text:
Àddina ndax day bëgg a jeex
am gaa yu baax yeey bëgg a jeex
am mbër yu ndaw yeey bëgg a seex
Moo gaa yi xam naka pexe ?
Ka xamle woon ag tarbiya
ak ka xamoon ag tarbiya
moo buñ demee ba surga ya
ku leen di wax nag luy pexe ?
Ka woote woon ci àddina
ba ñépp wuysi fàddu na
nan jéem a dëddu àddina
te jéem a wuyji mooy pexe
Seex Bàmba dem ca « Wamsashi»
Seex Ibra dem ca « Tamsashi»
Moo ñi fi des ku ñuy dese ?
yeenu muriit naka pexe ?
Ab séet du dem ba doom dikkeem
Seex Ibra Faalay doom dikkeem
moo rawi bokk, rawi doom
topp mi waaj leen mooy pexe
Ab séet moroom yaay topp ma
sëriñ muriit yaay topp ma
jéem leen a wàlli séen po ma
te ba po mii ngeen di fexe
Seex Ibra gëm ga làndi na
moo tax mu dëddu àddina
fekki na Bàmba sotti na
wàcci na aljanay texe
Mas nay xibaar ag jébbuloom
ba wax ne Yàlla mii ko moom
moo ko ne Bàmba moo la moom
raasi ko jox ko say pexe
Tegtal ko yoon wa ab muriid
di aw ba raw pexem Mariid
ba am ngërëm bariy muriid
te dootu ree di tex-texi
Mu dal di dem Tayba-Daqaar
Ngir dégg Bàmba di fa xaar
seet na Sëriñ Tayba-Daqaar
ci jàng lay xamey pexe
Mu tëdd guddi listixaar
bët set mu xëy ba tusubaar
Sëriñ Mataar Turee fa jaar
leeram ga wan ko ay pexe
Muxtaar Turee nga yori njoor
yanu ko jëm Mbàkke-Kajoor
Sëriñ ba yónni ko ca buur
Seex Ibra topp cay fexe
Mu jis fa Seex Aadama Géy
Sànni mbiram dal di ca ŋoy
Mu wan ko Bàmba mbër mu rëy
Sëriñ ba naa ko foo fëxe ?
Mu wax ko tegtal ya fa moom
Seex bàmba wan ko la fa moom
mu xam ne jis na ka ko mom
mu dal di fab mbiram joxe
Mu sóobu far ba jiitu leen
Bàmba ne kii ëpp na leen
leeram gu rëy gi wër na leen
fum toll xol bay nux-nuxi
Wax na ne tuuti kon mu dem
fekk Sëriñ ba lëm mbiram
ba ken du jot ci baatinam
lu dul ca bis ba ñuy texe
Jaaraama Seexi Ibra Faal
Làmp bi Sayxii Bàmba taal
leerale réewmi, yaa kamaal !
yal na nga dolliy beréxi
Ba mu ñëwee Mbàkke-Kajoor
fekk na daara ja di suur
moo jëkk a yalwaani di woor
ñu di ko ree di tex-texi
Yendoo liggéey, fanaan a root
gaa yay xaran ba naa xuréet
ba lay ganaar ne kurkureet
moo ko xewal daawul doxi
Moo fa xewal nuyoo di raam
moo nu teree wuyooti naam
fekkon na ñuy jàng fa maam
moom muy muriitu di fexe
Fekk na daara ja di riir
moo dindi àllarbaak dibéer
lu Bàmba wax mu dal di buur
lum mas a am dal di joxe
Moo fi xewal soli sagar
moo fi xewal saxoo sikar
moo fi xewal sëqal kawar
daawu fa bay di rux-ruxi
Ba mu demee Mbàkke-Bawal
daf ne na waa kër ga ba wal
naay soq tey rooti di wal
booleek liggéey di ko joxe
Lu bàmba wax mu dal di naaw
fóore ju rëy ja sant Saaw
naa ko dangay dellu gannaaw
jàngil muriitu du pexe
Mbooleem muriit ya di ko soow
mu mel ne dof bu mat a yeew
ba mujj far ñépp ne siiw
Meloom ya far di ko doxe
Mu jiitu far amul moroom
far gëni bokk gëni doom
jaaraama jaaraama Xadiim
wàcc nga wàccaaleek texe
Yaw masulaa juuyook ndigal
naka nga jóg të nga ndugal
ku aw sa mboor duñ ko mbugal
garmi yi yaa tax ñuy texe
Yaa jëkk a jébbale sa xol
fekkon nga gaa yay xorxoral
ñaley setal ñaley nëxal
yaa wane ngér mi ñiy doxe
Yaa xam Sëriñ bi yaa xereñ
daawoo weranteek ab sëriñ
bàjjo bi yaa bariy njariñ
waane wi yàgg ngaa naxe
Am ngay gërëm ba am dërëm
fab ngay dërëm jëndey ngërëm
loo mas a am tàbbal këram
ay junni daal nga daa joxe
Joxe nga àddiyay giléem
yu safi ngurdu safi koom
soldaar sa yaa joxe sa doom
Faadilu Faal am nag texe
Sa ndaw da daa dem ba Gaboŋ
di yóbbu ay saaku yu roŋ
di war ca gaal ya yori boŋ
doo denc lëf ba muy maxe
Moo tax nga mel ne ag saxaar
ku nar a dem da na fa jaar
kuy ñaani paas na seeti gaar
bum nég ba naa naka pexe ?
