text:
Gëm Yonnant yi
NI NUY GËME YONANT YI,mucc ak xeewal yàlla na nekk ci ñoom)
Ni ngay gëme yonant yi (j.y.ñ) mooy nga dëggal leen,te dëggal li nu indi jële ci seen boroom.Te nga gëm ne itam dëggu ak wóor ak jotal lu war ci ñoom la.Fen nag ak wor ak nëbb dëgg dafa araam ci ñoom. Gaar-gaar bu dul ayibal tey dal nit da na leen dal,niki tawat, waaye bu mu doon juy foñloo,maanaam juy tax nit ñi di leen daw,niki ngaana nga xam ni day wàlle,ak yu mel ni ñoom,ñoom tawat yooyu danoo wormaal yonant yi,dun leen dal. Waaye nag jaay ak jënd,ak denc (am soxna) ak lu ni mel ci lepp lu yàlla daganal,bun ko defee du leen dolli lu dul yoolub yàlla seen boroom. Liy wone ne ñoom ñu dëggu lanu te yàllaa leen yonni,mooy kiimaan yi leen yàlla di wàcceel ,di ci wone ne moo leen yonni,mu mel ni (ñoom kiimaan yi)daniy wax ak nit ñi naan leen jii waay de lu mu wax, mbaa mu def ko yàllaa ko ko diggal. Yonant yi nag, seenub lim ñatti teemeer ak fukk ak ñatt la,waaye anbiyaawu yeek (mooy ku am darajay yonant te yonniwun ko ci nit ñi) yonant yi,yepp boo leen boolee ,seenub lim moom teemeeri junni la ak ñaar fukk ak ñeent,yal na mucc ak xeewal sax ci ñoom ci lu dul dog.
Ni ngay gëme yonant yi (j.y.ñ) mooy nga dëggal leen,te dëggal li nu indi jële ci seen boroom.Te nga gëm ne itam dëggu ak wóor ak jotal lu war ci ñoom la.Fen nag ak wor ak nëbb dëgg dafa araam ci ñoom. Gaar-gaar bu dul ayibal tey dal nit da na leen dal,niki tawat, waaye bu mu doon juy foñloo,maanaam juy tax nit ñi di leen daw,niki ngaana nga xam ni day wàlle,ak yu mel ni ñoom,ñoom tawat yooyu danoo wormaal yonant yi,dun leen dal. Waaye nag jaay ak jënd,ak denc (am soxna) ak lu ni mel ci lepp lu yàlla daganal,bun ko defee du leen dolli lu dul yoolub yàlla seen boroom. Liy wone ne ñoom ñu dëggu lanu te yàllaa leen yonni,mooy kiimaan yi leen yàlla di wàcceel ,di ci wone ne moo leen yonni,mu mel ni (ñoom kiimaan yi)daniy wax ak nit ñi naan leen jii waay de lu mu wax, mbaa mu def ko yàllaa ko ko diggal. Yonant yi nag, seenub lim ñatti teemeer ak fukk ak ñatt la,waaye anbiyaawu yeek (mooy ku am darajay yonant te yonniwun ko ci nit ñi) yonant yi,yepp boo leen boolee ,seenub lim moom teemeeri junni la ak ñaar fukk ak ñeent,yal na mucc ak xeewal sax ci ñoom ci lu dul dog.
This is an excerpt from the article Gëm Yonnant yi from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


c: text/html

text:
Saytubiddiw
Saytubiddiw mooy xam-xam biy xool aka saytu biddiw yi, di jéem a faramface ak a leeral seen melokaan ci jëmm ak ci simi, seenug magg ak seen cosaan. Doon na xam-xam bu am lu ëpp 6 000 at, ay cosaani saytubiddiw jiitu na jomono ju yàgg ja.
Te ñu bañ koo jaawale ak gëstubiddiw
Taariixkat yi nee nañu saytubiddiw mooy xam-xam bi gën a yàgg ci àdduna bi. Xay yu njëlbeenu yi sax amoon nañu ci ay xam-xam.
Tekkiinam[Soppi]
Xam-xamu saytu-bidiw bokk na ci xam-xam yu njëkk yi am ci fajarug nite, moom xam-xam la buy yittewoo fuglu ak jàng xew-xew yiy xew ci bitib kol-kol bu suuf si ak ci muuraay gu jawwoom gi. Mooy it xam-xam biy joxe xibaar yi aju ci feeñte (phenomene)yu bidiw yi. Saytu-bidiw mooy gëstu tàmbalig yaram yi ñu man a fuglu ci asamaan si (biti suuf si), ak séenug jëm-kanam ak séeni jagle yu jëmm (walla fisiyaa) ak yu kimyaa, ak xew-xew yi ñuy àndal.
- Français:astronomie
- English:astronomy

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Xamale koom-koomModifier
Koom-koom walla cawarteg koom-koom (activité économique):(làkku grees wu yàgg wa : oἰkovouίa, « yor ag kër walla saytu ko »« di oἶkoς (kër ci ni ñu ko xame)ak (vέuw yor walla saytu(administrer)) mooy cawarteg nit giy feeñ ci liggéey ak jóox (produire) ak séddale ak joqalante (echange) ak jëfandikoo njuddéef yi (les produits) njëfte yi (le services).
Koom-koom nag ni ngi koy jànge ci xam-xami koom-koom yi, day sukkandiku nag ci gisiin yu koom-koom (théories économiques).
Dees na wax it ci koom-koom niki tolluwaayu koom-koom bu jamono bu am réew walla bu ab gox (zone), maanaam ag nekkam ci gëwéelub koom-koom yi. Cawarteg koom-koom gi kiliftéef yu koppar yi walla góornamaa yi (àtte yi) ñoo koy àtte jaare ko ci ab politig bu di kojug jamono (conjoncturelle).
doxaliin wu mbooloo mi (Les administrations publiques)day def moom itam ay politig yu koom-koom ngir soppi doxiinu koom-koom wu am réew.
benn ci joxoñ yu koom-koom (indicateurs économiques) yu mag yi mooy njuddéef mu ñumm mu biirum réew (NJ.Ñ.B) (produit intérieur brut (PIB)), loolu mooy maye nga man a nattale dooley koom-koom yu réew yi
Koom-koomModifier
Xam-xamu koom-koom ( ci Fr:economie)moom xam-xamu mboolaay(social) la buy yëngu c gëstu ni ñuy jëfandikoo jumtukaayi jóox(production)yu daytalu yi am cig mboolaay (société) ngir faj soxlay ak xemmemtéefi cér(membre)yu mboolaay gii.Xam-xam bii nag mook xam-xam yépp a yam, dafa am ay dëgg-dëggam akaki àtteem waaye jeexiitalu gi mu def ci nekkiini mboolaay yi ak yu politig yi (les conditions sociales et politiques)ak ni ay séqoom ( ay relation-oom) dugganteek nekkiin yii tax na ba melow mboolaay muur ko, cuub ko.
Xam-xam bii li mu làmboo mooy seggat jóox gi (production), séddale gi, ak yaxantu ak lakk walla jëfandikoo njaay yi (marsandiis yi) ak njëfte yi (les services). danuy faral a wax ci koom-koom ne buy wuyyu la (positive) bu dee jéem a leeral ngértey tànn yu wuuteyi, di joxe ay mbooleem ay xalaat jiital (hypotese), walla am mbooloom ay gendiku (ay seetlu),danuy wax it ne bu nattukaay la bu dee leeral doxal yi nu war a def.
Xam-xamu koom-koom dees koy déddale ci ñaari bànqaas yu mag:
- Koom-koom bu xaaj walla koom-koom yu ndaw yi , mooy jëflanteek benn-benni naayib yi, lu ci mel ne njëli kër yi ak liggéeyi yaxantu yi.
- Koom-koomub lépp walla koom-koom yu mag yi ,mooy gëstu ci koom-koomu réewum lëmm, ci melo wii nag dees koy xalam(dees koy xalaat) muy gaaral ak sàkku ñeel alal walla xaalis, bopp-alal (capital)walla njaay (marsandiis) ci biir koom-koomu am réew


text:
Diisaayu yaram yi
Diisaayu yaram yi (corps)[Soppi]
Tay de bis bu xiin la, tàmbali naa taw, doqi ndox yu ndaw, yu xaw a rëy, yu ngandee ngandee ngi nii far di rot ci suuf.
Bu cooroonee, gàncax gu bari seeni xob day ruus, daal di naaw ci jawwu ji, rotati ci suuf si.
jël-leen aw xeer ci seen loxo, wacc-leen ko, day rot ci suuf de.
Benn sabab bi tax xeer woowu di rot, tax it ba xob wi rot, moo fi jaar ba tax doqi ndox yu taw yooyu di rot: loolu mooy li nuy wax Bijj gi walla Dooley ñoddi gi suus si di amal ci yaram yi. Ñoddi gii mooy tax yaram yiy diis, moo waral it ñuy aajowoo genn kattanug përëg ngir yékkatee léen ci suuf si.


text:
Xaralay xibaar ak jokkoo
Xaralay Xibaar ak Jokkoo (XXJ) walla Xaralay Xibaar ak Jokkoo yu Yees yi, ci wu-angalteer Information and Communication Technology, ci wu-faraas Nouvelles technologies de l'information et de la communication, moo ëmb mbooleem xarala yees jëfandikoo ngir yor ak jokkale ay xibaar. Yitteem mooy sos ay noste yuy yor ay xibaar, yor seenug suqaliku, seenug dencu, seenug jokkale, ak seenug kaaraange.
Yombul joxe ci ab tekki bu daj ndax amul benn tekki bu ñépp ànd déggoo. Ñi ciy liggéey raññee nañu leen niki ñu seen xam-xam daj, dañoo nekk ñuy xam lépp lu laal: mbëjfeppal, xam-xamu nosukaay, jokkoosoryante.


