text:
Ay dëk
Le projet E-TIC au Mali
Ca Maali xalaat baa ngi sancü ci dëkk yu mel ni:
- Bamako: di gox bi kureel yi bari sanc seen makaan
- Tombouctou: mbayum ceeb, ble, càmm ak nàpp
- Ségou: ceeb dugub mbox càmm ak nàpp
- Sikasso: ňambi mango, bèpp xeetu fruit camm ak tamitt wëteen
Luňu wara xam ci dëkk ba
Nitt ňi: 13.443.225 (ca atum 2008)
Xaalis bi: CFA Franc BCEAO (XOF)
Kalaama Mali: Français (officiel), Bambara (Bamanankan), Bomu, Arabe Hasanya, Maasina Fulfulde, Mamara Senoufo, Kita Maninkakan, Koyraboro Senni Songhay, Pulaard, Songo, Soninke, Syenara Senoufo, Tamasheq, Tieyaxo Bozo, Toro So Dogon, Xaasongaxango
Diine: jùllit ňi 90%, cèddo 9%, catolik 1%
Caada: Mandiŋ 50% (Bambara, Maliŋke, Saraxole), Pëll 17%, Voltaic 12%, Songay 6%, Tuareg ak naar 10%, ya ca dess 5%
Taax ma: Bamako 1,323,200 dëku metro bi 935,400
Jexitalu situ internet yi:.ml
Numero xamekayu dëkk bi: +223
Mbay mi
Li ëpp ci li ňuy bay ci reew mi mooy: gerte, dugub, mbox, bëssi, ceeb wëteen tamaate, lejum, nàkk, xàrr, mbaam xuux, jënn, ak mango.jammono ji ňu tollu ni nak ni aaskan wi waroona yengoo ci mbay mi dess na te soo setloo mbay mool bok na ci li gënna doxal reew mi. Book na tamitt ci li gënna soxal askan wi muy lu ňu war def mbay mbay mi mënna dundal askan wi yëpp.
Xaac bi feete bëtt gannaru reew mi rek ňoo farlu ci mbay mi te lu yëess 2% ci suufu dreew mi la ňuy bay fimi tollu ni. Mbay mi nak tollu n ci 45% koom-koomi reew mi ak 25% ci li ňu yobu ca bitim reew yokku ci 80% ligey katt ya ci yenguci atum 2005.
Dugub, bëssi, ceeb, lejum fruit ak fudënn: ňètt yi ňu njeka lim ňooy mbay mi askan wi di dunde bess bu nek.dugub beek bëssi bi ňungi leen di gënna bay ca goxu Seegu bandiagar ak ňooro. Ceebu padi bi moom ňu ngi koy faral di baye ca Mopti ,seegu,ak ňaafuŋke baci dex ba ca Tombuktu. Xeetu pèpp yooyu ak dundu rek la leen di 90% ci baykat yi di doye. Gerte gi moom ňungi koy faral dib aye ci goxu Sudaan yi, mook wëteen bi ak ňam yi, lëjum yi, ak fùddën s. Xooxu kaarite bi di saxeyaan moom askanu Maali baa ngi jëfendiko diwam. Gerte yi moom lu ci ëpp diw bi ňi jay bitim reewa tax ňu koy bay.
Wëteen bi: Wëteen bi mooy xeetu mbay bi gënna am solo ca maali. Soo setloo sax maali bokna ci ňi ëpp li ňu koy bay ci Afrik ca ganaw Egypt ak Sudaan. Mbayaum wëteen bi nak ňungi koy faral di defe ak njaboot gi ci ay tool yu yamamaay, yeen saaye ay kureel daldi ci dugal seeni yoxo ca bëtt ganaar jàpp pënkum reew mi. ňoo ňe ap kureel bu mag bu maali moo leen di jiite ňu naan ko CMDT, bobule kureel tamit tubab yi moom CFDT ňoo ca moom 40%. Mbootayu koo-koomi aduna bi sax boo xoole mungi doon def keem katanam ngi ňu ubbi ligey boobu ndax askan wi men cee soobu ngir baykat yi gënna doxle.waye tontub CMDT moodoon ne ak doxalin bi ňuy ligeye ňoom mbaayb mi dafa fulu ňaari yoon dale ko ca atum 1993. Ca Maali nak wëteen ba amfa solo lool ci njënd meek njaay mi. ca atum 1999 mbay ma nga tollu woon ci 218,000 ci ay ton. Jëuk yi aduna bi tëraloon tamit yokoona njaay ma. Ca atum 2001, bi ňu aaye nba pare amoon na ňaňu ci li tollu ci 46,7 ci ay milyaar dolaar.
Mango ji: mbayum mango ji dafa am solo lool ci koom-koom reewu maali.ci njaayum ňam ak lêjum reew mi fùll na ba ňaari yoon ay njaayam ca bitim reew bu yagul dara, ak lu tollook 10,000 ci ay tonn ca atum 2009.farlu googu nak li ko sabab mooy doxalin bi PCDA bu jëri ň ji ňu dënk mbay mi tëral ci xeetu diitantek mbag ci njaay mi. Jeff yooyoo bokk ci li gënna yook mango gi ňu jay bitim reew ci atum 2007 jùgge ci 4.000 ci ay ton dem ba 9.797. ci misaal looloy xollu tëralin bu yes bii jeema yokku mbayum mango gi,karite gi, daakande gi banaana gi sople gi ak pombiteer gi. Soo xoole yaari att ci ginaaw la maali dooral ay ayu bess yu ňu jagleel mango gi, foofe la kèpp kuy ligey ci mango di dàjje.
Jùggag daanu ci toluwaay bi : mbay mi daf yooku bu baaax ndax taw bi nimi tëdde.ca atum 1999 mbayum pèpp mi èggoon na ci 2.149.000 ci ay ton.misaalu mbayum 1999 ci li ňu doon gënna jëfandikoo bokk na ci lu ci mel ni dugub, 641.000 ci ay ton; bassi 559.000ci ay ton; ňamba suukar 303.000 ci ay ton; mbox 341.000 ci ay ton; ňambi 10.000 ci ay ton pataas 16.000ci ay ton.ceeb bi moom tolu woon na ci 589.000 ci ay ton.
Jafe-jafe yi ak mebet yi: amul leen lu ňuy bay te mu sax akk ci att mi yëpp.amna nak ay galankoor yu metti yu ci melni bekoor, waye erewul reew maangi genne ci mbay mi bu baax ci att yi mùjju. Yeneen jafe-jafe jawu ji bokk naci garab yi vuy gorr muy jeegoloo àll bi, suuf si di gënna soon rek, ndox mi di gënna neew, cacc gi, ak nak li jëm ci walu xeetu mbay mi ňi def ak puudar yi ň uy jefediko te nga xamni bu yagge dafay nasaxal suuf si.
Njënd ak njaay,ak ligey mi
Yaatuwaayu dëkk baa ngi tollu ci 1.240.192 sq km (1.220.190 sq km di suuf, 20.002 sq km di ndox.ci atum 2009 xaalis bi ňu ligeeye ci biir dëkk baa ngi tolluwoon ci 358 ci ay milyaar, te 45% y xaalsu mbay mi la,17% bayeekoo ci izin yi ak 38% ci ligeeyu biro yi (xibaaru 2001). Amna xibaar yu ne sax ci atum 2006 njaay mi jëm bitim reew èggoona ci 4 milyoŋ.
- yi gënë jefendikoo: gerte, mango, li jùgge ci petorool, wurus, wëteen.
- Andandoo yi: Chine 26,4%, Thailand 10,6%, Danmark 6,4% Pakistan 5,1%, Maroc 4,9% (2008)
Njënd mi jùgge bitim reew moom mungi tolloon ci 358 ci ay milyaar ci at boobule ak ci yi ňuy waaja lim:
- Njënd mi: petorool, ay jumtukaayu xarala, lekk ak ay piis.
- Andandoo yi: Senegaal 13,1% Cote d’Ivoire 11,9%, Tugal 11,3% ak Chine 5,9 (2008)
Dooley xeetu ligey yaa ngi nii tëdde: mbay mi 80%; ligeeyu taax yi 20% (xibaaru 2005) ňakk ligey mbaa ngi tollu ci 30% (ci atum 2004). Neena ňu tamit ni 36,1% yu doomi reew maa ngi ndud ci ndool (2005).
Jokkoo bi
Ci atum 2008 dëkk bi ammon na 82,800 ci ay telephonu kër ak 3.267 milyoŋ ci ay telefon portaabal. Ci atum 2009 amoon na 519 situ internet ak 200.000 ci ay nitt yu koy jëfendikoo (ku ci bëgga am lu gënna leer na dem xooli ubitek këyitt yi ňu bind ci wall woowu).
Toogaayyu askanwi
Ci weeru sulett ci atum 2009 askanu Maali engi tolluwoon ci 13.443.225 ci ay milyoŋi doomi aadama, ňu ngi o sèddële woon nii:
- Li ko dalle ci ňi amul att ba ci ňi am 14 att: 48,3% (goor ňi toll ci 3.089.406 jigeen ňi di 3.023.341)
- 15-64 att: 48.7% (goor ňi di 3.065.167 jigeen ňi di 3.101.941)
- 65-j¨m kaw: 3.1% (goor ňi di 151.718 jigeen ňi di 235,441 (xibaaaru atum 2009)
Ci lolu yep nak 32% ňoo dëk ci taax yi booleko ak ak copite digente 2005-10 bu tollu ci 4,8%. Li gënna barri co lunuy ndundu tollu ci 51.78 ci ay att. Goor ňi di dundude ci lu tollu ci 50,21 ci ay att jegeen ňi ňoom ňu ngi tollu ci 53,4 ci ay att (2009 xibaar).
Njang mi
Tollu waayu ňi duggu ci daaray nasaraan baa ngi ci46,4%, di 3;5% ci ay goor ak 39,6% ci ay jigeen (xibaaru 2003). Ni ňu jape ngaaka nak ňoy ň idem ba am 15 att te munu ňoo bind muu ňoo liir.
Tërelinu dëkk bi
Maali e ngi teedi i taaneefu njiit bu ňepp wala ňi ëpp ci askan wi tann.askanu njiitam yi book ci bi gënna njaxlaf ci Afrik. Dëkk baa ngi sancoo nii: Reew mi> dëkk bi > taax mi>gox bi.
Dëmb
Reewu Sudaan ak Senegaal a ngi jott ci seen kilifteef ca atum 1960, att mooma la ca Maali jott itam.bi Senegaal gèdde li ňu tùdde woon Republique Soudanaise ay weer bi mu weeso la ňu jox reew ma turu Maali.Nguur ga fa newwon na nga jeex ci atum 1991 bi soldaar ya boome ki di buur ba --ki ko jiite woon nak moo nek ci nguur gi jamono ji muy Amadou.T.Toure-- loo loo waral nak Maali bokk ci reew y gënna jox cërr axa k yeleefu doomu aadama ci afrik. Ki njëkka jëll raw gàddu gi ci boppu reew mi moo doon Alpha Konaaré ca atum 1992 jëllaat ko ci atum 1997. Toppoon tamit saartu reew mi ne njit bu ne yaari yoon rek laybokk ci raaya gi ba tax na keneen wuutu ko ci nguur ga muuy Amadou Touré moom tamit toogaat na yaareelu yoonam ci nguur gi ci atum 2007.


c: text/html

text:
Ñi doon kaf naan « Sàpp déggul walaf » di na ñu noppi tey ! Sëriñ Alaaji Mustafaa Géey mu Pirëm Mandaax, ca Kominotee Riraal bu Faas Cekkeen, Rondismaa Iddë Murid, depaartama Kuŋgël, firndeel na ne wëtéen làkk yëpp la dégg. Naka Sëriñ Muusaa KA daan waxe, «béppub làkk rafet na, buy tudd ci jàmm ngor la, di gindi ci nit xel ma» . Sàpp daal, li ko jig, mooy tàkku ligéey, baña sonn, baña xaddi. Te nawet wi weesu, nawetu goor tigi la.
Fanweeri ton ag ñent ag juroom ñenti barigo ag ñent fukki kilo la Alaaji Mustafaa Géey peesee, tukke ci ñaar fukki ektaar ag juroom benn ag ñaari buum (26, 5 ektaar). Génnee na randamaa bu tollu ci ton ag ñatti barigo ag fukki kiloog juroom ñaar, ektaar wu nekk (1, 317 ton/ektaar). Mashallah ! ! !
Jarawlak Sëriñ Mustafaa yaak ñi nga séeqal ligéey bi ! ! ! Yaa yoobu raaya wi ren. Te nag, mbir mi du guléet. Sëriñ Mustafaa dafa yàgg rañeeku ci mbayum sàpp ni ko àlluwa bi ci suuf firndéelee.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nit
- El Hadji Cissé, Nataalkat djargogne.org
- Fatou Diome, bindakat
- Ismaël Lô, woykat
- Djibril Dio Mambéty,bindkat
- Youssou N'Dour, woykat
- Ousmane Sembène,bindkat, cinemaakat
- Momar Thiam
- Seriñ Abdu Xaadir Gueye Badar, Gëstukatu wolof [1]
Nit nak mooy képp ku sosoo ci Aadama (doomu Aadam) nité nak moom lanu soxla ci nit ndax bo nité wul app duff gay donn. nit moom la yalla miy sossakon bi gëna bëgue ci limu soss li gënn ci limu soss it nit la li mu gëna téral ci limu soss it nit la waya nakk ndax nit moomii xamna buppëm ? buka xamèe li ku war mooy mu nité


text:
Ay dëk
Poroze E-TIC bi mungi tek tankam ci goxu Senegaal ak Maali gënn jaa nek nak ci goxu bayukaay ya ca Sahel.
Le "Sahel" nak boo ko dégé mu ngi juge ci baatu araap buy wundi "wet" wala "ňak" moom nak ay dëkuwaay la yu taxaloo yoo xamni ňooy wane jeexitalu bët sahara ak allu Sudaan bi(wute na nak ak reewu sudaan bi mu bokal tur) nga xam ni taw bi moom dafa neew lool ca bët ganaaru reew ma. Li ko dale ca penku ba ca sowu nak mungi lallu ci geeju Atlantik ba ca Geeju "mer rouge" alam ba nak amna ay gancax yu yaatu yu ay garab yu taxaw rax yu ca deme ni Acacia.
Ca Maali nak poroze bi mungi yungu ca:
- Bamako: di gox bi kureel yi bari sanc seen makaan
- Tombuctu: mbayum ceeb, ble, càmm ak nàpp
- Seegu: ceeb dugub mbox càmm ak nàpp
- Sikaaso: ňambi mango, bèpp xeetu fruit camm ak tamitt wëteen
Ca Senegaal xalaat baa ngi yengu ci gox yii di:
- Dakar / Yoff: foofe la ay kureel yu barri def seeni ëtt
- Gede santie: mbayum ceeb gaňcax, ňambi, tamaate, sople, dugub, camm gi ak napp gi
- Mbaam: ceeb, gerte, mango camm gi ak napp gi
- Mexe: gerte, dugub, ňambi, mango ak càmm gi