Ndegam da nga xebat sa paas
way-wata yaa nga fa garaas
seetal ma wax jii te xiyaas
ndegam da ngaa am looy joxe
Baayay saxaar doomay wata
kuy xamle Yàlla du fi të
ku ji àndaar góob cay mata
jiyal ci taw buy bex-bexi
Seex Bàmba taawloo Mustafaa
Seex Ibra taaw bay Mustafaa
diggante Marwataak Safaa
kuy aji war na faa doxi
Seex Bàmba am nam Faadilu
Seex Ibra am nam Faadilu
ku xam na faale Faadilu
kon ag mujam du toroxi
Seex Bàmba bégle nam Basiir
Seex Ibra bégle am Basiir
ndab loo ci dem lekk ba suur
jegeel ma kay toggiy joxe
Seex Bàmba am nam Abdulaay
Seex Ibra am am Abdulaay
Abdu mu nekk mat na waay
bul weddi céebo kaay texe
Yal na ñu aw seen tànki baay
ba mujj donnu seeni baay
ba mujj boole seeni gaay
aamiina ndax ñépp texe
Seex Ibra dem na wàcci na
lum mas a aajo faju na
ba xëy ne ñibbi àjjana
nan farlu tey àndi pexe
Ken masl a jis sasam wu booy
du daw ku koy moslook a jooy
moo jar a way te jar a jooy
Céy àddinaa man a naxe
Déglul ma lim fi ay ndamam
ba gaa yi dollee xam mbiram
ba xol yi bég ba dellu gëm
leegi ragal yi yox-yoxi
Jaaraama Ndey Saynabu Njaay
la Soxna Jaara yor di jaay
yaa ko mosal waa Njare-Njaay
saw ŋàññ rot na yaa texe
Diggante Njukkeek Jamatiil
dañ daa dajey naani butéel
yaa tax ñu jébbulu ca teel
Faal Njaga yaa rëyi pexe
Mbulaki Sàqaki Sugeer
dañ daa falook a soli fuur
yaa tax ba diine di fa leer
toxal nga póon mañ daa tuxe
Doomi Dàmmeel ya fi ne won
yaa dàmm mbir ya ñu ne won
tay ñépp ñépp a ngi fi nun
ken amatul lu muy fexe
Yaa yóbbu Mbaaxaan ca Xafóor
yaa tax ba xol ba dootu fuur
yaa tax mu sànni yatu nguur
fab yatu ngëm di laaj pexe
Te xam ne mas naa yor junjung
fum jëm géwal ya naa kundung
muy xas di bàkku cid goroŋ
tay mu yam ak nun ay pexe
Yaa tax ba Abdulaahi Xaar
taxaw fi bunt di fa xaar
woyaflu bay lekk daqaar
ngir sopp Bàmba kiy joxe
Te xam ne moo doon doomi buur
lum mas a wax ñu dal di buur
la dale Mbaakol ba Kajoor
moo ame woon seeni pexe
Yaa tax ba Soxna Mbenda Faal
ak Gañsireeki Làlla Faal
gën doomi soxna yii fi taal
diine ju rëy ji ñuy doxe
Te xam ne seeni baay a moom
Feedar ma taalagut kanoom
koo mas a jis ay jamonoom
xolam ba daawul yox-yoxi
Yaa tax ba Abdulaay ñaxib
làmbi ndigal far na ko wub
la gaa ya giiroo moo ko xëb
tabax na ay kër di joxe
Te xam ne mas naa dox fi moom
tay jii mu mat sëkk boroom
nga denc doomam dib goroom
lii doy na xarbaax doy pexe
Seex Ibra Faal amul moroom
sàkk na bër yu tol ni moom
leeral na penkoom ak sowoom
luy yàq dootul ñuy-ñuxi
La dale Ndar ba ca Dakaar
jàll gannaaw yoonu saxaar
mbër mu fi rëy ba ñu ne kaar
Seex Ibra lay laaj pexe
Ndar la ko doomi Jaara may
leeral na bopp jaara tay
waykat wa Sàmba Jaara Mbay
moo tax dënnam bay béx-béxi
Mu jóg fa agsi Ndànd-Faal
jàpp fa doomi Ngóone Faal
def ko ne làmp bu ñu taal
tay Ngingineew moo fay fexe
Leeram ga sar ba agsi Kees
ku ñëw mu duy la ba nga fees
luy nit ku ñuul ak ku xees
ñéppay bawoo fa Ngaay-Mexe
Sëriñ bi ñëw Njurbél mu ñëw
gàddaay këram ya te du daw
guddeek bëccëg ñam ya di ñëw
Ba Bàmba xëy sàkk pexe
Mbooleem muriid yépp gëlam
ken xamatul kuy Sëriñam
kune na ngéej a dal di dem
àddina séppiy jëx-jëxi
Mu dal di ŋoy ci Mustafaa
ngir xam ne yor na listifaa
mag ñépp dem moom mu ne fa
Masla tuxook a yox-yoxi
Ba xëy na wuyji ab sangam
tuubaa la togge woon añam
Bàmba a ko jiiteloo ñoñam
diggante Béb gaak Guy-Texe
Ma ngay janook tooli dërëm
meññat mu gën junniy dërëm
jis na lu weesu mébetam
am na lu raw lam doon fexe
Ngërëm la Yonnen bay gëram
Abaabakar ma jëkk a gëm
la Sayxu Bàmba di gëram
Seex Ibra mooy njëkk a texe
Midaay ba Yonnen bay takkal
Abaabakar ngir ag dëggal
la Sayxu Bàmba di takkal
Seex Ibra Faal bisub texe
Mànto ba Yonnen bay solal
Abaabakar yor paresol
jël saadixiina ya tofal
yal na ko Bàmba di joxe
Muusaa la way wii wolafal
yal na ko Shayxii Bàmba ful
te boolekook gaa yu dëggal
yoo xam ne ken du yox-yoxi
Aji-bind ji: Sëñ Mbàkke Jeŋ
Aji-topp ji: Ismayla Géy


c: text/html

text:
Dendu mbëj
Dendu mbëj, ci biir ab toolu mbëj, lañuy faramfacce niki liggéey bi mu laaj gir man a jële ab yanu mbëj (1 Coulomb) ci ab tomb yóbb ko ci beneen. Dendu mbëj dañu koy jaawale ak wuuteeg aj gu ñaari tombi ag ndombo gu mbëj, su fekkee toolu mbëj bi duy soppeeku (maanaam dayoom sax) dañuy wuute wante su fekkee dafay soppi dayoom ci benn diir bu nekk wuuteeg aj gi kenn dootu ko man a natt ba tax dañu koy yamale ak dend bi.
TekkeemModifier
Su dawaanu mbëj dee liy natt walug yan yi, dendu mbëj mooy natt kàttan giy yóbb yan yi. Njunj bees koy jëmmalee mooy U walla yenn saa yi V te bennaanu nattam di volt [v].
Séddaleb kàttanu mbëjModifier
Nbombo yi ñuy séddalee kàttanu mbëj dañu leen xaajale ciy wàll sukkandiku ci seen dayoo: dend bu kawe, dend bu diggu, dend bu suufe, dend bu suufe lool.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ahlan wasahlan watarhiiban ci sun ëtti xol
Ndokkeel la day lu nu war, Géy Njooro Géy ñaayaa
Siggil nga daara yi ak, mbooleem lu taq ci ñoom
Saw tagg daj na Kajoor, Saalum ba dem Ngaayaa
Say soppe bég na ñu tay, sa noon ya pérdi nañu
Xuraan a ngay sigaree, muy saar akiy aayaa
Yaa aw fa góor ña awoon, moo tax nga daj la ñu daj
Sabrun jamiilun a lay ràngal fi aw laayaa
Kuy rëbb day làqatuy, bóof ak di diir ak a raam
Jawfal faraa mi nga tër, yombul ci bii ñaayaa
Yaa rëbb Yàlla ci xuus, gottub xuraanu bi def
Pastéefu ak fetaliy sox wal ya ray gaayaa
Diiróoy pitax ak i naat, dóoróoy jinax ak i wel
Segg ak tene ya nga fees, jam gaynde mbër Njaayaa
Sab donga wecci na junniy, fóore yaa bari ay..
