. Áó äÿôÿ î, ëàìïàíû Ìîðèñ Ëåëóàðûí* «Ìàíåÿ» àäëû àêâàðåëèíÿ òóòäó. Êö÷ÿíèí äöç îðòàñûíäà Ùåðàêëû õàòûðëàäàí èêè éåêÿïÿð úàâàí ÿëáÿéàõà îëóá âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ïîðòøåçèí1 ùÿðÿêÿòè äàéàíäûðûëûá. Ïîðòøåçèí õûðäà ïÿíúÿðÿñèíäÿí éàðàøûãëû áèð ãàäûí ñèôÿòè ýþçÿ äÿéèð âÿ áó ñèôÿòäÿ íÿ ãîðõó, íÿ äÿ ñÿáèðñèçëèê îõóíóð... ÿýÿð äöçöíö þéðÿíìÿê èñòÿéèðñèíèçñÿ, áó ãàäûí èêè éåêÿïÿðèí äàâàñûíû äÿðèí ìàðàãëà ñöçöð. Âàëòåð èçàù åëÿäè: – Äèýÿð îòàãëàðäà äà ðÿñì ÿñÿðëÿðè àñûëûá, àììà îíëàð ýåíèø ðÿüáÿò ãàçàíìàéàí âÿ éà ÷îõ äà òàíûíìàéàí ðÿññàìëàðûí èøëÿðèäèð. Áóðàäà èñÿ ìÿíèì «Êâàäðàò ñàëîí»óìó ýþðöðñöíöç. Ùàçûðäà ìÿí 1
Ïîðòøåç – äàøûíà áèëÿí éöíýöë êðåñëî íþâö 127
úàâàí, ÷îõ úàâàí ðÿññàìëàðûí èøëÿðèíè ñàòûí àëûðàì, îíëàðû éåäÿêäÿ, éÿíè àðõà îòàãëàðäà ñàõëàéûð âÿ øþùðÿò ãàçàíàúàãëàðû ýöíö ýþçëÿ éèðÿì. Èíäè ðÿñì àëìàüûí ÿñë âàõòûäûð, – äåéÿ î, àç ãàëà, ïû÷ûëòû èëÿ ÿëàâÿ åëÿäè. – ×öíêè ðÿññàìëàð àúûíäàí þëöðëÿð... ãàðà ãÿïèéÿ... Àììà Äöðóàíûí ýþçöíÿ äàùà ùå÷ íÿ ýþðöíìöðäö, äèíëÿñÿ äÿ, ùå÷ íÿ åøèòìèðäè. Õàíûì äå Ìàðåë áóðàäàéäû, äöç îíóí àðõàñûíäà äàéàíìûøäû. Èíäè íåéëÿñèí? Äþíöá îíà áàø ÿéñÿ, ýþðÿí, ãàäûí àðõàñûíû ÷åâèðìÿç âÿ éà îíó àúûëàìàç êè?! ßýÿð èíäè éàõûíëàøìàñà, ìÿúëèñäÿêèëÿð îíóí áàðÿñèíäÿ íÿëÿð äöøöíÿð? Äöðóà «Ùÿð ùàëäà, ðàñòëàøìà àíûíû áàúàðäûãúà ëÿíýèòìÿëèéÿì» äåéÿ ãÿò åëÿäè. Ùÿéÿúàíû åëÿ éöêñÿëäè êè, ùÿòòà õÿñòÿ îëäóüóíó áÿùàíÿ åäèá, åâÿ äþíìÿê ôèêðè äÿ àüëûíà ýÿëäè. Ðÿñìëÿðëÿ òàíûøëûã áèòäè. Âàëòåð ëàìïàíû ìàñàéà ãîéäó âÿ éåíè ãîíàüûíû ãàðøûëàìàüà ýåòäè. Äöðóà èñÿ ýóéà, òàáëîëàðûí ñåéðèíäÿí äîéìàéûáìûø êèìè îðàäàí àðàëàíìàäû. Áàøûíû òàìàì èòèðìèøäè. Èíäè íåéëÿìÿëèéäè, ýþðÿí? Ãóëàüûíà ñÿñëÿð, ñþùáÿòëÿðèí àéðû-àéðû òÿôÿððöàòëàðû ýÿëèá ÷àòûðäû. Õàíûì Ôîðåñòéå îíà ìöðàúèÿò åëÿäè: – Ãóëàã àñûí, úÿíàá Äöðóà. Î, òåç ãàäûíà ñàðû ýåòäè. Ãàäûí îíó áàë òÿøêèë åäÿí áèð ðÿôèãÿ ñèéëÿ òàíûø åòìÿéè âÿ áó áàðÿäÿ «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí õðîíèêàñûíäà áèð õÿáÿð ÷ûõìàñûíû àðçóëàéûðäû. Äöðóà ìûçûëäàíäû: – ßëáÿòòÿ, éàçàðûã, õàíûì, ÿëáÿòòÿ... Õàíûì Ìàðåë îíóí ëàï éàõûíëûüûíäàéäû. Àììà îíóí íÿ ýåðè äþíìÿéÿ, íÿ äÿ áóðàäàí óçàãëàøìàüà úÿñàðÿòè ÷àòûðäû. Áèðäÿí îíà åëÿ ýÿëäè êè, áåëÿ äàâàì åòñÿ, ëàï àüëûíû èòèðÿúÿê. Õàíûì Ìàðåë àøêàð äóéóëàúàã øÿêèëäÿ: – Ñàëàì, ßçèç äîñò, – äåäè. – Ìÿíè òàíûäûíûç? Î, úÿëä ýåðè äþíäö. Ãàðøûñûíäà äóðàí ìåùðèáàí âÿ ýöëÿðöçëö õàíûì ÿëèíè îíà óçàòäû. Äöðóà îíóí ÿëèíè åùòèéàòëà îâúóíà àëäû: ùÿëÿ äÿ áóíóí àðõàñûíäà áèð ùèéëÿ âÿ éà òÿëÿ îëàúàüûíäàí øöáùÿëÿíèðäè. Ãàäûí ùå÷ íÿ îëìàéûáìûø êèìè ñîðóøäó: – Íÿ îëóá ñèçÿ áåëÿ? Íÿ âàõòäûð ùå÷ ýþðöíìöðñöíöç? Þçöíö áèðòÿùÿð ÿëÿ àëìàüà ÷àëûøàí Äöðóà öäöëÿéèá-òþêäö: – ×îõ ìÿøüóë èäèì, õàíûì, ÷îõ ìÿøüóë èäèì. Úÿíàá Âàëòåð ÷èé íèìÿ éåíè âÿçèôÿëÿð éöêëÿéèá, îíà ýþðÿ äÿ èøèì áàøäàí àøûð. 128
Õàíûì äå Ìàðåë äèããÿòëÿ îíóí ñèôÿòèíè ñöçöðäö: áó áàõûøëàð Äöðóàéà éàëíûç âÿ éàëíûç ñûúàã ìöíàñèáÿò âÿä åäèðäè. Ãàäûí: – Õÿáÿðèì âàð, – äåäè. – Àììà áó, ñèçèí äîñòëàðû óíóòìàüûíûç ö÷öí áèð ÿñàñ îëà áèëìÿç. Îðàäà éåíèúÿ ïåéäà îëàí, ÿëëÿðè âÿ éàíàãëàðû ïþðòìöø, þç äåêîëòå ïàëòàðû âÿ ñà÷ äöçöìöéëÿ äèããÿòëÿðè öçÿðèíäÿ òîïëàéàí øèøìàí ãàäûí îíëàðûí ñþùáÿòèíè éàðûì÷ûã ãîéäó. Áó õàíûìûí àüûð ëÿíýÿðëè éåðèøèíÿ áàõìàãëà îíóí áóäëàðûíûí íåúÿ èðè âÿ ÿòëè îëäóüóíó òÿõìèí åòìÿê ÷ÿòèí äåéèëäè. Ùàìûíûí äÿðèí ñàéüûéëà ãàðøûëàäûüû áó ãàäûíû ñöçÿí Äöðóà, õàíûì Ôîðåñòéåäÿí ñîðóøäó: – Êèìäèð áó õàíûì? – Âèêîíòåññà äå Ïåðñìöðäöð. «Áÿéàç ïÿíúÿ» èìçàñûéëà ãÿçåòäÿ éàçûëàðû äÿðú îëóíóð. Äöðóà íåúÿ ùåéðÿòëÿíäèñÿ, ãÿùãÿùÿ ÷ÿêìÿêäÿí þçöíö ýöúëÿ ñàõëàäû: – Áÿéàç ïÿíúÿ! Áÿéàç ïÿíúÿ! Ìÿí äÿ åëÿ ñàíûðäûì êè, î, ñèçèí êèìè úàâàí áèð úàâàíÿçÿíäèð. Äåìÿëè, î «Áÿéàç ïÿíúÿ» áó èìèø, åëÿìè? ßúÿá ìÿçÿëèäèð, âàëëàù, ùå÷ ñþç îëà áèëìÿç! Ãóëëóã÷ó ãàïûäà ïåéäà îëäó âÿ: – Éåìÿê ñöôðÿéÿ âåðèëèá, – äåéÿ åëàí åëÿäè. Çèéàôÿò ñàäÿ, àììà øÿí êå÷äè: àäÿòÿí, áåëÿ çèéàôÿòëÿðäÿ ñöôðÿ àðõàñûíäà ùÿð øåéäÿí âÿ ùå÷ íÿäÿí äàíûøûëûð. Äöðóà úÿíàá Âàëòåðèí áþéöê ãûçû, ÷èðêèí Ðîçà èëÿ õàíûì äå Ìàðåëèí àðàñûíäà îòóðìóøäó. Áó èêèíúè õàíûìëà ãîíøóëóã Äöðóàíû áèð àç ñûõñà äà, ãàäûí þçöíö ñîí äÿðÿúÿ ñÿðáÿñò àïàðûð, þçöíÿìÿõñóñ ùàçûðúàâàáëûãëà äèë-äèë þòöðäö. Èëê áàøäà Äöðóà ùÿéÿúàíäàí þçöíö íàðàùàò ùèññ åäèðäè, òàêòäàí ÷ûõìûø ìóñèãè÷è êèìè ÷àøáàø ãàëìûøäû. Àììà éàâàø-éàâàø áó öðêöéÿ ãàëèá ýÿëäè âÿ îíëàðûí âàõòàøûðû ñóàë äîëó áàõûøëàðûíäàêû èôàäÿëÿð ýåò-ýåäÿ ÿââÿëêè âàõòëàðà ìÿõñóñ ìÿùðÿìëèê ùèññè ãàçàíäû. Ãÿôèëäÿí íÿ èñÿ îíóí ïÿíúÿñèíÿ òîõóíäó. Àéàüûíû àçúà èðÿëè óçàòìàãëà, î, õàíûì äå Ìàðåëèí àéàüûíà òîõóíñà äà, ãàäûí àéàüûíû ýåðè ÷ÿêìÿäè. Ùÿìèí àí îíëàðûí ùÿð èêèñèíèí áàøû þç ãîíøóëàðûéëà ñþùáÿòÿ ãàðûøìûøäû. Äöðóàíûí öðÿéè ùÿéÿúàíëà ÷ûðïûíûðäû, îäóð êè î, äèçèíè äÿ ãàäûíûí àéàüûíà äèðÿäè. Ãàäûí õÿôèô áèð òÿêàíëà áóíà úàâàá âåðäè. Êèøè àíëàäû êè, îíëàðûí åøã ìàúÿðàñû äàâàì åäÿúÿê. 129
Áÿñ ñîíðà áèð-áèðèíÿ íÿ äåäèëÿð? Åëÿ áèð øåé äåìÿñÿëÿð äÿ, ùÿð äÿôÿ áàõûøëàðû òîããóøàíäà èêèñèíèí äÿ äîäàãëàðû åùòèðàñäàí ñÿéðèäè. ßëáÿòòÿ, Äöðóà øåôèí ãûçûíà ãàðøû äà äèããÿòñèç äàâðàíìàäû âÿ àðà-ñûðà îíóíëà ñþùáÿòëÿøäè. Áó ãûç äà àäàìà åëÿ åéíèëÿ þç àíàñû êèìè, éÿíè äèëèíÿ ýÿòèðäèéè ñþçëÿð öçÿðèíäÿ äöøöíìÿäÿí úàâàá âåðèðäè. Âàëòåðèí ñàü òÿðÿôèíäÿ îòóðàí âèêîíòåññà äå Ïåðñìöð ëàï êðàëè ÷àíû õàòûðëàäûðäû. Îíó ñöçÿí Äöðóàíûí ñèôÿòèíäÿ èñòÿð-èñòÿìÿç òÿáÿñ ñöì éàðàíûðäû. Î, õàíûì äå Ìàðåëäÿí ãûñûã ñÿñëÿ õÿáÿð àëäû: – Áÿñ î áèðè õàíûìû, «Ïÿíáÿ äîìèíî» èìçàñûéëà éàçàíû íåúÿ, òàíûéûðñûíûç? – Áàðîíåññà äå Ëèâàðû? ßëà òàíûéûðàì. – Î äà áóíà áÿíçÿéèð? – Éîõ. Àììà î äà ìÿçÿëè òèïäèð. Àëòìûø éàøëàðûíäà, øöâöë êèìè àðûã, òàõìà äèøëÿðè âÿ áóðóã ñà÷ëàðû îëàí, Ðåñòàâðàñèéà äþíÿìèíÿ àèä ýåéèìÿ âÿ çþâãÿ ìàëèê áèð ãàðûíû ýþçëÿðèíèç þíöíÿ ýÿòèðèí. – Êþêö ÷îõäàí êÿñèëÿí áåëÿ þðíÿêëÿðè áóíëàð ùàðàäàí òàïûð? – Òÿñàäöôÿí âàðëàíàíëàð ùÿìèøÿ àðèñòîêðàòèéàíûí ãûðûã-ãûðòûüûíà ìþùòàú îëóðëàð. – Áÿëêÿ, áóíóí áèð áàøãà ñÿáÿáè âàð? – Áàøãà ñÿáÿáè éîõäóð. Áó âàõò øåô, î èêè äåïóòàò, Æàê Ðèâàë âÿ Íîðáåð äå Âàðåí ñèéà ñÿòäÿí äàíûøûðäûëàð. Àðàëàðûíäà éàðàíàí ìöáàùèñÿ èñÿ ùÿòòà ñöôðÿéÿ äåñåðò ýÿëÿíäÿ äÿ ñÿíýèìÿê áèëìÿäè. Ìÿúëèñ ÿùëè ãîíàã çàëûíà äþíÿíäÿ Äöðóà, õàíûì äå Ìàðåëÿ éàíàøûá, ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõàðàã îíà äåäè: – Ñèçè åâÿ þòöðìÿéèìÿ èçèí âåðÿðñèíèç? – Éîõ. – Íèéÿ êè? – ×öíêè ùÿð äÿôÿ áóðàäàêû çèéàôÿòëÿðäÿí ñîíðà ãîíøóì úÿíàá Ëàðîø-Ìàòéå ìÿíè åâèìÿ àïàðûð. – Îíäà íÿ âàõò ýþðöøÿê? – Ñÿùÿð ãÿëéàíàëòûñûíà áèçÿ ýÿëèí. Áàøãà ùÿð ùàíñû êÿëìÿ êÿñìÿäÿí îíëàð àðàëàíäûëàð. Çèéàôÿò Äöðóàéà úàíñûõûúû ýÿëäèéèíäÿí î äà àç ñîíðà îðàíû òÿðê åëÿäè. Ïèëëÿ êÿíëÿ åíÿðêÿí Íîðáåð äå Âàðåíè ùàãëàäû. Ãîúàìàí øàèð îíóí ãîëóíà ýèðäè. Ôÿðãëè ìþâçóëàðäà èõòèñàñëàøñàëàð áåëÿ, áó úàâàíûí 130
ñèìàñûíäà þçöíÿ ðÿãèá ãàçàíìàãäàí ÷ÿêèíÿí Íîðáåð äå Âàðåí îíà ÿñë àòà íÿâàçèøèéëÿ éàíàøûðäû. Äöðóàäàí ñîðóøäó: – Áÿëêÿ, áèð àç ìÿíè þòöðÿñèíèç? Äöðóà ðàçûëàøäû: – Ìÿìíóíèééÿòëÿ, óñòàä. Áó àéàçëû ãûø ýåúÿñè Ïàðèñ êö÷ÿëÿðèíäÿí ÿë-àéàã ÷ÿêèëìèøäè. Îíëàð Ìàëçåðáà áóëâàðûéëà èðÿëèëÿìÿéÿ áàøëàäûëàð. Áåëÿ ýåúÿëÿðäÿ ñÿìà àäàìà äàùà äÿðèí, óëäóçëàð èñÿ ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ ÿë÷àòìàç ýþðöíöð, ÿñÿí ñîéóã êöëÿêäÿ èñÿ ýþçëÿ ýþðöíÿí ñÿìà úèñèìëÿðèí äÿí äàùà óçàãëàðäàêû ôÿçàëàðûí ùàâàñû äóéóëóð. Áèð ìöääÿò ùÿð èêèñè ñóñäó. Ñþùáÿòÿ íÿðäèâàí ãîéìàã ö÷öí, ÿí íÿùàéÿò, Äöðóà äèëëÿíäè: – Áó Ëàðîø-Ìàòéå ñîí äÿðÿúÿ àüûëëû âÿ òÿùñèëëè áèðèñèíÿ áÿíçÿéèð. Àùûë øàèð ìûçûëäàíäû: – Ñèçÿ åëÿ ýÿëäè? Áó ñóàëäàí Äöðóà êàðûõäûüû ö÷öí èíàìñûçëûãëà: – Ùÿ, – äåäè. – Àõû î, ïàëàòàíûí ÿí áàøáèëÿí öçâëÿðèíäÿí áèðè ñàéûëûð. – Îëà áèëÿð. Áàëûã îëìàéàí íîùóðäà õÿð÷ÿíýè äÿ áàëûã ñàéàðëàð. Áèëèðñèíèçìè, ÿçèçèì, áöòöí áó àäàìëàð ñîí äÿðÿúÿ ìÿùäóääóðëàð, ôèêèðëÿðè-çèêèðëÿðè àíúàã ìÿíôÿÿòèí âÿ ñèéàñÿòèí éàíûíäàäûð. Áåëÿ äàéàç àäàìëàðëà èñÿ áèçëÿð ö÷öí äÿéÿð êÿñá åäÿí ìÿñÿëÿëÿð áàðÿäÿ äàíûøìàã ìöìêöí äåéèëäèð. Àíéåð êþðïöñöíöí àëòûíäàí àõàí Ñåíà ÷àéûíûí ñÿòùè êèìè áóíëàðûí äà áåéèíëÿðè ëèë, äàùà äîüðóñó, òóëëàíòû òÿáÿãÿñèéëÿ þðòöëöá. Íÿôÿñ àëìàã ö÷öí äÿíèç ñàùèëèíäÿ äàéàíàðêÿí ãàðøûíûçäà à÷ûëàí ýåíèø öôöãëÿð ãÿäÿð ùöäóäñóç ìàðàüà, áèëýèéÿ ñàùèá áèð èíñàí òàïìàã áèëñÿíèç íåúÿ ÷ÿòèíäèð! Âàõòèëÿ ìÿí áåëÿëÿðèíè òàíûéûðäûì – àììà èíäè ÷îõóñó äöíéàäàí êþ÷öá. Ñÿëèñ äàíûøñà äà, ùèññ îëóíóðäó êè, Íîðáåð äå Âàðåí ñÿñèíè ãûñûð, ÿêñ ùàëäà, øàèðèí ñÿñè áó ñàüûð ýåúÿíèí áàüðûíäà ãóëàãáàòûðûúû ÿêññÿäà äîüóðàðäû. Èíäè î, ùÿéÿúàíëûéäû: ýþðöíöð, ãöññÿäÿí ñûõûëàí êþíëöíöí áöòöí èíúÿ ñèìëÿðè åùòèçàçà ýÿëìèøäè: àäÿòÿí, øàõòà äöøÿíäÿ òîðïàã åéíèëÿ áåëÿúÿ ëÿðçÿéÿ ýÿëèð. Øàèð ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Áèð äÿ êè èñòåäàäûí îëäó-îëìàäû, îíñóç äà áó ùÿéàòäà ùÿð øåéèí ãà÷ûëìàç áèð ñîíó âàðäûð! Î ñóñäó. 131
Äöðóà äàõèëÿí éöíýöëëöê äóéóðäó. Ýöëöìñÿéÿðÿê äåäè: – Ýþðöðÿì, ÿçèç äîñòóì, áó ýöí êåôèíèç éîõäóð. Íîðáåð äå Âàðåí ðàçûëàøìàäû: – ßñëèíäÿ, îüëóì, ìÿí ùÿìèøÿ áó ÿùâàëäà îëóðàì. Áèð àç äþçöí: áèð íå÷ÿ èëäÿí ñîíðà åéíè øåéè ñèç äÿ éàøàéàúàãñûíûç. «Ùÿéàò» äåäèêëÿðè áèð äàüäûð. Éîõóøäà èêÿí ùÿìèøÿ éóõàðû áàõàí èíñàí áÿõ òèéàðëûã äóéóð. Åëÿ êè î, çèðâÿéÿ ãàëõûð, îíóí ö÷öí åíèø ìÿðùÿëÿñè áàøëàíûð, äàüûí ÿòÿéèíäÿ èñÿ îíó þëöì ýþçëÿéèð. Éîõóø ÷ÿòèí, àüûð, åíèø èñÿ ñöðÿòëè îëóð. Ñèçèí éàøûíûçäà áèçëÿð äÿ øÿí èäèê. È÷èìèç ñîíñóç öìèäëÿðëÿ äîëóéäó, ùàëáóêè îíëàðûí ÷îõóñóíóí ùå÷ âàõò ýåð÷ÿê ëÿøìÿéÿúÿéèíè éàõøû áèëèðäèê. Ìÿí éàøäà áèðèñèíè èñÿ àðòûã þëöìäÿí áàøãà ùå÷ íÿ... ýþçëÿìèð. Äöðóà ýöëöìñÿäè: – Ëÿíÿò øåéòàíà, úàíûìà ëàï öøöòìÿ ñàëäûíûç. Íîðáåð äå Âàðåí éåíÿ åòèðàç åëÿäè: – Éîõ, èíäè ñèç ìÿíè àíëàéàúàã äóðóìäà äåéèëñèíèç, àììà áèð âàõòëàð áöòöí áóíëàðû ñèçèíëÿ ïàéëàøäûüûìû õàòûðëàéàúàãñûíûç. Åëÿ áèð ýöí ýÿëèð êè, – áÿçèëÿðè ö÷öí î ýöí ÷îõ äà óçàãäà äåéèë – àðòûã ýöëöá-äàíûøàúàã ùàëäà îëìóðñàí âÿ áàõäûüûí ùÿð ýóøÿäÿ ýþçöíÿ àíúàã þëöì ìÿëÿéè ýþðöíöð. Ñèç áó «þëöì» êÿëìÿñèíèí íÿ èôàäÿ åòäèéèíè äÿ àíëàìàã èãòèäàðûíäà äåéèëñèíèç! Èíäè î, ñèçÿ áîø áèð ñÿñ éûüûíû êèìè ýÿëèð. Ìÿíÿ èñÿ ÿñë äÿùøÿò àøûëàéûð. Îíóí ýåð÷ÿê àíëàìûíû íèéÿ ýþðÿñÿ èíñàí ãÿôèëäÿí âÿ áóíà ùÿð ùàíñû ñÿáÿá îëìàäàí ôÿùì åòìÿéÿ áàøëàéûð âÿ ùÿìèí àíäàí ùÿéàòäàêû ùÿð øåé îíóí ýþçöíäÿ äÿéèøèð. Áó ñîí îí áåø èëäÿ ùÿìèí éàøàíòûíûí ãóðäòÿê è÷èìè íåúÿ ýÿìèðäèéèíèí ôÿðãèíäÿéÿì ìÿí. Ùÿð ýöí, ùÿð ñààò î, âàðëûüûìûí ÿí äÿðèí ãàòëàðûíà íöôóç åòäèéèíäÿí ìÿí äàèì þçöìö àç ñîíðà éåðëÿ-áèð îëàúàã áèíà êèìè ùèññ åäèðÿì. Ùÿìèí ùèññ ìÿíè î äÿðÿúÿäÿ åéáÿúÿð êþêÿ ñàëûá êè, þçöìö òàíûìàãäà ÷ÿtinlik ÷ÿêèðÿì. Îòóç èë þíúÿ ùÿéàò åøãè èëÿ úîøóá-äàøàí, ýöìðàù âÿ ýöúëö áèðèñè îëäó üóì ùàëäà, èíäè î àäàìäàí ÿñÿð-ÿëàìÿò ãàëìàéûá. Ìÿíèì øÿâÿ ñà÷ëàðûìû î ñàðñûíòûíûí ùàíñû ÿçìëÿ, ýöíáÿýöí àðòàí èíàäëà áÿéàç ðÿíýÿ áîéàäûüûíûí øàùèäèéÿì! Ùàìàð äÿðèìè, ÿçÿëÿëÿðèìè, äèøëÿ ðèìè, î úàâàí áÿäÿíèìè ÿëèìäÿí àëàí î äóéüó ìÿíÿ òÿêúÿ ðóùóìó ãûéäû âÿ òåçëèêëÿ îíó äà àëàúàüû øöáùÿñèçäèð. Ùÿ, î éàðàìàç áöòöí âàðëûüûìû ýÿìèðèá. Ùèññ îëóíìàäàí, àðàìñûç, ñàíèéÿáÿñàíèéÿ, àìàí ñûçúàñûíà ýÿìèðìÿêëÿ ìÿíè éåéèá, äàüûäûá. Îíà ýþðÿ äÿ èíäè íÿéÿ 132
ÿë àòûðàìñà, þëöìöí òÿìàñûíû äóéóðàì. Àòäûüûì ùÿð àääûì ìÿíè îíà éàõûíëàøäûðûð, åòäèéèì ùÿð ùÿðÿêÿò, àëäûüûì ùÿð íÿôÿñ, ñàíêè, î èéðÿíú þëöìöí õåéðèíÿäèð. Íÿôÿñ àëìàã, éåìÿê-è÷ìÿê, éàòìàã, ÷àëûøìàã, àðçóëàð ãóðìàã – ÿñëèíäÿ, åëÿ þëìÿê äåìÿêìèø. ßí íÿùàéÿò, éàøàìàüûí þçö äÿ þëöìÿ éîë÷óëóã èìèø! Åù, ñèç ùÿëÿ áöòöí áóíëàðäàí õÿáÿðñèçñèíèç! ßýÿð âóð-òóò îí áåø äÿãèãÿ áó áàðÿäÿ äöøöíñÿéäèíèç, áóíóí ôÿðãèíÿ âàðàðäûíûç. Ùÿéàòäàí íÿ óìóðñóíóç? Ñåâýèìè? Áåø-àëòû þïöø äàäûíúà, ñèçèí ùÿçç äóéüóíóç êîðøàëàúàã. Äàùà íÿ èñòÿéèðñèíèç? Ïóëìó? Íÿ ö÷öí? Ãàäûíëàðà ñàùèáëÿíìÿê ö÷öíìö? ßúÿá ùÿçìèø! Éîõñà òûõàíûíúà éåìÿê, ïèéëÿíìÿê âÿ ýåúÿ ñöáùÿúÿí ïîäàãðà ñàíúûëàðûíäàí áàüûð ìàã ö÷öí? Áàøãà íÿ èñòÿðäèíèç? Øþùðÿòìè? Áÿñ ÿýÿð ùÿéàòûíûç ñåâýèäÿí ìÿùðóìäóðñà, íåéëÿéÿúÿêñèíèç îíó? Áàøãà íÿ èñòÿéèðñèíèç? Àõû îíñóç äà ñîí íÿòèúÿäÿ ùÿð úÿùäèíèç þëöìëÿ íÿòèúÿëÿíÿúÿê?! Èíäè î ýþðöíòö ìÿíÿ åëÿ éàõûíëàøûá êè, ÷îõ âàõò ÿëèìè óçàäûá îíó ãîâìàã êå÷èð êþíëöìäÿí. Àììà î, òîðïàüûí öñòöíÿ éàéûëûð, ôÿçàíû äîëäóðóð þç âàðëûüûéëà. Ùÿð éåðäÿ îíà ðàñò ýÿëèðÿì. Éîëóí îðòàñûíäà òàïäàíìûø áþúÿê äÿ, õÿçÿëëÿð äÿ, äîñòóìóí ñàããàëûíäàêû äÿí äÿ öðÿéèìè äåøèð âÿ äåéèð: «Áóäóð î!» Ýþðäöéöì èøè, ýþçöìÿ ñàòàøàí ýþðöíòöëÿðè, éåéèá-è÷äèéèìè, ñåâèá-õîøëàäûüûì ùÿð øåéè: àé èøûüûíû, ýöíÿøèí ãöðóáóíó, ýþéëÿðëÿ áèðëÿøÿí äÿíèçè, éàòàüûíà ñûüìàéàí ÷àéëàðû, èñòÿäèéèí ãÿäÿð ùÿëÿ úèéÿðëÿðèíÿ ÷ÿêìÿäèéèí éàé àõøàìëàðû íûí ñÿðèíèíè – ìÿíÿ çÿùÿð åäèð î! Ãîúàíûí íÿôÿñè äàðàëäûüû ö÷öí î, àüûð éåðèéèðäè. Þçöíö óúà ñÿñëÿ äöøöíìÿéÿ êþêëÿäèéè ö÷öí, ñàíêè, éîë éîëäàøûíûí âàðëûüûíû óíóòìóøäó. Î, ñþçöíÿ áåëÿ äàâàì åëÿäè: – Îðàäàí ýåðè ùÿëÿ ùå÷ êèì ãàéûòìàéûá, ùå÷ êèì... Ùåéêÿëëÿðèí òþêöëäöéö ãÿëèáëÿðè, ùÿð ùàíñû ÿøéàíûí áè÷èìèíè äÿôÿëÿðëÿ âÿ åéíèëÿ òÿêðàðëàéàí ãÿëèáëÿðè ãîðóéóá ñàõëàìàã ìöìêöí îëäóüó ùàëäà, ìÿíèì áÿäÿíèìèí, öçöìöí, ôèêèðëÿðèìèí, àðçóëàðûìûí òÿêðàðëàíìà åùòèìàëû éîõäóð. Ùàëáóêè áèçäÿí ñîíðà äöíéàéà ýÿëÿúÿê ìèëéîíëàðëà, ìèëéàðäëàðëà úàíëû ìÿõëóãóí áèð íå÷ÿ êâàäðàòñàíòèìåòðëèê ñèôÿòèíäÿ éåíÿ äÿ ýþçëÿð, áóðóí, àëûí, éàíàãëàð, àüûç éåðëÿøÿúÿê, îíëàðûí ãÿëáè äÿ, òÿõìèíÿí, ìÿíèìêèíÿ áÿíçÿéÿúÿê, àììà ìÿí áèð äàùà áó äöíéàéà ýÿëìÿéÿúÿéÿì. Ùÿì äÿ êè äåäèéèì áó ñàéñûç-ùåñàáñûç ìÿõëóãëàð ôÿðãëè, ñîí äÿðÿúÿ ôÿðãëè îëìàëàðûíà ðÿüìÿí, îíëàðäà 133
ìÿíäÿí ùå÷ áèð íèøàíÿ îëìàéàúàã, ùàëáóêè èëê áàõûøäà îíëàð áèðáèðèíäÿí ôÿðãëÿíìÿéÿúÿêëÿð. Åëÿ èñÿ áàøûìûçà ùàíñû ÷àðÿíè ãûëìàëû éûã? Äÿðäèìèçè êèìÿ äåìÿëèéèê? Íÿéÿ èìàí ýÿòèðìÿëèéèê áèç? Äèíëÿ ðèí ùàìûñû áîø õöëéàäûð: îíëàðûí àøûëàäûãëàðû ÿõëàã óøàãëàð ö÷öíäöð, âÿäëÿðè èñÿ ùÿì õåéëè àõìàã, ùÿì äÿ eqoistëèéÿ ùåñàáëàíûá. Áèðúÿ þëöì ùÿð úöð øöáùÿíèí ôþâãöíäÿäèð. Î, àéàã ñàõëàéûá Äöðóàíûí ïàëòîñóíóí éàõàëûüûíäàí òóòìàãëà, àüûð-àüûð ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Úàâàí îüëàí, áöòöí áóíëàð áàðÿäÿ äöøöíöí, ýöíëÿðëÿ, àéëàðëà, èëëÿðëÿ äöøöíöí, éàëíûç îíäà áó ùÿéàòà ôÿðãëè éàíàøà áèëÿúÿêñèíèç. Ñèçè þç ìÿíýÿíÿñèíäÿ ñûõà áèëÿúÿê ùÿð øåéäÿí óçàãëàøûí, áóíäàí þòðö ôþâãÿëèíñàí úÿùäëÿðè ýþñòÿðèí. Î ùàëäà ñèç, ùÿëÿ ùÿéàòäà èêÿí þç âöúóäóíóçäàí, ìàðàãëàðûíûçäàí, ãàéüûëàðûíûçäàí ãóðòóëàúàã, áÿøÿðèééÿòëÿ þç àðàíûçäà ñÿää óúàëäàúàã, ÷åâðÿíèçäÿ áàø âåðÿíëÿðèí àðõàñûíû, è÷èíè ýþðÿúÿêñèíèç. Î çàìàí àíëàéàúàãñûíûç êè, ðîìàí òèêëÿðëÿ íàòóðàëèñòëÿðèí ÷ÿêèøìÿëÿðè âÿ éà áöäúÿ áàðÿäÿ ìöáàùèñÿëÿð íÿ ãÿäÿð ÿùÿìèééÿòñèçäèð. Ãîúà àääûìëàðûíû éåéèíëÿäÿðÿê èðÿëèëÿäè. – Àììà áó ÿñíàäà ñèç äóðóìóíóçäàêû öìèäñèçëèê äÿùøÿòèíè äÿ àíëàéàúàãñûíûç. Ñîíñóç øöáùÿëÿð ýèðäàáûíà äàëìàíûç ñèçè ÷ûðïûíìàüà ìÿúáóð åäÿúÿê. Âàð ñÿñèíèçëÿ «Éàðäûì åäèí!» áàüûðñàíûç äà, ñÿñè íèçÿ áèð êèìñÿ ùàé âåðìÿéÿúÿê. ßëèíèçè óçàäûá êþìÿê äèëÿéÿúÿê, éàëâàðàúàã, éàðäûì, ãàðøûëûãëû ñåâýè, òÿñÿëëè âÿ õèëàñ áàðÿäÿ íÿëÿðñÿ äåéÿúÿêñèíèç – àììà éåíÿ äÿ äàäûíûçà êèìñÿ éåòèøìÿéÿúÿê. Ýþðÿí, áèç íèéÿ áåëÿ ÿçàáà ìÿùêóìóã? Ýþðöíöð, îíà ýþðÿ êè, áèç áó äöíéàéà ðóùóìóçóí éîõ, áÿäÿíèìèçèí åùòèéàúëàðûíà óéüóí òÿðçäÿ éàøàìàüà ýÿëäèéèìèç ö÷öí. Àììà ìàëèê îëäóüóìóç äöøöí ìÿ ãàáèëèééÿòè, ýåòäèêúÿ äÿðèíëÿøÿí àüëûìûç ýöíäÿëèê ìÿèøÿòèí ÿòàëÿòè èëÿ áàðûøìàã èñòÿìèð. Ùÿðäÿí áó àäè àäàìëàðà äèããÿò éåòèðèí: áàø ëàðûíà ùÿð ùàíñû ôÿëàêÿò ýÿëÿíÿ ãÿäÿð îíëàð øàä-õöððÿì éàøàéûðëàð, ÷öíêè äöíéàíûí äÿðäèíè ÷ÿêìÿê ùèññè îíëàðà éàääûð. Ùåéâàíëàð äà áó äÿðääÿí áèõÿáÿðäèðëÿð. Ãîúà òÿêðàð àéàã ñàõëàéûá áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ äöøöíäö, ñîíðà ñóñòàëìûø âÿ àðòûã òÿñëèì îëìóø áèð ñÿñ òîíóéëà äåäè: – Ìÿí þëìöø âàðëûüàì. ×öíêè íÿ àòàì, íÿ àíàì, íÿ áàúûì, íÿ ãàðäàøûì, íÿ àðâàäûì, íÿ óøàüûì, íÿ äÿ Àëëàùûì âàð. Áèð ìöääÿò ñöêóò åäÿíäÿí ñîíðà äåäè: 134
– Ìÿíèì éàëíûç ãàôèéÿì âàð. Ýþçëÿðèíè ýþéäÿí éåðÿ þëýöí èøûã ñà÷àí àéà äèêèá áó ìèñðàëàðû ñþéëÿäè: Áó ãàðàíëûã ùÿéàòûí ñèððèíè ýþéäÿ ýÿçäèì, Ñàðàëìûø aéûí àëòäà ñÿôèëäèì ùÿìèí ýåúÿ. Îíëàð Ùÿìðÿéëèê êþðïöñöíäÿí êå÷ìÿêëÿ Áóðáîíëàð ñàðàéûíû ýåðèäÿ ãîéäóëàð. Íîðáåð äå Âàðåí òÿêðàð ñþçÿ áàøëàäû: – Åâëÿíèí, äîñòóì. Ìÿí éàøäà áèðèñèíèí òÿíùàëûãäà íÿëÿð ÷ÿêäè éèíè õÿéàëûíûçà äà ýÿòèðÿ áèëìÿçñèíèç. Éàëãûçëûã ìÿíÿ ÷ÿêèëìÿç ãöññÿ ùèññè àøûëàéûð. Àõøàìëàð åâäÿ, áóõàðûíûí áþéðöíäÿ îòóðóá ãûçûíàíäà äöíéàäà éàïéàëíûç îëäóüóìó ñàíûðàì, åëÿ áèë êè, úàíûìû ãàðàìàò áàñûð, þçöìö ýþçÿýþðöíìÿç òÿùëöêÿëÿðèí, âàðëûüû ôÿùìëÿ ñåçèëÿí ñèðëè ãöââÿëÿðèí ÿùàòÿñèíäÿ ùèññ åäèðÿì. Àäûíû áèëìÿäèéèì ãîíøóìëà ìÿíè àéûðàí àðàêÿñìÿ, ñàíêè, áèçè ïÿíúÿðÿäÿí ýþðöíÿí óëäóçëàð ãÿäÿð óçàãëàøäûðûð. Ëàë äèâàðëàð öñòöìÿ éåðèéèð, úàíûìû òÿøâèø âÿ ãîðõó äàëüàëàðû áöðöéöð. Òÿíùà éàøàäûüûì î îòàüûí äÿðèí ñöêóòóíäà äþçöëìÿç áèð êÿäÿð óéóéóð! Àäàìûí íÿèíêè âöúóäó, ùÿòòà ðóùó äà ñöêóòà ýþìöëöð. Àëòûíäàêû ñòóëóí úûðûëòûñûíäàí úàíûíà âèúâèúÿ äöøöð, ÷öíêè î ãàðàìàò áàñìûø éóâàäà ùÿð áèð ùÿíèðòè ýþçëÿíèëìÿç îëóð. Áèð àðà ñóñàí ãîúà ÿëàâÿ åëÿäè: – Éàøà äîëàí áèðèñèíèí þâëàäëàðûéëà òÿñêèíëèê òàïìàñûíäàí ýþçÿë íÿ îëà áèëÿð àõû?! Îíëàð Áóðãóíä êö÷ÿñèíèí îðòàñûíà éåòèøìèøäèëÿð. Øàèð éöêñÿê áèð áèíàíûí ýèðèøèíäÿêè çÿíý äöéìÿñèíè áàñäû. – Úàâàí îüëàí, áàéàãäàí áÿðè ãîúàôÿíäè äåéèíìÿëÿðèìÿ ùå÷ ôèêèð âåðìÿéèí, éàøûíûçà óéüóí áèð éàøàì ãóðóí. Õóäàùàôèç! – äåéÿ î, éîë éîëäàøûíûí ÿëèíè ñûõàðàã, ãàðàíëûüà ãàðûøäû. Ãÿëáèíÿ àüûð ùèññëÿð äîëàí Äöðóà éîëóíà äàâàì åëÿäè. Åëÿ áèð àç þíúÿ î, äèáè ñêåëåòëÿðëÿ äîëó äÿðèí áèð ÷óõóðà áîéëàíìûøäû âÿ àç ñîíðà þçöíöí äÿ îðàéà éóâàðëàíàúàüûíû ãà÷ûëìàç ñàéûðäû. Þç-þçöíÿ äåéèíäè: – Ëÿíÿò øåéòàíà! Áóíóí åâèíäÿ îëìàüûí íåúÿ öçöúö îëàúà üûíû òÿñÿââöð åäèðÿì. Ùÿð íÿ ãÿäÿð öçöéîëà îëñàì äà, îíóí ôèêèð ëÿðèíè à÷ûãëàäûüû ìÿêàíäàêû áèðèíúè ñûðàäà ãîé ìÿí éîõ, áàøãàëàðû îòóðñóí! 135
Áó àðà î, êàðåòäÿí åíèá åâèíÿ ñàðû éþíÿëÿí âÿ ÿòðàôûíà ÿòèð ñà÷àí áèð õàíûìà éîë âåðìÿëè îëäó. Ùàâàäà ñöñÿí âÿ ìèíà÷è÷ÿéè ãîõóëàðû áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûøäû. Äöðóà áó ÿòðè ùÿâÿñëÿ úèéÿðëÿðèíÿ ÷ÿêäè, áóíäàí ñèíÿñè ãàáàðäû, öðÿéèíè èñÿ íèêáèíëèê äàëüàëàðû áöðöäö. Ýöíö ñàáàù õàíûì äå Ìàðåëè ýþðÿúÿéè áàðÿäÿ äöøöíäö âÿ ãàäûíû áèðúÿ êÿðÿ õàòûð ëàìàñû îíóí âàðëûüûíäà ñûúàã áèð ýèçèëòèíèí äîëàøìàñûíà ðÿâàú âåðäè. ×åâðÿñèíäÿêè ùÿð øåé îíà ýöëöìñöíöðäö, ùÿéàò îíà èëòèôàò ñÿð ýèëÿéèðäè. Öìèäëÿðèí ýåð÷ÿêëÿøìÿñè íåúÿ äÿ ýþçÿëìèø! Þçöíö ùÿçëÿðèí çèðâÿñèíäÿ ùèññ åäÿðÿê éóõóéà ýåòäè âÿ ñöáù òåçäÿí éàòàüûíäàí ãàëõäû êè, ýþðöøäÿí þíúÿ Áóëîí ìåøÿñèíäÿêè õèéàáàíäà áèð àç ýÿçèøñèí. Ðöçýàð þç éþíöíö äÿéèøìèø, ýåúÿ ÿðçèíäÿ ùàâà áèð àç äà éóìøàëìûøäû. Ýöíÿø àëÿìÿ øÿôãÿòëÿ èøûã ñà÷ûðäû, ùàâà àïðåëäÿêè ãÿäÿð èëûã èäè. Áóëîí ìåøÿñèíäÿ äîëàøìàüû ñåâÿíëÿðèí ÷îõóñó áóðà äà, áó ìöëàéèì âÿ ïàðëàã ñÿìàíûí ñåéðèíÿ òîïëàøìûøäûëàð. Áàùàð ìþâñöìöíäÿ ïåéäà îëàí éàøûëëûüûí ðàéèùÿñèíè õàòûðëàäàí òÿìèç âÿ õîø ùàâàíû úèéÿðëÿðèíÿ ÷ÿêÿí Äöðóà àüûð àääûìëàðëà èðÿëè ëÿéèðäè. Çÿôÿð òàüûíûí éàíûíäàí þòöá éîëóí êÿíàðûéëà óçàíàí âÿ àòëûëàð ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëàí ýåíèø õèéàáàíà ÷ûõäû. Áóðàäà áàõûøëàðû àòûíû äþðäíàëà âÿ éà ëþùðÿì yeriølÿ ÷àïàí êöáàð êèøèëÿðÿ, ãàäûí ëàðà ñàòàøäûãäà, ãèñìÿí äÿ îëñà, áèð ùÿñÿä ùèññè äóéäó. Áó ðåïîð òéîð ïåøÿñè ñàéÿñèíäÿ î, ìÿøùóð àäàìëàðûí áèëèúèñèíÿ, Ïàðèñ ãàë ìàãàëëàðûíûí úàíëû åíñèêëîïåäèéàñûíà ÷åâðèëìèøäè. Áóðàäàêû áöòöí áó àäàìëàðû î, àäáààä òàíûéûðäû, îíëàðûí ùÿì ñÿðâÿòèíèí ìèãäàðûíà, ùÿì äÿ ýèçëè ñèðëÿðèíÿ áÿëÿä èäè. Éàíûíäàí þòÿí ãàäûí ñöâàðèëÿðèí ÿéèíëÿðèíäÿêè òöíä ìàùóä ïàð ÷àäàí òèêèëìèø êîñòéóìëàðû îíëàðûí òÿíëÿðèíÿ êèï îòóðóðäó. Öç-ýþç ëÿðèíäÿí èñÿ àò áåëèíäÿ îòóðàí áöòöí ãàäûíëàðà ìÿõñóñ ãöðóð âÿ éåíèëìÿçëèê èôàäÿñè éàüûðäû. Äöðóà èñÿ áó àðà, åéíèëÿ êèëñÿäÿ àéÿëÿð îõóéàí êåøèø êèìè ãûñûã ñÿñëÿ, ýþçöíÿ äÿéÿí àäàìëàðûí ñîéàäëàðûíû, òèòóëëàðûíû âÿ âÿçèôÿëÿðèíè, ùàáåëÿ îíëàðûí ýåð÷ÿê âÿ éà äåäè-ãîäóéà ñÿáÿá îëàí àøíàëàðûíûí àäëàðûíû äèëèíÿ ýÿòèðèðäè. Àäëàð áèð-áèðèíè ÿâÿç åäèðäè: «Áàðîí äå Òàíêëå, êíéàç äå ëà Òóð-Åíýåðàí», ñîíðà áèð áàøãàñû ñÿñëÿíèðäè: «Ëåñáîñ àäàñûíûí ñàêèíëÿðè* – «Âîäåâèë» òåàòðûí äàí Ëóèçà Ìèøî âÿ «Îïåðà»äàí Ðîçà Ìàðêåòåí». Áó îéóí îíà ñîí äÿðÿúÿ ìÿçÿëè ýÿëèðäè: áóíóíëà î, áèð äàùà ÿìèí îëóðäó êè, áó þçöíäÿíðàçû èíñàí ýþðöíòöëÿðèíèí àðõàñûíäà îíëàðûí 136
çàòûíäàêû âÿ þçöíö âàõòàøûðû áöðóçÿ âåðÿí àë÷àãëûã éàòìàãäàäûð. Áó êÿøô îíà ñåâèíú, ðàùàòëûã âÿ ðóù éöêñÿêëèéè áÿõø åëÿéèðäè. ßí àáûðñûç øàéèÿëÿðèí ùÿäÿôè îëàí øÿõñëÿðè áàõûøëàðûéëà àõòàðàí Äöðóà óúà ñÿñëÿ: – Èêèöçëöëÿð! – äåäè. Áóðàäàêû ñöâàðèëÿð àðàñûíäà, äåéèëÿíëÿðÿ ýþðÿ, óñòàëûãëà êàðò äÿéèøäèðìÿéè áàúàðàíëàð äà àç äåéèëäè: ùÿð ùàëäà, ãóìàðõàíàëàðûí áåëÿ àäàìëàð ö÷öí éåýàíÿ, òöêÿíìÿç âÿ øöáùÿëè ãàçàíú ìÿíáÿéè îëäóüu ýöí êèìè àéäûí èäè. Áóíëàðà íèñáÿòÿí äàùà ÷îõ àä ÷ûõàðàíëàð èñÿ ÿñàñÿí õàíûìëàðûíûí ìàääè ñÿðâÿòè ñàéÿñèíäÿ áàø ýèðëÿéèðäèëÿð âÿ äèýÿðëÿðè äÿ áóíóí ôÿðãèíäÿ èäèëÿð. Éåðäÿ ãàëàíëàðû èñÿ, ìÿëóìàòëû ìÿíáÿëÿðèí äåäèéèíÿ ýþðÿ, ìÿøóãÿëÿðèíèí ùåñàáûíà äîëàíûðäû. Áèð ÷îõëàðû áîðúëó ãàëìàüû ñåâìèðäè (áó, éàõøû àäÿòäèð!), àììà îíëàðûí áóíóí ö÷öí ïóëó ùàðàäàí òàïäûãëàðû ùå÷ âàõò äèëÿ ýÿòèðèëìÿçäè, ÷öíêè áó, õåéëè ãàðàíëûã áèð ñèðð êèìè ãîðóíóðäó... Äöðóàíûí ýþçëÿðè ãàðøûñûíäà âàð-ýÿë åäÿíëÿð àðàñûíäà ñÿðâÿòèíè îüóðëóã, ÷àïãûí ñàéÿ ñèíäÿ ãàçàíñàëàð äà, øÿùÿðèí ÿí çÿíýèí åâëÿðèíÿ ýåäèø-ýÿëèøè îëàí âàðëûëàð äà àç äåéèëäè. Õûðäà áóðæóàëàðûí þíëÿðèíäÿ åùòèðàìëà ïàïàã ÷ûõàðòäûãëàðû ùþðìÿòëè øÿõñëÿð äÿ áóðàäà ýþçÿ äÿéèðäèëÿð, àììà áó êöáàð úÿìèééÿòèíèí àñòàðûíà áÿëÿä îëàíëàð éàõøû áèëèðäèëÿð êè, ìÿùç áó úöð àäàìëàð èðè äþâëÿò ãóðóìëàðûíû ùå÷ ÷ÿêèíìÿäÿí ñîéóáòàëàìàãëà ìÿøüóëäóðëàð. Áÿçèëÿðè áàêåíáàðä, äèýÿðëÿðè èñÿ ñàäÿúÿ, áûü ñàõëàéàí áó úÿíàáëàðûí öçöíäÿêè éåêÿõàíà èôàäÿ âÿ áèð-áèðèíÿ êèï ñûõûëìûø äîäàãëàð îíëàðûí ùàìûñû ö÷öí õàðàêòåðèê úÿùÿò èäè. Äöðóàíû ýöëìÿê òóòäó: – ßúÿá òàéôàäûðëàð, âàëëàù! – äåéÿ òÿêðàðëàäû. – Ùàìûñû äà ôûðûë äàã÷û âÿ ÿëèÿéðè! Áó äÿìäÿ à÷ûã òèïëè, éàðàøûãëû áèð àðàáà îíóí éàíûíäàí ñöðÿòëÿ êå÷äè: ãîøãóäàêû áèð úöò àòûí éàëû âÿ ãóéðóüó ùàâàäà éåëëÿíèðäè. Àòëàðûí éöéÿíèíè ÷ÿêÿí ñàìàíñà÷ëû úàâàí áèð ãàäûí èäè. Åøã ìàúÿ ðàëàðûéëà òàíûíìûø áó ãàäûíûí àðõàñûíäà áèð úöò ãðóì1 ýþçÿ äÿéèðäè. Äöðóà àéàã ñàõëàäû: áó õàíûìà áàø ÿéìÿê, åùòèðàñûíû êèìñÿäÿí ÿñèðýÿìÿéÿí áó ãàäûíû àëãûøëàìàã êå÷èðäè è÷èíäÿí, ÷öíêè éîðüàí àëòäà ãàçàíäûüû ìþâãåéè áóíúà èêèöçëö êöáàðûí ýÿçèíòèéÿ ÷ûõäûüû áèð éåðäÿ âÿ ñààòäà áåëÿ ÷ûëüûíëûãëà ñÿðýèëÿìÿê àäàìäàí úöðÿò èñòÿéèðäè. 1 Ãðóì – èíýèëèñúÿ «ýðîîì» ñþçö àò áåëèíäÿêè àüàñûíû ìöøàéèÿò åäÿí íþêÿð äåìÿêäèð.
137
Áÿëêÿ äÿ, Äöðóà äóìàíëû øÿêèëäÿ äÿ îëñà, þçöéëÿ áó ãàäûí àðàñûíäà îðòàã áèð þçÿëëèê ñåçìèøäè, áó úàâàíÿçÿíèí õÿìèðèíäÿ þçöíÿ äîüìà ýÿëÿí, îíëàðûí úèíñëÿðèíè âÿ éà ðóùëàðûíû îõøàð åäÿí áèð øåé ýþðöðäö âÿ Äöðóà äà íÿ âàõòñà áó ãàäûí êèìè þç ìÿãñÿäèíÿ ÷àòìàã ö÷öí åéíè úöðÿòè ýþñòÿðÿúÿêäè. Ýåðèéÿ äþíöøäÿ è÷èíäÿ äÿðèí ìÿìíóíëóã ùèññè âàðäû, àüûð-àüûð àääûìëàñà äà, êå÷ìèø ñåâýèëèñèéëÿ âÿäÿëÿøäèêëÿðè éåðÿ âàõòûíäàí ÿââÿë ýÿëèá ÷ûõäû. Îíà éàõûíëàøàí ãàäûí äîäàãëàðûíû þïöø ö÷öí åëÿ óçàòäû êè, åëÿ áèë, àðàëàðûíäà ùå÷ íÿ îëóá-áèòìÿìèøäè. Ùÿòòà ãàäûí, àäÿòÿí, þç åâèíäÿ ìÿøóãóíäàí ãûçüûí åùòèðàñûíû ýèçëÿòìÿê ö÷öí éàðàðëàíäûüû åùòèéàò ïÿðäÿñèíè äÿ áèð íå÷ÿ ñàíèéÿëèéèíÿ éûðòûá àòìûøäû àðòûã. Äöðóàíûí óúëàðû áóðóã áûüëàðûíäàí þïÿí ãàäûí äåäè: – ßçèçèì, ùå÷ áèëèðñÿí áàøûìà íÿ îéóí ýÿëèá? Ñÿíèíëÿ áèðëèêäÿ ìèñèëñèç, ùÿì äÿ áöòþâ áèð áàë àéû êå÷èðìÿéè ïëàíëàøäûðûðäûì, àììà ÿðèì ãÿôëÿòÿí áàøûìûí öñòöíö êÿñäèðäè: îíó ìÿçóíèééÿòÿ áóðàõûá ëàð. Àììà ñÿíñèç, ùÿì äÿ î óìó-êöñöäÿí ñîíðà àééàðûì äþçÿ áèëìÿéÿúÿéèì ö÷öí äöøöíäöì âÿ áó äóðóìäàí áèð ÷ûõûø éîëó òàï äûì: ñÿíèí áàðÿíäÿ îíà ñþç à÷ìûøàì âÿ áóíà ýþðÿ äÿ ñÿí áàçàð åðòÿñè áèçÿ ýÿëÿíäÿ ñèçè òàíûø åäÿúÿéÿì. Äöðóà äóðóõäó: áó éöíýöëâàðè ÷àøãûíëûüû èíäèéÿäÿê îíóí àðâàäûíà àøíàëûã åòäèéè áèðèñèíèí åâèíÿ ãîíàã ñèôÿòèéëÿ ýåòìÿñèíäÿí èðÿëè ýÿëèðäè. Õÿôèô óòàíúàãëûüûí, áàõûøëàðûíûí, ùÿð ùàíñû áîø áèð øåéèí îíó ÿëÿ âåðÿúÿéèíäÿí ÷ÿêèíèðäè. Îäóð êè äîíãóëäàíäû: – Éîõ, ìÿí ñÿíèí ÿðèíëÿ òàíûø îëìàüû ìöíàñèá ýþðìöðÿì. Äöðóàíû ùåéðÿòäÿí ýåíèø à÷ûëìûø ýþçëÿðëÿ ñöçÿí ãàäûí èñÿ èñðà ðûíäàí ÿë ÷ÿêìèðäè: – Àõû íèéÿ, ùÿ? Áó íÿ ñþçäöð?! Áó êè àäè áèð øåéäèð! Âàëëàù, èíúè ìÿ, àììà ìÿí ñÿíè äàùà àüûëëû áèðèñè ñàíûðäûì. Áó ñþç îíà òîõóíäó: – Éàõøû, ìÿí áàçàð åðòÿñè íàùàð éåìÿéèíÿ ñèçÿ ýÿëÿúÿéÿì. Õàíûì äå Ìàðåë ÿëàâÿ åëÿäè: – Ìÿúëèñ àáûðëû ýþðöíñöí äåéÿ, Ôîðåñòéåíè äÿ äÿâÿò åäÿðÿì. ßñëèíäÿ, ñÿíÿ åòèðàô åòìÿëèéÿì êè, ùå÷ ãîíàã-ãàðà ñåâÿí áèðèñè äåéèëÿì. Áàçàð åðòÿñèíÿ ãÿäÿð Äöðóà ãàðøûäàêû ýþðöøëÿ áàüëû ùå÷ íÿ äöøöíìÿäè. Àììà ïèëëÿêÿíëÿ õàíûì äå Ìàðåëèí ìÿíçèëèíÿ ãàëõàíäà 138
è÷èíè àíëàøûëìàç áèð íàðàùàòëûã ùèññè áöðöäö: îíà äèíúëèê âåðìÿéÿí ùå÷ äÿ àøíàñûíûí ÿðèéëÿ ÿë ýþðöøìÿñè, îíóí ÷þðÿéèíè éåìÿñè, øÿðàáûíû è÷ìÿñè äåéèëäè: éîõ, î, ñàäÿúÿ, ãîðõóðäó âÿ íÿäÿí ãîðõäóüóíó ùå÷ þçö äÿ àíëàìûðäû. Æîðæó ãîíàã îòàüûíà þòöðäöëÿð âÿ ùÿð çàìàí îëäóüó êèìè, îðàäà ýþçëÿìÿëè îëäó. Ñîíðà ãàïû à÷ûëäû âÿ ñàããàëû ÷àëëàøìûø, óúàáîéëó, ñèíÿñè îðäåíëè áèð êèøè îòàüà ýèðäè. ×îõ äèããÿòëÿ âÿ ñÿëèãÿëè ýåéèíìèø áó àäàì éöêñÿê íÿçàêÿòëÿ äåäè: – Úÿíàá, ñèçèíëÿ òàíûøëûüûìûçäàí ÷îõ ìÿìíóíàì. Õàíûìûì áàðÿíèçäÿ ìÿíÿ õåéëè äàíûøûá. ×þùðÿñèíÿ êèôàéÿò ãÿäÿð äîñòéàíà èôàäÿ âåðìÿéÿ ÷àëûøàí Äöðóà åâ ñàùèáèíÿ òÿðÿô ýåäÿðÿê îíóí ÿëèíè õöñóñè èñòèãàíëûëûãëà ñûõäû. Àììà ùÿð èêèñè îòóðàíäàí ñîíðà Äöðóàíûí ùÿìèøÿêè äèëè-äèë÷ÿéè ùàðàéàñà ãåéá îëäó. Áóõàðûéà îäóí àòàí úÿíàá äå Ìàðåë ñîðóøäó: – Ãÿçåòëÿðäÿ ÷îõäàí ÷àëûøûðñûíûç? Äöðóà: – Áèð íå÷ÿ àé àíúàã îëàð, – äåäè. – Áåëÿ äå. Îíäà ñöðÿòëÿ éöêñÿëìèñèíèç! – Åëÿäèð, ýþðöíìÿìèø ñöðÿòëÿ. Ñîíðà î, èëê äÿôÿ áèð àðàéà ýÿëÿí âÿ òàíûø îëàí àäàìëàðûí éàðàð ëàíäûüû öìóìè ñþçëÿðèí êþìÿéè èëÿ îðàäàí-áóðàäàí äàíûøäû âÿ áó àðà íÿ äàíûøäûüûíà äèããÿò éåòèðìÿéÿ ýÿðÿê äÿ äóéìàäû. Àììà àðòûã è÷è ðàùàò èäè, äöøäöéö äóðóì èíäè îíà ìÿçÿëè ýÿëèðäè. Úÿíàá äå Ìàðåëèí àüàðìûø ñà÷ëàðû âÿ úèääè ñèð-ñèôÿòè Äöðóàéà ýöëöíú òÿñèð áàüûøëàäûüûíäàí îíà áàõà-áàõà áóíëàðû äöøöíöðäö: «Àé ãîúà êàô òàð! Ìÿí ñÿíÿ áóéíóç, ñÿíÿ áóéíóç áàüûøëàìûøàì». Ùÿéàñûçëûãäàí ãàéíàãëàíàí äàõèëè ìÿìíóíëóã ùèññè éàâàø-éàâàø âàðëûüûíà ùàêèì êÿñèëèðäè âÿ î, éàõàëàíìàìûø îüðóëàð ñàéàüû ñîíñóç ñåâèíú ùèññèí äÿí ó÷óðäó. Ãÿôëÿòÿí Äöðóà ãàðøûñûíäàêû áó àäàìëà äîñòëóã ãóð ìàã, îíóí ýöâÿíèíè ãàçàíìàã, ÿí ìÿùðÿì ñèðëÿðèíÿ îðòàã îëìàã õÿéàëûíà äöøäö. Ýþçëÿíèëìÿäÿí õàíûì äå Ìàðåë è÷ÿðè ýèðäè, ñþùáÿòëÿøÿí êèøèëÿðè èøâÿëè âÿ ùèéëÿýÿð áàõûøëàðëà ñöçÿðÿê ãîíàüà éàíàøäû. Àäÿòÿí, áó ãàäûíûí ÿëèíè þïÿí Äöðóà ÿðèíèí éàíûíäà áóíà úöðÿò åëÿìÿäè. 139
Ãàäûí ùÿì øÿí, ùÿì äÿ þçöíäÿí àðõàéûí èäè. Ýþðöíöð, ùÿéàòû áîéó àøêàð ïðèíñèïñèçëèéè þçöíÿ øöàð åäÿí, áóíà ýþðÿ äÿ öçö öçëÿð ýþðÿí áó õàíûì áàø òóòìóø áóýöíêö ýþðöøö òÿáèè âÿ íîðìàë áèð øåé êèìè ãÿáóë åäèðäè. Ñîíðà Ëîðèíà îòàüà äàõèë îëäó âÿ ùÿð ùàëäà, àòàñûíäàí ÷ÿêèíäèéè ö÷öí ýþðöíìÿìèø áèð óòàíúàãëûã ñÿðýèëÿéÿðÿê àëíûíû þïöø ö÷öí Æîðæà óçàòäû. Àíàñû ñîðóøäó: – Áÿñ áó ýöí íèéÿ îíó «ßçèç äîñò» àäëàíäûðìàäûí? Ëÿéàãÿòèíÿ òîõóíóëóáìóø êèìè äàâðàíàí ãûçúûüàç ïþðòäö: ñàíêè, îíóíëà áàüëû äèëÿ ýÿòèðèëìÿñè àéûá ñàéûëàí áèð øåé äåéèëìèøäè, åëÿ áèë, îíóí ãÿëáèíèí äÿðèí ýóøÿëÿðèíäÿ ñàõëàäûüû ìÿùðÿì âÿ áèð ãÿäÿð õÿúàëÿòâåðèúè ñèððè îðòàéà ÷ûõìûøäû. Ñîíðà Ôîðåñòéåëÿð ýÿëäèëÿð. Øàðëûí õÿñòÿùàë ýþðêÿìèíäÿí ùàìû ùåéðÿòÿ ãàïûëäû. Ñîí áèð ùÿôòÿ è÷èíäÿ îíóí ñèôÿòè ÿë áîéäà ãàëìûøäû, äóðìàäàí þñêöðäöéö ö÷öí ðÿíýè àâàçûìûøäû. Î, ùÿêèìèí ýþñòÿðèøèíÿ ÿñàñÿí ýÿëÿí úöìÿ àõøàìû õàíûìûéëà Êàííà ýåäÿúÿéèíè áèëäèðäè. Îíëàð ÷îõ îòóðìàéûá ýåòäèëÿð. Áàøûíû éûðüàëàéàí Äöðóà äåäè: – Ìÿí áèëÿíè áó àäàìûí èøè ôûðûãäûð. Î, òåçëèêëÿ úàíûíû áèçëÿðÿ òàïøûðàúàã. Úÿíàá äå Ìàðåë ëàãåéäëèêëÿ áó ôèêðè òÿñäèãëÿäè: – Ùÿ, áóíóí êèòàáû áàüëàíûá. Àììà íèêàùû ýþðöíìÿìèø äÿðÿ úÿäÿ óüóðëó ñàéûëìàëûäûð. Äöðóà ñîðóøäó: – Áÿéÿì õàíûìûíûí îíà ÷îõ êþìÿéè äÿéèð êè? – Ãàäûíûí îíóí ÿâÿçèíÿ ùÿð øåéè åëÿäèéèíè ñþéëÿìÿê äàùà äîüðó îëàðäû: ýåíèø ÷åâðÿñè îëàí áó ãàäûí èëê áàõûøäà þçöíö ùå÷ êÿñëÿ ýþðöøìöðìöø êèìè ýþñòÿðñÿ äÿ, ÿñëèíäÿ, ÿðèíèí áöòöí èøëÿðèíè äöçöáãîøóð. Èñòÿíèëÿí âàõò âÿ àüëàýÿëìÿç öñóëëàðëà ñå÷äèéè ùÿäÿôÿ éåòèøèð. Îíóí êèìè èíúÿ âÿ ÷åâèê èíòðèãà óñòàñû ùÿëÿì-ùÿëÿì ÿëÿ äöøìÿç! Ìÿíñÿá àðäûíúà ãà÷àí áèðèñè ö÷öí áó õàíûì âàçêå÷èëìÿç õÿçèíÿäèð. Äöðóà ìàðàãëàíäû: – Éÿãèí êè, ÿðè þëÿíäÿí ñîíðà î, ëÿíýèìÿäÿí âÿ òÿêðàð ÿðÿ ýåäÿúÿê? Õàíûì äå Ìàðåë ñþùáÿòÿ ãîøóëäó: – Ùÿ. Ùÿòòà èíäèíèí þçöíäÿ äÿ áèðèñèíè ýþçàëòû åëÿäèéèíè åøèòñÿì, øÿõñÿí ìÿí ùåéðÿòëÿíìÿðÿì... ÿí àçûíäàí... ùÿð ùàíñû äåïóòàò... 140
áÿëêÿ äÿ, áóíó èñòÿìÿç, ÷öíêè... ÷öíêè... ÿõëàã áàõûìûíäàí... úèääè ìàíåÿëÿð îðòàéà ÷ûõà áèëÿð... Äöçöíÿ ãàëñà, áèëäèéèì áèð øåé éîõäóð. Áó áàðÿäÿ áó ãÿäÿð äÿ éåòÿð. Úÿíàá äå Ìàðåë äîíãóëäàíäû: – Ùå÷ âàõò ñþçöíö àõûðà ãÿäÿð à÷ûá äåìèðñÿí: ñÿíèí áó õàñèé éÿòèíè ùå÷ òÿãäèð åëÿìèðÿì. – Îíóí äàíûøûã òÿðçèíäÿ ÿçâàé áèð àúûã äóéóëóðäó. – Áàøãàëàðûíûí èøèíÿ áóðóí ñîõìàüà äÿéìÿç. Ãîé ùàìû âèúäàíûíûí äèêòÿ åòäèéè êèìè äàâðàíñûí. Ùÿì äÿ áó ãàéäà ùàìû ö÷öí åéíè äÿðÿúÿäÿ êå÷ÿðëèäèð. Îðàäàí àéðûëàíäà Äöðóà ùÿéÿúàíëûéäû âÿ äóìàíëû øÿêèëäÿ äÿ îëñà, ãàðøûñûíäà éåíè èìêàíëàð à÷ûëäûüûíû ñåçèðäè. Ñÿùÿðèñè ýöí î, Ôîðåñòéåýèëÿ áàø ÷ÿêäè: åâ ñàùèáëÿðè ñÿôÿð ùàçûð ëûãëàðûíû áèòèðìÿê öçðÿ èäèëÿð. Äèâàíäà óçàíàí Øàðë áþéöê ÷ÿòèíëèêëÿ íÿôÿñ àëûðäû. Äþíÿ-äþíÿ: – Ýÿðÿê áèð àé þíúÿ áóðàäàí ýåäÿéäèì, – äåéèðäè. Ñÿôÿðëÿ áàüëû ùÿð øåé Âàëòåðëÿ äàíûøûëñà äà, Øàðë Äöðóàéà äà èøëÿ áàüëû áÿçè òàïøûðûãëàðûíû âåðäè. Åâäÿí ÷ûõìàçäàí þíúÿ Æîðæ äîñòóíóí ÿëèíè ùÿðàðÿòëÿ ñûõäû. – Ùàéäû, äîñòóì, òåçëèêëÿ ýþðöøÿúÿéèê! Õàíûì Ôîðåñòéå îíó þòöðìÿê ö÷öí ãàïûéà ÷ûõäû. Äöðóà ðóù éöêñÿêëèéè èëÿ ãàäûíà öç òóòäó: – Àðàìûçäàêû äàíûøûüû óíóòìàìûñûíûç êè? Àõû áèç ñèçèíëÿ äîñò âÿ òÿðÿôäàøûã, åëÿ äåéèëìè? Îíà ýþðÿ äÿ ÿýÿð ùÿð ùàíñû ñÿáÿáäÿí ñèçÿ ýÿðÿê îëñàì, ùå÷ ÷ÿêèíìÿéèí. Áèð òåëåãðàì ýþíäÿðèí, ãóëëóüóíóçäà ùàçûð îëóì. Ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – Òÿøÿêêöðëÿð, áóíó óíóòìàðàì. Ãàäûíûí áàõûøëàðûíäàí äà åéíè øåé îõóíóðäó, àììà áó èôàäÿ äàùà èíúÿ âÿ íöôóçåäèúè èäè. Ïèëëÿêÿíëÿ åíÿíäÿ Äöðóà äàùà þíúÿ Ôîðåñòéåýèëäÿ þòÿðè ýþðäö éö äå Âîäðåêëÿ ðàñòëàøäû. Ãðàôûí ýþðêÿìèíäÿí êÿäÿð éàüûðäû: áÿëêÿ äÿ, áó ùèññ ìÿøóãÿñèíèí îíó òÿðê åòìÿñèéëÿ áàüëûéäû? Îíóí ãàðøûñûíäà þçöíöí êöáàðëûüûíû ñÿðýèëÿìÿê èñòÿéÿí æóðíà ëèñò ãðàôà ÿëöñòö áàø ÿéäè. Äå Âîäðåê áó òÿçèìÿ íÿçàêÿòëÿ, àììà áèð àç òÿêÿááöðëÿ ãàðøû ëûã âåðäè. Úöìÿ àõøàìû ùàâà ãàðàëàíäà Ôîðåñòéåëÿð éîëà ÷ûõäûëàð. 141
ÂÛÛ Øàðë ýåäÿíäÿí ñîíðà «Ôðàíñûç ùÿéàòû» ðåäàêñèéàñûíäà Äöðóà äàùà ÿùÿìèééÿòëè áèðèñèíÿ ÷åâðèëäè. Þç èìçàñûéëà áèð íå÷ÿ áàø ìÿãàëÿ ÷àï åòäèðìÿêëÿ éàíàøû, î, õðîíèêàäàêû éàçûëàðûíû äà äàâàì åòäèðèðäè. Øåô ùÿð áèð ÿìÿêäàøûí þç éàçûñû ö÷öí úàâàáäåùëèê äàøûìàñûíû òÿëÿá åäèðäè. Ùÿðäÿíáèð ïîëåìèêàéà äà ýèðÿí Äöðóà ùÿð äÿôÿ ÷ÿòèí âÿçèé éÿòëÿðäÿí óñòàëûãëà ñûéðûëìàüû áàúàðûðäû. Ùÿì äÿ êè äþâëÿò õàäèìëÿðè èëÿ âàõòàøûðû äèàëîã ãóðìàñû îíäà ÷åâèê âÿ íöôóçåäèúè äöøöíúÿ òÿðçè ôîðìàëàøäûðìûøäû: áó þçÿëëèêëÿð ãÿçåòèí ñèéàñè øþáÿñèíäÿ ÷àëûøàí ÿìÿêäàø ö÷öí âàúèá øÿðò ñàéûëûðäû. Äöðóàíûí þíöíäÿ à÷ûëàí öôöãëÿðäÿ áèð òÿê áóëóä âàð èäè. Ñàüûíàñîëóíà äàèì íèôðÿò ïöñêöðÿí âÿ «Ïåðî1» àäëàíàí áèð âåúñèç ãÿçåòäÿ «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí õðîíèêà øþáÿñèíèí ìöäèðè áàðÿäÿ äàëàéûúû éàçûëàð ÷àï îëóíìóøäó. Ùÿìèí ãÿçåòèí àíîíèì èìçà èëÿ éàçàí ÿìÿêäàøû úÿíàá Âàëòåðèí ñþçöýåäÿí øþáÿñèíè «áàøýèúÿëëÿíäèðèúè øþáÿ» àäëàí äûðûðäû. Äöðóà ùÿð íþìðÿäÿ þçöéëÿ áàüëû àøêàð èñòåùçàëàðà, èéíÿëÿ ìÿëÿðÿ âÿ ùÿð úöð èíñèíóàñèéàëàðà2 ðàñò ýÿëèðäè. Áóíóíëà áàüëû Æàê Ðèâàë îíà: – ßúÿá ñÿáèðëèñèíèç, – äåéÿíäÿ Äöðóà ìûçûëäàíìûøäû: «Íåéëÿ ìÿê îëàð? Ùÿëÿëèê áèðáàøà ùÿìëÿ éîõäóð». Àììà áèð ýöí Äöðóà åëÿ ðåäàêñèéàíûí êàíäàðûíäàí è÷ÿðèéÿ àéàã áàñàí êèìè Áóàðåíàð «Ïåðî»íóí éåíè ñàéûíû îíà óçàòäû: – Áàõûí, éåíÿ äÿ áàðÿíèçäÿ õîøàýÿëìÿç áèð éàçû ÷ûõûá. – Íÿ èëÿ áàüëûäûð? – Îáåð àäëû áèðèñèíèí ÿõëàã ïîëèñè òÿðÿôèíäÿí éàõàëàíìàñû áàðÿäÿ áîø áèð õÿáÿðäèð. Ãÿçåòè àëàí Æîðæ «Äöðóà ìÿçÿëÿíèð»* áàøëûãëû éàçûäà áóíëàðû îõó äó: «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí ìèñèëñèç ðåïîðòéîðóíóí éàçäûüûíà ýþðÿ âÿ äàùà þíúÿ áèçèì äÿ õÿáÿð âåðäèéèìèç êèìè, ÿõëàã ïîëèñè àýåíòè òÿðÿ ôèíäÿí ùÿáñ îëóíàí õàíûì Îáåð, ÿñëèíäÿ, áèçèì õÿéàë ìÿùñóëóìóç äóð. Ùàëáóêè ùÿìèí õàíûì Ìîíìàðòðäà, Åêöðåé êö÷ÿñè îí ñÿêêèç öíâàíûíäà éàøàéûð. Âàëòåðèí ýÿäÿ-ýöäÿëÿðèíèí ïîëèñ øþáÿñèíèí øÿðÿô âÿ ëÿéàãÿòèíè ãîðóéàðêÿí ùàíñû ìàðàãëàðà õèäìÿò åòäèêëÿðèíè áèçëÿð 1 2
142
Ïåðî – ëÿëÿê; mцpяkkяб qÿlÿmи (rus.); ( fr. – La Plume) Èíñèíóàñèéà – èôòèðà
÷îõ éàõøû àíëàéûðûã: àõû ùÿìèí ïîëèñ øþáÿñè äÿ Âàëòåðèí òèúàðÿò ÿìÿë ëÿðèíè ýþðìÿçëèéÿ âóðóð. Î êè ãàëäû ùÿìèí ðåïîðòéîðóí þçöíÿ, îíóí áèçëÿðÿ ùÿð ùàíñû ñåíñàñèéàëû áèð õÿáÿð òÿãäèì åòìÿñè äàùà ÷îõ éåðèíÿ äöøÿðäè. Àõû èíäè î, ýöíö ñàáàù éàëàíëàíàúàã þëöì õÿáÿðëÿðè öçðÿ, òàðèõäÿ ùå÷ âàõò áàø âåðìÿìèø äþéöøëÿð öçðÿ, àüçûíà ñó àëûá îòóðàí ìîíàðõëàðûí òÿíòÿíÿëè ìÿðàñèìëÿðäÿêè íèòãëÿðè öçðÿ èõòèñàñëàøûá. Áèð ñþçëÿ, îíóí óñòàëûãëà óéäóðäóüó áöòöí áó ìÿëóìàòëàð, ÿñëèíäÿ, Âàë òåðèí ÿëàâÿ ãàçàíúëàðûíûí ìÿíáÿéèíè òÿøêèë åòìÿêäÿäèð. Éàõøûñû áóäóð, î, áèçÿ ÿõëàãñûç ãàäûíëàðëà êå÷èðäèéè ýåúÿëÿðäÿ þéðÿíäèéè øóõ äåäèãîäóëàðû âÿ éà óçàãáàøû, áÿçè ñîéäàøëàðûìûçà ýþðöíìÿìèø ãàçàíú ýÿòèðÿí ìÿùñóëëàðûí êåéôèééÿòè áàðÿäÿ ëÿòèôÿëÿð òÿãäèì åëÿñèí». Òÿìêèíèíè ãîðóéàí Äöðóà äÿðèí ôèêðÿ äàëìàãëà áèð øåéèí ôÿð ãèíÿ âàðäû: áöòöí áó ÿìÿëëÿðèí àðõàñûíäà îíóí ö÷öí ñîí äÿðÿúÿ ïèñ áèð øåé ýèçëÿíìÿêäÿéäè. Áóàðåíàð ñîðóøäó: – Áó ìÿëóìàòëàðû ñèçÿ êèì òÿãäèì åëÿìèøäè? Äöðóà ùàôèçÿñèíäÿ þç ÿìÿêäàøëàðûíû óçóí-óçàäû úàíëàíäûðäû. ßí ñîíäà õàòûðëàäû: – Ùÿ, ùÿ, áó, Ñåí-Ïîòåí èäè! Éàçûíû áèð äàùà îõóéàíäàí ñîíðà î, ãÿçÿáèíäÿí ÷óüóíäóð êèìè ãûçàðäû: îíó ñàòãûíëûãäà ñó÷ëàéûðäûëàð. Ùåéðÿòëÿ äåäè: – Äåìÿëè, áåëÿ! Îíëàðûí èääèàñûíà ýþðÿ, ìÿíÿ ïóë âåðèðëÿð êè... – Ùÿ äÿ, áó àíëàøûëûð. Îíëàð ñèçÿ ãàðà éàõûðëàð. Áó úöð ùàëëàðäà øåô ùå÷ êèìÿ ýöçÿøòÿ ýåòìèð. Õðîíèêà ðåïîðòéîðëàðû ÷îõ âàõò... Åëÿ áó âàõò Ñåí-Ïîòåí ýÿëèá ÷ûõäû. Äöðóà îíà ñàðû ýåòäè. – «Ïåðî»äàêû éàçûíû îõóìóñóíóç? – Ùÿ. Ìÿí åëÿ èíäèúÿ õàíûì Îáåðèí éàíûíäà èäèì. Î ãàäûí, ùÿãèãÿòÿí, ìþâúóääóð, àììà ùÿáñÿ-ôèëàíà àòûëìàéûá. Îíà ýþðÿ äÿ áó øàéèÿ ÿñàññûç èìèø. Äöðóà áàøûëîâëó øåôèí éàíûíà ýåòäè. Îíó ñîéóã âÿ èíàìñûç áàõûøëàðëà ñöçÿí øåô à÷ûãëàìàëàðûíû äèíëÿéÿíäÿí ñîíðà òàïøûðäû: – Äóðóá ýåäèí î õàíûìýèëÿ. Ñîíðà èñÿ åëÿ áèð òÿêçèá éàçûñû ùàçûð ëàéûí êè, áàðÿíèçäÿ áó úöð éàçûëàð éàçûëìàñûíà ðÿâàú âåðìÿéÿñèíèç. Áóíó äåéÿðêÿí ìÿí éàçûíûí ñîíëóüóíó íÿçÿðäÿ òóòóðàì, ÷öíêè áó ùÿì ãÿçåòÿ, ùÿì ìÿíÿ, ùÿì äÿ ñèçÿ ëÿêÿ ñàëûð. Æóðíàëèñò, åéíèëÿ Ñåçàðûí õàíûìû êèìè, ùÿð úöð øöáùÿäÿí óçàã îëìàëûäûð*. 143
Áÿëÿä÷è êèìè Ñåí-Ïîòåíè éàíûíà àëàí Äöðóà áèð ôàéòîíà ìèíèá ñöðöúöéÿ: – Ìîíìàðòðäàêû Åêöðåé êö÷ÿñè îí ñÿêêèçÿ ñöðöí! – äåéÿ áóéóðäó. Íÿùÿíý áèíàíûí éåääèíúè ìÿðòÿáÿñèíÿ ÷ûõìàëû îëäóëàð. Ãàïûíû îíëàðà ÿéíèíäÿ éóí êîôòà îëàí ãàðû à÷äû. Ñåí-Ïîòåíè ýþðäöêäÿ î: – Éåíÿ ýÿëìèñèíèç? – äåéèá äîíãóëäàíäû. Ñåí-Ïîòåí äèëëÿíäè: – Þçöìëÿ ïîëèñ ìöôÿòòèøèíè äÿ ýÿòèðìèøÿì êè, áàøûíûçà ýÿëÿíëÿðè éåðëè-éàòàãëû îíà íàüûë åäÿñèíèç. Ãàðû îíëàðû è÷ÿðè áóðàõäû. – Ñèçäÿí ñîíðà àäûíû áèëìÿäèéèì áèð ãÿçåòäÿí äÿ èêè íÿôÿð ìÿíÿ áàø ÷ÿêäè, – äåéÿíäÿí ñîíðà î, öçöíö Äöðóàéà òóòäó: – Úÿíàá, ñèç äÿ îëóá-êå÷ÿíëÿðè þéðÿíìÿê èñòÿéèðäèíèç? – Ùÿ. Äîüðóäàíìû ñèçè ùÿáñ åäÿí ÿõëàã ïîëèñèíèí àýåíòè èäè? Ãàðû ÿëëÿðèíè éåëëÿäè: – Éîõ, úÿíàá, åëÿ áèð øåé îëìàéûá. Îëìàéûá åëÿ øåé. Ùàäèñÿ áåëÿ îëóá. Áèçèì ãÿññàá éàõøû ÿò ñàòñà äà, ìöøòÿðèëÿðÿ ÷ÿêèäÿ êÿô ýÿëèð. Áóíó òåç-òåç ñåçñÿì äÿ, ùå÷ âàõò äèëÿ ýÿòèðìÿìèøÿì. Êå÷ÿí äÿôÿ îíäàí èêè ôóíò äþéìÿëèê ÿò èñòÿäèì, ÷öíêè ãûçûìëà êöðÿêÿíèì ìÿíÿ ãîíàã ýÿëÿúÿêäè. Áèð äÿ áàõûá íÿ ýþðöðÿì: î, ìÿíèì ö÷öí àíúàã òèêÿ-ïàðà ÿòëÿðè âÿ ñöìöêëÿðè éûüûð òÿðÿçèíèí ýþçöíÿ. Äöçäöð, äþéìÿëèê ÿò ñöìöêñöç îëìóð, àììà ýþðäöì éîõ, áó àäàì ìÿíÿ óúäàíòóòìà ñöìöê ñàòìàüà ùàçûðëàøûð. Î ñöìöêëÿðäÿí, áÿëêÿ, ðàãó1 áèøèðìÿê îëàðäû, àììà ìÿí äþéìÿëèê ÿò èñòÿìèøÿìñÿ, îíóí âåðäèéè øûð-øûíäûð ÿòè íåéëÿéÿúÿêäèì? Ìÿí áóíó àëìàãäàí èìòèíà åëÿéÿíäÿ î, ìÿíè «ãîúà ñè÷îâóë» àäëàíäûðäû, ìÿí äÿ îíà «ãîúà ôûðûëäàã÷û» äåäèì. Àüçûìûç ãûçûøûíúà îíóíëà ÿëáÿéàõà îëäóã, äöêàíûí þíöíÿ õåéëè, áÿëêÿ äÿ, áèð éöç íÿôÿð òîïëàøäû. Ùàìûñû äà ùûðûëäàéàðàã áèçÿ ýöëöðäö! ßí ñîíäà áèð ïîëèñ ýÿëäè âÿ áèçè êîìèññàðûí éàíûíà àïàðäû. Áèð àç îðàäà ñàõëàíäûãäàí ñîíðà äûøàðûéà ãàíëû äöøìÿíëÿð êèìè ÷ûõäûã. Ùÿìèí âàõòäàí ìÿí ÿòè áàøãà ãÿññàáäàí àëûð, î ôûðûë äàã÷ûíûí äöêàíûíûí þíöíäÿí äÿ êå÷ìèðÿì êè, áàøûìû úÿíúÿëÿ ñàëìàéûì. Áóíóíëà äà ãàðûíûí ùåêàéÿòè áèòäè. Äöðóà ñîðóøäó: – Åëÿ áó? 1
144
Ðàãó – õûðäà äîüðàíìûø ÿò âÿ éà áàëûã ãîâóðìàñû
– Ùÿ, úÿíàá, áöòöí îëàí-áèòÿí áóäóð. Ãàðû Äöðóàéà ãàðà ãàðàüàò è÷êèñè òÿêëèô åëÿñÿ äÿ, æóðíàëèñò áóí äàí èìòèíà åëÿäè. Áåëÿ îëàíäà ãàäûí òÿëÿá èðÿëè ñöðäö êè, éàçàúàüû ïðîòîêîëäà Äöðóà ãÿññàáûí ÷ÿêèäÿ ñàõòàêàðëûã åòäèéèíè âóðüóëàñûí. Ðåäàêñèéàéà ãàéûäàí Äöðóà áåëÿ áèð òÿêçèá ìÿòíè éàçäû: «Ïåðî»íóí àíîíèì úûçìà-ãàðà÷ûñû ñûðô ìÿíÿ ëÿêÿ éàõìàã ìÿãñÿäèëÿ ÿëèíÿ êå÷ÿí ëÿëÿêëÿ éàçûá ñöáóò åëÿìÿéÿ ÷àëûøûð êè, ýóéà, àùûë áèð ãàäûíû ÿõëàã ïîëèñèíèí àýåíòè ùÿáñ åäèá. Ìÿí áó èääèàíû ðÿää åäèðÿì. Õàíûì Îáåðè ýåäèá þç ýþçëÿðèìëÿ ýþðäöì: ÿí àçû, àëòìûø éàøûíäà îëàí áó ãàäûí ãÿññàáëà àðà ëàðûíäàêû ÷ÿêèøìÿíè áöòöí äåòàëëàðûéëà ìÿíÿ äàíûøäû âÿ áÿëëè îëäó êè, äþéìÿëèê ÿò àëìàã èñòÿéÿí áó õàíûìû ãÿññàá ÷ÿêèäÿ àëäàòäûüûíäàí, îíëàð äàâàëàðû àðàøäûðûëìàãäàí þòðö ïîëèñ êîìèñ ñàðûíûí éàíûíà àïàðûëûáëàð. Ôàêò áóíäàí èáàðÿòäèð. «Ïåðî» ÿìÿêäàøûíûí äèýÿð èíñèíóàñèéàëàðûíà ýÿëäèêäÿ èñÿ, ÿýÿð áó óéäóðìàëàðûí ìöÿëëèôè êèìëèéèíè áèð ìàñêà àðõàñûíäà ýèçëÿäèðñÿ, îíäà ìÿí äÿ îíëàðà úàâàá âåðìÿéè þç ìÿíëèéèìÿ ñûüûøäûðìàéàúàüàì. Æîðæ Äöðóà».
Âàëòåð âÿ áó âàõò îíóí êàáèíåòèíÿ äàõèë îëàí Æàê Ðèâàë áåëÿ áèð úàâàáû éåòÿðëè ùåñàá åòäèëÿð âÿ ãÿðàðà ýÿëäèëÿð êè, áó òÿêçèáè ÿí éàõûí íþìðÿäÿ, õðîíèêà áþëöìöíöí äöç àëòûíäà ÷àï åòäèðñèíëÿð. Åâÿ åðêÿí äþíÿí Äöðóà áèð àç òÿëàøëû, áèð àç äà ùÿéÿúàíëû èäè. Áó àíîíèì ìÿêòóáà íÿ úàâàá âåðñèí? Êèì èäè àõû áó? Íèéÿ îíà áåëÿ àìàíñûç ùÿìëÿëÿð åäèðäè? Ãÿçåò÷èëÿðèí òÿðñ õàñèééÿòèíÿ áÿëÿä îëäóüóíäàí áó úöð ãàøûíìàéàí éåðäÿí ãàí ÷ûõàðòìàüû óéüóí ýþðìÿäè. Ýåúÿíè íàðàùàò éàòäû. Ñàáàùûñû ýöí þç ìÿòíèíè ãÿçåòäÿ îõóéàíäà îíóí ÿëéàçìàäà êûíäàí äàùà òÿùãèðàìèç ñÿñëÿíäèéèíè ñåçäè. Áÿëêÿ äÿ, áÿçè èôàäÿëÿðè áèð àç éóìøàëòìàã äà îëàðäû. Ùÿìèí ýöíö ÿñÿáè ùàëäà éîëà âåðäè âÿ éåíÿ äÿ ýåúÿ ñöáùÿúÿí ýþçöíÿ éóõó ýåòìÿäè. Ñöáù òåçäÿí éåðèí äÿí ãàëõäû êè, ëÿíýèìÿäÿí ýåäèá «Ïåðî»íóí òÿêçèáÿ úàâàá âåðèëÿ úÿê ñàéûíû àëñûí. Ùàâà òÿêðàð äÿéèøìèø âÿ õåéëè ñîéóìóøäó. Ñÿêèëÿð áîéó óçàíàí ÷åøìÿëÿðäÿí àõàí ñó øûðíàãëàðû àéàçäàí äîí áàüëàìûøäû. 145
Êþøêëÿðÿ ùÿëÿëèê ãÿçåòëÿð ýÿòèðèëìÿìèøäè. Èñòÿð-èñòÿìÿç Äöðóà þçöíöí èëê éàçûñû îëàí «Àôðèêà àòûúûñûíûí õàòèðÿëÿðè»íèí ÷àïäàí ÷ûõ äûüû ýöíö õàòûðëàäû. ßëè-àéàüû íåúÿ äîíìàüà áàøëàäûñà, úàíûíäà, õöñóñèëÿ äÿ áàðìàã óúëàðûíäà ýöúëö àüðûëàð ùèññ åëÿäè. Ãûçûøìàã ö÷öí î ÿòðàôäà ãà÷ìàüà áàøëàäû. Êþøêöí õûðäà ïÿíúÿðÿñèíäÿí ìàíãàëûí éàíûíäà ÷þìáÿëÿí ñàòûúû ãàäûíûí éóí øàëû, ãûðìûçû éàíàã ëàðû âÿ áóðíó ýþðöíöðäö. Àõûð êè, ãÿçåòäàøûéàí ùÿìèí ïÿíúÿðÿäÿí è÷ÿðè ñÿáèðñèçëèêëÿ ýþçëÿ íèëÿí ãÿçåò áàüëàìàñûíû ãîéäó âÿ áóíóí àðäûíúà ãàäûí «Ïåðî»íóí éåíè ñàéûíû à÷ûã ùàëäà Æîðæà óçàòäû. Ãÿçåòÿ ýþç éåòèðñÿ äÿ, ÿââÿëúÿ îðàäà þç àäûíà ðàñò ýÿëìÿäè. Òÿçÿúÿ êþêñ þòöðìöøäö êè, áàõûøëàðû ãîøà õÿòëÿ ùàøèéÿëÿíìèø õûðäà éàçûéà ñàòàøäû: «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí ÿìÿêäàøû, äÿéÿðëè èíñàí Äöðóà òÿêçèá éàçûá, àììà îíóí òÿêçèáèíäÿ äÿ éàëàí âàð. Ùÿì äÿ î, åòèðàô åäèð êè, ðåàë âàðëûã îëàí õàíûì Îáåðè ïîëèñ àýåíòè øþáÿéÿ àïà ðûáìûø. ßýÿð î, «ïîëèñ àýåíòè» ñþçëÿðèíèí ÿââÿëèíÿ áèð «ÿõëàã» êÿëìÿñè äÿ àðòûðñàéäû, îíäà öçÿðèíÿ äöøÿí éöêöí þùäÿñèíäÿí ýÿëìèø ñàéûëàðäû. Àììà íÿ åòìÿê îëàð – áÿçè æóðíàëèñòëÿðèí âèúäàíû äà åëÿ îíëàðûí èñòåäàäëàðû ãÿäÿð ñþíöêäöð. Èìçàìû à÷ûãëàéûðàì: Ëóè Ëàíãðåìîí».
