text: ÚßËÈË ÌßÌÌßÄÃÓËÓÇÀÄß ßÑßÐËßÐÈ ÄÞÐÄ ÚÈËÄÄß Û ÚÈËÄ Íÿñð, äðàì ÿñÿðëÿðè, ñàòèðèê øåèðëÿð, òÿðúöìÿëÿð “ÞÍÄßÐ ÍßØÐÈÉÉÀÒ” ÁÀÊÛ–2004 Áó êèòàá “Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßñÿðëÿðè. 6 úèëääÿ” (Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1982-1985) íÿøðëÿðè ÿñàñûíäà, ÿëàâÿëÿðëÿ òÿêìèëëÿøäèðèëÿðÿê òÿêðàð íÿøðÿ ùàçûðëàíìûøäûð Òÿðòèá åäÿíè âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè: Èñà Ùÿáèááÿéëè Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí ùÿãèãè öçâö Ðåäàêòîðó: Âàãèô Ìÿììÿäîâ 894.3613 - dc 21 AZE Ìÿììÿäãóëóçàäÿ Úÿëèë. ßñÿðëÿðè. Äþðä úèëääÿ. Û úèëä. Áàêû, “Þíäÿð íÿøðèééàò”, 2004, 664 ñÿù. Ýþðêÿìëè Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûñû, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà "Ìîëëà Íÿñðÿääèí" ÿäÿáè ìÿêòÿáèíèí âÿ òÿíãèäè ðåàëèçìèí áàíèñè, "Ìîëëà Íÿñðÿääèí" æóðíàëûíûí íàøèðè âÿ ðåäàêòîðó Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí (1869-1932) ÿñÿðëÿðèíèí áèðèíúè úèëäèíÿ ÿäèáèí íÿñð, äðàì ÿñÿðëÿðè, øåèðëÿðè âÿ òÿðúöìÿëÿðè äàõèë åäèëìèøäèð. Úèëääÿ 3 äðàì ÿñÿðè, 16 ñàòèðèê øåèð âÿ 2 òÿðúöìÿ íöìóíÿñè èëê äÿôÿ îõóúóëàðà òÿãäèì îëóíóð. ISBN 9952-416-17-1 © “ÞÍÄßÐ ÍßØÐÈÉÉÀÒ”, 2004 Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñûíûí Ïðåçèäåíòè ÈËÙÀÌ ßËÈÉÅÂÈÍ “Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ ëàòûí ãðàôèêàñû èëÿ êöòëÿâè íÿøðëÿðèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñè ùàããûíäà” 12 éàíâàð 2004-úö èë òàðèõëè ñÿðÿíúàìû èëÿ íÿøð îëóíóð âÿ þëêÿ êèòàáõàíàëàðûíà ùÿäèééÿ åäèëèð ÓÑÒÀÄ ÌÈÐÇß ÚßËÈË ÌßÌÌßÄÃÓËÓÇÀÄß “Äöíéàäà ùÿð áèð êÿñ ö÷öí ñþçäÿí áþéöê éàäèýàð éîõäóð. Çèðà êè, ìàëìöëê òÿëÿô îëóð ýåäèð, àììà ñþç ãàëûð”. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ Àçÿðáàéúàíäà îíó ìöõòÿëèô àäëàðëà òàíûéûðëàð: Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ – áÿíçÿðñèç íàñèð, êè÷èê ùåêàéÿíèí áþéöê óñòàäû, ãöäðÿòëè äðàìàòóðã, âÿòÿíäàø-ïóáëèñèñò, àçÿðáàéúàí÷ûëûã èäåîëîýèéàñûíûí éàðàäûúûëàðûíäàí áèðè, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” ÿäÿáè ìÿêòÿáèíèí, òÿíãèäè ðåàëèçìèí áàíèñè êèìè ýåíèø øþùðÿò ãàçàíìûø ýþðêÿìëè éàçû÷û âÿ òàíûíìûø èúòèìàè õàäèìäûð. Ìîëëà Íÿñðÿääèí – èëê íþâáÿäÿ, éàçû÷ûíûí ÿñàñ ýèçëè èìçàëàðûíäàí áèðèäèð. Àç ñîíðà áó àä Ìèðçÿ Úÿëèëèí ÿäÿáè òÿõÿëëöñöíÿ ÷åâðèëìèøäèð. Íÿèíêè Àçÿðáàéúàíäà, áöòöí Øÿðãäÿ áèðèíúè ñàòèðèê âÿ ðÿíýëè êàðèêàòóðàëû ìÿòáóàò îðãàíû îëàí ìÿøùóð “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí ðåäàêòîðó âÿ íàøèðè îëìàñû áó àäû áþéöê ñÿíÿòêàð ö÷öí äàùà äà äîüìàëàøäûðìûøäûð. Áó àääà ùÿì÷èíèí Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ éàðàäûúûëûüûíûí úþâùÿðè, àïàðûúû èñòèãàìÿòè ñàéûëàí âÿòÿíäàøëûã úÿñàðÿòè, ìöäðèêëèê, ùàçûðúàâàáëûã, óçàãýþðÿíëèê êèìè êåéôèééÿòëÿð äÿ åòèâà îëóíìóøäóð. Ìèðçÿ Úÿëèë – Àçÿðáàéúàíäà “ìèðçÿ” èôàäÿñè éàçû-ïîçó èëÿ, áÿäèè éàðàäûúûëûãëà ìÿøüóë îëàíëàðûí àäëàðûíûí ÿââÿëèíÿ ÿëàâÿ îëóíóð. Ëàêèí áåëÿ õþøáÿõòëèê ùÿð ñÿíÿòêàðà íÿñèá îëìóð. Áó ìÿíàëû êÿëàì ñîí èêè ÿñðÿ éàõûí ìöääÿòäÿ éàçûá-éàðàäàí éöçëÿðëÿ éàçû÷û àðàñûíäà úÿìè áèð íå÷ÿ ñÿíÿòêàðûí àäûíäà þç ÿêñèíè òàïìûøäûð. Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäîâ, Ìèðçÿ Øÿôè Âàçåù, Ìèðçÿ ßëÿêáÿð Ñàáèð, Ìèðçÿ ßáäöððÿùèì Òàëûáîâ “ìèðçÿ” ðöòáÿñèíè ãàçàíà áèëìèøëÿð. Éåíè ÿäÿáè ìÿêòÿá éàðàòìàñû, êè÷èê ùåêàéÿíèí áþéöê óñòàäû êèìè ìÿøùóðëàøìàñû, ìöáàðèç áèð æóðíàëà ÿñðèí äþðääÿ áèðè ãÿäÿð çàìàí ÿðçèíäÿ áþéöê áàúàðûãëà ðÿùáÿðëèê åòìÿñè Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿéÿ äÿ Ìèðçÿ Úÿëèë àäûíû äàøûìàã øÿðÿôèíè 4 áÿõø åòìèøäèð. Ìèëëè ÿäÿáèééàòäà ìèðçÿ àäûíû äàøûéàí ñÿíÿòêàðëàðû áèðëÿøäèðÿí ÿñàñ úÿùÿò îëàí ìèëëèëèê, çèéàëûëûã âÿ âÿòÿíäàøëûã Ìèðçÿ Úÿëèëèí øÿõñèééÿòèíäÿ âÿ éàðàäûúûëûüûíäà þçöíöí ÿí éöêñÿê çèðâÿñèíÿ ÷àòìûøäûð. Î, ìÿíñóá îëäóüó õàëãûí éîðóëìàç, ôÿäàêàð, àéûã-ñàéûã, óçàãýþðÿí, âÿòÿíäàø ìèðçÿñèäèð. Áÿäèè-ïóáëèñèñò ÿñÿðëÿðèíè, ÿñàñÿí, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ âÿ Ìîëëà Íÿñðÿääèí èìçàñû èëÿ éàçàí, áöòöí êèòàáëàðûíäà, òÿðúöìåéè-ùàë ñÿíÿäëÿðèíäÿ ìöÿëëèôëèê, øÿõñèééÿò áèëäèðèëÿí ìÿãàìëàðäà Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ êèìè òÿñäèã îëóíàí áþéöê ÿäèáÿ Ìèðçÿ Úÿëèë àäûíû õàëã âåðìèøäèð. ßââÿëúÿ îíà éàõûí ìöàñèðëÿðè âÿ ìÿñëÿê äîñòëàðû áåëÿ ìöðàúèÿò åòìèø, ñîíðà áöòöí õàëã þçöíöí áþéöê éàçû÷ûñûíû õöñóñè åùòèðàìëà áó úöð àäëàíäûðìûøäûð. Àäû ÷ÿêèëÿí Ìèðçÿëÿðèí, î úöìëÿäÿí Ìèðçÿ Úÿëèëèí àäûíäàêû “ìèðçÿ” ñþçö “óñòàä” ìÿíàñûíû äàøûéûð. Áó àä èíäèêè ìÿíàäà ÿí àçû õàëã éàçû÷ûñû òèòóëóíà áÿðàáÿðäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ – Ìîëëà Íÿñðÿääèí – Ìèðçÿ Úÿëèë àéðû-àéðû òÿëÿôôöç ãàéäàëàðûíà òàáå îëàí ñþçëÿðäèð. Ëàêèí îíëàðûí ùàìûñû áèð ìöùöì ìÿòëÿáè ÷îõ äîëüóí øÿêèëäÿ èôàäÿ åäèð: Ãöäðÿòëè âÿòÿíäàø éàçû÷û1. Ìèðçÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ùÿì äÿ áþéöê äåìîêðàò êèìè òàíûíûð. Îíóí ìöñòÿãèëëèê, äåìîêðàòèéà óüðóíäà ìöáàðèçÿñè âÿ äåìîêðàòèê ýþðöøëÿðè ùÿìèøÿ Àçÿðáàéúàíäà äåìîêðàòèê ïðîñåñëÿðèí ýåäèøàòûíà úèääè òÿêàí âåðìèøäèð. Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí ìèëëè èôòèõàðû îëàí ýþðêÿìëè éàçû÷û âÿ èúòèìàè õàäèì Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèíàäû áÿøÿð ìÿäÿíèééÿòèíèí ïàðëàã ÿäÿáè ñèìàëàðû èëÿ éàíàøû ÷ÿêèëÿðêÿí äÿ ãöðóðëà ñÿñëÿíèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè-èúòèìàè ôèêðè òàðèõèíäÿ ñþçöí ýåíèø ìÿíàñûíäà ìèëëè èñòèãëàë, äåìîêòðàòèéà âÿ Âÿòÿí àçàäëûüû óüðóíäà ìöáàðèçÿíèí þí úÿðýÿñèíäÿ äàéàíûð. Îíóí éàðàäûúûëûüû ýÿëÿí ùÿð éåíè íÿñèë ö÷öí ìöñòÿãèëëèê, àçÿðáàéúàí÷ûëûã, ìèëëèëèê âÿ âÿòÿíäàøëûã òÿðáèéÿñè ìÿêòÿáèäèð. _______________ 1 Èñà Ùÿáèááÿéëè. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áàêû, “Øÿðã-Ãÿðá” íÿøðèééàòû, 1994, ñÿù. 4. 5 *** Ìèðçÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ 22 ôåâðàë 1869-úó èëäÿ1 Àçÿðáàéúàíûí ãÿäèì ìÿðêÿçëÿðèíäÿí ñàéûëàí Íàõ÷ûâàí øÿùÿðèíäÿ àíàäàí îëìóøäóð2. Àòàñû Ìÿììÿäãóëó Ìÿøÿäè Ùöñåéíãóëó îüëó (1840-1905) ìÿêòÿá öçö ýþðìÿñÿ äÿ, èáòèäàè ñÿâèééÿäÿ ñàâàäû, ìöñÿëìàí÷ûëûã ýþðöøëÿðè îëàí ùàëàë âÿ çÿùìÿòêåø èíñàíëàðäàí áèðè êèìè þâëàäëàðûíûí, î úöìëÿäÿí ýÿíú Úÿëèëèí äöíéàýþðöøöíöí ôîðìàëàøìàñûíäà ìöùöì ðîë îéíàìûøäûð. Ìÿììÿäãóëó êèøèíèí, ýþçÿò÷èëèê åòäèéè Íàõ÷ûâàí äóç ìÿäÿíèíäÿêè ôÿàëèééÿòè âÿ àèëÿñèíè éàøàòìàã ö÷öí Øàùàá ìÿùÿëëÿñèíäÿ ______________ 1 Àòàñû Ìÿììÿäãóëó Ìÿøÿäè Ùöñåéíãóëó îüëó 20 èéóí 1880-úè èëäÿ Ãîðè ñåìèíàðèéàñûíûí äèðåêòîðóíà ýþíäÿðäèéè ÿðèçÿäÿ îüëó Úÿëèë Ìÿììÿäãóëèéåâèí 11 éàøûíäà (Áàõ: Ýöðúöñòàí Äþâëÿò Õàëã Ìààðèôè Ìóçåéè, ÇÌÑ ôîíäó, Ã-100, âÿðÿã 14) âÿ 10 èéóë 1881-úè èë òàðèõëè ÿðèçÿäÿ 12 éàøûíäà (éåíÿ îðàäà, Ã-129, âÿðÿã 31) îëäóüóíó ãåéä åòìèøäèð. Ñåìèíàðèéà äèðåêòîðëóüóíóí “éàøû ÷àòìàäûüû ö÷öí ãÿáóë îëóíìóð” úàâàáëàðûíäàí ñîíðà, 21 èéóí 1882-úè èëäÿ éàçûëìûø ö÷öíúö ÿðèçÿäÿ Ú.Ìÿììÿäãóëèéåâèí éàøû áó òÿùñèë îúàüûíûí òÿëÿáèíÿ óéüóí îëàðàã 3 èë àðòûðûëìûø, áóíà óéüóí îëàðàã ñåìèíàðèéàéà òÿãäèì åòìÿê ö÷öí àëûíìûø 3 àâãóñò 1882-úè èë òàðèõëè ñàüëàìëûã âÿñèãÿñèíäÿ, 14 àâãóñòäà âåðèëìèø 184 ¹-ëè äîüóì ùàããûíäà øÿùàäÿòíàìÿäÿ 1866-úû èë òàðèõè ýþñòÿðèëìèøäèð. ßââÿëêè èêè ÿðèçÿäÿí õÿáÿðñèç îëàí ïðîôåññîð ßçèç Øÿðèô 1955-úè èëäÿ ö÷öíúö ÿðèçÿíè òÿäãèãàòäàí ñîíðà ùÿð éåðäÿ 1866-úû èë òàðèõèíÿ àèä åòìèøäèð. Ëàêèí áó òàðèõ ÿäèáèí þç òÿðúöìåéè-ùàë ãåéäëÿðèíÿ âÿ àðõèâ ñÿíÿäëÿðèíÿ óéüóí ýÿëìÿäèéèíäÿí øöáùÿ äîüóðìóø, éåíè ñÿíÿäëÿð òàïûëäûãäàí ñîíðà òÿâÿëëöä òàðèõè êèìè 1869-úó èë äÿãèãëÿøäèðèëìèøäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí 15 èéóí 1907-úè èë òàðèõëè íèêàù êàüûçûíäà, 6 èéóí 1912-úè èëäÿ Òèôëèñäÿí àëäûüû ïàñïîðòäà, 22 àïðåë 1929-úó èëäÿ òÿðòèá åòäèéè øÿõñè àíêåò âÿðÿãÿñèíäÿ, ùàáåëÿ ÿäèáèí âÿôàòûíà äàèð íåêðîëîãëàðäà 1869úó èë òàðèõè þç ÿêñèíè òàïìûøäûð. 2 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí òÿâÿëëöä òàðèõèíÿ äàèð äàùà ýåíèø ìÿëóìàò àëìàã ö÷öí áàõ: È. Ùÿáèááÿéëè. 1565 íþìðÿëè øÿõñè èø. “Àçÿðáàéúàí” æóðíàëû, Áàêû, 1986, ¹5, ñÿù. 177-179; éåíÿ îíóí: Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ íÿ âàõò àíàäàí îëìóøäóð. “ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò” ãÿçåòè, 20 àïðåë 1990, ¹14 (2409); éåíÿ îíóí: ÕÕ éöçéûëûí áàøëàðûíäà éàøàéàí Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûëàðûíûí áèîãðàôèëÿðè. Òöðêèéÿ, ßðçóðóì, 1992, ñÿù. 34; éåíÿ îíóí: Ö÷öíúö ÿðèçÿäÿêè éàíëûøëûã. “Àçÿðáàéúàí” ãÿçåòè, 27 àïðåë 1993-úö èë, ¹78 (591); ß.Ìèðÿùìÿäîâ, Ç.ßñýÿðëè. ßäÿáèééàò (Õ ñèíèô ö÷öí äÿðñëèê). Áàêû, “Ìààðèô”, 2001, ñÿù. 190; Íàõ÷ûâàí åíñèêëîïåäèéàñû. Áàêû, “Åëì”, 2002, ñÿù. 305 âÿ ñ. 6 à÷äûüû áàããàë äöêàíû Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ñàäÿ, çÿùìÿòêåø èíñàíëàðûí ùÿéàòû èëÿ éàõûíäàí òàíûø îëìàñûíà, êè÷èê àèëÿ ìöùèòèíäÿí áþéöê øÿùÿð ìöùèòèíÿ ïÿíúÿðÿ à÷ìàñûíà ìöíàñèá øÿðàèò éàðàòìûøäûð. Îíóí 1873-1878-úè èëëÿðäÿ òÿùñèë àëäûüû ìîëëàõàíà ìÿêòÿáè ÿðÿá, ôàðñ äèëëÿðèíè þéðÿíìÿñèíÿ, Øÿðã òàðèõè âÿ ÿäÿáèééàòû ùàããûíäà èëêèí ìÿëóìàòëàð ÿëäÿ åòìÿñèíÿ, àèëÿ ìöùèòèíäÿ éèéÿëÿíäèéè ùàëàëëûã âÿ ïàêëûã òÿðáèéÿñèíèí äàùà äà äÿðèíëÿøìÿñèíÿ ìöñáÿò òÿñèð ýþñòÿðìèøäèð. Íàõ÷ûâàí øÿùÿð ö÷ñèíèôëè ìÿêòÿáèíäÿ àëäûüû èáòèäàè òÿùñèë, áóðàäà êå÷èðèëÿí äöíéÿâè ôÿíëÿð, äÿðñ äåéÿí ñàâàäëû, òÿúðöáÿëè ìöÿëëèìëÿð, ùÿéàòà êå÷èðèëÿí ìàðàãëû òÿäáèðëÿð îíóí èäåéà-ìÿíÿâè òÿêàìöëöíäÿ äÿðèí èçëÿð áóðàõìûøäûð. Õöñóñÿí, Íàõ÷ûâàí øÿùÿð ö÷ñèíèôëè èáòèäàè ìÿêòÿáèíèí ìöäèðè, Ãàôãàç âèëàéÿòëÿðèíäÿ ìààðèô÷è êèìè áþéöê éîë êå÷èá çÿíýèí òÿúðöáÿ ãàçàíìûø Êîíñòàíòèí Íèêèòèí (1832-1894), Ãîðè Ìöÿëëèìëÿð Ñåìèíàðèéàñûíû ÿëà ãèéìÿòëÿðëÿ áèòèðìèø ßëèìÿììÿä Õÿëèëîâ (18621896), õàëã÷û-äåìîêðàò, úîüðàôèéà ìöÿëëèìè Ýåîðýè Óòóðãàóðè, àíà äèëè âÿ øÿðèÿò ìöÿëëèìè, òåàòð ùÿâÿñêàðû Ìèðçÿ Ñàäèã Ãóëóáÿéîâ (1823-?) âÿ áàøãàëàðû ñàéÿñèíäÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ùÿéàò âÿ úÿìèééÿò áàðÿäÿ òÿñÿââöðëÿðè õåéëè äÿðèíëÿøìèøäèð. Îíà ýþðÿ äÿ èáòèäàè òÿùñèë èëëÿðè Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ö÷öí “èøûãëû àëÿìÿ èëê àääûì”1 êèìè äÿéÿðëÿíäèðèëìèøäèð. Ãîðè Ìöÿëëèìëÿð Ñåìèíàðèéàñûíäà êå÷ÿí òÿùñèë èëëÿðè (1882-1887) äàùà òÿñèðëè âÿ úÿëáåäèúè èäè. Áóðàäà î, ìöõòÿëèô ìèëëÿòëÿðäÿí îëàí À.Î.×åðíéàéåâñêè (1840-1894), Ä.Ä.Ñåìéîíîâ (1834-1902), Í.Í.Íîâîñïàññêè, Í.Î.Ëîìîóðè (1852-1915), ùàáåëÿ àçÿðáàéúàíëû ìöÿëëèìëÿð Ìèðçÿ ßáäöññÿëàì Àõóíäçàäÿ (1843-1907), Ñÿôÿðÿëèáÿé Âÿëèáÿéîâ (1861-1902) êèìè àäëû-ñàíëû ïåäàãîãëàðäàí äÿðñ àëìûø, îíëàðûí ÿäÿáè-ìààðèô÷è, ïåäàãîæè-ìåòîäèêè ýþðöøëÿðèíäÿí ôàéäàëàíìûøäûð. Ýÿíú Úÿëèë ñåìèíàðèéàäà êå÷èðèëìèø ìÿäÿíè-êóòëÿâè òÿäáèðëÿðäÿ ôÿàë èøòèðàê åòìèø, èíøà âÿ òÿðúöìÿ äÿðñëÿðèíäÿ áàúàðûã ýþñòÿðìèø, ÿäÿáè ýåúÿëÿð ö÷öí ññåíàðèëÿð, ñûíàã äÿðñëÿðè ö÷öí èúìàëëàð2 éàçìûø, òåàòð òàìàøàëàðûíäà ùÿâÿñêàð àêòéîð êèìè ñÿùíÿéÿ ÷ûõìûøäûð. Áåëÿëèêëÿ, _______________ 1 ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ. Àçÿðáàéúàí Ìîëëà Íÿñðÿääèíè. Áàêû, “Éàçû÷û”, 1980, ñÿù. 10. 2 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ñûíàã äÿðñèíèí èúìàëû. Ýöðúöñòàí Õàëã Ìààðèôè Ìóçåéè, ÇÌÑ ôîíäó, èø ¹265, âÿðÿã 5-6. 7 ñåìèíàðèéà Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ö÷öí ìöùöì èäåéà-òÿðáèéÿ1 âÿ äöíéàýþðöø ìÿêòÿáè ôóíêñèéàñûíû óüóðëà éåðèíÿ éåòèðìèø, îíó “ùÿãèãè õàëã ìöÿëëèìè” ñÿâèééÿñèíÿ ÷àòäûðìûøäûð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ 1887-1897-úè èëëÿð àðàñûíäà Íàõ÷ûâàíäà ïåäàãîæè ôÿàëèééÿòëÿ ìÿøüóë îëìóøäóð. Î, 1887-úè èëèí ñåíòéàáð îêòéàáð àéëàðûíäà Èðÿâàí ãóáåðíèéàñûíûí Óëóõàíëû êÿíä èáòèäàè ìÿêòÿáèíäÿ ìöÿëëèìëèê åòìèøäèð. Áàø Íîðàøåí ìÿêòÿáèíèí ìöäèðè ßëèìÿììÿä Õÿëèëîâóí êþìÿéè èëÿ 13 îêòéàáð 1887-úè èë òàðèõäÿí áó òÿùñèë îúàüûíà äÿéèøèëÿí úàâàí ïåäàãîã, õàëã àðàñûíäà íöôóçëó ìöÿëëèì êèìè ùþðìÿò ãàçàíìûøäûð. Áÿäèè éàðàäûúûëûüà Áàø Íîðàøåíäÿ èêÿí áàøëàéàí Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ 1889-úó èëäÿ áóðàäà èëê ãÿëÿì òÿúðöáÿñè îëàí “×àé äÿñýàùû” àëëåãîðèê äðàìûíû éàçìûøäûð. “×àé äÿñýàùû” äðàìû åëÿ ùÿìèí èëäÿ Áàø Íîðàøåí èáòèäàè ìÿêòÿáèíäÿ ìöÿëëèì âÿ òÿëÿáÿëÿðèí èøòèðàêû èëÿ òàìàøàéà ãîéóëìóøäóð2. Äàùà ñîíðà Íåùðÿì êÿíä èêèñèíèôëè ìÿêòÿáèíäÿ ïåäàãîæè ôÿàëèééÿòèíè äàâàì åòäèðÿí Ìèðçÿ Úÿëèë áó ìÿðùÿëÿäÿ (18901897) ÿñèë õàëã ìöÿëëèìè êèìè òàíûíìûøäûð. Íåùðÿì êÿíä ìÿêòÿáèíäÿ ãûçëàðû òÿùñèëÿ úÿëá åòìÿñè, äèéàðøöíàñëûã ìóçåéè éàðàòìàñû, èïÿê÷èëèê ïåøÿñèíè þéðÿòìÿê ö÷öí õöñóñè ìÿøüÿëÿëÿð òÿøêèë åòìÿñè, êÿíäëèëÿðèí ÿìÿéèíè éöíýöëëÿøäèðìÿê ìÿãñÿäèëÿ Òèôëèñäÿí äÿìèð êîòàí ýÿòèðèëìÿñèíÿ íàèë îëìàñû3 îíóí ùþðìÿò âÿ íöôóçóíó äàùà äà àðòûðìûøäûð. Áó äþâðäÿ åéíè çàìàíäà éåðëè ùÿâÿñêàðëàðëà áèðëèêäÿ Íàõ÷ûâàíäà òåàòð òàìàøàëàðû ùàçûðëàéûá ýþñòÿðÿí, ÿñëèíäÿ òåàòð ùÿðÿêàòûíà ðÿùáÿðëèê åäÿí Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ìÿíñóá îëäóüó õàëãûí ìààðèôëÿíìÿñè èëÿ éàíàøû, ìèëëè îéàíûøû âÿ ìÿäÿíè òÿðÿããèñè éîëëàðûíäà äà éîðóëìàäàí ÷àëûøìûøäûð. Áÿäèè éàðàäûúûëûã èøèíè äàâàì åòäèðÿí úàâàí éàçû÷û ùÿéàòûíûí Íåùðÿì äþâðöíäÿ “Êèøìèø îéóíó” ïéåñèíè (1892), “Äàíàáàø êÿíäèíèí ÿùâàëàòëàðû” ïîâåñòèíè (1894) òàìàìëàìûø, ìöàñèðëÿðè àðàñûíäà éåíè òèïëè éàçû÷û êèìè äÿ òàíûíìàüà áàøëàìûøäûð. ______________ 1 ßçèç Øÿðèô. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” íåúÿ éàðàíäû. Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1986, ñÿù. 67. 2 Áàõ: Èñà Ùÿáèááÿéëè. Áàø Íîðàøåí ìÿêòÿáèíäÿ òàìàøà. “ßäÿáèééàò ãÿçåòè”, 4 ìàðò 1994, ¹10. 3 Ê. Èñìàèëîâ. Ñåëî Íåãðàì. ÑÌÎÌÏÊ, Òèôëèñ, 1900, ¹27, ñòð. 196. 8 Ìîñêâàéà âÿ Ïåòåðáóðãà ñÿôÿð åäÿí (1895) Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ èìïåðèéà äàõèëèíäÿ ýåäÿí ïðîñåñëÿðè èçëÿìèø, äîüìà õàëãûíû äàùà ýåíèø ìèãéàñäà ìààðèôÿ úÿëá åòìÿê ö÷öí éîëëàð àõòàðìûø, ëàòûí ÿëèôáàñûíà êå÷ìÿê áàðÿäÿ äàíûøûãëàð àïàðìûøäûð. Íåùðÿìäÿ ìöÿëëèì èêÿí Ùÿëèìÿ Íàüû ãûçû èëÿ àèëÿ ùÿéàòû ãóðìóø (1896), áó íèêàùäàí èëê þâëàäû Ìöíÿââÿð Ìÿììÿäãóëóçàäÿ (18971965) äöíéàéà ýÿëìèøäèð. Ùÿëèìÿ õàíûì 1897-úè èëäÿ äöíéàñûíû äÿéèøÿíäÿí ñîíðà Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ Íåùðÿì íîðìàë ìÿêòÿáèíäÿêè ôÿàëèééÿòèíè äàéàíäûðìûøäûð. Èðÿâàíäà âÿ Íàõ÷ûâàíûí ùöãóã îðãàíëàðûíäà êå÷ÿí ãûñàìöääÿòëè ôÿàëèééÿò äþâðö (1897-1903) Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ùÿéàò âÿ úÿìèééÿò ùàäèñÿëÿðèíè, ìöõòÿëèô òàëåëè ñàäÿ èíñàíëàðûí õàðàêòåðëÿðèíè, ìÿèøÿòèíè þéðÿíìÿê áàõûìûíäàí ìöùöì ÿùÿìèééÿò êÿñá åòìèø, ìÿøùóð “Ïî÷ò ãóòóñó” ùåêàéÿñè 1903-úö èëäÿ úàâàí éàçû÷ûíûí äÿðèí ùÿéàò ìöøàùèäÿëÿðèíèí ìÿùñóëó êèìè ìåéäàíà ÷ûõìûøäûð. Ìèðçÿ Úÿëèë èêèíúè äÿôÿ 1901-úè èëäÿ Íàçëû õàíûì Êÿíýÿðëè èëÿ àèëÿ ùÿéàòû ãóðìóø, ëàêèí áó àèëÿ ùÿéàòû óçóí ñöðìÿìèø, Íàçëû õàíûì 1904úö èëäÿ Òèôëèñäÿ âÿôàò åòìèøäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ 1903-úö èëèí äåêàáðûíäàí åòèáàðÿí Ãàôãàçûí ÿñàñ èíçèáàòè âÿ ìÿäÿíè ìÿðêÿçè ñàéûëàí Òèôëèñ øÿùÿðèíäÿ éàøàéûá èøëÿìèø, òàíûíìûø ïóáëèñèñò âÿ èúòèìàè õàäèì Ìÿùÿììÿäàüà Øàùòàõòëûíûí (1846-1931) Òèôëèñäÿ íÿøð åòäèðäèéè “Øÿðãè-Ðóñ” ãÿçåòèíäÿ ÿìÿêäàøëûã åòìÿêëÿ ìÿòáóàò äöíéàñûíà úÿëá åäèëìèøäèð. “Øÿðãè-Ðóñ” ðåäàêñèéàñûíäà ýÿíú Úÿëèë ìöùöì ãÿçåò÷èëèê ìÿêòÿáè êå÷ìèø, äþâðöí ýþðêÿìëè ÿäÿáè ãöââÿëÿðè èëÿ òàíûø îëìóø, áèð ÷îõ ùåêàéÿëÿðè, ìÿãàëÿëÿðè âÿ òÿðúöìÿëÿðèíè áó ãÿçåòäÿ äÿðú åòäèðìèøäèð. “Øÿðãè-Ðóñ” ãÿçåòè áàüëàíäûãäàí ñîíðà ïóáëèñèñò Þìÿð Ôàèã Íåìàíçàäÿ âÿ òàúèð Ìÿøÿäè ßëÿñýÿð Áàüûðîâëà áèðëèêäÿ î, Ìÿùÿììÿäàüà Øàùòàõòëûéà ìÿõñóñ îëàí ìÿòáÿÿíè àëìûø âÿ ÷àëûøäûðìûøäûð. “Ïî÷ò ãóòóñó” ùåêàéÿñè 1905-úè èëäÿ “Ãåéðÿò” àäëàíäûðûëàí ùÿìèí ìÿòáÿÿäÿ êèòàá ùàëûíäà ÷àïäàí ÷ûõìûøäûð. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëû Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí øàù ÿñÿðèäèð. Áþéöê ÿäèáèí ðåäàêòîðëóüó èëÿ áèðèíúè ñàéû 1906-úû èë àïðåëèí 7-äÿ Òèôëèñ øÿùÿðèíäÿ íÿøð îëóíàí áó ìÿøùóð æóðíàë Ãàôãàç õàëãëàðûíûí, ýåíèø ìÿíàäà, ìöñÿëìàí Øÿðãèíèí, õöñóñÿí, Àçÿðáàéúàíûí ìèëëè îéàíûøû âÿ äèð÷ÿëèøèíäÿ ìöùöì ðîë îéíàìûøäûð. Æóðíàë 1917-úè èëÿ ãÿäÿð Òèôëèñäÿ, 1921-úè èëäÿ Òÿáðèç øÿùÿðèíäÿ, 1922-1931-úè èëëÿðäÿ 9 Áàêûäà íÿøð îëóíìóø, ñàòèðèê ÿäÿáèééàòûí âÿ ìÿòáóàòûí èíêèøàôûíà áþéöê òÿñèð ýþñòÿðìèøäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ 1907-úè èëäÿ Ãàðàáàüûí ìÿøùóð õàíëàðûíäàí îëàí ßùìÿäáÿé Úàâàíøèðèí ãûçû, òàíûíìûø ãàäûí çèéàëû Ùÿìèäÿ õàíûì Ìÿììÿäãóëóçàäÿ (1873-1955) èëÿ àèëÿ ùÿéàòû ãóðìóøäóð. Îíóí áó íèêàùäàí èêè þâëàäû – Ìèäùÿò âÿ ßíâÿð Ìÿììÿäãóëóçàäÿëÿð äöíéàéà ýÿëìèøäèð. Ìèäùÿò Ìÿììÿäãóëóçàäÿ (1908-1932) Àçÿðáàéúàí Ïîëèòåõíèê Èíñòèòóòóíóí Ùèäðîòåõíèêè ãóðüóëàð ôàêöëòÿñèíè áèòèðìèø, Äþâëÿò Ïëàí Êîìèòÿñèíäÿ Ìèíýÿ÷åâèð ñó-åëåêòðèê ñòàíñèéàñûíûí ëàéèùÿñèíè ùàçûðëàéàí êîìèññèéàíûí åëìè êàòèáè âÿçèôÿñèíäÿ ÷àëûøìûøäûð. ßíâÿð Ìÿììÿäãóëóçàäÿ (1911-1979) Àçÿðáàéúàí Òèáá Óíèâåðñèòåòèíè áèòèðìèø, 1941-45-úè èëëÿðäÿ ñîâåò-àëìàí ìöùàðèáÿñè çàìàíû ñîâåò îðäóñó òÿðêèáèíäÿ Èðàíà ýåòìèø, òàëåéèí ùþêìö èëÿ ùÿéàòûíûí ãàëàí ùèññÿñèíè ùÿìèí þëêÿäÿ éàøàìûøäûð. Ùàçûðäà Ìèðçÿ Úÿëèëèí íÿâÿëÿðèíäÿí Ìèäùÿò Úàâàíøèðè Ïîëøàäà, Ìÿùèí Äàäèïóð âÿ Ìèäùÿò Øÿúÿðè Ôðàíñàäà, Èðåíà Ñöëåéìàíè Èðàíäà éàøàéûðëàð1. ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿí åòèáàðÿí Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ áÿäèè éàðàäûúûëûãëà äà àðäûúûë ìÿøüóë îëìóøäóð. Ãöäðÿòëè éàçû÷ûíûí “Óñòà Çåéíàë” (1905), “Äÿëëÿê” (1906), “Èðàíäà ùöððèééÿò” (1906), “Ôàòìà õàëà” (1906), “Ãóðáàíÿëè áÿé” (1906), “Ãóçó” (1914), “Íèýàðàí÷ûëûã” (1916), “Êîíñóëóí àðâàäû” (1918) âÿ á. ùåêàéÿëÿðè îíó êè÷èê æàíðûí áþéöê èñòàäû êèìè òàíûòìûøäûð. ßäèáèí òåàòð âÿ äðàìàòóðýèéà ñàùÿñèíäÿêè ôÿàëèééÿòè äÿ îíà ýåíèø øþùðÿò ãàçàíäûðìûø, õöñóñÿí, ìÿøùóð “Þëöëÿð” òðàýèêîìåäèéàñûíûí éàçûëìàñû (1909) âÿ Áàêûäà óüóðëà òàìàøàéà ãîéóëìàñû (1916) îíóí ÿäÿáè øþùðÿòèíè àðòûðìûøäûð. “Êàìàí÷à” (1920) âÿ “Àíàìûí êèòàáû” (1920) ïéåñëÿðè èëÿ î, Àçÿðáàéúàí äðàìàòóðýèéàñûíû çÿíýèíëÿøäèðìèøäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ 1920-úè èëèí ñåíòéàáðûíäàí 1921-úè èëèí ìàéûíàäÿê Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíûí Òÿáðèç øÿùÿðèíäÿ éàøàéûá ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìèøäèð. Áóðàäà îíóí ÷ÿòèí øÿðàèòäÿ “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí ñÿêêèç ñàéûíû íÿøð åäèëìÿñè áþéöê ÿêñ-ñÿäà äîüóðìóøäóð. “Þëöëÿð” ÿñÿðè Òÿáðèç òåàòðû ñÿùíÿñèíäÿ óüóðëà ýþñòÿðèëìèø (1 ìàé 1921-úè èë), áóíäàí ñîíðà Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíäà ðåàëèñò-ñàòèðèê ÿäÿáèééàò âÿ ìÿòáóàòûí, êàðèêàòóðà ñÿíÿòèíèí ìåéäàíû ýåíèøëÿíìèøäèð. _______________ 1 Áàõ: È. Ùÿáèááÿéëè. Ìèðçÿ Úÿëèëèí íÿñèë øÿúÿðÿñè. “Ãîáóñòàí” æóðíàëû, Áàêû, 1999, ¹2, ñÿù. 23-34. 10 Àçÿðáàéúàíäà ñîâåò ùàêèìèééÿòèíèí ãóðóëìàñûíû Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ùÿðàðÿòëÿ ãàðøûëàìûøäû. Áóíà ÿñàñ ñÿáÿá þçöíö ôÿùëÿ-êÿíäëè äþâëÿòè àäëàíäûðàí éåíè ùþêóìÿòèí ìÿðàìû âÿ ìÿãñÿäëÿðè èëÿ éàçû÷ûíûí íèééÿòëÿðèíèí áèð ÷îõ íþãòÿäÿ öñò-öñòÿ äöøìÿñè èäè. Îíà ýþðÿ äÿ ÿäèá 1921-1927-úè èëëÿðäÿ ýÿíú ñîâåò ùþêóìÿòèíèí òÿäáèðëÿðèíäÿ éàõûíäàí èøòèðàê åäèð, úÿìèééÿòèí èíêèøàôûíà þç êþìÿéèíè ÿñèðýÿìèðäè. Îíóí ðåäàêòîðëóüó èëÿ íÿøð îëóíàí “Éåíè éîë” ãÿçåòè ðåñïóáëèêàäà ëàòûí ÿëèôáàñûíûí òÿòáèã îëóíìàñû éîëëàðûíäà ÿñèë ôÿäàêàðëûã ýþñòÿðèðäè. Àçÿðáàéúàí ìöÿëëèìëÿðèíèí  ãóðóëòàéûíäà (1925) âÿ Òöðêîëîæè ãóðóëòàéäà (1926), áèð ÷îõ éóáèëåé, ìÿðàñèì âÿ ÿäÿáè ýåúÿëÿðäÿ ÿäèá äèããÿò ìÿðêÿçèíäÿ îëìóøäóð. Íÿùàéÿò, Ìèðçÿ Úÿëèë Àçÿðáàéúàí Ìÿðêÿçè Èúðàèééÿ Êîìèòÿñè öçâëöéöíÿ íàìèçÿäëèéÿ ãÿáóë åäèëìèøäè (1926). Áóíóíëà áåëÿ, úÿìèééÿòÿ áÿñëÿíèëÿí öìèä âÿ èíàì äþâðö óçóí ñöðìöð. Èúòèìàè õàäèì âÿ éàçû÷û êèìè áþéöê íöôóç ãàçàíìàñû ìöÿééÿí äàèðÿëÿðäÿ îíà ïàõûëëûã âÿ ãûñãàíúëûüûí àðòìàñûíà ñÿáÿá îëóð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ 1928-úè èëäÿí ñîíðàêû ìÿðùÿëÿäÿ éåíè úÿìèééÿòèí ñÿðò èäåîëîæè òÿëÿáëÿðè èëÿ, òÿçéèãëÿðëÿ öç-öçÿ ýÿëèð, ìÿíÿâè òåððîðà ìÿðóç ãàëûð. Áåëÿ êè, Àçÿðáàéúàí Êîììóíèñò Ïàðòèéàñû Ìÿðêÿçè Êîìèòÿñèíèí 9 àïðåë 1929-úó èë òàðèõëè ïëåíóìóíäà “äèí ÿëåéùèíÿ îõóíàãëû, êöòëÿâè, óúóç æóðíàë êèìè éåíèäÿí òÿøêèë åòìÿê” àäû àëòûíäà “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí ôÿàëèééÿòèíè ìÿùäóäëàøäûðìàã, ìöñòÿãèë íÿçÿðÿ ÷àðïàí, “Ðåäàêòîðóí îðãàíû” àäëàíäûðûëàí ìÿúìóÿíè Ìöáàðèç Àëëàùñûçëàð Èòòèôàãûíûí îðãàíûíà ÷åâèðìÿê ùàããûíäà ãÿáóë åäèëìèø ãÿðàð1 Áàø ðåäàêòîðó äÿðèíäÿí ñàðñûòìûøäû. Áóíóí àðäûíúà äþâðè ìÿòáóàòäà Ìèðçÿ Úÿëèëÿ ãàðøû áþùòàí âÿ òÿçéèã êàìïàíèéàñû òÿøêèë åäèëìèø, î, “ìèëëè õûðäà áóðæóà ÿäÿáèééàòû íöìàéÿíäÿñè”, “úûüûðäàø”, “Àçÿðáàéúàí äèëèíè êîðëàéàí éàçû÷û” êèìè äàìüàëàíìûø, “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí èñÿ “øÿêèë, áÿäèè, èúòèìàè úÿùÿòäÿí öçëö-àñòàðëû äÿéèøäèðèëìÿñè”2 òÿëÿáè èðÿëè ñöðöëìöøäö. Ùÿòòà Àçÿðáàéúàí ÑÑÐ Áàø Ìÿòáóàò Èäàðÿñèíèí 1931-úè èëäÿ ðÿñìè òÿøêèëàòëàðà ýþíäÿðäèéè ìÿëóìàòäà Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ âÿ ðåäàêñèéàíûí äèýÿð ÿìÿêäàøëàðû “ñèéàñè úÿùÿòäÿí ýåðè ãàëìûø, áèñà_______________ 1 Àçÿðáàéúàí ÊÏ-íèí ãóðóëòàéëàðû, êîíôðàíñëàðû âÿ ÌÊ ïëåíóìóíóí ãÿòíàìÿ âÿ ãÿðàðëàðû, Û ú. , Áàêû, “Àçÿðíÿøð”, 1987, ñÿù. 492. 2 ß.Ãàðàáàüëû. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí”è èòòèùàì åòìÿê âàõòûäûð. “Êîììóíèñò” ãÿçåòè, 18 íîéàáð 1929-úó èë. 11 âàä âÿ ñèéàñÿòëÿ ìàðàãëàíìàéàí àäàìëàð”1 àäëàíäûðûëìûø, ßçèì ßçèìçàäÿ “ñèíôè ìöáàðèçÿ âÿ ñîñèàëèçì ãóðóúóëóüó åïîõàñûíûí îáðàçûíû âåðìÿéè áàúàðìàéàí èñòåäàäñûç ðÿññàì”2 êèìè õàðàêòåðèçÿ îëóíìóøäóð. Áöòöí áóíëàðûí íÿòèúÿñèíäÿ 1931-úè èëäÿí åòèáàðÿí “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíà àéðûëìûø äþâëÿò ìàëèééÿ éàðäûìû êÿñèëìèø, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí Áàø ðåäàêòîðëóüó âÿçèôÿñèíäÿí ýåòìÿéÿ ìÿúáóð ãàëìûøäû. Ùÿìèøÿ ãàéíàð ôÿàëèééÿòëÿ ÿùàòÿ îëóíìóø ãîúàìàí éàçû÷ûíûí þìðöíöí ñîí äþâðöíäÿ ñîéóã ãûø ýöíëÿðèíäÿ ÿëéàçìàëàðûíû ñîáàéà àòàðàã éàíäûðìàñû êå÷èðäèéè äÿðèí ñàðñûíòûëàðûí, ìþâúóä ãóðóëóøà åòèðàçûí èôàäÿñè èäè. Áåëÿ ÷ÿòèí, ìöðÿêêÿá âÿçèééÿòÿ áàõìàéàðàã, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ñîâåò äþâðöíäÿ áÿäèè éàðàäûúûëûüûíû äàâàì åòäèðìèøäèð. Îíóí “Äàíàáàø êÿíäèíèí ìÿêòÿáè” ïéåñè, “Ëÿíÿò”, “Îéóíáàçëàð” ñÿùíÿúèêëÿðè (1921), “Äÿëè éûüûíúàüû” (1926), “Éûüûíúàã” (1929), “ßð” (1930) òðàýèêîìåäèéàëàðû áó ìÿðùÿëÿíèí ìÿùñóëóäóð. ßäèáèí ñîí äðàì ÿñÿðëÿðè ÿñàñÿí éåíè úÿìèééÿòäÿêè ÷àøãûíëûã âÿ ñÿðò èäåîëîýèéàëàøäûðìà ñèéàñÿòèíèí áÿäèè äÿðêèíÿ âÿ òÿíãèäèíÿ ùÿñð îëóíìóøäóð. Áóíäàí áàøãà, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ “Øÿðã ôàêöëòÿñè”, “Òàõûë ùÿêèìè”, “Ùàìáàëëàð”, “Øåèð áöëáöëëÿðè”, “Èêè ÿð”, “Çûððàìà”, “Øÿùÿð âÿ êÿíä”, “Ãîøà áàëûíú”, “Áÿëêÿ äÿ ãàéòàðäûëàð” âÿ ñ. ùåêàéÿëÿðèíè äÿ ñîâåò äþâðöíäÿ ãÿëÿìÿ àëìûøäûð. Éàçû÷ûíûí ùåêàéÿëÿðè 1927-úè èëäÿ ÷àï îëóíìóø “Áÿëêÿ äÿ ãàéòàðäûëàð” àäëû êèòàáûíäà òîïëàíìûøäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí óñòàä ãÿëÿìèíäÿí ÷ûõàí âÿ Àçÿðáàéúàí õàòèðÿ ÿäÿáèééàòûíûí øàù ÿñÿðè êèìè äÿéÿðëÿíäèðèëÿí “Õàòèðàòûì” ìåìóàðû (1926) äà áó èëëÿðäÿ éàçûëìûøäûð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ 4 éàíâàð 1932-úè èëäÿ Áàêû øÿùÿðèíäÿ âÿôàò åòìèø, Ôÿõðè õèéàáàíäà äÿôí îëóíìóøäóð. ßäèáèí àäû ðåñïóáëèêàìûçäà ÿáÿäèëÿøäèðèëìèø, Áàêûäà, Íàõ÷ûâàí øÿùÿðèíäÿ âÿ Úÿëèëàáàä ðàéîíóíäà îíóí ùåéêÿëëÿðè óúàëäûëìûø, ÿñÿðëÿðè êöòëÿâè òèðàæëà íÿøð îëóíìóøäóð. Àíàäàí îëìàñûíûí 100 âÿ 125 èëëèê éóáèëåéëÿðè Àçÿðáàéúàíäà äþâëÿò ñÿâèééÿñèíäÿ òÿíòÿíÿ èëÿ ãåéä åäèëìèøäèð. ______________ 1 Èáàä ßëèéåâ. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí âÿçèééÿòè âÿ éàðàäûúûëûã éîëó” ùàããûíäà ìÿëóìàò âÿðÿãÿñè. Àçÿðáàéúàí ÌÄÒÀ, ôîíä 57, ñèéàùû1, èø 916, âÿðÿã 26-29. 2 Éåíÿ îðàäà, âÿðÿã 28. 