text:
Jimbulang
Jimbulang aw wayndare la wu yitteem doon ëmb mbooleem xeeti xam-xam walla man naa itam tënku ci benn xam-xam, maanaam jimbulang buy wax ci paj walla ci taariix kepp. Jimbulang am mbooloom ay jukki la def, bu ci nekk di wax ci lenn: ciw nit, cib barab, cib xew-xew, cib xam-xam,... Jimbulang day wuuteek baatukaay, ndax du yem rekk ci faramfacce wenn làkk wi. Naka-jekk day doon ay téere yu bari.
This is an excerpt from the article Jimbulang from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Taariixu Aamerig
Tëraliin
- 1 Feeñug Diiwaan yu Bennoo yu Amerig yi (U.S.A)
- 2 Sancu yi nga xam ne waa Angalteer yi taxawal nañu leen ci Aamerig gu bëj gànnaar gi:
- 3 Noste gi doon doxal mbiri biir yu sancu yu Angalteer yi:
- 4 Li waraloon xareb temb bi:
- 5 Yoon yuy tege galag ak tembar
- 6 Yoon wi aju ci moolu (navigation) ak yaxantu:
- 7 Koppar walla kee bu kayit ak jënd suuf:
- 8 Nos dooley kaaraange ji:
- 9 Ndajem waxtaan mu Filadelfiya mu njëkk mi:
- 10 Ndajem Filadelfiya mu ñaareel mi:
- 11 Ni xare bi tàkke :
- 12 Tembug Diiwaan yu Bennoo Aamerig yi:
Feeñug Diiwaan yu Bennoo yu Amerig yi (U.S.A)[Soppi]
Feeñug Diiwaani Amerig yu bennoo yi
Gàddaay yi waa Tugal yi daa def juge Tugal, jëm Aamerig, gàddaay yooyu wéyoon nañu di sottiku ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Loolu nag amoon na, ginaaw bi Kolomboo feeñalee Aamerig ba am lu tollook xarnu. Li ko taxaoon a am nag bari na, bokk na ci:
1 Fitnay diine yi amoon ci Tugal gu diggu gi ak gu sowwu gi, li waraloon loolu di yëngu-yëngu yu diine yi jugoon di safaan Jàngu bu Katolig bi, ak la ca juddoo muy ay xeexi ngér, yu amoon ci diggante ngérum Katolig ak ngérum Protestant , ak xeex bi protestant yi doon def ci seen biir, rawati na ci Angalteer, ak la ca juddoo muy boddikoonte ci diine, loolu nag waraloon gàddaayug ab lim bu mag ci waa Tugal yi, dem Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ngir rawale seen bakan, ak ngir man a doxal seen diine ci ag féex akug gore.
2 Fitnay politig ya amoon ca Tugal ngir xeex jaay doole ga fa amoon, ak àttee na mu la neexe ga, ak la ca juddoo muy ag ñàkk a nosu gu mbir yi ñàkk a nosu, ak ñàkk-kaaraange, ak dox gi nguur yi di doxe ni mu leen soobe, loolu lepp nag taxoon na ba lu bari ci waa Tugal yi gàddaaye woon fi nu dëkkoon dem, wuti ag goreg politig .
3 Wër gi nu doon wër mbèll yu gànjaru yi, lu ci mel ni wurus mbaa xaalis, bokk na ci li leen daa gàddaayloo, ndax kat lu bari ci ñi daa gàdday, dañoo gëmoon ne Aamerig de réew mu fees dell la ak yile mbell, te ña fa dëkk, ñu néew ag xay lañu, te ñàkk ag taaxe, te yittewoowuñu yenn liggéey yu mel ni lijanti ay wurus aki xaalis ak gasi mbèll.
4 Jëm kanam gi xam-xam am ak ndefar ci Tugal, rawati na ci wàllug liggéey ay gaal, googu jëm kanam dimblee na ci ñu man a tukki ci géej gi, bay àgg ci barab yu sori yee sori.
5 Liggéey yi nga xam ne lonkoo yu Angalteer yi def nañu leen , ngir meññal ak jariñoo suufus Amerig si ak lijanti nu ñu koy sance te dëkke ko ngir dëgërale ci kilifteefug canc gu Angalteer ci goxub adduna bu bees bii, bokk na ci li waral gàddaay gi.
Sancu yi nga xam ne waa Angalteer yi taxawal nañu leen ci Aamerig gu bëj gànnaar gi:[Soppi]
Waa Tugal yii bawoo woon Espaañ, Faraas, Olaand, Suwed ak Angalteer, sancoon nañu ay barab yu wuute ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ñoom lañuy wax tay Diiwaan yu Bennoo yu Aamerg yi , loolu nag di woon ci ñaari xarnu yii di bu fukk ak juroom benneel ak bu fukk ak juroom ñaareel g. Waa Angalteer yi nag ñooy ñi njëkk a taxawal ab sancu ca Jims Town, ci diiwaanu New York, atum 1607 g, mujj nañu nag ci diir bu gàtt, di ñi gën a tas, gën a wisaaroo ci barabi tefes yu penku yi, ci mbooleem ñi gàddaaye Tugal.
Barabi penku yii, maanaam yii nga xam ne la ëpp ca ña fa sancoon, dëkke woon fa ay waa Angalteer lanu woon, barab yii mooy yi mujjoon ginaaw bi (1776 g) di laaj ag temb akug dagge ca réew may nday di Angalteer. Waa Angalteer yi nag amoon nanu ñaari anam yu nu daa sance réew yi ak a yilife, bi ci njëkk mooy :
- Buurub Angalteer da daan may yenn ci lonkoo yi, gu ci mel ni lonkoo gu Werjiniya gu London gi – mooy gi yoroon mbirum sos sancu bu Jims Town bi nu la waxoon leegi - da leen daa may ay sañ-sañ ci ñu taxawal ay sancu, ak jariñoo xéewal ya fa nekk, ak defar xaalis walla koppar yu ñuy man a jëflantee, ak topptoo mbirum kaaraange gi.
- Geneen anam gi mooy: buur bi day dogal garmi yu Angalteer yi ay suuf, ba noppi féetale leen mbirum yor leen ak àtte leen .
Bi fukk ak juroom ñatteelu xarnu g, di agsi ci digg bi, Aamerig mujj na yor fukk ak ñatti sancu yu Angalteer, ñooy:
- New York
- Wirjiniya
- Raod Island
- Masacuusest
- Dulawir
- New Hamser
- Kintakit
- North Karolaayna
- South Karolaayna
- New Jersi
- Jorjiya
- Pensilvaniya
Diiwaan yooyu ñooy yi sos, te amal li nuy wax Diiwaani Amerig yu Bennoo yi, ci ginaaw xareb temb gi , atum 1775 – 1783 g, ñu mujj am ag temb ci Angalteer, ci mujj gi. Diiwaan yooyu nag, bu nu leen xoolee ci Aamerig gu leegi gii nii, duñu weesu benn xaaj ci Aamerig gu ñu xaaj fukki xaaj.
Noste gi doon doxal mbiri biir yu sancu yu Angalteer yi:[Soppi]
Nguurug Angalteer gi, daa joxoon ay sancoom yi nekkoon ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi, da leen a joxoon aw xeet ci “ag àtte gu boppu” (autonomie) , waaye teewul ci biir loolu lepp, mu bàyyil fi boppam kilifteef ak cang gu mu am ci kaw sancu yooyu, maanaam may na leen ñu yor seen bopp, di doxal seen mbiri biir, waaye teewul muy seen kilifa, di réew mi leen moom. Nosteg àtte-gu-boppu googu amoon ci sancu yooyu, mi ngi tegu woon ci ñatti ponk:
- 1 Kaŋ bi (le gouverneur)
- 2 Jataayub yoonal bi
- 3 Jataayub diisoo bi
Kaŋ bi , mooy kilifa gi yilif dooley xare ji ci sancu bi, mooy féetewoo sàmm mbiri way dëkk yi, di topptoo kaaraange gi, te am na sañ-sañu dindi saxal gu ñu defe ci ñaari jataay yii: bu yoonal bi ak bu diisoo bi. Moom nag (Kaŋ bi) buuru Angalteer bee koy fal ak a folli.
Bu dee nag jataayub yoonal bi, moom ñi dëkk ci sancu bi ñoo koy tànn, li ko tax a jug nag mooy tege galag yi ak fuglu liggéeykat yi, ak saxal seeni payoor, ak payooru Kaŋ bi. Bii jataay nag li ko may doole mooy jële gi mu jële sañ-sañam ak kàttanam ci nit ñi dëkke ci sancu bi, ginaaw ñoo ko fal.
Jattayub diissoo bi moom, li ko taxoon a jug mooy di xelal Kaŋ bi ak jataayu yoonal bi, ak di diisoo ak ñoom. Waaye nag moom sancu bi, ak li mu jot a am lepp, muy “ag àtte gu boppu ” gi nga xam ne taxoon na ba ñu man fa’a doxal demokraasi, teewul mu nekkoon ab sancu rekk bu toppoon ci ginaaw nguurug Angalteer gi, ci gisiinu waa Angalteer.
Goornamaa bu Angalteer li mu fàttee def mooy, wut nu mu nose mboolooy yu waa Angalteer yii dëkke woon sancu yi, ñoom mbooloo yii nga xam ne mujj nañu lu jamono di gën a yàgg, ñuy gën a sori seen réewum nday ma di Angalteer, ci wàllug aada ak dundiin, loolu waral ñu tàmbli koo fàtte, di yëg nag leegi ne fii mooy seen réew, di ci tënku, te di ko fonk.
Loolu nag tàmbli woon na a wuute ak politig bi George mu ñatteel mi, taxawaloon, moo doonoon burub Angalteer ca jooja jamono, lii mooy li taaloon ab xare bu mag ci diggante sancu yi ak nguurug Angalteer gi, xare boobu moom lañuy tudde xareb temb bi .
Li waraloon xareb temb bi:[Soppi]
Ñi dëkke woon sancu yi, ay mbooloo lañu woon aki kuréel yu wuute, ak doonte la ëppoon ca ñoom ay waa Angalteer lañu woon yu di ay diiŋatkat (protestants). Seeni njariñi koom-koom it bokkewul woon, te niroowul woon, waaye nag, loolu lepp teewul woon amoon nañu ñatti mbir yoo xam ne kenn wuutewu ci woon, ñepp a ci dëppoo woon, ñooy:
1 Am gu nit war a am “ag goreg jëmm” , rawati na “goreg pas-pas”
2 Ak sàmmoonteek yoon ak nosu, maanaam nosu gi mbir yi war a nosu.
3 Yëg gi ku nekk yëgoon ne fii ci sancu yii la dëkk, moo di am réewam, fa la féetale ag réewoom
Ëttub Aamerig bii nag mujjoon di def ay mbir yoo xam ne ñoo waraloon xareb temb bi tàkk. Mbir yooyu manees na leen tënk ci yii:
Yoon yuy tege galag ak tembar[Soppi]
Parlamaa bu Britani bi daa génne atum 1762 g, yoon wu ñuy wax yoon wu tembar yi, mooy wiy def ngay fay tembar ci jëflante yu kilifawu yi (officiel yi), ak wayndare yi (les dossiers), ak yëglekaay yi añs. Ci atum 1764 g, ñu farataal galag ci suukar si nu daa jële ci sancuy Espaañ yi, yu Faraas yi ak yu Olaand yi, teg ci farataalati ko ci ataaya, kayit, weer ak biteex (walla betteex) .
[Soppi]
Ci atum 1651g, barlamaa bu Britani bi dafa génne wenn yoon wuy waral ci sancu yi ñuy tuxal li ñuy génne ak li ñuy jëggaani di ko def ci ay gaal yu Britani, aaye leen ñuy jëndati feneen, leneen loo xam ne bari na ca Angalteer.
Koppar walla kee bu kayit ak jënd suuf:[Soppi]
Sancu yu Britani yi danu leen a aaye woon ci yoon, ñuy génne walla ñuy defar benn koppar bu kayit ak di ko jëfandikoo niki koppar bu ofisel (kilifawu) . Noonu tam lañu teree woon – ci weneen yoon (luwaa )- ñuy jënd suuf yi feete sowwu fukk ak ñatti sancu yi, ngir jàpp gu nu jàppoon ne yooyu suuf nguurug Britanee leen moom.
Nos dooley kaaraange ji:[Soppi]
Goornamaa bu Britani dafa sosoon jenn doole ju xare ngir aar sancoom yi nekkoon ci Amerig gu bëj gànnaar gi, doole jooju tolloon na ci junniy xarekat , mu waxoon waa sancu yi ne ñooy warlu di joxe depaas yi doole jii di laaj. Loolu nag taxoon na ba waa sancu yi mer, ñaawlu loolu lool, ngir loolu tam goornamaa bu Britani bi ne kon na ci génn, waaye nag galagu ataaya moom dindiwu ko. Loolu tam tax na ba waa sancu yi di yëg ne ñoom daal danuy jëflante ak ñoom, mu mel ne dañuy ay nit walla ag njaboot goo xam ne ñoo gën a néew solo ak daraja ñi dëkke Angalteer.
Waa sancu yi tam yëgoon nañu ne li ñuy fay ciy galag lépp, deesu leen ko defal fi ñu koy faye waaye kay ca réew mu leen sori mee di Angalteer, te loolu du leen jariñ ci seen dund gi, te du ci def dara. Nga rax ci dolli ne Angalteer mooy réew mi rënkaloon boppam ci sancoom yi, yaxantug marsandiis yu bari, maanaam bari na lool ay marsandiis yoo xam ne Angalteer da ne woon moom rekk a leen sañ a jaay ci sancu yi, lu mel niki ataaya, loolu nekkoon na lu waa sancu yi ñaawlu woon.
Ci nii daal la xew-xew yi toppantee woon, di nëxal nag sellug séqoo gi amoon ci diggante Angalteer aki sancoom, loolu tam gën a yaatal paxum réeroo mi nekkoon ci seen diggante. Loolu nag gën na a fés, bi waa sancu yi bañee ne duñu fayati galagu ataaya, ginaaw bi tam am mbooloo jug, ci desambar atum 1773 g, lakk ñatti gaal yu nguurug Angalteer, yu ñu duyoon ak ataaya, ca waaxub Boston, ca sancu bu Masacusets, loolu waral waa Angalteer tëj waaxub Boston bi, ne gaalug yaxantu du fi teerati, daal di ne moom ci jëmmi boppam mooy yoral boppam sancu boobu. Xew-xew bii ak la ca juddoo , man nañu ne moo waral xareb temb bi.
Ndajem waxtaan mu Filadelfiya mu njëkk mi:[Soppi]
Juroom ñeenti diiwaan yu Aameriig teewe woon nañu ndajem New York ma, atum 1765g, di sàkku ci nguurug Angalteer mu teggil leen galagu tembar bi mu leen di teg. Ci noonu Angalteer teggi woon na galag boobu waaye teewul mu wéyoon di tege yeneen galag yi nga xam ne ab Parlamaawam daa na leen woote, te di leen farataal ci mbooleem ay sancoom yi nekk ci àdduna bi.
Looloo taxoon reenub réeroo bi nekkoon ci diggante Angalteer aki sancoom saxoon fi di lu ñu dogadi, ndax kat sancu yi dañoo gisoon ne di leen teg ay galag te seeni jataayi yoonal ànduñu ci, bu amee lu muy tegtale mooy dindi màndargam demokraasi mi seen jataay yooyu di doxal seeni mbir ame woon, ndax kat daa am ab dal(principe) bu nekk ci demokraasi, bu naan “doo fay galag boo amul ndaw” .
Man nañu ne ndajem New York mi mooy lu njëkk a feeñ te nosu loo xam ne waa sancu yi def nañu ko, di ci safaan ni Angalteer di àttee seen diiwaan yi.
Ñoñ sancu yépp a meroon bi Angalteer tëjee waaxub Boston bi, bu ko defee ñu taxawal am ndaje ca Filaadelfiya, atum 1774 g, jàmmaarloo fa’ak Angalteer ne ko na xam ne lépp lu mu defati benn sancu ci sancu yi, na ko wóor ne sancu yépp la ko def, daal di ñaawlu bu baax jëf yu ñaaw yi Angalteer tegoon Boston . Njiitul xare lii ñuy wax George Washington (1732 – 1799 g ) teewe woon na ndaje ma. Ndajem Filadefiya moomu, mooy dàtt bi nga xam ne ci la Kongres mujj a teggu, ci ginaaw bi .
Jaadu na ñu leeral leen ne ndajem Filadefiya mi li ko taxoon a jug du sàkku ag tembte , waaye kay yëgal Angalteer ne lu wuuteek demokraasi lii muy def ci sancu yi neexu leen, te man na a nëxal te yàq xaritoo ak jàmm ji amoon ci diggam ak ay sancoom.
Ñoom kay seeni càkkuteef weesuwutoon lii, mooy na Angalteer xam ne ñoom sancu yi kat ñoo ame àq ak sañ-sañ - ci seen jataayi yoonal yi – ci tege ak farataal ay galag ci waa sancu yi.
Angalteer nag, ci safaanub muy lijanti lëj-lëj boobu ci maslaa gu xereñ, moom daal da fee nekk di yonnee ay dooley xare yu yees ci Boston, ngir gën a dëgëral doole ja fa nekkoon. Loolu tam li mu juroon mooy waa sancu yi ñoom itam, ñu ne woon nañu waajal seen bopp, ndax kat nguurug Angalteer gi bëggul jàmm, ci noonu ñu - ñoom waa sancu yi – defaat beneen ndaje ci Filadefiya, ngir jàng mbir mi, seet nu ñu ciy def.
Ndajem Filadelfiya mu ñaareel mi:[Soppi]
Ndawi sancu yi defoon nañu am ndaje atum 1755 g, ca Filadelfiya, muy ñaareelu ndaje mu Filadelfiya mi, ñu wax fa ne dañuy sos menn mbooloom xare , te bennal ko, bañ a def sancu bu nekk am sa mbooloom xare, bu ko defee nag, mbooloom xare moomu ñu tànne ko ci waa sancu yi, ngir ñu aar leen ci ay wi leen dëgmalsi. Ci noonu ñu dugal doomi sancu yi ci xarekat yu bees yii nga xam ne George Washington moo leen jiite woon. Waaye teewul ñu yonnee ca buuru Britani bi, ab bataaxel buy sàkku ci Angalteer mu xoolaat ni muy jëflanteek sancu yi, te lenn baaxu ci, waaye buur bi moom jàpp fa mu jàppoon rekk, ne daal am na ag cang gu ñu joyal ci kaw mbooleem sancu yi. Ci jëfam jooju la tëje buntub jéem gi sancu yi doon jéem ngir defar – ak doonte lu néew la itam – seen diggante ak Britani, réew miy nday.
Ni xare bi tàkke :[Soppi]
Bi buur bii di George mu ñatteel mi, ñàkkee faale càkkuteefi sancu yi, ne daal li wér mooy moo ame cang gu joyu gi ci mbooleem sancu yi, maanaam sancu yépp ci ron kilifteefam lañu nekk, ci anam gu matale te daj, bi buur bi nekkee ci taxawaayam boobu ne du ci juge la xare bi tàkk ci diggante ñaari wàll yi, sax nag lu toll ci juroom ñaari at daanaka (1775 – 1783 g ), bu ko defee, mu tas nag ci li ëpp ci sancu yu Aamerig yi, George Washington nag jot na a man a nangu Boston, ginaaw bi mu ko gawee. Dooley gornamaa bu Britani moom, teg loxo lu bari ci waaxi Aamerig yi. George Washington ni mu doon xeexe ak ñoom nag mooy xeexub bette, ci barab yu bari, ak door-daw, foo ko fekk daawul nangoo jàmaarlook ñoom, ndax xammoon na ne ñoo ko ëpp doole te gën koo tàggatu.
Ak li xarekati sancu yi doon jànkoonteel lépp ciy coona yu tar ci biir xare bii, teewul George Washington amoon na ci kaw njiitul Anglteer lii di Burgoyne, ci xareb Saratoga, loolu mi ngi am bi mu jawalsee juge Kanadaa, jëm New York, ci oktobar 1777 g. Ca saa sa, ginaaw bi ñu gañee Britani, Faraas jug na, jibal ab xareem ci kawam atum 1778 g, Espaañ roy ko ci, atum 1779 g, Olaand topp ci atum 1780 g. Man nañoo wax ne Faraas moom jàpple na way fippi sanncu yi ci wàllug xare (militaire) ak ci alal, ba tay it dajale na way coobarewu yu Fraans yi, yobbu leen ci Diiwaan yu Bennoo yi, ngir ñu xeexle leen ci ron njiit lu xare lu Faraas lii di Lavette, safaan Angalteer noonam bu mu yàgg a noonool bii. Ci noonu Britani mujj war a xare ci jë yu bari.
Dàq gi ñu mujj a def dooley angle ji, ci sancu yi, mooy gi nu defoon seen njiit la Cornwallis, loolu di bi mu deltoo ginaaw, dem dëkkub York Town, fa dexug York di sottikoo, ginaaw ba ko fa mbooloom xarem George Washington ma songee. Xarekati George Washington yooyu nag am njaxasiitum kuréel lañu woon mu ame ci diggante ay waa Faraas aki ñoñi sancu, tollu nag ci fukk ak juroom benni junniy xarekat.
Nañu fàttaliku nag ne waa Aamerig yi ñoom, ci seen suuf lañu doon xeexe, bu ko defee dolli leen doole ci xare ak ci alal day gën a yomb, gën a gaaw, bu dee waa Angalteer yi xawoon a sori Kanadaa, fi seen bagaasi xare daan juge, walla Angalteer gi leen soree woon lu tollook ay ñatti junniy miil daanaka. Nga rax ci dolli, waa Aamrig yi dañoo dogu woon bu wóor ci raxasu ci teg loxo gi Britani tegoon loxo seeni mbir, te amoon nañu ay njiiti xare yu bari, ku ci mel ne George Washington. Doolil ci loolu, nekk gi waa Britani nekkoon di xeexe ci sancu yoo xam ne manuñu fa’a ame jokkoo ak dolli-doole ga war, ca anam ga mu ware te gaaw, te itam pastéefub xeex bi ñu amoon moo gën a suufe fuuf bi waa sancu yi amoon, ñoom ñi taxawoon temb ci xettaliku ci waawug nguurug Angalteer gi. Bokk na ci li doyadil waa Britani yi ci xeex bi, ubbi gi ñu gubbi woon ay jë yu xare yu bari ci seen kaw, ci barab yu sakkan ci Aamerig.
Tembug Diiwaan yu Bennoo Aamerig yi:[Soppi]
Bi waa Britani xamee ne lòtt nañu ci toroxal jeqiku gi amoon ci Aamerig, te xam ne doole du mooy lijanti lëj-lëj yi nekk ci sancoom yi, ndax kat mi ngi nii di ku ñu dàqe, ndamu ci kawam ca xare ba, bi loolu amee mu sàkku woon ag juboo, ci noonu ñu xaatim juboo gi ci Paris, ci digganteem aki sancoom atum 1783 g, lii mooy tomb ya ca ëpp solo:
1 Britani day nangu tembteg sancu yi nekk ci suuf yi féete ci penkub dexug Misisipi gi, te jàppe dex gii muy diguw sowwu wi ko tàqale ak sancu yi. Bu ko defee dig yu bëj gànnaar yi ñoom ñu bàyyi leen nañu nekke woon.
2 Jéem a rafetal séqoo yi, ci diggante Britani ak réewum Aamerig mu temb mi (Diiwaani yu Bennoo Amerig yi)
3 Amal ci diggante Britani ak Aamerig gu temb gi, ay séqoo yu yaxantu ak yu koom-koom, waaye nag séqoo yooyu ñu teg leen cig nawleente, ak moroomante, kenn du jaay kilifteef sa moroom.
Nii daal la Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi ame, xareb temb bi nag am na genn jeexiital gu rëy te xóot, ndax wal na te upp ngelawul gore ak temb ci mbooleem sancu yi.
Lii nag làppal na Britani, loofloo ko, ci wàllug xare ak politig, nga rax ci dolli alalam ju bari ji mu ci ñàkke.
Aamerig nag moom, daal di ñew, defar sartu réewam , daal di taxawal ndajem booloo mi nga xam ne Kongres moo ko digale woon, atum 1788 g, mbooleem ndawi Diiwaan yu Bennoo yi teewe woon nañu ko, ba mu des diiwaanub Rood Island. Cér ya fa nekkoon tam, tànn cig dëppoo, George Washington muy njiitul ndaje mi, ci loolu la nekke ki njëkk a nekk njiilul Diiwaan yu Bennoo yi.
Ginaaw bi lañu def Washington – ginaaw bi mu nekke péeyu koom-koom bi ak bu alal bi – la nu ko def péey bu politig bi. George Washington nag jëloon na xalaatam yepp, def leen ci nu muy def ba bennal Amerig, looloo taxoon waa Amerig yi soppoon ko, wormaal ko, waxam it weesuwutoon : (( doon leen benn, doon leen ay waa Aamerig ..)) , loolu saxoon ci seen xel yi. Washington moom wàcci na jal bi, joxe njiit gi, atum 1797 g, ginaaw bi mu ko yoree ñaari yoon.