text:
Mbay ak càmm
Ndool gi
Ndool gi lu am la ci lu toolu ci benn milyaar ci ay doomu aadama te mbir si dafay gën di meti. Xiif gi ak ak maral gi ňu laal 815 ci ay milyoŋ ci adina bi yepp, te ňenti gunne yu tollu ci juroomi att yoo jëll rek ken kaa nga dëk ci diwaan bu ndool ak maral sonal. Ci bët gaannaaru Afrik nak xiif gi mungi gënna dellu gina waye nak nitt ňaa ngi gënna xiif te li koom gi dafa wa ňeeku.
Teere bi di Rapport sur le développement humain (PNUD) genne ak beneen bu tudu Rapport sur le développement dans le monde (Banque mondiale) Mondiaal genee ko ňu ngi firndeel ni ci biir dëk yu barri li ňu tude OMD muy ay mebett yu ňu nassoona taxawal ci reew yu ndool yi du mënna antu filleek koomu reww yooyule yokuwul.
Ndool gi nek ci reewi yi nak mungi gënna sonal wa kaw gi.looloo waral nak ňu wara raaňe suturlu ak ndool. Soo xolle ci kaw gi ňu barri ndoolu ňu com ni ňu ko yaakaare si buňu gene dem ca taax ya dëk ci ay coň yu soon, di jankoonte ak dundin gu doy waar ak coow li ak leeneen ak leneen. Ni took ca kaw ga ňu ngi suturloo mooy mbay mi nga xam ni ňi ëpp ci ňoom ci la ňuy yengu.
Ci dëkuwaay yu bari nak ňi dëk ca gox ba ak xeet ya fa gënna neew ňooy gënna bari ci ňi ndool, su ko deffe jigeen ňi tamit nek di ňi fa gënna sonn te ňu ňakal leen solo lool. Soo xoole ňi kaw gi ndool amuňu lu ňu mënna suturloo—amuňu suuf, ndox, koom—munu jott ci xarala ak jumtukaay yi wal sax ci Sëk yi. Nu boole ci ni amuňu xam-xam bi leen mënna dimbali ci luy yokk seeni mbay, seen koom wala seen dund.
Mbay mi ak nàpp gi, li kaw gi di gënna jublu
Suňu jàppe li (FAO) ak jëwriň ji ňu dënk mbay mi ca Amerik, mbayum pèpp daf a waňeeku ci ňaarel bi atam li ko dalle 2006 ba leegi. FAO neena li mu rombe ňaari miyaar ci ay tonn tuuti la, wute ak li ňu amoon ca atum 2005 di 2.38 miyaar ci ay toonn ak 2.68 milyaar ci ay tonn ci 2004, te soxla bi ko dina bi soxla waňeeku wul ndax nitt ňi daňuy gên di yooku.
Li nguuru AMerik wax nak daf gënna dooy warr ndax 1984 miyaar ci ay tonn, muy 58 milyoŋyu waňeeku ci mbay moomu ci at mii di ňëw. Denc yi mungi jugé ci 16 fan ci atum1999 dem ci 57 fan ci atum ren. Te li yon mooy gën ja neew 70 fan. Jenk yi moom yokku naňu bu yag ba tollu ci 20% ci atum ren. Mu mel ni ligey boobu ONU sumboon ngir xaac ndool bala atum 2015 daň ko faf nasaxal.
Ak yooku guy rey gi am ci jenk yi (jegu ceep mi ňu barri di dunde mungi yoku ba 75%, ble bi moomu ngi toll ci 120%) moo waral li ngalu ci loosu bank mondiaal di 100 milyoŋ i ay doomu aadama yu jëm ci ndool googu. Looloo waral ki di njiitu Bank monjaal di Robert Zoellick né "daňu wara sexal dundn gi ňi xiif, loolu rekay li nek" manam amatuňu jotu wax judul jeex dafa jot ňu tambale jëf?


text:
Kàttan
TekkeemSoppi
Kàttan mooy man a def dara (sos ag soppi), kàttan nag am na ay melo yu bari, yi ci ëpp solo ñi ngi feeñe ci tàngoor ak leer.
Ci biir “xam-xami dénd yi” (science naturelle) kàttan man na fee jël ay melokaan yu wuute : “kàttanug tàngoor”, “kàttanug kimyaa (simi)”, “kàttanug mbëj”, “kàttanug ceññeer”, “kàttanug saal (nucleaire)” ak ci mujjantal gi “kàttanug mbëjbijjaakon (éléctromagnétique)” añs. Xeeti kàttan yii ñaare dees leen di séddale ci: “kàttan guy yëngu ak “kàttan gu nëbbu” te kat am na yenn kàttan yoy dëppoowunook séddale gii, lu ci mel ni: “leer gi”, ak yeneen yoy man nanoo nekk am njaxas mu tukkee ci ñaari kàttan yi, guy yëngu gi ak gu nëbbu gi.
Lu bari ci xeeti kàttan yii manees na koo soppi (transformer) jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, jaare ko ci jëfandikoo ay jumtukaay yu fasoodiku (simple) walla ay xarala yu fasu (compliqué): la ko dale ca “kàttanug kimya” ba ci “gu mbëj” jaare ko ci jumtukaay bu siiw bi di tegale(pile) yi, walla ndëxañtéef yi, Albert Ayinstaayin it ci biir ”faramfaceg ajoo” (theorie de relativisme) boole na ñaari ëtt yii di bu ne-ne ak kàttan, nga xam ne kàttan day mujj man a soppiku di ne-ne(matiere), naka noonu safaan bi, maanaam neen soppiku moom it di kàttan: wuññi (découverte) gu yees gii mi ngi ko xamalee ci yemalem gu siiw googee E=mc2, soppiku gii ci jëf (ci wàllug pratique) ñi ngi ko firee ci man gi nu man a ame kàttan jaare ko ci “xarug saal” walla “booleeg saal”.
Waxiin walla baatal (terme) yu kàttan yi akug soppikoom lu am njariñ la ci leeral jëfiini dénd yi. Ba sax feeñte(phenomene) yu kilimã yi niki ngelaw, taw, melax ak riddi yi (tornado) dees leen di jàppe ñu juddoo ci soppiku yu kàttan gi juge ci jant bi wàcc ci suuf si. Dund gi ci jëmmi boppam dees koy jàppe muy benn ci njuréef (resultat) yu soppikuy kàttan yi: ci anamu “toggaleg leer gi” dees na ci jële soppi kàttanug jant bi yóbbu ko ci “kàttanug kimya” ci biir gàncax yi, bu ko defee ci kanam ñu man a jariñu ci kàttanug kimyaa gii nu denc, ci ay “liggéeyiinu wëlbati” ci ay way nekk yuy dund.
Njariñam ak yaxamSoppi
Ci biir jëfandiku gu mboolaay (gu société bi): baatub kàttan dees koy wooye lépp lu nekk ci ron gongikuwaayu kàttan (source d’energie), juddalug kàttan, lakkug kàttan (ag jëfandikoom) ak wattu rootuwaayu kàttan (maanaam fi muy juge), ginnaaw nag dooley koom-koom dafa laaj te soxla ab rootuwaay walla ab gongikuwaay ci gongikuwaayi kàttan yi, looloo tax ag amam akug yooxam(baril ko) bokk ci yitte yu mag yiy caabi. Ci at yu mujj yi, jëfandikoo kàttan feeñ na di benn ci jëfka (facteur) yi gën a sabab nuggug àdduna bi (global warming), looloo ko def muy ab lëj-lëj ci li ëpp ci réewi adduna bi.
Coppiteg kàttanSoppi
Manees naa soppi kàttan jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, ci misaal, manees naa soppi kàttanug kimyaa gi ñu denc ci ab tegaleeb(pile) Jiib def ko ag leer.
Kem (quantité) bu kàttan bi nekk ci àdduna bi, day lu sax ba fàwwu, kàttan du jeex, du sosu, li am kay mooy day soppiku juge ci melo dem ci weneen. Bu melee ne kàttan dafa jeex, booba jeexul, daa soppiku kay dem ci weneen melo. Looloo tax ñuy gis ne kàttan mooy man gi neen man a def ab liggéey (yëngu) muy njuréeful yëngoom googu, walla njuréeful ab barabam bu nu ko nattee ci doole yiy liggéey ci kawam. Kàttan giy ànd ak yëngu moom la nuy tudde “kàttan gu yëngu”, kàttan nag gi am ag jokkoo ak barab bi moom la nuy wax “kàttan gu nëbbu” (gu coona walla gu ñu dëxëñ (gu nu denc) )...
MelokaanamSoppi
Kàttan dana ame ciy melokaan yu bari, niki kàttanug doolerandu (mecanique) ak gu tàngoor, ak gu dinaamig gu tàngoor (tangdooleel,termodinamique), gu kimyaa, gu mbëj, gu ceññeer ak gu saal( walla xartil), kàttan yii yépp nag man nanoo def ag soppiku gu biir jaare ko ci ay yoon yu dëppoo. Ñam wi nuy lekk am na kàttan gu kimyaa gu yaram wiy denc te di ko génne bu nuy liggéey walla nuy génne ab coona (def effort)
Kàttan ci taariixSoppi
Kàttanug bàyyima yi mooy gi nit njëkk a jëfandikoo ci fajarug xay (bi xay (civilisation) di door a am), loolu mooy bi mu jëlee bayyima yu miin yi di leen jëfandikoo ciy liggéeyam, ginnaaw bi mu tàmbalee jëfandikoo dooley ngelaw li ci doxal ay loocaam ba ci ay gox yu sori ci géej gi. Lu xayam di gën a yokku muy gën a jëfandikoo kàttan gii, mu jëfandikoo ko niki kàttanug doolerandu (mekanig) ngir doxal walukaayi ngelaw yi, ak ngir dawal ponoy wuutuloxoy wal yi, ak daggukaayu dénk yi ak najukaay yiy yékkatee ndox yi ci teen yi. Lii mooy li nu xame ci turu kàttanug doolerandu (mekanig).
Xeeti kàttan yiSoppi
ci maanaa, da nuy ràññee xeeti kàttan yu bari te wuute. Kàttan tamit day tax nu man a natt melow feeñte yi, seenub taraay; feeñte gu ne ak kàttan ga mu àndal.
Xeeti kàttan yi nu yàgg a jàpp:
Kàttanug imbiku (cinétique)
Kàttanug tàngoor (calorifique)
Kàttanug ëmbu (potentielle)
Kàttanug doolerandu
Kàttanug kimiya
Kàttanug saal
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëjbijjaakon
Kàttan gu féex (libre)


text:
mardi 20 mars 2012
Ñi doon kaf naan « Sàpp déggul walaf » di na ñu noppi tey ! Sëriñ Alaaji Mustafaa Géey mu Pirëm Mandaax, ca Kominotee Riraal bu Faas Cekkeen, Rondismaa Iddë Murid, depaartama Kuŋgël, firndeel na ne wëtéen làkk yëpp la dégg. Naka Sëriñ Muusaa KA daan waxe, «béppub làkk rafet na, buy tudd ci jàmm ngor la, di gindi ci nit...
mardi 28 février 2012
Fësal nañu ko altine 20 fan ci fewiriye 2012 Mbootaayu beykati sàpp yi ci Senegaal door na ñu ligéeyu mbindum jumtukaayu mbayum sàpp mi ci li jëm ci kampaañu 2012/2013. SODEFITEKS mu ngi leen di jàppale bu baax ci ligéey boobuGanaaw nawet bu jafe bi ñu genne te mbeyteef yi gantu rawatina dugub gi ak gerte gi, baykatu sàpp yi meru ñu...
jeudi 8 décembre 2011
Kayit bi ñuy raññee poson bi ñu duppe EstewaadEstewaad moy poson bi ñu jëfëndikoo ci ndoorteeli pomp mi ba 20 fàn ak juroom ci wéeru Ut Sax yi ko tax a jog mooy yii lékk tontòor yi ak doomi sàpp yi te ñu gën ci raññe Eliyotis, Eyariyas, Diparopsis walla yiy lekk xòb yi (Espodoptera) Nii la ñu koy jëfëndikoo : Bidoq Estewaad...


text:
njëriñu tekkerlu ci wolof
tekkeerlu, lu am solo la soo dee wax. boon nag, war na feeñ ci mbind mi.
tekkeerlu yi bare nañu. waaya, ñu bare nangu nañu ne, ñooy jox bataaxal yi jëmm. soo dee dawal, te joxuloo leen cër, déggin ba du neex, te ñi lay déglu, mën nañoo réer, ba duñu xam li ngay wax.
tekkeerlu yi, jamonoy noppalukaay lañu, ci kiy dawal, ak kiy déglu.
kiy dawal, dana mën a noyyi léeg-léeg, wala soppi waxin, su ko tekkeerlu bi laajee, indi waxin buy niru làcce, wala waxinu dëgëral wax, ak ñoom seen.
kiy déglu, dina mën a noyyi moom it, mën a topp wax ji, te du ci sonn.
wax ak déggin, ñoom ñaar a ànd, te war a ànd di wëyandoo. lu ko moy rekk, déggin ba du deme noonu.
su fekkeeni dangay dawal, waruloo jàngaale tekkeerlu yi. ñoom dañu fi nekk rekk, ngir wan la yoon yi nga war a jaar, ngir dawal bi jaar yoon.
tekkeerlu yi ñu gën a ràññe ñooy :
- tomb .
- ñaari tomb :
- xos wala kos ,
- tomb-xos wala tomb-kos ;
- tomb wéyale ...
- tombu laaj ?
- tombu jalu !
- këmbu kepp « », biy boole kepp ubbi « ak kepp tëj ». te ñu koy bindee tëmit nii " ", bi nga xam ni, kepp ubbi bi, ak kepp tëj bi, benn lañu.
- këmbu xala () , biy boole xala ubbi ( ak xala tëj ).
nañu faram fàcce, tekkeerlu yi, ngir mën a xam bu ci nekk, lan mooy njëriñam, ak fan lañu leen di jëfe.
tomb ( . )
tomb, dafay wane bataaxalu xamle. tomb mooy wane jeextalu bataaxal. soo ci yegsee, war nga ni tekk, noyyi, defaruwaat, balaa ngay yeggali sa wax ji, wala sa dawal bi.
ñaari tomb ( : )
ñaari tomb, ci lim lay ñëwe wala ci jottali waxu keneen :
- Abdu ñetti doom la am : Awa, Elimaan, ak Xadi.
- Seex Anta Jóob nee na : « làkku jàmbur, su neexee ni tàngal it, kenn mënu koo macc ba ciy tàqamtiku. »
ci bataaxal bu mujj bi, du ñun ñooy wax, waaya Seex Anta Jóob la. loolu mootax, waxam yëpp lañu wërngal, ak këmbu kepp « ». dina ñu dellu ci këmbu kepp.
xos wala kos ( , )
kos moom, niroo na ak tomb, ci fànn bii di tekkaaral. wànte nag, tekkaaralam, mooy gën a gàtt tuuti, tekkaaral bi am ci tomb. kos moom, foo tollu war nga di ci bàyyi xel, ndax soo ko naxasaalee, mën naa walbati sa wax, ba waxloo la loo xalaatul woon.
ci misaal, nañu xool ñaari bataaxal yii :
- xale yi nga xam ni yaru nañu , dinaa leen neexal.
- xale yi , nga xam ni yaru nañu , dinaa leen neexal.
bataaxal bu njëkk bi, nga xam ne benn kos la am, dafay tekki ne : ci biir xale yi, dafa am ñi nga xam ne dañu yaru ak ñeneen ñu yaruwul. dinaa neexal ñi yaru. ñi yaruwul nak, duma leen neexal.
bataaxal bi ci topp, te am ñaari kos, dafay tekki ne : xale yi yëpp, dañoo yaru, te dinaa leen neexal ñoom ñëpp.
soo dindee ci bataaxal bi, li nekk ci digante ñaari kos yi, li des, dafay méngook ba léegi ak tekkinu bataaxal bi, ndax li des, muy "xale yi dinaa leen neexal", dafay méngook ba léegi, ak xale yi yëpp dañuy am neexal. loolu, mënuloo ko def ci bataaxal bu njëkk bi, ndax, su boobaa, xale yëpp dinañu am neexal, te wax ji, mu ngi jubluwoon ci, jox neexal xale yu yaru yi, te bàyyi xale yu yaruwul yi.
kon nak, nañu bàyyi xel bu baax, ci kos yi, te di leen di jëfandikkoo ci anam yu jaar yoon.
tomb kos ( ; )
tomb kos dafay xajji :
- ñaari bataaxal yu wuute waaya bokk xalaat ;
- ñaari bataaxal yu ñu bëgg a féewale ;
- xàjji lim bu tàmbale ak ñaari tomb.
ngir wane loolu, jàngal bataaxal yii ci topp.
- nawet eksi na ; dex gaa ngiy fees.
- bon a gën gannaaw baax ; baax a yées gannaaw bon.
-
man dinaa bay :
- soble ;
- batañse ;
- yomb ;
- jaxato.
tomb wéyale ( ... )
tomb wéyale dafay wane :
- bataaxal bu ñu wàññi, ndax bañ a wax lu ñaaw ;
- wala tekkeerlu, ndax di xalaat ci biir wax ;
- wala lim, bu ñu bëgg a gàttal.
ngir wane loolu, jàngal bataaxal yii ci topp.
- damay ... astahfirulaa !
- móodu dem na ndar ... ëhh démb. deedeet, bërki-démb.
- man dinaa bay : soble; batañse; yomb; jaxato; kaani; tamaate; ...
wéyale, su nekkee ci njexantalu lim, da nga koy jàng. ni nga koy jànge mooy, ak ñoom seen.
tomb laaj ( ? )
tomb laaj, dafay wane bataaxalu làcce.
ngir wane loolu, jàngal bataaxal yii ci topp.
- waa yaw ! loo xalaat ci làkki réew mi, ni ñu leen ñàkkalee solo ?
- jaaxal na ma, lool ! dëkku Kocc Barma, ba ci Seex Anta Jóob. su sëriñ si di bind, wala peresidaŋ di wax, ci làkku bitim réew la ñu koy defee, bàyyi fii suñuy làkk. suñu ko xaymaa, ci téemeeri nit yoo jël ci réew mi, juróom-ñeent fukk yi, dégg nañu wolof waaya, mënu ñu koo dawal. mënu ñu koo bind. waaw loolu, nu mu tudd ?
tomb jalu ( ! )
tomb jalu, dafay wane baatu bàkku, baatu fésal, baatu jaaxle, baatu jooytu, baatu mbetteel, baatu mbégte, baatu ndigal, baatu waaru, wala baatu yéemu.
ngir wane loolu, jàngal bataaxal yii ci topp.
yaw ! bàyyil li ngay def ! ku manul bawoo, lu yàqu yaw a !
eeh ! àll bii moo rafet ! man de jaaxle naa !
këmbu kepp
ñu koy binde nii « » , wala nii " "
këmbu kepp, day misaal wax jooy jottali. suma waxee : " Seex Anta Jóob nee na " war naa wane li Seex Anta Jóob wax, fi mu dooree, ak fi mu jeexee ; këmbu ubbi « mooy wane ndorteel bi, këmbu tëj » wane jeexanteel bi.
këmbu xala " () "
këmbu xala, dafay indi leeral ci mbind mi. Abdu mujjul yegsi, ci waxtu wi ñu waxantewoon ( Ndar dafa fa taw, taw bu ñu gëj a gis ). li ñu bëgg leeral foofu, moo di taw bi mu taw Ndar, moo tax Abdu mujjul yegsi, ci waxtu wi ñu waxantewoon.
ëttub wolof


