text:
Àwọn èdè Niger-Kóngò
Àkójopò èdè tí a mò sí Niger-Congo dín mérin ni òjì-lé-légbéje. Grimes (1996) ríi gégé bíi èyí tí ó tóbi jùlo ní àgbáyé àti wí pé àwon èèyàn tí ó ń so òkan tàbí èkejì nínú. àwon èdè yìí fón ká orílè ayé ju àwon ìyókù akegbe won lo. Ní orílè èdè Afíríkà, àwon èdè tí ó ní èèyàn tí ó pò jùlo ni wón jé èyí tí a lè rí ní abé àkójopò èdè Niger-Congo. Bí àpeere, èdè tí ó tóbi jùlo ni Senegal, Wolof jé òkan lára àwon èdè Niger-Congo; Fulfude tí ó tàn káàkirí ìwò oòrùn àti àárín gbùngùn Afíríkà, okan níbè ni. Béè náà ni èdè Manding tí ó gbajú gbajà òpòlopò orílè èdè ní ìwò oòrùn Áfíríkà bí ó tilè jé pé onikaluku ni ó ní orúko tí ó ń pe èdè yìí, oun náà sì ni a mò sí Bambara tí ó jé èdè orílè èdè àti ìjoba Mali àti Dyala, èdè Okòwò gbalé-gboko. A kò gbodò gbàgbé Akan ní orílè èdè Ghana. Yorùbá àti Igbo náà kò gbéyìn níbè, èdè pàtàkì ni méjèèjì yìí ní orílè èdè Nàìjiria. Ní àárín gbùngbùn Áfíríkà, èdè Sango ni wón ń so. Àwon èdè Bantu bíi Ganda, Gikuyu, Kongo, Lingala, Luba-Kasari, Luyia, Mbundu (Luanda), Northern Sotho, Sukuma, Swahili, Tsonga, Tswana, Umbundu, Xhosa ati Zulu. Ó tó èèyàn bíi Mílíònù lónà otà-lé-lóòdúnrún sí Mílíònù irínwó tàbí jù béè lo tí wón ń so èdè Niger Congo ní Áfíríkà, gégé bí Grimes (1996) se so.
ISÉ ÌWÁDÌÍ LÓRÍ ÌPÍN ÈDÈ NIGER-CONGO
Okan gbòógì lára àwon èdè tí a rí lára ìpín èdè Niger-Congo ni àkójopò èdè Bantu jé. Àwon èdè yìí gbale tààrà ní ilè Áfíríkà, wón sì jora gidi. Ní abé gírámà re, a ríi wí pé àwon òrò orúko inú àwon èdè yìí jora gan-an, èyí ni ó sì mú àwon onímò tí ó jé aláwò funfun fi ara balè se isé ìwádìí ní orí àwon èdè wònyí. Koelle àti Bleek so wí pé òpòlopò èyà èdè tí àwon ènìyàn ìwò oòrùn Áfíríkà ń so ni ó ní òrò orúko tí a sèdá nípa àfòmó ìbèrè. Nínú ìwádìí tirè, Meinhof sa awon èdè kan jo tí wón fi ara pé ara won láti ara òrò orúko won sùgbón tí gírámà won yàtò díè. Èyí ni òún pè ní ‘Semi-Bantu’. Westerman se isé tí ó jo mó ti Meinhof díè. Ní tirè, ó se ìpìnyà láàrin àwon èdè tí ó farahàn ní ìlà-oòrùn àti ìwò-oòrùn ilè Sudan. Ó se àkíyèsi àwon èdè kan tí a rí ní apá ìwò oòrùn ilè Sudan; àwon náà ni ó pín sí ìsòrí méfà: Kwa, Benue-Cross, Togo, Gur, Mandingo, àti ti ìwò oòrùn Àtìláńtíìkì. Òpòlopò sílébù nínú àwon èdè wònyí ni wón jé ‘CV’. Greenberg yapa díè nínú èrò ti rè. Ó se àtúnpín àwon èdè wònyí láàrín odún 1949 sí 1954. Ní tirè, ó pín Bàntú àti ìwò oòrùn Sudan sí ònà kan soso tí ó pè ní Niger-Congo, ó sì se àdáyanrí ìlà oòrùn Sudan sí ìsòrí mìíràn òtò, ó pè é ni Nilo-Saharan. Isé rè sì fi ara pé ti Westerman tààrà ní abé ìsòrí yìí. Àwon kókó inú isé Greenberg ni ìwònyí:
(a) Orúko Mandigo yí padà sí Mande
(b) Àárín gbùngbùn Togo di ara Kwa
(d) Benue-Cross yí padè di Benue-Congo
(e) Bantu di ìsòrí kan lábé Benue-Congo
(e) Fulfude di ara ìsòrí ìwò oòrùn Àtìláńtíìkì; Serer àti Wolof sì di ara kan náà pèlú fulfude.
(f) Adamawa kún àkójopò èdè yìí
(g) Ní odún 1963, Kordofanian kúrò ní èdè Kòtó-n-kan ó di ògbà kan náà pèlú Niger-Congo. Orúko wá yí padà, ó di Niger-Kordofanian (tàbí Congo-Kordofanian).
Greenberg fura sí ipe èdè àwon èdè wònyí, ó sì tóka síi wí pé /ףּ/. Kordofanian ati /m/ Niger-Congo jo ara won. Èyí sì máa ń jeyo dáadáa nínú àwon àfòmó ìbèrè àti àwon òrò Kòsemánìí kan nínú àwon èdè yìí. Léyìn Greenberg ni Mukarovsky se àtúpalè àti àtúnpín àwon èdè yìí, Ó yo Kordofanian, Mande, Wolof-Serer-Fulfulde, Ijoid àti Adamawa kúrò níbè; àwon ìyókù ni ó sì pè ní ‘Western Nigritic’. Ayé sí téwó gba isé yìí gan-an ni láàrín àwon olùwádìí ìjìnlè. Àtúnse gbòógì wáyé láti owo Bennett àti Sterk (1977), Wón fi ojú lámèyító wo àwon òrò orúko tí ó fara jo ara won nínú àwon èdè wònyí. Ìgbàgbó won ni wí pé Kordofanian àti Mande ti yà kúrò lara won. Léyìn èyí ni ìwò oòrùn Àtìláńtíìkì yà kúrò lára ìsòrí èdè yìí tí a sì fún àwon tí ó kù ní orúko ààrín gbùngbùn Niger-Congo. Ara àwon wònyí ni Ila-oòrùn Adamawa, Gur, Kru àti Ijo wà. Òkan gbòógì isé lórí ìwádìí yìí ni The Niger-Cong Languages (Bender – Samuel 1989) jé. Àgbékalè ìsòrí èdè Niger-Congo gégé bí a ti mo lónìí ni a se àte rè sí ìsàlè yìí (Boyd 1989) nípa lílò àlàyé fún òkòòkan won.
Nínú ate yìí a rí, ‘Proto-Niger-Congo’ nínú èyí tó jé wí pé ‘Kordofanian’ ni ìsòrí àkókó tí ó kókó yapa. Mande àti iwo oòrùn Atlantic ni ìsòrí kejì tí ó tún yapa béè, èyí tí wón fi hàn wá lábé ‘Proto-Mande-Atlantic-Congo’. Àwon èyí tí ó tún dàbí rè ni àwon tí wón pín sí abé ìsòrí ààrín gbùngbùn Niger-Congo. Láti ara ‘Proto-Ijo-Congo’ ni ‘Ijoid’ ti yapa, lábé rè ni a tí rí Ijo ati Defaka. Lábé ‘Proto-Ijo-Congo’, a rí ‘Proto-Dogon-Congo’ èyí tí Dogon yapa láti ara rè. Lábé ‘Proto-Dogon-Congo’, a rí ‘Proto-Volta-Congo’ tí ó pín sí ìwò oòrùn Vota-Congo àti ìlà oòrùn Volta Congo (Proto-Benue-Kwa). Ní a pá ìwò oòrùn Volta-Congo ni a ti wá rí Kru, Pre, Senufo; ààrin gbùngbùn Gur àti Adawawa (Bikirin, Day, Kam ati Ubangi). A lè pè é ní Gur-Adamawa. Ní apá ìlà oòrùn, ni a ti rí ààrín gbùngbùn orílè èdè Nìjíríà tí òhun náà tún yapa, a sì rí Bantoid Cross lábé Ìlà oòrùn yìí. Lára Bantoid Cross yìí ni Cross River ti yapa, nígbà tí a wa rí Bantoid lábé Bantoid Cross.
KORDOFANIAN
Ní agbègbè orí òkè Nuba ní orílè èdè Sudan ni àwon ènìyàn tí ó n so èdè yìí wópò sí jùlo bí ó tilè jé pé Ogun àti òtè ti fón òpòlopò àwon ènìyàn yìí ká. Àte ìsàlè yìí ni ó se àkójopò àwon ìsòrí èdè tí ó wà ní abé ori èdè Kordofanian.
Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Kordofanian’ tí ó pín sí ìsòrí mérin òtòòtò: Heiban, Tahodi, Rashad, Katla. Heiban pín sí Ìlà Oòrùn (Ko, Warnang); ààrín gbùngbùn (Koalib, Logol, Laru, Ebang, Utoro); lààrín ‘Central àti west’ a rí shirumba; Ní ìwò oòrùn (Tiro àti Moro). Talodi: lábé Tolodi, a rí Ngile (Masakin) àti Dengbebu, Tocho, Jomang, Nding, Tegem. Rashad: lábé rè ni Tagoi àti Tagali wà. Katla: lábé rè ni kalak (Katla) àti Lomorik (Tima).
MANDE
Ìwò oòrùn Áfíríkà ni àwon ènìyàn tí ó ń so èdè yìí Sodo sí jùlo. Àwon ìhú tí a sì ti rí àwon tí èdè won pèka láti ara orí èdè yìí ni Mali, Cote d’Ivoire, Sierra Leone, Liberia, Burkina Faso, Senegal, Gambia, Guinea Bissan, Mauretania, Banin, Ghana, Togo ati Nigeria (Dwyer 1989; Kastenholz 1991/2). Ó tó ènìyàn bíi mílíònù méwàá sí méjìlá tí wón ń so ó.
Nínú àte yìíu a rí ‘Proto-Mande’ tí ó pín sí ìwò oòrùn àti ìlà oòrùn ní ìbèrè pèpè. A wá rí ìwò oòrùn fúnrarè tí ó tún wá pín sí ààrín gbùngbùn tàbí Gúúsù-ìwò oòrùn àti Àríwá ìwò oòrùn. Láti ara ààrín gbùngbùn tàbí Gúúsù-ìwò oòrùn ni a ti rí: Mandaing ati Koranko, Vai àti Kono, Jogo (Ligbi, Nnmu, Atumfuor, Wela) àti Jeri, Sooso àti Yalunka, Kpelle, Loomu, Bandi, Mande ati Loko. Láti ara àríwá-ìwò oòrùn ni a ti rí Sorogama àti Tieyaxo, Tiema Cewe, hainyaxo, Soninke (Azer), Bobo (Sya), Dzuun (Samogo-Guan) àti Sembia, Jo (Samogo-Don). Ní ìlà Oòrùn a rí : Mano, Dan (Yakuba, Gio) àti Tura (Wen), Guro (Kweni) àti Yanre, Mwa àti Wan (Nwa), Gban àti Beng (Gan). Bákan náà, ni a rí: Bisa, Sane (Samogo-Tongan, Maya) àti San(South Samo, Maka), Busa (Bisa, Boko), Shanga àti Tyenga.
Oju-iwe Keji[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
ÀTÌLÁŃTÍÌKÌ
Gégé bí orúko rè ti fi ara hàn ìwò oòrùn Áfíríkà, ní èbá òkun Àtìláńtíìkì ni èdè yìí sodo sí jùlo. Ó fónká láti enu odò Senegal títí dé orílè èdè Liberia. Díè lára àwon èdè tí ó pèka sí abé orí èdè yìí ni a ti rí: Fulfulde, Wolof, Diola, Serer àti Remne. Sapir (1971) ni ó se àgbékalè àte ìsàlè yìí: Fig 2.4. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Atlantic’ tí ó pín sí Àríwá àti Gunsu. Ní àríwá ni a ti rí Fulfulde àti Wolof, Serer, Cangin, Diola ati Pupel, Balanta, Bassari/Bedik ati Konyagi, Biafada/Pajade, Kobiana/Kasanga àti Banyin, Nalu, Bijago(Proto-Atlantic), Sua, Temne, Sherbro àti Gola, Limba. IJOID Apá gúúsù ilè Nigeria ni a ti rí àwon tí wón ń so èdè yìí. Èdè náà ni a mò sí Defaka àti Ijo. Jenewari àti Williamson (1989) ni wón se àgbékalè àte isálè yìí Fig 2.5. Nínú àte yìí, a rí ‘Proto-Ijoid’ tí ó pín sí Defaka ati Ijo. Ijo pín Ìlà-oòrùn àti ìwò oòrùn. Lábé ìlà-oòrùn ni a ti rí: Nkoro, Ibani, Kalabari, Kirike (Okrika), Nembe ati Akaha(Akassa). Lábé ìwò-oòrùn ni a ti rí : Izon, Biseni, Akita (Okordia), Oruma.
DOGON
Àwon ènìyàn bíi ìdajì mílíònù tí a bá pàdé ní ilè Mali àti Burkina Faso ni wón n so èdè yìí. Bendor-Samuel àti àwon ìyókù (1989) ni ó gbé àte yìí kalè. Fig 2.6. Ínú àte yìí, a rí ‘Proto Dogon’ ti o pín si ìsòrí mefa. Àwon ìsòrí náà nìwòn yìí (a) Plain - Jamsay tegu, Toro teju, Tene ka, Tomo ka (b) Escarpment - Toro soo, Tombaco soo, Kamba soo (d) West - Dulerí dom, Ejenge dó (e) North west - Bangeri Me (e) North Platean - Bondum dom. Dogul dom (f) Ìsòrí kefà ni Yanda dom, Oru yille àti Naya tegu.
ARIWA VOLTA-CONGO Kru, Gur àti Adamawa-Ubangi ni àwon èka èdè tí a lè rí ní abé ìsòrí ‘ARIWA VOLTA-CONGO’ bí ó tilè jé wí pé àwon èdè yìí ti fónká orílè KRU Orílè-èdè Cote d’Ivoire àti Liberia ni a ti lè rí àwon ènìyàn tí wón ń so èdè yìí. Ó tó ènìyàn bíi mílíònù kan sí méjì tí wón ń so èdè yìí. Tí a bá wo àte ìsàlè yìí, a ó se alábápàdé àwon èdè bíi Kuwaa, Tiegba, Seme àti béè béè lo lára orí èdè ‘Kru’. Fig 2.7. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Kru’ tí ó pín sí ìsòrí méta. Àwon ìsòrí náà nìwòn yìí (a) Ìlà-oòrùn - Godie àti Kouya, Dida, Kwadia, Bakwe ati Wane. (b) Ìwò-oòrùn - Grebo complex, Guere complex, Bassa, Klao (d) Ìsòrí kéta ni àwon bíi Kuwaa, Tiegba, Abrako, Seme. GUR Èdè yìí gbajú gbajà dáadáa àti wí pé òpò ènìyàn ni ó ń so èdè yìí ní orílè ayé. A lè rí àwon ènìyàn tí wón ń so èdè náà ní orílè èdè bíi Cote d’Ivoire Ghana, Togo, Benin, Burkina Faso àti Nigeria. Ó tó èèyàn bíi mílíònù márùn-ún ati àbàbò tí wón ń so èdè yìí gégé bí Manessy 91978) ti se ìwádìí rè. Fig 2.8. Nínú àte yìí a rí ‘Proto Gur’. Ní ìbèrè pèpè ó pín sí:- Ààrin gbùngbùn Proto; Kulango àti Loron (Proto-Gur); Viemo, Tyefo, Wara-Natioro, Baatonum, Win (Toussian). Ààrin gbùngbùn Proto: eléyìí tún wà pín sí ìsòrí meji pere: Àríwá àti Gúúsù. Lábé àríwá, a rí : Kurumfe, Bwamu Buli-Konni, Ìlà-oòrùn Oti-Volta, Iwò-oòrùn Oti Volta, Gurma, Yom-Nawdm. Lábé gúúsù, a rí: Lobi àti Dyan, Kirma àti Tyurama, Ìwò-oòrùn Gurunsi, ààrin gbùngbùn Guruusì àti Ìlà-oòrùn Guruusi, Dogose àti Gan.
ADAMAWA-UBANGI Èdè tí ó gbòòrò ni èdè Adamawa-Ubangi. Ipèka rè bèrè láti apá Gúsù-Ìwò oòrùn Nàìjíríà títí dé Àríwá-Ìwò oòrùn Sudan. Àpapò iye àwon tí ó ń so èdè Adamawa tó mílíònù kan àti ààbò-Crozier àti Blench (1992); Grimes (1996). Mílíònù méjì lé légbèrún lónà òódúnrún ni Barreteau àti monino (1978) tóka sí gégé bí àwon tó ń so èdè Ubangi. Èyí túmò sí pé àpapò àwon tí ó ń so èdè Adamawa-Ubangi ní ìbèrè pèpè jé mílíònù mérindín ní egbàá lónà ogórùn-ún láì ka àwon tí ó ń so èdè Sango mó o. Fig 2.9. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Adamawa-Ubangi’ tí ó pín sí ònà méjì ní ìbèrè àpeerè. (a) Adamawa (b) Ubangi Adamawa - eléyìí tún pín sí àwon àwon ìsòrí mìíràn bíi: Leko, Duru, Mumuye/Yendang ati Nimbari; Ubum, Bua, Kim, Day; Waja, Longuda, Jen, Bikwin, Yungur. Bákan náà ni a rí: Ba (Kwa), Kam, Fali. Ubangi - Gbaya; Banda, Ngbandi, Sere, Ngbaka àti Mba; Zande.