text:
Yewwute
"Yewwute" gu Tugal gi, baat la buy tekki, ci maanaa mu taariix mi mu yore, yëngu-yëngu gu dekkal ak yeesal, walla dundal xay gu Tugal gu yàgg ga, gu Geres ga ak Rom. Rawati na ci wàlli njàggat, fànn ak tabaxin.
Yëngu-yëngu googu nag mi ngi tàmbali ci xarnu bu fukk ak juroom ginaaw juddu gu yonnant Yàlla Isaa (XVu xarnu balla Isaa), ba ci bu fukk ak juroom ñaar (XVII), mu sos fi nag ay coppite yu xóot ci wàllug aada, dundin, mboolaay, politig ak koom-koom. Kon daal, "yewwute" gii amoon ca jamono yooya ca Tugal, li muy wund mooy ag tuxu juge ca jamono ju diggu ja (mu'y jamono'y "ag laman" walla ag cang) dem ci jamono ju yees ji (di ju jëm-kanam gu xam-xam ak xarala).
Tëraliin
Li ko sabab[Soppi]
Sabab yi jur yewwute gii yu bari lañu, waaye nanu ci indi ñatt yi ci ëpp solo rekk, ñooy :
- Jeexiital gi xay gu lislaam gi def ci yewwute gii,
- Feeñug dëkk yu mag yi ci Tugal
- Neew-doole gu jàngu bu Paab bi neewoon doole, ak tas gi mu faroon tas.
Jeexiital gi Lislaam amal ci yewwute'g Tugal gi[Soppi]
Ci waxtu wi Tugal nekke cig deltu ginaaw, ci wàllug xay ci jamono yu diggu yi, nga xam ne jàngu bi (Egliis bi) faagaagaloon na bépp xalaat bu leer te gore, araamal ci nit ñi ñuy xool leneen lu dul am njàggaleem mu way deng mii te doxadi, bi Tugal nekke ci lëndëmam gii, jullit ñi ñoom ñi ngi doon jëm-kanam bu baax ci yekkati tabaxub seenug xay ci kaw ay cëslaay yu xam-xam ak wisaare maandute ak mbokko ci diggante nit ñi, ci lu dul xool xeet walla melo mbaaw làkk.
Xayug lislaam gi nag àgg na Tugal jaare ko ci yoon yu bari, bokk na ci yooyu, Andalusi ak Sisil ak reewi penkub lislaam bi, rawati na ci xarey jooñe yi(croisade).
Ndax kat booy xool li Tugal di nekk lépp di ku ñu dàqe ca xarey jooñe ya (walla yu galajaane ya), duma ko ca, teewul mu fàggoo ca njariñ lu bari ngir fenqoo gi mu ci defe ak xalaatub lislaam bi, ak nosteg dundam.
Lii nag ci li soppi xalaati waa-tugal yi la jëm ci jàngu bi, nit, adduna bi ak dund gi.
Te itam lu bari ci sàkkukati xam-xami Tugal yi, dañoo tàmbali woon di naan ci xam-xami lislaam yi, ci paj, xeltu, gañcax ak ndundat, ak yu dul yooyu ci jàngu yu Andalusi yi, la ko dale ca xarnub fukk ak benn(XI) (g).
Loolu nag taxoon na ba yëngu-yëngu gu firi walla tekki gu mag amoon ci xam-xami lislaam yi, tukkee ci làkku araab dem ci wu latin (wi doon wu xalaat, wu diine, tey wu politig ca Tugal ca jamono jooja) loolu dimblee woon, ci ginaaw bi, ci lal yoon wi ba yewwute gu Tugal gi man'a am.
Feeñug dëkk yu mag yu Tugal yi[Soppi]
"Nosteg laman" walla gug cang, ku ne xam na ne la mu baaxoo woon mooy tegu ci mbay, suuf, ak seqoo yu laman yi daa lijjanti ak'a nos diggante jaam bi ak sang bi. Ag laman nag jullit ñi masuñu koo xam, nosteg koom-koom la, tey gu mboolaay gu bon, daan gàllankoor xay gi ba du jëm-kanam.
Bu ko defee, li ñuy wax "tool", di suuf si sang biy moom, moo daa tekki barabu dëkkuwaay bi, koom-koom bi, mboolaay gi, ci gii noste.
Màggug dëkki Tugal yi, ngir màggug yaxantu gi nu daa def ak mboolaayi jullit ñi, ak màggug liggéey yi, ngir jòkkoo gi waa-tugal gi daa def ak jullit ñi taxoon na ba nosteg laman tàmbli woon a lòtt aka naaxsaay, rawati na bi nitug Tugal gi tàmblee am yoon wu mu man a jaar bay dund te du sukkandiku, ci léppam, ci suuf ak tool, waaye ci yeneen ligéey yu koom yi.
Dëkk yi tam tàmblee doon barabi leer yu di boroomi xay, di sonnale ci loolu aka lakkal noste gu laman gi, tey liggéey cig màbbam, def it lu rëy ba yewwute ci Tugal man a am.
Lòttug jàngu bu Paab bi akug tasam[Soppi]
Jàngu bi moo nekkoon di teg loxo ci dundug xalaat gi, gu diine gi ak gu aada gi ci Tugal gépp, te yitteem jépp mi ngi ko sottiwoon ci njàngum pas-pasu diney nasaraan, walla li nuy wax "njàng yi aju ci Yàlla" (théologie), ak njàggat ak xellu. Amutoon jenn yitte ci njàng yi aju ci xam-xam.
Jàngu bi moom dafa jàppewoon boppam ki nga xam ne ci yoon moo war a doxal mbiri politig yi. Te kat (moom Jàngu bi) tawati mbon akug yàqu dañoo ruuroon aw yaramam, dugg ko fépp, ba waral aw nit wu jàng te yewwu jug, taxaw temb ci dañal ñaawteef yooyu ko taqoon. Loolu tam bokk na ci li jañoon xelum nitug Tugal ki ci mu jëm kanam, gën a ñaw, rawati na bi dëkk yi gënee yaatu, degginu ligeeyub yaxantu gën faa xóot, ak bu endustri ak aada. Yii yepp nag liggéey nañu lu rëy ci, waxuma la doyodil ngëb gu tar gi paab gi ngëboon mboolaayu Tugal gu nasaraan gi, waaye it doyodil nosteg laman gi, loolu it, di doyodil nosteg laman gi, rataxal yoon wi ba yewwute gi man a am.
Itaali mberum yewwuteg Tugal gi[Soppi]
Dëkk yu Itaali yi ñooy mber yu njëkk, yi njëkk a uuf, tete yewwuteg Tugal gi, looloo waraloon ñu am wàccuwaay bu kawe akug wormaal ci yeneen dëkki Tugal yi ca jamono jooja. Dëkk yii niki Milano ak Venezia ak Firenze ak Napoli, ñoo uufoon yewwute gi, seeni boroom xam-xam aki njàggatkat ak ñoñ fànn, duggaloon nanu ci seen loxo bu baax.
Li waraloon loolu nag lu bari la, bokk na ci, dal ga fa amoon ak jàmm ja, ak jëm kanamug koom-koom ba, ak yaatug yëngu-yënguy nitu Itaali ki, ak ba tay, yaatug goxi xalaatam, ak yëg gu mu yëg gore gu mu am, ginaaw bi mu goree ci nosteg laman, ak li Itaali yàgg a am ci teddnga gu sax ak jaloore : mu'y njàggati waa-rom yi, seeni xam-xam, seeni jeexiit ak seeni fànn, nga rax ci loolu nekk gi paab gi nekk Rom, nga xam ne loolu faggul na waa Itaali ag cang gu diine.
Ni nga xame ne barab boobu it (di Itaali) faggul na paab bi ci Itaali ag tono gu neen ak gu maanaa gu mag, nga rax ci dolli gëpplante gu mag gi amoon ci diggante dëkk yu mag yi ak peeyi nguuri Itaali yi, ci wàllug njàggat ak fànn,ak soññ gi doxalkati dëkk yii ak buur yi daa def boroom xam-xam yi daa liggéeyal yewwute gi. Ak ba tay yittewoo gi nga xam ne amoon na ci dëkk yii, aju ci gëstu mbind ak taalif yu yàgg ya, ak barig móolukaayi téere yi ci yii dëkk. Ak nag li Itaali doon xéewoo, muy nekk ci barab bu raññiku, buy dimblee ci jokkoo ak addunay jullit ñi.
Mandargay Yewwuteg Tugal gi[Soppi]
Yewwuteg Tugal gi, mi ngi ame ci mbooleem wàlli dundug nit, gu xalaat, gu fànn, gu politig, gu diine, ak gu koom-koom. Yii di ñëw ñoo ciy wàll yi gën a rëy:
Yëngu-yëngu yi aju cig "nite"[Soppi]
Ag nite li miy wund fii mooy dundal njàggat yu yàgg ya (yu Geres ya ak Rom), ak feddali sukkandiku gu nit war a sukkandiku ci boppam, akug goreem ak sañ-sañu wax li nekk ci moom, ak dog gàllankoor yu mboolaay yi, ak jële fi aaday jamono yu diggu yi, ak sotti yitte yi ci adduna bi ak dénd bi, ak jeem a xam seeni mbóot.
Yëngu-yëngu googu nag bokk na ci màndargay yewwuteg Tugal gu njëkk gi, ndaxte li mu yittewoo woon mooy xam-xam yu kojug nite yi nga xam ne njàngatkati Geres yeek Rom (grego-romain) ñoom lañu jëloon, yittewoo leen, ak seeni xeltukat ak seeni boroom xam-xam ak ñoñ fànn ak seen boroom mecce yu muus yi te ñaw. Boroom xam-xam yi daa def gëstu yooyu di kojug nite, ñi ngi leen di woowe ñoñ nite, walla boroom njàngat yi. Ñoñ nite kon ñooy mbooloom nit mi yittewoo woon jàng njàggat, xam-xam ak fànn yu yàgg ya (yu klaasik ya), maanaam njàngati Geres ak Rom ak seeni fànn ak xam-xam.
Yëngu-yëngug nit gii nag judd na, ginaaw bi mu amee ag jàpple gu tukkee ci kilifay dëkki Itaali yi ak seeni boroom alal. Ñoñ nite ñi génne woon nanu ab taar, feeñal ko ci mbooleem fànn yu wuute yi, moo xam yatt la, mbaa nataal, ak deseñ, ak misik, ak tabax. Ñoñ fànn ñu Itaali ñi ak ñu dul ñoom ci jamonoy yewwute, dañu doon roy fànn bu klaasik bi, di bu gres-rom bi, bàyyi nee nag fànn bi nu daa wax xóot, nga xam ne moo amoon ca Tugal ca jamono ju diggu ja. Bu ko defee, ñoñ fànn ñi jëmale seen fànn ci taarub dénd bi ak dund gu yees gii nga xam ne mooy gisiin wu jëm kanam wi nu am ci dund gi.
Ci dëkki Itaali yii, lu bari ciy fànnkat yu siw yi fa lañu feeñe, bokk na ci ñooñu deseñkat bu siw ba, di Fra Angeliko (1400 - 1455), Leonardo da Vinci (1452 - 1519), Titian (1488 - 1572), ak Rafayel (1493 - 1520 g), yattkat ba Donatello (1386 - 1466).
Feeñug làkk yu bees yi[Soppi]
Làkku Latin, ci jamono yu diggdoomu yi, moo nekkoon wa tasoon ca boroom xam-xam ya, ak niti diine ya, ak politgkat ya, ak njaggatkat ya ak ustaas ya. La notoon nag ca nit ña, di woon niti neen ñi rekk, ñoom déggunu woon wii làkk, lu tumbrànke la woon ca ñoom, seen làkki bopp yiy yu seeni barab lañu déggoon.
Bi jamonoy "yewwute" dikkee, ngelawul "fonk sa xeet" upp ci Tugal gépp, la lu bari ci xalaatkat yi, ak njàggatkat yi, ak woykat yi, tàmblee jèng jëm ci bind ak taalif ci seen làkki réewi bopp, niki wu Itaali, wu Espaañ, wu Fraans, wu Angalteer ak yu dul yooyu.
Bi mu ko defee, woykatu Itaali bi tuddoon Dante (1265 - 1321) taalif mbóosóor mu Sell mi ci làkku waa-itaali, naka noonu Petrarch (1304 - 1374) mii nga xam ne li mu gisoon mooy làkku Romam wii daal mooy gën ja a kawey jumtukaay ngir génne xasiday woyam yi.
Bu ko defee Miguel de Cervantes moom itam def xisaam bu siw ba di don kixota ci làkku Espaañ, ci noonu it la Rabelais (1483 - 1553) def, moom mi nga xam ne gisul lu gën làkkam wii di wu Fraans, ngir wuññi ci liy yëngu ci biiram, ci njàggat lu fees dell ak xoromu ak mbóosóor (kaf).
Chaucer mi dib waa-angalteer (1342 - 1400 g) jug, moom itam, sotti ciw làkkam woyam yu yéeme ya cib taar, rawati na nettaliy Kentrebry yi, nettali yooyu ñoo ko def kenn ci woykati Angalteer yu mag yi, yi gën a siw.
Màggug fonk sa xeet ak sa reew ci Tugal, juroon na ci jamonoy yewwute, ay reew yu bari ci Tugal taxaw. Yu amoon "ag temb", ci noonu, yittewoo xalaati fonk sa xeet daal di fay feeñ, fés fa, lu aju ci "temb" tam di lu ñu fay waxtaane, ak àttewiin yi.
Yëngu-yënguy dajale mbind yi[Soppi]
Dëkki Itaali yi ak reewi Tugal gu sowwu gi ci jamonoy yewwute, dañu doon yittewoo dajale mbind yi ci fi ñu jortoon ne fi lañu nekk ci Xustantin ak ci dëkki waa-geres yi, ak ci yeneen barab yi ci Tugal. mbind yooyu ñu daa wër nag ñooy yu Geres yeek Latin yi nekkoon di lu ñu tas ci kàgguy daara yeek jàngu yi ak jàngu yu mag yi, ak ci nit ñi walla kër yi yittewoo woon mbir mii.
Peey yi daan àtte, dañu daa jagleel lii alal ju bari, ñoñ nite ñi tam ñu ci bari jëmale woon nanu seeni liggéey ci dajale mbind yi, ci noonu ñu jot a am ci misaal rekk, mbindum binkat bii di waa-rom te dib xutbakat, tuddoon Quintilian (35 nj - 96 g) ak bataaxeli Cicero (106 - 43 nj) yu xutba yi, ak woy yu at-ba-at yu Tacitus yi(56 - 120 g). Tacitus moomu mooy taariixkatu xeexi jarmaan yi, mi ngi bokkoon ci ñi gënoon a ñaw ci xutbakati Rom yi ak seeni njàggatkat yu ñaw yi.
(5) Sonn ci taarix ak jeexiit yu yàgg ya:
Yewwuteg Orob gi yittewoo woon na te sonnoon ci taarix ak jeexiit yu yàgg ya. Ag jublu gu yees am ci jàngiinu taarix, ñu koy teg leegi ci cëslaayu jam, waaye tegeesatu ko rekk ci dégg ak nettali, ci noonu ab jàngu sosu ci Firenze am njàngaleem jëm ci jam gu taarix, mu tudd daaray xam-xam bu taarix.