text:
salam aleikoum,
voici les 6 formes authentiques du tachahhoud tiré du livre "sifat salat an-nabi" du cheikh Albani rahimahoullah
il est conseillé de les apprendre et d'alterner entre l'une et l'autre, bien qu'une seule suffit.
1 le tashahhud de ibn Mas'uud qui dit :
"attahiyyaatu lillaahi wa salawaatu wa ttayyibaatu assalaamu 'alayka ayyuhaa nnabiyyu wa rahmatu laahi wa barakaatuhu assalaamu 'alaynaa wa 'alaa 'ibaadi laahi ssalihiina.ash'hadu an laa illaha illa llaahu wa ash'hadu anna muhammadan 'abduhu wa rassuluhu."
2 le tashahhud de ibn 'Abbas qui dit :
"attahiyyaatu al Mubaarakaatu wa ssalawaatu wa ttayyibaatu lillaahi assalaamu [ou bien Salaamun]'ahlayka ayyuhaa nnabiyyu wa rahmatu laahi wa barakaatuhu assalaamu [ou bien Salaamun] 'alaynaa wa 'alaa 'ibaadi laahi ssalihiina.ash'hadu an laa illaha illa llaahu wa ash'hadu anna muhammadan rassulu laahi"
3 le tashahhud de Ibn 'Umar qui dit :
"attahiyyaatu lillahi [wa]s-Salawaatu[wa]t-Tayyibaatu,as-Salaamu 'alayka ayyuhaa nnabiyyu wa rahmatu laahi wa barakaatuhu assalaamu 'alaynaa wa 'alaa 'ibaadi laahi ssalihiina.ash'hadu an laa illaha illa llaahu wahdahu laa shariika lahu wa ash'hadu anna muhammadan 'abduhu wa rasuuluhu"
4 le Tashahhud de Abu Mussaa al Ash'ari qui dit :
"attahiyyaatu t-Tayyibaatu s-Salawaatu lillahi,as Salaamu 'alayka
ayyuhaa nnabiyyu wa rahmatu laahi wa barakaatuhu assalaamu 'alaynaa wa 'alaa 'ibaadi laahi ssalihiina.ash'hadu an laa illaha illa llaahu [wahdahu laa shariika lahu] wa ash'hadu anna muhammadan 'abduhu wa rasuuluhu"
5 Le tashahhud de 'Umar ibn Al Khattaab qui dit :
"attahiyyaatu lillaahi az Zaakiyaatu lillaahi at tayyibaatu [lillaahi] assalaamu 'alayka ayyuhaa nnabiyyu wa rahmatu llaahi wa barakaatuhu assalaamu 'alaynaa wa 'alaa 'ibaadi laahi ssalihiina.ash'hadu an laa illaha illa llaahu wa ash'hadu anna muhammadan 'abduhu wa rassuluhu."
6 Le tashahhud de 'Aisha qui dit :
"attahiyyaatu at tayyibaatu as Salawaatu az Zaakiyaatu lillaahi assalaamu 'alayka ayyuhaa nnabiyyu wa rahmatu laahi wa barakaatuhu assalaamu 'alaynaa wa 'alaa 'ibaadi laahi ssalihiina.ash'hadu an laa illaha illa llaahu wa ash'hadu anna muhammadan 'abduhu wa rassuluhu."
"az Zaakiyaatu lillaahi at tayyibaatu-s-salawaatu [lillaahi]"
C'est la formule enseignée par la plupart des malikites (puisque tiré d'al Muwatta)


text:
Ci
li dale ci jamanoy Yaxya ba léegi; nit ñaa ngi góor-góor lu ngir dugg
ci nguuru Yàlla, te ñi sawar ñoo ci am wàll. (1)
Nguuru Yàlla Aji
Kawe ji dafa mel ni nit ku ji jiwu wu baax ci toolam. Waaye bi nit ñi
di nelaw, noonam ñew , ji jëmb ci biir dugub ji, daldi dem. Bi dugub
ji saxee nag, jëmb bi saxaale ak moom. Noonu surgay boroom kër ga ñew
ci moom, ne ko: Góor gi, xanaa jiwuloo ji wu baax ci sa tool? Fu jëmb
bi jóge nag? Waaye mu tontu leen: Noon a ko def. Surga ya nee ko: Ndax
ñu dem dindi ko? Waaye mu tontu leen: Déedéet, ngir baña budiwaale dugub
ji, bu ngeen koy dindi. Bàyyileen ñoom ñaar, ñu màgg, ba ngóob ma jot.
Bu ngóob ma jotee nag dina wax ñi koy góog: Njëkleena dindi jëm bi,
takk ko ay say, lakk ko, waaye ngeen semb dugub ji ci sama sàq.
Doomu nit ki
mooy ji wu baax wi; àddina mooy tool bi; ñi bokk ci nguuru Yàlla ñoo
di ji wu baax wi; ñi bokk ci Ibliis ñooy jëmb bi. Seytaane mooy noon
bi ko ji tukkitel àddina mooy ngóob mi, ta malaaka yi ñooy góokat yi.
Ni ñu dajalee jemb ba, lakk ko, noonu lay nekke, bu àddina tukkee. Doomu
nit ki dina yebal ay malaakaam ñu jële ci nguuram lépp luy yóbbe nit
bàkkar, ak ñiy def bàkkar, sánni leen ci safara, foofa dees na fa jooy
te yéyu. Booba nag ñu jub ñi dinañu leer ni jant bi ci seen nguuru Baay.
Dégglul bu baax, yaw mi am ay nopp. Réew mu xees boppam tas, te dëkk
mbaa ker guy xeex boopam du mana yàgg. Bu Seytaane dàqee seytaane nag,
xeex na boppam; kon naka la nguuram di mana yàggee? Te it, bu fekkee
ne man damay dàq ay rab ci kàttanu Seytaane, seeni taalibe nag, ci gan
kàttan lañu leen di daqee? Kon ñoo leen di àtte. Waaye bu fekkee ne,
ci xelum Yàlla laay dàqe rab, kon nguuru Yàlla agsi na ba ci yeen. (3)
Xana musuleen jàng
lii ci Mbind yi: " Doj wi tabaxkat y sànni; mujj na doon doju koñ; ci
Boroom bi la loolu jóge, te yeemu nanu ci." Loolu moo tax maa ngi leen
koy wax, dinañu leen xañ nguuru Yàlla, dénk ko xeet wuy def ay jëfam.
(4) Ci dëgg maa ngi leen koy wax, lépp dees na ko baal nit ñi, muy bákkaar,
muy sosal Yàlla wu mu mana doon. Waaye kuy sosal Xel mu sell mi, deesu
ko baal muk; gàddu na bàkkkaar ba fàw. Juutikat yi ak jígéen moykat
yi ñoo leen di jëkka dug ci nguuru Yàlla Aji Kawe ji. Ndaxte Yaxya ñëwna
ci yeen ci yoonu njub, te gëmuleen ko, waaye juutikat yi aj jígéeni
moykat yi gëm nañu ko. Te gannaaw bi ngeen gisee loolu, seen xel soppikiwul
sax, ba ngeen gëm ko. (5)
Du képp ku may wax:
Boroom bi, Boroom bi mooy dugg ca nguuru Yàlla Aji Kaww ji, ka cáy dugg
mooy kiy def samag coobareg Baay bi nekk ci kaw. Jamano dina ñew, ju
boroom kër gi di jòg, tëj buntam. Di ngeen nekk ci biti di fëg naan:
" Ubil nu".
Boroom kër gi dina
leen tontu ne: " Xawma fu ngeen bokk, dem leen seen yoon" Noo doon bokk
di lekk di naan, te jàngale nga sunuy pénc. Dina leen tontu ne: " Nee
naa xawma fu ngeen bokk, yeen ñepp soreleen ma defkati lu bon!" Bu bés
ba, ñu bare dinañu ma wax: Boroom bi, Boroom bi, ndax du ci saw tur
lanu daan waxe ci kàddug Yàlla? Ndax du ci saw tur lanu daa daqe rab?
Ndax du ci saw tur lanu daa defe ay kéemaan yu bare? Ci kaw loolu dina
leen wax dëgg, ne leen: Musuma leena xam, soreleen ma, yéen ñiy def
bákkaar" (6) May nañu leen ngeen xam mbóoti nguur Yàlla, waaye ñi ci
des, dama leen di wax ci ay léeb. (7)
Beneen léeb moo
ngi nii: Nguuru Yàlla dafa mel ni kuy tukki bitim réew. Bi mu laata
dem, mu woo ay surgaam, batale leen alalam ku nekk lu mu àttan. Ken
ka mu dénk ko juróomi junii, keneen ka mu denk ko ñaar, ka ca des, ben:
Daldi tukki. Bi mu demee nag, ki jot juróomi june ya dem, di ci juula,
ba amaat yeneen ñaar. Waaye ki ji j ot benn june, gas pax, nëb fa xaaliisu
njatigeem, ngir bañ sàcc yi jël ko.
Ganaaw diir bu yàgg
njaatigeb surga ya dellusi, daldi leen laaj alalam. Noonu ki jot juróom
june ind yeneen juróom, naan: " Kili fa gi, dénk nga ma juróomi june,
seetal am na ci yeneen ñaar. Njaatigeem ne ko: Def nga lu baax, surga
bu baax nag te takku. Gannaaw takku nga ci lu tuuti, dinaa la dénk la
bare. Kaay bokk ci sama mbég.
Gannaaw loolu nag,
ki jot june jegeñsi, ne ko: Kilifa gi, xamoon naa ne m nit ku néeg nga,
dangay dajale foo jiwul, tey góob foo faruwul. Moo tax ma ragaloon la,
ba dem nëbb sa xaaliis ci biir suuf; mu ngii fabal li nga moom. Waaye
njaatigeem tontu ko: Surga bu bon nga te taayeel. Gaannaaw xamoom nga
ne, damay dajale fu ma jiwul, tey góob fu ma faruwul, kon waroon ngaa
yóbbu ca deñckati xaaliis ya. Bés bu ma ñewwee nag, na mana jot li ma
moom ak li mu jur. Noonu, njatigee bi nee: Nanguleen xaalis bi ci moom,
jox ko boroom fukki juni yi. Ndaxte ku am dinañu la dólli ba nga barele,
waaye ku amul, li nga am as néew sax, di nañu li nangu. Te sànnileen
surga bu amul njërin bi ci biti ci lëndem gi. Foofa dees na fa jooy
te yéyu. (8)
Beneen léep biy
misaal nguuru Yàlla ngii: Noonu benni boroom kër génnoon na ab suba
teel ngir jël ay liggéeykat ndax toolut réseñam. Mu juboo ak liggéeykat
ya ci bëccëg posetu denaryon, door leena yabal ca toolam. Ci yoor-yoor
nu géenn, gis ñeneen ñu toog ca pénc ma ta liggéeyuñu. Mu ne leen: Demleen
yeen itam ca tool ba, te dinaa leen fey lu jáadu. Ñu dem ca. Mu génnaat
ci digg-bëccëg ak ci takusaam defaat noonu. Mu génnati ci tàkkusaan,
gis ñeneen di tendeefal mu ne leen; Lu tax ngéen yendoo tendeefal, te
liggéeyiwuleen? Ñu tonto ke: Kenn jëlu ñu. Mu ne leen: Demleen yeen
itam ca tool ba.
Bi nga xamee ne
timis jot na, boroom tool ba ne jawriñ ja: Woowla liíggéeykat yi te
fey leen seen bëcceg, támbale ci ñi mujja ñew, ba ci ñi fi njëkk. Noonu
ñi mu jël ci takusaam ñëw, yaakaar ne dinañu jot lu ëpp loolu, waaye
ñoom itam ñu jot ku nekk ben denaryon. Bi ñu ko jotee nag, ñu tambalee
ñaaxtu ca boroom kër ga naan: Ñi mujja ñëw, benn waxtu rekk lanu liggéey,
ba noppi nga yemale leen ak nuun, ñi yenu coonob bëccegg bi ak naaj
wu metti wi. Waaye boroom kër ga tontu ken ci ñoom ne ko: Sama waay
tooñuma la. Ndax juboowunu woon ci ben denariyon? Kon fabal li nga moom
te dem. Su ma bëgge fey ku mujja ñëw, li ma la fey yaw, ndax sañumaa
def ak sama alal li ma neex? Walla ndax danga am kiñaam ci la yéwém?
Noonu, ñi mujj ñooy jiitu, ñi jiitu ñooy mujj. (9)
Nguuru Yàlla Aji
kawe ji dafa mel ni alal ju nëbbu ci tool. Nit ku ko gis nëbbaat ko;
xolam sedd, ba mu dem jaay li mu am lépp, jënd tool ba. (10) Ñiy dugg
ci Nguuru Yàlla Aji kawe ji lenko wu ñu ak jefiy àddina. De no mel ni
jaaykat buy mos di wuut per yu rafet tey jar njëg y réy. De no dëdu
lèpp ngir ndam li ci alal bii. Dund gu bees, xalaat yu bees, yaakaar
ci àddina sii ak ci wiy ñëw. (11)
Nguuru Yàlla Aji
kawe ji, Yàlla Aji kàttan moo ko jiite. Da fa mel ni nit ji ji tool.
Muy nelaw walla muy xool, guddi mbaa bëccëg jiwi wi sax, di màgg, te
xamul naka la ko defe. Suuf si day mëñ moom ci boppam, mu sax, focci,
def ngóob. Bu ngóob bi ñoore nag, mu dagg ko, ndaxte ngóob jotna. (12)
Nguuru Yàlla Aji
kawe ji, dafa mel ni doom fuddén, bu nit jël ji ko ci toolam. Doomu
fuddém moo gëna tuuti ci jiwu jépp mépp waaye bu saxee, mooy sut ci
gañcaxi tóokeer yi, di nekk garag bu kawe. Ba picci asamaan ñew tàgg
ciy caram. Dafa mel itam ni lawiir bu ñu jaxase ak fariñ, ba tooyal
bép di funki. (13)
Ci jeexalit Nguuru
Yàlla Aji kawe ji dafa mel ni mbaal mu ñu wàcce ci géej mu jápp jën
wu nekk. Bi mbaal mi feese nag, ñu ñoddi ki tefes gi, ba noppi ñu taxaw,
dajale yu baax yi ciy ndab, waaye sànni yi bon. Noonu laya mel, bu àddina
tukkee. Malaaka yi dinañu génn, tánn ñu bon ñi ci biir ñu jub ñi, sánni
leen ci safara. Foofa dees na fa jooy te yéyu. (14) Ba ma leen yebalee
te yóbbaalewumaleen woon xaalis, mbuus walla dàll, ndax ñakkoon ngéen
dara? Buleen jaaxle nag ngir ëllëg, ndaxte ëllëg dina topptoo boppam.
Bés bu nekk, coonoom doy nako. Ana kan ci yeen ci kaw njaaxlem moo mana
yokk waxtu ci àppam? (15) Seetleen picci asamaan: Duñu ji, duñu góob,
duñu denc ci sàq; teewul seen Baay bi ci kaw moo leen di dundal. Ndax
ëppuleen maana picc yi ci lu bare? (16)
Ñaari picci rammatu,
ndax duñu ko jaaay ci dërëm? Waaye benn ci ñoom du daanu ci suuf te
soobul seen Baay! Seen kawari bopp sax, waññees na leen. Kon bulen ragal
dara, yeena gëm ndiiraanu rammatu. (17)
Lu tax ngeen di
jaaxle ngir koddaay? Seetleen bu baax ni tóor-tóor ñax ni saxe ci tool
yi. Duñu ëcc, waaye maa ngi leen di wa ne, Suleymaan sax ci ndaman,
soluwul woon ni benn ci ñoom. Yeen ñi néew ngëm! Bu Yàlla woddee nii
ñaxum tool yi, miy sax tey teu suba ñu def ki taal bi, ndax du leen
gëna wodd? Buleen jaaxle nag, di wax ne: Lu nu wara lekk? Lu nu wara
naam? Wala, lu nu wara sol? Ndaxte loolu lépp, ñi xamul Yàlla ñoo koy
wuut. Te seen Baay, bi nekk ci kaw, xam na ne am ngeem soxla ci loolu
lépp. Waaye jëkkleena wut nguuram ak njubteem, te loolu lépp dina leen
ki dollil. (18)
NDIGALU BUUR BI
Ndígal
bii moo gëna màff ci ndigal yi: Nanga bëgg Yàlla sa Boroom ak sa xol
bépp ak sa bakkan bépp, sa xol mépp ak sa kàttan gépp. (1)
Te ñaareel bi, muy
bi ci topp, lii la : Nanga bëgg sa moroom, ni na bëgge sa bopp. (2)
Sama ndigal mooy
ngeen bëggante ni ma leen bëggee! Ndigal yii ñooo sut yépp. Genn mbeggeel
mënula weesu joxe sa bakkán ngir say xarit. (3) Ku tebbi nag ba gëna
tuuti ci ndigal yi, te ngay jángal nit ñi noonu, dees na la tudde ki
gëna tuuti ci nguuru Yàlla Aji kawe ji. Waaye ku leen di sámm, dileen
digle, dees na la tudde ku mag ci nguru Yàlla Aji kawe ji. Wax naa leen
loolum ngir ngeen bokk ci sam mbég, te seen bos mat sëk. (4) Dégg ngeen
ne, waxoon nañu: Soppal sa moroom, te sib sa bañaale. Waaye ma maa ngi
leen di wax ne: Soppleen seni bañaale te ñaanal ñi leen di fitnaal,
ngir wone ne yeenay doomi seen Baay bi nekk ci kaw. Ndaxte mungi kenkal
jántam ci ñu bon ñi ak ñu baax ñi , te muy tawal ñi jub ñi ak ñi jubadi.
Su ngeen soppe ñi leen sópp, ban yool ngeen am? Xana juutikat yi duñu
def noonu it Su ngeen nuyoo seeni mbokk rekk, lu ngeen lu def lu doy
waar? (5)
Maa ngi leen di
jox ndigal bu bees: Bëgganteleen. Nangeen di beggante ni ma leen bëgge.
Ni ñuy xame ne samay taalibe ngeen, mooy ngen bëggante. Lii du doon
lu leen di bett. Dingeen xam ñi ma bëgg dëgg. Nit kooki day dunde samay
kàddu, te Baay bi dina ko sargal ak barkeek ko ci biiri mbokam. Ku ma
bëgg dina sàmm sama kàddu. Sama Baay dina ko bëgg te nun dinanu ñëw
ci moom, te dëkk ci moom. (6)
Baay bi ci boppam
bëgg na leen. Bëgg na leen ndaxte bëgg ngeen ma, te gëm ngeen ne ci
Yàlla la jóge. Saxleen ci mbëggeel googu ma am ci yeen. Bu ngeem toppee
samay ndigali Baay, ba tax ma sax ci mbëggeelam. (7)
Dafa amoon nit ku
jóge woon Yérusalem jëm Yériko. Ay sàcc dogale ko, futti ko, dóor ko
ba mu bëgga dee, dem bayyi ko fa. Faf ab sëriñ jaar ca yoon wa, seén
nit ka, teggi. Ben waay it, bu soqikoo ci giiru léwi, aw ca bérab booba,
seém waaja, teggi. Waaye ben waay bu dëkk Samari bu doon tukki, ñëw
ba jege waa ja, gis ko, yërëm ko. Noonu mu ñëw, diw ki diwlin ak biiñ
ngir faj gaañu-gaañu ya, laxas ko ay cër, gannaaw loolu mu teg ko ci
mbaamam, yóbbu ci fanaanukaay, di ko topptoo. Bi bët setee, nu géne
ñaari poseti xaalis, jox ko boroom kër ga, ne ko: " Nanga topptoo nit
kooku. Bés bu ma fi jaaraate, dinaa la fey, man ci sama bopp, lépp l
ci dolli ci xaalis. An kan ci ñett ñooñu moo jëfe ni kuy jëme ci moroomam,
ba ñu gisee nit ka sàcc ya dogale woon?
Demal tey def jëf
yu baax ni waaay jooju dëkk Samari. (8)
NGUURU YÀLLA
GU BEES BI
NGUURU
YÀLLA BI
1. Macë 11:12,
2. Macë 13: 24-30, 37-43, 3. Macë 12: 25-29. 4. Macë 21:42-43, 5.
Mark 3: 28-29; Macë 21:31-32, 6. Macë 7:21; Lukk 13: 25-27, Macë 7:
21-23, 7. Lukk 8:10, 8. Macë 35: 14-30, 9. Macë 20: 1-16; 22:14, 10.
Macë 13: 45-46, 11. Macë 13: 44, 12. Mark 4:26-29, 13. Macë 13: 31-33,
14. Macë 13: 47-50, 15. Lukk 22:35; Macë 6: 34,27, 16. Macë 6: 26,
17. Macë 10: 29-30, 18. Macë 6: 28-33.
NDIGALU BUUR
BI
1. Mark 12:29-30;
Dotoronom 6:4, 2. Mark 12:31; Levitik 19:18, 3. Mark 12:31; Yowanna
15:12,13; Mark 12:31, 4. Macë 5:19; Yowanna 15:11, 5. Macë 5: 43-47,
6. Yowanna 3: 34,35; 14:23, 7.Yowanna 16:27; 15: 9-10, 8. Lukk 10:
30-37.