Baasiin yu raw sëriñub ñay sàmm i nag mbaayaa
Géttub ngëneel ci nga yar, ay yëkki garmi yu duuf
xëccoowulóok Ardo meew, yaa soow lu suur paayaa
Yërmaande ngay yeewe ndaw, teraanga ngay gawe mag
Kersa ak lewet ba ñu koy kàbbar nga doon taayaa
Buural wéyal doxalal, sam mbay rafet na te set
jekkil ci sag gàngunaay, tey xelli àttaayaa
Laf cat sa tukki bi nay, sun yokkuteg daraja
Njëggum Unnayni ma feeñ, léebam wa naaxsaayaa
Boolook jullit yi ci am, ak bépp xol bu ci tooy
Nay ciggiteg daara tey, suuxug ku taal daayaa
Jaaraama waa daara ñii, ñooy gar di garmi yu set
Seen xol ya Buur a ko fees, duñ dàcc duñ daayaa
Fuñ wokke diine ñu jóg, fu Yàlla woote ñu dem
Tiituñ rafuñ takk-der, buy boqi ngànnaayaa
Jub jëf ndigal moyu tooñ, yar yiw yéwén ñime dal
Ñoo mag toj ak yàq kon, bal baa ngi ci seen kãyaa
Busraa li Njaañ Njaga seenuw, tagg law na fu ne
Naw yiw di seen xalima, wërsëg di seen daayaa
Bijaahi jàkka ya ak, daaray xuraan ya fa ne
Yal nañ nu dolli ngëneel, sun xel mi bum naayaa
Bijaahi xabru ya ak, jumaa ja Bàmba siyaar
Fu bàrke nekk na dal, kiy bind wii aayaa
Xéewal wér ak gudd fan, wëwsëg wu yaatu te lew
Nay wal fi nun li fi ak, jullee ngi am taayaa
Daam Jaane baayi Kariim, Xaadim Gëy ay ki ko yar
kuy noonu daara ci way, lay xotti say caayaa.
Aji-bind ji: Imaam Jóob
Aji-topp ji: Seex Lóo


text:
Ñu gën koo xam ci sñ Maam Moor Xam sa diine, mi ngi juddoo Mbàkke Xewar ci atum 1969, ñu ngi ko tudde maamaam di sëriñ Moor soxna miy taawub maam Moor Jaara.
Sëriñ Abdu Xaadir Mbàkke moo ko dalal ba noppi door koo boole ak sëriñ Seex May dib jarbaatam mu jàngal ko ba mu sori door koo yóbb ci daara ju ñuy wax Mbajaan ca penkug Tuubaa ci sëriñ daara bu ñuy wax sëriñ Muhammadu Ñaŋ. Fa la nekk ba fer ijji,ñu tuxal ko daaray Daaru Salaam Darma ca sëriñ Mustafaa Sill.
Jaar na itam daaray sëriñ Siise nekk ginnaaw Mesere.
Mi ngi mokkale Alxuraan Kokki. Bind na ñaari kaamil.
Ci la tàmbalee jàng xam-xam ci daaray sëriñ Habiibu ba mu ca jugee ci la samp daaray majaalis ci këram daa jàngale xam-xam ba nim demee Làmp Faal .
Ci la ko waa Làmp Faal woowee di sàkku ci moom ngir mu jàppale leen ci liggéeyal Sëriñ Tuubaa, ci la tàmbalee jataay boobu di “Xam sa dine”, ba faf ñu koy woowee sëriñ maam Moor Xam sa diine.
Fim toll nii mi ngi yëngatu ci njàngalem majaalis.
Bind na ci fiq lu baree bari, def na téere bu jëm ci laab ak julli, bind na ci asaka, ci miiraas,bind na itam ci aj-màkka.Bind ci fànn yu bari.
Limat: 785441307


text:
Wiktionary:ay baati politig
Xët wii aw xëtu sémb la ngir sos ay baati wolof yu ñeel xam-xamu politig.
Doy na nga bind tekkeem ci wolof ci kanamu baat bi te joxe ci ay leeral. Sunu deme ba ànd ci ab baat nu soog koy utal aw xët. sunuy sos xëtu baat wi bu nu ci fatte defaale [[catégorie:baati wolof]] [[catégorie:politig]] . day tax baat bi duggu ci wàll wi mu bokk
Ngir am ay leeral ci tekkiy baat yi ci wu faraas demal ci bii dal
A[Soppi]
- accumulation du capital: njalum bopp-alal
- acratie: ag déet-nguur, ñakk-kilifteef
- ajustement structurel:jubanti gu cëslaay
- altermondialisme: ngérum geneen-àddinaal
- anarchie: ag nguuradi, ñakk-kilifteef
- anarchisme: ngérum ag nguuradi, ngérum ñakk-kiliftéef
- anomie: ag nosoodiku
- antisémitisme: noonu ag caam, ngérum safaancaam
- aristocratie:ag ngarmi
- assemblée nationale: péncum ndawi réew, péncum réew
- autarcie: ag doylu ci sa bopp, ag doylu
- autocratie: nguurug kenn
- autogestion: saytu gu poppu, yor-sa-bopp
- autodétermination : mujjal-sa-bopp
- autonomie : àtte gu boppu, àtte-sa-bopp
- autonomisme : ngérum àtte sa bopp
- autoritaire : aji jaay kiliftéef, aji-jaay-kiliftéef
- autoritarisme : ag jaay-kiliftéef, ngérum jaay-kiliftéef
B[Soppi]
- bénévolat: casino en ligne
- besoin : aajo
- bilderberg (Groupe)mbooloom Bilderberberg
- BIP 40: nattukaayu ñàkk ak yamoodi
- bipartisme: ngérum ñaari-làng
- bonapartisme : ngérum Bonapart
- bouc émissaire: gàttub njot
- bouclier fiscal: pakkub galag
- bourgeois : kenn ci maas gu diggu gi, ?
- bourgeoisie: maas gu diggu gi, ?
- boycott: ag dogoo
- bureaucratie: liggéeyu binduwaay, ?