Bokkoon na ci boroom xam-xam yi ci gënoon’a duggal seen loxo, nitu taarix kii di Lorenzo Valla (1406 - 1457 g), mooy ki jamoon te diiŋatoon benn wayndare (dossier) bu taarix, sikkoon it ag wéram, mooy li ñuy wax "mayug Xustantin", mooy wayndare boobu nga xam ne paab yi yàgg nañu cee sukkandiku, la ko dale ca xarnub fukk ak ñaar (g), ci seen xeex yi nu doon def ak buur yu mag yi ngir feddali ci seen àqi politig ci àtte nit ñi, jiite leen.
Bokk na ci ñi nga xam ne yittewoo woon nañu gëstuy taarix yi ak yu politig yi, bindkatu itaali bii di xalaatkat bu politig bu am diplomasi, di Nicola Michiavelli (1469 - 1527 g), Michiavelli mii def na teere bu mu tudde woon (buur bi), ndax da ci doon wax lu aju ci buur bu am doole, bu doon bennale dëkki Itaali yi, ak nguur-nguuraanam yu daggatoo woon yi te tas.
(6) Jëm-kanamug yaxantu ak ndefar:
Yaxantu noyyi na bu baax ci Orob gu sowwu gi,dale ko ci njëlbeenug xarnub fukk ak benn g. Itaali fi mu feete dimbli na ko bu baax ci yëngu-yëngug yaxantu dox fa te jëm fa kanam. Ci noonu lonkoo yu yaxantu yi tàmbli fa’a sosu, di jëli marsandiisi penku yi, niki sooy, ak cuub yi ak rëndaay yi, ak wurus ak bëñu ñay ak yu dul yooyu, ginaaw bi it yii lonkoo - ginaaw bi ñu gënee jëm kanam – tàmblee yòbbu yii silaa ci yeneen dëkki Orob yi, bu ko defee bu ñuy dëpp di indaale marsandiisi Orob yi, niki ngëndal ak der ak firaa.
Jëm kanamug yaxantu googu ak gu meccey ndefar yi yi, jur nañu ag xereñ ci denciinu alal, akug jëm kanam ci koppar yi ñuy jëfandikoo ci jëfi yaxantu yooyu, ci noonu am mbooloom ay sandikaay mecce feeñ, mujj teg loxo ci ginaaw bi, ci fepp fu koom nekk, te am fa cawarte, naka noonu nu def ay ligeey yu mag ci wàlli mboolaay ak politig ak xalaat, raxaatal ci loolu juddug "kuréel gu diggu" gi ñooy mbooloo miy ligeeye yaxantu ak yeneen mecce yu wuute yi.
(7) Feeñug yëngu-yëngug xam-xam gu yees gi:
Yewwute gi ci njëlbeen gi dafa sotti woon yitteem ci dundal njàggat yi ak fànn yi, ginaaw bi mu dox as lëf ba àgg ci mbooleem lu xay gu mat laaj. Ci noonu yewwute gi matale mbooleem dundug mboolaay gi, bokk na ci, xam-xami dëppale yi, ndaxte xam-xam moom màggoon na ci dëkki Orob yi, jàngu yu mag yi sosu ci Orob gi rawati na ci dëkki Itaali yi. Yëngu-yëngug xam-xam googu mi ngi tàmblee ci di jeem a dundal xam-xam yu yàgg ya, ginaaw bi mu dox jëm kanam, loolu nag li ko waraloon mooy jariñu gi mu defoon ci yoonu xam-xam woowu di wu kojug nattu, maanaam lu nekk looy wax, nga teg ci sa loxo, mu leer la ne loolu la, nga doog ne moom la, ndax wóore na la ci làmb gi nga ko làmb ba daj ko, yoonu gëstu woowu nag, mooy wi boroom xam-xami jullit ñi jaaroon, ci noonu boroom xam-xamu fisiyaa bu Angalteer bi ñuy wax Roger Bacon (1220 - 1292) feeñ, di njiitul gëstug xam-xam ci Tugal.
Becon mii mi ngi sukkandiku woon ci yoonu jakkarloo ak nattu, ci gëstoom yooyu nga xam ne àggale woon nanu ko ci ay ngérte yu am solo ci xam-xamu bidiw, ak bu weer yi ak yu matematik yi, ak juxraaf.
Naka noonu boroom xam-xamu xeltu ak politig bu Angalteer boobu di Francis Bacon moom itam feeñ (1561 - 1626 g), di koo xam ne dafa jëfandikoo xel ci àgg ci dëgg yu xam-xam yi, ci noonu ci gisiin, mooy ki teg ponki ngérum xam-xam mu bees mi, ak doonte moom doonul woon boroom xam-xamu dénd. Boroom xam-xamu Itaali bi, Leonardo da Vinci (1452 - 1519 g) moom tam feeñ, di kok dafa yittewoo woon jiyoloji (bu mekanig) ak matematig, ak yu dul yooyu, nga rax ci dolli fànnu yatt, ak nataal, ak misik, ak eeseñëri, mu nekkoon daal boroom xam-xam te di nitu fànn, tey fentkat. Naka noonu boroom xamu Itaali bii di Galileo (1564 - 1642 g) feeñ, mooy ki njëkk’a defar nattukaayu tàngoor, njëkk’a fuglu bidiw yi ca fesalukaayam ba, dëgëral te feddali gisiinu boroom xam-xamu bidiw bu Poloñ bii, di Copernicus (1476 - 1542 g).
Bokk na ci màndargay xam-xam yeneen yu yewwute gi, fentug móolukaayu teere ci loxol nitug Almaañ kii di John Gutenberg, atum 1404 g, fent gii ak doonte gu Almaañ la, teewul jëmale na kanam bu baax dundug nit ci biir Tugal ak biteem. Wuññiy juxraaf yi tam ci màndargay yewwute gi la woon, ak yéwénalug diine gi ci Tugal. Nga dolli ci loolu feddali gu nitug Tugal ki feddali jëmmam jii nga xam ne yàgg na’a nekk di lu nu làq ci jamono yu diggu yi ci biir ay kureel, walla sandikaay mecce yi mu daa bokk ngir làqatoo ca ak aar njàriñi boppam.
Yewwute gi ci Itaali:
Yewwute gi ci Itaali daa tàmbli woon’a giim ak’a yànnjadi ci mujji fukk ak juroomeelu xarnu g, ak njëlbeeni fukk ak juroom benneelu xarnu g, loolu nag li ko waral lu bari la, ñu jéem cee indi yenn rekk yi ci ëpp solo:
1 - Song gu mbooloom xarem Fraans mi ak mu nguurug Rom gu nu sellal gi songoon dëkki Itaali yi, rawati na Rom ak dëkki bëj-gànnaar yi, niki Milano, loolu it taxoon na ba ñu giir dëkk yooyu, te Milano ak Rom jiitu woon ci. Ci noonu la yewwute gi delloo ginaaw ci Itaali ngir ñàkk gu fa jàmm ñàkk ak kaaraange ak dall.
2 - Jeex gu àtteg walla kilifteefug njabootug Madatsi jeexoon, ñooy buur yi daa sàmm yewwute gi ci Firenze, loolu nag sabab si mooy xuloo ak xeex gi amoon ci biir njaboot gii, te Firenze moo ëppoon solo ci barab yi yewwute gii nekkoon.
3 - Teg loxo gu buurub Espaañ bi Ferdinando, buurub Argon, defoon Napoli atum 1504 g, loolu bokk ci li neewaloon doole yewwute gi ci dëkku Itaalib bëj-saalum bii.
4 - Yëngu gi amoon ci jéem’a yéwénal diine ji ci Orob, ñi ko daa def di Luther, Kalfen, Swingli ak ñeneen, looloo taxoon paab gi jug ak doole ci kontar nite gi. Nga xam ne sax noonu gi àgg na ci paab bi tuddoon Kalimat mu juroom ñaareel mi, kompoloo woon ak buur bi Sarl 5 (Sarlkaan) buurub Espaañ bu katolig bi, ngir ñu fexee naaxsaayal yëngu-yëngug nite googu ci Itaali. Loolu mooy li waajal mbir yi, nooyal yoon wi ba “ëttu àttey lajmat" yi man’a am ca Esapaañ, di woon ëtti àtte yu siwe ay jëf yu ñaaw, daan sonnal ak a fitnaal képp kuy woote yéwénal, mbaa’g yewwute. Attekaay yooyu mosal nanu - ginaaw bu àtteb Lislaam dañee ca Andalusi te Garanada nërméelu, daanu - mosal nañu lu bari ci jullit ñi ay xeeti mbugal ak coona lu maneesul’a misaal, bokk na ci di leen lakk ñuy dund.
Tuxug Yewwute gi:
Ak li yewwute gi di neew doole ci Itaali lepp, taxul mu naaxsaay, mbaa mu suux, li am kay mooy da fa’a tuxoo dem ci yeneen reew yu Tugal niki Espaañ, Portigaal, Fraans, Angalteer, Holand, ak Almaañ, añs. Ay jëfka yu bari bokk nanu ci li tuxale yewwute gi jële ko Itaali yòbbu ko ci yii dëkki Orob, bokk na ci yooyu nekk gu yii dëkk nekk di yuy door’a noppi ci seenug sosu gu politig gu yees, ak tàbbi gu ñuy doog’a def ci jamonoy tabax ag xay. Ñi daa woote yewwute gi nag def nanu lu rëy ci tuxale ko Itaali mu dem feneen. Nitug Holand kii di Erasmus (1466 - 1536 g) moo tasoon te wisare yewwute gi ci Almaañ, jaarale ko ci def fa ay waxtaan aki xutba, ak ci yeneen dëkk yu Orob yi.
Erasmus mooy ki firi Injiil jële ko ci làkku Gres yòbbu ko ci wu Latin, jël nag li ñu ciy wax "kòllare gu yees gi" def ko ci ay làkki Orob yu bees, loolu bokk ci li feexal te goreel xalaatub Tugal bi ci ngartaajoo gi ko niti diiney katolig yi ngartaajoo woon. Loolu it won na waa- Tugal ne yaxub Injiilub latin, bi egliis bi yoroon du woon biy cosaan, te yax bu bari woon ay yàq la, kon daal Eramus mooy ki waajal xelum Tugal mi ci mu man’a nangu yéwénali diine yi.
Ni yewwute gi meloon ci fu dul Itaali:
Yewwute gi ca Almaañ dafa yoroon melow njàngat, wiy ligeeyal gëstuy diine yi (ci manaa daa yamoon daanaka ci lu aju ci diine rekk). Ca dëgg-dëgg, gëstu yi aju ci xam-xami Gres-Latin yi, dafa xawoon’a yeex’a àgg ca dëkk yooyu di yu Almaañ, ak li njiiti yooyu dëkk daa dimbli gëstu yooyu lepp cig wàll, ak li Almaañ doon am ay daara yu mag ci Vienne ak Idelberg ak Baasal ak Strasburg ak yu dul yooyu lepp, ci geneen wàll.
Yeex googu nag li ko waraloon mooy niti diine yi ak ñu dul ñoom ñoo ko nanguwutoon, ñoom daal danu fee nekkoon rekk di sàkku nu ñu tënke, te jéng yooyu njàng ak gëstu, te defi pexe ba du ñu tas ci anam gu yaatu, ngir nu wattoo ci seen kilifteef, sàmme ci seen daraja, aare ci seen ligéey. Ci noonu, danañu gendiku ne yëngug nite gi ci Almaañ dafa doon sori jubluwaay yu deet-diine yi, looloo tax du kiimaan Almaañ di woon barab bi uufoon yëngu yu yéwénali diine yi gënoon'a am solo ci Tugal.
Bu dee ci Fraans moom yewwute gi melow njàngat ak nite la fa yoroon, wi yittewoo woon xam-xami Gres yi. Ci noonu boroom xam-xami Itaali yi ak yu Gres yi taxaw ci wisaare gëstuy xam-xami Gres yi, ñu móol teerey ndonoy Gres yi ci móolukaayu Paris ba ñu taxawaloon ca xarnub fukk ak juroom benn g, ni nu duggale seen loxo ci amal ay akaadimi aki barabi xam-xam ngir njàng yi aju ci nite, niki bànqaasub buur bi ci Paris, ñu sos ko ci jamonoy Buurub Fraans bi, di Fransuwaa mu njëkk mi atum 1540 g.
Bu dee ci Angalteer, ba tay yewwute gi ma nga fa yoroon melow njàngat ak nite. Ay gëstu yu xam-xami gres yi am fa, ay ñoñ nite ñu waa reew ma, ñu bari ñooy ña ca siwoon, ñoom ñooy ñi daa jàngale làkkuw Grees wi ci daaray xam-xami Itaali yi, ku ci mel ne Wilyam Lilly mi daa jangale làkkuw Gres ca Rom. Erasmus mu Olaand mi ak Kolt mu Angalteer mi, ñoo tekki woon Injiil ci làkkuw angale wu bees wi. Buurub Angalteer bi, Henri mu juroom ñatteel mi, moom tam sosoon fa juroomi toogu yu darajay ag ustaas ci xam-xami pas-pasu nasaraan ak yoonu siwil ak wu dénd bi ak làkku ebrë ak wu Gres ci daara ju mag ju Kembrij. Jàngub San Pool bi nekk London moom it jagoo woon njàng yu nite yi.
Yewwute gi ci Angalteer dafa jublu woon yoonu takk ak boole diggante pas-pasu nasaraan ak gëstuy nite, yu njàngat ak yu fànn yi. Yewwute googu nag indiwul woon lu yees, lu ñu fent, ndare ci xarnub fukk ak jurom ñaar g, bi am njurum njàggatam ak mu niteem mu yees feeñee ci anam gu fes te rafet ci woyi William Shakespeare yi (1564 - 1616 g) ak woykat bu silmaxa bii di John Milton (1608 - 1674 g) ak ñu dul ñoom ñaar.
Fii tam ci Angalteer yoonu yewwute gi da fee jengoon as lef jëm ci yewwute gu xam-xam, gu aju ci xam-xami dëppale yi walla xam-xami nattu, yu làmb yi. Ñi jiitu woon ci lef moomu, ñooy ñaari boroom xam-xami Angalteer yii di Roger Becon ak Francis Becon, ñoom daal ca dëgg-dëgg ñooy ñi sos daaray xam-xam ca Angalteer.
Baat bi nuy mujj a wax ci yewwuteg Tugal gi, mooy moom daal moo ñàkkal jamono yu diggu yi kàttan ci jeexiital ci mboolaayu Tugal gi ci wàlli dundug politigam, gu mboolaayam, gu xalaatam ak gu aadaam.
Ngir jeexiit yii fi yewwute gi sotti ci Orob, ay noste yu yees am nañu yu làmboo tabax guur gu yees gi ak mboolaayug Orob gi ci cëslaay yu aada, yu mboolaay, yu jikko, ak yu ngér yu yees, ni mu duggale loxo ba tay ci ubbi ay gox yu yees yu xam-xam, yu jël gisiini xam-xam yi ak dal yu xam-xami juxraaf yi. Lii lépp nag moo sabab jamono ju yees ci Orob,di ju wuuteek ja woon (ca jamonoy laman) ci xalaat, ak ngér ak defiin aki xew-xew. Loolu lepp nag nga boole ko, moo jur jamonoy Tugal ju yees jii.