text:
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
. vacances bër gi : Léegi nu ngi ci bër gi. Maintenant nous sommes en vacances.
. vacciner ñakk, ñakku : Xale yi ñakku nañu. Les enfants se sont faits vaccinés.
. vache nag wi : Sàmm baa ngiy ratt nag wi. Le berger est en train de traire la vache.
. vague duus bi, ginnax gi : Tey, géej gi dafa bare duus. Il y a beaucoup de vagues aujourd’hui dans la mer.
. vaincre daan, gañe : Maa daan ci làmb ji. C’est moi qui ai vaincu à la lutte.
. vainqueur daan, raw : Maa raw ci rawante bi. Je suis vainqueur à la course.
. valoir jar : Boyetu suukër ñaata lay jar ? Combien vaut une boîte de sucre ?
. van layu bi : Cere aa ngi ci layu bi. Le couscous est sur le van.
. vanner lay, bees : Maa ngiy lay cere ji ak layu bi. Je vanne le couscous avec le van.
. vanter damu : Nit warul di damu. L’être humain ne doit pas se vanter.
. varan bar bi : Gis naa benn bar ci tefes gi. J’ai vu un varan sur la plage.
. varicelle ŋàppati li : Yaramu xale bi dafa ŋàppati. L’enfant a la varicelle.
. variété xeet wi : Gis naa ay xeeti picc yu bare. J’ai vu beaucoup de variétés d’oiseaux.
. vaste réy, rëy, yaa : Seen kër gi dafa yaa. Votre maison est vaste.
. végétation gàncax gi : Damay liggéey ci mbirum gàncax gi. Je travaille dans le domaine de la végétation.
. veiller birale : Dañuy birale ci gàmmu gi. On veille la nuit du Gamou.
. veine siddit bi : Sa siddit yaa ngiy feeñ. Tes veines sont visibles.
. vendre jaay : Abdu dafay jaay ay yéré. Abdou vend des habits.
. vénérer fonk : Nit dafay fonk ay waajuram. L’homme doit vénérer ses parents.
. venger feyyu : Bu la Muusaa dóoree, nanga feyyu ! Si Moussa te frappe, venge-toi !
. venir ñów, ñëw, dikk : Maa ngiy ñëw sa kër. Je viens dans ta maison.
. vent ngelaw li : Tey ngelaw li dafa bare. Aujourd’hui il y a beaucoup de vent.
. ventre biir bi, koll bi : Sa biir bi dafa rëy. Tu as un gros ventre.
. ver saan wi, sax wi : Sama biir dafa am ay saan. J’ai des vers dans le ventre. Tool bi dafa bare sax. Il y a beaucoup de vers dans le champ.
. verdoyant naat : Dëkk bi dafa naat. La ville est verdoyante.
. verdure gàncax gi : Gis naa gàncax gi ci àll bi. J’ai vu de la verdure dans la campagne.
. verger tool bi : Am na benn tool ci wetu dëkk bi. J’ai un verger à côté de la ville.
. vérité dëgg gi : Waxal Faatu dëgg gi ! Dis la vérité à Fatou !
. verser tuur sotti : Yaa tuur meew mi. C’est toi qui as versé le lait.
. vert wert, nëtëx Sa simis bi dafa wert. Ta chemise est verte.
. vertige miir mi : Damay miir. J’ai des vertiges.
. vertueux maandu : Góor gi dafa maandu. L’homme est vertueux.
. vêtement yére bi : Damay simmi samay yére. J’enlève mes vêtements.
. vétuste màggat, màgget : Kër gi dafa màggat. La maison est vétuste.
. veuve gitim ji : Ndaw sii gitim la. Cette femme est une veuve.
. viande yàpp wi : Jënd naa yàpp wu nooy tey. Aujourd’hui, j’ai acheté de la viande tendre.
. victoire ndam li : Sa ndam li rëy na lool. Ta victoire est grande.
. vie dund gi : Sama maam am na dund gu yàgg. Mon grand-parent a eu une longue vie.
. vieux màggat : Sa kër gi dafa màggat. Ta maison est vieille.
. vilain ñaaw : Jigéen ji dafa ñaaw. La femme est vilaine (laide).
. village dëkk bi : Jaar naa ci dëkk yu bare. Je suis passé dans beaucoup de villages.
. ville dëkk bi : Ndar dëkk bu neex la. Saint-Louis est une ville agréable.
. vin biiñ bi. Sofi du naan biiño. Sophie ne boit pas de vin.
. virgule xos gi : Def naa ay xos ci Kàddu yi. J’ai mis des virgules dans les phrases.
. visage kanam gi, xar kanam gi : Tey sa kanam gi dafa leer. Aujourd’hui, tu as le visage clair.
. viser diir : Maa ngiy diir picc mi. Je vise l’oiseau.
. vision gis-gis bi : Sa gis-gis dafa sore. Tu as une vision profonde.
. visiter seet : Gan gaa ngiy seet dëkk bi. L’étranger visite la ville.
. vivre dund : Sama yaay mu ngiy dund. Ma mère est en vie.
. voeu yéene ji : Xam naa sa yéene ci man. Je connais ton souhait pour moi.
. voir gis, jis : Sa maam du gis bu baax. Ton grand-parent ne voit pas bien.
. voiture oto bi : Am naa oto bu bees. J’ai une nouvelle voiture.
. voix baat bi : Dégg naa sa baat léegi. J’ai entendu ta voix maintenant.
. voler sàcc : Sàcc nañu sama xaalis. On a volé mon argent.
. voleur sàcc bi : Jàpp nañu sàcc bi. On a attrapé le voleur.
. volonté bëgg-bëgg bi : Togg, sa bëgg-bëgg la. Tu as une volonté de cuisiner.
. vomir waccu : Xala baa ngiy waccu. L’enfant vomit.
. vouloir bëgg : Dama bëgga dem Dakar. Je veux aller à Dakar.
. voyager tukki : Damay tukki gannaaw suba. Je voyage après-demain.
. voyance gisaane gi : Abdu dafay gisaane. Abdou fait de la voyance.
. voyou saay-saay bi : Sa xarit bi saay-saay la. Ton ami est un voyou.
. vrai dëgg : Li nga wax dëgg la. Ce que tu dis est vrai.
. vue gis-gis bi : Sa gis-gis sorewul. Tu n’as pas une bonne vue.
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Le Petit Wolof est un dictionnaire vivant. Revenez le voir souvent !