12 *** Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòû òàðèõèíÿ áþéöê äåìîêðàò ÿäèá, âÿòÿíäàø, ìèëëè éàçû÷û, êè÷èê ùåêàéÿíèí áþéöê óñòàäû êèìè äàõèë îëìóøäóð. Þçöíÿãÿäÿðêè ÷îõÿñðëèê ÿäÿáè ôèêèðäÿ éàðàíûá ôîðìàëàøìà ïðîñåñè êå÷èðìèø ìèëëè èäåéàëàð Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí éàðàäûúûëûüûíäà éöêñÿê ñÿâèééÿéÿ ÷àòàðàã, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáè-áÿäèè ôèêðèíèí ùÿìèøÿëèê ñÿðâÿòèíÿ ÷åâðèëìèøäèð. Ìîëëàíÿñðÿääèí÷è ìèëëèëèê àíëàéûøûíäà Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí ìèëëè-ìÿíÿâè þçöíöäÿðêè, áè÷àðÿ Âÿòÿíèí ìöãÿääÿðàòû, ñàäÿ, ñûðàâè, áèíÿñèá èíñàíëàðûí îéàíûøû âÿ äèð÷ÿëèøè, àíà äèëèíèí ýåíèø äàèðÿäÿ þç éåðèíè òàïìàñû âÿ ñ. ìÿñÿëÿëÿð öñòöíëöê òÿøêèë åäèð. Âÿòÿíäàø ÿäèáèí ôèêðèíúÿ, “Âÿòÿí, âÿòÿí, âÿòÿí! Äèë, äèë, äèë! Ìèëëÿò, ìèëëÿò, ìèëëÿò! Äÿõè áó äàèðÿëÿðäÿí êÿíàð áÿíè-íîè áÿøÿð ö÷öí þçýÿ íèúàò éîëó éîõäóð”1. Ãöäðÿòëè éàçû÷û Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíà òÿêúÿ ìèëëè èñòèãëàë èäåéàëàðûíû ýÿòèðìÿêëÿ êèôàéÿòëÿíìÿìèø, þçö äÿ øÿõñÿí ìèëëÿòèí âÿ ìÿìëÿêÿòèí èñòèãëàëû éîëóíäà ùÿð úöð ôÿäàêàðëûã ýþñòÿðìèøäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ÿäÿáè âÿ èúòèìàè ùÿéàòäà Àçÿðáàéúàíûí ìèëëè îéàíûøû, äèð÷ÿëèøè âÿ ìöñòÿãèëëèéè óüðóíäà ìöáàðèçÿíèí ìþùêÿì áöíþâðÿñèíè éàðàòìûø, ñîíðàêû äþâðëÿðèí ìèëëè èñòèãëàë äöøöíúÿñè äÿ ùÿìèí áöíþâðÿ öçÿðèíäÿ éöêñÿëìèøäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí äÿðèí ìèëëè-èúòèìàè ìÿçìóíà ìàëèê ùÿð ÿñÿðè ñàíêè áþéöê ÿäèáèí þç õàëãûíà áÿõø åòäèéè ìÿíàëû áèð “ùöððèééÿò ïàéû”äûð. ßäèáèí ðåäàêòîðëóüó èëÿ íÿøð îëóíìóø “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíäà Àçÿðáàéúàí õàëãû èëÿ éàíàøû, Ãàôãàç õàëãëàðûíûí, Àâðîïà âÿ Øÿðã þëêÿëÿðèíèí ùÿéàòû, ìèëëè àçàäëûã ìöáàðèçÿñè ÿêñèíè òàïìûøäûð. Ìèðçÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí áÿäèè íÿñðè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà éåíè áèð ùàäèñÿ èäè. Ðåàë ùÿéàò ùàäèñÿëÿðèíèí òèïèê áÿäèè âàñèòÿëÿðëÿ òÿãäèìè, çÿùìÿòêåø èíñàíëàðûí ãÿðèáÿ òàëåéè, ìèëëè îéàíûø âÿ äèð÷ÿëèøÿ ÷àüûðûø, ñàäÿ âÿ êîëîðèòëè äèë-öñëóá éàçû÷ûíûí áÿäèè íÿñðèíèí áàøëûúà èñòèãàìÿòèíè òÿøêèë åäèð. Óñòàä éàçû÷ûíûí ìàùèð ãÿëÿìèíäÿí ÷ûõìûø îëàí “Äàíàáàø êÿíäèíèí ÿùâàëàòëàðû” ïîâåñòè (1894) Àçÿðáàéúàí áÿäèè íÿñðèíèí øàù ÿñÿðè ñàéûëìàüà ëàéèãäèð. ßñÿðèí ÿñàñ ãÿùðÿìàíû Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè òÿêúÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí éàðàäûúûëûüûíäà _______________ 1 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè (òÿðòèá åäÿíè, þí ñþç âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè È.Ùÿáèááÿéëè). Áàêû, “×èíàð-÷àï”, 2003, ñÿù. 450. 13 éîõ, ýåíèø ìÿíàäà, Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà êè÷èê àäàìûí áþéöê ÿäÿáèééàòà áèðèíúè ýÿëèøè èäè. Çîð ýöúöíÿ êÿíäëèëÿðè þçöíÿ “áÿé” äåìÿéÿ ìÿúáóð åäÿí êÿíäõóäà Õóäàéàð îáðàçû êîíêðåò òàðèõè øÿðàèòäÿêè èúòèìàè ÿäàëÿòñèçëèéè âÿ ùàãñûçëûüû öìóìèëÿøäèðèëìèø øÿêèëäÿ, ðåàëèñò áîéàëàðëà ÿêñ åòäèðÿí òèïèê îáðàç êèìè éàääàøëàðäà äÿðèí èç áóðàõûð. Áöòöí ÷ÿòèíëèêëÿðÿ áàõìàéàðàã, “ãîé Õóäàéàð áÿé àíãûðñûí òàéûíû òàïñûí”1 êèìè ñÿðò ìöíàñèáÿò èôàäÿ åòìÿéè áàúàðàí Çåéíÿá Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà èëê úÿñàðÿòëè ãàäûí îáðàçû êèìè éàääà ãàëûð. ßñÿðäÿêè “Áèð éöíýöëâàðû ìöãÿääèìÿ” òÿêúÿ “Äàíàáàø êÿíäèíèí ÿùâàëàòëàðû”íûí ïðîëîãó äåéèë, áöòþâëöêäÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ éàðàäûúûëûüûíûí èëê ñÿíÿò ìàíèôåñòèäèð. Áóðàäà Ìèðçÿ Úÿëèëèí ðåàëèçìÿ ñÿäàãÿòè, ôÿðäè õàðàêòåðëÿð éàðàòìàã áàúàðûüû, þçöíÿìÿõñóñ ìþâçóñó âÿ èäåéàñû, òÿáèè äàíûøûüû õàòûðëàäàí áÿäèè òÿùêèéÿñè áÿéàí îëóíóð. Áöòþâëöêäÿ áó ÿñÿð, ùàãëû îëàðàã ãåéä åäèëäèéè êèìè, “ýöëìÿëè áèð ìàúÿðà äåéèë, ÿñëèíäÿ éàíûãëû áèð èúòèìàè ôàúèÿäèð”2. Ïîâåñòèí àäûíäàêû “Äàíàáàø êÿíäè” èôàäÿñè ýåíèø ìÿíàäà öìóìèëÿøìèø Àçÿðáàéúàí êÿíäèíèí, ùÿòòà åéíè ïðîñåñëÿðèí éàøàíäûüû òöðêìöñÿëìàí äöíéàñû êÿíäëÿðèíèí áÿäèè èôàäÿñèäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà êè÷èê ùåêàéÿíèí äÿ áþéöê âÿ ýöäðÿòëè éàðàäûúûñûäûð. Äàùè éàçû÷ûíûí ìÿøùóð “Ïî÷ò ãóòóñó” ùåêàéÿñè ìèëëè ÿäÿáèééàòäà ùåêàéÿ æàíðûíûí ÿí êàìèë íöìóíÿñè êèìè äÿéÿðëÿíäèðèëèð. Áó éûüúàì ÿñÿð Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí êè÷èê áèð ùåêàéÿíèí ùöäóäëàðû äàõèëèíäÿ àç ãàëà ðîìàí ìþâçóñó îëà áèëÿúÿê èúòèìàè ìÿòëÿáëÿðè èôàäÿ åòìÿê èìêàíëàðûíûí ÿéàíè ýþñòÿðèúèñèäèð. Äèâàíõàíàíû éàõøû òàíûìàüà ìÿúáóð åäèëäèéè ùàëäà, ïî÷ò ãóòóñóíóí, ïî÷òõàíàíûí ìàùèééÿòèíè áèëìÿéÿí Íîâðóçÿëèíèí òàëåéèíèí òÿãäèìè ÿñàñûíäà ÿäèá Àçÿðáàéúàí êÿíäëèñèíèí áþéöê ìöäàôèÿ÷èñè îëäóüóíó íÿçÿðÿ ÷àðïäûðìûøäûð. Ùåêàéÿäÿ àøàüûäàêû äèàëîã Íîâðóçÿëèíèí òèìñàëûíäà ìÿíÿí ñàô, àíúàã àâàì Àçÿðáàéúàí êÿíäëèñèíèí ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿêè âÿçèééÿòèíè äîëüóí èôàäÿ åäèð: “Õàí öçöíö òóòäó ãîíàüà: _______________ 1 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè, 6 úèëääÿ, Û úèëä, Áàêû, 1982, ñÿù. 31. 2 Ìèð Úÿëàë. “Äàíàáàø êÿíäèíèí ÿùâàëàòëàðû” ùàããûíäà. Áàõ: Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Äàíàáàø êÿíäèíèí ÿùâàëàòëàðû (ìöãÿääèìÿ). Áàêû, Óøàãýÿíúíÿøð, 1953, ñÿù. 24. 14 – Íîâðóçÿëè, ïî÷òõàíàíû òàíûéûðñàí? Íîâðóçÿëè úàâàá âåðäè: – Àé õàí, ìÿí êÿòäè àäàìàì, ìÿí íÿ áèëèðÿì ïî÷òõàíà íÿäè? – ×îõ ÿúÿá, íÿ÷ÿðíèê äèâàíõàíàñûíû êè, òàíûéûðñàí? – Áÿëè, õàí, áàøûíà äþíöì, òàíûéûðàì, íèéÿ òàíûìûðàì. Êå÷ÿí ùÿôòÿ ìÿí åëÿ ýÿëìèøäèì íÿ÷ÿðíèéèí éàíûíà øèêàéÿòÿ. Õàí, àíä îëñóí ñÿíèí áàøûíà, áèçè êàòäà ÷îõ èíúèäèð... “1. “Ïî÷ò ãóòóñó” Àçÿðáàéúàíäà êè÷èê ùåêàéÿ æàíðûíûí èëê áþéöê ïðîãðàìûäûð. Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà ùåêàéÿ æàíðûíûí ôîðìàëàøìàñû âÿ èíêèøàôûíà “Ïî÷ò ãóòóñó” ùåêàéÿñè úèääè òÿñèð ýþñòÿðìèøäèð. Àâàì, ìþìèí, “áèð ìàëà âÿ áèð õóðúóíäàí ñàâàéû þçýÿ áèð ìàëäþâëÿòè” îëìàéàí, êàñûá Óñòà Çåéíàë ùàëàë âÿ ïàê èíñàíäûð. “Óñòà Çåéíàë” ùåêàéÿñèíäÿí ýÿòèðèëìèø àøàüûäàêû ïàð÷à îáðàçûí õàðàêòåðèíè ìöÿééÿí åòìÿéÿ, áàøà äöøìÿéÿ èìêàí âåðèð: “Ãóðáàí öçöíö Óñòà Çåéíàëà òóòóá ñîðóøäó: – Óñòà, êöïÿíèç èðÿëèäÿí ÷àòäàã èäè, éà òÿçÿëèêäÿ ñûíûá? ...Óñòà Çåéíàë áàøëàäû àøàüû éåíìÿéÿ âÿ êöïÿíè ÿëèíÿ ýþòöðöá öçöíö òóòäó Ãóðáàíà: – Ãóðáàí, áó êöïÿ áèçèì äåéèë, áèçèìêè êþùíÿäè âÿ áèð àç áóíäàí éåêÿäè. ...Óñòà Çåéíàë ùàìàí êöïÿíè Ãóðáàíûí ÿëèíäÿí àëûá, ìàò-ìàò áàõäû Ãóðáàíûí öçöíÿ âÿ äÿðèí áèð àù ÷ÿêèá äåäè: – Ãóðáàí, Àëëàù ñÿíÿ ëÿíÿò åëÿñèí! Åðìÿíèíèí êöïÿñèíäÿ ñó ýÿòèðèá ýÿú ãàéûðäûí âÿ äöíéà-àëÿìè ìóðäàð åëÿäèí. Àëëàù ñÿíÿ ëÿíÿò åëÿñèí! ...Óñòà Çåéíàë öçöíö òóðøóäóá èêè äÿôÿ òöïöðäö éåðÿ, áèð äÿôÿ Ãóðáàíûí öçöíÿ âÿ ùÿéÿòÿ ÷ûõûá ýåòäè îòóðäó àðõûí êÿíàðûíäà âÿ áàøëàäû ÿëëÿðèíè éóìàüà âÿ ñîíðà ýÿëèá Ãóðáàíà äåäè êè, øåéëÿðè éûüûøäûðñûí”2. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ “Ïî÷ò ãóòóñó” âÿ “Óñòà Çåéíàë” êèìè ùåêàéÿëÿðè èëÿ ùÿì ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿêè ðåàë ìÿíçÿðÿíè úàíëàíäûðìûø, ñàäÿ âÿ ìÿíÿí ñàô, àâàì, äèíäàð âÿ ñÿäàãÿòëè èíñàíëàðûí ùÿãèãè îáðàçëàðûíû éàðàòìûø, ùÿì äÿ ìèëëè îéàíûøà âÿ ìààðèô÷èëèéÿ îëàí çÿðóðÿòè ãÿòè øÿêèëäÿ èôàäÿ åòìèøäèð. _______________ 1 Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè (òÿðòèá åäÿíè, þí ñþç âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè È.Ùÿáèááÿéëè). Áàêû, “×àøûîüëó”, 2004, ñÿù. 85. 2 Éåíÿ îðàäà, ñÿù. 112. 15 “Èðàíäà ùöððèééÿò” ùåêàéÿñè (1906) ìþâçó áàõûìûíäàí, äöøöíäöðöúö âÿ úÿëáåäèúè, èäåéà ìÿçìóíó èëÿ ÿñèë ìèëëè þçöíöäÿðê íöìóíÿñèäèð. Àèëÿñèíÿ ÷þðÿê ïóëó ãàçàíìàã ö÷öí Èðàíäàí ýÿëèá Èðÿâàí øÿùÿðèíäÿ ÷àëûøàí Êÿðáÿëàéû Ìÿììÿäÿëèíèí áóðàäà èêèíúè äÿôÿ åâëÿíìÿñè, âÿòÿíè ßðÿáëÿð êÿíäèíäÿêè àèëÿñè èëÿ ÿëàãÿñèíèí êÿñèëìÿñè êèìè ñàäÿ, àäè ÿùâàëàòëàðûí ôîíóíäà êå÷ÿí ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿêè èúòèìàè-ñèéàñè ùàäèÿñÿëÿðèí ìÿíàëàíäûðûëìàñû áþéöê äåìîêðàò ÿäèáÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèíèí ùöððèééÿò êèìè ìÿòëÿáëÿðèí ìàùèééÿòèíè áàøà äöøìÿìÿñèíèí ñÿáÿáëÿðèíè àéäûíëàøäûðìàüà èìêàí âåðèð. Ùåêàéÿäÿêè “àõû êèì åøèäèáäè êè, î òàéäàí áóðà ùöððèééÿò ýÿëñèí. Î òàéäàí áó öçÿ ùÿíà ýÿëÿð, ñÿáçÿ, áàäàì è÷è ýÿëÿð, òöòöí, ÷àé, òèðéÿê... áåëÿ çàäëàð ýÿëÿð; éîõñà, âàëëàù, ìÿí þìðöìäÿ áèð äÿôÿ äÿ åøèòìÿìèøÿì êè, ùöððèééÿò ýÿëÿ. Ùå÷ áó òÿðÿôëÿðäÿ ùöððèééÿò àëûø-âåðèø åëèéÿíè äÿ ìÿí åøèòìÿìèøÿì”1 êèìè òåçèñ õàðàêòåðëè äÿðèí ìÿçìóíëó ôèêèðëÿð àðòûã ìèëëè îéàíûøûí âÿ àçàäëûüûí “ýöíäÿëèêäÿ” îëäóüóíó ÿéàíè øÿêèëäÿ íöìàéèø åòäèðèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “Èðàíäà ùöððèééÿò” ùåêàéÿñè áÿäèè âàñèòÿëÿðëÿ èôàäÿ îëóíàðàã ùÿð äþâð ö÷öí ìöàñèð ñÿñëÿíÿí “ùöððèééÿò ïàéû”äûð. “Äÿëëÿê”, “Ãóðáàíÿëè áÿé”, “Ïèðâåðäèíèí õîðóçó”, “Ñàããàëëû óøàã”, “Ãóçó”, “Íèýàðàí÷ûëûã”, “Êîíñóëóí àðâàäû” ùåêàéÿëÿðè ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿêè Àçÿðáàéúàí úÿìèééÿòèíèí ñîñèàë-èúòèìàè ïðîáëåìëÿðèíè ðåàëèñòúÿñèíÿ ÿêñ åòäèðÿí äÿéÿðëè áÿäèè íöìóíÿëÿð êèìè áþéöê ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèêäèð. “Äàíàáàø êÿíäèíèí ìÿêòÿáè” ïîâåñòèíäÿ ìèëëè ìààðèô÷èëèéÿ ÷àüûðûø ìîòèâëÿðè þç ÿêñèíè òàïìûøäûð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ áó ÿñÿðèíäÿ ìààðèô÷è èäåéàëàðûí õàëã ùÿéàòûíà ìÿùç ìèëëè âàñèòÿëÿðëÿ ýÿòèðèëìÿñèíèí çÿðóðèëèéèíè ÿñàñëàíäûðìûøäûð. “Áÿëêÿ äÿ ãàéòàðäûëàð”, “Òàõûë ùÿêèìè”, “Øåèð áöëáöëëÿðè”, “Ïðîëåòàð øàèðè”, “Çûððàìà”, “Îüðó èíÿê”, “Øÿùÿð âÿ êÿíä”, “Øÿðã ôàêöëòÿñè” ùåêàéÿëÿðèíäÿ ñîâåò ùàêèìèééÿòèíèí èëê îíèëëèêëÿðèíäÿ áàø âåðÿí ïðîñåñëÿð ìÿùàðÿòëÿ ÿêñ åòäèðèëìèøäèð. Õöñóñÿí, 1920-úè èëëÿðèí îðòàëàðûíäàí ñîíðà éàçûëìûø ùåêàéÿëÿðèíäÿ éàçû÷û, ñîâåò úÿìèééÿòèíäÿêè ÷àøãûíëûã âÿ âàùèìÿíè, èúòèìàè ÿäàëÿòñèçëèêëÿðè þçöíÿìÿõñóñ, öñòöþðòöëö áÿäèè âàñèòÿëÿðëÿ ÿêñ åòäèðìÿéè áàúàðìûøäûð. Ìÿñÿëÿí, “Îüðó èíÿê” ______________ 1 Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè (òÿðòèá åäÿíè, þí ñþç âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè È.Ùÿáèááÿéëè). Áàêû, “×àøûîüëó”, 2004, ñÿù. 124. 16 ùåêàéÿñèíäÿ ïàìáûã îüðóñó êèìè òàíûíàí Ìóñà êèøèíèí èíÿéèíè äÿ îüóðëóüà àëûøäûðìàñûíûí òÿñâèðè öìóìèëÿøìèø øÿêèëäÿ éåíè úÿìèééÿòäÿêè éàëàí âÿ ÿëèÿéðèëèéè èôàäÿ åòìÿéÿ èìêàí âåðìèøäèð. Éàçû÷û áó ãÿíàÿòÿ ýÿëìèøäèð êè, òÿçÿ ãóðóëóøäà “îüóðëóã äàðöëôöíóíäàí íÿèíêè òÿê áèðúÿ èíñàíëàð îüóðëóã äèïëîìëàðû àëûðëàð, ùÿëÿ áÿëêÿ ùåéâàíëàð äà èíñàíëàðäàí ýåðè ãàëìûðëàð”1. Éàõóä “Ùàìáàëëàð” ùåêàéÿñèíäÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ “Êîììóíèñò ùþêóìÿòè âàð ãöââÿòèíè âÿ ùÿâÿñèíè ìÿìëÿêÿòè äöçÿëòìÿéÿ ñÿðô åòìÿêäÿ” îëäóüó âàõò þëêÿäÿ ñöðöíäöðìÿ÷èëèéèí, þçáàøûíàëûüûí, ùÿðú-ìÿðúëèéèí ùþêì ñöðìÿêäÿ îëäóüóíó ýþñòÿðìèøäèð. Íÿùàéÿò, çàùèðÿí éåíè ãóðóëóøóí ìöäàôèÿñè ìÿãñÿäèëÿ éàçûëäûüû ýöìàí åäèëÿí “Áÿëêÿ äÿ ãàéòàðäûëàð” ùåêàéÿñèíäÿ éàçû÷û ñîâåò úÿìèééÿòèíèí ñèíôè ôÿðãëÿðè ÷îõ êÿñêèí íÿçÿðÿ àëìàñûíäàí äîüàí èúòèìàè åéáÿúÿðëèêëÿðè ìÿùàðÿòëÿ ÷àòäûðìûøäûð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí íÿñð ÿñÿðëÿðè Àçÿðáàéúàíäà áÿäèè íÿñðèí, õöñóñÿí, êè÷èê ùåêàéÿ âÿ ïîâåñòèí áèð æàíð êèìè ãÿòè îëàðàã ôîðìàëàøìàñû âÿ îíóí ñîíðàêû èíêèøàôûíà ìöñáÿò òÿñèð ýþñòÿðìèøäèð. *** Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí äðàì ÿñÿðëÿðè Àçÿðáàéúàí äðàìàòóðýèéàñûíûí èíêèøàôûíäà éåíè ìÿðùÿëÿ òÿøêèë åäèð. Ìèëëè äðàìàòóðýèéàíûí áöíþâðÿñèíè ãîéìóø Ìèðçÿ Ôÿòÿëè Àõóíäîâóí (1812-1878) êîìåäèéàëàðûíäàí ôÿðãëè îëàðàã, Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí êîìåäèéàëàðû ôàúèÿâè õàðàêòåð äàøûéàí òðàýèêîìåäèéàëàðäûð. Èëê äðàì ÿñÿðè îëàí, øåèðëÿ éàçûëìûø “×àé äÿñýàùû” (1889) ÿäÿáèééàòûìûçäà áèðèíúè àëëåãîðèê âÿ ìÿíçóì äðàì ÿñÿðèäèð. Äÿðèí èúòèìàè ìÿçìóíà ìàëèê ñóàëëàðà úàâàáûí àõòàðûëäûüû áó ÿñÿð ìèëëè óøàã äðàìàòóðýèéàñûíûí èëê íöìóíÿñè êèìè äÿ ìöùöì ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð. Àçÿðáàéúàí äðàìàòóðýèéàñûíûí íàäèð âÿ áÿíçÿðñèç íöìóíÿñè îëàí “Þëöëÿð” òðàýèêîìåäèéàñû (1909) úÿùàëÿò âÿ ìþâùóìàò ÿñàðÿòèíäÿí õèëàñ ö÷öí éàçûëìûø, ñîí äÿðÿúÿ äÿðèí òÿñèð ýöúöíÿ ìàëèê áèð ÿñÿðäèð. “Þëöëÿð” áöòþâëöêäÿ òöðê-ìöñÿëìàí äöíéàñûíäà, î úöìëÿäÿí Àçÿðáàéúàíäà ìÿíÿâè áóõîâëàðû, ÿñàðÿòè âÿ ôàíàòèçìè áþéöê úÿñàðÿòëÿ éûõûá ó÷óðàí äàùèéàíÿ ÿñÿðäèð. ßñÿðäÿêè Êåôëè Èñêÿíäÿð îáðàçû ÕÕ ÿñðèí _______________ 1 Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè (òÿðòèá åäÿíè, þí ñþç âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè È.Ùÿáèááÿéëè). Áàêû, “×àøûîüëó”, 2004, ñÿù. 223. 17 ÿââÿëëÿðèíäÿ Àçÿðáàéúàí úÿìèééÿòèíäÿ íÿçÿðÿ ÷àðïàí ìèëëè çèéàëû òÿáÿãÿñèíèí öìóìèëÿøìèø îáðàçûäûð. Àëè òÿùñèë àëìûø, îõóìóøëàðäàí îëàí Èñêÿíäÿð ÿòðàôûíäà áàø âåðÿí ùàäèñÿëÿðè äÿðèíäÿí äÿðê åäèð, áöòöí áóíëàðû ùÿìâÿòÿíëÿðèíÿ ÷àòäûðìàã, îíëàðûí ýþçöíö à÷ìàã ö÷öí âàð ãöââÿ èëÿ úèääè-úÿùä ýþñòÿðèð. Ëàêèí ôàíàòèçìèí äÿðèí ýèðäàáûíà äöøìöø “øÿùÿð ÿùëè” îíó àíëàìàã, áàøà äöøìÿê ñÿâèééÿñèíäÿ äåéèë. Àòàñû Ùàúû Ùÿñÿí, àíàñû Êÿðáÿëàéû Ôàòìà õàíûì, øÿùÿð ñàêèíëÿðè Ìÿøÿäè Îðóú, Ìÿøÿäè Áàõøÿëè, Ùàúû Êÿðèì, Ùàúû Êàçûì, Ìèð Áàüûð àüà êèìè “äèðè þëöëÿð” Èñêÿíäÿðÿ äÿëè êèìè áàõûð, îíóí àäàìëàðû “þëö äèðèëòìÿê” àäû èëÿ éîëäàí ÷ûõàðàí, àëäàäûá íàìóñóíó âÿ øÿõñèééÿòëÿðèíè òàïäàëàéàí, Èñôàùàí ëîòóñó Øåéõ Íÿñðóëëàùûí è÷ öçöíö à÷àí òÿñèðëè ñþçëÿðèíÿ èíàíìàã èñòÿìèðëÿð. Øåéõ Íÿñðóëëàù îáðàçû èëÿ “Þëöëÿð”äÿ áöòþâëöêäÿ éàëàí÷û, ôûðûëäàã÷û äèí õàäèìëÿðèíèí ÿìÿëëÿðè öìóìèëÿøäèðèëèð. Òÿÿññöô êè, îíóí “þëö äèðèëòìÿê” îéóíó ÿñàñûíäà ãóðäóüó ïëàíûí áèð ÷îõ ìÿãàìëàðû áàø òóòóð. Ëàêèí áþéöê ÷ÿòèíëèêëÿ îëñà äà, íÿùàéÿò, Èñêÿíäÿð ãàòû ôàíàòèçì úÿáùÿñèíè éàðàðàã Øåéõ Íÿñðóëëàùû èôøà åäÿ áèëèð. Éàçû÷ûíûí ÿñàñ ãàéÿñè èñëàì äèíèíè Øåéõ Íÿñðóëëàù êèìè Èñôàùàí ëîòóëàðûíäàí ãîðóéóá òÿìèçëÿìÿêäÿí èáàðÿòäèð. “Þëöëÿð” ÿñÿðèíäÿêè ãÿáèðèñòàíëûã ñÿùíÿñè Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí äàùèéàíÿ øÿêèëäÿ äöøöíöá êÿøô åòäèéè äðàìàòèê ìÿãàìäûð. Áó ñÿùíÿ ìöñÿëìàí úÿìèééÿòèíäÿêè ôàíàòèçì âÿ úÿùàëÿòèí ÿí àúû òÿçàùöðëÿðèíè ìåéäàíà ÷ûõàðûð. ßñÿðäÿ Èñêÿíäÿðèí áàúûñû Íàçëû âÿ ãàðäàøû Úÿëàë éåíè íÿñëè òÿìñèë åäèð, äèëìàíú ßëè áÿéëÿ òåëåãðàô÷û Ùåéäÿð àüà êèìè åïèçîäèê îáðàçëàð èñÿ êå÷ÿí ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ éåíèúÿ ôîðìàëàøìàãäà îëàí éåðëè çèéàëû ãöââÿëÿðèí áÿçè ÿëàìÿòëÿðèíè íöìàéèø åòäèðèðëÿð. “Þëöëÿð”èí ÿñàñ ãÿùðÿìàíû îëàí êåôëè Èñêÿíäÿðèí ìîíîëîãó Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ÿñÿðäÿ ÷àòäûðìàã èñòÿäèéè áöòöí ôèêèð âÿ äöøöíúÿëÿðè öìóìèëÿøìèøäèðèð. Èñêÿíäÿðèí Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà äÿðèí ìÿçìóíëó, ÿí òÿñèðëè âÿ èáðÿòàìèç îëìàñû èëÿ ñå÷èëÿí áó ìÿøùóð ìîíîëîãó òÿêúÿ “òàðèõ êèòàáûíà ãàíëà éàçûëìûø ñÿùèôÿ” îëàðàã ãàëìûð, ùÿð äÿôÿ ñÿùíÿäÿ ñÿñëÿíäèêúÿ ùÿð äþâðöí þçöíÿìÿõñóñ úàíëû þëöëÿðèíè “äèðè-äèðè äÿôí åòìÿê” èìêàíûíà ìàëèê, ñèëàùäàí äàùà êÿñÿðëè èòòèùàìíàìÿ êèìè ñÿñëÿíÿíèð: “Áàõûí! Áàõûí! Éàõøû áàõûí! Äèããÿòíÿí áàõûí! Ñèçèí òàðèõëÿðèíèçèí êèòàáûí áó, ãàí èëÿ éàçûëìûø áèð ñÿùèôÿäèð. Ñèçäÿí 18 ñîíðà ýÿëÿíëÿð áó êèòàáû âÿðÿãëÿéèá, áó ñÿùèôÿíè ýþðÿíäÿ ñèçè éàäà ñàëûá äåéÿúÿê: òóô ñèçèí öçöíöçÿ!”1. “Þëöëÿð” ÿñÿðè èëê äÿôÿ 1916-úû èëäÿ Áàêûäà òàìàøàéà ãîéóëìóøäóð. Ñîí äÿðÿúÿ ìöàñèðëèéè èëÿ ñÿúèééÿëÿíÿí áó òðàýèêîìåäèéà èíäè äÿ òåàòðëàðûìûçûí ðåïåðòóàðûíäà ìöùöì éåð òóòóð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “Êàìàí÷à” ïéåñè (1920) ìþâçóñó âÿ èäåéàñûíà ýþðÿ õöñóñè àêòóàëëûüà ìàëèêäèð. Øóøà øÿùÿðèíäÿ ãÿëÿìÿ àëûíìûø áó ïéåñäÿêè ùàäèñÿëÿð “Ãàðàáàüäà, äàüûí ÿòÿéèíäÿ, êÿíäèí êÿíàðûíäà” úÿðÿéàí åäèð. Ïéåñäÿ åðìÿíè-Àçÿðáàéúàí ìöíàãèøÿñè äþâðöíöí ùàäèñÿëÿðèíäÿí áÿùñ îëóíóð. Áóðàäà ðåàë ùÿðá ñÿùíÿëÿðè òÿñâèð åäèëìÿñÿ äÿ, äþéöøäÿí ÿââÿëêè, éàõóä ñîíðàêû âÿçèééÿòëÿðèí òÿñâèðè, òÿãäèìè âàñèòÿñèëÿ ìþâúóä ãàðøûäóðìàëàðûí ýåäèøàòûíäàí õÿáÿð òóòìàã ìöìêöí îëóð. Áó ìÿíàäà “Êàìàí÷à” ïéåñè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà Ãàðàáàü ìöíàãèøÿñèíÿ ùÿñð îëóíìóø áèðèíúè áÿäèè ÿñÿðäèð. ßñÿðèí áèð ãèéìÿòëè úÿùÿòè äÿ îíäàí èáàðÿòäèð êè, åðìÿíè-Àçÿðáàéúàí ìöíàãèøÿñèíèí áàø âåðäèéè ùÿìèí äþâðäÿ Ãàðàáàüäà éàøàéàí ÿäèáèí ðåàë ùÿéàòè ìöøàùèäÿëÿðè ÿñàñûíäà éàçûëìûøäûð. “Êàìàí÷à” ïéåñèíäÿ “àòëû äÿñòÿñè ñÿðêÿðäÿñè” Ãÿùðÿìàí éöçáàøûíûí âÿ îíóí Âÿòÿí òîðïàãëàðûíûí ìöäàôèÿñè ö÷öí ùÿð úöð ôÿäàêàðëûüà ùàçûð ñèëàùäàøëàðûíûí yurdsevÿðëèê âÿ èíñàíïÿðâÿðëèê êèìè õöñóñèééÿòëÿðèíäÿí áÿùñ îëóíóð. Ùÿìâÿòÿíëÿðèíèí åðìÿíèëÿð òÿðÿôèíäÿí âÿùøèúÿñèíÿ ãÿòëÿ éåòèðèëìÿñèíÿ áàõìàéàðàã, ùèðñèíè âÿ ùèññëÿðèíè áþéöê ÷ÿòèíëèêëÿ úèëîâëàéûb ÿñèð äöøìöø åðìÿíèíè – êàìàí÷à÷û Áàõøûíû áàüûøëàéà áèëìÿñè Ãÿùðÿìàí éöçáàøûíûí âÿ îíóí ìÿíñóá îëäóüó õàëãûí ÷îõ éöêñÿê èíñàíè êåéôèééÿòëÿðèíäÿí áèðè êèìè òÿãäèì åäèëèð. ßñÿðäÿ êàìàí÷àíû äà áÿäèè îáðàç ñÿâèééÿñèíÿ ãàëäûðìàñû Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí äÿðèí ùóìàíèçìèíè âÿ ÿñèë ñÿíÿòêàðëûã ìÿùàðÿòèíè íöìàéèø åòäèðèð. Áöòöí áóíëàðëà áÿðàáÿð, Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ “Êàìàí÷à” ïéåñèíèí àçÿðáàéúàíëû ãÿùðÿìàíëàðûíûí ùÿð çàìàí Âÿòÿí éîëóíäà ìÿðäëèê âÿ úÿñàðÿò íöìóíÿñè ýþñòÿðÿ áèëÿúÿêëÿðèíè äÿ íÿçÿðÿ ÷àðïäûðìûøäûð. Ùóìàíèñò éàçû÷û áöòþâëöêäÿ ìèëëÿòëÿðàðàñû ìöíàãèøÿëÿðè “íàìÿðä äöíéà”íûí èøëÿðè êèìè ìÿíàëàíäûðûð. Ñîâåò ùàêèìèééÿòè èëëÿðèíäÿ éàçûëìûø “Ëàë”, “Îéóíáàçëàð” âÿ “Ëÿíÿò” ñÿùíÿúèêëÿðèíäÿ (1921) êþùíÿëèéèí âÿ ýåðèëèéèí, ìþâùóìàòûí âÿ _______________ 1 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè, 6 úèëääÿ, ÛÛ úèëä, Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1983, ñÿù. 60. 19 úÿùàëÿòèí òÿíãèäè þç ÿêñèíè òàïìûøäûð. Áó êè÷èê ùÿúìëè ÿñÿðëÿðäÿ ìààðèôÿ, ìèëëè ìÿêòÿáÿ, äöíéÿâè òÿùñèëÿ, ôÿàë âÿòÿíäàøëûã ìþâãåéèíäÿí ÷àüûðûø ìîòèâëÿðè îëäóãúà ýöúëöäöð. “Äàíàáàø êÿíäèíèí ìÿêòÿáè” ïéåñèíäÿ (1921) éàçû÷û åëìè, ìÿêòÿáè, ìààðèôè èøûã, úÿùàëÿòè âÿ ñàâàäñûçëûüû èñÿ ãàðàíëûã êèìè ìÿíàëàíäûðìûøäûð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ 1928-úè èëäÿ êîìåäèéàíû òàìàøàéà ãîéóëìàã ö÷öí Äþâëÿò Òöðê Àêàäåìèê Äðàì Òåàòðûíà “Äàíàáàø êÿíäèíèí ìöÿëëèìè” àäû èëÿ òÿãäèì åòìèøäèð1. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “Àíàìûí êèòàáû” òðàýèêîìåäèéàñû (1920) ÿäÿáèééàòûìûçäà èñòèãëàë äöøöíúÿñèíÿ, àçÿðáàéúàí÷ûëûã ÿãèäÿñè, âÿ èäåîëîýèéàñûíà ùÿñð îëóíìóø ÿí úèääè, ÿí òÿñèðëè äðàì ÿñÿðèäèð. “Àíàìûí êèòàáû” – Àçÿðáàéúàíûí ìèëëè èñòèãëàëû ùàããûíäà ÕÕ ÿñð áîéó éàçûëìûø ñèëñèëÿ ÿñÿðëÿðèí ìÿíÿâè Àíàñûäûð. ßýÿð ÿäÿáèééàòûìûçäà êè÷èê ùåêàéÿ Ìèðçÿ Úÿëèëèí “Ïî÷ò ãóòóñó”íäàí ÷ûõìûøäûðñà, àçÿðáàéúàí÷ûëûã âÿ ìèëëè èñòèãëàë èäåéàëàðû äà áöòþâ áèð êîíñåïñèéà êèìè “Àíàìûí êèòàáû”íäàí äîüóëìóøäóð. Ìèëëè ìöñòÿãèëëèê âÿ áèðëèê, ñîéêþêÿ äÿðèí áàüëûëûã, ìèëëè ìÿôêóðÿ âÿ èñòèãëàë óüðóíäà ìöáàðèçÿ êèìè àêòóàë ìÿñÿëÿëÿð “Àíàìûí êèòàáû”íûí ÿñàñ ìþâçó âÿ ãàéÿñèíè òÿøêèë åäèð. Íÿòèúÿ åòèáàðèëÿ “Àíàìûí êèòàáû” – ÿñÿðäÿêè ö÷ ãàðäàøûí êîìåäèéàñû, Àíàíûí ôàúèÿñè, Ýöëáàùàðûí äðàìûäûð2. Ìèðçÿ ßáäöëÿçèìèí þâëàäëàðû îëàí ðóñïÿðÿñò Ðöñòÿì áÿé, èðàíïÿðÿñò Ìèðçÿ Ìÿììÿäÿëè, îñìàíëûïÿðÿñò Ñÿìÿä Âàùèä ö÷öí Âÿòÿí âÿ Àíà êèìè ìöãÿääÿñ àíëàéûøëàð ìÿíàñûíû èòèðìèøäèð. Éàçû÷û ìöãÿääÿñ àìàëëàðûí èòèðèëäèéè øÿðàèòäÿ áåëÿ èíñàíëàðûí äö÷àð îëäóüó äàõèëè ïó÷ëóüó, ìÿíÿâè àøûíìàíû, èúòèìàè èôëàñû òÿáèè âÿ òÿñèðëè ÿäÿáè âàñèòÿëÿðëÿ úàíëû øÿêèëäÿ òÿãäèì åòìèøäèð. ßñÿðäÿ åéíè àòà-àíàíûí àéðû-àéðû ìÿñëÿéÿ ìÿíñóá þâëàäëàðû îëìàüûí ìÿùâÿ ìÿùêóìëóüó, ìèëëè áèðëèéèí çÿðóðèëèéè ôèêðè âóðüóëàíûð. Äðàìàòóðã áþéöê öðÿê éàíüûñû èëÿ ýþñòÿðèð êè, àéðû-àéðû ÿãèäÿëÿðÿ ãóëëóã åäÿí áó “ãàðäàøëàðûí” úÿìèééÿòè-õåéðèééÿíèí èúëàñûíäà ãàëäûðäûãëàðû ìÿñÿëÿëÿðèí õàëãà ùå÷ áèð ôàéäàñû éîõäóð. Ðöñòÿì áÿé ö÷öí ðóñ, éàõóä ñëàâéàí ëöüÿòè ùàçûðëàìàãäàí, Ìèðçÿ Ìÿììÿäÿëèäÿí þòðö õöñóô âÿ êöñóô, éÿíè àéûí âÿ ýöíöí òóòóëìàñûíà äàèð äÿðñëÿð âåðìÿêäÿí, Ñÿìÿä Âàùèäÿ ýþðÿ åëìè ãàôèéÿ èëÿ ìÿøüóë îëìàãäàí âÿ îñìàíëû øèâÿñèíäÿ øåèðëÿð éàçìàãäàí áàøãà ùÿð øåé ïó÷ âÿ ÿôñàíÿäèð. _______________ 1 Áàõ: Àçÿðáàéúàí ÌÅÀ ßëéàçìàëàðû Èíñòèòóòóíóí ôîíäó, À-6, Ã-339 (3137), âÿðÿã 1. 2 Èñà Ùÿáèááÿéëè. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ: ìöùèòè âÿ ìöàñèðëÿðè. Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1997, ñÿù. 369. 20 Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ “ìÿñëÿêàéðû ãàðäàøëàð” ìþâçóñóíà ðóñ ÷àðèçìèíèí éåðëè ìèëëÿòëÿðèí ñàâàäëû àäàìëàðûíà øöáùÿëè ìöíàñèáÿòè ìîòèâèíè äÿ ÿëàâÿ åòìèøäèð. Ñåíçîð Ìèðçÿ Úÿôÿð áÿé ðóñ ÷àðèçìè òàáåëèéèíäÿ îëàí õàëãëàðà áÿñëÿäèéè øöáùÿëÿðè âÿ éàðàòäûüû âàùèìÿíè îõóúóëàðà ÷àòäûðûð. Áó ìîòèâ âàñèòÿñèëÿ Ðóñèéà ùþêóìÿòèíèí Àçÿðáàéúàí-Òöðêèéÿ ìöíàñèáÿòëÿðèíè âÿ ìöñòÿãèë Àçÿðáàéúàí äþâëÿòè éàðàäûëìàñû èäåéàñûíû äàèì íÿçàðÿòäÿ ñàõëàìàüû ìöÿëëèô òÿðÿôèíäÿí õöñóñè íÿçÿðÿ ÷àðïäûðûëûð. Éîõëàìà ìÿãñÿäèëÿ “ãàðäàøëàðûí” åâèíÿ ýÿëìèø Ñåíçîð Ìèðçÿ Úÿôÿð áÿéèí àøàüûäàêû áÿéàíàòû ÷àðèçìèí øöáùÿ âÿ âàùèìÿëÿðèíè áöòöí ìàùèééÿòèëÿ àéäûíëàøäûðûð: “Õóá, ñèçäÿí ýÿðÿê ïöíùàí îëìàéà êè, ñèçèí áèð ïàðà áÿäõàùëàðûíûç ùþêóìÿò íÿçÿðèíäÿ ñèçè áåëÿ ãÿëÿìÿ âåðèáëÿð êè, ñèç ö÷ ãàðäàø ñþç áèð âÿ ùÿìôèêèð îëìóñóíóç êè, ÿââÿëà, Ðóñèéà èñëàìëàðûíû Òöðêèéÿ äþâëÿòèíÿ òÿðÿô ÷ÿêèá, èòòèùàäè-ìöñëèìèí úÿìèééÿòèíäÿ èøòèðàê åäÿñèíèç. Ñàíèéÿí, àõûð çàìàíëàðäà Àçÿðáàéúàíäà ÿìÿëÿ ýÿëÿí Ùöááèâÿòÿí âÿ ßäÿìè-ìÿðêÿçèééÿò ôèðãÿñèíèí àìàëû éîëóíäà ÷àëûøìàãäàñûíûç êè, áèð òÿðÿôäÿí Ãàôãàç Àçÿðáàéúàíûíû, äèýÿð òÿðÿôäÿí Èðàí Àçÿðáàéúàíûíû – êè, èáàðÿò îëñóí Òÿáðèç, Òåùðàí, Ýèëàí, Îñìàíëû âÿ Èðàí Êöðäöñòàíû, Óðìó âÿ ãåéðèëÿðè – áó âèëàéÿòëÿðè áèð-áèðèíÿ èëùàã åäèá, ìöñòÿãèë Àçÿðáàéúàí ùþêóìÿòè ÿìÿëÿ ýÿòèðÿñèíèç âÿ ñàëèñÿí áó ôèêèðäÿí äÿ óçàã äåéèëñèç êè, ìöñàâàò âÿ ùöððèééÿò ÿñàñëàðûíû... ìöíòÿøèð åäèðñèíèç êè, ìèí èë éóõóäà îëàí úàìààò ùþêóìÿòèí ÿñàðÿò çÿíúèðèíè ãûðûá, þçëÿðè ö÷öí áèð íèúàò éîëó òàïñûíëàð”1. Çÿùðàáÿéèì àíàíûí þçýÿ ìÿìëÿêÿòëÿðäÿ òÿùñèë âÿ òÿðáèéÿ àëìûø þâëàäëàðûíû áèðëèéÿ, ãàðøûëûãëû àíëàøìàéà äÿâÿò åòìÿê ñÿéëÿðè ùå÷ áèð ôàéäà âåðìèð. Âÿòÿíÿ âÿ àèëÿéÿ áàüëû àíà ö÷öí áóíäàí àüûð ôàúèÿ îëà áèëìÿç. Çÿùðàáÿéèì àíà þâëàäëàðûíûí þçýÿ ìèëëÿòëÿðÿ õèäìÿò åòìÿëÿðèíÿ, áèð-áèðèíäÿí àéðû äöøìÿëÿðèíÿ äþçÿ áèëìÿéÿí ÿñèë Àçÿðáàéúàí ãàäûíûíûí êàìèë áÿäèè îáðàçûäûð. Þâëàäëàðûíûí ÿìÿëëÿðè âÿ ðÿôòàðûíû ãÿáóë åòìÿéÿí àíàíûí úèñìÿí þëöìö îíóí ìÿíÿâè ãÿëÿáÿñè êèìè ñÿñëÿíèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ õàëã, ìèëëè áèðëèê, Âÿòÿí ìîòèâëÿðèíè “Àíàìûí êèòàáû” ÿñÿðèíäÿêè Çÿùðàáÿéèì àíà, Ýöëáàùàð âÿ ùàáåëÿ Ãÿíáÿð, Ãóðáàí, Çàìàí îáðàçëàðû âàñèòÿñèëÿ ÷àòäûðìàüà ÷àëûøìûøäûð. ßñÿðäÿêè ÷îáàí ñóðÿòëÿðè ìèëëè ìÿíÿâèééàòûí, õàëã àäÿò-ÿíÿíÿëÿðèíèí, äîüìà òîðïàüà áàüëûëûüûí ùÿãèãè éàøàäûúûñû êèìè ÷ûõûø åäèðëÿð. _______________ 1 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè. Áàêû, “×èíàð-÷àï” íÿøðèééàòû, 2003, ñÿù. 289-290. 21 ßáäöëÿçèì áÿéèí þâëàäëàðûíäàí éàëíûç Ýöëáàùàð àíà Âÿòÿíÿ, äîüìà õàëãà ñàäèãäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí Ýöëáàùàð îáðàçû Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòûíäà Âÿòÿí, ìèëëÿò âÿ èñòèãëàë àìàëûíûí äðàìàòèê óâåðòöðàñûäûð. Ýöëáàùàðûí ìîíîëîãó ìèëëè áèðëèê âÿ âÿòÿíïÿðâÿðëèêëÿ áàüëû ñîí äÿðÿúÿ òÿñèðëè ùèìí êèìè ñÿñëÿíèð: “Ãàëäû áèðúÿ êèòàá: áó äà àíàìûí êèòàáû! Áóäóð àòàì þç ÿë èëÿ éàçäûüû âÿñèééÿò... Éåð, ýþé, àéëàð âÿ óëäóçëàð ýþéëÿðäÿ ñåéð åäèá ýÿçÿ-ýÿçÿ ýåíÿ ÿââÿë-àõûð ýöíöí áàøûíà äîëàíûðëàð; ÷öíêè áóíëàð ùàìûñû ãÿäèì ÿçÿëäÿ ýöíäÿí ãîïóá àéðûëìûø ïàð÷àëàðäûð. Ìÿí åòèãàä åäèðÿì êè, ìÿíèì äÿ áàëàëàðûì äöíéàäà ùÿð éàíû ýÿçèá äîëàíñàëàð, ýåíÿ ÿââÿë-àõûð àíàëàðû Çÿùðàíûí ÿòðàôûíäà ýÿðÿê äîëàíàëàð; ÷öíêè àé âÿ óëäóç øÿìñèí ïàð÷àëàðû îëàí êèìè, áóíëàð äà àíàëàðûíûí àéû âÿ óëäóçëàðäûð. Âàé î êÿñèí ùàëûíà êè, òÿáèÿòèí ùÿìèí ãàíóíóíó ïîçìàã èñòÿéÿ. Îíóí èíñàôû âÿ âèúäàíû îíà ìöäàìöë-ùÿéàò ÿçèééÿò åäÿúÿê, íÿ ãÿäÿð úàíûíäà íÿôÿñ âàð, ïåøìàí îëàúàã”1. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “Àíàìûí êèòàáû” áþéöê òÿðáèéÿâè ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèê îëóá, ìèëëè-ìÿíÿâè þçöíöäÿðê, Âÿòÿí÷èëèê, ìèëëè áèðëèê âÿ ìöñòÿãèëëèê äÿðñëèéèäèð. “Àíàìûí êèòàáû” – Àçÿðáàéúàíûí ùÿì äÿ ÕÕÛ ÿñðèí áàøëàíüûúûíäàêû òàëå êèòàáûäûð, ìèëëè ÿäÿáèééàòûìûçûí ÿí ìöêÿììÿë Àçÿðáàéúàííàìÿñèäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ áó ÿñÿðëÿ ùÿì äÿ àçÿðáàéúàí÷ûëûã èäåéàñû âÿ èäåîëîýèéàñûíûí áàíèñè îëäóüóíó èñáàò åòìèøäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí éàðàäûúûëûüûíäà õöñóñè éåð òóòàí “Äÿëè éûüûíúàüû” òðàýèêîìåäèéàñû (1926) õàëãûí äèëèíè, ìèëëè ïñèõîëîýèéàñûíû, àäÿò-ÿíÿíÿñèíè áèëìÿéÿí, Ùÿçðÿòè ßøðÿô êèìè ìÿðêÿçäÿí ýþíäÿðèëÿðÿê èäàðÿ îëóíàí éàäåëëè ùàêèìëÿðèí âÿ Ëàëáéóç êèìè éàáàí÷û ùÿêèìëÿðèí áóõîâóíäàí àçàä åäèëìÿñèíè ýöíäÿëèéÿ ÷ûõàðàí, áèð ñþçëÿ, áþéöê âÿòÿíäàøëûã úÿñàðÿòèëÿ éàçûëìûø ãèéìÿòëè ÿñÿðäèð. “Ïóë” êÿëìÿñèíäÿí áàøãà éåðëè õàëãûí äèëèíäÿ ùå÷ áèð ñþç áèëìÿéÿí Ùÿçðÿò ßøðÿô õàðèúè ìöäàõèëÿíèí âÿ ÿñàðÿòèí àúû òÿçàùöðëÿðèíè ìåéäàíà ãîéóð. ßìðèñòàíäàí ýÿëìèø âÿ õàëãûí äèëèíè áàøà äöøìÿéÿí ùÿêèì Ëàëáéóç îáðàçû äà úÿìèééÿòäÿêè åéáÿúÿðëèêëÿðè ìÿíàëàíäûðûð. ______________ 1 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè. Áàêû, “×èíàð-÷àï” íÿøðèééàòû, 2003, ñÿù. 301-302. 