SOUTH VOLTA-CONGO Bennett ati Sterk (1977) pe ‘South Volta-Congo ni ààrin gbùngbùn àríwí Niger-Congo. Atótónu wáyé nípa yíyapa tí ó wá yé láàrin Kwa àti Benue Congo nítorí pé wón sún mó ara won pékípékí-Greenberg (1963). Pàápàá jùlo yíyapa láàrin èdè kwa, Gbe àti Benue –Congo: Bennett àti Sterk (1977) àti síse àtúnse. Kranse (1895) ni ó se ìfihàn orúko ‘Kwa’ fún ayé. Bíi mílíònù lónà ogún ni Grimes (1996) fi yé wa wí pé ó ń so èdè náà. Greenbery (1963a) pín-in sí ìsòrí méjo, ó sì so àwon èdè ààrin gbùngbùn Togo po mo ìsòrí tirè. Stewart 1994 ni o se àgbékalè àte ìsàlè yìí. Fig 2.10. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Kwa’ tí ó pín sí ìsòrí méfà ni ìbèrè pèpè. Àwon ìsòrí náà nìwòn yìí: (a) Ega, Avikan ati Alladian, Ajukru, Abidji, Abbey, Attie (b) Potou Tano (d) Ga ati Dangme (Proto-Kwa) (e) Na – Togo (e) Ka – Togo (f) Gbe
Òpòlopò àwon ìsòrí wònyí ni o tún jé àtúnpín sí ìsòrí mìíran bí àpeere :- Potou-Tano, Na-Togo, Ka-Togo, Gbe. Potou-Tano: èléyìí pín sí Potou àti Tano.
Lábe Potou ni a ti rí Ebríe àti Mbatto
Tano – eléyìí pín sí ìsòrí mérin. (a) Krobu (b) Ìwò-oòrùn Tano: Abure, Eotilé (d) Ààrin gbùngbùn Tano: Akan, Bia (Nzema-Ahanta) àti (Anyi, Banle, Anufo). (e) Guan – O tun pín si Gúúsù níbi ti a ti rí Efutu –Awutu ati Larten-Cherepong-Anum. Bákan náà ni Àríwá Guang. Na-Togo:- Ó pín sí Lelémi – Lefana, Akapatu-Lolobi, Likpe, Santrokofi; Logba (Na Togo); Basila, Adele. Ka-Togo ;- Ìsòrí eléyìí pín sí Avatime, Nyangbo-Tafi; Kposo, Ahlo, Bowiri (Ka-Togo); Kebu, Animere. Gbe :- Lábé èyí ni a ti rí: Ewe ati Gen/Aja, Fon-Phla-Phera
BENUE CONGO Èka méjì òtòòtò ni èdè yìí ni: Ìwò-oòrùn àti Ìlà oòrùn Benue-Congo. Àwon orílè èdè púpò ni ó ní àwon èèyàn tí wón ń so èdè yìí, ó sì sodo sí apá gúúsù ilè Nigeria dáadáa. Béè náà ni ìlú bíi Cameroon, Congo, CAR, DRC, Tonzania, Uganda, Kenya, Mozambique, Angola, Rwanda, Burundi, Namibia, Zambia, Malawi, Zimbabwe, Gabon, Lesotho, Samalia àti àwon èdè yìí kalè. Gégé bí Grimes (1996) se wádìí rè, èdè Yorùbá àti Igbo ni ó tóbi jùlo nínú èka èdè tí a pè ní Benue-Congo, ìsòrí ìwò oòrùn Benue-Congo ni ó sì pín àwon èdè wònyí sí. Àte náà nìyí. Fig 2.11. Nínú àte yìí a rí ‘Proto-Benue-Congo’ ti o pín sí ìsòrí meji pàtàkì.
(a) Ìwò oòrùn Benue Congo
(b) Ìlà oòrùn Benue Congo
Ìwò oòrùn Benue Congo:- Ó pín sí YEAI (Yoruboid, Edoid, Akokoid, Igboid); Akpes; Ayere-Ahan; NOI (Nupoid, Oko, Idomoid). Ìlà oòrùn Benue Congo :- Ó pín sí ìsòrí méta pàtó.
(a) Àárín gbùngbùn orílè-èdè Nàìjíráà:- Ó pín sí: Kainji, Àríwá-Ìwò Plateane, Beromic, Àárín gbùngbùn Plateane, Ìlà-oòrùn Gúúsù Plateane, Tarok, Jukunoid.
(b) Ukaan
(d) Bantoid-Cross:- Lábé èyí ni Bantoid ti yapa. Nígbà tí a sì rí Cross River ní abé Bantoid-Cross. Láti ara Cross River ni Bandi ti wá yapa. Nígbà tí a wá rí Delta-Cross lábé Cross River.
Ní ìparí, ó fihàn gbangba wí pé èdè Niger-Congo tóbi tààrà àti wí pé orílè èdè Áfíríkà ni ó pèka sí òpò nínú àwon èdè yìí ni ó gbalè lópòlopò sùgbón a rí lára won tí ìgbà ti férè tan lórí won. Àwon wònyí ni èdè mìíràn ti fé máa gba saa mo lowo Àwon ìdí bíi, òsèlú, ogun, òlàjú àti béè béè lo ni ó sì se okùnfà èyí. Ní pàtàkì jùlo, gbogbo èdè yìí náà kó ni àwon Lámèyító èdè fi ohùn se òkan lé lórí lábé ìsòrí tí wón wa sùgbón òpòlopò ni ‘ebí’ re fi ojú hàn gbangba. Ní ìparí, òpòlopò àwon òmòwé ni wón ti se isé ìwádìí lórí rè sùgbón ààyè sì tún sí sílè fún àwon ìpéèrè túlè láti se isé ìwádìí àti lámèyító lórí èkà èdè Niger-Congo.
Itokasi[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]


c: text/html

text: 1Dɔɔ ŋwùnù mì biò nà, nà dè mi kului wòlù nɛ̀ mùndí mà jàvà má sà nà dí tìti. Na sɛlɛ̀ ka mi kulu dè tila, e tùwà mùndí mì gbàà. Mì biò nà, nà dè wòlù na ŋwúnù bulu kpáán na tàodéè nù Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀ saaláà nù. 2Ìyodìà nɛ̀ Sɛ̀ntikè, nai fɛlɛ̀ fɛlɛ̀ì dè nà dùmà yiì jàdè faàìn mùnɛ̀ binɔ̀ò wo wòì dè nù kɔlɛn nɛ̀ Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀ jòò wo nu kɔlɛn dè sɛlɛ́ɛ̀ nù. 3Ŋwɔnɔ̀ mùí mú dè mì bàde jòwo nyɔɔ kàíɔ̀, mù bɛ́ɛ́lɛ́ mà jàvá mú mà nyinɔ dòò wòì. Èì dè soolo sɛ̀lɛ̀ de, wò mìì mà ya tɛ̀gbɛ̀lɛ̀ gbàà Tedí Kàí e de gbàvài jòwóè nù e gbì Kilɛmè wɔ̀ì nɛ̀ mì bàde jòwò nyɔɔ́ò wòì wòló wo nyɛlɛ́ì é dè Ŋgàla wɔ wɔ́lɔ́wɔ́lɔ́ lɔ̀ɔn fɔŋwu jàkúìn nù. 4Kulu de tili dè nà jɔ̀ɔ̀ wɔ́ na tàodéè nù nà Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀ jòò na nu kɔlɛn dè sɛ̀lɛ́ɛ̀ nù faàòn. Mà dè e tɛmùnù mùndí. Nà tili kulu dè. 5Nà siya na kùlà kùlà kàí wòlù gbǐn. Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀ dè jì buwànù. 6Na fèdà kulu lɛ sún gbǐn ŋwùnù, kɛ́ na Ŋgàla sɔ wòíì gbǐn nù nà bídè Ŋgàla lɛ́ì gbǐn ŋwùnù ná jàvà è. Nà dè wɔ màma sa nà dè má Ŋgàla sɔ̀nù. 7Ŋgàla wɔ kulu lɔ̀múì é tì wòlu fuyó wɔ sɛlɛ̀ ei nde sàáà gbǐn eu, e kan na kulúì nɛ̀ na kulu de kùláà dè nà Jisɛ̀ Kolàì wò jòò nanu kɔlɛn dèéè nù. 8Mì bio nà, è wúlú kwalaíì, nà kùlà kulu dè nɔɔ̀ è kàn sɛlɛ wòló wòlù ka è nɛ̀ wo sa wɔ̀ì kaaje. Sɛlɛ̀ dòò wò wò dè, ŋgàma sɛ̀lɛ̀, bɛlɛ sɛlɛ, de folì sɛ̀lɛ̀, sɛlɛ wɔ̀lɔ́ feleŋge èì dè nɛ̀ jàvà sɛ̀lɛ̀ e kanàì dè sɛlɛ́ɛ̀ é ka wòlù nyɛlɛ kàí jà. 9Nà nɛ̀ sɛlɛ wòló ná kpɛón è mì jɔ̀ɔ̀, mi nùu wòíì nù e kanàì dè mi kùlà kùláì. Dɔ̀ɔ̀ nɛ̀ má Ŋgàla wɔ́ ka nà kulu lɔ̀mù ni wɔ̀ dè ve nai fandɛ̀. 10Mi kulu de tili tilìì dè tɛ̀gbɛ̀lɛ̀ gbàà mi tàodéè ŋwùnù má dè e nɛ̀nù Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀ saaláà nù. Dúwai nu bàìŋ e tì ya nà dè mùndí e siyànù nà kpada mi sɛlɛ̀. Màì nɛ̀ nàó mi sɛlɛ̀ kpada. E de kewúì èó nà jɔ̀ɔ̀ de, ná jì è siya nà kpada mi sɛlɛ̀. 