text:
Xareb Àdduna bu Njëkk
Xareb Àdduna bu Njëkk (1914 – 1918) benn la ci ñaari Xarey àdduna yi tàkk ci xaaj bu njëkk ci ñaar-fukkeelu xarnu bi. Xarnu bi seere na tàkkug ñaari xare yi gën a rëy ci taariixu nit, beneen bi di Ñaareelu Xareb Àdduna bi (1939 – 1945g).
Tëraliin
- 1 Li waral xare bi
- 1.1 Sabab yu jonjoodi yi
- 1.1.1 Gëpplante gi ci wàllug canc
- 1.1.2 Tapoo yu réew yi
- 1.1.3 Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal
- 1.1.4 Lëj-lëji àdduna bi
- 1.2 Sabab yu jonjoo yi
- 1.1 Sabab yu jonjoodi yi
- 2 Jibalug xare bi
- 3 Lefum xare bi
- 4 Lijjanti yi ci ginaaw xare bi
- 5 Gongikuwaay
Li waral xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xareb àdduna bu njëkk bi am na ay sabab yu jonjoo ak yu jonjoodi,
Sabab yu jonjoodi yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Man nanoo tënk sabab yu jonjoodi yu xareb adduna bu njëkk bi ci ñeenti sabab yu mag ñooy:
Gëpplante gi ci wàllug canc[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëpplanteg àdduna gi taroon na ci ginaaw yewwuteg ndefar gi, ci fukk ak juroom-ñatteelu xarnu g . Réewi ndefar yi seeni cawarte gën naa yaatu, gën a jëm kanam ci gii wàll, ci fukk ak juroom-ñeenteelu xarnu g, li ko waraloon di naj gu tar ak jañax gu tëw a dakk gi leen seen lonkoo (société) yu ndefar yu mag yi daan jañax jëme ci loolu, ak boroom boppi-alal yi dëkk ci yile réew, rawati na nag ci réewi Tugal yi am ay noste yu gore (systèmes libéraux). Bu ko defee ñu jóg tàmblee seeti-ji cémb (brut) yi manul a ñàkk ngir liggéeyi ndefar yii man dox, man a jëm-kanam. Tàmblee wër it ja yu nu man a jaaye-ji seen liggéeyi ndefar yu wuute yi.
Loolu nag jur na fi ag xér ci ne-ne, loolu tam jurati fi jawwi gëpplante ci wàllug sanc ci diggante réewi ndefar yu mag yi, lii itam jur ag rawante ci ngànnaayu ci àdduna bi, bu ko defee ndefarug ngànnaay gën a jëm-kanam, ndaxte ku bëgg a sanc fàww nga yor ngànnaay yu doy, ku ko bëgg a suuxat it mbaa nga bëgg cee ame sa njariñi koom-koom yi tax nga koy def fàww nga ngànnaayu.
Ag gëpplante gu tar amoon na ci wàllug koo-koom ci diggante waa-Brëtaañ yeek waa-Faraas cig wàll, ak ci seen diggante ñoom ñaar ak Almaañ ci geneen wàll. Silaay Almaañ yi bari woon nañu ci ja yu àdduna yi, ngir ay sabab yoy yenn yi danoo dellu woon ci jëm kanam gi endustri Almaañ jëmoon-kanam, yi ci des dellu ci barig naali koom-koom yu Almaañ yi ci réewum Usmaan mi, rawati na naalub yoonu weñu Berlin-Baxdaad-Kuwet. Xëccoo googu nag amoon ay jeexiital yu rëy ci tàkkug xareb àdduna bu njëkk bi.
Ci nii lanuy gise ne gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi mooy li duggal àdduna bi ci paxum xare bu tàng, bu nu ngànnaayal.
Tapoo yu réew yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëpplanteg politig gi aju woon ci canc ci àdduna bi dafa gënoon na jëm-kanam, ci ginaaw bi gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi gënee jëm-kanam. Loolu nag tax ba ay dank sosu yu réew, defees it ay kollarante aki dëppoo yu yor màndargam politig, mu xare ci diggante ab lim ci réew yi seeni njariñi canc di jegee, walla yi ci jot a àgg ci déggoo ci lijjanti lëj-lëj yi nekk ci seen diggante. Ñu tuddal leen ci dëppoo yooyu ak tapoo yooyu, yii di ñëw:
Tappoo gu ñaaral gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gii tappoo amoon na ci diggante imbraatóoru Almaañ gi ak gu Otris gi ci atum 1879, bokk na ci li ëppoon solo ci ay sartam, lii di ñëw:
- Bu Riisi gu Xaysar gi songee menn ci ñaari reew yi , meneen mi war naa dimbli mi nu song.
- Bu menn ci ñaari réew yi tappoo songee meneen mu ñatteel, ma ca des da ca a war a ame taxawaayub génn ci, di leen seetaan waaye nag ci anamug cofeel ñeel àndandoom boobu.
- Bu ag dimblante gu am solo amee, walla gu xare ci diggante Riisi ak Faraas, ñaari réew yii tapoo de war nanoo ànd liggéey ngir xeex loolu.
Tappoo gu ñattal gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom ag tapoo la gu Almaañ-Otris-Itaali, mi ngi sosu ci bi Itaali duggsee ci tappoog ñaaral gi nu la tuddoon leegi ci 1882, ak doonte njariñi Itaali dëppoowut ak yu imbraatóorug Otris gi, waxuma la sax noonoo gu yàgg ga nekkoon ci seen diggante, te li ko waraloon di yilif gi ko Otris yilifoon njëkk bennoo ga, ak ca ginaaw ba, waaye Otris mii moo tegoon loxo ag wàll ci suufus Itaali, ba noppi yilif fa yeneen wàll.
Itaali duggsi na ci tappoo gi ngir wuute gi mu defoon ak Faraas, ndax fraans dafa dëgëraloon bu baax tànkub sancam ca goxi bëj-gànnaaru Afrig, fu ci mel ni Alseeri ci atum 1830g, ak Tiniisi atum 1881g, kon Itaali duggsi gii mu defoon ci tappoo gi du woon dara lu dul doxaliinu politig, li mu ci jublu woon di jañaxal Faraas ak Brëtaañ ngir manante leen ci ñu nangul ko te bàyyee ko njariñam yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Dëppoo gu Fraans-Rusi gi:
Dëppoog cofeel gu Faraas-Riisi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëppoo googu am na ci ginaaw bi ag jegeente amee ci diggante Faraas ak Riisi gu Xaysar gi, loolu nag tàmbli na ci atum 1886, daal di gën a jëm-kanam ci atum 1888g, bi ñaari réew yi dëppoo ci fas ag kollare guy waral Faraas di jox Riisi ngànnaay, te jëmale-kanam ag jokkoom jaare ko ci def fa ay yooni weñ. Ci atum 1891g la Faraas ak Riisi def ag kollarante guy yaxal lii di ñëw:
- Taxawal ag dëppoo ci diggante ñaari réew yi, ak weccante xalaat ak diisoo buy lëj-lëj amee ci adduna bi.
- Bu menn ci ñaari reew yi duggee cib xare, ñaari réew yi war nanoo diisoo ngir dëppale seen diggante.
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Sapoŋ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoog cofeel sosu na ci diggante Brëtaañ ak Sapoŋ ci atum 1902g, lii la yaxal:
- Bu xare tàkkee ci diggante Sapoŋ ak Riisi gu Xaysar gi, Brëtaañ da caa war a génn te seetaan.
- Bu meneen réew duggee ci xeex bi nekk ci diggante Riisi ak Sapoŋ , kon Brëtaañ da ciy war a dugg moom itam, jàpple Sapoŋ .
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Faraas[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoo gu cofeel xewoon na ci diggante Brëtaañ ak Faraas ci atum 1904, gu lijjanti woon lëj-lëj ak reeroo yi amoon ci seen diggante, dëppoo googu nag lii la wax:
- Féexal Faraas, joyal ab loxoom ci Marok, gii nga xam ne jotoon naa temb, te nangul ko teg gi mu teg loxo Alseeri ak Tiniisi.
- Faraas moom tam nangul Brëtaañ teg gi mu teg loxo Isipt ci atum 1882
Dëppoo gu cofeel gu Brëtaañ-Riisi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoog cofeel am na ci diggante Brëtaañ ak Riisi gu Xaysar gi atum 1907g, lii la wax:
- Déggoo ci ni nuy séddoo barabi sañ-sañ yi ci Iraan, ba mu des fa benn barab rekk bu temb ca digg ba ñu bàyyil ko fa Shaah ba, ginaaw bi Riisi jëlee wàll gu bëj-gànnaar gi, Brëtaañ jël gu bëj-saalum gi.
Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yëngu-yëngu yi aju ci xeetu dafa xëy gën a màgg ci Tugal, loolu nag bokk na ci li jañ àdduna bi jëme ko ci xare bi. Xarnub fukk ak juroom-ñeenteel g, dees na ko lim muy xarnub xeetu yi ci Tugal, yëngu-yënguy xeetu yooyu nga xam ne li leen taxoon a jug mooy gooreel seen bopp te nocciku ci kilifteef ak teg loxog réew yi leen di àtte cig wàll, ak sosal xeet wu nekk am réewum boppam mu koy ëmb, uuf ko ci geneen wàll. Ñaar nag bokkoon nanu ci yëngu-yëngu yi gënoon a siw ci yooyu, ñooy:
Mbootaayug Slaaf gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gii mbootaay, walla yëngu-yëngug slaaf gii, li ko taxoon a jug mooy xettali askanu slaaf wi jële ko ci àtteg imbraatóor gu Otris gi, ak sos réewum slaaf mu ëmb mbooleem slaaf yi dëkke ci Balkaan ak salaaf yi dëkke ci Penku Tugal. Mbootaay gii nag daan na jot ag jàpple mu tukke ci Riisi gu slaaf gi, loolu taxoon na ba ag reeroo gu mag am ci diggante Otris ak Riisi gu Xaysar gi.
Lëj-lëji àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay lëj-lëj yu fasu yu àdduna bi sosu nañu, bokk it bu baax ci li fi taal xareb àdduna bu njëkk bi. Lëj-lëj yii it li leen jur day dellu ca reeroo ya amoon ca diggante réew yu mag ya ngir seen gëpplanteg canc gi, ak ngir màggug xeetu ci Tugal, ak ngir fipp gi askan yi fippoon ngir jot seenug tembte ak gore. Ñu tudd ci yi ëpp solo ci lëj-lëj yooyu:
Lëj-lëju Maraakes[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Faraas yàgg naa waaj ak a naal ngir teg loxo Maxreb gu sori gi (Maraakes), moom nag Maraakes dafa yoroon ag tembam lu yàgg, te booba Tuniusi ak Alseeri, Faraas a ngi leen tegoon loxo, yilif leen cig canc. Ci noonu Faraas lijjanteek Brëtaañ seen reeroo gi nekkoon seen diggante, ca dëppoog cofeel ga ca atum 1904, Faraas daal di bokki ca ndaje ma ñu njëkk a def ca dun bu wert ba ca atum 1906 ca Espaañ ngir lijjanti lëj-lëju Maraakes bi.
Saxal ya juddoo ca ndaje ma nag njariñul Faraas la gënoon a nekk, ndax réew ya fa daje woon dañoo dëppoo woon ci nangul Maraakes ag tembam waaye feetale Faraas wàllug kaaraange ga ak sàmm njabootug Tugal ga fa nekkoon. Faraas nag jariñu na bu baax ci dénk gi ñu ko dénk kaaraange ga, ndax ba ay yëngu-yëngu amee ca Faas ga nekoon péey ba, da faa daal di woon yabal ay dooley xare yu Faraas ngir ne da ciy aar jàmburi Tugal ya fa nekkoon. Loolu moo merloo woon Almaañ, mi àndoon ak buurub Maraakes, daal di ne woon fàww Maraakes jot cig tembam, ngir naqaral Faraas. Almaañ daal di yabal ag gaal gu mag ca waaxub Agadiir ngir aar ag njabootam, ak ñaxtoo ci yabal gi Faraas yabaloon am mbooloom xare ca Faas ci atum 1911 ngir teg ko loxo. Ñu defaat am ndaje ca dun bu wert ba ca Espaañ ci atum 1911g, ngir lijjanti xuloob Faraas-Almaañ bi, la fa juddoo di: jox Almaañ ay moomeel ca Kongóog Faraas ga, bu ko defee Almaañ nangul Faraas nekk gi Maraakes nekk ci ron kaaraangeem, ñu daal di def Tanja muy ab waax bu àdduna bépp, daal di doxal nag politigu ubbi buntub Maraakes ci kanamu yaxantug àdduna bi.
Lëj-lëju Balkaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Otris daa boole woon ci boppam ñaari gox yii di Bosni ak Hersogowin atum 1908g, te ñoom ñaar ñi ngi bokkoon ci diiwaani reewum Usmaan mi ci Balkaan. Reewum Usmaan mi ca jamono jooja dafa nekkoon di dund ci jawwi yong , mooy yong gi ñoñ bennoo ñi defoon atum 1908g. Serbi nag (moom ag wàll la ci yogoslaafi ci jamono jii nu nekk) daal di ñaxtu loolu ak Rusi gu Xaysar gi ko daan jàpple (moom Serbi). Almaañ jug moom jàpple Otris ci jëfam jooju. Loolu nag bokk na ci li gën a dolli tangoor wi ca daanaka-dun bu Balkaan ba.
Lëj-lëju Maseduwaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab xare tàkkoon na ci diggante Reewum Usmaan mi ak Gres, Bulgari ak Serbi ci Maseduwaan, ñoom ay reewi Balkaan lanu. Li ko waraloon nag mooy Bulgari, Gres ak Serbi danu doon defi pexe ngir roccee Maseduwaan ci Reewum Usmaan mi, te seddoo ko ci seen biir. Bi nu dàqee Reewum Usmaan mi ca xare ba ba noppi, danoo reeroo woon ci ci seen biir ci nu nu koy seddoo. Serbi moom daa bëggoon a jot ci Albani, waaye ñu xañ ko ko, ndaxte Otris daa taxawoon temb ci nu jox Albani ag tembam. Loolu waral leneen coow amati ci Balkaan ci diggante Serbi, Otris ak Rusi ak ñeneen.
Lëj-lëju Tripoli[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Itaali jariñu na ci am soxla gi Reewum Usmaan mi amoon soxla ak lu ko doy, ca xareem ba ca Balkaan, bu ko defee mu song ko ca Tripoli gu soww ga, atum 1911g, daal di nangu Libi, teg ko loxo atum 1912g, ginnaaw bi mu lijjantee ba Fraans ak Britani genn ci, te noppi ci.
Sabab yu jonjoo yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Noonoo gi taroon na jëm ci Slaaf yi ci Balkaan, looloo waraloon ñoom Slaaf yi juggoon taxawal ag mbootaay gu làqu ngir xeex loolu, Serbi jàpple leen ci ak Riisi gu Xaysar gi. Ab dongab Slaaf yong na Arshidog Fransis Ferninand, mi nekkoon wuutlaayu Otris ak soxnaam, ca 28 suwe 1914g, ca dëkkub Sarayevo bi nekkoon peeyub Bosni, ci tukkib nemmeeku bu mu fa doon def. Otris daal di gaaw jariñoo xew-xew bii, daal di yonnee Serbi ag xupp ca bisub 22 sulye 1914g, gu làmboo fukki sart ak benn, bokk na ci yi ëppoon solo ci sart yooyu: raxas goornamaab Serbi bi ak dooley xareem ji ci mbooleem ku bokk ci kureel yiy kontar Otris, te may Otris mu defal boppam raxas gii, te tëj yëglekaay yi ak këri tas-xibaar yi noonu Otris, ak boole Otris ci gëstu ñi def yong googu ak àtte leen. Ak yeneen sart yu tar yu tax Serbi jortu ne kii daal daa fas yeenee dugg ciy mbiri biiram. Ba noppi Otris joxati Serbi diirub ñeen-fukki waxtook juroom ñatt, ne ko mooy àpp bi nga xam ne waru koo weesu te tontuwul, waaye Serbi moom tontuwul .
Jibalug xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Otris taal na xare bi ci kaw Serbi, ci 28 sulye 1914g . Bi loolu amee Rusi moom itam jug song Otris ngir jàpple Serbi, loolu it jurati Almaañ jug – cig wàllam – jafal ab xare ci kaw Rusi ak ci kaw Serbi. Fraans duggsi ci, ci wetu Rusi miy reew miy xaritam, nadx moom la defal ag tapoo, daal di jibal ab xare ci kaw Almaañ ak Otris. Britani tam it xuus xare bi kontar ñaari reewi digg yi nga xam ne Reewum Usmaan mi mujj na àndseek ñoom ci xeex bi. Siin it ak Japon mujj nanu duggsi ci xare bi ci wetu reewi dëppoo gi. Itaali it dugg-si ci kontar reewi digg yi, atum 1915g, te kat bu njëkk da doon seetan rekk, feetewutoonn fenn. Britani nag nekkoon na di fasante ak Itaali kollareg sekkare. Kollare gi nag li mu doon yaxal mooy Itaali jox ko suufus Dalmaas bu xare bi jeexee. Amerig dikk moom itam, dugg-si ci xare bi ci wetu reewi dëppoo yi, daal di genn ca beroom ga mu defoon ca goxub Amerig ba. Duggsi gi mu duggsi woon ci xeex bi nag lu am solo la woon, ndax moo ko soppi bu baax, ngir doole ak jumtukaay yi mu indil reewi dëppoo yi ak alal.
Lefum xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jë bu sòww bi ëmboon Fraans ak Beljig, mooy barabu xeex bi ëppoon solo ci xare bi ci diggante 1914 – 1915g, boobu diggante mooy bi gën a tar ci xeex bi. ndaxte dooley reewi digg yi jot nanoo putuxlu ci reewum Beljig mi ak wàllug penku gi ci Fraans, ak li reewi dëppoo yi di jàmmaarlo lepp ak a xeex ngir loolu bañ a am. Lii nag bokk na ci ndam yi ëpp solo, yi reewi digg yi def ci jëwub sòww bi. Waaye reewi dëppoo yi jot nanoo taxawal jëm kanam gi Almaañ ak Otris doon def, ba daanaka àgg ca bunti Paris, ci xeexub njàmbaar bi nu doon def ngir aaru. Ñaari wàll yi nag xeex nanu ay xeex yu tar, yi ci gën a siw mooy bu Marn bu njëkk bi ci sulye atum 1914g.
Bu dee nag ci jë bu penku bi, xare bi moom foofa ci diggante Rusi ak Otris la nekkoon. Barabub xeex ba di woon Poloñ ak Balkaan. Xeex bi amoon ci penku bi nag xawoon na a woyofal tuuti yan bu diis bi nu tegoon ci ndòddum reewi dëppoo yi ci sòwwu bi, ndax reewi digg yi danoo mananul woon a ñàkk a dolli seen soldaar sa nekkoon ca penku ba di xeex ak Rusi. Foofa tam ca penku ba lanu gëne woon aw demiin ca sòww ba, ndax jot nanu fa a nangoo wàll gi Rusi moom ci Poloñ ak Litwaani.
Ay xeex am ca diggante Reewum Usmaan mi ak Britani ca Iraag ak Palastin. Ca la Britani tege loxo ñaari reew yii. Reewum Fraans it nangu Siri ak Libaa.
Bu dee ci geej gi moom, xeex bi mi ngi doon ame ci nuuraakon yi nga xam ne Almaañ da leen daa joyal ci gaali reewi dëppoo gi. Mbooloom gaalum Britani mi nag moo kawe woon ci xareb geej gi. Xareb Gitland bu geej bi amoon atum 1916g, bokkoon na ci xeexi geej yi gën a rëy ci xare bi, nga xam ne Amaañ ak Britani ñepp ñàkke nanu ci lu dul jeex ciy nit ak jumtukaay.
Atum 1917g, bokk na ci at yi gën a tar ci ati xare bii, ci la Rusi genne ci xare bi, ca kollareg Litofski ga ca 27 desambar 1917g , ci ginaaw bi fippug Balsafi gi amee. Romani topp ca moom mi sukkandiku woon ci xare bi ci Rusi, moom itam ag gennam mi ngi jaare ci kollare ga nu defoon ca Boxarest. Ca at mooma tam la Diiwaani Amerig yu Bennoo yi ñoom it duggsi ci xare bi ànd ak reewi dëppoo yi. Loolu nag feeñ bu baax ci doxiinu xare bi, ndaxte Amerig moom jàpplee woon na bu baax ci wàllug xare ak koom-koom, loolu nag di woon lu sonnal reewi digg yi. Ca at mooma tam la jë bu Usmaan bi it nërméelu. Ci la jë bu Otris it daanu. Ay yëngu-yëngu aki coow yu ay ligeeykat am ca Almaañ. Ca mooma at it la Woodrow Wilson defoon fukk ak ñeenti poñam ya doon woote ñu taxawal xare bi te bàyyi askan yi ñu def li nuy wax (autodétermination) muy tànnal seen bopp mujj gi nu gis ne moo gën ci ñoom.
Atum 1918g nag mooy atum ndam li ñeel reewi dëppoo yi, waaye it mu nërmeelu ñeel reewi digg yi, ndax imbraatoorug Otris ak gu Almaañ yépp daanu nanu, Imbraatoorug Usmaan gi it ñàkk mbooleem diiwaanam yi mu amoon ci bitib Asi gu ndaw gi, nguurug Bulgari daanu, ci noonu askani reewi digg bi daal sàkku wéerum ngànnaay ci ni ko poñi Wilson yi doon sàkkoo. Bi reewi digg yi demee ba lòtt ci wàllug aaru, te manatunoo dékkooti xare bi, lanu wommatu . Bu ko defee Bulgari xaatim ag wéer ngànnaay ak reewi dëppoo yi ci 30 satumbar 1917, Turki topp ci, ci mujjug oktoobar atum 1918, ak Otris ci 3 nowambar 1918, ak Almaañ ci benn fanu nowambar 1918g.
Lijjanti yi ci ginaaw xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Reew yi am ndam ci xare bi defoon nanu am ndajem juboo ca Paris, peeyub Fraans, li ko waraloon nag mooy gëstu nan lanu war a def ci adduna bi ginaaw bi xare bi jàllee. Moomu ndaje nag Clemenceau moo ko jiite woon, njiilul jëwrin lu Fraans li, bu ko defee, ñu defe ndaje ma ca njéndul Varsaay la, di dëkk bu nekk ca wetu Paris. Diiwaani Amerig yu Bennoo yi Wilson teewal ko, Britani Luwid George njiitul jëwrin la nekkal ko fa, Fraans Clemenceau miy njiitul jëwrin ya moom itam wuutu ko fa ak Itaali ci teewaayu Orlando njiitul jëwrinam, reew yii amoon nanu xejj gu mag ci ndaje mi, rawati na ñatti reew yii di Amerig, Britani ak Faraas.
Ndajem juboo mii ay saxalam ballewunu ci déggoo ak waxtaan wu reew yi gañe def ak yi nu gañe, waaye kay reew yi gañe danoo teg seeni sart ci kaw reew yi nu gañe cig sañ-bañ. Kollare ga nu fase woon ca Versailles atum 1919g te xaatimoon ko ak Almaañ, bokk na ci kollare yi ëpp solo te juddoo ci ndajem juboo mi. Moom kollare googu dafa yaxaloon lii: Delloo Fraans Alsaas ak Loren, ak delloo Danmark wàllug bëj-gànnaar gi ci goxub Sholswig, bu ko defee Poloñ moom jot ci suuf su bari ci Almaañ ak yoon wu yaatoo ñeen-fukki miil, wu romb ci biir diiwaanub Brusiya gi nekk ci Almaañ, bu ko defee tàqale kook yeneen suufi Almaañ yi. Ci noonu ñu def waaxub Danseg bu Almaañ bi muy waax bu nu jagleel reewum Poloñ mi nga xam ne taxawalaat nanu ko ci ginaaw xare bi. Nu jëlati ci Almaañ diiwaanu Sodit jox ko Cekoslawaki, mi nga xam ne mi ngi sosu woon ci ginaaw xare bi, ñu jëlati ci Almaañ waaxub Mamel jox ko Lituwani. Bu ko defee Almaañ ñàkk mbooleem sancoom yi. Ba noppi nu ga ko ci mu yamale ay soldaaram ci teemeeri junni. Nu neenal fa duggum coldaarum gu sañ-bañ, dindi mbooleem tata yi wëroon kanaalub Kyel ak goxub Rayn. Nu tàmbli woon a def fuglu gu tar ci ligeeywaayu ngànnaay yi ak jumtukaay yi ci aju. Ñu nangoo woon ci Almaañ it mbooleem ay nuuraakonam aki gaali xareem aki fafalnaawam ak lu ëpp ci ay gaali yaxantoom, ci noonu Fraans nangooti diiwaanu Saar ( di xuru dexug Rayn gi) di barab bu naat ci ay mbell, mu nangu ko nag diir bu tollu ci fukki at ak juroom. Ñu daal di teg Almaañ nag ag alamaanug xare ak alal ju mu war a fay ju bari ju tollu ci (6,600,000,000) yu Sterlin, ak doonte Almaañ fayu ci ci diggante 1924 – 1930g lu dul lim boobu rekk.
Imbraatoorug Otris gi nag moom, ndaje ma daa daal di jeexal nguurug njabootug Habsborg ga fa nekkoon, daal di taxawal ciy màbbiitam ay àtte yu bari, ñooy: Pencum Otris ak Hongri ak pencum Cekoslawaki, ñu jëlati wàllam ya nekk ca Balkaan boole ko ca reewum Yogoslawi mi sosu ci ginaaw xare bi. Bu dee Reewum Usmaan mi moom dafa ñàkkoon mbooleem moomeelam yi mu amoon ci Asi ak Afrig, deseetutoon lu dul moomeelam yi mu amoon ci Asi gu ndaw gi, ñu daal di ko def muy leegi pencum Turki wuuteek lool reewum Usmaan mu mag ma nu xamoon, loolu di woon ci 29/10/1923g, ginaaw bi Mustafa Kamaal Atatork (1880 – 1930g ) neenalee nosteg saltana ga fa amoon atum 1923g, ak gu xalifa ga atum 1924g.
Ndaje mi nag sos na fi ay reew yu yees yu bari ci Balkaan, mu ci mel ne mom Yogoslawi mi jële won ay suufam ci reewum Serbi mi ak yenn ci goxi Balkaan yi bokkoon ci moomeelug imbraatuurug Otris gi, bu ko defee nu sosaat reewum Poloñ mi ak Brusiya. Reewum Cekoslaafi moom itam taxawe ci ñaari xeet yii di Slaaf ak Cek, reewum Hongri tam sosu, Finland, Stwaani, Lituwani ak Latfiya reew yii yepp jug di dëgëral seeni nekktey politig, te bu njëkk danoo nekkoon ci ron teg loxo gu Almaañ, ci ginaaw bi Rusi gennee ci xare bi atum 1917g, daal di fas kollareg Litofski gi ak reewi digg yi. Lii moo jeexal àtte gi njabootub Romanof gi doon àtte Rusi.
Ñu daal di jël nag yenn reew yi teg leen ci ron ag feetale: Iraak, Penkub Urdun (Jordanie) ak Palastin ñu teg leen ci ron feetale gu Britani atum 1920g, Siri ak Libaa ñoom ñu teg leen ci ron feetale gu Fraans atum 1920g. Ndajem Paris ma nag saxaloon na feetale gii te xaatimoon ko.
Ñu daal di sos Kureelu xeet yi (League of Nations) teg ko ci poñub fukk ak ñeent bi ci dali Wilson yi doon woote ag ñoŋal jàmm ci adduna bi ak tee xare amati fi ak dëgëral dimblante ci reewi adduna bi.
Nii daal la xareb adduna bu njëkk bi jeexe ginaaw bi mu sonnalee adduna bi bepp, sotti ko sawaraam si ak alkandeem li. Ray nanu ci lu jege juroom ñatti milyoŋi nit , gaañ ca lu jege ñaar-fukki milyoŋ. Waxuma la nag ñi faatoo ca xiif bu metti ba’ak tawat ja xare ba waraloon.
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix bu bees bi te jamonoo bu Abdu Xaadir KEBE