C[Soppi]
- cacocratie: nguurug baadoolo
- capital : bopp-alal
- capital (Accumulation du):ndajalem bopp-alal (am na fof dajaloom bopp-alal)
- capitalisme: nosteg bopp-alal, ngérum bopp-alal
- carriérisme: ag ceet sa njariñ, ngérum njariñu
- cartel: ag déggoo
- caste : waaso
- censure:tere
- césarisme : nosteg xaysar, ngérum xaysar
- chauvinisme : ngérum Chauvin
- che-guevarisme : ngérum Che guewara
- chômage:ag xéyadi, ñakk-xéy
- citoyen: aji réewu
- civilisation: xay
- classe sociale: kuréel gu mboolaay
- clientélisme : njënd
- coalition: ag tappoo
- collectif: am mbooloo;ag mbootaay;lu ñu bokk
- collectivisme: ag mbooloo
- colonialisme : ngérum canc
- communautarisme :ag mboolaayal=(socialiser). ngérum askanal
- Commune: dëkk-dëkkaan
- communication :jokkoo
- communisme : mbokkte
- communisme de conseils: mbokkte gu ay jataay
- concurrence :ag gëpplante
- conditionnement: sart
- conservateur: aji wattoonte; aji watt
- conseillisme : ngérum diisoo
- consommation: ag lakk,ag jëfandiku
- consommation (Société de): mboolaayug jëfandiku
- constitution :sartu réew; ndeyi àtte ( aram fal)
- coopérative: mbootaayug jàpplante, jëfandoo
- coopération:jëflante:àndadoo liggeey, jàpplante, jëflante
- corporation: mbootaay, daayira, mbootaay
- corporatisme: ngérum mbootaay, ngérum daayira, ngérum mbootaay
- corruption: ger
- cosmopolite: doomi àdduna bi: aji dëkk ci réew yépp, ngérum
- cosmopolitisme: ag ndoomu-àdduna: ag dëkk ci réew yépp, ngérum ngérum
- coup d'Etat: nangu nguur, yong
- croissance:ag màgg
- culture:aada;caada
D[Soppi]
- décentralisation:ag diggadil
- décroissance: ag màggadi;deltu-ginnaaw;suux,rëppéelu;juunu;jëm suuf
- délocalisation:juge ci barab;tuxu
- démagogie: ag mbooloowu, ag nax-askan
- démocratie:demokaraasi,nguurug askan
- démocratie participative: demokaraasi gu ñu bokk
- démocratie représentative: demokaraasi guy wuutoo
- démocrature:demo-naxe,naxekaraasi, nguuru askan gu naxe
- député : ndawu réew;aji wuutu
- céréglementation: dindiy-àtte, woyofal,nosadil
- dérégulation: dindiy-àtte, woyofal,nosadil
- désobéissance civile: moy gu ñoñ
- développement: ag jëm-kanam;ag naat
- développement durable; jëm-kanam gu dëgër, guy wéy
- despotisme: nguurug doole, ndiktaatiir, nguurug kenn añs
- dialectique: dàggasante; joqalantey lay, yayante
- dictature : ndigtaatiir; ag doxe doole, ag doxe sañ-sañ
- dictature du prolétariat: ndiktaatiir gu liggéeykat yi
- dictocratie:demo-naxe,naxekaraasi, nguuru askan gu naxe
- discrimination:xàjjatle;raññatle
- doctrine:ngér
- doxocratie:nguurug xalaat, xalaatkaraasi
- droite: ndayjoor
- droite (Extrême): ndayjoor gu catu
- dyarchie:àtteg ñaar, nguur gu ñu ñaaral
E[Soppi]
- écologie: xam-xamu wërlaay
- économie:koom-koom
- égalitarisme: ngérum yam, ngéum yamoo
- égalité: ag yam, ag yamoo
- élection: tànn, fal,
- electoralisme : wutug falu, sàkkug tànnu
- emancipation: goreel (ab jaam)
- empire: imbraatóor
- emploi: liggéey, xéy
- enarchie: dooley-ENA, nguurug ENA
- entrisme: ngérum dugg
- épistémocratie: nguurug way xam yi
- équité: ag maandu
- ésclavage: ag njaam
- état : nguur
- éthique : jikko
- eurocratie: nguurug Tugal, Tugal-kraasi
- expertocratie: dooley-fóore, fóorekaraasi, nguur-fóore
- exploitation: jariñoo
- extrême droite : ndijoor gu catu
F[Soppi]
- fascisme: ngérum faasi walla ag faasi
- fédéralisme :ag lëngoo, ag federaal
- fédération: ag lëngoo, ag federaal
- féminisme: ag njiggéen, ag yamoo gu góor ak jiggéen
- féodalité: ag laman
- fiducie: kóoolute, tayle
- fiscal (Paradis): àjjanay galag
- forum: waxtaanuwaay, pénc
- forum social: pénc mu mboolaay
- franc-maçonnerie: yoonu way tabax yu gore yi, diiney way tabax yu gore yi
- fraternité: :ag mbokkoo, ab tariixa
G[Soppi]
- gauche: càmmooñ
- gauchisme: ngérum càmmooñ
- gaullisme: ngérum Góol, ngérum De Góol
- génocide: faagaagalal, alag, ray mbooloo
- gérontocratie: àtteg mag ñi, nguurug màg ñi
- gouvernance: àtte, saytu, doxal,jiite, wommat
- gouvernement: ag àtte, ag caytu, ag doxal, ag njiit,
- gratuit, gratuité: ci lu dul fay, ci anam gu ñu maye, ag maye, amul-fay
- guevarisme: ngérum Gewara
- gynarchie: nguurug jiggéen, caytug jiggéen
- gynocratie:njiiteg jiggéen, caytug jiggéen
H[Soppi]
- héritage: ag ndono
- hiérarchie: ag toftaloo, ag toppante
- humanisme: ngérum nite
- humanité: ag nite
I[Soppi]
- idéocratie: caytu gu ngér, nguurug ngér
- idéologie: xam-xamu xalaat, ngér
- I.D.H.: W.J.N, W.D.N
- impérialisme: ag imbraatóoral, ag réyal nguur
- indépendantisme: ngérim tembte, ngérum wéeroodi, ngérum moom sa bopp
- inégalité: ag yamoodiku, ag yamoodi
- inflation: ag walu, ag walu gu njëg
- information: xibaar, xamale, joxe xam-xam
- insurrection: ag buur, ag fipp, ag jeqiku
- intégration:ag bokk
- international situationniste:
- internationalisme:
- IPH: W.Ñ.N
J[Soppi]
- jacobinisme: ngérum Jakobin
- journalisme, journaliste : tasum xibaar, taskatu xibaar
- junte: ndiktaatiir gu xare, ag doxe doole gu xare(militaire)
K[Soppi]
- keynésianisme: ngérum Keynes
- kleptocratie:nguurug ger
L[Soppi]
- laïcité: ag diineedi, ag déet-diine, ag egliisadi, ag jàngubeedil
- langue de bois: làmmiñu dénk, waxi tappale
- léninisme: ngérum Lenine
- libéralisme: ngérum péexte, ngérum gore, ag tënkoodiku
- libertaire: lu aju cig péex, lu féex, lu gore
- libertarien:ku bokk ci ñoñ péexte ñi, kenn ci ñoñ gore ñi
- libertarianisme: ngérum ñoñ péexte ñi
- liberté: péex, ag péexte, ag gore, ag tënkoodiku
- libre-échange: joqalante gu af, wecceente gu gore, gu tënkoodiku
- lobby, lobbying: mbooloom naj, way bàyyiloo xel, mbooloom jeexiital
- localisme: ngérum tund, ag tundal
- logocratie: nguurug màndarga
- lutte des classes: xeexub kuréel yi
- lotocratie: nguurug tegoo-bant (nguurug lotori)
- luxemburgisme: ngérum Luxemburg
M[Soppi]
- majorité: ag ëppte, aw ëppiit