Äöðóàíûí öðÿéè ýóïïàýóïëà äþéöíöðäö. Íÿéè âÿ íèéÿ åëÿäèéèíè áèëìÿäÿí åâÿ ýåäèá èø ïàëòàðûíû ýåéèíìÿéÿ áàøëàäû. Áÿëè, îíó àë÷àëò ìûøäûëàð, ùÿì äÿ åëÿ àë÷àëòìûøäûëàð êè, áóíà àðòûã ùå÷ úöð äþçÿ áèë ìÿçäè. Àõû áöòöí áó îéóí ùàðàäàí ýÿëäè îíóí áàøûíà? Ùå÷ íÿäÿí. Ùàíñûñà ãàðûéëà áèð ãÿññàáûí ãàëìàãàëûíäàí. Úÿëä ýåéèíäè âÿ ùÿëÿ ñÿêêèç îëìàìûø Âàëòåðÿ áàø ÷ÿêäè. Äöðóàíû ýþðÿíäÿ î, òÿíòÿíÿëè øÿêèëäÿ: – Éÿãèí êè, ñèç ýåðè ÷ÿêèëìÿéÿúÿêñèíèç? – äåéÿ ñîðóøäó. Äöðóàäàí úàâàá ýÿëìÿäè. Íàøèð ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Òÿúèëè Æàê Ðèâàëûí éàíûíà ýåäèí. Î, ùÿð øåéè äöçöá-ãîøàð. Àíëàøûëìàç íÿ èñÿ ìûçûëäàéàí Äöðóà ôåëéåòîí÷óýèëÿ éîëëàíäû. Î, ùÿëÿ äÿ éàòûðäû. ×àëûíàí çÿíý îíó éàòàãäàí ñû÷ðàìàüà ìÿúáóð åëÿäè. 146
Éàçûíû îõóéàíäàí ñîíðà Æàê: – Ëÿíÿò øåéòàíà! Ýÿðÿê äóðóá îíóí éàíûíà ýåäÿê, – äåäè. – Èêèíúè ñåêóíäàíò îëàðàã êèìè ñå÷ÿðäèíèç? – Äöçö, ùå÷ áèëìèðÿì. – Áÿëêÿ, Áóàðåíàðû? Íåúÿ áèëèðñèíèç? – Áóàðåíàðû äåéèðñèíèçñÿ, ãîé î îëñóí. – Éàõøû ãûëûíú îéíàäûðñàí? – Ùå÷ áàúàðìûðàì. – Âàé ñÿíè! Áÿñ òàïàí÷à àòìàüû íåúÿ? – Àëàáàáàò áàúàðûðàì. – ×îõ ýþçÿë. Áó èøëÿ ìÿøüóë îëàúàüûì ìöääÿòäÿ ñèç áèð àç äà ñÿðèøòÿíèçè àðòûðûí. Áèð äÿãèãÿ ýþçëÿéèí. Þç éóéóíìà îòàüûíà êå÷ÿí Æàê òåçëèêëÿ îðàäàí éóéóíìóø, òÿðàøëû âÿ ñÿëèãÿëè ýåéèíìèø ùàëäà ÷ûõäû âÿ: – Ýåäÿê, – äåäè. Êè÷èê áèð ìàëèêàíÿíèí àëò ãàòûíäà éàøàéûðäû î. Äöðóàíû êö÷ÿéÿ áàõàí ïÿíúÿðÿëÿðè òàõòàëàðëà öçëÿíÿí, àòûø òèðè âÿ ãûëûíúîéíàòìà çàëûíà ÷åâðèëÿí çèðçÿìèéÿ ýÿòèðäè. Áóðàäà î, áó çàëûí î áèðè áàøûíäàêû âÿ íèñáÿòÿí êè÷èê ìÿêàíà ãÿäÿð óçàíàí ãàç ëàìïàëàðû ñûðàñûíû éàíäûðäû. Çèðçÿìèäÿêè î èêèíúè îòàãäà ãûðìûçû âÿ ýþé ðÿíýëÿðÿ áîéàíìûø äÿìèð ìàíåêåí âàðäû. Ìàñàéà äþðä ÿäÿä éåíè òèïëè, éÿíè õÿçèíÿñèíäÿí àòÿø à÷àí äþðä ÿäÿä òàïàí÷à ãîéäó, ñîíðà èñÿ äóåë áóðàäà êå÷èðèëÿúÿêìèø êèìè ãûñà ôàñèëÿëÿðëÿ ÿìðëÿð âåðäè: – Ùàçûðñûíûçìû? Àòÿø à÷ûí! Áèð, èêè, ö÷! Ùÿëÿ éåíèéåòìÿëèê äþâðöíäÿ Äöðóà þç áîñòàíëàðûíäà àòàñûíûí êþùíÿ òàïàí÷àñûíäàí àòÿø à÷ìàüû ñûíàìûøäû âÿ èíäè áó âÿðäèø îíóí äàäûíà éåòèøÿúÿêäè: òàì ñàêèò ùàëäà, äèããÿòèíè òîïëàéàðàã, ÿëèíè ãàëäûðûá íèøàí àëàíäàí ñîíðà òÿòèéè ÷ÿêäè. Àäÿòÿí, ýöëëÿëÿðè ìàíåêåíèí ãàðíûíà èñàáÿò åëÿäèéèíäÿí âàõòàøûðû Æàê Ðèâàëäàí òÿðèô ëÿð åøèäèðäè: – Éàõøûäûð. ×îõ éàõøûäûð. ×îõ éàõøû. Óüóðóíóçà øöáùÿì ãàëìàäû. Ýåäÿðêÿí î äåäè: – Áåëÿúÿ ýöíîðòàéà ãÿäÿð ìÿøã åäèí. Áó äà ïàòðîíëàð, þçöíöçÿ êîðëóã âåðìÿéèí. Ãÿëéàíàëòû åòìÿê ö÷öí ýÿëèá ñèçè àïàðàúàüàì, ãàëàí øåéëÿðè äÿ îíäà äàíûøàðûã. Áóíëàðû äåéèá, î, çèðçÿìèíè òÿðê åëÿäè. Áèð íå÷ÿ êÿðÿ àòÿø à÷àíäàí ñîíðà Äöðóà îòóðóá ôèêðÿ äàëäû. 147
– Þç àðàìûçäûð, ÿúÿá àõìàã èøÿ äöøìöøÿì! Êèìÿ ëàçûììûø áó? Ýóéà, áèð éàðàìàç äèýÿðèéëÿ äóåëäÿ àòûøûðñà, áó éîëëà î, òÿìèçÿ ÷ûõûð êè? Áèð äÿ àõû äöðöñò àäàìà áèðèñè òÿùãèð éàüäûðûðñà, áó àäàì íèéÿ ãàë õûá þç ñèíÿñèíè îíóí ýöëëÿñèíÿ ùÿäÿô åòìÿê øÿðÿôèíÿ íàèë îëìàëûéìûø? Ôèêèðëÿðè õåéëè áÿäáèí àõàðà äöøìöøäö âÿ áó àðà î, èíñàí àüëû íûí ÷àðÿñèçëèéè, èäåéàëàðûí äàéàçëûüû, áöòöí ñÿéëÿðèìèçèí ýåú-òåç ïó÷à ÷ûõìàñû âÿ ÿõëàã íîðìàëàðûíûí ìÿíòèãñèçëèéè áàðÿäÿ Íîðáåð äå Âàðå íèí äåäèêëÿðèíè èõòèéàðñûç îëàðàã õàòûðëàäû. Óúà ñÿñëÿ Äöðóà: – Ëÿíÿò øåéòàíà, î, íåúÿ äÿ ùàãëûéìûø! – äåäè. Ñóñàìûøäû. Ùàðàäàñà ñó äàìúûëàéûðäû. Äþíöá ýåðè áàõàíäà äóø ýþðäö âÿ ýåäèá îíóí ëöëÿñèíäÿí äîéóíúà ñó è÷äè. Òÿêðàð äÿðäãÿì äÿðéàñûíà ãÿðã îëäó. Àäàìà áÿäáèíëèê àøûëàéàí áó çèðçÿìè áèð ìÿíàäà ñÿðäàáÿíè õàòûðëàäûðäû. Êö÷ÿäÿí êå÷ÿí åêèïàæëàðûí ãîïàð äûüû úèíýèëòèëè ñÿñëÿð è÷ÿðèäÿ óçàãëàðäà ÷àõàí èëäûðûì ýóðóëòóñó òÿñèðè éàðàäûðäû. Ýþðÿñÿí, ñààò íå÷ÿéäè? Çàìàí, åéíèëÿ òöðìÿäÿêè êèìè, äîíìóøäó: àõû îðàäà äà âàõò éàëíûç ùÿáñõàíà ýþçÿò÷èñèíèí éåìÿê ýÿòèðäèéè çàìàí äèëèìëÿðè èëÿ þë÷öëöð. Íèýàðàí÷ûëûã îíó ëàï ÿëäÿí ñàë ìàãäàéäû. Áóäóð, àääûì ñÿñëÿðè åøèäèëäè: Æàê Ðèâàë Áóàðåíàðëà çèðçÿìèéÿ äàõèë îëäó. Ùÿëÿ óçàãäàí î: – Ùÿð øåéè äöçöá-ãîøäóì! – äåéÿ ñÿñëÿíäè. Äöðóà èñÿ çÿíí åëÿéèðäè êè, áÿëêÿ äÿ, áó èõòèëàô öçðõàùëûã ìÿêòó áóéëà îðòàäàí ãàëõàð. Îäóð êè öðÿéè àéàüûíûí àëòûíà äöøäö. – À-à! Òÿøÿêêöðëÿð, – äåéÿ ìûçûëäàíäû. Ôåëéåòîí÷ó ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Áó Ëàíãðåìîí äà àüúèéÿð áèðèñè äåéèëìèø. Áöòöí øÿðòëÿðèìèçè åéíèëÿ ãÿáóë åëÿäè: èéèðìè áåø àääûì ìÿñàôÿäÿí âÿ êîìàíäà âåðè ëÿíäÿí ñîíðà òàïàí÷à ëöëÿñèíè éóõàðû ãàëäûðûá àòÿø à÷àúàãñûíûç. Ëöëÿ éóõàðûäàí àøàüû åíäèðèëÿíäÿ ÿë òèòðÿäèéèíäÿí, áó öñóë äàùà éàõøûäûð. Áàõûí, Áóàðåíàð, ýþðöðñöíöç, ìÿí ùàãëûéàì. Òàïàí÷àíû ÿëèíÿ àëàðàã, î, àòÿø à÷ìàãëà ñöáóòà éåòèðäè êè, ÿëè àøàüûäàí éóõàðûéà äîüðó ùÿðÿêÿò åòäèðÿíäÿ àòÿø õÿòòèíèí öôöãèëèéèíè ãîðóìàã äàùà äà àñàíëàøûð. Àç ñîíðà èñÿ òÿêëèô åëÿäè: – Èíäè äÿ äóðóí ýåäÿê ãàðíûìûçû äîéóðàã. Àðòûã ñààò áèðäèð. Éàõûíëûãäàêû ðåñòîðàíäà êÿìÿðëÿðèíèí àëòûíû áÿðêèòäèëÿð. Ùÿìèí ìöääÿòäÿ Äöðóàíûí àüçûíû áû÷àã à÷ìàäû, éåìÿéè äÿ ãîðõóñóíó 148
ýèçëÿòìÿê õÿòðèíÿ éåäè. Áóàðåíàðëà ðåäàêñèéàéà äþíäöêäÿ, î, ìåõà íèêè îëàðàã âÿ ñàíêè, ùÿð øåéè óíóòìàãëà èøÿ ýèðèøäè. Ùàìû îíóí ÷îõ òÿïÿðëè áèðèñè îëäóüó ãÿíàÿòèíÿ ýÿëäè. Àðàäà Æàê Ðèâàë ùàë-ÿùâàë òóòìàã ö÷öí Äöðóàéà áàø ÷ÿêäè âÿ îíëàð ðàçûëàøäûëàð êè, ñåêóíäàíòëàð ñÿùÿð ñààò éåääèäÿ ëàíäî1 èëÿ ýÿëèá îíó åâäÿí àïàðàúàãëàð. Ñîíðà ùàìûëûãëà àòûøìàíûí áàø òóòà úàüû Âåçèí ìåøÿñèíÿ éîëëàíàúàãëàð. Ùÿð øåé åëÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí, îíäàí õÿáÿðñèç áàø âåðäè êè, ÷åâðÿ ñèíäÿí ùå÷ êÿñ áöòöí áóíëàð áàðÿäÿ Äöðóàíûí íÿ äöøöíäöéöíö ñîðóøìàäû, ùå÷ êèì îíóí ðàçûëûüûíû àëìàüû þçöíÿ ðÿâà áåëÿ ýþðìÿäè. Îëàéëàð èëäûðûì ñöðÿòèéëÿ áàø âåðäèéèíäÿí î, ùÿëÿ äÿ íÿ þçöíÿ ýÿëÿ áèëèð, íÿ äÿ îëóá-êå÷ÿíëÿðè àíëàìàüà èìêàí òàïûðäû. Áóàðåíàð áöòöí ýöíö ñÿäàãÿòëè áèð äîñò êèìè áèð àí äà îíäàí àðàëàíìàäû. Áèðëèêäÿ øàì éåìÿéè éåéÿíäÿí ñîíðà Äöðóà àõøàì ñààò äîããóçà äîüðó þç ìÿíçèëèíÿ äþíäö. Éàëãûç ãàëäûãäà áèð íå÷ÿ äÿãèãÿ ÿðçèíäÿ èðè àääûìëàðëà îòàüûí áó áàøûíäàí î áèðè áàøûíà âàð-ýÿë åëÿäè. Ùÿäñèç ùÿéÿúàíëû îëäóüóíäàí ùå÷ íÿ áàðÿäÿ ôèêèð éöðöäÿ áèëìèðäè. Áèð òÿê ôèêèð áåéíèíÿ ÷àõûëìûø ìèñìàð êèìè éàõàñûíû áóðàõìûðäû: «Ñàáàù äóåëäèð». Àììà áó ôèêðèí þçö îíäà ýåòäèêúÿ àðòàí âÿ àíëàøûëìàç òÿëàøäàí áàøãà ùå÷ áèð ùèññ îéàòìûðäû. Ùàëáóêè âàõòèëÿ ÿñýÿðëèê ÷ÿêÿíäÿ ÿðÿáëÿðÿ àòÿø à÷àðêÿí î, þç ùÿéàòûíû ùÿð ùàíñû òÿùëöêÿéÿ àòìàìûøäû: áó, îíäàí þòðö, áèð íþâ, ãàáàí îâó êèìè áèð øåé îëìóøäó. Àììà ùÿð ùàëäà, î, þçöíäÿí òÿëÿá îëóíàíëàðû åëÿìèø, êèôàéÿò ãÿäÿð äÿéàíÿòëè äàâðàíìûøäû. Áóíà ýþðÿ îíóí ùàããûíäà äàíûøàúàã, òÿðèôëÿéÿúÿê, îíó òÿáðèê åäÿúÿêäèëÿð. Àììà Äöðóà, äÿðèí ðóùè ñàðñûíòû êå÷èðÿí áÿçè àäàìëàð êèìè, óúà ñÿñëÿ áàüûðäû: – Íåúÿ äÿ éàðàìàçäûð î! Ñîíðà îòóðóá ôèêðÿ äàëäû. Æàê Ðèâàë îíà ðÿãèáèíèí öíâàíûíû áèë ìÿê ö÷öí âèçèò êàðòû âåðìèøäè. Êàðòû áèð äàùà, áÿëêÿ äÿ, èéèðìèíúè äÿôÿ îõóäó: «Ëóè Ëàíãðåìîí, Ìîíìàðòð êö÷ÿñè, 176». Âÿññaëàì. Êàðòäà éàçûëàí áó ùÿðôëÿðÿ áàõûá îíëàðûí ñèðëè, ùÿòòà þçö ö÷öí íÿùñ àíëàìëàð äàøûäûüûíû äöøöíöðäö èíäè. «Ëóè Ëàíãðåìîí» – êèì èäè àõû áó? Íå÷ÿ éàøû âàðäû? Áîé-áóõóíó íåúÿéäè? Áÿñ ñèð-ñèôÿòè? ßýÿð ñÿí áàøûíû àøàüû ñàëûá íîðìàë éàøàìûíû ñöðöðñÿíñÿ, òàíûìàäûüûí, öçöíö ýþðìÿäèéèí áèðèñèíèí ùàíñûñà ãÿññàáëà áèð ãàðûíûí ÷ÿíÿëÿøìÿñè 1
Ëàíäî – ÕÛÕ éöçèëÿ àèä äþðäéåðëè, öñòö à÷ûëàí âÿ éåòÿðèíúÿ ðàùàò êàðåò íþâö 149
öñòöíäÿ ýþçëÿìÿäèéèí ùàëäà ñÿíèí ùÿéàòûíà çÿùÿð ãàòìàñû íÿ äÿðÿ úÿäÿ ìÿíòèãëèäèð? Î, òÿêðàð óúà ñÿñëÿ áàüûðäû: – Âàé ñÿíè, þêöç! Èíäè ùÿðÿêÿòñèç ùàëäà îòóðóá ýþçëÿðèíè âèçèò êàðòûíà äèêÿðÿê ôèêðÿ äàëìûøäû. Áèð ïàð÷à êàüûçà ãàðøû è÷èíäÿ ãÿçÿá ùèññè êþðöêëÿíèðäè, öñòÿëèê, áó ùèññäÿ áèð àç äà ãà÷ûëìàçëûã ÷àëàðû âàðäû. ßúÿá àõìàã èøÿ äöøìöøäö! Äûðíàã ãàé÷ûñûíû ýþòöðöá, áèðèñèíÿ õÿíúÿð çÿðáÿñè åíäèðèðìèø êèìè, îíó êàðòäà ÷àï îëóíìóø àäà, ñîéàäà ÷ûðïäû. Äåìÿëè, î, äöøìÿí ãàáàüûíà ÷ûõìàëûéäû, ùÿì äÿ òàïàí÷àéëà. Áÿñ íèéÿ î, ãûëûíúû ñå÷ìÿìèøäè? Àõû îíäà óçàãáàøû ÿëè ñûéðûëàðäû. Èíäè èñÿ àòûøìàíûí íåúÿ áèòÿúÿéèíè ùå÷ êÿñ áèëÿ áèëìÿç. Þçöíÿ öðÿê-äèðÿê âåðäè: – Éàõøû, éàõøû, ìûñìûðûüûíû ñàëëàìà! Þç ñÿñèíäÿêè èôàäÿ îíó äèêñèíäèðäèéè ö÷öí ÿòðàôûíà ýþç ýÿç äèðäè. Áèð áàõ ùà, íåúÿ äÿ ÿñÿáè îëìóøäó! Áèð ñòÿêàí ñó è÷èá ÿéíèíè ñîéóíìàüà áàøëàäû. Ñîíðà éåðèíÿ ýèðèá èøûüû ñþíäöðäö âÿ ýþçëÿðèíè ãàïàäû. Îòàã éåòÿðèíúÿ ñÿðèí îëñà äà, éîðüàíûí àëòûíäà èñòèäÿí áèøèðäè, åëÿ îíà ýþðÿ äÿ ùå÷ úöð éóõóëàéà áèëìÿäè. Åëÿ ùåé ãóðúàëàíûðäû: áåø äÿãèãÿ àðõàñû öñòÿ óçàíûð, ñîíðà ñîë, äàùà ñîíðà ñàü áþéðö öñòÿ ÷åâðèëèðäè. Ñóñóçëóã äà áèð éàíäàí êÿëÿéèíè êÿñìèøäè. Ãàëõûá ñó è÷äè âÿ áó àðà è÷èíÿ òÿøâèø äîëäó: «Áó íÿäèð áåëÿ, éîõñà õîôà äöøöðÿì?» Îòàãäà àäèúÿ õÿôèô áèð ùÿíèðòè îëàí êèìè íèéÿ öðÿéè áåëÿ ñÿêñÿêÿ êå÷èðèðäè? Äèâàð ñààòû íþâáÿòè äÿôÿ âàõòû áèëäèðìÿçäÿí þíúÿ îíóí éàéûíûí úûðûëòûñû áÿñ íèéÿ îíóí úàíûíà ýèçèëòè ñàëûð? Íèéÿ íÿôÿñè òÿíý ëÿøäèéè ö÷öí áèð íå÷ÿ ñàíèéÿëèéèíÿ àüçûéëà íÿôÿñ àëìàüà ìÿúáóð îëóðäó? Äöøäöéö äóðóìó ÿòðàôëû, áèð ïñèõîëîã ñàéàüû àðàøäûðìàüà úÿùä ýþñòÿðäè: «Ìÿí ãîðõóðàì, éà éîõ?» ßëáÿòòÿ éîõ, î ãîðõìóðäó, ÷öíêè áó èøè áàøà ÷àòäûðìàüà, ðÿãèá ëÿ âóðóøìàüà ùàçûð èäè, àüúèéÿðëèéè èñÿ éàõûíûíà áóðàõìàéàúàãäû. Àììà áóíóí àðäûíúà ùÿéÿúàíëàíäû âÿ èõòèéàðñûç þçöíÿ áåëÿ áèð ñóàë âåðäè: «Áÿéÿì èíñàí èðàäÿñè äûøûíäà ãîðõó ùèññè êå÷èðÿ áèëÿðìè?» Áó éåðäÿ øöáùÿ, òÿëàø âÿ ãîðõó ùèññëÿðè ãÿôëÿòÿí öñòöíÿ ùöúóì ÷ÿêäè. Áÿñ ÿýÿð îíóí øÿõñè èðàäÿñèíäÿí äàùà ýöúëö, äàùà ùþêìëö, ãàðøûñûàëûíìàç, áèëèíìÿç áèð ãöââÿ îíà ùàêèì îëñà íåúÿ? Îíäà íÿ 150
áàø âåðÿúÿêäè? ßëáÿòòÿ, ÿýÿð î, áàðéåðÿ ÷ûõûá àòûøìàã èñòÿéèðäèñÿ, áóíó åäÿúÿêäè. Áÿñ úàíûíû òèòðÿìÿ òóòñà íåúÿ? Áÿñ ùóøóíó èòèðñÿ? Àõû áó äóåëäÿêè äàâðàíûøûíäàí ùÿð øåé – îíóí ðèôàùû, àä-ñàíû, ýÿëÿúÿéè àñûëû èäè. Àéàüà ãàëõûá þçöíö ýöçýöäÿ ñåéð åòìÿê ìàðàüû âàðëûüûíà ùàêèì êÿñèëäè. Øàì éàíäûðäû. Ýöçýöíöí úèëàëû ñÿòùèíäÿ ÿêñèíè ñöçÿíäÿ þçöíö ýöúëÿ òàíûéà áèëäè, ñàíêè, áó öçö áèðèíúè äÿôÿéäè ýþðöðäö. Ýþçëÿðè áÿðÿëÿ ãàëìûøäû, ðÿíý-ðóyó àâàçûìûøäû, ùÿ-ùÿ, àâàçûìûøäû, õåéëè ñîëüóí èäè. Áåéíèíäÿ ãÿôëÿòÿí äîüàí áèð ôèêèð îíó ñàðñûòäû: «Áÿëêÿ äÿ, ñàáàù áó âàõò ìÿí àðòûã ñàü îëìàéàúàüàì». Öðÿéè ãóø êèìè éåíèäÿí ÷ûð ïûíìàüà áàøëàäû. ×àðïàéûñûíà éàíàøäû, áèðäÿí àøêàð øÿêèëäÿ ñåçäè êè, î, áàéàã þç öñòöíäÿí áèð êÿíàðà àòûá ãàëõäûüû ùÿìèí î éîðüàíûí àëòûíäà, ùÿì äÿ êöðÿéè öñòÿ óçàíûá. Îõøàðû îëàí î àäàìûí öçö åéíèëÿ ìåéèòèíêè êèìè ñîëüóíäó âÿ ÿáÿäèëèê ãàõàú îëàí ÿëëÿðèíèí áÿéàçëûüû äà äèããÿòè ÷ÿêèðäè. Î, èíäè þç ÷àðïàéûñûíäàí äà öðêöðäö: éàòàüûíû ýþðìÿìÿê ö÷öí ïÿíúÿðÿíè à÷ûá áàøûíû äûøàðû óçàòäû. Áèðúÿ àíäà âöúóäó áóçëàéûá, íÿôÿñè ãàðàëäûüû ö÷öí ïÿíúÿðÿíèí þíöíäÿí ÷ÿêèëäè. Áóõàðûíû ãàëàìàã ôèêðèíÿ äöøäö. Àñòàýÿë ùÿðÿêÿòëÿðëÿ, ùÿì äÿ ýåðèéÿ ãàíðûëìàäàí áóõàðûíû ãàëàäû. Î àðà íÿéÿ òîõóíóðäóñà, ÿëëÿðè ÿñÿáè áèð ýèçèëòèéÿ òóòóëóðäó. Àüëûíû òîïëàéà áèëìèðäè, ãàðìàãàðûøûã, íÿùñ âÿ ñöðöøêÿí ôèêèðëÿð áåéíèíäÿ äîëàøûðäû, áèð ñÿðõîøóíêóíó õàòûðëàäàí øöóðó áóëàíûã èäè. Äóðìàäàí þçöíäÿí õÿáÿð àëûðäû: – Íåéëÿéèì àõû? Àõûðûì íÿ îëàúàã ìÿíèì? Éåíèäÿí îòàãäà âàð-ýÿë åòìÿéÿ áàøëàäû âÿ þç-þçöíÿ áóíëàðû òÿêðàðëàäû: – Þçöìö ÿëÿ àëìàüà ìÿúáóðàì. Ùÿð íÿ îëóðñà îëñóí, þçöìö ÿëÿ àëìàëûéàì. Àðàäàí áèð ãÿäÿð þòÿíäÿí ñîíðà àüëûíà áèð ôèêèð ýÿëäè: – Ùÿð åùòèìàëà ãàðøû àòà-àíàìà ìÿêòóá éàçûì. Ãàðøûñûíà áèð ìÿêòóá âÿðÿãè ãîéóá îòóðäó âÿ éàçìàüà áàøëàäû: «ßçèç àòàì âÿ àíàì...» Àììà áåëÿ áèð ìöðàúèÿò èíäè è÷èíäÿ ÷àïàëàäûüû ôàúèÿëè äóðóì ö÷öí îíà éåòÿðèíúÿ òÿíòÿíÿëè ýÿëìÿäèéèíäÿí âÿðÿãè úûðäû âÿ òÿçÿäÿí 151
éàçìàüà ýèðèøäè: «ßçèç àòàì âÿ àíàì. Ñàáàù äàí éåðè àüàðàíäà äóåëÿ ÷ûõàúàüàì, îðàäà áàøûìà áèð èø ýÿëÿ áèëÿúÿéèíäÿí ìÿí... Úöìëÿíèí àðäûíû éàçìàüà úÿñàðÿòè ÷àòìàäûüûíäàí ñû÷ðàéûá éåðèí äÿí ãàëõäû. Áó äóåë ôèêðè îíó äàõèëÿí ÷îõ ÿçèðäè. Ñàáàù î, áàðéåðÿ ÷ûõà úàãäû. Áó, ãà÷ûëìàçäûð. Éàõøû, áÿñ îíà íÿ îëìóøäó áåëÿ? Áÿëè, î, àòûøìàüà úàí àòûðäû, òàì ãÿòèééÿòëÿ áóíà ãÿðàð âåðìèøäè âÿ ñþçöí äÿ äóðóðäó. Áóíóíëà éàíàøû, ùèññ åäèðäè êè, þçöíö ùÿð íÿ ãÿäÿð çîðëàñà áåëÿ, äóåëèí òÿéèí îëóíäóüó éåðÿ ãÿäÿð ýåòìÿéÿ äÿ ýöúö ÷àòìàéàúàã. Àðàáèð òÿëàøäàí áèð-áèðèíÿ äÿéÿí äèøëÿðèíäÿí õÿôèô âÿ ãóðó áèð òàããûëòû ÷ûõûðäû. Äöðóà äöøöíöðäö: «Ýþðÿñÿí, ðÿãèáèì ùå÷ èíäèéÿúÿí äóåëÿ ÷ûõûáìû? Áÿñ òèðÿ íåúÿ, ýåäèá? Ýþðÿí, áàáàò àòûúû êèìè òàíûíûð, éà éîõ?» Äöðóà áó àäàì áàðÿäÿ ùå÷ âàõò âÿ ùå÷ íÿ åøèòìÿìèøäè. Àììà ùÿð ùàíñû òÿðÿääöä êå÷èðìÿäÿí âÿ ñþùáÿòè óçàòìàäàí òàïàí÷àéëà àòûøìàüà ðàçûëûã âåðÿí êÿñ, ùÿð ùàëäà, áó þëöìúöë ñèëà ùà éàõøû áÿëÿä îëàí áèðèñè îëìàëûéäû. Äóåë âàõòû þçöíöí âÿ ðÿãèáèíèí íåúÿ äàâðàíàúàüûíû Äöðóà ýþçëÿðè ãàðøûñûíäà úàíëàíäûðìàüà úÿùä åëÿäè. Àòûøìàíûí ÿí õûðäà äåòàëëàðûíû äà áÿðè áàøäàí ñåçìÿê ö÷öí î, þçöíö ýÿðäè. Åëÿ áó àíäà äàð, äÿðèí âÿ ãàðà äÿëèéèíäÿí èíäèúÿ ýöëëÿ ÷ûõàúàã ëöëÿ ýÿëäè ýþçëÿðèíèí þíöíÿ. Áó éåðäÿ îíóí âàðëûüûíû èçàùîëóíìàç áèð ÷àðÿñèçëèê áöðöäö. Áöòöí âöúóäó ãûú îëìóø êèìè ÷ûðïûíûðäû. Ñÿñèíè áàøûíà àòìàìàã ö÷öí äèø ëÿðèíè ãûúàäû, èíäè î, àüëûíû èòèðìèø áèðèñè êèìè äþøÿìÿäÿ ÷ûðïûíìàüà, ÿëèíÿ êå÷ÿí ùÿð øåéè úûðìàüà âÿ äèøëÿðèéëÿ äàüûòìàüà ùàçûð èäè. Àììà áàõûøëàðû áóõàðûíûí öñòöíäÿêè ãÿäÿùÿ ñàòàøàíäà øêàôäà éàðûì ëèòðÿ ãÿäÿð àðàüû îëäóüóíó õàòûðëàäû: îðäóäà õèäìÿò èëëÿðèíäÿí î, ùÿð äÿôÿ «áîüàçûíû éàøëàìàüû» þçö ö÷öí áèð àäÿò ùàëûíà ýÿòèðìèøäè. Òåç áóòóëêàíû ýþòöðäö âÿ òÿøíÿ áèðèñè êèìè îíó áàøûíà ÷ÿêäè, èðè ãóðòóìëàðëà è÷ìÿéÿ áàøëàäû. Àíúàã íÿôÿñè äàðàëàíäà áóíà àðà âåðäè, áóòóëêàíû ÿââÿëêè éåðèíÿ ãîéäó. Øöøÿíèí, òÿõìèíÿí, ö÷äÿáèðèíè áîøàëòìûøäû. Àëîâ êèìè éàõûúû áèð øåé î äÿãèãÿ ìÿäÿñèíè áöðö äö, äàìàðëàðûéëà äîëàøàðàã îíó õîøùàë åëÿäè: èíäè î, þçöíö õåéëè úöðÿòëè ùèññ åäèðäè. Äöøöíäö: «Áóäóð, ÷àðÿ òàïûëäû». Áÿäÿíè îä òóòóá éàíûðäû. Òÿçÿäÿí ïÿíúÿðÿíè à÷ìàëû îëäó. 152
Àéàçëû âÿ ñàêèò áèð ýöí áàøëàíûðäû. Ýþéëÿðèí ýåòäèêúÿ èøûãëàíàí ãîéíóíäà óëäóçëàð áèðáÿáèð ãåéáÿ ÷ÿêèëèðäè, äÿìèðéîë õÿòòèíèí óçàí äûüû äÿðèí ÷óõóðóí êÿíàðëàðûíäà èñÿ éàøûë, ãûðìûçû âÿ àü ðÿíýëè ñèãíàë ëàìïàëàðû êþçÿðèðäè. Äåïîíó òÿðê åäÿí èëê ïàðîâîçëàð ôèò âåðÿðÿê þç ãàòàðëàðûíà éàí àëûðäû. Ëàï óçàãëàðäà èñÿ äèýÿð ïàðîâîçëàð, åéíèëÿ êÿíä éåðèíäÿêè õîðóçëàð ñàéàüû, ñöáù ñÿññèçëèéèíè òèòðÿäÿí ôèòëÿðëÿ áèðáèðèíè ñÿñëÿéèðäè. Äöðóàíûí àüëûíäàí êå÷äè: «Îëà áèëñèí, áöòöí áóíëàðû ñîí êÿðÿ ýþðöðÿì». Àììà ùÿìèí äÿãèãÿ ñèëêèíäè âÿ þçöíÿ ãàðøû äóéäóüó éàçûãëûã äóéüóñóíà òÿêðàð ãàëèá ýÿëäè: «Éåòÿð! Òà äóåëÿ ãÿäÿð ùå÷ íÿ áàðÿäÿ äöøöíìÿìÿêëÿ, áÿëè, ìÿùç áó éîëëà ìÿí þç äÿéàíÿòèìè ãîðóéà áèëÿðÿì». Ýåéèíìÿéÿ áàøëàäû. Òÿðàø îëàíäà äà öðÿéè ÿñèðäè: àüëûíäàí êå÷äè êè, áÿëêÿ äÿ, èíäè î, àéíàäà ñîíóíúó êÿðÿ þçöíö ñöçöð. Áèð ãóðòóì äà àðàã è÷ÿíäÿí ñîíðà þç éûð-éûüûøûíû òàìàìëàäû. Áó ñîí áèð ñààò îíà ëàï áèòìÿç-òöêÿíìÿç ýþðöíäö. Äàõèëè òàðàçëûüûíûí áÿðïàñûíäàí þòðö îòàãäà îáàø-áóáàøà ýåäèðäè. Ãàïû äþéöëÿíäÿ éàøàäûüû ùÿéÿúàíäàí ýöúëÿ àéàã öñòÿ äóðà áèëäè. Ýÿëÿí ñåêóíäàíòëàð èäè. Âàõòäûð! Ùÿð èêèñèíèí ÿéíèíäÿ êöðê âàðäû. Æàê Ðèâàë òÿðÿôäàøû êèìè Äöðóàíûí ÿëèíè ñûõäû: – Ëàï Ñèáèð øàõòàñû âàð. Ùÿ, þçöíö íåúÿ ùèññ åäèðñÿí? – ßëà. – Òÿëàøà ãàïûëìûðñàí êè? – Çÿððÿ ãÿäÿð äÿ. – Áàõ áåëÿ ùà. Äåìÿëè, ùÿð øåé éîëóíäàäûð. Ãÿëéàíàëòû åëÿìèñÿí? – Ùÿ, ìÿí òàì ùàçûðàì. Áåëÿ òÿíòÿíÿëè îëàéëà áàüëû Áóàðåíàð éàõàñûíà ñàðû-éàøûë ðÿíý ëÿðäÿ õàðèúè áèð îðäåí òàõìûøäû – Äöðóà áóíó îíäà èëê äÿôÿ ýþðöðäö. Àøàüû åíäèëÿð. Ëàíäîäà áèð úÿíàá îíëàðû ýþçëÿéèðäè. Ðèâàë îíó òÿãäèì åëÿäè: – Ùÿêèì Ëå Áðöìàí. Îíóíëà ÿë ýþðöøÿí Äöðóà: – Òÿøÿêêöð åäèðÿì, – äåéÿ ìûçûëäàíäû. Ñîíðà î, þí îòóðàúàãäà ÿéëÿøìÿê èñòÿäè, àììà îòóðäóüó éåð ùÿì ñÿðò, ùÿì äÿ îéíàã îëäóüóíäàí Äöðóà äèê àòûëäû. Áó, òàïàí ÷àëàð ñàõëàíàí ãóòó èìèø. 153
Ðèâàë áèð íå÷ÿ êÿðÿ òÿêðàðëàäû: – Îðà éîõ! Äóåë÷èíèí âÿ ùÿêèìèí éåðè àðõàäàäûð! Îíäàí íÿ òÿëÿá îëóíäóüóíó, ÿí íÿùàéÿò, àíëàéàí Äöðóà êå÷èá ùÿêèìèí áþéðöíäÿêè éåðÿ ÷þêäö. Ñåêóíäàíòëàð éåðëÿðèíè òóòàíäàí ñîíðà àòëàð ùÿðÿêÿòÿ ýÿëäèëÿð. Ñöðöúö ùàðàéà ýåäÿúÿêëÿðèíè àðòûã áèëèðäè. Òàïàí÷àëàð ñàõëàíàí ãóòó áóðàäàêû ùÿð êÿñÿ, õöñóñèëÿ äÿ Äöðóàéà ìàíå îëóðäó – î, áó ãóòóíó éåðëè-äèáëè ýþðìÿçëèéÿ âóð ìàüà ùàçûð èäè. Ãóòóíó àðõà òÿðÿôÿ éåðëÿøäèðìÿê èñòÿäèëÿð – êöðÿê ëÿðèíè ÿçäè, Ðèâàëëà Áóàðåíàðûí àðàñûíà ãîéäóëàð – åëÿ ùåé éåðÿ äöø äö. ßí àõûðäà ãóòóíó îòóðàúàüûí àëòûíà èòÿëÿäèëÿð. Ùÿêèì ëÿòèôÿ äàíûøñà áåëÿ, îðòàã ñþùáÿò ùå÷ úöð àëûíìûðäû. Ùÿð äÿíáèð Ðèâàë îíà àòìàúàëàðëà ãàðøûëûã âåðèðäè. Äöðóà äà þçöíö øóõ òóòìàüà ÷àëûøûðäû, àììà áó àðà ôèêèðëÿðèíèí ÷àëïàøûã äöøÿúÿéèíäÿí âÿ áóíóíëà è÷èíäÿêè ðóùè ýÿðèëèìè àøêàðà ÷ûõàðìàãäàí åùòèéàòëàíûðäû. Ãîðõóíú áèð ôèêèð îíà äèíúëèê âåðìèðäè: áèðäÿí îíó òèòðÿìÿ òóòñà, íåéëÿéÿúÿê? Òåçëèêëÿ åêèïàæ øÿùÿð êÿíàðûíà ÷ûõäû. Ñààò äîããóçà àç ãàëûðäû. Áó øàõòàëû ãûø ñÿùÿðè àíà òÿáèÿòäÿêè ùÿð øåé ùÿì êþâðÿê, ùÿì äÿ ñÿðò áöëëóð êèìè áÿðã âóðóðäó. Àüàúëàðûí áóäàãëàðûíäàêû ãûðîâ áóç áàüëàìûø òÿðÿ áÿíçÿéèðäè. Àéàãëàð àëòäà éåð ãûúûðäàéûðäû. Ùàâà ãóðó îëäóüóíäàí àäè ñÿñëÿð äÿ óçàãëàðà éàéûëûðäû. Ìàñìàâè ýþé àéíà êèìè ëÿêÿñèç èäè, ñîéóã âÿ ýþçãàìàøäûðûúû ýöíÿø þçöíöí ùÿðàðÿò ñà÷ìàéàí øöàëàðûíû áó äîíìóø àëÿìäÿí ÿñèðýÿìèðäè. Äöðóàéà öç òóòàí Æàê Ðèâàë äèëëÿíäè: – Òàïàí÷àëàðû Ãàñòèí-Ðåíåòäÿí* àëìûøàì. Àòûø ö÷öí ùàçûð âÿçèé éÿòÿ äÿ îíëàðû þçö ýÿòèðèá âÿ ãóòó ìþùöðëÿíèá. Ùÿ, éåðè ýÿëìèøêÿí, èíäè ïöøê àòûëàúàã êè, áèçèì, éîõñà ðÿãèáèí òàïàí÷àëàðûíäàí éàðàðëà íàúàüûíûç áÿëëè îëñóí. Äöðóà äöøöíìÿäÿí äåäè: – Òÿøÿêêöð åäèðÿì. Òÿðÿôäàøûíûí ùÿð ùàíñû éàíëûøà éîë âåðìÿìÿñè ö÷öí Ðèâàë îíó äÿãèã òÿëèìàòëàíäûðäû âÿ ùÿð áèð ìàääÿíè áèð íå÷ÿ äÿôÿ òÿêðàð ëàäû: – «Ùàçûðñûíûçìû?» ñóàëûíà óúàäàí «Ùÿ!» úàâàáû âåðèí. «Àòÿø!» êîìàíäàñû åøèäÿíäÿ úÿëä ñèëàùû ãàëäûðûí âÿ «Ö÷!» ñàéû ýÿëìÿäÿí òÿòèéè áàñûí. 154
Äöðóà áóíëàðû þç-þçöíÿ òÿêðàðëàäû: «Àòÿø!» êîìàíäàñû åøèäè ëÿíäÿ ñèëàùû ãàëäûðàúàüàì. «Àòÿø!» êîìàíäàñû åøèäèëÿíäÿ ñèëàùû ãàëäûðàúàüàì. «Àòÿø!» êîìàíäàñû åøèäèëÿíäÿ ñèëàùû ãàëäûðàúàüàì». Ðèâàëûí âåðäèéè ýþñòÿðèøëÿð éàääàøûíà ãàçûëñûí äåéÿ, îíëàðû åéíèëÿ áèð ìÿêòÿáëè êèìè ÿçáÿðëÿéèðäè, áó ñþç éûüûíûíûí áåéíèíäÿ ÷þêöá ãàëìàñûíà ÷àëûøûðäû: «Àòÿø!» êîìàíäàñû åøèäèëÿíäÿ ñèëàùû ãàëäûðà úàüàì». Ìåøÿéÿ ýèðÿí ëàíäî ñàüäàêû õèéàáàíà òÿðÿô, ñîíðà áèð äàùà ñàüà áóðóëäó. Ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ ãàïûíû à÷àí Ðèâàë ñöðöúöéÿ ýþñòÿðèø âåðäè: – Áó éàíà, áó éîëëà ýåäèí. Èêè òàëà àðàñûíäà óçàíàí áó éîë èøëÿéÿ áÿíçÿéèðäè. Ñÿòùè áóçäàí íàõûøëàíàí ãóðó éàðïàãëàð áóäàãëàðäà òèòðÿøèðäè. Äöðóà ùÿëÿ äÿ áóðíóíóí àëòûíäà òÿêðàðëàéûðäû: – «Àòÿø!» êîìàíäàñû åøèäèëÿíäÿ ñèëàùû ãàëäûðàúàüàì. Áèðäÿí àüëûíà áèð ãóðòóëóø ôèêðè ýÿëäè: ÿýÿð áó ëàíäî ãÿçàéà óüðàñàéäû, îíäà äóåë äÿ òÿõèðÿ äöøÿ áèëÿðäè. ßýÿð èíäè þçöíö ëàí äîäàí bayûra àòûá àéàüûíû ãûðñàéäû – íÿ úàíûíû ãóðòàðàðäû áó áÿëà äàí!.. Áó àðà î, òàëàíûí êÿíàðûíäà áèð åêèïàæûí äàéàíäûüûíû âÿ áèð àç àðàëûäàêû äþðä êèøèíèí èñèíäèðìÿê ö÷öí àéàãëàðûíû éåðÿ äþéìÿêëÿ ýÿçèøäèêëÿðèíè ñåçäè. Þäö àüçûíà ýÿëäèéè ö÷öí Äöðóà ùÿòòà áèð àðà àüçûíû äà à÷ìàüà ìÿúáóð îëäó. Ëàíäîäàí ÿââÿëúÿ ñåêóíäàíòëàð, ñîíðà èñÿ ùÿêèìëÿ Äöðóà åíäè. Òàïàí÷à ãóòóñóíó ýþòöðÿí Ðèâàë Áóàðåíàð èëÿ áèðëèêäÿ ãàðøû òÿðÿôäÿí èêè íÿôÿðëÿ ýþðöøÿ éîëëàíäû. Äöðóà îíëàðûí áèð-áèðèíÿ íåúÿ äÿáäÿáÿéëÿ òÿçèì åòäèêëÿðèíÿ ýþç ãîéóðäó. Òàëàéà òÿðÿô éîëëàíàí î äþðä íÿôÿð ýàù àéàãëàðûíûí àëòûíà, ýàù äà àüàúëàðà åëÿ áàõûðäû êè, ñàíêè, ó÷óá-ãà÷àí âÿ éà éåðÿ äöøÿí áèð èòèê àõòàðûð. Ñîíðà àääûìëàðûéëà áÿëëè áèð ìÿñàôÿíè þë÷öá, äîíìóø òîðïàüà çîð-áÿëà áèð úöò ÷óáóã ñàíúäûëàð. Áèð àðàäà òîïëàíàí áó àäàìëàðûí ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ êÿíàðäàí áàõàí îíëàðûí ñèêêÿ èëÿ ïöøê àòäûãëàðûíû çÿíí åäÿðäè. Ëå Áðöìàí, Äöðóàéà ìöðàúèÿò åëÿäè: – ßùâàëè-ðóùèééÿíèç éàõøûäûðìû? Áèð øåéÿ åùòèéàúûíûç éîõäóð êè? – Éîõ, òÿøÿêêöð åäèðÿì, ùå÷ íÿ ëàçûì äåéèë. Äöðóàéà åëÿ ýÿëèðäè êè, àüëû áàøûíäàí ÷ûõûð, ñàíêè, éóõóäàäûð, äþðä áèð éàíûíû ãåéðè-àäè áèð øåé ÷óëüàäûüûíäàí èíäè î, õÿéàë àëÿìèíäÿ ó÷óð. 155
Ãîðõóðäóìó? Éÿãèí êè, ùÿ! Áóíó ùå÷ þçö äÿ äÿãèã áèëìèðäè, ÷öíêè ÷åâðÿñèíäÿêè ùÿð øåé äÿéèøèkliyÿ óüðàìûøäû. Ýåðè äþíÿí Æàê Ðèâàë ðàçûëûãëà îíà ïû÷ûëäàäû: – Ùÿð øåé éîëóíäàäûð. Áèçèì òàïàí÷àëàðäàí éàðàðëàíàúàãñûíûç. Àììà áó, Äöðóàíûí ùå÷ âåúèíÿ äÿ äåéèëäè. Îíóí ïàëòîñóíó ÷ûõàðòäûëàð. Ùÿðÿêÿòñèç äàéàíìûøäû. Ñöðòuêuíuí äþø úèáëÿðèíè òÿìàñëà éîõëàäûëàð êè, ýþðñöíëÿð âöúóäóíó ýöëëÿäÿí ãîðóìàã ö÷öí îðàéà ïóëãàáû âÿ éà áàøãà áèð øåé ãîéóá, éà éîõ. Äöðóà áèð äóà êèìè åéíè ñþçëÿðè òÿêðàðëàìàüûíäàéäû: «Àòÿø!» êîìàíäàñû åøèäèëÿíäÿ ñèëàùûìû ãàëäûðàúàüàì». Ñîíðà îíó òîðïàüà áàñäûðûëàí ÷óáóãëàðäàí áèðèíèí éàíûíà àïà ðûá, ÿëèíÿ òàïàí÷à âåðäèëÿð. Éàëíûç ùÿìèí àí î, èðÿëèäÿ, ëàï éàõûí ìÿñàôÿäÿ äóðàí éåêÿãàðûíû ýþðäö. Áó äàçáàø âÿ ýþçëöêëö àäàì îíóí ðÿãèáèéäè. Áó àäàìû èíäè òàì äÿãèã ýþðöð âÿ éàëíûç áèð øåé áàðÿäÿ äöøö íöðäö: «“Àòÿø!” êîìàíäàñû åøèäèëÿíäÿ ñèëàùû ãàëäûðàðàã òÿòèéè ñûõà úàüàì». Ìåøÿéÿ ÷þêÿí þëö ñöêóòó áèðèñèíèí, ñàíêè, ÷îõ óçàãëàðäàí ýÿëÿí ñÿñè ãÿôëÿòÿí ïîçäó: – Ùàçûðñûíûçìû? Äöðóà áÿðêäÿí: – Ùÿ! – äåäè. Åéíè ñÿñ êîìàíäà âåðäè: – Àòÿø! Äöðóà áóíäàí ñîíðà äàùà íÿ áèð øåéè ùèññ åëÿäè, íÿ ñå÷äè, íÿ äÿ äÿðê åëÿäè: áèð îíó áèëäè êè, ñèëàùûíû ãàëäûðäû âÿ âàð ýöúöéëÿ òÿòèéè ñûõäû. Àììà ùå÷ áèð ñÿñ åøèòìÿäè. Àç ñîíðà òàïàí÷àñûíûí ëöëÿñèíäÿí ÷ûõàí òöñòöíö ýþðäö. Ãàðøû ñûíäàêû àäàì éåðèíäÿí äÿáÿðìÿäè, äóðóøóíó äÿéèøìÿäè âÿ îíóí áàøûíûí öñòöíäÿ áÿéàç òöñòö ïåéäà îëäó. – Ùÿð èêèñè àòÿø à÷äû. ßìÿëèééàò òàìàìëàíìûøäûð. Ñåêóíäàíòëàð âÿ ùÿêèì îíó ýþçäÿí êå÷èðäèëÿð, ÿëëÿðèéëÿ éîõëà äûëàð, ïàëòàðûíûí äöéìÿëÿðèíè à÷àðàã òÿëàøëû áèð ñÿñëÿ õÿáÿð àëäûëàð: – Éàðàëàíìàìûñûíûç? Äöðóà åëÿ ãàðàñûíà: – Äåéÿñÿí, éîõ, – äåäè. Ëàíãðåìîí äà éàðà àëìàìûøäû. 156
Ðèâàë äîíãóëäàíäû: – Áó ëÿíÿòÿýÿëìèø òàïàí÷àëàðëà ùÿìèøÿ áåëÿ îëóð: ýöëëÿ éà ùÿäÿô äÿí éàí êå÷èð, éà äà îíó éåðëÿ éåêñàí åäèð. ×îõ âåúñèç ñèëàùäûð! Äöðóà äîíóá-ãàëìûøäû. Ñåâèíúäÿí âÿ ùåéðÿòäÿí äèëè-àüçû òóòóë ìóøäó. «Äóåë áèòäè!» Ùÿëÿ äÿ òàïàí÷àíû îâúóíäà ñûõìàüà äàâàì åòäèéè ö÷öí êèìñÿ ñèëàùû îíóí ÿëèíäÿí àëìàëû îëäó. Èíäè î, þçöíö áöòöí äöíéà-àëÿìëÿ äþø-äþøÿ ýÿëÿúÿê ãÿäÿð ýöúëö ñàíûðäû. Äóåë áèòìèøäè. Íåúÿ äÿ õîøáÿõò èäè! Ñîíñóç úöðÿò òîïëàäûüûíäàí èíäè èñòÿíèëÿí àäàìëà ìåéäàíà ÷ûõìàüà ùàçûð èäè. Ñåêóíäàíòëàð áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ þç àðàëàðûíäà ñþùáÿòëÿøÿíäÿí ñîíðà åëÿ áó ýöí ïðîòîêîë òÿðòèá åòìÿê ö÷öí áèð àðàéà ýÿëìÿéè øÿðòëÿøäèëÿð. Ùàìû åêèïàæëàðà ìèíäè âÿ ùûðòûëäàéàí ñöðöúö ãàì÷ûñûíû ùàâàäà îéíàòäû. Áèð ìöääÿò ñîíðà ðåñòîðàíäà, éåìÿê ñöôðÿñè àðõàñûíäà îòóðàí èêè ñåêóíäàíò, Äöðóà âÿ ùÿêèì äóåëëÿ áàüëû ñþùáÿò åäèðäèëÿð. Äöðóà þç éàøàíòûëàðûíû îíëàðëà ïàéëàøûðäû: – Çÿððÿ ãÿäÿð äÿ ùÿéÿúàí êå÷èðìèðäèì. Çÿððÿúÿ. Áèð äÿ êè, éÿãèí, ñèç þçöíöç äÿ áóíó ñåçìèøäèíèç? – Ùÿ, ñèç òÿìêèíëè äàâðàíûðäûíûç. Ùÿìèí ýöí ïðîòîêîë Äöðóàéà òÿãäèì îëóíäó, ÷öíêè áó éàçûíû î, õðîíèêà áþëöìöíäÿ éåðëÿøäèðÿúÿêäè. Õÿáÿðëÿðäÿí þçöíöí «Ëóè Ëàíãðåìîíëà áèð úöò ýöëëÿ èëÿ àòûøäûüûíû» þéðÿíÿíäÿ òÿÿúúöáëÿíäè âÿ õÿôèô ïÿðòëèê êå÷èðÿðÿê Ðèâàëäàí ñîðóøäó: – Áÿéÿì áèç àäàìà áèð ýöëëÿ àòìàäûã êè? Ðèâàëû ýöëìÿê òóòäó: – Ùÿ... àäàìà áèð ýöëëÿ... ùÿðÿ áèð ýöëëÿ àòàíäà... áó åëÿéÿð úÿìè èêè ýöëëÿ. Ðèâàëûí à÷ûãëàìàñû Äöðóà ö÷öí éåòÿðëè îëäóüóíäàí äàùà ìÿñÿ ëÿíèí õûðäàëûüûíà ýåòìÿäè. Ãîúà Âàëòåð îíó áàüðûíà áàñäû: – Áðàâî, áðàâî, «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí öçöíö àü åëÿäèíèç. Áðàâî ñèçÿ! Î àõøàì Äöðóà ÿí íöôóçëó ãÿçåòëÿðèí ðåäàêñèéàëàðûíäà âÿ ÿí äÿáäÿáÿëè ðåñòîðàíëàðäà ýþðöíäö. Ùÿòòà ðÿãèáèéëÿ äÿ èêè êÿðÿ ðàñò ëàøäû: ýþðöíöð, î äà þçöíö úÿìèééÿòÿ òàíûòìàã åùòèéàúû äóéóðäó. Îíëàð áèð-áèðèíÿ òÿçèì åëÿìÿäèëÿð. ßýÿð èêèñèíäÿí áèðèñè éàðà ëàíñàéäû, àíúàã î ùàëäà ÿë ýþðöøìÿëÿðè óéüóí ñàéûëàðäû. Ùàëáóêè 157
ùÿð èêèñè ýöëëÿëÿðèí áàøëàðû öñòäÿí íåúÿ âûéûëäàéûá êå÷äèéèíè åòèðàô åëÿìèøäè. Ñÿùÿðèñè ýöí ñààò îí áèðÿ ãàëìûø Äöðóà «ìàâè âÿðÿã» àëäû: «Èëàùè, áèëñÿí ñÿíäÿí þòðö íåúÿ òÿëàøëûéäûì! Ëÿí ýèìÿäÿí Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñèíÿ ýÿë, úàíûì ìÿíèì, ñÿíè þïìÿê èñòÿéèðÿì. Íåúÿ äÿ úÿñóðìóøñàí! Ñÿíÿ ùåéðàíàì. Êëî».
Ýþðöøäöêëÿðè çàìàí ãàäûí áîéíóíà ñàðûëûá îíóí öç-ýþçöíö þïöøëÿðÿ ãÿðã åëÿäè. – ßçèçèì, áóýöíêö ãÿçåòëÿðèí ìÿíÿ ùàíñû òÿøâèøè éàøàòäûüûíû êàø áèëÿéäèí! Ùàéäû, äàíûø, íÿëÿð áàø âåðèð? Ùÿì äÿ ëàï áàøäàí. Ùÿð øåéè éåðëè-éàòàãëû þéðÿíìÿê èñòÿéèðÿì. Äöðóà îëóá-áèòÿíëÿðè òÿôÿððöàòëàðûíà ãÿäÿð îíà äàíûøìàüà ìÿú áóð îëäó. Ãàäûí ùåéðÿòëÿ äåäè: «Äóåë þíúÿñè ñÿíèí íåúÿ ñàðñûíòûëû áèð ýåúÿ êå÷èðäèéèíè òÿñÿââöðöìÿ ýÿòèðèðÿì». – Éîõ, úàíûì. Ìûøûë-ìûøûë éàòìûøäûì. – Ñÿíèí éåðèíäÿ îëñàéäûì, éóõóì ÿðøÿ ÷ÿêèëÿðäè. Áÿñ äóåë íåúÿ êå÷äè? Áó éåðäÿ î, äðàìàòèê áèð ñÿùíÿ óéäóðìàüà åùòèéàú äóéäó: – Åëÿ êè áèç èéèðìè àääûìëûã, éÿíè áó îòàãäàí äþðä äÿôÿ óçóí ìÿñàôÿäÿ éåðëÿðèìèçè òóòäóã, ùàçûð îëóá-îëìàäûüûìûçû þéðÿíÿí Æàê «Àòÿø!» êîìàíäàñû âåðäè. Ùÿìèí àí ÿëèìè ãàëäûðûá, äöááÿ äöç ñàõëàìàãëà, ðÿãèáèí áàøûíû íèøàí àëäûì âÿ áóíóíëà äà ñÿùâÿ éîë âåðäèì. Áÿõòèìäÿí òàïàí÷àíûí òÿòèéè ñÿðò èìèø, ìÿí èñÿ õÿôèôúÿ òîõóíìàüû õîøëàéûðàì. Íÿòèúÿäÿ ùÿðÿêÿòâåðèúè ãàðìàüûí ìöãàâè ìÿòè ýöëëÿíèí éàíà ó÷ìàñûíà ñÿáÿá îëäó. Àììà ýöëëÿ îíóí ëàï éàõûíëûüûíäàí êå÷äè. Î éàðàìàç äà éàõøû àòûúûéìûø. Ýèúýàùûìû éàëà éûá þòÿí ýöëëÿñèíèí äàëüàñûíû ùèññ åëÿäèì. Äöðóàíûí äèçëÿðè öñòÿ îòóðàí õàíûì äå Ìàðåë îíó áÿðê-áÿðê ãóúìóøäó – ñàíêè, áóíóíëà î, àøíàñûíà éþíÿëÿí òÿùëöêÿíè ïàéëàø ìàüû óìóð âÿ ïû÷ûëäàéûðäû: – Àù, çàâàëëûì, àù, çàâàëëûì. Äöðóàíûí ùåêàéÿòè áèòäèêäÿ õàíûì äå Ìàðåë áÿðêäÿí äåäè: – Áèëèðñÿí, ìÿí ñÿíñèç éàøàéà áèëìÿðÿì! Ñÿíèíëÿ âàõòàøûðû ýþðöø ìÿéÿ ùàçûðàì, ñàäÿúÿ, ÿðèì Ïàðèñäÿ îëäóüóíäàí áó, èìêàí õàðè 158
úèíäÿäèð. Ñÿùÿðëÿð áèð ñààòëûüûíà âàõò òàïûá, ýÿëèá ñÿíè éàòàãäà èêÿí þïÿ áèëÿðÿì. Àììà ãàëäûüûí î çÿùëÿìýåòìèø áèíàéà áèð äàùà ãÿäÿìèìè áàñìàðàì. Èíäè íåéëÿéÿê, ùÿ? Äöðóàíûí àüëûíà óüóðëó áèð ôèêèð ýÿëäè. Ñîðóøäó: – Áóðàéà ñÿí íÿ ãÿäÿð þäÿéèðñÿí? – Àéäà éöç ôðàíê. – Áåëÿ äàíûøàã: ìÿí áó îòàãëàðû êèðàéÿëÿéèá, ïóëóíó äà þçöì þäÿéÿúÿéÿì. ×öíêè ãàëäûüûì î ìÿíçèë èíäè ìÿíèì äÿ çÿùëÿìè òþêöá. Áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ äöøöíÿí ãàäûí: – Éîõ. Áóíà ðàçû îëìàðàì, – äåäè. Êèøè ùåéðÿòëÿíäè: – Àõû íèéÿ ýþðÿ? – Åëÿ îíà ýþðÿ... – Éîõ, áó, úàâàá äåéèë. Áó ìÿíçèë êþíëöìúÿäèð. Äàíûøäûã, îëäó: ìÿí áóðàäà ãàëûðàì, – äåéÿí Äöðóà ýöëäö. – Áèð äÿ êè áó ìÿíçèëè ñÿí ìÿíèì àäûìà êèðàéÿëÿìèñÿí àõû. Ãàäûí äà äåäèéèíäÿí äþíìÿäè: – Éîõ, éîõ, áåëÿ èñòÿìèðÿì... – Àõû íèéÿ èñòÿìèðñÿí? Áóíóí úàâàáûíäà î, ãàäûíûí ìÿùðÿì ïû÷ûëòûñûíû åøèòäè: – ×öíêè ñÿíèí áóðàéà éàä ãàäûíëàðû ýÿòèðìÿyiíè èñòÿìèðÿì. Æîðæ þçöíäÿí ÷ûõäû: – Áóíà ùå÷ âàõò éîë âåðìÿðÿì! Ñÿíÿ ñþç âåðèðÿì. – Éîõ, ýÿòèðÿúÿêñÿí. – Àíä è÷èðÿì. – Äöç ñþçöíäöð? – ßëáÿòòÿ. Øÿðÿôèìÿ àíä è÷èðÿì. Áó åâÿ èêèìèçäÿí áàøãà êèì ñÿíèí àéàüû äÿéìÿéÿúÿê. Ãàäûí ÷ûëüûíëûãëà îíó ãóúàãëàäû: – Éàõøû, ìÿíèì ÿçèçèì. Àììà áóíó óíóòìà: ÿýÿð ñÿí áèð äàùà ìÿíÿ, ÷îõ éîõ, åëÿ áèðúÿ äÿôÿ õÿéàíÿò åòñÿí, àðàìûç ùÿìèøÿëèê äÿéÿúÿê. Äöðóà òÿçÿäÿí îíó äèëÿ òóòäó, àíä-àìàí åëÿäè âÿ ÿí ñîíäà áåëÿ ãÿðàðà ýÿëäèëÿð êè, î, ýöíö áó ýöí áóðàéà êþ÷öð âÿ ãàäûí èìêàí îëàí êèìè éîëöñòö îíà áàø ÷ÿêÿúÿê. Ãàäûí äåäè: – Ùÿð ùàëäà, ñÿí ñàáàù áèçÿ íàùàðà ýÿë. ßðèìèí éàìàíúà õîøó íà ýÿëìèñÿí. 159
Äöðóà áóíäàí ãöððÿëÿíäè: – Áåëÿ äå! Éàëàí äåìèðñÿí êè? – Ñÿíÿ ùåéðàí îëóá. Áóðà áàõ, éàäûíäàäûð, ìÿíÿ äåìèøäèí êè, ñÿí êÿíääÿ, áèð ìàëèêàíÿäÿ áþéöìöñÿí, äåéèëìè? – Ùÿ. Íåúÿ êè? – Äåìÿëè, ñÿíèí êÿíä òÿñÿððöôàòûíäàí àç-÷îõ áàøûí ÷ûõûð? – Ùÿ. – Ñÿí îíóíëà ÷îõ ñåâäèéè ìþâçóäàí – áàü÷ûëûãäàí, ìÿùñóëäàíôèëàíäàí ñþùáÿò åëÿ. – Éàõøû. Áóíó óíóòìàðàì. Äóåë îëàéû ãàäûíûí êþíëöíäÿ îíà ãàðøû èíúÿ ùèññëÿð îéàòìûøäû: áóíà ýþðÿ äÿ ýåòìÿçäÿí þíúÿ Äöðóàíû äþíÿ-äþíÿ þïäö. Ðåäàêñèéàéà öç òóòàí Äöðóà éîëäà áó ãàäûí áàðÿäÿ äöøöíöðäö: «ßúÿá ãÿðèáÿ ìÿõëóãäóð áó! Áèð ãóø êèìè áóäàãäàí-áóäàüà ãîíóð! Àüëûíà áèð àí ñîíðà íÿ ýÿëÿúÿéèíè âÿ íÿäÿí õîøëàíàúàüûíû ùå÷ âàõò àíëàìàã îëìóð! Þçöíÿ äÿ ÿúÿá ÿð òàïûá! Áó äÿéìÿäöøÿð ãàäûíëà î ãîúà êèøèíè òàïûøäûðàí øûëòàã ôÿëÿéèí íèééÿòè íÿ èìèø, ýþðÿí? Äÿìèðéîëëàðû öçðÿ ìöôÿòòèøè áó äÿëèñîâ õàíûìëà àèëÿ ãóðìàüà íÿ òÿù ðèê åäèáìèø! ßñë òàïìàúàäûð! Êèì áèëèð, áÿëêÿ äÿ, ñÿáÿá ñåâýè èìèø?» Ôèêèðëÿðèíè áåëÿ éåêóíëàøäûðäû: «Ùÿð íåúÿ îëñà, áó ãàäûí ìèñèëñèç ìÿøóãÿäèð. Îíó ÿëäÿí áóðà õàí ýÿðÿê ýåäèá àüëûíà äóà éàçäûðñûí».
ÂÛÛÛ Äóåë îëàéû Äöðóàíû «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí ñàéûëûá-ñå÷èëÿí ôåëéå òîí÷óëàðûíäàí áèðèíÿ ÷åâèðäè. Àììà éåíè ìþâçóëàð òàïìàüà ùÿä ñèç åíåðæè ñÿðô åòäèéèíäÿí î, ôðàíñûçëàðäà ÿõëàã ÷þêöøö, âÿòÿíäàøëûã äóéüóëàðûíûí çÿèôëÿìÿñè âÿ ìèëëè ãöðóð ùèññèíèí àíåìèéàñû êèìè íèñáÿ òÿí ùàé-êöéëö ìþâçóëàð öçðÿ ãÿëÿìèíè ïöõòÿëÿøäèðèðäè. (Ùÿòòà «ìèëëè ãöðóð ùèññèíèí êöòëÿøìÿñè» èôàäÿñè äÿ îíóí òàïûíòûñûéäû âÿ áóíóíëà ùÿäñèç þéöíöðäö.) Ïàðèñëèëÿð ö÷öí õàðàêòåðèê îëàí, áÿäáèíëèéè, èòîéíàäàíëûüû âÿ êèíà éÿëè äàâðàíûøû èëÿ ñå÷èëÿí õàíûì äå Ìàðåë îíóí óçóí-óçàäû ÷ÿðÿí ëÿìÿëÿðèíÿ ùÿð ùàíñû ñÿððàñò âÿ ÷îõ éûüúàì øÿêèëäÿ ãàðøûëûã âåðÿíäÿ Äöðóà ýöëöìñÿéÿðÿê îíà äåéÿðäè: – Åéèá åòìÿç! Èðÿëèäÿ ìÿíèì áó èôàäÿ èøèìÿ éàðàéàúàã. 160
Èíäè î, Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñèíäÿ ìÿñêóíëàøìûøäû, þç ÷àìà äàíûíû, ôûð÷àñûíû, öëýöúöíö âÿ ñàáóíóíó ýÿòèðìÿñèéëÿ áóðàéà áöòöíëöêëÿ äàøûíìûøäû. Ùÿð èêè-ö÷ ýöíäÿí áèð, ùÿì äÿ Æîðæ ùÿëÿ éàòàãäà èêÿí õàíûì äå Ìàðåë ÿëöñòö îíà áàø ÷ÿêèðäè. Ùå÷ èñèíìÿéÿ ìàúàë òàïìàéàí ãàäûí ÿéèí-áàøûíû ñîéóíóá, òåç þçöíö éîðüàíûí àëòûíà äöðòñÿ äÿ, ùÿëÿ óçóí ìöääÿò òèòðÿéèøëÿðè ñÿíýèìÿê áèëìèðäè. Úöìÿ àõøàìëàðû Äöðóà îíëàðäà éåìÿê éåéÿð âÿ êÿíä òÿñÿððö ôàòûíäàí ñþç ñàëìàãëà ìÿøóãÿñèíèí ÿðèíÿ áþéöê çþâã áàüûøëàéàðäû. Î þçö äÿ êÿíä ùÿéàòûíà âóðüóí èäè, ùÿðäÿí áó èêè êèøèíèí áàøû ãûç üûí ñþùáÿòÿ ãàðûøäûüûíäàí îíëàð äèâàíäà ìöðýöëÿéÿí åâ ñàùèáÿñèíè òàìàìèëÿ óíóäàðäûëàð. Ëîðèíà äà áåëÿ âàõòëàðäà ýàù àòàñûíûí, ýàù ßçèç äîñòóí äèçëÿðè öñòÿ éóõóéà äàëàðäû. Æóðíàëèñòè éîëà ñàëàíäàí ñîíðà åâ ñàùèáè ñîí äÿðÿúÿ àäè øåéëÿð áàðÿäÿ äàíûøûðìûø êèìè ìöòëÿã àøàüûäàêû ôèêèðëÿðè à÷ûãëàìàüà åùòè éàú äóéàðäû: – ×îõ èñòèãàíëû îüëàíäûð. Ùÿì äÿ àüëûíà-êàìàëûíà ñþç îëà áèëìÿç. Ôåâðàëûí ñîíëàðû èäè. Ñÿùÿðëÿð êö÷ÿëÿðäÿ ÷è÷ÿê÷è àðàáàëàðûíûí éàíûíäàí þòÿíäÿ áÿíþâøÿëÿðèí ãîõóñó àäàìû ìÿñò åäèðäè. Äöðóà ñîíñóç áÿõòÿâÿðëèêëÿ äîëó ýöíëÿð éàøàéûðäû. Áèð àõøàì åâÿ äþíÿíäÿ î, ãàïûñûíûí àëòûíäà áèð ìÿêòóá òàïäû. Çÿðôè à÷ûá áóí ëàðû îõóäó: «Êàíí øÿùÿðè, «Ýþçÿë õàíûì» âèëëàñû. ßçèç äîñòóì, ùÿð áàðÿäÿ ñèçÿ áåë áàüëàéà áèëÿúÿéèìÿ äàèð ìÿíÿ äåäèêëÿðèíèçè, éÿãèí êè, óíóòìàìûñûíûç. Îäóð êè ìÿí èøýöúöíöçö àòûá áóðàéà ýÿëìÿyiíèçè äèëÿìÿéÿ ìÿúáóðàì: ìÿíè úàí âåðÿí Øàðëëà òÿêáàøûíà ãîéìàéûí. Ùÿëÿëèê î, îòàãäà ñÿðáÿñò ýÿçñÿ äÿ, ùÿêèìèí òÿõìèíëÿðèíÿ ýþðÿ, áèð ùÿôòÿäÿí àðòûã éàøàìàéàúàã. Ýåúÿ-ýöíäöç äàâàì åäÿí áó þëöì-äèðèì ñàâàøûíû ñåéð åòìÿéÿ ìÿíäÿ íÿ ýöú ãàëûá, íÿ äÿ ñÿáèð. Ýåò-ýåäÿ éàõûíëàøàí ñîíëóã ìÿíè äÿùøÿòÿ ýÿòèðèð. ßðèìèí ãîùóì-ÿãðÿáàñû éîõäóð. Ñèçäÿí áàøãà êèìñÿéÿ àüûç à÷à áèëìèðÿì. Ñèç îíóí éîëäàøûñûíûç âÿ î, âàõòèëÿ ñèçè ðåäàêñèéàéà èøÿ äöçÿëäèá. Éàëâàðûðàì ñèçÿ, ýÿëèí. Éîõñà äàäûìà áàøãà áèð êèìñÿ éåòèø ìÿéÿúÿê. Ñàäèã äîñòóíóç, Ìàäëåíà Ôîðåñòéå». 161
Ãÿðèáÿ áèð äóéüó åéíèëÿ ðöçýàð êèìè Äöðóàíûí ãÿëáèíè éàëàéûá êå÷äè: áó ùèññ – ãóðòóëóøóí, îíóí ãàðøûñûíäà à÷ûëàí ýåíèø öôöãëÿðèí ìöæäÿ÷èñèéäè. Î ïû÷ûëäàäû: – ßëáÿòòÿ êè ýåòìÿëèéÿì. Çàâàëëû Øàðë! Áó äà èíñàí òàëåéèíèí àõûðû! Õàíûì Ôîðåñòéåíèí ìÿêòóáóíó ýþñòÿðäèéè øåô ÿââÿëúÿ áèð àç äîíãóëäàíñà äà, ÿí íÿùàéÿò, Äöðóàéà èçèí âåðäè. Âàëòåð áèð íå÷ÿ êÿðÿ òÿêðàðëàäû: – Àììà òåçëèêëÿ ýåðè äþíöí – áóðàäà ëàçûìñûíûç. Ñÿùÿðèñè ýöí Ìàðåë àèëÿñèíÿ òåëåãðàìëà áó áàðÿäÿ õÿáÿð éîëëàéàí Äöðóà ñààò éåääèäÿ ñöðÿò ãàòàðûéëà Êàííà éîëà äöøäö. Òÿõìèíÿí, áèð ýöí ñîíðà, ýöíäöç ñààò äþðääÿ îðàéà éåòèøäè. Áÿëÿä÷è îíó áèð äàüûí ÿòÿéèíäÿ, ùÿì äÿ Êàííäàí Æóàí êþðôÿ çèíÿ ãÿäÿð óçàíàí øàì ìåøÿñèíäÿ àü åâúèêëÿðäÿí áèðè îëàí «Ýþçÿë õàíûì» âèëëàñûíà þòöðäö. Ôîðåñòéåëÿðèí êèðàéÿëÿäèéè õûðäà åâ èòàëéàí öñëóáóíäà îëìàãëà, éåðäÿí ÷îõ äà ùöíäöðäÿ äåéèëäè. Àüàúëûãäà áóðóëà-áóðóëà ýåäÿí âÿ ùÿð äþíöøäÿ à÷ûëàí ìÿíçÿðÿëÿðèéëÿ èíñàíû ùåéðàí ãîéàí áèð éîëóí äöç êÿíàðûíäàéäû áó åâ. Ãàïûíû îíà ãóëëóã÷ó à÷äû âÿ ñåâèíúÿê äåäè: – À-à, áóéóðóí, úÿíàá! Õàíûì Ôîðåñòéå ñèçè ñÿáèðñèçëèêëÿ ýþçëÿéèð. Äöðóà ñîðóøäó: – Úÿíàá Ôîðåñòéåíèí äóðóìó íåúÿäèð? – Ùå÷ éàõøû äåéèë, úÿíàá! Ãûñà áèð ìþùëÿòè ãàëûá. Äöðóàíûí äàõèë îëäóüó ãîíàã îòàüûíûí äèâàðëàðû ìàâè ÷àëàðëàðà ìàëèê ïÿíáÿ ÷èòëÿ öçëÿíìèøäè. Èðè ïÿíúÿðÿäÿí ùÿì øÿùÿð, ùÿì äÿ äÿíèç ýþðöíöðäö. Äöðóà ìûçûëäàíäû: – Îùî, ÿëà éàéëàã åâèäèð! Ëÿíÿò øåéòàíà, áóíëàð áó ãÿäÿð ïóëó ùàðàäàí òàïûðëàð áåëÿ? Ãàäûí ïàëòàðûíûí õûøûëòûñûíà ýåðè ÷åâðèëäè. Õàíûì Ôîðåñòéå ÿëèíè îíà óçàòäû: – Íÿ éàõøû åëÿéèá ýÿëäèíèç! ×îõ éàõøû åëÿäèíèç! Ùå÷ ýþçëÿìÿäèéè ùàëäà ãàäûí Äöðóàéà ñàðûëäû. Ñîíðà îíëàð ýþçýþçÿ áàõûøäûëàð. Ãàäûíûí ñèôÿòè öçöëöá, ðÿíýè àâàçûñà äà, î, éåíÿ äÿ úàâàí ýþðö íöðäö, – ùÿòòà áó ñûõûíòûëàð îíó äàùà èíúÿ, äàùà úàçèáÿäàð åëÿìèøäè. 162
Ãàäûí ïû÷ûëòû èëÿ ñþçÿ áàøëàäû: – Áèëèðñèíèç, î, èíäè äÿùøÿòëè äóðóìäàäûð. Ñàéûëû ýöíëÿðè ãàëäûüûí äàí ìÿíÿ äÿ îëìàçûí ÿçàáëàð ÷ÿêäèðèð. Ýÿëäèéèíèçè îíà õÿáÿð âåð ìèøÿì. Áÿñ ÷àìàäàíûíûç ùàðàäàäûð? Äöðóà úàâàá âåðäè: – Ñèçëÿðÿ éàõûí îëìàã ö÷öí ùàíñû ùîòåëäÿ ãàëàúàüûìû ìÿíÿ ñèç ìÿñëÿùÿò ýþðÿñèíèç äåéÿ ÷àìàäàíûìû ùÿëÿëèê âàüçàëäà ãîéäóì. Ãûñà òÿðÿääöääÿí ñîíðà ãàäûí: – Åëÿ áóðàäà, áèçäÿ ãàëûí, – äåäè. – Ùÿì äÿ êè ñèçèí ö÷öí îòàã ùàçûðëàòìûøàì. Î, ùÿð äÿãèãÿ êå÷èíÿ áèëÿð âÿ ÿýÿð áó, ýåúÿéàðûñû áàø âåðÿðñÿ, ìÿí òàìàìèëÿ éàëãûç ãàëà áèëÿðÿì. Ñèçèí ÿøéàëàðûíûçûí àðäûíúà èñÿ àäàì éîëëàéàðàì. Äöðóà òÿçèì åëÿäè: – Ñèç íåúÿ èñòÿéèðñèíèçñÿ. Ãàäûí òÿêëèô åòäè: – Èíäè èñÿ ýÿëèí éóõàðû ãàòà ãàëõàã. Î, ãàäûíûí àðäûíúà äöøäö. Èêèíúè ãàòà ÷ûõàíäàí ñîíðà ãàäûíûí à÷äûüû ãàïûíûí àðõàñûíäà Äöðóà éîðüàíëàðà áöðöíìöø, éàðûìúàí áèðèñèíè ýþðäö: àõøàìûí àë-ãûðìûçû øÿôÿãëÿðè ôîíóíäà ïÿíúÿðÿ þíöí äÿêè êðåñëîäà îòóðàí âÿ ÷þùðÿñè êàüûç êèìè àüàðìûø Ôîðåñòéåíèí áàõûøëàðû èíäè îíà äèêèëìèøäè. Ãàðøûñûíäàêû áó èíñàí î äÿðÿúÿäÿ äÿéèø ìèøäè êè, Äöðóà îíóí þç äîñòó îëäóüóíó àíúàã òÿõìèí åäÿ áèëèðäè. Òÿð, äÿðìàí, åôèð âÿ ãàòðàí ãîõóñó ãàðûøäûüûíäàí îòàüûí ùàâàñû òÿñâèðÿýÿëìÿç äÿðÿúÿäÿ áîüóúóéäó, ñàíêè, áóðàäà âÿðÿìëè áèðèñè ìÿñêóíëàøìûøäû. Ôîðåñòéå çîðëà ÿëèíè ãàëäûðûá: – Ùÿ, áó ñÿíñÿí! – äåäè. – Ýÿëìèñÿí íåúÿ ýÿáÿðäèéèìè ýþðÿñÿí? ßñêèê îëìàéàñàí. Ýöúëÿ ýöëöìñÿéÿí Äöðóà õÿáÿð àëäû: – Íåúÿ ýÿáÿðäèéèíè ýþðìÿéÿ? Êàííà áó íàõîø ñÿùíÿíè ýþðìÿê ö÷öí ýÿëìÿéÿ ùå÷ äÿéìÿçäè. Ìÿí, ñàäÿúÿ, áèð àç äèíúÿëìÿê âÿ ùÿì äÿ ñÿíÿ áàø ÷ÿêìÿê èñòÿäèì. Áàøûíû àøàüû ñàëûá áÿäáèíëèêëÿ ôèêðÿ äàëàí Ôîðåñòéå ïû÷ûëäàäû: – Îòóð. Õÿñòÿ ãûñà ôàñèëÿëÿðëÿ íÿôÿñ àëûðäû, ùÿðäÿí èñÿ ñàíêè, î, ÷åâðÿ ñèíäÿêèëÿðÿ þç èçòèðàáëàðûíû àíëàòìàã èñòÿéèðäè âÿ î àðà íÿôÿñ àëûáâåðÿðêÿí ñèíÿñèíäÿí áèð àù äà ãîïóðäó. 163
ßðèíèí ñþùáÿò åòìÿéÿ íèééÿòëè îëìàäûüûíû ñåçÿí õàíûì Ôîðåñ òéå äèðñÿêëÿðèíè ïÿíúÿðÿíèí ÿòÿêëèéèíÿ ãîéàðàã, áàøûíûí ùÿðÿêÿòèéëÿ öôöãëÿðè ýþñòÿðäè: – Áèð áàõûí, íåúÿ äÿ ýþçÿëäèð! ßòÿéèíäÿ õåéëè âèëëà òèêèëÿí äàü çèðâÿñè øÿùÿðÿ áèòèøèê êèìè ýþðö íöðäö. Ñàùèë áèð àò íàëû áè÷èìèíäÿéäè. Ñàü úèíàùäà, äàëüàãûðàíûí öñò òÿðÿôèíäÿ øÿùÿðèí ãÿäèì ùèññÿñèíÿ àèä ãöëëÿ ýþçÿ äÿéèðäè, ñîëäàí, Ëåðèí àäàëàðûíûí ÿêñ òÿðÿôèíäÿí èñÿ øÿùÿð Êðóàçåò áóðíóíà äèðÿíèðäè. Ýþìýþé ñóëàðûí ôîíóíäà áó àäàëàð áèð úöò éàøûë ëÿêÿíè àíäûðûðäû. Ùÿòòà îíëàðû ñóäà öçÿí èðè éàðïàãëàðà äà áÿíçÿòìÿê îëàðäû, ÷öíêè öñòäÿí áàõàíäà àäàëàð õåéëè éàñòû ýþðöíöðäö. Êþðôÿçèí î áèðè òÿðÿôèíäÿ, éÿíè äàëüàãûðàíûí âÿ ãöëëÿíèí öñò òÿðÿôèíäÿ, ÿñëèíäÿ èñÿ ÷îõ-÷îõ óçàãëàðäà îä òóòóá éàíàí ýþéëÿðèí ôîíóíäà èíúÿ âÿ ñèðëè áèð çîëàã êèìè çèðâÿëÿðè ìàâè ðÿíýÿ ÷àëàí äàü ñèëñèëÿñè áàø àëûá ýåäèðäè: áÿçèñè øèøóúëó, áÿçèñè ÿéðè-öéðö, áÿçèñè éóâàðëàã áè÷èìëè îëñà äà, ùàìûñûíûí ÿòÿéè ïèðàìèäàøÿêèëëè ãàéàëàðäàí èáàðÿò èäè âÿ áóíëàðûí ùàìûñû à÷ûã äÿíèçÿ ÷ûõäûãëàðû ö÷öí ÿòÿêëÿðè äÿíèç äàëüàëàðûéëà òÿìàñäà èäè. Õàíûì Ôîðåñòéå èçàù åëÿäè: – Áó Åñòåðåëäèð. Òöíä ðÿíýëÿðÿ ÷àëàí äàü çèðâÿëÿðèíèí àðõàñûíäà ýþðöíÿí ñÿìà ýþçãàìàøäûðûúû ãûçûë-ãûðìûçû ðÿíýÿ ÷àëûðäû. Äöðóà èõòèéàðñûç îëàðàã áó ãöðóá ìÿíçÿðÿñèíÿ ùåéðàíëûüûíû ýèç ëÿòìÿäè. Þç ùåéðÿòèíèí èôàäÿñè ö÷öí äàùà òÿñèðëè ñþçëÿð òàïà áèëìÿ äèéèíäÿí î: – Ùÿ-ÿ! ßúÿá âàëåùåäèúèäèð! – äåéÿ ïû÷ûëäàìàãëà êèôàéÿòëÿíäè. Áàõûøëàðûíû õàíûìûíà äèêÿí Ôîðåñòéå: – Ìÿí ùàâà àëìàã èñòÿéèðÿì, – äåäè. Ãàäûí áóíó åòèðàçëà ãàðøûëàäû: – Ýþðìöðñÿí ýåúäèð, ýöíÿø äÿ ãöðóáà åíèð. Ñîíðà ñîéóãëà éàðñàí ùà: þçöí äÿ áèëèðñÿí êè, áóíóí ñÿíÿ ùå÷ áèð õåéðè éîõäóð. Ýþðöíöð, Ôîðåñòéå éóìðóüóíó êðåñëîéà ÷ûðïìàã èñòÿäè, àììà áóíóí ÿâÿçèíäÿ ñàü ÿëèíèí ùàëñûç âÿ ÿñÿáè ùÿðÿêÿòèíÿ íàèë îëäó, ñèôÿòè åéáÿúÿð, þëöì àéàüûíäà îëàí áèðèñèíÿ ìÿõñóñ øÿêèë àëäû, áóíóí àðäûíúà ãóðóìóø äîäàãëàðû, ÷þêìöø éàíàãëàðû âÿ ñàëëàã àëìàúûã ñöìöêëÿðè äàùà ÷îõ äèããÿòè þçöíÿ úÿëá åëÿäè. 164
Õûðûëòûëû ñÿñëÿ: – Ñÿíÿ äåéèðÿì êè, áîüóëóðàì. Ñÿíèí ö÷öí áÿéÿì áèð ýöí òåç, áèð ýöí ýåú þëìÿéèìèí áèð ôÿðãè âàð êè?! Îíñóç äà þìöð êèòàáûì áàüëàíûá äà... Õàíûì Ôîðåñòéå ïÿíúÿðÿíè ëàéáàëàé à÷ìàëû îëäó. Öçëÿðèíÿ âóðàí ìåùè ùÿð ö÷ö õîø íÿâàçèø êèìè ãÿáóë åäèðäè. Éàç íÿñèìèíè õàòûðëàäàí áó ìöëàéèì, ñàêèò âÿ èëûã ìåùäÿ äàüûí ÿòÿêëÿðèíäÿ áèòÿí àüàúëàðûí, ýöëëÿðèí ðàéèùÿñè äóéóëóðäó. Àü øàì àüàúëàðûíûí ñÿðò, åâêàëèïòëÿðèí èñÿ äîëüóí ãîõóñóíó õöñóñèëÿ àéûðä åòìÿê îëóðäó ùàâàäà. Ôîðåñ òéå áó ùàâàíû àúýþçëöêëÿ úèéÿðëÿðèíÿ ÷ÿêèðäè. Àììà ãÿôëÿòÿí î, äûð íàãëàðûíû êðåñëîíóí äèðñÿêëèéèíÿ äèðÿäè âÿ î àíäàí åòèáàðÿí îíóí ãÿçÿá äîëó, ôèòëÿ ãàðûøûã ÷ûõàí ïû÷ûëòûñû äóéóëäó: – Ãàïà ïÿíúÿðÿíè. Áóíäàí ùàëûì äàùà äà áåòÿð îëóð. Ìÿí çèð çÿìèäÿ þëìÿéè öñòöí áèëèðÿì. Õàíûì Ôîðåñòéå òÿìêèíëÿ ïÿíúÿðÿíè þðòäö âÿ øöøÿéÿ ñþéêÿíÿ ðÿê óçàãëàðû ñöçìÿéÿ áàøëàäû. Äöðóà þçöíö ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòäÿ ùèññ åäèðäè, ñþùáÿòëÿ õÿñòÿíèí áàøûíû ãàòìàã, îíà ýöìðàùëûã àøûëàìàã êå÷èðäè è÷èíäÿí: – Äåìÿëè, áóðàäà äà éàõøûëàøìàéàúàãñàí? – äåéÿ ìûçûëäàéà ðàã ñîðóøäó. Ôîðåñòéå ÿñÿáè âÿ òþâðäÿí ÷ûõìûø ùàëäà ÷èéèíëÿðèíè äàðòäû: – Ýþðäöéöí êèìè, – äåäè âÿ òÿêðàð áàøûíû àøàüû ñàëëàäû. – Ëÿíÿò øåéòàíà! Àììà Ïàðèñëÿ ìöãàéèñÿäÿ áóðàëàð íåúÿ äÿ ýþçÿëäèð! Îðàëàðäà ùÿëÿ äÿ ãûøäûð. Éàüûø, äîëó, ãàð éàüûð, ñààò ö÷äÿí ñîíðà ùàâà ãàðàëäûüûíäàí ëàìïà éàíäûðìàüà ìÿúáóð îëóðñàí. Ôîðåñòéå ñîðóøäó: – Ðåäàêñèéàäà òÿçÿ íÿ âàð? – Ùå÷ íÿ. Ñÿí õÿñòÿ éàòäûüûí áó äþíÿì ÿðçèíäÿ «Âîëòåð»äÿí î äûáûðûã Ëàêðåíè ãÿçåòÿ äÿâÿò åëÿìèøèê. Àììà ùÿëÿ óøàã-ìóøàã äûð. Ñÿíèí éîëóíó ýþçëÿéèð ùàìû! Õÿñòÿ äîíãóëäàíäû: – Ìÿíèì? Áóíäàí áåëÿ ìÿí þç ìÿãàëÿëÿðèìè ãàðà òîðïàüûí àëòûíäà, àëòû ôóò äÿðèíëèêäÿ éàçàúàüàì. Áó äöøêöí ÿùâàëè-ðóùèééÿ ÷àëûíàí áèð êèëñÿ çÿíýèíèí ðèòìèíÿ óéüóí îëàðàã âàõòàøûðû õÿñòÿéÿ ùàêèì êÿñèëèðäè, ùàíñû ìþâçóäà äàíûøìàñûíà áàõìàéàðàã, ùÿð ñþçöíäÿ, ùÿð èôàäÿñèíäÿ þçöíö áöðóçÿ âåðèðäè. 165