text:
Yëngu-yëngu yu ag nasaraanal ak ay wi mu àndal
Yëngu-yëngu yu ag nasaraanal ak ay wi mu àndal:
Ag nasaraanal yëngu-yëngug diine gu ñu nos la, gu li ko tax a jug mooy tas diiney nasaraan ak xayug nasaraan yi ci jullit ñi ak ñu dul ñoom. Nasaraanal gii nag lu taqoo la ak sancug Tugal gu yees gii nga xam ne jot naa man a liggéeyal diiney nasaraan ci anam gu nëbbu, jaare ko ci ay yoon aki defiin yu lëmu te jafee xam. Loolu lépp nag ngir liggéeyal ay xemmemtéef yi mu amoon ci sanc àdduna bi, yilif ko . Looloo waral du yomb nu tàqale diggante nasaraanal ak canc, te itam nasaraanalkat yi danu daa nekk ci ron kiliftéefug sancaan yi. Lu yéeme la diiney nasaraan nekk di benn ci jumtukaayi canc gu Tugal gu yees gi. Nasaraanal nag yamutoon ci benn Jàngu rekk ci jëmmi boppam, waaye kay Jàngu yépp a ko daan def, moo xam Jàngu bu sowwu bi la (bu Katolig bi), bu penku bi (bu Ortodoksi bi), bu protestant bi walla bu Angalteer bi (bu Angalikaan bi). Gëpplante gi taroon na ak xeex bi ci seen diggante, ni mu tare woon ci diggante réewi sancaan yi.
Taarixu nasaraanal gu yees gii nag am na ag takku gu mu takku woon ci yëngu-yëngu gu wuññi gu melosuuf gi réewi Tugal yu nasaraan yi doon def, te Portigaal ak Espaañ jiite woon leen, di woon ñaari réew yu ëppaloon te xaabaabal ci diine te daan ci par-parloo safaan jullit ñi ak seen àdduna. Bu ko defee wuññikati Tugal yii ame woon ag parparloo gu diine defoon séeni liggéeyi wuññi, soldaarus Tugal si topp ci séen ginnaaw di liggéeyal xemmemtéefi canc yu seeni réew, loolu lépp nag ngir nu àndandoo amal li nu bëgg mooy liggéeyal tubaab yi, te taxawal seenug cang ci diineek fetal .
Tëraliin
- 1 Jumtukaayi nasaraanal aki ker-keraanam :
- 2 (1) Paj ak li mu àndal ci ay barabi faju, lu ci mel ni:
- 3 (2) Njàngale ak li mu àndal ciy jumtukaay, lu ci mel ne:
- 4 (3) Jëf ju yiw ak ju nite ji nga xam ne mbootaayi yiw ak nite yu nasaraan yi daa nañu ko def ci réew yu ñàkk yi, rawati na ci jamonoy ay yi ak musiba yu dénd yi ak xare yi:
- 5 (4) Xibaarukaay yi
- 6 Nasaraanal ci réewi araab yi:
- 7 Réewi Dóox gu Araab gi :
- 8 Réewi Shaam:
- 9 Isipt:
- 10 Sudaan:
- 11 Réewi Maxrib gu araab gi :
- 12 Barabi nasaraanal yi ci réewi araab yi:
Jumtukaayi nasaraanal aki ker-keraanam :[Soppi]
Nasaraanalkat yu nosu yi jëfandikoo woon nanu ab lim bu rëy ciy ker-keraan (moyens) yu leen di dimbali ci seen liggéeyub nasaraanal bi, bu ko defee ñuy def jamono ju ñëw ñu seet nu ñu ciy def ba liggéeyal ci seen jubluwaay boobu. Jumtukaayi nasaraanal gën na a jëm kanam ànd ak jëm kanam gi jamono def ak gi xam-xami dëppale yi (les sciences pratiques ou appliquées)ak yu xarala yi def. Nasaraanal ñi ngi ko tàmblee ci ay nit di jug di waaraate ak a xamale yonent Yàlla Hiisaa (j.m) akum njàngalem diineem. Wii xeetu nasaraanal sax na fi di ag nasaraanal gu kenn nit di def, mu doonoon lu jëmadi kanam waaye tolloo woon ak jamono ju yàgg ji mu dajeeloon. Jumtukaayi nasaraanal jëmoon na kanam aki ker-keraanam bi yewwuteg xam-xam ak gu ndefar gënee jëm kanam ci Tugal. Bu ko defee yonnee yu nasaranal yu ñu nos yi tàmblee am, ay mbootaay yu nasaraanal yu bees di leen saytu, yuy jëfandikoo mbooleem anam yi ak jumtukaay yu yees yi ngir doxal seeni liggéey, bokk na ci li nu daa jëfandikoo:
(1) Paj ak li mu àndal ci ay barabi faju, lu ci mel ni:[Soppi]
fajuwaay yi(les hôpitaux) ak këri faj yu ndaw yi ak barab yiy maye ay garab. Ci xaranub fukk ak juroom ñeent, ay mbootaayi paj yu nasaraanal yu bari feeñoon nanu ci réewi Tugal yi ak Diiwaani Amerig yu Bennoo yi ak yul ñoom ci réewi àddunay nasaraan ji, li leen taxoon a jug mooy waajal ay doktoor yu goor ak yu jigéen, aki rewlikat(dooñkat) aki jàpplekati doktoor ngir ñu man a liggéeyal Jàngu bi jaare ko ci liggéey ci barabi nasaraanal yi nu tasoon ci àdduna bi, rawati na ci Afrig ak Asi. Paj man nañu ne mooy ker-keraan bi la man a gën a may ngay man a jonjoo ag nit ñu néew ñi doole ak ñu ñàkk ñi. Nasaraanalkat yi dañu daa wax naan: li ñu jublu ci jëfandikoo meccem Paj ci nasaraanal mooy ne moom day nooyal yoon wi laytaay ko ba bu Injiil dee ñëw ngir dugg ci xol yi du jafe.(Ma ne man: nit ki boo ko joxee mu lekk, naan, ginnaaw bi muy bëgg a dee cib xiif, di bëgg a dee ci tawat nga faj ko, boo nee ko fii la mu ne foofa la, rawati na bu ko fekkul muy ku tatawu ci xam-xam, aaru ci dali diine ju dëggu). Dañu daa wax it: war na doktoor biy nasaraanal mu bañ a fàtte ne day nasaraanal laata'a dara di xew. Mbootaayi nasaraanal yi sotti woon nanu seen yitte ci meccem paj mii, daal di ubbi lu sakkan ciy barabi paj ci réew yu ndool yi yittewoo paj aki doktoor, ngir loolu man leen a jàpple ci seen ligeeyub nasaraanal boobu leen taxoon a jug.
(2) Njàngale ak li mu àndal ciy jumtukaay, lu ci mel ne:[Soppi]
daaray dal yi ak yu diggu yi ak yu ñaareel yi ak xamluwaay yu kawe yi ak daara yu mag yi ak kàggu yi ak daaray mecce yi añs. Ñi jiite woon nasaraanal gi danoo gisoon ne bu nu ubbee daara yii ci réewi jullit ñi ak yu leen moy loolu dana man a doon aw yoon ngir tas ci diiney nasaraan ci doomi jullit ñiy jàngsi ci yii daara, rawati na bu nu leen dee def leeg-leeg ñu cofal leen ci njàggalem Injiil mi, leeral leen ko, nga rax ci loolu li daara yii daa def muy tas xayug Tugal gi ak rawug xam-xamam ak jàngal ko yile dongo, te loolu ag doyodal jullit ñi rekk lañu ci jublu woon.
(3) Jëf ju yiw ak ju nite ji nga xam ne mbootaayi yiw ak nite yu nasaraan yi daa nañu ko def ci réew yu ñàkk yi, rawati na ci jamonoy ay yi ak musiba yu dénd yi ak xare yi:[Soppi]
bu ko defee liggéeyub nasaraanal bi di sawar ci biir daw-làqu yi ak ñees tuxal ñi ci réew yu néew yi doole, loolu mooy li ngay gis ci réewi Afrig yeek ak Asi.
Loxob nasaraan biy indi ñam, paj ak ndimal ñeel daw-làqu yooyu ak ñu ñu tuxal ñi, mooy biy tas dali diiney nasaraan ci ñooñii, di jariñu ci seen nekkiin wu metti woowu ak seen tumbrànke gu tar gi.
(4) Xibaarukaay yi[Soppi]
Yëglekaay yi ak këyiti xibaar yi, tasum xibaar meek yeene yi nga xam ne seen woote yu nasaraanal yee ko daan tax a jug, ak waxtaan yi nu daa amal ci pénc yi, ak taalifi penkuwaan yi (les orientalistes) yi yi daa gëstu ci xam-xami penku yi ak seeni njàggat aki pas-pas, ak li nekkoon ci loolu lépp ci tooke ñeel jullit ñi ak séenug xay, aki laaj yu man a jur ay sikk aki jiixi-jaaxa ci jullit ñi jëm ci séeni boroom xam-xam aki kilifa, lii lepp ci jumtukaay yi la woon . Nasaraanalkat yi gisoon nanu ne daal téere yii ak mooltéef yii(imprimé/publication) man nañu leen a dimbali bu baax ci wisaare ag nasaraan ci réewi jullit ñeek yu leen moy, jaare ko ci li ñuy bàyyi ci bakkan yu doyadi yi ciy jeexiital. Mbootaayi nasaraanal yi sos nañu ab lim bu mag ci ay daaray yar ci Tugal ak Aamerig ngir waajal ci nasaraanalkat yi war a defi bii liggéey.
Nasaraanal ci réewi araab yi:[Soppi]
Nasaraanalkat yu katolig, anglikaan ak protestant yi wisaaroo woon nañu ci réewi araab yi nekkoon ci ron cacug Britani, Faraas, Itaali mbaa gu Espaañ. Bu ko defee nasaraanalkat yi sos ci réew yii ay barabi nasaraanal ci biir askan wi, rawati na fa jullit ña, ndaxte seen jubluwaay ci loolu mooy néewal doole jullit ñi ak seen diine. Réew yi nasaraanal gi sutuxlu danañu leen ci tuddal yii :
Nasaraanal ag cawarteem fésoon na ci biir Nasaatiray Iraag yi, ci Mawsil, Baxdaad ak Basra, ñi ko doon def nag di ay nasaraanalkat yu Faraas ak yu Itaali. Àntug nasaraanal gu katolig gii ci Iraag ci njiitul Faraas merloo woon na Britani, ci noonu mu daal di fa woon yabal ay nasaraanalkat yu anglikaan, daal di ubbi bunt bi ci kanamu nasaraanalkat yu protestant yi, ngir ñu àndandoo xeex nasaraanal gu katolig gu rëy gii doon àntu bu baax ci Iraag. Loolu jur ag gëpplante gu mag ci diggante nasaraanalkat yu katolig yi cig wàll ak yu anglikaan yi ak protestant yi ci geneen wàll. Gëpplante gii nag du lenn lu dul geneenati ci gëpplante yi daa xew ci wàllug canc ci diggante Faraas ak Britani ci goxi penku bi. Britani daa gisoon ne nasaraanalu gu katolig gu Faraas gii nekk Iraag tay, dara yobbuwu ko fa lu dul suuxat xejjug Faraas ak kiliftéefam ci penku bi, te loolu moom la Britani doon ragal moom mi ame woon dooley canc ji gën rëy te ëpp doole. Ay turi nasaraanalkat yu protestant yu bari feeñ nanu ci ñi daan liggéey ci toolub nasaraanal ci Iraag ci xarnub fukk ak juroom ñeent g, ku ci mel ni: nasaraanalkat bii di Grant ak Groves ak Samuel Zwemer añs
Réewi Dóox gu Araab gi :[Soppi]
Ag nasaraanal tasaaroo woon na ci réewi Dóox gu Araab gi (golf arabique), ndaxte bii gox da di ab jàlluwaay bu am solo jëm ci réewi penku yi. Bi mu ko defee, nasaraanalkati protestant yu Amerig yi sawar fa, daal di fay sos ay fajuwaay yu seenub lim àggoon ci juroom ñeent, aki këri doktoor , seenub lim ñoom it àggoon ci fukk ak benn.
Nasaraanal gi yamutoon ci mbootaayi Protestant yu Aamerig yi, waaye weesu woon na leen ba daj yu katolig yi ak yu angalikaan yu Britani yi. Ci noonu yii mbootaay tàmblee joŋante ci sos ay daara aki jàngu aki katederaal ci réewi Dóox gi. Nasaraanalkat yu protestant yu Aamerig yi daal di taxawal Jàngu bu Injiil bu xeet wi ci Kuwet, Ahmadi, Manaama ak Masxat. Bu ko defee katolig yi taxawal katedraal bu katolig bu Rom bi ci Manaama ak Abuudabi, ak Jàngu bu Angalikaan bi ci Manaama. Nu daal di sos ay barab yu ñu jagleel tas Injiil ak seddale ko, ak yeneen téerey seen diiney nasaraan ji, ak seen yéene yi aju woon ci seen woote bu nasaraanal bi. Waaye ak li nit ñiy yittewoo barabi faju yooyu lépp ak daara yi, teewul ñu xeex bu baax safaan yëngu-yënguy nasaraanal yii ànd ceek li nu am ci jumtukaay ak doole. Boroom xam-xam yi xeex ko ci seen xutba yi ñuy def ci jàkka yi ak waaraate yeek gindee yi. Askan yu bañ canc yii te noonu ko ñoom itam xeex ko. Loolu jural nasaraanalkat yi ag sooy akug tas yaakaar.
Réewi Shaam:[Soppi]
Nasaraanalkat yi sawaroon nanu ci reewi Shaam yi, ci Siri, Libaa, Palastin ak Sordani . Nasaraanalkt yi yittewoo woon nanu mbirum Libaa ak Palastin, rawati na ginnaaw xareb àdduna bu njëkk bi, nga xam ne réewi Shaam yi danoo tàbbi woon ci ron féetale gu Faraas ak Britani. Bu ko defee way nasaraanal yi sotti seenug nasaraanal ci dëkki Siri yeek Libaa, daal di jàpplanteek kuréelug Mawaarina yu katolig yi ci Libaa. Britani it duggsi, féeteek kuréelug Dursu gi ci Libaa. Nasaraanalkat yi jeqi woon nanu fa ay fitnay kuréel, ca la xarey kuréel yu tàng te tar juddoo ci Libaa, ci diggante Mawaarina yi ak Dursu yi atum 1860g. Way nasaraanal yu Angalikaan yi ñoom danoo sotti woon seen yitte ci Palastin, rawati na ne moom ab digg bu diine la bu am solo ñeel ñi topp ñatti diiney asamaan yi: diiney Yahood, ju Nasaraan ak Lislaam. Mbootaayi Anglikaan yu Angalteer yi tàmblee sosi fajuwaay aki daara, aki mbootaayi yiw ci dëkki Palastin yi, rawati na Quds , Betlahem, Naasira, Tabariya, Yaafa ak Gasa. Fii itam du waa Angalikaan yi rekk a fa doon def ag nasaraanal, waaye it katolig yi, Ortodoks yi ak Protestant yu Aamerig yi. Julliti Palastin yi jàmmaarloo nañook yëngu-yënguy nasaraanal yii, xeex ak ñoom bu baax, ndaxte dañoo noonu woon seen diine, noonu seen jaloore, seen ndono, seen xay ak taarix bu lislaame bu xóot bii. Seenug xeex ko gën na a tar bi mu gënee leer ne ag nasaraanal la te canc gi lay liggéeyal. Ci noonu nasaraanalkat yi jàpplanteek seeni góornamaa kontar araabi Palastin yi ngir defar lañuy wax dëelub Balfour , génne ko it atum 1917g, lii ko taxoon a jug di sos am réew mu xeet mu yahood yu sahyoon yi ca suufus jàmbur see di Palastin, di suufus ay araab yu jullit, tubaab yi déggook yahood yi jox leen ko, ci seenug toroxte ak naqar.
Isipt:[Soppi]
Nasaraanal tas na ci Isipt te wisaaroo fi ci xarnub fukk ak juroom ñeent g, rawati na ginnaaw bi ko Britani tegee loxo atum 1882g. Qibt yi dimbali nanu mbootaayi nasaraanal yi tasoon ci biir jullit ñi ci Isipt. Bu ko defee yonnee bu katolig bu Faraas bi tukkee woon Liyon daal di def ay liggéeyi nasaraanal yu fés, mboolooy nasaraanal yu Yesu yi di leen jàpple ci loolu. Nasaraanal ga amoon ca Isipt Paab gi dëgëraloon na ko te jàpple ko.
Mbootaayug nasaraanal gu anglikaan gu Angalteer gi def ay liggéeyi nasaraanal ci Isipt, ay cawartey nasaraanalam gën a yokku ginnaaw bi Britani tegee loxo Isipt te jàpple bu baax yii mboolooy nasaraanal te aar leen. Mbotaayi nasaraanal yu diiŋatkat yu Amerig yi def ñoom itam seeni liggéey ci Isipt ci ñaari xarnu yii di bu fukk ak juroom ñeent ak bu ñaar-fukk g. bu ko defee mboolooy nasaraanal yii tàmblee xëccoo ci seen biir ak a gëpplante ci wàllug ubbi ay fajuwaay aki daara aki jàngu aki katedraal ak barabi seddale téere yeek mbindi nasaraan yeek yeneen yiy liggéeyal nasaraanal .
Jullit ñi xeex nanu nasaraanal ci Isipt, boroom xam-xami Ashar gu tedd gi jug ñoom itam jàmmaarlook yëngu-yëngu gii, daal di sos mbooloo muy aar Lislaam ngir xeex nasaraanal ci meloom yepp aki anamam. Mbooloo mii mujj na am ay bànqaas ci dëkk yu magi Isipt yi. Sos it ay jànguwaay aki wéeruwaay ñeel way ñàkk ñi, ñu lòtt ñeek jirim yi. Ay doxi ñaxtu yu bari am ci kanamu barabi nasaraanal yi ci Xayra, Demenhor, Saqasiq ak Kafar-siyaat añs. Yenn it ci yëglekaay yu Isipt yi dimblee ci feeñal jubluwaayi nasaraanal gi, yee it jullit ñi ci ay wi mu làmboo.
Sudaan:[Soppi]
Liggéeyub nasaraanal sawaroon na ci Sudaan, rawati na ci ginnaaw bi ko Britani tegee loxo. Bu ko defee mbootaayi nasaraanal yu katolig, yu protestant, ak angalikaan yi def seeni liggéeyi nasaraanal ci biir jullit ñi dëkke woon ci bëj-gànnaaru Sudaan ak ñu dul jullit ñi dëkke woon ci bëj-saalumam. Way nasaraanal yi sotti woon nanu seen yitte ci ñi dëkke woon ci bëj-saalumu réew ma te doonadi woon ay jullit, ci noonu ñu jot a tas seen diine ji ci ñoom ak aaday sowwu ji. Nasaraanalkat yi sosoon nañu ay jàngu yu yonnee yu katolig ak yu angalikaan ak yu protestant ci Sudaan, sosati fa ay barabi faj yu nasaraanal.
Waaye waa Sudaan ñoom tooguñu rekk faste seeni loxo ci kanamu nasaraanal gi. jeqiku gu Mahdi gi xeex na ko. Broom xam-xam yi xeex ko. Mbootaayi diine yi rawati na ci bëj-gànnaaru réew ma ñoom itam xeex ko.
Réewi Maxrib gu araab gi :[Soppi]
Maxrib walla (Maghreb) gu araab gi dafa nekke fu jàkkaarloo ak réewi nasaraan yi, rawati na Espaañ, Itaali ak Faraas. Réew yii nag jariñoo nañu bu baax néew dooleg réewi Maxrib gu araab bi, daal fay yabal ay nasaraanalkat yu bañ Lislaam ak jullit ñi, ngir ñu def fa seen liggéeyi nasaraanal yi, ak ngir nooyal ko, waajal ko ba mu man a dékku canc gi nar a ñëwi di tukkee ci Faraas, Itaali ak Espaañ. Réew yii yepp nag yu yor diiney nasaraan lañu. Cawarteg nasaraanal gi yokku na te dolliku, rawati na ci keppaarug canc gu Tugal gii ci réewi Maxrib yi. Bu ko defee gëpplante gi ci toolub nasaraanal tàmblee tar ci diggante mbootaayi nasaraanal yu katolig yi, yu anglikaan yi ak yu protestant yi. Nasaraanalkat yi daal di wut ay jumtukaay aki ker-keraani nasaraanal , taxawal ay fajuwaay aki kër doktoor aki daaray nasaraanal añs. Ci biir loolu ñu def lu ñu man ngir fay làkkuw araab, te dundal kàllaamay berber yi ngir xeex ci làkku Alxuraan wi, ñu defoon ay pexe itam ci far aaday Lislaam ji ak taariixam, jéem a jox jullit ña fa dëkke woon ay réewu yu réewi sancaan yi, bu ko defee duñu réewooti ci seeni réew, te duñu ko bëggati. Ñu xeex ak boroom xam-xami jullit ñi daa jéem a taxawal liggéeyub nasaraanal bi.
Waaye nag ñu fonk seen réew ñii dëkke woon ci réewi Maxrib gu araab gi amoon nañu ndam ci damm degug canc gi ak gu nasaraanal gi, ngir seen xeexub njàmbaar bi ñu leen jëmale woon.
Barabi nasaraanal yi ci réewi araab yi:[Soppi]
Mbootaayi nasaraanal yi sosoon nañu lu sakkan ci ay barabi aada , yu xam-xam ak yu faj ci réewi araab yi, lii ci la:
- Mbootaayi nasaraanal yi sos nañu lu bari ci ay daaray dal ,daara yu diggu ak daara yu ñaareel yu nasaraanal ñeel xale yu góor yeek yu jigéen yi, ci mbooleem réewi araab yi nasaraanal gi dugg.
- Mbootaayi nasaraanal yi sos nanu lu bari ci barabi njàngale yu kawe yi ci Isipt, yu ci mel ne: daara ju kawe ju Aamerig ji, xamluwaay bu penku bi, xamluwaay bu Faraas bi, yooyu yépp nag ñi ngi Xayra . Bu dee Sudaan, nasaraanalkat yi sos nanu fa bànqaas bu Kamboni bu katolig bi ak daara ju Amerig ak daara yu Qibt yi, yu Gres yi ak yu Angalteer yi. Mbootaayug protestant gu Aamerig gi moom tam sos ca Bayruut daara ju kaw ju Aamerig’ati. Katolig yi sos fa ñoom daara ju kawe ju katolig ja, walla daara ju kawe ju Yesu ji ñu duppee aji sell jii di Yuusuf (sosef).
- Nasaraanalkat yu penkaan yi dugg nañu ci gëstuwaay yu làkk yi ci réewi araab yi. Ñu dugg ca gëstuwaayub làkk ba ca Xayra ak bu xam-xam ba ca Damasq , ak bu xam-xam ba nekk Baxdaad, penkaanu Angalteer bii tudoon Jub nag kenn la ci ñoom ak Margoliyos mu Faraas mi, Garifani mu Itaali mi, Hothman mu Olaand mi, ak Harithman mu Almaañ mi. Penkaan walla penkuwaan yi duggal nañu seen loxo ci téere yu bari yoo fiy gis tay, ñu tudd ci rekk ci misaal: jimblang ci Lislaam ak dundug Muhammad (j.m) ki nuy wax Sir William Mouir def ko, téere bi tudd Lislaam te Alfred Giyom def ko ak yeneen ci téere yi nëbbal Lislaam ag mbañeel.
- Mbootaayi nasaraanal yi taxawal nañu lu limu ci ay cëslaayi faj , lu ci mel ne: fajuwaayu Marson ak bu Maryon Wilth, ca Bahrayni ak fajuwaayu Noks ca Masqat ak bu Harmal ca Isipt ak bu Maryohanna biy faj bët ca Quds, ak yeneen yu nasaraanal yi wisaaroo ci mbooleem réewi araab yi. (ginaaw ci réew yii lañu nekk nag, kon yu Afrig gu ñuul gii nga xam ne mooy seen mburu mu bees jarul ñu ciy wax).