- manipulation:ag jariñoo, nax
- maoïsme: ngérum Maawo
- marché: ab ja
- marianne:mariyaan
- marketing: ag jawal, ag jaal, xam-xamu jaay,
- marxisme: ngérum Marx
- matérialisme: ngérum ne-ne,
- média: tasukaayu xibaar
- médiocratie: nguurug ñu suufe ñi
- mercantilisme: ag jaaykat, ngérum jaaykat, ag nja
- mercatique:ag jawal, ag jaal, xam-xamu jaay,
- mérite: ag yayoo
- méritocratie:nguurug yayoo
- monarchie:nguurug kenn
- mondialisation: ag àddinaal
- mondialisme: ngérum àdduna
- monopole: ag rënk, ag ngartaajoo, ag aldande
- monopartisme : ag genn làng
- motion de censure :ag rocci kóolute
- morale: xam-xamu jikko yi
- mutualisme :ngérum loxoy Kajoor
- mutuelle: lu ñu joqalante
- mutuelle: ab natt
N[Soppi]
- nation:aw xeet
- national-socialisme: ngérum nasi
- nationalisme: ag xeetu
- nazisme: ngérum Nasi
- négationnisme: ngérum weddi
- néocolonialisme :ngérum canc gu yees gi
- néocorporatisme: ngérum mbootaam mu yees mi
- néolibéralisme: ngérum péexte mu yees mi, ngérum afal mu yees mi
- néo-localisme: tundal gu yees gi, ngérum tund mu yees mi
- néonazisme: ngérum Nasi mu yees mi
- népotisme: ag njarbaat, ag jarbaatal, ngérum jarbaat
- nihilisme: ag daraal, ngérum dara,
O[Soppi]
- ochlocratie: nguurug mbooloo yi, nguurug baadoola
- oligarchie: nguurug kuréel,
- oligopole:jawub kuréel
- opinion: gis-gis, xalaat
- opportunisme: ag bàddoo, ag jariñoo, ngérum bàddoo, ngérum pose
P[Soppi]
- parlement:ab barlamaan, péncum mbooleem ndaw yi
- parlementarisme: ag barlamaan, ngérum péncum ndaw, ngérum barlamaan
- parti politique: làngug politig
- patrimoine: ndono l-
- patriotisme: ag bëgg-sa-réew, ag réewte
- paupérisation: ag ndóolal, ag ñàkkal
- paupérisme: ag ndóol
- pauvreté: ag ñàkk
- pétition:ag càkkutéef, mbindum càkkutéef
- peuple: ag bar, aw askan, am mbooloo
- phallocratie:nguurug ngóora
- P.I.B.: NJ.Ñ.B
- plébiscite: ag laaju gu mbooloo, ag laaj mbooloo mi
- ploutocratie: nguurug way woomle yi, nguurug woomle
- politique: politig, doxaliin, àttewiin, jiiteyiin
- polyarchie:nguurug mbooloo
- populisme: ag baral, ngérum askan, ag baab-mbooloo
- postdémocratie:ginnaaw-demokaraasi
- poujadisme: ag Pujade, yëngu-yëngu gu Pujade
- pouvoir: nguur, doole, sañ-sañ, kiliftéef
- pouvoir d'achat: man-manu jënd, kàttanug jënd
- précariat:ñu-pay-gu-saxadi
- précarité: ag saxadi, ak wóoradi
- président de la République: njiiti pénc mi, njiitu réew mi
- presse: am tasum yëglekaay yi
- presse écrite: yëglekaay yi
- privatisation: ag jàmbural,
- privilège: ag xejji, ag gënal, gënale
- progrès: ag jëm-kanam, ag dox
- progressisme: ngérum jëm-kanam, ngérum dox
- prolétariat :baadoola yi
- propagande: ag baab
- proportionnel: lu tolloo,
- propriété: ag moomeel
- protectionnisme: ag aar, ngérum aar
- publicité:siiwal
- physiocratie: nguurug dénd, nguurug mbay
R[Soppi]
- racisme: ag xeetal, ngérum xeetal
- radicalisme: ag reenu, ngérum reenu
- ratification: wéral, saxal
- réactionnaire:aji dellu-ginnaaw
- référendum: ag laaju
- réforme: ag yéwénal
- réforme structurelle: ag yéwénal gu cëslaay
- réformisme: ngérum yéwénal
- régime: ag noste, ag àtte, ag doxal
- régime parlementaire: nosteg barlamaan, nosteg péncum réew
- régime présidentiel: noteg njiit
- régionalisme: ag diiwaanal, ngéerum diiwaan, ag ndiiwaan
- relocalisation:ag tuxalaat, ag delloowaat
- rente, rentier: aji dugg, ngañaay
- représentation proportionnelle: ag teewal gu yamoo, gu tolloo
- république: pénc
- révisionnisme: ngérum xoolaat, ag xoolaat
- révolte: jeqiku
- révolution: ag jeqiku
- richesse: koom,
- royauté: ag nguur
S[Soppi]
- salariat, salarié
- scrutin: ag tànn, ag woote, ag fal
- sectaire: lu kuréel
- sectarisme: ngérum kuréel
- secte: ag kuréel
- ségrégation: tàqale, gënale, ràññatle
- S.E.L. : N.W.T
- sénat:jataayub mag ñi
- séparatisme: ag tàqalikoo, ngérum tàqalikoo
- service public: liggéey bu mbooloo mi, liggéey bu bar gi, liggéey bu ñu bokk bi
- simplicité volontaire: yombte gog nammeel, woyofal gog nammeel
- sionisme: ngérum sahyoon, ag sahyoon
- situationnisme:
- social: lu mboolaay
- social-démocratie: demokaraasi gu mboolaay, mbool-demokaraasi
- socialisme: ag bokkoo, ngérum bokkoo
- société: ag mbootaay, ag mboolaay, ag lonkoo
- société de consommation: mboolaay gu lakk, mboolaay gog jëfandiku
- sociologie: xam-xamu mboolaay; gëstu gu mboolaay
- solidarité: dimbalante
- souveraineté:ag cang
- souverainisme: ag cangal, ngérum cangal
- stalinisme: ngérum Stalin
- stochocratie:nguurug tegoo-bant, àtteg tegoo-bant
- stock-option:tànnug cér
- stratocratie: nguurug xare
- subsidiarité: ag kilifaal ndaw
- succession: ag wuutu
- suffrage: ag kàddul, ag dëgëral,ag wooteel
- synarchie:nguuru ay njiit, nguuru ay kilifa
- syndicat: mbootaayu ay liggéeykat
T[Soppi]
- taylorisme: ngérum Taylor
- tétrarchie: ag nguur gu ñeent
- technocratie: nguurug fóore
- théocratie: nguurug Yàlla
- totalitarisme : nguur gu joyu
- traditionalisme: ab baax
- travail:liggéey
- trotskisme ngérum Trotski
- TVA: galagu njëg
- tyrannie: nguurug doole
U[Soppi]
- ultralibéralisme: ag afal gu jéggi dayo
- universalisme: ag daj-àddina
- utopie: gént
V[Soppi]
X[Soppi]
Z[Soppi]
- zapatisme : ngérum Sapata


text:
Tëriinuw nosukaay
Ci xam-xamu nosukaay tëriinuw nosukaay walla tëriin kepp , am mbooloom ay càkkuteef la gees binde ci genn kàllaama gi gu ab nosukaay war a jëfe . Di ag càllalay càkkuteef gu xellu te nosu, mbooloom ay cantaane yuy indi saafara ci yenn xeeti jafe-jafe. Aw tëriin wees bind cig kàllaamag masin, wu ab nosukaay man a doxal dees na ko wax itam tëriin wu doxalu walla tëriin wu ñaarñaaloo. Aw tëriin wees bind ci kàllaama gu assembly walla ci tëriin wu tolluwaayam kawe, nosukaay bi dafay jëfandikoob boolekaay walla ab tekkikaay ngir man koo doxal, dees na ko wax tëriin wu gongikuwaay.