Àüûð âÿ äÿðèí áèð ñöêóò ÷þêäö îòàüà. Ãöðóáäàêû àòÿøëè ìÿí çÿðÿ ýåòäèêúÿ þëÿçèäè, áèð àç òöíäëÿøñÿ äÿ, ùÿëÿ äÿ àë-ãûðìûçûëûüûíû ãîðóéàí ýþéëÿðèí ôîíóíäà äàëüàëàðûí ðÿíýè ãàðàëìàüà áàøëàäû. Àëûøûá-éàíàí øÿôÿãëÿðèí îòàüà ñöçöëÿí ñîí øþëÿëÿðè äèâàðëàðà, êöíúáóúàüà, äèâàð êàüûçëàðûíà, ìåáåëÿ áÿíþâøÿéè âÿ àë-ãûðìûçû ÷àëàðëàð ãàçàíäûðäû. Áóõàðûíûí öñòöíäÿêè ýöçýö ãöðóáó ÿêñ åòäèðäèéèíäÿí ÿñë ãàí ëÿêÿñèíè õàòûðëàòìàãäàéäû. Öçöíö ïÿíúÿðÿéÿ ñþéêÿéÿí õàíûì Ôîðåñòéå ùÿðÿêÿòñèç äóð ìóøäó. Áèðäÿí Ôîðåñòéå áîüóã âÿ öðÿê ïàð÷àëàéàí áèð ñÿñëÿ ãûðûã-ãûðûã äàíûøìàüà áàøëàäû: – Ýþðÿñÿí, äàùà íå÷ÿ ãöðóá ñÿùíÿñè ýþðìÿê âàð ãèñìÿòèìäÿ?.. Ñÿêêèç... îí... îí áåø, èéèðìè, áÿëêÿ äÿ, îòóç... áóíäàí ÷îõ îëìàç... Ñèçèí èñÿ þìðöíöç èðÿëèäÿäèð... Ìÿíèì ö÷öí àðòûã ùÿð øåé áèòèáäèð... Ùÿð øåé ùÿìèøÿêè àõàðûéëà äàâàì åäÿúÿê... ìÿí þëÿíäÿí ñîíðà äà... åéíèëÿ ìÿíèì ñàüëûüûìäàêû êèìè... Áèð àðà ñóñàíäàí ñîíðà Ôîðåñòéå äàâàì åëÿäè: – Íÿéÿ íÿçÿð éåòèðèðÿìñÿ, ùÿð øåé ìÿíÿ áèð íå÷ÿ ýöíäÿí ñîíðà ùå÷ íÿ ýþðìÿéÿúÿéèìè õàòûðëàäûð... Íåúÿ äÿ äÿùøÿòëèäèð áó... ùå÷ íÿ ýþðìÿìÿê... ìþâúóä îëàíëàðäàí ùå÷ íÿéè ýþðìÿìÿê... ÿí àäè øåéëÿðè... ñòÿêàíëàðû... áîøãàáëàðû... àäàìà ðàùàòëûã áÿõø åäÿí ÷àðïàéûëàðû... Àõøàì ñààòëàðûíäà åêèïàæëà ýÿçèíòèëÿð íåúÿ äÿ ýþçÿëäèð!.. Áöòöí áóíëàðà âóðüóí èäèì ìÿí! Îíóí áàðìàãëàðû êðåñëîíóí äèðñÿêëèéè öçÿðèíäÿ èòè âÿ ÿñÿáè ùàë äà ýÿçèøäè, ñàíêè, î, ýþçÿýþðöíìÿç ðîéàëû ÷àëûðäû. Åëÿäèéè ùÿð áèð ïàóçà ñþçëÿðèéëÿ ìöãàéèñÿäÿ àäàìà äàùà àüûð òÿñèð áàüûøëàéûðäû âÿ áó, îíóí äàùà äÿùøÿòëè øåéëÿð áàðÿäÿ äöøöíäöéöíö áèëäèðèðäè. Áó éåðäÿ Äöðóà áó éàõûíëàðäà Íîðáåð äå Âàðåíèí îíà äåäèéè ñþçëÿðè õàòûðëàäû: «Èíäè î êàáóñ ìÿíÿ åëÿ éàõûíëàøûá êè, ÷îõ âàõò ÿëèìè óçàäûá îíó ãîâìàã êå÷èð êþíëöìäÿí. Àììà î, òîðïàüûí öñòöíÿ éàéûëûð, ôÿçàíû äîëäóðóð þç âàðëûüûéëà. Ùÿð éåðäÿ îíà ðàñò ýÿëèðÿì. Éîëóí îðòàñûíäà òàïäàíìûø áþúÿê äÿ, õÿçÿëëÿð äÿ, äîñòóìóí ñàã ãàëûíäàêû áÿéàç òöê äÿ öðÿéèìè äåøèð âÿ ùàéãûðûð: «Áóäóð î!» Áó éàøàíòûëàðû î çàìàí Äöðóà àíëàìàìûøäû. Àììà èíäè, Ôîðåñ òéåéÿ áèð áàõìàãëà àíëàäû. Èíäèéÿäÿê ùå÷ ôÿðãèíäÿ îëìàäûüû ñîíñóç ãöññÿ áöðöäö âàðëûüûíû: áèðäÿí îíà åëÿ ýÿëäè êè, áóðàäà, ëàï éàõûíëûãäà, ÿë óçàòìàãëà ÷àòûëàñû ìÿñàôÿäÿ, éÿíè áó õÿñòÿíèí òÿíýíÿôÿñ îëäóüó 166
êðåñëîäà ãÿðàð òóòóá î ãîðõóíú âÿ åéáÿúÿð þëöì ìÿëÿéè. Î ãàëõûá áóðàäàí ýåòìÿê, ãà÷ìàã, áèð ãÿäÿð òåç Ïàðèñÿ äþíìÿê èñòÿäè! Åù, ÿýÿð áöòöí áóíëàðû íÿçÿðÿ àëñàéäû, ùå÷ äóðóá Êàííà ýÿëÿðäè?! Þëöíöí öñòöíÿ âàõòûíäàí ÿââÿë àòûëàí ìàòÿì þðòöéöíö õàòûð ëàäàí ýåúÿ çöëìÿòè éàâàø-éàâàø áöòöí îòàüû áöðöìÿêäÿ èäè. Èíäè ýþçëÿ íèñáÿòÿí ñå÷èëÿí éåð ïÿíúÿðÿéäè, îíóí äà äþðäêöíú ôîíóíäà ýÿíú ãàäûíûí ùÿðÿêÿòñèç ñèëóåòè ýþçÿ äÿéèðäè. ßñÿáè ùàëäà Ôîðåñòéå ñîðóøäó: – Ýþðÿñÿí, íÿ âàõò áóðà ëàìïà ýÿòèðèëÿúÿê? Ùÿì äÿ, ýóéà, áó – «õÿñòÿéÿ ãóëëóã» àäëàíûð! Ïÿíúÿðÿíèí ôîíóíäàêû ãàðàëòû òåç éîõà ÷ûõäû âÿ áóíóí àðäûíúà åâèí ãóëàãáàòûðûúû ñÿññèçëèéèíè çÿíý ñÿñè ïîçäó. Àç ñîíðà è÷ÿðè ýèðÿí ãóëëóã÷ó ëàìïàíû áóõàðûíûí öñòöíÿ ãîéäó. Õàíûì Ôîðåñòéå ÿðèíäÿí ñîðóøäó: – Óçàíìàã èñòÿéèðñÿí, éîõñà àøàüû åíèá éåìÿê éåéÿê? Êèøè ïû÷ûëòûéëà: – Àøàüû åíÿê, – äåäè. Éåìÿê ñöôðÿñè àðõàñûíäà äà áó ö÷ íÿôÿð, òÿõìèíÿí, áèð ñààò ëàëäèíìÿç îòóðäó. Ùÿðäÿíáèð þòÿðè âÿ àíëàìñûç ñþçëÿðëÿ ñöêóòó ïîçóð äóëàð, ñàíêè, áó éîëëà ñöêóòóí òÿùëöêÿñèíäÿí, ùÿì äÿ àíëàøûëìàç òÿùëöêÿñèíäÿí ãîðóíìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Þëöì ìÿëÿéèíèí ìÿñêóí ëàøäûüû áó îòàãäà îíëàð ñöêóòóí äà äîíìàñûíà ùå÷ âÿúùëÿ èìêàí âåðìÿê èñòÿìèðäèëÿð. Àõûð êè, éåìÿê ýÿëäè. Äöðóàéà áó çèéàôÿò óçóí, ùÿäñèç óçóí ýþðöíäö. Ùÿð êÿñ ñÿññèç âÿ ñóñàðàã éåéèðäè. Ñîíðà èñÿ ÷þðÿê õÿìè ðèíäÿí õûðäà êöðÿëÿð äöçÿëòìÿéÿ áàøëàäûëàð. Äàáàíëàðûíûí òàããûëòûñû Øàðëû ÿñÿáëÿøäèðìÿñèí äåéÿ, éóìøàã ÷ÿêìÿëÿð ýåéèíìèø ãóëëóã÷ó ýèðèá-÷ûõûð, òÿàìëàðû ñöôðÿéÿ äöçöðäö. Ñöêóòà ìåéäàí îõóéàí éåýà íÿ øåé – ìåõàíèêè ñààò ðÿããàñûíûí éåêíÿñÿã ÷ûããûëòûñû èäè. Éåìÿêäÿí ñîíðà Äöðóà éîðüóíëóüóíó áÿùàíÿ ýÿòèðÿðÿê þç îòàüûíà éîëëàíäû. Ïÿíúÿðÿíèí ÿòÿêëèéèíÿ äèðñÿêëÿíÿðÿê î, äîüìóø àéû ñöçöðäö: ñÿìàäà íÿùÿíý êöðÿ áè÷èìëè ëàìïà êèìè ýþðöíÿí àé òóòãóí èøûüûéëà âèëëàëàðûí àü äèâàðëàðûíû, äÿíèçèí íàðûí-íàðûí ëÿïÿëÿíäèéè ö÷öí ÿñíÿê ýþðöíÿí ñÿòùèíè èøûãëàíäûðûðäû. Äöðóà áóðàäàí áàø àëûá ýåòìÿê ö÷öí áèð ñÿáÿá àõòàðûøûíäàéäû: Âàëòåðäÿí àëäûüû òåëåãðàìà ÿñàñÿí òÿúèëè ýåðè ãàéûòìàã êèìè ùÿð úöð ôÿíäè àüëûíäà ýþòöð-ãîé åäèðäè. Àììà ñÿùÿðèñè ýöí î, áöòöí áó 167
àðàäàí ÷ûõìà ïëàíëàðûíûí ìöìêöí îëìàéàúàüûíû àíëàäû. Îíñóç äà õàíûì Ôîðåñòéåíè àëäàòìàã ÷ÿòèí ìÿñÿëÿéäè, öñòÿëèê, î, ãîðõàãëûüû óúáàòûíäàí þç ñÿäàãÿòèíÿ ãàðøûëûã îëàðàã àëàúàüû ùÿäèééÿäÿí äÿ îëà áèëÿðäè. Þç-þçöíÿ äåéèðäè: «ßëáÿòòÿ, áöòöí áóíëàð êþíöë áóëàí äûðûð, àììà íåéëÿìÿê îëàð, ùÿéàòûí ùÿð àíû áàë äàäìûð êè?! Ùÿð ùàëäà, áó, ÷îõ ñöðìÿç». Ùÿìèí ýöí úÿíóá ñÿìàñû ìàñìàâè èäè. Áåëÿ ùàâàëàðäà àäàìûí, õîøáÿõòëèêäÿí, öðÿéè ñèíÿñèíÿ ñûüìûð. Ôîðåñòéåëÿðèí éàíûíäà îòóð ìàãëà ùÿëÿ ÷îõ âàõò èòèðÿúÿéèíè äöøöíÿí Äöðóà äÿíèçÿ òÿðÿô éîë àëäû. Ãÿëéàíàëòû ö÷öí ýåðè äþíÿíäÿ ãóëëóã÷ó äåäè: – Úÿíàá Äöðóà! Úÿíàá Ôîðåñòéå ñèçè ñîðóøóðäó. Áÿëêÿ, ñèç, úÿíàá Äöðóà, áèð îíà áàø ÷ÿêÿñèíèç, ùÿ? Î, éóõàðû ãàòà ãàëõäû. Äåéÿñÿí, Ôîðåñòéå êðåñëîñóíäà ìöðýö ëÿéèðäè. Õàíûìû èñÿ äèâàíäà óçàíûá êèòàá îõóéóðäó. Õÿñòÿ ùÿíèðòèéÿ áàøûíû ãàëäûðäû. Æîðæ ñîðóøäó: – Þçöíö íåúÿ ùèññ åäèðñÿí? Ìÿíúÿ, áó ýöí áèð àç ýöìðàùñàí. Ôîðåñòéå ïû÷ûëäàäû: – Ùÿ, áèð àç éàõøûéàì, þçöìö ýöìðàù ùèññ åäèðÿì. Ñÿí Ìàä ëåíà èëÿ áèðýÿ ÿëöñòö ãÿëéàíàëòû åëÿ, ÷öíêè ýÿçìÿéÿ ÷ûõàúàüûã. Äöðóà èëÿ òÿêáÿòÿê ãàëàí õàíûì Ôîðåñòéå äåäè: – Ýþðöðñöíöç äÿ? Áó ýöí îíà åëÿ ýÿëèð êè, ñàüëàìäûð. Ñÿùÿð à÷ûëàíäàí áÿðè ïëàíëàð ãóðóð. Áèð àçäàí áèç Æóàí êþðôÿçèíÿ ýåäèá Ïàðèñäÿêè ìÿíçèëèìèç ö÷öí îðàäàí ñàõñû ÿøéàëàð àëàúàüûã. Íÿéèí áàùàñûíà îëóðñà îëñóí, ýÿçèíòèéÿ ÷ûõìàã èñòÿéèð, ìÿí èñÿ îíà áèð øåé îëìàñûí äåéÿ, ÿëäÿí-àéàãäàí ýåäèðÿì. Î, èíäè ùå÷ àðàáàíûí ñèëêÿëÿíìÿñèíÿ äÿ äþçÿúÿê ùàëäà äåéèë. Ëàíäî ãàïûéà ýÿëÿíäÿ ãóëëóã÷óíóí ãîëóíà ýèðäèéè Ôîðåñòéå ïèëëÿêÿíëÿðè åùìàëúà åíäè. Åêèïàæà ýþç ýÿçäèðÿíäÿí ñîíðà öñòäÿêè þðòöéöí ãàëäûðûëìàñûíû òÿëÿá åëÿäè. Õàíûìû áóíà åòèðàç åëÿäè: – Ñîéóãëàéàðñàí. Áó êè àüûëñûçëûãäûð. Àììà ÿðè äåäèéèíäÿí äþíìÿäè: – Éîõ, èíäè ÷îõ éàõøûéàì. Ìÿí þçöìÿ áÿëÿäÿì. Áàüëàðûí àðàñûéëà óçàíàí âÿ Êàííû èíýèëèñ ïàðêûíà áÿíçÿäÿí êþëýÿëè õèéàáàíû ýåðèäÿ ãîéàíäàí ñîíðà åêèïàæ ñàùèëáîéó óçàíàí âÿ Àíòèáÿ àïàðàí éîëà ÷ûõäû. 168
Ôîðåñòéå áóðàëàðäàêû ýÿçìÿëè-ýþðìÿëè éåðëÿðäÿí ñþç ñàëìûøäû. Ïàðèñli ãðàôûí* âÿ äèýÿðëÿðèíèí âèëëàëàðûíû éîë éîëäàøëàðûíà ýþñòÿðäè. Êåôè êþê èäè, àììà áóíóí ñàõòà áèð ýþðöíòö, ùÿì äÿ þëöìÿ ìÿù êóì áèðèñèíèí úàíäÿðäè øóõëóüó îëäóüó ñåçèëèðäè. Áèð øåéè ýþñòÿðìÿê ö÷öí ÿëèíè ãàëäûðìàüà ùåéè îëìàäûüûíäàí î, áàðìàüûíû ãàëäûðìàãëà êèôàéÿòëÿíèðäè. – Áàõ áó, ìöãÿääÿñ Ìàðèéà àäàñûäûð, î èñÿ Áàçåíèí* ãà÷ûá ñûüûíäûüû ãÿñðäèð. Ùÿ, î âàõò áó ùÿðèôëÿðÿ ýþðÿ áàøûìûç ÷îõ áÿëàëàð ÷ÿêìèøäè áèçèì! Ñîíðà î, àëàéäàêû ùÿðáè õèäìÿòèíäÿí ñþç ñàëäû, àäëàðûíû ÷ÿê ìÿêëÿ çàáèòëÿðëÿ áàüëû õàòèðÿëÿðèíè ïàéëàøäû. Ñÿðò åíèøäÿí ñîíðà ãÿôëÿòÿí ãàðøûëàðûíäà ýåíèø áèð ìÿíçÿðÿ à÷ûëäû: áóðàäàí Æóàí êþðôÿçè äÿ, ãàðøû ñàùèëäÿêè âÿ àü åâëÿðè îëàí êÿíä äÿ, äàùà èðÿëèëÿðäÿêè Àíòèá áóðíó äà àäàìûí îâúóíóí è÷èí äÿéìèø êèìè ýþðöíöðäö. Óøàã êèìè ñåâèíÿí Ôîðåñòéå ïû÷ûëäàäû: – Áó äà åñêàäðà! Èíäè ñÿí åñêàäðàíû äà ýþðÿúÿêñÿí! ßñëèíäÿ, ýåíèø êþðôÿçèí ñóëàðûíäà óçàãáàøû àëòû èðè ýÿìè ýþçÿ äÿéèðäè âÿ áóíëàð èíäè êîë-êîñ áàñìûø ñàë ãàéàíû õàòûðëàäûðäû. Ãöëëÿëÿðè, äàëüàãûðàíëàðû âÿ äèýÿð ÷ûõûíòûëàðû îëàí áó ãÿðèáÿ, áè÷èìñèç âÿ íÿùÿíý ýÿìèëÿð ñóäà åëÿ äÿðèíÿ îòóðìóøäó êè, ñàíêè, áóðàäà êþê àòìàüà íèééÿòëè èäèëÿð. Ñóéóí äèáèíÿ îòóðàí áó àüûð ýÿìèëÿðèí íÿ âàõòñà ùÿðÿêÿòÿ ýÿëÿ úÿyè, éåðëÿðèíäÿí òÿðïÿíÿ áèëÿúÿyè àüëàñûüìàç ýþðöíöðäö. Éöêñÿê âÿ éóâàðëàã áè÷èìëè áàòàðåéà1 öçÿí ðÿñÿäõàíàíû âÿ éà ñóàëòû ãàéà öçÿðèíäÿ ãÿðàð òóòàí ìàéàêû õàòûðëàäûðäû àäàìà. Èðè âÿ ö÷ äîð àüàúëû ýÿìè éåëêÿíëÿðèíè à÷àðàã, ñöðÿòëÿ îíëàðûí éàíûíäàí êå÷èá à÷ûã äÿíèçÿ ÷ûõäû. Êîð-êîáóä ìåòàë éûüûíëàðûíà áÿí çÿéÿí âÿ áóðàäà ëþâáÿð àòàí ùÿðáè ýÿìèëÿðëÿ ìöãàéèñÿäÿ éåëêÿíëè ýÿìè þç çÿðèôëèéè èëÿ àäàìûí ýþçöíö îõøàéûðäû. Ôîðåñòéå ýÿìèëÿðèí àäëàðûíû éàäà ñàëìàüà úÿùä åëÿäè: – «Êîëáåð»*, «Ñöôôðåí»*, «Àäìèðàë Äöïåððå»*, «Ãÿçÿáëè», «Àìàí ñûç»... Éîõ, éàíûëäûì: «Àìàíñûç» áàõ, îäóð... «Æóàí êþðôÿçèíèí äåêîðàòèâ ñàõñû ÿøéàëàðû» àäëàíàí èðè ïàâèë éîíóí ÿðàçèñèíÿ ýèðÿí åêèïàæ ÷ÿìÿíëèéèí éàíûíäàí êå÷èá ýèðèøäÿ äàéàíäû. 1
Áàòàðåéà – ýÿìèäÿ òîï ãîéóëìàñû ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëàí êè÷èê ýþéÿðòÿ 169
Ôîðåñòéå Ïàðèñäÿêè êàáèíåòè ö÷öí áèð úöò âàçà àëìàã àðçóñóí äàéäû. Ëàíäîäàí åíÿ áèëìÿäèéèíäÿí ñàòûúûëàð áèð-áèðèíèí àðäûíúà óéüóí þðíÿêëÿðè ýÿòèðèá îíà ýþñòÿðèðäèëÿð. Óçóí-óçàäû ñå÷èì åäÿð êÿí î, õàíûìû âÿ Äöðóà èëÿ ìÿñëÿùÿòëÿøèðäè. – Áèëèðñÿí, áóíóí áèðèñèíè êàáèíåòèìäÿêè êèòàá øêàôû ö÷öí íÿçÿð äÿ òóòóðàì: êðåñëîìäà îòóðóá îíó ñåéð åäÿúÿéÿì. Áèð àç àíòèê, áèð àç äà éóíàí öñëóáóíäà áèð øåé èñòÿðäèì. Áöòöí þðíÿêëÿðè ýþçäÿí êå÷èðèá éåíèëÿðèíèí ýÿòèðèëìÿñèíè èñòÿñÿ äÿ, î, èëê áÿéÿíäèêëÿðèíèí öçÿðèíäÿ äóðäó. Íÿùàéÿò, ñå÷äèêëÿðèíèí ïóëóíó þäÿäè âÿ îíëàðûí òÿúèëè øÿêèëäÿ Ïàðèñÿ ýþíäÿðèëìÿñèíè áóéóð äó âÿ ùþêìëÿ äåäè: – Áó ýöíëÿðäÿ ìÿí áóðàëàðû òÿðê åäÿúÿéÿì. Êþðôÿç ñàùèëëÿðèéëÿ ýåðèéÿ äþíÿíäÿ äÿðÿäÿí ãÿôëÿòÿí ñîéóã ðöç ýàð ÿñäè âÿ õÿñòÿíè þñêöðÿê òóòäó. ßââÿëúÿ õÿôèô ýþðöíÿí áó þñêö ðÿê ýåò-ýåäÿ ýöúëÿíäè âÿ áèð àí äà êÿñèëìÿäè, äàùà ñîíðà èñÿ ùû÷ ãûðûã âÿ õûðûëòû èëÿ ÿâÿç îëóíäó. Ôîðåñòéåíèí íÿôÿñè ÷àòìûðäû: ùÿð íÿôÿñ àëûøûíäà ñèíÿñèíè ëÿðçÿéÿ ýÿòèðÿí þñêöðÿê äàëüàñû, ñàíêè, áîüàçûíû éûðòìàüà ÷àëûøûðäû. Ùå÷ íÿ èëÿ îíó ñÿíýèòìÿê, éàòûðòìàã ìöìêöí äåéèëäè. Õÿñòÿíè åêèïàæäàí îòàüûíà ÿëëÿð öñòÿ àïàðìàëû îëäóëàð. Îíóí àéàãëàðûíäàí éàïûøàí Äöðóà õÿñòÿíèí àüúèéÿðëÿðèíèí ùÿð ñÿôÿð èõòèéàðñûç äàðàëìàñû ÿñíà ñûíäà àéàãëàðûíûí íåúÿ òèòðÿäèéèíè ùèññ åäèðäè. Ùå÷ èñòè éîðüàí-äþøÿê äÿ Ôîðåñòéåíèí äàäûíà éåòèøìÿäè – þñêö ðÿéè ýåúÿéàðûéàúàí åéíèëÿ äàâàì åëÿäè. ßí ñîíäà îíà âåðèëÿí íàðêî òèê âàñèòÿ õÿñòÿíèí þëöìãàáàüû ñïàçìàëàðûíà ñîí ãîéäó. Àììà ýþç ëÿðèíè áèð àí äà ãàïàìàéàí õÿñòÿ ñöáùÿäÿê éàòàüûíäà îòóðóá ãàëäû. Äèëèíÿ ýÿòèðäèéè èëê ñþçëÿð: «Äÿëëÿê ÷àüûðûí» îëäó. Ôîðåñòéå ùÿð ñÿùÿð òÿðàøîëìà àäÿòèíäÿí ÿë ÷ÿêìÿìèøäè. Áóíäàí þòðö àéàüà ãàëõìàüà ÷àëûøñà äà, îíó òÿêðàð éàòàüà óçàòìàã ëàçûì ýÿëäè. Õÿñ òÿíèí àüûð âÿ ãûñà òÿíÿôôöñö åëÿ ÷ÿòèíëÿøäè êè, áóíäàí òÿëàøà ãàïûëàí õàíûì Ôîðåñòéå ãóëëóã÷óéà éåíèúÿ éàòàüûíà óçàíàí Äöðóàíû ñÿñ ëÿìÿñèíè âÿ ùÿêèì äàëûíúà éîëëàìàñûíû òàïøûðäû. Äöðóà Ãàâî ñîéàäëû ùÿêèìè ëÿíýèìÿäÿí òàïûá îðà ýÿòèðäè. Ðåñåïò éàçàí ùÿêèì áÿçè õûðäà-ïàðà ýþñòÿðèøëÿð äÿ âåðäè. Àììà ùÿãèãÿòè þéðÿíìÿê ö÷öí îíó þòöðìÿéÿ ÷ûõàí Æîðæà áóíëàðû äåäè: – Áó àäàì úàí öñòÿäèð. Ñàáàùà ÷ÿòèí ÷ûõà. Î çàâàëëû õàíû ìà áóíó à÷ûá äåéèí âÿ êåøèøèí àðäûíúà àäàì ýþíäÿðèí. Ìÿíëèê 170
áóðàäà ùå÷ íÿ éîõäóð. Àììà áåëÿ ýþòöðÿíäÿ, ùÿìèøÿ ãóëëóüó íóçäà ùàçûðàì. Äöðóà õàíûì Ôîðåñòéåíè äûøàðû ÷àüûðòäûðäû: – Î, þëöì àéàüûíäàäûð. Ùÿêèì êåøèø äàëûíúà àäàì ýþíäÿðìÿéè ìÿñëÿùÿò ýþðäö. Ñèç íÿ ôèêèðäÿñèniç? Ãàäûí õåéëè òÿðÿääöä êå÷èðäè. Ùÿð øåéè ýþòöð-ãîé åäèá àüûð-àüûð äèëëÿíäè: – Ùÿ, áåëÿ îëìàüû äàùà éàõøûäûð. Ùÿì äÿ ùÿð áàðÿäÿ... Ìÿí îíó ùàçûðëàéàð âÿ äåéÿðÿì êè, êåøèø îíóíëà ýþðöøìÿê èñòÿéèð... Éÿíè áèð øåé óéäóðàðàì. Ñèç íèñáÿòÿí ñàäÿ äèë, ÿëëàìÿëèê åòìÿéÿí áèð ðàùèá òàïûí. Ãîé î, ñàäÿúÿ, òþâáÿ àéèíèíè èúðà åëÿñèí êè, áèç äÿ áöòöí ãàëàí ùÿíýàìÿëÿðäÿí ãóðòóëàã. Äöðóà èìàí ÿùëè îëàí áèð ãîúà òàïûá ýÿòèðäè âÿ î, èëê áàõûøäà îíäàí èñòÿíèëÿíè àíëàäû. Êåøèø úàí âåðÿí õÿñòÿíèí îòàüûíà äàõèë îëàíäà õàíûì Ôîðåñòéå îðàíû òÿðê åëÿäè âÿ ãîíøó îòàãäà, Äöðóàíûí áþéðöíäÿ îòóðàðàã äåäè: – Áó õÿáÿð îíó ñàðñûòäû. Êåøèø áàðÿäÿ ñþç à÷àí êèìè îíóí ñèôÿòè åëÿ äÿùøÿòëè èôàäÿ àëäû êè, åëÿ áèë, âàðëûüûíà... âàðëûüûíà îíóí... áèëèðñèíèç äÿ, íÿéè ãÿñä åäèðÿì... íÿôÿñè òîõóíäó... Áèð ñþçëÿ, î, ùÿð øåéèí áèòäèéèíè, ñàéûëû ñààòëàðûíûí ãàëäûüûíû àíëàäû... Õàíûì Ôîðåñòéåíèí áÿò-áÿíèçè éàìàí àüàðìûøäû. Ñþçöíÿ áåëÿ äàâàì åëÿäè: – Îíóí öçöíäÿêè î èôàäÿíè ùå÷ âàõò óíóòìàéàúàüàì. Ùÿìèí àí ìÿí, ÿñëèíäÿ, þëöì ìÿëÿéèíè ýþðäöì. Ìÿí îíó ýþðäöì... Ãóëàüû çÿèô eøitdiyi ö÷öí áàøãàëàðûéëà óúàäàí äàíûøàí êåøèøèí ñÿñè îíëàðà ãÿäÿð ýÿëèðäè. – Éîõ äåéèðÿì ñèçÿ, éîõ, úàíûì. Ñèçèí äóðóìóíóç áèð î ãÿäÿð äÿ ãîðõóëó äåéèë. Ìÿí ñèçÿ áèð äîñò, áèð ãîíøó êèìè áàø ÷ÿêäèì – áó, îëñóí áèðèíúè äÿëèëèìèç. Ôîðåñòéå îíà íÿ èñÿ äåñÿ äÿ, úàâàá åøèäèëìèðäè. Ãîúà ñþçöíöí àðäûíû ýÿòèðäè: – Éîõ, ìÿí ñèçÿ àë øÿðàáà áàòûðûëàðàã ìöãÿääÿñëÿøÿí ÷þðÿê èêðàì åäÿúÿéÿì. Ñàüëûã äóðóìóíóç äöçÿëÿíäÿí ñîíðà áó áàðÿäÿ äàíûøàðûã. Àììà ÿýÿð ñèç áóðàäà îëìàüûìäàí éàðàðëàíàðàã òþâáÿ åëÿìÿê èñòÿñÿíèç, áàõ, áó îëàð àéðû ìÿñÿëÿ. Ìÿí êåøèøÿì âÿ ÿëèìÿ èëê ôöðñÿò äöøÿí êèìè þç äèíäàøëàðûìû ùàãã éîëóíà ãàéòàðìàüà áîðúëóéàì. 171
Ñöêóò ÷þêäö. Éÿãèí êè, Ôîðåñòéå þçöíöí áîüóã âÿ âàõòàøûðû õûðûëäàéàí ñÿñèéëÿ íÿñÿ äåéèðäè îíà. Àç ñîíðà êåøèø íèñáÿòÿí ôÿðãëè ñÿñëÿ, éÿíè ðóùàíèëÿðÿ ìÿõñóñ àâàçëà ñþçÿ áàøëàäû: – Ïÿðâÿðäèýàðûí ìÿðùÿìÿòè ñîíñóçäóð. Ìÿíèì îüëóì, èíäè ñèç «Úîíôèòåîð»ó îõóéóí. ßýÿð óíóòìóñóíóçñà, ñèçÿ éàðäûì÷û îëàðàì. Àðäûìúà òÿêðàð åäèí: «Úîíôèòåîð Äåî îìíèïîòåíòè... Áåàòàå Ìàðèàå ñåìïåð âèðýèí!..» Çàìàí-çàìàí úàí öñòÿ îëàí õÿñòÿ äóàíûí áÿëëè áþëöìöíö òÿêðàðëàéà áèëñèí äåéÿ êåøèø ôàñèëÿ åäèðäè. ßí ñîíäà î: – Ùÿ, èíäè èñÿ òþâáÿ åäèí, – äåäè. Ôÿðãëè áèð ùÿéÿúàí êå÷èðÿí, àüûð íèýàðàí÷ûëûüà ìÿùêóì îëàí õàíûì Ôîðåñòéå èëÿ Äöðóà áó ìöääÿòäÿ úûíãûðëàðûíû äà ÷ûõàðòìûðäûëàð. Õÿñòÿ íÿ èñÿ ïû÷ûëäàéûðäû. Êåøèø òÿêðàð åëÿäè: – Ñèç èíñàôûíûçûí éîë âåðìÿäèéè èøëÿð òóòìóñóíóç... Îíëàðäàí ñþç åäèí, ìÿíèì îüëóì. Õàíûì Ôîðåñòéå àéàüà ãàëõäû. Ñîéóããàíëû òÿðçäÿ: – Ýÿëèí, ùÿëÿëèê áàüà ýåäÿê, – äåäè. – Îíóí ñèðëÿðèíäÿí àýàù îëìàñàã, äàùà éàõøûäûð. Áàüà ÷ûõäûëàð âÿ àðòûðìàíûí þíöíäÿ, ÷è÷ÿêëÿéÿí ãûçûëýöë êîëóíóí éàíûíäàêû ñêàìéàäà ÿéëÿøäèëÿð. Îðàäàêû ãÿðÿíôèë ëÿêè òÿìèç ùàâàíû þçöíöí ýöúëö âÿ ëÿòèô ðàéèùÿñè èëÿ äîëäóðìóøäó. Ãûñà ñöêóòäàí ñîíðà Äöðóà ñîðóøäó: – Ïàðèñÿ ýåúìè äþíÿúÿêñèíèç? Ãàäûí: – Òåçëèêëÿ! – úàâàáûíû âåðäè. – Áöòöí áóíëàð áèòÿí êèìè áóðàëàðû òÿðê åäÿúÿéÿì. – Îí ýöí ñîíðà? – Ùÿ, óçàãáàøû. – Áåëÿ ÷ûõûð êè, îíóí ùå÷ ãîùóì-ÿãðÿáàñû éîõäóð? – Êóçåíëÿðèíäÿí áàøãà ùå÷ êèìè. Âàëèäåéíëÿðè ùÿëÿ ÷îõ úàâàí èêÿí äöíéàäàí êþ÷öáëÿð. Ùÿð èêèñèíèí áàõûøëàðû ãÿðÿíôèëèí ëÿ÷ÿêëÿðèíäÿí áàë òîïëàéàí àðûéà äèêèëäè. Çÿðèô ãàíàäëàðûíû ÷ûðïàðàã ÷è÷ÿêäÿí-÷è÷ÿéÿ ãîíàí áó ìÿõ ëóãóí ãàíàäëàðû ãîíäóüó çàìàí äà õÿôèôúÿ òèòðÿéèðäè. Õàíûì Ôîðåñ òéå èëÿ Äöðóà ñöêóò è÷èíäÿ õåéëè îòóðàñû îëäóëàð. 172
ßí íÿùàéÿò, ãóëëóã÷ó êåøèøèí òþâáÿ àéèíèíè òàìàìëàäûüû õÿáÿ ðèíè ýÿòèðÿíäÿí ñîíðà îíëàð éóõàðû ãàòà ãàëõäûëàð. Ôîðåñòéå äöíÿíêèíäÿí äàùà ñûíûõìûø ýþðöíöðäö. Êåøèø îíóí ÿëèíè îâúóíäà òóòìóøäó. – Õóäàùàôèç, ìÿíèì îüëóì. Ñàáàù ñÿùÿð éåíÿ ýÿëÿúÿéÿì. Áó ñþçëÿðè äåéÿðÿê î, îòàãäàí ÷ûõäû. Êåøèøèí àðäûíúà ãàïû þðòöëÿí êèìè úàí âåðÿí, íÿôÿñè äàðàëàí õÿñòÿ áöòöí âöúóäóíó ýÿðÿðÿê, ÿëëÿðèíè õàíûìûíà óçàäûá ïû÷ûëäàäû: – Õèëàñ åëÿ ìÿíè... Õèëàñ åëÿ... ÿçèçèì... ìÿí þëìÿê èñòÿìèðÿì... Õèëàñ åäèí ìÿíè! Íÿ åòìÿì ýÿðÿêäèéèíè ñþéëÿéèí, ùÿêèì ÷àüûðûí... Íÿ äåñÿíèç, åëÿìÿéÿ ùàçûðàì... ìÿí èñòÿìèðÿì... ìÿí èñòÿìèðÿì!.. Õÿñòÿ àüëàéûðäû. Áàòìûø éàíàãëàðûéëà öçöàøàüû èðè ýþç éàøëàðû äûüûðëàíûðäû, êöñìöø óøàãëàðûíêû êèìè ãóðóìóø äîäàãëàðûíûí óúëàðû åëÿ ùåé äàðòûëûðäû. Ñîíðà ÿëëÿðè éàòàüà äöøäö âÿ î, áàðìàãëàðûíû àüûð-àüûð âÿ áèðáèð éîðüàíûí öñòöíäÿ ýÿçäèðìÿéÿ áàøëàäû: áó ôàñèëÿñèç âÿ éåêíÿñÿã ùÿðÿêÿòÿ êÿíàðäàí ýþç ãîéàí åëÿ äöøöíÿðäè êè, î, éîðüàíûí öñòöí äÿí íÿéè èñÿ òîïëàéûð. Õàíûìûíû äà àüëàìàã òóòäó âÿ î, ÿðèíÿ öðÿê-äèðÿê âåðäè: – Éîõ, úàíûì, áóíëàð áèêàðà øåéëÿðäèð. Àäè òóòìà èäè, ýöíö ñàáàù éàõøûëàøàúàãñàí. Éÿãèí, î àõøàì ýÿçèíòèñèíäÿ éîðóëìóøäóí. Éåéèí ãà÷äûüû ö÷öí ëÿùëÿéÿí èòèíêè êèìè Ôîðåñòéåíèí íÿôÿñè ñöðÿòëè ýåäèá-ýÿëìÿéÿ áàøëàäû, àðàäà ùÿäñèç ñöðÿòëÿíÿí áó íÿôÿñëÿðè íÿ ñàéìàã îëàðäû, íÿ äÿ ùÿäñèç çÿèô îëäóüóíäàí àøêàð åøèòìÿê. Äþíÿ-äþíÿ òÿêðàðëàéûðäû: – Ìÿí þëìÿê èñòÿìèðÿì... Èëàùè... Èëàùè... Èëàùè... àõûðûì áó èäè? Äàùà ùå÷ íÿ ýþðìÿéÿúÿéÿì ìÿí... ùå÷ íÿ... ùå÷ âàõò... Èëàùè ïÿðâÿðäèýàðà! Îíóí äÿùøÿò èôàäÿñè äîíàí áàõûøëàðûíäà ÿêñ îëóíàí ãîðõóíú ýþðöíòö ÷åâðÿñèíäÿêèëÿð ö÷öí ýþçÿýþðöíìÿç îëàðàã ãàëûðäû. Áó àðà îíóí áàðìàãëàðûíûí éîðüàíûí öçÿðèíäÿ ãîðõóíú âÿ áåçäèðèúè ýÿçèø ìÿëÿðè èñÿ ñÿíýèìÿê áèëìèðäè. Ãÿôëÿòÿí îíóí áöòöí áÿäÿíèíè òèòðÿìÿ áöðöäö. Õÿñòÿ íàëÿ ÷ÿêäè: – Ìÿçàðëûüà àïàðûí... ìÿíè... Èëàùè! Ñóñäó. Òàãÿòñèç ùàëäà éàòàüûíäà óçàíûá áóëàíûã áàõûøëàðëà ÿòðàôà ýþç ýÿçäèðèð, àüçûéëà íÿôÿñ àëûðäû. 173
Âàõò êå÷èðäè. Ãîíøóëóãäàêû ìîíàñòûðûí ñààòëàðû îí èêèíè âóðäó. Äöðóà ãÿëéàíàëòû ö÷öí ãîíøó îòàüà êå÷äè. Õàíûì Ôîðåñòéå èñÿ éåìÿêäÿí èìòèíà åëÿäè. Õÿñòÿ ùå÷ òÿðïÿíìèðäè. Àììà ñöìöêëÿðè ÷ûõàí áàðìàãëàðû ÿââÿëêè êèìè ýÿçèøìÿéèíäÿí ãàëìûðäû âÿ ñàíêè, éîðüàíû õÿñòÿíèí áàøûíà ÷ÿêìÿéÿ ùàçûðëàøûðäûëàð. Õàíûì Ôîðåñòéå îíóí àéàãëàðûíûí éàíûíäà, Äöðóà èñÿ áþéðöí äÿêè êðåñëîäà îòóðìóøäó. Ùÿð èêèñè ñóñàðàã ýþçëÿéèðäè. Ùÿêèìèí ýþíäÿðäèéè õÿñòÿ áàõûúûñû èñÿ ïÿíúÿðÿíèí þíöíäÿ ìöð ýöëÿéèðäè. Äöðóàíû äà áèð àðà éóõó àïàðäû, àììà ñîíðà ýþçöíÿ íÿ èñÿ ýþðöíäö. Ýþç ãàïàãëàðûíû à÷äûüû âàõò î, Ôîðåñòéåíèí ýþçëÿðèíäÿêè èøûüûí þëÿçèäèéèíè ñåçäè. Õÿôèô ùû÷ãûðûã ñîíðàñû õÿñòÿíèí áàøû ýåðèéÿ ãàíðûëäû âÿ àüçûíûí êÿíàðëàðûíäà ïåéäà îëàí áèð úöò ãàí äàìëàñû ñöçöëÿðÿê êþéíÿéèíÿ äöøäö. Îíóí áàðìàãëàðû äàùà éîðüàíûí öñòöíäÿ äîëàøìûðäû. Íÿôÿñè êÿñèëìèøäè. Õàíûì Ôîðåñòéå ùÿð øåéè àíëàäû. ×ûüûðàðàã äèçëÿðè öñòÿ äöøäö, öçöíö éîðüàíà ýþìÿðÿê ùþíêöðöá àüëàäû. Þçöíö èòèðÿí, ÷àøãûíà äþíÿí Æîðæ èõòèéàðñûç îëàðàã õà÷ âóðäó. Õÿñòÿ áàõûúûñû îéàíäû, ÷àð ïàéûéà éàíàøàðàã: – Áèòäè, – äåäè. Ùÿìèøÿêè äàõèëè òàðàçëûüûíûí áÿðïàñûíà íàèë îëàí Äöðóà äÿðèíäÿí êþêñ þòöðÿðÿê ïû÷ûëäàäû: – Ìÿí èñÿ åëÿ áèëèðäèì áó, ÷îõ ÷ÿêÿð. Èëê ñàðñûíòû îðòàäàí ãàëõìàìûø, èëê ýþç éàøëàðû ãóðóìàìûø åâäÿ âÿôàò åòìèø áèðèñèíèí îëìàñû èëÿ áàüëû ãàéüûëàð áàø àëûá ýåòäè. Äöðóà ýåúÿäÿí êå÷ÿíÿ ãÿäÿð îðà-áóðà ãà÷ìàëû îëäó. Åâÿ ãàéûäàíäà ãóðä êèìè àúìûøäû. Õàíûì Ôîðåñòéå äÿ îíóíëà áèðëèêäÿ áèð àç éåìÿê éåäè. Øàì éåìÿéèíè áèòèðèá ùÿð èêèñè ìÿðùóìóí îëäóüó îòàüà êå÷äè, ÷öíêè áöòöí ýåúÿíè îíëàð áóðàäà êå÷èðìÿ ëèéäèëÿð. Õûðäà ìàñàíûí öñòöíäÿ éàíàí áèð úöò øàìûí áþéðöíäÿêè áèð áîøãàáäà ãîéóëàí ñóéà ìèìîçà áóäàüû ãîéóëìóøäó: àäÿòÿ ýþðÿ, áåëÿ ýöíëÿðäÿ èñòèôàäÿ îëóíàí øöìøàä áóäàüû òàïà áèëìÿìèøäèëÿð. Äöíéàäàí êþ÷ÿí éàõûíëàðûíûí éàíûíäà îòóðàí áó úàâàí êèøèéëÿ úàâàí õàíûì ñöêóò è÷èíäÿ âÿ ôèêèðëè ùàëäà îíó ñöçöðäöëÿð. Ìÿðùóìà ìÿõñóñ úèçýèëÿðèí àëàãàðàíëûãäà èòìÿéÿ áàøëàìàñû Æîðæó áèð àç öðêöòñÿ äÿ, î, Ôîðåñòéåäÿí ýþçöíö ùå÷ úöð ÷ÿêÿ áèë 174
ìèðäè. Äöðóàíûí áöòöí ôèêðèíè-çèêðèíè, áàõûøëàðûíû þçöíÿ áàüëàéàí áó ãóðóìóø ñèôÿòèí ñûíûõìàñû øàìûí òèòðÿê èøûüûíäà äàùà ÷îõ íÿçÿðÿ ÷àðïûðäû. Áó àäàì îíóí äîñòó, ùÿëÿ ýöíö äöíÿí ñþùáÿò åëÿäèéè Øàðë Ôîðåñòéå èäè! Úàíëû áèð âàðëûüûí òàì ìÿíàäà ìÿùâè íåúÿ äÿ äÿùøÿòëè âÿ àüëàñûüìàç èìèø! Þëöì ãîðõóñóíäàí ñÿêñÿêÿëÿðÿ äöøÿí Íîðáåð äå Âàðåíèí âàõòèëÿ äåäèéè áó ñþçëÿð ùå÷ úöð ãóëàüûíäàí ýåòìèðäè: «Îðàäàí ýåðè ùÿëÿ ùå÷ êèì ãàéûòìàéûá!» Äåìÿê îëàð êè, ùÿð úÿùÿò äÿí îíà áÿíçÿéÿí ìèëéîíëàðëà, ìèëéàðäëàðëà èíñàí þâëàäû äöíéàéà ýÿëÿúÿê âÿ îíëàðûí ùÿð øåéè – ýþçëÿðè, áóðóíëàðû, ãóëàãëàðû, àüûçëàðû, äöøöíÿí ãàôàëàðû – îíóíêó êèìè îëñà äà, ùå÷ áèðèñè áóðàäà, áó ÷àðïàéûäà éàòàí ìÿõëóãóí éåðèíè âåðìÿéÿúÿê, îíó òÿêðàðëàìàéà úàãäûð. Î äà äöíéàäà áöòöí èíñàíëàð êèìè þç ìþùëÿòèíè éàøàìûø, éåìèøè÷ìèø, ýöëìöø, íÿëÿðÿñÿ öìèä áàüëàìûø, êèìëÿðèñÿ ñåâìèøäè. Èíäè èñÿ îíäàí þòðö áöòöí áóíëàð íþãòÿëÿíìèø âÿ ùÿìèøÿëèê áèòìèøäè. Áó äà ùÿéàò! Áó äà áèð-èêè ýöíëöê èçòèðàáûí ýÿòèðäèéè áîøëóã! Äöí éàéà ýþç à÷àí èíñàí áîéà-áàøà ÷àòûð, õîøáÿõòëèéÿ ãîâóøóð, àììà äàùà íÿëÿð-íÿëÿð óìäóüó ùàëäà äöíéàäàí êþ÷öð. Èñòÿð êèøè îë, èñòÿð ãàäûí – ùå÷ ôÿðã åòìÿç – õóäàùàôèç âÿ áèð äàùà ñÿí áó èøûãëû äöíéàéà ýÿëìÿéÿúÿêñÿí! Åëÿ îíà ýþðÿ äÿ áèçèì ùÿð áèðèìèç þç è÷èíäÿ þëöìñöçëöéÿ úàí àòûá îíà òÿøíÿ îëñà äà, ýåú-òåç ñîëóð, ñîí ùöúåéðÿñèíÿ ãÿäÿð ìÿùâÿ ñöðöêëÿíèð êè, þçöíäÿí ñîíðàêûëàðûí éåòèøìÿñè ö÷öí ìöíáèò øÿðàèò éàðàòñûí. Áèòêèëÿð, ùåéâàíëàð, èíñàíëàð, óëäóçëàð âÿ äÿíèçëÿð – ùÿð øåé åéíè øÿêèëäÿ éàðàíûð âÿ ìÿùâÿ ìÿù êóì îëóð êè, áèð áàøãà âàðëûãäà òÿêðàð çöùóð åëÿñèí. Àììà áóíëàðûí ùå÷ áèðèñè îëäóüó êèìè, åéíèëÿ ýåðè äþíìöð – èñòÿð ùÿøÿðàò îëñóí, èñòÿð èíñàí, èñòÿð ïëàíåò! Àíëàøûëìàç, ñîíñóç âÿ öçöúö îëàí áó äÿùøÿò äóéüóñó Äöðóà íûí öðÿéèíäÿí àüûð áèð äàø êèìè àñûëìûøäû. Áó – õåéëè ãûñà þìöð ñöðÿí âÿ ÷àðÿñèç âàðëûãëàðû äóðìàäàí óäàí, óúó-áóúàüû îëìàéàí éîõëóüóí ãàðøûñûíäàêû äÿùøÿò èäè. Àðòûã î þçö äÿ áàøûíûí öñòöíö êÿñäèðÿí áó òÿùëöêÿ èëÿ áàðûøìûøäû. Î, èíäè úÿìè áèð íå÷ÿ ñààò âàð îëàí ùÿøÿðàòëàð, áåø-îí ýöí þìöð ñöðÿí ùåéâàíëàð, úÿìè áèð íå÷ÿ èë éàøàéàí èíñàíëàð, èêè-ö÷ ÿñð âàðëûüûíû ñöðäöðÿí ìàòåðèêëÿð áàðÿäÿ ôèêèðëÿðÿ äàëìûøäû. Àõû áöòöí áóíëàð àðàñûíäà íÿ ôÿðã âàðäû? Ôÿðã, îëñà-îëñà, îíëàðûí ãèñìÿòèíÿ éàçûëàí ýöíÿø äîüóøëàðûíûí ñàéûíäàéäû. Âÿññaëàì. 175
Ìåéèòÿ áàõìàìàã ö÷öí áàõûøëàðûíû éàíà ÷åâèðäè. Áàøûíû ñàëëàéûá îòóðìóøäó õàíûì Ôîðåñòéå: éÿãèí, èíäè îíóí äà è÷èíè áåëÿ áÿäáèí ôèêèðëÿð ýÿìèðèðäè. Ãàäûíûí ãöññÿëè ÷þùðÿñèíÿ êþëýÿ ñàëàí ñàìàí ðÿíýëè ñà÷ëàðûíà íÿçÿð ñàëàíäà Äöðóàíûí è÷èíäÿ øóõ áèð äóéüó áàø ãàëäûðäû âÿ ñàíêè, ãÿëáè áèð öìèä øöàñûéëà íóðà áîéàíäû. ßýÿð áöòöí éàøàìû ãàðøûäàéäûñà, îíäà äÿðä ÷ÿêìÿéèí ìÿíàñû âàðäûìû? Î, ùÿëÿ äÿ õàíûì Ôîðåñòéåíè ñöçöðäö. Þç ôèêèð äÿðéàñûíà ãÿðã îëàí ãàäûí èñÿ ùå÷ áóíóí ôÿðãèíäÿ äÿ äåéèëäè. Äöðóà þç-þçöíÿ äåéèðäè: «Ùÿéàòäà éåýàíÿ òÿñÿëëè ãàéíàüû – åøãäèð! Èíñàí ùÿçëÿðèíèí ÿí óúà çèðâÿñè – ñåâèìëè ãàäûíû ãóúàüûíà àëìàãäûð!» Þçöíÿ áó úöð çÿêàëû, éàðàøûãëû áèð þìöð-ýöí éîëäàøû òàïàí ìÿð ùóìóí áÿõòè éàìàíúà ýÿòèðèáìèø! Ýþðÿñÿí, íåúÿ òàíûø îëìóøäó ëàð? Íÿ äÿðèí àüëû, íÿ äÿ ñÿðâÿòèéëÿ þéöíÿ áèëìÿéÿí áó ìÿðùóì êèìèñèíÿ ÿðÿ ýåòìÿéÿ àõû áó ãàäûí íåúÿ ðàçû îëìóøäó? Áóíó àäàì åëÿìÿê ö÷öí çàâàëëû ãàäûí ùàíñû ÿçàáëàðà ñèíÿ ýÿðìèøäè, ýþðÿí? Ãÿò åëÿäè êè, ùÿð êÿñèí þçöíÿ ýþðÿ ñèðëÿðè âàð. Áèð äÿ áó õàíûìûí úåùèçèíè òÿìèí åòìÿêëÿ ÿðÿ âåðÿí î ãðàô Âîäðåê áàðÿäÿ äîëàøàí áöòöí øàéèÿëÿð éàääàøûíäà úàíëàíäû. Èíäè áó ãàäûí íåéëÿéÿúÿêäè áåëÿ? Êèìÿ ÿðÿ ýåäÿúÿêäè? Áÿëêÿ, õàíûì äå Ìàðåë äåìèøêÿí, áèð äåïóòàòà, éà äà êè öìèäëÿð âåðÿí, éàøúà úàâàí, ñÿâèééÿúÿ ìÿðùóìäàí áèð áàø öñòöí îëàí èêèíúè áèð Ôîðåñòéåéÿ? Ýþðÿñÿí, èíäè áóíóíëà áàüëû ùÿð ùàíñû äÿãèãëÿøÿí íèé éÿòè, ïëàíû âÿ ìÿãñÿäè âàðäûìû? Èíäè Äöðóà áóíó íåúÿ äÿ þéðÿíìÿê èñòÿéÿðäè! Àììà áó ãàäûíûí ýÿëÿúÿê òàëåéèíäÿí îíà íÿ âàðäû àõû? Áó ñóàëû þçöíÿ öíâàíëàéàíäà àíëàäû êè, áó íàðàùàò÷ûëûüûí àðõàñûíäà áÿçÿí èíñàíûí þçöíÿ äÿ åòèðàô åòìÿäèéè, éàëíûç êþíëöíöí äÿðèí ãàò ëàðûíäà åøÿëÿíÿí áèðèñèíèí îðòàéà ÷ûõàðàúàüû, ñèðëè âÿ àíëàøûëìàç íèé éÿò éàòûð. ßñëèíäÿ, áó ãàäûíûí êþíëöíö ôÿòù åòìÿéÿ íèéÿ äÿ ýèðèøìÿñèí êè? Áåëÿ áèð õàíûì ñàéÿñèíäÿ î, õåéëè ýöúëö âÿ ãàðøûñûàëûíìàç áèð ãöâ âÿéÿ ÷åâðèëÿúÿêäè! Áèð ýþç ãûðïûìûíäà, ùÿì ñöðÿòëÿ, ùÿì äÿ èíàìëà éöêñÿëÿúÿêäè! Áÿñ îíäà íèéÿ þç óüóðóíäàí èìòèíà åòìÿëèéäè? Ãàäûíûí êþí ëöíÿ éàòäûüûíû áèëèðäè, þçöíÿ áÿñëÿíÿí äóéüóëàðûí àäè ðÿüáÿòäÿí äàùà éöêñÿê, éÿíè êþíöë áàüëûëûüû îëäóüóíó ùèññ åäèðäè. Àäÿòÿí, áó úöð ãàðøûëûãëû úàçèáÿéÿ ìàëèê èíñàíëàð òÿêúÿ áèð-áèðèíÿ úàí àòìûð ëàð, îíëàð ùÿì äÿ ñþçñöç ÿùä-ïåéìàíëà áàüëû îëóðëàð. Ãàäûí îíóí 176
àüûëëû, ãÿðàðëû âÿ ãîïàðàãëû îëäóüóíà áÿëÿä èäè. Èíäè Äöðóàíûí îíà ýöâÿíú ùèññè àøûëàìàñû éåòÿðëèéäè. Áÿéÿì þç àüûð äóðóìóíäà ãàäûí îíà öç òóòìàìûøäû? Áÿñ íèéÿ ìÿùç îíó áóðà äÿâÿò åëÿìèøäè? Áÿëêÿ, áó àääûì îíóí àðòûã þç ñå÷èìèíè åòìÿñè êèìè éîçóëìàëûéäû? Éîõñà áó éîëëà ãàäûí þç ãÿðàðûíû, þç åòèðàôûíû èôàäÿ åëÿìèøäè? Äóë ãàëàúàüûíû àüëûíà ýÿòèðäèéè ìÿãàìäà, þçöíÿ íþâáÿòè ùÿéàò éîëäàøû, òÿðÿôäàø àðàäûüû áèð ìÿãàìäà Äöðóàíûí îíóí éàäûíà äöøìÿñè áèð òÿñàäöôäöìö? Î, èíäè ùÿð øåéè þéðÿíìÿê, ñîðüó-ñóàë åòìÿê, ãàäûíûí ìÿùðÿì íèé éÿòëÿðèíäÿí ùàëè îëìàã èñòÿéèðäè. Áèðèñèýöí î éîëà ÷ûõàúàãäû, ÷öíêè ÿðèíè èòèðÿí úàâàí, äóë ãàäûíëà áèð äàìûí àëòûíäà ãàëìàñû óéüóí ñàéûëìàçäû. Îíà ýþðÿ äÿ ìÿñÿëÿíè óçàòìàã ëàçûì äåéèëäè, éîëà ÷ûõàíà ãÿäÿð åùòè éàòëà âÿ öñòöþðòöëö øÿêèëäÿ ãàäûíûí íèééÿòèíè þéðÿíìÿê ëàçûì èäè, ãàäûíà ôèêðèíè äÿéèøìÿê âÿ éà áàøãà êèøèéÿ îíà ýèðèøìÿ èìêàíû âåðìÿê îëìàçäû. Áÿëêÿ äÿ, åëÿ èíäèäÿí ãàäûíäàí ÿùä-ïåéìàí ñþçö àëà áèëÿúÿêäè î. Îòàüà äÿðèí ñöêóò ùàêèì èäè. Éàëíûç áóõàðûíûí öñòöíäÿêè ñààòûí àùÿíýäàð ÷ûããûëòûñû åøèäèëèðäè. Äöðóà õÿáÿð àëäû: – Éÿãèí, ìþùêÿì éîðóëìóñóíóç? Ãàäûí: – Ùÿ, – äåäè. – Éîðóëìàã áèð éàíà, ùÿì äÿ ìÿíÿí ÿçýèíÿì. Áó çöëìÿò îòàãäà îíëàðûí ñÿñëÿðè ãÿðèáÿ ÷ûõûðäû âÿ þçëÿðè äÿ áóíóí ôÿðãèíäÿéäèëÿð. Ùÿð èêèñè ãÿôëÿòÿí äþíöá ìåéèòÿ áàõäû: ñàíêè, îíëàð áóíäàí áèð íå÷ÿ ñààò ÿââÿë ñàü îëàí Ôîðåñòéåíèí èíäè äÿ éåðèíäÿ ãóðúàëàíàðàã ñþùáÿòëÿðèíÿ ãóëàã âåðÿúÿéèíäÿí ÷ÿêèíèðäèëÿð. Äöðóà òÿêðàð ñþçÿ áàøëàäû: – Ùÿ-ÿ, ñèçèí ö÷öí áó – àüûð çÿðáÿäèð, áöòöí éàøàì òÿðçèíèç äÿéèøÿúÿê, ùÿð øåé àëò-öñò îëàúàã. Ùàíñû ðóùè ìÿøÿããÿòëÿðÿ äö÷àð îëàúàãñûíûç! Ãàäûí úàâàá ÿâÿçèíÿ äÿðèíäÿí êþêñ þòöðäö. Äöðóà äåäè: – Ãàäûí ö÷öí úàâàí éàøäà áàøñûç ãàëìàã íåúÿ äÿ àüûðäûð! Ãàäûí ñóñóðäó. Äöðóà ïû÷ûëòûéëà: – Ùÿð åùòèìàëà ãàðøû ìÿí, î àíëàøìàìûçû ñèçÿ õàòûðëàòìàã èñòÿð äèì, – äåäè. – Ìÿíèìëÿ èñòÿäèéèíèç êèìè äàâðàíà áèëÿðñèíèç. Þçöìö ñèçèí èõòèéàðûíûçà âåðèðÿì. 177
Õàíûì Ôîðåñòéå íÿâàçèø âÿ ãöññÿ äîëó áàõûøëàðëà îíó ñöçäö: áåëÿ áàõûøëàð, àäÿòÿí, êèøèëÿðèí âàðëûüûíû éåðëÿ éåêñàí åäèð. ßëèíè îíà óçàäàí ãàäûí äåäè: – Òÿøÿêêöðëÿð, ñèç íåúÿ äÿ íÿúèá âÿ ýþçÿë èíñàíñûíûç. ßýÿð ñèçèí ö÷öí íÿ èñÿ åëÿéÿ áèëñÿéäèì, îíäà åéíèëÿ ñèçèí êèìè: «Ìÿíÿ áåë áàü ëàéûí» äåéÿðäèì. Áó óçàíàí ÿëè òóòàí Äöðóà îíó åùòèðàñëà þïìÿêäÿí þçöíö ýöúëÿ ñàõëàäû, ñîíðà áó çÿðèô ÿëè îâúóíäà ñûõäû. Ñîíðà áèð àç úöðÿò ëÿíäè, åùìàëëûúà äîäàãëàðûíà àïàðäûüû áó çÿðèô, ñûúàã âÿ ÿòèðëè ÿëèí òÿìàñûíû äîäàãëàðûéëà ùèññ åëÿäè. Áó äîñòéàíà íÿâàçèøèí ýþçëÿíèëäèéèíäÿí óçóí ñöðäöéöíö àíëà éûíúà îâúóíó à÷äû âÿ õàíûì Ôîðåñòéåíèí õûðäà ÿëè òàãÿòñèç ùàëäà þç äèçèíèí öñòöíÿ äöøäö. Ñîí äÿðÿúÿ úèääèëÿøÿí ãàäûí äåäè: – Ùÿ, èíäè ìÿí òàìàì éàëãûçàì, àììà ÷àëûøàúàüàì ìÿòàíÿòëè îëóì. ßýÿð îíà ýåòìÿéÿ ðàçûëûã âåðÿðñÿ, áóíäàí õîøáÿõò, ùÿì äÿ õåéëè õîøáÿõò îëà áèëÿúÿéèíè ãàäûíà íåúÿ åéùàìëà äåéÿúÿéèíè áèë ìèðäè Äöðóà. ßëáÿòòÿ, î, áó áàðÿäÿ èíäè, ìåéèòèí óéóäóüó îòàãäà ñþç ñàëìàëûéäû. Àììà áÿëêÿ äÿ, íÿ èñÿ áèð ÷îõìÿíàëû, þë÷öëö-áè÷èëè, äöøöíöëìöø èôàäÿ òàïìàã, ÿñë ìÿãñÿäè öñòöþðòöëö øÿêèëäÿ ùÿì à÷ûãëàéàí, ùÿì ýèçëÿéÿí, ùÿì äÿ èñòÿíèëÿí úöð àíëàøûëàí áèð èôàäÿ òÿðçèíÿ åùòèéàúû âàðäû. Îòàãäàêû áó úÿñÿä, ãóðóéóá ãàõàúëàøàí úÿñÿä, ñàíêè, èíäè îíëàðûí þíöíäÿ äåéèë, àðàëàðûíäàéäû. Áóíó ùèññ åòìÿê Äöðóàíûí ãÿëáèíè ñûõûðäû. Áèð äÿ êè ñîí ñààòëàðäà î, þëöíöí ÷öðöìÿéÿ áàøëàéàí ñèíÿñèí äÿí ãàëõàí ùàâàíû, öôóíÿòè, úÿñÿä ãîõóñóíó äóéóðäó. Àäÿòÿí, áó äþçöëìÿç ãîõóíó çàâàëëû þëö ÿââÿëúÿ, ùÿëÿëèê ùÿéàòäà îëàí éàõûí ëàðûíûí éàòàüûíäà óçàíàíäà, äàùà ñîíðà èñÿ äàð ìÿçàðäà éàòàíäà ÷åâðÿñèíÿ éàéûð. Äöðóà òÿêëèô åëÿäè: – Áÿëêÿ, ïÿíúÿðÿíè à÷àã? Ìÿíúÿ, áóðàíûí ùàâàñû õåéëè àüûðëàøûá. Ãàäûí: – ßëáÿòòÿ, – äåäè. – Ìÿíÿ äÿ åëÿ ýÿëèð. Êèøè ïÿíúÿðÿíè à÷äû. Áèðúÿ àíäà îòàüà äîëàí òÿìèç ýåúÿ ùàâàñû øàìëàðûí àëîâóíó òèòðÿòäè. Êå÷ÿí ýåúÿ îëäóüó êèìè, áó ýöí äÿ àé þç ñîëüóí èøûüûéëà âèëëàëàðûí àü äèâàðëàðûíû, ñó ùþâçÿñèíèí ýåíèø ñÿò ùèíè èøûãëàíäûðûðäû. Ãÿëáè éåíè öìèäëÿðëÿ ÷ûðïûíàí Äöðóà ñèíÿäîëóñó 178
íÿôÿñ àëäûüûíäàí âÿ éàõûí ýÿëÿúÿêäÿêè ñÿàäÿòèíèí òÿñèðèíäÿí, ñàíêè, ãàíàä òàõìûøäû. Ýåðèéÿ ãàíðûëàðàã ãàäûíà: – Áó ñàô ùàâà èëÿ íÿôÿñ àëûí. Ìèñèëñèç áèð ýåúÿäèð, – äåäè. Ïÿíúÿðÿéÿ ñàðû ýÿëÿí õàíûì Ôîðåñòéå êèøèíèí éàíûíäà äóðìàãëà, ïÿíúÿðÿíèí àëòëûüûíà äèðñÿêëÿíäè. Äöðóà ïû÷ûëòû èëÿ äåäè: – Ãóëàã àñûí, ìÿíè äöçýöí àíëàìàüûíûçû èñòÿéèðÿì. ßí áàøëûúàñû èñÿ, áåëÿ áèð ìÿãàìäà áó úöð øåéëÿðäÿí áÿùñ åòäèéèì ö÷öí ìÿíÿ àúûüûíûç òóòìàñûí: àõû ìÿí áèðèñèýöí éîëà äöøöðÿì. Ùÿì äÿ ñèç Ïàðèñÿ äþíÿíÿ ãÿäÿð, áÿëêÿ äÿ, èø èøäÿí êå÷ÿ áèëÿð. Îäóð êè... Ìÿí êàñûá áèðèñèéÿì, ùàçûðäà ÿëèìäÿ ïàðàì-ïóëóì âÿ úÿìèééÿòäÿ áÿëëè áèð ìþâãåéèì îëìàäûüû ñèçÿ äÿ ìÿëóìäóð. Àììà ìÿí èðàäÿ ñàùèáèéÿì, ùÿì äÿ àõìàã áèðèñè äåéèëÿì âÿ äîüðó áèð éîë ñå÷äèéèìè ñàíûðàì. Ùÿéàòäà þç ìÿãñÿäèíÿ ÷àòàíëàðûí íÿ îëäóüó áÿëëèäèð. Àììà ùÿéàò ñÿùíÿñèíÿ éåíè-éåíè àòûëàí áèðèñèíèí íÿëÿðÿ íàèë îëàúàüûíû ñþéëÿìÿê èñÿ ÷ÿòèíäèð. Áó äóðóìóí äà þçöíÿ ýþðÿ ìöÿééÿí âÿ ãåéðè-ìöÿé éÿí òÿðÿôëÿðè âàð. Êÿñÿñè, âàõòèëÿ åâèíèçäÿ îëàðêÿí ÿí áþéöê àðçó ìóí ñèçèíëÿ åâëÿíìÿê îëäóüóíó äèëÿ ýÿòèðìèøäèì. Èíäè ìÿí ùÿìèí àðçóìó áèð äàùà òÿêðàðëàìàã èñòÿéèðÿì. Ùÿëÿëèê ìÿíÿ ùÿð ùàíñû úàâàá âåðìÿéèí. Ìÿíè ñîíà ãÿäÿð äèíëÿéèí. Áó äÿãèãÿ ìÿí ñèçÿ òÿêëèôäÿ áóëóíìóðàì. Áåëÿ áèð øÿðàèòäÿ âÿ âàõòäà áóíó åòìÿê àíúàã êþíöë áóëàíäûðàðäû. Âàúèá îëàí îäóð êè, ñèçèí áèðúÿ êÿëìÿíèçëÿ ìÿíèì áÿõòèéàðëûüà ãîâóøàúàüûìû áèëÿñèíèç, ìÿíè þçöíöçÿ éàõûí äîñò âÿ éà ÿð êèìè ãÿáóë åòìÿyiíèçäÿí – áó, ñèçèí ñå÷èìèíèçÿ áàüëûäûð – àñûëû îëìàéàðàã, êþíëöì âÿ ùÿéàòûì áöòöíëöêëÿ ñèçÿ ìÿõñóñ îëà úàãäûð. Ìÿíÿ èíäè, áó äÿãèãÿ úàâàá âåðÿúÿéèíèçè óììóðàì, ÷öíêè áó ñþùáÿòèí áåëÿ áèð îðòàìäà áàø òóòìàñû ìöíàñèá äåéèë. Ïàðèñäÿ áèð àðàéà ýÿëÿðêÿí, ñèçèí ãÿðàðûíûçû ìÿíÿ èøàðÿòëÿ áèëäèðìÿyiíèç éåòÿðëè îëàúàã. Î âàõòà ãÿäÿð èñÿ ýÿëèí ñóñàã. Ðàçûñûíûçìû? Áöòöí áóíëàðû äåäèéè âàõòäà î, ãàäûíà íÿçÿð éåòèðìèðäè, ñàíêè, áó ñþçëÿð ãàðøûëàðûíäàêû çöëìÿò ýåúÿéÿ öíâàíëàíìûøäû. Ãàäûíûí äà ãóëàüû, ñàíêè, îíäà äåéèëäè, – ùàëñûç äàéàíûá éàðûäàëüûí, éàðûèòè áàõûøëàðûíû àé øÿôÿãëÿðèíäÿ éóéóíàí ýåíèø öôöãëÿðÿ äèêìèøäè. Áèð õåéëè áåëÿ, éàíàøû, ôèêèðëè âÿ ñóñãóí äàéàíäûëàð, áèð-áèðèíÿ òÿìàñëàðû äèðñÿêëÿðèéëÿ ýåð÷ÿêëÿøèðäè. 179
Àõûðäà ãàäûí ïû÷ûëòûéëà: – Öøöìÿéÿ áàøëàäûì, – äåéèá ÷àðïàéûéà ñàðû éþíÿëäè. Äöðóà äà îíóí àðäûíúà ýåòäè. Úÿñÿäèí, ùÿãèãÿòÿí, ãîõó âåðäèéèíè ñåçäèêäÿ, î, êðåñëîñóíó îíäàí àðàëàäû: îíñóç äà áó ãîõóéà áèð åëÿ äàâàì ýÿòèðÿí äåéèëäè. Äöðóà äåäè: – Ñÿùÿð îíó òàáóòà ãîéìàã ëàçûì ýÿëÿúÿê. – Ùÿ, ùÿ, ýþñòÿðèø âåðìèøÿì, ñÿùÿð ñààò ñÿêêèçäÿ õàððàò ýÿëÿúÿê. Êþêñ þòöðÿí Äöðóà: «Çàâàëëû!» äåäè. Ãàäûí äà àù ÷ÿêäè âÿ áó àüûð àùëà þçöíöí ìÿéóñëóüóíó, ìöòè ëèéèíè èôàäÿ åëÿäè. Îíëàð àðòûã ìåéèòÿ àç-àç íÿçÿð ñàëûðäûëàð. Þçëÿðè äÿ ýåú-òåç þëöìÿ ìÿùêóì îëàí áó àäàìëàð ãà÷ûëìàç ñîíëàðû èëÿ àðòûã áàðûøìûøäûëàð, ùàëáóêè áèð ãÿäÿð ÿââÿë éîõëóüà ìÿùêóìëóã ôèêðè îíëàðû äÿðèíäÿí ùÿéÿúàíëàíäûðûð âÿ òþâðäÿí ÷ûõàðûðäû. Ñÿññèç îòóðóá, éàõøû äöøìÿç äåéÿ, éóõóëàìàìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Ýåúÿíèí éàðûñû èëê ÿââÿë Äöðóàíû éóõó àïàðäû. Îéàíäûãäà ýþðäö êè, åëÿ õàíûì Ôîðåñòéå äÿ ìöðýöëÿéèð. Îíà ýþðÿ äÿ éåðèíè ðàùàòëà éàíäàí ñîíðà òÿêðàð ýþçëÿðèíè ãàïàäû âÿ äåéèíäè: – Ëÿíÿò øåéòàíà, ùåéèô äåéèëìè àäàìûí þç éàòàüû?! Òàããûëòûéà îéàíäû. Ýÿëÿí õÿñòÿ áàõûúûñû èäè. Ùàâà àðòûã òàìàì èøûãëàøìûøäû. Õàíûì Ôîðåñòéå äöç ãàðøûñûíäà îòóðìóøäó. Éàðûéóõóëó îëäóüó ö÷öí î äà þçöíö èëê àíäàí ÿëÿ àëà áèëìÿäè. Ðÿíýè íèñáÿòÿí ñîëüóí îëñà äà, ùÿìèøÿêè êèìè ñóéóøèðèí, úàíàëûúû âÿ òÿðàâÿòëè ýþðö íöðäö: ùÿòòà ýåúÿíè êðåñëîäà êå÷èðìÿñè äÿ îíóí ýþðêÿìèíäÿí áÿëëè îëìóðäó. Ìåéèòÿ íÿçÿð ñàëàí Äöðóà äèêñèíäè. – Áàõûí! Îíó ñàããàë áàñûá! – äåéÿ ÷ûüûðäû. Áó ÷öðöìÿéÿ áàøëàéàí ÷þùðÿíè áèð íå÷ÿ ñààò ÿðçèíäÿ áàñìûø ñàããàë äèðèëÿðèí ñèôÿòèíäÿ, îëñà-îëñà, áèð íå÷ÿ ýöíÿ ÷ûõà áèëÿðäè. Áóíà ýþðÿ äÿ ùÿð èêèñè þëö áèð âöúóääàêû áó ñîí ùÿéàò íèøà íÿñèíè àíëàøûëìàç âÿ äÿùøÿòëè ìþúöçÿ êèìè, éåíèäÿí äèðèëìÿ òÿùëöêÿñè ãÿäÿð ãîðõóíú âÿ èíñàíû àüëûíäàí åäÿí áèð àíîðìàë îëàé êèìè äÿðèí ÷àøãûíëûãëà ãàðøûëàäû. Ñààò îí áèðÿ ãÿäÿð èêèñè äÿ äèíúÿëäè. Ñîíðà Øàðëû òàáóòà ãîéäó ëàð, öðÿêëÿðè áèð éöíýöëëöê âÿ ðàùàòëûã òàïäû. Ãÿëéàíàëòû ñöôðÿñèíäÿ öçáÿöç îòóðìóøäóëàð, íÿ èñÿ õîø, êþíöëà÷àí áèð øåéäÿí ñþç åòìÿê 180
êå÷èðäè è÷ëÿðèíäÿí, ÷öíêè äàùà þëöì ôàêòû äÿãèãëÿøìèøäè âÿ îíëàð ùÿéàòëàðûíû íîðìàë àõàðà ãàéòàðìàãäàí þòðö òÿëÿñèðäèëÿð. Åâèí þíöíäÿêè äèððèêäÿ áèòÿí, ÷è÷ÿêëÿéÿí ãÿðÿíôèëèí ÿòðè éàç ìåùè íèí èëûã âÿ õîø ÿñèíòèëÿðè ñàéÿñèíäÿ à÷ûã ïÿíúÿðÿäÿí îòàüà äîëóðäó. Õàíûì Ôîðåñòéå Äöðóàéà áàüäà ýÿçèøìÿéè òÿêëèô åëÿäè. Éàøûë ÷ÿìÿíëèéèí ÷åâðÿñèíäÿ äîëàøäûãúà îíëàð ýåò-ýåäÿ èñèíÿí ùàâàäà àü øàì âÿ åâêàëèïò àüàúëàðûíûí ãîõóñóíó àøêàð ùèññ åäèðäèëÿð. Áàøûíû Äöðóàéà òÿðÿô òóòìàäàí, åéíèëÿ þòÿí ýåúÿ éóõàðû ìÿðòÿ áÿäÿ áó êèøèíèí îíóíëà äàíûøäûüû òÿðçäÿ, òàì ñÿëèñ úöìëÿëÿðëÿ âÿ ñÿñèíè íèñáÿòÿí ãûñàðàã, õàíûì Ôîðåñòéå ñþçÿ áàøëàäû: – Ãóëàã àñûí, ßçèç äîñò... ìÿí ñèçèí òÿêëèôèíèç öçÿðèíäÿ äöøöí äöì... Ìÿíäÿí ùÿð ùàíñû úàâàá àëìàäàí áóðàäàí ýåòìÿyiíèçÿ êþíëöì ðàçû äåéèë. ßñëèíäÿ, ìÿí ñèçÿ íÿ «ùÿ», íÿ äÿ «éîõ» úàâàáû âåðÿúÿéÿì. Áèð àç ýþçëÿéÿê, áèð-áèðèìèçè èíúÿëÿéÿê, éàõûíäàí òàíû éàã. Ñèç äÿ áóíó éàõøûúà ýþòöð-ãîé åäèí. ßýÿð áó, þòÿðè áèð ùèññ äèðñÿ, îíó úèääèéÿ àëìàéûí. Ìÿí áó áàðÿäÿ èíäè, éÿíè çàâàëëû Øàðë òîðïàüà òàïøûðûëìàäàí îíà ýþðÿ ñþç ñàëäûì êè, ñþéëÿäèêëÿðèíèçëÿ áàüëû ñèç êèìëÿ èø òóòàúàüûíûçû áèëÿñèíèç, ìÿíÿ à÷ûá äåäèéèíèç o áþéöê àðçóëàðëà þçöíöçÿ ÷îõ äà áþéöê òÿñÿëëè âåðìÿéÿñèíèç, ÷öíêè îëà áèëÿð êè, ìÿíè... îëäóüóì êèìè ãÿáóë åòìÿêäÿ, àíëàìàãäà ìöÿé éÿí ÷ÿòèíëèêëÿðëÿ öçëÿøÿñèíèç. Ìÿíè àíëàìàüà úÿùä åäèí. Ìÿíäÿí þòðö íèêàù – çÿíúèð éîõ, òÿðÿôäàøëûã äåìÿêäèð. Îäóð êè ìÿíÿ ùÿðÿ êÿòëÿðèìäÿ òàì ñÿðáÿñòëèê âåðìÿëè, îíëàðà äàèð, éÿíè ùàðàéà ýåäèá, ùàðàäàí ýÿëìÿéèìëÿ áàüëû ìÿíäÿí ùåñàáàò òÿëÿá åòìÿìÿëèñèíèç. Èçëÿíìÿyiìÿ, ãûñãàíúëûüà âÿ þéöä-íÿñèùÿòÿ çÿððÿúÿ äþçöìöì éîõ äóð. ßëáÿòòÿ, ìÿí äÿ þç íþâáÿìäÿ ñîéàäûíû äàøûéàúàüûì áèð èíñàíû þç äàâðàíûøëàðûìëà ëÿêÿëÿìÿéè, îíó ÷ûõûëìàç âÿ éà ýöëöíú äóðóìëàðà ñàëìàüû ìÿíëèéèìÿ éàðàøäûðìàðàì. Àììà î äà ìÿíèì ñèìàìäà þçöíöí öðêÿê âÿ ìöòè àðâàäûíû, éà äà ãóëëóã÷óñóíó äåéèë, ùÿð ìÿíàäà þçöéëÿ áÿðàáÿð ùöãóãëàðà ñàùèá òÿðÿôäàøûíû ýþðìÿëèäèð. Áó à÷ûãëàíàí øÿðòëÿð ñèçÿ ñîí äÿðÿúÿ úöðÿòëè ýÿëÿ áèëÿð, àììà îíëàðäàí èìòèíà åòìÿê êèìè áèð íèééÿòèì äÿ éîõäóð. Áàõ áåëÿ. Ñþéëÿäèêëÿðèìÿ áóíëàðû äà ÿëàâÿ åòìÿê èñòÿéèðÿì: ìÿíÿ èíäè úàâàá âåðìÿéèí, ÷öíêè áó, ùÿì éåðñèç, ùÿì äÿ ýÿðÿêñèç îëà áèëÿð. Ñèçèíëÿ éåíÿ ýþðöøÿúÿê, îëà áèëñèí, áó ìþâçóéà áèð äàùà ãàéûäàúà üûã. Èíäè èñÿ òÿêáàøûíà ýÿçèøèí. Ìÿí îíóí éàíûíà ýåäèðÿì. Àõøàì ýþðöøÿðèê. 181
Ãàäûíûí ÿëèíè óçóí-óçàäû äîäàãëàðûíäàí àéûðìàéàí Äöðóà ñîíðà áèðúÿ êÿëìÿ äÿ êÿñìÿäÿí îíäàí óçàãëàøäû. Àõøàì÷àüû, ñöôðÿ àðõàñûíäà áèð àðàéà ýÿëäèëÿð. Ùÿð èêèñè éîðüóí äöøìöøäö âÿ áóíà ýþðÿ äÿ áàúàðäûãúà òåç þç îòàãëàðûíà ÷ÿêèëìÿéÿ òÿëÿñèðäèëÿð. Ñÿùÿðèñè ýöí Øàðë Ôîðåñòéå ùÿð ùàíñû äÿáäÿáÿäÿí óçàã øÿðàèò äÿ Êàíí ìÿçàðëûüûíäà òîðïàüà òàïøûðûëäû. Æîðæ Äöðóà ñààò èêèíèí éàðûñûíäà ïî÷ò ãàòàðûéëà éîëà ÷ûõìàüû ãÿò åëÿäè. Õàíûì Ôîðåñòéå îíó âàüçàëäà éîëà ñàëäû. Ãàòàðû ýþçëÿéÿðêÿí îíëàð àðõàéûíëûãëà ïåððîíäà ýÿçèøèð âÿ êÿíàð ìþâçóëàðäà ñþùáÿòëÿ øèðäèëÿð. Áàðìàãëà ñàéûëàúàã ãÿäÿð, éÿíè áåø âàãîíäàí èáàðÿò ïî÷ò ãàòàðû ýÿëäè. Âàãîíäà éåðèíè òóòàíäàí ñîíðà Äöðóà, õàíûì Ôîðåñòéå èëÿ äàùà áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ òÿêáÿòÿê ãàëìàã ö÷öí ïëàòôîðìàéà åíäè. Áó ãàäûíû òÿðê åòìÿê äóéüóñóíóí òÿñèðèéëÿ è÷èíè äþçöëìÿç ãöññÿ âÿ êÿäÿð áóëóäó áöðöäö, ñàíêè, èíäè îíëàð ùÿìèøÿëèê àéðûëûðäûëàð. Áèð äÿí êîíäóêòîðóí ñÿñè åøèäèëäè: – Ìàðñåë–Ëèîí–Ïàðèñ èñòèãàìÿòèíäÿ ýåäÿíëÿð þç éåðëÿðèíè òóò ñóíëàð! Âàãîíà äþíìÿéÿ ìÿúáóð îëàí Äöðóà ãàäûíà áèð-èêè êÿëìÿ äåìÿê ö÷öí ïÿíúÿðÿäÿí áîéëàíäû. Ïàðîâîç ôèò âåðäè âÿ ãàòàð àüûðàüûð ùÿðÿêÿòÿ ýÿëäè. Áàøûíû ïÿíúÿðÿäÿí äûøàðû ÷ûõàðàí Äöðóà, õàíûì Ôîðåñòéåíè ñöçöðäö: ïåððîíäà ùÿðÿêÿòñèç äóðàí ãàäûí îíó áàõûøëàðûéëà éîëà ñàëìàãäà èäè. Ãàäûí ýþçäÿí èòìÿéÿ áàøëàéàíäà Äöðóà ùÿð èêè ÿëèíè äîäàãëàðûíà àïàðìàãëà îíà ùàâà þïöøö éîëëàäû. Ìàäëåíà äà îíà åéíè æåñòëÿ úàâàá âåðäè, àììà îíóí þïöøö äàùà ùÿéàëû âÿ öðêÿê îëäóüó ö÷öí ýöúëÿ ñåçèëäè.
182
ÈKÈÍÚÈ ÙÈÑÑß
I Æîðæ Äöðóà éåíÿ ÿââÿëêè éàøàì òÿðçèíÿ ãàéûòìûøäû. Êîíñòàíòè íîïîë êö÷ÿñèíäÿêè áèíàíûí áèðèíúè ãàòûíäàêû î õûðäà ìÿíçèëäÿ ìÿñ êóíëàøìûøäû. Ùÿéàòûíäà áàø âåðÿúÿê êþêëö äÿéèøèêëèéèí èíòèçàðûíäà îëäóüóíäàí þçöíö úèääè àïàðûðäû. Ùÿòòà õàíûì äå Ìàðåë èëÿ òÿìàñ ëàðûíäà äà þçöíö òîõ òóòóð, ñàíêè, áóíóíëà þçöíö ýèðÿúÿéè íèêàùäà ÿð ðîëóíà ùàçûðëàéûðäû. Ìöíàñèáÿòëÿðèíäÿêè áó ùÿäñèç àáûð-ùÿéàäàí úûðíàéàí ìÿøóãÿñè èñÿ òåç-òåç óüóíóá ýåäèð âÿ òÿêðàðëàéûðäû: – Ñÿí ÿðèìäÿí äÿ ãóðó ãàáûðüà èìèøñÿí. Îíó ñÿíÿ äÿéèøìÿéèìÿ íÿ ýÿðÿê âàðäû?! Õàíûì Ôîðåñòéå ùÿëÿ äÿ ýåðè äþíìÿìèøäè. Êàííäà ëÿíýèéèðäè. Éàçäûüû ìÿêòóáäà àïðåëèí ÿââÿëëÿðèíäÿí åðêÿí äþíìÿéÿúÿéèíè áèëäèðñÿ äÿ, àéðûëàíäà åòäèêëÿðè ñþùáÿòèí öçÿðèíäÿí ñöêóòëà êå÷ìèøäè. Äöðóà èñÿ îíó ýþçëÿìÿéèíäÿ èäè. Ãàäûíûí òÿðÿääöäÿ ãàïûëàúàüû òÿãäèðäÿ î, ùÿð éîëà ÿë àòìàüû âÿ íÿ îëóðñà îëñóí, îíóíëà åâëÿíìÿéè ãÿò åëÿìèøäè, ÷öíêè î, þç áÿõòèíÿ, öðÿêëÿðè ôÿòùåòìÿ ýöúöíÿ èíàíûðäû, âàðëûüûíäàêû àíëàøûëìàç âÿ ãàðøûñûàëûíìàç ãöââÿíèí þíöíäÿ ùå÷ áèð ãàäûíûí äàéàíà áèëìÿéÿúÿéèíäÿí òàì àðõàéûí èäè. Àëäûüû ãûñà ìÿêòóá ùÿëëåäèúè ìÿãàìûí ëàï ÿë÷àòàí îëäóüóíó áèëäèðäè îíà: «Ïàðèñäÿéÿì. Ìÿíÿ áàø ÷ÿêèí. Ìàäëåíà Ôîðåñòéå».