text:
Doxalukaay bu demandoo
Doxalukaay bu demandoo ab xeetu doxalukaay bu mbëj la bu dawaan bu safaanu. Diir bi wëndeeluwaanam di def ag wër dañu koo yamaleek baraayu dend bi koy dundal, maanaam dañuy demandoo ndax ci jamono ji dend bi nekke tus la wëndeeluwaan bi di tambali wër gu bees, loolu wuutale ko ak doxalukaay bu demandoodi. Xeetu doxalukaay bii manees na koo jëfandikoo niki ab safaanukaay, maanaam ab jurukaayu mbëj, te sax mooy bees gën a jëfandikoo ci digg yu mbëj yi, di barab yees di jóoxee kàttanu mbëj.
This is an excerpt from the article Doxalukaay bu demandoo from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Xiirtalu
Xiirtalu ag feeñte la gees di gis ci ag ndombo gu mbëj. su dawaan biy jàll ci ndombo gi di soppeeku, sunu sukkandikoo ci àtte Lorentz, dafay sabab jenn doole ju mbëjdoxalukaay juy bañ coppiteeg dawaan bi. Su ndëgërlu gi doonee liy bañ walug dawaan bi, xiirtalu gi mooy li bañ ag coppiteem ci jamono. Gii xeetu feeñte ci dawaan bu safaanu rekk lañu koy amee. Walug bijjaakon gees di am ci juddug ab toolu bijjaakon ci biir ndombo gi mooy tax nu man a xayma dayoo bu xiirtalu gi.
This is an excerpt from the article Xiirtalu from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Wéñumeññet
Wéñumeññet xetu wén buy dunde màngo ak yeneen meññet (Tephritidae). Wayé dafa bari aay xét wéñ (Bactrocera invadens, Bactrocera cucurbitae, Ceratitis cosyra, Ceratitis capitata ak yeneen, ak yeneen). Xet wéñ yoyu sow diante thii Afrik la eupéh. Nuñuy rañé méññet bu aam wéñ sii birreum: daay am ay beut-beut yu sèwu yuko weurr. Wéñ yu djigèn yi ñothi bayii sénii doom. Dom yoyu di dundé ñaam bi ci biir,bañu magg. Dirru ay faan, mu nék ay nènn. Nénu yoyu laay domii dundé ci birreum bañu maag, mu soga gènn nékaat aayi wéñ. Digunté ñant ba fukii faan,bu goor bi ak bu djigèn bi andatt. Sénii dundiin nonu lañ kooy diappo.
This is an excerpt from the article Wéñumeññet from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Dawaan bu safaanu
Dawaan bu safaanu (DS walla AC ci wu-angalteer: Alternating Current) màndargoo ag walug dawaan guy soppiku ci jamono muy ci taraay walla ci jubluwaay.
Tëraliin
Doxiin[Soppi]
Naka-jekk dawaanu mbëj suñu koy séddale, ci dawaan bu safaanu bu baraayam sax ci 50 Hz walla 60 Hz lees koy defe (+ ak - bi dañuy safaanu ci watatukaay bi juroom-fukki saa yu ne). Dawaan bi ak dendu mbëj bi, ci biir watatukaayu mbëj bi, seen Demiin dafay mel ne bu ab duusub sin.
Jëfandikoo gu dawaan bu safaanu mi gi jóge ci li jurukaayu dawaan yi, ci yaxanaay ci koom-koom ak seenug yomb a defar, di jur dawaan bu safaanu ci anam gu yomb, kon dawaan bi ci boppam kenn du ko soppiwaat laataa ag jëfandikoo.
Fi njariñ li gën a feeñee sax mooy séddaleeb dawaan bu safaanu bir na ne moo gën a yaxan dawaan bu wéy ci séddaleeb dend bu kawe (ñakkug kàttan gi ci buum yu gudd yi moo gën a néew). rawatina, ci diggante gu gennwéq walla wéq yu bari, bir na yaxanaay gu ñettiwéq di gees gën a jëfandikoo ndax néewteey ñakkug kàttan ngir njeexitu Joule (moo tax dijjaayu watatukaay yi gën a néew, maanaam wëñ yu gën a sew); jëfandikoog dawaan bu safaanu bu ñettiwéq lawal na buumi yóbb yi ci diggante yu gudd lool yi.
Genn Màndarga gu am-solo gu dawaan bu safaanu, ba waral ci genn wàll li tax ñépp jël ko, mooy yomb gee jëfandikoo fu nekk, yomb gee soppi ci lim yu wuute ci taraayu dawaan, ci ndimbalu soppalikaay yi, ak ñakkug kàttan gu digu.
Donte yenn jumtukaay yi dawaan bu wéy lañuy doxe, waaye loolu manees na koo ame ci dawaan bu safaanu, sunu jëfandikoo ab jubbantikaay.
Suñu jëfandikoo ag xaralag mbëjfeppal gu kàttan gu ñaw, manees naa jëfandikoo dawaan bu wéy ngir am dawaan bu safaanu, jur ko ci yenn anami baraay, melokaanu duus ak taraay jaare ko ciy jumtukaay yees duppee jallarbikaay.
Taariix[Soppi]
Ca njalbeenu njëfandikug kàttanu mbëj ci ndefar gi ci XIXu xarnu daawaan bu wéy lañu doon jëfandikoo, ndax li mu doonoon lu neex a rënk ciy tegle ak li mu gën a wóor dawaan bu safaanu. Tomb bu mujj bi Thomas Alva Edison mooy ki ko doon wax ci lees tuddewoon xareeb dawaan yi.
Dawaan bu safaanu, gi soloom doonoon lu beneen xaaj bi boole woon Nikola Tesla ak George Westinghouse doon aar, manul a ñakk ci njëfandiku gu ab soppalikaay, moom mi tax ñuy man jokkalante mbëj mi ci diggante yu gudd. Te itam doxalukaayu mbëj yu dawaan bu safaanu ñoo gën a wóor te gën a yaxan yu dawaan yu wéy yi.
Ci jamono jii ci àdduna bi dawaanu mbëj ci ñaari baraay lañu koy séddalee, 50 Hz(Tugal, Asi, Afrig) ak 60 Hz(Diiwaan-yu-Bennoo ak goxu Aamerig bépp ci lu daj, genn xaaju sapoŋ) ak taraay yu wuute.
Xool it[Soppi]
Téerekaay[Soppi]
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Alternating Current Phenomena (McGrawHill, 1900)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Electric Discharges, Waves and Impulses (1914) * (en)Charles Proteus Steinmetz: Theoretical Elements of Electrical Engineering (1915)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Electrical Apparatus (1917)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Transient Electric Phenomena and Oscillations(McGrawHill, 1920)
- (en)Louis Cohen: Formulae and Tables for the Calculation of Alternating Current Problems (McGraw-Hill, New York, 1913)
- (en)Ernst Julius Berg: Electrical Engineering, First Course (McGrawHill, New York, 1916)
- (en)Ernst Julius Berg: Electrical Engineering, Advanced Course (McGrawHill, New York, 1916)