Saa yoo yëngalee janax ji walla nga bind ak sa arafukaay, nosukaay bi ab santaane bees ko jox la jëfe, santaane yu jóge ci benn walla ay tëriin. Santaane yooyu ñooy di déglu bë jëfandikukat bi te di leen jëfe: ubbi ab dencukaay, bind, xayma, seet añs. Jëfekaay bi mooy wàll wi nekk ci nosukaay bi biy jëfe càkkuteef yi nekk ciw tëriin. Jëfiin wi mooy yoon wi nosukaay bi di jaar, jéego ci jéego, ngir jëfe càkkuteef yi. Kiy bind aw tëriin lees di woowee ab tëralkat


text:
Nosteg doxiin
Ci xam-xamu nosukaay nosteg doxiin, ci tënk ND (operating system walla OS ci wu-angalteer), mooy mbooleem tëriin yiy yor, saytu lëkkaloo gu jumtukaayu nosukaay bi (tappaan yi, xel mi...) ak tëriin yi nga ciy jëfandikoo.
Naka-jekk nosteg doxiin gi mooy tax jëfandikukat bi man di jot ci ëmbiit li nekk ci nosukaay bi jaarale ko cib jokkalekaay (muy ay njunj walla mbind yooy cuq mu lay won li nekk ci biiram). Yitteem bu njëkk mooy tax ba jëfandikukat bi, muy nit walla leneen, man di jokkalook nosukaay bi.
Melokaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dañoo am ay cër yu cëslaay yu, daanaka, nosteg doxiin yépp bokk, waaye terewul am yooy fekk ci yenn yi rekk, moo tax ñu gënante:
- Saalub noste gi: di mbooloom ay tëriin yu ndaw yu lëkkaloo ci seen biir, lëkkaloo itam ak jumtukaayu nosukaay bi. Mooy liy njëkk a ubbeeku su nosukaay bi di takk, di it, man nanoo wax, wàll wi ëpp solo. Moo tax ñuy man a def liggéey yu njëkk ci ndoorteelu takk gi, tax ñuy man a jot ci tappaan bu dëgër bi, ci dencukaay yu noste yi. Ci gàttal moo yor jokkalantey xibaar yi ci biir nosukaay bi.
- Yorkaayu dencukaay yu noste: mooy liy duggale ci tappaan yi. Wépp tëriin wu soxla ab njoxe cib tappaan moom ngay woo mu duggal la fa. Mooy ki yor, rawati na, nosug njoxe yi ci nosukaay bi (wayndare yi).
- Yorkaayu xel mi: mooy liy jox xel mu doy ngir seenug ubbeeku ak dox, fu ñuy denc seeniy njoxe, tëriin yi ba ci nosteg doxiin gi ci boppam.


text:
Garab
Garab
Garab gàncax gu dëgër la, di am ab dàtt bu taawu ay banqaas yu firiku am i xob yuy faral di nëtëx. Xob yooyooy joxe ker gi.
Garab yi gàncax lañu yoo xam ne dañoo man a gudd fan. Ñoom dañuy dund ay at yu bari. Amna ci yoy man nañoo dund lu ëpp fukki at, am ci yoy téemeeri at, ba am ci sax yu néew yuy àgg ba junniy at.
Ci li ñu xayma, àdduna bi am na lu mat 60.000 ba 100.000i xeeti garab.
Garab yi nag, fi ñu ëppe mooy ci àll bi, ci gott yi ak màndiŋ. Fa ngay fekk garab yu bari yu dajaloo. Waaye batay it garab yi man nañoo màgg ci feneen fu dul ab àll, niki ci biir dëkk yi, ba ci sax biir kër yi.
Dañuy liggeey, liggeey bu am solo nag ci jokkalanteg càkkéef gi. (Jokkalante gi am ci yi ci àdduna bépp, nga xam ne ku ne aajewoo nga sa moroom.)
Ndax dañuy muucu gaasub karbon bi doomu aadama yi génne di ko denc. Ba noppi di génne gaas ogsisen bi nga xam ne nit moom lay soxla ngir dund .
Day liggéey, liggéey bu am solo it ci wërug ndox mi. (Ni ndox mi di jaare ci suuf garab yi muucu ko mu demaat ci kaw, wàccaat.)
Batay ci wàccug taw bi da ciy liggéey lu am solo, ndax fu la ëpp i garab ëpp la lu muy taw. Da ñuy xëcc ndox mi ngir mu wàcc màndal leen.
Am na njariñ lool tam it ci yi doomu aadama di jëfandikoo. lu ci mel ni: matt, këriñ walla sax foytéef yi ñu ciy lekk. Walla mu di ci faju mbaa kerlu mbaa jariñoo dénk wi ngir di ci defar i lal ak yeneen, mbaa defar ci luy aar yaramam niki ay saabu yu muy sangoo walla ay pat ngir ay bañam. Dees na ci defar ba tay ay néeg, ay kër, ay këyit, ay toogu, ay cempteŋ (taabal) , ay kees, (kaartoŋ) ay bale, ay bunt, ay palanteer, ay raas ay gaal walla sax bato ak yaneen ak yaneen i njariñ yu muy amal doomu aadama.
Foo dem ci àdduna bi rekk, garab am na lumu fay jariñ. Dana am fuñu koy teg am cër buñu ko jox it.