Áàøãà ùå÷ íÿ. Áó ìÿêòóá ñÿùÿð ñààò äîããóç ïî÷òóéëà îíà ÷àòäûðûëìûøäû. Ñààò ö÷äÿ î, ãàäûíûí ìÿíçèëèíäÿéäè. Îíó ýþðÿí ãàäûí öçöíäÿ ùÿìèøÿêè õîø âÿ ñÿìèìè òÿáÿññöìëÿ ùÿð èêè ÿëèíè Æîðæà óçàòäû. Ñîíðàêû áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ ÿðçèíäÿ îíëàð ýþç-ýþçÿ áàõûøäûëàð. Ãàäûí: – Ìÿíèì ö÷öí åëÿ àüûð äóðóìäà íåúÿ äÿ äàäûìà éåòèøäèíèç! – äåéÿ ïû÷ûëäàäû. 183
Úàâàá âåðäè: – Ìÿíÿ íÿ ÿìð åòñÿéäèíèç, îíó úàíëà-áàøëà éåðèíÿ éåòèðÿðäèì. Îòóðäóëàð. Ãàäûí éåíèëèêëÿð áàðÿäÿ, Âàëòåðëÿð àèëÿñè, ãÿçåò âÿ îíóí ÿìÿêäàøëàðû èëÿ áàüëû ñóàëëàð âåðäè. Òåç-òåç ãÿçåò áàðÿäÿ äöøöíäöéöíö áÿëëè åäÿí ãàäûí åòèðàôà ìÿúáóð îëäó: – Ùÿéàòûìäà ãÿçåòèí éåðè ÷îõ ýþðöíöðäö, ÷îõ. Àðòûã ðóùÿí æóðíàëèñò îëìóøàì ìÿí. Íÿ äöøöíöðñöíöç äöøöíöí, áó èøÿ êþíöë äÿí áàüëàíìûøàì. Ãàäûí ñóñäó. ßââÿëúÿäÿí ùàäèñÿëÿðè þç àõàðûíà áóðàõìàã èñòÿ äèéè ùàëäà, ãàäûíûí òÿáÿññöìöíäÿ, ñÿñèíäÿ âÿ ñþçëÿðèíäÿ ìöÿééÿí åéùàìëàð äóéàí Äöðóà áó ôèêðèíäÿí äàøûíàñû îëäó. Òóòóëà-òóòóëà î: – Ëàï éàõøû!.. Áÿëêÿ, ñèç... áÿëêÿ, ñèç èíäè åéíè èøëÿ... Äöðóà ñîéàäû èëÿ... ìÿøüóë îëàñûíûç? – äåäè. Õàíûì Ôîðåñòéå ãÿôèë úèääèëÿøäè, ÿëèíè êèøèíèí ÷èéíèíÿ ãîéàðàã ñàêèò òîíëà: – Ùÿëÿëèê áó áàðÿäÿ äàíûøìàéàã, – äåäè. Àììà òÿêëèôèíèí ãÿáóë îëóíäóüóíó ñåçÿí Äöðóà ãàäûíûí ãàðøû ñûíäà äèç ÷þêäö. Îíóí ÿëëÿðèíè ÷ûëüûíëûãëà þïÿðÿê òÿêðàðëàäû: – Òÿøÿêêöðëÿð, òÿøÿêêöðëÿð! Àù, ñèçè íåúÿ äÿ ñåâèðÿì! Ãàäûí éåðèíäÿí ãàëõäû. Àéàüà äóðàí êèøè îíóí ÷þùðÿñèíèí íåúÿ àüàðäûüûíûí ôÿðãèíÿ âàðäû. Ùÿìèí àíäà áó ãàäûíûí îíó ÷îõäàí áÿéÿíäèéèíè àíëàäû. Èíäè öç-öçÿ äóðìóøäóëàð. Áóíäàí éàðàðëàíàí Äöðóà ãàäûíû þçöíÿ ñàðû ÷ÿêèá óçóí, ñàéüû äîëó áèð çÿðèôëèêëÿ îíóí àëíûíäàí þïäö. Êèøèíèí àüóøóíäàí ñûéðûëàí ãàäûí äåäè: – Áóðà áàõûí, äîñòóì: ìÿí ùÿëÿ ùÿð ùàíñû ãÿðàðà ýÿëìÿìèøÿì, àììà òÿêëèôèíèçÿ ðàçûëûã âåðÿúÿéèì äÿ èñòèñíà äåéèëäèð. Ñàäÿúÿ, ñèçÿ «ùÿ» äåéÿíÿ ãÿäÿð áóíó ìÿùðÿì áèð ñèðð êèìè ãîðóéàúàüûíûçû ìÿíÿ âÿä åòìÿëèñèíèç. Êèøè àíä è÷äè. Ìÿíçèëäÿí ÷ûõàíäà þçöíö ýþéöí éåääèíúè ãàòûíäà ùèññ åäèðäè. Ùÿìèí ýöíäÿí áàøëàéàðàã, î, áó ãàäûíëà ñþùáÿòëÿðèíäÿ þçö íö ñÿáèðëè àïàðûð âÿ îíäàí ùÿð ùàíñû äÿãèã úàâàá àëìàüà úàí àòìûðäû, ÷öíêè âàõòàøûðû «Áó, ýÿëÿúÿéèí ìÿñÿëÿñèäèð» ôèêðèíè èíàìëà ñÿñëÿíäèðÿí áó õàíûìûí îðòàã éàøàìëàðûéëà áàüëû ïëàíëàðûíäà ôîðìàë ðàçûëûãäàí ÿëàâÿ, äàùà þíÿìëè âÿ äàùà ìÿùðÿì ìÿñÿëÿëÿðÿ éåð âåð äèéèíè ñåçìÿê ÷ÿòèí äåéèëäè. 184
Þçöíö èøÿ-ýöúÿ âåðÿí Äöðóà òîé ýöíöíÿ ãÿäÿð áèð àç ïóë òîï ëàéà áèëìÿê ö÷öí õÿðúëÿðèíè àçàëòìûøäû âÿ ìöÿééÿí ìÿíàäà îíóí èíäèêè ãÿíàÿòúèëëèéè äàùà þíúÿêè áÿäõÿðúëèéèíÿ òÿí áÿðàáÿð èäè. Éàéûí àðäûíúà ïàéûç ýÿëèá-êå÷äè. Îíëàð àðà-ñûðà ýþðöøäöêëÿðèí äÿí âÿ î àðà åùòèéàòëû äàâðàíäûãëàðûíäàí éàõûíëûãëàðûíäàí áèð êèìñÿ øöáùÿëÿíìÿìèøäè. Áèð àõøàì îíóí äöç ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõàí Ìàäëåíà äåäè: – Áó îðòàã ìÿãñÿäèìèçëÿ áàüëû õàíûì äå Ìàðåëÿ áèð øåé äåìÿ ìèñèíèç êè? – Õåéð, ÿçèçèì. Ýèçëè ñàõëàìàüû âÿä åòäèéèì áó ñèððèìèçäÿí ùå÷ êÿñèí õÿáÿðè éîõäóð. – Åëÿ èñÿ áó ñèððè àðòûã îíà à÷à áèëÿðñèíèç. Ìÿí èñÿ Âàëòåðëÿðÿ äåéÿúÿéÿì. Ùÿì äÿ áó ùÿôòÿ. Äàíûøäûã? Äöðóà ïþðòäö: – Ùÿ, ýöíö ñàáàù. Ñàíêè, îíóí ãûçàðäûüûíû ýþðìÿäèéèíè ýþñòÿðìÿê ö÷öí áàõûøëàðûíû éàíà ÷åâèðÿí ãàäûí äåäè: – ßýÿð èñòÿñÿíèç, áèç ìàéûí ÿââÿëèíäÿ åâëÿíÿ áèëÿðèê. Áó, éåòÿ ðèíúÿ óéüóí îëàðäû. – Ùÿð òÿêëèôèíèçÿ, ùÿì äÿ ñåâèíúÿê ðàçûéàì. – Áóíóí ìàéûí îíóíäà, øÿíáÿ ýöíö îëìàñûíû ÷îõ àðçóëàéûðàì. Ùÿìèí ýöí ùÿì äÿ ìÿíèì àä ýöíöìäöð àõû. – Ìàéûí îíó îëñóí. ×îõ ÿëà. – Ñèçèí àòà-àíàíûç Ðóàíûí éàõûíëûüûíäà éàøàéûðëàð, åëÿìè? Õàòûð ëàäûüûìà ýþðÿ, ìÿíÿ áåëÿ äåìèøäèíèç. – Ùÿ, Ðóàíûí éàõûíëûüûíäàêû Êàíòëåäÿ. – Íÿ èëÿ ìÿøüóë îëóðëàð? – Îíëàð... õûðäà ðàíòéåäèðëÿð1 – À! Îíëàðëà òàíûø îëìàã èñòÿðäèì. Õåéëè õÿúàëÿòÿ ãàïûëàí Äöðóà äþéöêäö: – Àììà... ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè, îíëàð... Àììà ñîíðà îëàí úÿñàðÿòèíè òîïëàäû âÿ ãÿòèééÿòëÿ äåäè: – ßçèçèì! ßñëÿí êÿíäëè îëàí âÿ áèð éåìÿêõàíà èøëÿäÿí âàëè äåéíëÿðèì ìÿíèì òÿùñèë àëìàüûì ö÷öí äÿðèäÿí-ãàáûãäàí ÷ûõûáëàð. 1 Ðàíòéå – ìöëêèééÿòèíè âÿ éà òîðïàüûíû êèðàéÿ, ãèéìÿòëè êàüûçëàðûíû âÿ éà ïóëóíó èñÿ ñÿëÿì âåðìÿêëÿ, áóíëàðäàí ÿëäÿ åäèëÿí ýÿëèðëÿ þç äîëàíûøûüûíû òÿìèí åäÿí èíñàíëàð
185
Îíëàðà ýþðÿ õÿúàëÿò ÷ÿêìÿñÿì äÿ, ãîðõóðàì êè, áèðäÿí îíëàðûí... ñàäÿëèéèíäÿí... âÿ éà... êþíòþéëöéöíäÿí... ñèç èêðàù ùèññè äóéàðñûíûç. Ãàäûí âàëåùåäèúè áèð òÿáÿññöì ñÿðýèëÿäè, áöòöí ÷þùðÿñè çÿðèôëèê âÿ õåéèðõàùëûã íóðóíà áöðöíäö: – Ùå÷ äÿ éîõ. Ìÿí îíëàðû ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ ñåâÿúÿéÿì. Ùþêìÿí îíëàðà áàø ÷ÿêìÿëèéèê. Áó áÿðÿäÿ ñèçèíëÿ äàùà ñîíðà äàíûøàðûã. Ìÿíèì àòà-àíàì äà ñàäÿ èíñàíëàð èäè... Èíäè ùÿéàòäà äåéèëëÿð. Áó äöíéàäà èñÿ ñèçäÿí áàøãà... áèð êèìñÿì éîõäóð, – äåéÿ î, ÿëèíè êèøèéÿ óçàòäû. Ãàäûí ùÿéÿúàíëàíìûø, òÿñèðëÿíìèø âÿ éóìøàëìûøäû: èíäèéÿäÿê ùå÷ áèð ãàäûí îíà áåëÿ õîø ùèññëÿð àøûëàéà áèëìÿìèøäè. Î äåäè: – Ìÿí áÿçè øåéëÿð áàðÿäÿ äÿ äöøöíìöøÿì, àììà îíëàðû à÷ûã ëàìàã õåéëè ÷ÿòèí îëàúàã. Êèøè ñîðóøäó: – Ìÿñÿëÿí, íÿ? – Áèëèðñèíèçìè, ÿçèçèì, ùÿð áèð ãàäûí õåéëàüû êèìè ìÿíèì äÿ þçö ìÿ ýþðÿ... çÿèô éåðëÿðèì, ãÿðèáÿ þçÿëëèêëÿðèì âàð, ýþçãàìàøäûðàí âÿ ãóëàüà õîø ýÿëÿí ùÿð øåéÿ áàéûëûðàì. Áèð êöáàð ñîéàäû äàøûìàã ìÿíè õåéëè áÿõòÿâÿð åäÿðäè. Íèêàùûìûç ÿðÿôÿñèíäÿ ñèç êöáàð îëìàüà... êöáàð áèðèñèíÿ ÷åâðèëìÿéÿ íåúÿ áàõûðñûíûç? Áó ñÿôÿð ãàäûíû õÿúàëÿò áàñäû âÿ î, éåðñèç áèð øåé åäèáìèø êèìè ïþðòäö. Äöðóà ñàäÿäèëëèêëÿ äåäè: – Þçöì äÿ áó áàðÿäÿ äöøöíìöøÿì. Àììà ìÿí áèëÿíè, áó, ÷îõ äà àñàí áèð èø äåéèë. – Íèéÿ êè? Êèøèíè ýöëìÿê òóòäó: – Ýöëöíú îëìàãäàí ÷ÿêèíèðÿì. Ãàäûí ÷èéèíëÿðèíè äàðòäû: – Íÿ äàíûøûðñûíûç ñèç?! Ùàìû áåëÿ åëÿéèð âÿ ùå÷ êèì ýöëöø ùÿäÿôè îëìóð. Ñîéàäûíûçû èêè ùèññÿéÿ àéûðûí, îëñóí: «Äö Ðóà»*. ßëà ñÿñëÿíèð. Êèøè áó èøëÿðèí ñÿððàôû êèìè åòèðàç åëÿäè: – Éîõ, ùå÷ éàõøû äöøìöð. Áó, ùÿäñèç ñàäÿ, ñöðòöëìöø âÿ ùàìûíûí ÿë àòäûüû éîëäóð. ßââÿë ìÿí ÿäÿáè òÿõÿëëöñ êèìè äîüìà êÿíäèìèçèí àäûíû ñå÷ìÿê, ñîíðàäàí îíó þç ñîéàäûìà áèðëÿøäèðìÿê, éàëíûç áóíäàí ñîíðà, ñèç äåéÿí êèìè, îíó èêè éåðÿ ïàð÷àëàìàã èñòÿéèðäèì. Ãàäûí õÿáÿð àëäû: – Êÿíäèíèçèí àäû Êàíòëåäèð? 186
– Ùÿ. Ãàäûí ôèêðÿ ýåòäè. – Éîõ. Î ñîíëóã õîøóìà ýÿëìèð. Ãóëàã àñûí, áÿëêÿ, áó... Êàíòëå êÿëìÿñèíè éöíýöëâàðè äÿéèøäèðÿê, ùÿ? Õàíûì Ôîðåñòéå ìàñàäàêû ãÿëÿìè ýþòöðöá, àëò-àëòà úöðáÿúöð ñîé àäëàð éàçìàüà âÿ îíëàðû ýþçäÿí êå÷èðìÿéÿ áàøëàäû. Ãÿôèëäÿí ÷ûüûðäû: – Òàïäûì, áèð áàõûí, áóðà áàõûí! – äåéÿ «Õàíûì Äöðóà äå Êàí òåë» ñîéàäû éàçûëìûø âÿðÿãè îíà óçàòäû. Áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ äöøöíÿí êèøè úèääè øÿêèëäÿ: – Ùÿ, áàõ, áó, ÷îõ óüóðëóäóð, – äåäè. – Äöðóà äå Êàíòåë. Äöðóà äå Êàíòåë, õàíûì Äöðóà äå Êàíòåë. Ìèñèëñèçäèð! Ìèñèëñèçäèð! – äåéÿ õàíûì Ôîðåñòéå ùåéðàíëûãëà òÿêðàðëàéûðäû. Ñîíðà î, þçöíÿ èíàì ùèññèéëÿ ñþçöíöí àðäûíû ýÿòèðäè: – Ùàìûíûí áóíà íåúÿ àäè éàíàøàúàüûíû þçöíöç äÿ ýþðÿúÿêñèíèç. Àììà âàõò èòèðìÿê îëìàç, éîõñà ñîíðà ýåú îëàð. Ñàáàùäàí þç éàçû ëàðûíûçû «Äöðóà äå Êàíòåë», ãûñà ãåéäëÿðèíèçè èñÿ ñàäÿúÿ, «Äöðóà» èìçàñûéëà ÷àï åòäèðèí. Æóðíàëèñòëÿð àðàñûíäà áó, àäè ùàëäûð âÿ éåíè èìçàíûç ùå÷ êèìè ùåéðÿòëÿíäèðìÿéÿúÿê. Òîéóìóç ÿðÿôÿñèíäÿ äàùà íÿéè èñÿ äÿéèøÿð âÿ äîñò-òàíûøà äåéÿðèê êè, èíäèéÿúÿí ñèç ñàäÿëþâùëöê åäèá áó «äö» øÿêèë÷èñèíäÿí èìòèíà åëÿìèøäèíèç âÿ òóòäóüóíóç ìþâ ãå ñèçè áóíà ìÿúáóð åäèðìèø. Éà äà êè ùå÷ êèìÿ ùå÷ íÿéè èçàù åëÿ ìÿðèê. Àòàíûçûí àäû íåúÿäèð? – Àëåêñàíäð. Áó ñþçöí ñÿñëÿíèøèíÿ äèããÿò éåòèðÿí ãàäûí îíó áèð íå÷ÿ êÿðÿ òÿêðàðëàäû: – Àëåêñàíäð. Àëåêñàíäð. Ñîíðà áèð àü âÿðÿã ýþòöðöá áóíëàðû éàçäû: «Úÿíàá Àëåêñàíäð Äö Ðuà äå Êàíòåë âÿ õàíûìû ñèçè þç îüóëëàðû Æîðæ Äö Ðóà äå Êàíòåë èëÿ õàíûì Ìàäëåíà Ôîðåñòéåíèí íèêàù ìÿðà ñèìèíÿ äÿâÿò åòìÿêäÿí øÿðÿô äóéóðëàð». Éàçûëû êàüûçû áèð ãÿäÿð àðàëûäàí ñöçÿí âÿ áóíäàí ðàçû ãàëàí ãàäûí äåäè: – Éåòÿðëè áàúàðûüà ñàùèá îëàíäàí ñîíðà èñòÿíèëÿí øåéÿ íàèë îëìàã ìöìêöíäöð. Ãàïûäàí ÷ûõàíäà þçöíöí áóíäàí áåëÿ «Äö Ðóà» âÿ éà «Äö Ðóà äå Êàíòåë» ÷àüûðûëàúàüûíû ãÿòè ãÿðàðëàøäûðàí êèøè þç ýþçöíäÿ óúàëäûüûíûí ôÿðãèíäÿéäè. Éåðèøè úàâàíëàðûíêû êèìè øóõ èäè, áàøûíû äèê 187
òóòóðäó, áûüëàðûíûí óúëàðûíû ùÿìèøÿêèíÿ íèñáÿòÿí äàùà äà øåøÿëÿ ìèøäè – îíóí òÿñÿââöðëÿðèíÿ ýþðÿ, çàäÿýàí áèðèñè ìÿùç áåëÿ îëìà ëûéäû. Êåôè åëÿ êþê èäè êè, ãàðøûñûíà ÷ûõàí èëê àäàìà þçöíö òÿãäèì åëÿìÿê èñòÿéèðäè: – Ìÿí Äö Ðóà äå Êàíòåëÿì. Àììà ìÿíçèëèíÿ äþíöíúÿ õàíûì äå Ìàðåë áàðÿäÿ òÿëàøëû ôèêèð ëÿðÿ äàëäû âÿ ëÿíýèìÿäÿí îòóðóá éàçäûüû ìÿêòóáëà îíó ýöíö ñàáàù ö÷öí ýþðöøÿ ÷àüûðäû. Áóíóí àðäûíúà î, ùÿð øåéÿ öçäÿí éàíàøìàñûíà èìêàí âåðÿí âÿ àíàäàíýÿëìÿ ñÿùëÿíêàðëûüûéëà áóíà äà ÿëèíè éåëëÿäè âÿ îòóðóá äþâëÿò áöäúÿñèíÿ éåòÿðëè âÿñàèò éûüûìû ö÷öí òÿêëèô åëÿäèéè éåíè âåðýè äÿðÿúÿëÿðè áàðÿäÿ ìÿãàëÿíè áþéöê ùÿâÿñëÿ éàçìàüà ýèðèøäè. Ñîéàäûíäà çàäÿýÿí ìÿíøÿéèíè ýþñòÿðÿí øÿêèë÷è ö÷öí âÿòÿí äàøëàðäàí èëäÿ éöç ôðàíê, áàðîíäàí òóòìóø êíéàçà ãÿäÿð òèòóë ñàùèáëÿðèíäÿí èñÿ áåø éöç èëÿ ìèí ôðàíê àðàñûíäà äÿéèøÿí ìÿáëÿü òóòóëìàñûíû òÿêëèô åäèðäè. Èìçàñûíû áåëÿ ãîéäó: «Ä. äå Êàíòåë». Ñÿùÿðèñè ýöí ìÿøóãÿñèíäÿí àëäûüû «ìàâè âÿðÿã»äÿí þéðÿíäè êè, ãàäûí ñààò áèðäÿ îíà áàø ÷ÿêÿúÿê. Îíóí éîëóíó ýþçëÿéÿí Äöðóà áèð àç ùÿéÿúàíëû èäè: áèðáàøà ìÿòëÿáÿ êå÷ìÿéè, ùÿð øåéè îíóí îâúóíà ãîéìàüû äöøöíìöøäö. Ñîíðàäàí, éÿíè êÿñêèí ñàðñûíòû õÿôèôëÿéÿíäÿ èñÿ þçöíöí þìöðáèëëàù ñóáàé ãàëà áèëìÿéÿúÿéèíè èíàíäûðûúû äÿëèëëÿðëÿ îðòàéà ãîéàúàãäû. Ùÿì äÿ êè ÿýÿð úÿíàá äå Ìàðåë î áèðè äöíéàéà éîëëàíìàüà ùå÷ úöð ùàçûðëàøìûðñà, îíäà Äöðóàíûí äà þç ãàíóíè ùÿéàò éîëäàøûíà ãîâóøìàã áàðÿäÿ äöøöíìÿñè ãÿáàùÿò ñàéûëìàçäû. Àììà ùÿð íåúÿ îëñà, ùàëû þçöíäÿ äåéèëäè. Ãàïûíûí çÿíýè ÷àëû íàíäà öðÿéè ãÿôÿñäÿêè ãóø òÿêi ÷ûðïûíûðäû. Ãàäûí îíóí áîéíóíà ñàðûëäû: – Ñàëàì, ßçèç äîñò! Êèøèíèí ãóúàãëàøìàñûíäàêû ñîéóãëóã õàíûì äå Ìàðåëèí ýþçöí äÿí éàéûíìàäû. Îíó äèããÿòëÿ ñöçÿí ãàäûí ñîðóøäó: – Íÿ îëóá ñÿíÿ? Äöðóà: – ßéëÿø, – äåäè. – Úèääè áèð ñþùáÿò âàð. Øëéàïàñûíû ÷ûõàðìàéàí âÿ òöëöíö ãàëäûðìàãëà êèôàéÿòëÿíÿí õàíûì äå Ìàðåë èíòèçàð è÷èíäÿ ÿéëÿøäè. 188
Äöðóà áàõûøëàðûíû éåðäÿí ãàëäûðìûð, ôèêèðëÿðèíè áèð éåðÿ úÿìëÿø äèðèðäè. Òÿìêèíëÿ ñþçÿ áàøëàäû: – ßçèçèì, ñÿíÿ âåðÿúÿéèì áó õÿáÿð, ÿñëèíäÿ, ìÿíè äÿ ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ ùÿéÿúàíëàíäûðûð, êÿäÿðëÿíäèðèð âÿ òÿáäÿí ÷ûõàðûð. Ñÿíè äÿëè êèìè áöòöí âàðëûüûìëà ñåâäèéèì ö÷öí áó õÿáÿðèí þçöíäÿí ÷îõ îíóí ñÿíÿ áÿõø åäÿúÿéè àüðû-àúû ìÿíè ìÿéóñ åäèð. Õàíûì äå Ìàðåëèí ðÿíýè àâàçûäû, ÿëè-àéàüû ÿñìÿéÿ áàøëàäû. Ïû÷ûë äàäû: – Íÿ îëóá àõû? Ùàéäû, äå! Öçöíÿ âÿ ñÿñèíÿ ãöññÿëè èôàäÿ âåðÿí êèøè åøèäÿí ö÷öí íàõîø, ñþéëÿéÿí ö÷öí èñÿ õîø ñàéûëàúàã õÿáÿðè áèð ùÿìëÿäÿ äèëèíÿ ýÿòèðäè: – Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè, ìÿí åâëÿíèðÿì. Ãàäûíûí ñèíÿñèíäÿí àüðû-àúû äîëó áèð àù ãîïäó – àäÿòÿí, áàéûë ìà þíúÿñè ãàäûíëàð áåëÿ åäèðëÿð: ñàíêè, îíóí ùàâàñû ÷àòìûðäû âÿ äèëè-àüçû ñþç òóòìàãäà àúèç èäè. Ãàäûíûí ñóñìàñûíû ôöðñÿò ñàéàí êèøè ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Áó ãÿðàðà ýÿëìÿçäÿí þíúÿ ùàíñû ìÿøÿããÿòëÿðÿ ãàòëàíäûüûìû ñÿí ùå÷ àüëûíà äà ýÿòèðìÿçñÿí. Àììà ùÿéàòäà ìÿíèì íÿ áèð ìþâ ãåéèì, íÿ äÿ ïóëóì âàð. Éàëãûç áàøûìà Ïàðèñäÿ èòèá-áàòìàãäàéàì. Þç ìÿñëÿùÿòëÿðèéëÿ äàèì éàíûìäà îëàí, ìÿíÿ àðõà-ùÿéàí ÷ûõàí, éåðè ýÿëÿíäÿ òÿñêèíëèê âåðÿí áèð èíñàíà åùòèéàúû äóéóðàì. Îäóð êè þçöìÿ áèð ùÿéàò éîëäàøû àðàéûá-àõòàðäûì âÿ îíó tapdûì! Ãàäûíäàí ãÿçÿá, òÿùãèð âÿ ñÿðòëèê äîëó áèð úàâàá ýþçëÿéÿí êèøè îíà ôèêðèíè à÷ûãëàìàã èìêàíû âåðìÿê ö÷öí ñóñäó. ßëèíè öðÿéèíèí áàøûíà ãîéàí ãàäûí, ñàíêè, áó éîëëà ãÿëáèíèí ÷ûð ïûíòûëàðûíû ñàõëàìàüà ÷àëûøûðäû. ßââÿëêè êèìè àüûð-àüûð âÿ ôàñèëÿëÿðëÿ íÿôÿñ àëûðäû, áó ñÿáÿáäÿí êþêñö äàü êèìè ãàëõûá-åíèð, áàøû èñÿ îðàáóðà éûðüàëàíûðäû. Êèøè îíóí êðåñëîíóí ñþéêÿíÿúÿéèíäÿ îëàí ÿëèíäÿí òóòñà äà, ãàäûí ñÿðò øÿêèëäÿ ÿëèíè ýåðè ÷ÿêäè âÿ ÷àøãûí ùàëäà: «Àù, èëàùè!» – äåäè. Ãàäûíûí ãàðøûñûíäà äèç ÷þêñÿ äÿ, êèøè îíà òîõóíìàüà úÿùä åëÿìèðäè: ãàäûíûí ñóñìàñû îíóí ùÿð ùàíñû êîð-êîáóä ùÿðÿêÿòèíäÿí äàùà áåòÿð äÿðÿúÿäÿ êèøèíè ãîðõóäóðäó. Î ìûçûëäàíäû: – Êëî, ìÿíèì êþðïÿ Êëîì, þçöíö ìÿíèì éåðèìÿ ãîé, ìÿíè àíëàìàüà ÷àëûø. ßýÿð ñÿíèíëÿ åâëÿíÿ áèëñÿéäèì, àù, íåúÿ äÿ ìÿñóä îëàðäûì ìÿí! Àììà ñÿí ÿðäÿñÿí. Îíäà ùàíñû ÷ûõûø éîëóì ãàëûð? 189
Þçöí áèð äöøöí, þçöí äöøöí äÿ! Àõû úÿìèééÿòäÿ ìþâãå ñàùèáè îëìà üûìäàí þòðö ìÿí äÿ àèëÿìè ãóðìàëûéàì. È÷èìäÿí êå÷ÿíëÿðè ùàðàäàí áèëÿñÿí?! Âàõò îëóá êè, ñÿíèí ÿðèíè þëäöðìÿê äÿ ýÿëèá àüëûìà... Îíóí éóìøàã, ùèéëÿýÿð âÿ òèëñèìëÿéèúè ñÿñè ÿñë ìóñèãè êèìè ãóëàüû îõøàéûðäû. Ãàäûíûí äîíóã ýþçëÿðèíèí êÿíàðëàðûíäà ýþðöíÿí áèð úöò ýþç éàøû éàíàãëàðûéëà öçöàøàüû äûüûðëàíàí êèìè êèðïèêëÿðèíäÿ éåíèëÿðè ïåéäà îëäó. Êèøè ïû÷ûëäàäû: – Àüëàìà, Êëî, éàëâàðûðàì ñÿíÿ, àüëàìà! Éîõñà áóíà öðÿéèì òàá ýÿòèðìÿéÿúÿê. Ãöðóðóíà âÿ øÿõñè ëÿéàãÿò ùèññèíÿ éåíèê äöøÿí õàíûì þçöíö ýöú-áÿëà èëÿ ÿëÿ àëìàüà ìÿúáóð îëäó. È÷èíè ãÿùÿð áöðöéÿí áèðèñèíÿ ìÿõñóñ áîüóã ñÿñëÿ õàíûì äå Ìàðåë õÿáÿð àëäû: – Êèìäèð î? Áèð ñàíèéÿ ñóñàí êèøè úàâàáûí ãà÷ûëìàçëûüûíû àíëàéàðàã úàâàá âåðäè: – Ìàäëåíà Ôîðåñòéå. Õàíûì äå Ìàðåëèí áöòöí âöúóäó ñÿêñÿíäè âÿ ñàíêè, òÿçÿäÿí äàøëàøäû: þç ôèêèð àëÿìèíÿ äàëàí áó ãàäûí àøíàñûíûí ãàðøûñûíäà äèçëÿðè öñòÿ äöøäöéöíöí, åëÿ áèë, ùå÷ ôÿðãèíäÿ äåéèëäè. Øÿôôàô ýþç éàøëàðû èñÿ àðàìëà, áèð-áèðèíèí àðäûíúà éàíàãëàðûíäàí ñöçöëöðäö. Ãàäûí éåðèíäÿí ãàëõäû. Äöðóà äàùà îíóí ùå÷ áèð êÿëìÿ êÿñ ìÿäÿí, ùÿð ùàíñû ãûíàüû äèëèíÿ ýÿòèðìÿäÿí, öñòÿëèê, àøíàñûíû ÿôâ åòìÿäÿí áóðàäàí ýåòìÿê èñòÿäèéèíè àíëàäû. Êèøè áóíó þçö ö÷öí àøàüûëàíìà, äþçöëìÿç áèð òÿùãèð ñàéûðäû. Áóíà ìàíå îëìàãäàí þòðö î, ãàäûíûí òîìáóë àéàãëàðûíû ãóúàãëàéàíäà îíëàðûí íåúÿ ýÿð ýèí âÿ ãÿòèééÿòëè äèðÿíèøÿ ùàçûð îëäóãëàðûíû ïàð÷àíûí öñòöíäÿí äÿ ùèññ åëÿäè. Æîðæ ãàäûíà éàëâàðäû: – Ñÿíè àíä âåðèðÿì, áåëÿ, éÿíè êöñöá ýåòìÿ. Ãàäûí îíà öñòäÿí-àøàüû áèð íÿçÿð ñàëäû: àüëàäûüû ö÷öí áóëàíìûø ýþçëÿðèíäÿ ÿêñ îëóíàí ìÿëàùÿòëè âÿ ãöññÿëè áàõûøëàðäà áèð ãàäûíûí êþíëöíöí áöòöí àüðûñû, iniltisi ÿêñ îëóíìóøäó. Ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – Ñÿíÿ... äåéÿúÿê ñþçöì éîõäóð... äàùà... áóðàäà íÿ èøèì îëà áèëÿð êè... Ñÿí... ñÿí ùàãëûñàí... ñÿí... ñÿí... ýåð÷ÿêäÿí äÿ, éàõøû ñå÷èì åëÿìèñÿí... 190
Ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ êèøèíèí ÿëèíäÿí ãóðòóëàí ãàäûí ãàïûéà ñàðû éþíÿëäè âÿ Æîðæ äàùà îíó ñàõëàìàüà ýÿðÿê äóéìàäû. Éåðäÿí ãàëõàí êèøèéÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, áàëòàíûí êöò òÿðÿôèéëÿ òÿïÿ ñèíäÿí áèð çÿðáÿ åíäèðèáëÿð. Àììà òåçëèêëÿ èðàäÿñèíè òîïëàéàðàã þçþçöíÿ äåäè: – Íÿ èñÿ. ßí áåòÿðè, äàùà äîüðóñó, ÿí éàõøûñû îäóð êè, áó èøè äÿ éîëóíà ãîéäóì... ùÿì äÿ äàâà-øàâàñûç. Èñòÿäèéèì äÿ åëÿ áó èäè. Öðÿéèíäÿí äàø êèìè àñûëàí àüûð éöêäÿí ãóðòóëäóüó ö÷öí þçöíö ñÿðáÿñò, èïñèç ùèññ åäèðäè, éåíè ùÿéàòà áàøëàìàã ö÷öí èíäè þíöíäÿ ùå÷ áèð ÿíýÿë ýþðìöðäö, ãàçàíäûüû áó óüóðäàí àëäûüû ýöúö íèéÿ ñÿðô åäÿúÿéèíè áèëìÿäèéèíäÿí ãàðøûñûíäàêû äèâàðû, áèð íþâ, òàëå êèìè ãÿáóë åòäè âÿ îíó ãûçüûí ùàëäà éóìðóãëàäû. Õàíûì Ôîðåñòéåíèí: «Õàíûì äå Ìàðåë èëÿ äàíûøäûíûçìû?» – ñóà ëûíà î, òþâðöíö ïîçìàäàí: «ßëáÿòòÿ êè...» – úàâàáûíû âåðäè. Ãàäûíûí èòè âÿ ñûíàéûúû áàõûøëàðû îíà äèêèëäè: – Áó õÿáÿð îíó ÷îõ äà ìÿéóñ åëÿìÿäè êè? – Çÿððÿ ãÿäÿð äÿ. ßêñèíÿ, î, áó ÷þçöìö ÷îõ óüóðëó ñàéäû. Òÿçÿ õÿáÿð ñöðÿòëÿ éàéûëìàãäàéäû. Êèìèñè îíà ùåéðÿòëÿíèð, êèìèñè áóíó òÿõìèí åòäèéèíè äåéèð, êèìèñè ýöëöìñÿìÿêëÿ áó õÿáÿðäÿí éåðëèäèáëè ùåéðÿòëÿíìÿäèéèíè èôàäÿ åäèðäè. Àðòûã Æîðæ ôåëéåòîíëàðûíû «Ä. äå Êàíòåë», ãûñà ãåéäëÿðèíè «Äöðóà», àðà-ñûðà ãÿëÿìÿ àëäûüû ñèéàñè ìÿãàëÿëÿðèíè èñÿ «Äö Ðóà» èìçàñûéëà ÷àïà âåðèð, ýöíöí éàðûñûíû àäàõëûñûýèëäÿ êå÷èðèðäè. Ãàäûí îíóíëà áèð áàúû êèìè, éåòÿðèíúÿ ñàäÿ âÿ òÿáèè äàâðàíûðäû. ßñëèíäÿ, áó êèøèéÿ ãàðøû ãÿëáèíèí äÿðèí ýóøÿëÿðèíäÿ áÿñëÿäèéè âÿ àðàáèð þçöíö áöðóçÿ âåðÿí åùòèðàñûíû þçöíöí, áèð íþâ, íþãñàíûéìûø êèìè þðò-áàñäûð åòìÿéÿ ÷àëûøûðäû. Íèêàù ìÿðàñèìèíäÿ øàùèäëÿðäÿí ñàâàéû êèìñÿíèí îëìàéàúàüûíû âÿ åëÿ ùÿìèí àõøàì Ðóàíà éîëà äöøÿúÿêëÿðèíè ãàäûí áÿðè áàøäàí øÿðò ãîéìóøäó. Î, ÿðèíèí âàëèäåéíëÿðèýèëäÿ áèð íå÷ÿ ýöí ãîíàã ãàëìàã íèééÿòèíäÿéäè. Äöðóà áó ñÿéàùÿòäÿí îíó äàøûíäûðìàüà ÷àëûøñà äà, áöòöí úÿùä ëÿðè ïó÷à ÷ûõäû âÿ ÿí ñîíäà ðàçûëàøìàãäàí áàøãà ÷àðÿñè ãàëìàäû. Áèð êèìñÿíè äÿâÿò åëÿìÿäèêëÿðè ö÷öí îíëàð êèëñÿ àéèíèíäÿí èìòèíà åòäèëÿð âÿ ìàéûí îíóíäà áÿëÿäèééÿ áèíàñûíà éîëëàíäûëàð. Íèêàùäàí ñîíðà åâÿ äþíöá éîë ùàçûðëûüû ýþðäöëÿð âÿ àõøàì ñààò àëòû ãàòàðûéëà Ñåí-Ëàçàð âàüçàëûíäàí ÷ûõûá Íîðìàíäèéàéà òÿðÿô éîëà äöøäöëÿð. 191
Âàãîíäà èêèëèêäÿ ãàëäûãëàðû ìÿãàìà ãÿäÿð îíëàðûí êÿëìÿ êÿñ ìÿéÿ ìàúàëëàðû îëìàìûøäû. Àðòûã éîëäà îëäóãëàðûíû ùèññ åòäèêäÿ, ýþç-ýþçÿ áàõûøàí âÿ õÿôèô óòàíúàãëûüà ãàïûëàí ÿðëÿ àðâàäû ýöëìÿê òóòäó. Áèòìÿê áèëìÿéÿí Áàòèíéîë äåáàðêàäåðèíè1 ýåðèäÿ ãîéàí ãàòàð, àõûð êè, äöçÿíëèéÿ, éÿíè øÿùÿðèí èñòåùêàì äèâàðëàðûíäàí Ñåíàéà ãÿäÿð óçàíàí ãóðàã áèð äöçÿíëèéÿ ÷ûõäû. Àðàáèð êÿëìÿ êÿñÿí Æîðæëà õàíûìû åëÿ ùåé ïÿíúÿðÿäÿí áàéûðû ñåéð åäèðäèëÿð. Àíéåð êþðïöñöíäÿí êå÷ÿíäÿ ýþðäöêëÿðè ÷àéûí ìÿíçÿðÿñè, îðà äàêû ýÿìèëÿðèí, àâàðëû ýÿçèíòè ãàéûãëàðûíûí âÿ áàëûã÷û ãàéûãëàðûíûí ñûõëûüû ýþçëÿðèíè, êþíöëëÿðèíè îõøàäû. Ñûúàã ìàé ýöíÿøèíèí éàíäûðûúû øöàëàðû ùÿì ýÿìèëÿðèí, ùÿì äÿ áàòìàãäà îëàí ýöíÿøèí òÿñèðèíäÿí, ñàíêè, òàãÿòñèç äöøÿí, ùÿð ùàíñû ëÿïÿëÿíìÿäÿí âÿ òèòðÿyiøäÿí óçàã, ëàë âÿ ùÿðÿêÿòñèç ñóéóí ñÿòùèíäÿ ÿêñ îëóíóðäó. ×àéûí òÿí îðòàñûíäà äóðàí ãàéûüûí ö÷áóúàãëû, áÿìáÿéàç éåëêÿíëÿðè êöëÿéèí ÿí õÿôèô ÿñèí òèñèíäÿí òèòðÿäèéè ö÷öí àäàìà ó÷ìàüà ùàçûðëàøàí íÿùÿíý ãóøëàðû õàòûðëàäûðäû. Äöðóà àë÷àã ñÿñëÿ äèëëÿíäè: – Ïàðèñèí ÿòðàôëàðûíà ùåéðàíàì äà. ßí øèðèí õàòèðÿëÿðèìäÿí áèðè áó éåðëÿðäÿ àüûç äàäûéëà áàëûã éåìÿéèìëÿ áàüëûäûð. Ãàäûí äà îíà ãîøóëäó: – Ùå÷ ãàéûãëàðû äåìèðñèíèç! Ãöðóá ñààòëàðûíäà ñóäà ãàéûãëà øöòöìÿéè ìÿí ùå÷ íÿéÿ äÿéèøìÿðÿì! Êå÷ìèø ýöíëÿðèí ùÿçëÿðèíè ýåí-áîë ïàéëàøìàìàã ö÷öí ñóñäó ëàð. Áÿëêÿ äÿ, ôèêðÿ ýåòäèêëÿðè áó àíëàðäà îíëàð òÿÿññöôëÿðèí ùÿççèíè ÷ûõàðûðäûëàð. Õàíûìû èëÿ öçáÿöç îòóðàí Äöðóà îíóí ÿëèíè îâúóíà àëûá òÿìêèíëÿ þïäö âÿ äåäè: – Ïàðèñÿ äþíÿíäÿí ñîíðà àðàáèð Øàòóäà éåéèá-è÷ÿðèê. Ãàäûí áóíà «Ôàéäàëû èøëÿð ö÷öí êåôäÿí-ñÿôàäàí èìòèíà âàúèá äèð» ìÿíàñûíäà áåëÿ úàâàá âåðäè: – Åù, ÿýÿð èø-ýöúäÿí ìàúàë òàïñàã! Ãàäûíûí ÿëèíè îâúóíäàí áóðàõìàéàí êèøè äàùà ìÿùðÿì íÿâà çèøëÿðÿ íåúÿ êå÷ìÿê áàðÿäÿ äöøöíöðäö. ßýÿð ãàðøûñûíäàêû ñàäÿ äèë, ýÿíú áèð ãûç îëñàéäû, ùå÷ íÿäÿí óòàíûá-÷ÿêèíìÿçäè, àììà Ìàäëåíàíûí ÷îõ ÷åâèê âÿ èñòåùçàëû úèääèëèéè îíó ÷àøãûíà äþíäÿðìèøäè. 1
192
Äåáàðêàäåð – ïëàòôîðìà, ïåððîí
Ùÿì àõìàã âÿçèééÿòÿ äöøìÿêäÿí, ùÿì ÷îõ öðêÿê âÿ éà ëÿíý ýþðöíìÿêäÿí, éà äà òàìàì ÿêñèíÿ, ùÿäñèç ñûðòûã âÿ òÿëÿñêÿí òÿñèð éàðàòìàãäàí åéíè äÿðÿúÿäÿ ãîðõóðäó. Ãàäûíûí ÿëèíè ùÿðäÿí îâúóíäà õÿôèôúÿ ñûõñà äà, áóíà ùå÷ áèð ãàðøûëûã äóéìóðäó. – Õàíûìûì îëìàüûíûç ìÿíÿ éàìàí ãÿðèáÿ ýÿëèð, – äåäè. Áó ñþçäÿí, ýþðöíöð, ãàäûí õåéëè ùåéðÿòëÿíäè. – Î íèéÿ åëÿ? – Íÿ áèëèì. Áó, ìÿíÿ ãÿðèáÿ ýÿëèð. Ñèçè þïìÿê èñòÿäèéèìäÿ áóíà ùàããûì ÷àòäûüûíà ùÿëÿ äÿ ùåéðÿò åäèðÿì. Ãàäûí òÿìêèíëÿ éàíàüûíû îíà ñàðû óçàòäû âÿ î, äîüìà áàúûñûíû þïöðìöø êèìè áèð þïöø àëäû áó éàíàãäàí. Ñîíðà ñþçÿ áàøëàäû: – Ñèçè èëê äÿôÿ ýþðÿíäÿ – õàòèðèíèçäÿäèð, Ôîðåñòéåíèí äÿâÿòèéëÿ ìÿí ñèçëÿðëÿ åéíè ñöôðÿíè ïàéëàøìûøäûì, – àüëûìà áèð ôèêèð ýÿëìèøäè. Êàø ìÿí äÿ þçöìÿ áåëÿ áèð õàíûì òàïàéäûì!.. Áóäóð, èíäè àðçóì ÷èí îëóá âÿ î ãàäûí ìÿíèìäèð. Êèøèíèí ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõàí ãàäûí ùèéëÿýÿðëèêëÿ ýöëöìñÿéÿðÿê ïû÷ûëäàäû: – ×îõ íÿçàêÿòëèñèíèç. Äöðóà þç-þçöíÿ: «Äåéÿñÿí, ÷îõ ñîéóããàíëûéàì. Àõìàã ýþðöí ìÿìÿêäÿí þòðö ýÿðÿê äàùà úöðÿòëè îëóì» – äåéÿ ãÿò åëÿäè âÿ áåëÿ áèð ñóàë âåðäè: – Ôîðåñòéå èëÿ ñèç íåúÿ òàíûø îëìóøäóíóç? Ãàäûí ñþç àëòûíäà ãàëìàäû âÿ ùèéëÿýÿð áèð øóõëóãëà õÿáÿð àëäû: – Éîõñà áèç Ðóàíà áó áàðÿäÿ äàíûøìàã ö÷öí ýåäèðèê? Êèøè ïþðòäö: – Þçöìö áåëÿ àõìàã àïàðìàüûì ñèçèí éàíûíûçäà öðêÿê îëìà üûìäàí èðÿëè ýÿëèð. Áó òÿðèô ãàäûíà ëÿççÿò åëÿäè: – Îëà áèëìÿç! Ýþðÿñÿí, íèéÿ? Êèøè îíóí áþéðöíäÿ, ùÿì äÿ ãàäûíà ÷îõ éàõûí îòóðäó. Ãàäûí ãÿôëÿòÿí «Ìàðàë!» äåéÿ ÷ûüûðäû. Ãàòàð î àðà Ñåí-Æåðìåí ìåøÿñèíäÿí êå÷èðäè. Îíëàðûí ýþçëÿðè þíöíäÿ öðêÿê áèð úöéöð, áèð ñû÷ðàéûøëà þçöíö õèéàáàíûí î áèðè öçöíÿ àòäû. Ìàäëåíà ùÿëÿ äÿ à÷ûã ïÿíúÿðÿäÿí ÷þlÿ áàõûðäû. Äöðóà ýþçëÿíèë ìÿäÿí ÿéèëèá îíóí áîéíóíäàí þïäö: áó óçóíñöðÿí þïöøëÿ åøãèíè èôàäÿ åëÿäè. 193
Áèð íå÷ÿ äÿãèãÿ ùÿðÿêÿòñèç äóðàí ãàäûí ñîíðà áàøûíû ãàëäûðäû: – Áÿñäèð äÿ, ãûäûüûì ýÿëèð àõû. Àììà åùòèðàñ îéàíäûðàí íÿâàçèøëÿð àðà âåðìÿäè: èíäè äÿ êèøè áóðìà áûüûéëà ãàäûíûí áÿìáÿéàç áîüàçûíà àüûð-àüûð âÿ åùòèéàòëà òîõóíóðäó. Ãàäûí ãÿääèíè äèêÿëòäè: – Áÿñäèðèí ýþðöì! Îíäà êèøè ñàü ÿëèéëÿ áàøûíäàí òóòìàãëà, ãàäûíûí öçöíö þçöíÿ ñàðû äþíäÿðäè. Ãàðòàë øèêàðûíûí öñòöíÿ øûüûéàí êèìè îíóí äîäàãëà ðûíäàí þïìÿéÿ ÷àëûøäû. Ãàäûí èñÿ ÷ûðïûíûð, èòÿëÿìÿêëÿ îíóí ÿëèíäÿí ãóðòóëìàüà úàí àòûðäû. Áèð ñàíèéÿëèéèíÿ ùÿòòà î, áóíà íàèë äÿ îëäó âÿ éåíÿ òÿêðàð åëÿäè: – Áÿñäèðèí äÿ! Àììà êèøè îíó äèíëÿìèðäè: ãîëëàðûíûí ìÿíýÿíÿñèíäÿ ñûõäûüû ãàäûíû àúýþçëöêëÿ âÿ ñÿéðèéÿí äîäàãëàðûéëà þïöð, îíó éàñòûãëàðûí öñòöíÿ éûõìàüà ÷àëûøûðäû. Ãàäûí áþéöê ÷ÿòèíëèêëÿ îíóí ÿëèíäÿí ÷ûõûá àéàüà ãàëõäû. – Ãóëàã àñ, Æîðæ, ÿë ÷ÿê! Àõû áèç óøàã äåéèëèê âÿ Ðóàíà ÷àòàíà ãÿäÿð íÿôñèìèçè ñàõëàéà áèëÿðèê. ×óüóíäóð êèìè ãûçàðûá áèð êÿíàðäà îòóðàí êèøè îíóí áó òÿíáå ùèíäÿí ñóñòàëäû. ßââÿëêè ñàêèòëèéèíÿ íàèë îëàíäàí ñîíðà î, íèñáÿòÿí øÿí ùàëäà äåäè: – Éàõøû, ìÿí äþçÿðÿì, àììà òà Ðóàíà éåòèøÿíÿ ãÿäÿð ñèçÿ èéèðìè êÿëìÿíè äÿ ÷îõ ýþðÿúÿéÿì, – áó äà ñèçÿ úÿçà îëñóí. Îíó äà íÿçÿðÿ àëûí êè, áèç èíäè ùÿëÿ Ïóàññèäÿéèê. Ãàäûí äåäè: – Îíäà äàíûøìàã ìÿíÿ äöøÿúÿê. Ñàêèò òÿðçäÿ êèøèíèí áþéðöíäÿ ÿéëÿøÿí ãàäûí ýåðèéÿ ãàéûòäûã äà áèðýÿ éàøàìëàðûíû íåúÿ ñöðÿúÿêëÿðèíè éåðëè-éàòàãëû òÿñâèð åëÿìÿéÿ áàøëàäû. Îíëàð ãàäûíûí ÿââÿëêè ÿðèéëÿ éàøàäûüû ìÿíçèëäÿ ìÿñêóí ëàøàúàãëàð. Áèð äÿ êè Ôîðåñòéåíèí ðåäàêñèéàäà òóòäóüó âÿçèôÿ âÿ ìààø Äöðóàéà ãèñìÿò îëàúàã. Áèð ñþçëÿ, íèêàùëàðûíûí áöòöí ìàääè òÿðÿôëÿðèíè áó ãàäûí ÿñë òàúèð êèìè áÿðè áàøäàí âÿ õûðäàëûãëàðûíà ãÿäÿð þë÷öá-áè÷ìèøäè. Îíëàðûí íèêàùû ìöëêèééÿòèí îðòàãëûüûíà ÿñàñ ëàíìàéàúàãäû, ùÿòòà þëöì, áîøàíìà, áèð âÿ éà áèð íå÷ÿ þâëàäûí äöíéàéà ýÿëìÿñè ùàëëàðû ö÷öí äÿ ãàäûí ùÿð øåéè íÿçÿðÿ àëìûøäû. 194
Äöðóàíûí åòèðàôûíà ÿñàñÿí, ùàçûðäà îíóí ñÿðâÿòè äþðä ìèí ôðàíê èäè âÿ áóíóí ìèí áåø éöçöíö áîðú ýþòöðìöøäö. Éåðäÿ ãàëàí ìÿáëÿüè èñÿ î, ùÿéàòûíäà áàø âåðÿúÿê äÿéèøèêëèêëÿ áàüëû ãÿíàÿòúèëëèê åäÿðÿê òîïëàìûøäû. Ìàäëåíàíûí ìàääè ñÿðâÿòè îëàí ãûðõ ìèí ôðàíê èñÿ, åòèðàô åòäèéèíÿ ýþðÿ, îíà Ôîðåñòéåäÿí ìèðàñ ãàëìûøäû. Øàðëûí àäûíû ÷ÿêÿí ãàäûí îíó òÿðèôëÿìÿéèíäÿí äÿ ãàëìàäû. – Î, ùÿäñèç ãÿíàÿòúèë èäè, ñÿëèãÿëè âÿ ÷àëûøãàí èäè. Ãûñà ìöääÿò ÿðçèíäÿ þçöíÿ òàì áèð ñÿðâÿò òîïëàéà áèëìèøäè. Òàìàì áàøãà ôèêèðëÿðÿ äàëàí Äöðóà îíó ùå÷ äèíëÿìèðäè äÿ. Àðàáèð ãàäûí ñóñóð, íÿ áàðÿäÿñÿ ôèêðÿ ýåäèð, ñîíðà òÿêðàð áàéàãêû ìÿòëÿáÿ ãàéûäûðäû: – Ö÷-äþðä èë ñîíðà ñèçèí ãàçàíúûíûç îòóç-ãûðõ ìèí úèâàðûíäà îëà úàã. ßýÿð Øàðë äöíéàñûíû äÿéèøìÿñÿéäè, åëÿ î äà áó ãÿäÿð ãàçà íàðäû. Áöòöí áó þéöä-íÿñèùÿòëÿð Æîðæó òþâðäÿí ÷ûõàðòäûüû ö÷öí î, ãàäû íûí ñþçöíö êÿñäè: – Áèëäèéèìÿ ýþðÿ, áèç Ðóàíà î ìÿðùóì áàðÿäÿ äàíûøìàãäàí þòðö ýåòìèðèê. Ãàäûí îíóí éàíàüûíà éöíýöë áèð øèëëÿ âóðäó âÿ ýöëÿðÿê: – Äîüðóäàí ùà, áóíó ëàï óíóòìóøäóì. Ñþçäèíëÿéÿí óøàã êèìè êèøè ÿëëÿðèíè äèçëÿðèíèí öñòöíÿ ãîéäó. Ãàäûí: – Áåëÿ ñèç ýöëöíú ýþðöíöðñöíöç, – äåäè. Êèøè åòèðàç åòäè: – Àììà ñèç þçöíöç áó ðîëó ìÿíÿ ñûðûìûñûíûç, èíäè èñòÿñÿì áåëÿ, îíäàí ÷ûõà áèëìèðÿì. – Íèéÿ êè? – äåéÿ ãàäûí ñîðóøäó. – ×öíêè ñèç òÿêúÿ áèçèì åâ òÿñÿððöôàòûìûçû äåéèë, ìÿíè äÿ èäàðÿ åëÿìÿéÿ ùàçûðëàøûðñûíûç. ßñëèíäÿ, äóë áèð õàíûì êèìè ñèç áóíó áàúà ðûðñûíûç! Ãàäûí ùåéðÿòëÿíäè: – Áóíóíëà ñèç íÿ äåìÿê èñòÿéèðñèíèç êè? – Äåìÿê èñòÿéèðÿì êè, ñèçèí ùÿéàò áèëýèíèç ìÿíèì úàùèëëèéèìèí, ÿðäÿ îëìóø áèð ãàäûí êèìè èñÿ òÿúðöáÿíèç ñóáàé áèðèñè êèìè ìÿíèì áÿêàðÿòèìèí àõûðûíà ÷ûõìàüà éåòÿúÿêäèð! Ãàäûí óúà ñÿñëÿ: – Áóðàäà ëàï àü åëÿäèíèç! – äåäè. 195
Êèøè åòèðàçûíû áèëäèðäè: – Ìÿùç åëÿ áåëÿ äÿ îëàúàã. Èíäèéÿäÿê ìÿí ãàäûí öçö ýþðìÿ ìèøÿì, äåéèëìè? Äóë áèð õàíûì êèìè ñèç êèøèëÿðëÿ íåúÿ äàâðàíìàüû áèëäèéèíèçäÿí ìÿíèì òÿðáèéÿìëÿ ìÿøüóë îëàúàãñûíûç... áÿëêÿ, áóíà åëÿ áó àõøàìäàí áàøëàéàã? Ùÿòòà èñòÿñÿíèç, èíäè äÿ áàøëàéà áèëÿðèê. Øóõëóã ñÿðýèëÿéÿí ãàäûí óúà ñÿñëÿ äåäè: – ßëáÿòòÿ, ÿýÿð áó ìÿñÿëÿëÿðäÿ ìÿíÿ áåë áàüëàéàúàãñûíûçñà!.. Äÿðñèíè äàíûøàí ìÿêòÿáëè òþâðöéëÿ Äöðóà äèëëÿíäè: – ßëáÿòòÿ êè, ñèçÿ áåë áàüëàéûðàì. Úÿìè èéèðìè äÿðñäÿí ñîíðà ñèç... ìÿíè ÿñë ñàâàä ñàùèáèíÿ ÷åâèðÿúÿêñèíèç. Áóíäàí îí äÿðñ ÿñàñ ôÿíëÿðÿ... ãðàììàòèêà âÿ îõóéà... ãàëàí îíó èñÿ ÷àëûøìàëàðà âÿ áÿëà üÿòÿ ùÿñð îëóíàúàã... Àõû áó ìÿñÿëÿëÿðäÿ ìÿí òàìàìèëÿ íàøûéàì! Çàðàôàòëàð ñàéÿñèíäÿ ýåòäèêúÿ ãûðûøûüû à÷ûëàí ãàäûí äåäè: – Íåúÿ äÿ àüûëñûçñàí! Êèøè äèë-áîüàçà ãîéìóðäó: – ßýÿð ìÿíÿ «ñÿí» äåéÿ ìöðàúèÿò åòìÿéÿ áàøëàäûíñà, ìÿí äÿ ëÿíýèìÿäÿí ñÿíäÿí èáðÿò ýþòöðÿúÿéÿì. ßçèçèì, îíó äà äåìÿëèéÿì êè, ñÿíÿ îëàí ñåâýè ùèññëÿðèì ýåò-ýåäÿ àëîâëàíûð âÿ áó Ðóàí éîëó ìÿíÿ áèòìÿç-òöêÿíìÿç ýþðöíöð! Àðòûã î, ÿñë àêòéîð èíòîíàñèéàñû èëÿ äàíûøûð, ñþçàðàñû ýþçëÿðèíè ýöë ìÿëè áè÷èìäÿ ãûéûð âÿ áóíóíëà äà èíäèéÿäÿê éöêñÿê ÿäÿáè ìöùèòäÿ ðàñòëàíàí ùÿð úöð øûëòàãëûãëàðû ýþðìöø ýÿíú ãàäûíû ÿéëÿíäèðèðäè. Èíäè ãàäûí îíó ãûéãàúû áàõûøëàðëà ñöçöðäö âÿ áó àäàì îíà õåéëè âàëåùåäèúè ýÿëèðäè: åéíèëÿ áåëÿúÿ, áóäàãäàêû ìåéâÿéÿ ýþçö ñàòàøàí èíñàíûí àüëû áóíó äåñåðòäÿ éåìÿê ö÷öí áèð ãÿäÿð ñÿáèð åòìÿéè óéüóí ýþðñÿ äÿ, îíóí àüçû äóðìàäàí ñóëàíûð. Ãàäûíûí è÷èíäÿ áàø ãàëäûðàí øÿùâÿò äóéüóëàðûíäàí îíóí äà éàíàãëàðû àëëàíäû. Ìàäëåíà äåäè: – Ãîé ñåâèìëè øàýèðäèì ìÿíèì òÿúðöáÿìÿ àðõàëàíñûí. Âàãîíäà þïöøìÿëÿð, îëñà-îëñà, àäàìûí èøòàùûíû ãà÷ûðà áèëÿð. Áèð àç äà ïþðòÿðÿê ÿëàâÿ åëÿäè: – Ñàðàëìàìûø ñöíáöëö áè÷ìèðëÿð. Äöðóà ýöëöìñÿäè, ÷öíêè î èíúÿ äîäàãëàðäàí ñöçöëÿí áó èêèáàøëû äåéèìëÿð îíóí åùòèðàñûíû êþðöêëÿéèðäè. Ñîíðà î, äóà îõóéóðìóø êèìè äîäàãëàðûíû òÿðïÿäÿðÿê, òÿíòÿíÿëè ñóðÿòäÿ äåäè: – Ìÿíè ùÿð úöð òîâëàíìàëàðäàí ãîðóéàúàã ìöãÿääÿñ Àíòîíèíèí ìÿðùÿìÿòèíÿ ñûüûíûðàì. Áàõûí, ìÿí àðòûã äàø ùåéêÿëÿì. 196
Ýåúÿ ùèññ îëóíìàäàí äöøìÿéèíäÿ èäè âÿ îíóí õÿôèô êðåï ïàð ÷àíû õàòûðëàäàí øÿôôàô òîðàíû ñàü úèíàùäàí ýþðöíÿí òàðëàëàðûí öçÿ ðèíÿ ÷þêöðäö. Ãàòàð Ñåíàíûí ñàùèëëÿðè áîéó èðÿëèëÿéèðäè. Äÿìèðéîë õÿòòèíÿ ïàðàëåë óçàíìàãëà áÿðã âóðàí ìåòàë ëþâùÿíè õàòûðëàäàí ÷àéà âÿ áàòàí ýöíÿøèí ÷àéûí íàðûí ëÿïÿëÿðèíäÿ, àääà-áóääà áÿðã âóðàí ãûïãûðìûçû ëÿêÿëÿðèíÿ ýþç ãîéóðäó úàâàí ÿð-àðâàä. Éàâàø-éàâàø áó èøàðòûëàð äà àçàëäû âÿ êöë ðÿíýèíÿ áîéàíìàãëà ãåéáÿ ÷ÿêèëäè. Ãàðàíëûüûí äöøìÿñèéëÿ àðàáèð úàíûíà þëöì ãîðõóñó ÷þêÿí âÿ áóíà ýþðÿ ñàðñûëàí òàðëàëàð äà çöëìÿòÿ ýþìöëöðäö. À÷ûã ïÿíúÿðÿäÿí è÷ÿðèéÿ äîëàí àõøàì ãóáàðû áàéàãäàí áÿðè äåéèá-ýöëÿí, èíäè èñÿ ãÿôëÿòÿí àüçûíà ñó àëàí úàâàíëàðà äà, äåéÿñÿí þç òÿñèðèíè ýþñòÿðìèøäè. Áèð-áèðèíÿ ãûñûëìàãëà îíëàð î ïàðëàã, ýþçãàìàøäûðûúû ìàé ýöíö íöí íåúÿ úàí âåðäèéèíè èçëÿéèðäèëÿð. Ãàòàð Ìàíòäà äàéàíàíäà îíëàð éàüëà èøëÿéÿí ôÿíÿðè éàíäûðäûëàð âÿ îíóí ñàðûìòûë ðÿíýëè, òèòðÿê èøûüûíäà äèâàðëàðûí áîçóìòóë öçëöéö íÿçÿðÿ ÷àðïäû. Äöðóà Ìàäëåíàíû ãóúàãëàäû âÿ þçöíÿ ñàðû ÷ÿêäè. Áàéàãêû øÿùâÿò ùèññè èíäè þç éåðèíè íÿâàçèøÿ, øèðèí íÿâàçèøÿ âåðìèøäè: êèøè èíäè ñàêèò, àäàìà éóõó ýÿòèðÿí, îíó ñàêèòëÿøäèðÿí áèð íÿâàçèøèí ñîðàüûíäàéäû. Î, ýöúëÿ åøèäèëÿí áèð ñÿñëÿ äåäè: – Ìÿí ñÿíè ÷îõ ñåâÿúÿéÿì, ìÿíèì áàëàúà Ìàäûì. Ñÿñèíäÿêè ìÿùðÿìëèê ãàäûíû úóøà ýÿòèðäè, áÿäÿíèíäÿ ñîéóã áèð ýèçèëòè éàðàòäû. Éàíàüûíû êèøèíèí ñûúàã ñèíÿñèíÿ ñûõàí ãàäûí õÿôèôúÿ èðÿëè óçàíìàãëà äîäàãëàðûíû êèøèíèí èõòèéàðûíà áóðàõäû. Îíëàðûí áó ñÿññèç, äÿðèí âÿ óçóíñöðÿí þïöøëÿðè áèð ñû÷ðàéûøëà âöúóäëàðûíûí ãÿô ëÿòÿí âÿ åùòèðàñëà áèð-áèðèíÿ ñàðûëìàñû ñîíðàäàí àðàëàðûíäà ãûñà âÿ ÷ûëüûí ãàïûøìàéà ÷åâðèëäè, áåëÿúÿ þç øÿùâÿòëÿðèíèí áèðáàøà âÿ ÿëöñòö òÿìèíèíÿ íàèë îëäóëàð. Èêèñè äÿ éîðüóí, áèêåô, åéíè çàìàíäà, õóìàðëû ýþðöíÿí áó ìÿøóãëàð äàéàíàúàüûí éàõûíëàøäûüûíû áèëäèðÿí ïàðîâîç ôèòè ñÿñëÿíÿíÿ ãÿäÿð áèð-áèðèíÿ ñàðìàøûá ãàëäû. Ýèúýàùûíäàêû ïûðòëàøûã ñà÷ëàðû áàðìàãëàðûíûí óúëàðûéëà ñûüàëëàéàí ãàäûí áÿðêäÿí äåäè: – ßúÿá àõìàãëûãäûð áó! Þçöìöçö ëàï óøàã êèìè àïàðûðûã. Àììà Äöðóà ùÿëÿ ñîéóìàìûøäû, îíà ýþðÿ äÿ ãàäûíûí ýàù áó, ýàù äà î áèðè ÿëèíè þïöøëÿðÿ ãÿðã åäèð, äåéèðäè: – Áàëàúà Ìàäûì, ìÿí ñÿíÿ ùåéðàíàì. 197
Ðóàíà ÷àòàíà ãÿäÿð îíëàð éàíàã-éàíàüà, ùÿðÿêÿòñèç äóðóá à÷ûã ïÿíúÿðÿäÿí ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíäà èøûãëàðû éàíàí õûðäà åâëÿðÿ ýþç ãîéäóëàð. Áèð-áèðèíÿ áóíúà éàõûíëûãëàðûíäàí ùÿçç àëàí úöòëöê ýåòäèêúÿ àðòàí ãàðøûëûãëû úàçèáÿ àá-ùàâàñûíäà äàùà ìÿùðÿì íÿâà çèøëÿðè äàäûð, àðçóëàð àëÿìèíÿ äàëûðäû. Éåðëÿøäèêëÿðè ãîíàã åâèíèí ïÿíúÿðÿëÿðè ñàùèëÿ áàõûðäû. ßëöñòö øàì éåìÿéèíè äàäûá, éàòàüà ýèðäèëÿð. Ãóëëóã÷ó îíëàðû ñÿùÿð ñààò ñÿêêèçäÿ îéàòäû. Àë÷àã ìàñàíûí öñòöíäÿ ÷àé ñöôðÿñè à÷äûëàð. Àäàìà áèð ôèíúàí ÷àé è÷ÿíäÿí ñîíðà õàíûìûíû ÿñë äÿôèíÿ òàïìûø áÿõòÿâÿðëÿð êèìè ñåâèíúëÿ ñöçÿí Äöðóà òÿêðàð îíó ãóúàãëàäû: – Áàëàúà Ìàäûì, – äåéÿ ïû÷ûëäàäû, – ñÿíè ÷îõ ñåâèðÿì... ÷îõ... ÷îõ... Áóíà ðàçûëûã âÿ èíàì äîëó òÿáÿññöìëÿ úàâàá âåðÿí Ìàäëåíà îíó þïÿðÿê: – Äåéÿñÿí, àõû... ìÿí äÿ ñÿíè... – äåäè. Àììà âàëèäåéíëÿðèýèëÿ ñÿéàùÿòè ùÿëÿ äÿ Æîðæóí úàíûíû ñûõìàã äàéäû. Äÿôÿëÿðëÿ õàíûìûíû éîëà ýÿòèðìÿéÿ, áó ôèêèðäÿí äàøûíìàüà, ÿëàúñûç ãàëûíúà èñÿ áó ýþðöøÿ îíó ùàçûðëàìàüà úÿùä åëÿìèøäè. Èíäè äÿ î, áó ñþùáÿòÿ òÿêðàð ãàéûòìàüà ýÿðÿê äóéóðäó. – Ãóëàã àñ, àòà-àíàì ñþçýÿëèøè éîõ, ýåð÷ÿêäÿí êÿíäëèäèð. Ãàäûíû ýöëìÿê òóòäó: – Äàùà þíúÿ äÿ äåäèéèí ö÷öí áóíó áèëèðÿì. Ùàéäû, àéàüà äóð, éîõñà ñÿíÿ ýþðÿ ìÿí äÿ éàòàãäàí ãàëõà áèëìèðÿì. ×àðïàéûäàí éåðÿ ñû÷ðàéàí êèøè úîðàáëàðûíû ýåéèíìÿéÿ áàøëàäû. – Îðàäà øÿðàèòèìèç äþçöëìÿç, ùÿòòà ÷îõ äþçöëìÿç îëàúàã. Îòà üûìäà áèðúÿ äÿíÿ ñàìàíëû êþùíÿ äþøÿêäÿí áàøãà ùå÷ íÿ éîõäóð. Êàíòåë ÿùëè ùÿëÿëèê òöê äþøÿêëÿðäÿí áèõÿáÿðäèð. Ãàäûí ùåéðÿòèíè ýèçëÿòìÿäè: – Ëàï éàõøû. Áóíäàí éàõøû íÿ àðçóëàìàã îëàð êè... áèç ñÿíèíëÿ ýåúÿíè... éóõóñóç êå÷èðÿð âÿ... õîðóçëàðûí èëê áàíëàìàëàðûíà øàùèä îëàðûã! Ãàäûí áÿéàç ôëàíåëäÿí1 òèêèëìèø ýåíèø ïåíöàðûíû ÿéíèíÿ ýåéèíäè. Äöðóà áó ïàëòàðû î äÿãèãÿ òàíûäû âÿ êåéôèíÿ ñîüàí äîüðàíäû. Àììà íÿäÿí? Õàíûìûíûí áèð õåéëè éàòàã ïàëòàðûíà ñàùèá îëäóüó îíà éàõøû áÿëëè èäè. Àììà áóíà ðÿüìÿí, ãàäûí þçöíÿ éåíè ÿéèí-áàø äà àëìà 1
198
Ôëàíåë – ñåéðÿê õîâëó âÿ éà õîâñóç ïàð÷à
ëûéäû. Íåúÿ èñòÿéèðñÿ, åëÿ äÿ åëÿñèí, éåòÿð êè, Äöðóàíûí þíöíäÿ î êå÷ìèø ÿðèíäÿí ãàëìà åâ ïàëòàðëàðûíäà, ýåúÿ êþéíÿêëÿðèíäÿ, áó ìÿùðÿì ýåéèìëÿðäÿ ïåéäà îëìàñûí. ×öíêè áó éóìøàã âÿ ñûúàã ïàð÷àëàðûí þçëÿðèíäÿ Ôîðåñòéåíèí òÿìàñëàðûíäàí ùÿëÿ äÿ íÿëÿðèñÿ ùèôçåëÿìÿ åùòèìàëû áàøûíäàí ùå÷ úöð ÷ûõìûðäû îíóí. Ïàïèðîñ éàíäûðûá ïÿíúÿðÿíèí þíöíÿ êå÷äè. Íÿùÿíý ýÿìèëÿðäÿêè éöêëÿðè ñàùèëÿ åíäèðÿí èðè ãóðüóëàðûí êöéöí äÿí ãóëàã òóòóëóðäó. Îíëàðà âÿ ñàùèëäÿêè éåëêÿíëè ãàéûãëàðà ýþç ãîéàí Äöðóàéà áó ìÿíçÿðÿ ÷îõäàí òàíûø îëñà äà, è÷èíäÿ ýöúëö áèð òÿÿññöðàò îéàíäû âÿ î, óúàäàí äåäè: – Ëÿíÿò øåéòàíà, íåúÿ äÿ ýþçÿëäèð! Òåç îðà éàíàøàí Ìàäëåíà ÿëëÿðèíè ÿðèíèí ÷èéèíëÿðèíÿ ãîéäó âÿ ÷àøãûíëûãäàí éåðèíäÿúÿ äîíóá-ãàëäû. Î äà òÿêðàðëàäû: – Àù, íåúÿ äÿ ýþçÿëäèð, ÿñë ýþçÿëëèêäèð! Áèð ÷àéäà áó ãÿäÿð ýÿìèíèí åéíè âàõòäà îëà áèëÿúÿéèíè ùå÷ õÿéàëûìà äà ýÿòèðìÿçäèì! Áèð íå÷ÿ ýöí þíúÿäÿí õÿáÿð âåðäèêëÿðè ö÷öí ñÿùÿð ãÿëéàíàëòûñûíû ÿðèíèí àòà îúàüûíäà åäÿúÿêäèëÿð. Áèð ñààò ñîíðà îíëàð éàíëàðû à÷ûã ôèàêðäà, åéíèëÿ êþùíÿ ãàçàíäà áèøÿí ÿòëÿð êèìè, ëÿíýÿð âóðìàãäà èäèëÿð. ßââÿëúÿ óçóí âÿ úàíñûõûúû áóëâàðäàí êå÷ÿí éîë ñîíðà îðòàñûí äàí ÷àé àõàí ÷ÿìÿíëèéÿ ÷ûõäû, äàùà ñîíðà èñÿ éîõóø áîéó óçàíäû. Ìàäëåíà éîðüóí äöøìöøäö. Êþùíÿ åêèïàæûí áèð êöíúöíÿ ñûõûëàí ãàäûíûí âöúóäó ýöíÿø øöàëàðûíäàí èñèíèð, ñûúàã èøûã äàëüàëàðûíûí âÿ ñÿôàëû êÿíä ùàâàñûíûí îõøàìàñûéëà éàâàø-éàâàø õóìàðëàíûðäû. Àç ñîíðà îíó éóõó àïàðäû. Ñîíðà ÿðè îíó ñÿñëÿéèá: – Îðà áàõ, – äåäè. Äàü éîëóíóí ö÷äÿèêè ùèññÿñèíè ýåðèäÿ ãîéìóøäóëàð âÿ áóðàäàí à÷ûëàí ìÿíçÿðÿ íåúÿ ýþçÿë îëóðäóñà, éåðëèëÿð îíó þç ãîíàãëàðûíà, àäÿòÿí, ôÿõðëÿ ýþñòÿðèðäèëÿð. Àøàüûëàðäà, óúñóç-áóúàãñûç íÿùÿíý âàäèäÿ äóïäóðó ñóëó áèð ÷àé ãûâðûëàðàã àõûðäû. ×îõ-÷îõ óçàãëàðäàí ýÿëÿí âÿ Ðóàíà ÷àòìàìûø éàíà áóðóëàí áó ÷àéäà õåéëè àäàúûã âàðäû. ×àéûí ñàü ñàùèëèíäÿ, ñÿùÿð äóìàíûíûí àðàñûíäàí ýöíÿø øÿôÿãëÿðèíäÿ ãûçûëû ðÿíýÿ ÷àëàí øÿùÿð áèíàëàðûíûí äàìëàðû, ìöõòÿëèô úöð úèëàëàíäûãëàðû ö÷öí ôÿðãëè áè÷èìëÿðÿ ìàëèê íÿùÿíý äàø-ãàøëàðû õàòûðëàäàí çÿíý ãöëëÿëÿðè, óú ùèññÿñè ãàðüà òÿñâèðëè ýåðáëÿðëÿ áèòÿí éóâàðëàã âÿ äþðäêöíú ãöëëÿëÿð, çÿíý ãöëëÿëÿðè âÿ áèíàëàðûí òÿïÿñèí äÿêè ìèëëÿð, áó ÿñë ìåøÿíè õàòûðëàäàí êèëñÿ éûüûíûíûí áàøû öçÿðèíäÿ ÿí èðè êèëñÿíèí áöðöíúäÿí ùàçûðëàíìûø óúëóüó ýþðöíöðäö: äöíéàäà 199
ÿí óúà ùåñàá îëóíàí áó ãöëëÿíèí øèø óúó àäàìà ñîí äÿðÿúÿ ùåé ðÿòàìèç, íèñáÿòñèç âÿ åéáÿúÿð òÿñèð áàüûøëàéûðäû. Ãàðøû òÿðÿôäÿ, ÷àéûí äèýÿð ñàùèëèíäÿêè Ñåí-Ñåâåð ìàëèêàíÿñè òÿðÿôëÿðäÿ àøàüûñû èíúÿ, éóõàðûéà äîüðó èñÿ ýåòäèêúÿ ýåíèøëÿíÿí çàâîä áîðóëàðû ýþçÿ äÿéèðäè. Áó áîðóëàðûí êÿðïèúäÿí ùþðöëÿí àëòëûã ëàðû ñàéúà çÿíý ãöëëÿëÿðèíäÿí ùå÷ äÿ àç îëìàçäû. Áîðóëàðûí ìàâè ñÿìàéà ïöñêöðäöéö ãàðà êþìöð òöñòöñö óçàã òàðëàëàð ôîíóíäà ÿðèéèá éîõà ÷ûõûðäû. Äèýÿðëÿðèíäÿí õåéëè ùöíäöð îëàí áîðó áèð íþâ Õåîïñ ïèðàìèäàñû* êèìè èäè: àõû éöêñÿêëèéèíÿ ýþðÿ áó åùðàì èíñàí ÿëèéëÿ éàðàäûëàí àáèäÿ ëÿðèí èêèíúèñè ñàéûëûð. Ùàðàäàñà, åëÿ íÿùÿíý êèëñÿ óúëóüó ñÿâèééÿñèíäÿ îëàí ñó ãöëëÿñè äóðìàäàí ÷àëûøàí âÿ òöñòöëÿéÿí çàâîäëàðûí, êèëñÿíèí óúëóüó èñÿ øèøóúëó êèëñÿëÿð éûüûíûíûí äÿñòÿáàø÷ûñû òÿñèðèíè áàüûøëàéûðäû. Ñÿíàéå áþëýÿñèíèí àðõàñûíäà øàì ìåøÿñè áàøëàíûðäû. Øÿùÿðèí êþùíÿ âÿ éåíè ñÿìòëÿðèíèí àðàñûéëà ãûâðûëàí Ñåíà ÷àéû ìåøÿ èëÿ þðòöëö, ñÿðò éîõóøëó âÿ ñûëäûðûì ãàéàëûüûí áþéðö èëÿ àõûðäû. Àðàáèð þç áÿéàç äàø ñöõóðëàðûíû íÿçÿðÿ ÷àðïäûðûð, äàùà ýåíèø áèð âÿòÿð úûçäûãäàí ñîíðà óçàãëàðäà ýþðöíìÿç îëóðäó. Ìèë÷ÿê áþéöêëöêäÿ ýþðöíÿí ýÿìèëÿð ÷àé àøàüû âÿ ÷àé éóõàðû ùÿðÿêÿò åäèðäè: éåäÿ éèíäÿ áàðæàëàðû1 ÷ÿêèá àïàðàí áó ýÿìèëÿð ùàâàéà ãàëûí òöñòö áóëóäó ïöñêöðöðäöëÿð. Ñóäà ãÿðàð òóòàí àäàúûãëàð ýàù áèð-áèðèíÿ çÿíúèð øÿêëèíäÿ áèðëÿøèð, ýàù äà ãûðûëìûø òÿñáåùèí åéíè þë÷öëö, éàøûë ðÿíýëè äàøëàðû êèìè áèð-áèðèíäÿí õåéëè àðàëû äóðóðäó. Ìöøòÿðèëÿðèíèí áó ìÿíçÿðÿäÿí äîéìàñûíû ýþçëÿéèðäè àðàáà÷û. ßí ìöõòÿëèô òÿáÿãÿëÿðÿ àèä ìöøòÿðèëÿðèíèí áó ìÿíçÿðÿíè ùåéðàíëûãëà ñöçìÿ âàõòûíû òÿúðöáÿñèíäÿí éàõøû áèëèðäè. Éîëà äöøÿíäÿí àç ñîíðà Äöðóà èðÿëèäÿ, áèð íå÷ÿ éöç ìåòð èðÿëèäÿ îíëàðà ñàðû ýÿëÿí èêè ãîúàíû ýþðäö. Åêèïàæäàí éåðÿ ñû÷ðàéàðàã ÷ûüûðäû: – Áó îíëàðäûð! Òàíûäûì! Éàíëàðûíû áàñà-áàñà, ôÿðãëè àääûìëàðëà, àììà éàíàøû èðÿëèëÿéÿí áó àùûë ÿðëÿ àðâàä àðà-ñûðà ÷èéèíëÿðèéëÿ áèð-áèðèíÿ òîõóíóðäó. Áÿñòÿ áîé, èðè øàããàlëû, ãàðûíëû âÿ éàíàãëàðûíäàí ãàí äàìàí êèøè éàøûíà ýþðÿ ñàüëàì ýþðöíöðäö. Ùöíäöðáîéëó, äîíãàð áåëëè, úàéäàã âÿ ãöññÿëè ýþðöíÿí ãàäûí èñÿ ýþçöíö à÷àíäàí áÿðè àíúàã ÷àëûøìàüà ìÿúáóð îëàí ÿñë êÿíä çÿùìÿòêåøè èäè: àäÿòÿí, äàèì äåéèá-ýöëÿí, ìöøòÿðèëÿðëÿ è÷êè è÷ÿí ÿð èëÿ ìöãàéèñÿäÿ áåëÿ áèðèñèíèí ùå÷ âàõò öçö ýöëìÿç. 1
200
Áàðæà – àëòû éàñòû áè÷èìÿ ìàëèê éöê ýÿìèëÿðè
Åêèïàæäàí åíÿí âÿ áó èêè çàâàëëû ìÿõëóãà íÿçÿð ñàëàí Ìàäëåíà íûí ãÿëáè, ùå÷ þçö äÿ ýþçëÿìÿäèéè ùàëäà, éàìàíúà ñûõûëäû. Àòà-àíà þçöíÿ àä-ñàí ãàçàíìûø áó úÿíàáûí ñèìàñûíäà þç îüóëëàðûíû òàíûéà áèëìÿìèø, áÿìáÿéàç ïàëòàðäàêû áÿðëè-áÿçÿêëè õàíûìûí äà ýÿëèíëÿðè îëàúàüûíû ùå÷ àüûëëàðûíà ýÿòèðìÿìèøäèëÿð. Îíà ýþðÿ äÿ àðõàëàðûíúà åêèïàæäà ýÿëÿí áó ñÿðíèøèíëÿðÿ ùå÷ äèããÿò éåòèðìÿäÿí ùÿñðÿòèíäÿ îëäóãëàðû îüóëëàðûíû ãàðøûëàìàã ö÷öí ëàë-äèíìÿç ùàëäà âÿ èòè àääûìëàðëà éîëëàðûíà äàâàì åäèðäèëÿð. Âÿ àç ãàëà, îíëàðûí éàíûíäàí þòöá-êå÷ÿúÿêäèëÿð. Ýöëöìñÿéÿí Æîðæ ñÿñëÿíäè: – Ñàëàì, àòà Äöðóà! ßðëÿ àðâàä àéàã ñàõëàäûëàð, ÷àøãûíëûãäàí ãóðóéóá-ãàëäûëàð. ßââÿë úÿ ãàðû äóðóìó àíëàäû âÿ éåðèíäÿí äÿáÿðìÿäÿí ìûçûëäàíäû: – Áó ñÿíñÿíìè, îüóë? – ßëáÿòòÿ êè ìÿíÿì, àíà Äöðóà! Áàøãà êèì îëà áèëÿð àõû? – úàâà áûíû âåðÿí Æîðæ éàõûíëàøûá ÿñë îüóë ìÿùðÿìëèéè èëÿ ãàðûíûí ùÿð èêè éàíàüûíäàí þïäö. Ñîíðà î, éàíàüûíû àòàñûíûí éàíàüûíà òîõóíäóð äó. Áó àðà ãîúà, àäÿòÿí, áàëûã âÿ ÿò òàúèðëÿðèíèí ýåéèìèíÿ áÿíçÿð, ãàðà èïÿêäÿí òèêèëìèø ùöíäöð âÿ ýöíëöêëö Ðóàí ïàïàüûíû áàøûíäàí ÷ûõàðìûøäû. Æîðæ åëàí åëÿäè: – Áó èñÿ ìÿíèì õàíûìûìäûð. Êÿíäëèëÿðèí äèããÿòè Ìàäëåíàéà éþíÿëäè. Îíëàð áó ãàäûíû òèëñèì ëèéìèø êèìè ãîðõó âÿ íàðàùàòëûãëà ñöçöðäöëÿð: ÿýÿð êèøèíèí éàøàäûüû ãÿëèç äóéüóëàðà áèð ãÿäÿð ðàçûëûã âÿ òÿãäèð ÷àëàðû ãàðûøìûøäûñà, ãàðû íûí òÿÿññöðàòû ãûñãàíúëûãäàí âÿ íèôðÿòäÿí éîüðóëìóøäó. È÷äèéè àðàüûí âÿ øèðèí àëìà øÿðàáûíûí òÿñèðèéëÿ àíàäàíýÿëìÿ áîë îëàí ùÿéàò åøãè áèð àç äà àøûá-äàøàí êèøè úöðÿòëÿíäè âÿ ýþç âóðàðàã ñîðóøäó: – Îíó þïìÿê íåúÿ, ùÿð ùàëäà, îëàð äà? Îüëó äèëëÿíäè: – Êåôèí èñòÿéÿí ãÿäÿð. Þçöíö îíñóç äà ãàáûíäà ùèññ åòìÿéÿí Ìàäëåíà éàíàüûíû ãîúàéà óçàòìàëû îëäó. Îíäàí ÿñë êÿíäëè ñàéàüû, éÿíè ìàð÷ûëòûëû áèð þïöø àëàí ãîúà ÿëèíèí àðõàñûéëà äîäàãëàðûíû ñèëäè. Ãàðû äà ýÿëèíè þïäö, àììà áó – äöøìÿí÷èëèê ãîõóéàí, åùòèéàòëû áèð þïöø èäè. Ýþðöíöð, ãàðû ùå÷ âàõò áåëÿ áèð ýÿëèí àðçóëàìàìûøäû: 201
î, êÿíääÿ áþéöéÿí, éàíàãëàðûíäàí ãàí äàìàí, ÿòëè-úàíëû, éóìóðòà êèìè éóìðó, úèíñ ìàäéàí êèìè ñàüëàì áèð ãûçûí èíòèçàðûíäàéäû. Áöçìÿëè òóìàí âÿ ìöøê ãîõóñó âåðÿí áó õàíûìúûüàç èñÿ äàùà ÷îõ ÿõëàãñûç ãàäûíà áÿíçÿéèðäè. Ùÿì äÿ êè, ãàäûíûí ýÿëäèéè ãÿíàÿòÿ ýþðÿ, ìöøêäÿí, àäÿòÿí, ðóùëàðû ÷àüûðìàqäà éàðàðëàíûðëàð. Éåíè åâëÿíÿíëÿð þç ÷àìàäàíëàðûíû äàøûéàí åêèïàæûí àðäûíúà ïèéàäà éîëà äöçÿëäèëÿð. Àòà îüëóíóí ãîëóíà ýèðìèøäè, àääûìëàðûíû éàâàøûòìàãëà, äÿðèí ìàðàã è÷èíäÿ ñîðóøäó: – Ùÿ, èø-ýöú íåúÿäèð? – Ùÿð øåé éîëóíäàäûð! – Àôÿðèí, àôÿðèí! Õàíûìûíûí áàøëûüû íÿ ãÿäÿð èäè? Æîðæ úàâàá âåðäè: – Ãûðõ ìèí ôðàíê. Ãîúà ùåéðÿòäÿí ôèò ÷àëäû. Åøèòäèéè ìÿáëÿüèí áþéöêëöéö îíó íåúÿ ÷àøäûðìûøäûñà, åëÿ áèðúÿ: – Âàé ñÿíè, øåéòàí! – äåéÿ áèëäè. Ñîíðà àòà èíàìëà âÿ úèääèééÿòëÿ ÿëàâÿ åëÿäè: – Ýþçÿëëèéèíÿ äÿ êè ñþç îëà áèëìÿç! Ýÿëèí, ùÿãèãÿòÿí äÿ, îíóí öðÿéèíÿ éàòìûøäû. Úàâàíëûüûíäà àõû î, ÿñë ãàäûí ñÿððàôû ñàéûëûðäû. Ìàäëåíà èëÿ ãàéûíàíàñû èñÿ ñöêóò è÷ÿðèñèíäÿ âÿ éàíàøû àääûìëà éûðäûëàð. Êèøèëÿð îíëàðà ÷àòà÷àòäà èäèëÿð. Äîüìà êÿíäÿ, éîëóí ñàü âÿ ñîë úèíàùû áîéóíúà éåðëÿøÿí êè÷èê êÿíäÿ éàõûíëàøìàãäàéäûëàð: ùÿð èêè úèíàùäà øÿùÿð öñëóáóíäà, êÿðïèúäÿí âÿ ýèëäÿí òèêèëìèø, äàìû øèôåð âÿ ñàìàíëà þðòöëö îí åâ ýþçÿ äÿéèðäè. Ñîë úèíàùäà, êÿíäèí î áèðè áàøûíäà ýþðöíÿí áèðìÿðòÿáÿëè âÿ ÷àðäàãëû äàõìà èñÿ ãîúà Äöðóàíûí «Ýþçÿë ìÿíçÿðÿ» àäëû éåìÿêõàíàñû èäè. Àäÿòëÿðÿ ýþðÿ, ýèðèø ãàïûñûíûí öçÿðèíÿ ìèñìàðëàíìûø øàì áóäàüû ñóñàéàíëàðû áóðàéà ýèðìÿéÿ äÿâÿò åäèðäè. Ùÿð áèðè õûðäàùàë ñöôðÿ èëÿ þðòöëìöø âÿ áèð-áèðèíÿ áèðëÿøäèðèëìèø áèð úöò ìàñà ñÿùÿð ãÿëéàíàëòûñû ö÷öí ùàçûðëàíìûøäû. Ùàçûðëûã ö÷öí éàðäûìà ýÿëÿí ãîíøó ãàäûí áÿðáÿçÿêëè õàíûìû ýþðäöêäÿ, îíà äÿðèí òÿçèìäÿ áóëóíäó. Æîðæó òàíûéàíäà èñÿ ñåâèíúäÿí ÷ûüûðäû: – Èëàùè ïÿðâÿðäèýàðà, áó ñÿíñÿí, áàëàñû? – Ùÿ, áó – ìÿíÿì, Áðöëåí õàëà! – äåéÿ øóõëóãëà úàâàá âåðÿí Äöðóà áó ãàäûíëà äà, åéíèëÿ þç àòà-àíàñû êèìè, ìÿùðÿìúÿñèíÿ þïöøäö. 202
Ñîíðà î, õàíûìûíà òÿðÿô äþíäö: – Ýÿë, áèçèì îòàüà êå÷ÿê. Øëéàïàíû äà ÷ûõàðò. Ãàïûäàí ñàüà òÿðÿô äþíìÿêëÿ î, õàíûìûíû éåðè äàøëà äþøÿíìèø ñÿðèí áèð îòàüà àïàðäû. Äèâàðëàðû ÿùÿíýëÿ àüàðäûëäûüûíäàí áóðàäà àäàìûí ýþçëÿðè ãàìàøûðäû. ×àðïàéûíûí áàø òÿðÿôèíäÿ ïàìáûã ïàð÷à äàí ïÿðäÿ âàðäû. Áó òÿðòÿìèç, àììà äàðûõäûðûúû îòàüûí éåýàíÿ áÿçÿéè ÷èëÿìÿ ãàáûíûí öçÿðèíäÿ àñûëàí ÷àðìûõ òÿñâèðè, ýþìýþé ïàëìà êþëýÿñèíäÿêè Ïîë èëÿ Âèðúèíèéàíû* âÿ êöðÿí àò áåëèíäÿêè Û Íàïîëåîíó òÿñâèð åäÿí áèð úöò îëåîãðàôèéà1 èäè. Õàíûìûéëà òÿêáÿòÿê ãàëäûãäà Æîðæ Ìàäëåíàíû þïäö. – Õîø ýÿëìèñÿí, Ìàä. Àòà-àíàìû ýþðìÿìÿ øàä îëäóì. Ïàðèñäÿ èêÿí îíëàð áàðÿäÿ äöøöíìÿñÿì áåëÿ, áèð àðàäà îëìàìûçäàí, àäÿ òÿí, ùÿçç àëûðàì. Áó àðà àòàñû àðàêÿñìÿíè éóìðóüóéëà äþéÿúëÿäè: – Ùàéäû, òåç îëóí, øîðáà ñöôðÿéÿ âåðèëèá! Äóðóá ãîíàã îòàüûíà êå÷ìÿëè îëäóëàð. Ãÿëéàíàëòû, êÿíä àäÿòëÿðèíÿ ýþðÿ, óçóí ñöðäö âÿ ìåíéó õåéëè çþâãñöç ùàçûðëàíìûøäû: ñöôðÿéÿ ãîéóí ÿòè õþðÿéèíèí àðäûíúà êîëáàñà, äàùà ñîíðà èñÿ ãàéüàíàã ýÿòèðèëäè. Àëìà øÿðàáûíûí öñòöíäÿí áèð íå÷ÿ ñòÿêàí øÿðàá ýèëëÿäÿí ãîúà Äöðóàíûí êåôè êÿëëÿ÷àðõà âóðäó âÿ îíóí äèëè à÷ûëäû, íÿ à÷ûëäû: òÿíòÿíÿëè áàéðàìëàð ö÷öí ùàçûðëàäûüû çàðàôàòëàðû èøÿ ñàëäû, áÿçÿí øèò, ÿäÿáñèç ëÿòèôÿëÿð äàíûøäû âÿ áóíëàðû þç äîñòëàðûíûí áàøûíà ýÿëèáìèø êèìè àíëàòäû. Áöòöí áóíëàðû ÿçáÿð áèëñÿ äÿ, Æîðæ äà óüóíóá ýåäèðäè: ÿñëèíäÿ, ýöëöøöíöí ñÿáÿáè – áó äîüìà éåðëÿðèí êþíöëà÷àí ùàâàñûéäû, àòà éóðäóíà, óøàãëûã ÷àüûíäàí áÿðè ùÿð øåéèíÿ, ùÿð ãàðûøûíà áåø áàðìàüû êèìè áÿëÿä îëäóüó òîðïàüà è÷èíäÿ òÿçÿäÿí áàø ãàëäûðàí ñåâýèéäè. Èíäè áóðàäàêû ùÿð äåòàë éàä äàøûíäàêû êþùíÿ äóéüóëàðû âÿ õàòèðÿëÿðè úàíëàíäûðûðäû: ìÿñÿëÿí, áó, ãàïûäàêû ùàíñûñà ÷àïûã, ÿùÿìèééÿòñèç áèð îëàéëà áàüëû îëàí ö÷àéàãëû ñòóë, òîðïàãäàí éöêñÿëÿí ðàéèùÿ, ýöúëö ãàòðàí ãîõóñó, éàõûíëûã äàêû ìåøÿäÿí âóðàí ÿòèð, áó – äàõìàíûí, äóðüóí, ëèëëè ñóéóí âÿ éà ïåéèíèí ãîõóñó äà îëà áèëÿðäè. Õàíûì Äöðóà èñÿ ÿââÿëêè êèìè áèð àç úèääè, áèð àç ãÿìýèí ýþðö íöðäö, äàèì ñóñóð, ýÿëèíèíè àëòäàí-àëòäàí íèôðÿòëÿ ñöçöðäö: áèð äÿ àõû 1 Îëåîãðàôèéà – éàüëû áîéàëàðëà ÷ÿêèëìèø øÿêëèí ëèòîãðàôèéà öñóëó èëÿ ÷àï îëóíàí âåðñèéàñû
203
ÿëëÿðè ãàáàð-ãàáàð îëàí, áöòöí âöúóäó àüûð èø ýþðìÿêäÿí åéáÿúÿð ùàëà äöøÿí áèð êÿíäëè ãàäûí øÿùÿðëè õàíûìà áàøãà ùàíñû ùèññëÿðè áÿñëÿéÿ áèëÿðäè êè?! Áó ýÿëèí îíó ÷èéðÿíäèðèðäè, åéø-èøðÿò âÿ ýöíàù òèìñàëû êèìè ýþðöíÿí áó âàðëûã èñòÿð-èñòÿìÿç îíóí è÷èíäÿ íàòÿìèçëèê, ýöíàùà áàòìûøëûã âÿ ëÿêÿëÿíìèøëèê òÿÿññöðàòû îéàäûðäû. Ñöôðÿéÿ õþðÿê ýÿòèðìÿê, ñöðàùèäÿí ñòÿêàíëàðà ñàðû ðÿíýëè, òóðø äàäàí øÿðàá âÿ éà êþïöêëö, øèïøèðèí, íàðûíúû ðÿíýëè àëìà øÿðàáû ñöçìÿê ö÷öí äÿãèãÿáàøû éåðèíäÿí äóðäóüóíäàí, sanki, ëèìîíàä øöøÿñèíèí ãàçûí òÿñèðèéëÿ âàõòàøûðû éåðèíäÿí îéíàéàí òûõàúûíû õàòûðëàäûðäû. Ìàäëåíà ãÿìÿ áàòìûøäû: ùå÷ íÿ éåìèð, ùå÷ êÿñëÿ êÿëìÿ êÿñ ìèðäè. Ùÿð çàìàíêû êèìè äîäàãëàðûíäàí òÿáÿññöì ÿñêèê îëìàñà äà, áóíóí àðõàñûíäà èíäè äöøäöéö øÿðàèòëÿ áàðûøìàq ìÿúáóðèééÿòè ñåçè ëèðäè. Áöòöí öìèäëÿðè áîøà ÷ûõäûüûíäàí ãàíû ãàðàëìûøäû. Íèéÿ? Àõû î þçö áóðàéà úàí àòìûøäû. Îíà äà éàõøû áÿëëèéäè êè, êÿíäëèëÿðèí, êþíòþé êÿíäëèëÿðèí àðàñûíà ýÿëèð. Ùå÷ âàõò âÿ ùå÷ êèìè èäåàëëàøäûðìàéàí áó õàíûìûí êÿíäëèëÿðè èäåàëà ÷åâèðìÿñèíèí íÿ àíëàìû âàðäû, ýþðÿí? Áèð äÿ êè ùå÷ þçö áóíóí ôÿðãèíäÿéäèìè? Àäÿòÿí, ãàäûíëàð ôÿðãëè, éÿíè ðåàë ùÿéàòäà âàð îëìàéàí øåéëÿðèí àðçóñóíäà îëóðëàð! Áÿëêÿ, îíà äà êÿíäëèëÿð óçàãäàí õåéëè øàèðàíÿ ýÿëèðìèøëÿð? Øàèðàíÿ îëìàñà äà, äàùà éöêñÿê, äàùà íÿúèá, äàùà øóõ âÿ äàùà ýþðöìëö ýÿëèðìèø îíà êÿíä ùÿéàòû. Áèð äÿ êè î, áó àäè êÿíäëèëÿðèí ðîìàíëàðäà òÿñâèð îëóíäóüó êèìè õåéëè ÿäÿáëè, òÿðáèéÿëè îëìàñûíû äà óìóðäó. Áÿñ îíäà íèéÿ èíäè ùÿð õûðäà øåé, áó àäàìëàðûí ãàáàëûãëàðû, ùÿðÿêÿòëÿðè, ñþçëÿðè, ýöëöøëÿðè âÿ àéû äàâðàíûøëàðû êþíëöíö ÿçèðäè áåëÿ? Þç àíàñûíû õàòûðëàäû: áàðÿñèíäÿ êèìñÿéÿ ñèðð ýÿëìÿäèéè î ãàäûí Ñåí-Äåíèäÿ òÿùñèë ýþðöáìöø, ãóâåðíàíò1 èøëÿäèéè áèð åâäÿ áÿêàðÿòè ïîçóëìóøäó, äèëÿí÷è êþêöíäÿ âÿ äÿðä-ñÿð è÷èíäÿ úàí âåðäèéè çàìàí Ìàäëåíàíûí îí èêè éàøû âàðäû. Ñîíðàäàí íàìÿëóì áèðèñè Ìàäëåíàéà òÿùñèë âåðìèøäè. Áÿñ àõû êèì èìèø îíóí àòàñû? Íÿ÷èéìèø àòàñû? Äóìàíëû áèð øÿêèëäÿ òÿõìèí åëÿñÿ äÿ, áàõ áóíó î, ùå÷ âàõò þéðÿíÿ áèëìÿìèøäè. Ãÿëéàíàëòû áèòìÿê áèëìèðäè. Àç ñîíðà áóðàéà ìöøòÿðèëÿð ýÿëìÿéÿ áàøëàäûëàð, ãîúà Äöðóà èëÿ ñàëàìëàøàí áó àäàìëàð Æîðæó ýþðöíúÿ ùåéðÿòëÿíèð, úàâàí õàíûìû èñÿ ÷ÿïÿêè áàõûøëàðëà ñöçöá øîðýþçëöêëÿ áèð-áèðèíÿ ýþç âóðàðêÿí «Âàé ñÿíè, Æîðæ Äöðóà, ùàëàëäûð! Ýþð þçöíÿ íåúÿ äèëáÿð òàïûá!» äåìÿê èñòÿéèðäèëÿð. 1
204
Ãóâåðíàíò – òÿðáèéÿ÷è
Ãîúàíû óçàãäàí-óçàüà òàíûéàíëàð èñÿ òàõòà ìàñàëàð àðõàñûíà êå÷èá ñèôàðèø âåðèðäèëÿð: «Áèð ëèòð ýÿëñèí!», «Áèð ïàð÷!», «Èêè ãÿäÿù êîí éàê!», «Áèð ñòÿêàí ðàïàéë!» Ñîíðà îíëàð ìàñàëàðäàêû ãàðà âÿ àü ðÿíýëè äàøëàðû áÿðêäÿí ìàñàéà ÷ûðïìàãëà äîìèíî îéíàìàüà ýèðèøèðäèëÿð. Åëÿ ùåé çàëà ýèðèá-÷ûõàí Äöðóàíûí àíàñû ãöññÿëè ñèôÿòëÿ ìöø òÿðèëÿðÿ ãóëëóã åäèð, ùàãã-ùåñàá àïàðûð âÿ ýþéðÿíýëè þíëöéöí áèð óúóéëà ìàñàëàðûí öñòöíö ñèëèðäè. Ýèë ãÿëéàíëàðûí âÿ óúóçâàðè ñèãàðëàðûí òöñòöñö îòàüû äîëäóðìóøäó. Ìàäëåíàíû þñêöðÿê òóòäó. – Áÿëêÿ, áàéûðà ÷ûõàã? Äàùà äþçÿ áèëìèðÿì. Àììà ãÿëéàíàëòû ùÿëÿ äÿ áèòìÿäèéè ö÷öí ãîúà Äöðóà áóíäàí ïÿæìöðäÿ îëäó. Àéàüà ãàëõûá ìàñàíûí àðõàñûíäàí ÷ûõàí Ìàäëåíà êèøèëÿðèí êîíéàê ãàòûëìûø ãÿùâÿ è÷ìÿëÿðèíè ýþçëÿìÿéÿ ìÿúáóð îëäó üóíäàí ýèðèøäÿêè ñòóëëàðäàí áèðèíäÿ îòóðäó. Áèð ãÿäÿð ëÿíýèéÿí Æîðæ îíà éàíàøûá òÿêëèô åëÿäè: – Èñòÿéèðñÿí àðàäàí ÷ûõûá Ñåíà ñàùèëèíÿ ýåäÿê? – Ùÿ, ùÿ! Ýåäÿê, – äåéÿ ãàäûí ñåâèíúëÿ ðàçûëàøäû. Äàüäàí àøàüû åíèá Êðóàññåäÿ áèð ãàéûã êèðàéÿëÿäèëÿð. Ýöíöí ãàëàí ùèññÿñèíè ÿçýèí áèð ùàëäà àäàíûí êÿíàðûíäàêû ñþéöäëöêäÿ êå÷èð äèëÿð: îðàäà éàç ýöíÿøèíèí èëûã øöàëàðû àëòäà äèíúÿëäèêëÿðè âàõò õÿôèô ëÿïÿëÿíÿí ñóëàð îíëàðà ëàéëà ÷àëäû. Ùàâà ãàðàëàíäà åâÿ äþíäöëÿð. Ïèéäÿí ùàçûðëàíìûø øàìûí èøûüûíäà éåäèêëÿðè àõøàì éåìÿéè ñÿùÿð ãÿëéàíàëòûñûíäàí äàùà úàí÷ÿêèúè ýÿëäè Ìàäëåíàéà. È÷èá äÿì ëÿøÿí ãîúà Äöðóà, ñàäÿúÿ, ñóñóá äóðäó. Ãàðû èñÿ ìûñìûðûüûíû ñàë ëàéûá îòóðäó. Çÿèô èøûãëàíàí âÿ áîìáîç ýþðöíÿí äèâàðëàðà äöøÿí êþëýÿëÿðèí ópóçóí áóðóíëàðû âàðäû âÿ âàõòàøûðû îíëàð íÿ èñÿ àíëàøûëìàç ùÿðÿ êÿòëÿðäÿ áóëóíóðäóëàð. Îòàãäàêûëàðäàí êèìñÿ öçöíö øàìûí òèòðÿê, ñàðûìòûë èøûüûíà ñàðû òóòóðäóñà, ùÿìèí àí äèâàðäà éàáàéàáÿíçÿð ÷ÿí ýÿëè àüçûíà àïàðàí àäàìûí ÿëè ïåéäà îëóð, áóíóí àðäûíúà î íÿùÿíý ýþðöíòöíöí èðè úÿùÿíýëÿðè à÷ûëûðäû. Øàì éåìÿéè áèòÿí êèìè Ìàäëåíà áó úàíñûõûúû, äàèì ãàòû òöòöí òöñòöñöíöí âÿ îðà-áóðà äàüûëìûø è÷êè ãîõóñóíóí èøüàëûíà ìÿðóç ãàëàí îòàüû òÿðê åëÿìÿê áÿùàíÿñèéëÿ ÿðèíè áàéûðà ÷ûõàðòäû. Àéàãëàðûíû åøèéÿ ãîéàí êèìè Æîðæ äåäè: – Ýþðäöí, ñÿí äÿ äàðûõäûí. 205
Ãàäûíà åòèðàç åëÿìÿyÿ èìêàí âåðìÿäÿí ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Éîõ. Ùÿð øåéè ýþðöðÿì. Èñòÿéèðñÿíñÿ, ýöíö ñàáàù áóðàäàí ýåäÿê. Ìàäëåíà ïû÷ûëäàäû: – Ùÿ. Èñòÿéèðÿì. Àüûð-àüûð èðÿëèëÿéèðäèëÿð. Öçëÿðèíè îõøàéàí èëûã ìåùÿ âÿ ñîíñóç ýåúÿ çöëìÿòèíÿ ñàéñûç-ùåñàáñûç õûøûëòû, ùÿíèðòè âÿ àù ãàðûøìûøäû. Óúà àüàúëàðûí àëòûéëà óçàíàí äàð úûüûðëà ýÿçèøèðäèëÿð: ñàüäà âÿ ñîëäà ìåøÿíèí ýþçèøëÿìÿç çöëìÿòè äèâàð êèìè äóðìóøäó. Ãàäûí: – Ùàðàäàéûã áåëÿ? – ñóàëûíà: «Ìåøÿäÿ», – úàâàáûíû àëäû. – Áþéöê ìåøÿäèð áó? – ×îõ áþéöêäöð. Áó, Ôðàíñàíûí ÿí èðè ìåøÿëÿðèíäÿí áèðè ñàéûëûð. Òîðïàüûí, àüàúëàðûí, ìàìûðëàðûí, ÷öðöíòöëÿðèí ãîõóñó, øèðÿéëÿ äîëìóø òóìóðúóãëàðûí ãîõóñó, êå÷èëìÿç ìåøÿíèí ãÿäèì âÿ òÿðà âÿò äîëó ÿòðè, ñàíêè, áóðàäà ìöðýöëÿéèðäè. Áàøûíû ãàëäûðàí Ìàäëåíà àüàúëàðûí óúëàðûíäàêû áîøëóãäà óëäóçëàðû ýþðäö. Áèðúÿ áóäàüû òÿð ïÿäÿúÿê ãÿäÿð ðöçýàð ÿñìÿñÿ äÿ, èíäè î, ÷åâðÿñèíäÿêè áó éàðïàã äÿíèçèíèí ýöúëÿ ñåçèëÿí õûøûëòûñûíû äóéàúàã äÿðÿúÿäÿ ùÿññàñ èäè. Âöúóäóíäà ýÿçèøÿí ãÿðèáÿ òèòðÿéèø, ñàíêè, îíóí ãÿëáèíäÿ ÿêññÿäà äîüóðäó âÿ öðÿéè èçàùîëóíìàç êÿäÿðäÿí ñûõûëäû. Àììà íèéÿ? Áóíó î, þç-þçöíÿ ùå÷ úöð à÷ûãëàéà áèëìÿéÿúÿêäè. Àììà è÷èí äÿêè äóéüó îíóí ùÿð òÿðÿôäÿí òÿùëöêÿéÿ à÷ûã îëäóüóíó äåéèðäè: ñàíêè, î, èòêèí äöøìöøäö, ùàìû òÿðÿôèíäÿí óíóäóëìóøäó, äèðè-äèðè ýþìöëìöøäö, áó áàøû öçÿðèíäÿ óúàëàí úàíëû ãöááÿíèí àëòûíäà, ñàíêè, òÿíùà èäè, òàìàìèëÿ éàëãûç èäè Ìàäëåíà. Ïû÷ûëòû èëÿ äåäè: – Ãîðõóðàì. Ýÿë ýåðè ãàéûäàã. – Ãàéûäàã äåéèðñÿíñÿ, ãàéûäàã äà. – Ïàðèñÿ èñÿ... ñàáàù éîëà äöøöðöê? – Ùÿ, ñàáàù. – Ñàáàù ñÿùÿð. – Ñÿí íåúÿ èñòÿñÿí. Ñÿùÿð äÿ îëàð. Åâÿ äþíäöëÿð. Ãîúàëàð éàòàãëàðûíà ýèðìèøäèëÿð. Î ýåúÿíè Ìàäëåíà íàðàùàò éàòäû. Êÿíä ö÷öí àäè îëàí ñÿñëÿð – áàéãóø óëàìàñû, òþâëÿ äèâàðûíûí î áèðè öçöíäÿí ýÿëÿí ÿòëèê äîíó çóí õîròóëäàìàñû, ýåúÿéàðûäàí ñîíðà âàõòàøûðû éöêñÿëÿí õîðóç áàí ëàðû – îíóí éóõóñóíó ñÿêñÿêÿëè åëÿìèøäè. 206
Äàí éåðè ñþêöëÿí êèìè î, àéàüà ãàëõûá éîë ùàçûðëûüûíà áàøëàäû. Æîðæ éîëà ÷ûõäûãëàðûíû àòà-àíàñûíà õÿáÿð âåðÿíäÿ ÿââÿëúÿ îíëàð ÷àøñàëàð äà, ñîíðà áóíóí êèìèí èñòÿéè îëäóüóíó àíëàäûëàð. Ãîúà áèðúÿ ñóàëëà kifayÿtlÿíäè: – Éàõûí âàõòäà ýþðöøÿúÿéèê? – ßëáÿòòÿ. Áó éàé. – Äàíûøäûã. Ãàäûí äèëèíè äèíú ãîéìàäû: – Ñÿíÿ ñîíðàäàí ïåøìàí îëìàìàüû àðçóëàéûðàì. Âàëèäåéíëÿðèíäÿ õîø òÿÿññöðàò ãàëñûí äåéÿ Æîðæ îíëàðà èêè éöç ôðàíê õÿðúëèê âåðäè. Áèð îüëàíûí âàñèòÿ÷èëèéè èëÿ ñèôàðèø îëóíàí åêèïàæ ñààò îíäà ýÿëèá ÷ûõäû: ãîúàëàðëà ýþðöøöá-þïöøÿí úàâàíëàð éîëà äöçÿëäèëÿð. Äàüäàí öçöàøàüû åíäèêäÿ Äöðóàíû ýöëìÿê òóòäó: – Áàõ ìÿí ñÿíÿ ÿââÿëúÿäÿí õÿáÿðäàðëûã åëÿìèøäèì. Ýÿðÿê ñÿíè þç âàëèäåéíëÿðèìëÿ, éÿíè úÿíàá âÿ õàíûì Äö Ðóà äå Êàíòåëëÿðëÿ òàíûø åòìÿéÿéäèì. Ìàäëåíà äà ýöëäö âÿ áóíà åòèðàç åëÿäè: – Ìÿíäÿ áóðàõäûãëàðû òÿÿññöðàò ÷îõ õîøäóð. Ìåùðèáàí èíñàí îëäóãëàðûíäàí îíëàðû ñåâÿúÿéèìÿ èíàíûðàì. Ùÿëÿ Ïàðèñäÿí îíëàðà ùÿð ùàíñû ùÿäèééÿ ýþíäÿðìÿéè äÿ äöøöíìöøÿì. Áèð àç ñóñóá ñþçöíöí àðäûíû ýÿòèðäè: – Äö Ðóà äå Êàíòåë... Áèçèì äÿâÿòíàìÿëÿðèí ùå÷ êÿñè ùåéðÿò ëÿíäèðìÿéÿúÿéèíè äÿ ýþðÿúÿêñÿí. Ùàìûéà äåéÿðèê êè, äöç áèð ùÿôòÿ ñÿíèí âàëèäåéíëÿðèíèí ìàëèêàíÿñèíäÿ äèíúÿëìèøèê. – ßðèíÿ ãûñûëàí ãàäûí äîäàãëàðûéëà îíóí áûüûíäàí þïöá äåäè: – Ýöíàéäûí, Æîðæ. – Ýöíàéäûí, Ìàä, – úàâàáûíû âåðÿí êèøè îíóí áåëèíè ãóúäó. Óçàãëàðäà, âàäèíèí îðòàñûéëà àõàí ÷àé ýöíÿøèí øÿôÿãëÿðè àëòûíäà ýöìöøö ëåíòè õàòûðëàäûðäû. Çàâîä áîðóëàðû ùàìûñû áèðäÿí ùàâàéà ãàï ãàðà êþìöð òîçó ïöñêöðöðäö, ãÿäèì øÿùÿðèí öçÿðèíäÿ èñÿ øèøóúëó çÿíý ãöëëÿñè éöêñÿëèðäè.