text:
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
. sable suuf si : Def naa suuf ci ëtt bi. J’ai mis du sable dans la cour.
. sac saag bi, saaku bi. Jënd naa saag bu bees. J’ai acheté un sac neuf.
. sale tilim, salte : Sa néeg dafa tilim. Ta chambre est sale.
. saluer nuyu : Faatoo ngiy nuyu jàngalekatam. Fatou salue son professeur.
. sandale carax yi : Jënd naa ay carax. J’ai acheté des sandales.
. sang deret ji. Deret jaa ngiy sotteeku. Le sang est en train de couler.
. santé wér gi. Damay liggéey ci mbirum wér-gi-yaram. Je travaille dans le domaine de la santé.
. sapotille sàppóoti bi. Jënd naa ay carax. J’ai acheté des sapotilles.
. sardinelle yaabóoy bi : Tey yaabóoy dafa tuuru. Aujourd’hui il y a beaucoup de sardinelles sur le marché.
. satisfait bég. Tey dama bég ci sarice bi. Aujourd’hui, je suis satisfait du cadeau.
. sauce ñeex mi, soos bi. Defal ñeex ci cere ji ! Mets de la sauce sur le couscous !
. sauter tëb : Xale bi dafa tëb ci taax mi. L’enfant a sauté par dessus le mur.
. savant boroom xam-xam bi kaaŋ bi. Góor gi boroom xam-xam la. L’homme est un savant.
. savoir xam : Xam naa li nga wax. Je sais ce que tu as dis.
. savoir-faire manoore mi : Waa ji dafa am manoore. L’homme a du savoir-faire.
. savon saabu bi : Damay raxas samay loxo ak saabu. Je me lave les mains avec du savon.
. savoureux saf : Ayda togg na ceeb bu saf. Aïda a préparé du riz savoureux.
. science xam-xam bi : Damay gëstu ci mbirum xam-xam. Je fais des recherches dans le domaine de la science.
. scorpion jiit ji : Ci sama tànk la ma jiit ji fett. Le scorpion m’a piqué au pied.
. scruter séentu, séenu : Ñu ngiy séenu weer wi. On est en train de scruter la lune.
. seau siwó bi : Def naa ndox ci siwó bi. J’ai mis de l’eau dans le seau. Na nga def ndox ci siwó bi ! Il faudra mettre de l’eau dans le seau !
. sec wow : Mburu mi nga jënd dafa wow koŋŋ. Le pain que tu as acheté est trop sec.
. sécher wow : Yére yi wow nañu. Les vêtements sont séchés.
. sécheresse bekkoor bi : Ren bekkoor bi dafa metti. Cette année la sécheresse est terrilble.
. secours ndimmbal li, wall gi : Beykat yi jot nañu seen ndimmbal. Les paysans ont reçu leurs secours.
. secret kumpa gi, mbóot mi : Mbir mi kumpa la. L’affaire est un secret.
. section kurél bi : Ci ban kurél nga bokk ? De quelle section es-tu ?
. sein ween wi : Damay nàmpal sama doom ak samay ween. J’allaite mon enfant avec mes seins.
. séjourner (comme hôte) dal : Sa kër laay dal. Je séjourne chez toi.
. sel xorom si : Def naa xorom ci ceebu-jën bi. J’ai mis du sel dans le riz.
. selle (excrément) puub yi, xayt yi : Booru dex gi am na ay puub. Il y a des tas de selles au bord du fleuve.
. semences jiwu ji. Beykat yi amuñu ay jiwu. Les paysans n’ont pas de semences.
. semer ji : Ren ceeb laay ji ci sama tool. C’est du riz que je sème dans mon champ cette année.
. semoule sanqal : Jënd naa sanqal. J’ai acheté de la semoule.
. sentir (bon) xeeñ, (mauvais) xasaw, (quelque chose) yëg : Yaa ngiy xeeñ jën. Tu sens le poisson.
. soeur rak/mag bu jigéen : Sama rak bu jigéen. Ma petite soeur. Sama mag bu jigéen. Ma grande soeur.
. séparer ber, teqale, tàggale, xàjji, xàjjale, tàggoo (se séparer) : Dañu ber jigéen ñi ci daara ji. On a séparé les filles à l’école coranique.
. serment (prêter) waat : Àttekat bi waat na ba pare. Le magistrat a fini de prêter serment.
. sermon xutba bi : Imaam bi def na xutbaam. L’imam a fait son sermon.
. sermonner yedd : Nanga yedd sa doom! Il faudra sermonner ton enfant !
. serpent jaan ji : Rey nañu benn jaan ci ëtt bi. On a tué un serpent dans la cour.
. serviette sarbet bi : Damay fompu ak sarbet bi. Je m’essuie avec la serviette.
. siècle xarnu bi : Ndar am na ñatti xarnu. Saint-Louis a trois siècles.
. siège toogu bi, siis bi : Defarlu naa ay toogu. J’ai fait faire des sièges.
. siège d’une association màkkaan mi : Sunu kurél am na màkkaan. Notre association a un siège.
. singe golo bi : Geenu golo dafa gudd. La queue du singe est longue.
. situé féete : Sunu kër a ngi féete penku. Notre maison est située à l’est.
. soif mar : May ma ndox, dama mar! Donne-moi de l’eau. J’ai soif !
. soir ngoon si : Ci ngoon laay dem Cees. C’est ce soir que je vais à Thiès.
. soigner faj : Doktoor baa ngiy faj jarag yi. Le docteur soigne les malades.
. soleil jant bi : Bu jant bi fenkee laay dem. Je m’en vais au lever du soleil.
. solide dëgër : Oto bi dafa dëgër. La voiture est solide.
. soûl, saoûl màndi : Góor gi dafa màndi. L’homme est saoûl.
. sourd tëx : Aadama dafa tëx. Adama est sourd.
. sourire muuñ, ree : Ku muñ, muuñ. Qui patiente, finit par sourire.
. souris janax, jinax ji : Rey naa jinax ji. J’ai tué la souris.
. suicider (se) xaru : Ndaw si dafa xaru. La dame s’est suicidée.
. suivre topp : Toppal ci sama gannaaw ! Suis derrière moi !
. surface dénd wi : Def naa suuf ci déndu tool bi. J’ai mis du sable sur la surface du champ.
. surprendre bett : Dama bet xale yi ñuy sàcc ay màngo. J’ai surpris les enfants en train de voler des mangues.
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Le Petit Wolof est un dictionnaire vivant. Revenez le voir souvent !