Xamle gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Daanaka amul menn piri moo xam ne ñépp dëppoo nañu ci, muy tekki garab. Ndax boo jëlee garab dafa ëmb ay gàncax yu bari yoo xam ne xeet yu wuute ñoo ci nekk yu tasaaroo. Looloo waral nag ñiy jàng xam-xamu gàncax ak ñi am xam-xamu garab yu xaw a mag yi, ak ñi am xam-xamu àll, ñoom dañu ciy werante ba leegi. Ngir nag ñu am ay tegandaay yoo xam ne di nañu ci man a sukkandiku ngir méngale njuréef yi jóge ci àll yi ci àdduna bi yépp, kuréelu Mbootaayu Xeet yi ëmb wàllu dund ak mbay ñu koy wax FAO moom dafay joxe menn piri moo xam ne daal dafay sukkandiku rekk ci guddaayu garab gi.
Moom FAO dafa wax ne, garab daal genn xeetu gàncax la goo xam ne, bu fekente ne mbir yépp daje nañu maanaam bu amee li mu laaj lépp dafay màgg ba man a am 5i met cib guddaay, ci réew yi nga xam ne amuñu ak suqaliku, walla 7i met ci dëkk yi nga xam ne ñoo suqaliku.
Loolu nag moo koy wuutali ak garab yu ndawaan yi ñiy woowe ay ngajj. Niki ngeer, salaan añs, yooyu nga xam ne seenub guddaay buñu màggee ci diggante genn-wàllu met ba ci 5i met walla 7i met lay toll, te nga xam ne ñoom daanaka duñu am ker, duñu am mbaar.
FAO itam dugal na ci loolu garab yi nga xam ne amuñu li ñiy wax daakaande, lu deme ni ron walla dànq.
Boo jëlee lu mel ni ron, bant bi boo ko dagge day am lu mel ne am lëm ca biir, nga xam ne bant bi lépp feesul, te namu war a dëgëre du ko dëgëre, ndax bu gënee wow day mel ne ay bant yu sew la yu dajaloo. Loolu li mu amul daakaande moo ko waral. Yooyu amul ci niimaa. Niimaa nga xam ne aw dénk la wu dëgër buñu ko daggee, moom dafa am daakaande moo tax, daakaande ji moo waral mu dëgëre noonu. Bu dee ron nag amu ko, moo tax muy def ay bant yu sew.
Amna it ñoñ niñu jàppe garab, mooy gépp garab gu am daakaande rekk lañuy wax garab. Waaye FAO moom da cee dolli yi amul daakaande.
IFN moom dañoo wax ne, garab mooy xeetu gàncax goo xam ne dafa am liñin, ba noppi am ab bànqaas boo xam ne dara sax na ca, ba noppi guddaay ba day tollook 5i met walla mu ëpp ko.


text:
Peresidaa Maki Sàll ne woon ayu-bés yale weesu, ne tàllal na loxoom waay-fippu ya nekk Kasamaas, ngir ñu tóog seet ci sunu biir naka lañu war a def ba saafara ay woowu di law ci réew mi 30 at ak lu topp. Ci laaj-toontu bii ay taskati xibaar, ay tubaab yu rajo France amal ak seen njiit di Salif Saajo, waay-fippu ñi ngiy fésal seen pas-pas tóog waxtaan ak réewum Senegaal, wante waxtaan woowu ci seen gis-gis warul a ame ci Afrik, Tugal mbaa feneen fu dul Afrik la war a amee.
Moom Saalif Saajo itam yokk na ci ne, Kasamaas moom alafokk mu moom boppam, tàggook Senegaal, ndax loolu moom du lees di laam-laame mbaa di ko diisoo. Wante su ñu ko fàttalikoo nag, peresidaa Maki Sàll moo itam nee woon na, su waay-fippu yi doon xeex 400 at walla lu ko ëpp du tax mukk Kasamaas genn ci Senegaal, ndax ci Senegaal la bokk.
Kon nag waxtaan woowu, ku moytuwul mu doon waxtaan wu ay tëx nara séq.
Ndonte Saalif Saajo wax na ne noppi pur bàyyi soldaari Senegaal yi mu jàpp, ngir wonne ne moom jàmm la bëgg, mbir yi moom dafa am lu ci xaw a teey xel: mooy lu tax Saalif Saajo, ne fàww waxtaan wi du am ci biir Afrik, te fekk ay wi Senegaal ak réew yi ko wër ak Afrik gépp la njëkk soxal. Dafa mel ni daal Saalif Saajo moomu li muy fexe mooy réewi tubaab yi duggal seen loxo ci mbiir mi: te su booba Senegaal dina nàngu lu mu sàññul a bañ! Ndax kenn reerewul mbir ne am na réewu Tuggal yoo xam ne su ñu sàññoon Kasamaas moom boppam, ba ñu tég ci seen loxo ci wàllu koom-koom ak turism.
Kon waa nguur gi war na ñoo jàngat bu baax li ñuy def, nàmm seen xel te moytandiku cuune!
Tamsir Anne tamsir.anne@wolof-online.com


text:
Melosuuf
Xamale Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Melosuuf mooy xam-xam biy settantal ak a leeral feeñtey yaram yi walla jëmm yi ak yu dundat yi a yu nit ñi ci kaw suuf si ak gëstu gi aju ci ni ñu séddalikoo.
Li muy wund ak li mu doon[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Séwogaraafi baatub gereg la, boo ko doon firi ci wolof muy “melal suuf si”, maanaam wax ni mu mel, ni mu nekke.Moom nag baat la bu tukkee ci (Geographica): baatub gereg bob cosaanam mooy (Geography),muy ñaari baat yu ñu boole ñuy benn bu njëkk bi mooy tekki melo, walla nataal (Graphica), ñaareel bi di Geo di tekki suuf.