ÛÛ Äö Ðóà úöòëöéöíöí ïàéòàõòà äþíöøöíäÿí èêè ýöí êå÷èðäè. Þç âÿçèôÿñèíèí èúðàñûíà áàøëàéàí Æîðæ ýèçëèúÿ öìèä åäèðäè êè, õðîíèêà øþáÿñè ìöäèðëèéèíäÿí ÷ûõàðûëûá Ôîðåñòéåíèí éåðèíÿ òÿéèí åäèëÿúÿéè ùàëäà î, þçöíö òàìàìèëÿ ñèéàñÿòÿ ùÿñð åëÿéÿ áèëÿúÿê. 207
Ùÿìèí àõøàì èøäÿí ÷ûõûá ýþçÿë ÿùâàëè-ðóùèééÿ èëÿ åâèíÿ øàì éåìÿéèíÿ éîëëàíäû. Ýåòäèéè áó åâäÿ âàõòèëÿ õàíûìûíûí ÿââÿëêè ÿðè éàøàìûøäû âÿ èíäè î, þç õàíûìûíäàí þïöø àëìàã ö÷öí ñÿáèðñèç îëìóøäó: úàçèáÿäàðëûüû èëÿ áó ãàäûí îíó éàìàíúà þçöíÿ áÿíä åëÿ ìèøäè âÿ ýåòäèêúÿ ÿðèíèí öçÿðèíäÿêè òÿñèðè äàùà äà àðòìàãäàéäû. Íîòð-Äàì-äå-Ëîðåòèí òèíèíäÿêè ÷è÷ÿêñàòàíäàí Ìàäëåíà ö÷öí ýöë äÿñòÿñè àëìàã ãÿðàðûíà ýÿëäè âÿ ùÿëÿ à÷ûëìàüà ìàúàë òàïìàìûø, àììà ÿòèðëè ãûçûëýöë ãþí÷ÿëÿðèíäÿí èðè áèð áóêåò áàüëàòäûðäû. Éåíÿ äÿ î, ïèëëÿêÿíèí ùÿð ìåéäàí÷àñûíäà ãîéóëàí ýöçýöëÿðäÿ þçöíö ðàçûëûãëà ñöçöð âÿ ùÿð ñÿôÿð áó åâÿ èëê ýÿëèøèíè õàòûðëàéûðäû. À÷àðûíû èøäÿ óíóòìóøäó. Ìàäëåíàíûí ìÿñëÿùÿòèíè äèíëÿéÿðÿê èøèíÿ ñîí âåðìÿäèéè ãóëëóã÷ó ãàïûíû öçöíÿ à÷àíäà îíäàí: – Õàíûì Äö Ðóà åâäÿäèð? – äåéÿ ñîðóøäó. – Áÿëè, úÿíàá. Éåìÿê îòàüûíäàí êå÷ÿíäÿ î, ñöôðÿäÿ ö÷íÿôÿðëèê éåìÿê ýþðöá õåéëè òÿÿúúöáëÿíäè. Éåìÿêõàíà èëÿ ãîíàã îòàüû àðàñûíäàêû ãàëûí ïÿðäÿ ãèñìÿí ãàëäûðûëäûüûíäàí îíóí àðxasûíäàí Ìàäëåíà ýþðö íöðäö. Ùÿìèí àí åâ ñàùèáÿñèíèí áóõàðû öçÿðèíäÿêè âàçàéà ãîéäóüó ãûçûëýöë áóêåòè åéíèëÿ Æîðæóíêóíó õàòûðëàäûðäû. Áóíäàí îíóí êåôèíÿ ñîüàí äîüðàíäû, ñàíêè, êèìñÿ îíóí èäåéàñûíû îüóðëàìûø, õàíûìûíà ýþñòÿðìÿéè äöøöíäöéö äèããÿò ÿëàìÿòèíè áèð ùå÷ÿ ÷åâèðìèøäè, àõû î, áó ùÿççè äîéà-äîéà äàäìàüà ùàçûðëàìûøäû þçöíö. Îòàüà ýèðäèêäÿ: – Áÿéÿì ñÿí êèìèñÿ åâÿ äÿâÿò åëÿìèñÿí êè? – äåéÿ õÿáÿð àëäû. Ýåðè äþíìÿéÿí âÿ ùÿëÿ äÿ ýöëëÿðëÿ óüðàøàí ãàäûí: – Ùÿì ùÿ, ùÿì äÿ éîõ, – úàâàáûíû âåðäè. – Êþùíÿ ÿíÿíÿìèçÿ ýþðÿ, áó ýöí ãðàô äå Âîäðåê áèçÿ òÿøðèô áóéóðàúàã: áàçàð åðòÿëÿðè î, ùÿìèøÿ áèçèì åâäÿ øàì éåìÿéèíÿ ãàòûëàðäû. Æîðæ ìûçûëäàíìàëû îëäó: – Î! ×îõ ýþçÿë. ßëèíäÿêè áóêåòëÿ ãàäûíûí àðõà òÿðÿôèíäÿ äóðìóøäó âÿ èíäè áó ýöëëÿðè ýèçëÿäÿúÿéèíÿ, éîõñà àòàúàüûíà áèð ãÿðàð âåðÿ áèëìèðäè. Áóíà ðÿüìÿí: – Áàõ, ñÿíÿ ãûçûëýöëëÿð àëìûøàì, – äåäè. Ýåðè ãàíðûëàí Ìàäëåíà ýöëöìñÿäè: – Áó, ñÿíèí òÿðÿôèíäÿí ÷îõ õîø áèð øåéäèð! – äåéÿ ùåéðÿòëÿíÿí ãàäûí ñÿìèìè áèð øóõëóãëà ùÿì ÿëëÿðèíè, ùÿì äÿ äîäàãëàðûíû îíà ñàðû óçàòäûüû ö÷öí Æîðæóí ãÿëáèíÿ ñÿðèí ñó ÷èëÿíäè. 208
Áóêåòè ÿðèíäÿí àëûá, áèð óøàã ùÿâÿñèéëÿ ãîõóëàéàí ãàäûí àëäûüû äÿðèí ùÿççè ñÿðýèëÿäè, ñîíðà îíëàðû ÿââÿëêè âàçàíûí áþéðöíäÿêè áàøãà âàçàéà éåðëÿøäèðäè. Ýöëëÿðè çþâãëÿ ñöçÿðÿê ïû÷ûëäàäû: – Íåúÿ äÿ øàäàì! Áåëÿ îëàíäà áóõàðûìûç àäàìûí ýþçöíöêþíëöíö îõøàéûð. – Àðäûíúà äÿðèí èíàì ùèññèéëÿ áóíëàðû ÿëàâÿ åëÿäè: – Áèëèðñÿí, Âîäðåê ÷îõ ñÿìèìè áèðèñè îëäóüóíäàí îíóíëà òåçëèêëÿ îðòàã äèë òàïàúàüûíûçû äöøöíöðÿì. Ñÿñëÿíÿí çÿíý ãðàôûí ýÿëèøèíè ìöæäÿëÿäè. Ãîíàã è÷ÿðèéÿ ñàêèò âÿ òÿìêèíëè òÿðçäÿ äàõèë îëäó, ñàíêè, þç åâèíäÿéäè. Ãÿääèíè áþéöê øóõëóãëà þíÿ ÿéÿðÿê, î, Ìàäëåíàíûí áàðìàãëàðûíäàí þïäö, ñîíðà îíóí ÿðèíÿ ñàðû äþíöá, öçöíäÿêè õîø òÿáÿññöìëÿ ÿëèíè îíà óçàòäû: – Íåúÿñèíèç, ÿçèç Äö Ðóà? Äàùà þíúÿ õåéëè éåêÿõàíà âÿ çàáèòÿëè îëàí áó àäàìûí áåëÿ ñÿìèìèëèê ñÿðýèëÿìÿñè äóðóìóí õåéëè äÿéèøäèéèíÿ äÿëàëÿò åäèðäè âÿ áó, æóðíàëèñòè ùåéðÿòëÿíäèðäèéè ö÷öí î äà áó äèããÿò ÿëàìÿòëÿðèíÿ íÿçàêÿòëÿ úàâàá âåðìÿéè þçöíÿ áîðú áèëäè. Àðàäàí áåø äÿãèãÿ þòÿíäÿí ñîíðà êÿíàðäàí áàõàí áó àäàìëàðû îí èëèí, ùÿì äÿ ÷îõ ñÿìèìè òàíûøëàðû ñàíàðäû. Ñåâèíúäÿí ÷þùðÿñè èøûã ñà÷àí Ìàäëåíà äåäè: – Ñèçè òÿê áóðàõûðàì. Ìÿí áèð ìÿòáÿõÿ áàø ÷ÿêèì. Êèøèëÿð îíó áàõûøëàðûéëà éîëà ñàëäûëàð. Ìàäëåíà îðà äþíÿíäÿ èñÿ îíëàð bir éåíè òàìàøà áàðÿäÿ ôèêèð ìöáàäèëÿñè åäèðäèëÿð âÿ ôèêèðëÿðè î äÿðÿúÿäÿ öñò-öñòÿ äöøöðäö êè, öçëÿðèíäÿí ãàðøûëûãëû ðÿüáÿò ùèññè îõóíóðäó: îíëàðûí áàõûøëàðû àðàñûí äàêû îõøàðëûã òàìàìèëÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí âÿ àíè øÿêèëäÿ îðòàéà ÷ûõìûøäû. Ýþçÿë êå÷ÿí éåìÿê çàìàíû ùÿð êÿñ áèëäèêëÿðèíäÿí ñþç à÷äû. Áó åâäÿ, áó ìåùðèáàí ÿðëÿ àðâàäûí ÿùàòÿñèíäÿ þçöíö ÷îõ ðàùàò ùèññ åäÿí ãðàô àõøàìäàí êå÷ÿíÿ ãÿäÿð îòóðäó. Î ýåäÿíäÿí ñîíðà Ìàäëåíà ÿðèíÿ äåäè: – Ðàçûñàí êè, îíóí ìèñëè-áÿðàáÿðè éîõäóð? Éàõûí òàíûøëûãäà àäàìû þçöíÿ ùåéðàí åòìÿéè áàúàðûð. Ùÿì äÿ êè ÿñë, ñûíàíìûø, ñàäèã âÿ äàð ýöíöí äîñòóäóð. Àù, ÿýÿð î îëìàñàéäû... Ãàäûí ôèêðèíè àõûðàúàí à÷ûãëàìàäû. Æîðæ äèëëÿíäè: – Ùÿ, ùÿ, î, õåéëè ìåùðèáàí áèðèñèäèð. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, îíóíëà ìþùêÿì äîñò îëàúàüûã. 209
Ãàäûí òÿêðàð ñþçÿ áàøëàäû: – Áèëèðñÿí, éàòìàçäàí þíúÿ áèð àç èøëÿìÿëèéèê. Éåìÿêäÿí ãàáàã áóíó ñÿíÿ ñþéëÿìÿéÿ ìàúàëûì îëìàäû, ÷öíêè Âîäðåê ýÿëäè. Áó ýöí ìÿí Ìÿðàêåøäÿ þíÿìëè ùàäèñÿëÿð áàø âåðäèéèíè þéðÿíäèì. Áóíó ìÿíÿ äåïóòàò âÿ ýÿëÿúÿê íàçèð Ëàðîø-Ìàòéå õÿáÿð âåðäè. Ñåíñàñèéà äîüóðàúàã áþéöê áèð éàçû ùàçûðëàìàëûéûã. Ìÿíäÿ ýÿðÿêëè ôàêòëàð âÿ ýþñòÿðèúèëÿð âàð. Ýÿë ëÿíýèìÿäÿí èøÿ ýèðèøÿê. Ëàìïàíû þçöíëÿ ýÿòèð. Ìàñà ëàìïàñûíû ýþòöðÿí êèøè îíóíëà áèðëèêäÿ êàáèíåòÿ êå÷äè. Êèòàá øêàôûíäà éåíÿ äÿ ùÿìèí êèòàáëàð ñûðàëàíìûøäû, îíóí öñòöíäÿ èñÿ Ôîðåñòéåíèí þëöìöíäÿí þíúÿ Æóàí êþðôÿçèíÿ ñÿôÿð çàìàíû àëäûüû ö÷ âàçà ýþç îõøàéûðäû. Ìÿðùóì Ôîðåñòéåéÿ àèä îëìàãëà èíäè éàçû ìàñàñûíûí àëòûíäàêû òöêëö õàë÷à Äö Ðóàíûí àéàãëàðûéëà òÿìàñûí èíòèçàðûíäàéäû. Ìàñà àðõàñûíà êå÷èá ôèë ñöìöéöíäÿí ùàçûðëàíàí âÿ ðÿùìÿòëèê äîñòóíóí óú ùèññÿñèíè ýÿìèðäèéè ãÿëÿìè ÿëèíÿ àëäû. Áóõàðûéà ñþéêÿíÿí Ìàäëåíà ïàïèðîñ éàíäûðäû, áàø âåðÿí îëàé ëàðäàí ñþç ñàëäûãäàí ñîíðà þç äöøöíúÿëÿðèíè ÿðèéëÿ ïàéëàøäû âÿ éàçû ëàúàã ìÿãàëÿíèí ïëàíûíû òóòäó. ßðè îíó äèããÿòëÿ äèíëÿéèð, àðàáèð ãåéäëÿð àïàðûðäû. Ãàäûí à÷ûã ëàìàñûíû áèòèðäèêäÿ î, áó ìÿñÿëÿëÿðëÿ áàüëû þç éàíàøìà òÿðçèíè âÿ ïëàíûíû îðòàéà ãîéäó. Ùÿì äÿ î, áó ìþâçóíó òÿêúÿ ìÿãàëÿ øÿê ëèíäÿ äåéèë, èíäèêè íàçèðëèê ÿëåéùèíÿ äöøöíöëìöø áèð êàìïàíèéà êèìè òÿãäèì åòìÿê ôèêðèíäÿéäè. Öñòÿëèê, áó, áþéöê áèð ùöúóìóí èëê ùÿìëÿñè îëàúàãäû. Æîðæ þç ìÿãñÿäëÿðèíè à÷ûãëàéàðêÿí Ìàäëåíà ãàð øûëàðûíäà à÷ûëàúàã ýåíèø èìêàíëàðà íåúÿ ìàðàã ñàëäûñà, ïàïèðîñóíó òöñòöëÿòìÿéè äÿ óíóòäó. – Ùÿ... ùÿ... ×îõ éàõøû... ×îõ ïàêèçÿ... ßëà îëàúàã... – äåéÿ àðàñûðà ïû÷ûëäàìàãäàéäû ãàäûí. Æîðæ ñþçöíö áèòèðäèêäÿ ãàäûí: – Ùÿ, èíäè ýÿë éàçàã, – äåäè. Àììà éàçûíûí áàøëàíüûúû ÷îõ åíåðæè òÿëÿá åëÿäè âÿ èíäè Æîðæ äà óéüóí ñþçëÿðè òàïìàãäà ÷ÿòèíëèê ÷ÿêèðäè. Áóíó ñåçÿí Ìàäëåíà õÿôèôúÿ îíóí ÷èéíèíÿ ñþéêÿíäè âÿ úöìëÿëÿðè ñþçáÿñþç îíóí ãóëàüûíà ïû÷ûëäàäû. Àðàáèð ãàäûí åùòèéàòëà ÿðèíäÿí: – Ñÿí áåëÿ äåìÿê èñòÿéèðäèí? – äåéÿ õÿáÿð àëàíäà î: – Ùÿ, ùÿ, ìÿùç áåëÿ, – úàâàáûíû âåðèðäè. 210
Ñûðô ãàäûí àìàíñûçëûüûéëà Ìàäëåíà èíäèêè Íàçèðëÿð Êàáèíåòè ñÿäðè íèí öíâàíûíà äàëàéûúû, èñòåùçàëû èôàäÿëÿð èøëÿäèð, áó êèíàéÿëÿðè ýàù îíóí õàðèúè ýþðêÿìèíÿ, ýàù äà éöðöòäöéö ñèéàñÿòÿ éþíÿëäèðäè: áöòöí áó ìöøàùèäÿëÿðèí äÿãèãëèéè âÿ ùÿäñèç ñÿððàñòëûüû ÿðèíèí äîäàã ëàðûíû ãà÷ûðûðäû. Ãàäûíûí áó ùÿìëÿëÿðè ìöãàáèëèíäÿ àðàáèð Äö Ðóàíûí ìÿòíÿ ÿëàâÿ åëÿäèéè áèð-èêè ñÿòèð îíëàðà äÿðèí ìÿíà âÿ áèð àç äà èñòèîò ãàòûðäû. Áóíäàí áàøãà, î, öñòöþðòöëö äåéèìëÿðè èøëÿòìÿêäÿ ìÿùàðÿò ñàùè áèéäè âÿ áó âÿðäèøëÿðèíè ùÿëÿ õðîíèêàëàð ùàçûðëàéàðêÿí úèëàëàìûøäû. Îíà ýþðÿ äÿ Ìàäëåíàíûí îëìóø ÿùâàëàò êèìè òÿãäèì åëÿäèéè áèð øåé èíàíäûðûúû ýþðöíìÿéÿíäÿ âÿ éà êèìÿ ãàðøû èñÿ øöáùÿ îéàíäûðàíäà Æîðæ áó áàðÿäÿ þòÿðè åéùàìëà êèôàéÿòëÿíèðäè âÿ áó ôÿíäèí òÿñèð ýöúö ùÿìèí ìÿñÿëÿäÿí îõóúóëàðà áèðáàøà ñþç à÷ûëìàñûíäàí ãàò-ãàò òÿñèðëè îëóðäó. Ìÿãàëÿ áèòÿíäÿí ñîíðà Æîðæ áþéöê ùÿâÿñëÿ îíó óúàäàí îõóäó. Éàçû ùÿð èêèñèíÿ ìèñèëñèç òÿñèð áàüûøëàìûøäû âÿ ãàëèá êèìè, ùåéðÿòëÿ áàõûøàí âÿ ýöëöìñÿéÿí áó ÿð-àðâàä, ñàíêè, éàëíûç èíäè áèð-áèðèíèí ýåð÷ÿê ãèéìÿòèíè àíëàìûøäû. Áàõûøëàðûíäàí äÿðèí áèð íÿâàçèø âÿ ñåâýè îõóíóðäó, äàùà ñîíðà áó ùèññèí éàâàø-éàâàø ìÿíÿâè áàüëàðäàí ôèçèêè òÿìàñà ÷åâðèëäèéèíè ùèññ åòäèêäÿ îíëàð ÷ûëüûíëûãëà áèð-áèðèíÿ ñàðû ëûá þïöøäöëÿð. Äö Ðóà ëàìïàíû ÿëèíÿ àëûá: – Ùÿ, èíäè èñÿ... áàé-áàé, – äåäè âÿ îíóí ýþçëÿðèíäÿ áèð ãûüûëúûì ïàðëàäû. Ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – Ñèç ãàáàüà äöøöí, ÿôÿíäèì, àõû éîëó ñèç èøûãëàíäûðàúàãñûíûç. Ãàäûí éàòàã îòàüûíà êå÷ÿí êèøèíèí àðäûíúà äöøäö. ßðèíè òÿëÿñäèðìÿê èñòÿäèéèíäÿí âÿ îíóí ãûäûãäàí ãîðõäóüóíó áèëäèéè ö÷öí áó àðà áàðìàüûíûí óúóéëà Æîðæóí áîéíóíóí àðäûíû ñûüàëëàéûðäû. «Æîðæ Äö Ðóà äå Êàíòåë» èìçàñûéëà ÷àï îëóíàí ìÿãàëÿ ùàéêöéÿ ñÿáÿá îëäó. Ïàëàòàäà àëÿì áèð-áèðèíÿ äÿéìèøäè. Äöðóàíû òÿáðèê åäÿí ãîúà Âàëòåð îíó «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí ñèéàñè øþáÿñèíÿ ìöäèð òÿéèí åëÿäè. Õðîíèêà øþáÿñè òÿêðàð Áóàðåíàðûí þùäÿñèíÿ ãàëäû. Ùÿìèí ýöíäÿí áàøëàéàðàã «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí íàçèðëèéÿ ãàðøû êàìïàíèéàñû äàùà ãûçüûí âÿ äÿãèã äöøöíöëìöø õàðàêòåð ãàçàíäû. 211
Àäÿòÿí, ôàêòëàðà ÿñàñëàíàí áó èíúÿ ïîëåìèêà ýàù äþçöëìÿç, ýàù úèääè, ýàù ãÿðÿçëè, ýàù ìÿçÿëè òÿñèð áàüûøëàéûð, þç ýÿðýèíëèéè âÿ äþí ìÿçëèéè èëÿ ùàìûíû ùåéðÿòÿ ýÿòèðèðäè. Áàøãà ãÿçåòëÿð äÿ âàõòàøûðû «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íäàí äàèì ñèòàòëàð ýÿòèðèð, îíäàêû àéðû-àéðû àáçàñëàðû åéíèëÿ ÷àï åäèðäè. Èãòèäàðäà îëàíëàð èñÿ ùàíñûñà áèð ãóðóìóí âàñè òÿ÷èëèéè èëÿ áó éàçûëàðû éàçàí íàìÿëóì âÿ àçüûí äöøìÿíè ñóñäóðìà üûí éîëëàðûíû àðàøäûðûðäûëàð. Àðòûã Äö Ðóà ñèéàñè äàèðÿëÿðäÿ ïîïóëéàð áèðèñè èäè. Þç íöôóçóíó îíóíëà ýþðöøÿíëÿðèí ÿëèíè ñûõìàñûíäàí âÿ òÿçèìëÿðèíäÿí äÿ ùèññ åäèðäè. ßââÿëêè êèìè î, õàíûìûíûí ÷åâèê çÿêàñûíà, ùÿðòÿðÿôëè ìÿëóìàò ñàùèáè îëìàñûíà âÿ ýåíèø ÿëàãÿëÿðèíÿ ùåéðÿòëÿíèð, îíà ùÿñÿä àïàðûðäû. Åâÿ äþíäöéö ùÿð ýöí ãîíàã îòàãëàðûíäà ùàíñûñà ñåíàòîðëà, äåïóòàòëà, ýåíåðàëëà, ìÿùêÿìÿ ùàêèìèéëÿ ðàñòëàøûðäû. Áöòöí áó ãîíàãëàðûí Ìàäëåíàéà ìöíàñèáÿòëÿðè ùþðìÿòÿ, ñÿðáÿñòëèéÿ âÿ êþù íÿ äîñòëóüà ÿñàñëàíûðäû. Áó àäàìëàðëà î, ùà÷àí òàíûø îëìóøäó? Õàíûìû áó ñóàëà «Úÿìèééÿòäÿ» úàâàáûíû âåðèðäè. Àììà áóíëàðûí ðÿüáÿò âÿ åòèáàðûíû áèð õàíûìûí íåúÿ ãàçàíìàñû ÿðè ö÷öí ñèðð îëàðàã ãàëìàãäàéäû. Äöøöíöðäö êè, áó ãàäûíäàí ÿñë äèïëîìàò ÷ûõàðäû. Ìàäëåíà éåìÿéÿ ùÿìèøÿ ýåúèêÿðäè, ïþðòìöø, òÿëàøëû âÿ òÿíýíÿ ôÿñ ùàëäà þçöíö ãàïûäàí è÷ÿðè ñàëàð, øëéàïàñûíû ÷ûõàðìàäàí õÿáÿð ëÿðè ÿðèéëÿ ïàéëàøàðäû: – Áó ýöí éàçìàüà ìþâçóìóç âàð. ßäëèééÿ íàçèðè îðòàã êîìèñ ñèéàíûí ñàáèã èêè öçâöíö* ùàêèì òÿéèí åëÿéèá. Áóíà ýþðÿ áèçäÿí àëàúàüû àüûç ïàéûíû î, ùÿëÿì-ùÿëÿì óíóòìàéàúàã! Ñîíðàêû áèð íå÷ÿ ýöí íàçèðèí ýöíö ãàðà ýÿëìèøäè. Àäÿòè öçðÿ ÷ÿðøÿíáÿ àõøàìëàðû Ôîíòåí êö÷ÿñèíäÿ øàì éåìÿéè éåéÿí äåïóòàò Ëàðîø-Ìàòéå äÿ, åéíèëÿ ãðàô äå Âîäðåê êèìè, áó ÿðëÿ àðâàäûí ÿëëÿðèíè ùÿðàðÿòëÿ ñûõìûø âÿ áóíóíëà áàüëû þç äÿðèí ùåéðàíëûüûíû ýåí-áîë äèëÿ ýÿòèðìèøäè. Äåïóòàò ùÿð äÿôÿ äåéèðäè: – Áàõ áóíà äåéÿðÿì êàìïàíèéà! ßýÿð áó äÿôÿ äÿ áèç ãÿëÿáÿ ÷àëà áèëìÿñÿê, îíäà... ×îõäàí áÿðè úàí àòäûüû õàðèúè èøëÿð íàçèðè ïîðòôåëèíè ÿëÿ êå÷èðìÿéÿ éàõûí ýÿëÿúÿêäÿ íàèë îëàúàüûíà èíäè î, òàì ÿìèí èäè. Þç ñèôÿòè, þç ðÿéè, ùÿð ùàíñû áèð èøÿ ãàáèëèééÿòè, äÿðèí áèëýèñè, áèø êèíëèéè âÿ éåòÿðèíúÿ úÿñàðÿòè îëìàéàí áó àäàì àäè ñèéàñè õàäèì èäè. 212
Óúãàð áèð øÿùÿðäÿí ÷ûõàí áó âÿêèë, ÿñëèíäÿ, ãóçóëàð è÷èíäÿ àñëàí, ðåñïóáëèêà÷û ìàñêàñû àëòûíäà ýèçëÿíÿí éåçóèò èäè. Äöøìÿí ïàðòèéàëàð àðàñûíäà óñòàëûãëà ìàíåâðëÿð åäÿðäè. Öìóìõàëã ñÿñâåðìÿñèíèí éàðàòäûüû ïåéèí ãàëàüûíäà áèòÿí âÿ íåúÿëèéè øöáùÿ äîüóðàí áó úöð ýþáÿëÿêëÿðèí ñàéû-ùåñàáû îëìóð. Kÿskin ìàêèàâåëëèçìè1 ñàéÿñèíäÿ áó àäàì þç ìÿñëÿêäàøëàðû àðàñûíäà, éÿíè àðàëàðûíäàí äåïóòàòëàðûí ÷ûõäûüû áöòöí áó ôûðûëäàã÷û ëàð âÿ çûððàìàëàð àðàñûíäà àüûëëû áèðèñè ñàéûëûðäû, ÷öíêè êèôàéÿò ãÿäÿð ñûüàëëû, òóìàðëû ýþðêÿìè âàðäû, éåòÿðèíúÿ éàõøû òÿðáèéÿ ýþðìöøäö, àäàìëàðëà àñàíúà òÿìàñ ãóðóðäó, äèëäÿí ïÿðýàð èäè âÿ þç ìÿãñÿ äèíÿ ÷àòìàã ö÷öí äîíäàí-äîíà ýèðÿ áèëèðäè. Áó ãàðìàãàðûøûã, äóð ìàäàí äÿéèøÿí êöáàð úÿìèééÿòèíäÿ î, áèð òÿñàäöô öçöíäÿí þçöíÿ éåð òóòàí âÿ ñîíðàäàí òàíûíàí áöòöí âÿçèôÿ ñàùèáëÿðè àðàñûíäà ÿñë ùþðìÿò-èççÿò ñàùèáèéäè. Àääûìáàøû îíóí áàðÿñèíäÿ äàíûøûðäûëàð êè, Ëàðîø íàçèð îëàúàã âÿ áàøãàëàðûíà íèñáÿòÿí î, áóíà äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ èíàíûðäû. Þç îðòàüû âÿ ìàëèééÿ ÿìÿëèééàòëàðûíäà òÿðÿôìöãàáèëè îëàí ãîúà Âàëòåðèí ãÿçåòèíäÿ î, ÿñàñ ïàé ñàùèáëÿðèíäÿí áèðè ñàéûëûðäû. Äö Ðóà äà Ëàðîø-Ìàòéåíè äÿñòÿêëÿéèðäè: îíà ýöâÿíèð âÿ ýÿëÿ úÿêäÿ îíäàí ôàéäàëàíàúàüûíà èíàíûð, îíà áÿçè ìÿñÿëÿëÿðäÿ öìèä áÿñëÿéèðäè. Çÿôÿðèíè ãåéä åäÿúÿéè òÿãäèðäÿ Ëàðîø-Ìàòéå âàõòèëÿ Ôîðåñ òéåéÿ «Ôÿõðè ëåýèîí» îðäåíè* âåðÿúÿéèíè âÿä åòìèøäè âÿ èíäèêè øÿðò ëÿðäÿ áó èøè Äö Ðóà äàâàì åòäèðèðäè. Îíà ýþðÿ äÿ áó îðäåí èíäè, îëñà-îëñà, Ìàäëåíàíûí èêèíúè ÿðèíèí ãèñìÿòèíÿ äöøÿúÿêäè. Îíñóç äà äóðóìäà úèääè áèð äÿéèøèêëèê îëìàìûøäû. Áó ìÿñÿëÿ ùàìûéà ýöí êèìè àéäûí èäè âÿ ìÿñëÿêäàøëàðû áóíóíëà áàüëû Äö Ðóàíû âàõòàøûðû ñàíúìàãäàí âÿ îíó þçöíäÿí ÷ûõàðìàã äàí ùÿçç àëûðäûëàð. Þç àðàëàðûíäà äà îíà «Ôîðåñòéå» ëÿãÿáè âåðìèøäèëÿð. Ðåäàêñè éàéà äàõèë îëàí êèìè êèìñÿ îíà ñÿñëÿíÿðäè: – Ãóëàã àñ, Ôîðåñòéå! Î èñÿ áóíó ãóëàãàðäûíà âóðàð, ñèéèðìÿñèíäÿêè ìÿêòóáëàðëà ãóð äàëàíìàüûíà äàâàì åäÿðäè. Ùÿìèí àäàì áó äÿôÿ ñÿñèíè áèð àç äà óúàëäàðäû: – Åé, Ôîðåñòéå! 1 Ìàêèàâåëëèçì – ìÿãñÿäÿ ÷àòìàã ö÷öí ùå÷ áèð ìöáàðèçÿ âàñèòÿñèíäÿí ÷ÿêèí ìÿéÿí ñèéàñÿò
213
Î áèðè èø éîëäàøëàðû ùûðòûëäàøàðäûëàð. Äö Ðóà éåðèíäÿí ãàëõûá íàøèðèí îòàüûíà öç òóòàíäà îíó ñÿñëÿéÿí éîëäàøû ãàáàüûíû êÿñèðäè: – Àù, áàüûøëà, ñÿí Àëëàù! Ìÿí ñÿíÿ ñÿñëÿíèðäèì. Äöçäöð, áèð àç àõìàã ñÿñëÿíñÿ äÿ, ìÿí ùÿìèøÿ ñÿíè ðÿùìÿòëèê Øàðëëà ñÿùâ ñàëûðàì. Áÿëêÿ äÿ, áó, ñÿíèí éàçûëàðûíûí Ôîðåñòéåíèí ìÿãàëÿëÿðèíÿ ùÿäñèç îõøàðëûüûíäàí èðÿëè ýÿëèð. Áåëÿ éåðäÿ ÷àøìàìàã ìöìêöí äåéèë. Ùÿòòà áèð êÿðÿ êèìñÿ ñèéàñè øþáÿíèí èíäèêè ìöäèðèíèí éàçûëàðûíûí ÿââÿëêè àäàìûí ìÿãàëÿëÿðèíäÿí ôîðìà âÿ ìÿçìóíúà ùå÷ ñå÷èëìÿ äèéèíè ùåéðÿòëÿ ãîúà Âàëòåðÿ áèëäèðäèêäÿ áåëÿ úàâàá àëìûøäû: – Ðàçûéàì, áó – Ôîðåñòéåäèð. Àììà îíóí äàùà åùòèðàñëû, äàùà ìÿðäàíÿ âÿ õåéëè éåòêèí âàðèàíòûäûð. Áèð áàøãà âàõò òÿñàäöôÿí øêàôûíû à÷àí Äö Ðóà Ôîðåñòéåíèí áèë áîêåñèíèí êðåïëÿ ñàðûëäûüûíûí, Ñåí-Ïîòåíèí ìÿøã÷èëèéè àëòûíäà þçö íöí îéíàòäûüû áèëáîêåíèí èñÿ ïÿíáÿ ðÿíýëè ëåíòëÿ áàüëàíäûüûíûí øàùèäè îëìóøäó. Ùÿìèí ðÿôäÿêè áèëáîêåëÿð áîé ñûðàñûíà ýþðÿ äöçöë ìöøäö. Ìóçåé åêñïîíàòëàðûíäàêû òàíûäûúû éàçûíû õàòûðëàäàí áèð êàð òîíäà éàçûëìûøäû: «Ôîðåñòéåéÿ âÿ Êþéÿ ìÿõñóñ êþùíÿ êîëëåêñèéà. Ìèðàñ÷ûñû – Ôîðåñòéå Äö Ðóàäûð. Ïàòåíòè âàð. Êèôàéÿò ãÿäÿð äàâàìëû îëàí áó îéóíúàãäàí ùÿéàòûí áöòöí ìÿãàìëàðûíäà, ùÿòòà éîëäà äà éàðàðëàíìàã îëàð». Øêàôûí ãàïûñûíû òÿìêèíëÿ þðòÿðÿê î, ùàìûíûí åøèäÿúÿéè ãÿäÿð óúà ñÿñëÿ äåäè: – Ùÿð éàí àõìàãëàðëà âÿ ïàõûëëàðëà äîëóäóð. Àììà áèð ãÿëÿì ñàùèáèíÿ – îíóí àäè ðåïîðòéîð, éîõñà ýþðêÿìëè øàèð îëìàñû âàúèá äåéèëäèð – ìÿõñóñ þçöíäÿíðàçûëûã âÿ øþùðÿòïÿðÿñò ëèê ùèññèíèí ýåú-òåç èíúèêëèéÿ âÿ øöáùÿéÿ ýÿòèðèá ÷ûõàðìàñû, àäÿòÿí, ãà÷ûëìàç îëóð. Áó «Ôîðåñòéå» ëÿãÿáè îíó éàìàí úûðíàäûðäû: åøèòìÿêäÿí ãîðõ äóüó áó àéàìà ãóëàüûíà äÿéÿíäÿ ìöòëÿã ïþðòöðäö. Áó àäû þçöíÿ ãàðøû òèêàíëû áèð àòìàúà, éîõ, éîõ, äàùà áåòÿð áèð øåé, ùàðàäàñà, òÿùãèð ñàéûðäû. Áóíóí àðõàñûíäà «Ñÿíèí ùÿð èøèíè àðâàäûí ýþðöð, âàõòèëÿ î, áóíëàðû áèð áàøãàñû ö÷öí äÿ åäèðäè. Î ãàäûí ñûç ÷îõäàí èòèá-áàòìûøäûí» ãÿíàÿòè äàéàíûðäû. Ìàäëåíàñûç Ôîðåñòéåíèí èòèá-áàòàúàüû ôèêðèéëÿ ùÿâÿñëÿ ðàçûëàøñà äà, áóíó î, þçöíÿ ùå÷ úöð àèä åëÿìèðäè! 214
Ìÿðùóìóí êàáóñó åâäÿ äÿ îíó ðàùàò áóðàõìûðäû. Áóðàäàêû ùÿð øåé – îíóí òÿìàñ åòäèéè ìåáåë äÿ, õûðäà ÿøéàëàð äà êå÷ìèø åâ ñàùèáèíè õàòûðëàäûðäû Æîðæà. Èëê äþíÿìëÿðäÿ î, áóíóí ùå÷ ôÿðãèíÿ âàðìàçäû, àììà èø éîëäàøëàðû þç àòìàúàëàðûéëà öðÿéèíÿ àìàíñûç éàðàëàð âóðóðäóëàð âÿ äàùà þíúÿ îíóí çÿððÿúÿ äèããÿò éåòèðìÿäèéè øåéëÿð áó éàðàëàðûí ãàéñàüûíû ãîïàðäûðäû. Íÿéÿ òîõóíóðäóñà, ùÿð øåéäÿ Øàðëûí ÿëèíèí òÿìàñûíû ùèññ åëÿ éèðäè. Ýþçöíÿ ñàòàøàí, ÿëè äÿéÿí ùÿð áèð ÿøéà âàõòèëÿ Øàðëà ìÿõñóñ îëìóøäó, áóíëàðû î àëìûø, áóíëàðäàí éàðàðëàíìûø, ãåéäëÿðèíÿ ãàë ìûøäû. Ùÿòòà Ìàäëåíàíûí îíóí êå÷ìèø äîñòóéëà éàõûí òÿìàñëàðäà îëäóüó áàðÿäÿ äöøöíìÿñè äÿ Äö Ðóàíû þçöíäÿí ÷ûõàðìàüà áàø ëàìûøäû. È÷èíäÿ áàø ãàëäûðàí áó àíëàøûëìàç åòèðàç äàëüàñûíà áÿçÿí þçö äÿ ìàò ãàëûð âÿ þç-þçöíäÿí õÿáÿð àëûðäû: «Ëÿíÿò øåéòàíà, ìÿíÿ íÿ îëóá áåëÿ? Àõû ìÿí ùå÷ Ìàäëåíàíû þç éàõûí äîñòëàðûíà çÿððÿúÿ äÿ ãûñãàíìûðàì? Îíóí êèìëÿ, íåúÿ âàõò êå÷èðäèéè èëÿ ùå÷ ìàðàã ëàíìûðàì. Ùàðàéà éîëëàíäûüûíû, íÿ âàõò äþíÿúÿéèíè îíäàí áèð êÿðÿ äÿ ñîðóøìàäûüûì ùàëäà, î äûëüûð Ôîðåñòéå áàðÿäÿ áèðúÿ åéùàì ìÿíè òàìàìèëÿ þçöìäÿí ÷ûõàðûð!» Öðÿéèíäÿ áóíëàðû ýþòöð-ãîé åäÿðÿê äöøöíöðäö: «Øàðëûí, ÿñëèíäÿ, ìàéìàã îëìàñû ìÿíèì, ÿëáÿòòÿ êè, ùå÷ âåúèìÿ äÿ äåéèë. Àììà Ìàä ëåíàíûí áåëÿ áèð åøøÿêëÿ íèêàùà ýèðìÿñè ôèêðè ìÿíè ÷ûëüûíà äþíäÿðèð». Áèð ñóàëäàí ùå÷ úöð éàõà ãóðòàðà áèëìèðäè: «Ýþðÿñÿí, áó çûððà ìàíûí íÿéè îíà õîø ýÿëèáìèø?» Ìàäëåíàíûí, ãóëëóã÷óíóí, àøïàçûí äèëèíäÿí ãîïàí Øàðëëà áàüëû ÿí àäè, àììà âàõòàøûðû õàòûðëàìàëàð öðÿéèíÿ îõ êèìè ñàïëàíäûüûíäàí ùèääÿòè äóðìàäàí àëîâëàíûðäû. Äö Ðóà øèðíèééàò äöøêöíö èäè. Áèð àõøàì î ñîðóøäó: – Íèéÿ ñöôðÿìèçäÿ øèðèí øåéëÿð îëìóð? Îíëàðûí ùàçûðëàíìàñûíû íÿäÿíñÿ óéüóí ýþðìöðñÿí. Ìàäëåíà øóõ òÿðçäÿ äèëëÿíäè: – Ùàãëûñàí, áó áàðÿäÿ óíóäóðàì. Áÿëêÿ äÿ, áó, Øàðëûí îíëàð äàí õîøëàíìàìàñûéëà áàüëûäûð... Ùèääÿòèíè çîðëà úèëîâëàéàí Æîðæ îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Áóðà áàõ, áóíëàð ìÿíè áîüàçà éûüûð ùà. Åëÿ åøèòäèéèì áóäóð: Øàðë, Øàðë... Øàðë áóíó ñåâèðäè, Øàðë îíäàí õîøëàíûðäû. Øàðë ýÿáÿðèá ýåòäè âÿ äàùà îíó ðàùàò áóðàõìàã ëàçûìäûð. 215
ßðèíèí áåëÿ ýþçëÿíèëìÿç ãàáàðìàñûíäàí ùåéðÿòëÿíÿí Ìàäëåíà îíó ÷àøãûí-÷àøãûí ñöçäö. Àììà ñîíðàäàí ãàäûí þçöíÿìÿõñóñ ùÿññàñëûãëà ÿðèíèí ãÿëáèíäÿ ãûñãàíúëûüûí, î ìÿðùóìà ãàðøû ãûñ ãàíúëûüûí áàø ãàëäûðäûüûíû âÿ îíóíëà áàüëû ùÿð õàòûðëàìàíûí àíáààí áó ùèññè äàùà äà êþðöêëÿäèéèíè ñåçäè. Áÿëêÿ äÿ, áó, ãàäûíà óøàã øûëòàãëûüû êèìè ýÿëäè, àììà äèýÿð òÿðÿôäÿí þçöíöí êèìÿñÿ ãûñãàíûëìàñû öðÿéèíÿ éàòäûüû ö÷öí ÿðèíÿ úàâàá ãàéòàðìàüà ýÿðÿê äóéìàäû... Áó äàâðàíûøûíà ýþðÿ, ÿñëèíäÿ, Äö Ðóà äà õÿúàëÿò ÷ÿêèðäè, àììà þçöéëÿ áàúàðìàã ÿëèíäÿ äåéèëäè. Åëÿ ùÿìèí àõøàì, éåìÿêäÿí ñîíðà ÿð-àðâàä íþâáÿòè éàçû öçÿðèíäÿ èøëÿéÿðêÿí îíóí àéàüû õûðäà õàë÷àíûí êÿíàðûíà èëèøäè. Àéàüûéëà õàë÷àíû äöçÿëäÿ áèëìÿéèíúÿ, òÿïèê âóðìàãëà îíó áèð êÿíàðà èòÿëÿäè. Ýöëÿðÿê õÿáÿð àëäû: – Éÿãèí êè, Øàðëûí àéàã ïÿíúÿëÿðè ùÿìèøÿ äîíóðäó, åëÿìè? Ãàäûí äà ýöëöìñÿäè: – Ùÿ, î, ñîéóãëàìàãäàí éàìàíúà ãîðõóðäó! Àüúèéÿðëÿðè ÷îõ çÿèô èäè îíóí. Äö Ðóà áóíà àúûãëà ðåàêñèéà âåðäè: – Åëÿ áó äà îíóí àõûðûíà ÷ûõäû. – Êöáàðúàñûíà õàíûìûíûí ÿëèíè þïÿðÿê ÿëàâÿ åëÿäè: – Ìÿíèì öçöìÿ èñÿ áÿõò ãàïûñû à÷ûëäû. Éàòàüà óçàíäûãäà äà îõøàð ôèêèðëÿð Äö Ðóàíû ðàùàòñûç åòìÿê äÿéäè: – Éÿãèí, éàòàíäà Øàðë ãóëàãëàðû öøöìÿñèí äåéÿ, áàøûíà ïàïàã äà ãîéóðäó? – äåéÿ åéíè ñþùáÿòè òÿçÿëÿäè. Ñþùáÿòÿ áèð çàðàôàò ÷àëàðû ãàòìàãäàí þòðö Ìàäëåíà: – Éîõ, áàøûíà èïÿê ëÿ÷ÿê áàüëàéàðäû, – äåäè. Þçöíäÿíðàçû Æîðæ ÷èéèíëÿðèíè äàðòàðàã, ãûúàäûüû äèøëÿðèíèí àðàñûí äàí äåäè: – Âàé ñÿíè, ñàðñàã! Ùÿìèí ýöíäÿí åòèáàðÿí, Øàðë ìþâçóñó îíóí ñþùáÿòëÿðèíäÿ àíà õÿòëÿðäÿí áèðèíÿ ÷åâðèëäè. Éåðè äöøäö-äöøìÿäè, áó áàðÿäÿ ñþç ñàëàð âÿ ùÿìèøÿ äÿ ñîíñóç àúûìà ùèññèéëÿ «Çàâàëëû Øàðë» èôàäÿñèíäÿí éàðàðëàíàðäû. Ðåäàêñèéàäà ýöí ÿðçèíäÿ áèð íå÷ÿ êÿðÿ «Ôîðåñòéå» äåéÿ ÷àüû ðûëàíäàí ñîíðà åâÿ äþíÿíäÿ î, þç àúû êèíàéÿëÿðèéëÿ ìÿðùóìóí ìÿçàðäàêû éóõóñóíà ùàðàì ãàòìàüûíäàí ãàëìàçäû. Îíóí íþã ñàíëàðûíû, çÿèô âÿ ýöëöíú õàñèééÿòëÿðèíè éàäà ñàëàð, îíëàðû áèð-áèð, ùÿì 216
äÿ ëÿççÿòëÿ ñàäàëàéàð, áóíëàðû áèð àç äà øèøèðòìÿêëÿ, ñàíêè, àðâàäûíûí ãÿëáèíäÿ ùàíñûñà òÿùëöêÿëè ðÿãèáèíÿ îëàí ùÿð úöð ìÿùðÿì äóéüóíó éîõ åòìÿéÿ úàí àòàðäû. Ìÿñÿëÿí, äåéèðäè: – Ãóëàã àñ, Ìàä. Î êöòáåéèí Øàðëûí áèð äÿôÿ áèçÿ êþê êèøèëÿðèí àðûãëàðà íèñáÿòÿí äàùà ýöúëö îëäóãëàðûíû ñöáóòà éåòèðìÿéÿ ÷àëûøäûüû éàäûíäàäûð äà? Áèð ìöääÿò ñîíðà î, ðÿùìÿòëèêëÿ áàüëû èíòèì ìÿãàìëàðû þéðÿí ìÿéÿ ÷àëûøñà äà, áóíäàí õÿúàëÿòÿ ãàïûëàí Ìàäëåíà ñóàëëàðû úàâàá ëàíäûðìàãäàí èìòèíà åëÿäè. Àììà ÿðè èñðàðûíäàí ÿë ÷ÿêìÿäè: – Ùàéäû, äàíûø ýþðöì! Åëÿ àíëàðäà îíóí íåúÿ àõìàã ýþðêÿì àëäûüûíû îíñóç äà òÿñÿââöðöìÿ ýÿòèðèðÿì. Äèøëÿðèíè ñûõàí ãàäûí: – Áóðà áàõ, ÿââÿë-àõûð ñÿí îíó ðàùàò áóðàõàúàãñàí, éà éîõ? – äåéÿ áîçàðäû. Àììà êèøè éîëà-éîëàüà ýÿëìèðäè: – Éîõ åé, ñÿí ìÿíÿ äå! Î, éàòàãäà äà àéû êèìè êþíòþé èäè, äåéèëìè? Àù, íåúÿ äÿ éàáûéäû î! – äåéÿ Äö Ðóà ùÿð äÿôÿ ñþùáÿòè áåëÿ íþãòÿëÿéÿðäè. Ìàéûí ñîíëàðûíäà áèð àõøàìöñòö î, ïÿíúÿðÿ þíöíäÿ ïàïèðîñ ÷ÿêèðäè. Îòàã õåéëè áöðêöëö îëäóüóíäàí ÷ûõûá ùàâàäà äîëàøìàã èñòÿäè. – Ìàä, ãóçóì, Áóëîí ìåøÿñèíÿ ýåäÿêìè? – Íèéÿ äÿ îëìàñûí? Áþéöê ùÿâÿñëÿ. À÷ûã åêèïàæ òóòäóëàð, Éåëèñåé ìåéäàíûíäàí êå÷èá Áóëîí ìåøÿ ñèíäÿêè õèéàáàíà ýèðäèëÿð. Î ýåúÿ éàðïàã äà òÿðïÿíìèðäè. Áåëÿ ýåúÿëÿðäÿ Ïàðèñ åéíèëÿ áèð ùàìàì êèìè áöðêöëö îëóð, ùàâà î äÿðÿúÿäÿ ãûçûð êè, àäàì áóõàð êëàïàíëàðûíûí ïöñêöðäöéö ãàçëà íÿôÿñ àëäûüûíû çÿíí åëÿéèð. Éöçëÿðúÿ ñåâýèëè àüàúëàð àëòäà áèð àç ùàâà àëìàãäàí þòðö ôèàêð ëàðëà áóðàéà àõûí åëÿìÿêäÿéäè: áóíóí íÿòèúÿñèéäè êè, áèð-áèðèíèí àðäûíúà ñûðàëàíàí ôèàêðëàðûí ñàéû-ùåñàáû éîõ èäè. Ìàäëåíà èëÿ Æîðæóí ìàðàã äîëó áàõûøëàðû ãàðøûñûíäàí êå÷ÿí åêè ïàæëàðäà îòóðàí à÷ûã ðÿíýëè ýåéèíìèø ãàäûíëàð âÿ îíëàðûí òöíä ïàëòàðëû êàâàëåðëÿðè ãîë-áîéóí îòóðìóøäóëàð. Ýþéäÿí éåðÿ àòÿø ïöñêöðÿí âÿ óëäóçëó ñÿìàíûí àëòûíäà ñåâýèëèëÿðèí ñîíó ýþðöíìÿéÿí àõûíû Áóëîí ìåøÿñèíÿ éþíÿëìèøäè. Åêèïàæ òÿêÿðëÿðèíèí éåðÿ òîõóíóøóíäàí ãîïàí úûðûëòûëàðdan baøqà ùå÷ íÿ åøèäèëìèðäè. Àøèãëÿðèí èñÿ ñàéû-ùåñàáû éîõ 217
èäè, ùÿð ôèàêðäà èêè-èêè îòóðàí âÿ áèð-áèðèíÿ ãûñûëàí áó àäàìëàð áàøëàðûíû àðõàëàðûíäàêû éàñòûüà ñþéêÿìÿêëÿ ñóñóðäóëàð. Ùàìûñû àç ñîíðà äàäà úàãëàðû åùòèðàñ äîëó äóéüóëàðûí, ùÿçëÿðèí èíòèçàðûíäà èäè. Áó áöðêöëö àëàãàðàíëûãäà åéíè àíäà éöçëÿðcÿ èíñàí þïöøöðäö. Áÿëêÿ äÿ, áó ñåâýè âÿ ùÿçç äîëó, øÿùâÿò ùèññèéëÿ ãàðûøûã ùàâàíûí àüûðëàøìàñûíûí, áîüóúó ëóüóíóí áèð ñÿáÿáè äÿ åëÿ áóíäàí ãàéíàãëàíûðäû, ÷öíêè åéíè ùèññäÿí ãîâðóëàí, è÷ëÿðè åéíè àòÿøëÿ àëûøûá-éàíàí áöòöí áó úöòëöêëÿð ÷åâðÿäÿêè ùàâàíû äà þç åùòèðàñëàðûéëà èñèäèðäèëÿð. Ùÿð áèðèñè àéðû-àéðûëûãäà åøã éóâàñûíà ÷åâðèëÿí àðàáàëàðûí è÷èíäÿí éöêñÿëÿí ýþçÿýþðöíìÿç åùòèðàñ âÿ øÿùâÿò äàëüàëàðû îíëàðûí öçÿðèíäÿ áèð áàéðàã êèìè òèòðÿéèðäè. Ñàíêè, áó ùÿçç äàëüàñû Æîðæëà Ìàäëåíàíû äà þç àüóøóíà ÷ÿêäè. Áöðêöäÿí òàãÿòäÿí äöøÿí ÿð-àðâàä åéíè ùÿéÿúàíûí òÿñèðèéëÿ ñÿñ ñèçúÿ áèð-áèðèíèí ÿëèíäÿí òóòäó. Øÿùÿð èñòåùêàìëàðûíûí áàøëàíäûüû äþíýÿéÿ ÷àòàíäà îíëàð þïöø ìÿéÿ áàøëàäûëàð. Õÿôèô óòàíúàãëûüà ãàïûëàí Ìàäëåíà ïû÷ûëäàäû: «Áèç éåíÿ äÿ þçö ìöçö ìÿêòÿáëèëÿð êèìè, éÿíè âàõòèëÿ Ðóàíà ýåäÿðêÿí åòäèéèìèç êèìè àïàðûðûã». Òàëàéà ýèðèøäÿ åêèïàæëàðûí àõûíû èêè éþíÿ àéðûëûðäû. Ýþëêÿíàðû õèéà áàíëà èíäè ýÿíú ÿð-àðâàäëàðûí ôèàêðëàðû èðÿëèëÿéèðäè âÿ ñàéëàðû õåéëè àçàë ìûøäû. Àüàúëàðûí àðàñûíäà óéóéàí ãàòû çöëìÿò, øûðûëäàéàí áóëàãëàðûí âÿ òÿðàâÿòëè éàðïàãëàðûí ùàâàéà ãàòäûüû ðöòóáÿò, óëäóçëàðûí ñàéðûøäûüû ýåíèø ñÿìàíûí àëòûíäà äóéóëàí ñÿðèíëèê åêèïàæëàðäà ýåäÿí àøèãìÿøóãëàðûí þïöøëÿðèíÿ ýþðöíìÿìèø äóéàðëûëûã âÿ ñèðëè áèð ùÿçç ãàòûðäû. Õàíûìûíû àüóøóíà ÷ÿêÿí Æîðæ ïû÷ûëäàäû: – Ìÿíèì áàëàúà Ìàäûì! Ãàäûí äåäè: – Ñèçèí êÿíäèí éàõûíëûüûíäàêû î ìåøÿ éàäûíäàäûð? Îðà íåúÿ äÿ ãîðõóíú èäè! Îíäà ìÿíÿ åëÿ ýÿëìèøäè êè, óúó-áóúàüû îëìàéàí î ìåøÿ âÿùøè ùåéâàíëàðëà äîëóäóð. Áóðàëàð èñÿ õåéëè ýþçÿëäèð. ßñÿí ìåù àäàìà ëàéëàé ÷àëûð. Áó ìåøÿíèí î áèðè òÿðÿôèíäÿ Ñåâðèí éåðëÿøäèéèíè èñÿ éÿãèí êè, ñÿí äÿ áèëèðñÿí. Êèøè åòèðàç åëÿäè: – Àììà áèçèì ìåøÿäÿ óçàãáàøû ìàðàëà, òöëêöéÿ, úöéöðÿ âÿ éà ãàáàíà, íàäèð ùàëëàðäà èñÿ ìåøÿáÿéè1 êîìàñûíà ðàñò ýÿëìÿê îëàð. 1 Fðàíñûçúà «ôîðåñòéå» êèìè òÿëÿôôöç îëóíàí «Ôîðåñòèåð» êÿëìÿñè «ìåøÿáÿéè» ìÿíàñûíà ýÿëèð. (tÿðú.)
218
Þç äèëèíÿ ýÿëÿí âÿ ìÿðùóìóí ñîéàäûéëà åéíè úöð ñÿñëÿíÿí áó «ìåøÿáÿéè» êÿëìÿñèíè, ñàíêè, î éîõ, ìåøÿíèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿí áèð áàøãàñû ñÿñëÿíäèðäè. Áóíäàí ñàðñûëàí, ÷àøãûíà äþíÿí Æîðæóí ùÿìèøÿêè êèìè öðÿéè ñàíúäû. Íå÷ÿ âàõòäàí áÿðè îíà éåð åäÿí, è÷èíè ýÿìèðÿí, ýþéíÿäÿí âÿ ãàðøûñûàëûíìàç ãûñãàíúëûã äóéüóñó òÿêðàð áöòöí âàðëûüûíû áöðöäö. Àçúà ñóñàíäàí ñîíðà õÿáÿð àëäû: – Ñÿí íÿ âàõòñà àõøàìëàð áóðàéà Øàðëëà áèðýÿ ýÿëìèøäèí? Ãàäûí úàâàá âåðäè: – Ùÿ, ùÿì äÿ òåç-òåç ýÿëÿðäèì. È÷èíÿ íåúÿ àüûð ìÿøÿããÿò ùèññè ùàêèì êÿñèëäèñÿ, Æîðæ òÿúèëè åâÿ äþíìÿê èñòÿäè. Ôîðåñòéåíèí õÿéàëû òÿêðàð áåéíèíäÿ úàíëàíäû, ôèêðèíÿ-çèêðèíÿ ùàêèì êÿñèëÿðÿê îíà çèëëÿò åëÿìÿéÿ áàøëàäû. Àðòûã Äö Ðóà éàëíûç îíóí áàðÿñèíäÿ äöøöíÿ âÿ éà äàíûøà áèëèðäè. Ãàøãàáàãëà ñîðóøäó: – Ãóëàã àñ, Ìàä... – Íÿäèð, ÿçèçèì? – Ñÿí ùå÷ Øàðëà õÿéàíÿò áóéíóçëàðû áÿõø åëÿìèøäèí? – Éåíÿ äÿ òóòäóüóíó áóðàõìûðñàí ùà! Àõû áó àõìàãëûãäûð. Áÿñäèð äÿ! – äåéÿí ãàäûíûí ñÿñèíäÿ íèôðÿò ÷àëàðëàðû àøêàð ñåçèëäè. Àììà êèøè ÿë ÷ÿêìÿäè: – Éàõøû äà, ìÿëÿéèì, áàðû áèð àç ñÿìèìè îë, åòèðàô åëÿ! Îíà õÿéà íÿò áóéíóçëàðû áÿõø åëÿìèøäèí, åëÿìè? Áîéíóíà àë êè, áÿõø åëÿìèøäèí! Ùÿð áèð ãàäûí êèìè, Ìàäëåíàéà äà áó ñþçëÿð òîõóíìóøäó âÿ î, èíäè éàëíûç ñóñìàüû óéüóí áèëèðäè. Äö Ðóà äåäèéèíäÿí äþíìöðäö: – Ëÿíÿò øåéòàíà, áóéíóç éàðàøàí ÿí óéüóí áàø àíúàã îíóíêó èäè. Ùÿ, ùÿ, ùÿ! Ôîðåñòéåíèí áàøûíäà áóéíóç ýÿçäèðäèéèíè þéðÿíìÿê ìÿíäÿí þòðö ÷îõ õîø áèð ìöæäÿ îëàðäû. Éÿãèí êè, áóéíóçëàð îíóí î êöò ñèð-ñèôÿòèíÿ ùÿäñèç éàðàøûðäû, äåéèëìè? Ãàäûíûí ýöëöìñÿäèéèíè – áÿëêÿ äÿ, áó, îíóí äàõèëè ôèêèðëÿðèéëÿ áàüëûéäû – ñåçÿí êèøè òÿêèä åëÿìÿéÿ áàøëàäû: – Íÿ îëàð, äå äÿ! Ñÿíäÿí íÿ ýåäèð êè?! ßêñèíÿ, ÿýÿð áó ñèððè, ÿðèíÿ õÿéàíÿò åëÿäèéèíè áèð áàøãàñûíà éîõ, ìÿùç ìÿíÿ à÷ñàí, õåéëè ìÿçÿëè îëàð, âàëëàù. Øàðëûí, çÿùëÿòþêÿí Øàðëûí, î èéðÿíú âÿ ìÿíôóð þëöíöí áåëÿ ýöëöíú âÿ áèàáûð÷û áóéíóçà ñàùèá îëäóüóíó þéðÿíìÿê ö÷öí èíäè î, ÿëäÿí219
àéàãäàí ýåäèðäè. Ùÿì äÿ áó ìàðàüû àðòûðàí áàøãà âÿ éåòÿðèíúÿ àíëàøûëìàç áèð äóéüó äà âàð èäè îðòàäà. Äóðìàäàí òÿêðàðëàéûðäû: – Ùàéäû, Ìàä, ìÿíèì áàëàúà Ìàäûì, õàùèø åäèðÿì, ñþéëÿñÿíÿ! Àõû î, áóíà ëàéèã èäè. Oíà áóéíóç áÿõø åëÿìÿñÿéäèí, áó, ñÿíèí òÿðÿ ôèíäÿí ýþðöíìÿìèø éàíëûøëûã îëàðäû. Éàëâàðûðàì, Ìàä, áóíó åòèðàô åëÿ! Ýþðöíöð, ÿðèíèí áó èñðàðû Ìàäëåíàíû äà ÿéëÿíäèðèðäè. Áóíó îíóí ãûñà âÿ ÿñÿáè ýöëöøö äÿ áöðóçÿ âåðìèøäè. ßðè äîäàãëàðûíû îíóí ãóëàüûíäà ýÿçäèðäè: – Ùàéäû, íÿ îëàð... ùÿ... áîéíóíà àë! Ìàäëåíà ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ îíäàí àðàëàíäû âÿ ÿñÿáè ùàëäà äåäè: – ßúÿá àõìàãñàí ùà! Áÿéÿì áó úöð ñóàëëàðà úàâàá âåðìÿéÿ ìÿúáóðàì?! Áó ñþçëÿðè äåéÿí ãàäûíûí ñÿñèíäÿêè ãÿðèáÿ ÷àëàð Äö Ðóàäà ðóù äöøêöíëöéö éàðàòäû. Ðóùè ñàðñûíòû êå÷èðèáìèø êèìè, î, ÿââÿëúÿ ãóðó éóá-ãàëäû, ñàíêè, äàøëàøäû, ñîíðà èñÿ ùàâàñûçëûã äóéäó. Ùÿìèí âàõò åêèïàæ ñÿìàäàêû óëäóçëàðû þç ñÿòùèíäÿ ÿêñ åòäèðÿí ýþëöí êÿíàðûéëà èðÿëèëÿéèðäè. Ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíäà ýöúëÿ ñåçèëÿí áèð úöò ãó ãóøó ñóäà àüûð-àüûð âÿ àðõàéûíëûãëà öçöðäö. Æîðæ ñöðöúöéÿ «Ýåðè äþí!» äåéÿ áàüûðäû âÿ áó âàõò ãàðøû òÿðÿô äÿí àüûð òåìïëÿ öçö áÿðè ýÿëÿí åêèïàæëàðûí ôÿíÿðëÿðè ýåúÿíèí çöëìÿ òèíäÿ èðè ýþçëÿð êèìè èøûëäàéûðäû. Äö Ðóà þç-þçöíÿ äåéèðäè: «Áó ñþçëÿðè î, íåúÿ äÿ ãÿðèáÿ áèð ñÿñëÿ ñþéëÿäè! Éîõñà áó, áèð åòèðàô èäè?» Ãàäûíûí þç ÿââÿëêè ÿðèíÿ õÿéàíÿò åòäèéèíÿ, àç ãàëà, òàì èíàíìàüà áàøëàéàí Æîðæ èíäè àüëûíû èòèðìÿk ùÿääèíÿ ÷àòìûøäû. Áóíà ýþðÿ äÿ î, àðâàäûíû äþéìÿéÿ, áîü ìàüà, îíóí ñà÷ëàðûíû éîëìàüà ùàçûð èäè. ßýÿð ãàäûí îíà: «Éîõ, ÿçèçèì, ÿýÿð Øàðëà õÿéàíÿòÿ ðàçû îëñàé äûì, áóíó àíúàã ñÿíèí õÿòðèíÿ åäÿðäèì» äåñÿéäè, îíäà Æîðæ áó ãàäûíû íÿâàçèøëÿ îõøàéàð, îíóí ãàðøûñûíäà äèç ÷þêÿðäè, éÿãèí! Äö Ðóà ÿëëÿðèíè ÷àòàãëàéûá ùÿðÿêÿòñèç îòóðìàãëà ñÿìàíû ñöçöð äö: ùÿääèíäÿí àðòûã ùÿéÿúàíëû îëäóüóíäàí ôèêèð àëÿìèíÿ äàëà áèë ìèðäè. È÷èíäÿêè ùèääÿòèí íåúÿ ãàáàðäûüûíû, ãÿçÿáèíèí íåúÿ úîøäó üóíó äóéóðäó – ãàäûí çþâãöíöí äÿéèøêÿíëèéèíäÿí ÿçèééÿò ÷ÿêÿí áöòöí åðêÿêëÿðÿ áó ãÿçÿá éàõøû òàíûøäûð. Áèð ÿð êèìè îíóí ãÿëáèíè èëê äÿôÿéäè êè, àíëàøûëìàç ãûñãàíúëûã ùèññè ýÿìèðèðäè. ßñëèíÿ ãàëàíäà áó ãûñãàíúëûüû î éîõ, äöíéàäàí êþ÷öá ýåäÿí Ôîðåñòéå éàøàìà ëûéäû. Î áàõûìäàí áó ãûñãàíúëûã áÿíçÿðñèç âÿ öçöúö èäè, ùÿì äÿ áó 220
äóéüóéà ùå÷ ýþçëÿíèëìÿäÿí Ìàäëåíàéà ãàðøû íèôðÿò äÿ ãàðûøìûøäû. ßýÿð áó ãàäûí Øàðëà õÿéàíÿò åòìèøäèñÿ, áÿñ îíäà Äö Ðóà îíà íÿ äÿðÿúÿäÿ ýöâÿíÿ áèëÿðäè àõû? Àììà ëÿíý äÿ îëñà, î, þç ôèêèðëÿðèíè úÿìëÿøäèðìÿéÿ íàèë îëäó, è÷èíäÿêè àüðûíû ñÿíýèòäè âÿ äöøöíäö: «Åëÿ áöòöí ãàäûíëàð àéàüû ñöðöøêÿíäèðëÿð, îíëàðäàí êåôèí èñòÿéÿí êèìè éàðàðëàíñàí äà, ìÿíÿí ùå÷ áèðèñèíÿ áàüëàíìàìàëûñàí». Áó àúû ùèññëÿð êîáóä, òÿùãèðàìèç ñþçëÿðè îíóí äèëèíèí óúóíà ãÿäÿð ýÿòèðèðäè. Àììà ñîí àíäà áó ñþçëÿðè óäóð, ýåðè ãàéòàðûðäû. Þç-þçöíÿ áó ôèêðè àøûëàéûðäû: «Äöíéà ýöúëöëÿðèíäèð. Ýöúëö îëìàã ëàçûìäûð. Ìÿí áåëÿ õûðäà øåéëÿðèí ñÿâèééÿñèíÿ åíìÿìÿëèéÿì». Åêèïàæ ñöðÿòëÿ èðÿëèëÿéèðäè. Øÿùÿð èñòåùêàìëàðû ýåðèäÿ ãàëìûøäû. Äö Ðóàíûí ýþçëÿðè þíöíäÿ áîç-áóëàíûã öôöãëÿð à÷ûëìûøäû: ñàíêè, íÿùÿíý áèð àòÿø ñîí èøàðòûëàðûíû áöðóçÿ âåðèðäè. Ñîíñóç ñàéäà, ÿí ìöõòÿëèô, àðàìñûç, àíëàøûëìàç âÿ êöò ñÿñëÿðèí éûüûíûíäàí èáàðÿò áèð ýóðóëòó ýÿëèðäè óçàãëàðäàí. Áó ñÿñ éûüûíû áöðêöëö éàé ýåúÿñèíäÿ éîð üóíëóãäàí ùàëñûç äöøÿí áèð íÿùÿíýèí, éÿíè Ïàðèñèí ãÿëáèíèí ýöúëÿ äóéóëàí, àììà àüûð âÿ çÿùìëè äþéöíòöëÿðè èäè. Æîðæ äöøöíöðäö: «Áåëÿ øåéëÿðäÿí þòðö ãàíûíû ãàðàëòìàã àõìàã ëûãäûð. Ùÿð êÿñ þç áàøûíà ÷àðÿ ãûëûð. Çÿôÿð èñÿ úÿñóðëàðûíäûð. Áöòöí áó éàøàíòûëàð, ñàäÿúÿ, åãîèñòëèêäèð. Àììà ñÿðâÿòè âÿ øþùðÿòè ùÿäÿô ñå÷ÿí åãîèçì ãàäûí ñåâýèñèíäÿí âÿ íÿâàçèøëÿðèíäÿí ýöú àëàí åãîèçìäÿí äàùà öñòöí ñàéûëûð». Íÿùÿíý îòóðàúàãëàð öñòÿ ãÿðàð òóòàí Zÿôÿð òàüû ýþðöíäö: îíà áàõàíà åëÿ ýÿëèðäè êè, øÿùÿðèí ýèðèøèíè êÿñäèðÿí áó êîð-êîáóä äèâ áèð àí ñîíðà ãàðøûñûíäàêû ýåíèø êö÷ÿ èëÿ èðÿëèëÿìÿéÿ áàøëàéàúàã. Èíäè Æîðæëà Ìàäëåíà äà åêèïàæëàðûí ïàðàäûíà ãàòûëìûøäûëàð: åêèïàæ ëàðûí è÷èíäÿ áèð-áèðèíÿ ñàðìàøàðàã ñóñàí úöòëöêëÿð þçëÿðèíè ùÿñðÿòèí äÿ îëäóãëàðû éàòàüà ñàëìàã ö÷öí åâÿ òÿëÿñèðäèëÿð. Áèçèì úöòëöéÿ èíäè åëÿ ýÿëèðäè êè, ñåâèíúäÿí, áÿõòÿâÿðëèêäÿí âÿ ùÿçäÿí ñÿðìÿñò îëàí áöòöí èíñàí þâëàäëàðûíûí ÿùàòÿñèíÿ äöøöáëÿð. ßðèíèí êþíëöíäÿ áàø ãàëäûðàí äóéüóëàðû àç-÷îõ ñåçÿí Ìàäëåíà ñÿñèíÿ þçöíÿìÿõñóñ áèð çÿðèôëèê âåðÿðÿê ñîðóøäó: – Íÿ áàðÿäÿ äöøöíöðñÿí, äîñòóì? ßðè ýöëöìñÿéÿðÿê áåëÿ úàâàá âåðäè: – Áó àëàñàðñàãëàðûí íåúÿ ñàðìàøûá äîëàøìàñûíà ýþç ãîéóá äöøöíöðÿì êè, ùÿð ùàëäà, ùÿéàòäà äàùà ìàðàãëû øåéëÿð âàð. 221
Ãàäûí ãûñûã ñÿñëÿ äåäè: – Àììà áÿçÿí áó äà... àäàìà õîø ýÿëèð. – Õîø îëìàüûíà õîøäóð... ÷öíêè äàùà éàõøûñû éîõäóð! Æîðæóí ôèêðè äàùà èðÿëèëÿðÿ ýåòìÿêëÿ, ùÿéàòûí áöðöíäöéö ýþçãà ìàøäûðûúû þðòöêëÿðè ùàðàäàñà ãóäóç áèð ùèääÿòëÿ éûðòûá àòìàãäà èäè. «Ùÿð íÿäÿ èñÿ þçöíÿ êîðëóã âåðìÿê, íÿäÿíñÿ ÷ÿêèíìÿê – áþéöê àõìàãëûãäûð. Ñîí âàõòëàðäà þçöìö áó ãÿäÿð ÿëäÿí ñàëìàüûì, ùÿéÿ úàíëàíìàüûì âÿ ÿçàáëàðà ãàòëàøìàüûì äà àõìàãëûã èìèø». Ýþçëÿðè þíöíäÿ úàíëàíàí Ôîðåñòéåíèí õÿéàëû áó äÿôÿ îíäà ùå÷ áèð ãûúûüà ñÿáÿá îëìàäû. Äöøöíìÿê îëàðäû êè, àðòûã îíëàð áàðûøûáëàð, éåíèäÿí äîñò îëóáëàð. Ùÿòòà î, ãàðøûñûíäàêûíà «Ñàëàì, êþùíÿ äîñò!» äåéÿ ñÿñëÿíìÿê äÿ èñòÿéèðäè. Ñöêóò Ìàäëåíàéà öçöúö ýÿëäèéèíäÿí òÿêëèô åëÿäè: – Éîëöñòö Òîðòîíèéÿ äþíöá äîíäóðìà éåìÿê ùå÷ ïèñ îëìàçäû. Êèøè îíó ãûéãàúû-ãûéãàúû ñöçäö. Ìöøòÿðèëÿðÿ «ýÿë-ýÿë» äåéÿí êàôåøàíòàíëàðûí ýèðëàíä áè÷èìëè ãàç ëàìïàëàðûíûí èøûüûíäà ùÿìèí àí ãàäûíûí çÿðèô ïðîôèëè âÿ ñàìàí ñàðûñû ñà÷ëàðû àøêàð ñåçèëìÿêäÿéäè. Êèøè äöøöíäö: «Î, ýþçÿëäèð âÿ áó êþíëöìúÿäèð. ßçèçèì, î «óìäóüó øèêàð îâ÷óíóí àéàüûíà ýÿëÿðìèø» äåéèìè, ñàíêè, åëÿ áèçèì ùàããûìûçäà äåéèëèá. ßýÿð áèð äàùà î èø éîëäàøëàðûì ñÿíèíëÿ áàüëû ìÿíè úûðíàòìàüà ãàëõñàëàð, îíëàðà åëÿ òîé òóòàúàüàì êè, ñÿñèíäÿí ýþéëÿð äÿ ëÿðçÿéÿ ýÿëÿúÿê». Ñîíðà: «Áþéöê ùÿâÿñëÿ, ÿçè çèì» äåéÿ î, ãàäûíû øöáùÿéÿ ñàëìàìàã ö÷öí îíó þïäö. ßðèíèí äîäàãëàðûíûí áóç êèìè ñîéóã îëìàñû ãÿíàÿòèíÿ ýÿëäè Ìàäëåíà. Àììà êàôåíèí ãàïûñûíäà äóðàðàã õàíûìûíà åêèïàæäàí åíìÿéÿ éàðäûì åäÿíäÿ ÿðèíèí öçöíäÿ ùÿìèøÿêè òÿáÿññöì âàðäû.
ÛÛÛ Ñÿùÿðèñè ýöí ðåäàêñèéàéà ýèðÿí Äö Ðóà Áóàðåíàðà éàíàøäû âÿ äåäè: – ßçèç äîñòóì, ñÿíäÿí áèð õàùèøèì îëàúàã. Ñîí âàõòëàð àðà ìûçäàêû áÿçè êèíàéÿ óñòàëàðû ìÿíè «Ôîðåñòéå» äåéÿ ÷àüûðûðëàð. Àðòûã ñÿáèð êàñàì äàøìàã öçðÿäèð. Çÿùìÿò îëìàñà, îíëàðà ÷àòäûð êè, áó çàðàôàòû áèð äÿ òÿêðàðëàéàí øÿõñ éàüëû áèð øèëëÿ éåéÿúÿê. Áó èøèí ãûëûíúëàøìàéà ãÿäÿð ýåäèá ÷ûõìàñûíû äà ýþçÿ àëìàëàðû ìÿñëÿùÿòäèð. 222
Áóíóíëà áàüëû îíà ýþðÿ ñÿíÿ öç òóòäóì êè, ýþðöá-ýþòöðìöøëöéöí ñàéÿñèíäÿ áó èøè õîøëóãëà éîëóíà ãîéàðñàí. Áèð äÿ àõû ñÿí áèð êÿðÿ ìÿíÿ ñåêóíäàíòëûã åëÿìèñÿí. Áóàðåíàð áó èøè þç öçÿðèíÿ ýþòöðäö. Áÿçè ìÿñÿëÿëÿðëÿ áàüëû ðåäàêñèéàäàí ÷ûõàí Äö Ðóà áèð ñààò ñîíðà ýåðè äþíäö. Äàùà ùå÷ êÿñ îíó «Ôîðåñòéå» àäëàíäûðìûðäû. Åâÿ äþíäöéö zaman ãóëàüûíà ãîíàã îòàüûíäàí ýÿëÿí ãàäûí ñÿñëÿðè äÿéäè. Ñîðóøäó: – Êèìäèð áóíëàð? Ãóëëóã÷ó úàâàá âåðäè: – Õàíûì Âàëòåð âÿ õàíûì äå Ìàðåë. Æîðæóí öðÿéè àéàüûíûí àëòûíà äöøñÿ äÿ, þçöíÿ òîõòàãëûã âåðäè: «Åù, íÿ îëàð, îëàð!» äåéèá ãàïûíû à÷äû. Áóõàðûíûí áþéðöíäÿ îòóðàí Êëîòèëäàíûí öñòöíÿ ïÿíúÿðÿäÿí èøûã øöàñû äöøöðäö. Èëê áàõûøäà ãàäûí Æîðæà õÿôèô ñîëóõìóø êèìè ýþðöí äö. ßââÿëúÿ î, õàíûì Âàëòåðÿ âÿ åéíèëÿ úàíýöäÿíëÿð êèìè, áèðè îíóí ñàüûíäà, äèýÿðè èñÿ ñîëóíäà îòóðàí ãûçëàðûíà áàø ÿéäè. Ñîíðà öçöíö êå÷ìèø ìÿøóãÿñèíÿ òÿðÿô òóòäó. Ãàäûí îíà ÿëèíè óçàòäû, Æîðæ áó ÿëè îâúóíà àëûá åëÿ ñûõäû êè, åëÿ áèë, áóíóíëà «Ñèçè ÿââÿëêèòÿê ñåâèðÿì» äåìÿê èñòÿäè. Ãàäûí äà åéíè æåñòëÿ îíà ãàðøûëûã âåðäè. – Íÿ âàð, íÿ éîõ? – äåéÿ ñîðóøäó. – Ñèçèíëÿ ýþð íÿ âàõòäûð ýþðöøìöðöê. – Éàõøûéàì. Áÿñ ñèç, ßçèç äîñò? – äåéÿ ãàäûí àðàëàðûíäà ñîéóã ëóã éîõ èìèø êèìè äèëëÿíäè âÿ ñîíðà Ìàäëåíàäàí õÿáÿð àëäû: – Îíó ÿââÿëëÿð îëäóüó êèìè «ßçèç äîñò» àäëàíäûðìàüûìà èçèí âåðèðñÿíìè? – ßëáÿòòÿ êè, ÿçèçèì. Ñÿíÿ ùÿð ìÿíàäà èçèí âåðèðÿì. Åâ ñàùèáÿñèíèí ñÿñèíäÿ õÿôèô èñòåùçà äóéóëóðäó. Æàê Ðèâàëûí ñóáàé-ñàëûã éàøàäûüû ìÿíçèëäÿ òÿøêèë åäÿúÿéè òÿä áèðäÿí ñþç ñàëäû õàíûì Âàëòåð: îðàäà êå÷èðèëÿúÿê áþéöê ãûëûíú îéíàòìà éàðûøûíà êöáàð õàíûìëàð äà äÿâÿò îëóíóáìóø. Ñþçöíÿ äàâàì åäÿðÿê: – Áó, ÷îõ ìàðàãëû îëàúàã, – äåäè. – Àììà òàì ÷ûõûëìàç äóðóì äàéûã. Ùÿìèí âàõò ÿðèì ñÿôÿðäÿ îëàúàüûíäàí îðà êèìëÿ ýåäÿúÿéè ìèçè ùÿëÿëèê áèëìèðèê. Äö Ðóà ùÿìèí äÿãèãÿ áóíà ùàçûð îëäóüóíó áèëäèðäè. Ãàäûí ðàçûëûã âåðäè. – Ìÿí äÿ, ãûçëàðûì äà ñèçÿ ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ ìèííÿòäàð îëàúàüûã. 223
Âàëòåð áàúûëàðûíäàí êè÷èéèíÿ ýþç ãîéàí Äö Ðóà äöøöíäö: «Áó áàëàúà Ñöçàííà éàìàí ñóéóøèðèíìèø ùà. Ùÿòòà õåéëè, õåéëè äÿðÿúÿäÿ õîøäóð, âàëëàù». Ãûñàáîéëó âÿ äàð÷àíàãëû îëñà äà, øóõ ãàìÿòëè, èíúÿáåëëè, éåíèúÿ éóâàðëàãëàøàí ñèíÿéÿ âÿ çÿðèô ñèôÿòÿ ìàëèê èäè áó ãûç. Áîçóìòóë-ìàâè ðÿíýëè, ïàðëàã ÷àëàðëàðà ìàëèê ýþçëÿðè, ñàíêè, áèð ðÿññàìûí ùÿññàñ ìöøàùèäÿëÿðèíèí âÿ çÿðèô ôûð÷àñûíûí ìÿùñóëóéäó. Áèð áàõûìäàí áó ãûç èíúÿ-ìèíúÿ, ñàìàí ñà÷ëû êóêëàíû õàòûðëàäûðäû. Îíóí ùÿð ùàíñû ëÿêÿäÿí, ãûðûøäàí âÿ ãûçàðòûäàí õàëè, áÿìáÿéàç äÿðèñè èñÿ áó áÿíçÿðëèéè áèð àç äà àðòûðûðäû. Õÿôèô áóëóäó õàòûðëàäàí ñà÷ëàðûíûí ñÿëèãÿ-ñàùìàíû, ñàíêè, áèëÿðÿêäÿí ïîçóëìóø, øàèðàíÿ ýþðêÿì ãàçàíìûøäû. Àäÿòÿí, áó úöð éàðàøûãëû âÿ áàùàëû ýÿëèíúèêëÿðè áó ãûçäàí áîéúà äàùà êè÷èê éàøûäëàðû íûí ÿëèíäÿ ýþðìÿê ìöìêöí èäè. Ðîçà àäëû áþéöê áàúû éàðàøûãñûç, àðûã âÿ ãàøãàáàãëû èäè: ÷îõ âàõò áó úöð ãûçëàð äèããÿòäÿí êÿíàðäà ãàëûð, íÿ áóíëàð áàðÿäÿ, íÿ äÿ áåëÿëÿðèíÿ äåéèëÿúÿê áèð ñþç òàïûð àäàì. Õàíûì Âàëòåð éåðèíäÿí ãàëõäû. Öçöíö Æîðæà òóòóá äåäè: – Äåìÿëè, ñèçÿ öìèäâàð îëóðàì. Ýÿëÿí ùÿôòÿíèí úöìÿ àõøàìû, ñààò èêèäÿ. Êèøè: – Ùÿìèøÿ ãóëëóüóíóçäà ùàçûðàì, õàíûì, – äåäè. Îíëàð ãàïûäàí ÷ûõàí êèìè õàíûì äå Ìàðåë äÿ àéàüà äóðäó. – Ýþðöøÿíÿäÿê, ßçèç äîñò! Áó äÿôÿ ãàäûí îíóí ÿëèíè îâúóíäà äàùà ÷îõ ñàõëàäû âÿ ìþùêÿì ñûõäû. Ãàäûíûí, ñþçñöç, ëàë åòèðàôû êèøèäÿ áó áèð àç äÿëèñîâ, àììà ñÿìèìè ìÿõëóãóí îíó ùÿãèãÿòÿí ñåâäèéèíÿ ãÿôëÿòÿí áèð öìèä ãûüûë úûìû éàðàòäû âÿ òÿêðàð ãàäûíà ãàíû ãàéíàäû. Ãÿðàðà àëäû êè, ýöíö ñàáàù îíà áàø ÷ÿêñèí. ßð-àðâàä òÿêáÿòÿê ãàëàíäà Ìàäëåíà îíó äèããÿòëÿ ñöçÿðÿê, øóõ áèð ãÿùãÿùÿ ÷ÿêäè âÿ ñîðóøäó: – Õàíûì Âàëòåðèí ñÿíÿ ùåéðàí îëäóüóíäàí õÿáÿðèí âàð? ßðè áó èääèàíû íàðàçû ñÿñëÿ ðÿää åëÿäè: – Ãîé îòóðìóøóã ñÿí äÿ! – Éîõ, éîõ, äîüðó ñþçöìäöð. Îíóí ñþùáÿòèíäÿí ñÿíÿ ùÿäñèç âàëåù îëäóüó ãÿíàÿòèíÿ ýÿëäèì. Àììà îíäàí áóíó ùå÷ úöð ýþçëÿ ìÿçäèì! Ùÿòòà î, ãûçëàðûíà ñÿíèí êèìè ÿð òàïìàüû äà àðçó åäèðìèø!.. Õîøáÿõòëèêäÿí, îíóí þçö ö÷öí áó èìêàí àðòûã åëÿ àðçó îëàðàã äà ãàëàúàã. 224
Áóíóíëà ÿðè îíóí íÿ äåìÿê èñòÿäèéèíè àíëàéà áèëìÿäè: – Íåúÿ éÿíè, àðçó îëàðàã ãàëàúàã? – Õàíûì Âàëòåð ùÿéàòû áîéó þçö áàðÿäÿ, áèð äÿôÿ äÿ îëñóí, øàéèÿëÿð äîëàøìàñûíà øÿðàèò éàðàòìàéûá, áèëäèí? Áèð äÿôÿ äÿ, áèðúÿ äÿôÿ äÿ! Áóíëàðû äåéÿðêÿí Ìàäëåíàíûí ñÿñèíäÿ äåäèéèíäÿí òàì ÿìèí îëàí áèð ãàäûíûí èíàìû äóéóëóðäó: – Î, ùÿð úÿùÿòäÿí þçöíö ãöñóðñóç àïàðûð. Îíóí ÿðèíÿ ñÿí äÿ åëÿ ìÿíèì ãÿäÿð áÿëÿäñÿí. Áó ãàäûí èñÿ ÿðèíäÿí ÷îõ ôÿðãëè áèðèñèäèð. Þç àðàìûçäûð, âàõòèëÿ áèð éÿùóäèéÿ ÿðÿ ýåòäèéè ö÷öí áó ãàäûí ÷îõ ÿçèééÿòÿ ãàòëàøñà äà, ùÿìèøÿ îíà ñàäèã ãàëûá. Îäóð êè î, ùÿäñèç ñÿäàãÿòëè ãàäûíäûð. Äö Ðóà ùåéðÿòëÿíäè: – Ìÿí îíó äà éÿùóäè ñàíûðäûì. – Îíó? Ùå÷ äÿ éîõ. Áó ãàäûí Ìàäëåí ìÿùÿëëÿñèíäÿêè áöòöí õåéðèééÿ ãóðóìëàðûíûí ùèìàéÿ÷èñèäèð. Âàõòèëÿ êèëñÿäÿ êÿáèí äÿ êÿñ äèðèá. Àììà ñûðô ýþðöíòö õàòèðèíÿ éÿùóäè ÿðèíèí îðàäà õà÷ âóðóáâóðìàäûüûíû áèëìèðÿì, éà äà êè êåøèøëÿð áóíà ÿùÿìèééÿò âåðìÿ éèáëÿðìèø. Æîðæ ìûçûëäàíäû: – Áåëÿ ÷ûõûð êè... î ãàäûí ìÿíÿ... âóðóëóá, åëÿìè? – Áóíà íÿ øöáùÿ îëà áèëÿð, íÿ äÿ êè ÷àðÿ. ßýÿð ñÿí ñóáàé îëñàéäûí, ìÿí ñÿíÿ... Ñöçàííà èëÿ åâëÿíìÿéè òÿêëèô åäÿðäèì. Î, Ðîçà äàí äàùà õîøäóð, äåéèëìè? Áûüûíûí óúëàðûíû áóðàí ÿðè: – Ùå÷ àíàëàðû äà êå÷èëÿñè úàíàí äåéèë! – äåäè. Ìàäëåíà þçöíäÿí ÷ûõäû: – Àíàëàðû èëÿ áàüëû, ÿçèçèì, ñÿíÿ áèðúÿ øåé äåéÿ áèëÿðÿì: ýþçöíö îíäàí ÷ÿê. Áóíó þçöì ö÷öí äÿ òÿùëöêÿ ñàéìûðàì. Î ãàäûí èëê ýöíàùû äàäàúàã éàøäà äåéèë. Áó ñåâäàéà äàùà þíúÿ äöøìÿëèéäèí. Æîðæ þç-þçöíÿ äöøöíöðäö: «Éÿíè äîüðóäàíìû ìÿí Ñöçàííà èëÿ åâëÿíÿ áèëÿðÿì?!» Áóíóí àðäûíúà î, ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè: «Åù, áîø õöëéàäûð!.. Ùå÷ àòàñû îíó ìÿíÿ ÿðÿ âåðìÿéÿ ðàçû îëàðäû êè?!» Áóíóí íÿ èëÿ íÿòèúÿëÿíÿúÿéèíè ùÿëÿëèê àíëàìàñà äà, õàíûì Âàë òåðÿ áóíäàí áåëÿ ýþç ãîéìàã ãÿðàðûíà ýÿëäè. 225
Áöòöí àõøàìû î, Êëîòèëäà èëÿ éàøàäûüû åøã ìàúÿðàñûíûí îíäà ùÿì çÿðèôëèê, ùÿì äÿ øÿùâÿò ùèññè îéàäàí õàòèðÿëÿðè èëÿ áàø-áàøà êå÷èðäè. Ìÿøóãÿñèíèí øûëòàãëûãëàðû, øóõ íÿâàçèøëÿðè âÿ îíëàðûí áèð ýÿ äîëàøìàëàðû õàòèðèíäÿ úàíëàíäû. Ñîíäà áåëÿ íÿòèúÿéÿ ýÿëäè: «Î, ùÿãèãÿòÿí äÿ, ÷îõ úàíëàðàäÿéÿí èäè. Ýöíö ñàáàù îíà áàø ÷ÿêÿúÿéÿì». Ñÿùÿðèñè ýöí ãÿëéàíàëòûñûíû áèòèðÿíäÿí ñîíðà î, ùÿãèãÿòÿí äÿ, Âåðíåé êö÷ÿñèíÿ öç òóòäó. Éåíÿ äÿ ãàïûíû îíà þçöíö, àäÿòÿí, ÿñíàô åâëÿðèíäÿ ÷àëûøàí âÿ áöòöí ãóëëóã÷óëàð êèìè ñûðòûã àïàðàí ãàäûí à÷äû âÿ ñîðóøäó: – Íÿ âàð, íÿ éîõ, úÿíàá? – Ùÿð øåé ÿëàäûð, ãóçóì, – äåéÿ úàâàá âåðÿí Æîðæ ãîíàã îòà üûíà êå÷äè. Áóðàäà ÿëëÿðè ôîðòåïèàíîíóí äèëëÿðèíÿ àëûøìàìûø áèðèñè ãàììàëàðû òÿêðàðëàéûðäû. Áó, Ëîðèíà èäè. Ãîíàã ãûçúûüàçûí îíó ýþðöá áîéíóíà ñàðûëàúàüûíû ñàíûðäû. Àììà ãûç úèääèééÿòëÿ àéàüà ãàëõûá îíóíëà éàøëû áèðèñè êèìè ñîéóã ñàëàìëàøäû âÿ åéíè ãöðóðëà äà îíäàí óçàãëàøäû. Ãûçúûüàçûí þçöíö ìÿíëèéè ñàðñûëìûø áèð ãàäûí êèìè àïàðìàñû ãîíàüà éåð åëÿìèøäè. Åâ ñàùèáÿñè îòàüà ýèðäè. Äö Ðóà îíóí ÿëëÿ ðèíäÿí þïöá: – Áèëñÿíèç, ñèçè íåúÿ òåç-òåç õàòûðëàéûðäûì, – äåäè. Êëîòèëäà äà åòèðàôäà áóëóíäó: – Åëÿ ìÿí äÿ ñèçè. Èêèñè äÿ ÿéëÿøäè. Ýþç-ýþçÿ áàõûøàðàã ýöëöìñÿéèð, þïöøìÿê ö÷öí òÿëÿñèðäèëÿð. – ßçèçèì, ìÿíèì áàëàúà Êëîì, ìÿí ñèçÿ àøèãÿì. – Ìÿí äÿ ñÿíÿ. – Äåìÿëè... äåìÿëè... ñÿíèí ìÿíÿ ÷îõ äà àúûüûí òóòìàìûøäû? – Ùÿì ùÿ, ùÿì äÿ éîõ... ßââÿëúÿ áó, ìÿíÿ éåð åëÿäè, àììà ñîíðàäàí ñÿíÿ ùàãã ãàçàíäûðûá äöøöíäöì: «Åéèá åòìÿç! Ñàáàù, áèðèñè ýöí îíñóç äà éàíûìà äþíÿúÿê». – Ìÿíè íåúÿ ãàðøûëàéàúàüûíû áèëìÿäèéèìäÿí áóðà ýÿëìÿêäÿí ãîðõóðäóì. Ñÿíÿ ãîâóøìàüû ùÿäñèç àðçóëàñàì äà, ðàñòëàøìàãäàí ÷ÿêèíèðäèì. Ùÿ, éåðè ýÿëìèøêÿí, ñþéëÿ, áÿñ Ëîðèíàéà íÿ îëóá åëÿ? Ìÿíèìëÿ àüûçóúó ñàëàìëàøäû âÿ ãàøãàáàãëà äþíöá ýåòäè. – Íÿ áèëèì. Åâëèëèéèíäÿí áÿðè îíóí éàíûíäà ñÿíäÿí ñþç åëÿìÿê îëìóð. Äöçö, îíóí ñÿíè ãûñãàíäûüûíû çÿíí åäèðÿì. 226
– Îëà áèëìÿç! – ßçèçèì, ìÿíÿ èíàíà áèëÿðñÿí. Àðòûã î, ñÿíè «ßçèç äîñò» äåéèë, «Úÿíàá Ôîðåñòéå» àäëàíäûðûð. Äö Ðóà õÿúàëÿòèíäÿí ïþðòäö. Êëîòèëäàéà ñàðû ÿéèëÿðÿê ïû÷ûëäàäû: – Äîäàãëàðûíû âåð äàäûì áèð. Ãàäûí îíóí ñþçöíö éåðÿ ñàëìàäû. Ñîíðà êèøè ñîðóøäó: – Ñÿíèíëÿ ùàðàäà ýþðöøÿ áèëÿðèê? – Åëÿ... Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñèíäÿ. – Íåúÿ?! Éÿíè áèçèì ìÿíçèëè êèðàéÿ âåðìÿéèáëÿð êè? – Éîõ... Î, ùÿëÿ äÿ ìÿíèì èõòèéàðûìäàäûð! – Þç àäûíà êå÷èðìèñÿí îíó? – Ùÿ. Ýåú-òåç ãîéíóìà äþíÿúÿéèíäÿí îíñóç äà àðõàéûí èäèì. Ùÿäñèç ñåâèíúäÿí êèøèíèí öðÿéè ñèíÿñèíÿ ñûüìàäû. Äåìÿëè, áó ãàäûí îíó ñåâèðäè, äåìÿëè, îíà îëàí äÿðèí äóéüóëàðû äÿéèøìÿç âÿ ýåð÷ÿê èìèø. – Ñÿíÿ ùåéðàíàì, âàëëàù, – äåéÿ ïû÷ûëäàäû. Àçúà ñóñóá õÿáÿð àëäû: – ßðèí íåúÿäèð? – ßëà. Áóðàëàðäà äöç áèð àé ãàëäû âÿ àéûí ö÷öíäÿ éîëà äöøäö. Äö Ðóà öðÿêäÿí ãÿùãÿùÿ ÷ÿêäè: – Áó, òàì éåðèíÿ äöøöá êè! Êëîòèëäà ñÿìèìèëèêëÿ áóíó òÿñäèãëÿäè: – Ùÿ, òàì éåðèíÿ äöøäö! Áèð äÿ êè îíóí éàíûìäà îëìàñûíäàí ùå÷ ñûõûëìûðàì. Áóíó áèëèðñÿí. – Ùÿ, åëÿäèð. Ùÿì äÿ àõû î, ýþçÿë èíñàíäûð. – Áÿñ ñÿí íåúÿñÿí? Éåíè ùÿéàò òÿðçèí êþíëöíúÿäèð? – äåéÿ ãàäûí ñîðóøäó. – Áåëÿ äÿ. Àðâàäûì – ìÿíèì äîñòóì âÿ òÿðÿôäàøûìäûð. – Åëÿ áó? – Åëÿ áó... Êþíëöì èñÿ... – Àíëàäûì. Àììà î, éàõøû ãàäûíäûð. – Ùÿ, àììà î, è÷èìè ùå÷ òèòðÿòìèð. – Êëîòèëäàéà áèð àç äà éàíàøàí êèøè ïû÷ûëòûéëà ñîðóøäó: – Ùÿ, íÿ âàõò ýþðöøöðöê? – Èñòÿéèðñÿíñÿ... ñàáàù... èñòÿðäèí? – Äàíûøäûã. Ñàáàù ñààò èêèäÿ? – Ñààò èêèäÿ. 227
Êèøè àéàüà ãàëõûá ýåòìÿéÿ ùàçûðëàøàíäà áèð àç òóòóëàðàã äåäè: – Áèëèðñÿí, î Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñèíäÿêè ìÿíçèëè þç àäûìà êå÷èðìÿê èñòÿéèðÿì. Ùÿì äÿ ìöòëÿã. Ìÿíèì ÿâÿçèìÿ õÿðúÿ äöø ìÿéèíÿ íåúÿ ãàòëàøûì?! Ñÿìèìèëèéÿ ãàïûëàí Êëîòèëäà êèøèíèí ÿëëÿðèíäÿí þïöá: – Íåúÿ óéüóí áèëèðñÿíñÿ, åëÿ äÿ åëÿ, – äåéÿ ïû÷ûëäàäû. – Îðàíû òÿêðàð ýþðöøìÿéèìèç ö÷öí èíäèéÿäÿê ñàõëàìàüûì äà ìÿíèì òÿðÿôèìäÿí áèð ôÿäàêàðëûã èäè. Þçöíäÿí òàì ðàçû ùàëäà Äö Ðóà îòàüû òÿðê åëÿäè. Ôîòîàòåëéåíèí þíöíäÿí êå÷ÿíäÿ ýþçëÿðè âèòðèíäÿêè èðèýþçëö, òîòóã ãàäûíûí ïîðòðåòèíÿ ñàòàøäû âÿ îíóí õàíûì Âàëòåðÿ áÿíçÿ äèéèíè äöøöíäö. Þç-þçöíÿ äåäè: «Åéèá åëÿìÿç, ùÿëÿ îíóíëà äà èø òóòà áèëÿðÿì. Àõû íåúÿ îëóá êè, èíäèéÿäÿê îíà ùå÷ äèããÿò äÿ éåòèð ìÿìèøÿì?! Ìàðàãëûäûð, ýþðÿñÿí, úöìÿ àõøàìû î, ìÿíè íåúÿ ãàð øûëàéàúàã?» Áöòöí âöúóäóíó ñåâèíú ùèññè áöðöìöøäö. Áó ùèññ îíà ùÿð éåðäÿ âÿ éàëíûç óüóð àøûëàäûüûíäàí ÿëèíè ÿëèíÿ ñöðòöðäö. Àäÿòÿí, áÿíçÿð ñåâèíú ùèññèíè øþùðÿòïÿðÿñò, ÷åâèê âÿ þç éåðèíè òóòìóø êèøèëÿð éàøàéûðëàð. Áó çàìàí îíëàðûí è÷èíè áöðöéÿí, ãÿëèç îëäóüó ãÿäÿð äÿ øèðèí þçöíÿâóðüóíëóã âÿ ùÿçäÿí äîéìóøëóã äóéüóñó ÷îõ âàõò ãàäûíëàð àðàñûíäà óüóð ãàçàíàí êèøèëÿðÿ ìÿõñóñ îëóð. Úöìÿ àõøàìû ýöíö î, Ìàäëåíàäàí ñîðóøäó: – Ñÿí Ðèâàëûí òÿøêèë åòäèéè òóðíèðÿ ýåäÿúÿêñÿí? – Éîõ. Îðà ýåòìÿéÿ ùå÷ ìåéëèì éîõäóð. Ìÿí äåïóòàòëàð ïàëà òàñûíà áàø ÷ÿêÿúÿyÿì. Ùàâà õåéëè õîø îëäóüóíäàí õàíûì Âàëòåðè ýþòöðìÿéÿ ýåäÿí Äö Ðóà à÷ûã åêèïàæ òóòäó. Ðàñòëàøäûãëàðû çàìàí ãàäûí îíà íåúÿ úàâàí âÿ ýþçÿë ýþðöíäö ñÿ, êèøè ùåéðÿòèíäÿí éåðèíäÿ äîíóá-ãàëäû. À÷ûã ðÿíýëè ïàëòàðûíûí ÷îõ äà èðè îëìàéàí ñèíÿ ãèñìèíè áÿçÿéÿí áÿéàç êðóæåâàëàðûí àëòûíäàí ãàäûíûí èðè âÿ äèê ìÿìÿëÿðè ñåçèëèðäè. Áó ãàäûíûí áóíúà úàâàí îëà áèëÿúÿéèíè ùå÷ àüëûíà ýÿòèðìÿçäè. Èíäè èñÿ îíóí éåòÿðèíúÿ áàøòîâëàéûúû úàâàíÿçÿí îëäóüóíà èíàíäû. Áóíóíëà áåëÿ, îíóí òÿðáèéÿëè áèð õàíû ìà, õåéèðõàù áèð àíàéà õàñ òîõ ýþðêÿìèíäÿ îëàí àíëàøûëìàç áèð øåé êèøèëÿðèí îíà áàøãà ýþçëÿ áàõìàñûíû, ñàíêè, éàñàãëàéûðäû. Ìÿíòèãëè, 228