11Má dè wòi wɔ̀lɔ́ tɛmùnù dɔɔ nu saáì èì dè nàó mì jàdè faàìn sa ya. Èì dè soolo sɛ̀lɛ̀ de, mà è kpɛn ya mi kulu lɔ̀mù wɔ̀lɔ́ gbǐn ŋwùnù é dè mì jɔ̀ɔ̀. 12Lɛ sún soò dè má wòlìì ŋwɔnɔ̀ èì wɔ̀ jɔ̀ɔ̀ dè mà sì jɛ́ é ka dè nɛ̀ mùndí mà sì è jɛ́ é ka dè lɛ̀ tùmù má wòlù jɔ̀ɔ̀ dí tìti. Màó kìimu nu sɛlɛ wɔ̀lɔ́ kpɛn ya, dɔɔ ŋwùnù feé gbǐn má dè ve, dúwai gbǐn nù mi túdú siò kpedeó ŋwɔ̀mù dè mììò, lɛ tɛ̀gbɛ̀lɛ̀ dè mì jɔ̀ɔ̀ò kpedeó lɛ tɛ̀gbɛ̀lɛ̀ èì mì jɔ̀ɔ̀ deò, mi kulu lɔ̀mù lɔ̀mùì dè e gbǐn ŋwùnù. 13De kewu dè mì jɔ̀ɔ̀ wɔ̀lɔ́ má gbɛ̀ sɛlɛ kewu kewúì gbǐn saì de kewúì saaláà nù Kolàì wɔ́ ka è mì ni. 14Kɛ́ è deó sɛlɛ kàí gbàà ná màó mìì, má deó sɛlɛ tààìn nù. 15Na Fèlepai nyɔɔ́ò, na bulúì nà sì è kàí fɔ́ɔ́n nà nɛ̀ èé má woloó Mɛsèdoniya kagbóè nù Tedí Kàí e tɛmu tɔide dùma sànyáì nù, nà nɔɔ̀ nà deó Jisɛ̀ wɔ sìŋgbe à na wo jòò á woloó mi sɛlɛ kàí nɛ̀ mi mànɔwɔ́ɛ̀ sunumà. 16E dí èó nɔɔ̀ kɔlɛ̀n dè èé má deó Tɛsɛ̀lònàika jɛ̌ɛ̀ nù mà bió má ei màa jàvà, nà bió e tiya mi bò. 17Èì nɔɔ̀ dè wɔ̀lɔ́ mà jàvá má sà saba lɛ̀ nà jɔ̀ɔ̀. Kɛ́ mà jàvá má sà sɛlɛ kàíì tɛ̀gbɛ̀lɛ̀ e kwali wɔ̀lɔ́ gbǐn eu nàó è nɛ̀ ya. 18Àa jàkúìn dè lɛ́ì gbǐn ŋwùnù nɛ̀ sɛlɛ́ì gbǐn nàó è nɛ̀ ya mìì. Ŋwɔnɔ̀ è tùmù ya dí tìti e tì wɔ̀lɔ́ eu má jàvàó è. Lɛ́ì gbǐn má jàvà è, è dè naà mì jɔ̀ɔ̀, èì dè soolo sɛ̀lɛ̀ de Ìpafùlòdàitɔ̀ wɔ̀ na saba lɛ́ì gbǐn nyìnì ya ná tiyaó è mi bò. Wò dè mùnɛ̀ saaɤà lɛ ŋwàli kàí Ŋgàla sǐn ku, saaɤà lɛ wɔ̀lɔ́ Ŋgàla wɔ́ ka è jàdè faàìn dùmà e lɔ̀mà wɔ̀ kulu. 19Mi Ŋgàláà nì ve nà lɛ́ì gbǐn ná jàvà è, èì dè soolo sɛ̀lɛ̀ de, wɔ nyàŋgè nyàŋge dí tìti ŋwɔnɔ̀ wɔ̀ nɛ̀ ve wɔ̀lɔ́ Jisɛ̀ Kolàì wɔ saaláà nù. 20Bɛlɛ bi dè Tedé Ŋgàla wɔ̀ì wɔ́wɔ̀wɔ́. È dè nyɔìŋ. 21Mà te Ŋgàla wɔ faàn jèe wòlúò kɔlɛn kɔlɛ́ìn gbǐn kpóŋ wòì wó funàì Jisɛ̀ Kolàì. Nà bíò à wo jòò á dè vè, wò te nà wòì tɛ̀gbɛ̀lɛ̀ gbàà. 22Ŋgàla wɔ faàn jèe wòlúò gbǐn kpóŋ wó dè vè, wò te nà wòì, e wúlúì bulu bulúì èè dè wòló wó dè Kadáà wɔ bóè nù. 23Wòlu Nyɔɔ́ɔ̀ Jisɛ̀ Kolàì wɔ nɛ̀ nàì wɔ sɛlɛ kàí soolóè faàòn.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Mọsko ni olú-ìlú Rọ́síà. Ìlú nlá ni. Orí odò Moskva ni ó wà. Odún 1918 ni ó di olú-ìlú USSR nígbà tí wón gbé olú-ìlú yìí kúrò ní Leningrad. Moscow ni ìlú tí ó tóbi jù ní Rósíà. Oun ni ó wà ní ipò kefà tí a bá ní kí á ka àwon ìlú tí ó tóbi ní ilé-ayé. Ìlú tí ó léwà ni Moscow. Uspenki Cathedral tí ó wà ní ibè ni wón ti máa n dé àwon tsar (àwon olùdarí Rósíà) lade láyé àtijó. Ibè náà ni Arkhangelski tí wón ti n sin wón wà. Ilé-isé àti Ilé-èko pò ní ibè Lára àwon ilé-èkó ibè ni. Lomonosov University tí ó jé University ìjoba wa ni ibe. Orí òkè Lenin ni wón kó o sí òun sì ni University tí ó tóbi jù ní Rósíà. Ibè náà ni USSR Academy of Sciences wa. Mùsíómù, ilé-ìkàwé àti tíátà wà níbè. Àwon Bolshoi Theatre and Ballet, the State Symphony Ochestra àti the State Folk Dance Company tí ó wà ni Moscow gbayì gan-an ni.


text:
Janez Drnovsek
Janez Drnovsek (May 17, 1950 – February 23, 2008) A bí ní odún 1950. Ó jé olóòtú ìjoba Slovenia ní 1992 sí 2002. Léyìn èyí ni ó di àre ilè náà. Ní odún 1999 ni àìsàn kan n bá a jà ní kíndìnrín. Èkó nípa ‘economics’ ni ó kà. Ó sì di omo ilé asòfin ilè slovenia ni odún 1986. Isé ribiribi ni ó se láàrin odún méwàá tí ó fi se olóòtú ìjoba. Ó jé kí ilèr eè dara pò mó European union àti NATO ní 2004. Osù kéjìlá odún 2007 bí ó fi ipò àre ilè slovenia sílè. Ó kú nígbà tí ó di omo odún métàdínlógóta.


text: Jack Roosevelt "Jackie" Robinson (January 31, 1919 – October 24, 1972) ni adulawo akoko to gba boolu ni Major League Baseball (MLB) ni igba odeoni.[1] Robinson bori iseeleyameya nigba to bere si ni gba boolu fun egbe agba baseball Brooklyn Dodgers ni 1947. Gegebi alawodudu akoko to gba baseball ni idije na lati eyin ewadun 1880, o kopa koko ninu mimu iwa ipinsoto eleya wa sopin ninu ere baseball, eyi to ti fa awon agba boolu alawodudu si pe ki won o mo gba boolu ni Negro leagues nikan fun ogota odun.[2]


text:
Èdè
Orísìírísìí àwon Onímò ní ó ti gbìnyànjú láti fún èdè ní oríkì tàbí òmíràn sùgbón kí a tó bèrè sí ń se àgbéyèwò àwon oríkì wònyìí, èmi pàápàá yóò gbìnyìnjú láti so lérèfé ohun tí èdè túmò sí. Èdè ní í se pèlú ònà ìbánisòrò tí àwon ènìyàn ń lò ní àwùjo báyá fún ìpolówó ojà, ìbáraeni sòrò ojoojúmó, ètò ìdílé tàbí mòlébí àti béè béè lo. Ní báyìí mo fé se àgbéyèwò díè lára àwon onímò ti fún èdè. Gégé bí fatunsi (2001) se so, “Language Primarily as a System of Sounds exploited for the purpose of Communication bya group of humans.” Gégé bí ó ti so ó ní èdè jé gégé bí ònà ìrú kan gbòógì tí àwùjo àwon ènìyàn ń lò láti fi bá ara eni sòrò. Raji (1993:2) pàápàá se àgbékalè oríkì èdè ó sàlàyé wípé; “Èdè ni ariwo tí ń ti enu ènìyàn jáde tó ní ìlànà. Ìkíní lè ní ìtumò kí èkeji maa ní. Èdè máa ń yàtò láti ibìkan sí òmíràn. Ohun tó fà á ni pé èdè kòòkan ló ní ìwònba ìrú tó ń mú lò. Èdè kankan ló sì ní ìlànà tirè to ń tèlé.” Wardlaugh so nínú Ogusiji et al (2001:10) wí pé, “Language is a System of arbitrary Vocal Symbols use for human Communication.” “Èdè ni ni àwon àmì ìsogbà tí ó ní ìtumò tí o yàtò tí àwon ènìyàn ń lò láti fi bá ara won sòò.” Àwon Oríkì yìí àti òpòlopo oríkì mìíràn ni àwon Onímò ti gbìyànju láti fún èdè, kí a tó lè pe nnkan ní èdè, ó gbódò ní àwon èròja wònyí: èdè gbódò jé:
1. Ohun tí a lè fi gbé ìrònú wa jáde
2. Ariwo tí ó ń ti enu ènìyàn jáde
3. Ariwo yìí gbódò ní ìtumò
4. Aríwo yìí gbódò ní ìlànà ìlò tí yóò ní bí a ti se ń lò ó.
5. Kókó ni á ń kó o, kì í se àmútòrunwá
6. nnkan elémú-ín tó lè dàgbà sí i, tó sì lè kú ikú àìtójó ni èdè.