22 ßäèá áó ÿñÿðèíäÿ ÿäàëÿòñèç, åéáÿúÿð èúòèìàè ìöùèòèí àüûëëû èíñàíëàðû äÿëèéÿ ÷åâèðäèéèíè, øÿðÿ, çöëìÿ ìåéäàí à÷ûëäûüûíû ýþñòÿðìèøäèð. ßñÿðäÿêè Ùàúû Ìÿùÿììÿäÿëè, Ùàúû Õóäàâåðäè, Ùàúû Úÿôÿð Êîìïàíè êèìè òàúèðëÿð ìèëëÿòèí äÿðäè-ñÿðèíè äöøöíìÿêäÿí óçàã îëóá, éàëíûç âàðëàíìàã õöëéàëàðû èëÿ éàøàéûð, âàèç Ôàçèë Ìÿùÿììÿä âÿ îíóí êèìèëÿð èñÿ âÿçèééÿòäÿí èñòèôàäÿ åäèá, þçëÿðèíèí åéø-èøðÿòëÿ áàüëû ÷èðêèí íèééÿòëÿðèíè ùÿéàòà êå÷èðèðëÿð. Îíà ýþðÿäèð êè, Ïûðïûç Ñîíà, Ôàðìàñéîí Ðöñòÿì, Ùÿìçàä Ãóðáàí êèìè àüûëëû àäàìëàð äÿëè âÿçèééÿòèíÿ ñàëûíìûøëàð. Ùÿòòà àðâàäû Ïûðïûç Ñîíàíû ãîðóìàã, éàõóä õèëàñ åòìÿê ö÷öí Ìîëëà Àááàñ äà þçöíö ñöíè øÿêèëäÿ äÿëèëèéÿ âóðìàüà ìÿúáóð åäèëìèøäèð. Áóðàäà òÿñâèð åäèëÿí “äÿëèëèê” ÿñëèíäÿ øÿðòè àíëàéûøäûð, õÿñòÿëèéè, ðóùè ÷àòûøìàçëûüû äåéèë, ÿêñèíÿ, àüûëäàí áÿëàíû ìÿíàëàíäûðûð. Äðàìàòóðãóí òÿñâèð åòäèéè äÿëèõàíà áèð òÿðÿôäÿí úÿìèééÿòäÿ áàø âåðÿí ìöðÿêêÿáëèê âÿ ùÿðúìÿðúëèéè ÿêñ åòäèðèð, äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ àüûëëû àäàìëàðûí “éûüûíúàüû”, ìöçàêèðÿ âÿ ìöùàêèìÿ ìÿúëèñè òÿñèðè áàüûøëàéûð. Ùàäèñÿëÿð çàìàí âÿ ìÿêàí åòèáàðèëÿ äÿéèøèëÿðñÿ, áåëÿ äöøöíìÿê îëàð êè, ýóéà ÕÛÕ ÿñð Èðàí Àçÿðáàéúàíûíû ÿùàòÿ åòñÿ äÿ, ÿñëèíäÿ “Äÿëè éûüûíúàüû” òðàýèêîìåäèéàñûíäà êå÷ÿí ÿñðèí 20-úè èëëÿðèíäÿ Øóðà Àçÿðáàéúàíûíäà áàø âåðìèø ïðîñåñëÿð ÿùàòÿ åäèëìèø, áöòþâëöêäÿ éåíè ãóðóëìóø úÿìèééÿò “äÿëè éûüûíúàüû” àäëàíäûðûëìûøäûð. Ñîí èëëÿðäÿ àøêàð åäèëÿðÿê Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí êöëëèééàòûíà ÿëàâÿ åäèëìèø äþðä ïÿðäÿëè “ßð” ïéåñè (1930) ñîâåò ùàêèìèééÿòèíèí áàøëàíüûú èëëÿðèíäÿ Àçÿðáàéúàíäà ýåäÿí èúòèìàè ïðîñåñëÿðè, éåíè ãóðóëóøóí âÿ ìöùèòèí äîüóðäóüó âàùèìÿ âÿ ÷àøãûíëûüû, ìÿíÿâè áîøëóã âÿ öìèäñèçëèê ìåéèëëÿðèíè äîëüóí ÿêñ åòäèðèð. Éàçû÷û áó ÿñÿðäÿ ôèðãÿ íàìèçÿäè, äàðöëôöíóí òÿëÿáÿñè Úàùàíýèðèí ñèìàñûíäà ìþâúóä úÿìèééÿòÿ öìèä áÿñëÿéÿí, ëàêèí ìÿíÿâè áîøëóã, õàîñ ìöùèòèíäÿ ÷àøáàø ãàëìûø éåíèëèê÷è úàâàíëàðûí öìóìèëÿøìèø îáðàçûíû éàðàòìûøäûð. ßñÿðäÿêè ïðîôåññîð Ìèðçÿ ßðâàùàëëàùõàí 20-úè èëëÿðäÿ àëè ìÿêòÿáëÿðäÿ ÷àëûøàí, úÿìèééÿò ãóðóúóëóüóíäàí ÷îõ åëì þéðÿíìÿéÿ öñòöíëöê âåðÿí éàøëû ìöÿëëèìëÿðèí ùÿéàòû âÿ äöøöíúÿëÿðèíè þçöíäÿ úÿìëÿøäèðèð. Áóðàäàêû ÿñÿá õÿñòÿõàíàñûíäà áàø âåðÿí ùàäèñÿëÿð úÿìèééÿò ùÿéàòûíäàêû ýÿðýèíëèê âÿ àíëàøûëìàçëûüûí, ìÿíÿâè-ðóùè áîøëóüóí à÷ûëìàñûíà õèäìÿò åäèð. Ìöðøöä äàéû îáðàçûíûí òèìñàëûíäà ñàíêè ãàðøûäàí ýÿëÿí 37-úè èëèí âàùèìÿëè, ñÿêñÿêÿëè àá-ùàâàñû ýþç þíöíÿ ýÿòèðèëìèøäèð. Àçàä áÿé îáðàçû èñÿ ìèëëè, ìöñòÿãèë, äåìîêðàòèê äþâëÿò ãóðóúóëóüóíà ÷àüûðûøûí úàð÷ûñû êèìè òÿãäèì îëóíóð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ “ßð” ïéåñè èëÿ úÿìèééÿ23 òè äÿéèøäèðìÿê âÿ éåíèäÿí ãóðóá ìþùêÿìëÿíäèðìÿê ö÷öí áöòöíëöêäÿ îíóí õàëãûí þç è÷èíäÿí ÷ûõìûø ëàéèãëè áèð ÿðÿ, áàø÷ûéà åùòèéàúû îëäóüó èäåéàñûíû èðÿëè ñöðöð. Ú. Ìÿììÿäãóëóçàäÿ “Éûüûíúàã” ïéåñèíäÿ äÿ ñîâåò úÿìèééÿòèíèí èëê îíèëëèéèíäÿ Àçÿðáàéúàí úÿìèééÿòèíäÿ ýåäÿí ìöðÿêêÿá èúòèìàè ïðîñåñëÿðè, éàëàí÷û âÿ çîðàêû òÿáëèüàòûí åéáÿúÿð òÿçàùöðëÿðèíè ðåàëèñòúÿñèíÿ ÿêñ åòäèðèð. *** Ìèðçÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ÿäÿáè-èúòèìàè ôÿàëèééÿòèíäÿ ÿí óúà çèðâÿíè òÿøêèë åäÿí “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëû áþéöê äåìîêðàò ÿäèáèí ÿñÿðëÿðèíäÿ ãàëäûðûëàí ÿñàñ èäåéà âÿ ïðîáëåìëÿðèí ìÿúìóñóäóð. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ éàøàéûá-éàðàòìûø ìîëëàíÿñðÿääèí÷è ÿäèáëÿðèìèçèí ÿñÿðëÿðèíèí ÷îõúèëäëèê êöëëèééàòûäûð. Æóðíàë ìèëëè ìÿòáóàòûí øàù ÿñÿðè, ìèëëÿòèìèçèí âÿ ìèëëè äþâëÿòèìèçèí äÿðèí ìÿíàëû èñòèãëàë êèòàáûäûð. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí èäåéàëàðû âÿ ìöáàðèçÿñè áó ýöí äÿ ìöàñèð âÿ ýÿðÿêëèäèð. Ãÿòèééÿòÿ äåìÿê îëàð êè, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ Àçÿðáàéúàí ñàòèðèê ïóáëèñèñòèêàñûíûí éàðàäûúûñûäûð. ßäèáèí “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëû ñÿùèôÿëÿðèíäÿ äÿðú îëóíìóø éöçëÿðëÿ ôåëéåòîíó âÿ ïóáëèñèñò ìÿãàëÿñè èëÿ ìèëëè ñàòèðèê ïóáëèñèñòèêà þçöíöí ÿí êàìèë ñÿâèééÿñèíÿ éöêñÿëìèøäèð. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “Ñèçè äåéèá ýÿëìèøÿì”, “Íåúÿ ãàí àüëàìàñûí”, “Ðóñ ìÿõðÿúè”, “Íèéÿ ìÿíè äþéöðñöíöç”, “Ìèëëÿò”, “Àçàäèéèâèúäàí”, “Àâàìïÿñÿä íèòãëÿð”, “Ãîíäàðìà áÿéëÿð”, “Ôèðãÿëÿð äàâàñû”, “Ðèøÿ”, “Éåð éîõäóð” âÿ á. ìöêÿììÿë ñàòèðèê ïóáëèñèñòèêà íöìóíÿñè îëàí ìÿãàëÿëÿðèíäÿ èôàäÿ åäèëÿí ìÿòëÿáëÿð âÿ èäåéàëàð äþâðöí, çàìàíûí ñþçöäöð. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëû Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí ìèëëè îéàíûøûíà ìöáàðèç áèð îðäó ãÿäÿð õèäìÿò åòìèøäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ åéíè çàìàíäà Àçÿðáàéúàíäà ñàòèðèê ãðàôèêàíûí, êàðèêàòóðà ñÿíÿòèíèí äÿ ÿñàñûíû ãîéìóøäóð. Î, ÿùàëèíèí áþéöê áèð ùèññÿñèíèí éàçûá-îõóìàã áàúàðìàäûüûíû íÿçÿðÿ àëàðàã, ýåíèø õàëã êöòëÿñèíÿ õèäìÿò åòìÿê ö÷öí “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíäà áèð íå÷ÿ ñÿùèôÿíèí ðÿíýëè êàðèêàòóðàëàðäàí èáàðÿò îëìàñûíû òÿìèí åòìèøäèð. Ùÿìèí êàðèêàòóðàëàðûí ìþâçóñó âÿ èäåéàñûíû, ÿñàñ úèçýèëÿðèíè æóðíàëûí ðÿññàìëàðûíà Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ þçö âåðìèøäèð. ßçèì ßçèìçàäÿ, Îñêàð Øìåðëèíã, Èîçåô Ðîòòåð, Ãÿçÿíôÿð Õàëûãîâ, Èñìàéûë Àõóíäîâ âÿ 24 áàøãà ýþðêÿìëè êàðèêàòóðà óñòàëàðû “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” ìÿêòÿáèíäÿ éåòèøèá ôîðìàëàøìûøëàð. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëû – Àçÿðáàéúàíäà õöñóñè ÿäÿáè ìÿêòÿá éàðàòìûø éåýàíÿ ìÿòáóàò îðãàíûäûð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ áÿäèè-èúòèìàè ôèêèðäÿ àçÿðáàéúàí÷ûëûã èäåîëîýèéàñûíûí ÿñàñ éàðàäûúûëàðûíäàí áèðè, áþéöê Àçÿðáàéúàí èäåàëûíûí Ìÿúíóíó âÿ ìöúàùèäèäèð. Äåìîêðàò ÿáèäèí éàðàäûúûëûüû äÿðèí ìÿíàëû âÿ ùÿéÿúàíëû áèð Àçÿðáàéúàííàìÿäèð. Ìèðçÿ Úÿëèë ïóáëèñèñòèêàñûíûí øàù ÿñÿðè ñàéûëìàüà ëàéèã îëàí ìÿøùóð “Àçÿðáàéúàí” ìÿãàëÿñè (1917) ìèëëè îéàíûø âÿ ñèéàñè èíòèáàù äþâðöíöí ùÿãèãè áÿäèè ìàíèôåñòèäèð. “Àçÿðáàéúàí” ìÿãàëÿñè – õàëãûìûçûí ìöñòÿãèë âÿ äåìîêðàòèê äþâëÿò ãóðóúóëóüó ïðîñåñèíäÿêè öìóììèëëè âÿçèôÿëÿðèíèí ïóáëèñèñò òÿðúöìàíû, úàð÷ûñû, âÿòÿíäàøëûã ùàðàéûíûí èôàäÿñèäèð. “Àçÿðáàéúàí” ìÿãàëÿñè – Àçÿðáàéúàí úîüðàôèéàñûíûí âÿòÿíäàø ÿäèá Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ìàùèð ãÿëÿìè èëÿ ÷ÿêèëìèø íàäèð ïóáëèñèñò õÿðèòÿñèäèð. “Àçÿðáàéúàí” ìÿãàëÿñèíäÿêè àøàüûäàêû ïóáëèñèñò ïàð÷à ùÿð áèð àçÿðáàéúàíëû ö÷öí ùÿìèøÿëèê àíà äèëè, ìèëëè úîüðàôèéà âÿ òàðèõ äÿðñëèéè ïðîãðàìûäûð: “Áÿçè âàõò îòóðóðàì âÿ ïàïàüûìû ãàáàüûìà ãîéóá ôèêðÿ ýåäèðÿì, õÿéàëàòà úóìàðàì. Þçöìäÿí ñîðóøóðàì êè: – Ìÿíèì àíàì êèìäèð? Þç-þçöìÿ äÿ úàâàá âåðèðÿì êè: – Ìÿíèì àíàì ðÿùìÿòëèê Çÿùðàáàíó áàúû èäè. – Äèëèì íÿ äèëèäèð? – Àçÿðáàéúàí äèëèäèð. – Éÿíè âÿòÿíèì ùàðàäûð? – Àçÿðáàéúàí Âèëàéÿòèäèð. – Ùàðàäûð Àçÿðáàéúàí? – Àçÿðáàéúàíûí ÷îõ ùèññÿñè Èðàíäàäûð êè, ìÿðêÿçè èáàðÿò îëñóí Òÿáðèç øÿùÿðèíäÿí. Ãàëàí ùèññÿëÿðè äÿ Ýèëàíäàí òóòìóø ãÿäèì Ðóñèéà ùþêóìÿòè èëÿ Îñìàíëû ùþêóìÿòè äàõèëèíäÿäèð”1. Âÿòÿí÷èëèê, ìèëëè ìöñòÿãèëëèê âÿ äèð÷ÿëèø, òàðèõè ÿðàçèëÿðèí áÿðïàñû, àíà äèëè, ìèëëè-äåìîêðàòèê úÿìèééÿò ãóðóúóëóüó êèìè ìÿñÿëÿëÿð Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí àçÿðáàéúàí÷ûëûã ïðèíñèïëÿðèíèí ÿñàñûíû òÿøêèë åäèð. _______________ 1 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè. Áàêû, “×èíàð-÷àï” íÿøðèééàòû, 2003, ñÿù. 450. 25 *** Ñîí âàõòëàð Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí àéðû-àéðû ÿñÿðëÿðèíèí, éàõóä ÿäÿáè-èúòèìàè áàõûøëàðûíûí äöçýöí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿäèéè ìÿãàìëàðà äà òÿñàäöô îëóíóð. Ùÿìèí “òÿôòèø÷èëÿð” áþéöê ÿäèáèí äèíÿ ìöíàñèáÿòèíÿ äÿ úàíôÿøàíëûãëà ýþç ýÿçäèðèð, Àçÿðáàéúàíäà äèíè äÿéÿðëÿðÿ ùàçûðêû ãàéûäûø äþâðöíäÿ “Ìîëëà Íÿñðÿääèí”è äèíñèçëèêäÿ èòòèùàì åäèðëÿð. Ùàëáóêè áàøäà Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ îëìàãëà áöòöí ìîëëàíÿñðÿääèí÷èëÿð èñëàì äèíèíè “Þëöëÿð” ÿñÿðèíäÿ òÿñâèð îëóíàí “Èñôàùàí ëîòóëàðû”íûí, øåéõ íÿñðóëëàùëàðûí, éàëàí÷û, ôûðûëäàã÷û äèí òÿìñèë÷èëÿðèíèí ÿñàðÿòèíäÿí õèëàñ åòìÿéÿ ÷àëûøìûøëàð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí þçöíöí áó áàðÿäÿ éàçäûãëàðûíà äèããÿò éåòèðèëÿðñÿ, ÿëàâÿ èçàùà ùå÷ åùòèéàú ãàëìûð. Áþéöê ÿäèá 1906-úû èëäÿ “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí äþðäöíúö ñàéûíäà äÿðú îëóíìóø “Íèéÿ ìÿíè äþéöðñöíöç?” àäëû ôåëéåòîíóíäà äåéèðäè: “ßââÿëà, ìÿí ìîëëà îëà-îëà ìöñÿëìàí ãàðäàøëàðûìà âÿç åäÿí âàõò äåéèðÿì: áèð Àëëàùà ñèòàéèø åäèí, áèð äÿ ïåéüÿìáÿðÿ âÿ èìàìëàðà èòàÿò åäèí. Àììà ñèç (ìîëëàëàð – È.Ù.) äåéèðñèíèç: Àëëàùà ñèòàéèø åäèí, ïåéüÿìáÿðÿ äÿ, èìàìëàðà äà, ìîëëàëàðà äà, äÿðâèøëÿðÿ äÿ, èëàí îéíàäàíëàðà äà, ôàëà áàõàí, òàñ ãóðàí, äóà éàçàí, úàäóêóí, ùÿìçàä, ÿúèííÿ, êÿëèëÿ, äèìíÿ, øåéòàí, äèâ, ìÿððèõ, ñÿððèõ, òÿððèõ… – áóíëàðûí úöìëÿñèíÿ ñèòàéèø åäèí! …Ìÿí äÿ Ìîëëàéàì, ñèç äÿ ìîëëà. Àììà ìÿí ìöñÿëìàí ãàðäàøëàðà äåéèðÿì: – Åé ìöñÿëìàíëàð, ýþçöíöçö à÷ûíûç, ìÿíÿ áàõûíûç. Àììà ñèç ìîëëàëàð äåéèðñèíèç: – Åé ìöñÿëìàíëàð, ýþçöíöçö éóìóíóç âÿ ìÿíÿ áàõûíûç…”1. Úÿëèë Ìÿìÿäãóëóçàäÿ áèð ãÿäÿð ñîíðà - 1911-úè èëäÿ ôèêðèíè äàùà à÷ûã èôàäÿ åäÿðÿê, ìÿãñÿäèíèí äèí ïÿðäÿñè àëòûíäà õàëãû ôàíàòèçì ýèðäàáûíà ñàëàí éàëàí÷û äèí÷èëÿðèí è÷ öçöíö à÷ûá ýþñòÿðìÿêäÿí, ìèëëÿòè îíëàðûí ÿñàðÿòèíäÿí õèëàñ åòìÿêäÿí èáàðÿò îëäóüóíó áÿéàí åäèð: “Ìîëëà Íÿñðÿääèíèí ìÿãñÿäè íÿ äèíÿ ñàòàøìàãäûð, íÿ òÿçÿ áèð ìÿçùÿá èúàä åëÿìÿêäèð. Ìîëëà Íÿñðÿääèíèí ãÿñäè âÿùøè àäÿòëÿðèí îðòàëûãäàí ýþòöðöëìÿéè éîëóíäà ÷àëûøìàãäûð”2. Áþéöê ÿäèáèí âÿ öìóìÿí ìîëëàíÿñðÿääèí÷èëÿðèí ÿñÿðëÿðèíäÿêè òÿíãèäèí õàðàêòåðè äÿ áèð ÷îõ ùàëëàðäà äöçýöí äÿðê îëóíìóð. ×îõ éàíëûø îëàðàã ìîëëàíÿñðÿääèí÷è ñàòèðàíû Ìèðçÿ Úÿëèëèí þç õàëãûíû òÿùãèð åòìÿñè _______________ 1 2 26 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßñÿðëÿðè, 6 úèëääÿ, ÛÛÛ úèëä, Áàêû, 1984, ñÿù. 16. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßñÿðëÿðè, 6 úèëääÿ, Û úèëä, Áàêû, 1985, ñÿù. 157. êèìè ìÿíàëàíäûðàíëàð äà âàð. ßââÿëà, äèããÿò éåòèðèëÿðñÿ, àéäûí ýþðöíÿð êè, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ âÿ äèýÿð ìîëëàíÿñðÿääèí÷èëÿð àéðûëûãäà ýþòöðöëìöø Íîâðóçÿëèíè, éàõóä Óñòà Çåéíàëû, éÿíè àéðû-àéðû ôÿðäëÿðè äåéèë, îíëàðû úÿùàëÿò ýèðäàáûíà äö÷àð åäèá, áÿëàëàðà ñàëìûø öñóë-èäàðÿíè, ðåæèìè, ìÿíÿâè ÿñàðÿòè éàðàäàíëàðû èôøà åòìèøäèð. ßúíÿáèëÿðèí ñåéðÿ áàëîíëàðëà ÷ûõäûüû áèð çàìàíäà Íþâðóçÿëèíèí äèâàíõàíàíû òàíûéûá ïî÷òõàíàéà áÿëÿä îëìàìàñûíûí, éàõóä Äàíàáàø êÿíä úàìààòûíûí ìÿêòÿáèí ôóíêñèéàñûíûí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíó áèëìÿìÿñèíèí ÿñèë ñÿáÿáêàðëàðû êèìëÿð èäèñÿ, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ äÿ îíëàðûí ãÿíèìè èäè. Èêèíúèñè, èíñàí êèìè Íîâðóçÿëèíèí, Óñòà Çåéíàëûí… õàðàêòåðèíäÿêè èøûüû, ñÿäàãÿòè, ìÿíÿâè ñàôëûüû, ùàëàëëûüû Ìèðçÿ Úÿëèë áþéöê ñåâýè èëÿ, öðÿê éàíüûñû èëÿ ãÿëÿìÿ àëìûø, Íîâðóçÿëèëÿðèí ùàãëàðû, îéàíûøû, ìèëëè þçöíöäÿðêè óüðóíäà ÿçàáëû éîëëàðäàí êå÷ìèø, âÿòÿí âÿ ìèëëÿò éîëóíäà, “Àçÿðáàéúàíäàêû âÿòÿíïÿðâÿðëèê ìåéäàíûíäà” úàí ãîéìóøäóð. ßñèë âÿòÿíäàø íàðàùàòëûüû èëÿ “ùÿð êèìèí öðÿéèíäÿ áèð úöçè äèí, íàìóñ, âÿòÿí ùèññè âàðñà, îðàíûí (Àçÿðáàéúàíûí – È.Ù.) ãåéäèíÿ ãàëìàüà” ÷àüûðìûøäûð. Ôèêðèìèçúÿ, Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí, öìóìÿí, ìîëëàíÿñðÿääèí÷èëÿðèí éàðàäûúûëûüûíäàêû òÿíãèäèí õàðàêòåðèíè äöçýöí äÿéÿðëÿíäèðìÿìÿê áöòþâðöêäÿ ÿäÿáèééàòûí èíêèøàôûíäà õöñóñè ìÿðùÿëÿ îëàí òÿíãèäè ðåàëèçì ÿäÿáè úÿðÿéàíûíûí ìàùèééÿòèíÿ ëàçûìûíúà ãèéìÿò âåðèëìÿìÿñè èëÿ áàüëûäûð. Ôèðóäèíáÿé Êþ÷ÿðëèíèí ùÿëÿ 1906-úû èëäÿ ñþéëÿäèéè ìöëàùèçÿëÿð Ìèðçÿ Úÿëèë éàðàäûúûëûüûíäàêû òÿíãèäèí ìàùèééÿòèíè àéäûí áàøà äöøìÿéÿ êþìÿê åäèð: “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” íþãñàíëàðà ýöëìÿê éîëó èëÿ ìöñÿëìàí úÿìèééÿòèíè èñëàùàò åòìÿêäÿí èáàðÿò îëàí ìÿãñÿäèíè òàìàìèëÿ éåðèíÿ éåòèðèð”1. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ Àçÿðáàéúàí èúòèìàè ôèêðèíäÿ ùÿìèøÿ “áþéöê äåìîêðàò” àäëàíäûðûëìûø, àíúàã áó àä àëòûíäà äàùà ÷îõ êå÷ìèø èäåîëîýèéàíûí øÿðòëÿðèíÿ óéüóí îëàðàã éàçû÷ûíûí “áóðæóà ìÿòáóàòûíà” ãàðøû ìöáàðèçÿñè, àòåèçìè, áåéíÿëìèëÿë÷èëèéè êèìè ùÿãèãè äåìîêðàòèéàéà ÿñëèíäÿ äÿõëè îëìàéàí ãîíäàðìà ìÿòëÿáëÿðäÿí áÿùñ îëóíìóøäóð. Áó ìÿíàäà Ìèðçÿ Úÿëèëèí äåìîêðàòèê ýþðöøëÿðè, äåìÿê îëàð êè, þéðÿíèëìÿìèø ãàëàí, ëàêèí åëìè ùÿëëèíè ýþçëÿéÿí ìÿñÿëÿëÿðäÿíäèð. ßäèáèí “Òÿçÿ ïàðòèëÿð”, “Àçàäåéè-âèúäàí”, “Õþøáÿõòëèê”, “Ôèðãÿëÿð äàâàñû” âÿ ñ. ìÿãàëÿëÿðèíäÿ Àçÿðáàéúàí úÿìèééÿòèíäÿ ÷îõïàðòèéàëû ñèñòåì, èíñàí ùàãëàðû, êîíñòèòóñèéà ùöãóãëàðû, äåìîêðàòèê ñå÷êè êèìè ìÿñÿëÿëÿð _______________ 1 Ôèðóäèíáÿé Êþ÷ÿðëè. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè. Áàêû, 1963, ñÿù. 117. 27 ùàããûíäà éåòêèí ãÿíàÿòëÿðè èôàäÿ îëóíìóøäóð êè, áóíóíëà Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ùÿì äÿ úÿìèééÿòøöíàñ ÿäèá âÿ èúòèìàè õàäèì îëäóüóíó áèð äàùà òÿñäèã åòìèøäèð. Òèôëèñäÿ Ìöñÿëìàí Ìèëëè Êîìèòÿñèíèí éûüûíúàüûíäà îõóìàã ö÷öí éàçäûüû “Úöìùóðèééÿò” (1917) ìÿãàëÿñè Ìèðçÿ Úÿëèëèí úÿìèééÿòøöíàñëûã ýþðöøëÿðèíèí éåêóíó âÿ çèðâÿñèäèð. “Úöìùóðèééÿò” ìÿãàëÿñè – Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ äåìîêðàòèçìèíèí íèçàìíàìÿñèäèð. Áþéöê äåìîêðàò ÿäèá áó ïðîãðàì õàðàêòåðëè ÿñÿðèíäÿ “ïàäøàùëûã òàõòûíäàí éûõûëàí Íèêîëàéûí … èäàðÿñè äàüûëàíäàí ñîíðà” þëêÿäÿ éàðàíìûø ìöðÿêêÿá âÿçèééÿòäÿ ÷àøãûí ãàëìûø, éîë àõòàðàí àçÿðáàéúàíëûëàðà – ùÿìâÿòÿíëÿðèíÿ ðåñïóáëèêà òèïëè ìöñòÿãèë äþâëÿò ãóðìàã óüðóíäà ñÿé ýþñòÿðìÿéè çÿðóðè ñàéìûøäûð: “Úöìùóðèééÿò, éÿíè ëàòûíúà “Ðåñïóáëèêà” åëÿ áèð ùþêóìÿòÿ äåéèðëÿð êè, îðàäà ìÿìëÿêÿòèí èäàðÿñè úàìààòûí þç èäàðÿñèíäÿ âÿ èõòèéàðûíäàäûð”1. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ “Úöìùóðèééÿò” ìÿãàëÿñèíäÿ òÿêëèô åòäèéè äþâëÿò ãóðóúóëóüóíóí ÿñàñ ïðèíñèïëÿðèíè äÿ ùÿìâÿòÿíëÿðèíÿ øÿðù âÿ áÿéàí åòìèøäèð. “Ìÿìëÿêÿò ìöÿééÿí ãàíóíëàð ýöúö èëÿ èäàðÿ îëóíóð. Î ãàíóíëàðû éàçàí âÿ òÿñäèã åäÿí ìèëëÿòèí ìÿáóñëàðû, éÿíè âÿêèëëÿðèäèð. Ìÿìëÿêÿòèí ðÿèñèíÿ ïðåçèäåíò äåéèëèð. Ïðåçèäåíòè éà ìèëëÿò þçö ñå÷èð, éà ïàðëàìàí, éÿíè ìèëëÿò âÿêèëëÿðè ñå÷èð. Ïðåçèäåíò ìÿìëÿêÿòè èäàðÿ åòìÿéÿ þçöíÿ êþìÿê÷è ùåñàáûíäà âÿçèðëÿð òÿéèí åäèð. Úöìùóðèééÿò èäàðÿñèíèí ñå÷êèñèíèí äþðä âàúèá øÿðòè âàð… Áó øÿðòëÿðèí ÿââÿëèíúèñè öìóìèëèêäèð. Éÿíè ìÿìëÿêÿòäÿ éàøàéàí íöôóçóí úÿìèñè ñå÷êèäÿ èøòèðàê åòìÿëèäèð… øÿðòëÿðèí èêèíúèñè ñå÷êèíèí ìöñàâè îëìàñûäûð, éÿíè ñÿñëÿðèí áÿðàáÿðëèéè. Ìÿñÿëÿí, ìÿí ÿýÿð õàí âÿ áÿéÿì, ìÿíèì äÿ ñÿñèì áèðäèð, ñÿí ÷îáàí âÿ ðÿèééÿòñÿí, ñÿíèí äÿ ñÿñèí áèðäèð. Ö÷öíúö øÿðò ñå÷êèíèí äöçáÿäöçëöéöäöð… Äþðäöíúö øÿðò ñå÷êèíèí ýèçëè îëìàñûäûð”2. Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí âàõòèëÿ “úöìùóðèééÿòèí âàúèá ÿñàñëàðû” àäëàíäûðäûüû ïðèíñèïëÿð áó ýöí äÿ àêòóàëäûð. Àçÿðáàéúàí èíäè ìÿùç Ìèðçÿ Úÿëèëèí àðçó åòäèéè øÿêèëäÿ ìöñòÿãèë, äåìîêðàòèê úöìùóðèééÿò ãóðóúóëóüóíó óüóðëà äàâàì åòäèðìÿê âÿ îíó ìþùêÿìëÿíäèðìÿê èìêàíû ãàçàíìûøäûð. ______________ 1 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Úöìùóðèééÿò (òÿðòèá åäÿíè âÿ ìöãÿääèìÿíèí ìöÿëëèôè È.Ùÿáèááÿéëè). Íàõ÷ûâàí, “Ãåéðÿò” íÿøðèééàòû, 2002, ñÿù. 97. 2 Éåíÿ îðàäà, ñÿù. 98-99. 28 Ìèðçÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ìèëëè-ìÿíÿâè îéàíûø, òÿðÿããè âÿ äèð÷ÿëèø, ìèëëè èñòèãëàë, âÿòÿí÷èëèê ìÿñÿëÿëÿðèíÿ ùÿñð åäèëÿí, ùÿìèøÿ äÿ ìöàñèð ñÿñëÿíÿí þëìÿç áÿäèè-ïóáëèñèñò ÿñÿðëÿðè Àçÿðáàéúàíäà ùàçûðêû ìèëëè âÿ ìöñòÿãèë äþâëÿò ãóðóúóëóüóíà, ìèëëè-ìÿíÿâè þçöíöäÿðê ïðîñåñèíÿ óüóðëà õèäìÿò åäèð. *** ßñÿðëÿðèíèí íÿøðè áàõûìûíäàí ýþðêÿìëè Àçÿðáàéúàí éàçû÷ûñû Ìèðçÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “áÿõòè” ýÿòèðìèøäèð. Äîüðóäóð, áþéöê ÿäèá þç ñàüûëûüûíäà ÿñÿðëÿðèíè ÷àï åòäèðìÿê éîëëàðûíäà õåéëè çÿùìÿòëÿð ÷ÿêìèø, ìàíåÿëÿðÿ ðàñò ýÿëìèø, òàì êöëëèééàòûíûí ÷àïûíà íàèë îëà áèëìÿìèøäèð. Ìöàñèðëÿðèíÿ éàçäûüû àéðû-àéðû ìÿêòóáëàðäàêû “Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí åøøÿéè”íè (“Äàíàáàø êÿíäèíèí ÿùâàëàòëàðû” ïîâåñòè íÿçÿðäÿ òóòóëóð – È.Ù.) èñòÿéèðÿì éàçûá ýþíäÿðÿì, ñåíçîð èçí âåðñèí. Èðÿâàíäà ÷àï åòäèðèì. Ùÿð÷ÿíä àüëûì êÿñìèð úàìààò îõóñóí”1, éàõóä “Ùåêàéÿëÿðè Îðóúîâëàðà (“Îðóúîâ ãàðäàøëàðû” ìÿòáÿÿñèíÿ – È.Ù.) ýþíäÿðìÿê ôèêðèíäÿéÿì, éàéäà ñþç âåðìèøÿì. Ùÿð÷ÿíä Òèôëèñäÿ Çåéíàë äà õàùèø åäèð êè, îíà âåðèì”2 êèìè ñÿòèðëÿð Ìèðçÿ Úÿëèëèí ùÿìèøÿ ÿñÿðëÿðèíèí íÿøðè ãàéüûëàðû èëÿ ìÿøüóë îëäóüóíó ýþñòÿðèð. “Õàòèðàòûì” ìåìóàðûíäàí àøàüûäàêû ôèêèðëÿð èñÿ áþéöê äåìîêðàò éàçû÷ûíûí áó úÿùÿòäÿí ùÿòòà ìöÿééÿí âàõòëàðäà öìèäñèç îëäóüóíó äà ýþç þíöíÿ ýÿòèðèð: “...Éàçìàã èñòÿéèðäèì! ×îõ èñòÿéèðäèì éàçìàã! Àììà áèëìèðäèì íèéÿ éàçûì âÿ êèìäÿí éàçûì? ×öíêè öìèäâàð äåéèëäèì êè, éàçäûãëàðûìû ÷àï åëÿìÿéÿ âÿ èíòèøàðà ãîéìàüà ùþêóìÿò èçí âåðÿúÿê. Âÿ ýþðöðäöì êè, íåúÿ êè ãÿçåò èúàçÿñèíè àëìàã ìöìêöí äåéèë, ùàáåëÿ äÿ ÿëéàçìàñûíû äà êèòàá ñóðÿòèíäÿ áèðäÿôÿëèê ÷àï åëÿìÿéÿ äÿ ñåíñîð èäàðÿñè ìàíå îëóð. Áÿ ÷àðÿ íÿ? Éàçûðäûì êè, ýþðÿê íÿ âàõò áó éàçûëàðû ÷àïà âåðìÿê ìöìêöí îëàúàã”3. _______________ 1 Ìèðçÿ Úÿëèë âÿ Ìÿììÿäãóëóçàäÿëÿð. Ìÿêòóáëàøìà (Ìöãÿääèìÿíèí ìöÿëëèôè Åë÷èí, òîïëàéàíû, òÿðòèá åäÿíè âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè Èñà Ùÿáèááÿéëè). Áàêû, “×èíàð-÷àï” íÿøðèééàòû, 2003, ñÿù.13. 2 Éåíÿ îðàäà, ñÿù.37. 3 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßñÿðëÿðè, ÂÛ úèëä (òÿðòèá åäÿíëÿð ß.Ìèðÿùìÿäîâ, Ò.Ùÿñÿíçàäÿ). Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1985, ñÿù.152. 29 Áöòöí áóíëàðà áàõìàéàðàã, ÕÕ ÿñð áîéó ÿñÿðëÿðè ÿí ÷îõ íÿøð îëóíàí éàçû÷ûëàð ñûðàñûíäà Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ þí úÿðýÿäÿ äóðóð. Ýþðêÿìëè éàçû÷ûíûí ÿñÿðëÿðèíÿ íàøèðëÿð òÿðÿôèíäÿí ÷îõ ìöðàúèÿò åäèëìÿñèíèí ÿñàñ ñÿáÿáè, èëê íþâáÿäÿ, îíóí éàðàäûúûëûüûíäà ìèëëèëèê, éöêñÿê âÿòÿíäàøëûã, òèïèêëèê, èäåéàëûëûã, âÿòÿíïÿðâÿðëèê, ñàäÿëèê êèìè õöñóñèééÿòëÿðèí ãàáàðûã èôàäÿ îëóíìàñû èëÿ ÿëàãÿäàðäûð. Áóíóí íÿòèúÿñèäèð êè, Àçÿðáàéúàíäà êèòàá íÿøðèíèí éåíèúÿ èíòèøàð òàïäûüû èëê èëëÿðäÿí, éÿíè ùÿëÿ ñàüëûüûíäà èêÿí éàçû÷ûíûí àéðû-àéðû ÿñÿðëÿðè ãÿçåò âÿ æóðíàë ñÿùèôÿëÿðèíäÿ éàéûìëàíìàãëà éàíàøû, êè÷èê êèòàáëàð ùàëûíäà äà âàõòàøûðû íÿøð åäèëìèøäèð. Ìèðçÿ Úÿëèëèí êå÷ÿí ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ ìÿñëÿê äîñòó Þìÿð Ôàèã Íåìàíçàäÿ âÿ õåéðèééÿ÷è òàúèð Ìÿøÿäè ßëÿñýÿð Áàüûðîâëà áèðëèêäÿ òÿñèñ åòäèêëÿðè “Ãåéðÿò” íÿøðèééàòûíäà “Ïî÷ò ãóòóñó” (1905), “Óñòà Çåéíàë” (1906), “Èðàíäà ùöððèééÿò”, “Ãóðáàíÿëèáÿé” (1907) ùåêàéÿëÿðèíäÿí ùÿð áèðè àéðûúà êèòàá ùàëûíäà ÷àï åäèëèá ýåíèø îõóúó êöòëÿñèíÿ ÷àòäûðûëìûøäûð. Ìÿøùóð ìîëëàíÿñðÿääèí÷è ðÿññàì Îñêàð Øìåðëèíã (1864-1938) àäû ÷ÿêèëÿí êèòàáëàðäàí àõûðûíúû ö÷öíÿ ÷îõ äöøöíäöðöúö âÿ úÿëáåäèúè êàðèêàòóðàëàð ÷ÿêìèøäèð. Áó êèòàáëàð Ãàôãàç Òÿùñèë Äàèðÿñèíèí õöñóñè òàïøûðûüû èëÿ õàëã ìÿêòÿáëÿðèíäÿ ýåíèø øÿêèëäÿ éàéûëìûø âÿ áþéöê ðÿüáÿòëÿ ãàðøûëàíìûø, ùÿòòà 1916-úû èëäÿ Òèôëèñäÿ “Ýöðúö” íÿøðèééàòûíûí ìÿòáÿÿñèíäÿ ÷àïäàí áóðàõûëìûø úÿìè îí áèð ñÿùèôÿëèê “Íèýàðàí÷ûëûã” êèòàáû äà ÿäÿáè ìöùèòäÿ úèääè ÿêñ-ñÿäà äîüóðìóøäóð. Áó êè÷èê êèòàáëàðäà õàëã ùÿéàòûíà áàüëûëûã, äöøöíäöðöúö, èáðÿòàìèç èäåéà-ìÿçìóí, ìèëëè êîëîðèò, ôÿàë âÿòÿíäàøëûã ìþâãåéè, ñàäÿ, íàüûëâàðû äèë âÿ öñëóá Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíè ãûñà âàõòäà ýåíèø õàëã êöòëÿëÿðèíèí òàëåéèíäÿí õÿáÿð âåðÿí ýþðêÿìëè éàçû÷û êèìè òàíûäûá ìÿøùóðëàøäûðìûøäûð. Áóíäàí áàøãà, êå÷ìèø ñîâåò úÿìèééÿòèíèí åëàí åòäèéè, ëàêèí ÷îõó êàüûç öçÿðèíäÿ ãàëàí àëè ïðèíñèïëÿðëÿ äÿ Ìèðçÿ Úÿëèëèí ýåð÷ÿê ñÿíÿò ìÿðàìûíûí áèð ÷îõ ùàëëàðäà òÿñàäöôè ñÿñëÿøìÿñè ñîâåò Àçÿðáàéúàíûíäà ÿäèáèí ÷îõúèëäëèêëÿðèíèí êöòëÿâè òèðàæëà íÿøðèíÿ äþâëÿò ñÿâèééÿñèíäÿ ãàéüû ýþñòÿðèëìÿñèíÿ ñÿáÿá îëìóøäóð. Áåëÿëèêëÿ, ùÿéàòûíûí 1920-1930-úó èëëÿðÿ àèä ìÿðùÿëÿñèíäÿ äÿ Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ÿñÿðëÿðèíÿ ìàðàã íÿèíêè ñþíìÿìèø, ùÿòòà ãöââÿòëÿíìèøäèð. Áó äþâðäÿ Ìèðçÿ Úÿëèëèí “Áàããàë Ìÿøÿäè Ðÿùèì” (1925), “Ìîëëà Ôÿðçÿëè” (1925), “Ñèðêÿ” (1925), “Øåèð áöëáöëëÿðè” (1925), “Êîíñóëóí àðâàäû” (1926) ùåêàéÿëÿðè êè÷èê êèòàá÷àëàð ùàëûíäà íÿøð åäèëèá éàéûëìûøäûð. Ùÿòòà Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí èëê ùåêàéÿëÿð òîïëóñó äà “Áÿëêÿ äÿ 30 ãàéòàðäûëàð” àäû èëÿ 1927-1928-úè èëëÿðäÿ ÿââÿëúÿ ÿñêè ÿëèôáà èëÿ, ñîíðà èñÿ ëàòûí ãðàôèêàñû èëÿ íÿøð åäèëìèø, éàçû÷ûíûí éàðàäûúûëûüû èëÿ íèñáÿòÿí ÿùàòÿëè òàíûøëûã ö÷öí ìöíàñèá èìêàí éàðàäûëìûøäûð. ßäèáèí 1909-úó èëäÿ òàìàìëàíìûø, 1916-úû èëäÿ Áàêûäà áþéöê óüóðëà òàìàøàéà ãîéóëìóø ìÿøùóð “Þëöëÿð” òðàýèêîìåäèéàñûíû éàçû÷û éàëíûç ñîâåò ùàêèìèééÿòè èëëÿðèíäÿ – 1925 âÿ 1929-úó èëëÿðäÿ èêè äÿôÿ äàëáàäàë ÷àï åòäèðìÿê èìêàíû ãàçàíìûøäûð. Ìÿòíøöíàñëûã áàõûìûíäàí áÿçè ãöñóðëàðûíà áàõìàéàðàã, áó íÿøðëÿð “Þëöëÿð”è Àçÿðáàéúàíûí ùÿð éåðèíäÿ îõóìàã âÿ éàéìàã ö÷öí ÿëâåðèøëè ìåéäàí à÷ìûøäûð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí âÿôàòûíäàí ñîíðà áþéöê ÿäèáèí ÿñÿðëÿðèíèí íÿøðè áèð íå÷ÿ ìÿðùÿëÿäÿ ùÿéàòà êå÷èðèëìèøäèð. Áèðèíúè ìÿðùÿëÿ Ìèðçÿ Úÿëèëèí, äöíéàñûíû äÿéèøäèéè 1932-úè èëäÿí Àçÿðáàéúàíûí ìöñòÿãèëëèéè ÿðÿôÿñèíÿ ãÿäÿðêè áþéöê áèð äþâðö ÿùàòÿ åäèð. Ùÿìèí ìÿðùÿëÿäÿ Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ÿñÿðëÿðèíèí òîïëàíûëìàñû èñòèãàìÿòèíäÿ àðäûúûë âÿ ñÿìÿðÿëè èø àïàðûëìûø, éàçû÷ûíûí ÿñÿðëÿðè ñèñòåìëè øÿêèëäÿ òÿðòèá åäèëÿðÿê íÿøð îëóíìóøäóð. ßäèáèí ÿñÿðëÿðèíèí àéðû-àéðû íÿøðëÿðèíÿ ìöãÿääèìÿëÿð éàçûëìàñû, êèòàáëàðà ãåéä âÿ èçàùëàðûí ÿëàâÿ îëóíìàñû ùÿìèí íÿøðëÿðèí åëìè õàðàêòåð äàøûìàñûíû ñÿúèééÿëÿíäèðèð. Áó úÿùÿòäÿí òàíûíìûø ÿäÿáèééàòøöíàñëàð Ùÿáèáóëëà Ñÿìÿäçàäÿ âÿ ßçèç Ìèðÿùìÿäîâóí õèäìÿòëÿðè éöêñÿê ãèéìÿòÿ ëàéèãäèð. Ù.Ñÿìÿäçàäÿ “Äàíàáàø êÿíäèíèí ÿùâàëàòëàðû” ïîâåñòèíèí1 âÿ “Äÿëè éûüûíúàüû” òðàýèêîìåäèéàñûíûí ÿëéàçìà âàðèàíòëàðûíû ÿëäÿ åäèá, 1936-1938-úè èëëÿðäÿ àéðû-àéðû êèòàáëàð øÿêëèíäÿ ÷àï åòäèðìèøäèð. Î, ùÿì÷èíèí Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “ßñÿðëÿðè”íèí êîìåäèéàëàðäàí âÿ ùåêàéÿëÿðäÿí èáàðÿò èêè úèëäèíè ãûñà ìöääÿòäÿ ùàçûðëàéûá, 1936-úû èëäÿ òàíûíìûø òÿíãèä÷è ßëè Íàçèìèí ìöãÿääèìÿñè èëÿ îõóúóëàðà ÷àòäûðìûøäûð2. Áó, Ìèðçÿ Úÿëèëèí áÿäèè èðñèíèí ñèñòåìëè âÿ åëìè íÿøðèíèí áàøëàíüûúû, åòèáàðëû òÿìÿëèäèð. Ñîíðàêû áöòöí íÿøðëÿð áó èêèúèëäëèéèí çÿìèíèíäÿ ìåéäàíà ÷ûõìûøäûð. Ôèëîëîýèéà åëìëÿðè íàìèçÿäè, äîñåíò Ùÿáèáóëëà Ñÿìÿäçàäÿ áó èêèúèëäëèê íÿøðëÿ þçöíö úèääè ìÿòíøöíàñ, çÿùìÿòêåø áèð ìèðçÿúÿëèëøöíàñ êèìè òÿñäèã åòìèøäèð. Î àç ñîíðà, 1947-úè èëäÿ òàíûíìûø ÿäÿáèééàòøöíàñ ßçèç Ìèðÿùìÿäîâëà áèðëèêäÿ “ßñÿðëÿð”èí ö÷öíúö úèëäèíè äÿ ùàçûðëàéûá áó _______________ 1 Ùÿáèáóëëà Ñÿìÿäçàäÿ. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí”èí áèð ÿñÿðè ùàããûíäà. “ßäÿáèééàò ãÿçåòè”, 9 éàíâàð 1935-úè èë. 2 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßñÿðëÿðè, Û ú. (ßëè Íàçèìèí ìöãÿääèìÿñè èëÿ). Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1936; ßñÿðëÿðè, ÛÛ ú. (“Áèð íå÷ÿ ñþç”ëÿ). Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1936. 31 ãèéìÿòëè íÿøðè òàìàìëàìûøäûð. Ýþðêÿìëè éàçû÷û âÿ ÿäÿáèééàòøöíàñ Ìèð Úÿëàëûí äÿðèí ìÿçìóíëó ìöãÿääèìÿñè èëÿ íÿøð îëóíìóø ùÿìèí úèëääÿ Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ìÿãàëÿëÿðè âÿ ôåëéåòîíëàðû òîïëàíìûøäûð. Áó úèëä öçÿðèíäÿêè ñÿìÿðÿëè ìÿòíøöíàñëûã èøè ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ (19202002) ö÷öí Ìèðçÿ Úÿëèëèí ùÿéàòû âÿ éàðàäûúûëûüûíûí ÿùàòÿëè òÿäãèãè, ÿñÿðëÿðèíèí íÿøðè áàõûìûíäàí áàø ìÿøã ðîëóíó îéíàìûøäûð. Ñîíðàëàð ß.Ìèðÿùìÿäîâ Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ÿäÿáè-æóðíàëèñòèê ôÿàëèééÿòè ùàããûíäà ñàíáàëëû äîêòîðëóã äèññåðòàñèéàñû Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ö÷úèëäëèéè1 âÿ àëòûúèëäëèéèíèí2 ÷àïà ùàûçðëàíìàñû âÿ íÿøðè ìÿñÿëÿëÿðèíè ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ éàõûí ùÿìêàðû Òóðàí Ùÿñÿíçàäÿ èëÿ áèðëèêäÿ áþéöê ôÿäàêàðëûãëà ùÿëë åòìèøäèð. “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí éåíèäÿí ôàêñèìèëå íÿøðëÿðèíèí, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ âÿ Ùÿìèäÿ õàíûìûí ìÿêòóáëàðûíûí3 äà êèòàá ùàëûíäà íÿøðÿ ùàçûðëàíìàñûíäà Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí ìöõáèð öçâö ßçèç Ìèðÿùìÿäîâóí ìöñòÿñíà õèäìÿòëÿðè âàðäûð. Ìîëëàíÿñðÿääèí÷è ÿäÿáèééàòûí íÿøðè ñàùÿñèíäÿ ÷àëûøàí éåíè íÿñèë ìÿòíøöíàñëàð, î úöìëÿäÿí áó ñàùÿäÿ àðäûúûë ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí ôèëîëîýèéà åëìëÿðè íàìèçÿäè Òóðàí Ùÿñÿíçàäÿ ìÿùç ßçèç Ìèðÿùìÿäîâóí ìÿòíøöíàñëûã ìÿêòÿáèíäÿ éåòèøèá ôîðìàëàøìûøëàð. Áöòöí áóíëàðà ýþðÿ ß.