text:
Maghreb
Maghreb mooy wàll gi gën a Féete penku ci bëj-gànnaaru Afrik, nekk ci diggante Géej gu diggu gi ci bëj-gànnaar ak tàkk gu Sahara'k gu Libi ci bëj-saalum ak Mbàmbulaanu Atlas ci penku.
Cosaanu baat bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci araab al-Maghrib di tekki "sowwugi" (suuluway); li ko waral mooy féeteem ci wàllu penku suñ ko xoolee ak fa araab yi dëkk. Di safaanoo ak Machrek (fenkuwaay, sowu), maanaam penku ga araab yi dëkkee, li ko dalee Esipt ba Iraak. Bu jëkk Jezirat al Maghrib lañ ko tuddee woon, di tekki "dun bi ci Penku", ndax nañ gisee woon diwaan bi ca jamono ju yagg ja: li mu nekkoon ci diggante géej gi ak ndand féy-féy gi.
Ci araab Maghreb day tekki tamit Marok. Ngir jaawale bañ ai am ci, marok el-Maghreb el-aqsa lañ koy woowee ci araab, di tekki “penku gu sori gi”. Di nañ ko wax tamit “suuluwaay gu araab”


text:
Gëm Yàlla
NI NUY GËME YÀLLA
Yàlla moom ni nga koy gëme mooy : nga dëggal ni am gi mu am lu wóor la, te aji jiitu la joj jiitoom gi amul fu mu tàmblee,aji des la te desam gi amul fu muy yam, aji wuuteek mbindeef yi la,aji doylu ci boppam la,kenn la kok amulub kem,aji wéet la ci jëmmam- maanaan amul kenn ku mel ni moom- ak ciw meloom , aki jëfam.
Kàttan (man-manu jëf) ak nameel (maanaam bëgg di def) ak xam-xam akug dund ,ak gis ak dégg, ak wax,yooyule yu war ci sunu boroom lanu. Kon nag mu nekk di aji am kàttan lu war la, tey ku am nameel ,di aji xam, di aji dund,tey kuy degg di kuy gis, nekk it di kuy wax yu war lan ci moom. Ni yooyu nekke di ay melo yu war ci sunu boroom, la ame yeneen melo yu waradi,te jomb ci moom,niki ñàkk, (maanaam sun boroom bañoon a am) ak sosu (ci maanaa muy ku nekkam gi am na lu ko fi jiitu,nekkul di ku fi mas di ne),ak jeex (maanaam muy ku fi dul des),ak niru,(ci maanaa yamoowut ak dara ci jëmm du caageenug ci meloom mbaa ay jëfam,kon niroowut ak dara te loolu jomb na ci moom)ak aajowoo (jomb na ci sunu boroom muy aajowoo kenn ci lenn),ak limu (maanaam mu bañ di kenn di ay ñaar aki ñatt) ak lott (maanaam ñakk man-man ci def li ko soob) ak sibeel ( def dara cig sibeel mooy safaanub def ko cig nameel,mooy def goo xam ni andul ak teeyug bakkan loolu jomb na ci sunu boroom) ak tëx (mooy safaanub degg) ak réer ( di safaanub xam) ak dee di (safaanub dund)ak gumba di (safaanub gis) ak luu di (safaanub wax) .
Yile yepp jomb nanu ci yàlla sunu boroom ,tudd naa sellam ga,kon daal jomb na ci moom mu ne di aji lott,mbaa muy aji tëx mba muy aji jëf cig sibeel walla muy aji réer mbaa muy ku gumba mbaa ku dee -soril naa ko loolu- walla muy aji luu,yii daal melo yu jomb lanu ci boroom asamaan.Moom daal sunu boroom deful dara cig war,lu mu man a def cig nameel la koy def ak cig baax ak coobare,loo fi gis daal,ci mbindeef yi, seenug jëf ak seenug ba, ñoo yam ca sunu boroom,lenn du ci lu war, lu dagan rekk la ci moom, (dagan mooy lu man a nekk man a bañ a nekk).