7. A lè so èdè lénu, a sì le kó sìlè.
Síwájú sí í, a ní àwon àbùdá ti èdè ènìyàn gégé bí àwon onímò se se àgbékalè rè. Fún àpeere
(1) Ìdóhùa yàtò sí ìtumò (Ar’bitransess)
(2) Àtagbà Àsà (Cultural transmission)
(3) Agbára Ìbísí (Productivity) àti béè béè lo. Gbogbo Ònà ìbánisòrò mìíràn yàtò láàrín èdè ènìyàn àti ti eranko kì í se ohun tí ó rorùn rárá. Nnkan àkókó nip é a gbódò wá oríkì èdè tó ń sisé lórí èyí tí a ó gbé ìpìnlè àfiwé wa lè. Sùgbón sá, kò sí oríkì tí ó dàbí eni pé ó sàlàyé oríkì èdè tàbí tí ó jé ìtéwógbà fún gbogbo ènìyàn. Charles hocket se àlàyé nínú Nick Cipollone eds 1994 wípé: Ònà kan gbòógì tí a fi lè borí ìsòro yìí nip é, kí a gbìnyànjú láti se ìdámò ìtúpalè àwon àbùdá èdè ju kí a máa gbìnyànjú láti fún èdá rè tí ó se pàtàkì ní oríkì. Torí náà, a lè pinu bóyá èdè eranko pàápàá ni àwon abida yìí pèlú… Ohun tí a mò nípa èdè eranko ni pé, kò só èdè eranko kòòkan tí ó ní àwon àbùdá èdè ènìyàn tí a ti so síwájú. Èyí ni ó mú kí á fenukò wípé àwon èdà tí kìí se àwon ènìyàn kì í lo èdè. Dípò èdè, won a máa bá ara win sòrò ní ònà tí ń pè ní ènà, àpeere ìfiyèsí (Signal Cocle). Gbogbo ònà Ìbánisòrò mìíràn yàtò sí èyí kì í se èdè. Àwon ònà náà ní:
(1) Ìfé sísú
(2) Ojú sísé
(3) Èjìká síso
(4) Igbe omodé
(5) Imú yínyín
(6) Kíkùn elédè
(7) Bíbú ti kìnnìún bú
(8) Gbígbó tí ájá ń gbó àti béè béè lo.
Gbogbo ariwo ti a kà sílè wònyí kì í se èdè nítorí pé;
(1) Wón kò se é fó sí wéwé
(2) Won kì í yí padà
(3) Won kì í sì í ní Ìtumò
Pèlú gbogbo àwon nnkan tí mo ti so nípa ìyàtò tó wà láàrín èdè ènìyàn àti eranko, Ó hàn gbangba wípé a kò le è fi èdè eranko àti ti ènìyàn wé ara won. Yorùbá bì wón ní “igi ímú jìnà sí ojú, béè a kò leè fi ikú wé oorun. Béè gégé ni èdè ènìyàn àti eranko rí. Nínú èdè ènìyàn lati rí gbólóhùn tí ènìyàn so jáde tí a sì leè fi ìmò èdá èdè fó sí wéwé. Àtiwípé ànfàní káfi èdè lu èdè kò sí ní àwùjo eranko gégé bí i ti ènìyàn. Fún bí àpeere. Olu ra ìsu Olú nínú gbólóhùn yìí jé òrò-Orúko ní ipò Olùwá, rà jé Òrò-ìse nígbà tí ísu jé òrò orúko ní ipò ààbò. A kò le rí àpeere yìí nínú gbígbó ajá, kike eye àti béèbéè lo. Nítorí náà èdè ènìyàn yàtò sí enà apeere, ìfiyèsí (Siganl Code) àwon eranko.
Àwon ìwé ìtóka sí ni àwon wònyìí.
Fatusin, S.A (2001), An Introduction to the Phonetics and Phonology of English. Green-Field Publishers, Lagos.
Rájí, S.M (1993), Ìtúpalè èdè àsà lítírésò Yorùbá. Fountan Publications, Ibadan.
Ogunsiji, A and Akinpelu O (2001), Reading in English Languag and Communication Skills. Immaculate-City Publishers, Oyo.
Nic Cipollone eds (1998), Language files Ohio State University Press, Columbus.


text: 1Un sá kamaa yaa fɔ̃ɔ̃ ki kíí yii Yeesu sá Kriisitooyee Unimbɔti di fātìi màl̄ udaan mpɔm. Un di yaa tí néeń Ubaatee néeń u-biyaamu mun ní. 2Min ní ti béetí yii ti néeń Unimbɔti biyaamuee di sá ti yaa néeń Unimbɔti ki kpáafí u-marabee. 3Tí nīn néeń Unimbɔtee taapu di sá yii tí nīn kpáafí u-marab. U-marab gbanti mun kaa pɔ̄ɔ̄, 4kun puee un sá kamaa ní Unimbɔti fātìi màl̄ mpɔmee ŋūǹ kí já kí jīǹ duulnya. Kun pu ní a ŋūǹ kí já kí jī duulnyee di sá fookii un a cáá Yeesu puee. 5Ŋma di ŋūǹ kí já kí jī duulnya an yaa kaa sá sii un yaa fɔ̃ɔ̃ ki kíí yii Yeesu sá Unimbɔti Jipɔɔnee? 6An sá úǹ Yeesu Kriisitoo di dɔ́miń duulnyan nì nnyim nì fatiku. An kaa sá nì nnyim ŋmaniŋma, ama an sá nì nnyim nì fatiku ní. Ní Unimbɔti Fām mun lèekī seera yii an sá míǹ, kun puee mi sá mbaamɔn ní. 7Biseeraleeliibi sá bita ní: 8Ŋfām, nnyim nì fatiku; ní bitaatilee kpáfì ki lèekī seerabaanti. 9Ti yaa fòol̄ binib seerau ki kíikí, an máaǹ tí fɔ̃ɔ̃ Unimbɔti seerau kí kíí, kun puee Unimbɔti seerau pɔ̄ɔ̄ ki jítiǹ unil yɔu. 10Un yaa fɔ̃ɔ̃ Unimbɔti Jipɔɔn ki kííyee cáá seera gbanti u-pɔbilin. Un yaa kaa fɔ̃ɔ̃ seera un Unimbɔti lēē u-Jipɔɔn puee ki kííyee, udaan kaa fɔ̃ɔ̃ Unimbɔti ki kíí ki yíì-u unyimɔndaan. 11Unimbɔti nín lī puee sèé yii, u tīī-ti dimaŋfal din kaa cáá dikuntilee. Dimaŋfal gbanti bí u-Jipɔɔn cee ní. 12Un yaa fɔ̃ɔ̃ u-Jipɔɔnee cáá dimaŋfal, un yaa kaa fɔ̃ɔ̃ u-Jipɔɔnee kaa cáá dimaŋfal. 13Nimbi bin fɔ̃ɔ̃ Unimbɔti Jipɔɔn ki kííyee m ŋmàn̄-ni tin bí nee ní béé yii ni cáá dimaŋfal din kaa cáá dikuntilee. 14Ti cáá dipɔbil kí cù u-cee, di sá yii ti yaa mēē-u tiba ní an yaa sá min ní u lèe, u dàá pīlfiǹ-ti. 15Míǹ puee, ti yaa nyí yii u pílfíǹ-tee, tin kɔkɔwoooo ti yaa mēē-uee, tí béé yii ti fɔ̃ɔ̃ kudɔŋu. 16Ubɔ yaa ká u-nabiki bíī ŋáań ikpiti in kaa cáǹ-u ŋkúminee, udaan ń mèè, Unimbɔti dàá tīī u-nabiki gbanti dimaŋfal. Bin pu m sòoǹee di sá bin ŋáań ikpiti in kaa cáǹ-bi ŋkúminee; kun puee ikpiti iba cáǹ unil ŋkúmin, kaa sá un ŋá ikpiti gbantee pu ní m bí yii ní mèè. 17Tin kɔkɔ kaa bí deedeeyee sá ikpiti ní, ama ní ikpiti iba bí kaa cāabìń ŋkúm. 18Ti nyí yii un sá kamaa Unimbɔti fātìi màl̄ mpɔmee kaa ŋáań ikpiti, kun puee Unimbɔti Jipɔɔn mɔ́tí u-pu, Sitaan kaa ŋūǹ kí ŋá-u tiba. 19Ti nyí yii ti sá Unimbɔti yab, ní Sitaan tɔ́kɔ́ duulnya kɔkɔ pu. 20Ti tí nyí yii Unimbɔti Jipɔɔn dɔ́miń ki tīī-ti iciin tí ŋmā kí béé ibaamɔn Nimbɔtiu, ní timbi nì Unimbɔti ibaamɔndaanee nì Yeesu Kriisitoo u-Jipɔɔn mun ŋá ubaanti. Úǹ di sá Unimbɔti ibaamɔn, ki sá dimaŋfal din kaa cáá dikuntilee. 21M-biyaamu, ní nīn nyí nì ni-ba kí taa nɔ́ɔ́ duulnya nimbɔtii.