ñîéóããàíëû âÿ àéûã äöøöíúÿéÿ, ùÿðúàéûëûãëàðäàí óçàã ÿõëàãà ìàëèê áó õàíûì äèëèíèí óúóíà ýÿòèðäèéè ùÿð ñþçö þë÷öá-áè÷äèéèíäÿí âÿ åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ùàìûéà ÷îõäàí áÿëëè îëàí ùÿãèãÿòëÿðè äèëÿ ýÿòèðäèéèí äÿí ùå÷ êÿñèí õÿòðèíÿ äÿéìÿçäè. ßéèí-áàøû éàëíûç ïÿíáÿ ðÿíýäÿ îëàí Ñöçàííà ðÿññàì Âàòòîíóí* ñÿòùè ëàêëà þðòöëìöø òàáëîñóíó âÿ éà éàðàøûãëû áèð êóêëàíû õàòûðëà äûðäû. Áþéðöíäÿêè áàúûñû Ðîçà èñÿ îíóí éàíûíäà ùàçûð ãàðàâàø èäè êè, äóðìóøäó. Ðèâàëûí åâèíèí þíöíäÿêè åêèïàæëàð çÿíúèðèíèí áþéðöíäÿ éåðÿ åíÿí Äö Ðóà ÿëèíè óçàòìàãëà õàíûìûí åíìÿñèíÿ éàðäûì åëÿäè âÿ îíëàð è÷ÿðè êå÷äèëÿð. Áó òóðíèð Ïàðèñèí Àëòûíúû ñÿìòèíäÿ éàøàéàí éåòèìëÿðÿ éàðäûì ìÿãñÿäèëÿ òÿøêèë îëóíìóøäó. Òÿøêèëàò÷ûëàð èñÿ «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íà éàõûí äåïóòàòëàðûí âÿ ñåíàòîðëàðûí õàíûìëàðû èäèëÿð. Þç ãûçëàðûéëà áó òÿäáèðÿ ãàòûëìàüà ñþç âåðÿí õàíûì Âàëòåð òóð íèðèí ùèìàéÿ÷èñè îëìàãäàí èìòèíà åëÿìèøäè: îíóí ùèìàéÿ÷èëèê àíëà éûøû ùÿìèøÿ ðóùàíèëÿðèí óéüóí ýþðäöéö ÷ÿð÷èâÿëÿðäÿ îëìóøäó âÿ áó äóðóì ùå÷ äÿ îíóí ùÿäñèç äèíäàðëûüûíäàí èðÿëè ýÿëìèðäè. Äöøö íöðäö êè, áèð éÿùóäè èëÿ íèêàùà ýèðÿí ãàäûí áÿëëè áèð ñÿâèééÿäÿ þç äèíèíèí òÿëÿáëÿðèíÿ óéìàüà ìÿúáóðäóð, áó ýöí áèð æóðíàëèñòèí òÿøêèë åòäèéè áó ÿéëÿíúÿ èñÿ ðåñïóáëèêà÷ûëûã ÷àëàðëàðûíà ìàëèê èäè âÿ áèð ãÿäÿð àíòèêëåðèêàë1 òÿñèð áàüûøëàéà áèëÿðäè. Òóðíèðèí áàøëàíìàñûíà ö÷ ùÿôòÿ ãàëìûø ÿí ìöõòÿëèô òÿìàéöëëö ãÿçåòëÿðäÿ áó úöð éàçûëàðà ðàñò ýÿëìÿê ìöìêöí èäè: «Ùþðìÿòëè ìÿñëÿêäàøûìûç Æàê Ðèâàë þçöíöí ñóáàé-ñîëóã ìÿíçèëèíè ãûëûíú îéíàòìà çàëûíà ÷åâèðèá âÿ Ïàðèñèí Àëòûíúû ñÿìòèíäÿ éàøàéàí éåòèì ëÿðèí õåéðèíÿ «áþéöê òóðíèð» òÿøêèë åëÿìÿê êèìè ýþçÿë âÿ íÿúèá áèð ôèêðÿ äöøöá. Äÿâÿòíàìÿëÿðè ñåíàòîð õàíûìëàðûíäàí ìàäàì Ëàëóàí, Ðåìîí òåë âÿ Ðèñîëåí, òàíûíìûø äåïóòàò õàíûìëàðûíäàí ìàäàì ËàðîøÌàòéå, Ïåðñåðîë âÿ Ôèðìåí ïàéëàéûð. Èàíÿëÿðèí òîïëàíìàñû àíòðàêòäà ýåð÷ÿêëÿøÿúÿê âÿ éûüûëàúàã ìÿáëÿü åëÿ îðàäàúà Àëòûíúû ñÿìòèí ìåðèíÿ âÿ éà îíóí éàðäûì÷ûñûíà òÿùâèë âåðèëÿúÿêäèð». Áó, ÷åâèê çÿêàéà ìàëèê áèð æóðíàëèñòèí þç ìÿíôÿÿòè ö÷öí äöøö íöá òàïäûüû óüóðëó âÿ áþéöê áèð ðåêëàì èäè. 1 Àíòèêëåðèêàë – äèíèí úÿìèééÿòäÿêè ùþêìðàíëûüûíûí ñàðñûäûëìàñûíûí, îíóí ñèéàñè, èãòèñàäè âÿ ìÿäÿíè ùÿéàòäàêû ðîëóíóí êè÷èëäèëìÿñèíèí òÿðÿôäàðû
229
Æàê Ðèâàë äÿâÿòëèëÿðè êàíäàðäà ãàðøûëàéûðäû. Ýèðèøäÿ à÷ûã áóôåò ãóðóëìóøäó âÿ îíóí õÿðúëÿðè, éÿãèí êè, éûüûëàúàã ìÿáëÿü ùåñàáûíà þäÿíÿúÿêäè. Ãîíàãëàðûíà äàð ïèëëÿêÿíè ýþñòÿðÿí åâ ñàùèáè îíëàðäàí ãûëûíú îéíàòìà çàëûíûí âÿ àòûúûëûã òèðèíèí îëäóüó çèðçÿìèéÿ åíìÿéè ðèúà åäèðäè: – Õàíûìëàð, õàùèø åäèðÿì, àøàüû åíèí, àøàüû. Òóðíèð çèðçÿìèäÿêè çàëäà êå÷èðèëÿúÿê. Íàøèðèí õàíûìûíû ýþðäöêäÿ èñÿ òåç îíóí ïèøâàçûíà ÷ûõäû. Ñîíðà Äö Ðóà èëÿ ÿë verib ýþðöøäö. – Ñàëàì, ßçèç äîñò. Æîðæ áóíäàí êàðûõäû: – Ñèçÿ áóíó êèì äåéèá? Ðèâàë îíóí ñþçöíö àüçûíäà ãîéäó: – Áåëÿ áàõ áó òÿäáèðÿ ãàòûëàí õàíûì Âàëòåð äåéèá, ÷öíêè áó ëÿãÿá îíóí ÷îõ êþíëöíÿ éàòûð. Õàíûì Âàëòåð ãûçàðäû: – Åëÿäèð. ßýÿð ìÿí ñèçèíëÿ éàõûíäàí òàíûø îëñàéäûì, åéíèëÿ î áàëàúà Ëîðèíà êèìè ñèçè «ßçèç äîñò» ÷àüûðìàãäàí ùå÷ ÷ÿêèíìÿç äèì. Áó àä ñèçÿ ùÿäñèç éàðàøûð. Äö Ðóà ýöëäö: – Àëëàù õàòèðèíÿ, õàíûì, íèéÿ ÷ÿêèíèðñèíèç êè? Ãàäûí áàõûøëàðûíû éåðÿ çèëëÿäè: – Éîõ. Àõû áèç ñèçèíëÿ ÷îõ äà éàõûí äåéèëèê. Æîðæ ïÿñäÿí äåäè: – Àììà íÿ âàõòñà ñèçÿ éàõûí îëàúàüûìà öìèä áÿñëÿéÿ áèëÿðÿììè? Ãàäûí äèëëÿíäè: – Áóíó çàìàí ýþñòÿðÿúÿê. Ãàäûíû þíÿ áóðàõàí Æîðæ ãàç ëàìïàëàðûéëà èøûãëàíàí äàð ïèëëÿ ëÿðëÿ àøàüû åíìÿéÿ áàøëàäû. Ýöíäöç èøûüûíäàí ãàç ëàìïàëàðûíûí ñàïñàðû èøûüûíà äîüðó ãÿôèë êå÷èä àäàìà íÿ èñÿ áèð âàùèìÿ àøûëà éûðäû. Ùÿëÿ áó âèíòâàðè ïèëëÿêÿíäÿ èêÿí çèðçÿìèíèí ñûúàã âÿ áóõàðëû ùàâàñû àäàìûí áóðíóíà âóðóðäó. Òÿäáèðëÿ áàüëû òîçó àëûíàí äèâàð ëàð ðöòóáÿòëèéäè, àäÿòÿí, êèëñÿëÿðäÿ èñòèôàäÿ îëóíàí áóõóð ãîõóñó èëÿ ãàäûíëàðûí âóðäóüó ñöñÿí, ìèíà÷è÷ÿéè âÿ áÿíþâøÿ ÿòèðëÿðè áèð-áèðè íÿ ãàðûøìûøäû. Çèðçÿìè ãàç ëàìïàëàðûíäàí èáàðÿò ýèðëàíäëàðëà âÿ Âåíåñèéà ôÿíÿð ëÿðèéëÿ áÿçÿíìèøäè. Äàø äèâàðëàðäàêû êèô íÿçÿðÿ ÷àðïìàñûí äåéÿ, ùÿð 230
òÿðÿôÿ éàøûë áèòêèëÿð äöçìöøäöëÿð. Ùàðàéà áàõûðäûíñà, àíúàã áóäàã ëàð ýþðöðäöí. Òàâàí ãûæûëàðëà, äþøÿìÿ èñÿ ÷è÷ÿêëÿð âÿ éàðïàãëàðëà áÿçÿäèëìèøäè. Òÿäáèðÿ äÿâÿò îëóíàíëàð áó òÿðòèáàòà âÿ òÿøêèëàò÷ûíûí ôÿðàñÿòèíÿ ùåéðàíëûãëàðûíû äèëÿ ýÿòèðìÿêäÿéäèëÿð. Çèðçÿìèíèí äÿðèíëèéèíäÿêè êè÷èê ìÿêàíäà ãóðóëàí ñÿùíÿíèí ùÿð èêè úèíàùû áîéóíúà æöðè ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëàí ñòóëëàð äöçöëìöøäö. Ñåéð÷èëÿð ö÷öí âÿ ùÿð ñûðàäà îí ÿäÿä îëìàãëà, ñàüäà âÿ ñîëäà äöçöëÿí ñêàìéàëàð, òÿõìèíÿí, èêè éöç íÿôÿðÿ ÷àòàðäû. Äÿâÿòëèëÿðèí ñàéû èñÿ äþðä éöç íÿôÿð èäè. Ñÿùíÿíèí éàí òÿðÿôèíäÿ ýþçÿ äÿéÿí ýÿíúëÿð ãûëûíúîéíàäàí êîñòéóìó ýåéèíäèêëÿðèíäÿí ÿë-àéàãëàðû óçóí ýþðöíöðäö. Äÿðèëÿðè ýöíÿøäÿ éàíàí áó ýÿíúëÿð áûüëàðûíû áóðóá, ñèíÿëÿðèíè ãàáàðäàðàã úàìààò àðàñûíäà äîëàøûðäûëàð. Îíëàðû ñîéàäëàðûéëà òàíûéàí ñåéð÷è ëÿð áó ùÿâÿñêàð âÿ ïåøÿêàð ãûëûíú óñòàëàðûíû áèð-áèðèíÿ ýþñòÿðèðäèëÿð. ßéèíëÿðèíäÿ ñöðòuê îëàí éàøëû âÿ ýÿíú áèð íå÷ÿ êèøè, ùÿð ùàëäà, áó êîñòéóìëó ãûëûíúîéíàäàíëàðûí éàõûíëàðû èäè, ÷öíêè îíëàðûí ùÿíäÿâÿ ðèíäÿ äàéàíìàãëà, þç àðàëàðûíäà ñþùáÿòëÿøèðäèëÿð. Òàíûíìûø úÿí ýàâÿðëÿð âÿ ðàïèðà óñòàëàðû äà þçëÿðèíè ýþçÿ ñîõìàüà, òàíûíìàüà âÿ ñîéàäëàðûíûí ñÿñëÿíìÿñèíÿ úàí àòûðäûëàð. Áöòöí ñêàìéàëàðû èøüàë åäÿí õàíûìëàðûí ïàëòàðëàðûíûí õûøûëòûñûíäàí âÿ ñÿñ-êöéöíäÿí ãóëàã áàòûðäû. Òàâàíäàí äþøÿìÿéÿ ãÿäÿð éàøûë éàðïàãëàðëà áÿçÿíìèø áó ìàüàðàäà èíäèäÿí ùàâà ÷àòìàäûüûíäàí ãàäûíëàð, åéíèëÿ òåàòðäàêû êèìè, éåëïèúëÿíìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð. Àðà-ñûðà êèìñÿ ìÿçÿ ö÷öí ÷ûüûðûðäû: – Îðøàä âàð! Ëèìîíàä âàð! Ïèâÿ âàð! Õàíûì Âàëòåð ãûçëàðûéëà áèðëèêäÿ îíëàð ö÷öí þí ñûðàäà ñàõëàíàí éåðëÿðÿ ñàðû éþíÿëäè. Îíëàðû îðàéà ãÿäÿð þòöðÿí Äö Ðóà àðàëàíìàç äàí þíúÿ ïû÷ûëäàäû: – Ìÿí ñèçè òÿðê åòìÿéÿ ìÿúáóðàì, ÷öíêè êèøèëÿðèí ñêàìéàëàðäà îòóðìàñû éàñàãäûð. Õàíûì Âàëòåð áèð àç íàðàçû ùàëäà äèëëÿíäè: – Àììà áóíà ðÿüìÿí, ìÿí ñèçèí áóðàäà ãàëìàüûíûçû ÷îõ èñòÿð äèì. Òóðíèð èøòèðàê÷ûëàðûíûí àäëàðûíû ìÿíÿ õàòûðëàäàðñûíûç. Áÿëêÿ, ñèç ñêàìéàíûí êÿíàðûíäà äóðñàíûç, ùå÷ êÿñÿ ìàíå÷èëèê òþðÿòìÿçñèíèç. Ãàäûí þçöíöí èðè âÿ öðêÿê ýþçëÿðèíè Æîðæäàí àéûðìûð, èñðàð åäèðäè: – Äîüðó ñþçöìäöð, áèçè òÿðê åòìÿéèí, úÿíàá... úÿíàá ßçèç äîñò. Áóðàäà ñèçÿ åùòèéàú äóéàúàüûã. 231
Æîðæ éîëà ýÿëäè: – Ìÿìíóíèééÿòëÿ... ãàëàðàì, õàíûì... ßòðàôäàêûëàð åëÿ ùåé òÿêðàðëàéûðäûëàð: – Áóðà ÷îõ óüóðëó ìÿêàíìûø. Çèðçÿìè äÿ îëñà, áóðà ÷îõ ýþç îõøàéàí áèð éåðìèø. Òàâàíû ãöááÿëè áó çàë Æîðæà éàõøû òàíûø èäè. Äóåë ÿðÿôÿñèíäÿêè ñÿùÿð ñààòëàðûíû áóðàäà òàì éàëãûç êå÷èðäèéèíè éàõøû õàòûðëàéûðäû. Çèð çÿìèíèí î áèðè áàøûíäàêû áÿéàç âÿ éóâàðëàã êàðòîí î âàõò îíà èðè âÿ ãîðõóíú áèð ýþç êèìè áàõûðäû. Ïèëëÿêÿíëÿ åíÿí Æàê Ðèâàëûí ñÿñè åøèäèëäè: – Õàíûìëàð, èíäèúÿ áàøëàéûðûã. Åëÿ ùÿìèí äÿãèãÿ ÿéèíëÿðèíäÿêè ñöðòuêëaðû âöúóäëàðûíà êèï îòó ðàí âÿ ôèãóðëàðûíû òàì íÿçÿðÿ ÷àðïäûðàí àëòû êèøè õåéëàüû ñÿùíÿéÿ ÷ûõûá, æöðè öçâëÿðè ö÷öí ãîéóëìóø ñòóëëàðäà ÿéëÿøäèëÿð. Áóíëàðûí ñîéàäëàðû äèëëÿðäÿ äîëàøäû. Àðàëàðûíäàêû ýåíåðàë äå Ðåéíàëäè, î ëîïà áûüëû, áÿñòÿáîé àäàì æöðèíèí ñÿäðèéäè. Óúàáîéëó, äàçáàø âÿ óçóí ñàããàë Æîçåôåí Ðóäå ðÿññàì êèìè òàíûíûðäû. Ãàñïàð Ìåðëåðîí òàíûíìûø ãûëûíú óñòàñûéäû – éåðäÿ ãàëàíëàð Ìàòåî äå Éóæàð, Ñèìîí Ðàìîíñåë âÿ Ïéåð äå Êàðâåí èñÿ áîé-áóõóíëó ö÷ úàâàí èäè. Ñÿùíÿíèí ñàüûíäà âÿ ñîëóíäà îëìàãëà, áèð úöò ïëàêàò àñûëìûøäû. Îíëàðûí áèðèíäÿ «Úÿíàá Êðåâêåð», äèýÿðèíäÿ èñÿ «Úÿíàá Ïëöìîí» éàçûëìûøäû. Áó èêè ñîéàäûí ñàùèáëÿðè ùÿãèãè âÿ èêèíúè êàòåãîðèéàëû óñòà ñàéûëûðäûëàð. Ùÿð èêèñè ãàéûøáàëäûð âÿ ùÿðá÷èëÿð ñàéàüû óúà ãàìÿòëèéäè. Ùÿðÿêÿòëÿðèí äÿí ñÿðòëèê îõóíàí áó àäàìëàð ñÿùíÿéÿ ãàëõäûëàð. Áèð-áèðèéëÿ ñûðô ìåõà íèêè òÿðçäÿ ñàëàìëàøàíäàí ñîíðà îíëàð ãàðøûëûãëû ùÿìëÿëÿðÿ êå÷äèëÿð. Áÿéàç äÿðèäÿí âÿ ãàëûí ïàð÷àäàí òèêèëìèø êîñòéóìëàðû îíëàðû áàçàð ìåé äàíûíäà úàìààòû ÿéëÿíäèðìÿê ö÷öí äþéöøÿí ÿñýÿðúèêëÿðÿ îõøàäûðäû. Àðà-ñûðà «Äÿéäè!» íèäàñû åøèäèëÿíäÿ áó èøèí áèëèúèñè ñàéûëàí æöðè öçâëÿðè òÿñäèã ìÿíàñûíäà áàøëàðûíû òÿðïÿäèðäèëÿð. Ñåéð÷èëÿðèí äèããÿòè ãîëëàðûíû èðÿëè óçàòìàãëà ñÿùíÿäÿ ùÿìëÿëÿð åäÿí áó áèð úöò úàíëû ìàðèîíåòÿ1 úÿìëÿíìèøäè âÿ ãàéäàëàðäàí áèð øåé àíëàìàñàëàð äà, îíëàð òàìàøàäàí ðàçûéäûëàð. Áó ìàíåêåíëÿðè ÷îõ äà ìàùèð ñàéìà éàí ñåéð÷è êöòëÿñè îíëàðäà ùÿòòà ýöëöíú þçÿëëèêëÿð äÿ áóëóðäó. Îíëà ðà áàõàíëàð èñòÿð-èñòÿìÿç Éåíè èë áàéðàìûíäà áóëâàðëàðäà ñàòûëàí òàõòàäàí éîíìà ïÿùëÿâàíëàðû õàòûðëàéûðäûëàð. 1
232
Ìàðèîíåò – ипляp BacиTяcиля йyxapыдaH idarя oлyHapar щяpяkяTя эяTиpиляH êóêëà
Èëê èêè ãûëûíúîéíàäàíû ùÿðá÷è úÿíàá Êàðàïåí âÿ ìöëêè øÿõñ îëàí úÿíàá Ïëàíòîí ÿâÿç åëÿäè. Óñòà Ïëàíòîí áîéúà ÷îõ ãûñà, óñòà Êàðàïåí èñÿ õåéëè øèøìàí èäè. Àäàìà åëÿ ýÿëèðäè êè, èëê ðàïèðà çÿðáÿñè éåéÿí êèìè áó ðåçèí ôèëè õàòûðëàäàí ýîíáóë èäìàí÷û òîï êèìè äåøèëÿ úÿê âÿ è÷èíäÿêè ùàâàíû bayûrà áóðàõàúàã. Ñåéð÷èëÿð ýöëöøöðäöëÿð. Úÿíàá Ïëàíòîí ÿñë ìåéìóí òÿêi àòûëûá-äöøöðäö, úÿíàá Êàðàïåí èñÿ èðè âöúóäó èìêàí âåðìÿäèéèíäÿí åëÿúÿ ÿëëÿðèíè òÿðïÿòìÿêëÿ êèôàéÿò ëÿíèðäè. Ùÿð áåø äÿãèãÿäÿí áèð áó øèøìàí îéóí÷ó åëÿ àüûð âÿ ýÿðýèí ñèôÿòëÿ ùÿìëÿ úÿùäè åäèðäè êè, äåéÿðäèí ñîí äÿðÿúÿ ìöùöì áèð ãÿðàðûí ãÿáóëó ÿðÿôÿñèíäÿäèð. Ùÿð ùÿìëÿäÿí ñîíðà îíóí ãàìÿòèíè äèêÿëòìÿñè õåéëè çÿùìÿò áàùàñûíà áàøà ýÿëèðäè. Ãûëûíúëàøìàäàí áàøû ÷ûõàíëàð áó îéóí÷óíóí ÷îõ òÿìêèíëè âÿ èíàìëû äþéöø öñëóáó îëäóüóíó âóðüóëàéûðäûëàð. Ñåéð÷è êöòëÿñè äÿ áóíóíëà ðàçûëàøìàéà áèëìèðäè. Äàùà ñîíðà ìåéäàí÷àéà ïåøÿêàðëà ùÿâÿñêàð ÷ûõäû – úÿíàá Ïîðéîí âÿ úÿíàá Ëàïàëì. Áóíëàðûí ìöúàäèëÿñè, áèð íþâ, éþíäÿìñèç ýèìíàñòèêàíû õàòûðëàäûðäû: ùÿð äÿôÿ áèð-áèðèíÿ åëÿ àìàíñûç ùÿìëÿëÿð åäèðäèëÿð êè, ùàêèìëÿð âàõòàøûðû þç ñòóëëàðûíû ãàìàðëàéûá áèð êÿíàðà ñû÷ðàìàüà ìÿúáóð îëóðäóëàð. Ñÿùíÿíèí áó áàøûíäàí î áèðè áàøûíà ãÿäÿð áèð-áèðèíè ãîâóá, íþâáÿ èëÿ ùÿìëÿëÿð åäÿí áó úöòëöêäÿí ìöäà ôèÿ îëóíàíûí ùÿð ñû÷ðàéûøû ÷îõ éöêñÿê àëûíäûüûíäàí ýöëöø äîüóðóðäó. Ýåðè-ýåðè àòäûãëàðû õûðäà àääûìëàð ãàäûíëàðûí ùûðûëòûñûíà, èðÿëèéÿ äîüðó ÷ûëüûí ñû÷ðàéûøëàðû èñÿ ùàðàäàñà ùÿéÿúàíà ñÿáÿá îëóðäó. Îíëàðûí áó ýèìíàñòúàñûíà äàâðàíûøëàðû ñåéð÷èëÿð àðàñûíäàí áèð ñûðòûüûí: – Íèéÿ áåëÿ ÿëäÿí-àéàãäàí ýåäèðñèíèç? Îíñóç äà þäÿìÿ ñààò òàìàìäàäûð! – äåìÿñèíÿ ñÿáÿá îëäó. Óüóëäàéàí ñåéð÷è êöòëÿñè îíó ôèòÿ áàñäû – áó éåðñèç àòìàúà ùàìûíû þçöíäÿí ÷ûõàðòìûøäû. Åêñïåðòëÿðèí áó ãàðøûëàøìà ùàããûíäà ðÿéè äèëäÿí-äèëÿ ýÿçäè: èäìàí÷ûëàð éöêñÿê ÷ûëüûíëûã ñÿðýèëÿñÿëÿð äÿ, áàúàðûãëàðû éåòÿðñèç èìèø. Áèðèíúè ùèññÿ Æàê Ðèâàë èëÿ áåë÷èêàëû ìÿøùóð óñòà Ëåáåã àðàñûíäà ãàðøûëàøìà èëÿ òàìàìëàíäû. Õàíûìëàð Ðèâàëû ÷îõ áÿéÿíìèøäèëÿð. Ùÿãèãÿòÿí äÿ, î, þç éàðàøûüû, ñóéóøèðèíëèéè, áîé-áóõóíó, ÷åâèêëèéè, ôÿðàñÿòè èëÿ þçöíäÿí ÿââÿëêèëÿðäÿí äàùà ñÿâèééÿëè ýþðöíöðäö. Îíóí ìöäàôèÿ âÿ ùöúóì ìàíåðàëàðûíäà êöáàðëàðà ìÿõñóñ èíúÿëèê âÿ âàëåùåäèúèëèê âàðäû: áóíëàð ðÿãèáèí àäè, àììà èíàìëû ôÿíäëÿðè èëÿ ìöãàéèñÿäÿ äÿðèí òÿçàä éàðàäûðäû. 233
Òàìàøà÷ûëàð äåéèðäèëÿð: – Ýþðöá-ýþòöðìöø î äÿãèãÿ áÿëëè îëóð äà. Ãÿëÿáÿíè Ðèâàëà âåðäèëÿð. Àëãûø ñÿñëÿðè éöêñÿëäè. Ñîí áèð íå÷ÿ äÿãèãÿ ÿðçèíäÿ ñåéð÷èëÿð òÿëàø è÷èíäÿ éóõàðûëàð äàí ýÿëÿí ãÿðèáÿ óüóëòóéà ãóëàã êÿñèëìèøäèëÿð. Áó ñÿñ äàëüàëàðûíûí àðàñûíäà ãÿùãÿùÿ âÿ çÿðáëÿ éåðÿ âóðóëàí àéàã ñÿñëÿðèíè ñåçìÿê ìöìêöí èäè. Ýþðöíöð, òÿäáèðÿ äÿâÿò îëóíàí, àììà éåð ãàëìàäû üûíäàí çèðçÿìèéÿ åíÿ áèëìÿéÿíëÿð éóõàðûäà þç çþâãëÿðèíÿ ýþðÿ ÿéëÿ íèðäèëÿð. Äàð âÿ âèíòâàðè ïèëëÿêÿíäÿ ÿëëè íÿôÿð áèð-áèðèíÿ ãûñûëìûøäû. Àøàüûäà ùàâà ÷àòìûðäû. Áàüûðòû ñÿñëÿðè åøèäèëèðäè: «Ùàâà ÷àòìûð!», «Ñó èñòÿéèðÿì!» Áó ñÿñ-êöéöí ôîíóíäà áàéàãêû ìÿçÿëè àäàì úèéèë òèëè ñÿñëÿ: «Îðøàä âàð! Ëèìîíàä âàð! Ïèâÿ âàð!» – äåéÿ ÷ûüûðûðäû. Ãûëûíúîéíàäàí êîñòéóìóíó ÷ûõàðàí âÿ ÷óüóíäóð êèìè ãûçàðàí Æàê Ðèâàë: – Èíäè äåéÿðÿì ñÿðèíëÿøäèðèúè è÷êè ýÿòèðñèíëÿð, – äåéÿ ïèëëÿêÿíÿ ñàðû ãà÷äû. Àììà áèðèíúè ãàòà ãàëõìàã ìöìêöí äåéèëäè. Ïèëëÿëÿðäÿ äàéà íàí àäàìëàð àðàñûíäàí êå÷ìÿêäÿíñÿ, òàâàíû äÿëèá éóõàðûéà ãàëõ ìàã äàùà àñàí ýþðöíöðäö. Ðèâàë ñÿñëÿíäè: – Îðàäàí äåéèí, õàíûìëàð ö÷öí äîíäóðìà ýÿòèðñèíëÿð! ßëëè àäàì áèð àüûçäàí: – Äîíäóðìà ýÿòèðñèíëÿð! – äåäè. Àõûð êè, îðòàëûüà áèð ìÿúìÿéè ýÿëäè. Àììà öçÿðèíäÿêè ñòÿêàíëàð áîìáîø èäè, ÷öíêè äîíäóðìàëàðû éîë áîéó ãàìàðëàìûøäûëàð. Áèðèñè þç ãàëûí ñÿñèéëÿ áàüûðäû: – Àäàì áóðàäà áîüóëàð, âàëëàù. Òàìàøàíû áèòèðèí, åâèìèçÿ ýåäÿê. Áèð áàøãà ñÿñ åøèäèëäè: – Èàíÿ éûüûëñûí! Ýöúëÿ íÿôÿñ àëàí ñåéð÷è êöòëÿñè áó òÿêëèôè ñåâèíúÿê äÿñòÿêëÿéÿ ðÿê áàüûðäû: – Èàíÿ éûüûëñûí! Èàíÿ éûüûëñûí! Èàíÿ! Àëòû õàíûì ñûðàëàðûí àðàñûíäà äîëàøìàüà áàøëàäû âÿ áóíóí àðäûíúà ÷àíòàëàðäà òîïëàíàí ýöìöø ïóëëàðûí õÿôèô úèíýèëòèñè äóéóëäó. Äö Ðóà áóðàäàêû ìÿøùóðëàðû õàíûì Âàëòåðÿ òàíûòìàüûíäà èäè. Àðàëàðûíäà êöáàðëàð, ÷îõäàí áÿðè ÷àï îëóíàí âÿ íöôóçëó ãÿçåòëÿðèí éàçàðëàðû, þç òÿúðöáÿñèíÿ àðõàëàíàí âÿ áèð ãÿçåò êèìè «Ôðàíñûç 234
ùÿéàòû»íà éóõàðûäàí áàõàí æóðíàëèñòëÿð âàðäû. Ùàíñûñà øöáùÿëè ôûðûë äàã íÿòèúÿñèíäÿ îðòàéà ÷ûõàí âÿ ñîíðà áöòöíëöêëÿ èñòåôàéà ýåòìèø íàçèðëèéèí òþð-òþêöíòöëÿðè àëòûíäà ýþìöëÿí áó úöð ñèéàñè âÿ ìàëèééÿ éþíëö ãÿçåòëÿð ýþðìöøäö îíëàð èíäèéÿäÿê! Ðÿññàìëàðûí âÿ ùåéêÿë òÿðàøëàðûí áþéöê ãèñìè èäìàíëà ìÿøüóë îëäóüóíäàí áó èêè ñÿíÿòèí òÿìñèë÷èëÿðè äÿ âàðäû áóðàäà. Àêàäåìèéàíûí öçâö îëàí áèð øàèð ùàìû íûí äèããÿò ìÿðêÿçèíäÿéäè. Èêè áÿñòÿêàðëà éàíàøû, õåéëè õàðèúè êöáàð äà âàðäû. Îíëàðû òàíûäàí Äö Ðóà ñîéàäëàðûíûí þíöíÿ áèð «ïðîòî»1 êÿëìÿñè àðòûðûð âÿ èçàù åäèðäè êè, åéíèëÿ áó ìÿíàäà èíýèëèñëÿð âèçèò êàðò ëàðûíäàêû ñîéàäëàðûíûí þíöíÿ «åñê»2 êÿëìÿñè ÿëàâÿ åäèðëÿð. Êèìñÿ îíà: – Ñàëàì, ßçèç äîñòóì! – äåäè. Áó, ãðàô äå Âîäðåê èäè. Ãàäûíëàðäàí öçð èñòÿéÿí Äö Ðóà îíà òÿðÿô éþíÿëäè. Ýåðè äþíäöêäÿ èñÿ äåäè: – Áó Âîäðåê ìèñèëñèç àäàìäûð. Ùÿð øåéäÿ, ùÿð àí ÿñèë-íÿúàáÿòèíè áÿëëè åäèð. Õàíûì Âàëòåð áóíà ùÿð ùàíñû úàâàá âåðìÿäè. Ãàäûí áèð àç éîðóëìóøäó âÿ îíóí ùÿð íÿôÿñ àëûøûíäà äàëüà êèìè ãàëõûá-åíÿí êþêñö Äö Ðóàíûí äèããÿòèíè þçöíÿ úÿëá åäèðäè. Çàìàí-çàìàí ãàäû íûí íÿçÿðëÿðèíè þç öçÿðèíäÿ ùèññ åäÿí êèøè áó öðêÿê âÿ úÿñàðÿòñèç áàõûøëàðûí åëÿ ùÿìèí àíäàúà áàøãà ñÿìòÿ éþíÿëäèéèíèí äÿ ôÿðãèí äÿéäè. Þç-þçöíÿ äåéèðäè: «Áåëÿ-ÿ, áåëÿ-ÿ... Éÿíè áó äà ãàðìàüûìà êå÷äè?» Èàíÿ òîïëàéàíëàð àðòûã áöòöí çàëû àéàãäàí ñàëìûøäûëàð. ×àíòàëàðû ãûçûë âÿ ýöìöø ñèêêÿëÿðëÿ äîëóéäó. Ñÿùíÿäÿí àñûëàí òÿçÿ ïëàêàò ùàíñûñà áþéöê áèð ñöðïðèçäÿí ìöæäÿ âåðèðäè. Áöòöí æöðè öçâëÿðè þç éåðëÿðèíè òóòäóëàð. Ñåéð÷èëÿð íèýàðàí÷ûëûãëà ñóñóðäóëàð. ßëëÿðèíäÿ ðàïèðà, ÿéèíëÿðèíäÿ èñÿ ãûëûíú îéíàäàí êîñòéóìó îëàí áèð úöò ãàäûí ýþðöíäö. ßéèíëÿðèíäÿ òöíä ðÿíýëè òðèêî, ãûñà, éÿíè ÿòÿéè äèçäÿí éóõàðûäà äóðàí òóìàí âÿ îíëàðû áîéóíëàðûíû äàèì äèê òóòìàüà ìÿúáóð åäÿí éöêñÿê ïëàñòðîí3 âàðäû. Ñöòöë âÿ ýþçÿýÿëèìëèéäè ùÿð èêèñè. Ýöëöìñÿéÿðÿê òàìàøà÷ûëàðà áàø ÿéäèëÿð. Óçóí-óçàäû àëãûøëàíäûëàð. Ïðîòî – «áþéöê ôûðûëäàã÷û» àíëàìûíà ýÿëÿí «ïðîòîáåñòèéà» ñþçöíöí ãûñàëòìàñûäûð. Åñê – «åñêâàéð»ûí ãûñàëòìàñû îëìàãëà, «ìöëêÿäàð», «çàäÿýàí» äåìÿêäèð. 3 Ïëàñòðîí – éöêñÿê äÿðÿúÿäÿ íèøàñòàëàíìûø éàõàëûã 1 2
235
Ãàäûíëàð äþéöø âÿçèééÿòè àëûíúà ñåéð÷è ñûðàëàðûíäà ïû÷ûëäàøìàëàð âÿ õÿôèô ýöëöøìÿëÿð äóéóëäó. Åíäèðèëÿí çÿðáÿëÿðè ãûñàúà «Bðàâî!» íèäàñûéëà äÿéÿðëÿíäèðÿí ùàêèì ëÿðèí äîäàãëàðûíäàí íÿúèá áèð òÿáÿññöì ÷ÿêèëìÿê áèëìèðäè. Áó äþéöø÷ö õàíûìëàð òàìàøà÷ûëàðû úóøà ýÿòèðìèøäèëÿð: êèøèëÿðè âÿúäÿ ýÿòèðÿí þç åùòèðàñëàðûíûí êþðöêëÿíìÿñè èäèñÿ, ãàäûíëàðûí ùåé ðàíëûüûíûí ñÿáÿáè – ïàðèñëè õàíûìëàðûí ÿçÿëäÿí áÿðè ùÿð úöð ãåéðèúèääè âÿ àøàüû çþâãÿ ùåñàáëàíìûø ÿéëÿíúÿëÿðÿ, ñàõòà ýþçÿëëèéÿ, ñöíè çÿðèôëèéÿ, îïåðåòòà êóïëåòëÿðèíÿ âÿ êàôåøàíòàí ìöüÿííèëÿðèíÿ îëàí òöêÿíìÿç äöøêöíëöéö èäè. Ãûëûíúîéíàäàí ãàäûíëàðäàí áèðèñè ùÿìëÿ åäÿí êèìè çàëäà øóõ ëóã, úàíëàíìà éàðàíûðäû. Áó àðà ùÿìëÿéÿ óüðàéàí ãàäûíûí èíúÿ êöðÿéè òàìàøà÷ûëàðûí þíöíäÿ çöùóð åòäèéèíäÿí îíëàðûí àüûçëàðû à÷ûëà, ýþçëÿðè èñÿ áÿðÿëÿ ãàëûðäû âÿ ìÿëóì îëóðäó êè, ãàäûíûí þçöíö ìöäà ôèÿ åëÿìÿñè îíëàð ö÷öí çÿððÿ ãÿäÿð äÿ ìàðàãëû äåéèëìèø. Ãàäûíëàðû ùàìû ýåí-áîë àëãûøëàéûðäû. Ñîíðàêû ãàðøûëàøìà ãûëûíúëàðëà êå÷ñÿ äÿ, îíó êèìñÿ èçëÿìÿäè, ÷öíêè ùàìûíûí äèããÿòè éóõàðû ìÿðòÿáÿäÿí ýÿëÿí ñÿñ-êöéÿ êþêëÿíìèøäè. Ñîí äÿãèãÿëÿð áîéó îðàäà ìåáåëëÿðè åëÿ ùàé-êöéëÿ îðà-áóðà ñöðö éöðäöëÿð êè, ñàíêè, êèìñÿ îðàéà êþ÷öðäö. Ñîíðà êèìñÿ ðîéàë ÷àëìàüà áàøëàäû, áèð äÿñòÿ àäàì àéàãëàðûíû äþøÿìÿéÿ âóðìàãëà îíà àùÿíý òóòìàüà ÷àëûøäû. Ýþðöíöð, ãûëûíú òóðíèðèíÿ äöøÿ áèëìÿéÿí ñåéð÷èëÿð âàõòëàðûíû øÿí êå÷èðìÿê ö÷öí öñò ìÿðòÿáÿäÿ áàë òÿøêèë åëÿìèøäèëÿð. Áóíóí òÿñèðè àëòûíäàêû ñåéð÷è êöòëÿñè ãÿùãÿùÿ ÷ÿêèð, õàíûìëàð èñÿ ðÿãñ åëÿìÿéè àðçóëàéûð, ñÿùíÿäÿ áàø âåðÿíëÿðÿ ìÿùÿë ãîéìàäàí óúà ñÿñëÿ ñþùáÿòëÿøèðäèëÿð. Ñÿùíÿéÿ ÷ûõàí íþâáÿòè ðÿãèáëÿð áèð-áèðèíÿ áàø ÿéèá, íåúÿ ãÿòèééÿòëè äþéöø ìþâãåéè àëäûëàðñà, èñòÿð-èñòÿìÿç áöòöí ñåéð÷èëÿðèí äèããÿòè îíëàðà çèëëÿíäè. Ãÿääëÿðèíè ýàù þíÿ ÿéÿí, ýàù äà äèêÿëäÿí áó ðÿãèáëÿðäÿ åëÿ éöêñÿê ÿñíÿêëèê, åùòèéàòäàí éîüðóëàí úöðÿò, þçöíÿèíàì âÿ ýöú, æåñòëÿðèíäÿ åëÿ ãÿíàÿò, èøëÿòäèêëÿðè ôÿíäëÿðäÿ ùÿäñèç äÿãèãëèê, ùÿð øåéäÿ åëÿ éöêñÿê þë÷ö-áè÷è äóéóëóðäó êè, áàéàãäàí úàùèë êèìè äàâ ðàíàí ñåéð÷èëÿð ëàë-ìàò îíëàðà òàìàøà åäèðäèëÿð. Ðÿãèáëÿðèí ùÿð ùàíñû âóðíóõìàäàí óçàã çèðÿêëèê ñÿðýèëÿìÿ ìÿùàðÿòè, çÿðáÿëÿðäÿí óñòàëûãëà éàéûíìàëàðû, ãûâðàã, àììà éöç þë÷öëöá, áèð áè÷èëäèêëÿðè ö÷öí íèñáÿòÿí àüûð ýþðöíÿí äàâðàíûøëàðû óñòàëûüûí äàùà áèð þðíÿéè êèìè áàõàíëàðû þçöíÿ áÿíä åäèðäè. Ýþç 236
ëÿðè þíöíäÿ áÿíçÿðñèç áèð ýþçÿëëèéèí à÷ûëäûüûíû, ãàðøûëàðûíäàêû áó èêè óñòàíûí áöòöí ìÿùàðÿòëÿðèíè ñÿðýèëÿäèêëÿðèíè òàìàøà÷ûëàð äà ñåçìèø äèëÿð. Áó õåéëè éåòêèí âÿ ýöúëö ðÿãèáëÿð áó ýöí, áóðàäà èíäèéÿäÿê ãàçàíäûãëàðû áöòöí óñòàëûüû, áöòöí ùèéëÿ âÿ ôÿíäëÿðè, âöúóäëàðûíûí ÿñíÿêëèéèíè, íÿçÿðè úÿùÿòäÿí áöòöí þéðÿíäèêëÿðèíè èøäÿ, òÿúðöáÿäÿ íöìàéèø åòäèðìÿéÿ, ñàíêè, ñþç âåðìèøäèëÿð. Ùÿð êÿñ àüçûíà ñó àëûá îíëàðû èçëÿéèð, ýþçöíö ñÿùíÿäÿí àéûðìûðäû. Ñîíóíúó çÿðáÿíèí àðäûíúà ðÿãèáëÿð áèð-áèðèíèí ÿëèíè ñûõàíäà áöòöí çàëäàí «Bðàâî!» íèäàëàðû éöêñÿëäè. Òàìàøà çàëû óüóëäàéûð, ñåéð÷èëÿð àéàãëàðûíû éåðÿ äþéöðäöëÿð. Àðòûã áó èêè ðÿãèáèí, Ñåðæàíûí âÿ Ðàâèí éàêûí àäëàðûíû ùàìû ÿçáÿðëÿìèøäè. Ãàíû ãàéíàéûá-úîøàí êèøèëÿð äÿ ÷ûëüûíëàøìûøäûëàð. Ùÿð êèøè ãîí øóëóüóíäà îòóðàíû áèð ðÿãèá êèìè ñöçöðäö. Áó äóðóìäà éåðñèç áèð ùûðûëòû äóåëëÿ íÿòèúÿëÿíÿ áèëÿðäè. Þìðöíäÿ ÿëèíÿ áèð êÿðÿ äÿ ðàïèðà àëìàéàí àäàìëàð èíäè þç ÿñàëàðû èëÿ ùàâàäà ýþçÿýþðöíìÿç ðÿãèáÿ ùöúóìëàð åäèá, îíóí ùÿìëÿëÿðèíäÿí ãîðóíìàãëà ýèðèíú èäèëÿð. Àç ñîíðà òàìàøà÷ûëàð áèð-áèðèíèí àðäûíúà äàð ïèëëÿêÿíëÿ éóõàðû ãàëõìàüà áàøëàäûëàð. Àõûð êè, éàíüûëàðûíû éàòûðìàq èìêàíû ãàçàí ìûøäûëàð îíëàð. Àììà ñîíðà áóôåòäÿêè áöòöí ÿðçàãëàðû ðÿããàñëàðûí òöêÿòäèéèíè þéðÿíäèêäÿ îíëàð ãÿçÿáëÿíäèëÿð âÿ áèíàíû òÿðê åòìÿçäÿí þíúÿ áÿéàí åòìÿéè þçëÿðèíÿ áîðú áèëäèëÿð êè, èêè éöç íÿôÿð àäàìû áèðäÿí áóðàéà äÿâÿò åäèá, îíëàðà ìàðàãëû áèð øåé ýþñòÿðìÿìÿê – ñàäÿúÿ, äîíóçëóãäóð! Áóôåòäÿ íÿ áèð ïèðîã, íÿ áèð ãÿòðÿ øàìïàí øÿðàáû, íÿ áèð óäóì øÿðáÿò, íÿ áèð äàìúû ïèâÿ, íÿ áèð êîíôåò, íÿ äÿ áèðúÿ äÿíÿ àëìà ãàëìûøäû. Ùå÷ íÿ ãàëìàìûøäû. Ùÿð øåéè éåìèøäèëÿð, äàüûòìûøäûëàð, äèáèíÿ äàø àòìûøäûëàð. Õèäìÿò ïåðñîíàëû îíëàðà âåðèëÿí ñóàëëàðû ìÿéóñëóãëà úàâàáëàí äûðñà äà, ÿñëèíäÿ, ýöëìÿêäÿí þçëÿðèíè ýöúëÿ ñàõëàéûðäû. Ãàäûíëàðûí êèøèëÿðäÿí äàùà áåòÿð òÿðçäÿ ùÿð øåéè ýþçëÿðèíÿ òÿïäèêëÿðè ñþéëÿíèðäè: äåéèëÿíëÿðÿ ýþðÿ, îíëàð åëÿ éåéèá, åëÿ ñÿðõîø îëóáìóøëàð êè, áó úöð àúýþçëöêäÿí ñîíðà ùÿëÿì-ùÿëÿì þçëÿðèíÿ ýÿëÿ áèëìÿéÿúÿêëÿðìèø. Áöòöí áó òÿÿññöðàòëàð èñÿ àìàíñûç äöøìÿí îðäóñóíóí talanûíà óüðàéàí âÿ õàðàáàçàðëûüà ÷åâðèëÿí øÿùÿðèí ñàü ãàëìûø ñàêèíëÿðèíèí àúû õàòèðÿëÿðèíÿ áÿíçÿéèðäè. ×ûõûá ýåòìÿêäÿí áàøãà ÷àðÿ ãàëìûðäû. Êèøèëÿð èíäè î èéèðìèôðàíê ëûê èàíÿëÿðèíÿ ùåéèôñèëÿíèðäèëÿð. Áåëÿ ÷ûõûðäû êè, áó éóõàðû ìÿðòÿáÿäÿ 237
ìöôòÿ éåéèá-è÷ÿí âÿ ñîíðà ÷ûõûá ýåäÿíëÿðèí ùàãã-ùåñàáûíû îíëàðäàí òóòìóøäóëàð. Òÿøêèëàò÷û ãàäûíëàð ö÷ ìèí ôðàíêäàí ÷îõ âÿñàèò òîïëàíäûüûíû áèëäèðäèëÿð. Áöòöí òÿøêèëàò õÿðúëÿðè ÷ûõûëàíäàí ñîíðà Àëòûíúû ñÿìòèí éåòèìëÿðèíÿ éàðäûì ö÷öí úÿìè èêè éöç èéèðìè ôðàíê ãàëàúàüû áÿëëè îëìóøäó. Âàëòåð àèëÿñèíè ìöøàéèÿò åäÿí Äö Ðóà ö÷öí åêèïàæ âåðèëäè. Íàøèðèí õàíûìû èëÿ öçáÿöç îòóðàí êèøè éîëáîéó ãàäûíûí íÿâàçèø, öðêÿê âÿ áèð àç ùÿéàëû áàõûøëàðûíû ùÿëÿ äÿ þç öçÿðèíäÿ ùèññ åòìÿêäÿéäè. «Ùÿ-ÿ, äåéÿñÿí, ãàðìàüà íÿ èñÿ êå÷èá!» – äåéÿ äöøöíÿðÿê, ýöëöì ñöíÿí Æîðæ ãàäûíëàð àðàñûíäà, ýåð÷ÿêäÿí äÿ, øàíñëû îëäóüó ö÷öí þçöíäÿíðàçû èäè. Àõû òÿìàñëàðûíûí áèð ìöääÿò êÿñèëìÿñèíÿ ðÿüìÿí, õàíûì äå Ìàðåë îíó ùÿëÿ äÿ äÿëèúÿñèíÿ ñåâäèéèíè åòèðàô åëÿìèøäè. Åâÿ äþíÿíäÿ êåôè éåðèíäÿéäè. Ìàäëåíà ãîíàã îòàüûíäà îòóðóá îíóí éîëóíó ýþçëÿéèðäè. Òåç ñþçÿ áàøëàäû: – Ñÿíèí ö÷öí ìàðàãëû õÿáÿðëÿðèì âàð. Ìÿðàêåøäÿ âÿçèééÿò ýåòýåäÿ ãÿëèçëÿøèð, Ôðàíñàíûí áèð-èêè àéäàí ñîíðà îðàéà ãîøóí ýþí äÿðÿúÿéè èñòèñíà îëóíìóð. Ùÿð ùàëäà, áóíó ÿñàñ ýÿòèðÿðÿê, ùþêóìÿòè èñòåôàéà ýþíäÿðÿúÿêëÿð. Áó èñÿ Ëàðîøóí õàðèúè èøëÿð íàçèðè ïîñòóíà éèéÿëÿíìÿñè ö÷öí, ÿëáÿòòÿ êè, ãà÷ûðûëìàç ôöðñÿò îëàúàã. Àììà õàíûìûíû úûðíàòìàã èñòÿéÿí Äö Ðóà þçöíö áöòöí áóí ëàðà èíàíìàéàí áèðèñè êèìè àïàðûðäû. Òóíèñäÿêèíÿ áÿíçÿð ÿùâàëàòû* èêèíúè äÿôÿ òÿêðàðëàìàã ö÷öí çûð äÿëè îëìàã ëàçûì ýÿëÿúÿêäè. Ãàäûí ÷èéèíëÿðèíè äàðòäû: – Ìÿí èñÿ ñÿíÿ äåéèðÿì êè, ùÿð øåé åëÿ áåëÿ äÿ îëàúàã! Áèðÿáèð åéíèëÿ! Éîõñà ñÿí àíëàìûðñàí êè, îíëàðäàí þòðö áó, âàúèá ìÿñÿëÿäèð, éÿíè ìàëèééÿ ìÿñÿëÿñèäèð. ßçèçèì, ÿýÿð áèçèì çÿìàíÿäÿ ñèéàñè îéóí ëàðû èçëÿéèðñÿíñÿ, ùÿð àääûìäà ýþçÿýþðöíìÿç ãàäûí èçèíè éîõ, ýöäö ëÿí ìÿíôÿÿòè àõòàðìàëûñàí. Îíó áèð àç äà úûðíàòìàüû óìàí Æîðæ íèôðÿòëÿ: – Áåëÿ äå! – äåéÿ ìûçûëäàíäû. Ãàäûí ëàï þçöíäÿí ÷ûõäû: – Áóðà áàõ, àâàìëûãäà Ôîðåñòéåäÿí ùå÷ ýåðè ãàëìûðñàí ùà. ßðè áàéàãäàí áÿðè îíó ãûçûøäûðûðäû êè, ñàíúà áèëñèí. Áó éåðäÿ ýöëöìñÿéÿðÿê ñîðóøäó: – Î áóéíóçëó Ôîðåñòéåäÿí? 238
Ñóàë ãàäûíû ñàðñûòäû: – Æîðæ! – äåéÿ ïû÷ûëäàäû. Èñòåùçàëû âÿ ìàðàã äîëó ñèôÿòëÿ Äö Ðóà ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Íåúÿ áÿéÿì? Ôîðåñòéåíèí áàøûíà õÿéàíÿò áóéíóçó òàõäûüûíû äöíÿí ñþéëÿéÿí éîõñà ñÿí äåéèëäèí? Çàâàëëû êèøè! – äåéÿ î, ñÿìèìè öçöíòöéëÿ ÿëàâÿ åëÿäè. Áóíà úàâàá âåðìÿéè óéüóí ñàéìàéàí Ìàäëåíà àðõàñûíû îíà ÷åâèðäè. Áèð äÿãèãÿ ñóñóá òÿêðàð ñþçÿ áàøëàäû: – ×ÿðøÿíáÿ àõøàìû ãîíàüûìûç îëàúàã. Õàíûì Ëàðîø-Ìàòéåíè âÿ âèêîíòåññà äå Ïåðñìöðö øàì éåìÿéèíÿ äÿâÿò åëÿìèøÿì. ßýÿð ðèúà åëÿñÿì, Ðèâàëû âÿ Íîðáåð äå Âàðåíè ãîíàã ÷àüûðàðñàíìû? Ñàáàù ìÿí õàíûì Âàëòåðÿ âÿ õàíûì äå Ìàðåëÿ áàø ÷ÿêÿúÿéÿì. Õàíûì Ðèñîëåíèí äÿ ýÿëìÿk åùòèìàëû âàð. ßðèíèí ñèéàñè äàèðÿëÿðäÿêè íöôóçóíäàí éàðàðëàíàí Ìàäëåíà êöáàð úÿìèééÿòèíäÿêè òàíûøëàðûíûí ñàéûíû àðòûðìàüà, «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí äÿñòÿéèíÿ åùòèéàú äóéàí ñåíàòîðëàðûí âÿ äåïóòàòëàðûí õàíûìëàðûéëà èëê èìêàíäà òÿìàñ ãóðìàüà úàí àòûðäû. Äö Ðóà äèëëÿíäè: – ×îõ éàõøû. Ìÿí äÿ Ðèâàë èëÿ Íîðáåðè äÿâÿò åäÿðÿì. Àëäûüû íÿøÿäÿí ÿëëÿðèíè áèð-áèðèíÿ ñöðòöðäö: êå÷ÿí äÿôÿ Áóëîí ìåøÿñèíäÿ ýÿçÿðêÿí ùèññ åòäèéè âÿ î âàõòäàí áÿðè è÷èíè ýÿìèðÿí àúû êèíÿ, íèôðÿòÿ ñó ÷èëÿìÿê ö÷öí áóíäàí áåëÿ îíóí ÿëèíÿ éàõøû ýèðÿâÿ äöøìöøäö. Ôîðåñòéåäÿí ñþç à÷ûëàí êèìè î, ùÿð äÿôÿ ìÿðùóìóí áóéíóçëàðûíû éàäà ñàëìàüû ãÿò åëÿäè. Áó éîëëà Ìàäëåíàíû ýåú-òåç òàðàçëûãäàí ÷ûõàðàúàüûíû ÷îõ éàõøû àíëàéûðäû. Ùÿìèí àõøàì î, ñþù áÿòëÿðè ÿñíàñûíäà, àçû, îí êÿðÿ «Î áóéíóçëó Ôîðåñòéå...» êÿëìÿëÿðèíè, ýóéà, ùÿð ùàíñû êèí ýöäìÿäÿí äèëèíÿ ýÿòèðäè. Àðòûã î ðÿùìÿòëèéÿ ãàðøû íèôðÿò äóéìóðäó, ÷öíêè îíóí ãèñàñûíû àðâàäûíäàí àëìàãäàéäû. ßðèéëÿ öçáÿöç îòóðàí Ìàäëåíà îíó åøèòìÿçëèéÿ âóðóð âÿ ùÿð çàìàíêû êèìè þçöíöí ëàãåéä òÿáÿññöìöéëÿ ýöëöìñöíöðäö. Ñÿùÿð îéàíàí êèìè Äö Ðóà Ìàäëåíàíûí õàíûì Âàëòåðè äÿ ãîíàã ÷àüûðàúàüûíû õàòûðëàäû. Îíó ãàáàãëàìàã âÿ øåôèíèí õàíûìûíû òÿêëèêäÿ éàõàëàìàã, ãàäûíäà þçöíÿ ãàðøû, ùÿãèãÿòÿí, áàüëûëûã îëóá-îëìàäû üûíû þéðÿíìÿê ôèêðèíÿ äöøäö, ÷öíêè áóíó äóéìàã îíó ÿéëÿíäèðèð, úàíûíà éàü êèìè éàéûëûðäû. Áèð äÿ êè... ÿýÿð áåëÿ áèð øåé ìöìêöí äöðñÿ... àõû íèéÿ äÿ îëìàñûí? 239
Ñààò èêèäÿ î, Ìàëçåðáà áóëâàðûíäà èäè. Îíó ãîíàã îòàüûíà þòöðäöëÿð. Îòóðóá ýþçëÿäè. Àõûð êè, õàíûì Âàëòåð òÿøðèô áóéóðäó âÿ îíó ýþðäöêäÿ ñåâèíúÿê ÿëèíè óçàòäû: – Íÿ ÿúÿá ñèçäÿí? – Ñàäÿúÿ, ñèçè ýþðìÿê àðçóì ìÿíè ÷ÿêèá áóðàéà ýÿòèðäè. Ùÿòòà íèéÿ ýÿëäèéèìè, ñèçÿ íÿ äåéÿúÿéèìè áèëìÿñÿì äÿ, àíëàøûëìàç áèð ãöââÿ ìÿíè áóðà úÿçá åëÿäè. Ýÿëäèì – âÿññaëàì! Áåëÿ åðêÿí ýÿëè øèìè âÿ ùÿäñèç ñÿìèìèëèéèìè, éÿãèí êè, ìÿíÿ áàüûøëàéàðñûíûç? Áó ñþçëÿðè äåéÿðêÿí öçöíäÿí òÿáÿññöì ÷ÿêèëìèðäè, øóõ âÿ íÿçàêÿòëè äàíûøûã òÿðçèíèí àðõàñûíäà úèääè íèééÿòè ñåçèëèðäè. Õàíûì Âàëòåð áó åòèðàôäàí êàðûõäû, éàíàãëàðûíäà õÿôèô ãûçàðòû ýþðöíäö. Òóòóëàðàã äåäè: – Àììà ìÿí... äöçö... ùå÷ áèëìèðÿì... ìÿíè ùåéðÿòëÿíäèðèðñèíèç... Êèøè äåäè: – ßñëèíäÿ, áó, áèð åøã åòèðàôû èäè, ñèçè ãîðõóòìàìàã ö÷öí ìÿí îíó ìÿçÿëè áèð øÿêèëäÿ èôàäÿ åëÿäèì. Îíëàð éàíàøû ÿéëÿøäèëÿð. Äåéÿñÿí, ãàäûí åøèòäèêëÿðèíè çàðàôàò êèìè ãÿáóë åëÿìèøäè: – Éîõñà áóíó äåéÿðêÿí... ñèç úèääè èäèíèç? – ßëáÿòòÿ êè! Áóíó ÷îõäàí, ëàï ÷îõäàí åòèðàôà ùàçûðëàøûðäûì. Àììà ñèçèí ñÿðòëèéèíèç, ÿéèëìÿçëèéèíèç áàðÿäÿ î ãÿäÿð åøèòìèøäèì êè... Õàíûì Âàëòåð èðàäÿñèíè òîïëàéûá õÿáÿð àëäû: – Áÿñ íèéÿ áóíäàí þòðö áó ýöíö ñå÷äèíèç? Êèøè ñÿñèíè è÷èíÿ ñàëàðàã úàâàá âåðäè: – Íÿ áèëèì. Äàùà äîüðóñóíó äåñÿì, äöíÿíêè àõøàìäàí áÿðè àíúàã ñèçèí áàðÿíèçäÿ äöøöíöðÿì. Ãÿôëÿòÿí ãàäûíûí ðÿíýè àüàðäû: – Áÿñäèð óøàã êèìè äàâðàíäûíûç. Ñþùáÿò ö÷öí áàøãà áèð ìþâçó ñå÷ÿê. Áó éåðäÿ êèøè åëÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí îíóí àéàãëàðûíà äöøäö êè, ãàäûí ãîðõäó. Àéàüà ãàëõìàã èñòÿéÿí ãàäûíûí áåëèíè ãóúàãëàéàí êèøè âàð ýöúöéëÿ îíó ñàõëàìàüà ÷àëûøûðäû. ×ûëüûí áèð ñÿñëÿ ñþçÿ áàøëàäû: – Éîõ, áó, úèääè ñþçöìäöð. Ìÿí ñèçè ñåâèðÿì, ÷îõäàí âÿ äÿëè êèìè ñåâèðÿì. Úàâàá âåðìÿyiíèçÿ åùòèéàú éîõäóð. ßýÿð ùèññëÿðèí òöü éàíûíäàí àüëûìû èòèðèðÿìñÿ, áóíà ãàðøû íåéëÿéèì àõû?! Ñèçè ñåâèðÿì... Êàø ñèçè íåúÿ ñåâäèéèìè áèëÿéäèíèç! 240
Ãàäûí àüçûéëà íÿôÿñ àëìàüà ìÿúáóð îëìóøäó, íÿ èñÿ ñþéëÿìÿéÿ úàí àòñà äà, áóíó ùå÷ úöð áàúàðìûðäû. Êèøèíè ùÿð èêè ÿëèéëÿ ýåðèéÿ èòÿëÿéèðäè. Êèøèíèí îíó äîäàãëàðûíäàí þïìÿéÿ úàí àòäûüûíû àíëàéûíúà ÿëèéëÿ îíóí ñà÷ëàðûíäàí éàïûøäû. Êèøèíè ýþðìÿìÿê ö÷öí ýþçëÿðèíè ãàïàéàí ãàäûí î àðà ãóðòóëìàã öìèäèéëÿ áàøûíû ñÿðò øÿêèëäÿ ýàù ñàüà, ýàù ñîëà òÿðÿô ÿéèðäè. Àðòûã êèøèíèí ÿëëÿðè ïàëòàðûí öñòöíäÿí îíóí áÿäÿíèíäÿ ýÿçèð, îíó õûøìàëàéûð, îíóíëà òÿìàñ åäèðäè; áó ãàáà âÿ åéíè çàìàíäà, áàøäàí ÷ûõàðûúû îõøàìàëàðäàí ãàäûí ùàéûë-ìàéûë îëìàãäàéäû. Ãÿôèëäÿí êèøè àéàã öñòÿ ãàëõûá, îíó ãóúìàã èñòÿäè, áóíäàí éàðàð ëàíàí ãàäûí áèðúÿ ñàíèéÿëèéèíÿ îíóí ÿëëÿðèíäÿí ãóðòóëóíúà ñèëêèíèá Æîðæäàí àðàëàíäû âÿ áèð êðåñëîäàí äèýÿðèíÿ ñàðû ãà÷àðàã îòàãäà âóðíóõäó. Îíóí àðäûíúà ãà÷ìàüû ìÿíàñûç ñàéàí êèøè áöòöí àüûðëûüûéëà ñòóëà ÷þêäö âÿ öçöíö ÿëëÿðèéëÿ ãàïàéûá þçöíö åëÿ àïàðäû êè, ýóéà, îíó ãÿùÿð áîüóð. Ñîíðà éåðèíäÿí ñû÷ðàéûá: «Õóäàùàôèç, õóäàùàôèç!» – ÷ûüûðìàãëà þçöíö bayûrà atäû. Ùå÷ íÿ îëìàéûáìûø êèìè ýþçëÿìÿ îòàüûíäà ãîéäóüó ÿñàñûíû ýþòöðöá êö÷ÿéÿ ÷ûõäû. «Äåéÿñÿí, àõû, ëÿíÿò øåéòàíà, áóíó äà áèøèðäèì!» – äåéèá òåëå ãðàôà öç òóòäó êè, ñàáàùêû ýþðöøëÿðèíèí âàõòûíû áèëäèðìÿêëÿ Êëîòèë äàéà «ìàâè âÿðÿã» éîëëàñûí. Åâÿ ùÿìèøÿêè âàõòäà äþíäö. Õàíûìûíäàí ñîðóøäó: – Ùÿ, ãîíàãëàðûí øàì éåìÿéèíÿ ýÿëèðëÿðìè? Ìàäëåíà: – Ùÿ, – äåäè, – òÿêúÿ õàíûì Âàëòåð áóíà âàõò òàïà áèëèá-áèëìÿ éÿúÿéèíè äåìÿäè. Íÿäÿíñÿ, î, òÿðÿääöäëöéäö âÿ ìÿíèìëÿ ùàíñûñà ìÿíÿâè áîðúäàí, èíñàôäàí äàíûøûðäû. Ùÿì äÿ êè ÷îõ ãÿðèáÿ áèð ýþðêÿìè âàðäû îíóí. Àììà ùÿð øåéÿ ðÿüìÿí, îíóí ýÿëÿúÿéèíè ñàíûðàì. ßðè ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè: – Áóíà ùå÷ øöáùÿí îëìàñûí. Àììà þçö áóíà ãÿëáèíèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿ øöáùÿ áÿñëÿéèðäè âÿ áóíäàí äîëàéû øàì éåìÿéèíÿ ãÿäÿðêè ñààòëàðû ðóùè ñàðñûíòûëàðëà áàøáàøà êå÷èðäè. Ñÿùÿð Ìàäëåíàíûí õàíûì Âàëòåðäÿí àëäûüû ìÿêòóáäà éàçûëìûøäû: 241
«×îõ ÷ÿòèíëèêëÿ äÿ îëñà âàõò òàïäûì âÿ ñèçÿ ýÿëÿúÿéÿì. Àììà ÿðèì ýÿëÿ áèëìÿéÿúÿê».
Äö Ðóà ôèêðÿ ýåòäè: «Éàõøû êè, îíó òåç òÿðê åëÿäèì. Áóäóð, àðòûã î, þçöíÿ ýÿëèá. Áàõàã ýþðÿê, äàùà íÿëÿð îëàúàã». Áóíóíëà áåëÿ, î, íåúÿ ðàñòëàøàúàãëàðûíû àüëûíà ýÿòèðäèêúÿ õÿôèô òÿëàøà ãàïûëûðäû. Àõûð êè, ãàäûí è÷ÿðè ýèðäè – ñîí äÿðÿúÿ ñàêèò ñèôÿòèíäÿ ñîéóããàíëû âÿ ëîâüà áèð èôàäÿ äîíìóøäó. Îíó ýþðÿí åâ ñàùèáè òåç þçöíö éûüûøäûðäû, ìöòè âÿ úèääè áèð ýþðêÿì àëäû. Õàíûì Ëàðîø-Ìàòéå âÿ Ðèñîëåí äÿâÿòÿ þç ÿðëÿðèéëÿ ýÿëìèøäèëÿð. Âèêîíòåññà äå Ïåðñìöð éöêñÿê êöáàð úÿìèééÿòè áàðÿäÿ õÿáÿðëÿðäÿí ñþùáÿò ñàëäû. Õàíûì äå Ìàðåë àäàìûí ýþçöíö-êþíëöíö îõøàéûðäû: ÿéíèíäÿêè ãàðà âÿ ñàðû ðÿíýëÿðäÿêè, äÿáäÿáÿëè èñïàí êîñòéóìó îíóí èíúÿ áåëèíè, äîëüóí ñèíÿñèíè, ÿòëè ãîëëàðûíû íÿçÿðÿ ÷àðïäûðûð, øóõ ùÿðÿêÿòëè áàøûíû èñÿ ãóø áàøûíà áÿíçÿäèðäè. Õàíûì Âàëòåðèí ñàü òÿðÿôèíäÿ îòóðàí Äö Ðóà øàì éåìÿéè áîéóí úà îíóíëà äÿðèí ùþðìÿòëÿ, ùÿì äÿ àíúàã úèääè ìÿñÿëÿëÿðäÿí ñþç åëÿäè. Çàìàí-çàìàí áàõûøëàðû Êëîòèëäàéà ñàòàøàíäà äöøöíöðäö: «ßëáÿòòÿ, î äàùà úàíàëûúû âÿ òÿðàâÿòëèäèð». Ñîíðà áàõûøëàðû þç àðâà äûíûí öçöíäÿ èëèøèá ãàëäû: áó ãàäûíû ÿââÿëêè êèìè ñóéóøèðèí ñàéñà äà, îíà ãàðøû öðÿéèíèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿ ýèçëè øÿêèëäÿ êþê-ðèøÿ àòìûø àúû íèôðÿò âÿ ãÿçÿá ùèññè áÿñëÿéèðäè. Õàíûì Âàëòåð öçÿðèíäÿêè ãÿëÿáÿíèí ÷ÿòèíëèéè îíó áó ãàäûíà äàùà ÷îõ úÿëá åäèðäè âÿ áó úöð ôÿðãëè éàøàíòûëàð êèøè õåéëàãëàðû ö÷öí ùÿìèøÿ âàçêå÷èëìÿç îëóð. Åâèíÿ åðêÿí ýåòìÿéÿ ùàçûðëàøàí ãàäûíà î òÿêëèô äÿ åòäè: – Ìÿí ñèçè þòöðÿðÿì. Ãàäûí åòèðàç åòäèêäÿ êèøè èñðàðà ýÿðÿê äóéäó: – Àõû íèéÿ? Áóíóíëà êþíëöìö ãûðìûø îëàðñûíûç. Éîõñà åëÿ áèëÿðÿì êè, ìÿíÿ îëàí êèíèíèç ùÿëÿ äÿ éàòìàéûá. Ýþðäöéöíöç êèìè, ìÿí õåéëè ñàêèòÿì. Ãàäûí äåäèéèíäÿ äóðäó: – Àììà ñèç ãîíàãëàðûíûçû òÿê ãîéìàìàëûñûíûç. Êèøè ùûðûëäàäû: – Ùå÷ íÿ îëìàç, èéèðìè äÿãèãÿéÿ ýåðè äþíÿúÿéÿì. Áèð êèìñÿ áóíóí ôÿðãèíÿ âàðìàç. Àììà ñèç áó áàðÿäÿ ìÿíÿ «éîõ» äåñÿíèç, îíäà áöòöí íÿúèá äóéüóëàðûì éåðëÿ éåêñàí îëàúàã. 242
Ãàäûí ñàêèòúÿ: – Éàõøû, ðàçûéàì, – äåìÿëè îëäó. Àììà êàðåòäÿ áàø-áàøà ãàëàí êèìè êèøè ãàäûíûí îâúóíà àëäûüû ÿëèíè ÷ûëüûí þïöøëÿðÿ ãÿðã åëÿéÿðÿê äåäè: – Ñèçè ñåâèðÿì, ñèçè ÷îõ ñåâèðÿì. Èçíèíèçëÿ, áóíó åòèðàô åëÿéèì. Ñèçÿ òîõóíìàéàúàüûìäàí ÿìèí îëóí. Èñòÿäèéèì, ñàäÿúÿ, ñèçèíëÿ þç åøãèìäÿí áÿùñ åòìÿêäèð. Ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – Àù... àììà ñèç ñþç âåðäèíèç êè... áó, éàõøû äåéèë... ùå÷ éàõøû äåéèë... Äö Ðóà þçöíö ýöúëÿ ÿëÿ àëûðìûø êèìè öçöíÿ ÿçàáêåø èôàäÿ âåðäè. Áîüóã ñÿñëÿ òÿêðàð ñþçÿ áàøëàäû: – Ãóëàã àñûí, ñèç äÿ ýþðöðñöíöç êè, þçöìö ùàíñû ÷ÿòèíëèêëÿ òîïàð ëàéûðàì. Àììà éåíÿ äÿ... Èçèí âåðèí ñèçÿ òÿê áèðúÿ øåéè ñþéëÿéèì: ìÿí ñèçè ñåâèðÿì... Èçíèíèçëÿ áó êÿëìÿëÿðè ùÿð ýöí áåëÿúÿ òÿêðàðëàéûì... Ùÿ, áèð äÿ èçèí âåðèí äàùà áåø äÿãèãÿìè ñèçèí àéàãëàðûíûçà ãàïàíûá ýþçëÿ ðèìè î ìèñèëñèç öçöíöçäÿí àéûðìàäàí áàéàãêû ö÷ êÿëìÿíè òÿêðàðëàéûì. ßëèíè êèøèíèí îâúóíäàí ÷ÿêìÿê, ùÿëÿëèê, õàíûì Âàëòåðèí àüëûíà ýÿëìèðäè. Ùàâàñû ÷àòìûðìûø êèìè äèëëÿíäè: – Éîõ, áóíà éîë âåðÿ áèëìÿðÿì, áèëìÿðÿì. Ùàããûìäà øàéèÿëÿð äîëàøàð, àõû ãóëëóã÷óëàðûì, ãûçëàðûì áàðÿìäÿ íÿëÿð äöøöíÿð?.. Éîõ, éîõ, áó, ìöìêöí äåéèë... Êèøè ñóñìàã áèëìèðäè: – Ìÿí ñèçñèç éàøàéà áèëìÿðÿì. Èñòÿð ñèçèí åâäÿ, èñòÿðñÿ áàøãà áèð éåðäÿ, àììà ìÿí, ùÿð ýöí, àçû, áèðúÿ äÿãèãÿëèéèíÿ ñèçè ýþðìÿëè éÿì, ñèçèí ÿëèíèçÿ òîõóíìàëûéàì, ïàëòàðûíûçûí éàðàòäûüû éöíýöë ìåùè öçöìäÿ ùèññ åëÿìÿëèéÿì, âöúóäóíóçóí ýþçÿë úèçýèëÿðèíè ùåéðàíëûãëà ñöçìÿëèéÿì. Àüëûìû áàøûìäàí ÷ûõàðàí î èðè âÿ ìÿëàùÿòëè ýþçëÿðèíèçÿ áàõìàëûéàì. Áó áÿñèò ñåâýè åòèðàôûíû äèíëÿéÿí âÿ áöòöí áÿäÿíè ó÷óíàí ãàäûí òÿêðàðëàéûðäû: – Éîõ, éîõ... áó, ìöìêöí äåéèë. Ñóñóí! Áåëÿ ñàäÿäèë áèð ãàäûíûí áöòöí èõòèéàðûíû ÿëèíäÿí àëìàüûí ëàçûì îëäóüóíó Äö Ðóà éàõøû àíëàéûðäû. ßñàñ ìÿñÿëÿ îíóíëà ýþðöøìÿéÿ áàøëàìàã èäè: ÿââÿëúÿ áóíó ãàäûíûí èñòÿäèéè éåðäÿ åäÿúÿêäèëÿð, ñîíðàêû ýþðöøëÿðè èñÿ àðòûã î þçö òÿéèí åäÿúÿêäè. Îíà ýþðÿ äÿ ãàäûíûí ãóëàüûíà ïû÷ûëäàäû: 243
– Ãóëàã àñûí... âàúèá ñþçöì âàð... ìÿí ñèçè ýþðìÿê ö÷öí... ãàïûíûçûí þíöíäÿ... áèð äèëÿí÷è êèìè äàéàíàúàüàì... ßýÿð ñèç ìÿíè ãàðøûëàìàñàíûç, ìÿí éóõàðû ãàëõìàüà ìÿúáóð îëàúàüàì... Àììà ìÿí ñèçè... ìÿí ñèçè ñàáàù äà... ýþðìÿê èñòÿéèðÿì. – Éîõ, éîõ, áèð äàùà ýÿëìÿéèí. Ñèçè ãÿáóë åòìÿéÿúÿéÿì. Ãûçëà ðûì áàðÿäÿ äöøöíöí áàðû. – Åëÿ èñÿ ñèçèíëÿ ýþðöøÿ áèëÿúÿéèì áèð éåð íèøàí âåðèí... êö÷ÿäÿ âÿ éà... èñòÿäèéèíèç áàøãà áèð éåðäÿ... ñààòûí ùå÷ áèð ôÿðãè éîõäóð... éåòÿð êè, ñèçè ýþðöì... Ìÿí ñèçÿ, ñàäÿúÿ, áàø ÿéÿúÿê... «ñåâèðÿì» äåéÿúÿê âÿ ÷ûõûá ýåäÿúÿéÿì. Þçöíö òàìàì èòèðÿí ãàäûíûí úàâàáû ëÿíýèéèðäè. Àììà êàðåòèí åâëÿðèíÿ éàí àëäûüûíû ñåçäèêäÿ òåç-òÿëÿñèê âÿ ïû÷ûëòûéëà äåäè: – Éàõøû, ñàáàù äþðäöí éàðûñûíäà ìÿí Òðèíèòå êèëñÿñèíäÿ îëàúàüàì. Åêèïàæäàí åíÿíäÿ î, ñöðöúöéÿ ñÿñëÿíäè: – Úÿíàá Äö Ðóàíû åâèíÿ àïàðûí. Åâÿ äþíäöêäÿ õàíûìû õÿáÿð àëäû: – Ùàðàäà èòèá-áàòìûñàí áåëÿ? Î, ãûñûã ñÿñëÿ: – Òÿúèëè áèð òåëåãðàì éîëëàìàëûéäûì, – äåäè. Õàíûì äå Ìàðåë îíà éàíàøäû: – ßçèç äîñò, ìÿíè äÿ þòöðÿúÿêñèíèçìè? Àõû ìÿí óçàã éåðëÿðÿ àíúàã áó øÿðòëÿ ãîíàã ýåòìÿéÿ ðàçûëûã âåðèðÿì, – äåéÿðÿê, öçöíö åâ ñàùèáÿñèíÿ òóòäó: – Ñÿí îíó ãûñãàíìàçñàí êè? Õàíûì Äö Ðóà ãÿñäÿí ñþçëÿðè óçàäàðàã äèëëÿíäè: – Éîîõ, ÷îîõ äà éî-îõ. Ãîíàãëàð äàüûëûøäûëàð. Õàíûì Ëàðîø-Ìàòéå ýþðêÿìèíäÿí ÿéàëÿò åâëÿðèíäÿêè ãàðàâàøëàðû õàòûðëàäûðäû àäàìà. Áèð íîòàðèóñóí ãûçû îëàí áó õàíûì âàõòèëÿ ùå÷ êèìèí òàíûìàäûüû áèð âÿêèë îëàí Ëàðîøà ÿðÿ ýåòìèøäè. ×îõáèëìèø ãàðûíû õàòûðëàäàí õàíûì Ðèñîëåí èñÿ þç òÿùñèëèíè îõó çàëëàðûíäà àëìûøäû âÿ Íóù ÿééàìûíäàí ãàëìà ìàìà÷à òÿñèðè áàüûøëàéûðäû. ßñíàô õàíûìëàðûéëà áèð àðàéà ýÿëÿí âèêîíòåññà äå Ïåð ñìöð òÿêÿááöðëÿ ñöçäöéö áó ìÿõëóãëàðûí ÿëëÿðèíè þç «áÿéàç ïÿí úÿñèéëÿ» àøêàð áèð ÷èéðÿíìÿ ùèññèéëÿ ñûõûðäû. Öñò-áàøû êðóæåâàëàðëà äîëó Êëîòèëäà ãàïûäà Ìàäëåíà èëÿ ñàüîë ëàøàíäà äåäè: – Áóýöíêö äÿâÿòèí éöêñÿê ñÿâèééÿäÿ êå÷äè. Áèð àçäàí ñÿíèí åâèí Ïàðèñèí ilk ñèéàñè ñàëîíóíà* ÷åâðèëÿúÿê. 244
Æîðæëà èêèëèêäÿ ãàëàíäà ìÿøóãÿñè ãîëëàðûíû îíóí áîéíóíà äîëàäû: – Àù, ìÿíèì ßçèç äîñòóì, ñÿíÿ îëàí ìÿùÿááÿòèì ýöíö-ýöí äÿí àðòûð! Îòóðäóãëàðû åêèïàæ ÿñë ýÿìè êèìè ëÿíýÿð âóðóðäó. Ãàäûí: – Áÿëêÿ äÿ, áóíóí ñÿáÿáêàðû îòàüûìûçäûð? – äåéÿ ñîðóøäó. – Ùÿð ùàëäà! – äåéÿ Æîðæ ðàçûëàøäû. Àììà ùÿìèí âàõò î, àðòûã õàíûì Âàëòåð áàðÿäÿ äöøöíöðäö.
Û Πýöíÿøëè èéóí ýöíö Òðèíèòå ìåéäàíûíäà àäàì àç èäè. Øàõûéàí ýöíÿø øöàëàðû Ïàðèñè ùàëäàí ñàëìûøäû: àäàìû òÿíýíÿôÿñ åäÿí ñûúàã, áöðêöëö, àíáààí ãûçäûüû ö÷öí ýåòäèêúÿ àüûðëàøàí ùàâà øÿùÿðÿ àøêàð áàñãû ýþñòÿðèðäè. Êèëñÿíèí éàõûíëûüûíäàêû ôÿââàðÿ òÿíáÿë-òÿíáÿë ñó ôûøãûðûðäû, ñàíêè, àðòûã î äà ùåéäÿí äöøìöøäö âÿ þç âÿçèôÿñèíè ýöú-áÿëà èëÿ éåðèíÿ éåòèðèðäè. Ùîâóçäà éûüûëàí ãàòû âÿ éàøûëû ðÿíýÿ ÷àëàí áóëàíûã ñóäà êàüûç ïàð÷àëàðû âÿ éàðïàãëàð öçöðäö. Äàø ùàñàðäàí àäëàéàí áèð èò þçöíö òÿìèçëèéè øöáùÿ äîüóðàí ñóéà ñàëäû. Ïîðòàëûí ÷åâðÿñèíäÿêè éóâàðëàã áè÷èìëè áàü÷àäà îòóðàí àäàìëàð áó ñÿðèíëÿíÿí ùåéâàíû ñîíñóç ùÿñÿäëÿ ñöçöðäöëÿð. Äö Ðóà ñààòûíû ÷ûõàðäû. Êè÷èê ÿãðÿá, ùÿëÿ ki, ö÷öí öñòöíäÿéäè. Î, ýþðöøÿ éàðûì ñààò åðêÿí ýÿëìèøäè. Õàíûì Âàëòåðëÿ ýþðöø îíà ÿñë ÿéëÿíúÿ òÿñèðè áàüûøëàéûðäû. Äöøöíöðäö: «Áó ãàäûí êèëñÿäÿí þçöíöí áöòöí ìÿãñÿäëÿðè ö÷öí éàðàðëàíûð. Áóðàäà î, éÿùóäèéÿ ÿðÿ ýåòäèéè ö÷öí ùÿì âèúäàíûíäàêû ýöíàùëàðû éóéóð, ñèéàñè äàèðÿëÿðäÿ þçö áàðÿäÿ àõûíà ãàðøû öçÿí ãàäûí òÿñÿââöðö éàðàäûð, áó ñàéÿäÿ êöáàðëàð àðàñûíäà ùþðìÿòèççÿò ãàçàíûð, ùÿì äÿ êèëñÿíè þç ñåâýè ýþðöøëÿðè ö÷öí ìÿêàí ñå÷èð. Äèíäÿí áèð ÷ÿòèð êèìè éàðàðëàíìàã îíäàí þòðö áèð àäÿò ùàëûíû àëûá. Ñÿðèí ùàâàëàðäà áó ÷ÿòèðäÿí ÿñà êèìè éàðàðëàíûð, áöðêöëÿðäÿ îíóíëà ýöíÿøäÿí ãîðóíóð, åâäÿí áàéûðà ÷ûõìàéàíäà èñÿ áó ÷ÿòèð ãàïûñûíûí àüçûíäà òîçëàíûð. Ùÿì äÿ îíóí êèìèëÿð èíäè éöçëÿðcÿäèð: þçëÿðè Òàíðûéà çÿððÿúÿ äÿéÿð âåðìÿäèêëÿðè ùàëäà, áàøãàëàðûíà áó ìþâçóäà äàíûøìàüà èìêàí âåðìèð, åùòèéàú éàðàíàíäàí-éàðàíàíà èñÿ ýóéà, î èëàùè âàðëûãäàí áèð âàñèòÿ÷è êèìè éàðàðëàíûðëàð. Áóíëàðû ùîòåë îòàüûíà äÿâÿò åëÿñÿí, áóíó àüûð òÿùãèð êèìè ãÿáóë åäÿðëÿð, 245
àììà êèëñÿäÿêè ãóðáàíëûã ýóøÿñè þíöíäÿ ìàçàãëàøìàüû èñÿ àäè áèð øåé ñàéûðëàð». Êè÷èê àääûìëàðëà ùîâóçà éàíàøûá, êèëñÿíèí ñààòûíà äèããÿò éåòèðäè. Îíóí ñààòûéëà ìöãàéèñÿäÿ êèëñÿ ñààòû èêè äÿãèãÿ èðÿëè èäè: ñààò äþðäÿ áåø äÿãèãÿ èøëÿìèøäè. Êèëñÿäÿ îòóðóá ýþçëÿìÿéè äàùà ðàùàò ñàéäûüûíäàí è÷ÿðè ýèðäè. Áóðà çèðçÿìè êèìè ñÿðèí èäè: è÷ÿðèäÿêè ñÿðèí ùàâàíû áþéöê ùÿâÿñëÿ úèéÿðëÿðèíÿ ÷ÿêäè, ñîíðà êèëñÿíèí ãóðóëóøóíó þéðÿíìÿê ö÷öí ÿñàñ àðòûðìàäà ýÿçèøìÿéÿ áàøëàäû. Íÿùÿíý êèëñÿíèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿí ãóëàüûíà êèìèíñÿ éåêíÿñÿã àääûì ñÿñëÿðè ýÿëäè. Áèð àðà êÿñèëÿí áó ñÿñ ñîíðàäàí äàùà àøêàð ñåçèëäè âÿ îíëàðûí íÿùÿíý ãöëëÿäÿ ÿêñ îëóíàí ãóëàãáàòûðûúû ðèòìè Æîðæóí àääûìëàðûéëà åéíèëÿøäè. Êèëñÿäÿ ýÿçèøÿí àäàìûí êèìëèéè îíäà ìàðàã äîüóðäóüóíäàí îíà ñàðû éþíÿëäè. Øëéàïàñûíû àðõàñûíäàêû ÿëèíäÿ òóòàí áó úÿíàá úèääè ýþðêÿìëè, äàçáàø âÿ øèøìàí áèðèñèéäè. Àðàëàðûíäà àçúà ìÿñàôÿ îëàí âÿ äèç ÷þêÿðÿê äóà åëÿéÿí áèð úöò ãàðû öçëÿðèíè ÿëëÿðèéëÿ þðòìöøäö. Æîðæóí ãÿëáèíäÿ ðàùàòëûã, éàëãûçëûã âÿ êèìñÿñèçëèê äóéüóëàðû áàø ãàëäûðäû. Ðÿíýáÿðÿíý øöøÿëÿðäÿí ñöçöëÿí ýöíÿø èøûüû àäàìûí ýþç ëÿðèíè ãàìàøäûðìûðäû. Áóðàíûí «ÿñë úÿííÿò» îëäóüóíó Äö Ðóà þç-þçöíÿ åòèðàô åëÿéÿñè îëäó. Ãàïûéà éàíàøûá áèð äàùà ñààòûíà íÿçÿð ñàëäû. Äþðäÿ ùÿëÿ èíäè îí áåø äÿãèãÿ èøëÿìèøäè. Áóðàäà òöòöí ÷ÿêìÿê éàñàã îëäóüóíäàí ãàíû ãàðàëäû âÿ ÿñàñ ýèðèøèí éàõûíëûüûíäà ÿéëÿøäè. Êèëñÿíèí äèýÿð òÿðÿôèíäÿ, àìâîíóí1 ùÿíäÿâÿðèíäÿ èñÿ áàéàãêû øèøìàí êèøè àüûðàüûð ýÿçèøèðäè. Êèìñÿ è÷ÿðè äàõèë îëäó. Äö Ðóà ýåðè ãàíðûëäû. Áó, êàñûá ýåéèìëè, ÿéíèíäÿ éóí ïàð÷àäàí òóìàí îëàí, ñàäÿ áèð ãàäûí èäè. Èêè ñòóëóí éàíûíäà äèçëÿðè öñòÿ ÷þêÿí áó ãàäûí ÿëëÿðèíè êþêñöíäÿ úöòëÿøäèðäè, ýþçëÿðèíè òàâàíà çèëëÿéÿðÿê, áöòöí âàðëûüûéëà äóàëàðûíà êþêëÿíäè. Äÿðèí ìàðàãëà áó ãàäûíû ñöçÿí Äö Ðóà áó âàðëûüà ðàùàòëûã âåð ìÿéÿí ãÿìè, ãöññÿíè, ñÿíýèìÿê áèëìÿéÿí äÿðäè àíëàìàüà úÿùä ýþñòÿðäè. Îíóí äÿùøÿòëè äÿðÿúÿäÿ éîõñóë îëäóüó ùå÷ êèìÿ ñèðð äåéèëäè. Áóíóí äþçöëìÿç íÿòèúÿñè êèìè, éÿãèí êè, ÿðè âàõòàøûðû îíóí ñöìöêëÿðèíè èñëàäûðäû, áÿëêÿ äÿ, óøàüû þëöì àéàüûíäà èäè. «Çàâàëëûëàð! 1
246
Àìâîí – êöðñö, ìèíáÿð
Äöíéàäà áåëÿ áÿäáÿõòëÿð äÿ âàð!» – äåéÿ äöøöíäö. Ôÿëÿéèí áåëÿ àìàíñûçëûüûíà ãàðøû è÷èíäÿ áèð öñéàí áàø ãàëäûðäû. Àììà ùÿð øåéÿ ðÿüìÿí, ýþçÿýþðöíìÿç áèð âàðëûüûí îíëàðûí ãåéäèíÿ ãàëäûüûíà, ýóéà, ùàðàäàñà, îðàäà, áóëóäëàðûí öñòöíäÿ áèð äÿôòÿðõàíàíûí îëìàñûíà, ùÿð êÿñèí éàõøû-éàìàí ÿìÿëëÿðèíèí àéðûúà äÿôòÿðëÿðÿ éàçûëäûüûíà âÿ áó ãåéäëÿðÿ ÿñàñÿí äöíéàäàí êþ÷ÿí ùÿð áèð áÿíäÿéÿ àéðûúà ùþêì ÷ûõàðûëàúàüûíà áó çàâàëëûëàðûí èíàíäûãëàðû ýÿëäè àüëûíà... Ùàðàäàñà îðàäà... Àììà äÿãèã ùàðàäà? Êèëñÿéÿ ùàêèì îëàí äÿðèí ñöêóò êàèíàòû õÿéàëÿí êÿíàðäàí ýþð ìÿéÿ âÿ èíñàíû ìÿíÿâè äöøöíúÿëÿðÿ ñþâã åäèðäè. Äö Ðóà äèøëÿðèíè ãûúàéàðàã äåäè: – Äöíéà íåúÿ äÿ âåúÿéàðàìàç ãóðóëóáäóð! Ïàëòàð õûøûëòûñû îíóí äèêñèíìÿñèíÿ ñÿáÿá îëäó. Ýÿëÿí ýþçëÿäèéè ãàäûí èäè. Àéàüà ãàëõäû, éåéèí àääûìëàðëà õàíûìà éàíàøäû. Îíà ÿë óçàòìàéàí ãàäûí àë÷àã ñÿñëÿ: – Úÿìè áèð íå÷ÿ äÿãèãÿì âàð, – äåäè. – Åâÿ äþíìÿëèéÿì. Éàíûìäà äèçè öñòÿ ÷þêöí, éîõñà áèçè òàíûéàí îëàð. Áó ñþçëÿðè äåéÿí õàíûì ÿñàñ àðòûðìàéà ñàðû éþíÿëäè, îðàäà ðàùàò âÿ ýþçäÿíèðàã áèð ýóøÿ àõòàðìàñûíäàí áóðàëàðà éàõøû áÿëÿä îëäóüó ñåçèëèðäè. Öçöíÿ ñûõ òîõóíìóø òöë ñàëìûøäû, åëÿ åùìàëúà éåðèéèðäè êè, ñàíàðäûí àéàüû ùå÷ éåðÿ äÿéìèð. Êöðñöéÿ ãÿäÿð ýåäÿí ãàäûí ýåðè äþíäö. – Éàí úèíàùäàêû àðòûðìàëàð, ùÿð ùàëäà, äàùà óéüóíäóð, éîõñà áóðàäà áèç ëàï ýþç ãàáàüûíäàéûã, – ñþçëÿðèíè ñèðëè áèð òÿðçäÿ ïû÷ûë äàéàí ãàäûí, ñàíêè, áóíóíëà êèëñÿ ÿäÿá-ÿðêàíûíû ãîðóéóðäó. Àëòàðûí1 þíöíäÿ àéàã ñàõëàéàí ãàäûí áàøûíû õåéëè àøàüû ÿéäè, ñàíêè, î äà äèçè öñòÿ ÷þêìÿê èñòÿäè, àììà ýþçëÿíèëìÿäÿí ñàüà, ÷ûõûøà äîüðó öç òóòäó. Áèð àí ñîíðà, ýþðöíöð, ôèêðèíè äÿéèøäè âÿ ñêàìéàíû èòÿëÿìÿêëÿ äèç ÷þêäö. Æîðæ äà þçöíÿ îíóíêó èëÿ éàíàøû, áàøãà áèð ñêàìéà ñå÷äè âÿ ùÿð èêèñè äóà äóðóøó àëàíäàí ñîíðà ñþçÿ áàøëàäû: – Òÿøÿêêöðëÿð, òÿøÿêêöð åäèðÿì ñèçÿ. Ñèçÿ ùåéðàíàì. Áó ñþçëÿðè äóðìàäàí òÿêðàðëàìàüà ùàçûðàì. Ñèçÿ íåúÿ âóðóëäóüóìó, ìÿíè èëê áàõûøäàí þç ÿñèðèíèçÿ ÷åâèðäèéèíèçè åòèðàô åëÿìÿê èñòÿðäèì... Àõû 1 Àëòàð – êèëñÿäÿ èêîíàëàðûí àñûëäûüû, áÿçÿí èñÿ ãóðáàíëàðûí ãîéóëäóüó âÿ ÿí ìöáàðÿê éåð ñàéûëàí ýóøÿ
247
áöòöí áóíëàðû, è÷èìäÿ öñò-öñòÿ ãàëàãëàíàí éàøàíòûëàðû ñèçèíëÿ íÿ âàõò ïàéëàøàúàüàì ìÿí? Ãàäûí ôèêèð äÿðéàñûíà ãÿðã îëìóøäó âÿ ñàíêè, îíà ñþéëÿíÿíëÿðè ùå÷ åøèòìèðäè. – Ìÿíèìëÿ áåëÿ äàíûøìàüûíûçà éîë âåðìÿðÿì – ìÿíèì òÿðÿôèì äÿí àüûëñûçëûãäûð, – áóíëàðû äåéÿðêÿí ãàäûí ùÿëÿ äÿ ÿëëÿðèíè öçöíäÿí ÷ÿêìÿìèøäè. – Ìÿíèì áóðàéà ýÿëìÿéèì äÿ, áöòöí áó åëÿäèêëÿ ðèì äÿ, ñàäÿúÿ, àüûëñûçëûãäûð. Áèçèì àðàìûçäà áàø âåðÿíëÿðèí... éÿíè áöòöí áó éàøàíàíëàðûí äàâàìû ö÷öí ñèçÿ öìèäëÿð âåðìÿéèì äÿ àüûëñûçëûãäûð. Áöòöí áóíëàðû óíóäóí, ÷öíêè áåëÿ ìÿñëÿùÿòäèð âÿ áèð äàùà ìÿíèìëÿ áó ìþâçóäà áèð êÿëìÿ äÿ êÿñìÿéèí. Ãàäûí èíòèçàð è÷èíäÿ ñóñäó. Êèøè îíà âåðÿúÿéè úàâàáû ýþòöð-ãîé åäèðäè, åùòèðàñëû âÿ ãÿòèééÿòëè ñþçëÿð àõòàðûðäû, àììà áó ñþçëÿðè ùÿð ùàíñû ÿë-ãîë ùÿðÿêÿòëÿðèéëÿ èôàäÿ åäÿ áèëìÿìÿñè îíóí âÿçèééÿòèíè ÷ûõûëìàç åäèðäè. Î, òÿêðàð ñþçÿ áàøëàäû: – Ìÿí ùå÷ íÿéÿ öìèä áàüëàìûðàì... ñèçäÿí ùå÷ íÿ óììóðàì: ìÿí ñèçè ñåâèðÿì. Ùÿð íÿ åëÿñÿíèç äÿ, áó ñþçëÿðè åëÿ èíàìëà, åëÿ åùòè ðàñ àòÿøèéëÿ äèëèìÿ ýÿòèðÿúÿéÿì êè, ñèç ýåú-òåç ìÿíè àíëàìàüà ìÿú áóð îëàúàãñûíûç. Ùÿð ñþçöìÿ ùîïàí áó ñåâýèíèí ñèçèí êþíëöíöçäÿ äÿ ÿêñ-ñÿäà âåðìÿñèíÿ ÷àëûøàúàüàì. Îíóí ýöíáÿýöí, ñààòáàñààò ñèçèí è÷èíèçÿ äîëìàñûíà, ãÿëáèíèçÿ äàìëà-äàìëà àõìàñûíà úàí àòà úàã, ýöíëÿðèí áèð ýöíö ãÿìýèí âÿ òÿñëèì÷è áèð ýþðêÿìëÿ ýÿëèá «Ìÿí äÿ ñèçè ñåâèðÿì» äåìÿyiíèçÿ íàèë îëàúàüàì. Ãàäûíûí ÷èéèíëÿðèíèí íåúÿ òèòðÿäèéè, ñèíÿñèíèí íåúÿ äàëüàëàíäûüû ýþçöíäÿí éàéûíìàìûøäû. Ãÿôëÿòÿí î, ïû÷ûëäàíàí áó ñþçëÿðè äóéäó: – Ìÿí äÿ ñèçè ñåâèðÿì. Êèøè, áàøûíà àüûð áèð éóìðóã èëèøäèðèëÿí áèðèñè êèìè äèêñèíäè. Êþêñ þòöðìÿêëÿ áÿðàáÿð, î: – Àù, Èëàùè! – äåäè èõòèéàðñûç. Ýöúëÿ íÿôÿñ àëàí õàíûì Âàëòåð ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Áóíó íèéÿ ñèçÿ ñþéëÿäèì? Ìÿí úèíàéÿòêàðàì, ìöãÿññèðÿì... àõû ìÿí... áèð úöò ãûç àíàñûéàì... àììà þçöìëÿ áàúàðà áèëìèðÿì... áàúàðà áèëìèðÿì... Ùå÷ âàõò èíàíìàçäûì... ùå÷ èíàíìàçäûì êè... áó ùèññ ìÿíäÿí... ìÿíäÿí äàùà ýöúëö îëà áèëÿð... Ãóëàã àñûí... äèíëÿéèí... ìÿí ñèçäÿí áàøãà ... ùå÷ âàõò ùå÷ êèìè ñåâìÿìèøÿì... àíä è÷ÿðÿì áóíà... Ùÿì äÿ êè ñèçè àðòûã áèð èëäèð êè, ýèçëèúÿ ñåâèðÿì 248
âÿ áó ñåâýèíè ãÿëáèìèí ëàï äÿðèíëèêëÿðèíäÿ ýèçëÿòìèøäèì. Àù, ìÿíèì íåúÿ ÿçàá ÷ÿêäèéèìè, íåúÿ ÷àïàëàäûüûìû êàø áèëÿéäèíèç. Àììà äàùà áóíó ýèçëÿòìÿéÿúÿéÿì: ìÿí ñèçè ñåâèðÿì... ßëëÿðèéëÿ öçöíö ãàïàéàí ãàäûí àüëàéûðäû, êå÷èðäèéè äÿðèí ùÿéÿ úàíäàí áöòöí áÿäÿíè éàðïàãòÿê ÿñèðäè. Æîðæ ïû÷ûëäàäû: – ßëèíèçè ìÿíÿ âåðèí, îíà òîõóíìàã, îíó ñûõìàã èñòÿéèðÿì èíäè... Ãàäûí àüûð-àüûð ÿëëÿðèíè öçöíäÿí àéûðäû. Éàíàãëàðû ýþç éàøëàðûí äàí èñëàíìûøäû, êèðïèêëÿðèíäÿ ùÿëÿ äÿ äàìëàëàð ñûðüàëàíìûøäû. Î, ãàäûíûí ÿëèíè ñûõäû. – Àù, áèëñÿíèç ýþç éàøëàðûíûçû íåúÿ è÷ìÿê èñòÿðäèì! Áîüóã âÿ ùàðàäàñà, ùàëñûçëûã èíèëòèñèíÿ áÿíçÿð áèð ñÿñëÿ ãàäûí äåäè: – Ìÿíè áàøäàí ÷ûõàðìàéûí... Îíñóç äà ìÿùâ îëìóøàì! Êèøè òÿáÿññöìönö çîðëà áîüäó. Ýþðÿñÿí, áóðàäà áó ãàäûíû î íåúÿ òîâëàéà áèëÿðäè àõû? Íÿâàçèøëè ñþç åùòèéàòû òöêÿíäèéèíäÿí î, ãàäûíûí ÿëèíè öðÿéèíèí áàøûíà ãîéìàãëà ñîðóøäó: – Äóéóðñóíóç î íåúÿ äþéöíöð? Áóíäàí áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ þíúÿ áàéàãêû î øèøìàí úÿíàáûí àüûð àääûìëàðû åøèäèëäè. Áöòöí àëòàðëàðû ýþçäÿí êå÷èðÿí áó àäàì, éÿãèí êè, èíäè èêèíúè êÿðÿ ñàüäàêû, áó íèñáÿòÿí äàð àðòûðìàéà ýþç ýÿçäèðèðäè. Àðõàñûíäà ýèçëÿíäèéè ñöòóíà áó àäàìûí òàì éàõûíëàøäûüûíû ñåçÿí õàíûì Âàëòåð úÿëä ùÿðÿêÿòëÿ ÿëèíè Æîðæóí îâúóíäàí ÷ÿêäè âÿ òÿêðàð öçöíö ãàïàäû. Áèð àí ñîíðà îíëàð äèçëÿðè öñòÿ äöøìÿêëÿ þçëÿðèíè ýþéëÿðÿ ñÿìèìè äóàëàð öíâàíëàéàí àäàìëàð êèìè àïàðûðäûëàð. Éàíëàðûíäàí þòÿí øèø ìàí úÿíàá îíëàðà þòÿðè íÿçÿð ñàëìàãëà ñîë àðòûðìàéà òÿðÿô éþíÿëäè. Áó àíëàð ÿðçèíäÿ Äö Ðóà áàøãà áèð éåðäÿ áó ãàäûíëà ýþðöøÿ íàèë îëìàã áàðÿäÿ ýÿðýèí äöøöíúÿëÿðÿ äàëìûøäû. – Ñàáàù ñèçè ùàðàäà ýþðÿ áèëÿúÿéÿì? – äåéÿ ïû÷ûëäàäû. Õàíûì Âàëòåð ñóñóðäó. Ñàíêè, î, äàøëàøìûøäû – îíà áÿíçÿð áèð ùåéêÿë éàðàäàí ùåéêÿëòÿðàø, éÿãèí êè, ÿñÿðèíè «Äóà» àäëàíäûðàðäû. Êèøè èñðàðëûéäû: – Èñòÿéèðñèíèçñÿ, ñàáàù Ìîíñî ïàðêûíäà ýþðöøÿê. ßëëÿðèíè àøàüû ñàëàí ãàäûí äþçöëìÿç èçòèðàáäàí ÿéèëìèø âÿ þëö íöíêöíö õàòûðëàäàí ñîëüóí öçöíö îíà ñàðû ÷åâèðäè. Ãûðûã-ãûðûã ñÿñëÿ ñþçÿ áàøëàäû: – Ìÿíè ðàùàò áóðàõûí... Ýåäèí áóðàäàí... áèð ìöääÿò ìÿíè éàëãûç áóðàõûí... ÿí àçû, áåø äÿãèãÿëèéèíÿ... èíäè ñèçèíëÿ áèð àðàäà îëìàüûì 249