text:
Jiitalug aji taalif ji
Jiitalig aji taalif ji :
Bii mooy teereb {Irwaaun nadiim min hathbi hubil xadiim}, di ci maanaa nàndalug aji naanaale ji (ki ngay toogal di waxtaan) ci ndox mu neexum sopp jëwrinu yonant bi , di { xam-xamu jaloore bu nu gàttal} mu ñeel nag ki bëgg a am ab xam-xam ci dundug sëriñ Ahmadu Bamba yal na yàlla dolli gërëmam ci moom ,te jariñ ñu ci,amiin. Ki ko taalif it di ku xeebu ku aajowoo ndimbalul boroomam ak yërmaandeem,tey yaakaar ci moom mu jéggal ko ay bàkkaaram,te làqal ko ay ayibam,yi feeñ ak yi nëbbu,fii ak fan jëm,di Muhammadul Amiin JOOP doomi sheex Ahmadu JOOP mu dagana,yal na leen yàlla boole jéggal. Di it taalibeb sëriñ Tuubaa, yal na ko yàlla gërëm te jariñ ñu ci moom,amiin.
Maa ngi ñaan yàlla mu musal ma ci saytaane mu nu jam mi,di tàmblee nag samay wax ak jëf ci turam wu tedd wi,moom mi yor yërmaande ju yaatu ji matale mbindéefam yi ci àdduna,te di ko jagleel ñi ko soob ca àllaaxira,yal na yàlla dolli mucc ak xeewal ci sunu sang,Muhammad,ak ñoñam aki saabaam.
Aji xeebu ju yitewoo yërmaandey boroomam,ak ndimbalam ci ligeeyal yarkatam bii dib soppeem(di sëriñ Tuubaa) - aji xeebu jooju di Muhammadul Amiin JOOP doomi Sheex Ahmadu JOOP mu Dagana, nee na: ag cant ñeel na yàlla miy leeral àddinaam ji ci wàlliyoom yi,di feeñalati ci ñoom yoonu yonantam yiy gindee,yoon woowu di wu weetal yàlla ak jaamu ko,mooy yoonuw boroom xel yiy dàq lu dul yàlla ci seeni xel,tey jànge ag njub ca yooyale imam,ci jox leen seen bopp,jébbal leen seeni mbir. Ndax kat ñooñu, ñooy ñi yàlla naan ci alxuraan:{ ulaayikal lathiina hadaahumul laahu fabi hudaahumuqtadih} muy ci maanaa ñooñu,ñooy ñi yàlla gindi kon royal ci seenug gindi.Di julli tey sëlmël ci yonant bi.
Leegi nag ginaaw yàlla day xéewale xarnu bu ne aw waliyu wu koy gindi di ko won yoonu jub ,di ko tee jàdd, nun waa xarnub fokk ñeent nag mu defal nu,xeewal gu tollu ne sunu mbég mii di sunub sëriñ tey sëriñub julit ñi, Ahmadu doomi Muhammad doomi Habiibullaah yal na ko yàlla wattu te wattul ko,te gërëmi jëfam,te méngoo ko,moom nag mbooloo maa ngi ko gën a xame ci turu sheex Ahmad Bamba MBÀKKE Xaadimur rasuul.
Bi loolu amee ma, bëggoon a leeral as lëf cig dundam, ñeel ki nar a ñëw ginaawam,te bëgg a xam dara ciy mayam. Man nag maa ngi giñ ci yàlla dellu di ci giñaat naan dey xam naa ni xawma te du ma ci man a wax mbaa indi lu dul la gën a néew,la gën a bari moom bu ko xalaat,ndax manu ma ko ba koy def. Waaye nag dinaa jéem a nooyal yoon wi,ba ku bëgg te yàlla ubbi ko, barilub xam-xamam, yinkiiwal ko jariñ jaamam yi, ngir sàkku ci ngërëmam,bu ñëwee man cee jaar,ndax kat am na ci addiiz mu sell mi: {{ mbindeef yi njabootug yàlla lanu ,ki ci yàlla gën a bëgg mooy ki ci ëpp njariñ ci njabootam gi. Nee nanu ku taarixal aw wàlliyu mel na ni dundal nga ko.
Kon am leen gàttalug jaloore (jaloore mooy taariix walla histoire) gii ma tudde {irwaaun nadiim min hathbi hubil xadiim},may ñaan nag képp ku ci gis lu ko yeemut, mu xam ne gàttub jéegoo ma tooñ,mu jéggalul ma Yàlla te suturaal ma,te bañ koo ngàññi,ndax kat da na ci gisi leneen lu bari lu koy yéem, lu man a wecci loolu ko yéemutoon, ndax téere bii ab muxaddima rekk la ( ag jiital) teere dëgg bi mooy {minanul baaqiil qadiim fii ma aathiris zheixil xadiim) muy ci maanaa xeewali aji des jiy aji jiitu,ci ngënéeli Sheexul Xadiim.Doomam ja Sheex Muhammadul Bashiir defoon ko,yal na ko yàlla sàmmu te guddalu fanam,te jariñ ci lu bari jullit ñi, ni baayam,moom dey teere bu boole la te wattu,te dib dër bu naat ñeel ku bëgguw yiw te di ci dox. Yal na ko yàlla mottali te nangu ko,te tas ko ci àddina bi,muy ndëxëñtéefam ëlëg ca àllaaxira,tey lu nu koy fàttalikoo ginaawam ci fii fi àdduna,ci barkeem ak ci barkeb ki ko taalif ak ki mu ko taalifal,yal na nu yàlla nangul,te nangul nu sunub teere,matal ko te tas ko moom itam. Moom kat yàlla mooy aji kawe jiy boroom ngënéel ak tawfeex,tey boroom li fii ak la fee.
Bii mooy teereb {Irwaaun nadiim min hathbi hubil xadiim}, di ci maanaa nàndalug aji naanaale ji (ki ngay toogal di waxtaan) ci ndox mu neexum sopp jëwrinu yonant bi , di { xam-xamu jaloore bu nu gàttal} mu ñeel nag ki bëgg a am ab xam-xam ci dundug sëriñ Ahmadu Bamba yal na yàlla dolli gërëmam ci moom ,te jariñ ñu ci,amiin. Ki ko taalif it di ku xeebu ku aajowoo ndimbalul boroomam ak yërmaandeem,tey yaakaar ci moom mu jéggal ko ay bàkkaaram,te làqal ko ay ayibam,yi feeñ ak yi nëbbu,fii ak fan jëm,di Muhammadul Amiin JOOP doomi sheex Ahmadu JOOP mu dagana,yal na leen yàlla boole jéggal. Di it taalibeb sëriñ Tuubaa, yal na ko yàlla gërëm te jariñ ñu ci moom,amiin.
Maa ngi ñaan yàlla mu musal ma ci saytaane mu nu jam mi,di tàmblee nag samay wax ak jëf ci turam wu tedd wi,moom mi yor yërmaande ju yaatu ji matale mbindéefam yi ci àdduna,te di ko jagleel ñi ko soob ca àllaaxira,yal na yàlla dolli mucc ak xeewal ci sunu sang,Muhammad,ak ñoñam aki saabaam.
Aji xeebu ju yitewoo yërmaandey boroomam,ak ndimbalam ci ligeeyal yarkatam bii dib soppeem(di sëriñ Tuubaa) - aji xeebu jooju di Muhammadul Amiin JOOP doomi Sheex Ahmadu JOOP mu Dagana, nee na: ag cant ñeel na yàlla miy leeral àddinaam ji ci wàlliyoom yi,di feeñalati ci ñoom yoonu yonantam yiy gindee,yoon woowu di wu weetal yàlla ak jaamu ko,mooy yoonuw boroom xel yiy dàq lu dul yàlla ci seeni xel,tey jànge ag njub ca yooyale imam,ci jox leen seen bopp,jébbal leen seeni mbir. Ndax kat ñooñu, ñooy ñi yàlla naan ci alxuraan:{ ulaayikal lathiina hadaahumul laahu fabi hudaahumuqtadih} muy ci maanaa ñooñu,ñooy ñi yàlla gindi kon royal ci seenug gindi.Di julli tey sëlmël ci yonant bi.
Leegi nag ginaaw yàlla day xéewale xarnu bu ne aw waliyu wu koy gindi di ko won yoonu jub ,di ko tee jàdd, nun waa xarnub fokk ñeent nag mu defal nu,xeewal gu tollu ne sunu mbég mii di sunub sëriñ tey sëriñub julit ñi, Ahmadu doomi Muhammad doomi Habiibullaah yal na ko yàlla wattu te wattul ko,te gërëmi jëfam,te méngoo ko,moom nag mbooloo maa ngi ko gën a xame ci turu sheex Ahmad Bamba MBÀKKE Xaadimur rasuul.
Bi loolu amee ma, bëggoon a leeral as lëf cig dundam, ñeel ki nar a ñëw ginaawam,te bëgg a xam dara ciy mayam. Man nag maa ngi giñ ci yàlla dellu di ci giñaat naan dey xam naa ni xawma te du ma ci man a wax mbaa indi lu dul la gën a néew,la gën a bari moom bu ko xalaat,ndax manu ma ko ba koy def. Waaye nag dinaa jéem a nooyal yoon wi,ba ku bëgg te yàlla ubbi ko, barilub xam-xamam, yinkiiwal ko jariñ jaamam yi, ngir sàkku ci ngërëmam,bu ñëwee man cee jaar,ndax kat am na ci addiiz mu sell mi: {{ mbindeef yi njabootug yàlla lanu ,ki ci yàlla gën a bëgg mooy ki ci ëpp njariñ ci njabootam gi. Nee nanu ku taarixal aw wàlliyu mel na ni dundal nga ko.
Kon am leen gàttalug jaloore (jaloore mooy taariix walla histoire) gii ma tudde {irwaaun nadiim min hathbi hubil xadiim},may ñaan nag képp ku ci gis lu ko yeemut, mu xam ne gàttub jéegoo ma tooñ,mu jéggalul ma Yàlla te suturaal ma,te bañ koo ngàññi,ndax kat da na ci gisi leneen lu bari lu koy yéem, lu man a wecci loolu ko yéemutoon, ndax téere bii ab muxaddima rekk la ( ag jiital) teere dëgg bi mooy {minanul baaqiil qadiim fii ma aathiris zheixil xadiim) muy ci maanaa xeewali aji des jiy aji jiitu,ci ngënéeli Sheexul Xadiim.Doomam ja Sheex Muhammadul Bashiir defoon ko,yal na ko yàlla sàmmu te guddalu fanam,te jariñ ci lu bari jullit ñi, ni baayam,moom dey teere bu boole la te wattu,te dib dër bu naat ñeel ku bëgguw yiw te di ci dox. Yal na ko yàlla mottali te nangu ko,te tas ko ci àddina bi,muy ndëxëñtéefam ëlëg ca àllaaxira,tey lu nu koy fàttalikoo ginaawam ci fii fi àdduna,ci barkeem ak ci barkeb ki ko taalif ak ki mu ko taalifal,yal na nu yàlla nangul,te nangul nu sunub teere,matal ko te tas ko moom itam. Moom kat yàlla mooy aji kawe jiy boroom ngënéel ak tawfeex,tey boroom li fii ak la fee.
This is an excerpt from the article Jiitalug aji taalif ji from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Sëriñ Abdul Ahad Mbàkke
Mooy ñatteelu xalifa ginaaw Sëriñ Fallu
- Bu ñu dee naw sunu réew mi ci Demokarasi (démocratie)ak wax sa xalaat ci feex (liberté), kii di S Adbu Lahat ku ci jeego ay jeego yu réy la, ku ci bay aw waar la. Bu kenn fatte ba muy wax Sengoor kàcc nga, te wéeruwul woon booba ci ku dul Yàlla, te fasoon yeene du wax lu dul dëgg, te booba njiitul Afrig lu kenn ñemee wax lu jege loolu amul. Loola bokk ci li nooyal njiit yi ci Senegal, sos ag màndaxoo (équilibre) ci sunu reew mi, tax it njiit lu fi nekkati yëg ne kenn a ngi fi kok du may kenn muy ame nguur gu joyu (pouvoir absolu) ci reew mi. Bari na lool ay taxawaay yu amal njariñ réew mi ci wàllug demokaraasi (démocratie), kafte (liberté) ak àq ak yelleefu doomu aadama. Ku mel ne moom aki jëfam ñoo suuxat Senegaal gii nu am tay, bu ko kenn féetale Seŋoor aki gaayam (way politig yi) ak doonte seen loxo gennu ci !!!!!!!!!!
- Bu ñu dee naw sunu réew mi ci Demokarasi (démocratie)ak wax sa xalaat ci feex (liberté), kii di S Adbu Lahat ku ci jeego ay jeego yu réy la, ku ci bay aw waar la. Bu kenn fatte ba muy wax Sengoor kàcc nga, te wéeruwul woon booba ci ku dul Yàlla, te fasoon yeene du wax lu dul dëgg, te booba njiitul Afrig lu kenn ñemee wax lu jege loolu amul. Loola bokk ci li nooyal njiit yi ci Senegal, sos ag màndaxoo (équilibre) ci sunu reew mi, tax it njiit lu fi nekkati yëg ne kenn a ngi fi kok du may kenn muy ame nguur gu joyu (pouvoir absolu) ci reew mi. Bari na lool ay taxawaay yu amal njariñ réew mi ci wàllug demokaraasi (démocratie), kafte (liberté) ak àq ak yelleefu doomu aadama. Ku mel ne moom aki jëfam ñoo suuxat Senegaal gii nu am tay, bu ko kenn féetale Seŋoor aki gaayam (way politig yi) ak doonte seen loxo gennu ci !!!!!!!!!!
This is an excerpt from the article Sëriñ Abdul Ahad Mbàkke from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
LI ÑU YOKK CI WAXTAAN YI NEKK CI TÉERE BII
1914 : At bu am solo ci li Biibël bi wax ne dina am
LU JEGE 40 at bala 1914 di jot, gëstukatu Biibël bi waxoon nañu ne lu am solo dina xew ci at moomu. Lan moo waroon a xew ? Te yan xew-xew ñoo wone ne atum 1914 dafa amoon solo ?
Ni ñu ko binde ci Luug 21:24, Yeesu nee na : «Ñi dul Yawut dinañu nappaaje [maanaam dëggaate] Yerusalem, ba kera jamonoy ñi dul Yawut mat.» Yerusalem moo nekkoon dëkk bi gën a am solo ci réewu yawut yi. Buur yi bokkoon ci askanu Daawuda buur bi, foofu lañu dëkkoon (Psaume 48:1, 2). Waaye buur yooyu, bokkuñu ak yeneen buuri réew yi nekkoon seen wet. Buur yi nekkoon Yerusalem, Biibël bi nee na dañu toogoon ci gàngune Yexowa ndaxte Yexowa ci boppam lañu fa nekkaloon (1 Chroniques 29:23). Yerusalem dafa doon misaal nguuru Yexowa.
Waaye naka la «ñi dul Yawut di nappaaje» Nguuru Yàlla ak kañ lañu komaasee def loolu ? Loolu mu ngi am ci atum 607 bala suñu jamano di tàmbali (B.S.J.T.), bi waa Babilon nangoo Yerusalem. Ba loolu amee, kenn toogatul ci gàngune Yexowa te it amatul woon buur bu jóge ci askanu Daawuda (2 Rois 25:1-26). Ndax «nappaaje» boobu dafay kontine ba abadan ? Déedéet. Ndaxte am na li yonent Yàlla Esekiel waxoon ci Sédésiyas moom mi nekkoon buur bi mujj ca Yerusalem. Lii la yonent bi wax : “ Dindil musóor bi, te teggi mbaxane buur bi. […] Kenn du ko jëlaat ba keroog ki am sañ-sañ bi ñëw te dinaa ko ko jox. ” (Esekiel 21:26, 27, NW). Kirist Yeesu mooy ki am ‘ sañ-sañu ’ jël mbaxane buur bi jóge ci askanu Daawuda (Luug 1:32, 33). Kon li ñuy «nappaaje Yerusalem», bi Yeesu nekkee buur lay nar a jeex.
Xew-xew bu mag boobu kañ la naroon a am ? Yeesu waxoon na ne dafa am diir bu ñu may ñi dul Yawut ngir ñu jiite. Li ñu nettali ci Dañeel pàcc 4 moo ñu xamal ni diir boobu di tollu. Dafay wax ci li Nebukanesar buuru Babilon géntoon. Gént boobu dafa doon wone li naroon a am ëllëg. Nebukanesar dafa géntoon garab gu mag gu ñu gor, daaneel ko. Garab googu mënul woon a saxaat ndax li ñu ko takk ak ay weñ ak it përëm. Benn malaaka daldi wax ne : Na “ juróom-ñaari jamono jàll ci kawam ”. — Ñun ñoo dëngal mbind yi ; Dañeel 4:10-16.
Yenn saay ci Biibël bi, garab dafay misaal nguur (Ézékiel 17:22-24 ; 31:2-5). Kon garab googu ñu gor dafay misaal li ñu dindi kiliftéefu buur yi nekkoon Yerusalem, ñoom ñi fa nekkaloon Nguuru Yàlla. Waaye peeñu moomu wone na ne li ñuy «nappaaje Yerusalem» ab diir kese lay def, maanaam diirub “ juróom-ñaari jamono ”. Diir boobu ñaata lay def ?
Peeñu 12:6, 14 wone na ne ñetti jamono walla diir ak génn-wàll mu ngi tollu ak “ junni ak ñaari téeméeri fan ak juróom-benn-fukk ”. Kon “ juróom ñaari jamono ” war na ko mat ñaari yoon, maanaam 2 520 fan. Waaye diir bi ñi dul Yawut «nappaaje» Nguuru Yàlla, jeexul 2 520 fan ginnaaw bi ñu nangoo Yerusalem. Kon leer na ne diir boobu ñu yégle woon, war na gën a gudd loolu fuuf. Ci 4 Musaa 14:34, NW, ak Esekiel 4:6, NW, wax nañu ne “ benn fan ngir benn at ”. Loolu dafa ñuy may ñu wax ne “ juróom ñaari jamono ” yi war na tollu ak 2 520 at.
Ci oktoobar 607 bala suñu jamono di tàmbali (B.S.J.T.), booba la waa Babilon nangoo Yerusalem. Booba it la buur bi jóge ci askanu Daawuda ñàkke kiliftéefam. Ci at moomu la 2 520 at yi komaase. Diir boobu mu ngi jeex ci oktoobar 1914. Ci atum 1914 la «jamonoy ñi dul Yawut» jeexe, ñu daldi fal Yeesu, def ko buuru Nguuru Yàlla bi nekk ca kaw asamaan*. — Sabóor 2:1-6 ; Dañeel 7:13, 14.
Yeesu nee woon na ne, bu fiy “ teew ” ni buuru Nguuru Yàlla bu nekk ca asamaan, dina am ay xew-xew yu doy waar ci àddina si, lu mel ni xeex, xiif, suuf suy yëngu ak feebar yuy law (Macë 24:3-8, NW ; Luug 21:11). Xew-xew yooyu dafay wone ba mu leer ne ci atum 1914 lañu samp Nguuru Yàlla bi nekk ca asamaan. Te booba la àddina su bon sii dugge ci “ muju jamano ”. — 2 Timote 3:1-5.
* Am na 606 at diggante oktoobar 607 B.S.J.T. ak oktoobar bu atum 1 B.S.J.T. Komka atum sero amul, diggante oktoobar bu atum 1 B.S.J.T. ba oktoobar 1914 ci suñu jamano (C.S.J.), am na 1 914 at. Bu ñu boolee 606 at ak 1 914 at, dafay def 2 520 at. Boo bëggee am yeneen leeral ci bi Yerusalem daanoo ci atum 607 B.S.J.T., seetal li ñu wax ci xaaj bi tudd “ Chronologie ” ci téere Étude perspicace des Écritures. Seede Yexowa yi ñoo defar téere boobu.