text:
MyГЖ Д.ШиpMэHTyяa: Би aHx “Ìîðèí õóóð” íààäìûí òýðã¿¿í áàéð õ¿ðòýõäýý äºíãºæ 19 íàñ ø¿ðãýæ ÿâлaa
MyГЖ Д.ШиpMэHTyяa: Би aHx “Ìîðèí õóóð” íààäìûí òýðã¿¿í áàéð õ¿ðòýõäýý äºíãºæ 19 íàñ ø¿ðãýæ ÿâлaa
MyГЖ Äóó÷èí Ä.Øèðìýíòóÿà, MyCTA Ä.Àìàðæàðãàë íàðòàé yдaxrүй бoлox TorлoлT бoлooд óðàí á¿òýýëèéíõ íü òàëààð ÿðèëöëàà.
-Ìîíãîë÷óóä ñàéí õ¿íèé ¿ð, ñ¿¿òэй ã¿¿íèé óíàãà ãýäýã äýý. Òà õî¸ð óã óäìàà õýð ñàéí ìýäýöãýýäýã âý?
Ä.Àìàðæàðãàë:-Áè îëîí ÿñòíû ºëãèé ãýãääýã Õîâä íóòãèéí çàõ÷èí õ¿í. Ìàíàé íóòàã áàéãàëèéí ºâºðìºö òîãòîöòîé, àðä îëîí íü óóë óñ øèãýý òóíãàëàã TийM л caйxaH HyTarдaa.
Ä.Øèðìýíòóÿà:-Íàìàéã Óëñûí çààí Ä.Àìãààãèéí òºðñºí îõèí ãýäãèéã õ¿ì¿¿ñ ìýäýõ áàéõ. Ààâ ýýæ ìèíü íàìàéã àõäàà ºðã¿¿ë÷èõñýí þì. ªðãºæ àâñàí ààâûã ìèíü ÄàøäàMбa ãýäýã. Íàÿ ãàðñàí áóóðàë ààâ ìèíü íóòàãòàà ñóóãàà. Áè ààâààñàà äýýøèõ .. ¿åý, òýäíèéõýý ¿¿õ ò¿¿õýýñ ãàäàðëàíà ø¿¿.
-Òàíû ààâ ÄàøäàMбa ryaйr íóòàãòàà íýðòýé, ìàë õóé èõòýé áóóðàë ãýæ äóóëñàí.
-Ààâ ìèíü íàìûí õîðîîíû äàðãûí àëáûã îëîí æèë õàøñàí. Ýýæ ìèíü Áàòòºìºð ãýæ õ¿í áàéâ. Ýöýã ýõ õî¸ð ìèíü áèäíèéã èäýæ óóõ, ºìñ÷ ç¿¿õýýð äóòààõã¿é ºñãºæ õ¿íèé çýðýãò õ¿ðãýñýíä áàÿðëàæ ÿâäàã. Áèäíèéã èõ äýãòýé ºñãºñºí. Ààâ èõ õºäºëìºð÷, õ¿í õºäºëìºðëºæ áàéæ ñàéí ñàéõàí àìüäàðäàã ãýäãèéã áèäýíä áàãààñ íü îéëãóóëæ ºãñíèé à÷ààð ºäèé çýðýãòýé ÿâíà àà ãýæ áîääîã. Õ¿í áîëîõ áàãààñàà ãýäýã. …
-Òàíûã õ¿¿õýä áàéõûí ë äóóëæ ÿâäàã îõèí áàéñàí. Á¿ð àðâàí õýäòýé “Ìîðèí õóóð”-ûí ýçýí áîëñîí ãýæ èðýýä øàãøèõ õ¿ì¿¿ñ áàéäàã ø¿¿.
-Öýöýðëýãò áàéõ ¿åý áîë á¿¿ð ò¿¿ðõýí ñàíàäàã þì. Õàðèí ñóðãóóëüä îðîîä äóóëàõ àâüÿàñàà õºãæ¿¿ëñýí ãýæ áîääîã. Ìàíàé ñóìàíä äóó õºãæìèéí áàãø Áàòñàéõàí ãýæ õ¿í äºíãºæ òºãñ÷ èðýýä áàéëàà. Áàãø èõ îëîí óðàëäààí òýìöýýí çîõèîíî, òýð á¿ãäýä àëãàñàëã¿é îðíî. Îäîî íàäàä òýð óðàëäààíóóäàä ò¿ð¿¿ëñýí èõ îëîí áàÿðûí áè÷èã, äèïëîì áèé. Òýð ¿å íàìàéã èõ õºãæ¿¿ëñýí ãýæ áîääîã. Á¿ð ñóìûíõàà íàéç îõèäòîé íèéëýí “Ýíõèéí óðèà” ãýýä õàìòëàã õ¿ðòýë áàéãóóë÷èõñàí ÿâàâ. Òýãýýä íàéìäóãààð àíãèà òºãñººä àéìàãò î÷èæ êîíêóðñäýí Áàãøèéí ñóðãóóëèéí õºãæìèéí àíãèä ýëñ÷ áàéëàà. 1993 îíû “Ìîðèí õóóð” íààäìûí òýðã¿¿í áàéð õ¿ðòýõäýý äºíãºæ 19 íàñ ø¿ðãýæ ÿâàâ.
-Àíõíû äóó “Ñýòãýëèéí öàãààí õóí” ÷èíü õèò áîëæ áàéõàä òà á¿ð áàãà áàéæýý?
-Õºãæìèéí çîõèîë÷ Ö.Ãàëõ¿¿ áàãø Áóëãàíû òåàòðûí äàðãûã äàãóóëààä àíãèä îðîîä èðýâ. Íýã æ¿æãèéí äóó äóóë÷èõ õ¿¿õýä õàéæ ÿâàà íü òýð áàéæ. Ãýòýë Ö.Ãàëõ¿¿ áàãø øóóä íàìàéã çààñíàà, “Ýíý îõèíîîð äóóëóóë” ãýâ. Òýãýõýä 16-õàí íàñòàé áàéñàí ÷ ãýñýí “Ñýòãýëèéí öàãààí õóí”-äàà áîäîë, ñýòãýëýý øèíãýýæ äóóëñàí ø¿¿. Õàòóó áàãø íàðûí ø¿¿ëò¿¿ðýýð îðæ áàéæ, Ìîíãîëûí ðàäèîä áè÷¿¿ëæ áàéñàí þì.
-Èéì õýâ ìàÿãèéí äóóíààñ òèéì àéõàâòàð öàðààòàé óðòûí äóóíä ÿàæ îðîâ?
-Ìàíàé Áóëãàí àéðàã öàãààòàé, äóó õóóðòàé ë íóòàã. Ãýõäýý áè áàãàäàà óðòûí äóó íýã èõ äóóëæ áàéãààã¿é. Àëäàðòàé äóó÷èä õýëäýã äýý. Àëü áàãààñàà ë õîíèíû áýë÷ýýðò äóóëæ ÿâñàí ãýæ. Áè, áèäíèé ¿å áîë òèéì áèø, õàðèí àëäàðòàé äóó÷äûã äàãàæ äóóëæ áàéæ ñóðíà, èéì äóó÷èí ë áîëîõñîí ãýæ ìºðººäíº. Áè Ö.×èìýäöýåý àðäûí äóó÷íûã ñîíñ÷ äóó÷èí áîëñîí. “Ýýæèéíõýý à÷èéã ÿàëàà äàà”, “Ãàíãà íóóðûí ýðýã äýýð”, “Òýíãýð ýýæ ìèíü ºðøºº” ãýõ òýð ñàéõàí äóóíóóäûã íü ðàäèîãîîð ñîíñîîä äàãàæ äóóëäàã áàéâ. Òýãýýä ÑÓÈÑ-èéí óðòûí äóó÷íû àíãèä ñóð÷ òºãññºí. Ö.Äýëãýð áàãø ìààíü íýã óäàà õýëæ áàéíà àà, “×è óðòûí äóó÷èí áîëú¸ ë ãýæ áàéãàà áîë íýã õýñýãòýý çîõèîëûí äóóãàà õàÿ. Àìüñãàà ýâäðýýä çààñàí þì çàâõàðíà” ãýäýã þì. Òýãýõýä áàñ ÷ ¿ã¿é îëíû òàíèë áîë÷èõñîí, õºãæìèéí çîõèîë÷äîîñ óðàí á¿òýýëèéí ñàíàë èä èðæ áàéñàí ¿å. Òýãýýä áàãøèéíõàà õýëñýí ¿ãèéã áîäîîä ýíý á¿õíèéã õîéø òàâüæ, çºâõºí óðòûí äóóãààðàà äàãíàæ, òàâàí æèë ¸ñòîé ç¿òãýñýí äýý. Òýãýýä íýã ºäºð áîäëîî. Åð íü õýð õýìæýýíä áàãøèéíõàà çààñíûã ñóðàâ, ººðèé㺺 íýã øàëãààä ¿ç÷èõ þìñàí ãýæ áèò¿¿õýí õ¿ñýâ. Òýãòýë àøã¿é çàëóó óðòûí äóó÷äûí óëñûí óðàëäààí çàðëàãäàæ, çàãàòíàñàí ãàçàð ìààæíà ãýã÷ áîëëîî. “Òóíãàëàã òàìèð” àéçàì óðòûí äóó, “Àñðûí ºíäºð”, “Óÿõàí çàìáàòèâèéí íàðàí” äóóíóóäûã äóóëæ òýðã¿¿í áàéð õ¿ðòýýä, “Çà, áè ÿìàð ÷ áàéñàí õîîñîíã¿é áàéíà ø¿¿. Ñóðñàí þìòàé áîëëîî” ãýæ áîäîæ áèëýý.