÷îõ àüûðäûð... äóà åëÿìÿê èñòÿéèðÿì... äþçÿ áèëìèðÿì – ýåäèí... òÿêáàøûìà... áåøúÿ äÿãèãÿ... äóà åòìÿéèìÿ èìêàí âåðèí... éîõñà äþçÿ áèëìèðÿì... áÿëêÿ, äóà åëÿñÿì, Òàíðû ýöíàùëàðûìäàí êå÷ÿð... ìÿíè ÿôâ âÿ õèëàñ åäÿð... ìÿíè òÿê áóðàõûí... áåø äÿãèãÿëèéèíÿ. Ãàäûíûí öçöíäÿêè ùÿäñèç ÷àøãûí âÿ ÿçàáêåø èôàäÿíè ñöçÿí Äö Ðóà ñÿññèç-ñÿìèðñèç àéàüà ãàëõäû âÿ ãûñà òÿðÿääöääÿí ñîíðà äèëëÿíäè: – Ìÿí òåçëèêëÿ ãàéûäàúàüaì. Äàíûøäûã? Ðàçûëûã ÿëàìÿòè îëàðàã ãàäûí áàøûíû òÿðïÿäÿíäÿí ñîíðà êèøè õèòà áÿò êöðñöñö òÿðÿôÿ öç òóòäó. Ãàäûí äóà åëÿìÿéÿ úÿùäëÿð ýþñòÿðäè. Áóíäàí þòðö, éÿíè ýþé ëÿðÿ öç òóòìàã ö÷öí ôþâãÿëèíñàí ñÿéëÿðÿ ÿë àòìàëû îëäó. Ñîíñóç ãöññÿäÿí òèòðÿéÿí âàðëûüûíäàí áèð íèäà éöêñÿëäè: – Èëàùè, ìÿíè ÿôâ åéëÿ! Êèðïèêëÿðèíè òåç-òåç qûðïàí ãàäûí êèøèíèí àðäûíúà áàõìàãäàí þçöíö ýöúëÿ ñàõëàäû, îíóíëà áàüëû ùÿð ôèêðè þçöíäÿí óçàãëàøäûðäû, àììà éàðàëû ãÿëáèíèí òÿøíÿ îëäóüó èëàùè ñóðÿòè ýþçëÿðè þíöíäÿ úàí ëàíäûðìàüà ùÿð íÿ ãÿäÿð ÷àëûøñà äà, ýþðäöéö éàëíûç Æîðæóí áóðìà áûüû îëäó. Ñîí áèð èë áîéó áó ãàäûí ýåòäèêúÿ àðòàí, ùÿòòà éóõóäà äà áöòöí ôèêèðëÿðèíÿ âÿ âöúóäóíà ùàêèì êÿñèëÿí áó âàùèìÿ èëÿ ýåúÿ-ýöíäöç ìöúàäèëÿ åëÿìèøäè. Ñàíêè, îíó áèð øèêàð êèìè òîðà ñàëûá áó åðêÿéèí ãóúàüûíà àòìûøäûëàð: êèøè èñÿ ýþçëÿðèíèí ðÿíýè âÿ éàðàøûãëû áûüû èëÿ îíóí ýþçöíö-êþíëöíö îõøàìàãëà, áó õàíûìû þç ÿñèðèíÿ ÷åâèðìèøäè. Èíäè, Òàíðûíûí åâè ñàéûëàí áó êèëñÿäÿ î, þçöíö åâèíäÿêèíäÿí äàùà çÿèô, éàëqûç âÿ àðõàñûç ùèññ åäèðäè. Äóà åòìÿê ÿâÿçèíÿ àíúàã áó êèøè áàðÿäÿ äöøöíöðäö. Êèøèíèí îíó áó àðà òÿðê åòìÿñèíäÿí öçöëñÿ äÿ, þç ùèññëÿðèíÿ ãàðøû ìöãàâèìÿò ýþñòÿðèð, éåíèëìÿìÿê ö÷öí áöòöí âàðëûüûéëà Òàíðûäàí éàðäûì äèëÿéèðäè. ßðèíÿ ùå÷ âàõò õÿéàíÿò åëÿìÿäèéèíäÿí èíäèêè äàâðàíûøûíû þçö ö÷öí þëöìäÿí äàùà áåòÿð áèð øåé ñàéûðäû. Äóàäàêû ñþçëÿðè òàéäÿéèøèê øÿêèëäÿ ïû÷ûëäàäûüû âàõò ãóëàüû îíäàí àðàëàíàí Æîðæóí àääûì ñÿñëÿðèíÿ êþêëÿíìèøäè. Èíäè î åòèðàô åäèðäè êè, àðòûã ùÿð øåé áèòèá, ìöãàâèìÿò ìÿíàñûçäûð. Àììà åéíè çàìàíäà äà àñàíëûãëà òÿñëèì îëìàã èñòÿìèðäè... ßí ñîíäà ãàäûí ÿñÿá ñàðñûíòûñû éàøàäû. Áó úöð ñàðñûíòû çàìàíû ãàäûíëàð, àäÿòÿí, òèòðÿéèð, ÷àïàëàéûð âÿ íàëÿ ÷ÿêèðëÿð. Ãûçäûðìàëûéìûø êèìè âöúóäó ÿñèðäè. Àç ñîíðà òàãÿòñèç ùàëäà éåðÿ ñÿðèëÿúÿéèíè âÿ äÿùøÿòëè áèð ñÿñëÿ ãûúîëìàéà òóòóëàúàüûíû èíäèäÿí äóéóðäó. 250
Êèìñÿ èòè àääûìëàðëà îíà éàõûíëàøäû. Äþíöá áàõäû. Áó, êåøèø èäè. Îíó ýþðöá àéàüà ãàëõäû, ÿëëÿðèíè éàíà à÷ìàãëà öñòöíÿ éåðèäè: – Õèëàñ åäèí ìÿíè! Õèëàñ åäèí! – äåéÿ ïû÷ûëäàäû. Êåøèø òÿÿúúöáëÿ àéàã ñàõëàäû. – Íÿ äåìÿê èñòÿéèðñèíèç, õàíûì? – Ìÿíè õèëàñ åòìÿéèíèçè èñòÿéèðÿì. Ìÿíÿ ðÿùìèíèç ýÿëñèí. ßýÿð éàðäûì åëÿìÿñÿíèç, ìÿùâ îëàúàüàì. Êèøè ãàðøûñûíäàêûíû äÿëè áèðèñè êèìè ñöçöðäö. – Àõû ñèçÿ íåúÿ éàðäûìûì dÿyÿ áèëÿð? Áó úàâàí êåøèø óúàáîéëó âÿ äîëóáÿäÿíëè èäè, ñàëëàã âÿ êîïïóø éàíàãëàðû òÿðòÿìèç òÿðàø îëóíìóøäó. Øÿùÿðèí çÿíýèí áèð ìÿùÿë ëÿñèíÿ àèä êèëñÿíèí áó éàðàøûãëû âèêàðèñè1 þç ìÿíÿâè áàúûëàðûíûí ñÿõà âÿòëè èàíÿëÿðè ùåñàáûíà äîëàíûøûüûíû òÿìèí åäèðäè. Ãàäûí äèëëÿíäè: – Òþâáÿìè äèíëÿéèí, ìÿñëÿùÿò âåðèí, ìÿíè äÿñòÿêëÿéèí, íÿ åäÿ úÿéèìè ìÿíÿ áàøà ñàëûí! Êåøèø åòèðàç åëÿäè: – Òþâáÿëÿðè ìÿí øÿíáÿ ýöíëÿðè ñààò ö÷ëÿ àëòû àðàñûíäà ãÿáóë åäèðÿì. Îíóí ÿëèíè ñûõàí ãàäûí òÿêðàðëàäû: – Äåìÿëè, éîõ? Õåéð! Îëìàç! Èíäè! Åëÿ èíäèúÿ! Ìÿíäÿí þòðö áó, ÷îõ âàúèáäèð! ×öíêè î, áóðàäàäûð! Êèëñÿäÿäèð! Ãàðàáàãàðà ìÿíè èçëÿéèð. Êåøèø õÿáÿð àëäû: – Êèìäèð î ñèçè èçëÿéÿí? – Ìÿíè ìÿùâ åäÿúÿê øÿõñ... ÿýÿð õèëàñ åòìÿñÿíèç, î, âàðëûüûìà ùàêèì êÿñèëÿúÿê... Îíäàí ùå÷ úöð ãóðòóëà áèëìèðÿì... ×îõ çÿèôÿì ìÿí... åëÿ çÿèôÿì... åëÿ çÿèôÿì êè! Ùþíêöðòö âóðàí ãàäûí îíóí ãàðøûñûíäà äèç ÷þêäö. – Ìöãÿääÿñ àòà, ìÿíÿ ìÿðùÿìÿò ýþñòÿðèí! Õèëàñ åäèí, Òàíðû åøãèíÿ, õèëàñ åäèí ìÿíè! Êåøèøèí îíó òÿðê åäèá ýåäÿúÿéèíäÿí ãîðõàí ãàäûí îíóí ãàðà ÿáàñûíäàí áÿðê-áÿðê éàïûøàíäà êèøè íàðàùàòëûãëà î öç-áó öçÿ íÿçÿð ñàëäû: ãîðõóðäó êè, áèðäÿí ýþçö ýþòöðìÿéÿí áèðèñè âÿ éà ñîí äÿðÿúÿ èìàí ñàùèáè áèðèñè áöòöí áóíëàðû ýþðÿ áèëÿð. Ãàäûíäàí ãóðòóëìàñûíû èìêàíñûç ñàéàí êåøèø, àõûð êè, äèëëÿíäè: – Éåðäÿí ãàëõûí, òþâáÿ ùöúðÿñèíèí à÷àðû öñòöìäÿäèð. 1
Âèêàðè – éåïèñêîï êþìÿê÷èñè 251
Úèáèíè åøÿëÿéÿí êèøè ÷ûõàðäûüû áèð òîïà à÷àðäàí þçöíÿ ýÿðÿê îëàíû ñå÷äè âÿ èòè àääûìëàðëà îéóíúàã åâúèêëÿðè õàòûðëàäàí òþâáÿ ùöúðÿñèíÿ éþíÿëäè. Áó ùöúðÿëÿðäÿ, àäÿòÿí, ýöíàùêàð áÿíäÿëÿð êþíöëëÿðèíäÿ, ðóùëàðûíäà éûüûëàí çèðçèáèëè áîøàëäûðëàð. Îðòà ãàïûäàí è÷ÿðè êå÷ÿí êåøèø îíó î áèðè öçäÿí êèëèäëÿäè, õàíûì Âàëòåð èñÿ þçöíö éàí ùöúðÿëÿðäÿí áèðèíÿ ñàëìàãëà, ÷ûëüûíëûã äîëó âÿ àòÿøèí áèð èìàíëà äåäè: – Ýöíàùûìäàí êå÷èí, ìöãÿääÿñ àòà, ìÿí ýöíàù èøëÿìèøÿì! Êöðñöíöí éàíûíäàí êå÷ÿí Äö Ðóà ñîë úèíàùäàêû àðòûðìàéà éàíàøäû. Îðàíûí îðòàñûíà ÷àòäûãäà, áàõûøëàðû øèøìàí âÿ äàçáàø úÿíà áà ñàòàøäû – î àäàì ñàêèòúÿ ýÿçèøìÿéèíäÿ èäè. Äöøöíäö: «Ýþðÿ ñÿí, áó ùÿðèôèí áóðàäà íÿ èòè àçûá?» Ùÿìèí úÿíàáûí äà àääûìëàðûíû éàâàøûòìàñûíäàí îíóí Æîðæëà ñþùáÿòëÿøìÿê èñòÿéè àøêàð áÿëëè îëäó. Ëàï éàõûíà ýÿëÿðÿê, î áàø ÿéäè âÿ ñîí äÿðÿúÿ íÿçàêÿòëè áèð òÿðçäÿ ñîðóøäó: – Íàðàùàò åòäèéèì ö÷öí öçð èñòÿéèðÿì, úÿíàá, áÿëêÿ, ñèç áèëèðñè íèç: áó êèëñÿ íÿ âàõò òèêèëèáäèð?* Äö Ðóà äåäè: – Äöçö, ùå÷ áèëìèðÿì. Àììà èéèðìè, èéèðìè áåø èë þíúÿ òèêèëäèéèíè òÿõìèí åëÿéèðÿì. Áèð äÿ êè áó, ìÿíèì áóðàéà èëê ýÿëèøèìäèð. – Ìÿíèì äÿ. Äàùà ÿââÿë áóðàäà ùå÷ îëìàìûøàì. Æóðíàëèñòè ìàðàã ýþòöðäö: – Àììà áóðàíû õåéëè äèããÿòëÿ ñöçäöéöíöçöí ôÿðãèíäÿéÿì. Ñàíêè, ùÿð äåòàëû ñàô-÷öðöê åäèðñèíèç. Ùÿìñþùáÿòè ìÿéóñ òÿðçäÿ áóíà åòèðàç åëÿäè: – Ìÿí áèíàíû ýöäìöðÿì, úÿíàá, áóðàäà þç õàíûìûìû ýþçëÿéè ðÿì. Áóðàíû ýþðöø éåðè ñå÷ñÿ äÿ, þçö ýåúèêèð. Áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ ñóñàí êèøè ÿëàâÿ åëÿäè: – Êö÷ÿäÿ äþçöëìÿç áöðêö âàð. Ãàðøûñûíäàêûíûí õåéèðõàù ñèð-ñèôÿòèíÿ ýþç ãîéàí Äö Ðóà îíóíëà Ôîðåñòéå àðàñûíäà îõøàðëûã òàïäûüû ö÷öí ñîðóøäó: – Ñèç ÿéàëÿòäÿí äåéèëñèíèç êè? – Ùÿ, ðóàíëûéàì. Ñèç èñÿ áóðàéà ñûðô ìàðàã õàòèðèíÿ ýÿëìèñèíèç, äåéÿñÿí, úÿíàá? – Éîõ. Áèð õàíûìû ýþçëÿéèðÿì. ßñàñ ýèðèø òÿðÿôäÿ î, òÿêðàð áàéàãêû êàñûá ýåéèìëè ãàäûíû ýþðäö: ùÿëÿ äÿ äèçëÿðè öñòÿ äóðàí ãàäûí äóà åëÿéèðäè. Äöøöíäö: «ßúÿá äÿ 252
úàí ãîéóð!» Àììà àðòûã áó ãàäûí îíó ìöòÿÿññèð åòìèð, îíà ìÿð ùÿìÿò ùèññè àøûëàìûðäû. Ãàäûíûí éàíûíäàí þòÿðÿê î, ñàü úèíàùäàêû àðòûðìàéà, õàíûì Âàëòåðèí îíó ýþçëÿéÿúÿéè éåðÿ êå÷äè. Àììà ùÿëÿ êÿíàðäàí áàõûá ýþðäö êè, ãàäûíûí éåðè áîøäóð. Ñöòóíó ñÿùâ ñàëäûüûíû äöøöíöá, çàëûí î áèðè áàøûíà ãÿäÿð ýåòäè âÿ òÿêðàð ýåðè äþíäö. Äåìÿëè, ãàäûí ýåòìèøäè! Ýÿëäèéè ãÿíàÿò îíó ñîí äÿðÿúÿ ÷àøäûðäû âÿ þçöíäÿí ÷ûõàðòäû. Áèð àðà àüëûíà ýÿëäè êè, áÿëêÿ äÿ, ãàäûí äà èíäè îíó àõòàðûð. Áó öìèäëÿ êèëñÿíè áèð äàùà äîëàøäû. Ãàäûíû ùå÷ éåðäÿ òàïìàéûá ýåðè äþíäö. Ãàäûíûí ýåú-òåç ìÿùç áó éåðÿ ãàéûäàúàüûíà áåë áàüëàéà ðàã, îíóí äàùà þíúÿ îòóðäóüó ñòóëäà ÿéëÿøäè. Ýþçëÿìÿéÿ ãÿðàð âåðäè. Àç ñîíðà ïû÷ûëòû ñÿñè äèããÿòèíè ÷ÿêäè. Àììà êèëñÿíèí ñÿñ ýÿëÿí êöíúöíäÿ êèìñÿ ýþçÿ äÿéìèðäè. Áÿñ îíäà ùàðàäàí ýÿëèðäè áó ïû÷ûëòû? Ñòóëäàí ãàëõàíäà î, òþâáÿ ùöúðÿëÿðèíÿ à÷ûëàí ãàïûëàðû ñåçäè. Îíëàð äàí áèðèñèíèí àëòûíäàí ãàäûí ïàëòàðûíûí ÿòÿéè ýþðöíöðäö. Ãàäûíû äàùà äÿãèã ñå÷ÿ áèëìÿê ö÷öí áèð àç äà èðÿëè ýåòäè. Áó, õàíûì Âàëòåð èäè. Î òþâáÿ åäèðäè!.. Úóìóá áó ãàäûíû ÷èéèíëÿðèíäÿí òóòìàãëà ùöúðÿäÿí ÷ûõàðìàã êèìè äÿëè áèð èñòÿê êå÷äè êþíëöíäÿí. Àììà áèð àí ñîíðà ôèêðèíäÿí äàøûíäû. «Åéèá åòìÿç! Áóýöíêö òþâáÿíè ñèç ãÿáóë åäèí, ñàáàùêû ìÿíÿ ãàëñûí». Áó èøÿ ìÿçÿéëÿ ýöëÿí êèøè þç íþâáÿñèíè ýþçëÿéèðìèø êèìè, òÿìêèíëè øÿêèëäÿ òþâáÿ ùöúðÿñèíèí ïÿíúÿðÿñèéëÿ öçáÿöç ñÿìòäÿ îòóðäó. ×îõ äà ýþçëÿìÿëè îëìàäû. Íÿùàéÿò, õàíûì Âàëòåð éåðèíäÿí ãàëõûá ýåðè äþíäöêäÿ îíó ýþðöá éàõûíëàøäû. Öçöíäÿêè èôàäÿ ñîéóã âÿ ãÿòèééÿòëè èäè. Äåäè: – Ùþðìÿòëè úÿíàá, ñèçäÿí õàùèø åäèðÿì: ìÿíè þòöðìÿéèí, êþëýÿ òÿêi àðäûìúà äöøìÿéèí âÿ ùå÷ âàõò þçáàøûíà ìÿíÿ áàø ÷ÿêìÿéèí, ÷öíêè ñèçè ãÿáóë åòìÿéÿúÿéÿì. Õóäàùàôèç! Ãàäûí øÿñòëÿ îíäàí óçàãëàøäû. Äö Ðóà îíó éîëóíäàí åëÿìÿäè, ÷öíêè ùàäèñÿëÿðèí íîðìàë àõà ðûíû òåçëÿøäèðìÿìÿéè þçö ö÷öí áèð ãàéäàéà ÷åâèðìèøäè. ×àøãûí ùàëäà òþâáÿ ùöúðÿñèíäÿí ÷ûõàí êåøèøÿ éàíàøûá äöç îíóí ýþçëÿðèíèí è÷èíÿ áàõàðàã äåäè: – ßýÿð ÿéíèíèçäÿ áó ÿáà îëìàñàéäû, î èéðÿíú ñèð-ñèôÿòèíèçÿ òàðàç áèð éóìðóã èëèøäèðÿðäèì! 253
Áóíó äåéèá ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ ýåðè äþíäö âÿ ôèò ÷àëà-÷àëà êèëñÿíè òÿðê åëÿäè. Êèëñÿíèí éàí òÿðÿôèíäÿ ÿëëÿðèíè àðõàñûíäà òóòàí âÿ àðòûã øëéàïàñûíû áàøûíà ãîéàí áàéàãêû î øèøìàí êèøè úàíäÿðäè êèëñÿíèí þíöíäÿêè ìåéäàíà âÿ áóðàéà ÷ûõàí êö÷ÿëÿðÿ ýþç ãîéóðäó. Ãàðøûëûãëû òÿçèì åëÿäèëÿð. Äàùà áóðàäà ùÿð ùàíñû èøè îëìàéàí æóðíàëèñò ðåäàêñèéàéà éîë ëàíäû. Ýþçëÿìÿ îòàüûíäàêû ãàñèäëÿðèí ñèð-ñèôÿòèíäÿêè èôàäÿäÿí íÿ èñÿ ÿùÿìèééÿòëè áèð ùàäèñÿ áàø âåðäèéèíè ñåçäèéè ö÷öí áèðáàøà íàøèðèí êàáèíåòèíÿ öç òóòäó. Àéàã öñòÿ äóðàí Âàëòåð ÿñÿáè òÿðçäÿ ìÿãàëÿ äèêòÿ åäèð, àáçàñëàð àðàñûíäà ùÿíäÿâÿðèíäÿ ãàéíàøàí ðåïîðòéîðëàðà âÿ Áóàðåíàðà òÿëè ìàòëàð âåðèð, åéíè âàõòäà çÿðôëÿðè à÷ìàãëà óüðàøûðäû. Îíó ýþðÿíäÿ ñåâèíúÿê: – Àù, íåúÿ äÿ âàõòûíäà ýÿëèá ÷ûõäûíûç. Áó äà áèçèì ßçèç äîñò! – äåñÿ äÿ, òåç þçöíö ÿëÿ àëäû, àçúà òóòóëóá ñîíðà öçðõàùëûã åëÿäè: – Ñèçè áåëÿ ÷àüûðäûüûì ö÷öí ìÿíè áàüûøëàéûí, ÷öíêè áàø âåðÿí îëàé ëàðäàí õåéëè òÿñèðëÿíìèøÿì. Áèð äÿ êè õàíûìûìäàí âÿ ãûçëàðûìäàí åëÿ ùåé «ßçèç äîñò», «ßçèç äîñò» êÿëìÿëÿðèíè åøèòäèéèì ö÷öí áóíà àëûøìûøàì. Ìÿíÿ àúûüûíûç òóòìàäû êè? Ýöëöìñÿéÿí Æîðæ úàâàá âåðäè: – Çÿððÿúÿ. Áó ëÿãÿá èíúèêëèê äîüóðà áèëìÿç. Ãîúà Âàëòåð ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – ×îõ éàõøû, åëÿ èñÿ ìÿí äÿ áóíäàí ñîíðà ñèçè «ßçèç äîñò» ÷àüûðàúàüàì. Äåìÿëè áåëÿ, áèç èíäè ÷îõ þíÿìëè îëàéëàð ÿðÿôÿñèíäÿ éèê... Ùþêóìÿòÿ åòèìàäñûçëûã òÿêëèôè ÿêñÿðèééÿò òÿðÿôèíäÿí, éÿíè éöç èêè ñÿñÿ ãàðøû ö÷ éöç îí ñÿñëÿ ãÿáóë îëóíóá. Ïàðëàìåíòèí òÿòèëè, ùÿëÿëèê, áÿëëè îëìàéàí áèð ìöääÿòÿ òÿõèðÿ ñàëûíûá. Áó ýöí èéóëóí èéèðìè ñÿêêèçèäèð. Ìÿðàêåøÿ gþrÿ Èñïàíèéà áèçÿ kin bÿslÿyir*. Îíà ýþðÿ äÿ Äöðàí äå Ëåí þç ãàðàýöðóùó èëÿ èñòåôàéà ýåäèá. Àëÿì ãàðûøûá. Éåíè êàáèíåòèí òÿøêèëè Ìàðîéà òàïøûðûëûá. Î, ìöäàôèÿ íàçèðè âÿçèôÿñèíè ýåíåðàë Áóòåí ä’Àêðà, õàðèúè èøëÿð íàçèðè ïîñòóíó èñÿ äîñòóìóç Ëàðîø-Ìàòéåéÿ ùÿâàëÿ åäèá. Þçö èñÿ äàõèëè èøëÿð íàçèðè âÿ íàçèðëÿð êàáèíåòèíèí ñÿäðè âÿçèôÿëÿðèíè öçÿðèíÿ ýþòöðöá. Ãÿçåòèìèç áóíäàí áåëÿ éàðûðÿñìè ìÿòáó îðãàí îëàúàã. Áàø ìÿãàëÿìèçäÿ ìÿí þç ïðèíñèïëÿðèìèçè öìóìè úèçýèëÿðäÿ òÿãäèì åòìÿêëÿ éàíàøû, éåíè íàçèðëÿðÿ ÷ûõûø éîëëàðûíû ýþñòÿðÿúÿéÿì. 254
Ñÿìèìè òÿáÿññöìëÿ î, ñþçöíöí àðäûíû ýÿòèðäè: – ßëáÿòòÿ, áó éîëëàð, ÿñëèíäÿ, åëÿ îíëàðûí ñå÷äèêëÿðèíäÿí ôÿðãëÿí ìèð. Áóíóíëà áåëÿ, ìÿíÿ Ìÿðàêåø ìÿñÿëÿñèéëÿ íÿ èñÿ ìàðàãëû, ñåí ñàñèéàëû, òÿñèðëè âÿ àêòóàë áèð ìàòåðèàë ëàçûìäûð. Áóíà íåúÿ áàõûðñûíûç? Äöøöíúÿëè ýþðöíÿí Äö Ðóà äèëëÿíäè: – Íÿ èñòÿäèéèíèçè àíëàäûì. Àôðèêàäàêû ìöñòÿìëÿêÿëÿðèìèçèí éåð ëÿøìÿñè áåëÿäèð: ßëúÿçàèð îðòàäà, Òóíèñ ñàüäà, Ìÿðàêåø èñÿ ñîëäà. Ñèçÿ àäû÷ÿêèëÿí ìöñòÿìëÿêÿëÿðèí ñèéàñè äóðóìóíäàí âÿ áó ýåíèø ìÿêàíëàðäà ìÿñêóíëàøàí ãÿáèëÿëÿðèí òàðèõ÷ÿñèíäÿí áÿùñ åäÿí áèð éàçû âåðÿ áèëÿðÿì. Îðàäà ìÿí ùÿì Ìÿðàêåø ñÿðùÿäèíÿ, ùÿì äÿ ùÿëÿëèê, ùå÷ áèð àâðîïàëûíûí ãÿäÿì áàñìàäûüû íÿùÿíý Ôèãèã îàçèñèíÿ1 éöðöøöìöçö òÿñâèð åäÿúÿéÿì, ÷öíêè èíäèêè èõòèëàôûí ÿñàñ ñÿáÿáè îäóð. Áó, èøèíèçÿ éàðàéàð? Ãîúà Âàëòåð ñåâèíúÿê ÷ûüûðäû: – Ùÿì äÿ íåúÿ! Áÿñ áàøëûã íåúÿ îëàúàã? – «Òóíèñäÿí òà Òàíæåðÿ ãÿäÿð». – ×îõ ïàêèçÿ. Äö Ðóà «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí áàüëàìàëàðû àðàñûíäà þçöíöí ÷àï îëóíàí èëê éàçûñû îëàí «Àôðèêà àòûúûñûíûí õàòèðÿëÿðè»íè àõòàðìàüà éîëëàíäû. Áó ñÿôÿð îíäà õûðäà-ïàðà äÿéèøèêëèêëÿð åäÿúÿê âÿ áàøëûüû äÿéèøäèðÿúÿêäè. Ãàëàí ìÿãàìëàð áàõûìûíäàí èñÿ áó éàçû ùÿëÿ èøÿ éàðàéûðäû, ÷öíêè îðàäà ùÿì ìöñòÿìëÿêÿ ñèéàñÿòèíäÿí, ùÿì ßëúÿ çàèðèí ÿùàëèñèíäÿí, ùÿì äÿ Îðàí ÿéàëÿòèíÿ éöðöøäÿí ñþç à÷ûëûðäû. Ñîíðàêû ãûðõ áåø äÿãèãÿ ÿðçèíäÿ ùÿìèí ìÿãàëÿ äÿéèøäèðèëäè, îðàáóðàñûíà ÿëàâÿëÿð îëóíìàãëà éåíèëÿíäè, òÿçÿ êàáèíåòèí öíâàíûíà òÿðèôëÿð éàüäûðûëìàãëà èñòÿíèëÿí øÿêëÿ ñàëûíäû. Éàçûíû îõóéàí íàøèð äåäè: – ßëàäûð, ÿëàäûð, ÿëà. Ñèç ãûçûë êöë÷ÿñèñèíèç. Ùÿäñèç ìèííÿòäàðàì. Êå÷èðäèéè ýöíöí õîø òÿñèðè àëòûíäà àõøàìöñòö åâèíÿ äþíÿíäÿ Òðèíèòå êèëñÿñèíäÿ éàøàäûüû óüóðñóçëóã Äö Ðóàíû çÿððÿúÿ íàðàùàò åòìèðäè, ÷öíêè áó îéóíäàí ãàëèá ÷ûõàúàüûíà òàì ÿìèí èäè. Ìàäëåíà ñÿáèðñèçëèêëÿ îíóí éîëóíó ýþçëÿéèðäè. Ãàïûäàí ýèðÿí êèìè ãàäûíûí èëê ìöæäÿñè áó îëäó: – Ëàðîøóí õàðèúè èøëÿð íàçèðè òÿéèí îëóíìàñûíäàí õÿáÿðèí âàð? – Ùÿ. Áóíóíëà áàüëû ìÿí ßëúÿçàèðÿ äàèð áèð éàçû äà ùàçûðëàäûì. – Ùàíñû éàçûíû? 1
Îàçèñ – ñÿùðàäà íàäèð ðàñò ýÿëèíÿí, ñóéó îëduüu ö÷ön yamyaøûl ÿðàçè 255
– Áèëèðñÿí ùàíñûíû: áó, ñÿíèíëÿ áèðýÿ éàçäûüûì èëê ìÿãàëÿäèð – «Àôðèêà àòûúûñûíûí õàòèðÿëÿðè». Áèð àç ýþçäÿí êå÷èðìÿêëÿ, îíó áó ýöíöí òÿëÿáëÿðèíÿ óéüóí ùàëà ýÿòèðäèì. Ìàäëåíà ýöëöìñÿäè: – Ùÿ, áóýöíêö ýöí ö÷öí î ëàï éåðèíÿ äöøÿúÿê, – äåéÿðÿê, áèð àç ñóñäó âÿ ÿëàâÿ åëÿäè: – Èíäè õàòûðëàäûì êè, îíäà ñÿí î éàçûíû äàâàì åòäèðìÿê íèééÿòèíäÿéäèí, àììà ñîíðà... áóíäàí âàç êå÷äèí. Èíäè áèçèì òÿêðàð îíà ãàéûòìàüûìûçäà õåéèð âàð. Ìþâúóä øÿðòëÿðäÿí ôàéäàëàíàðàã, áèç î ìþâçóäà áèð íå÷ÿ ÿëà éàçû ùàçûðëàéà áèëÿðèê. Áóíóíëà ðàçûëàøàí ÿðè ìàñàíûí àðõàñûíà êå÷äè: – ×îõ ýþçÿë. Ùÿì äÿ áóéíóçëó Ôîðåñòéå î áèðè äöíéàäà îëäó üóíäàí áèðýÿ èøèìèçÿ äàùà ùå÷ êÿñ ìàíå îëìàéàúàã. Áó ñþçëÿð ãàäûíà òîõóíäó. Î, ãóðó òÿðçäÿ: – Áó úöð çàðàôàòëàðûí ñîí äÿðÿúÿ éåðñèçäèð âÿ îíëàðû áèð äàùà òÿêðàðëàìàìàüûíû ñÿíäÿí ðèúà åäèðÿì, – äåäè. – Ìÿíèì ñÿáðèìèí äÿ áèð ùÿääè âàð. ßðè íþâáÿòè àòìàúàñûíû àòìàüà ùàçûðëàøûðäû êè, åëÿ áó àðà îíà àøàüûäàêû úöìëÿäÿí èáàðÿò èìçàñûç áèð òåëåãðàì òÿãäèì åëÿäèëÿð: «Àüëûìû òàìàì èòèðäèéèì ö÷öí ìÿíè áàüûøëàéûí âÿ ýöíö ñàáàù ñààò äþðääÿ Ìîíñî ïàðêûíà ýÿëèí». Ìÿñÿëÿíèí ìàùèééÿòèíè àíëàäûüûíäàí öðÿéè ñåâèíúäÿí àòëàíäû. Ìàâè âÿðÿãè úèáèíÿ äöðòÿðÿê äåäè: – Éàõøû, ÿçèçèì, áèð äÿ åëÿìÿðÿì. Åòèðàô åäèðÿì êè, áó àõìàãëûãäûð. Ñîíðà øîðáàñûíû è÷ìÿéÿ ýèðèøäè. Éåìÿê çàìàíû äóðìàäàí öðÿéèíäÿ áó ñþçëÿðè òÿêðàðëàéûðäû: «Àüëûìû òàìàì èòèðäèéèì ö÷öí ìÿíè áàüûøëàéûí âÿ ýöíö ñàáàù ñààò äþðääÿ Ìîíñî ïàðêûíà ýÿëèí». Äåìÿëè, ãàäûí òÿñëèì îëóð. Áó ìÿêòóáóí ÿñë ìÿíàñû áó èäè: «Þçöìö ñèçèí èõòèéàðûíûçà âåðèðÿì, éåðèíäÿí âÿ âàõòûíäàí àñûëû îëìàéàðàã ìÿíèìëÿ èñòÿäèéèíèç ùÿð øåéè åëÿìÿêäÿ ñÿðáÿñòñèíèç». Îíó ýöëìÿê òóòäó. – Íÿ îëóá åëÿ? – äåéÿ ñîðóøàí Ìàäëåíàéà: – Ùå÷, åëÿ-áåëÿ, – úàâàáûíû âåðäè. – Áó ýöí ðàñò ýÿëäèéèì áèð êåøèøèí øèøìàí ñèð-ñèôÿòè äöøäö ãÿôëÿòÿí éàäûìà. Ñàáàùûñû ýöí Äö Ðóà äöç ñààò äþðääÿ ýþðöø éåðèíÿ ýÿëäè. Ìîíñî ïàðêûíäàêû áöòöí ñêàìéàëàð áöðêöäÿí ÿçèééÿò ÷ÿêÿí áóðæóà ëàð, þç ãàéüûñûíà ãàëàí âÿ ãóìëóãäà åøÿëÿíÿí óøàãëàðëà éåðëè-äèáëè ìàðàãëàíìàéàí äàéÿëÿð òÿðÿôèíäÿí èøüàë îëóíìóøäó. 256
Õàíûì Âàëòåðè î, ñöíè ãàéàëàð àðàñûíäàêû ÷åøìÿíèí éàíûíäà òàïäû. Öçöíäÿ öðêÿêëèê âÿ áÿäáÿõòëèê èôàäÿñè äîíàí ãàäûí ÷îõ äà ùöíäöð îëìàéàí ñöòóíëàð àðàñûíäà äîëàøûðäû. Äö Ðóà îíóíëà ñàëàìëàøìàüà ìàúàë òàïìàìûø ãàäûí äèëëÿíäè: – Áóðàäà íÿ ÷îõ àäàì îëóðìóø! Êèøè áó øèêàéÿòäÿí ñåâèíäè: – Ùÿ, ùàãëûñûíûç. Áÿëêÿ, áàøãà áèð éåðÿ ýåäÿê? – Àììà ùàðàéà? – Áóíóí áèð ôÿðãè éîõäóð. Áèð êàðåò òóòàã, ïÿðäÿíè åíäèðÿí êèìè ñèç þçöíöçö òàì òÿùëöêÿñèç ùèññ åäÿúÿêñèíèç. – Ùÿ, áåëÿ åòñÿê, äàùà éàõøû îëàð. Éîõñà áóðàäà ãîðõóäàí áàüðûì ÷àòëàéàð. – Åëÿ èñÿ ìÿíè áóëâàðûí ýèðèøèíäÿ ýþçëÿéèí. Áåøúÿ äÿãèãÿéÿ ìÿí åêèïàæëà îðàéà éàí àëàúàüàì. Ãà÷à-ãà÷à îðàäàí àðàëàíäû. Åêèïàæäà èêèñè áàø-áàøà ãàëàíäà õàíûì Âàëòåð þç òÿðÿôèíäÿêè ïÿíúÿðÿíèí ïÿðäÿñèíè éàõøûúà ãàïàäû. Ñîíðà ñîðóøäó: – Ñöðöúöéÿ ùàðàéà ñöðìÿñèíè ñþéëÿäèíèç? – Íàðàùàò îëìàéûí, î, ùàðàéà ýåäÿúÿéèíè áèëèð, – äåéÿ Æîðæ úàâàá âåðäè. Î, åêèïàæûí Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñèíÿ ñöðöëìÿñè ýþñòÿðèøèíè âåð ìèøäè. Ãàäûí ñþçÿ áàøëàäû: – Ñèçèí åøãèíèçäÿí ùàíñû ÿçàá-ÿçèééÿòëÿðÿ ãàòëàøäûüûìû ùå÷ òÿñÿâ âöðöíöçÿ äÿ ýÿèòèðìÿçñèíèç. Äöíÿí êèëñÿäÿ ñèçÿ ãàðøû ñÿðò äàâðàí äûì, ÷öíêè ùÿð âÿúùëÿ ñèçäÿí ãà÷ûá-ãóðòóëìàq íèééÿòindÿéäèì. Ñèçèíëÿ òÿêáÿòÿê ãàëìàãäàí ùÿäñèç ãîðõóðàì! Ìÿíè áàüûøëàìûñûíûç? Êèøè îíóí ÿëèíè ñûõäû: – ßëáÿòòÿ, ÿëáÿòòÿ. Ñèçè ñåâäèéèì ö÷öí íÿëÿðè ñèçÿ áàüûøëàìàç äûì ìÿí! Ãàäûíûí éàëâàðûø äîëó áàõûøëàðû îíà äèêèëìèøäè: – Ãóëàã àñûí, èíäèúÿ ìÿíÿ ñþç âåðèí êè, ìÿíÿ òîõóíìàéàúàã... âÿ ìÿíèìëÿ... âÿ ìÿíèìëÿ... éîõñà áó, ñîí ýþðöøöìöç îëàúàã. Áèð àðà ãàäûíà úàâàá âåðìÿñÿ äÿ, îíóí ãàäûíëàðû åùòèðàñà ýÿòè ðÿí áûüû øóõ áèð òÿáÿññöì èôàäÿ åòìÿêäÿéäè. ßí ñîíäà äèëÿ ýÿëèá ïû÷ûëäàäû: – Ìÿí ñèçèí ãîëóáàüëû ãóëóíóçàì. 257
Áóíóí àðäûíúà ãàäûí îíóí Ìàäëåíà èëÿ åâëÿíìÿê õÿáÿðèíè åøè äÿíäÿ êå÷èðäèéè ãûñãàíúëûã ùèññëÿðè ñàéÿñèíäÿ îíà àøèã îëäóüóíó àíëàäûüûíäàí ñþç à÷äû. Î, àéðû-àéðû äåòàëëàðû, òàðèõëÿðè éàäà ñàëäû, éàøàäûüû ùÿéÿúàíëàðû ìöñàùèáèéëÿ ïàéëàøäû. Ãÿôèëäÿí ãàäûí ñóñäó. Êàðåò äàéàíäû. Äö Ðóà ãàïûíû à÷äû. Ãàäûí ñîðóøäó: – Ùàðàéà ýÿëìèøèê? Äö Ðóà èçàù åëÿäè: – Åêèïàæäàí ÷ûõûá áèðáàøà áó áèíàéà ýèðèí. Áóðàäà þçöìöçö õåéëè ðàùàò ùèññ åäÿúÿéèê. – Àõû áóðà ùàðàäûð áåëÿ? – Ìÿíèì ìÿíçèëèìäèð. Áó, ñóáàé âàõòëàðûìäàí ãàëìà áèð ìÿí çèëäèð... ìÿí îíó éåíÿ äÿ... áèð íå÷ÿ ýöíëöéöíÿ êèðàéÿëÿìèøÿì êè... ñèçèíëÿ ýþðöøëÿð ö÷öí ðàùàò áèð éóâàìûç îëñóí. Õàíûì Âàëòåð îòóðäóüó äþøÿê÷ÿäÿí éàïûøäû: – Éîõ, éîõ, ìÿí èñòÿìèðÿì! Èñòÿìèðÿì! – äåéÿ áó àäàìëà òÿê áÿòÿê ãàëìàüûí äÿùøÿòèíÿ ãàïûëàðàã òÿêðàðëàäû. Êèøè îíó èíàíäûðìàüà ÷àëûøäû: – Ñèçÿ òîõóíìàéàúàüûìà àíä è÷èðÿì. Ýÿëèí ýåäÿê. Ýþðöðñö íöç, éîëäàí êå÷ÿíëÿð äÿ áèçÿ áàõûð, áèð àçäàí úàìààò áàøûìûçà éûüû ëàúàã. Úÿëä îëóí... úÿëä... àøàüû åíèí. – Êèøè áèð äàùà òÿêðàðëàäû: – Àíä è÷èðÿì êè, ñèçÿ ÿëèì äÿ äÿéìÿéÿúÿê. Éàõûíëûãäàêû øÿðàá äöêàíûíûí ñàùèáè äöêàíûí ãàðøûñûíäà äóðóá ìàðàã äîëó áàõûøëàðëà îíëàðû ñöçöðäö. Ãàäûí áóíäàí öðêäöéö ö÷öí àøàüû åíèá áèíàíûí ýèðèøèíÿ äîüðó ãà÷äû. Äö Ðóà ïèëëÿêÿíëÿ éóõàðû ãàëõìàüà úàí àòàí ãàäûíûí ÿëèíäÿí éàïûøìàãëà îíó äàéàíäûðäû: – Ìÿíçèë áóðàäà, àøàüû ãàòäàäûð, – äåìÿêëÿ îíó þç ìÿíçèëèíÿ ÷ÿêèá ñàëäû. Ãàïûíû àðõàñûíúà þðòÿí êèìè êèøè éûðòûúû ùåéâàíòÿê þç øèêàðûíûí öñòöíÿ úóìäó. Ãàäûí ÷ûðïûíûð, ÷àïàëàéûð âÿ ïû÷ûëäàéûðäû: «Èëàùè ïÿðâÿðäèýàðà!.. Èëàùè ïÿðâÿðäèýàðà!..» Äóðìàäàí âÿ åùòèðàñëà ãàäûíûí áîéíóíó, ýþçëÿðèíè, äîäàãëàðûíû þïöøëÿðÿ ãÿðã åäÿí êèøè îíà áó ÷ûëüûí íÿâàçèøëÿðäÿí éàéûíìà èìêàíû âåð ìèðäè: êèøèíèí áóñÿëÿðèíäÿí ãóðòóëìàüà úàí àòàí, îíó êÿíàðà èòÿëÿéÿí ãàäûí þçö äÿ èñòÿìÿäÿí äîäàãëàðûéëà îíóí öçöíÿ òîõóíìàëû îëóðäó. 258
Ýþçëÿíèëìÿäÿí ãàäûíûí äèðÿíèøè äàéàíäû: òàáñûç äöøÿí âÿ éåíè ëÿí ãàäûí êèøèéÿ þçöíö ñîéóíäóðìà øàíñû âåðäè. Ãàðàâàøëàðà ìÿõ ñóñ úÿëä âÿ áèøêèí ùÿðÿêÿòëÿðëÿ êèøè ãàäûíûí ÿéèí-áàøûíû áèð-áèðèíèí àðäûíúà ÷ûõàðòìàüà áàøëàäû. Þç êîðñàæûíû êèøèíèí ÿëèíäÿí àëàí ãàäûí îíóíëà öçöíö ãàïàäû: ãàäûíûí ÷ûëïàã âöúóäó èíäè îíóí àéàãëàðû àëòûíà äöøÿí ïàëòàðëàðûí ÿùàòÿñèíäÿ ãàð êèìè àü ýþðöíöðäö. Ãàäûíûí òÿêúÿ ÷ÿêìÿëÿðèíè ÷ûõàðìàéàí êèøè îíó ãîëëàðû öñòöíÿ àëûá, ÷àðïàéûéà òÿðÿô àïàðäû. Áó àðà ãàäûí ýöúëÿ åøèäèëÿí ñÿñëÿ îíóí ãóëàüûíà ïû÷ûëäàäû: – Ñèçÿ àíä è÷èðÿì... àíä è÷èðÿì êè... ìÿíèì ùå÷ âàõò îéíàøûì îëìàéûá. Úàâàí ãûçëàð, àäÿòÿí, þçëÿðè áàðÿäÿ áåëÿ àíä-àìàí åëÿéèðëÿð: «Âàëëàù âÿ áèëëàù, ìÿí áàêèðÿéÿì». Æîðæ èñÿ äöøöíöðäö: «Áàõ åëÿ áóíóí èíäè ìÿíèì÷öí ùå÷ áèð ôÿðãè éîõäóð».
Ïàéûç ýÿëìèøäè. Áöòöí éàéû Ïàðèñäÿ êå÷èðÿí Äö Ðóàëàð ãûñàìöä äÿòëè ïàðëàìåíò òÿòèëè çàìàíû äà éåíè ùþêóìÿòÿ äÿñòÿê ìÿãñÿäèëÿ «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí ñÿùèôÿëÿðèíäÿ èíàìëû òÿáëèüàò êàìïàíèéàñû àïàð ìûøäûëàð. Ìÿðàêåøäÿêè âÿçèééÿò èñÿ ýåòäèêúÿ ãîðõóíúëàøûðäû âÿ áóíóíëà áàüëû ùÿëÿ îêòéàáðûí ÿââÿëëÿðè îëìàñûíà ðÿüìÿí, ùÿð èêè ïàëàòà þç èúëàñëàðûíà áàøëàìàã íèééÿòèíäÿéäè. ßñëèíÿ ãàëàíäà Òàíæåðÿ åêñïåäèñèéà ýþíäÿðèëìÿñèíèí ìöìêöí ëöéöíÿ ùå÷ êÿñ èíàíìûðäû. Áóíà ðÿüìÿí, ïàðëàìåíòèí áóðàõûëäûüû ýöí ñàü÷û äåïóòàò, ãðàô äå Ëàìáåð-Ñàðàçåí þçöíöí þë÷öëö-áè÷èëè âÿ ùÿòòà ñàü ôðàêñèéàíûí äà àëãûøëàðûíû ãàçàíàí íèòãèíäÿ ìÿðú ýÿëìèøäè êè, áó éåíè êàáèíåò áèðÿ-áèð êþùíÿ ùþêóìÿòèí ýåäèøëÿðèíè òÿêðàðëà éàúàã âÿ áóíóíëà áàüëû þç áûüûíû êàáèíåò áàø÷ûñûíûí áàêåíáàðäëà ðûíà ãàðøû ýèðîâ ãîéóð. Âàõòèëÿ áóíà áÿíçÿð ýåäèøè Ùèíäèñòàíûí àäû òàðèõÿ äöøÿí áèð êðàë éàðäûì÷ûñû åòìèøäè. Öñòÿëèê, áó ùþêóìÿò Òóíèñ åêñïåäèñèéàñûíà ÿëàâÿ îëàðàã, Òàíæåðÿ äÿ áèð åêñïåäèñèéà îðäóñó ýþíäÿðÿúÿê, ÷öíêè ñûðô ñèììåòðèéà àëûíñûí äåéÿ, àäÿòÿí, áóõàðûíûí öñòöíÿ áèç áèð éîõ, áèð úöò ýöëäàí ãîéóðóã. 259
Þç ôèêèðëÿðèíè äàâàì åòäèðÿðÿê, î äåìèøäè: «ßñëèíäÿ, úÿíàáëàð, Àôðèêà – Ôðàíñà ö÷öí áèð áóõàðûäûð, îíó áèç ÿí éàõøû îäóíëàðûìûç ñàéÿñèíäÿ èñèäèðèê, ýöúëö ñîâóðìà ãàáèëèé éÿòèíÿ ìàëèê áó áóõàðû áàíê âÿñàèòëÿðèìèçè ýþçöíÿ òÿïèð. Ñèç áÿäèè çþâãöíöçöí ÿñèðè îëàðàã, áó áóõàðûíûí ñîë ãèñìèíÿ «Òóíèñ» àäëû âåúñèç, àììà ñèçÿ áàùà áàøà ýÿëÿí áèð øåé ãîéìóñóíóç. Èíäè ýþðÿ úÿêñèíèç êè, úÿíàá Ìàðî, åéíèëÿ ÿââÿëêè ùþêóìÿò áàø÷ûñû êèìè äàâ ðàíàðàã, áóõàðûíûí ñàü ãèñìèíÿ «Ìÿðàêåø» îéóíúàüûíû ãîéàúàã». Ìÿòíè äèëëÿðäÿí äöøìÿéÿí áó ÷ûõûø Äö Ðóàíûí ßëúÿçàèðÿ äàèð îíëàðúà ìÿãàëÿñèíÿ ìþâçó âåðìèøäè. Âàõòèëÿ ðåäàêñèéàéà èøÿ ýèðÿí äÿ î, áó áàðÿäÿ éàçìàüà áàøëàñà äà, ñîíðàäàí áóíäàí èìòèíà åëÿìèøäè. Ùÿðáè åêñïåäèñèéà èäåéàñûíû î, ãûçüûíëûãëà äÿñòÿêëÿñÿ äÿ, ãÿëáèíèí äÿðèíëèéèíäÿ áóíóí áàø òóòìàéàúàüûíà èíàíûðäû. Âÿòÿí ïÿðâÿðëèê äóéüóëàðûíà õèòàá åäÿðÿê, î, Èñïàíèéàíûí ÿëåéùèíÿ éàçûëàð éàçûð âÿ áó çàìàí ùÿð ùàíñû äþâëÿòèí ìàðàãëàðû áèçèìêèëÿðëÿ öñòöñòÿ äöøìÿéÿíäÿ èøëÿòäèéèìèç èñòåùçà äîëó äåéèìëÿðäÿí ýåí-áîë éàðàðëàíûðäû. «Ôðàíñûç ùÿéàòû» àðòûã ùþêóìÿò äàèðÿëÿðèéëÿ à÷ûãäàí-à÷ûüà ÿëàãÿëÿð ãóðìóøäó âÿ áó äóðóì îíóí èúòèìàè íöôóçóíó àðòûðûðäû. Äèýÿð íöôóçëó ãÿçåòëÿð ãàëà-ãàëà, ñèéàñè õÿáÿðëÿð äàùà þíúÿ îíóí ñÿùèôÿëÿðèíäÿ éåð àëûðäû. Õÿáÿðëÿðäÿêè åéùàìëàð èñÿ ãÿçåòèí äîñòó ñàéûëàí íàçèðëÿðèí íèééÿòëÿðèíÿ èøûã òóòóðäó. Áóíà ýþðÿ äÿ ãÿçåò ùÿì ïàéòàõò, ùÿì äÿ ÿéàëÿò ãÿçåòëÿðè ö÷öí ìÿëóìàò ìÿíáÿéè ðîëóíó îéíàéûðäû. Îíäàí ñèòàòëàð ýÿòèðèð, çÿùìèíäÿí ÷ÿêèíèð âÿ îíóíëà ùåñàáëàøûðäûëàð. ßââÿëëÿð ìþòÿáÿð ñàéûëìàéàí, áèð îâóú ñèéàñè ôûðûëäàã÷ûíûí ìÿòáó îðãàíû îëàí ãÿçåò àðòûã ùþêóìÿòèí àøêàð òðèáóíàñûíà ÷åâðèëìèøäè. Ëàðîø-Ìàòéå áó ãÿçåòèí ðóùó, úàíû, Äö Ðóà èñÿ äàíûøàí äèëèéäè. Ùÿì ñÿññèç-ñÿìèðñèç äåïóòàò, ùÿì äÿ èøáàç íàøèð îëàí ãîúà Âàëòåð ëàçûì ýÿëÿíäÿ äàëäàéà ÷ÿêèëèð, ýÿðÿê äóéóëàíäà èñÿ ìÿñÿëÿí, Ìÿðàêåøäÿ ìèñ ìÿäÿíëÿðèéëÿ áàüëû ÿùÿìèééÿòëè áèð èø ö÷öí ýþðöíìÿìèø ãàëìàãàë éàðàäûðäû. Ìàäëåíàíûí ñàëîíó íöôóçëó áèð ñàëîíà ÷åâðèëìèøäè âÿ ùÿð ùÿôòÿ áóðàäà áÿçè êàáèíåò öçâëÿðè òîïëàøûðäûëàð. Øÿõñÿí ùþêóìÿò áàø÷ûñû èêè äÿôÿ áó åâäÿêè äÿâÿòëÿðÿ ãàòûëìûøäû. Èíäèéÿäÿê îíóí åâèíèí êàí äàðûíäàí è÷ÿðèéÿ ãÿäÿì áàñìàüà úöðÿò åòìÿéÿí äåïóòàò õàíûìëàðû èñÿ èíäè Ìàäëåíàíûí äîñòó îëìàëàðûéëà þéöíöð, þçÿë äÿâÿò ýþçëÿìÿ äÿí âÿ âàõòàøûðû îíà áàø ÷ÿêèðäèëÿð. 260
Õàðèúè èøëÿð íàçèðè áó åâäÿ þçöíö ÿñë àüà êèìè àïàðûðäû. Èñòÿäèéè âàõò ýÿëèá-ýåäèð, òåëåãðàìëàð ýÿòèðèð, ìöõòÿëèô ìÿçìóíëó áèëýèëÿðè ýàù Æîðæà, ýàù äà îíóí õàíûìûíà åëÿ äèêòÿ åäèðäè êè, ñàíêè, îíëàð áó àäàìûí êàòèáëÿðè èäèëÿð. Íàçèð åâè òÿðê åäÿí êèìè Ìàäëåíà èëÿ òÿêáÿòÿê ãàëàí Äö Ðóà áó ÿñë áàìáûëûíûí öíâàíûíà ùÿäéàí éàüäûðûðäû: ñÿñèíäÿ òÿùäèä ÷àëàðëàðû ñåçèëèð, ùÿð èðàäû çÿùÿð äàäûðäû. Ìàäëåíà èñÿ, ñàäÿúÿ, ÷èéèíëÿðèíè äàðòìàãëà êèôàéÿòëÿíèð âÿ äåéèðäè: – Ñÿí äÿ îíóí ñÿâèééÿñèíÿ ãàëõìàüà ÷àëûø. Ñÿí äÿ íàçèð îëóá, áóðíó ýþéäÿ äîëàø. Î âàõòà ãÿäÿð èñÿ ñóñ, îòóð éåðèíäÿ. Áûüûíûí óúëàðûíû áóðàí Æîðæ ÷ÿïÿêè-÷ÿïÿêè îíó ñöçöð, õàíûìûéëà ðàçûëàøìûðäû: – Ìÿíèì íÿéÿ ãàäèð îëäóüóìó ùÿëÿ áèëìÿê îëìàç. Àììà âàõòû ýÿëÿíäÿ ùàìû áóíó àíëàéàúàã. Áèð ôèëîñîô úèääèééÿòèéëÿ ãàäûí éåêóíëàøäûðûðäû: – Éàøàéûá ýþðÿðèê. Ïàðëàìåíòèí èøÿ áàøëàäûüû ýöí Æîðæ ÿéèí-áàøûíû ýåéèíèá ËàðîøÌàòéåíèí éàíûíà ýåòìÿéÿ ùàçûðëàøûðäû êè, îíäàí ñàáàùêû íþìðÿíèí áàø ìÿãàëÿñè ö÷öí áèëýèëÿð àëñûí. Ìÿãàëÿäÿ ùþêóìÿòèí ýåð÷ÿê íèé éÿòëÿðè áàðÿäÿ éàðûñÿìèìè ôèêèðëÿð éåð òàïìàëûéäû. Éàòàãäàí ãàëõìà éàí Ìàäëåíà ÿðèíÿ þéöäëÿð âåðìÿéèíäÿ èäè: – ßí ÿñàñû, þéðÿí ýþðÿê, ÿââÿëäÿí íÿçÿðäÿ òóòóëäóüó êèìè, ýåíåðàë Áåëîíêëó Îðàíà* ýþíäÿðÿúÿêëÿðìè? Áóíóí ÷îõ áþéöê ÿùÿìèééÿòè âàð. Æîðæ äèøëÿðèíè ãûúàäû: – Áàø-ãóëàüûìû àïàðìà. Íÿéè íåúÿ åäÿúÿéèìè ñÿíñèç äÿ éàõøû áèëèðÿì. Ãàäûí òþâðöíö ïîçìàäàí øèêàéÿòëÿíäè: – Àììà ÿçèçèì, ÷îõ âàõò íàçèðÿ ÷àòäûðûëàúàã õàùèøëÿðèìèí, ÿí àçû, éàðûñûíû óíóäóðñàí. Æîðæ äîíãóëäàíäû: – Ñÿíèí áó íàçèðèí ëàï çÿùëÿìè òþêöá! Áèëìÿê èñòÿéèðñÿíñÿ, î, ÿñë çûððàìàäûð. Ãàäûí ñîéóããàíëû ùàëäà: – Î, ìÿíèìêè îëäóüó ãÿäÿð äÿ ñÿíèíêè ñàéûëà áèëÿð, – äåéÿ âóðüóëàäû. – Ùÿì äÿ êè î, ìÿíäÿí ÷îõ ñÿíÿ ýÿðÿêëè áèðèñèäèð. Áàøûíû àçúà àðâàäûíà òÿðÿô äþíäÿðìÿêëÿ êèøè êèíàéÿ èëÿ: – Àììà î ùå÷ ìÿíèì î öç-áó öçöìÿ êå÷ìèð, – äåäè. 261
Ãàäûí áèëÿðÿêäÿí òîõòàã áèð òÿðçäÿ: – Î, ìÿíÿ ãàðøû äà åëÿ äàâðàíûð. Àììà îíóí ñàéÿñèíäÿ áèç þç äóðóìóìóçó éàõøûëàøäûðûðûã, – äåäè. Áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ ñóñàí Æîðæ òÿêðàð ñþçÿ áàøëàäû: – Ìÿíÿ ãàëñà, áöòöí áó ïÿðÿñòèøêàðëàðûí àðàñûíäà ÿí éöêñÿê äÿéÿðè, ùÿð ùàëäà, î ýèúáÿñÿð Âîäðåêÿ âåðÿðäèì. Éåðè ýÿëìèøêÿí, îíà áèð øåé îëìàéûá? Áèð ùÿôòÿäèð ùå÷ ðàñòëàøìûðûã. Òÿìêèíèíè ãîðóéàí Ìàäëåíà äèëëÿíäè: – Î õÿñòÿäèð. Ìÿêòóáóíäà ìÿíÿ áèëäèðìèøäè êè, ïîäàãðà1 öçöí äÿí éàòàã õÿñòÿñèíÿ ÷åâðèëèá. Îíà áàø ÷ÿêìÿéèí ôÿíà îëìàçäû. Àõû îíóí ñÿíÿ îëàí ðÿüáÿòèíÿ áÿëÿäñÿí. Ùÿì äÿ îíà õîø îëàð áó. Æîðæ ðàçûëàøäû: – Ùÿ, ÿëáÿòòÿ. Ýöíö áó ýöí îíó éîëóõàðàì. Ýåéèíìÿéèíè áèòèðäè, øëéàïàñûíû áàøûíà ãîéàíäàí ñîíðà íÿéè èñÿ óíóäóá-óíóòìàäûüûíû áèð äàùà éîõëàäû. Ùÿð øåé ãàéäàäà îëäóüóí äàí ÷àðïàéûéà éàíàøûá õàíûìûíûí àëíûíäàí þïìÿêëÿ: – Ùÿëÿëèê, ÿçèçèì. Ñààò éåääèäÿí åðêÿí ìÿíè ýþçëÿìÿ, – äåéèá îòàãäàí ÷ûõäû. Ëàðîø-Ìàòéå îíóí éîëóíó ýþçëÿéèðäè. Íàçèðëÿð Êàáèíåòè ýöíäöç ñààò îí èêèäÿ, éÿíè ïàðëàìåíò þç èøèíÿ áàøëàìàçäàí þíúÿ éûüûøàúàüû ö÷öí î äà ñÿùÿð ãÿëéàíàëòûñûíû ñààò îíà ÷ÿêìèøäè. Õàíûì Ëàðîø-Ìàòéå èñÿ ãÿëéàíàëòûñûíû áèð áàøãà ñààòà êå÷èðìÿéÿ ðàçû îëìàìûøäû. Îíà ýþðÿ äÿ íàçèðèí éàíûíäà øÿõñè êþìÿê÷èñèíäÿí áàøãà áèð êèìñÿ éîõ èäè. Ö÷ö äÿ ìàñà àðõàñûíäà éåðèíè ðàùàòëàéàí äàí ñîíðà Äö Ðóà þç ìÿãàëÿñèíäÿí ñþç ñàëäû. Âèçèò êàðòëàðûíäà åòäèéè úûçìà-ãàðàëàðà ýþç éåòèðèá, î, éàçûíûí ÿñàñ ìÿãàìëàðûíû à÷ûã ëàäû. ßí ñîíäà ñîðóøäó: – Úÿíàá íàçèð, áóðàäà íÿéè äÿéèøìÿéèìè óéüóí ýþðöðñöíöç? – Ùå÷ íÿéè, ßçèç äîñòóì! Îíñóç äà, ñèç Ìÿðàêåø ìÿñÿëÿñè áàðÿ äÿ éåòÿðèíúÿ äÿãèã ôèêèðëÿð ñþéëÿéèðñèíèç. Éàõøûñû áóäóð, ñèç, åêñïå äèñèéà áàø òóòàðñà, îíóí íåúÿ òÿøêèë îëóíìàñûíà äàèð ìþâãåéèíèçè îðòàéà ãîéóí. Åéíè çàìàíäà îíóí ìöìêöíñöçëöéöíö âÿ þçöíö çöí áóíà ùàìûäàí àç èíàíäûüûíûçû à÷ûãëàéûí. Åëÿ òÿÿññöðàò éàðàäûí êè, îõóúóëàð áèçèì áó àâàíòöðàéà ÿë àòìàéàúàüûìûçû ôÿùì ýöúöéëÿ ñåçñèíëÿð. 1 Ïîäàãðà – áÿäÿíäÿ ìàääÿëÿð ìöáàäèëÿñèíèí ïîçóëìàñû íÿòèúÿñèíäÿ îéíàã ëàðäà âÿ òîõóìàëàðäà ñèäèê òóðøóñóíóí òîïëàíìàñû
262
– ßëà! Ñèçè àíëàäûì âÿ áàøãàëàðûíûí äà ìÿíè áåëÿúÿ àíëàìà ñûíà ÷àëûøàúàüàì. Áèð äÿ êè õàíûìûì Îðàíà ýåíåðàë Áåëîíêëóí ýþíäÿðèëìÿ õÿáÿðèíè äÿãèãëÿøäèðìÿéèìè ðèúà åëÿäè. Áàéàãäàí áÿðè àíëàòäûãëàðûíûçäàí ìÿí áóíà «éîõ» úàâàáû âåðÿúÿéèíèçè àíëàäûì. Íàçèð áóíó «éîõ» äåìÿêëÿ òÿñäèãëÿäè. Ñîíðà ñþùáÿò ãàðøûäàêû ïàðëàìåíò ñåññèéàñûíäàí äöøäö. ËàðîøÌàòéå áèð íå÷ÿ ñààò ñîíðà þç ìÿñëÿêäàøëàðû ãàðøûñûíäà åäÿúÿéè íèòãèí äèíëÿéèúèëÿðèíÿ òÿñèðèíè éîõëàìàã ö÷öí íàããàëëûã åäèðäè. Äàíû øàðêÿí ñàü ÿëèíè ùàâàäà éåëëÿäèð, ýàù ÿëèíäÿêè ÷ÿíýÿëëÿ, ýàù áû÷àãëà, ýàù ÷þðÿê äèëèìèéëÿ ùàâàíû éàðûð, ùÿíäÿâÿðèíäÿêèëÿðÿ ìÿùÿë ãîéìà äàí, ñàíêè, ýþçÿýþðöíìÿç ìÿúëèñ öçâëÿðèíÿ ñÿñëÿíèðäè. Áèð áÿðáÿð ýþðêÿìèíÿ ìàëèê áó àäàìûí áÿëàüÿòëè äàíûøûüû, ñîí äÿðÿúÿ øèðèí ñþùáÿòè ìÿëùÿìè õàòûðëàäûðäû. Äîäàüûíûí öñòöíäÿ ýþçÿ äÿéÿí õûðäà áûüûíûí áóðóëó óúëàðû, åëÿ áèë, ÿãðÿáèí áèð úöò èéíÿñèéäè. Áðèëéàíòèí1 êðåìè èëÿ éàüëàíàí âÿ áèð ÿéàëÿò ìîäàáàçûíûíêû êèìè òÿí îðòàäàí àéðûëàí ñà÷ëàðû ýèúýàùëàðûíäà ñûðìàëàíìûøäû âÿ ÿéíèíäÿêè æèëåò ïèéëÿí ìÿéÿ áàøëàéàí äóìáóë ãàðíûíà ýöúëÿ äàâàì ýÿòèðèðäè. Áó úöð ñþç âóëêàíëàðûíà, ùÿð ùàëäà, àëûøäûüûíäàí îíóí øÿõñè êþìÿê÷èñè õûìûð-õûìûð éåéèá-è÷èðäè. Ëàðîøóí ùå÷ ëàéèã îëìàäûüû áó ìþâãåéè ãûñãàíàí Äö Ðóà èñÿ öðÿéèíäÿ äöøöíöðäö: «Âàé ñÿíè, êöò áåéèí! Ýþðöíöð, áó ñèéàñÿò÷èëÿðèí åëÿ ùàìûñû áóíóí òàéûäûð!» Ãàðøûñûíäà îòóðàí âÿ äóðìàäàí ùþêêöëäÿéÿí áó çàüàðëà þçö íö ìöãàéèñÿ åäèðäè: «Åù, äîüìà Ðóàíûìäàí äåïóòàòëûüà íàìè çÿäëèéèìè èðÿëè ñöðÿ áèëìÿéèìäÿí þòðö ÿýÿð úÿìè éöçúÿ ìèí ôðàíêûì îëñàéäû âÿ ñåâèìëè, ùèéëÿýÿð, àüûðñÿíýè, äàèì þç àëÿìèíÿ ãàïûëàí âÿ ÿçâàé íîðìàíäèéàëûëàðûí ðÿüáÿòèíè ãàçàíñàéäûì, îíäà áöòöí áó úöð éåëáåéèíëÿðÿ àíëàäàðäûì êè, ÿñë ñèéàñè õàäèì íåúÿ îëìàëûäûð!» Ñöôðÿéÿ ãÿùâÿ ýÿòèðèëÿíÿ ãÿäÿð Ëàðîø-Ìàòéå ÷ÿíÿ äþéäö. Éàëíûç îíäà âàõòûíûí äàðàëäûüûíû àíëàéûá, êàðåò ÷àüûðìàã ö÷öí çÿíý åëÿäè âÿ æóðíàëèñòÿ ÿëèíè óçàòäû: – ßçèç äîñòóì, éÿãèí, ìÿíè òàì àíëàäûíûç? – ×îõ ýþçÿë àíëàäûì, úÿíàá íàçèð. Ùå÷ íàðàùàò îëìàéûí. Ñààò äþðäÿ ãÿäÿð Æîðæóí åëÿ áèð èøè éîõ èäè. Îíà ýþðÿ äÿ éàçû ñûíû àðõàéûí éàçìàãäàí þòðö ðåäàêñèéàéà öç òóòäó. Ñààò äþðääÿ Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñèíäÿ õàíûì äå Ìàðåë èëÿ ýþðöøÿúÿêäè. Âÿäÿ ëÿøäèêëÿðè êèìè, ãàäûí îðàéà ùÿôòÿäÿ èêè êÿðÿ, áàçàð åðòÿëÿðè âÿ úöìÿ 1
Áðèëéàíòèí – ñà÷à ñöðòöëÿí ÿòèðëè ïîìàäà 263
ýöíëÿðè áàø ÷ÿêèðäè. Àììà ðåäàêñèéàíûí êàíäàðûíäàí àéàüûíû è÷ÿðè ãîéäóüó àíäà îíà áèð òåëåãðàì âåðäèëÿð. Õàíûì Âàëòåðäÿí ýÿëÿí òåëåãðàì àøàüûäàêû ìÿçìóíäàéäû: «Âàúèá, ñîí äÿðÿúÿ âàúèá áèð ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû áó ýöí ìöòëÿã ñÿíèíëÿ ýþðöøìÿëèéÿì. Ñààò èêèäÿ ìÿíè Êîíñòàíòè íîïîë êö÷ÿñèíäÿ ýþçëÿ. Ñÿíÿ ùå÷ àüëûíà äà ýÿòèðÿ áèëìÿ éÿúÿéèí áèð õåéðèì äÿéÿ áèëÿð. Þëÿíÿ ãÿäÿð ñÿíÿ ñàäèã Âèðúèíèéà».
Æîðæ äîíãóëäàíäû: «Ëÿíÿò øåéòàíà! ßúÿá çÿëèéìèø áó!» Áó àíäà ÿùâàëû íåúÿ ãàðûøäûñà, áåëÿ ÿñÿáè âÿçèééÿòäÿ ùå÷ úöð ÷àëûøà áèëìÿ éÿúÿéèíè àíëàäûüû ö÷öí ðåäàêñèéàíû òÿúèëè òÿðê åëÿäè. Ñîí àé éàðûì ÿðçèíäÿ áó ìÿøóãÿñèéëÿ ÿëàãÿëÿðèíè êÿñìÿéÿ áèð íå÷ÿ úÿùä åòñÿ äÿ, ãàäûíûí þçöíÿ îëàí òÿøíÿëèéèíè ùå÷ úöð ñÿðèíëÿäÿ áèëìÿìèøäè. ßðèíÿ õÿéàíÿòèíè þçöíÿ ùå÷ âÿúùëÿ áàüûøëàìàéàí ãàäûí ñîí ýþðöøëÿðèíèí ö÷öíäÿ äÿ þç àøíàñûíà äàíëàãëàð âÿ ãàðüûøëàð éàüäûð ìûøäû. Áó úöð ñÿùíÿëÿðäÿí Æîðæóí þäö àüçûíà ýÿëèðäè âÿ àðòûã éàø ëàíìàüà áàøëàñà äà, áó ìåëîäðàìäà áàø ðîë îéíàéàí ãàäûíäàí î, ùÿð áÿùàíÿéëÿ óçàã ãà÷ûð, áó éîëëà åøã ìàúÿðàëàðûíûí íþãòÿëÿíÿ úÿéèíè óìóðäó. Àììà ÷àðÿñèçëèê è÷èíäÿ ÷ûðïûíàí ãàäûí îíóí éàõà ñûíû áóðàõìûð, áîéíóíäàí äàø àñûá þçöíö ñóéà àòàíëàð êèìè áó åøã ýèðäàáûíäàí ÷ûõìàã èñòÿìèðäè. Ùÿð äÿôÿ Æîðæóí îíà áèð àç ðÿùìè ýÿë äèéèíäÿí, áèð àç íÿçàêÿò õàòèðèíÿ, áèð àç äà ìöäèðè îëàí ÿðèíÿ ùþðìÿ òèíäÿí þçöíö áó õàíûìûí ÿëëÿðèíÿ òÿñëèì åäèðäè. Áóíäàí éàðàðëàíàí ãàäûí àøíàñûíû þç ãûçüûí âÿ óñàíäûðûúû åùòèðàñûíûí çèíäàíûíäà ÿñèð åäèð, øèò íÿâàçèøëÿðèéëÿ îíóí çÿíäåéè-çÿùëÿñèíè àïàðûðäû. Áó ìÿøóãÿñè îíó ùÿð ýöí ýþðìÿê èñòÿéèðäè, äàèì òåëåãðàìëàð éîëëàìàãëà êö÷ÿ òèíèíäÿ, ìàüàçàäà âÿ øÿùÿð áàüëàðûíäà îíó áèð-èêè äÿãèãÿëèê ýþðöøëÿðÿ ÷àüûðûðäû. Ùÿð äÿôÿ ãàäûí åéíè ñþçëÿðäÿí éàðàðëàíìàãëà, îíà ùåéðàíëûüûíû, îíó áöòëÿøäèðäèéèíè åòèðàô åäèð, ùÿð äÿôÿ àéðûëàíäà èñÿ îíóíëà ýþðöø äöéö ö÷öí þçöíöí ùÿäñèç áÿõòÿâÿð îëäóüóíó äèëÿ ýÿòèðèðäè. Áó õàíûì Æîðæóí òÿñÿââöð åëÿäèéèíäÿí õåéëè ôÿðãëÿíèðäè: þçöíö áèðèñèíÿ àøèã îëìóø ãûçúûüàç êèìè àïàðûð, éàøûíà éàðàøìàéàí óøàã äàâðàíûøëàðûéëà, ýóéà, àøíàñûíûí êþíëöíö îõøàìàüà úàí àòûðäû. Èíäè 264
éÿäÿê íÿúèáëèê òèìñàëû îëàí áó áàêèðÿ ãÿëáëè ãàäûí ùÿð úöð åùòèðàñ äàí, þç èíòèì äóéüóëàðûíûí èôàäÿñèíäÿí óçàã äóðìóøäó. Àüëû áàøûí äà âÿ ÿõëàãúà òÿìèç îëàí áó ãûðõéàøëû õàíûìûí þìðöíäÿ ÷îõ äà ãûçìàð îëìàéàí éàé ìþâñöìöíöí àðäûíúà ýöíÿøÿ ùÿñðÿò ãàëàí ïàéûç ÿâÿçèíÿ, þëýöí áèð éàç ùàâàñû ïåéäà îëìóøäó. Ñàíêè, ãûçëûã äþâðö ñåâýèñè þçöíö ýåú áöðóçÿ âåðäèéèíäÿí îíóí è÷èíäÿ ÷è÷ÿêëÿéÿí çàâàëëû ýöëëÿðè âÿ à÷ûëìàìûø òóìóðúóãëàðû ãÿôèë àéàç âóðìóøäó. Îíóí äàâðàíûøëàðûíäà îðòàéà ÷ûõàí éåðñèç, ãÿðèáÿ âÿ ÷ûëüûí ùÿðÿêÿòëÿðè, îí àëòû éàøëû ãûçëàðà ìÿõñóñ ñåâèíú ÷ûüûðòûëàðû, àøèãèíè áîüàçà éûüàí íÿâàçèøëÿðè âÿ íàçëàðû âàõòûíäàí ýåú ñÿðýèëÿíäèéèíäÿí éàøûíà-áàøûíà éàðàøìûðäû. Áÿçÿí ýöí ÿðçèíäÿ îéíàøûíà ìÿíàñûç, ÷ûëüûí ìÿçìóíëó, áàøäàíñîâìà õÿòëÿ éàçûëìûø îíà ãÿäÿð ìÿêòóá éîëëàéàðäû. Ýóéà, éöêñÿê ùèññëÿðè, àììà õåéëè áÿñèò òÿðçäÿ èôàäÿ åäÿí áó íàìÿëÿð äàùà ÷îõ øÿðãëèëÿðèí þçöíöèôàäÿ òÿðçèíäÿ, éÿíè áàøäàí-àéàüà ùåé âàí âÿ áèòêè áÿíçÿòìÿëÿðèéëÿ äîëó îëàðäû. Áàø-áàøà ãàëäûãäà ãàäûí úóìóá îíó þïÿð, èðè ìÿìÿëÿðèíè îéíàò ìàãëà àòûëûá-äöøÿð, ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ ùÿää ãîéà áèëìÿéÿí éåíèéåòìÿ êèìè ñîíúóãëàéàð, ìÿçÿéëÿ äîäàãëàðûíû øèøèðÿðäè. Ãàäûíûí äèëèíäÿí äöøìÿéÿí «ìÿñòàí», «áàëàúà ñè÷àí», «ïèøèê», «ÿòúÿáàëà», «ìèñèëñè çèì», «úàíûì-ýþçöì» êèìè íÿâàçèøëè ìöðàúèÿòëÿð, éàòàüà óçàíìàç äàí þíúÿ ñÿðýèëÿäèéè âÿ áàêèðÿ ãûçëàðà ìÿõñóñ óòàíúàãëûã, öðêÿêëèê îíóí þçöíÿ éåòÿðèíúÿ öëâè ýÿëäèéè ùàëäà, áó àáûðëû õàíûìûí þç õèñ ëÿòèíÿ òàì çèää áèð ðîëà ýèðìÿñè ìÿøóãóíó ÿìÿëëè-áàøëû áåçäèðèðäè. Áÿçÿí ãàäûí «Áó êèìèí äîäàüûäûð áåëÿ?» äåéÿ ñîðóøóðäó âÿ ÿýÿð àøíàñû èëê äÿôÿäÿí «ìÿíèìêè» äåìèðäèñÿ, ìÿøóãÿñè þç äöøöê ñóàëëàðûéëà îíó î ãÿäÿð úàíà éûüûðäû êè, úèí àòûíà ìèíÿí êèøèíèí ðÿíýè êàüûçäàí ñå÷èëìèðäè. Æîðæ ùÿðäÿí ùåéðÿòëÿíèðäè: àõû íåúÿ îëóð êè, áó ãàäûí ñåâýèíèí àäàìäàí èíúÿ íÿçàêÿò, ùÿññàñëûã, ýþðöá-ýþòöðìöøëöê, åùòèéàò òÿëÿá åòäèéèíè àíëàìûð? Àõû áó àèëÿ ñàùèáè îëàí éåòêèí âÿ êöáàð õàíûì àøíàñûéëà ìÿùðÿì òÿìàñëàðûíäà äà þçöíö òÿìêèíëè âÿ úèääè àïàð ìàëûéäû, þç ùåéñèééÿòèíÿ òîç ãîíäóðìàìàëûéäû, ùÿòòà ýþç éàøëàðû àõûòìàüà ìåéèë åäèðäèñÿ, áó éàøëàð Úöëéåòòàíûí äåéèë, Äèäîíàíûí* ìÿñóìëóüóíó õàòûðëàòìàëûéäû àäàìà. Ãàäûí äóðìàäàí òÿêðàðëàéàðäû: – Ñÿíäÿí þòðö ñèíîv ýåäèðÿì, ãî÷óì! Ñÿí äÿ ìÿíè åëÿ ñåâèð ñÿíìè, áàëàñû? 265
Ùÿð äÿôÿ áó «ãî÷óì» âÿ «áàëàñû» õèòàáëàðûíû åøèäèá úûðíàéàí êèøèíèí äÿ ãÿëáèíäÿí îíà «àüáèð÷ÿéèì» äåìÿê êå÷èðäè. Ãàäûí äåéèðäè: – Þçöìö ñÿíèí èõòèéàðûíà âåðìÿéèìèí àüûëñûçëûã îëäóüóíó áèëè ðÿì. Àììà áóíäàí ùå÷ ïåøìàí äåéèëÿì, ÷öíêè ñåâìÿê – ìèñèëñèç âÿ õîø äóéüóäóð! Áöòöí áó ñþùáÿòëÿð Æîðæó òþâðäÿí ÷ûõàðûðäû. Ãàäûíûí «ñåâìÿê – ìèñèëñèç âÿ õîø äóéüóäóð» ñþçëÿðèíè åéíèëÿ ñÿùíÿäÿêè èíæåíö1 êèìè äèëÿ ýÿòèðèðäè. Þçöíöí éþíäÿìñèç íÿâàçèøëÿðèéëÿ ãàäûí îíó ëàï ÿëäÿí ñàëûðäû. Áó éàðàøûãëû úàâàíûí þïöøëÿðè ãàäûíûí ãàíûíû úîøäóðóð, ùèññëÿðèíè ãàíàäëàíäûðûðäû. Åùòèðàñëàðûíû úèëîâëàéà áèëìÿéÿí, îíëàðû áàøëû-áàøû íà áóðàõàí ãàäûí îéíàøûíû åëÿ úèääè ñèð-ñèôÿòëÿ, àììà ÷ûëüûíëûãëà ãóúóðäó êè, áóíóíëà Äö Ðóàíû ÿìÿëëè-áàøëû ÿéëÿíäèðèðäè âÿ îíóí íÿçÿðèíäÿ áó õàíûì àùûë éàøäà éàçûb-îõóìàq þéðÿíÿíëÿðëÿ åéíè ëÿøèðäè. Àøíàñûíû àüóøóíäà áîüàúàã ãÿäÿð ãóúàãëàéàí ãàäûí þçöíöí àòÿøèí, äàëüûí âÿ ãîðõóíú áàõûøëàðûíû îíäàí àéûðìàäûüû àíëàðäà ùÿéàòûíäà ñîí åøãè éàøàéàí, ñîëìàüà áàøëàñà äà, ùÿëÿëèê, ìèñèëñèç ñàéûëàí ãàäûíëàðûí áèð þðíÿéèíÿ ÷åâðèëèðäè. Þç òèòðÿê äîäàãëàðûéëà àøè ãèíè àðàìñûç þïìÿêäÿí, îíóí âöúóäóíó þçöíöí øèøìàí, ñûúàã âÿ éîðüóí îëñà äà, ùÿëÿëèê, äîéóìñóç òÿíèíÿ ñûõìàãäàí ùÿçç àëìàã éåðèíÿ, áó ãàäûí áàëàúà ãûçúûüàç êèìè îíóí ùÿíäÿâÿðèíäÿ äîëàíûð âÿ ùÿð ùàëäà, áóíóí îíà õöñóñè ëÿòàôÿò âåðäèéèíè çÿíí åäÿðÿê, äóð ìàäàí òÿêðàðëàéûðäû: – Ñÿíè åëÿ ñåâèðÿì êè, ãóçóì! Ùàéäû, þç ãóøúóüàçûíû çÿðèôëèêëÿ îõøàñàíà! Áåëÿ àíëàðäà Æîðæ àüçûíà ýÿëÿí ñþéöøëÿðè ïöñêöðìÿê, øëéàïàñûíû ýþòöðöá, ãàïûíû ÷ûðïìàãëà îðàäàí ýåòìÿéè íåúÿ äÿ àðçóëàéûðäû. Èëê äþíÿìäÿ îíëàð Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñèíäÿêè ìÿíçèëäÿ òåçòåç ýþðöøÿðäèëÿð, àììà õàíûì äå Ìàðåëèí îíëàðû éàõàëàéàúàüûíäàí åùòèéàòëàíàí Äö Ðóà ñîí âàõòëàð áåëÿ ýþðöøëÿðäÿí éàéûíìàã ö÷öí ùÿð úöð áÿùàíÿäÿí éàðàðëàíûðäû. Áóíà ðÿüìÿí, î, àç ãàëà, ùÿð ýöí ýàù ãÿëéàíàëòû, ýàù äà øàì éåìÿéè áÿùàíÿñèéëÿ áó õàíûìà áàø ÷ÿêìÿéÿ ìÿúáóð èäè. Ãàäûí ùÿðäÿí ìàñàíûí àëòûnäà îíóí ÿëèíè ñûõàð, ùÿðäÿí ãàïûäà àéðûëàíäà 1
266
Èíæåíц – òåàòðäà ñàäÿëþâù âÿ àâàì ãûç ðîëëàðûíû èôà åäÿí àêòðèñà
äîäàãëàðûíû îíà óçàäàðäû. Æîðæ èñÿ Ñöçàííà èëÿ ìÿçÿëÿíìÿêäÿí äàùà ÷îõ çþâã àëûðäû, ÷öíêè øóõ ÿùâàë áó ãûçû ùå÷ òÿðê åëÿìÿçäè. Çàùèðÿí êóêëàíû õàòûðëàäàí ãûçúûüàç ùÿäñèç ùàçûðúàâàá îëäóüóíäàí Æîðæó åëÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí âÿ åëÿ çÿèô éåðèíäÿí ñàíúûðäû êè, ùÿìèí àí àäàìà áàçàð ìåéäàíûíäà úàìààòû ÿéëÿíäèðÿí øóõ òÿëõÿéè õàòûðëàäûðäû. Ùå÷ êÿñ âÿ ùå÷ íÿ áó ãûçûí ñÿððàñò âÿ êÿñêèí çàðàôàòëàðûíäàí éàéûíà áèë ìèðäè. Ãûçäà ùàçûðúàâàáëûüà ìàðàüû êþðöêëÿéÿí Æîðæ îíóí èñòåùçàëà ðûíà áàéûëäûüûíäàí îíëàð áèð-áèðèíè éàðû ñþçäÿí àíëàéûðäûëàð. Ãûç äÿãèãÿáàøû îíà: «Ãóëàã àñûí, ßçèç äîñò!», «Áèð áóðà ýÿëèí, ßçèç äîñò!» äåéÿ ñÿñëÿíÿðäè. Ùÿìèí àí Æîðæ àíàíû áóðàõûá, ãûçà ñàðû úàí àòûðäû, ãûçûí îíóí ãóëàüûíà íÿ èñÿ ùÿäñèç ìÿçÿëè áèð øåé ïû÷ûëäàìàñûéëà îíëàð ùÿð èêèñè óüóíóá ýåäèðäè. Àììà ñîí âàõòëàð ãûçûí àíàñû þç ñåâýèñèéëÿ îíóí çÿùëÿñèíè íåúÿ àïàðìûøäûñà, êèøè àðòûã îíà ãàðøû àøêàð áèð íèôðÿò áÿñëÿéèðäè: îíó ýþðÿíäÿ äÿ, ñÿñèíè åøèäÿíäÿ äÿ, ùàããûíäà äöøö íÿíäÿ äÿ ãûúûãëàíûðäû. Äàùà ãàäûíà áàø ÷ÿêìèð, ìÿêòóáëàðûíû úàâàá ëàíäûðìûð, ÷àüûðûøëàðûíà ùàé âåðìèðäè. ßí íÿùàéÿò, áó ãàäûí àøíàñûíûí îíó ñåâìÿäèéèíè äÿðê åëÿäè âÿ áóíäàí ñîíñóç ÿçàáà ãàòëàøäû. Áóíóíëà áåëÿ, î, òÿñëèì îëìóð, êèøèíèí àðäûíúà ýöäöê÷ö ñàëûð, îíà ýþç âåðèá èøûã âåðìèð, ïÿíúÿ ðÿñèíèí ïÿðäÿñè ñàëûíìûø êàðåòèí îíóíëà ðàñòëàøà áèëÿúÿéè éåðëÿðäÿ – ðåäàêñèéàíûí þíöíäÿ, åâèíèí ýèðèøèíäÿ, êå÷ÿúÿéè êö÷ÿëÿðäÿ ñàõëàò ìàãëà ïóñãóëàð ãóðóðäó. Àøíàñû îíó àüûð ñþçëÿðëÿ òÿùãèð åëÿìÿê, îíà ÿë ãàëäûðìàã, ùÿòòà à÷ûã øÿêèëäÿ: «Ëÿíÿò øåéòàíà, áÿñäèð äþçäöì äÿ! Ëàï çÿùëÿìè òþêìöñöíöç» äåìÿê èñòÿñÿ äÿ, ðåäàêñèéàäàêû èøèíäÿí äÿ îëìàã èñòÿìèðäè. Áóíà ýþðÿ äÿ, ùÿëÿëèê, áó çèëëÿòÿ úàíäÿðäè ãàòëàøûð, àììà þçöíöí áóç êèìè ñîéóã âÿ ÷èéðÿíäèðèúè íÿçàêÿòè èëÿ, áÿçÿí èñÿ ñÿðò ùÿðÿêÿò òÿðçèéëÿ áó ìöíàñèáÿòëÿðè êÿñìÿéèí âàõòû ýÿëäèéèíè ìÿøóãÿñèíÿ àíëàòìàüà ÷àëûøûðäû. Ãàäûí îíó Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñèíÿ ÷ÿêèá ýÿòèðìÿêäÿí þòðö ùÿð ùèéëÿéÿ, ôÿíäÿ ÿë àòûðäû. Àøíàñû èñÿ ýöíëÿðèí áèð ýöíö èêè ìÿøóãÿ ñèíèí ùÿìèí ìÿíçèëäÿ öç-öçÿ ýÿëìÿ åùòèìàëûíäàí èò êèìè ãîðõóðäó. Éàé ìþâñöìö ÿðçèíäÿ Äö Ðóàíûí õàíûì äå Ìàðåëÿ îëàí áàü ëûëûüû áèð àç äà àðòìûøäû. Àðòûã áó ìÿøóãÿñèíè «Ìÿíèì øûëòàüûì» àäëàíäûðûðäû âÿ áó ëÿãÿáè ãàäûí äà þçöíÿ éàðàøäûðìûøäû. Áó èêè íÿôÿð åëÿ áèð-áèðèíèí òàéûéäû: ùÿð èêèñè äàèì âåéë-âåéë äîëàøìàüû, þçöíÿ éåíè ÿéëÿíúÿ àõòàðàí âÿ áóíóíëà áàø ãàòìàüû ñåâÿí êöáàðëàðäàí èäè. 267
Áèð áàõûìäàí áåëÿëÿðèéëÿ äèéàðáÿäèéàð äîëàøàí ñÿôèë-ñÿðýÿðäàíëàð àðàñûíäà åëÿ äÿ áþéöê áèð ôÿðã éîõäóð, ÿñëèíäÿ. Éàé àéëàðûíû ÷îõ ìàðàãëû êå÷èðìèø, êåôëÿðè èñòÿäèéè êèìè ýÿçèáäîëàøà áèëìèøäèëÿð. Ãÿëéàíàëòû âÿ éà øàì éåìÿéè áÿùàíÿñèéëÿ âàõò àøûðû ýàù Àðæàíòåéëÿ, ýàù Áóæèâàëà, ýàù Ìåçîíà, ýàù äà Ïóàññèéÿ éîëëàíìûø, ñààòëàðëà ãàéûãäà ýÿçìÿêëÿ, ñàùèëäÿ ÷è÷ÿê òîïëàìûøäûëàð. Ñåíàäà þçëÿðèíèí òóòäóãëàðû áàëûãäàí áèøèðèëÿí úöðáÿúöð éåìÿêëÿðÿ âÿ éà äîâøàí ÿòèíäÿí ùàçûðëàíàí ôðèêàñåéÿ1 ãàäûí áàéûëûðäû. Øÿùÿð êÿíàðûíäàêû éåìÿêõàíàëàðûí åéâàíëàðûíû âÿ ãàéûã÷ûëàðûí ÷ûüûð-áàüû ðûíû äà õîøëàéûðäû. Êèøè èñÿ ýöíÿøëè ýöíëÿðäÿ øÿùÿðêÿíàðû êîíêàíûí èìïåðèàëûíäà2 ñÿéàùÿòè, øèðèí ñþùáÿò åäÿðÿê Ïàðèñèí ÿòðàô ãÿñÿáÿëÿ ðèíäÿ áóðæóàëàðûí þçëÿðè ö÷öí èíøà åòäèêëÿðè åéáÿúÿð éàéëàã åâëÿðèíè ãÿìýèí áàõûøëàðëà ñöçìÿéè ùå÷ íÿéÿ äÿéèøìÿçäè. Ïàðèñÿ äþíöíúÿ èñÿ áóðàäà îíó õàíûì Âàëòåðëÿ øàì éåìÿêëÿðè íèí ýþçëÿäèéèíè õàòûðëàéàí Æîðæóí ãÿëáèíäÿ þçöíöí áó ãûð-ñàããûç âÿ éàøëû ìÿøóãÿñèíÿ ãàðøû íèôðÿò ùèññè áàø ãàëäûðûðäû. Áèð àç ãàáàã ÷àé ñàùèëèíäÿ îíóí åùòèðàñûíû éàòûðàí, øÿùâÿò àòÿøèíè ñþíäöðÿí úàâàí ìÿøóãÿñè èëÿ áàüëû õîø éàøàíòûëàð áó íèôðÿòè äàùà äà êþðöêëÿéèðäè. Êèøè, äåìÿê îëàð êè, õàíûì Âàëòåðëÿ öçöëöøäöêëÿðèíè ñàíûðäû, ÷öíêè ñîíóíúó ýþðöøëÿðèíäÿ áó íèééÿòèíè ÷îõ à÷ûã áèð òÿðçäÿ äèëÿ ýÿòèðìèøäè. Áåëÿ áèð àðõàéûí÷ûëûüà ðÿüìÿí, èíäè î, ìÿøóãÿñèíäÿí ñààò èêèäÿ Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñèíäÿ îëìàã áàðÿäÿ òÿêðàð áèð òåëåãðàì àëìûøäû! Éîëäà èêÿí òåëåãðàìû à÷ûá áèð äàùà îõóäó: «Âàúèá, ñîí äÿðÿúÿ âàúèá áèð ìÿñÿëÿ èëÿ áàüëû áó ýöí ìöòëÿã ñÿíèíëÿ ýþðöøìÿëèéÿì. Ñààò èêèäÿ ìÿíè Êîíñòàíòèíîïîë êö÷ÿñèíäÿ ýþçëÿ. Ñÿíÿ ùå÷ àüëûíà äà ýÿòèðÿ áèëìÿéÿúÿéèí áèð õåéðèì äÿéÿ áèëÿð. Þëÿíÿ ãÿäÿð ñÿíÿ ñàäèã Âèðúèíèéà»
Ôèêðÿ ýåòäè: «Áó ãîúà áàéãóø ìÿíäÿí äàùà íÿëÿð óìóð? Éöç ôàèç ÿìèíÿì êè, ìÿíàñûç áèð øåéäèð. Éÿãèí, éåíÿ äÿ ìÿíÿ ùåéðàí ëûüûíû äåéèá äóðàúàã. Ùÿð ùàëäà, äÿãèãëÿøäèðÿúÿéÿì, ÷öíêè ùàíñûñà 1 Ôðèêàñå – ôðàíñûç ñþçö îëàí «ôðèúàññåå» – âàõòèëÿ òîéóã, äîâøàí, ãîéóí âÿ éà äàíà ÿòèíäÿí, èíäè èñÿ áàëûã ÿòèíäÿí äÿ ùàçûðëàíàí ãûçàðòìà âÿ éà ãàéíàäûëìûø ÿò éåìÿéèíèí àäûäûð. Ãóøáàøû äîüðàíàí âÿ ÿäâèééàò èëÿ èøëÿíÿí ÿò ãàòû áÿéàç ñîóñ èëÿ ñöôðÿéÿ âåðèëèð. 1 Èìïåðèàë – áÿçè íÿãëèééàò âàñèòÿëÿðèíäÿ èêèíúè ìÿðòÿáÿ
268
âàúèá ìÿñÿëÿäÿí, áþéöê õåéèðäÿí äàíûøûð. Áÿëêÿ äÿ, áóíäà áèð ùÿãèãÿò âàð. Êëîòèëäà ñààò äþðääÿ ýÿëÿúÿê. Äåìÿëè, ìÿí ñààò ö÷ÿ ãÿäÿð áó ãàäûíû áàøûìäàí åëÿìÿëèéÿì. Àëëàù åëÿñèí, áèð-áèðèéëÿ ðàñò ëàøìàñûíëàð! Éîõñà áó çÿíÿíëÿð áàøûìà îéóí à÷àúàãëàð». Áó àðà î, èñòÿìÿäÿí Ìàäëåíàíû õàòûðëàäû. Áåëÿ ýþòöðÿíäÿ, àðâàäû îíóí ùå÷ çÿùëÿñèíè òþêìÿçäè. ßðèéëÿ áþéöð-áþéöðÿ éàøàéàí áó ãàäûí éàëíûç ñåâèøäèêëÿðè ñààòëàðäà þçöíö îíó ÷îõ ñåâèðìèø êèìè ýþñòÿðèðäè, ÷öíêè áèð êÿðÿ ãîéóëàí äöçÿíÿ ñþçñöç ðèàéÿò åäèðäè âÿ þçöíö êþêëÿäèéè èø-ýöúäÿí îëìàüûíû ùÿéàòäà ùå÷ êÿñÿ áàüûøëàìûðäû. Ýþðöøÿúÿêëÿðè ìÿíçèëÿ àüûð àääûìëàðëà éþíÿëÿí êèøè õàíûì Âàë òåðè öðÿéèíäÿ ëÿíÿòëÿéèðäè: «ßýÿð î, ìÿíÿ ôÿðëè-áàøëû áèð øåé ñþéëÿìÿñÿ, áó ýþðöøö îíóí ö÷öí äþçöëìÿç åäÿúÿéÿì âÿ Êàìáðîíóí òèêàíëû äèëè ìÿíèìêè èëÿ ìöãàéèñÿäÿ õåéëè çÿðèô îëàúàã*. Ëàï áàøäà èñÿ àéàüûìû îíóí åâèíÿ ãîéìàéàúàüûìû åëàí åäÿúÿéÿì». Ìÿíçèëÿ ýèðèá õàíûì Âàëòåðèí ýÿëèøèíè ýþçëÿìÿéÿ áàøëàäû. Àç ñîíðà ãàäûí ïåéäà îëäó âÿ îíó ýþðúÿê ñåâèíúëÿ: – À-à, äåìÿëè, òåëåãðàìûìû àëìûøäûí? Íÿ éàõøû! – äåäè. Êèøè ãàøãàáàüûíû ñàëëàäû: – Ùÿ, ùÿ, ïàðëàìåíòÿ ýåòìÿéÿ ùàçûðëàøàíäà îíó ðåäàêñèéàäà ìÿíÿ òÿãäèì åëÿäèëÿð. Äå, ìÿíäÿí äàùà íÿ èñòÿéèðñÿí? Êèøèíè þïìÿê èñòÿéÿí ãàäûí öçöíäÿêè òöëö ãàëäûðäû âÿ äþéöëìöø èòÿ ìÿõñóñ éàçûã ýþðêÿìëÿ îíà éàíàøäû: – Ìÿíèìëÿ íåúÿ äÿ ãÿääàð äàâðàíûðñàí... Ìÿíèìëÿ åëÿ êîáóä äàíûøûðñàí êè... Ñÿíÿ íåéëÿìèøÿì àõû? Áóíóíëà ìÿíÿ íåúÿ öçöíòö âåðäèéèíè, éÿãèí, ùå÷ àüëûíà äà ýÿòèðìÿçñÿí! Êèøè äîíãóëäàíäû: – Éåíÿ êþùíÿ ùàâàíû áàøëàäûí?! Îíóí ëàï éàõûíëûüûíäà äóðàí âÿ àøíàñûíäàí áèð òÿáÿññöì óìàí õàíûì Âàëòåð áèð àí ñîíðà þçöíö îíóí àüóøóíà àòìàã ö÷öí òÿëÿñèðäè. Î, ñàêèò ñÿñëÿ ñþçÿ áàøëàäû: – Ýþðöðñÿí äÿ, ìÿíèìëÿ íåúÿ äàâðàíûðñàí? ßýÿð ùÿð øåé áåëÿ áèòÿúÿêäèñÿ, îíäà ñÿí ýÿðÿê ìÿíè òîâëàìàéàéäûí, ìÿíèì ÿââÿëêè êèìè, éÿíè ñÿíèíëÿ ýþðöøëÿðèìÿ ãÿäÿðêè êèìè òÿìèç ÿõëàãëû âÿ áÿõ òÿâÿð ãàëìàüûìëà ðàçûëàøàéäûí. Éîõñà êèëñÿäÿ ìÿíÿ åòäèéèí åòèðàô ëàðû âÿ ìÿíè çîðëà áó ìÿíçèëÿ ñöðöêëÿäèéèíè óíóòìóñàí? Îíà ýþðÿìè ìÿíèìëÿ áåëÿ äàíûøìàüû þçöíÿ ðÿâà ýþðöð, ìÿíè áó úöð 269
ãàðøûëàéûðñàí?! Èëàùè ïÿðâÿðäèýàðà! Èëàùè, áó íÿ èäè áàøûìà ýÿòèðäèí ìÿíèì?! Êèøè ÿñÿáè ùàëäà àéàüûíû éåðÿ ÷ûðïäû: – Áÿñäèð! Ëÿíÿò øåéòàíà! Ìÿíèìëÿ îëäóüóí ùÿð äÿãèãÿíè áó ñþù áÿòëÿðÿ ùÿñð åëÿéèðñÿí. Åøèäÿí-áèëÿí äÿ åëÿ áèëÿð êè, ýóéà, ìÿí ñÿíè îí èêè éàøûí îëàíäà, éÿíè ìÿëÿêëÿð êèìè áàêèðÿ îëàíäà ÿëÿ àëìûøàì. Õåéð, ÿçèçèì, ýÿë ùÿð øåéè éåðáÿéåð åäÿê: ìÿí ùå÷ äÿ àçéàøëû áèð ãûçûí áÿêàðÿòèíè ïîçìàìûøàì âÿ ìÿíèìëÿ éàòàüà ýèðÿíäÿ ñÿí éåòêèí éàøäà èäèí. Ùÿð øåéÿ ýþðÿ þçöìö ñÿíÿ ìèííÿòäàð âÿ ùÿäñèç áîðúëó ñàéñàì áåëÿ, þìðöìö òÿê ñÿíèí òóìàíûíûí àëòûíäà ýèçëÿíìÿêëÿ êå÷èðìÿê íèé éÿòèíäÿí óçàüàì. Ñÿíèí ÿðèí, ìÿíèìñÿ àðâàäûì âàð. Ñÿí äÿ, ìÿí äÿ íèêàùëà áàüëûéûã, ñóáàé äåéèëèê. ßýÿð áó þòÿðè ùèññÿ qapûldûqsa âÿ ùå÷ êÿñ áóíäàí õÿáÿð òóòìàäûñà, äåìÿëè, áóíóíëà èøè áèòèðÿ äÿ áèëÿðèê. – Î-î, íåúÿ äÿ ãàáàñàíìûø! Íåúÿ éàðàìàç âÿ ùÿéàñûçñàí ñÿí! Ùÿ, ìÿí úàâàí áèð ãûç äåéèëäèì, àììà î âàõòà ãÿäÿð ùå÷ êèìè ñåâìÿìèø, ÿðèìÿ õÿéàíÿò åëÿìÿìèøäèì... Êèøè îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Õÿáÿðèì âàð, áóíó ìÿíÿ äöç èéèðìè êÿðÿ ñþéëÿìèñÿí. Àììà ñÿí èêè óøàã àíàñû îëäóüóí ö÷öí... ùÿð ùàëäà, áÿêàðÿòèíè äÿ ìÿíèì ïîçäóüóìó èääèà åëÿìÿçñÿí. Ãàäûí éåðèíäÿ ñÿíäÿëÿäè: – Æîðæ, áó àë÷àãëûãäûð!.. Ãÿùÿð ãàäûíûí áîüàçûíû áöðöäö âÿ î, ùÿð èêè ÿëèíè ñèíÿñèíÿ àïàðìàãëà ùþíêöðìÿéÿ áàøëàäû. Èíäèúÿ ýþç éàøëàðûíûí ëåéñàíà äþíÿúÿéèíè ñåçÿí êèøè øëéàïàñûíû áóõàðûíûí öñòöíäÿí ýþòöðäö: – À-à, ñÿí àüëàéûðñàí? Åëÿ èñÿ õóäàùàôèç. Äåìÿëè, ìÿíè áóðàéà àíúàã áó ñÿùíÿëÿðè ýþñòÿðìÿê ö÷öí ÷àüûðìûøäûí, åëÿìè? Îíóí éîëóíó êÿñìÿêäÿí þòðö ãàäûí èðÿëèéÿ êå÷äè, òèòðÿéÿí ÿëèéëÿ úèáèíäÿí ÷ûõàðäûüû úèá äÿñìàëûéëà òåç ýþç éàøëàðûíû ñèëäè. Ùÿð âÿúùëÿ þçöíö ñàêèòëÿøäèðìÿéÿ ÷àëûøñà äà, è÷èíäÿ áàø ãàëäûðàí àüðûíûí ýöúöíäÿí ãûðûã-ãûðûã ÷ûõàí ñÿñè ùÿëÿ äÿ òèòðÿéèðäè. – Éîõ... ìÿí ýÿëäèì... ñÿíÿ áèð õÿáÿð ÷àòäûðûì... ñèéàñè ìÿçìóíëó áèð õÿáÿð... èñòÿéèðäèì êè, ñÿí ÿëëè ìèí ôðàíê... âÿ éà èñòÿñÿí... äàùà áþéöê áèð ìÿáëÿü ãàçàíàñàí. Êèøèíèí î äÿãèãÿ ãûðûøûüû à÷ûëäû: – Àõû íåúÿ? Áóíóíëà íÿ äåìÿê èñòÿéèðñÿí? 270