text:
Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.
CosaanamModifier
Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.
Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.
Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko waxaprica («Bari naaj»), la jóge.
TaariixModifier
Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.
Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.
Jamono ju yàgg jaModifier
Xay yi juddoo ci goxu Afrik, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse.
Jamono ju yees jiModifier
Jàppum njaamModifier
Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara.
Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate.
Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900.
Jamono ju mujj jiModifier
Aakimoo gu waa tugalModifier
Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg
MelosuufModifier
Réewi Gox biModifier
Goxub Afrig gëstu gi aju ci ay way dëkkamModifier
Cosaan ak diineModifier
Xool: Diiney Afrig
LàkkModifier
Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.
Xool itModifier
Lëkkalekaay yu bitiModifier
- History of Africa The last tribal states.


text:
Waallubitimreewkiingaxamni moo jiitekureelgiingaxamnidafayyënggu ci waalluaaxakyeleefudoomuaadamayibiidi (Wifaax) waxna ci ñoongyingaxamninguuru Ali xalifadefnako ci ñingaxamnidaudoonmaaggaliMaamXuseynini: ashuradafabookk ci ngëmngëmuaskanureewumBaxrayniteyitt keen munukodindi
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaar bi ngaxamni moo neekk ci internet (sawtulmanaame) ni: kiidinjiitukureelbiidiyënggu ci waalluaaxakyeleefudoomuaadama ci kureelbiidi (AL wifaax) ni: dundusadiine ci anam bi ngaxamni moo la neexdafabookk ci yoon bi ngaxamni moo tënkkdoxalinureewumBaxrayniteyitt keen munultereaskanureewumBaxraynidundu seen diine
Yookkna ci ni: fexe bi ngaxamninguuru Ali xalifamungikoyfexengirtereshiyayiamalseenidiineak seen xewxewdafabookk ci nasaxalaaxakyeleefudoomuaadamyibëggatereaada bi ngaxamniaskanureewumBaxraynitaamnañuko di amalatt mu neekkayydrapeauyuñuullañiijëldikodef ci seen këryi
KiidiHaadi Al musaawiiyookkna ci ni: plackyingaxamniaskanureewumbaxraynidañukodoondef ci seen auto yi ci fanumuharam bi loolu moo waralnakñuwaranakInguurgiwarakojeemadindi
Waxnayittni: askanureewumbaxraynidañooyaaggakashuraakdundalashurateyittashuraakImaamXuseyndafabookk ci ngëmngëmaskanureewumbaxrayniwalla di bind ayymbiryooxamniniidafayŋaañashuraakngëmngëmuashura
Kureelbiingaxamnimooyyënggu ci waalluaaxakyelleefudoomuaadamayixamlenadinañuboolenguurureewumBaxrayni ci tooñyingaxamninasaxalyingaxamnimungikoynasaxalaaxakyelleefudoomuaadamayi
1314024


text:
WaallubitimreewreewumMalezixamnenaniwootenangirñuamalabneexal ci waallukoomkoomuislaam ci attmiidi 2014
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (Ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaar bi ngaxamni moo neekk ci internet (newswire.ca/fr) ni: neexalubuurureewumMalezidañukobëggaamalngirxamñingaxamniñoogënaamalayyyëngguyënggu ci waallukoomkoomuislaam ci att bi ngaxamni moo wees
Suñusukkandikoo ci woote bi ngaxamnibanque central biiamalnakogisnañuniamnaabkomission boo xamniniimooytaankugënafës ci att mi ci waallukoomkoomuislaamgisnañuni :taxawalnañuab commission boo xamniniimooytaankugënafës ci waallukoomkoom ci attum 2010 kongaxamni moo jiite commission biimooy (ToonMusaaHitaam) ngaxamnimooynjiitukureeluadunawërngëlkëp bi ngaxamnidafayyënggu ci waallukoomkoom ci islaam
Komitebiingaxamnimooysaytukigënaraañku ci waallukoomkoomuislaam ci aduna bi yëppakkingaxamni moo gënaligeey ci wesaarekoomkoomuislaam ci aduna bi yëppngirñumanataankigënaraañeeku ci koomkoomuislaam
1317524


text:
Tugal mooy wàll wi féete penku goxub Tugalasi, ci baax dees koy jàppe niki benn ci juroom-benn walla juroom-ñaari goxi àdduna bi. Gox baa gi digu ci sowwu ci mbàmbulaanug Atlas gi, ci bëj-gànnaar ci dottub Bëj-gànnaar bi, yem ci géej gu Diggu gi ci bëj-saalum. Ay digam ci penku dese nañoo leer, dinay faral di jur ay werante; li ko waral mooy ni mu taqalook goxub Asi.
Waa-Islaand jàppees na leen ni waa-tugal (donte féeteem ci degalub Tugal-Aamerig), ak mbooleem dun yi ci géej gu Diggu gi, Sipër mi gën a jur coow, ci wàllu melosuuf. Riisi ak Tirki ñi am li ëpp ci seen suuf ca Asi, waaye day ni rekk li ëpp ci seen taariix réewi gox bi lañu ko bokkal.
Ngir xóotal: Melosuufug Tugal Tugal a ngi yaatoo 10 392 855 km² (fukki junni-junni ak ñetti-fukki-junni ak juroom-ñent-fukk ak ñaar ak juroom-ñetti-téeméer ak juroom-fukk ak juroom). Di benn ñetti Afrig walla benn ñenti Asi walla Aamerig.


text:
Wërlaay gi di ci tubaab (environnemt) mooy dénd bi maanaam (nature bi) ak li ci nekk ciy way dund ak yu dundul, ci gàttal daal adduna bi nu wër ci kaw suuf si. Xam-xamu wërlaay mooy biy jéem a indi ay tontu ci yenn laaj yi aju ci nan la dénd biy jëfe ak a jëflanteek way nekk yiy dund ak yeneen way nekk yi, walla nan lay jëflanteek digg bi ko wër moo xam digg bu kimya la (simi) walla bu dénd (nature). Digg bii moom lanuy tudde “Noste gu wërlaay”. Looloo waral nuy gis noste gu wërlaay muy luy ame ci ay way nekk yuy dund ak yu dee walla yu way. Xam-xamu wërlaay mooy jàng ak gëstu way nekk yiy dund ak séenug séqoo ak li leen wër ak jeexiital gi nuy def ci sunug séqoo ak suuf si. Nosteg wërlaay mooy mbooleem jëfka (facteurs) yu dundul ak mboolaay (société) yiy dund yu xeet yi nekk ci benn gox walla barab. Dénd bi day wëndéel mbir yi mu jëfandikoo woon ngir delloo leen ñu mujjaat di mbir yu am solo ak njariñ. Càllalag ñam ci kaw suuf si, aw melo la ngir wone ni kàttanug ñam di dugge ci wërlaay gi. Foofu ñam da fiy juge ci aji nekk dem ci jeneen n gir jox kàttan dundat boobu di sàqami ñam wi ak a reesal, gépp càllalag ñam nag ci jant bi lay tàmbalee. Dundat yi - nit ci la - munuñoo liggéey seenub dund, looloo tax manul a ñàkk mu jot ci dundam boobu jële ko ci gàncax yi walla yeneen dundat yi, looloo waral ñuy jàppe dundat yi ay way lakk walla ay way jëfandiku (consomateur), mujjantalu dundug dundat it mooy ag feccikoom (ag tasam) jaare ko ci ay mikrob walla ay gàncax ngir mujjati di suuf, gàncax gi muucooti ko ngir liggééyati ci ñam wu beesati. Lii nag moom lanuy tudde “Càllalag ñam”, bokk na ci jëfkay dénd yi ci nosteg wërlaay gi te am ci jeexiitalm it: leerug jant bi ak ker gi ak tàngoor wu diggdóomu wi ak séddalig sewogaraafi gi ak ngelaw li ak barab yu yékkatiku yeek yu suufe yi ak melokaanu suuf seek ndox mi. bokk na ci jëfkay kimya yi yiy bàyyi ay jeexiital ci nosteg wërlaay gi: tolluwaay (niveau) bu ndox yi ak ngelaw li walla jawwu ji ci suuf si ak kem ni way dundal yu gàncax yi di seeye ci suuf si ak ndox yi ak tooke yi ci nekk, ak xoromus ndoxum géej ak oksijiin bi ci seey.
WërlaayModifier
Ci baax, wërlaay - walla barabub jëf mbaa mbir, maanaam fu lëf nekk mbaa deesi defe ko fa - mi ngi ame ci jëmm yi (substence), peekte ti (circonstance), mbir yi walla nekkiin wi ko peek wër ko, te di fa ame.
Bu dee ci wàllug dundat (biyoloji) rawati na ci wàllug dénd (ecoloji)day tekki lépp lu man a def ay jeexiital yu jonjoo ci doxug walla màggug mbaa jëm kanamug mbir yi (metabolosmo)walla nekkiinu jëmm walla xeet wuy dund ( SPECIE VIVENTE), loolu nag leer ci la, ngelaw, ndox, suuf ak yeneen nekktéef yiy dund.