Ìèðÿùìÿäîâ, ñîí îòóç èëèí ÿí ýþðêÿìëè ìèðçÿúÿëèëøöíàñû, ÿäèáèí áÿäèè-ïóáëèñèñò èðñèíè õöñóñè ôÿäàêàðëûãëà òÿðòèá åäèá íÿøð åòäèðÿí ìÿòíøöíàñ àëèìäèð. Ýþðêÿìëè ÿäÿáèééàòøöíàñ, ïðîôåññîð ßçèç Øÿðèô (1895-1988) ìèðçÿúÿëèëøöíàñëûüûí ÿñàñ éàðàäûúûëàðûíäàí áèðè îëìàãëà áÿðàáÿð, ùÿì äÿ ÿäèáèí àéðû-àéðû ÿñÿðëÿðèíèí òîïëàíûëûá àøêàðà ÷ûõàðûëìàñûíà, õöñóñÿí ðóñ äèëèíäÿ íÿøðèíÿ áöòþâ áèð þìöð ñÿðô åòìèø ôÿäàêàð òÿðúöìÿ÷è, úèääè ìÿòíøöíàñ âÿ áþéöê íàøèðäèð. ßçèç ìöÿëëèì éàçû÷ûíûí 1905-úè èëäÿ ______________ 1 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßñÿðëÿðè, 3 úèëääÿ. Û ú. (òÿðòèá åäÿíëÿð ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ âÿ Òóðàí Ùÿñÿíçàäÿ, ìöãÿääèìÿ Ìèðçÿ Èáðàùèìîâ). Áàêû, Åëìëÿð Àêàäåìèéàñûíûí íÿøðèééàòû, 1966; ßñÿðëÿðè, ÛÛ-ÛÛÛ úèëäëÿð (ùÿìèí òÿðòèáàòäà). Áàêû, 1967. 2 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßñÿðëÿðè, 6 úèëääÿ (òÿðòèá åäÿíëÿð ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ âÿ Òóðàí Ùÿñÿíçàäÿ; ìöãÿääèìÿ ß.Ìèðÿùìÿäîâ). Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1982-1985. 3 Ùÿìèäÿ âÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿëÿð. Ìÿêòóáëàð (òÿðòèá åäÿíè, ìöãÿääèìÿ âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè ßçèç Ìèðÿùìÿäîâ. Õöñóñè ðåäàêòîðó Èñà Ùÿáèááÿéëè). Áàêû, “Ýÿíúëèê”, 1994. 32 “Êàâêàçñêèé ðàáî÷è ëèñòîê” ãÿçåòèíäÿ äÿðú åäèëìèø “Áèíÿñèáëÿð” âÿ “Õåéèð-äóà” àäëû ìÿãàëÿëÿðèíè, ùàáåëÿ “Êàñïè” ãÿçåòèíäÿ ÷àï îëóíìóø ìÿòáó éàçûëàðûíû àøêàðà ÷ûõàðìûø âÿ ÿäÿáè èúòèìàèééÿòÿ ÷àòäûðìûøäûð1. ßçèç Øÿðèô áþéöê äåìîêðàò ÿäèá Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ÿñÿðëÿðèíèí ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿñè èëÿ éàðûì ÿñðäÿí ÷îõ àðäûúûë ñóðÿòäÿ ìÿøüóë îëìóøäóð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí áÿäèè-ïóáëèñèñò ÿñÿðëÿðèíèí ðóñ äèëèíÿ òÿðúöìÿ÷èëÿðè àðàñûíäà îðèæèíàëûí ðóùóíà, ìèëëè êîëîðèòÿ ÿí ÷îõ óéüóí îëàí òÿðúöìÿëÿð ßçèç Øÿðèôÿ ìÿõñóñäóð. Õàòèðÿëÿðèíäÿí ìÿëóì îëóð êè, î, ìÿñÿëÿí, “Çûððàìà” ùåêàéÿñèíäÿêè “çûððàìà” ñþçöíöí ÿí ìöíàñèá ãàðøûëûüûíû òàïìàã ö÷öí áèð èëÿ éàõûí äöøöíöá-äàøûíìûø, éàðàäûúûëûã àõòàðûøëàðû àïàðìûø, íÿùàéÿò, ìöõòÿëèô âàðèàíòëàð è÷èíäÿí “ïóñòîõëûñò” èôàäÿñèíè ãÿáóë åòìèøäèð. Ïðîôåññîð ßçèç Øÿðèôèí ôÿäàêàð òÿäãèãàò÷ûëûã âÿ òÿðúöìÿ÷èëèê èøè ñàéÿñèíäÿ “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” íåúÿ éàðàíäû” êèìè ñàíáàëëû ìîíîãðàôèéà èëÿ áèð ñûðàäà Ìèðçÿ Úÿëèëèí ÿñÿðëÿðè Áàêûäà2 âÿ Ìîñêâàäà3 ðóñ äèëèíäÿ êèòàá ùàëûíäà ÷àïäàí ÷ûõìûø, êå÷ìèø Èòòèôàã ìÿêàíûíà âÿ äöíéàéà éàéûëìûøäûð. Ýþðêÿìëè éàçû÷û âÿ òàíûíìûø ÿäÿáèééàòøöíàñ Ìèð Úÿëàë Ïàøàéåâèí (1908-1978) áèð ÿäèá âÿ èúòèìàè õàäèì êèìè Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí çÿíýèí èðñè, ÷îõúÿùÿòëè ôÿàëèééÿòèíèí òÿäãèãè âÿ íÿøðè ñàùÿñèíäÿ ìöñòÿñíà õèäìÿòëÿðè âàðäûð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ùàããûíäà ÿí îáéåêòèâ, äÿðèí âÿ ãèéìÿòëè åëìè ÿñÿðëÿðè Ìèð Úÿëàë Ïàøàéåâ éàçìûøäûð. Éàçû÷û-àëèìèí õöñóñÿí “Àíàìûí êèòàáû”íäà âÿòÿíïÿðâÿðëèê” (1942), “Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ùåêàéÿëÿðè” (1944), “Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ éàðàäûúûëûüûíûí ìÿôêóðÿ ìÿíáÿëÿðè” (1947), “Äàíàáàø êÿíäèíèí ÿùâàëàòëàðû” ùàããûíäà” (1953), “Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ” (1960), “Þëìÿç “Þëöëÿð” ùàããûíäà” (1963), “Êè÷èê ùåêàéÿëÿðèí áþéöê óñòàñû” (1965), “Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ðåàëèçìè ùàããûíäà” (1966), “Ìÿçëóì Øÿðãèí áþéöê ÿäèáè” (1966), “Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ éàðà______________ 1 ßçèç Øÿðèô. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ùàããûíäà éåíè ìàòåðèàë. “Ñîâåò Ýöðúöñòàíû” ãÿçåòè, 9 ìàé 1941-úè èë, “ßäÿáèééàò âÿ èíúÿñÿíÿò ãÿçåòè”, 1956, ¹15. 2 Äæ. Ìàìåäêóëóçàäå. Óñòà Çåéíàë. Áàêó, 1982; Áîðîäàòûé ðåá¸íîê. Á., 1983. Èçáðàííûå ïðîèçâåäåíèÿ â äâóõ òîìàõ. Á., 1966. 3 Äæ. Ìàìåäêóëóçàäå. Êóðáàíàëè-áåê. Ìîñêâà, 1950; Ïî÷òîâûé ÿùèê. Ì., 1958; Èçáðàííîå. Ì., 1959 è äð. 33 äûúûëûüûíäà õÿëãèëèê” (1966) êèìè ÿñÿðëÿðè Àçÿðáàéúàí ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûíûí áèð ãîëóíà ÷åâðèëìèø ìèðçÿúÿëèëøöíàñëûüà ñàíáàëëû åëìè òþùôÿëÿðäèð. Ìèð Úÿëàë ìöÿëëèì Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿéÿ “êàìèë óñòàä”1 êèìè éöêñÿê ãèéìÿò âåðìèøäèð. Ïðîôåññîð Ìèð Úÿëàëûí ìöõòÿëèô èëëÿðäÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “ßñÿðëÿðè”íèí ö÷öíúö úèëäèíÿ (1947), éàçû÷ûíûí Äàíàáàø êÿíäèíèí ÿùâàëàòëàðû” ïîâåñòèíèí (1953) âÿ “Þëöëÿð” ïéåñèíèí (1963) àéðûúà êèòàá ùàëûíäà íÿøðëÿðèíÿ, “Äðàì âÿ íÿñð ÿñÿðëÿðè” àäëû êèòàáûíà (1958) éàçäûüû ìöãÿääèìÿëÿð ìèðçÿúÿëèëøöíàñëûüûí ãèéìÿòëè íöìóíÿëÿðè îëìàãëà éàíàøû, ùÿì äÿ íÿøð åäèëÿí êèòàáëàðûí äîëüóí âÿ ÿùàòÿëè òÿãäèìèíÿ óüóðëà õèäìÿò åòìèøäèð. Ìèðçÿúÿëèëøöíàñëûüûí áèð åëìè èñòèãàìÿò êèìè ôîðìàëàøìàñûíà úèääè òÿêàí âåðÿí “Áþéöê äåìîêðàò” ìîíîãðàôèéàñûíû éàðàòìûø õàëã éàçû÷ûñû, àêàäåìèê Ìèðçÿ Èáðàùèìîâóí (1911-1993) ÿäèáèí ÿñÿðëÿðèíèí ö÷úèëäëèéèíÿ éàçäûüû äÿðèí ìÿçìóíëó âÿ ýåíèø ùÿúìëè “Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ” àäëû ìöãÿääèìÿ ýþðêÿìëè ñàòèðèê éàçû÷ûíûí ìöêÿììÿë åëìè-ÿäÿáè ïîðòðåòè ñàéûëìàüà ëàéèãäèð. Áó ãèéìÿòëè ìöãÿääèìÿ-ìÿãàëÿ Ìèðçÿ Úÿëèëèí ö÷úèëäëèéèíäÿ òîïëàíìûø ÿñÿðëÿðÿ, ÿäèáèí çÿíýèí éàðàäûúûëûã éîëóíó, èäåéà-ìÿíÿâè òÿêàìöëöíö éàõûíäàí èçëÿìÿê èñòÿéÿíëÿðÿ åòèáàðëû áÿëÿä÷èëèê åäèð. Ìÿãàëÿäÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ “ïàðëàã áèð ÿáÿäè ìÿêòÿá”2 éàðàòìûø ãöäðÿòëè ñÿíÿòêàð êèìè äÿéÿðëÿíäèðèëèð. ßñàñÿí ýþðêÿìëè ñàáèðøöíàñ êèìè òàíûíìûø Àçÿðáàéúàí ÌÅÀ-íûí ìöõáèð öçâö Àááàñ Çàìàíîâ (1911-1993) ìèðçÿúÿëèëøöíàñëûüà äà ñàíáàëëû òþùôÿëÿð âåðìèøäèð. Àááàñ ìöÿëëèì Ìèðçÿ Úÿëèëèí ÿñÿðëÿðèíèí ÿí ôÿàë âÿ àðäûúûë ôÿàëèééÿò ýþñòÿðÿí ðåäàêòîðó êèìè äèããÿòè úÿëá åäèð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “Äðàì âÿ íÿñð ÿñÿðëÿðè” (1958), “Ôåëéåòîíëàð, ìÿãàëÿëÿð, õàòèðÿëÿð, ìÿêòóáëàð” (1961) êèòàáëàðûíäà ïðîô. À.Çàìàíîâóí ðåäàêòîðëóã ñÿëèãÿñè àøêàð íÿçÿðÿ ÷àðïûð. Àááàñ Çàìàíîâ åéíè çàìàíäà Ùÿìèäÿ õàíûì Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “Ìèðçÿ Úÿëèë ùàããûíäà õàòèðÿëÿðèì” êèòàáûíû äà èëê äÿôÿ îëàðàã Àçÿðáàéúàí âÿ ðóñ äèëëÿðèíäÿ íÿøð åòäèðìÿêëÿ ìèðçÿúÿëèëøöíàñëûüà áþéöê õèäìÿò ýþñòÿð______________ 1 Ìèð Úÿëàë. Êàìèë óñòàä. “Êîììóíèñò” ãÿçåòè, 24 äåêàáð 1944-úö èë. Ìèðçÿ Èáðàùèìîâ. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Áàõ: Ú.Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßñÿðëÿðè, 3 úèëääÿ, Û ú., Áàêû, 1966, ñÿù. 1 2 34 ìèøäèð1. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ áàðÿñèíäÿ ãèéìÿòëè ìÿãàëÿëÿð âÿ íàäèð õàòèðÿëÿð äÿ áèðèíúè äÿôÿ Àááàñ Çàìàíîâóí ðÿùáÿðëèéè âÿ ôÿàëèééÿòè ñàéÿñèíäÿ ÿäÿáè èúòèìàèééÿòÿ ÷àòäûðûëìûøäûð2. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ÿñÿðëÿðèíèí òÿäãèãè âÿ íÿøðè ñàùÿñèíäÿ èêèíúè ìÿðùÿëÿ ÕÕ ÿñðèí 80-úè èëëÿðèíèí ÛÛ éàðûñûíäàí åòèáàðÿí áàøëàíìûøäûð. Áèð òÿðÿôäÿí åëìè-ÿäÿáè ìöùèòäÿ Ìèðçÿ Úÿëèëÿ ñöíè øÿêèëäÿ “òÿôòèø÷è” ìþâãåäÿí éàíàøìàã ìåéèëëÿðèíèí íÿçÿðÿ ÷àðïìàñû, ìöõòÿëèô áÿùàíÿëÿðëÿ éàçû÷ûíû ýþçäÿí ñàëìàüà úÿùä ýþñòÿðèëìÿñè, ùàáåëÿ êå÷èä äþâðöíäÿ êèòàá íÿøðè ñàùÿñèíäÿ ðåñïóáëèêàäà éàðàíìûø ÷ÿòèíëèêëÿð áó ìÿðùÿëÿäÿ éàçû÷ûíûí ÿñÿðëÿðèíèí íÿøðèíè áèð íþâ àðõà ïëàíà êå÷èðìèøäèð. Áóíóí íÿòèúÿñèäèð êè, 1986-1991-úè èëëÿðäÿ Ìèðçÿ Úÿëèëèí éàëíûç “Ìÿêòÿá êèòàáõàíàñû” ñåðèéàñû èëÿ êè÷èê ùÿúìëè áèð êèòàáû îõóúóëàðà ÷àòäûðûëìûøäûð3. Äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ ùÿìèí äþâðäÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí íàìÿëóì ÿñÿðëÿðèíèí öçÿ ÷ûõàðûëûá íÿøð åäèëìÿñè ñàùÿñèíäÿ ñÿìÿðÿëè àõòàðûøëàð àïàðûëìûøäûð. Áó ñÿòèðëÿðèí ìöÿëëèôèíèí àõòàðûøëàðû ñàéÿñèíäÿ éàçû÷ûíûí èëê äÿôÿ ãåéä îëóíàí ìÿðùÿëÿäÿ òàïûëûá îõóúóëàðà òÿãäèì îëóíàí äþðäïÿðäÿëè “ßð” ïéåñè4, “Îéóíáàçëàð” âÿ “Ëÿíÿò”5 ñÿùíÿúèêëÿðè ìöÿééÿí ÷ÿòèíëèêëÿ äþâðè ìÿòáóàòäà âÿ àéðûúà êèòàá ùàëûíäà6 íÿøð îëóíñà äà, åëìè-ÿäÿáè ìöùèòäÿ ñöêóòëà ãàðøûëàíìûøäûð. ______________ 1 Ùÿìèäÿ Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ìèðçÿ Úÿëèë ùàããûíäà õàòèðÿëÿðèì. Áàêû, 1967; 1981 2 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ìÿãàëÿëÿð âÿ õàòèðÿëÿð (òÿðòèá åäÿíëÿð À.Çàìàíîâ, Ð.Èáðàùèìîâà, ß.Èáàäîüëó; ðåäàêòîðó À.Çàìàíîâ). Áàêû, Àçÿðáàéúàí ÅÀ-íûí íÿøðèééàòû, 1967 3 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè (òÿðòèá åäÿíè âÿ þí ñþçöí ìöÿëëèôè ïðîô. Ôèðóäèí Ùöñåéíîâ). “Ìààðèô” íÿøðèééàòû, Áàêû, 1987. 4 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. ßð (÷àïà ùàçûðëàéàíû È.Ùÿáèááÿéëè). “Àçÿðáàéúàí” æóðíàëû, 1987, ¹6. 5 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ëÿíÿò. “Ñîâåò Íàõ÷ûâàíû” ãÿçåòè, 7 äåêàáð 1986, ¹283 (14.624); Îéóíáàçëàð. “Ñîâåò Íàõ÷ûâàíû”, 30 äåêàáð 1986, ¹293 (14.634); “Ãîáóñòàí” æóðíàëû, 1986, ¹4. 6 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ïéåñëÿð. (ßð, Ëÿíÿò, Îéóíáàçëàð) Òÿðòèá åäÿíè, þí ñþç âÿ øÿðùëÿðèí ìöÿëëèôè Èñà Ùÿáèááÿéëè. “Áàêû Óíèâåðñèòåòè” íÿøðèééàòû, 1990. 35 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ èðñèíèí òÿäãèãè âÿ íÿøðè ìÿñÿëÿñèíÿ éåíè ìàðàã ýþðêÿìëè äþâëÿò õàäèìè Ùåéäÿð ßëèéåâèí ðÿùáÿðëèéè èëÿ 1994-úö èëäÿ äþâëÿò ñÿâèééÿñèíäÿ ÿäèáèí 125 èëëèê éóáèëåéèíèí áþéöê òÿíòÿíÿ èëÿ ãåéä îëóíìàñûíäàí ñîíðà úèääè ñóðÿòäÿ àðòìàüà áàøëàìûøäûð. Áó äþâðäÿí åòèáàðÿí Ìèðçÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ ùàããûíäà éåíè âÿ ñàíáàëëû òÿäãèãàò ÿñÿðëÿðè ìåéäàíà ÷ûõìûø, éàçû÷ûíûí ÿñÿðëÿðèíèí íÿøðèíÿ ìöíàñèáÿòäÿêè ñöêóò áóçó ñûíìûøäûð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí äðàì ÿñÿðëÿðèíèí òàìàøàéà ãîéóëìàñû ñàùÿñèíäÿ äÿ ìÿùç áó äþâðäÿí úèääè èðÿëèëÿéèø ìöøàùèäÿ îëóíìàãäàäûð. Èëê äÿôÿ îëàðàã Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ÿñÿðëÿðèíäÿí ñå÷èëìèø íöìóíÿëÿð ÿñàñûíäà ÷àï îëóíìóø “Úöìùóðèééÿò” êèòàáû1, “×èíàð-÷àï”2 âÿ “×àøûîüëó”3 íÿøðèééàòëàðûíäà ÷àï åäèëìèø “Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿð” àäëû êèòàáëàð éàçû÷ûíûí èðñèíèí ëàòûí ãðàôèêàñû èëÿ íÿøðè ñàùÿñèíäÿ èðÿëèéÿ äîüðó àòûëìûø ôàéäàëû àääûìëàðäûð. Ìÿììÿäãóëóçàäÿëÿð àèëÿñèíèí ìÿëóì ìÿêòóáëàðëà éàíàøû 119 ìÿêòóáóíóí èëê äÿôÿ îõóúóëàðà ÷àòäûðûëäûüû “Ìèðçÿ Úÿëèë âÿ Ìÿììÿäãóëóçàäÿëÿð. Ìÿêòóáëàøìà”4 àäëû îðèæèíàë íÿøð äÿ áó ñàùÿäÿ éåíè ùàäèñÿ ùåñàá îëóíà áèëÿð. Õöñóñÿí, ßçèç Ìèðÿùìÿäîâóí ðåäàêòîðëóüó èëÿ ùàçûðëàíìûø “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí ôàêñèìèëå ÷àïûíûí áèðèíúè (1996) âÿ èêèíúè (2002) úèëäëÿðèíèí ëàòûí ãðàôèêàñû èëÿ íÿôèñ íÿøðè5 áþéöê åëìè-ÿäÿáè ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèêäèð. Áó äþâðäÿ Ìîñêâàäà íÿøð îëóíàí “Äæàëèë Ìàìåäêóëèçàäå (Ìîëëà Íàñðåääèí)” êèòàáû6 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ùÿì ùÿéàòû âÿ éàðàäûúûëûüû, ùÿì äÿ àéðû-àéðû áÿäèè-ïóáëèñèñò ÿñÿðëÿðè èëÿ äàùà ýåíèø ìÿêàíäà òàíûøëûã ö÷öí éåíè èìêàíëàð éàðàòìûøäûð. _______________ 1 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Úöìùóðèééÿò (òÿðòèá åäÿíè âÿ þí ñþçöí ìöÿëëèôè Èñà Ùÿáèááÿéëè). Íàõ÷ûâàí, “Ãåéðÿò” íÿøðèééàòû, 2002. 2 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè (òÿðòèá åäÿíè, ìöãÿääèìÿ âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè Èñà Ùÿáèááÿéëè). Áàêû, “×èíàð-÷àï”, 2003. 3 Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ. Ñå÷èëìèø ÿñÿðëÿðè (òÿðòèá åäÿíè, ìöãÿääèìÿ âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè Èñà Ùÿáèááÿéëè). Áàêû, “×àøûîüëó”, 2004. 4 Ìèðçÿ Úÿëèë âÿ Ìÿììÿäãóëóçàäÿëÿð. Ìÿêòóáëàøìà. (Þí ñþçöí ìöÿëëèôè Åë÷èí, òîïëàéàíû, òÿðòèá åäÿíè, ñþç àðäûíûí âÿ èçàùëàðûí ìöÿëëèôè Èñà Ùÿáèááÿéëè). Á., “×èíàð-÷àï”, 2003. 5 “Ìîëëà Íÿñðÿääèí”, Û ú. (òÿðòèá åäÿíè Òóðàí Ùÿñÿíçàäÿ, ðåäàêòîðó âÿ þí ñþçöí ìöÿëëèôè ß.Ìèðÿùìÿäîâ). Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1996; “Ìîëëà Íÿñðÿääèí”, ÛÛ ú. (òÿðòèá åäÿíè Ò.Ùÿñÿíçàäÿ, ðåäàêòîðó ß.Ìèðÿùìÿäîâ). Áàêû, Àçÿðíÿøð, 2002 6 Èñà Ãàáèááåéëè. Äæàëèë Ìàìåäêóëèçàäå (Ìîëëà Íàñðåääèí). Ìîñêâà, “Íàóêà”, 1999. 36 Áó íÿøðäÿ èëê äÿôÿ îëàðàã Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “ßð” ïéåñè, “Ëÿíÿò” âÿ “Îéóíáàçëàð” àäëû ñÿùíÿúèêëÿðè, “Òÿçÿ õÿáÿð” ùåêàéÿñè, “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíäà âÿ “Éåíè éîë” ãÿçåòèíäÿ äÿðú îëóíìóø 150-äÿí ÷îõ ìÿãàëÿ âÿ ôåëéåòîíó, âàõòèëÿ “Øÿðãè-Ðóñ” ãÿçåòèíäÿ ýåòìèø “Íàõ÷ûâàíà ñÿéàùÿò”, “Ìöñÿëìàí òåàòðû”, “4 èéóí, Òèôëèñ” ìÿãàëÿëÿðè, ùàáåëÿ Õàíçàäÿíèí “Àðâàä” ùåêàéÿñèíèí ðóñ äèëèíäÿí, Ìàðàüàëû Çåéíàëàáäûíûí “Ñÿéàùÿòíàìåéè-Èáðàùèìáÿé” ðîìàíûíäàí ñå÷èëìèø ïàð÷àíûí ôàðñ äèëèíäÿí òÿðúöìÿëÿðè ýåíèø îõóúó êöòëÿñèíÿ ÷àòäûðûëûð. Áóíäàí áàøãà, Ìèðçÿ Úÿëèëèí âÿ Ùÿìèäÿ õàíûì Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí áèð ÷îõ íàìÿëóì ìÿêòóáëàðû, ùàáåëÿ îíëàðà öíâàíëàíìûø ÷îõñàéëû ìÿêòóáëàð äà áèðèíúè äÿôÿ áó íÿøðÿ äàõèë åäèëìèøäèð. Åéíè çàìàíäà, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿéÿ àèäèééàòû òàì òÿñäèã îëóíìàéàí, ÿêñèíÿ, Ìÿììÿä Ñÿèä Îðäóáàäèéÿ ìÿõñóñ îëäóüóíó äàùà ÷îõ åùòèìàë åòäèéèìèç “Àçÿðáàéúàí ïàäøàùëàðû”, “Âåéèëëÿð” âÿ “Àíà äèëè” àäëû ìÿãàëÿëÿðèí ÷îõúèëäëèéÿ äàõèë åäèëìÿñè ëàçûì áèëèíìÿìèøäèð. Áóíóí ìöãàáèëèíäÿ éàçû÷ûíûí ÿñÿðëÿðèíèí ìöõòÿëèô íÿøðëÿðèíäÿ ãåéðè ñàáèò øÿêèëäÿ, àðà-ñûðà òÿìñèë îëóíàí “Ôàòìà õàëà”, “Ãèéàìÿò”, “Ãÿçà ìöõáèðè”, “Åéäèðÿìàçàí” êèìè ùåêàéÿëÿð èëê äÿôÿ áó íÿøðäÿ þç éåðèíè òàïìûøäûð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ñàòèðèê øåèðëÿðèíÿ äÿ èëê äÿôÿ îëàðàã áó íÿøðäÿ àéðûúà éåð àéðûëìûøäûð. Ìÿëóì îëäóüó êèìè, Ìèðçÿ Úÿëèëèí ñàòèðèê øåèðëÿðèíäÿí íöìóíÿëÿð èëê äÿôÿ “Ìîëëàíÿñðÿääèí÷è øàèðëÿð” êèòàáûíäà1 îõóúóëàðà òÿãäèì îëóíìóøäóð. Ùÿìèí êèòàáäà Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿéÿ àèä åäèëÿí 14 øåèð âåðèëäèéè ùàëäà, ùàçûðêû äþðäúèëäëèêäÿ ÿäèáèí 30 øåðè þç ÿêñèíè òàïûð. ßùÿìèééÿòè íÿçÿðÿ àëûíàðàã âàõòèëÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ òÿðÿôèíäÿí òÿðòèá åäèëìèø “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíûí Úÿíóáè Àçÿðáàéúàí öçðÿ àáóíÿ äÿôòÿðëÿðè äÿ éåíè íÿøðäÿ þçöíÿ éåð òàïìûøäûð2. Áþéöê äåìîêðàò ÿäèáèí äþðäúèëäëèê êöëëèééàòûíà èëê äÿôÿ äàõèë åäèëìèø ÷îõñàéëû ìÿãàëÿ âÿ ôåëéåòîíëàðûí áþéöê ãèñìè, åùòèìàë êè, ñîâåò ùàêèìèééÿòè èëëÿðèíäÿ íÿøð îëóíìóø ÿââÿëêè ÷îõúèëäëèêëÿðÿ äàùà ÷îõ ùÿìèí äþâðöí èäåîëîæè ïðèíñèïëÿðèíÿ óéüóí ýÿëìÿäèéè ö÷öí ñàëûíìàìûøäûð. Õöñóñÿí, “Ôöéóçàò” æóðíàëûíà âÿ ôöéóçàò÷ûëàðà, “Òÿðúöìàí” _______________ 1 Áàõ: “Ìîëëàíÿñðÿääèí÷è øàèðëÿð” (òÿðòèá åäÿíè ïðîô. À.Çàìàíîâ âÿ Ê.ßëèéåâ, ðåäàêòîðó À.Çàìàíîâ). Áàêû, “Éàçû÷û”, 1986, ñÿù. 11-28. 2 “Àáóíÿ äÿôòÿðè”. Èëê äÿôÿ òàì ùàëäà È.Ùÿáèááÿéëèíèí “Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ: ìöùèòè âÿ ìöàñèðëÿðè” êèòàáûíäà (Áàêû, 1997, ñÿù. 548-564) ÷àï îëóíìóøäóð. 37 ãÿçåòèíÿ âÿ òÿðúöìàí÷ûëàðà, Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòèíèí òÿìñèë÷èëÿðèíÿ, ùàáåëÿ Òöðêèéÿ, Ðóñèéà âÿ Èðàíëà áàüëû ìÿñÿëÿëÿðÿ ùÿñð îëóíìóø ìÿãàëÿ âÿ ôåëéåòîíëàð áó ãÿáèëäÿíäèð. Áóíäàí áàøãà, òÿðòèá÷èëÿð ñîâåò äþâðöíöí àéðû-àéðû ìÿòëÿáëÿðèíè òÿíãèä åäÿí áÿçè úèääè ïóáëèñèñòèêà íöìóíÿëÿðèíè ÷îõúèëäëèêëÿðÿ äàõèë åòìÿêäÿí åùòèéàòëàíûáëàð. Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “Ìîëëà Íÿñðÿääèí” æóðíàëûíäà âÿ äèýÿð ìÿòáóàò îðãàíëàðûíäà ìöõòÿëèô ýèçëè èìçàëàðëà ýåòìèø ìÿãàëÿ âÿ ôåëéåòîíëàðûíûí äÿãèãëÿøäèðèëìÿñèíäÿêè ÷ÿòèíëèêëÿð äÿ áèð ÷îõ ïóáëèñèñòèêà íöìóíÿëÿðèíèí ñå÷èëèá êèòàáëàðà ñàëûíìàñûíà ìàíå÷èëèê òþðÿòìèøäèð. Àïàðäûüûìûç ÷îõèëëèê ìöøàùèäÿ âÿ àõòàðûøëàð ñàéÿñèíäÿ áöòöí áó ñÿäëÿðè àøàðàã Ìèðçÿ Úÿëèëÿ ìÿõñóñ îëäóüóíó ìöÿééÿí åäÿ áèëäèéèìèç áèð êèòàá ãÿäÿð ÷îõñàéëû ìÿãàëÿ âÿ ôåëéåòîíëàðû èëê äÿôÿ äþðäúèëäëèê êöëëèééàòà äàõèë åäÿ áèëäèê. Áóíóíëà áåëÿ, íÿ ãÿäÿð ÷îõ éåíè ÿñÿðëÿð ÿëäÿ åäèëèá áó íÿøð âàñèòÿñèëÿ îõóúóëàðà ÷àòäûðûëñà äà, ýþðöëìöø èøëÿðè ñîí ùÿä ùåñàá åòìÿê äîüðó îëìàç. Ýþðöíäöéö êèìè, Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí “ßñÿðëÿðè”íèí éåíè äþðäúèëäëèê íÿøðè ëàòûí ãðàôèêàëû ÿëèôáà èëÿ ÷àï îëóíìóø èëê ÷îõúèëäëèê íÿøð îëìàãëà éàíàøû, ùÿì äÿ ÿââÿëêè íÿøðëÿðëÿ ìöãàéèñÿäÿ äàùà ìöêÿììÿë, òÿêìèëëÿøäèðèëìèø, ÷îõñàéëû éåíè ÿñÿðëÿðëÿ çÿíýèíëÿøäèðèëìèø êöëëèééàò êèìè ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèð. Ùàçûðêû éåíè äþðäúèëäëèê êöëëèééàò Ìèðçÿ Úÿëèëèí ÿñÿðëÿðèíèí íÿøðè ñàùÿñèíäÿ èðÿëèéÿ äîüðó àòûëìûø ìöùöì àääûìäûð. Áó ÷îõúèëäëèê íÿøðèí ìåéäàíà ÷ûõìàñû Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ èðñèíèí êèòàá ùàëûíäà òÿãäèìèíÿ ìöñòÿãèë Àçÿðáàéúàí äþâëÿòèíèí ãàéüûñûíûí ÿìÿëè íÿòèúÿñèäèð. Ýåíèø îõóúó êöòëÿñè ö÷öí íÿçÿðäÿ òóòóëìóø áó äþðäúèëäëèê Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ùÿéàòû âÿ ÿäÿáè ôÿàëèééÿòè èëÿ äàùà ÿùàòÿëè òàíûøëûã ö÷öí ìöíàñèá øÿðàèò éàðàäûð. Äàõèë åäèëìèø ÷îõñàéëû éåíè ÿäÿáè-ïóáëèñèñò ÿñÿðëÿð âÿ íàäèð ìÿêòóáëàð òÿäãèãàò÷ûëàðûìûçû äà Ìèðçÿ Úÿëèëèí ÷îõúÿùÿòëè éàðàäûúûëûüû ùàããûíäà éåíèäÿí äöøöíöá-äàøûíìàüà, òÿùëèëäÿí êå÷èðìÿéÿ ÷àüûðûð. Ãöäðÿòëè ÿäèáèìèç Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿíèí ÿñÿðëÿðèíèí áó ÷îõúèëäëèê íÿøðè ìöñòÿãèë Àçÿðáàéúàíûí éåíè íÿñèëëÿðèíÿ ÿñèë ìÿíàäà éöêñÿê âÿòÿíäàøëûã, ùÿãèãè ìèëëèëèê, éåòêèí àçÿðáàéúàí÷ûëûã, áþéöê ìÿíàäà èíñàíïÿðâÿðëèê äÿðñè àøûëàìàã èìêàíû âåðèð. Öìèä åäèðèê êè, éåíè íÿñèëëÿð äÿ Úÿëèë Ìÿììÿäãóëóçàäÿ èðñèíèí òîïëàíìàñû âÿ íÿøðè èøèíÿ þç òþùôÿëÿðèíè âåðÿúÿêëÿð. Èñà Ùÿáèááÿéëè 38 ÄÀÍÀÁÀØ ÊßÍÄÈÍÈÍ ßÙÂÀËÀÒËÀÐÛ Íàüûë åäèáäè Ëàüëàüû Ñàäûã. Éàçûéà ýþòöðöáäö ãÿçåò÷è Õÿëèë Ãÿëáèìäÿí ýÿëÿí ñÿñ ìÿíÿ ÷îõ çàäëàð þéðÿäèð. Ùàìàí î ñÿñ ïàê âÿ òÿìèç èíñàôûìûí ñÿñèäèð êè, ùàìûäà î èíñàô âàð. Ùÿð êÿñ ýóø-ùóø èëÿ îíóí áóéóðäóüóíà ãóëàã àñûá, ÿìðèíÿ ÿìÿë åëÿñÿ, ÷îõ ñèðëÿðäÿí àýàù îëóá, ÷îõ øåéëÿð áèëÿð. Ñîêðàò ÁÈÐ ÉÖÍÝÖËÂÀÐÛ ÌÖÃßÄÄÈÌß Ìÿíèì àäûì Õÿëèë âÿ éîëäàøûìûí àäû Ñàäûãäû. Ùÿð èêèìèç Äàíàáàø êÿíäèíäÿ àíàäàí îëìóøóã. Ìÿí þçöì àíàäàí îëìóøàì äöç îòóç èë áóíäàí èðÿëè; éÿíè ìÿíèì îòóç éàøûì âàð. Éîëäàøûì Ñàäûã äà, ìÿí äåéèðÿì, àíúàã ìÿí ñèíäÿ îëàð. Àììà ìÿí îíäàí áèð àç úàâàí ýþðöêöðÿì. Îíóí áîéó óúàäû, ìÿíèì áîéóì àë÷àãäû; àììà ìÿí îíäàí äîëóéàì. Î, ÷îõ ãàðàäû âÿ êîñàäû, àììà ìÿí àüûìòûë âÿ òîï ñàããàëàì. Áèð òÿôàâöòöìöç îðäàäûð êè, ìÿí ýþçëöê ãîéóðàì, ýþçëÿðèì ÷îõ çÿèôäè; àììà éîëäàøûìûí ýþçëÿðè ÷îõ ñàëàìàòäû. Áóíóí äà ñÿáÿáè îäóð êè, ìÿí ÿùëè-ñàâàäàì, éàçû-ïîçó ìÿíèì ýþçöìÿ çèéàí åëÿéèáäè. Ìöõòÿñÿð, áèç ùÿð èêèìèç Äàíàáàø êÿíäèíèí ñàêèíèéèê. Ìÿíèì ñÿíÿòèì ãîëòóã÷óëóãäó, éÿíè äþðä-áåø òîï ÷èò ãîëòóüóìà âóðóá, äîëàíûðàì þç êÿíäèìèçè, éà ãåéðè êÿíäëÿðè, ÷èò-ìèò ñàòûá, áèð òþâð ýöçÿðàíûìû êå÷èðèðÿì. Éîëäàøûìûí ñÿíÿòè áàããàëäû, éÿíè áèð äàõìàéà ö÷-äþðä ïóò äóç, áèð ãóòó êèøìèø âÿ äþðä-áåø ïà÷êà ìàõîðêà òöòöíö ãîéóá ñàòûð âÿ î äà áó úöð ðöçýàðûíû êå÷èðèð. Âÿññÿëàì, ùÿð èêèìèç Àëëàù-òààëàíûí êàñûá áÿíäÿëÿðèíäÿíèê. Ãÿðÿç, áàø àüðûñû äà îëóð, àììà ýåíÿ ýÿðÿê äåéèì; ÷öíêè ìÿí áèëèðÿì êè, áó ÿùâàëàòû îõóéàí ðÿôèãëÿðèì àðòûã òÿÿúúöá åäÿúÿêëÿð, íåúÿ éÿíè ãÿçåò÷è Õÿëèë âÿ ëàüëàüû Ñàäûã? Ïÿñ ðÿôèãëÿðèìè èíòèçàð÷ûëûãäàí ÷ûõàðìàãäàí þòðö ýåíÿ ýÿðÿê áèð íå÷ÿ ñþç ÿðç åäÿì; ùÿð÷ÿíä áàø àüðûñû îëóð. Ìÿí äåéèðÿì áöòöí Ãàôãàçèééÿ âèëàéÿòèíäÿ áèçèì Äàíàáàø êÿíäè êèìè ìÿçÿëè êÿíä éîõäó. Äåìèðÿì êè, ïèñäè, Àëëàù åëÿìÿñèí. Ìÿí ùå÷ 41 âàõò ùàããû èòèðìÿðÿì. Äîüðóäóð, ìÿí áèð àç èíúèìèøÿì êÿíäèìèçäÿí; àììà áó, êÿíäèìèçèí ïèñëèéèíÿ äÿëàëÿò åëÿìÿç êè! Èêè éöç ìÿíèì êèìè äûëüûð àäàì èíúèñèí áèçèì êÿíääÿí, áóíäàí áåëÿ áèçèì êÿíäÿ ýåíÿ ïèñ äåìÿê ùàãäàí êÿíàð îëàð. Éîõ, âàëëàùè, áèëëàùè, áèçèì êÿíä ÷îõ éàõøû êÿíääè. Èíøàëëàù, ÿýÿð ìÿíèì ÿðçèìÿ àõûðà êèìè ñÿáð èëÿ ãóëàã âåðñÿí, þçöí ýþðÿðñÿí êè, áèçèì êÿíä ïèñ êÿíä äåéèë. Ùÿëÿ ïèñëèéè, éàõøûëûüû ãàëñûí êÿíàðäà. Ñþçöì îðäà äåéèë; ñþçöì îðàñûíäàäû êè, áèçèì êÿíääÿ øÿõñ éîõäó êè, îíóí áèð àéàìàñû îëìàñûí. Áèçëÿð àéàìà äåéèðèê. Áèëìèðÿì áàøà äöøäöíöç, éà éîõ? Àéàìà, éÿíè ëÿãÿá. Ùÿëÿ áóðäàí áèð ùàøèéÿ ÷ûõàã. Ìÿí ëÿãÿá ñþçöíö áèëäèðÿ êèìè áèëìÿçäèì; ÷öíêè äÿðñèì î ãÿäÿð éîõäó, “Úàìåè-Àááàñ”äàí ñàâàéû áèð êèòàá îõóìàìûøàì. Áèëäèð áèçèì êÿíääÿ î òàéäàí áèð ìîëëà ìÿðñèéÿ îõóéóðäó. Àììà ùåéèô àäû éàäûìäàí ÷ûõûáäû. Áèð ýöí áó ìîëëàíûí ýöçÿðè* äöøäö áèçèì Ñàäûüûí äöêàíûíà. Ýþðöêöðäö ìîëëà èðÿëèäÿí áèëèðìèø êè, Ñàäûüà ëàüëàüû Ñàäûã äåéèðëÿð. Äöêàíäà ìÿíäÿí ñàâàéû áèð íå÷ÿ êÿòäè äÿ âàð èäè. Ìîëëà, Ñàäûãäàí èêè ïà÷êà ìàõîðêà òÿíáÿêèñè àëûá, ïà÷êàíûí áèðèíè à÷äû âÿ ÷óáóüóíó äîëäóðóá îä èñòÿäè. Ñàäûã áèð ñïè÷êà ÷ÿêäè, ìîëëà ÷óáóüó àëûøäûðûá Ñàäûüà äåäè: – Àëëàù àòàíà ðÿùìÿò åëÿñèí. Ñîíðà ÷óáóüó áèð íå÷ÿ äÿôÿ ñöìöðöá, öçöíö òóòäó Ñàäûüà: – ßõÿâèçàäÿ**, íÿ èëëÿò, úÿíàáûíûçûí èñìè-øÿðèôèíÿ*** ëàüëàüû ëÿãÿáè èçàôÿ àðòûðûðëàð? Àõóíäóí ñþçëÿðèíè íÿèíêè êÿòäèëÿð, ùå÷ ìÿí þçöì äÿ áàøà äöøìÿäèì. Âÿùàëîí êè ìÿí îòóðàíëàðûí éàíûíäà ùÿëÿ àëèì èäèì. Àììà, ñþç éîõ, ùàìûìûç áàøà äöøäöê; àõóíä ñîðóøóðäó íÿéÿ Ñàäûüà ëàüëàüû äåéèðëÿð. Ñàäûã áèð àç äóðóõóá úàâàá âåðäè êè, ëàüëàüû îíóí àéàìàñûäû. Àõóíä òÿÿúúöáëÿ äöáàðÿ ñîðóøäó: – Îëàí****, àéàìà íÿäè, ãÿðèáÿ àâàì àäàìñûíûç!.. __________ * Éîëó äöøäö ** Ãàðäàøîüëó *** Øÿðÿôëè àäûíà **** Îüëàí 42 Ñàäûã ñÿáÿáèíè ñîðóøàíäàí ñîíðà àõóíä áèçè áàøà ñàëäû êè, ëàüëàüû Ñàäûüûí àéàìàñû äåéèë, ëÿãÿáèäè. Àììà àâàì ñþçöäöð, ëÿãÿá ÿðÿá ñþçöäöð. Àõûðäà àõóíä áÿðêäÿí-áÿðê áèçÿ òàïøûðäû êè, àéàìà ëÿôçèíè äèëèìèçÿ ýÿòèðìÿéÿê, ëÿãÿá äåéÿê. Áèç ùàìûìûç ðàçû îëäóã âÿ “áÿëè” úàâàáäàí ñàâàéû áèð ñþç äåìÿäèê. Ñîíðà Ñàäûã öçöíö àõóíäà òóòóá ñîðóøäó: – Àõóíä, úÿíàáûíûç ýÿðÿê ÿðÿá äÿðñèíäÿ ÷îõ ýöúëö îëàñûíûç. Ìîëëà úàâàá âåðäè: – Ýÿäÿ, íÿ ñþéëÿéèðñÿí? Ìîëëà îëìàã, ìÿðñèéÿ äåìÿê ìÿýÿð àñàí ÿìðäè? ßðÿá äÿðñèíè òàìàì åéëÿìÿìèø àäàìû ìÿýÿð ìèíáÿðÿ ãîéàðëàð? Íàüàôèë Ñàäûã àõóíääàí áó úöð ñîðóøäó: – Àõóíä, ÷þðÿéÿ ÿðÿáúÿ íÿ äåéèð? Àõóíä ÷óáóüó ñöìöðöá, áèð áàõäû éåðÿ âÿ þñêöðöá úàâàá âåðäè: – Áÿðàäÿðèì*, ßðÿáèñòàíäà ÷þðÿê îëìàç êè, ÷þðÿéÿ áèð àä ãîéàëàð. Îðäà äöéöäÿí ñàâàé þçýÿ øåé éåìÿçëÿð. Ñàäûã äöáàðÿ àõóíäà ñóàë âåðäè: – Ïÿñ äöéöéÿ ÿðÿáúÿ íÿ äåéèð? Àõóíä ÷óáóüó ñöìöðöá þñêöðäö âÿ àç êå÷äè úàâàá âåðäè: – Ãàðäàø îüëó, ñÿí åëÿ äîüðóäàí ëàüëàüû èìèøñÿí. Êÿòäèëÿð éåðèíäÿ ñÿíÿ ëàüëàüû äåéèáëÿð. Áó ñþçëÿðè äåéèá àõóíä ÿáàñûíû äöçÿëäèá, äöêàíäàí ÷ûõäû, ýåòäè. Áèç ùàìûìûç î ýöíö àõøàìà êèìè ýöëìÿêäÿí ñàêèò îëìàäûã. Ìÿñÿëÿí, ìÿíèì àäûì Õÿëèëäè, ìÿíèì àäûìû ãîéóáëàð ãÿçåò÷è Õÿëèë. Ìÿí, âàëëàù, áèëìèðÿì ãÿçåò íÿäè. Ãÿçåò÷è áèð øÿõñäè àüëû, êàìàëû úÿùÿòÿ éàõøû ÿùâàëàòëàð, éàõøû õÿáÿðëÿð éûüûá, ÷àï åëÿéèá äàüûäûð î éàíà-áó éàíà. Àììà ìÿí áèëìèðÿì êè, ìÿí ùàðàäàí ãÿçåò÷è îëäóì. Èíøàëëàù, ÿðç åëÿðÿì íÿ ñÿáÿáÿ ìÿíÿ ãÿçåò÷è äåéèðëÿð, ìÿíèì éîëäàøûìà äåéèðëÿð ëàüëàüû Ñàäûã, éÿíè ÷îõ äàíûøàí. Ùÿëÿ áèçÿ ùþðìÿò ãîéóáëàð; áèçèì ëÿãÿáèìèç ÷îõ ýöëìÿëè äåéèë. Åëÿ ëÿãÿáëÿð âàð áèçèì Äàíàáàø êÿíäèíäÿ êè, äåñÿì îüóíóá ýåäÿðñÿí. Ìÿñÿëÿí, ýèðäèê Ùÿñÿí, äÿâÿ Ùåéäÿð, éàëàí÷û Ñÿáçÿëè, åøøÿê Ìóõòàð, äîøàí Ãàñûì. Ìöõòÿñÿð, áó úöð àéàìàëàð áèçèì Äàíàáàø êÿíäèíäÿ ùÿäñèçäè. ßýÿð äóðàì ùàìûñûíû ÿðç åòìÿêëèéÿ, áöòöí Ðóñèééÿòèí êàðõàíàëàðûíäà êàüûç ãàëìàç. _________ * Ãàðäàøûì 43 Ìÿíèì éîëäàøûì Ñàäûüûí àäûíû ãîéóáëàð ëàüëàüû. Àíä îëñóí áèçè éàðàäàíà, áó ëÿãÿá î êèøèéÿ ùå÷ éàðàøìûð. Äîüðóäó, Ñàäûã ÷îõ äàíûøàð. Åëÿ ùÿð éàíäà îòóðóáäó äåéÿúÿê. Äåéèð, äåéèð âÿ éîðóëìàã áèëìèð. Àììà íåéëèéèì, áèð áåëÿ øèðèíêÿëàì, ìÿí äåéÿðÿì, éåð öçöíäÿ éîõäó. Áèð äÿ êè, áèçèì Äàíàáàø êÿíäèíäÿ åëÿ áèëèðëÿð êè, ùÿð áèð ÷îõ äàíûøàí àäàìà ëàüëàüû äåìÿê îëàð. Àõûð ÷îõ äàíûøàí äà âàð, ÷îõ äàíûøàí äà. Ìÿí åëÿ øÿõñëÿð ýþðìöøÿì êè, ñÿùÿðäÿí-àõøàìàäÿê äàíûøûá, ìÿí ùå÷ äîéìàìûøàì. ßýÿð ùàìû ÷îõ äàíûøàíà ëàüëàüû äåìÿê îëñàéäû, ýÿðÿê áèç úÿìè âàèçëÿðÿ ëàüëàüû äåéÿéäèê; ÷öíêè îíëàð ìèíáÿðÿ ÷ûõûá, éåíìÿê áèëìÿçëÿð. Õåéð. Ùàìû ÷îõ äàíûøàíà ëàüëàüû äåìÿê îëìàç. Áèðèñè áàøëàéûð Àëëàù-òààëàíûí áàðÿñèíäÿ ñþùáÿò åäèð, éà ãåéðèñè þç Êÿðáÿëàéà âÿ Ìÿêêÿéÿ ýåòìÿéèíäÿí íàüûë åäèð, ìÿýÿð áó úöð øÿõñëÿðÿ äåìÿê îëàð ëàüëàüû? Õåéð, îëìàç; ýöíàùäû âÿ ùàãäàí óçàãäû áó úöð ñþçëÿðè äàíûøìàã. Ãîé ùÿð êÿñ ùÿð íÿ äåéèð-äåñèí. Ãîé Ñàäûüà äåñèíëÿð ëàüëàüû; àììà î êèøè þëÿí ýöíÿ êèìè ìÿíèì ðÿôèãèì, ìöñàùèáèì âÿ ùÿìäÿðäèìäè! Áÿçè ãûçûíû ñþéöð, áÿçè àíàñûíû. Áÿëêÿ äÿ åëÿ Ñàäûã äîüðóäàí ëàüëàüûäû. Àììà î äàíûøàíäà äîüðóäàí ìÿí ùÿìèøÿ ýÿðÿê äóðàì îíóí äîäàãëàðûíäàí þïÿì. Ïÿñ ìÿíÿ íèéÿ äåéèðëÿð ãÿçåò÷è? Áóíóí ñÿáÿáèíè ÿðç åäèì. Ìÿíÿ î âàõò ãÿçåò÷è äåäèëÿð êè, ìÿí Ñàäûã èëÿ ìöñàùèáëèê áàøëàäûì. Ùÿãèãÿòäÿ ìÿíèì àäûìûí ãÿçåò÷è ãîéóëìàüûíà áàèñ éîëäàøûì Ñàäûã îëóáäó. Áóðäà ìÿòëÿá áèð àç óçàíäû. Ìÿí äåéÿðÿì èêè èë îëàð êè, áèç òàïûøìûøûã. ßùâàëàò áó úöð îëäó: áèð ýöíëÿðè áèð íå÷ÿ òîï ÷èò ãîëòóüóìà âóðóá ýåòäèì Ñàäûüûí äöêàíûíà. Î âÿäÿ áèçèì àðàìûçäà áèð åëÿ ðÿôèãëèê éîõ èäè. Áèð ãÿäÿð îòóðäóì. Ñàäûã áèð ÷óáóã äîëäóðäó âåðäè, ìÿí áàøëàäûì ÷ÿêìÿéè. Äöêàíäà ãåéðè áèð øÿõñ éîõ èäè. Ìÿí ÷óáóüó ÷ÿêìÿéÿ ìÿøüóë îëäóì. Ñàäûã äà, ñþç éîõ, áàøëàäû ñþùáÿòè. Ìÿíÿ îíóí ñþùáÿòè ùÿìèøÿ õîø ýÿëèðäè, íåúÿ êè, ãàáàãúà ÿðç åòäèì ãóëëóüóíóçà; àììà áó äÿôÿ ìÿí áó êèøèéÿ ëàï àøèã îëäóì. Áó äÿôÿ ìÿíèì ðÿôèãèì áèð åëÿ øèðèí ÿùâàëàò áàøëàäû êè, ìÿí äåéÿðÿì áÿëêÿ èéèðìè, îòóç ìöøòÿðè äöêàíà ýèðäè âÿ áîø ÷ûõäû. Ùÿð ýÿëÿíÿ äåéèðäèê êè, ñÿí èñòÿéÿí øåé äöêàíäà éîõäó. Äåäè, äåäè, äåäè, àõûðû áèð éåðäÿ äàéàíäû. Áèð äèããÿòíÿí áàõäû ìÿíèì öçöìÿ, áèð àù ÷ÿêäè âÿ äåäè: 44 – Õÿëèë ÿìîüëó, ìÿíèì áèð àðçóì âàð. Äåäèì: – Ãàðäàøûì, íÿäè àðçóí? Äåäè: – ßìîüëó, ìÿí àðòûã ÿôñóñ åëÿéèðÿì êè, áèç þëöá ýåäÿúÿéèê, àììà áó ýþçÿë ÿùâàëàòëàð éàääàí ÷ûõàúàãëàð. Äåäèì: – ßìîüëó, ùå÷ öðÿéèíè ñûõìà, ìÿí ÿùâàëàòëàðû ýþòöðÿðÿì éàçûéà âÿ áèð êèòàá áàüëàéûá àäûíû ãîéàðàì “Äàíàáàø …” Áèç þëöá ýåäÿðèê, ìÿí âÿñèééÿò åëÿðÿì êè, ìÿí þëÿíäÿ ìÿíè íÿ Êÿðáÿëàéà àïàðñûíëàð, íÿ äÿ ìÿíÿ åùñàí âåðñèíëÿð; ÷öíêè ÿýÿð ìÿí Àëëàù-òààëàíûí õîøáÿõò áÿíäÿëÿðèíäÿíÿì, åùñàíñûç äà åëÿ àõèðÿòäÿ öçöì àü îëàúàã, éîõñà ýöíàùêàð áÿíäÿéÿì, íÿ åùñàí êþìÿê åäÿð, íÿ ãåéðè áèð øåé. Ìÿí âÿñèééÿò åäÿðÿì êè, âàð-éîõóìó ñàòûá ïóë åëÿñèíëÿð âÿ éàçäûüûì ÿùâàëàòëàðû âåðñèíëÿð ÷àïà âÿ êèòàáëàðû ìöôòÿ ïàéëàñûíëàð îíà-áóíà. Áó ñþçëÿðè ìÿí äåäèì ãóðòàðäûì âÿ Ñàäûã úÿëä éåðèíäÿí äóðóá ýÿëäè âÿ ìÿíè áÿðê ãóúàãëàäû, î öçöìäÿí, áó öçöìäÿí þïäö âÿ àüëàéà-àüëàéà äåäè: – ßìîüëó, ìÿíèì àðçóì ìÿùç áó èäè. Áóíó ñÿí ÿìÿëÿ ýÿòèðäèí, Àëëàù ñÿíè ùÿð èêè äöíéàäà ùÿñðÿò ãîéìàñûí. Ïÿñ, ìÿíèì ÿçèçëÿðèì, áó úöð îëäó áèçèì ðÿôèã îëìàüûìûç. Ñîíðà ùÿð íÿ Ñàäûüûí ôèêðèíÿ ýÿëÿðäè, ùÿð áèð éàõøû õÿáÿðëÿð, ÿùâàëàòëàð åøèäÿðäè, éà ãåéðè áèð ìÿòëÿá éàäûíà äöøÿðäè ÿëöñòö ýÿëèá ìÿíè òàïàðäû. Ìÿí ÷ûõàðäàðäûì äÿôòÿðè, ýþòöðÿðäèì ãÿëÿìè âÿ éàçàðäûì. ×öíêè áó äÿôòÿð ùÿìèøÿ ìÿíèì ãîëòóã úèáèìäÿ îëàðäû âÿ ÷öíêè ìÿíèì ïåøÿì ùÿìÿâÿãò êÿíäëÿðè äîëàíìàãäû, ìÿí ùÿð áèð õîø âàõòäà äÿôòÿðè ÷ûõàðäûá áàøëàðäûì îõóìàüû. Áèð þâãàò* ÷îõ øèðèí òóòäó. Ùÿð éàíäà ìÿíè ýþð÷ÿê ÷àüûðûá ãîíàã àïàðàðäûëàð. Ìÿùç îíäàí þòðö êè, òÿçÿ áèð ÿùâàëàò îõóéóì. ßââÿë ìÿíèì àäûìû ãîéäóëàð íàüûë÷û; àììà ñîíðà ýþðäöëÿð êè, áó àä ìÿíÿ éàðàøìûð. Õöëàñåéè-êÿëàì, ìÿíèì àäûì ãàëäû ãÿçåò÷è. Ñþç éîõ, ìÿíèì àäûìûí ãÿçåò÷è îëìàüûíà áàèñ éîëäàøûì îëóáäó, íåúÿ þçöíöç äÿ ýþðöðñöíöç âÿ ñþç éîõ êè, ìÿíÿ õîø ýÿëìèð êè, àòàìàíàì ãîéäóãëàðû àäûìûí éàíûíà áèð þçýÿ àä ãîíäàðàëàð; àììà ìÿí __________ * Âàõòëàð, çàìàí 45 ýåíÿ öðÿéèìè ñûõìûðàì. Ãîé àâàì ùÿð íÿ äåéèð-äåñèí. ßêñÿð îâãàò àâàì éàõøûéà äåéèð ïèñ, ïèñÿ äåéèð éàõøû. Ùÿëÿ áÿëêÿ áèð àç ýÿðÿê ôÿõð åäÿê êè, àâàì áèçèì öñòöìöçÿ ýöëöð. Äöíéàäà ùÿäñèç øÿõñëÿð àâàìäàí ýèëàéëû ãàëûáëàð. Áèç äÿ äàüàðúûüûìûçû ÷ÿêèðèê ÷óâàëëàðûí úÿðýÿñèíÿ. Éàçûëûáäûð Äàíàáàø êÿíäèíäÿ Èðÿâàí ãóáåðíèéàñûíäà, 1894-úö ñÿíÿ. Ëàüëàüû Ñàäûã âÿ ãÿçåò÷è Õÿëèë ÅØØßÉÈÍ ÈÒÌßÊËÈÉÈ Û Ìèëàäèééÿ òàðèõèíèí ìèí ñÿêêèç éöç äîõñàí äþðäöíúö èëèíäÿ àâãóñò àéûíûí ÿââÿëëÿðèíäÿ Äàíàáàø êÿíäèíäÿ áèð ãÿðèáÿ ÿùâàëàò îëóáäó. ßùâàëàò áóäó êè, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí åøøÿéè îüóðëàíûá. Ñþç éîõ, î êÿñèí êè, áó ÿùâàëàòäàí õÿáÿðè éîõäó, ìÿíèì ñþçöìÿ èíàíìàéàúàã; ÷öíêè äîüðóäàí äà åøøÿéèí èòìÿêëèéè áèð åëÿ òÿÿúúöáëö øåé äåéèë êè, áóíäàí áèð ãÿðèáÿ ÿùâàëàò ÷ûõñûí. Ùÿð êÿíääÿ âÿ ùÿð øÿùÿðäÿ ýöí îëìàç êè, åøøÿê èòìÿñèí. Àììà õåéð, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí åøøÿéèíèí èòìÿêëèéèíèí þçýÿ åøøÿêëÿðèí èòìÿêëèéèíÿ áèð òöê ãÿäÿð äÿ îõøàðû éîõäó. Âàëëàùè, áèëëàùè, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí åøøÿéèíèí èòìÿêëèéè áèð ãÿðèáÿ ÿùâàëàòäû êè, íàüûë åäèì, ñèç äÿ ãóëàã âåðèá ëÿççÿò àïàðàñûç. ßââÿë ýþðÿê êèìäè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè? Ùÿð êÿñ Äàíàáàø êÿíäèíè òàíûéûð, î éÿãèí Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíè äÿ òàíûéûð; ÷öíêè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè êÿíäèí ñàéûëàí øÿõñëÿðèíäÿí áèðèäè. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí îëàð ÿëëè äþðä, ÿëëè áåø éàøû. Àðòûã îëìàç. Ùÿð÷ÿíä êè, ñàããàëû àüàðûáäû, þçö êè, àíä è÷èð êè, ÿýÿð ìÿíè êàñûáëûã ñûõìàñàéäû, ùå÷ êÿñ äåìÿçäè êè, ìÿíèì ñèííèì ãûðõäàí àðòûã îëà. Åëÿ éàëàí äåìèð Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè; ÷öíêè êèøèíèí áó ñèííèíäÿ ýåíÿ éàíàãëàðû ãûïãûðìûçû ãûçàðûð. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí áàøûíà ÷îõ èøëÿð ýÿëèá. ßýÿð äóðàã ùàìûñûíû íàüûë åëÿìÿêëèéÿ, ÷îõ óçóí ÷ÿêÿð. Íÿëÿð ýÿëèá Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí áàøûíà, íÿ èøëÿðÿ äö÷àð îëóáäóð! 46 Âÿññàëàì êè, ðóçýàð áó êèøèíèí öçöíÿ ýöëìöéöáäö. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè îëàðäû îí-îí èêè éàøûíäà êè, àòàñû Ùàúû Ðçà âÿôàò åëÿäè. Èêè èë êå÷ìÿìèøäè àíàñû þëäö. Éàõøû äþâëÿò ãàëìûøäû ìÿðùóì àòàñûíäàí: íå÷ÿ çÿìèëÿð, íå÷ÿ èëõûëàð, íÿ ãÿäÿð ôÿðø, ÷îõëóúà ïóë. Àììà ÷îõ ùåéèô! Åëÿ êè, Ùàúû Ðçà âÿ þâðÿòè þëäöëÿð, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè ãàëäû áàøñûç-ïàðàõñûç. ßìèëÿðè äþâëÿòè áèð èëèí è÷èíäÿ äàüûòäûëàð, àõûðäà áèð áàðìàã ùåñàáû ýþñòÿðäèëÿð. Åëÿ êè, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè þçöíö òàíûäû, ýþçöíö à÷äû, áàõäû ýþðäö ãàëûáäû ëàï ëöò ìàäÿðçàä. Ñîíðà áèð ãûçíàí ñåâèøäè, ùÿìèí ãûçû àëäû âÿ áèð íå÷ÿ èë ýåäèá Èðÿâàí òÿðÿôëÿðèíäÿ ãöðáÿòëèê ÷ÿêäè, áÿëêÿ ïóëäàí-çàääàí ãàçàíûá ýÿòèðèá ÿëèíäÿ ìàéà åëÿñèí. Ãÿðÿç, òóòìàäû èøè, ÿëèáîø êÿíäÿ ãàéûäûá ö÷-äþðä åøøÿê àëûá, áàøëàäû ÷àðâàäàðëûüû. Àììà ýÿëäèêúÿ èøè òÿíÿççöë åëÿäè. Àõèðöëÿìð ýÿëäè òþâëÿñèíè îðòàäàí éàðû áþëäö âÿ êö÷ÿéÿ ñÿìò áèð ãàïû à÷äû âÿ áóðà áèð-èêè ïóä óíäàí, áóüäàäàí, òóò ãóðóñóíäàí, èéäÿäÿí äöçöá, áàøëàäû ñþâäÿíè, òà êè, ýÿëäè ÷àòäû áó éàøà êè, èíäè áèç ýþðöðöê; êöëôÿòè äÿ, ñþç éîõ, ýÿëäèêúÿ òþðÿäè. Ïÿñ áèð òþâðíÿí èíäè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè áàøûíû ýèðëÿíäèðèð. Àììà êàñûá îëàíäà íÿ îëàð, ÷îõ éàõøû àäàìäû Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè. Äîüðóäàí êèøèíèí áàøû þçöíöí äåéèë; êèøè áó êàñûáëûã âàõòûíäà ùå÷ çàääàí ìöçàéèãÿ åëÿìÿç. Áèðèñè ýåäÿ äåéÿ “Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè, ìÿíÿ ö÷-äþðä ìàíàò ïóë ëàçûìäû”, ÿýÿð þçöíäÿ îëñà, ÿëöñòö ÷ûõàðäûá âåðÿúÿê, îëìàñà ÷àëûøàúàã ùÿð òþâðíÿí îëìóø-îëñà, þçýÿñèíäÿí òàïñûí, ñÿíèí èøèíè äöçÿëòñèí. Âàãåÿí ÷îõ éàõøû êèøèäè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè äöíéà ìàëûíà ÿñëà âÿ ãÿòà òàëèá äåéèë âÿ ëàêèí òÿê áèðúÿ àðçóñó âàð. Ö÷-äþðä èëäè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè Êÿðáÿëà çèéàðÿòèíè ãÿñä åäèáäè. Áó êèøè àðòûã äèíäàð àäàìäû. Äîüðóäàí ÿýÿð ðöçýàðû áèð âÿúù èëÿ êå÷ÿéäè, éÿãèí êè, èíäè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè ÷ÿùàðäÿù ìÿñóìó* òàìàì åòìèøäè. Àììà íÿ åëÿìÿê, êàñûáëûã øÿõñè ñàâàá èøëÿðäÿí äÿ ãîéóð. Ìöõòÿñÿð, ÷îõäàíäû Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè Êÿðáÿëà ãÿñäè åäèáäè. Èë îëìàç êè, éàçûã Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè áó ïàêèçÿ ôèêðÿ äöøìÿñèí. Çÿââàðûí** ùÿìèøÿ ýåòìÿê, éà ýÿëìÿê ñÿäàñûíû åøèäÿí êèìè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí ýþçöíäÿí éàø ÷åøìÿ êèìè áàøëàð àõìàüà. Àììà íÿ åëÿìÿê, êàñûáëûüûí åâè éûõûëñûí. Èíäèéÿ êèìè éàçûã êèøèíèí ãîëóíó-ãû÷ûíû áàüëàéûá, ãîéìóð áèð éàíà òÿðïÿøñèí. _________ * Äèíäàð ìöñÿëìàíëàðûí çèéàðÿòÿ ýåòäèêëÿðè øÿùÿðëÿð ** Çèéàðÿòÿ ýåäÿí 47 Ö÷-äþðä àéûí ñþçöäöð. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè éàòûá áèð âàãèÿ ýþðäö, éóõóäàí äöðöá þâðÿòèíè ÷àüûðûá, îíà õÿáÿð âåðäè êè, þâðÿò, íåúÿ îëìóøîëñà, ýÿðÿê áó èë èíøàëëàù ýåäÿì Êÿðáÿëàéà. Âàãèÿñèíè èíäèéÿäÿê ùå÷ êÿñÿ íàüûë åëÿìÿéèáäè. Àíúàã áóíó äåéèð êè, âàãèÿ ýþðìöøÿì, ýÿðÿê íÿ òþâð îëìóø-îëñà Êÿðáÿëàéà ýåäèá, àëòû ýöøÿëè ãÿáðè çèéàðÿò åäÿì. Ïÿñ ö÷-äþðä àéäû Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè ýåòìÿê òÿäàðöêöíäÿäè… Çèéàðÿò øþâãö Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíè äöíéà èøëÿðèíäÿí ëàï êÿíàð åëÿéèáäè. Áó ôèêðÿ äöøÿíäÿí äöêàíû áîøëóéóá, áèð ãÿäÿð àðïà, éà äàðû óíóíäàí òÿäàðöê åäèá ãîéóá åâèíÿ âÿ áèð ïàðà ëàçûì îëàí øåéëÿðäÿí åâ ö÷öí ùàçûð åäèá, ýþçëÿéèð çÿââàðûí ÷ûõìàãëûüûíû. ßââÿë Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè èñòÿäè ïèéàäà ýåòñèí, ÷öíêè ìÿëóìäóð êè, ïèéàäà çèéàðÿòÿ ýåòìÿêëèéèí ôåéçè ìàëíàí ýåòìÿêëèêäÿí àðòûãäû. Àììà ñîíðà áàõäû ýþðäö êè, ñèííèíèí î âàõòû äåéèë êè, ïèéàäà èêè àéëûã éîëó ýåäèá ãàéûòñûí. Ïÿñ íÿ åëÿìÿê? Àõûðû ëàÿëàú ãàëûá, þçöíäÿí, þçýÿäÿí îí-îí áåø ìàíàò òÿäàðöê åäèá, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè áèð óëàü àëäû. Ñþç éîõ, óëàü àòäàí éàõøûäû. ßââÿëÿí îíäàí þòðö, óëàü àòäàí óúóçäó. Áÿëêÿ ùå÷ Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè îòóç-ãûðõ ìàíàò òàïà áèëìÿéÿúÿê èäè êè, àòà âåðñèí. Áèð äÿ áèðèñè çèéàðÿòÿ óëàüíàí ýåäÿ âÿ ãåéðèñè àòíàí ýåäÿ, ÿëáÿòòÿ, óëàüíàí ýåäÿíèí çèéàðÿòè Àëëàù-òààëà éàíûíäà òåç äÿðÿúåéèãÿáóëà éåòèøÿð. Áÿëè, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè áèð óëàü àëäû. Àììà áó óëàü áàøû áÿëàëû óëàü èìèø. Ýöíëÿðèí áèð ýöíö Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè ñöáù òåçäÿí éóõóäàí äóðóá, ýåéèíèá, íàìàç ãûëûá, ÷ûõäû áèð ùÿéÿòè äîëàíäû. Òîéóã-úöúÿíè ÷àüûðûá, áèð àç äÿí ñÿïäè, òþâëÿéÿ ýèðèá åøøÿéèí ãàáàüûíà áèð-èêè îâóú àðïà òþêöá ÷ûõäû êö÷ÿéÿ âÿ þç êö÷ÿ ãàïûñûíûí àüçûíäà ÷þìáÿëäè, ÷ûõàðòäû ÷óáóüóíó âÿ êèñÿñèíè âÿ ÷óáóüó äîëäóðóá áàøëàäû ÷ÿêìÿéè. Áèð ãÿäÿð êå÷äè, áèð íå÷ÿ êÿíäëè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè ñèíäÿ Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí éàíûíà ýÿëèá, ñàëàì âåðèá, úÿðýÿ èëÿ ÷þìáÿëäèëÿð âÿ ÷óáóãëàðûíû ÷ûõàðäûá áàøëàäûëàð ÷ÿêìÿéè. Áó êÿíäëèëÿð ùàìûñû Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí ãîíøóñóéäóëàð. Êÿíäëèëÿð áèð àç ÷óáóã ÷ÿêèá, áèð ãÿäÿð þñêöðöá áàøëàäûëàð ñþùáÿòè. Ñþùáÿò êÿðáÿëàéûëàðûí ÷ûõìàüûíäàí äöøìöøäö. ×öíêè îòóðàíëàðûí ùàìûñû Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí çèéàðÿò ãÿñäèíäÿí õÿáÿðäàðäûëàð, ñþç éîõ, áó ñþùáÿòäÿ Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí äÿ àäû ÷ÿêèëèðäè. Ñþùáÿò ÷îõ óçóí ÷ÿêäè. ßââÿë áàøëàäûëàð çèéàðÿòÿ ýåòìÿêëèéèí ñàâàáûíäàí, ñîíðà êå÷äèëÿð çèéàðÿòÿ ýåòìÿêëèéèí øÿðòëÿðèíÿ. Ìÿ48 ùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí ñîë òÿðÿôèíäÿ îòóðàí êèøè áèð ìÿñÿëÿ ñàëäû îðòàëûüà: – Àéà, ýþðÿê áèðèñè ýåäèð çèéàðÿòÿ, çèéàðÿòèíè åäèð, ñîíðà ãàéûäûð ýÿëèð þç âÿòÿíèíÿ, áèç éûüûøûá äÿñòÿ-äÿñòÿ ýåäèðèê áó êèøèíèí ýþðöøöíÿ âÿ ÿëÿëÿ âåðèá äåéèðèê: “Çèéàðÿòèí ãÿáóë îëñóí”, àéà, ýþðÿê áèçèì äåìÿêëèéèìèçíÿí áó êèøèíèí çèéàðÿòè ãÿáóë îëàúàã, éà õåéð? Àéà, ýþðÿê áó ñþçö êè, áèç áóíà äåéèðèê, áó ñþçëÿðèí áó øÿõñÿ ìÿíôÿÿòè âàð, éà éîõ? Ìÿñÿëÿí, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè, èíäè ñÿíèí çèéàðÿò ãÿñäèí âàð. Àëëàù ñàëàìàòëûã âåðñèí, ñàü âÿ ñÿëàìÿò ýåäèá ãàéûäàñàí åâèíÿ. Èíäè, ñþç éîõ, Àëëàù ãîéñà ãàéûäàíäàí ñîíðà áèç ùàìûëûãíàí ñÿí èëÿ ýþðöøÿúÿéèê. Èíäè ýþðÿê áèçëÿð ñÿíÿ äåéÿúÿéèê: “çèéàðÿòèí ãÿáóë îëñóí”, áó ñþçöí, áó ýþðöøìÿêëèéèí ñÿíÿ õåéðè âàð, éà éîõ? Ìÿí êè, äåéèðÿì éîõäó. Îíäàí þòðö êè, ñÿí çèéàðÿòè åëÿìèñÿí áèð àé, áÿëêÿ àé éàðûì áóíäàí ãàáàã. ßýÿð ñÿíèí çèéàðÿòèí ãÿáóë îëóíóá Àëëàù éàíûíäà, äÿõè áèçèì ñÿíÿ äóà åëÿìÿêëèéèìèçèí íÿ ôàéäàñû? ßýÿð êè, ãÿáóë îëóíìàéûá, ýåíÿ ôàéäàñû éîõäó. Áèç äåìÿêëèêíÿí ãÿáóë îëóíìàéàúàã êè! Áó êèøè ñþçöíö äåéèá äèê-äèê áàõäû Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí öçöíÿ. Ãåéðèëÿðè äÿ ýþçëÿðèíè äèêèá éåðÿ, ôèêðÿ úóììóøäóëàð; ÷öíêè âàãåÿí áó ìÿñÿëÿ äÿðèí ìÿñÿëÿäè. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè òÿçÿäÿí êèñÿíè úèáèíäÿí ÷ûõàðûá, ìÿøüóë îëäó ÷óáóüó äîëäóðìàüà, ñîíðà áàøëàäû ñîë òÿðÿôèíäÿ îòóðàí ãîíøóñóíóí úàâàáûíû: – Éàõøû äåéèðñÿí. Ìÿøÿäè Îðóú ÿìîüëó. Ñÿí äåéÿí îëìóø-îëñà, îíäà äà èø äöç ýÿòèðìÿç, îðòàëûãäàí ìåùðèáàí÷ûëûã ýþòöðöëÿð. Áèðèñè ýåòäè çèéàðÿòÿ, ýÿëäè åâèíÿ, ùå÷ êÿñ ýåòìÿäè îíóí ýþðöøöíÿ, äÿõè áó ìöñÿëìàí÷ûëûã îëìàäû êè! Èíäè ìÿí ýåäèá, òóòàã, çèéàðÿò åäèá ýÿëìèøÿì åâèìÿ, ñÿí íÿ äåéèðñÿí, ýÿëìÿçñÿí ìÿíèì ýþðöøöìÿ? Ñîíðà äÿõè ìÿí ñÿíèí öçöíÿ áàõìàðàì êè... Ìÿøÿäè Îðóú úÿëä ÿëèíè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí òÿðÿôèíÿ óçàäûá âÿ áèð ãÿäÿð äèêÿëèá áàøëàäû: – Éîõ, âàëëàù, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè, ñÿí ìÿíèì ÿðçèìè áàøà äöøìÿäèí; ìÿíèì ìÿñÿëÿìèí úàâàáû äåéèë ñÿí äåäèéèí. Ìÿí, ñþç éîõ, ýÿëÿúÿéÿì ñÿíèí ýþðöøöíÿ. Ñþçöì îðàñûíäàäûð êè, ýþðÿê àéà, ìÿíèì áó ýÿëìÿêëèéèìèí ñÿíÿ áèð ìÿíôÿÿòè âàð éà éîõ? Ìÿí îðàñûíû ñîðóøóðàì. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè äöáàðÿ úàâàá âåðäè êè, ýþðöøìÿéèí ùÿð ùàëäà ìÿíôÿÿòè âàð; ÷öíêè ýþðöøìÿê îëìàñà, îðòàëûãäàí ìåùðèáàí÷ûëûã ýþòöðöëÿð. Îòóðàí êÿíäëèëÿð áó õöñóñäà ùàìûñû Ìÿùÿììÿäùÿñÿí 49 ÿìèíèí òÿðÿôèíäÿ èäèëÿð; ÷öíêè ùÿð÷ÿíä Ìÿøÿäè Îðóúóí ìÿñÿëÿñè äÿðèí ìÿñÿëÿäè, àììà ùàìûéà áÿèä* ýþðñÿíäè. Íåúÿ îëà áèëÿð êè, áèðèñè çèéàðÿòäÿí ýÿëÿ, ýåäèá îííàí ýþðöøìÿéÿñÿí?! Áó ìöáàùèñÿ àçûíäàí áèð ñààò ÷ÿêäè. ×óáóãëàð äà äîëóðäóëàð, áîøàëûðäûëàð. Ùÿðÿíèí ãàáàüûíäà áèð çîðáà êîìà êöë ãàëàíäû. Ñþùáÿòèí ëàï øèðèí âàõòû èäè, ñîë ñÿìòäÿí, äþíýÿäÿí áèð øÿõñ ÷ûõûá, éåéèí éåðèéèá êÿíäëèëÿðèí éàíûíà ýÿëèá, ñàëàì âåðèá öçöíö òóòäó Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèéÿ: – Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè, òåç îüëàíû ýþíäÿð ïÿéÿäÿí åøøÿéè ÷ûõàðñûí, ìèíÿúÿéÿì øÿùÿðÿ, íÿ÷ÿðíèê èñòèéèáäèð. Êÿíäëèëÿð úÿëä àéàüà äóðóá, ñàëàìû ðÿää åëÿäèëÿð. – Áàø öñòÿ, áàø öñòÿ, ãóðáàíäûð ñÿíÿ åøøÿê. Áó ñààò ýåäèì þçöì ÷ûõàðäûì ýÿòèðèì. Áó úàâàáû âåðèá, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè ÿëöñòö ýèðäè ùÿéÿòÿ. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè åøøÿéè ýÿòèðìÿêäÿ îëñóí, ýþðÿê ïÿñ áó øÿõñ êèìäè âÿ íÿ÷èäè. Áóíó áèëìÿê àñàíäû êè, áó øÿõñ õûðäà àäàì äåéèë. ßââÿëÿí îíäàí þòðö, êÿíäëèëÿð ñþùáÿòèí øèðèí ìÿãàìûíäà áóíó ýþð÷ÿê äóðäóëàð àéàüà, ùÿëÿ áÿëêÿ áàø äà éåíäèðäèëÿð. Èêèíúèñè äÿ, ìÿëóìäóð êè, èíäè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí ýþçöíöí èøûüû òÿê áèðúÿ åøøÿéèäèð; ÷öíêè áó åøøÿéè îíäàí þòðö àëûáäû êè, ìèíèá ýåòñèí Êÿðáÿëàéà. Ýåúÿ âÿ ýöíäöç áó ùåéâàíà ìöòÿâÿúúþù îëóð êè, îíó éàðû éîëäà ãîéìàñûí. Ïÿñ áåëÿ ýöìàí åëÿìÿê ëàçûìäû êè, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè åøøÿéè ùå÷ êÿñÿ âåðìÿçäè êè, áèð éàíà àïàðûá ùåéâàíû éîðñóíëàð. Àììà áó øÿõñ èñòÿéÿí êèìè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí äÿñòè** ýåòäè åøøÿéè ÷ûõàðäûá ýÿòèðñèí. Ïÿñ ýþðÿê áó øÿõñ êèìäè âÿ íÿ÷èäè? Áÿëè, õûðäà àäàì äåéèë áó åøøÿéè èñòÿéÿí øÿõñ. Áó, Äàíàáàø êÿíäèíèí êàòäàñû Õóäàéàð áÿéäè. Ìÿí èñòÿìèðÿì Õóäàéàð áÿéèí êå÷ÿúÿéèíäÿí äàíûøàì; ÷öíêè þçö äÿ ùå÷ áó ÿìðÿ ðàçû îëìàç. Èíäè äöíéàäà ãàéäà áåëÿäè êè, áèðèñè óúàäàí àë÷àüà éåíÿ, äþâëÿòëèëèêäÿí êàñûáëûüà äöøÿ, ñþùáÿòè ùÿìèøÿ àïàðûá ÷ûõàðäàúàã êå÷ÿí ýöíëÿðèíÿ: àé ìÿíèì àòàì áåëÿ, àíàì áåëÿ, äþâëÿòèìèç áó ãÿäÿð èäè, èìàðÿòèìèç áó úöð èäè, ùþðìÿòèìèç áó ùÿääÿ èäè. Àììà áèðèñè àë÷àãäàí óúàéà ãàëõà, êàñûá÷ûëûãäàí äþâëÿòÿ ÷àòà, ÿñêèêëèêäÿí ùþðìÿòÿ ìèíÿ, ùå÷ âàõò àòà__________ * Óçàã; áóðàäà: àüëà áàòìàéàí ** Òåç, úÿëä, ÿëöñòö 50 äàí-áàáàäàí äàíûøìàüû äîñò òóòìàç. Ìÿñÿëÿí: Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè éåääè ýöí éåääè ýåúÿ àòàñûíûí äþâëÿòèíäÿí, ùþðìÿòèíäÿí äàíûøà äîéìàç. Àììà Õóäàéàð êàòäà ùå÷ êÿñÿ àòàñûíûí àäûíû äà äåìÿç. Ùÿð âàõò áó úöð ñþùáÿò äöøÿíäÿ Õóäàéàð êàòäàíûí ñþçö áóäóð: “Ãàðäàø, íÿ èøèí âàð àòàéíàí-àíàéíàí. Îíëàð þëöá ýåäèáëÿð, Àëëàù îíëàðà ðÿùìÿò åëÿñèí. Ýÿë þçöííÿí-þçöìíÿí äàíûøàã”. Ïÿñ ÷öíêè êå÷ÿúÿêäÿí äàíûøìàüû Õóäàéàð áÿé äîñò òóòìóð, ùå÷ ìÿí äÿ èñòÿìèðÿì îíóí ãÿëáèíÿ äÿéèì. Îíóí êå÷ÿúÿéèííÿí ìÿíèì äÿ èøèì éîõäó. Õóäàéàð áÿéèí àíúàã îòóç éåääè, îòóç ñÿêêèç ñèííè îëàð; àðòûã îëìàç, áÿëêÿ ÿñêèê îëà. Áîéó óúàäû, ÷îõ óúàäû. Áóíóí óúàëûüûíäàí þòðö êå÷ÿí âàõòäà Õóäàéàð áÿéÿ áèð àéàìà äåéÿðäèëÿð. Àììà ìÿí ñþç âåðäèì êè, îíóí êå÷ÿúÿéèíäÿí äàíûøìàéûì. Ãîðõóðàì éàëàí÷û îëàì. Áÿëè, áîéó óúàäû, ñàããàëû, ãàøëàðû òöíä ãàðàäû. Öçö äÿ ãàðàäû, ÷îõ ãàðàäû. Ýþçëÿðè ëàï ãàðàäû, áèð òèêÿ àü éîõäó ýþçëÿðèíäÿ. Áåëÿ êè, áÿçè âàõò Õóäàéàð áÿé ïàïàüûíû áàñûð ýþçöíöí þíöíÿ: ïàïàã ãàðà, ýþçëÿð ãàðà, öç ãàðà. Ïàïàüûí àëòäàí ýþçëÿð áåëÿ èøàðûð êè, àäàìûí úàíûíà âàùèìÿ þòöðöð. Ïÿñ äåéÿñÿí êè, ÷èì àëòûíäàí ãóðáàüà áàõûð. Áóíëàð ùàìûñû þòÿð. Õóäàéàð áÿéèí áèð áþéöê ãöñóðó âàð. Áóðíó ÿéðèäè; ÿéðèäè, àììà ïèñ ÿéðèäè. ßéðè äÿ âàð, ÿéðè âàð. Ìÿí ÷îõ ýþçÿëëÿð ýþðìöøÿì êè, áóðóíëàðû ÿéðèäè, àììà Õóäàéàð áÿéèí áóðíó ïèñ ÿéðèäè. Áóðíóíóí éóõàðû òÿðÿôèíäÿí áèð ñöìöê äèêÿëèá. Ñöìöê äöçäö, àììà àøàüûñûíûí ÿòè õîðóç ïèïèéè êèìè äöøöá ñîë éàíà. Áèëìèðÿì àíàäàí îëìàäû, éà ñîíðà îëóáäó. Àììà ÷îõ ïèñ áóðóíäó, âÿññàëàì.Õóäàéàð áÿéÿ ýþé÷ÿê êèøè äåìÿê îëìàç. Èíäè èêè èë îëàð êè, Õóäàéàð áÿé Äàíàáàøäà êàòäàëûã åëÿéèð. Áóíóí êàòäà îëìàüûíûí äà ÷îõ ÿùâàëàòëàðû âàð. Õóäàéàð áÿé þçýÿ êàòäàëàð êèìè êàòäà îëìàéûáäû. Àõûð, àäÿò áó úöðäö êè, êàòäàíû úàìààò ñå÷ÿð. Àììà Õóäàéàð áÿéèí êàòäàëûüû þçýÿ òþâð îëóáäó; éÿíè ÷îõ àñàí âÿúùëÿ îëóá. ßââÿë, éÿíè èêè èë áóíäàí ÿãäÿì, Õóäàéàð áÿé ãëàâà éàíûíäà ÷àâóø èäè. Èø åëÿ ýÿòèðäè êè, ãëàâà Õóäàéàð áÿéèí àíàñûíû ñèüÿ åëÿäè. Àøêàðäû êè, ãëàâà þç ñÿìòèíè ãîéóá, þçýÿíè êàòäàëûãäà ñàõëàìàéàúàã. Áèð ùÿôòÿíèí è÷èíäÿ êàòäàíû ãûñíûéûá, ãóëëóãäàí êÿíàð åëÿäè. Áèð íå÷ÿ âàõò êÿíä ãàëäû êàòäàñûç. Õöëàñåéè-êÿëàì, úàìààò áèð âàõò ýþçöíö à÷äû ýþðäö êè, Õóäàéàð áÿé êàòäàäû êè, êàòäàäû. Õóäàéàð áÿé êàòäà îëàí êèìè ëàï äÿéèøèëäè. ßââÿë áàøëàäû ëèáàñûíäàí. Ïàëòàðûíû òÿçÿëÿéèá âÿ ÿëèíÿ áèð çîüàë àüàúû àëûá, õÿáÿð âåðäè êè, 51 îíóí àäû Õóäàéàð äåéèë, Õóäàéàð áÿéäè. Êèìèí èõòèéàðû âàð èäè ñîðóøñóí ùàðàäàí îíà áÿéëèê éåòèøèá?! Àììà õàëã áèëèðäè êè, áÿéëèê îíà îðàäàí éåòèøèá êè, ãëàâà àíàñûíû ñèüÿ åäèá. Èéèðìè-îòóç àäàìû Õóäàéàð êàòäà äàìà ãàòûá ìÿùç î ñÿáÿáÿ êè, ñÿùâÿí îíà äåéèáëÿð Õóäàéàð êàòäà, äåìÿéèáëÿð Õóäàéàð áÿé. “×þ÷ÿ-÷þ÷ÿ” äåéÿ-äåéÿ Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè åøøÿéè ÷ûõàðäû êö÷ÿéÿ. Åøøÿê åøèéÿ ÷ûõàí êèìè áèð îüëàí óøàüû, éåääè-ñÿêêèç éàøëàðûíäà, òóìàí÷àã, áàøûà÷ûã âÿ êå÷ÿë, þçöíö ÷ûðïäû êö÷ÿéÿ âÿ àüëàéààüëàéà, ÷ûüûðà-÷ûüûðà ãà÷ûá éàïûøäû åøøÿéèí ãóéðóüóíäàí. Áó îüëàí Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí õûðäà îüëóäóð. – Ùàðà ãîéóðàì åøøÿéèìè ýåòñèí? Âàëëàù ãîéìàéàúàüàì ó… ó… ó… Áó úöð àüëàìàãëûãíàí âÿ ñûçûëäàìàãëûãíàí îüëàí áÿðê-áÿðê óëàüûí ãóéðóüóíäàí éàïûøûá, ãîéìóðäó ùåéâàí ùÿðÿêÿò åëÿñèí. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè âàãåÿí ÷îõ ìåùðèáàí àòà èäû; î, ùå÷ âàõò èñòÿìÿçäè þâëàäûíûí öðÿéèíè áèð äÿì ñûõñûí. Îäóð êè, éàâûüà éåðèéèá, áàøëàäû éóìøàãëûãíàí îüëóíó ñàêèò åëÿìÿéÿ. – Ñàêèò îë, îüëóì. Åøøÿéèí àõøàì ýåíÿ ãàéûäûá ýÿëÿúÿê åâÿ äà. Åøøÿéÿ íÿ îëóð? Ìÿí åøøÿéè ñàòìûðàì êè! Õóäàéàð áÿé ÿìèí àïàðàúàã øÿùÿðÿ, îðàäà îíà ÷îõëóúà àðïà âåðÿúÿê. – Éîõ, âàëëàù, ùå÷ ãîéìàðàì… Ùàðà ãîéóðàì ýåòñèí å… Ùå÷ ãîéìàðàì… Ùå÷ äÿíÿ äÿ! Áó ñþçëÿðè äåéÿ-äåéÿ îüëàí óëàüûí áàøûíû ÷óáóãíàí ãàéòàðûðäû ãàòñûí ýåíÿ ùÿéÿòÿ. Áó ùåéíäÿ Õóäàéàð êàòäà îüëàíûí äàë òÿðÿôèíäÿí éåðèéèá, îüëàíûí êöðÿéèíäÿí áèð àüàú… – Êþïÿê îüëó êþïÿê! Ùàðà àïàðûðñàí åøøÿéè? Ýþçëÿðèí êîðäóð, ýþðìöðñÿí ìÿíè áóðàäà? Âàëëàùè ýþíöíö ñîéàðàì! Îüëàí “âàé-âàé” äåéèá, ãà÷äû ñîõóëäó ùÿéÿòÿ. Õóäàéàð êàòäà åøøÿéè ìèíèá, äöçÿëäè øÿùÿð éîëóíà. Êÿòäèëÿð ùÿì÷èíèí äàüûëäûëàð. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè êàòäàíû éîëà ñàëûá, îüëóíóí äàëûíúà äèëõîð ãîéäó ýåòäè åâèíÿ. ÛÛ Ýöíîðòàäàí éàðûì ñààò êå÷èðäè êè, Õóäàéàð áÿé éåòèøäè øÿùÿðÿ. Õóäàéàð áÿé åøøÿéè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèäÿí èñòÿéÿíäÿ äåäè êè, ìÿíè íÿ÷ÿðíèê èñòÿéèá. Àììà éàëàí äåéèðäè, íÿ÷ÿðíèê èñòÿìÿìèøäè, 52 þçýÿ ìÿòëÿáè âàð èäè. ßýÿð íÿ÷ÿðíèêäÿí þòðö Õóäàéàð êàòäà øÿùÿðÿ ýÿëèðäè, ëàçûìäû êè, áèð àç òåç ýÿëÿéäè. Î, þçö áèëèðäè íÿ÷ÿðíèê àíúàã ýöíîðòàéà êèìè äèâàíõàíàäà îëàð, ýöíîðòà îëúàã äèâàíõàíà áàüëàíûð. Õåéð, þçýÿ ìÿòëÿáè âàð Õóäàéàð áÿéèí. Åøøÿéè ãàòûá êàðâàíñàðàéà Õóäàéàð áÿé öç ãîéäó áàçàðà. Éåääè ýèðâÿíêÿëèê ãÿíäëÿðäÿí áèð êÿëëÿ àëûá âóðäó ýåéìÿñèíèí àëòûíà âÿ áàçàðäàí ÷ûõûá Áóçõàíà ìÿùÿëëÿñèíè òóòóá áàøëàäû ýåòìÿéè. Áèð ãÿäÿð ýåäèá, ÷þíäö ñîë êö÷ÿéÿ. Áó êö÷ÿíè áàøà êèìè ýåäèá, ýåíÿ ÷þíäö ñîë ñÿìòÿ. Áèð äàð êö÷ÿéíÿí ýåäèá âÿ àðõû òóëëàíûá, áèð àë÷àã ãàïûíûí éàíûíäà äóðóá ãÿíäè ãîéäó éåðÿ âÿ áàøëàäû öñò-áàøûíûí òîç-òîðïàüûíû òÿìèçëÿìÿéè. Ñîë ãû÷ûíû ãàëõûçûá ñàü ÿëè èëÿ âÿ ñàü ãû÷ûíû ãàëõûçûá ñîë ÿëè èëÿ øàëâàðûíûí áàëàüûíû ñèëèá âÿ ïàïàüûíû ÷ûõàðûá ýåéäè ñîë ÿëèíÿ âÿ ñàü ÿëè èëÿ î òÿðÿôèíè, áó òÿðÿôèíè ÷ûðïûá ãîéäó áàøûíà. Ãÿíäè âóðäó ãîëòóüóíà, áèð þñêöðöá äÿããöëáàá åëÿäè. Ùÿéÿòäÿí áèð þâðÿò ñÿñè ýÿëäè: – Î êèìäè? Õóäàéàð áÿé áèð äÿ ãàïûíû äþéäö. Áèð àç êå÷äè, äþðä-áåø éàøûíäà áèð ãûç óøàüû ãàïûíû à÷ûá âÿ Õóäàéàð áÿéè ýþðÿí êèìè ãàïûíû þðòöá ãà÷äû ùÿéÿòÿ. Ùÿéÿòäÿí ãûçûí áó úöð ñÿñè ýÿëäè: – Áóé àíà, ãàïûäà áèð éåêÿ êèøè äóðóá! Õóäàéàð áÿé ãûçûí ñþçëÿðèíÿ áèð ãÿäÿð ýöëöá ÷àüûðäû ãûçû: – Àé ãûç, ãàçû àüà åâäÿäè? Ãûç î ãÿäÿð Õóäàéàð áÿéäÿí ãîðõäó êè, úöðÿò åëÿìÿäè úàâàá âåðñèí. Áó ùåéíäÿ ãàïû à÷ûëäû, áèð úàâàí îüëàí ãàïûíû äàðàõëàéûá òÿÿúúöá èëÿ ýþçëÿðèíè äèðÿäè Õóäàéàð áÿéèí ýþçöíÿ. – Ãàçû àüà åâäÿäè? – Åâäÿäè, ñþçöíö äå. – Ãàçû àüàíû ýþðìÿê èñòÿéèðÿì. Îüëàí áèð ñþç äåìÿéèá ãàïûíû þðòäö âÿ ðÿää îëäó; ñîíðà ýÿëäè, ãàïûíû à÷äû âÿ äåäè: – Ýÿë. Õóäàéàð áÿé áàøûíû ÿéèá, ãàïûäàí è÷ÿðè ýèðèá, èêè ïèëëÿ éåíäè ùÿéÿòÿ. Ýþðöêÿí áóäóð êè, ãàçûíûí þâðÿòè ùÿéÿòäÿ ïàëòàð éóéóðäó; ÷öíêè îüëàí ãàïûíû à÷ìàìûø õÿáÿðäàðëûã âåðäè: – Õàíûì, êÿíàð îë, àäàì ýÿëèð. Ùÿéÿòèí áèð ñÿìòèíäÿ âàð èäè ÿíýÿíÿê*, éàíûíäà ÷îõëóúà éóéóëìóø ___________ *Ñàõñû ëÿéÿí, ïàëòàð éóìàã ö÷öí òÿêíÿ 53 ïàëòàð ãàëàíìûøäû; ÿðîâ, éÿíè ïàëòàðûí ÷èðêëè ñóéó àõûá ýÿëèá, ãàïûíûí éàíûíäà ýþë äóðìóøäó. Õóäàéàð áÿé ýèðäèéè éåð ÿñëà ùÿéÿòÿ îõøàìûðäû; ÷öíêè áóðäà äþðä äèâàðäàí ñàâàéû áèð øåé éîõ èäè. Ùÿéÿòèí åíè îí àääûì âÿ óçóíó îí áåø àääûì àíúàã îëàðäû. Ñîë òÿðÿôäÿ äèâàðà ñÿìò ãàëàíìûøäû ÷èé êÿðïèú. Âÿññÿëàì. Áÿëêÿ áóðà ãàçûíûí äàë ùÿéÿòèäèð; ÷öíêè áó øÿùÿðäÿ åâ éîõäóð êè, îíóí áàü÷àñû îëìàñûí. Ãÿðÿç, ÿýÿð ãàçûíûí áàüû-áàü÷àñû îëìóø îëñà, Õóäàéàð áÿé áó ýèðäèéè äàë ùÿéÿòäÿí ñàâàéû ãåéðè áèð øåé ýþðìÿäè. Îüëàí ùÿéÿòèí ñàü ñÿìòèíäÿí ýèðäè áèð äàð éîëà, éîõ îëäó. Áèð àç êå÷äè, áèð ãîúà êèøè, áåëè áöêöëìöø, ùàìàí äàð éîëäàí ÷ûõûá, ñîë ÿëè úèáèíäÿ âÿ ñàü ÿëè ýþçëÿðèíèí öñòÿ, áèð ãÿäÿð éàâûã ýÿëèá öçöíö òóòäó Õóäàéàð áÿéÿ: – Ñþçöí íÿäèð, äàäàø? – ßìè, ãàçû àüàíû ýþðÿúÿéÿì, èøèì âàð. – Ñÿí ùàðàëûñàí, ÿçèçèì? – Ìÿí Äàíàáàø êàòäàñû Õóäàéàð áÿéÿì, ãàçû àüàíû ýþðìÿê èñòÿéèðÿì. – Ýåéìÿíèí àëòûíäàêû íÿäèð, ãàäàí àëûì? – Ãÿíääèð, ýÿòèðìèøÿì ãàçû àüàéà. Áèð õåéèð èøèìèç âàð îíäà, áó äà àüûç øèðèíëèéèäèð. Ãîúà êèøè ýÿëäèéè éîë èëÿ ãàéûòäû ýåòäè. Áèð íå÷ÿ äÿãèãÿäÿí ñîíðà úàâàí îüëàí äàð éîëäàí ÷ûõûá, ÿëè èëÿ Õóäàéàðà èøàðÿ åëÿäè ýÿëñèí. Õóäàéàð áÿé îüëàíûí äàëûíúà äàð éîë èëÿ ýåäèá, ýèðäè ãÿùâÿõàíàéà âÿ áàøìàãëàðûíû ÷ûõàðäûá, îüëàíûí äàëûñûíúà ýèðäè ãàçûíûí îòàüûíà. Õóäàéàð áÿé è÷ÿðè ýèðÿí êèìè áåëÿ äþéöêäö êè, ñàëàìû äà éàäûíäàí ÷ûõàðäû. Î ÷îõ òÿÿúúöá åëÿäè êè, ùÿìèí ýþðäöéö ãîúà êèøè ÿéëÿøèá éóõàðû áàøäà äþøÿéèí öñòÿ. Ñþç éîõ, ÿëöñòö áàøà äöøäö êè, ãîúà êèøè åëÿ ãàçûíûí þçöäöð. Ãàçû ÷îõäàí äóéìóøäó êè, áó êèøè õàì äöøöáäöð. Áó ñÿáÿáÿ íÿèíêè Õóäàéàð áÿéèí ñàëàì âåðìÿìÿñèíäÿí ðÿíúèäÿ îëìàäû, ùÿëÿ áÿëêÿ þçö àéàüà äóðóá ñàëàì âåðèá, áÿéÿ éóõàðû áàøäà éåð ýþðñÿòäè. Õóäàéàð áÿé äöáàðÿ ñàëàì âåðèá, êå÷äè éóõàðû áàøà âÿ îòóðóá ãÿíäè ãîéäó éåðÿ. Ãàçûíûí îòàüû éåêÿ, óúà âÿ àü îòàãäû. Áó îòàüûí îòóç éåääè òàõ÷à âÿ òàüû âàð âÿ ùå÷ áèðèñè áîø äåéèë. Òàüëàðà äöçöëöáäöð ÷îõ áÿðíè âÿ ùÿäñèç ÷èíè ãàá. Òàõ÷àëàðà äöçöëöáäöð áèð íå÷ÿ ñàìîâàð, ñàíäûãúà, ãÿëéàí, äþðä-áåø êÿëëÿ ðóñ ãÿíäè âÿ õûðäàâàò øåéëÿðäÿí. Áåø-îí òàõ÷à äîëóäóð 54 áîõ÷à âÿ ïàëòàðíàí. Èêè òàõ÷à äîëó èäè êèòàá èëÿ. Ôÿðøÿ ñàëûíûá ïöðáàùà ãàëû âÿ ãàë÷àëàð*. Îòàüûí éóõàðû áàøûíäà ãîéóëóá ö÷ èðè äÿìèð ñàíäûã. Ñàíäûãëàðûí öñòÿ àäàì áîéóúà ãàëàíûáäû ÷îõ ãàë÷à, êå÷ÿ, êèëèì âÿ ïàëàç. Áèð òÿðÿôäÿí ÷àäèðøÿáÿ áöêöëö ãîéóëóá úÿðýÿ èëÿ äþðä-áåø äÿñò éîðüàíäþøÿê. Ãàçû ìÿõìÿð äþøÿê öñòÿ îòóðóá äàéàíìûøäû úöò éàñòûüà. Åëÿ êè, Õóäàéàð áÿé ãÿíäè ÷ûõàðäûá ãîéäó éåðÿ, ãàçû ýöëÿ-ýöëÿ öçöí òóòóá Õóäàéàð áÿéÿ äåäè: – Áÿé, áó ãÿíä íÿäè, áó íÿ èøäè? Õóäàéàð áÿé ýöëÿ-ýöëÿ úàâàá âåðäè: – Ãàçû àüà, áèð õåéèð èøèìèç âàð. Áó ãÿíäè ýÿòèðäèì àüûç øèðèíëèéè îëñóí. – Àé øèðèí êàì îëàñàí, ìÿíèì ãàðäàøûì. Éÿãèí êè, êÿáèí êÿñäèðÿúÿêñÿí. – Õåéð, ãàçû àüà, êÿáèí äåéèë, ñèüÿäèð. – Íÿ åéáè âàð, ñèüÿ äÿõè éàõøû… ×îõ ýþçÿë, ÷îõ ýþçÿë. Àëëàù ìöáàðÿê åëÿñèí. Ñèüÿíè ñÿí þçöí åëÿéèðñÿí, éà þçýÿñè åëÿéèð? – Õåéð, ãàçû àüà, þçöì åëÿéèðÿì ÿýÿð èø äöçÿëñÿ. Ãàçû öçöíö ãàïûéà ñÿìò òóòóá, íþêÿðèíè ÷àüûðûá îíà áóéóðäó êè, ãÿíäè îðòàëûãäàí ýþòöðñöí, ãÿëéàí äîëäóðñóí âÿ ÷àé ýÿòèðñèí. Ñîíðà ýåíÿ öçöíö òóòäó Õóäàéàð áÿéÿ: – Íåúÿ áóéóðäóí, èø äöçÿëñÿ? – Áÿëè, ãàçû àüà, ÿýÿð èøè áèð òþâðíÿí éîëóíà ãîéñàíûç, áèç ñèçÿ äóà÷û îëàðûã. – Äÿõè íÿ òþâðö âàð êè! Ñèüÿäè, îõóéóðàì ãóðòàðûá ýåäÿð äà. – Éàõøû áóéóðóðñàí, ãàçû àüà, àììà ëàçûìäû êè, þâðÿò òÿðÿôèíäÿí áèð âÿêèë îëñóí. – ßëáÿòòÿ, ìÿí äåìèðÿì êè, âÿêèë îëìàñûí. Âÿêèë äÿ ýÿðÿê îëñóí, øàùûä äà ýÿðÿê îëñóí. Âÿêèëñèç, øàùûäñûç ñèüÿ îõóíìàç êè. Õóäàéàð áàøûíû ñàëäû àøàüû, áèð ãÿäÿð ôèêèð åëÿéèá úàâàá âåðäè: – Áÿëè, áåëÿäè. Ãàçû äöáàðÿ öçöíö òóòäó Õóäàéàð áÿéÿ: – Ïÿñ ùàíû ñÿíèí âÿêèëèí âÿ øàùûäëàðûí? – Ùÿëÿ êè, íÿ âÿêèë âàð, íÿ øàùûä. Ýþðÿê íåúÿ îëàúàã. _________ * Õàëû âÿ õàë÷àëàð 55 Ãàçû ÷îõ òÿÿúúöá åëÿäè: – Áÿ ñÿíèí íÿ âÿêèëèí âàð, íÿ øàùûäûí âàð, ùàðàäàí ìÿí ñèüÿ îõóéàúàüàì? – Áÿëè, áåëÿäè, ãàçû àüà, áåëÿäè. – Âàëëàù, ìÿí ñÿíèí ñþçëÿðèíäÿí áàø à÷àíìûðàì. ßýÿð ñèüÿ îõóòìàã èñòÿéèðñÿí, ýÿðÿê þâðÿò òÿðÿôèíäÿí âÿêèë ýÿëÿ, ìÿí äÿ ñèüÿíè îõóéàì. ßýÿð âÿêèëëÿð âÿ øàùûäëàð áóðäà äåéèë, ãàëñûí ñîíðàéà. Îíëàð äà ýÿëñèí, î âàõò ñèüÿ îõóéóì. Éà õåéð, áóðäà þçýÿ áèð ìàíå÷èëèê âàð, òà îðàñûíû äà þçöí áèëÿðñÿí. Õóäàéàð áÿé ãàçûíûí ñþçëÿðèíäÿí ñîíðà áèð ãÿäÿð äÿ õàìóø îëóá âÿ ñîíðà äèêÿëèá âÿ ãàïûéà ñÿìò áàõûá àë÷àã ñÿñ èëÿ äåäè: – Äîüðóäàí äîüðóñó, ãàçû àüà, ìÿíèì áèð ìÿòëÿáèì âàð. Àëëàùäàí ýèçëèí äåéèë, äÿõè ñÿíäÿí íèéÿ ýèçëèí îëñóí. – Äå, äå ýþðÿê. ßëáÿòòÿ, ìÿíäÿí äÿõè íèéÿ ýèçëÿäÿñÿí?! Ãàïû à÷ûëäû, úàâàí îüëàí ïàäíîñ è÷èíäÿ èêè ñòÿêàí ÷àé ýÿòèðèá, áèðèíè ãîéäó ãàçûíûí âÿ áèðèíè äÿ Õóäàéàð áÿéèí ãàáàüûíà. Ãàçû îüëàíà èøàðÿ åëÿäè äóðìàñûí îòàãäà. Îüëàí ÷ûõûá ýåäÿíäÿí ñîíðà Õóäàéàð áÿé àë÷àã ñÿñ èëÿ áàøëàäû: – Ãàçû àüà, ñþçöí ÿñëè áóäóð êè, áèçèì Äàíàáàø êÿíäèíäÿ áèð äóë þâðÿò âàð. Ìÿíèì ÷îõäàíäû ôèêðèìäÿäè îíó ñèüÿ åëÿéèì; àììà þâðÿò ýÿëìèð. Áèëìèðÿì öðêöäöðëÿð, éà íÿäè. Äåéèð ýåòìÿðÿì êè, ýåòìÿðÿì. Èíäè ãàëìûøàì áåëÿ. Ñèçèí ãóëëóüóíóçà ýÿëìÿêäÿ ãÿñäèì áó èäè êè, áó ÿðçèìè ñèçÿ éåòèðèì, ýþðöì ñèç íÿ áóéóðóðñóíóç. Áó ÿìðÿ áÿëêÿ áèð ÷àðÿ òàïàñûíûç. Áó ùåéíäÿ ùàìàí ãûç óøàüû áàøûíû ãàïûäàí ñîõäó è÷ÿðè âÿ äåäè: – Äÿäÿ, àíàì áóðäàäû? Ãàçû ãûçûí öñòöíÿ ÷ûüûðàí êèìè ãûç ðÿää îëäó. Ñîíðà úàâàí îüëàí ãÿëéàíû ýÿòèðèá ãîéäó ãàçûíûí ãàáàüûíà. Îüëàí èñòÿäè äóðñóí, ãàçû ýåòìÿéè èøàðÿ åëÿäè. Ãàçû ãÿëéàíû äàìàüûíà ñàëûá, öçöíö òóòäó ãîíàüà. – Èíäè ïÿñ íÿ òþâð äåéèðñÿí åëÿéÿê? – Áàøûíà äþíöì, ãàçû àüà, ùÿð íåúÿ îëìóø-îëñà, ýÿðÿê äöçÿëäÿñÿí áó èøè. Ãàçû ãÿëéàíà áèð áÿðê ãöëëàá âóðóá, áàøûíû áóëàéà-áóëàéà äåéèð: – Áÿëè, ýÿòäèéèí èêè ýèðâÿíêÿ ãÿíääèð, çîðíàí þâðÿòè ýÿòèðèá ãàòàðûã ñÿíèí ãîéíóíà. Ýåò, àé ùÿïÿíä! Õóäàéàð áÿé ãàçûíûí ñþçöíöí úàâàáûíà áèð ãÿäÿð äèêÿëèá âÿ ñàü ÿëèíèí øÿùàäÿò áàðìàüûíû éóõàðû ãàëõûçûá äåäè: 56 – Áàõ, åé ãàçû àüà, àíä îëñóí î áèçè éàðàäàí Àëëàùà, ñÿí ÿýÿð ìÿíèì áó èøèìè àøûðñàí, ìÿí ìÿëóí àäàìàì ÿýÿð áàøûìû äà ñÿíèí éîëóíäà ÿñèðýÿéÿì. – Áÿðàäÿðèì, ìÿíÿ ñÿíèí áàøûí ëàçûì äåéèë, Àëëàù ñÿíèí áàøûíû ñÿëàìÿò åëÿñèí. Ìÿíÿ áó ëàçûìäûð, áàõ áó. Ãàçû áó ñþçëÿðè äåéÿíäÿ ñàü ÿëèíè äÿ éåðäÿí áþéöê êÿëëÿ ãÿíäèí áîéóúà ãàëäûðìûøäû éóõàðû. Ñþçöíö äåéèá ãóðòàðäû, àììà ÿëèíè ÷ÿêìÿäè. Áó ùàëÿòäÿ ñàõëàéûá äèããÿò èëÿ áàõûðäû Õóäàéàð áÿéèí öçöíÿ. ßëèíè î âàõò éåíäèðäè êè, Õóäàéàð áÿé ðàçûëûã úàâàáû âåðäè. Õóäàéàð áÿéèí úàâàáû áó îëäó: – Ãàçû àüà, ôèêðèíè ùàðà äàüûäûðñàí? Ìÿí áèð ïàðà àäàìëàðäàí äåéèëÿì êè, ñþç äåéèì, âÿäÿ âåðèì, äàëûñûíäà äóðìóéóì. Êèøè áþðêö áàøûíà íÿäÿí þòðö ãîéóð? Îíäàí þòðö ãîéóð êè, îíà êèøè äåñèíëÿð. Ïÿñ øÿõñè êè, öçäÿ áèð ñþç äåäè, ÷ûõäû åøèêäÿ þçýÿ ñþç äàíûøäû, äÿõè îíäà êèøèëèê ñèôÿòè ãàëìàäû êè! Ñÿí áèð êÿëëÿ ðóñ ãÿíäè äåéèðñÿí, ìÿí îí áèð êÿëëÿ ýÿòèðèì. Öðÿéèíè íèéÿ ñûõûðñàí. Ïóëóì éîõäó ìÿíèì? Õåéð, äþâëÿòèíäÿí î ãÿäÿð âàðûìäûð, ùå÷ ñÿíèí òÿêè àüàëàðûí éàíûíäà õÿúàëÿò ãàëìàðàì. Ùå÷ ôèêðèíè þçýÿ éàíà äàüûòìà. Õóäàéàð áÿé ñàêèò îëäó. Ãàçû áàøëàäû: – Àëëàù ñÿíè õÿúàëÿò åëÿìÿñèí þç áèðëèéè õàòèðèíÿ. Ðÿôèãèì, ìÿí øÿõñèí ñèìàñûíäàí áèëèðÿì êè, áó íÿ òþâð àäàìäûð. Ìÿí èíäè ìöñèíí* àäàìàì. Ìÿíèì îëàð ùÿøòàä âÿ áÿëêÿ äÿõè äÿ àðòûã éàøûì. Þçöìÿ ýþðÿ äÿ òÿúðöáÿ ùàñèë åëÿìèøÿì. Ìÿí øÿõñèí öçöíÿ áàõàí êèìè áèëèðÿì êè, íÿ òþâð àäàìäûð. Âÿ áèð äÿ çàùèð áàòèíèí àéíàñûäûð. Ìÿí ñÿíèí öçöíÿ áàõàí êèìè éÿãèí åëÿäèì êè, ñÿí íåúÿ àäàìñàí. ßýÿð ñÿíäÿí áÿäýöìàí âÿ íàöìèä îëñà èäèì, ùå÷ áó ãÿäÿð äàíûøûüà äóðìàç èäèì ñÿííÿí… Àììà õåéð, ìàøàëëàù àðòûã ëÿéàãÿòëè àäàìñàí. Ìÿí äÿ ñÿíèíëÿ åëÿ ðÿôòàð åëÿìÿðÿì êè, àõûðäà ñÿíèí éàíûíäà õÿúàëÿò îëóì. Ìÿíÿ íÿ ëàçûìäûð îí áèð êÿëëÿ ãÿíä. Ñÿí ìÿíÿ èêè êÿëëÿ ãÿíä ýÿòèðñÿí, áèðèíè äîüðàéûá ïàéëàðàì ôöãÿðàéÿ, àíúàã, àüûç øèðèíëèéèíäÿí þòðö, – íåúÿ êè, þçöí äÿ áóéóðäóí, – áèð êÿëëÿ ðóñ ãÿíäè ñÿíäÿí àëàúàüàì. Âÿññÿëàì. Ìÿíèì éîõñà àðòûã òÿìÿèì éîõäóð. Ñþç éîõ, ÿýÿð ãÿíäèí éàíûíúà áèð ýèðâÿíêÿ ÷àé ýÿòèðñÿí, íÿ ñþçöì âàð? – Áàõ áó ýþçöì öñòÿ, áàõ áó ýþçöì, áàõ ýþçöì öñòÿ, öñòÿ, áàõ áó ýþçöì öñòÿ… ___________ * Éàøëû 57 Áó ñþçëÿðè äåéèðäè âÿ ñîë ÿëèíè ãîéóðäó ýàù ñàü ýþçöíöí, ýàù ñîë ýþçöíöí öñòÿ. Àõûð ñþçöíö áó úöð òàìàì åëÿäè: – Äÿõè ñþçöí íÿäè, ãàçû àüà? Áóíëàð ùàìûñû áàø öñòÿ. Èíäè áÿñ ñÿí ìÿíèì èøèìè íÿ òþâð ñàçëàéàúàãñàí? Ãàçû áàøûíû ñàëäû àøàüû, áèð ãÿäÿð òÿñáåù ÷åâèðèá “éà Àëëàù” äåäè âÿ äóðäó àéàüà, ýåòäè êèòàáëàðû åøèá, áèð ãàðà úèëäëè êèòàá ýÿòèðèá à÷äû. Ýþçëöéö òàõäû ýþçöíÿ âÿ áàøëàäû àë÷àãäàí îõóìàüû. Ãàçûíûí ñÿñè ÷ûõìûðäû, àíúàã äîäàãëàðû òÿðïÿøèðäè. Îí äÿãèãÿ ÷ÿêäè ãàçûíûí îõóìàüû. Ñîë ÿëèíèí øÿùàäÿò áàðìàüûíû êèòàáûí áèð éåðèíäÿ ñàõëàéûá, öçöíö òóòäó Õóäàéàð áÿéÿ: – Áèëèðñÿí, áÿé, áó ìÿñÿëÿ ÷ÿòèí ìÿñÿëÿäèð. Áåëÿ èøëÿð àç-àç èòòèôàã äöøÿð. Êèòàáà îíäàí þòðö áàõûðàì êè, ýþðÿê øÿðèÿò áó õöñóñäà íÿ áóéóðóð. Ãàçû áó ñþçö äåéèá ýåíÿ úóìäó êèòàáà, áèð ãÿäÿð îõóéóá ñåâèíúÿê êèòàáû áöêäö ãîéäó ãàáàüûíà. – Èíøàëëàù êÿøô åäÿúÿéÿì áó ìÿñÿëÿíè, êÿøô åäÿúÿéÿì, ëàï àñàí âÿúùëÿ êÿøô åäÿúÿéÿì. Áÿé, áóéóð ýþðÿê ãÿíä âÿ ÷àé íÿ âàõò ýÿëÿúÿê? – Ãàçû àüà, åëÿ áó ñààò, åëÿ äåéèðñÿí äóðóì áó ñààò ýåäèì àëûì ýÿòèðèì. Ìÿíèì ÿëèìäÿ ÷ÿòèíäèð? – ßçèçèì, ãÿíäè âÿ ÷àéû ýÿòèðÿðñÿí ãîéàðñàí áóðàéà, ñîíðà ýåäèá ö÷-äþðä íÿôÿð êÿíäèíèçèí ÿùëèíäÿí ýÿòèðÿðñÿí ìÿíèì éàíûìà. Àììà ýÿðÿê î øÿõñëÿð ùàìûñû ñÿíèí ðÿôèãëÿðèíäÿí îëà. Îíëàðûí áèðèñè ýÿëèá ìÿíÿ äåéÿð êè, ùÿìèí þâðÿò ìÿíèì àíàìäûð. Áó øÿõñÿ, éÿíè ñÿíÿ ýÿëìÿê èñòÿéèð âÿ ìÿíè áó õöñóñäà âÿêèë åëÿéèáäè. Ãåéðèëÿðè äÿ øÿùàäÿò âåðÿðëÿð. Âÿññàëàì. Ìÿí äÿ ñèüÿíè îõóðàì, ãóðòàðûá ýåäÿð. – Ãàçû àüà, ÿýÿð èø áó úöð ãóðòàðàúàã, áó ëàï àñàí èøäè. Ö÷-äþðä íÿäè, éöç àäàì êÿíäèìèçäÿí òþêÿðÿì áóðà. Ùÿð íÿ ñîðóøóðñàí ñîðóø, ìÿí äåäèéèìè îíëàð äà äåñèíëÿð. Êèìèí àüçûäû ìÿíèì ñþçöìäÿí ÷ûõñûí? Áó ñþçëÿðè äåéèá Õóäàéàð áÿé äóðäó àéàüà. – Ýåäèì ýþðöì êÿíäèìèçèí àäàìëàðûíäàí øÿùÿðäÿ êèìè òàïà áèëÿúÿéÿì. Õóäàéàð áÿé ãàïûäàí ÷ûõìàã èñòÿéèðäè, ãàçû ÷àüûðûá äåäè: – Áÿé, è÷ÿðè çÿùìÿò ÷ÿê, ñÿíÿ èêè âÿñèééÿòèì âàð. ßââÿëà áóäóð êè, ãÿíä-÷àéà, ñþç éîõ, ïóë âåðÿúÿêñÿí. Î ïóëëàðû ñÿí ÷þëäÿí òàïìàìûñàí êè… ßëáÿòòÿ àëíûíûí òÿðèëÿ ãàçàíìûñàí. Ïÿñ ÷öíêè áåëÿäè, áàðû ñÿé åëÿ, éàõøû ìàë àë. Çÿìàíÿ èíäè ÷îõ õàðàá îëóá, àäàìû ÿëöñòö òîâëóéóðëàð. 58 Êàðàïåò àüàéà òÿçÿëèêäÿ éàõøû ãÿíä ýÿëèá, àäûíà Ïðîäñêè äåéèðëÿð. Ñÿé åëÿ ùàìàí ãÿíääÿí àë. ×àéû äà èíäè þçöí áèëÿðñÿí, íÿ òþâð îëàð-îëñóí. Õóäàéàð áÿé: – Áàø öñòÿ, – äåéèá èñòÿäè ÷ûõûá ýåòñèí. Ãàçû ýåíÿ ÷àüûðûá ãàéòàðäû îòàüà. – ßçèçèì, ìÿí ÿðç åëÿäèì èêè âÿñèééÿòèì âàð; áèðèíè äåäèì, áèðèíè äÿ äåéèì, îíäàí ñîíðà àçàäñàí. – Áóéóð, ãàçû àüà. – Èêèíúè âÿñèééÿòèì áóäóð êè, áèçèì áó èøèìèç ýÿðÿê þëÿí ýöíÿ êèìè þç éàíûìûçäà ãàëñûí. – Àé ãàçû àüà, óøàãñàí? Ìÿíè åëÿ íàäàí áèëìÿ. – Ãóëàã àñ, ñþçöìö ãóðòàðûì. Áÿëè, áó èø ýÿðÿê ìÿõôè ãàëà. – Íåúÿ ýÿðÿê ãàëà? – Ýÿðÿê ýèçëèí ãàëà, ùå÷ êÿñ ýÿðÿê áó èøäÿí õÿáÿðäàð îëìàéà. Î àäàìëàð êè, ñÿí áóðà ýÿòèðÿúÿêñÿí, ýÿðÿê ñÿíèí åëÿ ðÿôèãëÿðèí îëñóí êè, áó ñèððè þçýÿñèíÿ âåðìÿñèíëÿð. Îíäàí þòðö êè, ñþç éîõ, áóðàäà áèð õèëàôè-øÿð, ÿìÿë éîõäó, àììà ÷öíêè áó úöð èøëÿð àç èòòèôàã äöøöð, ùÿð åøèäÿí ýöìàí åäÿúÿê êè, áóðäà áèð õèëàô ÿìÿë âàð. Ïÿñ áó ñÿáÿáÿ áó èø ÿëáÿòòÿ, ÿëèô ÿëáÿòòÿ, ýÿðÿê ñÿíèí, ìÿíèì âÿ øàùûäëàðûíûí àðàñûíäà ãàëà. Âÿññÿëàì. Èíäè ýåäÿ áèëÿðñÿí. – Áàø öñòÿ, ãàçû àüà, áàø öñòÿ. ßëáÿòòÿ áåëÿäè. Áó ñþçëÿðè äåéèá, Õóäàéàð áÿé ãàçûíûí åâèíäÿí ÷ûõûá, öç ãîéäó ýåòìÿêëèéÿ. ÛÛÛ Õóäàéàð áÿé ñåâèíúÿê òåç áàçàð ìÿñúèäèíèí éàíûíà éåòèøèá, éåíäè áàçàð ÷àéûíà, äÿñòÿìàç àëûá ýèðäè ìÿñúèäÿ âÿ íàìàç ãûëûá, öç ãîéäó áàçàðà. ×àðøû èëÿ ýåäèá âÿ ãàçû íèøàí âåðäèéè åðìÿíèíè ñîðóøóá, ýåòäè ýèðäè áèð áþéöê äöêàíà. Ãÿôÿñÿíèí äàëûíäà áèð ãàðíû éîüóí åðìÿíè îòóðóá éàçûéà ìÿøüóë èäè. Õóäàéàð áÿé äöêàíûí î ñÿìòèíÿ áàõûá, áó ñÿìòèíÿ áàõûá, ÷ûõàðäû ÷óáóüóíó âÿ áàøëàäû äîëäóðìàüû. Êàðàïåò àüà ãÿëÿìè ãîéäó éåðÿ âÿ òÿÿúúöá èëÿ áàõäû Õóäàéàð áÿéèí öçöíÿ. Õóäàéàð áÿé ÷óáóüó äîëäóðóá éåðèäè Êàðàïåò àüàíûí éàíûíà âÿ ÿëèíè ãîëòóã úèáèíÿ óçàäûá âÿ áèð ÷èìäèê ãîâ ÷ûõàðäûá, òóòäó Êàðàïåò àüàíûí ãàáàüûíà. – Çÿùìÿò îëìàñà áèð èñïè÷êÿ ÷ÿê, áó ãîâó éàíäûðûì. Êàðàïåò àüà ãåéçíÿí úàâàá âåðäè: 59 – Ñÿí ìÿýÿð ýþðìöðñÿí êè, áóðà ãÿùâÿ äöêàíû äåéèë! Èòèë úÿùÿííÿìÿ áóðäàí, ñóïà îüëó ñóïà! Èòèë! Áó ñþçëÿðè äåéÿ-äåéÿ Êàðàïåò àüà àéàã öñòÿ äóðóá äåéÿñÿí êè, èñòÿéèðäè ãÿôÿñÿíèí äàëûñûíäàí ñû÷ðàéûá, Õóäàéàð áÿéè àëûá àòñûí. Õóäàéàð áÿé áèð àç ñèíèá ÷ÿêèëäè êÿíàðà. ×îõ òÿÿúúöá åëÿäè Õóäàéàð áÿé åðìÿíèíèí áó òþâð ðÿôòàðûíà. Î ùàðàäàí ýöìàí åëÿéÿðäè êè, Êàðàïåò àüà îä âåðìÿéÿúÿê, î, ÷óáóüóíó éàíäûðñûí. Äàíàáàø êÿíäèíäÿ î áèð àäàìäàí áó úöð òÿðê-ÿäÿáëèê ýþðìÿìèøäè. Êèìèí èõòèéàðû âàð Õóäàéàð áÿé ÷óáóüó úèáèíäÿí ÷ûõàðäàí êèìè ãîâ éàíäûðûá îíóí ãàáàüûíà òóòìàñûí? Àììà íÿ åëÿìÿê? Äàíàáàø êÿíäè ãàëûá Äàíàáàø êÿíäèíäÿ. Áóðàäà êè øÿùÿðäè. Øÿùÿð ýÿëèá Äàíàáàø êÿíäè ÿâÿçè îëìàç. Õóäàéàð áÿé öçöíö áèð àç òóðøóäóá âÿ ãàø-ãàáàüûíû òþêöá, áó úöð Êàðàïåò àüàíûí úàâàáûíû âåðäè: – Õîçåéèí, ñÿí íàùàã éåðÿ ÷ûüûðûðñàí. Ìÿí ýÿëìÿìèøÿì êè, ñÿíèí äöêàíûíû ÷àïûá òàëûéàì. Ìÿí ýÿëìèøÿì ñÿíèíëÿ ñþâäÿ åëÿéèì. Äÿõè ñÿíèí ìÿíèì öñòöìÿ ÷ûüûðìàüûí ëàï àðòûãäû. Ìÿí ýÿëìèøÿì ñÿíäÿí ãÿíä àëàì. – Áÿëè, ñÿí ìÿíäÿí éàðûì ýèðâÿíêÿ ãÿíä àëàúàãñàí. Ìÿí äóðàðàì ñÿíèí ÿëëÿðèíäÿí þïÿðÿì. Õóäàéàð áÿé ÷óáóüóí òÿíáÿêèñèíè äîëäóðäó êèñÿñèíÿ âÿ ÷óáóüóíó òàõäû áåëèíÿ âÿ úàâàá âåðäè: – Õîçåéèí, ÿââÿë ñÿí òàíû ýþð ìÿí êèìÿì, ñîíðà ìÿíèì öñòöìÿ ÷ûüûð. Ìÿí ñÿí äåéÿí àäàìëàðäàí äåéèëÿì êè, ýÿëèá éàðûì ýèðâÿíêÿ ãÿíääÿí þòðö ñÿíÿ áàø àüðûñû âåðèì. Ìÿí Äàíàáàø êÿíäèíèí êàòäàñû Õóäàéàð áÿéÿì. Ìÿí ýÿëìèøÿì íÿèíêè éàðûì ýèðâÿíêÿ ãÿíä àëàì, ìÿí ñÿíäÿí áèð êÿëëÿ ãÿíä àëàúàüàì, éåêÿ êÿëëÿëÿðäÿí. Êàðàïåò àüà áèð àç éàâàøûäû: – Ìÿíèì ýþçöì öñòÿ. Ìÿí íÿ äåéèðÿì êè! Ìÿí äåìèðÿì êè, ñÿí íèéÿ ìÿíäÿí áèð êÿëëÿ ãÿíä àëìûðñàí. Ìÿí îíó äåéèðÿì êè, ñÿí éàõøû åëÿìÿäèí ìÿí éàçû éàçàí âàõòäà ãîâó óçàòäûí ìÿíèì ãàáàüûìà. Ìÿí èíäè éàçûäà ãÿëÿò äöøäöì. Ìÿíèì èíäè çÿùìÿòèì ëàï ÷îõ îëäó. Ýÿðÿê ñÿí ýåäÿíäÿí ñîíðà áó éàçäûüûìû áèð äÿ éàçàì. – Ãÿðÿç, òà èíäè êå÷èá. Ùÿð íÿ îëóá, îëóáäó. Ãÿíäè èíäè íå÷ÿéÿ âåðÿúÿêñÿí ìÿíÿ? Êàðàïåò àüà ãÿôÿñÿíèí òàõòàñûíû ãîâçàéûá ÷ûõäû êÿíàðà âÿ ýÿëäè ãàëàíìûø ãÿíäèí éàíûíà âÿ ÿëèíè êÿëëÿëÿðèí áèðèíèí öñòöíÿ ãîéóá áàøëàäû: 60 – Áàõ, ãàðäàøûì áÿé, áó ãÿíä ëàï åëÿ éàõøû ãÿíääè. Áó ãÿíäè ñÿíÿ âåðÿúÿéÿì éåääè ìàíàò èêè øàùûéà. Áó ëàï éàõøû ãÿíääè. -À êèøè, çàðàôàò åëÿéèðñÿí? Ãÿíäè èíäè éåääèéÿ ùÿð éàíäà âåðèðëÿð äà. Ýþçöí ìÿíè ýþðäö? – Ùàðäà éåääèéÿ âåðèðëÿð? Ùå÷ áåëÿ øåé îëìàç, ìÿçùÿá ùàããû. Éåääè èêè øàùûäàí áèð ãÿïèê ÿñêèéÿ âåðìÿçëÿð. Õóäàéàð áÿé áèð àç äèíìÿéèá, ýåíÿ ùÿìèí ÷óáóüó ÷ûõàðäûá áàøëàäû äîëäóðìàüû. Êàðàïåò àüà úèáèíäÿí áèð ñïè÷êà ÷ûõàðäûá éàíäûðäû. Õóäàéàð áÿé ÷óáóüó àëûøäûðäû âÿ äåäè: – Éàõøû-éàõøû! Ìÿí ÷îõäàí áèëèðäèì êè, ñÿí áàùàúûëñàí. Ùå÷ ñÿííÿí áàúàðìàã îëìàç. Éàõøû-éàõøû! Ýþòöð áèð êÿëëÿ ÷ÿê, ýþðÿê íÿ ãÿäÿð ýÿëÿð. Êàðàïåò àüà éåêÿ êÿëëÿëÿðèí áèðèíè ãóúàãëàéûá ãîéäó òÿðÿçèéÿ. – Áó îí, áó äà îí – èéèðìè. Áó áåø, áó ö÷, áó èêè, áó äà éàðûì. Áÿëè, äöç îòóç ýèðâÿíêÿ éàðûì. Îòóç ýèðâÿíêÿñè îòóç àááàñû, áó àëòû ìàíàò, ÷ûõàã äîããóç øàùûñûíû, ãàëàð áåø ìàíàò îí áèð øàùûñû. Êàðàïåò àüà ãÿíäè òÿðÿçèäÿí ýþòöðöá ãîéäó éåðÿ. – Êàðàïåò àüà, èíäè Àëëàùà øöêöð, ìÿíè òàíûäûí êè? – Íåúÿ éÿíè òàíûäûì? – Èíäè áèëäèí ìÿí êèìÿì äà? – Ñÿí êèìñÿí? – Ìÿí Äàíàáàø êÿíäèíèí êàòäàñû Õóäàéàð áÿéÿì. – Ìÿí äÿ èêèíúè ýèëä êóïåòñ Êàðàïåò àüàéàì. – Àé àòàíà Àëëàù ðÿùìÿò åëÿñèí. Áó ñþçëÿðè ìÿí îíäàí þòðö ÿðç åäèðÿì, èíäè äöíéàäà ãÿëï àäàì ÷îõàëûáäûð. Áèðèñè ýÿëèá íèñéÿ ñþâäÿ åëÿð, àíä è÷ÿð Àëëàùà, ïåéüÿìáÿðÿ êè, ö÷ ýöíäÿí ñîíðà ïóëóíó ýÿòèðÿðÿì. Ö÷ ýöí îëóð àé, áÿëêÿ ö÷ èë. Àììà Àëëàù ìÿíÿ áèð þëöì ýþíäÿðñèí, áó úöð ãÿëï èøëÿð òóòìóéóì. Ñþçöí äîüðóñó, áó ýöí èø áåëÿ ýÿòèðäè, éàíûìúà øÿùÿðÿ ïóë ýþòöðìÿìèøÿì. Èíäè ìÿí ãÿíäè àïàðûðàì, èíøàëëàù ñöáù òåçäÿí ñÿíèí áåø ìàíàò îí áèð øàùûíû áóðäà ùàçûð åëÿðÿì. Êàðàïåò àüà áó ñþçëÿðè åøèòúÿê úÿëä ãÿíäè àïàðûá ãîéäó éåðèíÿ âÿ ãàéûäûá ñàü ÿëèíè ãîéäó Õóäàéàð áÿéèí ÷èéíèíÿ, ñîë ÿëè èëÿ ãàïûíû ýþðñÿòäè. – Äè ýåò, ÷ûõ ýåò! Òåç îë ýåò áóðäàí! Åëÿ áó ñààò ÷ûõ ýåò. Õóäàéàð áÿé äèíìÿç-ñþéëÿìÿç äöêàíäàí ÷ûõûá öç ãîéäó ýåòìÿéÿ. Àõøàì àçàíûíà àíúàã éàðûì ñààò ãàëûðäû êè, Õóäàéàð áÿé ýÿëäè ÷ûõäû ùàìàí êàðâàíñàðàéà êè, åøøÿéè ãàòìûøäû. 61 Õóäàéàð áÿé êàðâàíñàðàíûí ãàïûñûíà éåòèøúÿê è÷ÿðèäÿí áèð àë÷àã ãÿäÿê àðõàëûãëû, áîç ïàïàã, àü òóìàí êèøè ÷ûõûá ãàøãàáàã èëÿ öç òóòäó Õóäàéàð áÿéÿ: – À êèøè, Àëëàù àòàíà ðÿùìÿò åëÿñèí, ýÿë áó õàòàíû áèçèì áàøûìûçäàí ñîâóä! À êèøè, áó áÿëàíû ýÿòèðèá ãàòìûñàí òþâëÿéÿ, áèç òÿíýÿ äîéäóã êè! Ñÿí Àëëàù, ýåäèì óëàüû ÷ûõàðäûì, ýþòöð àïàð. Áó ñþçëÿðè äåéèá ýöäÿê êèøè, – êè êàðâàíñàðàíûí îäàáàøûñû îëñóí, – èñòÿäè ãàéûäà êàðâàíñàðàíûí ùÿéÿòèíÿ. Õóäàéàð áÿé îíó ÷àüûðûá ñàõëàäû: – Éàâàø ýþðöì, ùàðà ýåäèðñÿí? Íåúÿ áÿëàíû ýÿòèðèá ãàòìûøàì òþâëÿéÿ? Éÿãèí êè, óëàü ìàëëàðíàí éîëà ýåòìèð. Àõû ìÿíèì óëàüûì ñàêèò óëàüäû. Ñÿí íèéÿ áó ñþçö äåéèðñÿí? Îäàáàøû ÿëèíè þë÷ÿ-þë÷ÿ ãàéûì ñÿñëÿ áàøëàäû: – À êèøè, ñÿí Àëëàù çàðàôàò åëÿìÿ. Ìÿíèì êåôèìèí î âàõòû äåéèë. Åøøÿéèíè ÷ûõàðäûì, ýþòöð àïàð. Õóäàéàð áÿé ãàéûì ñÿñëÿ úàâàá âåðäè: – Ðÿùìÿòëèéèí îüëó, áèð ñþçöíö ìÿíÿ äå ýþðöì êè, àõû íÿ îëóáäó? – Íÿ îëàúàã, éåêÿ êèøè! Õàëãûí åøøÿéèíè îüóðëàéûá ýÿòèðìèñÿí ãàòìûñàí ìÿíèì êàðâàíñàðàìà. Íèéÿ? Ýþðÿê ìÿííÿí ãÿñä-ãÿðÿçèí âàð? – ß, äÿëè îëìàìûñàí êè! Éà êåôëèñÿí? Ìÿí íèéÿ õàëãûí åøøÿéèíè îüóðëóéóðàì? Âàëëàù ùå÷ àðòûã-ÿñêèê äàíûøìà êè, ïåøìàí îëàðñàí. – Éàõøû, ðÿùìÿòëèéèí îüëó, þçýÿ åøøÿê òàïà áèëìèðäèí, ýåòäèí Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí åøøÿéèíè ýÿòäèí, áèçè ãîéäóí ãàëìàãàëà? – Íåúÿ ãàëìàãàëà ãîéìóøàì ìÿí ñÿíè? – Íåúÿ ãàëìàãàë îëàúàã? Ñÿí åëÿ åøøÿéè òþâëÿéÿ ãàòûá îéçà* úóììóøäóí, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí õûðäà îüëó îõ êèìè þçöíö ñîõäó êàðâàíñàðàéà êè, åøøÿéè àïàðàúàüàì. Ìÿí äÿ íÿ òþâð âåðÿéäèì? Äÿõè íÿ äåéèì, áàøûíà äþíöì! Áó îüëàí þçöíö ÷ûðïûð éåðäÿí éåðÿ êè, éà þçöìö ýÿðÿê þëäöðöì, éà äà áó ñààò ýÿðÿê åøøÿéè àïàðàì. Àõûðû ëàï íàÿëàú ãàëûá, ýåòäèì áèð ãàðàäàâîé ÷àüûðäûì, îüëàíû äþéÿ-äþéÿ ÷ûõàðòäû åøèéÿ. – Ùåéô, ùåéô, ùåéô êè, ìÿí áóðäà îëìàìûøàì! Âàëëàùè êè, þëöñöíö ãîéàðäûì îüëàíûí áóðäà! Îíó ìÿí ñàü þòöðÿðäèì êÿíäÿ? Ñÿí ïÿñ íèéÿ ìÿíè ýÿëèá ÷àüûðìàäûí?.. Ãÿðÿç, êå÷èá. Èíäè ùàâà ãàðàíëûãëàéûð, ìÿí äÿõè êÿíäÿ ãàéûäà áèëìÿðÿì. Ìÿí þçöì äÿ ýÿðÿê ãàëàì, åøøÿê äÿ ýÿðÿê ãàëà. Áó ýåúÿ ñÿíÿ ãîíàüàì, Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè. ___________ * Î öçÿ, î òÿðÿôÿ 62 – Ãîíàãñàí, ýþçöì öñòÿ éåðèí âàð. ßëáÿòòÿ, èíäè äà ýåòìÿê îëìàç. Ùàâà ëàï ãàðàíëûãëàéûð. Äè áóðäà íèéÿ äóðóáñàí? Áóéóð ýåäÿê ìÿíçèëÿ. Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè ãàáàãúà âÿ Õóäàéàð îíóí äàëûíúà ýåäèá ýèðäèëÿð áèð õûðäà ãàðàíëûã ùöúðÿéÿ. Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè ýèðÿí êèìè áèð ñïè÷êà ÷ÿêèá, ñîë òÿðÿôäÿ äèâàðà âóðóëìóø õûðäà ëàìïàíû éàíäûðäû âÿ ãîíàüà éåð ýþñòÿðäè. Ùöúðÿíèí ôÿðøè èáàðÿòäè áèð ïàëàçäàí. Éóõàðû áàøäà ãîéóëìóøäó áèð áöêöëö éîðüàí-äþøÿê, áóúàãäà âàð èäè áèð ñÿíÿê, áèð ëöëåéèí âÿ ñöïöðýÿ. ×èðêëè äèâàðëàðûí íÿ òàüëàðû âàð èäè, íÿ òàõ÷àñû. Õóäàéàð áÿé ïàëàç öñòÿ îòóðóá äàëûíû äàéàäû éöêÿ âÿ ÷óáóüóíó úèáèíäÿí ÷ûõàðäûá áàøëàäû äîëäóðìàüû. Ñîíðà öçöíö Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìèéÿ òóòóá äåäè: – Ýÿë îòóð ýþðÿê, Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè. Ýÿë ìÿíÿ áèð îä äà çÿùìÿò ÷ÿê âåð. Ýÿë, ýÿë îòóð ñþùáÿò åäÿê áèð àç. Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè äÿ ùÿì÷èíèí áàøìàãëàðûíû ÷ûõàðäûá, êå÷äè îòóðäó áèð òÿðÿôäÿí âÿ áèð ñïè÷êà ÷ÿêèá òóòäó Õóäàéàð áÿéèí ÷óáóüóíà. Õóäàéàð áÿé ÷óáóüó àëûøäûðäû. – Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè, ñÿí ýÿðÿê áó ÿùâàëàòû ìÿíÿ äåìÿéÿéäèí. Ñÿí ìÿíèì öðÿéèìÿ áèð îõ âóðäóí. Àëëàù ýþðöì Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí àòàñûíà ëÿíÿò åëÿñèí! Î ìÿíè õàëã è÷èíäÿ ðöñâàé åëÿäè. Ìÿí áó éàøà ýÿëìèøäèì, èíäèéÿ êèìè áó úöð áÿäíàì îëìàìûøäûì. Õóäàéàð áÿé ñþçöíö äåéèá âÿ äèêÿëèá ÷óáóüó óçàòäû âåðäè Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìèéÿ. Î äà “éà Àëëàù” – äåéèá ÷óáóüó àëäû âÿ áèð ñöìöðöá äåäè: – Éàõøû áóéóðóðñàí, Õóäàéàð áÿé. Àõûð Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè íåéëÿñèí? Îíóí íÿ ýöíàùû âàð? Ñÿí åøøÿéè ýÿòèðÿíäÿ îíà õÿáÿð âåðñÿéäèí, ùå÷ áåëÿ îëìàçäû. Îíäà áèëÿðäèëÿð êè, åøøÿéè ñÿí ýÿòèðìèñÿí, äà îüëóíó ýþíäÿðìÿçäè. – À êèøè, àäûíà àíä îëñóí, åøøÿéè ìÿíÿ Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè þçö âåðèá. Åøøÿéè ìÿíÿ î äÿééóñ þçö âåðèáäè, î ãóðóìñàã þçö âåðèáäè, î Þìÿð þçö âåðèáäè. À êèøè, íèéÿ èíàíìûðñàí? – Íèéÿ äÿ èíàíìûðàì? Õåéð, èíàíûðàì. – Ãóðàíè-ìöíçÿë ùàããû þçö âåðèáäè. Íèéÿ, ìÿí ö÷ éöç åâèí êàòäàñû îëà-îëà, áèð óëàü äà òàïà áèëìèðÿì, ýåäèðÿì îüóðëóãúà þçýÿëÿðèí åøøÿéèíè ýÿòèðèðÿì? – Õåéð, èíàíûðàì äà! Íèéÿ èíàíìûðàì? Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð äèêÿëèá ÷óáóüó âåðäè Õóäàéàð áÿéÿ. Õóäàéàð áÿé áèð-èêè ñöìöðöá ýåíÿ áàøëàäû: 63 – Èíäè ñÿí ýþðÿðñÿí, Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè. Ìÿí ãèñàñûìû Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèäÿí àëìàñàì, ìÿí áó ñàããàëûìû ãûðõäûððàì! Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè áèð àç ýöëöìñöíäö âÿ áèð ãÿäÿð äèêÿëèá ñóàë åòäè: – Éàõøû, ñÿí íÿ åëèéÿ áèëÿðñÿí îíà? – Ìÿí îíóí ýþçöíÿ àü ñàëëàì! Íÿ åëèéÿúÿéÿì îíà? Ìÿí îíóí áþéöéö äåéèëÿì? Ýöí îëìàç êè, îíóí ìÿíÿ èøè äöøìÿñèí. Áàñàðàì ïàë÷ûüà, ÷ûõàðàì öñòÿ, àéàãëàðàì. Íÿ åëèéÿúÿéÿì? Îí-îí èêè éàøûíäà áèð îüëàí ñîë ÿëèíäÿ áèð ÷þëìÿê ñàëëàéà-ñàëëàéà ýèðäè è÷ÿðè, ÷þëìÿéè ãîéäó éåðÿ âÿ öçöíö òóòäó Êÿðáÿëàéû Úÿôÿðÿ: – Äàäàø, áó ýöí àíàì ÿòè áèð àç éàíäûðûá, éåéÿ áèëñÿíèç éàõøûäûð. Áèð áàõ ýþð. Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ãåéçíÿí úàâàá âåðäè: – Àé àíàíûí äÿäÿñèíèí ýîðóíó… Àëëàùö ÿêáÿð! Ëÿíÿò øåéòàíà. Áåëÿ äÿ áÿäáÿõòëèê îëàð êè, ìÿí äöøìöøÿì? Ýöí îëìàç êè, î èòèí ãûçû ÿòè éàíäûðìàñûí, éà ïèøèéÿ âåðìÿñèí. Îüëàí áàøûíû àøàüû ÿéèá äåäè: – Éîõ, äàäàø, âàëëàù àíàìûí ùå÷ ýöíàùû éîõäó. Áó ýöí ýåòìèøäè ùàìàìà. Ãîí÷àéà äà òàïøûðìûøäû ùÿðäÿí-áèðäÿí ÿòÿ áàõñûí. Ãîí÷àíûí äà áàøû íÿ áèëèì íÿéÿ ìÿøüóë îëóáäó, ÿòè éàíäûðûá. – Íèéÿ, ùàìàì àíàíûí áàøûíà ó÷ñóí! Åëÿ ýÿðÿê áó ýöí àíàí ýåäÿéäè ùàìàìà? Îüëàí òÿÿúúöáëö úàâàá âåðäè: – Ïÿñ ùàâàõò ýÿðÿê ýåäÿéäè? Õóäàéàð êàòäàéà àúëûã ÷îõ êàð åëÿìèøäè; ÷öíêè ñÿùÿðäÿí, êÿíääÿí ÷ûõàíäàí áèð òèêÿ ÷þðÿê éåìÿìèøäè, ñàâàé ãàçûíûí áèð ñòÿêàí ÷àéûíäàí. Îüëàí ÷þëìÿéè è÷ÿðè ýÿòèðÿí êèìè áîçáàøûí ãîõóñó Õóäàéàð áÿéÿ áåëÿ õîø ýÿëäè êè, êþíëöíäÿ Êÿðáÿëàéû Úÿôÿðèí þâðÿòèíÿ èêè ìèí éàìàí äåäè. Õóäàéàð áÿé ýþðäö êè, àòà èëÿ îüëóí ìöêàëèìÿñè ÷îõ óçóí ÷ÿêÿúÿê, àììà îíóí öðÿéè äÿ ýåäèð àúûíäàí; áó ñÿáÿáÿ îðòàëûüà ñþç àòäû êè, áÿëêÿ ñþùáÿò ãóðòàðà. ×þëìÿéè äûüûðëàäàðàã: – Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè, âàëëàù ùÿð íÿ äåéèðñÿí äå, àììà äåéèðÿì êè, îüëàíûí õÿáÿðè éîõäó. ßò áèð òèêÿ äÿ éàíìàéûá, áÿëêÿ ãîâðóëóáäó. ßòèí ÷îõ éàõøû ãîõóñó ýÿëèð. Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð äóðóá áóúàãäàí áèð ñàðû ãàøûã òàïûá, ýÿëäè ÷þìáÿëäè ÷þëìÿéèí áàøûíäà. ×þëìÿéèí ãàïàüûíû ýþòöðöá, áèð ãàøûã ÿòèí ñóéóíäàí ýþòöðöá è÷äè âÿ àüçûíû ìàð÷ûëäàäûá, ãàø-ãàáàüûíû òóðøóäóá, öçöí òóòäó Õóäàéàð áÿéÿ: 64 – Õåéð, áó ÿòè éåìÿê îëìàç. Ãÿðÿç, Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð áèð ãÿäÿð äÿ þâðÿòèíäÿí ýèëåé åëÿäè, áèð ãÿäÿð äÿ ñþéöøäÿí, ëÿíÿòäÿí äåäè. Àõûðû ëàÿëàú ãàëûá, ýÿòäè ñöôðÿíè à÷äû îðòàëûüà, áèð àç ãóðó ÷þðÿê äîüðàäû ñèíèéÿ âÿ ñàü ãîëóíó ÷ÿðìÿéèá ÷þëìÿéè öçöãóéëó åëÿäè ñèíèíèí öñòÿ, ñîíðà ÿòëÿðè áèð-áèð ñå÷äè ãîéäó ÷þëìÿéÿ. Ùÿð èêè ÿëè èëÿ ÷þðÿéè ãàðûøäûðûá Õóäàéàð áÿéÿ òÿêëèô åëÿäè: – Áèñìèëëàù, Õóäàéàð áÿé, èðÿëè ÷ÿêèë ýþðÿê. Ùÿð÷ÿíä ÿò äÿ éàíûáäû, àììà áàõòûíäàí êöñ, õà-õà-õà… Õóäàéàð áÿé èðÿëè ÷ÿêèëèá ÿëèíè óçàòäû. Áèð íå÷ÿ òèêÿ ýþòöðöá äåäè: – Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè, àíä îëñóí Àëëàùà, ñÿí ëàï íàèíñàô àäàìñàí. Êèøè, êèì äåéèð êè, áó ÿò éàíûá? Âàëëàù ÿýÿð áèð òèêÿ äà éàíûáäû. Òà áóíäàí éàõøû ÿò áèøìÿç. Õóäàéàð áÿé ëàï éàëàí äåéèðäè. ßââÿëà îíäàí þòðö êè, ÷îõ àúìûøäû. Àú àäàìà éàíìûø ÿò äÿ õîø ýÿëÿð. Âÿ áèð äÿ êè, áóðà øÿùÿðäè, ýåíÿ íåúÿ îëñà, øÿùÿð áîçáàøû èëÿ êÿíä áîçáàøû áèð îëìàç. Ýåíÿ øÿùÿð áîçáàøûíûí éàíìûøû êÿíä áîçáàøûíûí ëàï éàõøûñûíäàí ëÿççÿòäè îëàð. Áÿëè, Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð âÿ Õóäàéàð áÿé ùÿð èêèñè ìÿøüóë îëäóëàð éåìÿéÿ. Îüëàí áèð àç äóðäó, ñîíðà ÷ûõûá ýåòäè. Õóäàéàð áÿé ñîë ãû÷ûíû ãàáàüûíà óçàäûá, ñàü ãû÷ûíû äèêÿëòìèøäè. Áåëÿ êè, ñàü ãû÷û ñöôðÿíèí è÷èíäÿ èäè. Àììà Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð äèç öñòÿ îòóðóá, öçöãóéëó äöøìöøäö ÷þðÿéèí öñòÿ. Áåëÿ êè, àç ãàëûðäû áóðíó äÿéÿ ñèíèéÿ. ×þðÿéè éåéèá ãóðòàðäûëàð. Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ñöôðÿíè, ãàáëàðû éûüûøäûðûá ãîéäó êÿíàðà. Ùÿð èêèñè ÿëëÿðèíè ñèëèá ÷ÿêèëäèëÿð êÿíàðà. Õóäàéàð áÿé áèð êÿùèëäÿéèá, ýþòöðäö ÷óáóüóíó âÿ äîëäóðóá àëûøäûðäû âÿ áèð ãÿäÿð ÷ÿêèá, óçàòäû Êÿðáÿëàéû Úÿôÿðÿ ñÿìò. – Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè, ìÿíÿ áèð éåääè ìàíàò ëàçûìäû. Ýÿðÿê ùÿð íåúÿ îëìóø îëñà, òàïûá ìÿíèì èøèìè äöçÿëäÿñÿí. Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿëöñòö úàâàá âåðäè: – Õóäàéàð áÿé, ïåéüÿìáÿð ùàããû ìÿíäÿ éîõäó. Îëñåéäè ùàíñû ãóðóìñàã ìöçàéèãÿ åëÿðäè? – Þçöíäÿ éîõäó, þçýÿäÿí òàï. Ãÿðÿç, îíó-áóíó áèëìèðÿì, ýÿðÿê íÿ éîëíàí îëñà, òàïûá âåðÿñÿí. Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð áèð àç ôèêèðäÿí ñîíðà äåäè: – Âàëëàù, éàõøû äåéèðñÿí. Àììà èíäè ÿñð ÷îõ õàðàáäû. Ùàíû èíäè åëÿ áèð Àëëàù áÿíäÿñè êè, àäàìûí ÿëèíè òóòñóí? Èíäè ùÿð êÿñÿ ýåäèì äåéèì 65 ìÿíÿ áèð éåääè ìàíàò ëàçûìäû, äåéÿúÿê ýÿòèð éàíûìäà îí éåääè ìàíàòëûã áèð øåé çàëîã* ãîé. – Ùå÷ çÿðÿð éîõäó, íÿ åéáè âàð. Ñÿí áèð åëÿ àäàì òàï êè, ìÿíÿ éåääè ìàíàò âåðñèí, ìÿí îíóí éàíûíäà îí éåääè ìàíàòëûã øåé ýèðîâ ãîéóì. Ýåíÿ ñþçöí âàð? Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ýåíÿ áèð ãÿäÿð ôèêèð åëÿéèá úàâàá âåðäè: – Èíäè ñÿíèí éàíûíäà íÿéèí âàð êè, çàëîã ãîéàñàí? – Î ñÿíÿ áîðú äåéèë. Ñÿí ïóëó òàï, ýþð ãîéàðàì, éà éîõ. – Àõûð íåúÿ îëà áèëÿð êè, ìÿí áèëìèéèì, ñÿí íåúÿ øåé ýèðîâ ãîéàúàãñàí?! Áÿëêÿ ïóë ñàùèáè ñÿí ãîéäóüóí øåéè ãÿáóëà ýþòöðìÿäè. Õóäàéàð áÿé áèð ãÿäÿð äóðóõäó. ×óáóüó ýþòöðöá áàøëàäû äîëäóðìàüà. Öçöíö Êÿðáÿëàéû Úÿôÿðÿ òóòóá àë÷àãäàí äåäè: – Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè, ñÿí ùÿð êÿñäÿí îëìóø îëñà, ìÿíÿ éåääè ìàíàò òàï, ýÿòèðäèéèì åøøÿê îëñóí çàëîã. Íÿ âàõò ìÿí ñÿíèí ïóëóíó ýÿòèðèá âåðäèì, ñÿí äÿ ìÿíèì åøøÿéèìè ãàéòàðûá âåðÿðñÿí þçöìÿ. – Õà-õà-õà! Õà-õà-õà!.. Õóäàéàð áÿé ñÿíèí äÿñòýàùûí âàðìûø… õà-õà-õà! À êèøè, ñÿí çàðàôàò åëÿéèðìèøñÿí… õà-õà-õà… – Ãàðäàø, äàõû íèéÿ ýöëöðñÿí? Ùàíñû ìÿëóí çàðàôàò åëÿéèð?! – Õà-õà-õà… À êèøè, åøøÿê ñÿíèí äåéèë êè, îíó ýèðîâ ãîéàñàí! Ñþç éîõ, ãîéàðñàí. Àììà ñàáàù îëúàã åøøÿéèí ñàùèáè ýÿëèá åøøÿéè àïàðàúàã äà!.. Õà-õà-õà… – Éàâàø, ãîé ýþðÿê, à êèøè, áèð àç éàâàø ýöë, ãîé ñþçöìö äåéèì. Àíä îëñóí Àëëàùà, ìÿí çàðàôàò åëÿìèðÿì. Éàõøû, åøøÿéèí ñàùèáè íÿ äåéèá ñÿíäÿí åøøÿéè èñòÿéÿúÿê? Åøøÿéèí ñàùèáè ñÿíÿ êèìèí éàíûíäà åøøÿê òàïøûðûá? Áÿëè, ýÿëäè äåäè “ìÿíèì åøøÿéèì áóðäàäû, åøøÿéèìè âåð”. Äåéÿðñÿí “êèìèí éàíûíäà ñÿí ìÿíèì êàðâàíñàðàìà åøøÿê ãàòìûñàí?” Éà õåéð, ñÿíÿ äåäè “ïÿñ åøøÿê íåúÿ îëäó?”, ñÿí äÿ äå êè, “åøøÿéè ùÿð êÿñ ýÿòèðèá áóðà ãàòìûøäû, ùàìàí àäàì äà åøøÿéè ÷ûõàðäûá àïàðäû”. Îííàí ñîíðà ìÿí áèëèðÿì, åøøÿéèí ñàùèáè áèëÿð. Äÿõè ñÿíÿ íÿ äÿõëè âàð?.. Áó ñþçëÿðè äåéÿíäÿí ñîíðà Õóäàéàð áÿé ÷óáóüó óçàòäû Êÿðáÿëàéû Úÿôÿðÿ. Î äà ÷óáóüó àëûá, ìÿøüóë îëäó ÷ÿêìÿéÿ. Áóíëàðûí ñþùáÿòè ÷îõ óçóí ÷ÿêäè. Î, áåëÿ äåäè, áó áåëÿ äåäè. Àõûðû áó úöð øÿðò áàüëàäûëàð: Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð Õóäàéàð áÿéÿ éåääè ìàíàò âåðñèí âÿ åøøÿê ãàëñûí îíóí èõòèéàðûíäà. Ùÿð íÿ åëÿéèð åëÿñèí: éà ñàòñûí, éà ýèçëÿòñèí, éà íÿ _________ * Ýèðîâ 66 åëÿéèð åëÿñèí. Õóäàéàð áÿé äÿ êÿíäÿ ãàéûäûá õÿáÿð âåðñèí êè, åøøÿê êàðâàíñàðàäàí îüóðëàíûá. Ùÿðýàù Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè ÷îõ àòûëûá äöøñÿ âÿ øûëòàã åëÿñÿ, Õóäàéàð àíä-àìàí è÷ñèí êè, ìèðîâîé ñóäà ÿðèçÿ âåðèá, êàðâàíñàðà÷ûäàí åøøÿéè èñòÿéÿð. ßýÿð Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè øÿùÿðÿ ýÿëèá, Êÿðáÿëàéû Úÿôÿðäÿí ÿùâàëàòû ñîðóøñà, Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð àíä è÷ñèí, àìàí åëÿñèí êè, ùÿãèãÿòäÿ åøøÿê îüóðëàíûá; éÿíè Õóäàéàð áÿéèí áó èøäÿ ùå÷ ýöíàùû éîõäó. Áó úöð òÿäáèðè òþêÿí êèìè Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÷ûõäû åøèéÿ âÿ áèð ãÿäÿð éóáàíûá ýÿëäè îòóðäó âÿ úèáèíäÿí áèð áåøëèê âÿ èêè òÿêëèê ÷ûõàðäûá, ãîéäó Õóäàéàð áÿéèí ãàáàüûíà. Õóäàéàð ïóëó ýþòöðöá ãîéäó úèáèíÿ, áèð ãÿäÿð äèêÿëäè. Ñàü ÿëèíè Êÿðáÿëàéû Úÿôÿðèí ãàáàüûíà óçàäûá äåäè: – Âåð ÿëèíè ìÿíÿ. Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ùÿì÷èíèí ñàü ÿëèíè âåðäè Õóäàéàð áÿéèí ÿëèíÿ. – Êÿðáÿëàéû Úÿôÿð ÿìè, Àëëàù ñÿíèí îüëóíó ñàõëàñûí âÿ ñÿíè ñÿëàìÿò åëÿñèí. Àëëàù þç áèðëèéè õàòèðèíÿ ñÿíÿ áó ñþâäÿäÿ õåéèð âåðñèí. Û Õóäàéàð áÿé éåéèá ãàðíû òîõ âÿ éåääè ìàíàòû úèáèíÿ ãîéóá, àðõàéûí âÿ ðàùàò óçàíûá éàòäû. Éÿãèí êè, ÷îõäàíäû îíóí éóõóñó áó ýåúÿêè êèìè øèðèí îëìàìûøäû. Àììà äöíéàäà áÿçè âàõò, áÿëêÿ äÿ ÷îõ âàõò ÷îõ òÿÿúúöáëö èøëÿð èòòèôàã äöøöð. Ìÿñÿëà, èíäè áó ñààò áóðàäà Õóäàéàð êàòäà ëÿççÿòíÿí éûõûëûá éàòäû. Àììà åëÿ áó ñààò Äàíàáàø êÿíäèíäÿ ö÷ éåðäÿ ìàòÿì ãóðóëóáäó. Ö÷öíÿ äÿ Õóäàéàð áÿé þçö áàèñ îëóáäóð. Äîüðóäàí ÷îõ ýöëìÿëè ÿùâàëàòäû âÿ ÷îõ ãÿøÿíý ÿùâàëàòäû. Îíäàí þòðö ãÿøÿíý ÿùâàëàòäû êè, àäàì ýöëöð, öðÿéè à÷ûëûð. Éîõñà íÿéÿ ëàçûìäûð ãÿì âÿ ãöññÿ ýÿòèðÿí ùåêàéÿò?! Áÿëè, áó ñààò, åëÿ áó äÿãèãÿ, áó ýåúÿ ñÿùÿðÿ êèìè Äàíàáàø êÿíäèíäÿ ö÷ åâäÿ ìàòÿì ãóðóëóáäóð. Áèðè Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí åâèíäÿ, – íåúÿ êè, ìÿëóìäó, – áèðè Õóäàéàð áÿéèí þç åâèíäÿ âÿ áèðè äÿ Õóäàéàð áÿé èñòÿéÿí þâðÿòèí, éÿíè Çåéíÿáèí åâèíäÿ. Ùÿëÿ Õóäàéàð áÿé øÿùÿðäÿ ãàëìàëû îëñóí, êå÷ÿê Äàíàáàø êÿíäèíÿ âÿ Çåéíÿáèí ìàòÿìèíäÿí áàøëàéûá, äåéÿ-äåéÿ ýÿëÿê ÷ûõàã áàøà. Çåéíÿá ãûðõ-ãûðõ èêè éàøûíäà, êþê, äîëó âÿ ãàðàáóüäàéû áèð þâðÿòäèð. Èêè èë áóíäàí èðÿëè ÿðè Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð þëöá. Ãàëûáäû áèð îüëó Âÿëèãóëó, îí éåääè éàøûíäà, èêè äÿ ãûçû: Ôèççÿ éåääè éàøûíäà âÿ Çèáà äþðä éàøûíäà. 67 Çåéíÿá íÿ Çåéíÿá! Ùàíû èðÿëèêè Çåéíÿá? Îíó èêè èë áóíäàí ÿãäÿì* ýþðÿí èíäè ùå÷ òàíûìàç. Çåéíÿáè ýþðÿéäèíèç ÿðè Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí ñàüëûüûíäà. Äàíàáàø êÿíäèíäÿ Çåéíÿáèí àäû òÿê èäè ýþçÿëëèêäÿ. Çåéíÿá óøàãëûãäà áèð éåòèì ãûç èäè. Àììà ÷îõ ýþçÿëëèéè ñÿáÿáÿ áèáèñè àïàðûá þç åâèíäÿ ñàõëàäû, áó ãÿñä èëÿ êè, àëñûí þç îüëóíà. Ãÿðÿç, áèáèñèíèí îüëó þëäö âÿ Çåéíÿáèí àäû áèð åëÿ øþùðÿò òàïäû êè, åë÷è-åë÷è öñòäÿí òþêöëöá ýÿëÿðäè. Àíä è÷èðëÿð êè, áèð èëèí è÷èíäÿ Çåéíÿáèí îí äþðä ìöøòÿðèñè âàð èäè. Ùàìûñû äà àüûëëû-áàøëû éåðëÿðäÿí. Àõûðû ãèñìÿò áåëÿ ýÿòèðäè êè, Çåéíÿáè âåðäèëÿð Ùåéäÿðÿ; éÿíè ÷îõ éàõøû åëÿäèëÿð êè, âåðäèëÿð Ùåéäÿðÿ. Îíäàí þòðö êè, Ùåéäÿðèí àòàñû Êÿðáÿëàéû Èñìàéûë êÿíäèí ìþòÿáÿð øÿõñëÿðèíäÿí áèðè èäè âÿ Çåéíÿáèí ãåéðè ìöøòÿðèëÿðèíäÿí íÿ äþâëÿòäÿ ÿñêèê èäè, íÿ äÿ ùþðìÿòäÿ. Çåéíÿá Ùåéäÿðÿ ýÿëÿíäÿí ö÷ èë ñîíðà Êÿðáÿëàéû Èñìàéûë âÿôàò åäèá, äîããóç óëàü, äþðä-áåø áàø ãàðàìàë, èéèðìè ö÷ ãîéóí âÿ éåääè êå÷è âÿ èêè õàëâàð çÿìè ãîéóá ýåòäè. Ñþç éîõ, äþâëÿòèí éàðûñû ÷àòäû Ùåéäÿðÿ âÿ éàðûñû äà ãàðäàøû Ðçàéà. Áèð èëäÿí ñîíðà Ðçà þëäö âÿ Ùåéäÿð àòàñûíûí äþâëÿòèíÿ òÿê îëäó ìàëèê âÿ èøè ýÿëäèêúÿ áàøëàäû òÿðÿããè åëÿìÿéÿ. Àììà áóíóíëà áåëÿ, ñþç éîõ, õÿðúè äÿ àç äåéèëäè. ßââÿëà, àòàñûíûí âÿ ãàðäàøûíûí åùñàí âÿ Êÿðáÿëàéà ýþíäÿðìÿê õÿðúè âÿ ñîíðà þçö äÿ Êÿðáÿëàéà ýåäèá ãàéûäûá, ýåíÿ äàëû äöøäö. Íåúÿ äÿ äàëû äöøìÿñèí? Ùåñàá åëÿéèðäè êè, àòàñûíûí âÿ ãàðäàøûíûí íÿøëÿðèíè Êÿðáÿëàéà ýþíäÿðìÿêëèéÿ âÿ þç Êÿðáÿëàéà ýåòìÿêëèéèíÿ äöç èêè éöç ìàíàò õÿðúè ÷ûõûá. Àììà Àëëàù-òààëà ðÿùèì Àëëàùäûð. ×öíêè áó ïóëëàðû Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð ìöáàðÿê éîëäà õÿðúëÿìèøäè, ýåíÿ àõûðäà Àëëàù-òààëà þç ãöäðÿò ÿëè èëÿ Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí èøèíè äöçÿëòäè. Áåëÿ äöçÿëòäè êè, Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð þëÿíäÿ þçöíÿ éåòìèø ìàíàò õÿðú ÷ûõäû âÿ áóíäàí ÿëàâÿ þâðÿòè Çåéíÿáÿ èêè éöç ÿëëè ìàíàò, îüëóíà éöç ãûðõ âÿ ùÿð ãûçûíà éöç ìàíàò ïóë ÷ûõìûøäû. Ãàëàí çÿìèëÿðèíè âÿñèééÿò åëÿäè þâðÿòèíÿ âÿ ãûçëàðûíà. Àììà ùÿéÿòè äÿ âåðäè îüëó Âÿëèãóëóéà. Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí þëìÿéè þâðÿòè Çåéíÿá ö÷öí éåêÿ ìöñèáÿò îëäó. Àðòûã ãÿì âÿ ãöññÿ åëÿäè éàçûã þâðÿò ÿðèíèí þëìÿéèíÿ. Èíäè áó ñààò ùÿð úöìÿ àõøàìû ÿðèíèí ãÿáðèíèí öñòÿ ýåäèá, áèð éåêÿ ìÿðÿêÿ ãóðàð. Âàãåÿí àç-àç òàïûëàð áó úöð èñòÿêëè þâðÿò. Àììà áóíóíëà áåëÿ ________ * Ãàáàã, ÿââÿë 68 Çåéíÿá áèð òèêÿ íàøöêöðëöê åëÿìèð. Ãÿì âÿ ãöññÿ è÷èíäÿ ýåíÿ ùÿìèøÿ Àëëàùà øöêöð âÿ ñÿíà åëÿéèð êè, Àëëàù-òààëà îíà áèð ïàð÷à ÷þðÿê âåðèá, þçýÿëÿðÿ ìþùòàú åëÿìÿéèá. Âÿ áèð äÿ êè, åâëÿíìÿëè îüëó âÿ èêè ãûçû… Ýåíÿ Àëëàù áÿðÿêÿò âåðñèí, áóíëàðûí ùàìûñûíûí øöêðöíö éåðèíÿ éåòèðìÿê ëàçûìäûð. Çåéíÿá îüëóíäàí éåðäÿí-ýþéÿ êèìè ðàçûäûð. Îíäàí þòðö êè, Âÿëèãóëó î èòàÿòè êè, àíàñûíà åëÿéèð, áÿëêÿ àòàñûíà åëÿìÿçäè. Âÿëèãóëó íÿèíêè àíàñûíà íèñáÿò, áÿëêÿ þçýÿëÿðÿ ýþðÿ äÿ àðòûã öçöéîëà îüëàíäû. Éÿãèí êè, àíàñû äåñÿ þë – þëÿúÿê, ãàë – ãàëàúàã. Àòàñû þëÿí ýöíäÿí áó ýöíêö ýöíÿ êèìè áèð åëÿ âàõò îëìàéûá êè, Âÿëèãóëó èøèíè-ýöúöíö áîøëóéóá, ìöñàùèáëÿðèíÿ ãîøóëóá ýÿçìÿéÿ âÿ êåôÿ ìÿøüóë îëñóí. Èíñàôÿí Âÿëèãóëó ÷îõ ìÿçëóì îüëàíäû. Èíäèéÿäÿê Çåéíÿá Âÿëèãóëóäàí áèð òöê ãÿäÿðè äÿ èíúèìÿìèøäè. Àììà àõûð âàõòäà èø áåëÿ ýÿòäè êè, Âÿëèãóëóéíàí àíàñûíûí àðàñû áÿðê äÿéäè. Èø áó úöð îëäó. Ýÿðÿê ÿùâàëàòû áàøäàí áàøëàéàã. Ìÿðùóì Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð èëÿ Õóäàéàð êàòäà áÿðê ðÿôèãäèëÿð. ßââÿë úàâàíëûãäàí òà Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð þëÿí ýöíÿ êèìè Õóäàéàð áÿé èëÿ îíóí àðàñûíäàí ãûë êå÷ìÿçäè. Úàí äåéèá úàí åøèäÿðäèëÿð. Ýåúÿ âÿ ýöíäöç ýÿçìÿêëÿðè áèð, éåìÿêëÿðè áèð, îòóðìàãëàðû áèð, äóðìàãëàðû áèð. Áóíëàðûí äîñòëóüó òà î éåðÿ ÷àòäû êè, õàëã áóíëàðäàí ëàï áÿäýöìàí îëäó. Áåëÿ êè, áóíëàðûí äîñòëóüóíó ùÿðÿ áèð òþâð áàøà äöøöðäö. Áèðè äåéèðäè êè, áóíëàð õÿëâÿòúÿ î òàéäàí* êàíäðàáàò ìàëû êå÷èðèá ñàòûðëàð. Àììà õåéð, áåëÿ äåéèëäè. Áó õÿéàë õàì õÿéàëäû. Î ñÿáÿáÿ êè, Õóäàéàð áÿéè áèëìèðÿì, àììà Ùåéäÿð ÿñëÿí àòà ìèíìÿéè áàúàðìàçäû. Õåéð, áó äåéèëäè. Áÿçè äÿ äåéèðäè êè, áóíëàð ãÿëï ïóë ãàéûðûðëàð. Âàãåÿí ÷îõ òÿÿúúöáëö øåéäèð. Äàíàáàø êÿíäè, ãÿëï ïóë?! Àéà, ýþðÿê Äàíàáàø êÿíäèíäÿ ùå÷ ñàü ïóëíàí ãÿëï ïóëà òÿôàâöò ãîéàðëàð? Ùå÷ òàíûðëàð ãÿëï ïóë íÿäèð âÿ ñàô ïóë íÿäèð? Õåéð, áåëÿ äåéèë. Âÿññàëàì êè, ùÿðÿ áèð úöð ýöìàí åäèðäè. Ãÿðÿç, õàëã íÿ ýöìàí åëÿéèð-åëÿñèí, àììà çàùèðÿí Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðíÿí Õóäàéàð áÿéèí äîñòëóüó ìþùêÿì äîñòëóüà îõøàéûðäû. Êå÷ìèø ýöíëÿðèí áèð ýöíö, ãûø ôÿñëè èäè. Ýåúÿäÿí ö÷-äþðä ñààò êå÷ìèøäè. Ùÿð èêè ðÿôèã, éÿíè ìÿðùóì Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð âÿ Õóäàéàð áÿé âÿ áóíëàðäàí ñàâàéû Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí ãîíøóëàðûíäàí áèð íå÷ÿ __________ * Àðàçûí î òàéû íÿçÿðäÿ òóòóëóð 69 êÿíäëè Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðýèëèí òþâëÿ îòàüûíäà îòóðóá ìÿøüóë èäèëÿð ñþùáÿòÿ. Ìÿëóìäóð, ãûøûí óçóí ýåúÿëÿðèíè éàòìàãíàí ãóðòàðìàã îëìàç. Îäóð êè, Äàíàáàø êÿíäèíäÿ àòàäàí-áàáàäàí ãàëìà áó áèð àäÿòäè, ùÿð ìÿùÿëëÿíèí àäàìëàðû, – ÷öíêè èíäè äÿõè áèð èø-ýöú éîõ, – áèð òþâëÿ îòàüûíà éûüûøûá, òà ýåúÿäÿí àëòû ñààò ýåäÿíÿ êèìè, äàíûøìàãíàí, äåìÿêíÿí, ýöëìÿêíÿí êå÷èðèðëÿð. ×îõ âàõò áåëÿ îëóð êè, áó îòóðàíëàðûí áèðèñè éàõøû ÿùâàëàòäàí, ùåêàéÿòäÿí íàüûë åäèð, õàëã äà ãóëàã àñûð. Áÿëè, Õóäàéàð áÿé áèð òÿðÿôäÿ âÿ Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð áèð òÿðÿôäÿ îòóðóá, ùåêàéÿòÿ ãóëàã àñûðäûëàð. Äàíàáàø êÿíäèíèí ìîëëàñû Ìîëëà Ïèðãóëó “Áÿõòèéàðíàìÿ” êèòàáûíäàí áèð ÿùâàëàò îõóéóðäó. Îòóðàíëàðûí ùàìûñûíûí ôèêðè ìîëëàäà èäè. Èòòèôàã äà áåëÿ äöøäö êè, ùàìàí èêè ðÿôèãëÿðèí èêèñèíèí þâðÿòëÿðè ùàìèëÿ èäè. Ùÿìèí ýåúÿ èêèñèíèí äÿ àüðûñû òóòìóøäó. Ùåêàéÿíèí øèðèí éåðè èäè. Òþâëÿíèí ãàïûñû úûðûëòû èëÿ à÷ûëäû. Òþâëÿéÿ èêè îüëàí óøàüû, áèð ãûç óøàüû ñîõóëóá, ýÿëäèëÿð êÿíäëèëÿðèí éàíûíà. ×öíêè òþâëÿ î ãÿäÿð èøûã äåéèëäè, óøàãëàð àõòàðäûãëàðû àäàìû ýèðÿí êèìè ýþðìÿäèëÿð. Àõûðû àäàìëàðûí è÷èíäÿí Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí áàøûíà äîëóøóá, áàøëàäûëàð áóíäàí ìóøòóëóã èñòÿìÿéÿ. – ßìè, ìóøòóëóüóìó âåð, áèð îüëóí îëäó. Âåð, âåð, ìóøòóëóüóìó âåð. Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð ÿëèíè óçàòäû úèáèíÿ âÿ óøàãëàðûí ùÿðÿñèíèí îâúóíà áèð àç èéäÿ ãîéóá éîëà ñàëäû. Ìîëëà Ïèðãóëó âÿ êÿíäëèëÿð Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðÿ ýþç àéäûíëûüû âåðäèëÿð âÿ ìîëëà ýåíÿ áàøëàäû íàüëûíû. Õóäàéàð áÿé ùÿì÷èíèí ðÿôèãèíÿ ìöáàðÿêáàäëûã âåðèá, áèð ãÿäÿð úóìäó ôèêðÿ, ñîíðà öçöíö òóòóá Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðÿ ñÿìò âÿ ÿëèíè îíà òÿðÿô óçàäûá ÷àüûðäû. Ìîëëà ñÿñèíè êÿñäè êè, ýþðñöí íÿ äåéèð Õóäàéàð áÿé. – Ãàðäàø, Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð, ÿëèíè âåð ìÿíÿ. Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð ÿëèí óçàòäû Õóäàéàð áÿéÿ. ×öíêè ùÿð èêè ðÿôèã áèð-áèðèíäÿí áèð àç óçàã îòóðìóøäóëàð, ÿë-ÿëÿ âåðÿíäÿ ùÿð èêèñè áèð ãÿäÿð äèêÿëìèøäè. ßë-ÿëÿ âåðÿí êèìè Õóäàéàð áÿé áàøëàäû: – Ãàðäàø, Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð, ìÿíèì ÿçèçèì âÿ èêè ýþçöìöí èøûüû! Ñÿíèí îüëóí îëäó, Àëëàù îíó ñÿíÿ ÷îõ ýþðìÿñèí þç áèðëèéè õàòèðÿñèíÿ. Ãàðäàø, èíäè áó ñààò åëÿ ìÿíèì äÿ þâðÿòèì àéàã öñòÿäè. Ýÿðÿê êè, þçöí äÿ áèëèðñÿí. Ãàðäàø, ýÿë åëÿ îòóðàíëàðûí éàíûíäà ÿùä áàüëàéàã. ßýÿð èíäè õÿáÿð ýÿòèðäèëÿð êè, ìÿíèì äÿ îüëóì îëóáäó, îíäà áóíëàðûí ùÿð èêèñèíèí ãàðäàøëûã ñèüÿñèíè îõóðóã. Îíëàð äà áèçèì êèìè ãàðäàø îëñóíëàð. Éà õåéð, ìÿíèì ãûçûì îëäó, ñèüÿñèíè îõóäóá âåðÿê ñÿíèí îüëóíà. 70 Ìîëëà ùàìûäàí ãàáàã þç ðàçû÷ûëûüûíû èçùàð åäèá âÿ Õóäàéàð áÿéèí áó òÿêëèôèíè àðòûã áÿéÿíèá äåäè: – Çè ùÿð òÿðÿô êè øÿâÿä êöøòÿ ñóäè-èñëàìÿñò. ×îõ ýþçÿë, ÷îõ éàõøû. Ùÿð òÿðÿô, éÿíè ùÿð íåúÿ îëìóø-îëñà, èñëàìûí ìÿñëÿùÿòèäèð. ×îõ ýþçÿë, ÷îõ ýþçÿë. Ìîëëà Ïèðãóëó áèëäè êè, äåäèéè ôÿðäè ùå÷ êÿñ áàøà äöøìÿéÿúÿê; ÿýÿð äöøñÿëÿð äÿ éàõøû ìÿíàäà áàøà äöøÿúÿêëÿð. Éÿíè áó ñþâäÿíèí ùÿð áèð òÿðÿôè èñëàìûí ìÿñëÿùÿòèäèð. Ìîëëà, èñëàìäàí ìóðàä þçöíö íÿçÿðäÿ òóòóðäó; ÷öíêè î ýþðöðäö êè, åëÿ äÿ îëñà ñèüÿ îõóäóá îíà àüûç øèðèíëèéè âåðÿúÿêëÿð, áåëÿ äÿ îëñà âåðÿúÿêëÿð. Ñþç éîõ, ùÿð íåúÿ îëìóø-îëñà, àõóíäà õåéèðäè. Áÿëè, ÿùä áàüëàíäû âÿ õÿáÿð ýÿëäè êè, Õóäàéàð áÿéèí ãûçû îëäó. Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð îüëóíóí àäûíû ãîéäó Âÿëèãóëó, Õóäàéàð áÿé ãûçûíûí àäûíû ãîéäó Ýöëñöì. Ùàìàí ýåúÿ Ìîëëà Ïèðãóëó Ýöëñöìöí ñèüÿñèíè îõóäó Âÿëèãóëóéà. Áó ÿùâàëàòäàí ñîíðà Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðíÿí Õóäàéàð áÿéèí àðàñûíäà îëàí ìåùðèáàí÷ûëûã äÿõè äÿ àðòäû. Áåëÿ êè, áóíëàð îëäóëàð ëàï ñÿäàãÿòëè äîñò âÿ ëàï éàâûã ãîùóì. Áó îíóí åâèíäÿ, î áóíóí åâèíäÿ. Éÿãèí êè, äîüìà ãàðäàø äà áó òþâð ðÿôòàð åëÿìÿçäè, íåúÿ êè, áóíëàð åäèðäèëÿð. Òà Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð þëÿí ýöíÿ êèìè áó ðÿôèãëÿðèí ìÿùÿááÿòè âÿ ðÿôàãÿòè áèð òöê ãÿäÿðè äÿ ïîçóëìàäû. Áóíëàðûí áó úöð äîñòëóãëàðûíûí ìöãàáèëèíäÿ úàìààò éÿãèí åëÿìèøäè êè, Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí þëìÿêëèéè ýÿðÿê Õóäàéàð áÿéÿ àðòûã òÿñèð åëÿñèí. Àììà Õóäàéàð áÿé ýþçöíÿ äþíäöéöì áåëÿ ðÿôòàð åëÿäè êè, õàëã ëàï ùåéðàí ãàëäû. Áåëÿ êè, Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí úàíû àüçûíäàí ÷ûõàí êèìè Õóäàéàð áÿé Çåéíÿáèí éàíûíà àäàì ýþíäÿðäè êè, ìÿáàäà-ìÿáàäà þçýÿñèíÿ äèë âåðÿ âÿ þçýÿñèíÿ ÿðÿ ýåäÿ. Íèéÿ? Îíäàí þòðö êè, ýóéà Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð îíà, éÿíè Õóäàéàð áÿéÿ âÿñèééÿò åäèá êè, Çåéíÿáè î þçö àëñûí, ãîéìàñûí þçýÿ íàìÿðäÿ ÿðÿ ýåòñèí. Åëÿ êè, áó ñÿäà êÿíä àðàñûíäà øþùðÿò òàïäû, õàëã ùàìû áàøà äöøäö êè, ìÿðùóì Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðíÿí Õóäàéàð áÿé íÿ ãÿëï ïóë ãàéûðûðìûøëàð, íÿ äÿ êàíäðàáàò ìàëû î òàéäàí-áó òàéà êå÷èðèðìèøëÿð. Ùàìû áàøà äöøäö êè, áó ðÿôèãëÿðèí ìÿùÿááÿòè íÿèíêè áèð-áèðèíÿ èìèø, áÿëêÿ áèðáèðèíèí þâðÿòèíÿ èìèø. Êèì íÿ áèëñèí, áÿëêÿ Õóäàéàð áÿé þëñÿéäè, Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð äÿ îíóí þâðÿòèíè èñòÿéÿúÿêäè. Çåéíÿá Õóäàéàð áÿéèí åë÷èñèíÿ úàâàá âåðäè êè, ãîé Õóäàéàð áÿé àíãûðñûí òàéûíû òàïñûí; Çåéíÿá îíóí òàéû äåéèë, îíó ãàïûñûíäà ùå÷ íþêÿð 71 äÿ ñàõëàìàç. Çåéíÿá Õóäàéàð áÿéÿ îíäàí þòðö áó úàâàáû âåðäè êè, ÿââÿëà, ÿðèíèí áÿäÿíè ãÿáðèí è÷èíäÿ áÿëêÿ ùå÷ ñîéóìàìûøäû. Îíà íÿ ëàçûì îëìóøäó éàñäàí ÷ûõìàìûø, ÿð äàëûíúà äöøñöí? Èêèíúè, îíäàí þòðö áó úàâàáû âåðäè êè, Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð þëÿí êèìè Çåéíÿáÿ èêè ëÿéàãÿòëè éåðäÿí ìöøòÿðè ÷ûõäû. Áèðè Äàíàáàø êÿíäèíèí ìþòÿáÿðè âÿ ñàéûëàíû Ùàúû Ùÿìçÿ âÿ áèðè äÿ ×ÿð÷èáîüàí êÿíäèíèí ãëàâàñû Õàëûãâåðäèáÿé. Áóíëàðûí ùÿð èêèñèíÿ Çåéíÿá úàâàá âåðäè êè, îíóí ÿðÿ ýåòìÿê õàùèøè éîõäóð. Ö÷öíúö äÿ Çåéíÿá îíäàí þòðö Õóäàéàð áÿéÿ áó úàâàáû âåðäè êè, íåúÿ þâðÿò îëà, – éà êàñûá, éà äþâëÿòëè, éà úàâàí, éà ãîúà, éà ýþé÷ÿê, éà ÷èðêèí, – ðàçû îëàð éöç èë ÿðñèç ãàëñûí, àììà öçöíö Õóäàéàð áÿéèí àäàìà îõøàìàç öçöíÿ âÿ èðè áóðíóíà ñöðòìÿñèí. Áó ñþçëÿð Çåéíÿáèí þç ñþçëÿðè èäè êè, Õóäàéàð êàòäàíûí åë÷èñèíÿ äåìèøäè. Õóäàéàð áÿé Çåéíÿáäÿí ùÿëÿ öìèäèíè ëàï êÿñìÿäè: ýåíÿ ýöìàí åëÿéèðäè êè, áÿëêÿ áèð òþâðíÿí éóìøàëà âÿ èïÿ-ñàïà ýÿëÿ. Âÿ áèð äÿ àðòûã öìèä Âÿëèãóëóéà áàüëàìûøäû. Î áèëèðäè êè, Âÿëèãóëó ÷îõäàíäûð Ýöëñöìöí îäóíà àëûøûá; ùÿëÿ àõûð âàõòà òîé ôèêðèíÿ äöøöáäöð. Ïÿñ áåëÿ îëàí ñóðÿòäÿ ýåíÿ öìèä âàð èäè, éÿíè Õóäàéàð áÿéèí öìèäè âàð èäè êè, Âÿëèãóëó àíàñûíû áèð òþâðíÿí, áèð ôÿíäíÿí éîëà ýÿòèðÿ. Çåéíÿáèí ÿðÿ ýåòìÿêëèê ôÿãÿðÿñè Âÿëèãóëóíóí ÿââÿëëÿð ùå÷ âåúèíÿ ýÿëìÿçäè. Îíà íÿ äÿõëè âàð? Àíàñû êèìÿ ýåäÿúÿê ýåòñèí; àíúàã îíóí éàðû Ýöëñöì ñàü îëñóí. Âàãåÿí Âÿëèãóëó íèøàíëûñûíà ëàï àøèã îëìóøäó, àðòûã ìÿùÿááÿòè âàð èäè. Àììà èøëÿð áåëÿ ýÿòèðäè êè, Çåéíÿáèí Õóäàéàð áÿéÿ éîõ úàâàáû ýåäÿí êèìè Õóäàéàð áÿé õÿáÿð âåðäè êè, ÿââÿëà, äÿõè ãûçûíû âåðìÿê èñòÿìèð Âÿëèãóëóéà âÿ áèð äÿ Çåéíÿáÿ âÿ Âÿëèãóëóéà ñèôàðèø ýþíäÿðäè êè, ìÿðùóì Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí îíà, éÿíè Õóäàéàð áÿéÿ èêè éöç ìàíàò ùþúúÿòëè áîðúó âàð, òåçëèêíÿí äöçÿëäèá âåðñèíëÿð êè, äÿõè øèêàéÿòìèêàéÿò îëìàñûí. Çåéíÿá Õóäàéàð áÿéÿ úàâàá ýþíäÿðäè êè, ÿýÿð î ãûçûíû Âÿëèãóëóéà âåðìÿê èñòÿìèð, ùå÷ î äà îíóí ãûçûíû àëìûð îüëóíà. Âÿ áèð äÿ êè, ÿýÿð Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí îíà èêè éöç ìàíàò áîðúó âàð, êàüûçûíû ãîéñóí äèâàíà, äèâàíäàí äà ïóëóíó àëñûí. Âÿëèãóëóíóí áó ÿùâàëàòäàí ùå÷ õÿáÿðè éîõ èäè; ÷öíêè î ýöíö Âÿëèãóëó ÷þëäÿ èäè, çÿìèéÿ òîõóì ñÿïèðäè. ×þëäÿí åâÿ ãàéûäûá âÿ ìàëëàðû òþâëÿéÿ ãàòûá ýèðäè åâÿ âÿ àíàñûíû äèëõîð ýþðöá, òÿÿúúöáëÿ ñÿáÿáèíè ñîðóøäó. Çåéíÿá áóúàãäà äèç öñòÿ îòóðóá, ÿëèíäÿ úîðàá òîõóéóðäó. Çàùèðÿí ÷îõ ãÿìýèí ýþðñÿíèðäè. Çåéíÿáèí ñîë ñÿìòèíäÿ Ôèççÿ ãûçû éàíûíû âåðèá éåðÿ, äèããÿò èëÿ áàõûðäû àíàñûíûí öçöíÿ. Êÿíàðäà ãóðó éåðäÿ Çèáà ãûçû 72 þç-þçöíÿ áèð çàä îéíàéûðäû. Âÿëèãóëó è÷ÿðè ýèðÿí êèìè Çåéíÿá áèð áàõäû îüëóíóí öçöíÿ, ýåíÿ áàøûíû ñàëäû àøàüû âÿ ñàü ÿëè èëÿ ÷àðüàòûíû ýþçëÿðèíèí öñòÿ àïàðàí êèìè Âÿëèãóëó áàøà äöøäö êè, àíàñû àüëàéûð. Âÿëèãóëó ýÿëèá îòóðäó áèð ñÿìòäÿí âÿ ãû÷ëàðûíû óçàäûá, éîðüóí àäàì êèìè äàéàíäû äèâàðà. – Àíà, íÿ ãàéûðûðñàí, àüëàéûðñàí? Çåéíÿá áàøûíû ãàëäûðäû îüëóíà ñÿìò. Ýþçëÿðèíèí éàøû ñöáùöí øåùè êèìè êèïðèêëÿðèíè èñëàòìûøäû. – Õåéð, áàëà, àüëàìûðàì. Íèéÿ àüëûéûðàì? Ýþðöêÿí áóäóð êè, Çåéíÿá úèääè-úÿùä åëÿéèðäè àüëàìàüûíû áöðóçÿ âåðìÿñèí êè, îüëóíóí öðÿéè ñûõûëñûí. Àììà ñÿñèíäÿí ÿëöñòö äóéìàã îëàðäû êè, Çåéíÿá ÷îõ àüëàéûáäû. Ôèççÿ äèêÿëèá îòóðäó âÿ öçöíö òóòóá ãàðäàøûíà âÿ äîëóõñóíóá äåäè: – Äàäàø, âàëëàù, àíàì éàëàí äåéèð. Àíàì áàéàãäàíäû åëÿ àüëûéûð. Åëÿ áèç ùàìûìûç àüëûéûðûã. Áàéàã… Ãûçûí ýþðöêöð êè, ýåíÿ ñþçö âàð èäè äåñèí, àììà àíàñû ãîéìàäû. – Éàõøû, éàõøû, áèëäèëÿð òà. Éàëàí äàíûøìà. Éîõ, âàëëàù, Âÿëèãóëó, áèð çàä éîõäó. Åëÿ òÿê ãàëäûì, áèð àç öðÿéèì ñûõûëäû, àüëàìàüûì òóòäó; éîõñà áèð øåé éîõäó. – Àíà, ìÿí äåéèðÿì ñÿíèí éàñûí ãèéàìÿòÿ êèìè ãóðòàðìûéàúàã. Ðÿùìÿòëèéèí ãûçû, áó ãÿäÿð äÿ àüëàìàã îëàð ñÿí àüëûéûðñàí? Áèð áàõ ýþð äàäàøûì íå÷ÿ èëäè þëöáäö. – Äàäàø, áèð àðâàä ýÿëäè, äåäè ÿìèí Ýöëñöìö âåðìèð ñÿíÿ, îíóí÷öí àüëàäû. Çåéíÿá áÿðê àúûãëàíäû Ôèççÿíèí öñòöíÿ: – Äóð èòèë úÿùÿííÿìÿ, ôèççÿ! Äóð, äóð ýåò! Ôèççÿ àéàã öñòÿ äóðóá, ýåíÿ îòóðäó éåðÿ. Âÿëèãóëó ÷îõ òÿÿúúöá èëÿ öçöíö òóòäó àíàñûíà: – Àíà, âàëëàù ñÿíèí ñþçöí âàð, àììà áèëìèðÿì íÿ ñÿáÿáÿ äåìèðñÿí. Áó íÿ ñþçäó êè, Ôèççÿ äåéèð? Áóðà ýÿëÿí àðâàä êèì èäè? – Áóðà ýÿëÿí àðâàä Ñÿêèíÿ õàëà èäè; Õóäàéàð áÿé ýþíäÿðìèøäè. Äåéèð êè, Õóäàéàð áÿé äåéèð, ÿââÿëà, ãûçûìû âåðìèðÿì Âÿëèãóëóéà âÿ áèð äÿ ýóéà Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí ìÿíÿ èêè éöç ìàíàò áîðúó âàð, âåðñèíëÿð êè, øèêàéÿò-çàä îëìàñûí. Îí äÿãèãÿ àíà âÿ îüóë ùÿð èêèñè ñàêèò îëäóëàð. Ôèççÿ äÿ èðÿëèêè éåðèíäÿ éàíûíû éåðÿ âåðèá, òÿÿúúöá èëÿ áàõûðäû ýàù àíàñûíûí âÿ ýàù ãàðäàøûíûí öçöíÿ. Çèáà áóúàãäà áèð çàä îéíàäûá þç-þçöíÿ îõóéóðäó. 73 Âÿëèãóëóéà Çèáàíûí îõóìàüû ÷îõ íàõîø ýÿëäè; ÷öíêè åëÿ îíñóç äà îíóí ãàøãàáàüû àúûãëû ýþðñÿíèðäè. Àíúàã áÿùàíÿ àõòàðûðäû ùèðñèíè áöðóçÿ âåðñèí. Âÿëèãóëó Çèáàíûí öñòÿ áó òþâð àúûãëàíäû. – Èòèí ãûçû èò, ñÿí äÿ âàõò òàïäûí îõóìàüà! Áèçèì êåôèìèçÿ áàõ, áóíóí êåôèíÿ áàõ. Úÿùÿííÿì îë ãîé ýåò åøèéÿ! Çèáà ãàðäàøûíûí ñÿñèíè åøèòúÿê äèê ãàëõäû àéàã öñòÿ âÿ àíàñûíà ñÿìò áàõûá, ùÿð èêè ÿëèíè öçöíÿ àïàðûá, áàøëàäû àüëàìàüû. Áó àüëàìàãëûüû èëÿ ýöéà Çèáà àíàñûíäàí êþìÿê èñòÿéèðäè. Ãûç éÿãèí áèëèðìèø êè, àíàñû êþìÿéÿ ýÿëÿúÿê. – Áàëà, àüëàìà-àüëàìà, ýÿë éàíûìà, ýÿë. Áèçèì ÷ûðàüûìûç î âÿäÿ êå÷äè êè, àòàíûç þëäö. Ýÿë, ýÿë, ýÿë îòóð éàíûìäà… Âÿëèãóëó áèð ñþç äàíûøìàéûá, áàøûíû ñàëìûøäû àøàüû âÿ ÿëèíäÿ áèð ÷þï îéíàäûðäû. Ôèççÿ áàúûñû Çèáà êèìè ÿëëÿðèíè ýþçëÿðèíèí öñòÿ ãîéóá, ùÿì÷èíèí àüëàìàüà áàøëàäû. Âÿëèãóëó öçöíö àíàñûíà ÷þíäÿðèá ñóàë åëÿäè: – Àíà, áÿ ñÿí Ñÿêèíÿ õàëàéà íÿ úàâàá âåðäèí? Àíàñû áèð úàâàá âåðìÿäè… Óøàãëàð ñÿñëÿðèíè êÿñèá, éàâûãëàøäûëàð àíàëàðûíûí éàíûíà. Çèáà êå÷èá îòäó àíàñûíûí ãóúàüûíäà. Ôèççÿ äÿ ñàü òÿðÿôäÿí àíàñûíû ãóúàãëàéûá, òÿÿúúöáëÿ áàõûðäû ãàðäàøûíûí öçöíÿ. Çåéíÿá áèð úàâàá âåðìÿäè; àììà Âÿëèãóëó äÿõè áÿðê ñÿñ èëÿ äöáàðÿ ñîðóøäó: – Àõû ìÿí ñÿíäÿí ñþç õÿáÿð àëûðàì. Ãóëàãëàðûí êàðäû, åøèòìèðñÿí? – Íÿ äåéÿúÿêäèì?! Äåäèì êè, Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðèí ÿýÿð îíà áîðúó âàð, ãîé êàüûçûíû ãîéñóí äèâàíà. Çåéíÿá ñàêèò îëäó âÿ Âÿëèãóëó äöáàðÿ ñóàë åëÿäè: – Åëÿ áèðúÿ áó? – Áÿ äÿõè íÿ îëàúàã êè? – Èíäè ñÿí áèëìèðñÿí ìÿí ñÿíäÿí íÿ ñîðóøóðàì, àíà? – Áàëà, ñÿí ñîðóøäóí, ìÿí äÿ úàâàá âåðäèì. Òà äÿõè ìÿíäÿí íÿ èñòÿéèðñÿí? – Áÿ Ýöëñöìäÿí éàíà íÿ úàâàá âåðäèí? – Ìÿí íÿ úàâàá âåðÿúÿêäèì?! Ýöëñöìöí ìÿí âÿêèëè äåéèëÿì êè! Àòà âåðìÿéÿíäÿí ñîíðà äÿõè ìÿí íÿ äåéÿúÿéÿì? Äåäèì êè, ÿýÿð î ãûçûíû ìÿíèì îüëóìà âåðìÿê èñòÿìèð, ìÿí äÿ ùå÷ àëìûðàì. Äàùà íÿ äåéÿúÿêäèì? Âÿëèãóëó çàùèðÿí àðòûã ãåéçëÿíäè âÿ áó úöð àíàñûíà äåäè: – Éàõøû, áÿ ñÿí áèëèðñÿí êè, Ýöëñöìÿ âÿêèëëèê åëèéÿ áèëìÿçñÿí, ïÿñ ìÿíÿ íåúÿ âÿêèëëèê åäèðñÿí? 74 Çåéíÿá òÿÿúúöá èëÿ úàâàá âåðäè: – Àõû ñÿí ìÿíèì îüëóìñàí. Ýöëñöì ìÿíèì êè, ãûçûì äåéèë. – Éàõøû äåéèðñÿí, àíà. Àììà îüóë ãÿäðè áèëÿí àíûéà, ýÿëèí ãûçäàí èðÿëèäèð. Ñÿí áó ñþçëÿðè íàùàã éåðÿ äåéèðñÿí. Âÿëèãóëó ñþçö áåëÿ ýÿòèðäè êè, Çåéíÿá úàâàá òàïìàäû äåñèí. Äöáàðÿ Âÿëèãóëó áàøëàäû: – Èíäè êè, áåëÿäèð, ìÿí ýÿðÿê àéðûëàì. Ìÿí ýþðöðÿì êè, ñÿíèíëÿ éîëà ýåäÿ áèëìèéÿúÿéÿì. Àëëàù àòàíà ðÿùìÿò åëÿñèí. Ìÿíè åëÿ àéûð. Ãîéóí ýåäèì þçýÿ éàíäà îëóì. Çåéíÿá àüëàéà-àüëàéà öçöíö òóòäó Âÿëèãóëóéà: – Áàëà, Âÿëèãóëó, éàäûíäàäû êè, àòàí þëÿíäÿ ñÿí ìÿíÿ òÿñêèíëèê âåðèðäèí êè, àíà, àüëàìà, ìÿí áèð äÿãèãÿ ãîéìàðàì ñÿíèí öðÿéèí ñûõûëñûí? Ïÿñ íèéÿ ñþçöíöí öñòÿ äóðìóðñàí? – Àõû áèð ñÿí ìÿíèì öðÿéèìè ñûõìà êè, ìÿí äÿ ñÿíèí öðÿéèíè ñûõìàéûì. – Áàëà, ãàäàí àëûì, ìÿí íèéÿ ñÿíèí öðÿéèíè ñûõûðàì? Õóäàéàð áÿé Ýöëñöìö âåðìèð, ìÿí áåëÿ ñÿíÿ Ýöëñöìäÿí éàõøû ãûç àëàðàì. Äÿõè öðÿéèíè íèéÿ ñûõûðñàí? – Âàëëàù, àíà, ìÿí îíó-áóíó áèëìèðÿì; ýÿðÿê êèøèíèí ïóëóíó âåðÿñÿí, åëÿ áó ñààò àïàðûá âåðèì. Êèøèíèí ñþçö ùàãäûð. Ìÿíèì éàäûìäàäûð àòàìûí îíäàí áîðú åëÿìÿêëèéè. – Áàëà, ÷îõ äà éàäûíäàäûð. Èíäè ìÿíèì ùàíû èêè éöç ìàíàòûì êè, âåðèì àïàðàñàí Õóäàéàð áÿéÿ? Âÿëèãóëó ãåéçíÿí âÿ ÷ûüûðà-÷ûüûðà âÿ ñàü ÿëèíè þë÷ÿ-þë÷ÿ äåéèð: – Éîõ, îëìàç, ýÿðÿê âåðÿñÿí! Áó ñààò ýÿðÿê âåðÿñÿí!.. Âÿëèãóëó ñþçöíö äåéèá úàâàáûíû ýþçÿòäÿìÿäè âÿ àéàüà äóðóá, çîüàë àüàúûíû ÿëèíÿ ýþòöðöá, ãàïûëàðû ÷ûðïäû áèð-áèðèíÿ âÿ ÷ûõäû ýåòäè. Ôèççÿ âÿ Çèáà ñÿñ-ñÿñÿ âåðèá, ùÿð èêèñè àüëàìàãäà èäè; ÷öíêè ùå÷ îëìàç êè, àíà àüëàñûí, áàëàúà áàëàëàð àüëàìàñûíëàð. Çåéíÿá äÿ, ñþç éîõ, àüëàéûðäû; íÿèíêè ìÿùç îüëóéíàí ñþçÿ ýÿëìÿê öñòÿ; õåéð, àíúàã êå÷ÿí ýöíëÿðè, ýþçÿë ýöíëÿðè, õîø ýöíëÿðè éàäûíà äöøìöøäö. Âàãåÿí Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿð áèð äÿôÿ îíóí öñòöíÿ áó òþâð ãàáàðìàìûøäû. ßýÿð ãàáàðìûøäû äà, äþéöá ñþéìöøäö äÿ, éåðèíäÿ äþéöá ñþéìöøäö. Çåéíÿáèí èøè ÷îõ ÷ÿòèí éåðÿ ýÿëäè äàéàíäû. Åâ ãàðàíëûã, óøàãëàð àú, áèð òèêÿ àøäàí-çàääàí áèøèðèá, ãàëäû îúàãäà ñîéóäó. Ìàëëàð ãàëäû àú, ñóñóç. Âÿëèãóëó äà êè, ÷ûõäû ãîéäó ýåòäè. Êèì íÿ áèëñèí íÿ âàõò ýÿëÿúÿê ÷þðÿéÿ?! 75 Èíñàôÿí Çåéíÿáèí èøè ÷îõ ÷ÿòèí éåðÿ äàéàíäû; ÷öíêè ýþðöðäö áó èø àñàíëûãíàí ãóðòàðìàéàúàã. Õóäàéàð êàòäà îðäàí î úöð ñèôàðèø åäèá, Âÿëèãóëó äà áó òÿðÿôäÿí áàøëàéûá øûëòàüû âÿ äàâà-ìÿðÿêÿíè. Çåéíÿá äÿ ùàðàäàí èêè éöç ìàíàòû äöçÿëäèá âåðÿúÿê? Éÿíè, ñþç éîõ, èñòÿñÿ âåðÿð. Ùÿð÷ÿíä èíäè áó ñààò îíóí î ãÿäÿð íÿãä ïóëó éîõäó; àììà, ñþç éîõ, èñòÿñÿ ìöðóðíàí äöçÿëäÿð. Àëëàù Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðÿ ðÿùìÿò åëÿñèí, àçäàí-÷îõäàí ãîéóáäóð. Àììà ñþç áóðàñûíäàäûð êè, Çåéíÿáèí ÿòèíè êÿñÿñÿí, èêè éöç ãÿïèê äÿ âåðìÿç Õóäàéàð áÿéÿ; ÷öíêè î ÷îõ éàõøû òàíûéûð Õóäàéàð áÿéè. Õåéð, âåðìÿç. Áèð ãÿïèê äÿ âåðìÿç êè, ýþçöíöí îéóíà ãîéñóí. Çåéíÿá ãàðàíëûãäà îòóðóá, áó òþâð ôèêðÿ úóììóøäó. Ãûçëàðû äà àüëàìàãäàí áèð àç ñàêèò îëóá, öçëÿðèíè ãîéìóøäóëàð àíàëàðûíûí äèçèíèí öñòÿ. Äöç èêè ñààò àíà âÿ áàëàëàð áó ùàëÿòäÿ îòóðìóøäóëàð. Àõûðû ãàïû à÷ûëäû. Çåéíÿá åëÿ áèëäè Âÿëèãóëóäó. Áèð àç öðÿéè à÷ûëäû. Àõ àíà, íÿ ýþçÿë çàäñàí! Ýþðöêöð êè, ãûçëàð äà áó úöð ýöìàí åäèðäèëÿð; ÷öíêè ùÿð èêèñè áàøëàðûíû ãàëõûçûá, áàõäûëàð ãàïûéà ñÿìò. Àììà åâÿ ýèðÿí øÿõñèí ïàïàüû Âÿëèãóëóíóí ïàïàüûíäàí éåêÿ ýþðñÿíèðäè. Çåéíÿá áàøà äöøäö êè, áó îüëó äåéèë. Îäóð êè, áèð àç âàùèìÿ èëÿ õÿáÿð àëäû: – Ýÿëÿí, êèìñÿí? Åâÿ ýèðÿí øÿõñ ãëàâàíûí éàñîâóëó Ãàñûìÿëè èäè. Ãàñûìÿëè þçöíö íèøàí âåðìÿìèø òÿÿúúöáëö ñîðóøäó: – Áó íÿäè, åâ íèéÿ áåëÿ ãàðàíëûãäû? Éÿãèí êè, ñïè÷êÿíèç éîõäó? Çåéíÿá äöáàðÿ ñîðóøäó: – Äàäàø, åâèí ãàðàíëûã îëìàüûíäà ñÿíèí íÿ èøèí âàð? Ñþçöíö äå, ÷ûõ ýåò! Ãàñûìÿëè áåëÿ úàâàá âåðäè: – Õàëà, ãëàâà Õóäàéàð áÿéèí øèêàéÿòèíÿ ýþðÿ îüëóí Âÿëèãóëóíó òóòóá ãàòäû äàìà. Ìÿíè ýþíäÿðäè ñÿíÿ õÿáÿð âåðèì êè, ñÿí Õóäàéàð áÿéè ðàçû åëÿìèéèíúÿ îüëóíó äàìäàí ÷ûõàðìûéàúàã. Âÿññÿëàì. Ãàñûìÿëè ùÿëÿ ñþçëÿðèíè äåéèá ãóðòàðìàìûøäû, Ôèççÿ èëÿ Çèáà àüëàìàüà áàøëàäûëàð. Éàñîâóë ñþçöíö òàìàì åëÿéèá âÿ èêè äÿãèãÿ äÿ äàéàíûá ÷ûõûá ýåòäè. Èíäè ïÿñ Çåéíÿá áàøûíà íÿ êöë ÿëÿñèí? Èíäè ïÿñ Çåéíÿá áàøûíà ùàðàíûí äàøûíû ñàëñûí? Éàçûã þâðÿò ýåúÿíè ñÿùÿðÿ êèìè àüëàìàãëûã èëÿ êå÷èðèáäè. 