– Äöíÿí àõøàì ìÿí ÿðèìèí Ëàðîøëà ñþùáÿòèíÿ òÿñàäöôÿí ãóëàã éîëäàøû îëäóì. Ùÿì äÿ êè îíëàð ìÿíäÿí ùå÷ íÿéè ýèçëÿòìèðäèëÿð. Âàëòåð íàçèðÿ ìÿñëÿùÿò ýþðäö êè, îðòàã ñèðëÿðèíè ñÿíÿ à÷ìàñûí, ÷öíêè ñÿíèí îíëàðû èôøà åäÿúÿéèíäÿí åùòèéàòëàíûð. Øëéàïàñûíû ìàñàíûí öñòöíÿ ãîéàí Äö Ðóànû ìàðàq hissi börö ìöøäö: – Ñþùáÿòèí ìÿüçè íÿ èäè? – Îíëàð Ìÿðàêåøèí èøüàëûíà ùàçûðëàøûðëàð! – Éàëàíäûð! Ñÿùÿð ãÿëéàíàëòûñûíäà ìÿí Ëàðîøýèëäÿ èäèì âÿ î, éåíè êàáèíåòèí ùÿðÿêÿò ïëàíûíû, àç ãàëà, áèðÿ-áèð ìÿíÿ äèêòÿ åëÿäè. – Éîõ, ÿçèçèì, áóíóíëà îíëàð ñÿíèí áàøûíû òîâëàéûðëàð. Þç ôûðûëäàã ëàðûíäàí êèìèíñÿ äóéóã äöøÿúÿéèíäÿí ãîðõóðëàð. – Îòóð ýþðöì, – äåéÿí Æîðæ þçö äÿ êðåñëîéà ÷þêäö. Ãàäûí ãûëûãëàéûúû áèð ñÿñ òîíóéëà ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: – Äóðìàäàí ñÿíèí áàðÿíäÿ äöøöíöðÿì, îíà ýþðÿ äÿ ÿòðàôûì äàêû áöòöí ïû÷ûëòûëàðà ãóëàã êÿñèëìÿéÿ ìÿúáóðàì. Ìÿùðÿì áèð ñÿñëÿ ñþçöíöí àðäûíû ýÿòèðÿí ãàäûí áèëäèðäè êè, áÿëëè áèð âàõòäàí áÿðè áÿçè ïëàíëàð ãóðóëäóüóíó ñåçèá, àììà àøíàñûíäàí áèð àëÿò êèìè éàðàðëàíàíëàð, íÿäÿíñÿ, îíó þç îðòàãëàðû êèìè ýþðìÿéÿ úÿñàðÿò åòìèðëÿð. Ñîíðà ãàäûí äåäè: – Áèëèðñÿí äÿ, ÿñë ñåâýè èëÿ ùèéëÿ áèð àðàéà ñûüìàç. Äöíÿíêè àõøàì ùÿð øåé ãàäûíà ÿéàí îëóá. Áóíúà ùàé-êöé àðàñûíäà áó àäàìëàð äàùà áþéöê, èðèìèãéàñëû èø ýþðöðìöøëÿð. Þçö íöí çèðÿêëèéèíäÿí ùÿäñèç ðàçûëûã äóéàðàã, áöòöí áóíëàðû à÷ûãëàéàí ãàäûíûí àðòûã öçö ýöëöðäö, äàíûøäûüû ùåêàéÿòÿ þçö äÿ ùåéðàí îëìóøäó. Ýþçëÿðèíäÿêè èøàðòû îíó áèð ìàëèééÿ÷èíèí õàíûìûíà áÿí çÿäèðäè, ñàíêè, áó ãàäûí àç ñîíðà éàøàíàúàã îëàéëàðäàí – áèðæà ëàðûí ÷þêöøöíäÿí, àêñèéà ãèéìÿòëÿðèíäÿêè äàëüàëàíìàäàí, ñàòûø êóðñëàðûíûí éöêñÿëèø âÿ åíèøëÿðèíäÿí – áÿðè áàøäàí õÿáÿðäàð èäè. Òîïëóìäàêû íöôóçëó, ùþðìÿò-èççÿò ñàùèáè èíñàíëàðà, áàíêèðëÿðÿ âÿ ñèéàñè õàäèìëÿðÿ ýöâÿíÿðÿê, îíëàðûí ñþçöéëÿ îëàí-ãàëàí ïóëëàðûíû ìöõòÿëèô èøëÿðÿ éàòûðàí ìèíëÿðëÿ áóðæóàíûí, õûðäà ðàíòéåíèí úÿìè èêèúÿ ñààò è÷èíäÿ èôëàñà óüðàéàúàüûíû, ôûðûëäàã ãóðáàíûíà ÷åâðèëÿúÿ éèíè, ñàíêè, áèëèðäè î. Ãàäûí òÿêðàðëàäû: – Îíëàð áó ãóðüóíó ÷îõ óñòàëûãëà äöøöíöáëÿð. Ùÿäñèç óñòàëûãëà. Ùÿì äÿ êè õûðäà äåòàëëàð öçÿðèíäÿ Âàëòåð áàø ñûíäûðûá, ÷öíêè áó 271
ñàùÿäÿ îíóí ìèñëè-áÿðàáÿðè òàïûëìàç. Èíñàôÿí, îíóí áó èøè bþyök óñòàëûãëà þë÷öá-áè÷äèéèíè åòèðàô åòìÿëèéèê. Ñþùáÿòèí áó ýèðèø ùèññÿñè Æîðæó áåçäèðìÿéÿ áàøëàìûøäû: – Ùàéäû, äèëäÿí èòè îë. – Äåìÿëè, áåëÿ. Ùÿëÿ Ëàðîø õàðèúè èøëÿð íàçèðè òÿéèí îëóíàí ýöí Òàíæåð åêñïåäèñèéàñûíûí òÿøêèëèíÿ ãÿðàð âåðèëèáìèø. Ùÿìèí âàõò ãèé ìÿòëÿðè àëòìûø äþðä, àëòìûø áåø ôðàíêà ãÿäÿð äöøÿí Ìÿðàêåø èñòèãðàç ëàðûíûí ùàìûñûíû áóíëàð ñàòûí àëûáëàð. Ùÿì äÿ áóíó áèðæàäàêû ÿí åòè áàðñûç äÿëëàëëàðûí ÿëèéëÿ, áþéöê åùòèéàòëà åäèáëÿð êè, ùå÷ êÿñäÿ çÿððÿúÿ øöáùÿ äîüóðìàñûíëàð. Ìÿðàêåø èñòèãðàçëàðûíà òÿëÿáèí áóíúà àðòìàñû ùå÷ Ðîòøèëäëÿðèí äÿ àüëûíà ýÿëìÿäèéèíäÿí áèçèìêèëÿðèí îíëàðû äà áàðìàãëàðûíà äîëàéà áèëäèêëÿðèíè ñàíìàã îëàð. Èñòèãðàç àëâåð÷èëÿðèíè àäáààä îíëàðà òàíûäàíäà áÿëëè îëóá êè, áóíëàð, áèð íÿôÿð êèìè, ÿëèÿéðè âÿ öìèäñèç àäàìëàðäûð. Áóíà ýþðÿ äÿ çÿíýèíëÿð ñöëàëÿñè ùÿð ìÿíàäà àðõàéûíäûð. Èíäè èñÿ ùÿðáè åêñïåäèñèéàéà ùàçûðëûã ýåäèð âÿ áèçèìêèëÿð Òàí æåðÿ ãÿäÿì ãîéàí êèìè Ôðàíñà ùþêóìÿòè èñòèãðàçëàðûí òÿìèíàòû ö÷öí òÿäáèð ýþðÿúÿê. Áó èøäÿí äîñòëàðûìûç ÿëëè-àëòìûø ìèëéîí ãàçàíàúàã ëàð. Èíäè ñÿí ìÿñÿëÿíèí ìÿüçèíè àíëàäûí? Îíëàðûí íèéÿ ýþðÿ ÿí õûðäà øàéèÿ éàéûëìàñûíäàí áóíúà ãîðõäóãëàðûíûí ñÿáÿáèíè àíëàéà áèëäèí? Áàøûíû àøíàñûíûí æèëåòèíÿ ñþéêÿéÿí ãàäûí ÿëëÿðèíè êèøèíèí äèçëÿðè öñòÿ ãîéäó. Èíäè î áèëèðäè êè, àøíàñûíà ôàéäàñû dÿyiá, áóíà ýþðÿ äÿ îíäàí íÿâàçèø óìóðäó: áó äóðóìäà ãàäûí àøíàñûíûí áèðúÿ òÿáÿñ ñöìö, áèð òÿê íÿâàçèøè õÿòðèíÿ ùÿð øåé åëÿìÿéÿ, ùÿð éîëà áàø âóð ìàüà ùàçûð èäè. Êèøè ñîðóøäó: – Ñÿí éàíûëûá-åëÿìèðñÿí êè? Ãàäûí þçöíÿ òàì àðõàéûíëûãëà äèëëÿíäè: – Áóíó ùàðàäàí ÷ûõàðòäûí?! Æîðæ ðàçûëàøäû: – Åëÿ èñÿ áó, ÷îõ éåðèíÿ äöøäö. ßí àçûíäàí î áóðíó ýþéäÿ ýÿçÿí Ëàðîøóí àüçûíûí ïàéûíû âåðÿðÿì. Èíäè ýþðÿðñÿí, éàðàìàç!.. Ñÿíè èíäè î íàçèðëèêäÿí ÿëëè-àéàãëû éîõ åäÿúÿéÿì! Ñîíðà ôèêðÿ äàëäû. – Àììà áóíäàí éàðàðëàíìàüûì ùå÷ ôÿíà îëìàçäû, – äåéÿ ìûçûëäàíäû. – Èñòèãðàç àëìàã ö÷öí âàõòûí âàð, – äåäè ãàäûí. – Ùÿð èñòèãðàç èíäè éåòìèø èêè ôðàíêà ñàòûëûð. 272
Êèøè äèëëÿíäè: – Îëñóí, àììà åùòèéàò, íàüä ïóëóì éîõäóð àõû. Ãàäûí éàëâàðûúû áàõûøëàðûíû îíà äèêäè: – Ãî÷óì, ìÿí áóíó äà äöøöíìöøÿì: ÿýÿð ñÿí ìÿíè çÿððÿúÿ ñåâèðñÿíñÿ, Òàíðû åøãèíÿ, ìÿíäÿí áîðú àëìàüû þçöíÿ àð áèëìÿ. Éàëâàðûðàì ñÿíÿ. Êèøè ñÿðò, àç ãàëà, êîáóä òÿðçäÿ úàâàá âåðäè: – Áèðúÿ îíó ýþðìÿéÿúÿêñÿí. Ãàäûí éàëâàð-éàõàðà êå÷äè: – Ãóëàã àñ, ýÿë èøè åëÿ ãóðàã êè, áó, áîðú ñàéûëìàñûí. Áèð àç íàüä ïóëóì îëñóí äåéÿ, âàõòèëÿ ìÿí îí ìèí ôðàíê ãàðøûëûüû áó èñòèãðàçëàðäàí àëìûøäûì. Èíäè ìÿí îíëàðà îí éîõ, èéèðìè ìèí ôðàíê éàòûðàðàì âÿ áóíëàðûí òÿí éàðûñû ñÿíèí ïàéûí îëàð. Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè, áóíóíëà áàüëû ìÿí Âàëòåðÿ ùå÷ íÿ þäÿìÿéÿúÿéÿì. Îíà ýþðÿ äÿ áèçÿ, ùÿëÿëèê, íàüä ïóë ëàçûì îëìàéàúàã. ßýÿð ùÿð øåé éîëóíäà ýåòñÿ, îíäà ñÿí éåòìèø ìèí ôðàíê ãàçàíàúàãñàí. Öìèäëÿðèìèç äîüðóëìàçñà, îíäà ñÿí ìÿíÿ îí ìèí ôðàíê áîðúëó îëàð âÿ îíó èñòÿäèéèí âàõò ãàéòàðàðñàí. Êèøè éåíÿ äÿ ðàçûëàøìàäû: – Éîõ, áó úöð øÿðòëÿðëÿ ðàçûëàøà áèëìÿðÿì. Áåëÿ îëàíäà ãàäûí úöðáÿúöð äÿëèëëÿð ýÿòèðìÿêëÿ ñöáóòà éåòèðìÿéÿ ÷àëûøäû êè, ÿñëèíäÿ, î, ãàäûíäàí øÿðÿô ñþçö âåðìÿêëÿ îí ìèí ôðàíê áîðú àëûð âÿ äåìÿëè, þçöíö éàëíûç áó ìÿáëÿü ãàðøûëûüûíäà ðèñêÿ àòûð. Èñòèãðàçëàð öçðÿ þäÿìÿíè «Âàëòåðèí áàíêû» ùÿéàòà êå÷èðÿúÿéèíäÿí ãàäû íûí øÿõñÿí îíà áèðúÿ ôðàíê âåðäèéèíè ùå÷ êÿñ èääèà äà åäÿ áèëìÿçäè. Ñþçöíöí ñîíóíäà ãàäûí «Ôðàíñûç ùÿéàòû»íûí ñÿùèôÿëÿðèíäÿ Æîðæóí èñòèãðàçëàðëà áàüëû êàìïàíèéà àïàðäûüûíû îíà õàòûðëàòäû âÿ äåäè êè, îíóí þçöíöí áó èøäÿí ùÿð ùàíñû ãàçàíú óììàìàñû ÿñë àüûëñûçëûã îëàðäû. Êèøè ùÿëÿ äÿ òÿðÿääöä êå÷èðèðäè. Ãàäûí äèëëÿíäè: – Áèð þçöí áàøà äöø: áó îí ìèí ôðàíêû ôàêòèê îëàðàã ñÿíÿ Âàëòåð âåðèð. Èíäèéÿäÿê ñÿíèí îíà ýþñòÿðäèéèí õèäìÿòëÿðèí äÿéÿðè èñÿ áóíäàí äÿôÿëÿðëÿ éöêñÿêäèð. Êèøè ðàçûëàøäû: – Éàõøû, ãîé îëñóí! Ìÿí ñÿíèíëÿ éàðû-éàðûéà øÿðèê îëóðàì. ßýÿð óäóçñàã, îíäà ñÿíÿ îí ìèí ôðàíê þäÿéÿúÿéÿì. 273
Ñåâèíúäÿí ÷ûëüûíà äþíÿí ãàäûí éåðèíäÿí ñû÷ðàéàðàã êèøèíèí ÿëëÿðè àðàñûíà àëäûüû öçöíö ÷ûëüûí þïöøëÿðÿ ãÿðã åëÿäè. ßââÿë-ÿââÿë êèøè áóíà äèðÿíèø ýþñòÿðìÿäè. Àììà ñîíðà ãàäûíûí þç þïöøëÿðèíäÿ, íÿâàçèøëÿðèíäÿ ùÿääè àøäûüûíû ñåçäè âÿ àç ñîíðà äèýÿð ìÿøóãÿñèéëÿ ýþðöøÿúÿéèíè õàòûðëàäû. Îíó äà àíëàäû êè, ÿýÿð èíäè áó éàøëû ãàäûíû áàøûíäàí åòìÿñÿ âÿ îíóí àüóøóíäà õóìàðëàíñà, îíäà úàâàí ìÿøóãÿñè ö÷öí ãîðóéóá ñàõëàäûüû ÷ûëüûí åíåðæè áèð àçäàí áàòèë îëàúàã. Îíà ýþðÿ äÿ ãàäûíû àñòàúà þçöíäÿí óçàãëàøäûðäû. – Éàõøû äà, ñàêèò îë! Ãàäûíûí ÷àðÿñèç áàõûøëàðû îíà çèëëÿíäè: – Àù, Æîðæ! Éÿíè äàùà ñÿíè þïÿ äÿ áèëìÿðÿì êè?! Êèøè äèëëÿíäè: – Áó ýöí éîõ. Èíäè áàøûì àüðûéûð, áåëÿ íÿâàçèøëÿðäÿí èñÿ ùàëûì ëàï ïîçóëóð. Ãàäûí öçöéîëà ùàëäà òÿêðàð îíóí àéàãëàðûíûí éàíûíäà îòóðäó. – Ñàáàù éåìÿéÿ áèçÿ ýÿë. Ýÿëñÿí, ÷îõ øàä îëàðàì! Áèð ìöääÿò òÿðÿääöääÿí ñîíðà î, áó òÿêëèôäÿí èìòèíà åòìÿìÿê ö÷öí þçöíäÿ úöðÿò òàïäû: – Éàõøû, ýÿëÿðÿì. – Ñàü îë, ÿçèçèì. Êèøèíèí áþéðöíäÿ îòóðàí ãàäûí éàíàüûíû àùÿñòÿúÿ ñèíÿñèíäÿ ýÿç äèðìÿêëÿ îíó îõøàéûðäû. Áèðäÿí ãàäûíûí ãàðà âÿ óçóí ñà÷ äÿíÿñè êèøè íèí æèëåòèíèí äöéìÿñèíÿ èëèøäè. Áóíó ñåçÿí ãàäûíûí àüëûíà ãÿðèáÿ âÿ ùÿð ùàëäà, ÿí õóðàôàò÷û èäåéàëàðäàí áèðèñè ýÿëäè – àäÿòÿí, áåëÿ ôèêèðëÿðäèð ãàäûíëàðûí àüëûíû éþíëÿíäèðÿí. Ãàäûí ñÿññèçúÿ ùÿìèí ñà÷û èëèøäèéè äöé ìÿíèí ÿòðàôûíà äîëàìàüà áàøëàäû. Ñîíðà èêèíúè âÿ ö÷öíúö äöéìÿéÿ êå÷äè. Áåëÿúÿ, î, æèëåòäÿêè ùÿð äöéìÿíèí ùÿíäÿâÿðèíÿ áèð ñà÷ûíû äîëàäû. Èíäè êèøè àéàüà ãàëõàðñà, îíëàðû êþêöíäÿí ãîïàðàúàã, îíà àüðû áÿõø åäÿúÿêäè. Àù, íÿ áþéöê ñÿàäÿò! Ñîíðà ùå÷ þçö äÿ áèëìÿäÿí àøíàñû þçöéëÿ îíóí áèð ïàð÷àñûíû, áèð íå÷ÿ ñà÷ûíû àïàðàúàãäû. Ùàëáóêè î, áåëÿ ìÿùðÿì ùÿäèééÿíè ùå÷ âàõò ãàäûíäàí èñòÿìÿçäè. Áó ýþçÿýþðöíìÿç âÿ ñèðëè ñèìëÿðëÿ î, àøíàñûíû þçöíÿ áÿíä åäÿúÿêäè. Áó ñà÷ëàð ãàäûíûí òàëèñìàíûíà1 ÷åâðèëÿúÿéèíäÿí, êèøè áóíäàí ñîíðà èñòÿð-èñòÿìÿç îíóí áàðÿñèíäÿ äöøöíÿúÿê, îíó éóõóëàðûíäà ýþðÿúÿê âÿ ñàáàùäàí áàøëàéàðàã îíóíëà äàùà íÿúèá äàâðàíàúàãäû. 1
274
Òàëèñìàí – бядHязяpдяH ropyйaH Bя óüóð gяTиpяH oBcyHлy биp ъиcиM
Ãÿôèëäÿí êèøè äèëëÿíäè: – Ìÿí ýåòìÿëèéÿì, èúëàñûí ñîíó ö÷öí ìÿíè ïàëàòàäà ýþçëÿéÿ úÿêëÿð. Áóíó ùå÷ úöð ãà÷ûðà áèëìÿðÿì. Êþêñ þòöðÿí ãàäûí ìöòèëèêëÿ áóíà ðàçû îëäó: – Àù, áåëÿ òåçìè?! Ýåò, ÿçèçèì, àíúàã ñàáàù ìöòëÿã áèçÿ øàì éåìÿéèíÿ ýÿë, – äåéÿðÿê, ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ êèøèäÿí àðàëàíäû. Áèð àíëûüûíà ãàäûí áàøûíäà êÿñêèí àüðû äóéäó, ñàíêè, áàøûíûí äÿðèñèíÿ èéíÿëÿð ñàíúûëäû. Öðÿéè ãóø êèìè ÷ûðïûíñà äà, þçöíö õîøáÿõò ùèññ åäèðäè, ÷öíêè áó àüðû-àúûéà ìÿøóãóíóí õÿòðèíÿ ãàòëàíìûøäû. – Ýþðöøÿíÿäÿê! – äåäè îíà. Ìèííÿòäàðëûã ùèññèéëÿ ýöëöìñöíÿí àøíàñû îíó ãóúàãëàäû âÿ ñîéóã òÿðçäÿ ýþçëÿðèíäÿí þïäö. Àììà áó òÿìàñ õàíûì Âàëòåðèí àüëûíû áàøûíäàí àëäûüûíäàí î: – Äåìÿëè, ýþðöøÿíÿäÿê! – äåäè. Ãàäûíûí éàëâàðûø äîëó áàõûøëàðû èñÿ éàòàã îòàüûíûí éàðûà÷ûã ãàïûñûíà äèêèëìèøäè. Æîðæ ÿëèéëÿ îíó þçöíäÿí àðàëàäû: – Ìÿí òÿúèëè ýåòìÿëèéÿì, éîõñà ýåúèêÿúÿéÿì, – ñþçëÿðèíè èøýöçàð áèð òÿðçäÿ ìûçûëäàäû. Áåëÿ îëàíäà ãàäûí àéðûëûã áóñÿñè ö÷öí äîäàãëàðûíû îíà óçàòäû, àììà êèøè îíëàðà þòÿðè òîõóíìàãëà ìÿøóãÿñèíèí, àç ãàëà, óíóòäóüó ÷ÿòèðèíè îíà óçàäûá äåäè: – Ýåäÿê, ýåäÿê, àðòûã ñààò äþðäÿ èøëÿéèð. Èðÿëèäÿ ýåäÿí ãàäûí éåíÿ õàòûðëàòäû: – Ñàáàù ñààò éåääèäÿ. Êèøè äÿ òÿñäèãëÿäè: – Ñàáàù ñààò éåääèäÿ. Ñîíðà éîëëàðû ùà÷àëàíäû. Ãàäûí ñàüà, Æîðæ èñÿ ñîëà äþíäö. Äö Ðóà áóëâàðûí î áèðè áàøûíà ãÿäÿð ýåäÿíäÿí ñîíðà ÷îõ äà òÿëÿñìÿäÿí Ìàëçåðáà áóëâàðûíäà äîëàøìàüà áàøëàäû. Øèðíèééàò äöêàíûíûí þíöíäÿí êå÷ÿíäÿ íÿçÿðëÿðè áöëëóð âàçàäà ãîéóëìóø øÿêÿðëè øàáàëûäëàðà ñàòàøäû. Þçëöéöíäÿ «Áóíäàí Êëîòèëäà ö÷öí áèð ôóíò1 àëûì», – äåéÿ äöøöíäö âÿ ìÿøóãÿñèíèí õîøëàäûüû áó øèðíèé éàòäàí àëäû. Ñààò äþðääÿ î, àðòûã ýèçëè ìÿíçèëèíäÿ îòóðóá úàâàí ìÿøóãÿñèíèí éîëóíó èíòèçàðëà ýþçëÿéèðäè. Ãàäûí áèð ãÿäÿð ëÿíýèäè. Áó, ÿðèíèí áèð ùÿôòÿëèéèíÿ åâÿ äþíöøöéëÿ áàüëû èìèø. Î, àøíàñûíà òÿêëèô ålÿäè: 1
Ôóíò – 409,5 ãðàìà áÿðàáÿð ÷ÿêè âàùèäè 275
– Ñàáàù øàì éåìÿéèíÿ áèçÿ ýÿë. ßðèì ñÿíè ýþðìÿéèíÿ ÷îõ øàä îëàð. – Éîõ, ñàáàù ìÿí øåôèìýèëÿ äÿâÿò àëìûøàì. Èíäè èøèìèç áàøäàí àøûð – õåéëè ñèéàñÿò âÿ ìàëèééÿ ìÿñÿëÿñèíè ìöçàêèðÿ åòìÿëèéèê. Ãàäûí øëéàïàñûíû ÷ûõàðòäû. Ñîíðà èñÿ ñèíÿñèíè ìÿíýÿíÿ êèìè ñûõàí êîðñàæûíûí äöéìÿëÿðèíè à÷äû. Áàõûøëàðûéëà áóõàðûíûí öñòöíäÿêè ïàêåòè ýþñòÿðÿí êèøè äèëëÿíäè: – Ñÿíèí ö÷öí øÿêÿðëè øàáàëûäëàð àëìûøàì. Ãàäûí ñåâèíúÿê ÿë ÷àëäû: – Íÿ éàõøû! Àé ñÿíè, ìÿíèì ÿçèçèì! Ïàêåòäÿêè øèðíèäÿí äàäàí ãàäûí äåäè: – Ìÿúóíäóð! Ãîðõóðàì êè, áèð àçäàí áóíëàðäàí ñÿíÿ ùå÷ íÿ ãàëìàñûí. Ñîíðà Æîðæó åùòèðàñëû âÿ øóõ áàõûøëàðëà ñöçöá ÿëàâÿ åëÿäè: – Äåìÿëè, ñÿí ìÿíèì áöòöí øàêÿðëÿðèìè àíëàéûøëà ãàðøûëàéûðñàí, åëÿìè? Áàëà-áàëà øàáàëûä éåéÿí ãàäûí åëÿ ùåé ïàêåòèí è÷èíÿ íÿçÿð ñàëûðäû êè, îðàäàêûíûí áèòìÿäèéèíäÿí ÿìèí îëñóí. Ñîíðà òÿêëèô åëÿäè: – Áóðà áàõ, ñÿí ýÿë êðåñëîäà îòóð, ìÿí äÿ ñÿíèí àéàãëàðûíûí äèáèíäÿ õóìàðëàíàðàã øèðíèëÿðèìè äàäûì. Áåëÿ þçöìö äàùà ðàùàò ùèññ åäÿúÿéÿì. Ýöëöìñÿéÿðÿê ðàçûëàøàí êèøè îòóðäó âÿ àç ÿââÿë õàíûì Âàëòåð êèìè áó ìÿøóãÿñèíè äÿ äèçëÿðè àðàñûíà àëäû. Ùÿð äÿôÿ îíà íÿ èñÿ äåìÿê èñòÿéÿí Êëîòèëäà áàøûíû ãàëäûðìàëû îëóðäó. Àüçû ìÿøüóë îëàí ãàäûí äåéèðäè: – Áèëèðñÿí, ÿçèçèì, áó ýåúÿ ñÿíè éóõóäà ýþðäöì: ýóéà, ñÿíèíëÿ áèð äÿâÿíèí áåëèíäÿ ùàðàéàñà óçàã áèð ñÿéàùÿòÿ ÷ûõìûøûã. Äÿâÿíèí èêè ùöðýöúö âàð âÿ ùÿðÿìèç áèðèíäÿ îòóðìóøóã: ñÿí áèðèíäÿ, ìÿíñÿ äèýÿðèíäÿ âÿ áåëÿúÿ ñÿùðà èëÿ èðÿëèëÿéèðèê... Þçöìöçëÿ ýþòöðäöéöìöç êàüûçà áöêöëö ñeíäâè÷è âÿ áèð øöøÿ øÿðàáû ùþðýöúëÿðäÿ éîë ãÿò åòìÿêëÿ äàäûðûã. Àììà íÿäÿíñÿ ìÿíèì úàíûì ñûõûëûðäû, ÷öíêè äÿâÿ áåëèíäÿ áàøãà íåéëÿìÿê îëàð êè? Ùÿì äÿ áèð-áèðèìèçäÿí àðàëû îëäó üóìóçäàí ìÿí äÿâÿíèí áåëèíäÿí åíìÿéÿ úàí àòûðäûì. Êèøè äèëëÿíäè: – Åëÿ ìÿí äÿ åíìÿéÿ úàí àòàðäûì. Ãàäûíûí áó ùåêàéÿòè Æîðæó íåúÿ ìÿçÿëÿíäèðìèøäèñÿ, î, Êëîòèëäàíû çàðàôàòà òóòóð, îíó àòìàúàëàðûéëà ÷àøäûðìàüà, ÷ûõûëìàç âÿçèééÿòÿ 276
ñàëìàüà ÷àëûøûðäû. Àäÿòÿí, ñåâýèëèëÿð àðàñûíäà áó úöð ñþùáÿòëÿð òåçòåç áàø âåðèð. Éàøëû õàíûì Âàëòåðèí äîäàãëàðûíäàí ñöçöëÿí óøàã ñàéàüû ùöäöëÿìÿëÿð Æîðæó úûðíàòäûüû ùàëäà, áóíëàð õàíûì äå Ìàðåëèí äèëèíäÿí ñÿñëÿíäèêäÿ íåúÿ äÿ âàëåùåäèúè ýþðöíöðäö îíà. Êëîòèëäà äà îíó «ÿçèçèì», «áàëàñû», «ãî÷óì» àäëàíäûðûðäû âÿ áó ñþçëÿð îíóí äèëèíäÿ õåéëè çÿðèô, íÿâàçèøëè ñÿñëÿíèðäè. Îíóíëà ýþðöøÿ ãÿäÿð áàøãà ìÿøóãÿñèíèí åéíè ñþçëÿðè äèëèíÿ àëìàñû Æîðæó òþâðäÿí ÷ûõàðûð, îíäà ÷èéðÿíìÿ ùèññè éàðàäûðäû. Ýþðöíöð, áó íÿâàçèø äîëó åéíè ñþçëÿð ö÷öí þíÿìëè îëàí îíëàðûí êèìèí äîäàãëàðûíäàí ãîïìàñû èäè. Áàéàãêû ìÿøóãÿñèíèí éàøûíà éàðàøìàéàí ùÿðÿêÿòëÿðèíÿ ýöëÿí Äö Ðóà ÿëèíÿ ýÿëÿúÿê éåòìèø ìèí ôðàíê áàðÿäÿ äÿ äöøöíìÿéèíäÿí ãàëìûðäû. Áàðìàüûíû äèçèíèí äèáèíäÿêè ìÿøóãÿñèíèí ñà÷ûíäà ýÿçäè ðÿðÿê î, ýþçëÿíèëìÿäÿí îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Ãóëàã àñ, ìÿñòàíûì. ßðèíëÿ áàüëû ñÿíÿ áèð èø òàïøûðìàã èñòÿ éèðÿì. Ìÿíèì àäûìäàí îíà äå, ãîé ýöíö ñàáàù îí ìèí ôðàíê äÿéÿðèíäÿ Ìÿðàêåø èñòèãðàçû àëñûí. Áåëÿ ñÿíÿäèí áèðèíèí äÿéÿðè éåòìèø èêè ôðàíêäûð. Éàõûí ö÷ àé ÿðçèíäÿ áó ñàòûíàëìàäàí àëòìûøëà ñÿêñÿí ìèí ôðàíê àðàñûíäà õåéèð ýþòöðÿúÿéèíè îíà âÿä åëÿéèðÿì. Àììà ÿëáÿÿë òàïøûð êè, áó áàðÿäÿ êèìñÿéÿ ñèðð âåðìÿñèí. Ìÿíèì àäûìäàí îíó äà ÿðèíÿ áèëäèð êè, Ôðàíñà ùþêóìÿòè Òàíæåðÿ åêñïåäèñèéà ýþíäÿðìÿê áàðÿäÿ ãÿðàðà ýÿëèá âÿ áóíà ýþðÿ äÿ Ìÿðàêåø èñòèãðàçëàðûíà ìöòëÿã ïóë éàòûðàúàã. Àììà ùå÷ êÿñÿ áó áàðÿäÿ áèðúÿ êÿëìÿ äÿ äåìÿñèí. Ìÿí èíäèúÿ ñÿíÿ áèð äþâëÿò ñèððè à÷äûì. Êëîòèëäà îíó áþéöê äèããÿòëÿ äèíëÿìÿêäÿéäè. Ïû÷ûëòû èëÿ: – Òÿøÿêêöðëÿð, – äåäè. – Åëÿ áó àõøàì ÿðèìÿ áóíó ÷àòäûðàðàì âÿ ñÿíè òàì ÿìèí åäèðÿì êè, ùå÷ êÿñÿ áó ñèððè à÷ìàç. Î, ýöâÿíèëÿí áèðèñèäèð âÿ ñèðð ñàõëàìàüû áàúàðûð. Êëîòèëäà øàáàëûäëàðûíû éåéèá áèòèðäèéè ö÷öí ïàêåòè õûøìàëàéûá áóõà ðûéà àòäû âÿ äåäè: – Ùÿ, èíäè èñÿ éàòàüà. Ñêàìéàäàí ãàëõìàéàí ãàäûí àøíàñûíûí æèëåòèíèí äöéìÿëÿðèíè à÷ìàüà ýèðèøäè. Àììà ñîíðà î, þíÿ ÿéèëÿðÿê äöéìÿíèí áàøûíà äîëàíìûø óçóí ñà÷ òåëèíè èêè áàðìàüûéëà äàðòûá ãîïàðòäû. Ãÿùãÿùÿ ÷ÿêÿðÿê äåäè: – Áóðà áàõ! Ìàäëåíàíûí ñà÷û èëèøèá äöéìÿíÿ. Àù, íåúÿ äÿ ñàäèã ÿðñÿíìèø! 277
Ýþçëÿíèëìÿäÿí ãàäûí ãàøãàáàüûíû ñàëëàäû âÿ îâúóíäàêû èíúÿ òåëè äèããÿòëÿ ñöçìÿéÿ áàøëàäû. – Éîõ, áó, Ìàäëåíàíûíêû äåéèë, áó ãàðàäûð, – äåéÿ ïû÷ûëäàäû. Æîðæ ùûðòûëäàäû: – Éÿãèí, ãàðàâàøûìûí ñà÷ûäûð. Àììà Êëîòèëäà îíóí æèëåòèíè áèð õÿôèééÿ êèìè àðàøäûðìàüûíäàéäû: àç ñîíðà î, äöéìÿëÿðÿ ñàðûëìûø èêèíúè âÿ ö÷öíúö ñà÷û äà àøêàðà ÷ûõàðòäû. Ðÿíýè àâàçûéàí ãàäûí õÿôèôúÿ äèêñèíäè âÿ ùåéðÿòëÿ ÷ûüûðäû: – À-à! Éàòàüûíû ïàéëàøäûüûí ãàäûí þç ñà÷ëàðûéëà ñÿíèí äöéìÿëÿðèíè ñàðûéûáìûø! Æîðæ äà áó õÿáÿðäÿí ñàðñûëäû: – Îëà áèëìÿç, úàíûì, – äåéÿ ìûçûëäàíäû. – Ñÿí àüëûíû èòèðìèñÿí. Åëÿ áó éåðäÿ õàíûì Âàëòåð îíóí àüëûíà ýÿëäè âÿ ùÿð øåéè àíëàéàí Æîðæ ÿââÿëúÿ òóòóëñà äà, ñîíðàäàí ùÿð øåéè çàðàôàòà ñàëìàüà úÿùä åëÿäè, ÷öíêè ãÿëáèíèí äÿðèí ýóøÿëÿðèíäÿ î, Êëîòèëäàíûí îíà áÿñëÿéÿ áèëÿúÿéè øöáùÿëÿðè ùàãëû ñàéûðäû. Àõòàðûøëàðûíû äàâàì åòäèðÿí ìÿøóãÿñè éåíè-éåíè ñà÷ òåëëÿðè òàïûð, îíëàðû à÷ûá õàëûíûí öñòöíÿ àòûðäû. Òÿúðöáÿëè áèð ãàäûí äóéóìó èëÿ î, èøèí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó ñåçäèéèíäÿí ýåòäèêúÿ ëàï òÿáäÿí ÷ûõûðäû. Ãûçüûíëûüûíäàí àüëàìàã ùÿääèíÿ ýÿëÿí Êëîòèëäà äóðìàäàí òÿêðàðëàéûðäû: – Î, ñÿíè ñåâèð... Áó éîëëà ñÿíèí þçöíëÿ îíóí áèð ïàð÷àñûíû àïàð ìàüûíû èñòÿéèðìèø... Õàèí! Ãÿôëÿòÿí ãàäûíûí ñèíÿñèíäÿí òöêöðïÿðäèúè âÿ ãÿçÿá äîëó áèð ôÿðéàä éöêñÿëäè: – À-à! À-à! Î, àùûë áèð ãàäûíìûø... Áó äà äöìàü ñà÷... À-à, äåìÿëè, ñÿí àðòûã ãîúà ãàðûëàðëà éàòûá-äóðóðñàí?.. Éîõñà ñÿíÿ éàõøû ïóë âåðèðëÿð?.. Áîéíóíà àë, áóíà ýþðÿ ñÿíÿ ïóë þäÿéèðëÿð, åëÿìè?.. Áåëÿ ÷ûõûð êè, äàùà ìÿíÿ ùå÷ åùòèéàúûí ãàëìàéûá?.. Åëÿ èñÿ, ýåò î àüáèð÷ÿêëÿðèíëÿ ìàçàãëàø... Ãàäûí éåðèíäÿí ñû÷ðàäû. Ñòóëóí áàøûíäàí êîðñàæûíû ýþòöðöá òÿëÿñèê ýåéèíìÿéÿ áàøëàäû. Æîðæ îíó ñàõëàìàüà, ÷àøãûíëûã è÷èíäÿ éîëà ýÿòèðìÿéÿ ÷àëûøäû: – Åëÿ äåéèë, Êëî... Àõìàã-àõìàã äàíûøìà... Ùå÷ þçöì äÿ áóíó àíëàìûðàì... Áóðà áàõ, áèð ýþçëÿ... éàõøû äà, áèð ñÿáðèí îëñóí!.. – Ýåò, ýåò î àüáèð÷ÿêëÿðèíëÿ ìàçàãëàø... Ýåò þç àüáèð÷ÿêëÿðèíëÿ ìàçàãëàø... – äåéÿ òÿêðàðëàéûðäû ìÿøóãÿñè. – Îíóí ñà÷ëàðûíäàí... 278
ùÿì äÿ áÿéàç ñà÷ëàðûíäàí þçöíÿ áèð öçöê äÿ ùàçûðëàò... ùÿð ùàëäà, áàøûíäà î ãÿäÿð ñà÷û îëàð îíóí... ßëöñòö ÿéíèíè ýåéèíÿí ãàäûí øëéàïàñûíû áàøûíà ãîéäó, òöëöíö öçöíÿ ñàëäû. Êèøè îíà ñàðû óçàíìàã èñòÿéÿíäÿ ãàäûí îíà âàð ýöúöéëÿ áèð øàïàëàã èëèøäèðäè. Îéíàøû þçöíÿ ýÿëÿíÿ ãÿäÿð ãàäûí ãàïûíû à÷ûá ýöëëÿ êèìè ÷þlÿ ÷ûõäû. Ìÿíçèëèíäÿ éàëãûçáàøûíà ãàëàí êèøèíèí è÷èíäÿ î êàôòàð ãàäûíà, àüáèð÷ÿê Âàëòåðÿ ãàðøû ñîíñóç ãÿçÿá ùèññè àëîâëàíäû. Ùÿ-ÿ, áàõ áó ñîíóíúó ùîããà ñàéÿñèíäÿ î, éàøëû ìÿøóãÿñèíè ùå÷ íÿéÿ ìÿùÿë ãîéìàäàí áàøûíäàí ðÿää åòìÿê ö÷öí áèð áÿùàíÿ òàïìûøäû. Îä òóòóá éàíàí éàíàãëàðûíà áèð îâóú ñó âóðäó, ñîíðà ãèñàñ ïëàíûíû ýþòöð-ãîé ö÷öí áàéûðà ÷ûõäû. Éîõ, áóíó î ãàäûíà áàüûøëà ìàéàúàãäû. Ùÿì äÿ ùå÷ âÿúùëÿ áàüûøëàìàéàúàãäû! Áóëâàðäà ýÿçèøÿðêÿí, î, áèð çÿðýÿð äöêàíûíûí âèòðèíèíäÿ õðîíî ìåòð ýþðäö: ÷îõäàí áÿðè àëìàüû àðçóëàäûüû áó ÿøéàíûí ãèéìÿòè ìèí ñÿêêèç éöç ôðàíê èäè. Ãÿôëÿòÿí è÷èíäÿ áèð öìèä øöàñû ïàðëàäû: «Ãîé î éåòìèø ìèí ôðàí êà éèéÿëÿíèì, áàõ îíäà áóíó àëàðàì». Âÿ õÿéàëëàðà ãàïûëäû: î, éåò ìèø ìèí ôðàíêû íÿéÿ õÿðúëÿéÿúÿêäè, ýþðÿí? Èëê íþâáÿäÿ äåïóòàò îëàúàãäû. Ñîíðà áó õðîíîìåòðè àëàúàã, áèðæàäàêû îéóíëàðà ãàòûëàúàãäû... ñîíðà èñÿ... ñîíðà èñÿ... Ðåäàêñèéàéà ùå÷ ýåòìÿê èñòÿìèðäè; Ìàäëåíà èëÿ äàíûøàíäàí ñîíðà Âàëòåðè ýþðìÿê âÿ ìÿãàëÿñèíè éàçìàã ôèêðèéëÿ åâèíÿ ñàðû öç òóòäó. Äðóî êö÷ÿñèíÿ ÷àòàíäà ãÿôëÿòÿí àéàã ñàõëàäû: ãðàô äå Âîäðåêè éîëóõìàüû òàìàì óíóòìóøäó, î èñÿ Øîñå-ä’Àíòåí ñÿìòèíäÿ îëóðäó. Ýÿçèíòè òåìïèéëÿ î, ýåðèéÿ äþíäö, éîë áîéó õîø âÿ êþíöëà÷àí ìÿãàìëàðëà áàüëû, ÿëèíÿ êå÷ÿúÿê ñÿðâÿòëÿ ÿëàãÿäàð þç øèðèí õÿéàëëàð àëÿìèíÿ äàëäû. Áóíóíëà áåëÿ, î éàðàìàç Ëàðîø âÿ äûëüûð àüáèð÷ÿê Âàëòåð áàðÿäÿ ôèêèðëÿð äÿ îíà ðàùàòëûã âåðìèðäè. Êëîòèëäàíûí ÷ûõàðòäûüû î äÿëè-äîëó ñÿùíÿ èñÿ îíó çÿððÿ ãÿäÿð äÿ íàðàùàò åòìèðäè, ÷öíêè îíóí òåçëèêëÿ éîëà ýÿëÿúÿéèíäÿí ÿìèí èäè. Ãðàô äå Âîäðåêèí éàøàäûüû áèíàéà ýèðèá ãàïû÷ûäàí ñîðóøäó: – Úÿíàá äå Âîäðåêèí äóðóìó íåúÿäèð? Åøèòäèì î õÿñòÿëÿíèá? Ãàïû÷û äåäè: – Ùÿ, úÿíàá, ãðàôûí äóðóìó ÷îõ ôÿíàäûð. Äåéèëÿíëÿðÿ ýþðÿ, áóýöí-ñàáàùëûãäûð, ÷öíêè ïîäàãðà àðòûã öðÿéèíÿ ãÿäÿð éàéûëûá. 279
Äö Ðóàíûí ìàòû-ãóòó ãóðóäó, íÿ åäÿúÿéèíè äÿ áèëìÿäè. Âîäðåê þëöì àéàüûíäàéìûø! Áåéíèíäÿ áèð ñöðö àíëàøûëìàç, ùÿéÿúàíâåðèúè ôèêèð àõûíû éàðàíñà äà, î, áóíëàðûí ùàìûñûíû ùÿð âÿúùëÿ þçöíäÿí óçàãëàøäûðìàüà ÷àëûøäû. Íÿ äåäèéèíè þçö äÿ áèëìÿäÿí ìûçûëäàíäû: – Òÿøÿêêöð åäèðÿì... ìÿí ñîíðà îíà áàø ÷ÿêÿðÿì... Ñîíðà ÷ûõûá áèð åêèïàæà îòóðìàãëà åâèíÿ éîëëàíäû. Ìàäëåíà àðòûã åâäÿéäè. Òÿíýíÿôÿñ ùàëäà îíóí îòàüûíà äàõèë îëàí êèøè áèðíÿôÿñÿ áóíëàðû õÿáÿð âåðäè: – Äåéÿñÿí, ùå÷ õÿáÿðèí éîõäóð? Âîäðåê úàí âåðèð. Ìàäëåíà îòóðóá áèð ìÿêòóá îõóéóðäó. Áó ñþçëÿðè åøèäèíúÿ, áàõûøëàðûíû ÿðèíÿ çèëëÿéÿðÿê, äöç ö÷ êÿðÿ àðä-àðäà åéíè ñóàëû òÿêðàðëàäû: – À-à? Íÿ äåäèí åëÿ?.. Íÿ äåäèí åëÿ?.. Íÿ äåäèí åëÿ?.. – Äåäèì êè, Âîäðåê úàí âåðèð. Ïîäàãðà àðòûã öðÿéèíÿ ãÿäÿð èøëÿéèá. – Ñîíðà ÿëàâÿ åëÿäè: – Ñÿí íåéëÿìÿéè äöøöíöðñÿí? Ìàäëåíàíûí ðÿíýè êàüûç òÿêi àüàðäû, éàíàãëàðûíäà ñÿéðèìÿ ïåéäà îëäó. Àéàüà ãàëõûá ÿëëÿðèéëÿ öçöíö þðòäö âÿ çöëöì-çöëöì àüëàäû. Àúû õÿáÿðäÿí íåúÿ ñàðñûëìûøäûñà, áèð ìöääÿò ùåéêÿë êèìè äîíóá-ãàëäû, àç ñîíðà ÷èéèíëÿðèíèí òèòðÿìÿñèéëÿ ñÿññèç ýþç éàøëàðû àõûòìàüà áàøëàäû. Ýþçëÿíèëìÿäÿí þçöíö ÿëÿ àëàí ãàäûí ýþç éàø ëàðûíû ñèëäè: – Ìÿí ýåòìÿëèéÿì... îíà áàø ÷ÿêìÿëèéÿì... Íÿ âàõò äþíÿúÿéèìè áèëìèðÿì, àììà ñÿí ìÿíäÿí þòðö íàðàùàò îëìà... ìÿíè ýþçëÿìÿ... Êèøè åòèðàç åëÿìÿäè: – Éàõøû. Ýåò. Áèð-áèðèíèí ÿëèíè ñûõäûëàð. Òÿëÿñäèéèíäÿí ÿëúÿéèíè îòàãäà óíóäàí ãàäûí áàéûðà ÷ûõäû. Æîðæ éåìÿéèíè éåéÿíäÿí ñîíðà ìÿãàëÿ éàçìàüà ýèðèøäè. Èø ÿñíàñûíäà î, íàçèðèí ýþñòÿðèøëÿðèíè ÿñàñ ýþòöðöð âÿ Ìÿðàêåø åêñ ïåäèñèéàñûíûí áàø òóòìàéàúàüû ãÿíàÿòèíÿ îõóúóëàðûí þçëÿðèíèí ýÿë ìÿñèíÿ ÷àëûøûðäû. Áèòèðäèéè éàçûíû ðåäàêñèéàéà àïàðûá, øåôëÿ áèð íå÷ÿ äÿãèãÿ ñþùáÿòëÿøäè. Ñîíðà ïàïèðîñó àüçûíäà, ñÿáÿáèíè þçöíöí äÿ áèëìÿäèéè õîø ÿùâàëëà åâèíÿ òÿðÿô öç òóòäó. Àðâàäû ùÿëÿ ýÿëìÿìèøäè. Éåðèíÿ óçàíûá éóõóéà ýåòäè. Ýåúÿéàðûéà äîüðó Ìàäëåíà ãàéûòäû. Î äÿãèãÿ éóõóäàí îéàíàí Æîðæ äóðóá éàòà üûíäà îòóðäó. 280
– Íÿ õÿáÿð âàð? – äåéÿ ñîðóøäó. Èíäèéÿäÿê àðâàäûíû ùå÷ âàõò áåëÿ ñîëüóí âÿ ãàíûãàðà ýþðìÿ ìèøäè. Ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – Êå÷èíäè. – À! Áÿéÿì î... ñÿíèíëÿ áèð êÿëìÿ äÿ êÿñìÿäè? – Áèð êÿëìÿ äÿ. Ìÿí îíó ýþðÿíäÿ àðòûã ùóøó áàøûíäà äåéèëäè. Æîðæ ôèêðÿ ýåòäè. Äèëèíèí óúóíäà õåéëè ñóàë äîëàøñà äà, ùÿëÿëèê, îíëàðû ñÿñëÿíäèðìÿéÿ ýÿðÿê äóéìàäû. – Éûõûë éàò, – äåäè. Ãàäûí êþíöëñöç ùàëäà ïàëòàðûíû ñîéóíäó âÿ éîðüàíûí àëòûíà ýèðèá, ÿðèíÿ ñûüûíäû. Êèøè ñîðóøäó: – Ãîùóìëàðûíäàí áèð êèìñÿ âàð èäè áàðû îðàäà? – Áèð êóçåíè âàðäû. – À! Ùÿìèí êóçåíè òåç-òåçìè îíà áàø ÷ÿêèðäè, ýþðÿí? – Ùå÷ âàõò áàø ÷ÿêìÿéèá. Ýþðöøìÿäèêëÿðè îí èë âàðìûø. – Ãîùóì-ÿãðÿáà ãèñìèíäÿí áàøãà êèìè-êèìñÿñè âàðäû îíóí? – Éîõ... Äöøöíìöðÿì êè, îëà. – Äåìÿëè... áöòöí ìèðàñû êóçåíèíÿ ãàëàúàã? – Íÿ áèëèì. – Âîäðåê ÷îõìó çÿíýèí èäè? – Ùÿ, ÷îõ çÿíýèíäè. – Îíóí, òÿõìèíÿí, íÿ ãÿäÿð ïóëó îëà áèëÿðäè, ñÿíúÿ? – Äÿãèã äåéÿ áèëìÿðÿì. Ùàðàäàñà, áèð âÿ éà èêè ìèëéîí úèâà ðûíäà îëàðäû. Êèøè äàùà ùå÷ áèð ñóàë âåðìÿäè. Ìàäëåíà øàìû ñþíäöðäö. Ýþç ýþðìÿç çöëìÿòäÿ éàíàøû, ñöêóò è÷èíäÿ óçàíìûøäûëàð. Ùÿð èêèñè ôèêèðëè âÿ éóõóñóç èäè. Äö Ðóà àðòûã éàòûá ýþçöíöí ÷èìèðèíè àëìûøäû. Õàíûì Âàëòåðèí äàíûøäûüû î éåòìèø ìèí ôðàíê îíäàí þòðö áèð äÿéÿð êÿñá åëÿìèðäè àðòûã. Áèðäÿí î, Ìàäëåíàíûí àüëàäûüûíû ñåçäè. Áóíó äÿãèãëÿøäèðìÿêäÿí þòðö õàíûìûíà ñÿñëÿíäè: – Éàòìûñàí? – Éîõ. Àüëàäûüû ö÷öí ãàäûíûí ñÿñè òèòðÿéèðäè. – Ñÿíèí íàçèðèíèí áèçè áàðìàüûíà äîëàäûüûíû ñþéëÿìÿéè óíóòäóì áàéàã. – Íåúÿ éÿíè? 281
Ñîíðà êèøè Âàëòåð èëÿ Ëàðîøóí íèééÿòëÿðè áàðÿäÿ áöòöí áèëäèêëÿðèíè éåðëè-éàòàãëû øÿêèëäÿ õàíûìûíà äàíûøäû. Ñþçöíö áèòèðäèêäÿ Ìàäëåíà õÿáÿð àëäû: – Ñÿí áóíó ùàðàäàí þéðÿíäèí? Æîðæ äåäè: – Èçíèíëÿ áóíó äà à÷ûá-àüàðòìàéûì. Ñÿíèí äÿ þç áèëýè ãàéíàãëà ðûí âàð âÿ ìÿí îíëàð áàðÿäÿ ùå÷ âàõò, ùå÷ íÿ ñîðóøìóðàì. Ìÿí äÿ þç ìÿíáÿëÿðèìè ýèçëè ñàõëàìàüû òÿðúèù åäèðÿì. Àììà õÿáÿðèí ìþòÿáÿðëèéèíÿ ùå÷ øÿêê-øöáùÿ îëà áèëìÿç. Ãàäûí ïû÷ûëäàäû: – Ùÿ, áó ìöìêöíäöð. Îíëàðûí áèçäÿí ýèçëè íÿ èñÿ áèð ãàçàí ãàéíàòäûüûíäàí îíñóç äà øöáùÿëÿíèðäèì. Æîðæóí éóõóñó ÿðøÿ ÷ÿêèëìèøäè. Õàíûìûíà ñàðû óçàíûá åùìàëúà îíóí ãóëàüûíäàí þïäö. Ãàäûí ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ îíó èòÿëÿäè: – Éàëâàðûðàì ñÿíÿ, ìÿíè ðàùàò áóðàõ! Èíäè ìÿçÿëÿíÿúÿê ùàëûì éîõäóð. Êèøè ìöòèëèêëÿ öçöíö äèâàðà ñàðû ÷åâèðèá ýþçëÿðèíè éóìäó âÿ áèð òÿùÿð éóõóéà ýåòäè.
ÂÛ Êèëñÿ áàøäàí-àéàüà ãàðàëàðà áöðöíìöøäö. Ýèðèø ãàïûñûíäàêû èðè ëþâùÿíèí öçÿðèíäÿêè òàú øÿêëè îðàäàí êå÷ÿíëÿðÿ çàäÿýàí áèðèñèíèí äÿôí îëóíàúàüûíû áèëäèðèðäè. Äóà ìÿðàñèìè éåíèúÿ áèòìèøäè. Èøòèðàê÷ûëàð òàáóòóí âÿ ãðàô äå Âîäðåêèí êóçåíèíèí éàíûíäàí êå÷ìÿêëÿ äàüûëûøûðäûëàð. Êóçåí áàø ÿéìÿêëÿ ùàìûíûí ÿëèíè ñûõûðäû. Æîðæ èëÿ Ìàäëåíà áèðëèêäÿ åâÿ òÿðÿô éîëà äöçÿëäèëÿð. Ùÿð èêèñèíè íÿ èñÿ éàìàíúà ãàéüûëàíäûðñà äà, ùÿëÿëèê, ñóñóðäóëàð. Ñàíêè, þç-þçöíÿ ôèêèð éöðöäöðìöø êèìè, Æîðæ áó ñöêóòó ïîçäó: – Àììà áó ÷îõ ãÿðèáÿäèð! Ìàäëåíà: – Íÿéè äåéèðñÿí, äîñòóì? – äåéÿ ñîðóøäó. – Âîäðåêèí áèçÿ ìèðàñ êèìè ùå÷ íÿ ãîéìàìàñû. Ìàäëåíà ãÿôëÿòÿí ïþðòäö, ñàíêè, ïÿíáÿ áèð òöë ãàäûíûí êàüûç êèìè äöìàü áîéíóíó âÿ öçöíö þðòäö. Î ñîðóøäó: 282
– Éåðè ýÿëìèøêÿí, ìÿðùóì áèçÿ íèéÿ íÿëÿðèñÿ ìèðàñ ãîéìàëûéäû àõû? Áóíà îíó ìÿúáóð åäÿí ùå÷ íÿ éîõ èäè. Àçúà ñóñóá ÿëàâÿ åëÿäè: – Éÿãèí êè, îíóí âÿñèééÿòíàìÿñè ùàíñûñà íîòàðèóñäà ìöùàôèçÿ îëóíóð. Îíà ýþðÿ äÿ, ùÿëÿëèê, áèð øåé ñþéëÿìÿê åðêÿíäèð. Æîðæ áó ôèêèðëÿ ðàçûëàøäû: – Ùÿ, ùàãëûñàí. Áåëÿ ýþòöðÿíäÿ, î, áèçèì – éÿíè ùÿì ñÿíèí, ùÿì äÿ ìÿíèì éàõûí äîñòóìóç èäè. Ùÿôòÿäÿ èêè êÿðÿ åâèìèçäÿ øàì éåéÿðäè, èñòÿäèéè âàõò ãàïûìûç öçöíÿ à÷ûã èäè. Áèçäÿ þçöíö åâèíäÿêè êèìè, áÿëêÿ äÿ, äàùà ðàùàò ùèññ åäÿðäè. Ñÿíè äîüìà àòà ìÿùÿá áÿòèéëÿ ñåâèðäè, þç àèëÿñè éîõ èäè: íÿ îüóë-óøàüû, íÿ áàúû-ãàðäàøû âàðäû. Áèðúÿ î êóçåíèíäÿí áàøãà ùå÷ êÿñè éîõäó. Êóçåíè äÿ ùå÷ äîüìà äåéèëìèø. Ùÿ, éÿãèí êè, âÿñèééÿòíàìÿñè âàð. Áèçÿ êàðëû áèð ìèðàñ ãîéàúàüûíû ìÿí äÿ ñàíìûðàì, àììà áèçè ñåâäèéèíèí, áàðÿìèçäÿ äöøöíäöéöíöí, îíà õåéëè äÿðÿúÿäÿ áàüëû îëäóüóìóçóí ñöáóòó êèìè áèçÿ äÿ õàòèðÿ ìàùèééÿòèíäÿ íÿ èñÿ áèð øåé ãîéìàëûéäû, ùÿð ùàëäà. Äîñòëóüóìóçäàí éàäèýàð êèìè, ùÿð ùàëäà, áèçèì äÿ îíäàí íÿ èñÿ óììàã ùàããûìûç âàð. Äöøöíúÿëè øÿêèëäÿ: – Éÿãèí êè, ÿñëèíäÿ, î, áèð âÿñèééÿòíàìÿ ãîéóá ýåäèá, – äåéÿí ãàäûíûí ñÿñèíäÿ íÿ èñÿ áèð ëàãåéäëèê ñåçèëäè. Åâÿ ÷àòàíäà ãóëëóã÷ó Ìàäëåíàéà áèð ìÿêòóá óçàòäû. Ìÿêòóáó îõóéóá ÿðèíÿ þòöðäö. «Íîòàðèóñ Ëàìàíåðèí êîíòîðó, Âîýåç êö÷ÿñè, 17. Ùþðìÿòëè õàíûì, ×ÿðøÿíáÿ àõøàìû, ÷ÿðøÿíáÿ âÿ éà úöìÿ àõøàìû øÿõñÿí sèçèíëÿ áàüëû áèð ìÿñÿëÿäÿí þòðö ñààò èêè èëÿ äþðä àðàñûíäà îôè ñèìÿ òÿøðèô áóéóðìàbыíûçû ðèúà åòìÿêäÿí øÿðÿô äóéìàãäàéàì. Ñàéüûëàðëà, Ëàìàíåð».
Áó äÿôÿ Æîðæ õÿúàëÿòèíäÿí ïþðòäö: – Éÿãèí, áó, î äåäèéèìèç ìÿñÿëÿäèð. Àììà ãÿðèáÿ îëàí áóðàñûäûð êè, íîòàðèóñ ðÿñìè àèëÿ áàø÷ûñû êèìè ìÿí ãàëà-ãàëà, ñÿíè îðà äÿâÿò åäèð. ßââÿëúÿ ãàäûí áó èðàäà úàâàá âåðìÿéèá, àçúà äöøöíÿðÿê äèëëÿíäè: – Èñòÿéèðñÿíñÿ, îðàéà åëÿ èíäèúÿ, áèðëèêäÿ ýåäÿê. 283
– Ùÿ, ÷îõ èñòÿéèðÿì. Ãÿëéàíàëòûäàí ñîíðà îíëàð áèðëèêäÿ íîòàðèóñóí éàíûíà éîëëàíäûëàð. Ëàìàíåðèí êîíòîðóíà äàõèë îëäóãëàðû àí îðàäàêû áþéöê ìÿìóð úÿëä éåðèíäÿí ãàëõäû âÿ ùÿäñèç ùþðìÿò-èççÿòëÿ áó ÿð-àðâàäû þç øåôèíèí éàíûíà þòöðäö. Íîòàðèóñ ýþäÿðÿê áèð àäàì èäè: ùÿì òþñáÿðÿê èäè, ùÿì äÿ éóï éóìðó. Êöðÿíè õàòûðëàäàí áàøû äèýÿð êöðÿ êèìè áèð úöò õûðäà àéàã öñòÿ ãÿðàðëàøàí áÿäÿíèíÿ úàëàã îëóíìóøäó âÿ áó àéàãëàð åëÿ ãûñà èäè êè, åëÿ îíëàðû äà áèð ìÿíàäà êöðÿ êèìè ãÿáóë åëÿìÿê îëàðäû. Îíëàðà áàø ÿéÿí áó àäàì ìöøòÿðèëÿðèíÿ êðåñëîëàðäà éåð ýþñòÿ ðÿíäÿí ñîíðà Ìàäëåíàéà öç òóòäó: – Ãðàô äå Âîäðåêèí âÿñèééÿòíàìÿñèíäÿ ñèçèíëÿ áàüëû ìÿãàìëàðëà òàíûø îëìàíûçäàí þòðö, õàíûì, ñèçè áóðàéà äÿâÿò åëÿìèøÿì. Þçöíö ñàõëàéà áèëìÿéÿí Æîðæ äîíãóëäàíäû: – Åëÿ áåëÿ äÿ áèëèðäèì. – Èíäè ìÿí áó ãûñà ìÿçìóíëó ñÿíÿäè ñèçÿ îõóéàúàüàì. Ãîâëóãäàí ñþçöýåäÿí âÿñèééÿòíàìÿíè ÷ûõàðàí íîòàðèóñ ìÿòíè îõóäó: «Ìÿí – àøàüûäà èìçà åäÿí, Ïîë-Åìèë-Ñèïðèéåí-Ãîíòðàí ãðàô äå Âîäðåê, àüëûì-ùóøóì öñòöìäÿ èêÿí òÿðòèá îëóíàí áó ñÿíÿäëÿ þç ñîí èðàäÿìè èôàäÿ åäèðÿì. Þëöìöí áèçëÿðè èñòÿíèëÿí ìÿãàìäà éàõàëàéà áèëÿúÿéèíè íÿçÿðÿ àëàðàã, ìÿí íîòàðèóñ Ëàìàíåðèí ìöùàôèçÿ åäÿúÿéè áó âÿñèé éÿòíàìÿíèí òÿðòèáèíè ìÿãñÿäÿóéüóí ñàéäûì. Áèðáàøà âàðèñëÿðèì îëìàäûüûíäàí ìÿí áöòöí ñÿðâÿòèìè, éÿíè àëòû éöç ôðàíê äÿéÿðèíäÿ ùèññÿ ñÿíÿäëÿðèìè âÿ òÿõìèíÿí, áåø éöç ìèí äÿéÿðèíäÿ äàøûíìàç ÿìëàêû, ùÿð ùàíñû øÿðò âÿ þùäÿëèê ãîé ìàäàí, õàíûì Êëåð-Ìàäëåíà Äö Ðóàéà ìèðàñ ãîéóðàì. Îíäàí éåýàíÿ õàùèøèì èñÿ ìÿðùóì äîñòóíóí îíà ñÿäàãÿòèíèí, äÿðèí ñàéüûñûíûí âÿ áàüëûëûüûíûí íèøàíÿñè êèìè áó ìèðàñû ãÿáóë åòìÿñèäèð». Íîòàðèóñ éåêóíëàøäûðäû: – Åëÿ áó. Áó âÿñèééÿòíàìÿ þòÿí èëèí àâãóñòóíäà òÿðòèá îëóíóá âÿ äàùà þíúÿ, éÿíè èêè èë ÿââÿë õàíûì Êëåð-Ìàäëåíà Ôîðåñòéåíèí àäûíà òÿðòèá îëóíàí åéíè ìÿçìóíëó ñÿíÿäè ãöââÿäÿí ñàëìàãäàäûð. Áèðèíúè âÿñèééÿòíàìÿ äÿ ìÿíäÿäèð âÿ ÿýÿð ìÿðùóìóí ãîùóìëàðû åòèðàç åäÿðñÿ, î ùàëäà ãðàô äå Âîäðåêèí ñîí èðàäÿñèíèí äÿéèøìÿç ãàëäûüûíû ñöáóòà éåòèðìÿê ö÷öí îíäàí éàðàðëàíà áèëÿðèê. 284
Ðÿíýè êÿòàí êèìè àüàðàí Ìàäëåíà êåé êèìè îòóðìóøäó. Æîðæ èñÿ ÿñÿáè ùàëäà áûüûíû áóðóðäó. Áèð ãÿäÿð ñóñàíäàí ñîíðà íîòàðèóñ äåäè: – ßëáÿòòÿ, ñèçèí ðàçûëûüûíûç îëìàäàí õàíûìûíûç áó ìèðàñû ãÿáóë åäÿ áèëìÿç. Äö Ðóà éåðèíäÿí ãàëõäû âÿ ãóðó òÿðçäÿ: – Áó áàðÿäÿ äöøöíìÿëèéÿì, – äåäè. Ìÿìíóíëóãëà äèøëÿðèíè àüàðäàí íîòàðèóñ òÿçèì åëÿäè: – Ñèçè áàøà äöøöðÿì: äóðóìóí áèðìÿíàëû îëìàìàñû ñèçè òÿðÿä äöäëÿðÿ ñöðöêëÿéèð. Îíó äà äèããÿòèíèçÿ ÷àòäûðìàëûéàì êè, áó ñÿùÿð ãðàô äå Âîäðåêèí âÿñèééÿòíàìÿñèíèí ìÿòíèéëÿ òàíûø îëàí êóçåíè îíà áó ìèðàñäàí éöç ìèí ôðàíê âåðèëÿúÿéè òÿãäèðäÿ äàéûñûíûí âÿñèééÿòíà ìÿñèíÿ ãàðøû åòèðàç åòìÿéÿúÿéèíè áèëäèðäè. Ìÿíÿ ãàëñà, âÿñèééÿòíà ìÿäÿ ìöáàùèñÿëè ùÿð ùàíñû ìÿãàì éîõäóð, àììà áóíóíëà áàüëû ìÿùêÿìÿ à÷ûëàðñà, õåéëè ãàëìàãàë éàøàíàúàã. Éÿãèí êè, ñèç äÿ áóíó èñòÿìÿçñèíèç, ÷öíêè òîïëóì ùÿð øåéè âÿ ùÿìèøÿ àðçóîëóíìàç éþíäÿ éîçìàüà úàí àòûð. Áóíëàðû íÿçÿðÿ àëìàãëà, ñèç áöòöí ìÿãàìëàðëà áàüëû þç ãÿðàðûíûçû ìÿíÿ øÿíáÿ ýöíöíÿ ãÿäÿð à÷ûãëàéà áèëÿðäèíèçìè? Äö Ðóà áàøûéëà òÿñäèãëÿéÿðÿê äåäè: – Äàíûøäûã. Íîòàðèóñà ñöíè áèð òÿçèì åäÿí Æîðæ ñþùáÿò ÿñíàñûíäà àüçûíà ñó àëûá îòóðàí õàíûìûíà éîë âåðäè. Íîòàðèóñóí òÿáÿññöìö ãÿôèë éîõ îëäóüó ö÷öí bayûra ÷ûõàí Æîðæ þçöíö ãöðóðó ãûðûëìûø áèðèñè êèìè ùèññ åëÿäè. Åâÿ ýèðÿí Äö Ðóà ãàïûíû àðõàñûíúà çÿðáëÿ ÷ûðïäû, øëéàïàñûíû ÷àð ïàéûíûí öñòöíÿ òóëëàäû. – Ñÿí Âîäðåêèí ìÿøóãÿñè îëìóñàí? Öçöíäÿêè òöëö ãàëäûðìàéàí ãàäûí úÿëä ýåðè ãàíðûëäû: – Ìÿíìè? Î-î!.. – Ùÿ, ñÿí. ßýÿð áèðèñè áöòöí ñÿðâÿòèíè éàä ãàäûíà âÿñèééÿò åäèðñÿ, äåìÿëè, ùÿìèí õàíûì îíóí... Áÿäÿíè ó÷óíàí Ìàäëåíà øÿôôàô ïàð÷àéà òàõûëìûø ñàíúàüû à÷ìà üà úÿùä ýþñòÿðèðäè ùÿìèí àí. Áèð ñàíèéÿ ñóñàí ãàäûí ùÿéÿúàíäàí ãûðûã-ãûðûã ýÿëÿí áèð ñÿñëÿ äèëëÿíäè: – Éåòÿð... éåòÿð àðòûã... Ñÿí àüëûíû èòèðìèñÿí... Áÿéÿì ñÿí... ñÿí... äåéèëäèí... îíóí ñÿíÿ... íÿ èñÿ áèð øåé ìèðàñ ãîéàúàüûíû òÿõìèí åäÿí? 285
Ãàäûíûí áþéðöíäÿ äóðàí Æîðæ ìöòòÿùèìè íÿäÿñÿ ñó÷ëàìàã ö÷öí óéüóí áèð ìÿãàì ýöäÿí ìöñòÿíòèã êèìè îíóí öçöíäÿêè èôàäÿéÿ ýþç ãîéóðäó. Ùÿð ñþçö àéðûúà òÿëÿôôöç åòìÿêëÿ î, äàíûøìàüà áàøëàäû: – Ùÿ... Âîäðåê ìÿíÿ íÿ èñÿ âÿñèééÿò åäÿ áèëÿðäè... ìÿíÿ, éÿíè ñÿíèí ÿðèíÿ... ìÿí îíóí äîñòóéäóì... àììà ñÿíÿ, ìÿíèì àðâà äûìà èñÿ éîõ... Ùÿì êöáàð ÿäÿá-ÿðêàíû, ùÿì äÿ... èúòèìàè ðÿé áàõû ìûíäàí áó èêè ìÿãàì àðàñûíäà ÷îõ áþéöê ôÿðã âàð... Ìàäëåíàíûí áàõûøëàðû ÿðèíèí ïàðûëäàéàí ýþçëÿðèíÿ äèêèëìèøäè. Áó áàõûøëàð ñîí äÿðÿúÿ äèããÿòëè îëìàãëà éàíàøû, ùÿì äÿ ãÿðèáÿ òÿñèð áàüûøëàéûðäû àäàìà: àäÿòÿí, èíñàí øöóðóíóí ùÿëÿì-ùÿëÿì íöôóç îëóíìàéàí äÿðèí ýóøÿëÿðèíÿ äàëìàã èñòÿéÿíëÿð áåëÿ áàõûðëàð âÿ ùÿìèí ýóøÿëÿð äèããÿòèìèçèí, èðàäÿìèçèí þç èõòèéàðûìûçäà îëìàäûüû ÷îõ ãûñà àíëàðäà, ãÿëáèìèçäÿêè ýèçëè íèééÿòëÿð ïÿðäÿñèç ãàëàíäà öçÿ ÷ûõûð. Ñþçëÿðèíè þë÷öá-áè÷ÿí ãàäûí àüûð-àüûð äèëëÿíäè: – Ùÿð ùàëäà, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ÿýÿð... áó úöð áþéöê ìèðàñ ñÿíÿ âåðèëñÿéäè, åëÿ áó äà áàøãàëàðûíà åéíè äÿðÿúÿäÿ ãÿðèáÿ ýþðöíÿúÿêäè. ßðè ñÿðò òÿðçäÿ ñîðóøäó: – Ýþðÿñÿí, î íèéÿ åëÿ? – ×öíêè... – ãàäûí òóòóëñà äà, òåç ñþçöíöí àðäûíû ýÿòèðäè: – ×öíêè ñÿí îíäàí þòðö, ñàäÿúÿ, ìÿíèì ÿðèì èäèí âÿ ÿñëèíÿ ãàëàíäà î, ñÿíÿ ÷îõ àç áÿëÿä èäè... ìÿí èñÿ îíóí êþùíÿ äîñòóéäóì... ñÿí éîõ, ìÿùç ìÿí... åëÿ îíà ýþðÿ äÿ ùÿëÿ Ôîðåñòéå ùÿéàòäà èêÿí èìçàëàäûüû èëê âÿñèééÿòíàìÿäÿ äÿ ìèðàñ÷û êèìè ìÿíè ýþñòÿðèáìèø. Èðè àääûìëàðëà îòàãäà âàð-ýÿë åäÿí Æîðæ äèëëÿíäè: – Ñÿí áó ìèðàñäàí èìòèíà åòìÿëèñÿí. Õàíûìû ñîéóããàíëû øÿêèëäÿ: – Éàõøû, – äåäè, – àììà î ùàëäà øÿíáÿ ýöíöíö ýþçëÿìÿäÿí áèç áó õÿáÿðè åëÿ èíäè äÿ Ëàìàíåðÿ õÿáÿð âåðÿ áèëÿðèê. Êèøè îíóí þíöíäÿ àéàã ñàõëàäû âÿ îíëàð äàùà áèð íå÷ÿ äÿãèãÿëè éèíÿ ýþç-ýþçÿ áàõäûëàð. Ùÿìèí àíëàðäà ùÿð èêèñè ãàðøûñûíäàêûíûí öðÿ éèíäÿ, áåéíèíäÿ óéóéàí íèééÿòëÿðè îõóìàüà, àíëàìàüà ÷àëûøûðäû. Èêèñè íèí äÿ áàõûøëàðûíäà ýèçëÿíÿí ëàë ñóàëëàð ãàðøû òÿðÿôèí âèúäàíûíû îëäóüó êèìè ýþðìÿéÿ úàí àòûðäû. Áóíó áþéöð-áþéöðÿ éàøàñàëàð äà, áèð-áèðèíÿ éàä èêè úàíëûíûí äÿðèí ìöúàäèëÿñèíÿ áÿíçÿòìÿê îëàðäû. Äàèì áèð-áèðèíè ýöäÿí, áèð-áèðèíäÿí øöáùÿëÿíÿí âÿ åùòèéàòëàíàí áó èêè ìÿõëóãóí ëèë áàüëàìûø ãÿëáè ãàðøû òÿðÿô ö÷öí ùÿìèøÿëèê ãàïàëûéäû ÷öíêè. 286
Ñÿñèíè ÷îõ äà ãàëäûðìàéàí êèøè îíóí öñòöíÿ ÷ûìõûðäû: – Áóðà áàõ, Âîäðåêèí ìÿøóãÿñè îëäóüóíó åòèðàô åòìÿéèí äàùà äîüðó îëàðäû. Ãàäûí ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè: – Ìÿíàñûç ñþçëÿð äàíûøûðñàí... Âîäðåê ìÿíÿ ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ, ÷îõ áàüëû áèðèñèéäè... áóíóí àðõàñûíäà áàøãà ùå÷ íÿ... âÿ ùå÷ âàõò îëìàéûá... Êèøè àéàüûíû éåðÿ ÷ûðïäû: – Éàëàí äåéèðñÿí. Áó, ìöìêöí äåéèë! Ãàäûí ñàêèò òÿðçäÿ åòèðàç åëÿäè: – Àììà áó ìÿùç áåëÿäèð êè âàð. Òÿêðàð îòàãäà âàð-ýÿëÿ áàøëàéàí êèøè éåíÿ àéàã ñàõëàäû: – Åëÿ èñÿ äå ýþðöì, áÿñ íèéÿ î, áöòöí ñÿðâÿòèíè ìÿùç ñÿíÿ âÿñèééÿò åëÿéèá?.. Òÿìêèíèíè ïîçìàéàí Ìàäëåíà äèøëÿðèíè ãûúàéàðàã äåäè: – Úàâàá ÷îõ áÿñèòäèð. Ñÿí þçöí äåéèðäèí êè, îíóí áèçäÿí, äàùà äîüðóñó, ìÿíäÿí áàøãà ùå÷ áèð äîñòó éîõäóð. Ìÿíè èñÿ î, óøàã éàøëàðûìäàí òàíûéûðäû, ÷öíêè àíàì îíóí ãîùóìëàðûéëà èø îðòàüûéäû. Áóíà ýþðÿ äÿ ãðàô âàõòàøûðû åâèìèçäÿ îëóðäó. Áèðáàøà âàðèñè îëìàäûüûíû ýþðÿíäÿ, éÿãèí êè, îíóí éàäûíà ìÿí äöøìöøÿì. Ìÿíè öëâè ùèññëÿðëÿ ñåâäèéèíè äÿ èñòèñíà åòìèðÿì. Àììà èñòÿíèëÿí ãàäûí áó úöð ñåâýèíèí ùÿäÿôè îëà áèëÿð àõû! Áÿëêÿ äÿ, þçöíöí ñîí èðàäÿñèíè ãÿëÿìÿ àëàðêÿí áó ìÿùðÿì âÿ ÷îõ ýèçëè äóéüóëàð îíóí ãóëàüûíà ìÿíèì àäûìû ïû÷ûëäàéûáìûø? Áóíäà ãÿðèáÿ íÿ âàð àõû? Ùÿð áàçàð åðòÿñè î, ìÿíÿ ÷è÷ÿê ýÿòèðÿðäè âÿ ñÿí îíäà áóíà ùå÷ áàøãà ýþçëÿ áàõìûðäûí äà. Ìÿñÿëÿí, ñÿíÿ î, ÷è÷ÿê-ôèëàí ýÿòèðìèðäè, äåéèëìè? Èíäè äÿ ìÿëóì îëóá êè, î, åéíè ñÿáÿá öçöíäÿí âÿ áàøãà âàðèñè òàïà áèëìÿäèéèíäÿí þç ìàëûíû-ìöëêöíö ìÿíÿ âÿñèééÿò åëÿéèá. ßêñèíÿ, ÿýÿð î, áóíëàðû ñÿíèí àäûíà ãîéóá ýåòñÿéäè, áó, äàùà ãÿðè áÿ ýþðöíÿðäè. Íèéÿ áåëÿ åòìÿëèéäè êè? Ñÿí îíóí íÿéè èäèí àõû? Ãàäûíûí èôàäÿ òÿðçè åëÿ òÿáèè âÿ ñàêèò èäè êè, Æîðæ òÿðÿääöäÿ ãàïûëäû: – Ùÿð øåéÿ ðÿüìÿí, áó øÿðòëÿðäÿ áèç ìèðàñäàí èìòèíà åòìÿëèéèê, éîõñà ãöðóðóìóç ñàðñûëàð, äåäè-ãîäóëàð áàø àëûá ýåäÿð, ùàìû ìÿíè ÿëÿ ñàëàð âÿ ýöëÿð. Èø éîëäàøëàðûìûí îíñóç äà ìÿíè ýþðÿí ýþçö éîõäóð, ìÿíè ñàíúìàã ö÷öí åëÿ áèð ùèìÿ áÿíääèðëÿð. Èíäè ìÿí ùÿð êÿñäÿí äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ þç àäûìû, øÿðÿôèìè ãîðóìàëûéàì. 287
Áþùòàí÷ûëàðûí îíñóç äà îéíàøûí ñàéäûãëàðû áèðèñèíäÿí ñÿíèí áåëÿ áèð ìèðàñ àëìàüûíà ìÿí éîë âåðÿ áèëìÿðÿì. Áÿëêÿ äÿ, Ôîðåñòéå áóíóíëà ðàçûëàøàðäû, ìÿí èñÿ éîõ. Ìàäëåíà ìöòèëèêëÿ äåäè: – Éàõøû, ÿçèç äîñòóì, áèð ìèëéîíóìóç ÿñêèê îëìàãëà áèç îíñóç äà ùå÷ íÿ èòèðìèðèê. Æîðæ ùÿëÿ äÿ îòàãäà âàð-ýÿëèíäÿí ãàëìûð âÿ äöøöíäöêëÿðèíè äèëÿ ýÿòèðèðäè: äåäèêëÿðèíè, ýóéà, áèðáàøà õàíûìûíà öíâàíëàìûðìûø êèìè ýþðöíñÿ äÿ, ÿñëèíäÿ, áöòöí ñþéëÿäèêëÿðè ìÿùç îíà àèä èäè: – Ùÿ, áèð ìèëéîí ÿñêèê!.. Ãîé áåëÿ îëñóí... Íåéëÿìÿê îëàð?.. Âÿñèééÿòíàìÿñèíè áó øÿêèëäÿ òÿðòèá åäÿíäÿ, áÿëêÿ, ùå÷ î þçö äÿ ìþâ úóä ÿäÿá-ÿðêàíà, ÿõëàãà íåúÿ çèää äàâðàíäûüûíûí ôÿðãèíäÿ îëìàéûá. Áó éîëëà ìÿíè íåúÿ àë÷àã âÿ ýöëöíú äóðóìà ñàëäûüû ùå÷ àüëûíà äà ýÿëìÿéèá. Ùàëáóêè ÿñàñ ìÿñÿëÿ éîçóìëàðäàäûð... ßýÿð ìèðàñûí éàðûñûíû ìÿíÿ ãîéìóø îëñàéäû, áó èøäÿ ùå÷ áèð äöéöí éàðàíìàçäû. Êèøè êå÷èá ÿéëÿøäè, àéàüûíû àéàüûíûí öñòÿ àøûðäû, àäÿòÿí, ýÿðýèí äöøöíúÿ, ùÿéÿúàí âÿ äèëõîðëóã êå÷èðäèéè àíëàðäà åëÿäèéè êèìè áûüûíûí óúëàðûíû áóðìàüà ýèðèøäè. Ìàäëåíà èñÿ àðà-ñûðà ìÿøüóë îëäóüó òèêìÿñèíè ÿëèíÿ àëäû âÿ éóìàã à÷àðàã äåäè: – Ìÿí áèð êÿíàðà ÷ÿêèëèðÿì. Ãÿðàðû ñÿí âåð. Óçóí ìöääÿò ñóñàí êèøè ñîíðà èíàìñûç ùàëäà ñþçÿ áàøëàäû: – Âîäðåêèí òÿêúÿ ñÿíè þçöíÿ âàðèñ ñå÷ìÿñèíè âÿ áóíóíëà ðàçû ëàøìàüûìû úàìààòà áàøà ñàëìàã ìöìêöí äåéèë. Ìþâúóä øÿðòëÿðäÿ ìèðàñà ñàùèá ÷ûõñàã, îíäà ñÿíÿääÿêè èìçàí ñÿíèí... çèíàêàðëûüûíû, ìÿíèì èñÿ éóìøàãëûüûìû, õîøãåéðÿòëèéèìè ñöáóòà éåòèðÿúÿê... Áóíà ðàçûëûã âåðìÿyiìèç àíúàã áåëÿ éîçóëà áèëÿð, áèëäèí? Îíà ýþðÿ äÿ ôÿðàñÿòëè áèð ýåäèø, áèð ÷ûõûø éîëó äöøöíöá òàïìàëûéûã êè, áó èøÿ àáûðëû äîí ýåéäèðÿê. Ìÿñÿëÿí, îíóí þç èðñèíè áèçèì, éÿíè ÿðëÿ-àðâàäûí àðà ñûíäà áÿðàáÿð áþëöøäöðìÿñè áàðÿäÿ øàéèÿëÿð éàéà áèëÿðèê. Ìàäëåíà ñþùáÿòÿ ãîøóëäó: – ßýÿð ÿëèìèçäÿ èìçàëû âÿñèééÿòíàìÿ âàðñà, áóíó íåúÿ åäÿúÿ éèìèçè, äöçö, àüëûìà ùå÷ ñûüûøäûðà áèëìèðÿì. – Îùî, áó, ÷îõ àñàíäûð! Ñÿí ìÿíèì àäûìà áàüûøëàìà ñÿíÿäè èìçàëàéàðàã, ñþçöýåäÿí ìèðàñûí éàðûñûíû ìÿíÿ ùÿâàëÿ åäÿ áèëÿðñÿí. Þâëàäûìûç îëìàäûüûíäàí áóíà ãàðøû ùå÷ êÿñ åòèðàç åäÿ áèëìÿç. Áó éîëëà áèç áÿäõàùëàðûìûçûí àüçûíû òûõàéàðûã. 288
Ãàäûíûí ñÿñèíäÿ éåíÿ äÿ ñÿáèðñèçëèê ÷àëàðëàðû äóéóëäó: – Àììà ÿëèìèçäÿ Âîäðåêèí èìçàëàäûüû ñÿíÿä îëà-îëà áÿäõàù ëàðûìûçûí àüçûíû íåúÿ éóìà áèëÿúÿéèìèçè ùå÷ úöð òÿñÿââöðöìÿ ýÿòèð ìèðÿì. Æîðæ þçöíäÿí ÷ûõäû: – Íÿ äèëáèëìÿçñÿí! Àõû êèì áèçè ìÿúáóð åäèð êè, áó âÿñèééÿòíàìÿíè îíà-áóíà ýþñòÿðÿê âÿ éà äèâàðäàí àñàã? Ùàìûéà äåéÿðèê êè, ãðàô äå Âîäðåê þç ñÿðâÿòèíè áèçèì àðàìûçäà áÿðàáÿð áþëöáìöø... Âÿññaëàì... Îíó äà óíóòìà êè, ìÿíèì èçíèì îëìàäàí ñÿí áó ìèðàñû ãÿáóë åäÿ áèëìÿçäèí. Îäóð êè ìÿí áó èøÿ àíúàã áèð øÿðòëÿ ðàçûëûã âåðèðÿì – ìèðàñû áþëöøÿúÿéèê, ÿêñ ùàëäà, ìÿí àëÿìèí äèëèíÿ-àüçûíà äöøÿúÿéÿì. Ãàäûí áèð äàùà îíó ñûíàéûúû íÿçÿðëÿðëÿ ñöçäö: – Íåúÿ èñòÿéèðñÿíñÿ. Ìÿí ðàçûéàì. Áàéàãäàí áó úàâàáû ýþçëÿéÿí Æîðæ äóðóá îòàãäà áèð àç äà âàðýÿë åëÿäè. Äåéÿñÿí, øöáùÿëÿðèí úàéíàüûíäàí, ùÿëÿëèê, ãóðòóëìàìûøäû âÿ áó éîëëà õàíûìûíûí íöôóçåäèúè áàõûøëàðûíäàí éàéûíìàüà ÷àëûøûðäû. Æîðæ äåäè: – Éîõ... Éîõ, éîõ âÿ áèð äàùà éîõ... Éàõøûñû áóäóð, ýÿë ìèðàñäàí òàìàìèëÿ èìòèíà åäÿê... Áó äàùà äîüðó... äàùà àáûðëû... âÿ ëÿéàãÿòëè éîëäóð... ßýÿð áåëÿ åòñÿê, áàøãàëàðûíà áèçè ãàðàëàìàãäàí þòðö ùå÷ áèð øàíñ âåðìÿðèê. Ùÿòòà ÿí áÿäõàù àäàìëàð äà àääûìûìûçäà èòòèùàì åäèëÿñè áèð øåé òàïìàçëàð. Î, Ìàäëåíàíûí þíöíäÿ àéàã ñàõëàäû. – Îäóð êè, ÿçèçèì, èñòÿéèðñÿíñÿ, ìÿí Ëàìàíåðèí éàíûíà òÿêáàøûíà ýåäèá äóðóìó àíëàòìàãëà áÿðàáÿð, ùÿì äÿ îíóíëà ìÿñëÿùÿòëÿøèì. Íÿäÿí ÷ÿêèíäèéèìè îíà äà à÷ûá ñþéëÿéèì âÿ áèçèì äåäè-ãîäóäàí éàéûíìàã ö÷öí ìèðàñû éàðû áþëìÿê èñòÿäèéèìèçè áèëäèðèì, ÷öíêè ìèðàñûí òÿí éàðûñûíûí ìÿíÿ ÷àòàúàüû òÿãäèðäÿ ùå÷ êÿñ áèçÿ êÿú áàõà áèëìÿç. Áó èñÿ ìÿíèì áöòöí àëÿìÿ: «Õàíûìûì áó ìèðàñäàí îíà ýþðÿ èìòèíà åëÿìÿéèá êè, îíó ÿðè äÿ, éÿíè áó ãàäûíûí ãåéðÿòèíè ÷ÿêÿí éåýàíÿ øÿõñ êèìè ìÿí äÿ ãÿáóë åòìèøÿì» äåéÿ úàð ÷ÿêìÿéèìÿ áÿðàáÿð îëàúàã. ßêñ ùàëäà, ìþùêÿì ãàëìàãàë ãîïàúàã. Ìàäëåíà áóíà ñàêèò ñÿñëÿ âÿ ãûñàúà úàâàá âåðäè: – Íåúÿ èñòÿéèðñÿíñÿ. Àììà ÿðè éåíÿ äÿ óçóí-óçàäû à÷ûãëàìàëàðà ýÿðÿê äóéäó: – Ùÿ, áàõ ìèðàñ ìÿùç áó øÿêèëäÿ áþëöøäöðöëÿðñÿ, ùÿð øåé ùàìûéà ýöí êèìè àéäûí îëàúàã. Îíóí ãîéäóüó âÿñèééÿòíàìÿäÿí áó ìÿíà 289
÷ûõûð: «Ìÿí ùÿéàòäà èêÿí îíëàðäàí áèðèíè þçöìÿ äàùà ìÿùðÿì ñàéûðäûì, þëöìöìëÿ äÿ ùå÷ íÿ äÿéèøìÿäè». Áèç áóíó ðÿää åäèá, åëÿ äàâðàíìàëûéûã êè, ýóéà, àðàìûçäà ùÿð ùàíñû àéðû-ñå÷êèëèê åòìÿéÿí áèð äîñòóìóçäàí îðòàã ìèðàñ àëìûøûã. Ùàëáóêè îíóí õàíûìà äàùà ÷îõ ìåùð ñàëäûüû ùå÷ êÿñ ö÷öí ñèðð äåéèëäèð. Àììà ìèðàñû áó úöòëöéÿ ãîéìàãëà, î, ãàäûíëà îëàí ìÿùðÿìëèéèíèí ñûðô ïëàòîíèê õàðàêòåð äàøûäûüûíû âóðüóëàìûø ñàéûëàúàã. Áó ôèêèð îíóí àüëûíà ýÿëñÿéäè, èíàí ìÿíÿ, áÿëêÿ äÿ, î ìÿùç áåëÿ äÿ åäÿðäè. Àììà áóíó ôÿùì åäÿ áèëìÿäèéèíäÿí î, áåëÿ ñÿùëÿíêàð ñÿíÿäÿ èìçà àòûá. Îíóí ùÿð ùÿôòÿ ñÿíÿ ÷è÷ÿê ýÿòèðìÿñèíè ÷îõ ùàãëû îëàðàã âóðüóëàäûí. Þçöíöí ñÿíÿ áó ñîí ùÿäèééÿñèíè åäÿíäÿ äÿ î, ýþðöíöð, áóíóí íÿòèúÿëÿðèíè ùå÷ ýþòöð-ãîé åòìÿéèáìèø... Ãàäûí îíóí ñþçöíö êÿñäè: – Áó ìÿñÿëÿíè ÷þçäöê, – îíóí ñÿñèíäÿ õÿôèô úûðíàìà ñåçèëèðäè. – Ùÿð øåéè äÿ àíëàäûì. Áó ãÿäÿð òÿôÿððöàò à÷ûãëàéàðàã ÷ÿíÿ éîðìà üûíà åùòèéàú ãàëìàäû. Ùàéäû, äóð ýåò íîòàðèóñà. – Áàõ, áóíäà ùàãëûñàí, – äåéÿðÿê ïþðòÿí êèøè øëéàïàñûíû ýþòöð äö, ãàïûäàí ÷ûõàíäà áèð äàùà õàíûìûíà ñÿñëÿíäè: – Îíóí êóçåíèíè äÿ ÿëëè ìèí ôðàíêà ðàçû ñàëìàüà ÷àëûøàúàüàì. Ðàçûñàí? Ìàäëåíà ùþêìëö òÿðçäÿ äèëëÿíäè: – Õåéð. Îíà èñòÿäèéè ìÿáëÿüè âåð, ýåòñèí; éÿíè éöç ìèí ôðàíê. Ìÿáëÿüè äÿ ìÿíèì ïàéûìäàí ÷ûõàðñàí. Êèøè õÿúàëÿòÿ ãàïûëäû: – Éîõ, úàíûì, ýÿë îíó äà áÿðàáÿð ïàéëàøàã. ßýÿð îíà àäàìà ÿëëè ìèí âåðñÿê, îíäà äöç áèð ìèëéîí ôðàíêûìûç ãàëàð. Òåçëèêëÿ ýþðö øÿíÿäÿê, ãóçóì, – Æîðæ ÿëàâÿ åëÿäè. Íîòàðèóñóí éàíûíà ýåäÿí Æîðæ, ýóéà, õàíûìûíûí òÿêëèô åëÿäèéè áó âàðèàíòû îíà àíëàòäû. Ñÿùÿðèñè ýöí ÿðëÿ àðâàä àðàñûíäà òÿðòèá îëóíàí áàüûøëàìà ìöãà âèëÿñèíÿ ÿñàñÿí, Ìàäëåíà Äö Ðóà áåø éöç ìèí ôðàíêû ÿðèíÿ ùÿâàëÿ åëÿäè. Áàéûðäà ýþçÿë ùàâà âàðäû. Êîíòîðäàí ÷ûõàíäà Æîðæ Ìàäëåíàéà áèð àç ýÿçèøìÿéè òÿêëèô åëÿäè. Èíäè î, þçöíö ãàéüûêåø, äèããÿòëè, ùÿññàñ âÿ óçàãýþðÿí áèðèñè êèìè àïàðûðäû. Êåôè-äàìàüû ÷àü èäè, öðÿéè äàü áîéäà îëìóøäó. Ôèêèðëè ýþðöíÿí ãàäûíûí èñÿ ñèð-ñèôÿòèíäÿí ñÿðò èôàäÿ ÷ÿêèëèá ýåòìÿê áèëìèðäè. Ïàéûçûí éåòÿðèíúÿ ñîéóã ýöíëÿðèíäÿí áèðè èäè. Éîëäàí þòÿíëÿð éåéèí ýåäèð, ñàíêè, ùàðàéàñà òÿëÿñèðäèëÿð. Ýþçöíö-êþíëöíö îõøàéàí 290
õðîíîìåòðèí ñàòûëäûüû, òåç-òåç âèòðèíè þíöíäÿ àéàã ñàõëàäûüû äöêàíà àïàðäû Äö Ðóà þç õàíûìûíû âÿ äåäè: – Èçíèíëÿ áóðàäàí ñÿíÿ áèð ùÿäèééÿ àëûì. Õàíûìû êþíöëñöç äèëëÿíäè: – Íåúÿ èñòÿéèðñÿí. Ìàüàçàéà ýèðäèëÿð. – Íÿ èñòÿéÿðäèí: öçöê, áîéóíáàüû, éîõñà ãîëáàüû? Ãûçûë ÿøéàëàðû âÿ ãèéìÿòëè ãàøëàðû ýþðÿí ãàäûíûí öçöíäÿêè ñöíè ñîéóãëóã ÿðèéèá ýåòäè âÿ âèòðèíëÿðè çèíÿò ÿøéàëàðû èëÿ äîëó îëàí áó ìÿêàí îíäà ýþçëÿíèëìÿç áèð ìàðàã îéàòäû. Àëìàã åøãèéëÿ ýþçëÿðè éàíàí ãàäûí äèëëÿíäè: – Áàõ, áó, ýþçÿë ãîëáàãäûð. Îíóí ñå÷äèéè áÿíçÿðñèç çÿðýÿðëèê ÿøéàñû îëàí ãîëáàüûíûí àéðûàéðû áþëöìëÿðè ôÿðãëè ãàøëàðëà áÿçÿíìèøäè. Æîðæ ñîðóøäó: – Áó ãîëáàüû íå÷ÿéÿ äåéèðñèíèç? Çÿðýÿðäÿí úàâàá ýÿëäè: – Ö÷ ìèí ôðàíêà. – ßýÿð èêè ìèí áåø éöçÿ âåðñÿéäèíèç, ýþòöðÿðäèì. Áèð ãÿäÿð òÿðÿääöäÿ ãàïûëàí çÿðýÿð äåäè: – Éîõ, úÿíàá, âåðÿ áèëìÿðÿì. – Ãóëàã àñûí, ìÿí ñèçäÿí áèð äÿ ìèí áåø éöç ôðàíêëûã î õðî íîìåòðè äÿ àëàúàüàì âÿ áó åëÿéÿúÿê úÿìè äþðä ìèí ôðàíê. Íàüä þäÿéèðÿì. Ðàçûñûíûç? ßýÿð ðàçû äåéèëñèíèçñÿ, þçöíöç áèëèí, î áèðè äöêàíëàðäàí àëàðàì. Çÿðýÿð áèð àç íÿì-íöì åëÿñÿ äÿ, ñîíäà äåéèëÿí ãèéìÿòÿ ðàçû îëäó: – Ñèç äåéÿí îëñóí, úÿíàá! Æóðíàëèñò þç öíâàíûíû áèëäèðÿíäÿí ñîíðà äåäè: – Õðîíîìåòðèí öçÿðèíäÿ áàðîí òàúûíûí, îíóí àëòûíäàí èñÿ ìÿíèì èíèñèàëëàðûì îëàðàã ÿë õÿòòèéëÿ Æ.Ð.Ê. ùÿðôëÿðèíèí ãðàâöðà îëóí ìàñû áàðÿäÿ äÿ ýþñòÿðèø âåðÿðñèíèç. Áó ñèôàðèøäÿí ùåéðÿòëÿíÿí Ìàäëåíàíûí äîäàãëàðû ãà÷äû. Ìàüàçàíû òÿðê åäÿðêÿí ãàäûí èíúÿ áèð íÿâàçèøëÿ ÿðèíèí ãîëóíà ýèðäè, ÷öíêè î, áèð äàùà ÿìèí îëìóøäó êè, ÿðè ýåð÷ÿêäÿí ýöúëö âÿ ôÿðàñÿòëè àäàìäûð. Èíäè, éÿíè ÿëèíäÿ ïóëó îëàíäàí ñîíðà îíóí òèòóë äà óììàüà ùàããû ÷àòûðäû. Çÿðýÿð îíëàðû òÿçèì åäÿðÿê éîëà ñàëäû. – Íàðàùàò îëìàéûí, úÿíàá áàðîí, úöìÿ àõøàìûíà ùÿð øåéè ùàçûð åäÿðèê. 291
Âîäåâèë òåàòðûíûí éàíûíäàí êå÷èðäèëÿð. Îðàäà éåíè òàìàøà ýþñ òÿðèëèðäè. Äö Ðóàäàí òÿêëèô ýÿëäè: – Èñòÿéèðñÿí, áó àõøàì òåàòðà ýåäÿê? Ùÿì äÿ ëîæàäà éåð òàï ìàã øÿðòèéëÿ. Ëîæàäà éåð òàïûëäû âÿ îíëàð îðà áèëåò àëäûëàð. Êèøè òÿêëèô åëÿäè: – Áÿëêÿ, áèð ðåñòîðàíäà éåìÿê éåéÿê? – Îëà áèëÿð, áþéöê ùÿâÿñëÿ. Êèøè èíäè þçöíö áèð àüà êèìè ùèññ åòäèéèíäÿí õÿéàëëàðû ãàíàä ëàíìûøäû. – Áÿëêÿ, ñàáàù áèðëèêäÿ õàíûì äå Ìàðåëýèëÿ øàì éåìÿéèíÿ ýåäÿê? Åøèòäèéèìÿ ýþðÿ, ÿðè áóðàäàäûð. Îíóíëà ýþðöøìÿê ö÷öí ëàï áóðíóìóí óúó ýþéíÿéèð. ßð-àðâàä îíëàðà áàø ÷ÿêäèëÿð. Ìÿøóãÿñè èëÿ êöñäöêäÿí ñîíðàêû áó èëê ýþðöøäÿí Æîðæ åùòèéàòëàíûðäû. Îíà ýþðÿ äÿ àðâàäûéëà îðà ýåòìèøäè êè, ÿí àçûíäàí, àðàëàðûíäà íÿéè èñÿ à÷ûãëàìàq ìÿúáóðèééÿòè äîüìàñûí. Éåìÿê ÷îõ øÿí êå÷äè, ùÿìèí àõøàì ýåí-áîë ÿéëÿíäèëÿð. Æîðæ èëÿ Ìàäëåíà åâÿ äþíÿíäÿ ýåú èäè. Ïèëëÿêÿí ãÿôÿñèíäÿêè ãàç ëàìïàñû äà ñþíäöðöëäöéöíäÿí æóðíàëèñò âàõòàøûðû ìóìëó êèáðèò éàí äûðìàüà ìÿúáóð îëäó. Èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿêè ìåéäàí÷àäà Æîðæóí éàíäûðäûüû êèáðèòèí èøûüû ýöçýöäÿ ÿêñ îëóíäó âÿ áóíóí àðäûíúà áó úöòëöéöí ñèëóåòè áèð àíëûüûíà çöëìÿò ôîíäàí ñå÷èëäè. Àäàìà åëÿ ýÿëäè êè, áó áèð úöò õÿéàë ãÿôèë ïåéäà îëäóüó êèìè, ùÿìèí àíäàúà ýåúÿíèí ãîéíóíäà ÿðèéÿúÿê. Èøûã äàùà äà àðòñûí äåéÿ, ÿëèíè áèð àç äà éóõàðûëàðà ãàëäûðàí Äö Ðóà þçöíäÿíðàçû ùàëäà ãÿùãÿùÿ ÷ÿêÿðÿê áàüûðäû: – Áàõûí åé, ìèëéîí÷óëàð ýÿëèð!
ÂÛÛ Ìÿðàêåøèí èøüàëûíäàí èêè àé þòöðäö. Òàíæåðè ÿëÿ êå÷èðÿí Ôðàíñà, Àôðèêàíûí Òðèïîëèéÿ ãÿäÿð óçàíàí áöòöí Àðàëûã äÿíèçè ñàùèëëÿðèíÿ éèéÿ ëÿíäèéèíäÿí èøüàë åòäèéè áó þëêÿ èëÿ áàüëû èñòèãðàçëàðà âÿñàèò éàòûðìûøäû. Íàçèðëÿðäÿí èêèñèíèí áó ñàéÿäÿ èéèðìè ìèëéîíà ãÿäÿð ãàçàíú ýþòöðäöyö âÿ áóíëàðäàí áèðèñèíèí Ëàðîø-Ìàòéå îëäóüó, àç ãàëà, àøêàð øÿêèëäÿ äèëëÿðäÿ äîëàøûðäû. 292
Âàëòåðèí áèð ýöëëÿ èëÿ èêè äîâøàí âóðìàñûíäàí èñÿ áöòöí Ïàðèñ äàíû øûðäû: èñòèãðàçëàðäàí îòóç-ãûðõ ìèëéîí ãàçàíàí áó àäàì ìèñ âÿ äÿìèð ôèëèçè éàòàãëàðûíäàí, ùàáåëÿ èøüàëà ãÿäÿð óúóç ãèéìÿòÿ ñàòûí àëäûüû âÿ Ôðàíñà èøüàëûíûí ñàáàùûñû ýöíö ìöñòÿìëÿêÿ øèðêÿòëÿðèíÿ ñàòäûüû èðè òîðïàã ñàùÿëÿðèíäÿí èñÿ äàùà ñÿêêèç-îí ìèëéîí ýþòöðìöøäö. Áèð íå÷ÿ ýöíöí è÷èíäÿ áó àäàì äöíéàíûí ñàéûëàí éþíÿòèúèëÿ ðèíäÿí áèðèíÿ, êðàëëàðäàí äàùà áþéöê èìêàíëàðà ìàëèê çÿíýèíëÿðäÿí áèðèñèíÿ ÷åâðèëìèøäè. Àäÿòÿí, áåëÿëÿðèíèí þíöíäÿ ùàìû áàø ÿéèá ñóñ äóüóíäàí áó úöð ñÿðâÿò ñàùèáëÿðè è÷ëÿðèíäÿ ãàéíàéàí áöòöí éàðàìàç ëûüû, ùÿñÿäè âÿ àë÷àã ùèññëÿðè àðõàéûíëûãëà áó äöíéàéà ïöñêöðÿ áèëèðëÿð. Àðòûã áó àäàì úóùóä Âàëòåð äåéèëäè. ×îõëàðûíûí øöáùÿ áÿñëÿäèéè áèð áàíêûí äèðåêòîðó, íÿ ìÿçùÿáÿ ãóëëóã åòäèéè áèëèíìÿéÿí ãÿçåòèí íàøèðè, àäû ôûðûëäàãëàðëà áàüëû øàéèÿëÿðäÿ ùàëëàíàí äåïóòàò äåéèëäè àðòûã î. Èíäè î, çÿíýèí áèð éÿùóäè îëàí úÿíàá Âàëòåð èäè. Âÿ î, áóíó ùàìûéà ÿéàíè øÿêèëäÿ ñöáóò åòìÿéÿ úàí àòûðäû. Ôîáóð-Ñåíò-Îíîðåäÿ éåðëÿøÿí âÿ áàüûíûí áèð óúó Éåëèñåé äöçöíÿ ÷ûõàí ÿí äÿáäÿáÿëè ìàëèêàíÿëÿðäÿí áèðèíèí ñàùèáè îëàí Êàðëñáóðã êíéàçûíûí ìàääè ñûõûíòûëàð è÷èíäÿ ÷ûðïûíäûüûíû þéðÿíÿí Âàëòåð áó ìöëêöí áöòöí ìåáåëè èëÿ, ùÿòòà áèðúÿ êðåñëîñóíà äà òîõó íóëìàìàñû øÿðòèéëÿ èéèðìè äþðä ñààò ÿðçèíäÿ îíà ñ