-Ö.Äýëãýð áàãø òàíü øàâü íàðààñàà ñ¿¿ëä ãàâüÿàò áîëñîí.
-Òèéì. Áàãøèéãàà ñàÿ ãàâüÿàò áîëîõîä ¿íýõýýð èõ áàÿðëàëàà.
-Í.Íîðîâáàíçàä õýìýýõ àãóó äóó÷íûã ýíý öàã ¿å ¿ã¿éëæ áàéõ øèã ñàíàãääàã óó. Ýí ÷àäàëä íü õ¿ðýýä äóóë÷èõ þìñàí ãýæ øóíàæ áîäîæ ë áàéñàí áèç.
-Õ¿í õ¿íèé õîîëîéí òåìáð ãýæ áàéíà. Í.Íîðîâáàíçàä áàãøèéí õîîëîé áîë øóâóó æèðãýæ áàéãàà þì øèã ìàø íàðèéí. Ìèíèéõ áîë ºòãºí. Áè Ö.Äýëãýð áàãøèéí øàâü, Í.Íîðîâáàíçàä áàãøèéí øàâü íü Ö.Äýëãýð áàãø. Òýãýõýýð áè øàâèéí øàâü áàéãàà þì. Ǻâëºõ áàãøààð àæèëëàæ, ¿å ¿å õè÷ýýë îðíî. Íýã ºäºð äóó÷èí Á.Áàòìýíä áèä õî¸ð òºãñºëòèéí òàéëàí òàâèõ ãýýä áýëòãýë õèéãýýä, ìèíèé õîîëîé òýãñýí íýã ë ãàð÷ ºãäºãã¿é ýý. Òýãòýë Í.Íîðîâáàíçàä áàãø ñóðãóóëèëò äýýð èðæ ¿çñýíýý “Áîëîõã¿é ë áàéíà äàà. Àëèâ íýã ºí㺠ºãººäºõ 人” ãýýä ýõýëòýë íºãºº èâëýõã¿é áàéñàí õîîëîé ìààíü õà÷èí ñàéõàí ãàð÷ áèëýý. “Àëòàí áîãäûí øèë” äóóã áàãøòàé äóóëñàí òýð ìº÷ ìàðòàãääàãã¿é þì. Í.Íîðîâáàíçàä áàãø áèäíèéã “Óðòûí äóóãàà äóóëàõã¿é àëãàíä õóóðòààä ë ÿâíà óó” ãýæ çýìëýíý. ¯çýã÷èä çîõèîëûí äóóã àðàé èë¿¿ õ¿ëýýæ àâààä àëãà òàøíà, óðòûí äóóã äàõèóëäàã ÷ ¿ã¿é áàéñàí áîëîõîîð àëãàíä õóóðòààä áàéíà óó ãýæ òýãæ àéõàâòàð õýëæ áàéãàà þì.
-Äóóëàëò æ¿æèãò òîãëîõ, àðäûí, óðòûí äóóãàà äóóëàõûí õàæóóãààð “àëãàíä õóóðòààä” çîõèîëûí äóó íýëýýä äóóëñàí áàéõ?
-Öàã ¿åý äàãàæ ÿâàõã¿é áîë áàñ áîëîõã¿é ë äýý. Ýíý öàãò õ¿ì¿¿ñ þóã ñîíñ÷ áàéíà òýðèéã äóóëàõ íü íýã òàëäàà çàéëøã¿é õýðýã áîëäîã. Ìèíèé óðûí ñàíä çîõèîëûí, àðäûí, óðòûí äóóíóóä çýðýãöýí áàéäàã íýã îíöëîã áèé. Çàðèìäàà àëèéã íü òîãëîëòäîî áàãòààõ óó ãýäýã àäàðìààòàé ¿åòýé ÷ òóëíà. ¯íýíäýý àëü ÷ òºðëèéã íü äóóëààä ÿâíà ãýäýã áîë ìàø èõ õºäºëìºð þì. Äóóðèéí ª.Óÿíãàòàéãàà õàìòðàí “Èæèé óëèðàë” ãýæ òîì äóó õèéõäýý áîäñîí. “Äóóãàà ÿàæ õ¿íä õ¿ðãýõ ¿¿. Óÿíãàà õóñàí îéä, áè íàìðûí øàðëàæ õàëèóðñàí òàðèàí òàëä çîãñîæ áàéãààä äóóëáàë áîëîõ íü áàéíà ø¿¿” ãýõ ìýòýýð íýëýýä áîäîæ áàéæ õèéñýí. Åðººñºº ýíý á¿õýíä äóó÷èí õ¿í ç¿ðõ ñýòãýë, õºëñ õºäºëìºðºº çîðèóëæ áàéæ àìæèëò îëæ, òýãø ÿâäàã. Åð íü óðàí á¿òýýë÷èéí õóâüä îäîî ë ÿã ñàéõàí äóóëæ áàéíà. Äóóãàà óõààð÷ áàéíà. Óðëàæ äóóëæ áàéíà. Íóóãèóëæ äóóëàõ, óðëàæ øèãòãýæ äóóëàõ ãýýä ººðèéí àðãà áàðèëàà îäîî îëæ áàéíà. Ǻâõºí íàäààð äóóñàõ áîëîâ óó ãýìýýð çàðèì íýã ìýðãýæëèéí òàëûí ñàéõàí äóóíóóä ÷ áèé. Îäîî íºãºº óõààð÷ áàéíà ãýäýã íü áîëîîä áàéíà.
-Äóóëàëò æ¿æã¿¿äýä òîãëîñîí òóõàéä?
-“Àé Íàíà” äóóëàëò æ¿æãèéí Ñýâæèäìààãèéí ä¿ð, “Ó÷èðòàé ãóðâàí òîëãîé”-í Õîðîëìààãèéí ä¿ðèéã á¿òýýñýí. Ìèíèé ãàðãàñàí Õîðîëìàà ºìíºõººñ àðàé æààõàí ººð. Òºðèéí ñî¸ðõîëò Ñ.Ñ¿õáààòàð íàéðóóëñàí, ìèíèé áîäëîîð òàâèëò íü èõ ñîíèðõîëòîé áîëñîí. Õîðîëìàà Þíäýíòýéãýý íèéëýí õ¿¿õýäòýé áîëîõûã ìºðººäºæ õºø㺺ð õ¿¿õýä õèéí á¿¿âýéëýýä ë, òàéç òîéð÷ ã¿éãýýä ë. Èíãýæ ä¿ð ãàðãàæ äóóëàõàä äóó÷èí õ¿íýýñ á¿õ ë òàëûí ÷àäâàð øààðääàã.
-Ä.Àìàðæàðãàë äóó÷èí òà õî¸ð õýçýýíýýñ õàìòðàí äóóëàõ áîëñîí þì áý?
-2000 îíû ¿åýð þì. Íýã ºäºð Ö.ªëçèé-Îðøèõ ãàâüÿàò Ä.Àìàðæàðãàëûã ÷óóëãà äýýð äàãóóëæ èðæ äóóëóóëàâ. Äàæã¿é ìàòåðèàëòàé áàðèòîí õîîëîé ãàð÷ áàéõ þì. Ãýõäýý áàñ àæèëëàõ õýðýãòýé áàéíà ø¿¿ ýíý òýð ãýýä çºâëº÷èõ àÿñòàé, áè. Òýãýõýä áè ÷óóëãàäàà îðîîä õýäýí æèë áîë÷èõñîí, äîãü àìüòàí áàéñàí áàéõã¿é þó. Èíãýýä Àìàðæàðãàë ìàíàé ÷óóëãàä îðîîä óäààã¿é áàéòàë õîðìåéñòåð Áóÿí-Îðøèõ áàãø “Òà õî¸ðûí õîîëîé òîõèðìîîð þì áàéíà” ãýýä “Îéðõîí ë áàéæ ø¿¿ äýý” äóóã ºãñºí þì. Òýð äóóãààðàà îëíû òàíèë áîëæ, õàìòðàí äóóëñíààñ õîéø 13 æèë áîëñîí áàéíà.