76 Ñÿùÿð Ñÿêèíÿ õàëà õÿáÿð âåðäè êè, Õóäàéàð êàòäà ýåòäè øÿùÿðÿ íÿ÷ÿðíèêÿ äÿ àëàúàüûíäàí éàíà øèêàéÿò åëÿñèí. Áó ÿùâàëàò ùàìàí ýöí îëóá êè, Õóäàéàð áÿé ñöáù òåçäÿí ýÿëèá, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí åøøÿéèíè àëûá àïàðäû øÿùÿðÿ.  Èíäè, ñþç éîõ, êÿíàðäàí áàõàí Õóäàéàð áÿéè ìÿçÿììÿò åëÿéèð. Àììà õåéð, áóðàäà ÿñëà âÿ ãÿòè ìÿçÿììÿò éåðè éîõäó. ßýÿð äóðàã èíñàôíàí äàíûøàã, ùàããû èòèðìÿéÿê, ýÿðÿê ùå÷ Õóäàéàð áÿéè ýöíàùêàð òóòìàéàã. Äîüðóäóð, áó ãèéëö-ãàëûí ùàìûñûíà áàèñ Õóäàéàð áÿéäè; àììà Õóäàéàð áÿéèí ãÿñäè î äåéèë êè, õàëãûí åâèíÿ ìÿðÿêÿ ñàëñûí. Õóäàéàð áÿéèí òÿê áèðúÿ ãÿñäè âàð. Îíóí ãÿñäè ìÿùç Çåéíÿáè àëìàãäû; éîõñà áó êèøè íÿ Çèáàíûí âÿ Ôèççÿíèí àüëàìàüûíà ðàçûäûð, íÿ äÿ Çåéíÿáèí öðÿéèíèí ñûõûëìàüûíû èñòÿéèð. Õóäàéàð áÿé Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí åøøÿéèíè ãÿñäíÿí ñàòìàäû êè, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè Êÿðáÿëà çèéàðÿòèíäÿí ãàëñûí. Õåéð, Àëëàù åëÿìÿñèí. Õóäàéàð áÿéèí Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèéíÿí äöøìÿí÷èëèéè éîõäóð êè! Õåéð, áåëÿ äåéèë. Õóäàéàð áÿé åøøÿéè î ñÿáÿáÿ ñàòäû êè, îíà áåø-àëòû ìàíàò ïóë ëàçûì èäè. Ïóë äà îíäàí þòðö ëàçûì èäè êè, áèð êÿëëÿ ãÿíä âÿ áèð ýèðâÿíêÿ ÷àé àëàúàã èäè. Ãÿíäè âÿ ÷àéû äà îíäàí þòÿðè àëûðäû êè, ãàçûéà âåðÿúÿê èäè. Ïÿñ áóíëàðûí ùàìûñûíäàí áåëÿ ìÿëóì îëóð êè, Õóäàéàð áÿéèí ìÿùç áèðúÿ ãÿñäè âàð. Îíóí ãÿñäè àíúàã åâëÿíìÿêäèð; éÿíè Çåéíÿáè àëìàãäûð. Áåëÿ îëàí ñóðÿòäÿ Õóäàéàð áÿéèí áó òþâð ùÿðÿêÿòèíÿ ùå÷ âÿäÿ ïèñ äåìÿê îëìàç; ÷öíêè áóðàäà áèð õèëàô ÿìÿë éîõäó. Øÿðèÿò åâëÿíìÿêëèéÿ ùå÷ âàõò ìàíå îëìóéóáäó. Õóäàéàð áÿéÿ äÿ åâëÿíìÿêëèê ÷îõ âàúèáäèð. ßââÿëà îíäàí þòðö âàúèáäèð êè, åâëÿíìÿêëèê ñÿâàá èøëÿðèí áèðèñèäèð. Èêèíúè îíäàí þòðö âàúèáäèð êè, Õóäàéàð áÿéèí þâðÿòè áåëÿ ÷èðêèíäèð êè, ùå÷ êÿñ ðÿüáÿò åëÿìÿç îíóí ÿëèíäÿí ñó àëûá è÷ñèí. Õóäàéàð áÿéèí þâðÿòè Çåéíÿáèí ÿëèíÿ ñó òþêìÿéÿ éàðàìàç. Ö÷öíúö Õóäàéàð áÿéÿ îíäàí þòðö åâëÿíìÿê âÿ ìÿùç Çåéíÿáè àëìàã âàúèáäèð êè, Õóäàéàð áÿé þçö ÷îõ êàñûáäûð, íÿ ãÿäÿð äåñÿí êàñûáäûð. Àììà Çåéíÿáè àëñà, äàðàøûá éåòèì-éåñèðèí ìàëûíû éåéèá ÷ûõàúàã áàøà. Ïÿñ áó úöð ìÿíôÿÿòëè ñþâäÿäÿí ùàíñû àõìàã ãà÷àð? Áÿëè, áåëÿäè. 77 Ùÿëÿ ñèç Õóäàéàð áÿéè éàõøû òàíûìûðñûíûç. Õóäàéàð áÿé ÷îõ àüûëëû àäàìäû. Õóäàéàð áÿé Çåéíÿáè àëìàãäàí þòðö ÷îõ òÿëàø åäèð. Áó ôèêðÿ äöøÿíäÿí, áèð äÿãèãÿ àðàìû éîõäó. Áèð ôÿíä ãàëìàéûá êè, áó áàðÿäÿ åëÿìÿñèí. Àììà èíäèéÿ êèìè ùÿð íÿ åëÿéèá, íÿ ãÿäÿð ÷àëûøûáñà, ùå÷ áèð íÿòèúÿ áàüûøëàìàéûáäû. Àõûðûíúû ôÿíäè î îëäó êè, Âÿëèãóëóíó ýèçëÿäèá, Çåéíÿáÿ ñèôàðèø åëÿäè êè, ãëàâà Âÿëèãóëóíó ãàòûá äàìà; áÿëêÿ éàçûã þâðÿòèí áàëàñûíà öðÿéè éàíà âÿ ðàçûëûã õÿáÿðèíè ýþíäÿðÿ. Ùàìàí àõøàì êè, Âÿëèãóëó àíàñû èëÿ ñþçÿ ýÿëäè, ÷ûõûá öç ãîéäó äöç ãàéûíàòàñû Õóäàéàð áÿéýèëÿ. Âÿëèãóëó ýèðäè è÷ÿðè âÿ ñàëàì âåðèá äóðäó êÿíàðäà âÿ äàëûíû äàéàäû åâèí äèâàðûíà. Âÿëèãóëó îòóðìàäû îíäàí þòðö êè, î ùÿìèøÿ áó åâÿ ýÿëÿíäÿ ÿëöñòö îíà éà ãàéûíàòàñû, éà ãàéûíàíàñû éåð ýþðñÿäèá, õîø äèë äåéÿðäèëÿð, àììà èíäè áóíëàðûí ùå÷ áèðèñè îëìàäû. Õóäàéàð áÿé íàìàç öñòÿ èäè. Õóäàéàð áÿéèí èêè îüëó – Ùåéäÿðãóëó àëòû éàøûíäà âÿ Ìóðàäãóëó äîããóç éàøûíäà, – ùÿð èêèñè ãóðó éåðäÿ öçö öñòÿ óçàíûá âÿ èêè ÿëëÿðèíè áèð-áèðè öñòÿ ãîéóá, ãû÷ëàðûíû ýþéÿ ãàëõûçûá, áèð-áèðèíè ãû÷ëàðûíäàí âóðóðäóëàð. Ýöëñöì, éÿíè Âÿëèãóëóíóí íèøàíëûñû, Âÿëèãóëóíó ýþðúÿê ÷àäèðøÿáÿ áöðöíöá, ïàìáûã áîü÷àñû êèìè ÷ÿêèëèá îòóðäó ãàðàíëûã áóúàãäà. Õóäàéàð áÿéèí þâðÿòè óøàãëàðûí ñîë ñÿìòèíäÿ îòóðóá, öçöíö ãîéìóøäó ñàü äèçèíèí öñòÿ. Âÿëèãóëó è÷ÿðè ýèðÿí êèìè þâðÿò ùàìàí ùàëÿòäÿ ãàëûá, öçöíö äèçèíèí öñòöíäÿí ýþòöðìÿäè. Ñþç éîõ, áó êÿìèëòèôàòëûüûí ÿââÿëèíúè íèøàíÿñè. Àíúàã Ìóðàäãóëó áàøûíû ãàëäûðûá ýöëÿ-ýöëÿ äåäè: “Áóé, ÿìîüëóì ýÿëäè”. Ùÿð÷ÿíä Õóäàéàð áÿé íàìàç öñòÿ èäè, àììà ùÿð êÿñ îíóí ñèôÿòèíÿ äèããÿòëÿ áàõñàéäû, ÿëöñòö äóéàðäû êè, Õóäàéàð áÿé áó äÿãèãÿ ôèêèð äÿðéàñûíà, áÿëêÿ ãÿì äÿðéàñûíà ãÿðãäèð. Íàìàçû ãóðòàðûá, öçöíö òóòäó Âÿëèãóëóéà, àììà ñóðÿòèíÿ òÿüéèð* âåðìÿäè: – Âÿëèãóëó, áàëà, àéàã öñòÿ íèéÿ äóðóðñàí? Ýÿëèá îòóðñàíà. Âÿëèãóëó êÿíàðäàí ÷þìáÿëèá, áàøëàäû ÷àðûãëàðû ÷ûõàðìàüû. Õóäàéàð áÿé úàíàìàçäàí òÿñáåùè ýþòöðöá, áàøëàäû ÷þâöðìÿéè âÿ öçöíö óøàãëàðûíà ÷þíäÿðèá, îíëàðû ìÿçÿììÿò åëÿäè êè, áèÿäÿá îëìàñûíëàð; éÿíè äóðóá îòóðñóíëàð. Àììà óøàãëàðà Õóäàéàð áÿéèí ìÿçÿììÿòè òöê ãÿäÿð äÿ êàð åëÿìÿäè âÿ áèð äÿ Õóäàéàð áÿé áèêàð __________ * Äÿéèøèêëèê 78 äåéèë èäè, òÿñáåù ÷þâöðöðäö. Áó þçö åëÿ áèð èøäè; ÿëÿëõöñóñ ìþìèí ìöñÿëìàíëàðäàí þòðö. Õóäàéàð áÿé äÿ áèøÿêêö øöáùÿ ìþìèí ìöñÿëìàíäûð. Õóäàéàð áÿé áó äÿãèãÿ áó ùàëÿòäÿ îòóðìóøäó äèç öñòÿ ñàü ÿëèíèí äèðñÿéè ñîë ÿëèíèí êÿôÿñèíäÿ, ñàü ÿëèíäÿ òÿñáåù, áàøûíû ñàëìûøäû äàëà; ýöéà êè, àüçûíà ñó àëûá, ãàðãàðà åëÿéèð, ýþçöíö åâèí ñÿãôèíÿ äèðÿéèá, äåéÿñÿí ïÿðäè ñàéûðäû. Àììà, ñþç éîõ, ïÿðäè ñàéìûðäû, “ãöëùöâÿëëàù” äåéèðäè. Õóäàéàð áÿé òÿñáåùèí ùÿð äÿíÿñèíÿ áèð äÿôÿ “ãöëùöâÿëëàù” çèêð åëÿéèðäè. Áåø äÿãèãÿéÿäÿê òÿñáåùè ÷þâöðöá âÿ àë÷àã ñÿñ èëÿ òåç-òåç áèðáèðèíèí äàëûíúà “ãöëùöâÿëëàù, ãöëùöâÿëëàù, ãöëùöâÿëëàù” – äåéèá àõûðû òÿñáåùè ãîéäó éåðÿ âÿ öçöíö òóòäó Âÿëèãóëóéà: – Âÿëèãóëó, áó ýöí áèð àç áèêåôÿ îõøàéûðñàí? Âÿëèãóëó áèð úàâàá âåðìÿäè. Õóäàéàð áÿé ýåíÿ áàøëàäû: – Íåéëÿê, öðÿéèíè ñûõìà. Äöíéà èøèäè, åëÿ äÿ îëàð, áåëÿ äÿ îëàð. Ìÿí áèëèðÿì íèéÿ áèêåôñÿí. Àììà íåéëÿìÿê, Àëëàù àíàíûí àòàñûíà íÿùëÿò åëÿñèí! Î áèçèì ùàìûìûçû äèëõîð åëÿéèáäè. Àõ, àõ, Âÿëèãóëó! Àëëàù Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðÿ ðÿùìÿò åëÿñèí! Âÿëèãóëó, àòàíûí ãÿäðèí ùÿëÿ áóíäàí ñîíðà áèëÿðñÿí. Äåéèðñÿí àíà ýÿëèá àòà ÿâÿçè îëàúàã? Õåéð, ùå÷ âÿäÿ îëìàç. Àíàí àðâàääû, àììà àòàí êèøè èäè. Àðâàäûí ïèðèíÿ íÿùëÿò! Àðâàäûí äèíè, èìàíû, ìÿçùÿáè îëìàç. Àðâàä íÿ áèëèð ìÿçùÿá íÿäèð? Ãàðäàø îüëó, ìÿíèì ÷àëûøìàüûì ùàìûñû áóíäàí þòðöäö êè, ñèçè âÿ éåòèì áàúûëàðûíû àíàíûçûí ÿëèíäÿí áèð òþâð ãóðòàðàì. Áåëÿ áèëèðñÿí, Âÿëèãóëó, ìÿí äîüðóäàí éàõøûëûã èòèðÿí àäàì äåéèëÿì, íàìÿðä äåéèëÿì. Êÿðáÿëàéû Ùåéäÿðíÿí ìÿí ãàðäàø èäèì. Îíóí ìÿíèì áîéíóìäà ÷îõ ùàããû âàð… ×îõ, ÷îõ. Íèéÿ, ñÿí þçöí äÿ ýÿðÿê áèëÿñÿí êè, áó éàëàí äåéèë. Èíäè ïÿñ íåúÿ îëà áèëÿð êè, ìÿí áó éàõøûëûãëàðû èòèðèì? Àëëàù ìÿíÿ ãÿçÿá åëÿð. Éîõ-éîõ, Àëëàù ýþðñÿòìÿñèí, Àëëàù åëÿìÿñèí! Ìÿí áèð ïàðà íàìÿðäëÿðäÿí äåéèëÿì, éàõàìû ÷ÿêèì êÿíàðà, äåéèì íÿ îëàúàã îëñóí. Õåéð, áåëÿ îëìàç. Èíäè, ÿçèçèì, Âÿëèãóëó, ãàðäàø îüëó, ñÿí þçöí äÿ ýþðöðñÿí êè, ñèçèí ìÿíäÿí ñàâàéû áèð þçýÿ áþéöéöíöç, áàø ÷ÿêÿíèíèç éîõäó. Ïÿñ áåëÿ îëàí ñóðÿòäÿ ìÿí íåúÿ äóðóì êÿíàðäà áàõûì êè, àíàí ýåòñèí Õàëûãâåðäè áÿéÿ âÿ ýþçÿë àòàíûí, ðÿùìÿòëèê àòàíûí î èêè ýþçöìöí èøûüû àòàíûí… Áó ñþçëÿðè Õóäàéàð áÿé áèð ùàëäà äåéèðäè êè, äåéÿñÿí ïÿñ öðÿéè éàíûðäû. Ñîë ÿëèëÿ ýåéìÿñèíèí ÿòÿéèíè ãàëõûçûá ýöéà êè, ýþçöíöí éàøûíû 79 ñèëèð. Àììà áèð õûðäàúà ùóøéàð àäàì îëñàéäû, ÿëöñòö äóéàðäû êè, Õóäàéàð áÿéèí ýþçöíÿ áèð òèêÿ éàø ýÿëìÿéèáäè. – Î ðÿùìÿòëèéèí ìàë-äþâëÿòèíè àïàðûá ëîòóëàð èëÿ éåñèí, ÷ûõñûí áàøà, áÿ éåòèìëÿð íåúÿ îëñóí? Áÿ ñÿí íåúÿ îëàñàí? Àõ, Àëëàù, Àëëàù, ñÿí éåò ôÿðéàäà! Àìàí ýöíöäö, Àëëàù! Âÿëèãóëó ÿëëÿðèíè úèáèíÿ ãîéóá, áàøû àøàüû Õóäàéàðûí ñþçëÿðèíÿ ãóëàã âåðèðäè. Õóäàéàð áÿé ñþçëÿðèíè ãóðòàðûá, ÷óáóüóíó äîëäóðìàüà ìÿøüóë îëäó. Âÿëèãóëó áèð þñêöðöá áàøëàäû: – Âàëëàù, ÿìè, àíä îëñóí áèçè éàðàäàí ìÿõëóãà, ìÿí ýöí îëìàç êè, àíàìíàí ñàâàøìûéûì. Åëÿ èíäè áó ñààò áèð éåêÿ äàâà ñàëûá áóðàéà ýÿëìèøÿì. Õóäàéàð áÿé ÷óáóüó àëûøäûðûá âÿ òöñòöíö ïöôëöéöá äåäè: – Éîõ, Âÿëèãóëó, ìÿí äÿõè ñÿíèí ñþçöíÿ èíàíìûðàì! Ìÿí ùÿëÿ åëÿ ýöìàí åëèéèðÿì êè, àíàííàí äèëáèðñÿí. Ñÿí ñÿí îëñàí, ùå÷ âÿäÿ îíà àíà äåìÿçñÿí. Ñÿí ñÿí îëñàí, íÿ îíóí éàíûíà ýåäÿðñÿí, íÿ îííàí áèð åâäÿ ãàëàðñàí. Íèéÿ, Àëëàùà øöêöð, ñÿíèí éåðèí éîõäó? Áàõ, áóðà åëÿ ñÿíèí þç åâèíäèð. Íÿ ãÿäÿð ãàëàúàãñàí, ãàë, éå, è÷; þëÿí ýöíÿ êèìè ãàë ìÿíèì åâèìäÿ. Éîõ, áóíëàð ùàìûñû ñþçäö. Âÿëèãóëó, ìÿí ñþçö ÿëöñòö ñå÷ÿðÿì. Ñÿí èñòÿñÿí, àíàí ÿëöñòö ðÿéÿ ýÿëÿð. Íÿ ñþçäö? – Àõû, ÿìè, áàøûíà äîëàíûì, ìÿí äÿõè íåéëÿéèì? Åëÿ ñÿí íÿ äåéèðñÿí, ìÿí äÿ åëèéèì. Äÿõè ìÿíèì ÿëèìäÿí íÿ ýÿëÿð êè? – Éÿíè èíäè ñÿí ñþçöìÿ áàõûðñàí äà? ×îõ éàõøû, ãàë áóðàäà, ýåòìÿ àíàíûí éàíûíà. – Áàø öñòÿ. Ýåòìÿ äåéèðñÿí, ýåòìÿðÿì. Ìÿí íÿ äåéèðÿì êè? – ßëáÿòòÿ, ýåòìÿ äà! Íÿ ñÿáÿáÿ ýåäÿñÿí? Î êè, ñÿíè îüóë éåðèíäÿ ãîéìóð, ñÿí îíà àíà äåéèá, ãàáàüûíäà äóðóðñàí? Ýåòìÿ, ãàë áóðäà âÿ õÿáÿð âåð êè, ìÿí äÿõè î åâÿ öç ÷þíäÿðìèéÿúÿéÿì. Ãóðòàðäû ýåòäè. – Áàø öñòÿ, ÿìè. Ìÿíèì ñþçöì íÿäè êè? Ìÿí åëÿ áó ñààò àúûã åëèéèá, ÷ûõûá ýÿëìèøÿì. Ýåäÿúÿéÿì ÿýÿð, äÿõè íèéÿ ýÿëèðäèì? Õóäàéàð áÿé öçöíö òóòóá Ìóðàäãóëóéà äåäè: – Ìóðàäãóëó, äóð áó ñààò ýåò Ìÿøÿäè ßùìÿä äàéûíà äåéíÿí äÿäÿì äåéèð áèð òåç Ãàñûìÿëèíè ýþíäÿðñèí áóðà, âàúèá èø âàð. Ìóðàäãóëó àéàüà äóðóá, ýåòäè ãàïûíû à÷äû ÷ûõñûí åøèéÿ, àììà úÿëä ãàïûíû þðòöá ãàéûòäû ýÿëäè þç éåðèíÿ âÿ öçöíö òóòäó äÿäÿñèíÿ: – Äÿäÿ, âàëëàù, ìÿí ýåäÿ áèëìÿðÿì. Åøèê åëÿ ãàðàíëûãäû êè, ýþçýþçö ýþðìöð. Õóäàéàð áÿé áó ñþçëÿðè åøèòúÿê úÿëä ÷óáóüó àòäû âÿ Ìóðàäãóëóíóí éàíûíà ñû÷ðàéûá, éàïûøäû îíóí èêè ãóëàüûíäàí âÿ þç áîéóíúà ãàëäûðäû. 80 Áó ùåéíäÿ áèð ãÿðèáÿ èø îëäó. Õóäàéàð áÿéèí þâðÿòè îíóí öñòÿ òóëëàíûá, èêè ÿëè èëÿ áàøëàäû îíóí ñàããàëûíû éîëìàüà. Ìóðàäãóëó äÿäÿñèíèí ÿëèíäÿí ãóðòóëóá, ãà÷äû áàúûñû îòóðàí êöíúäÿ ñîõóëäó Ýöëñöìöí äàëûíà. ßð âÿ þâðÿò ÿëáÿéàõà îëäóëàð. Ìóðàäãóëó âÿ Ùåéäÿðãóëóíóí íÿðÿëÿðè, àíàëàðûíûí ÷ûüûðòû ñÿñè, Õóäàéàð áÿéèí àíãûðòûñû åâÿ áèð åëÿ âÿëâÿëÿ ñàëäûëàð êè, ýóéà áó ñààò äöíéà âÿ àëÿì äàüûëàúàã. Ýöëñöì þç éåðèíäÿ áåëÿ ìþùêÿì îòóðìöøäó êè, äåéÿñÿí úàíñûç áèð øåéäèð. Âÿëèãóëó äà àíúàã áèð àéàüà äóðóá, ùå÷ áèëìÿäè íÿ åëÿñèí âÿ êèìÿ êþìÿê ÷ûõñûí. Õóäàéàð áÿé þâðÿòèíèí ñà÷ëàðûíû ñàü ÿëèíÿ äîëóéóá, åâè î éàíà ñöðöéöðäö, áó éàíà ñöðöéöðäö. Ùÿìèí äÿãèãÿ Àëëàù þç ãöäðÿòèíäÿí Ãàñûìÿëèíè éåòèðäè. Ãàñûìÿëè òåç ãà÷ûá, þâðÿòè Õóäàéàð áÿéèí ÿëèíäÿí àëûá, áàøëàäû îíó, éÿíè þâðÿòè ìÿçÿììÿò åëÿìÿéÿ. – Ñÿíèí êè, úàíûí áóäóð, àõû äöç òÿðïÿø äÿ, áàúû. Àõû ñÿí íèéÿ ÿðèíèí èøëÿðèíÿ ãàðûøûðñàí êè, áàøûíà áó îéóí ýÿëñèí? Äè ýåò, àëäûí ïàéûíû, ÷àüûð äàéûíû!.. Þâðÿò áàøûíà ÷ûðïà-÷ûðïà åâäÿí ãà÷ûá ÷ûõäû åøèéÿ. Õóäàéàð áÿé þâðÿòèíèí äàëûíúà éàìàí äåéÿ-äåéÿ ÷ÿêèëäè îòóðäó þç éåðèíäÿ âÿ öçöíö òóòäó Ãàñûìÿëèéÿ: – Ãàñûìÿëè, áàëàì, áó äàâà ñÿíèí öñòÿ îëóá. Ìÿí Ìóðàäãóëóéà äåäèì ýÿëèá ñÿíè ÷àüûðñûí, ýÿëìÿäè. Ìÿí äÿ äóðóá îíó äþéÿíäÿ áó ìÿðÿêÿ áàøëàäû. Ãàñûìÿëè ýÿëèá äóðäó Õóäàéàð áÿéèí ëàï ãàáàüûíäà. Áèð ÿëèíäÿ çîüàë àüàúû, áèð ÿëèíäÿ ÷þðÿê äöðìÿéè Õóäàéàð áÿéèí ñþçöíÿ áó úöð úàâàá âåðäè: – Íèéÿ, ðÿùìÿòëèéèí îüëó, ÿââÿëà áóäóð êè, ñÿí àõû þçöí áèëèðäèí êè, ìÿí ýÿëÿúÿéÿì. Ýöíäöç ñÿíÿ äåìÿäèì ýåúÿ ýÿëÿðÿì ñþùáÿò åëÿðèê? Âÿ áèð äÿ êè, ýþðÿê Ìóðàäãóëóíóí âÿêèëè ñÿíñÿí, éà àíàñûäûð? Óøàüû àòà äþéÿð äÿ, ñþéÿð äÿ. Àíàíûí íÿ áîðúóäóð àòàéíàí þâëàäûí èøèíÿ ãàðûøñûí? Õåéð, ñÿíèí àðâàäûí ïèñ äîëàíûð. Ìÿí àõû áèëèðÿì îíóí äÿðäè íÿäèð (áó ñþçëÿ Ãàñûìÿëè áèð áàõäû Âÿëèãóëóíóí öçöíÿ). Ìÿí áèëèðÿì îíóí äÿðäè íÿäèð. Õóäàéàð áÿé àíúàã èíäè áàøà äöøäö êè, öçö áèð íå÷ÿ éåðäÿí ãàíàéûá. Àðâàäûíûí úûðíàãëàðû ýþðöêöð êè, ÷îõ èòè èìèø. Äÿñòìàëíàí öçöíö ñèëÿ-ñèëÿ äåäè: – Ãàñûìÿëè, éàõøû éåðèíäÿ ýÿëìèñÿí. Åëÿ áó ñààò ýåò Âÿëèãóëóýèëÿ, àíàñûíà äå êè, Âÿëèãóëóíó ãëàâà òóòóá ãàòäû äàìà. Äåñÿ, íèéÿ, éà õåéð, 81 áÿëêÿ ñîðóøìàäû, åëÿ áåëÿ äåéèíÿí êè, Õóäàéàð áÿéèí øèêàéÿòèíÿ ýþðÿ ãëàâà Âÿëèãóëóíó òóòóá ãàòäû äàìà âÿ äåéèð êè, Õóäàéàð áÿéè ðàçû åëÿìÿéèíúÿ þòöðìÿéÿúÿéÿì. Ãàñûìÿëè ÿëöñòö öç ãîéäó ãàïûéà ñÿìò âÿ ýåäÿ-ýåäÿ äåäè: – Áàø öñòÿ, ÿëáÿòòÿ áåëÿäè. ×îõ éàõøû, áó ñààò ýåäèì äåéèì. Ãàñûìÿëè ÷ûõûá ýåòäè âÿ Õóäàéàð áÿé ýþòöðäö ÷óáóüó ÿëèíÿ âÿ Âÿëèãóëóéà – êè, èíäèéÿ êèìè àéàãöñòÿ èäè, – èçèí âåðäè îòóðñóí. Âÿëèãóëó îòóðäó âÿ Õóäàéàð áÿé ÷óáóüó àëûøäûðûá áàøëàäû ÷ÿêìÿéè. Ãàïû éàâàø÷à à÷ûëäû âÿ éàçûã þâðÿò äèíìÿç-ñþéëÿìÿç ýÿëèá îòóðäó êÿíàðäàí ãûçûíûí éàíûíäà. Õóäàéàð áÿé öçöíö òóòäó þâðÿòèíÿ: – Íåúÿäè, ÿçèçèì? Áèð äÿ ìÿíè òÿíýÿ ýÿòèðÿðñÿí? Áèð äÿ úûçûüûíäàí ÷ûõàðñàí? Þâðÿòè äèíìÿäè. Õóäàéàð ñàü ÿëèíè éóõàðû ãàëäûðûá áàøëàäû: – Àíä îëñóí Àëëàùûí áèðëèéèíÿ, ñÿí áèð äÿ ìÿíèì èøëÿðèìÿ ãàðûøàñàí, ìÿíèì ñþçöìöí ãàáàüûíäà ñþç äàíûøàñàí, òà îíäà þçöíö þëìöø áèë! Àíä îëñóí Àëëàùà, ãàáûðüàëàðûíû ñûíäûððàì! Àéèøÿíèí ãûçû, ìÿíèì åâëÿíìÿéèìèí ñÿíÿ äÿ äÿõëè âàð? Þâðÿò áèð úàâàá âåðìÿäè. Õóäàéàð áÿé ýåíÿ áàøëàäû: – Äÿäÿí åâèíäÿí ìÿíÿ ÷îõ äþâëÿòëÿð ýÿòèðìèñÿí, áèð àç äà øàõëàí ìÿíèì öñòöìÿ. Íÿ äåéèðñÿí, ñþçöí íÿäèð? Ìÿí ÿýÿð åâëÿíèðÿì, þçöì áèëèðÿì êè, íÿ ñÿáÿáÿ åâëÿíèðÿì. Áóíó ùàìû áàøà äöøöð êè, ìÿíèì ôèêðèì þçýÿäèð. Ìÿí îíäàí þòðö åâëÿíìèðÿì êè, ìÿíèì ýþéëöì àðâàä õàùèø åäèð. Éîõ, áåëÿ äåéèë. Áÿ íèéÿ áó íå÷ÿ èëäÿ áó úöð ôèêèðëÿðÿ äöøìÿìèøÿì? ßýÿð åâëÿíìÿê èñòÿñÿéäèì, èíäèéÿ êèìè åâëÿíìèøäèì äà! Ñÿíäÿí ãîðõóðäóì, àëàøà, éà ñÿíèí ãîùóì-ãàðäàøëàðûíäàí? Åù, þç äÿðäèìèç þçöìöçÿ áÿñ äåéèë, ñÿí äÿ ýÿëèá äÿðäèìèçè àðòûðûðñàí, ìÿëóí ãûçû ìÿëóí! Þâðÿò èíäèéÿ êèìè áèð ñþç äåìÿéèá, ñàêèò âÿ ñàìèò ãóëàã àñûðäû. Áåëÿ ìÿëóì îëäó Õóäàéàð áÿéèí “ìÿëóí ãûçû” äåìÿêëèéè àðâàäà êàð åëÿäè, ñàü ÿëèíè óçàäûá áàðìàãëàðûíûí óúóíó éåðÿ ãîéóá úàâàá âåðäè: – Áåëÿ ìÿëóí îüëó þçöíñÿí! Áåëÿ èò îüëó þçöíñÿí! Áåëÿ êþïÿê îüëó þçöíñÿí! Áåëÿ ãóðóìñàã îüëó þçöíñÿí! Íÿ ñÿñèíè àòìûñàí áàøûíà? Àüçûíà èò áàøû àëìûñàí? Àüçûíû òÿìèç ñàõëà! Âàëëàùè êè, âàãèÿíè ïèñ ýþðöðñÿí! Åâëÿíèðñÿí åâëÿí, êèì ñÿíÿ äåéèð åâëÿíìÿ? Àììà ìÿíè äÿ áîøà! Äÿõè ìÿí ýÿëèá ñèííèìèí áó âàõòûíäà ýöíö äàâàñû ÷ÿêìÿéÿúÿéÿì! Éîõ, ìÿíè áîøà! Ìÿí äÿõè ùå÷ âàõò ñÿíäÿ îòóðà áèëìÿðÿì! 82 – Áàøûì öñòÿ, ýþçöì öñòÿ, ñþçöì íÿäèð. Áà áó éàõøû ñþçäö. Åëÿ ñàáàù ñÿíè áîøàðàì. Ùå÷ öðÿéèíè ñûõìà. Ãîé ñÿùÿð à÷ûëñûí, ñÿíè áîøóéóì. Áàø öñòÿ, áàø öñòÿ. Õóäàéàð áÿé ñþçöíö äåéèá ãóðòàðäû, àììà þâðÿòè áèð úàâàá âåðìÿäè; íÿ äåäè áîøà, íÿ äÿ äåäè áîøàìà. Þâðÿòèí áó úöð ñàêèò îëìàüûíäàí åëÿ áàøà äöøìÿê îëàðäû êè, þçö äåäèéèíÿ ïåøìàí îëäó. Ùÿãèãÿòäÿ þâðÿò àðòûã ïåøìàí îëäó Õóäàéàð áÿéÿ áîøà ñþçö äåìÿêäÿ; ÷öíêè èíäèéÿ êèìè, éÿíè Õóäàéàð áÿé åâëÿíìÿê ôèêðèíÿ äöøÿíäÿí áÿëêÿ éöç äÿôÿ þâðÿòè îíà äåéèá ìÿíè áîøà. Àììà èíäèéÿäÿê Õóäàéàð áÿé þâðÿòèíÿ ùå÷ áåëÿ úàâàá âåðìÿìèøäè. Ùÿìèøÿ áîøàíìàã ñþçö îðòàëûüà ýÿëÿíäÿ Õóäàéàð áÿé þâðÿòèíÿ ùÿð íÿ åëÿñÿéäè, – éà äþéÿéäè, éà ñþéÿéäè, – ùå÷ âàõò äåìÿçäè êè, áîøàðàì. Àíúàã áóíó äåéÿðäè êè, “þëñÿí äÿ áîøàìàðàì ñÿíè. Áîøóéóì, ïÿñ óøàãëàðûí íåúÿ îëñóí?” Ïÿñ èíäè êè, Õóäàéàð áÿé áó úöð úàâàá âåðäè, þâðÿòèí ãÿëáèíÿ áåëÿ ýÿëäè êè, “åé äèëèãàôèë, áÿëêÿ äÿ åëÿ äîüðóäàí ñàáàù áó êèøè ìÿíè áîøàäû. Îíäà ïÿñ ìÿí áàøûìà íÿ ýöí àüëûéûì?”. Õóäàéàð áÿéèí þâðÿòè åëÿ õîøáÿõò þâðÿòëÿðäÿí äåéèë êè, ÿðëÿðèíÿ úöðÿò èëÿ äåñèíëÿð “ìÿíè áîøà”. Áó ñþçö åëÿ þâðÿò àüçûíà àëûá äàíûøàð êè, éà àòàñûíà öìèäè ýÿëÿ, éà àíàñûíà àðõàëàíà, éà ãàðäàøëàðûíû íÿçÿðäÿ òóòà, éà êè, þç äþâëÿòè âÿ ïóëóíà ãöððÿëÿíÿ. Õóäàéàð áÿéèí þâðÿòè áó íåìÿòëÿðèí ùàìûñûíäàí áèíÿñèáäè. Õóäàéàð áÿéèí þâðÿòèíèí àäû Øÿðÿôäè. Øÿðÿô îðòàáàá, ãàðà âÿ àðûã þâðÿòäè; éÿíè ýþé÷ÿê þâðÿò äåéèë. Éàøû îëàð ãûðõ, áÿëêÿ äÿ áèð àç àðòûã; áÿëêÿ êè, ñèííäÿ Õóäàéàð áÿéäÿí áþéöêäö. Øÿðÿô Õóäàéàð áÿéÿ ýÿëÿí âàõòëàðäà àòàñû Õóäàéàð áÿéèí àòàñûíäàí ùå÷ áèð úÿùÿòäÿ ÿñêèê äåéèë èäè. Àììà ðóçýàð áåëÿ ýÿòèðäè êè, àòàñû þëäö, ñîíðà àíàñû þëäö, èêè ãàðäàøû þëäö, ãàëäû òÿê Õóäàéàð áÿéèí öìèäèíÿ. Õóäàéàð áÿé äÿ àõûð âàõòäà îëäó êàòäà; éÿíè ùþðìÿòè àðòäû âÿ þâðÿòèíÿ íèñáÿò þçö îëäó àüà, þâðÿòè îëäó ãàðàáàø. Àììà áóíèëÿ áåëÿ Øÿðÿô î ãÿäÿð äÿ àúèç äåéèë êè, Õóäàéàð áÿéèí ñþçöíöí ãàáàüûíäà áèð ñþç äàíûøìàñûí, éàèíêè ÿðèíèí êþòÿéèíèí ãàáàüûíäà äóðóá áàõñûí. Åëÿ îëóá êè, áèð àüàú Õóäàéàð áÿé âóðàíäà áèðèíè äÿ Øÿðÿô âóðóáäó, èêè éóìðóã Õóäàéàð âóðàíäà áèðèíè äÿ þâðÿòè âóðóá. Àììà áóíóíëà áåëÿ ýåíÿ Õóäàéàð áÿéäÿí ãîðõàð; ÷öíêè íåúÿ îëìóø-îëñà, ýåíÿ Õóäàéàð áÿé êèøèäèð. Êèøè ìÿëóì çàääû êè, þâðÿòäÿí ýöúëö îëàð. Âÿ áèð äÿ êè, Õóäàéàð áÿéèí ÿëèíäÿ ÷ÿòèí äåéèë êè, þâðÿòèíè áîøàñûí! Õóäàéàð áÿé äÿ èíäèéÿ êèìè îíäàí þòðö þâðÿòèíèí ÷èðêèíëèéèíÿ, áÿääàâàëûüûíà äþçöá êè, êàñûáëûüû úÿùÿòÿ ìöìêöí åëÿìÿéèá õÿðú ÷ÿêèá 83 áèð þçýÿ þâðÿò àëñûí. Øÿðÿô áóíó ÷îõäàí áàøà äöøöá. Îäóð êè, ÿââÿëëÿð åâëÿíìÿê ñþùáÿòè äöøÿíäÿ Øÿðÿô áèð òèêÿ íàðàùàò îëóá øèâÿí åëÿìÿçäè; ÷öíêè áèëèðäè êè, ÿðèíèí áèð ãÿïèéè éîõäó êè, âåðñèí ñàããûçà, ÷åéíÿñèí. Àììà èíäè èø þçýÿ úöðäö. Èø èíäè áó úöðäö êè, Õóäàéàð áÿé èñòÿéèð Çåéíÿáè àëñûí. ßýÿð Çåéíÿá Õóäàéàð áÿéÿ ýÿëìÿê õàùèø åëÿñÿ, äÿõè Õóäàéàð áÿéÿ ïóë ëàçûì äåéèë. Çåéíÿáèí áó ñààò äþðä-áåø äÿñò ÿúÿðè ïàëòàðû áîõ÷àäàäû; ùÿì÷èíèí þçöíÿ ýþðÿ ïóëó âÿ ìàëû. Øÿðÿô äÿ áóíäàí ãîðõóð êè, Çåéíÿá èñòÿñÿ îíà, éÿíè Øÿðÿôÿ, ëàï éàõøû ùÿðèô îëà áèëÿð. Ñþç éîõäóð êè, Õóäàéàð áÿé Çåéíÿáè äÿ àëàíäàí ñîíðà Çåéíÿá îëàúàã õàíûì, Øÿðÿô îëàúàã îíà ãàðàáàø. Áó äà Øÿðÿôÿ þëöìäÿí áÿäòÿðäè. Áó ñÿáÿáëÿðèí ùàìûñûíà ýþðÿ, Õóäàéàð áÿé êè, þâðÿòèíÿ äåäè ñàáàù ñÿíè áîøàðàì. Øÿðÿô àðòûã ïåøìàí îëäó êè, îðòàëûüà áîøàíìàã ñþùáÿòè ñàëäû. Ïÿñ áó úÿùÿòÿ ÿðèíèí ñþçöíöí ãàáàüûíäà áèð ñþç äàíûøìàäû. Õóäàéàð áÿé äóðäó àéàüà. Áèð ýÿðíÿøäè, ÿñíÿäè âÿ Ýöëñöìÿ äåäè êè, ýÿòèðèá éåðèíè ñàëñûí âÿ Âÿëèãóëóíóí éàíûíà éåðèéèá, îíà àë÷àã ñÿñ èëÿ áó úöð íÿñèùÿò åëÿäè. Âÿëèãóëó äà äóðäó àéàã öñòÿ. Õóäàéàð áÿé àüçûíû òóòäó îíóí ãóëàüûíà: – Ãóëàã àñ, Âÿëèãóëó. Àüëûíû éûü áàøûíà âÿ ìÿí íÿ äåéèðÿì, îíà ÿìÿë åëÿ. ßýÿð èñòÿéèðñÿí êè, ìÿí ñÿíäÿí ðàçû îëàì âÿ ñÿíè ãîùóìëóãäàí êÿíàð åëÿìèéèì, ìÿí ñÿíÿ ùÿð íÿ äåéèðÿì, ùàìûñûíû áèð-áèð éàäûíäà ñàõëà âÿ ùàìûñûíà ÿìÿë åëÿ. Èíäè áó ñààò äóðóá ýåäÿðñÿí Ãàñûìÿëèýèëÿ. Ýåúÿ éàò îðäà. Àììà ùå÷ êÿñ ñÿíèí îðäà ãàëìàüûíû áèëìÿñèí. Ãàñûìÿëèéÿ ìÿí ñàáàù þçöì äÿ òàïøûððàì ùÿð êÿñ ñîðóøñà, äåñèí ñÿíè ãëàâà äàìà ãàòûáäû. Ñÿí ãàëàðñàí îðäà âÿ ùå÷ éàíà ÷ûõìàçñàí, òà êè ìÿí þçöì ýåíÿ ùÿð âàõò ëàçûì îëñà, ñÿíè ÷àüûððàì, äàíûøàðûã. Áÿëêÿ áèð òþâðíÿí î áÿäéîëó éîëà ýÿòèðÿê. Äè èíäè ýåò, ýåò. Âÿëèãóëó ÷þìáÿëäè ÷àðûãëàðûíû ýåéñèí. Ýöëñöì äÿ áèð òÿðÿôäÿí áèð êþùíÿ äþøÿê ñàëûá áèð-èêè êþùíÿ éîðüàí à÷äû âÿ êþùíÿ éàñäûãëàðû ýÿòèðèá äöçöá ÷ÿêèëäè êÿíàðà. Âÿëèãóëó ÷àðûãëàðûíû ýåéèá ÷ûõäû ýåòäè. Õóäàéàð áÿé ñîéóíóá, ìÿøüóë îëäó áèòëÿíìÿéÿ ÷èðàã èøûüûíà. Áèð-èêè áèò äûðíàãëàðû èëÿ þëäöðöá óçàíäû âÿ éîðüàíû ÷ÿêäè öñòöíÿ. Ãàëàíëàð äà ùÿðÿ áèð éàíäà ÷ÿêèëèá éàòäûëàð. Íÿ Õóäàéàð áÿéèí, íÿ äÿ Øÿðÿôèí éóõóñó ýÿëèð. Õóäàéàð áÿé áèð ñààò ãÿäÿðè îéàã ãàëûá âÿ ñàáàùêû ýöíöí òÿäáèðèíè òþêöá àíúàã éóõóëàäû. Õóäàéàð áÿé áó úöð òÿäáèð òþêäö. Õóäàéàð áÿé Çåéíÿáèí õàñèééÿòèíÿ áÿëÿä èäè. Éÿãèí åëÿäè áåëÿëèêíÿí èïÿ-ñàïà ýÿëìÿéÿúÿê. Îéçà ÷þíäö, áóéçà ÷þíäö âÿ àõûðû 84 áèð ìÿòëÿáäÿ ýÿëäè äàéàíäû. Õóäàéàð áÿéèí éàäûíà áèð ÿùâàëàò äöøäö. Áó ÿùâàëàò äà áó éàâûãëàðäà îëìóøäó. ßùâàëàò áó èäè êè, áèð-èêè àé áóíäàí ÿãäÿì áèð øÿõñ ýÿëèð ãàçûíûí éàíûíà, äåéèð êè: – Ãàçû àüà, ñÿíÿ èêè êÿëëÿ ãÿíä âåððÿì, ÿýÿð ôèëàí þâðÿòèí êÿáèíèíè êÿñÿñÿí ìÿíÿ. Ãàçû áèð àç ôèêèðëÿøèá úàâàá âåðèð êè: – Àõû î þâðÿò õàëãûí êÿáèíëè þâðÿòèäèð. Íÿ òþâð õàëãûí þâðÿòèíèí êÿáèíèíè þçýÿéÿ êÿñìÿê îëàð?! Ùàìàí øÿõñ úàâàá âåðèð êè: – Ãàçû àüà, ìÿí þçöì äÿ áèëèðÿì êè, áåëÿäèð. Ïÿñ ñÿíÿ ìÿí íèéÿ èêè êÿëëÿ ãÿíä âåðèðÿì? Îíäàí þòðö èêè êÿëëÿ ãÿíäè âåðèðÿì êè, êÿáèíëè þâðÿòè ìÿíÿ àëàñàí äà! Éîõñà äóë þâðÿòèí êÿáèíèíè úèúèì äÿ êÿñÿð. Âÿ áèð äÿ, ãàçû àüà, èíäè î þâðÿòèí ÿðè ýåäèá Êÿðáÿëàéà. Êèì íÿ áèëñèí ýÿëÿ, ýÿëìèéÿ. Ýÿëÿíäÿí ñîíðà, ýåíÿ ÿëèíÿ áèð äöäöê âåðìÿê ÷ÿòèí äåéèë. Áó ìÿòëÿá Õóäàéàð áÿéèí éàäûíà äöøÿí êèìè þç-þçöíÿ äåäè êè, “÷îõ ÿúÿá, ùÿëÿ î þâðÿò êÿáèíëè þâðÿò èäè. Ãàçû èêè êÿëëÿ ãÿíä àëûá ùàìàí øÿõñèí èøèíè äöçÿëòäè. Ùÿëÿ Çåéíÿá, Àëëàùà øöêöð, äóë þâðÿòäèð. Ùå÷ êÿáèíëè äÿ äåéèë. Ïÿñ áåëÿ îëàí ñóðÿòäÿ ìÿí íèéÿ ýåäèá ÿðçèìè ãàçûéà äåéÿ áèëìÿðÿì? Õåéð, éÿãèí êè, áó èø áóíäàí ñàâàéû þçýÿ úöð áàø òóòìàéàúàã. Ýþðöêöð êè, ãàçû ëîòóäó âÿ éàõøû àäàìäû. Àëëàù îíóí àòàñûíà ðÿùìÿò åëÿñèí. Ýþðöêöð êè, äÿðäìÿíääè. Ïÿñ åëÿ ñàáàù ýåäèì ãàçûíûí éàíûíà”. Áó òþâð òÿäáèð òþêöá Õóäàéàð êàòäà ýåíÿ áèð éåðäÿ äóðóõäó âÿ ôèêðÿ úóìäó. Îíóí ãàáàüûíû áèð øåé êÿñèðäè. Õóäàéàð áÿéèí áó ñààò úèáèíäÿ éåääè àááàñû ïóëó âàð èäè. Îíó äà òþéúö ùåñàáûíäàí âåðìèøäèëÿð îíà, âåðñèí ãëàâàéà. Õóäàéàð áÿé áó éåääè àááàñûíû èíäè øÿùÿðÿ ýåäèá õÿðúëÿñÿ äÿ, î ãÿäÿð çèéàí éîõäó; ãëàâàéà ñîíðà äöçÿëäèá âåðÿ áèëÿð. Âÿ áèð äÿ ãëàâà íÿ äåéÿúÿê? Ãëàâà îíóí äÿäÿëèéè äåéèë? ×îõ éàõøû, ãîé áó áåëÿ îëñóí. Àììà éåääè àááàñû èëÿ èø äöçÿëìÿç. Ãÿðÿç, áèð ãÿäÿð äÿ ôèêèðëÿøèá, áóíóí ÷àðÿñèíè òàïäû êè, ãàáàãúà áèçÿ ìÿëóì îëóáäó. Ñÿùÿð Õóäàéàð áÿé éåðèíäÿí äóðóá, áîõ÷àäàêû ýåéìÿñèíè ýåéèá, òÿçÿ áþðêöíö ãîéóá, èñòÿäè ÷ûõñûí åøèéÿ. Õóäàéàð áÿéèí áó òþâð ýåòìÿéèíäÿí ÿëöñòö þâðÿò-óøàüû áàøà äöøäö êè, Õóäàéàð áÿé øÿùÿðÿ ùàçûðëàøûð. Ýöëñöì Õóäàéàð áÿéèí éàâûüûíà ýÿëèá ñîðóøäó: 85 – Äÿäÿ, ùàðà ýåäèðñÿí? Õóäàéàð áÿé ãàøãàáàã èëÿ úàâàá âåðäè: – Ýåäèðÿì øÿùÿðÿ, ãàçûíûí éàíûíà. Ýåäèðÿì àíàíû áîøóéàì. Õóäàéàð áÿé åøèéÿ ÷ûõàí êèìè, àíà âÿ áàëàëàð áèð åëÿ àüëàøìà ãàëõûçäûëàð êè, ýóéà Õóäàéàð áÿéÿ éàñ ãóðóáëàð. Î ìÿùÿëëÿäÿ áèíÿâà Çåéíÿáèí âÿ óøàãëàðûíûí ìàòÿìè, áó ìÿùÿëëÿäÿ éàçûã Øÿðÿôèí âÿ áàëàëàðûíûí ìàòÿìè. Õóäàéàð áÿé öç ãîéäó Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí åøøÿéèíè àëûá ýåòñèí øÿùÿðÿ. Î ìÿùÿëëÿäÿ äÿ ôÿãèð Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí âÿ áöòöí êöëôÿòèí ìàòÿìè. ÂÛ Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè Õóäàéàð áÿéè éîëà ñàëûá, ýÿëäè ýèðäè åâèíÿ. Ìÿùÿììÿäùÿñÿíèí åâè éåêÿ ãûø åâèäèð. ×öíêè ãûøäà áó åâäÿ òÿíäèð éàíàð, î ñÿáÿáÿ åâèí òèðëÿðè ãàïãàðà ãàðàëûáäû. Äèâàðëàðûí äÿõè éóõàðûëàðû ãàðàëàí êèìè îëóá. Åâ êþùíÿ åâÿ îõøàéûð; ÷öíêè òèðëÿðèí ÷îõóñó ÿéèëèáäèð. Ñÿãôèí îðòàëûüûíäàí áèð “ùàììàë” âåðèëèá êè, òèðëÿðÿ òÿêéÿ îëóá, îíëàðû ìþùêÿì ñàõëàñûí. “Ùàììàëû” àëòäàí èêè ñöòóí ñàõëàéûð. Ùÿð ñöòóíóí àëòûíà áèð éåêÿ ñàë ãîéóëóá êè, ñöòóíëàðû ùÿì÷èíèí ìþùêÿì ñàõëàñûí. Åâèí áèð òÿðÿôèíäÿí òÿíäèð öñòÿ äóâàã, áèð òÿðÿôäÿ êöðñö, öñòÿ áèð ãÿäÿð ÷þðÿê ãàëàíûá. Ãàðàíëûã áóúàãëàðäà òàõ÷à êèìè äåøèêëÿðÿ äöçöëöá ñàõñû ãàá-ãàøûã, áèð-èêè ìèñ ãàá. Êöðñöíöí àëòûíäà âàð öçöãóéëó ÷åâðèëìèø áèð ãàçàí, áèð ÷àíàã, è÷èíäÿ ãàòûã, áèð ãàðà ùèñëè ÷àéäàí. Áèð òÿðÿôäÿ ñàëûíûá áèð ïàëàç, öñòÿ áèð èêè äÿñòÿ éîðüàí-äþøÿê. Áèð-èêè òàõ÷àéà äöçöëöáäöð áèð íå÷ÿ áîü÷à, êþùíÿ ïàïàã âÿ áèð-èêè ìöúðö. Âÿññÿëàì êè, Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí åâèíÿ ýèðÿí ÿëöñòö ýþðÿð êè, áó êèøè êàñûá àäàìäûð. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè è÷ÿðè ýèðÿí êèìè ýþðäö êè, îüëó ßùìÿä öçöãóéëó ñÿðèëèá ãóðó éåðÿ âÿ àüëàéà-àüëàéà ýàù áó éàíû öñòÿ ÷þíöð, ýàù î éàíû öñòÿ ÷þíöð. Éàçûã îüëàíû ýóéà êè, áèð çÿùÿðëè èëàí âóðóáäó. Àüëàéà-àüëàéà ýàù áàøûíà âóðóð, ýàù áàøûíû äþéöð éåðÿ. Áèð àç êÿíàðäà ãûðõ áåø-ÿëëè ñèííäÿ áèð þâðÿò ÷þìáÿëèá, äàëûíû äàéàéûá êöðñöéÿ âÿ ÷ÿíÿñèíè ùÿð èêè ÿëèíèí êÿôÿñèíÿ ãîéóá, ãàøãàáàãíàí ßùìÿäèí àüëàìàüûíà òàìàøà åäèðäè. Êþùíÿ ÷àðüàò, êþùíÿ àü ÷èò àðõàëûã âÿ êþùíÿ ñîëìóø øèëÿéè äèçëèê – þâðÿòèí ëèáàñû àíúàã 86 áóäóð. ßýÿð äåéÿê êè, áó þâðÿòèí àéàãëàðûíäà ùå÷ áàøìàã äà éîõäó, éÿãèí åëÿìÿê ëàçûìäûð êè, áó þâðÿò êàñûá áÿíäÿíèí þâðÿòèäèð. Áÿëè, áó þâðÿò Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìèíèí þâðÿòè Èççÿòäè. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè ýèðäè è÷ÿðè âÿ îüëóíó äåäèéèìèç ùàëÿòäÿ ýþðöá, ýÿëäè îíóí éàíûíà. Áèð ãÿäÿð ÿéèëèá, éàïûøäû îüëóíóí ãîëóíäàí êè, áÿëêÿ äóðüóçóá îâóòñóí. Îüëàí äÿõè äÿ øèääÿò åëÿäè. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè øèðèí äèëëÿ íÿ ãÿäÿð îüëóíà òÿñêèíëèê âåðäèñÿ, îüëó áèð òèêÿ îâóíìàã áèëìÿäè. – Äóð, áàëà, äóð. Àüëàìà, íèéÿ àüëûéûðñàí, äÿëè îüëó äÿëè? Àõøàì îëúàã êàòäà åøøÿéè ýåíÿ ýÿòèðÿúÿê äà! Åøøÿéè þëäöðìÿéÿúÿê êè! Äóð, áàëà, äóð. Àüëàìà. Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè îüëóíà éàëâàðäûãúà îüëàí ñÿñèíè óúàëäûðäû. Áèðäÿí ßùìÿä áèð ñþç äåìÿéèá, äóðóá ãà÷äû åøèéÿ. Àíúàã Ìÿùÿììÿäùÿñÿí ÿìè äàëäàí ÷àüûðäû îüëàíû êè, áèëñèí ùàðà ýåäèð. Îüëàí úàâàá âåðìÿäè. Ñîíðà öçöíö òóòäó þâðÿòèíÿ ñÿìò: – À êèøè, áó ñÿôèê îüëó ñÿôèê ùàðäàí øåéòàí êèìè ÷ûõûá ýÿëèá åøøÿéè àïàðäû, áèçè ìÿðÿêÿéÿ ñàëäû?! Ëàï, âàëëàù, áåëÿ ìÿðÿêÿ îëìàç. ßùìÿäè ùå÷ òÿùÿðíÿí îâóòìàã îëìóéàúàã. Àëëàùö-ÿêáÿð, áåëÿ äÿ øåé îëàðäû?! Þâðÿòè úàâàá âåðäè: – Éàõøû-éàõøû. Áèëäèëÿð, áèëäèëÿð. Áó ñþçëÿðè èíäè ñÿí ìÿíÿ äåéèðñÿí, òà ìÿí íåéëèéèì? Åøøÿéè âåðìÿìèø áó ñþçëÿðè ìÿíÿ äåéÿéäèí äà! Èíäè åøøÿéè âåðìèñÿí, ìÿíÿ ìÿñëÿùÿòÿ ýÿëìèñÿí? – Àõû, àé àðâàä, âàëëàù íåúÿ åëÿéèì? Öç öçäÿí óòàíûð. Ýÿëèð èñòèéèð, àäàìûí öçöíäÿí ýÿëìèð êè, äåñèí âåðìèðÿì. Âÿ áèð äÿ áó áèð åëÿ øåé äåéèë êè, èòñèí, áàòñûí. &Ari