text:
Taariixu Itaali
Tëraliin
- 1 Bennal gu Itaali
- 2 Jeexiital ya Napoleon bàyyiwoon ca Itaali:
- 3 Itaali ginaaw ndajem Vienne:
- 4 Yewwuteg xeetu (nationalisme) ni mu xëye rekk am te màgg ca Itaali:
- 5 Fàttalees léen
- 6 Nguurug Piemonte ak Bennalug Itaali:
- 7 Cavour ak bennalug Itaali:
- 8 Xare yi amoon ci diggante Piemonte ak Otris:
- 9 Coona yi Garibaldi doon daj ci Itaali doon benn:
- 10 Samp Victor Emmanuel muy buuru Itaali:
- 11 Def Rom péeyu nguurug Itaali gi:
Bennal gu Itaali[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ni Itaali meloon njëkk xare yu Napoleon yi:
Itaali laata a Napoleon di ko teg loxo, di ko nangu, nekkutoon réew mu ñu bennal , nekkutoon it di mu am ag temb, moom kay daa seddaliku woon, doon fukki xaaj ak ñaar, yu doon topp ak a nekk ci ron kiliftéefug ay nostey politig yu wuute: nosteg nguur ca Savoia, Piemonte, Napoli, ak nosteg pénc ca Venezia ak Geneva, ak ag àtte gu paab ca Rom, ak gu Dóox ca Toskaana ak Parma, ak xaaj yoo xam ne dañoo nekkoon ci waawug imbraatóor gu Otris gi, ñooy Milano ak Lombardia.
Piemonte nag moo nekkoon nekkteg politig gi gënoon a dëgër, te ëppoon doole ci nekkte yooyu. Ña ëppoon ca njiit ya yilifoon nekkte yooyu, ay diktaatóor lañu woon, rawati na ñi ci waa Otris jiite woon, cig jonjoo mbaa cig jonjoodi .
Jeexiital ya Napoleon bàyyiwoon ca Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Napoleon, bi mu nangoo Itaali, dafa lijjanti ba boole xaajam yu politig yu bari te wuute yooyu ci ñatti nguur rekk, ñooy: Nguurug Alp gu bëj-gànnaar gi, walla Itaali, ak Nguurug Savoia, ak Nguurug Napoli. Mu wutaloon réew mi mépp, wenn yoon , daal di dindi galag ak tënk yu koom-koom yi amoon ci wàllug ndefar ak yaxantu, ak mbay. Mu ubbi leekol yi ngir jàngal doomi réew mi, mu may waa Itaali ñi ñu man di jot ci pal yi, te kat bu njëkk waa Otris rekk a ci manoon a jot. Looloo tax ñu man a wax ne Napoleon de mooy ki ji njiyum bennoo gu xeet ci suufus Itaali, mooy ki leen def ñuy xeeñtook a gént am réew mu Itaali mu man a am, mu ñu bennal.
Itaali ginaaw ndajem Vienne:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ndajem Vienne mi – ci xalaati njiitu jawrin ju Otris jii di Metternich-Winneburg – seddale woon na Itaali, def ko juroom-ñaari xaaj, ñooy:
Ñoom ñaar nag, mujj nañu leen boole, def leen benn, teg leen ci ron kilifteefug Otris. Ginaaw nag Metternich fexe woon na ba yay njiiti ndaje mi, gëmloo leen “dalu desal fi lu yàgg la ca yàggam ga” maanaam lu nekk, nañu ko delloo na mu meloon, loolu nag moo indi ndaje mi delloosi njiiti nguur yu ndaw yu Itaali yu njëkk ya, ñu delloosi leen ci seeni pal, tegaat leen ci seen barab.
Metternich ak gëtam yi mu tasoon ci gox yépp, jéemoon nañoo fuglu yëglekaay yi, daan naj it gépp cawarte gu politig. Ci noonu ñu daa tëj gor ñi ci kaso yi, daan xañ way dëkk yi pali ñoñ yi (siwil) yi ak yu xare yi nga xam ne bi Napoleon ñëwee jox na leen ko,mu daan leen weccee ak ay waa Otris (moom metternich), te daan leen teg ay galag yu diis te sonnle.
Yewwuteg xeetu (nationalisme) ni mu xëye rekk am te màgg ca Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Politigu noteel bi Metternich yore woon, ak li muy tar lepp, taxutoon mu man a rekki yëg-yëg bi waa Itaali yi ame woon, ak xam ngi ñu xamoon am solo gi bennal seen réew mi, te booloo ci wàllug politig amoon solo, loolu nag mi ngi am, ginaaw bi ñu ci ñamee’s lëf ci jamonoy Napoleon. Bi nga xamee ne politig bu ñaaw boobu fa amoon, mayu leen woon ñuy def seeni cawarte ak jëfi politig, ci lu bér, te nëbboodiku, bi loolu amee lañu wéeru ci di def seeni yënguy politig cig làqu ak fésadi.
Bu ko defee, ay booloo yu politig yu sekkare tàmblee sosu ci dëkki Itaali yu mag yi, li leen taxoon a jug di bennal Itaali, bokk na ci yooyu:
- Booloo gu Karbonaari (ñoñ këriñ)
- Ak booloo gu Itaali gu waxambaanee gi.
Booloo gu Karbonari, moom mi ngi sosoo ca Napoli, daan def ay jataayam - ngir làqatu - ci barabi ligeeykati këriñ yi, walla lakkati mat yi, mu mujj nag tas ci mbooleem Itaali. Mbooleem kureeli askanu Itaali wi nag bokkoon nañu ci, baykat yi, liggéeykat yi, boroom mecce yi, yaxantukat yi, boroom xel yi, añs. Li leen manke woon nag, mooy dañoo nosuwutoon bu baax, te ni ñu daan naale ak a rëdde seeni mbir tam dafa dese woon a tegu ci yoon, looloo taxoon li nu bëggoon daawul àntu, te seeni noon daa leen gaaw a noot, te daa àntoodil seeni fipp.
Waaye nag booloo gii, di gu Karbonari gi, jot na fee taal yëg-yëgu xeetu ci Itaali, te lijjanti ba mu sax fi di tàkk, ak doonte daje na’ak coona yu bari, te nu teg ko lu sakkan ciy mbugal.
Bu dee booloo gi tuddoon “Itaali gu Waxambaanee gi”, moom Jozeph Mazzini (1805 – 1872 g) moo ko sosoon, ginaaw bi mu nekkee ab cér ci booloo gu Karbonari gi. Mazzini mii, moom waay Itaali la woon ju xéroon ci réewam ak xeetam, nekkoon it ab xeltukat bu bokkoon ci ñoñ nite ñi , bu gëmoon ne xeetu nit ñepp benn lanu, te bëggoon lool goreg askan yi , moom nag jot na’a àgg ci xëcc cig wàllam boroom xel yi ci Itaali, te fàggu ñeewanteg nitug neen ku Itaali ki, akug cofeelam.
Bokkoon na ci jubluwaay yi gënoon a tax booloo gii am, goreel Itaali ci àtteg Otris, ak duma àtte gu paab gi nga xam ne Otris a ko daa dimbleek a dëgëral, ak fexee bennal réewum Itaali mi, ci ron ag noste gu pénc.
Yëngu-yëngu yii, mujjoon nañu naat, te dox, bijjaloon it boppam lu sakkan ci waxambaane yi ak xalaatkat yi, àggoon nañu ci lu toll ci juroom fukki junniy waxambaane, yu weesu ay ñeen-fukki at yooyu. Mazzini dimblante na’ak Garibaldi, moom Garibaldi, ab ab waa xare la woon, bu itaali, bu gëmoon bennug Itaali, te gëmoon ne dañoo war a gorewu ci àtte gu Otris gii bóof ci suufus Itaali si. Ci noonu lañu jot a taxawal ñoom ñaar, ag àtte gu pénc ca Rom, ca moomeeli paab ga, ak ca Venezia, atum 1848g. Waaye Otris moom, ca dooleem ju bari ja, faagaagal yëngu-yëngu googu, daal di dàq Mazzini mu daw, làqu ca Anggalteer. Ag woote nag feeñ na fa, jëm ci ñu def nattukaay yi benn, xaalis bi, ak peesekaay yi , ci mbooleem diiwaani Itaali yi aki nguur-nguuraanam, rawati na bi ndefaram tàmblee màgg, yaxantoom gën a jëm kanam. Boroom liggéey yi nag ak boroom boppi alal yi , gisoon nañu am njariñ gi gore ci koom-koom amoon njariñ, ñu tàmbli woon a sàkku ñu sosal leen ay yooni weñ , yuy taqale diggante bëj-gànnaaru Itaali ak bëj-saalumam, te nu uppi mbooleem ja yu Itaali yi, ci kanamu yaxantu gu Itaali gi, te bañ cee indi yenn jafe-jafe walla ay mbugal yu doxaliin , walla ay galag yu man a tee bennoo gu yaxantu gi am ci Itaali.
Fàttalees léen[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñu fàttali léen ne barab yu bari de ci bëj-saalumu Itaali, yu deltu-ginaaw lañu woon ci wàllug ndefar, koom-koom, mboolaay ak politig. Looloo taxoon xalaat yi jëmoon ci bennoo, mi ngi gënoon a dëgëre ci fi ñuy wax Itaali ( di nguuru Alp gu bëj-gànnaar gi) ak ci digg bi. Foofa daal la wooteg bennoo gi gënoon a tare ci yeneen wàll yu bëj-saalum yi. Ndax kat wàlli bëj saalum yi dañoo jëmutoon kanam dara ci wàllug ndefar, yaxantu, politig ak mboolaay. Lii a waraloon woote gi, jëme ci bennoo gu koom-koom, yamoon rekk ci digg Itaali ak ci bëj-gànnaar gi. Ñi ëppoon it ci xalaatkat yi ak boroom xam-xam yu Itaali yi, ñi ngi dëkke woon digg bi, ak ci bëj-gànnaar gi.
Ak li boole Itaali, def ko menn réew doon nekk càkkuteful ñépp lépp, teewul yenn ci nguur-nguuraan yi, ak Dóox yi , kontaroon ko, ndaxte ñoom dañoo ragaloon ne loolu de, moo xam leegi la walla ci kanam, bu amee, di na fi indi ag bennoo gu politig, te loolu bëgguñu ko woon, ndax kat ñoom seeni njariñi nguur yooyu moo leen gënaloon njariñul Itaali li. Ci noonu, nguurug Paap gi kontar ko, naka noonu gu Otris gi nga xam ne amoon na kilifteef gu yaatu, ak sañ-sañ bu mag ci Itaali. Ndax moom daa gisoon ne bu Itaali bennoo ci wàllug koom, boole ay nguur-nguuraanam, aki dóoxam, loolu du wund lu dul ne moom kat (Otris) waxtuw génnam Itaaliee ngi bëgg a jot, ci lu dog. Te loolu du ko nangu mukk.
Nguurug Piemonte ak Bennalug Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci bëj-gànnaaru Itaali ag nguur a ngi fi woon, ñu koy wax nguurug Piemonte walla Sardeñaa, ka nekkoon ca gàngunaay ga, di woon Victor Emmanuel. Moom Piemonte nag, nguur la woon gu ame woon ci ñeenti xaaj yu taqaloowul, ñooy:
- Savoia, mi ngi nekkoon ci kaw doji Alp yi, tiim wàllug Faraas gi dend ak Itaali, moom nag diiwaan la bu gën a yor ay màndarga yu Faraas ci yu Itaali, moom itam taxu ko woon a jëm kanam mbaa mu woomle, ak
- Sardeñaa, moom dun la, bu nekk ci géej gu diggu gi, xaw a sori Piemonte, ak
- Genova , moom nag, nguurug Piemonte jot na ci, ci ginaaw xarey Napoleon yi ci Tugal.
Di nanu gis fii ne Piemonte moom yorul woon nguur gu àttanoon coonay bennal Itaali, waaye nag yoroon na yenn yu rëy ci yiy taxawal réew mu mag, yu ko mayoon mu man a yanu yan bu diis bii. Ñu tudd ci yi ci ëpp solo:
- 1 Ab buuram daa gëmoon ag àtte gu tegu ci sartu réew, te daa gëmoon it bennoo gu Itaali.
- 2 Njiitul jawrinam lii di Cavor, - mi ngi doonoon njiitul jëwrin atum 1851g – daa gëmoon moom itam te sopp sartu réew ba Angalteer defoon, te bëggoon lool Itaali doon benn, te nekk ci ron ndëppul Piemonte.
- 3 Piemonte amoon na dooley xare joo xam ne, li ko daa wone mooy soldaaram sii nga xam ne jot nañoo xare ba am ci xam-xam, jarbu ko.
- 4 Piemmonte moo nekkoon làqatuwaay bi politigkat yi ñu daa sonale ci nguuri Itaali yeneen yi daan làqatoo.
- 5 Màgg gi koom-koom doon màgg ci Piemonte, moo gënoon a gaaw, gi mu doon def ci feneen ful Milano.
- 6 Nguurug Piemonte, gu sori woon loxol Otris la, nga xam ne daawul man a dugg ci mbiri biiram.
Cavour ak bennalug Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cavour mii (1810 – 1861g), nekkoon na di ku gëm bennoo gu Itaali, waaye nag ci ron ag àtte gu nguur gu sartu réew , goo xam ne buurub Piemonte bee koy jiite, moom kon ci loolu la wuute woon ak Mazzini mi nga xam ne da doon woote ag bennoo gu Itaali ci ron ag àtte gu pénc. Moom de daa gëmoon ag yéwénal gu politig, gu koom-koom ak gu doxaliin , ngir Itaali man a doon benn. Mu gisoon ne nguurug Piemonte am na kàttanug dàq Otris mu genn Itaali, ak naj nguurug Paab gi daa lënkaloo ak Otris, bu lënkaloo woon (moom Piemonte) ak jeneen doole ju réew, ju mel ne Faraas mbaa Britani.
Cavour mi ngi yoroon njiitug jawrin gi ci atum 1851g, bi mu ko defee nag, mu tàmblee waajal am réewam ngir mu man a jiite liggéey biy bennal Itaali.
Ci noonu mu sotti yitteem ci xarekatam yi, waajal leen ba ñu man a jàmmaarlook mbooloom xare mu Otris mi, te man leen a génne Itaali, mu jug ci suqali koom-koom bi, defar ay yooni weñ , yu lënkale mbooleem dëkki Piemonte yi, daal di jamonool mbay mi ak ndefar gi, defar ay yoon, neenal galag yeek mbir yi man a tënk yaxantu ak ndefar, tege ay galag yu nduwaan yu mag ngir aar ndefar gu barab gi, yéwénal nosteg galag gi, daal di sos lonkoo yu askan yi ak bànk yi.
Bu dee lu aju ci doxaliin , ak yéwénal yu biir réew mi, moom da fee daal di woon buddee doxaliin wu yàgg wa fa nekkoon, daal di jël ay matuwaay yoo xam ne tax nañu ba yoon ci réewum Itaali gën a jamonoo, jële fi lu bari ci ay jàngu, maanaam ay egliis, wàññi dooley politig ju paab gi, tàqale àtte geek Jàngu bi.
Kafor mii nag xamoon na ni réewam mi tuutee woon, bu ñu ko tollalee ak Otris walla Britani, mbaa Faraas, am Riisi, ak Brusiya, waaye loolu lépp teewutoon mu gëmoon ne bennug Itaali daal, mbirum aw xeet la, manul a ñàkk, te itam mbirum àdduna bépp la, laaj na réew yi sonn ci, te jeem koo faj ci nu mu gën a gaawe, mu dogu woon ci sóobu ci géewub politig bu àdduna bi, ngir yékkati kàddug Piemonte ci àdduna bi ba ñépp dégg ko, ci ndajey Tugal yi.
Ci noonu mu digal Parlamaa bu Piemonte mu nangu ñu yonnee ab kuréelub xare bu Piemonte ngir mu bokki ca xareb Xarm ba , àndoon ca ak Britani ak Faraas, ngir sàkkoo ci xaritoo ak Imbraatóor bu Faraas bii di Napoleon mu ñatteel mi, (Napoleon III), te ame ca ñeewantug Britani akug jàppaleem ci li mu bëgg.
Kuréelu xare gu Piemonte googu, ak doonte bariwu ci ñu ci dee ca xareb Xarm ba, ndax ñu bari ci ñi ci dee ci mbasum koleraa lañu deewe, teewul Kafour moom lijjanti na ba ñu yëg Piemonte ci kanamu ndawi Tugal yi, ca ndajem juboole ma ñu doon def bi xareb Xarm bi jeexee.
Kafour sàkku na fa ca Fraans mu dimbli ko ci Otris, ndaxte nguurug Piemonte moom rekk manul a dàq imbraatóorug Otris gu dëgër gii. Kavour ci njëlbeen gi, li ko gënaloon mooy Britani jàpple ko, safaan Otris, waaye Britani moom, bëggutoon a xeex ak Otris, xeex bu ko amalul njariñ.
Bu dee Fraans nag, nga xam ne péncam mi , Napoleon III moo ko jiite woon, moom Napoleon III mi nga xam ne daa jàppe woon Itaali am ñaareelu réewam, ndax moom doom la woon ca Napoleon I - ginaaw doomi mbokkam la woon - te Napolen I mi ngi cosaanoo Corsica. Moom Napoleon III, ku soppoon waa Itaali la, te xéroon ci seeni àq aki yelleef ci gore te doon benn, moom de bokkoon na ci ñi gënoon a siw ci woote ag xeetu ci Tugal. Politigu bitim réewam it mi ngi ko tegoon ci bañ Otris mi dendoon ak moom. Te ginaaw Piemonte it réew mu nekk ci wetu Faraas la, loolu taxoon na mu bëgg mu nekk réew moo xam ne yoonu Otris du ca nekk.
Cavour lënkaloo na ak Napoleon III, ñu def dëppoo ga nuy wax (Plombiere) ci 21 sulye atum 1858g, dëppoo googu, la mu yaxal mooy:
Ñu taxawal ag nguur gu Itaali ca bëj-gànnaaru Itaali, buurub Piemonte jiite ko, ak geneen nguur ci digg bi. Moomeeli paab gi moom ñu bàyyi leen fi, te bañ a laal dara ci nguurug Napoli, gi nekk ci bëj-saamu Itaali, bu ko defee nag, genn bennoo gu ame cig dëppoo lënkale leen ci njiitug paab bi. Fraans nag li muy ame ci loolu mooy ñu bàyyee ko Niis ak Savoia.
Xare yi amoon ci diggante Piemonte ak Otris:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kafour wéy na di cokkaas Otris, rawati na bi ko Napoleon III yonnee ñaari témeeri junniy xarekat, ngir ñu xeexle ko safaan Otris, loolu nag amoon na ci ginaaw dëppoog (Polombiere) gi . Kafour am na la mu bëggoon muy jeqi Otris, yëngal ko, ndax moom kat (Otris) mujjoon na jekki-jekki rekk sàkku ci Piemonte mu nocci ay ngànnaayam ci diir bu gàtt, bu weesuwul ñatti fan, mu tóllanti loolu ci jug jawali Piemonte ànd ak ay xarekatam atum 1859g. Taarixkat yi firee nañu loolu ne ag wuyyusi la gu Otris def ci li ko Piemonte doon yàgg a cokkaas, ak a dëkk.
Nii daal la xare bi tàkke ci diggante Otris ak Piemonte, waaye nag Otris a njëkk a song, ci noonu Faraas itam jibal ab xareem ci kaw Otris. Soldaari Piemonte yi ak yu Fraas yi jot nañoo duma Otris, dàqe ko ca xare ba ñuy wax Maginta ak Salvarino, waaye Napoleon III moom daa xëyoon rekk taxawlu ci xare bi, daal di gise ak Imbraatóor bu Otris bi, def ak moom ag wéer-ngànnaay, dellu xaatim ak moom ag juboo, te diisoowu ci ak nguurug Piemonte. Wéer-ngànnaay gii nag mooy li jur ci ginaaw bi, li ñuy wax juboo gu Siyorix atum 1859g. bokkoon na ca tomb ya ëppoon solo ca juboo ga:
1 Otris bàyyee Piemonte Lombardi
2 Sos booloo gu Itaali ci njiitul Paab bi ci tur
3 Venezia day des ci moomeelug Otris, waaye bokk ci bennoo gu Itaali gi
4 Delloosi ñi yilifoon Dóox yi nekkoon ci digg Itaali ci seen barab, ak seeni pal, ginaaw bi leen askan wi follee.
5 Boole Niis ak Savoia ci Faraas.
Taarixkat yi, firee nañu taxawal xare gu bette gi nga xam ne Napoleon III, defoon na ko, ne daal li ko waraloon, mooy daa bañoon ag nguurug Itaali gu dëgër am, taxaw, rawati na bi mu tàmblee gis lenn ci Dóox yi nekkoon ci digg Itaali tàmblee bokksi ci Piemonte.
Bokkoon na it ci li ko ko taxoon a def, jeem a gëramloo Katoligi Faraas yi nga xam ne dañoo tàmbli woon a mer ci néewal gi ñuy néewal doole nguurug paab gi ci Itaali, te Otris a ko daan jàppleek a dëgëral.
Kafour nag moom, daa daal di woon xàcc , walla tekki ndombaam, bi mu sàkkoo ci buur bi Victor Emanuel ba soon ngir ñu wéy ci xare bi ak doonte Faraas génne na ci loxoom, waaye mu lànk mom buur bi.
Askani Dóox yi bañ nañu ne duñu nangu mukk ñu delloosi ña leen yilifoon bu njëkk, ni ko tombi juboo gu Siyorix gi yaxale(stipuler), ñu ne woon daal ñoom leegi dañuy dem bokki ca nguurug Piemonte. Ci noonu ay jeqiku am yu toftaloo, ci Parma, Modena, Romaña ak Toscana, di woote ag bokki ca Piemonte. Kafour dellusi na yoraat njiitug jawrin gi, ngir sonal gu ko askan wi sonaloon ci mu dellusi, ci biir Piemonte ak ci biti.
Nii daal la Itaali doone benn ci diiwaan yi nekk ci bëj-gànnaar gi ak digg bi. Kafour dara deseetu ko woon lu dul mu fexee nangu Venezia, ak moomeeli paab bi, ak nguurug Napoli gi boole leen ci Itaali.
Coona yi Garibaldi doon daj ci Itaali doon benn:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garibaldi moom ku bëggoon la te gëmoon bennug Itaali. Moom nag soldaar la woon bu dëgër, jàmbaare te ñeme. Mujjoon na it bokk ci jàmbaari Itaali yi siiwe woon ag wooteg bennoo gu xeet, te daan ci liggéey. Garibaldi mii, tukkee na Genova atum 1860g, ànd ak lu jege junniy xarekat yu bokkoon ci way coobarewu(les volontaires) yu Itaali yi ñu tudde woon “Boroom simis yu xonq yi”. Daal di wàcc ak ñoom Sisil, jot faa dàqe doole ya fa nekkoon te àndoon ak buurub Napoli bi, ginaaw diirub ñatti weer. Daal di jéggi xat-xatu Sisil bi (le détroit de Sicile) , dugg ak dooley xareem ji Napoli, ci lu dul jàmmaarloo gu am solo. Ci noonu Napoli mujj ak dëkk yi nekk ci ronam, dugg ci bennoo gi.
Samp Victor Emmanuel muy buuru Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dooley Piemonte ju xare ji jawali woon na ca diiwaan ya nekkoon ca ron kilifteefug Paab bi, mu jotoon a nangu moomeeli Paab bi yépp, lu ci dul Rom. Ci noonu xarekati Piemonte yooyu jawali woon ca soldaari Garibaldi ya, ca Napoli, ci ndigalul Kafour, ñu àndandoo nag xeex ba nangu mbooleem diiwaan yi nekkoon ci ron nguurug Napoli, te Garibaldi manu fa woon àgg moom rekk. Ci noonu Victor Emmanuel ñëw, dugg Napoli, ni ku am ndam di dugge ci dëkk bu ñnu xare ba nangu ko.
Parlamaa bu Itaali bu bees bi def na ndajeem mu njëkk, ca Torino, bisub 18 feewrye atum 1861g. Ca ndaje ma lañu ndëppale Victor Emmanuel , def ko buurub Itaali gu ñu bennal gi.
Ginaaw bi Itaali taxawee di ag nguur gu ñu bennal, ba am juroomi weer la Kafor faatu, ci sulet atum 1861g. Garibaldi it bàyyi politig, ndax kat moom li ko taxoon a jug mooy liggéey ci Itaali doon benn, waaye soxlawutoon ay pali politig.
Def Rom péeyu nguurug Itaali gi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Itaali yi delloosi nañu Venezia gi Otris tegoon loxo, nangu woon ko, delloosi gi di ci atum 1866g, mu mujj nag moom Venezia di ab diiwaan ci Itaali, ginaaw ba ñu fa dàqee dooey xare ju Otris ji. Nanguwaat googu nag ñi ngi ko mane ci ñàkk a tal gi leen Otris ñàkkoon a tal, ngir xeex bi mu nekkoon di ko def ak Brusiya. Faraas it ay xarekatam génnoon nañu Rom, ngir sotti gi Faraas sotti woon yitteem ca xareem ba’ak Brusiya. Bi mu ko defee soldaari Itaali yi daal di leen fay wuutu, ci 20 sebtambar atum 1870g, ñu daal di jibal ci anam gu kilifawu (officiel) ne Rom daal mooy péeyu nguurug Itaali gu ñu bennal gi.
Doxaliin wii merloo woon na Paab bi, yobbu woon ko ci mu bañ a nangu loolu, ne woon it du man a summiku ci sañ-sañu politigam yi te du nangoo raflewu ci nguuram gi.
Noonu la mbir mi nekke woon ba 1929g, ca la genn dëppoo ame ci diggante Mossolini ak Paab bi, dëppoo googu mayoon na Paab bi mu doxe nu ko soob ci mbiri diine ji, te am ag tembte gu mat ca Vatikaan, am it sañ-sañ ci yabal ay way teewal ca bitim réew. Ñu wutal ko nag (moom Paab bi) njëlul boppam lu mu jagoo (son propre budget).
Nii nag la Itaali doone woon benn, muy lol ay doomam a ko xeex. Doomam yoy dañoo jëloon seen coona bepp def ko ci goreel ko, bennal ko, te fuqarcee ko ci ngëbug jàmbur, bu leen ruuroon, teg leen loxo. Bennoo gii de lu ñepp soppoon la, ndaxte doole la ci ñoom, di teddnga, di tembte te dig fonk sa xeet. Bennoog Itaali du lenn lu dul meññatum sellal ak gëm ag bennoo. Mooy wuyyu gu mag ga, ca woote ga Michiavelli doon woote, moom mi doon sàkku ciw nitam ca téereem ba tudd “buur bi” te looloo njëkkoon bennoo gi ci ay xarnu, mu doon sàkku ci ñoom ñu liggéey ngir bennal seenum réew.


text:
Bëj-gànnaaru Afrig
Bëj-gànnaaru Afrig mooy diwaanu Afrig bi féete ci li nekk ci kawu tàkk gu Sahara.
Mooy la nuy faral di wax Afrig gu weex gi, ndax melokaanu ña fa dëkk, bii baat day safaano ak Afrig gu ñuul gi, di tekki Afrig gu bëj-saalumu-Sahara.
Séwógaraafi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Réewi bëj-gànnaaru Afrig :
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Ci jamono ju yagg ja « Afrig » da doon jëmmal diwaanu Kaartaas, mooy réewu Tiniisi gu tay. Afrik ab diwaanu Nguuru Rom gu Mag ga la woon. Bi jullit yi ñëwee, baat bi dañ kaa soppi, araabal ko Ifriqiya.
- Beerbeer yi, ñooy way dëkk yiñ ni ñoo njëkk ci bëj-gànnaaru Afrig.
- Maghreb (sowu ci araab), moo ëmb réew yii : Gànnaar, Marok, Alseeri, Tiniisi ak Libi.
- « Afrig gu weex » bu njëkk da doon jëmmal barabu Afrig bi ay nit yu xees dëkkee : Marok, Alseeri, Tiniisi, Libi, Esipt. Waaye tay baat bi liñ kay jëfëndikoo bariwul.


text:
Màkkaanum mbëjfeppal
am Màkkaanum mbëjfeppal, di ko wax itam màkkaanum m-bataaxal, walla màkkaanum e-mail, am mbooloom ay araf la, muy teewal ab boyotu bataaxalub mbëjfeppal bu nekk ci ag mbaal (reseau) gu xibaarfeppal gu mel ne internet. Màkkaanum mbëjfeppal mooy tax ñu man a yónnee ab m-bataaxal (bataaxalub mbëjfeppal) kenn nit ci internet.
Ci lu bari dañuy jaawatle màkkaanum mbëjfeppal ak màkkaanum web, mi nga xam ne du lenn lu dul am màkkaan mu dalub web. Te sax am na yeneen xeeti màkkaani internet.
Baat yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kon liñu lay yónnee ci sa màkkaanum mbëjfeppal du ab bataaxal, ndax bataaxal dañ koy jàppe niki lu ñu bind ci këyit ak xalima. Bataaxalub mbëjfeppal la, su ñu ko gàttalee mu doon m-bataaxal (di ci jàng: miim-bataaxal)