Ä.Àìàðæàðãàë:-Áè ÷èíü ¯åí÷ ñóìàíäàà äóíä ñóðãóóëü ä¿¿ðãýýä, Õîâäûí պ人 àæ àõóéí äýýäèéã ìàëûí ýì÷ ìýðãýæëýýð òºãññºí þì. Äóóëàõààñ øàë ººð ìýðãýæèëòýé õ¿í óã íü. Ãýòýë Ãîâü-Àëòàéä öýðãèéí àëáà õààíà ãýæ ÿâñàí áèø òýíä äóó÷èí áîëîõ ¿¿äýý íýýñýí. Òýãýýä Õîâäûí òåàòðòàà íýã õýñýã àæèëëàæ áàéãààä ¯ÄÁÝ×-ä äóó÷íààð èðæ áàéëàà. Àëñ áóéäûí áè ÷óõàìäàà ¿íäýñíèé õýìæýýíèé òîì ÷óóëãûí äóó÷èí áîëîõ ãýæ èõ ìýðèéñýí ø¿¿. Òºä óäàëã¿é Ä.Øèðìýíòóÿàòàé õàìòðàí äóóëàõ èõ çàìä îðæ, îäîî áèäíèé óðàí ñàí ÷àìëàõààðã¿é áîëñîí áàéíà.
-Õóâèéí óðàí á¿òýýë, ÷óóëãûí àæèë õî¸ðûí äóíä öàã íàð ãàð÷ áàéíà óó?
Ä.Àìàðæàðãàë:-ßìàð ÷ óðàí á¿òýýë÷ ÷àíàðòàé ñàéí á¿òýýë ãàðãàõ ãýæ öàã çàâàà øàâõäàã. Ìèíèé õóâüä ºíãºðñºí æèë “Ñýòãýëèéí ºðãºë” íýðòýé òîãëîëòîî Á.Çàíãàä, À.Ýíõòàéâàí, À.Íýðã¿é, À.Äîëãîð, ìàíàé ÷óóëãûí ìîðèí õóóð÷ Áàòñàéõàí íàðûí çóðãààí àðäûí æ¿æèã÷èíòýé õàìòðàí õèéñýí. Òýðíèé ºìíº “Ìèíèé íóòàã” òîãëîëòûã áàðóóí íàéìàí àéìãààð ÿâæ òîãëîñîí. Ýíý á¿õíèéã ¿íäñýí àæëûíõàà õàæóóãààð àìæóóëäàã. Ñàÿõàí ìàíàé ¯ÄÁÝ×-èéí 50 æèëèéí îé áîëëîî, îëîí òîãëîëò òàâüñàí. Îäîî ýíý æèë ãýõýä “Òºðèéí àæíàé” äóóëàëò æ¿æèã, “Ñ¿õèéí öàãààí” õ¿¿õäýä çîðèóëñàí á¿òýýë õèéõ òºëºâëºãºº ãàðñàí áàéãàà. Ìàíàé ¯ÄÁÝ×-ä áàðóóí ç¿¿í, ºìíºä õîéä ãýýä ç¿ã ç¿ãèéã òºëººëñºí äóó÷èä àæèëëàæ áàéíà. Òóõàéëáàë, áè áàðóóí ìîíãîë àðäûí äóóíû òºëººëºë áîëîõ æèøýýòýé. Áàðóóí ìîíãîë àðäûí äóóãààð äàãíàñàí “Æàâà” íýðòýé öîìîã ÷ ãàðãààä àìæëàà.
-Áàðóóí ìîíãîë àðäûí äóóã õ¿ì¿¿ñ õýð ñîíèðõäîã þì áîë?
-Áàðóóí ìîíãîë àðäûí äóó áîë õàëõ äóóíààñ õýëëýã àÿëãààðàà ººð. Óòãûí õóâüä ÷ áàðóóí ìîíãîë÷óóäûí àìüäðàë òýìöýë, òóõàéëñàí íýã õ¿íä çîðèóëñàí äóó èõ áàéäàã. Æèøýý íü, “Æàâà” ãýäýã äóó òîðãóóä õ¿íèé òóõàé ºã¿¿ëäýã þì. Èéì îíöëîãóóäûã íü õàäãàëæ, ÿçãóóð õýâ ìàÿãààð íü äóóëàõàä íýëýýä àæèë îðñîí. Áàðóóí ìîíãîë àðäûí äóóã ñîíñîã÷äûí õ¿ðýý íýìýãäæýý, åð íü íýã õýñýã õàÿãäñàí ¿íäýñíèé óðëàã á¿õëýýðýý ýðãýýä ¿íýä îðæ áàéíà. Òîðãóóä, çàõ÷èí, ººëä, óðèàíõàé äóóã ÿã ¿ã õýëëýãýýð íü, õàëõæóóëàõã¿é äóóëæ äàðààãèéí ¿åäýý ºâë¿¿ëýõ ¿¿ðýã áèäíèé ¿åä íîîãäîæ áàéíà. ßàãààä ãýâýë ýíý èõ áàÿëàã ºâèéã ìýääýã, äóóëäàã õ¿í íü õîâîðäîîä ýõýëëýý, íóòãèéí öººí õºãø÷¿¿ë ë ¿ëäýýä áàéíà ø¿¿ äýý. Îäîî ìèíèé äàðààãèéí çîðèëãî áàðóóí ìîíãîë÷óóäûí ìàðòàãäñàí äóóã ñýðãýýæ äóóëàõ.
-Òóõàéëáàë ÿìàð äóó âý?
-ªº îëîí äóó áàéãàà äàà. “Íàì àéëòàéì” ãýæ äóó áàéíà. Ìàíàé Õîâä àéìãèéã ÿçãóóð óðëàãèéí ºëãèé ãý÷èõýä áîëíî ø¿¿. Òýð öà÷èì ºíäºð óóëñ, òýð öà÷èì ºíäðººñ áóóõ ãîëûí ò¿ðãýí ò¿ðãýí óðñãàëûí õýìíýëòýé öóóð, õóóðûí äóó ãàéõàëòàé õîñîëäîã. ̺í õººìèé, áèé áèåëãýý áàéíà. Áóñàä àéìãèéã áîäâîë îâîî õýäýí òåíîðòîé. Ìàíàé Á.Çàíãàä ãóàé áîë ìàø õîâîð òåíîð, Ä.Ìàøëàé ãóàé áàéíà. Õîâäûí õàðüÿàòàé àðâàí òåíîðûí òîãëîëò õèéõ áîäîë ÷ áàéãàà.


text:
4Jaré rió 'yénale Páulo 'yuga. Bilé alué rió Sópate anilime nile, 'lige alué Sópate alé we'ká riógichi Berea bejtégame nile, Piro inolá nile. 'Lige uché bilé rió Aristarko anilime nile napu enale Páulo 'yúgachigó, 'lige uché bilé Segunto anilime nile. Alué oká rió alé ejiro Tesalónika mochígame rió nile. 'Lige uché bilé rió Gayo anilime si enale alemi alué Páulo 'yuga, Rerbe bejtégame nile. 'Lige alué rió Timoteo abiena enálechigó alemi. 'Lige alué rió Tíkiko, 'lige alué Trópimo abiena 'yénalechigó alemi. Alué oká rió alé ejiro Asia mochígame nile.
FREE!
One App.
1603 Languages.


text:
Fránsíọ̀m
Fránsíọ̀m tabi Francium, mimo tele bi eka-caesium ati actinium K,[akiyesi 1] je apilese kemika to ni ami-idamo Fr ati nomba atomu 87. O ni ikan ninu awon odionina tokerejulo larin gbogbo awon apilese ti a mo, bakanna ohun ni apilese aladanida keji tosowonjulo (leyin astatine). Fransiom je onide to je radioalagbara giga to n jera si astatine, radium, ati radon. Gege bi onide alkali, o ni agbara elektroni kan.
Francium je wiwari latowo Marguerite Perey ni Fransi (nibi ti apilese yi ti ri oruko) ni 1939. Ohun ni apilese togbeyin ti o je wiwari ninu adanida, kanran jije sisopapo.[akiyesi 2] Lode yara ise-idanwo, francium sowon gidigidi, iye ipase je wiwari ninu alumoni aladalu uranium ati thorium, nibi ti isotopu francium-223 ti n je didasile to si n je jijera bibaun. Iye to kere bi 20–30 g (ounce kan) lowa nigba yiowu kakiri inu igbele Aye; awon isotopu yioku je alasopapo yanyan. Iye titobijulo ti o je kikojo lai isotopu yiowu ni isupo bi awon atomu 10,000 (ti francium-210) ti won je didasaye gege bi efuufu tutugidi ni Stony Brook ni 1997.[1]
Awon akiyesile[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
- ↑ Actually the least unstable isotope, francium-223
- ↑ Awon apilese alasopapo, bi technetium, ti je wiwari ninu adanida.
Itokasi[àtúnṣe | àtúnṣe àmìọ̀rọ̀]
- ↑ CRC Handbook of Chemistry and Physics. 4. CRC. 2006. p. 12. ISBN 0-8493-0474-1.