Bu nu sukkandikoo ci loolu danu naan Sewograafi walla Geographia mooy “melal suuf si” walla wax ni mu mel, xam-xam bii noonu la tàmblee woon, ndax ca njëlbéen ga, tukkikat yi daa wër di gëstu dañu daa bind li ñu gis ci dëkk yi nu romb ak gox yi ak diiwaan yi ñu siyaare, leeral, melal ni ñu leen gise, fekke leen ni. Sewogaraafi nag déggoo nanu ci séddale ko ay xaaj ñooy yii: Séwogaraafi bu dénd bi (nature), mooy biy sonn ci gëstu ni suuf si mel, ni mu bindoo ci wàllug jiyoloji, ak feeñte (fenomene)yu jawwu yi ak gàncax yeek dundat (animal) gu dénd geeg gu jeeri ji. Bokk na ci xaaj yooyu Séwogaraafi bu bidiw, li ko tax a jug di: jàng ni suuf si bindoo ak ab kemam, ni muy yëngoo, ak ni mu buloo ak séqoo gi mu am ak yeneen bidiw yi. Bokk na ci xaaj yi ba tay, Séwograafi bu nit: moom nag daa séddaliku ci :Séwogaraafi bu way dëkk yi (abitant), ak séwogaraafi bu koom koom ak bu politig, mooy gëstu ci goxi àdduna bi aki pegam (frontiere) yu politig, aki jafe-jafeem ak ña fa dëkk. Ak bu nataal yi walla bu lonkoyoon yi: moom mooy xam-xam biy yittewoo lonkoyoon sewogaraafi yi ak ni nu leen di sose. Bu yàggul bànqaas bu yees sosu na ci xam-xamu Sewogaraafi, mooy biy nos xam-xam yu sewogaraafi yi ak yëglu cig sori
Njariñul xam-xamu melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Melosuuf moom nekkatul rekk xam-xam boobu di melal feeñte yi (les phenomenes) di leen melal ak a leeral ci anam gu tond, gu soreek li am, waaye mujj na di xam-xam bi jagoo dox ànd ak jëm-kanamug xam-xam bu bees bii sukkandiku ci gëstu ak nattale, ak làmb ba daj, ak jëfandikoo misaal yi ak gis-gis yu yees yi, ci noonu la mujje di lu nuy doxal ci anam gi nuy tudde séwogaraafi bu kem ak séwogaraafi bu doxal walla dëppale “bu pratique” bi nga xam ne du nangoo beru wëliif soxlay nit yu mag yi, loolu nag li ko waral mooy li séwogaraafi làmbool yor ko ci man–manu dëppoo ak mbooleem xam–xam yi, moom mooy aji jokkale ji nekk ci diggante xam–xam yi di leen booleek a jokkale, bu ko defee di leen tàggat ngir ñu liggéeyal ko, di jël ci ñoom lu koy jariñ, di ko ràññale ak yeneen yi. At yu mujj yii seere nanu ag soppiku gu mag ci gérum séwogaraafi ak xam-xam bi mu ëmb, ak ci anam yi muy jaar ngir amal ay jubluwaayam aki xemmemtéefam. Man naa am nag mu bokk ci li indi coppiku gii: jëm gi nit ñi gën a jëm kanam, nga xam ne sax boroom xam-xami séogaraaf yi mujj nanu di gëstu ay mbir yoy bu njëkk xamuñu leen woon, ba sax kuy seetlu liggéeyu boroom xam-xam yii dana gendiku yittewoo gu dolliku gi nu sotti ci mbirum gëstu feeñte yi /phenomenes/ ak masala yu wuute yi aju ci dénd bi ak nit, ci anam gu wuuteek ga nu ko daa gëstoo bu njëkk, sababus loolu nag mooy jëfandikoo gi nuy jëfandikoo leegi ay jumtukaay yu xarañ te aaytal ci seeni gëstu, di dimbadikoo xam-xami takk yi (statistiques) ak yu xibaar yu jumtukaay yi ak mat ak misaalukaay yi (echantillon) ak xam-xamu xarala ak dénd (nature bi) ak kimya (simi). Jëm kanam gii am nag ci jëfandikoo jumtukaay yii ak ker-keraan yii (ces moyens) tax na ba ngérte (resultants) yu am solo juddoo ci, yu jañ séwogaraafi mu jëm kanam, def ko muy xam-xam bu jamonoo. Loolu sax tax na ba ñenn ñi di woowe jëm kanam gii am ci xamu melosuuf ((jeqiku walla fipp gu kemu ci xam-xamu séwogaraafi)), Jeqiku gii walla fipp gii waa melosuuf yi teeru nanu ko te màggal ko, ndax ngérum kem ay ngënéelam lu bari la, man naa am li ëpp solo ci ngënéel yooyu mooy ngérte yi mu lay àggale yépp ñooy gën a sew, gën a am maanaa, ngir seggat (analyse) gu xam-xam gi muy amal ñeel toftaloog mbir yi. Ceggat gu xam-xam gu melosuuf gii mooy wone noste (systeme) yi amal ay jeexiital ci amug feeñte yu wuute yi melosuuf di gëstu. Moom du doylu ci leeral feeñte yi rekk waaye day sukkandiku ci sabab yi sos feeñte yii.
Ëttub gëstu gu melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngir melosuuf man a génne, feeñal lëj-lëj ak jafe-jafe yi gawu cib gox walla ab diiwaan, li muy njëkk a def mooy digal ëtt boobu walla barab boobu , maanaam wutal ko aw dig ba ñu xam ne fii la, bu ko defee mu fésal séqoo (les relations) yi am ci diggante mbooleem xeet (element) yu wuute yu kojug dénd yi (naturel) ak yu kojug nit yi, ak nu ñu man a duggantee ci seen biir, ràbbaloo ni. Looloo tax séwogaraafi fi di boroom jikoo ju ràññiku, ndax danu koy gis mu tegub tànk ci xam-xami dénd yi, tegati beneen ci yu nit yi. Bu fekkee ne xam-xam yu wuute yi ci atum 1972 lanu leen raŋale, nos leen, séddale leen ñatti kuréel ñooy : xam-xami seggat yu nattu yi, xam-xami firi yi ak taawiil, ak xam-xami jam yi (yu critique yi), bu fekkee ne noonu la it melosuuf moom jël na mbooleem jikkoy yii kuréeli xam-xam . Jàng ëttub melosuuf dina feddali amug ay way nekk yu bari yu dénd ak yu nit yu lënkaloo yuy ràññikoo ci jëflante yu bari yuy am ci diggante way nekk yii, loolu moo lay won foofu solos boroom xam-xamu melosuuf, looloo tax nga gis gëstu ëttub melosuuf du yam rekk ci menn mbir walla benn feeñte bàyyi ya ca des, ak doonte ëttub melosuuf làmboo na mbooleem feeñte yépp, teewul gëstug feeñte yii day am cig beru tey natt tolluwaayu jëflante gii seggat ko, yillaal ko , ci lu dul muy sàggane benn xeet (element) ci xeeti ëtt bi. Ngir solos ëttub melosuuf Unesco saxal na ni nu koy jàngalee ci Tugal ci donga yiy door a dal, bu ko defee ñuy def aw doxaliinam ; sukkandiku ci dégg te xam juroomi laaj loolu nag mooy : ëtt biy jóox (biy produire) : bu ñu laajee njàggaan li jéego yi aju ci déggiinu ëtt biy jóox loolu man naa doon yoon wi ngir xam dëgg gi maanaam yewwu ci ne ëtt boo gis du lu dul melo ci meloy yëngu yi (maanaam mi ngi ci melow jóox) kon nag ngértel saxal yu tukkee ci nit ñi la (jeexiitalu jëfi nit)
Lonkoyoonu adduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boo gëstoo lonkoyoon (carte) adduna bi bu baax di nga ca gis dëgg yii :
- Kaw kol-kolub suuf si mi ngi ame ci jéeri ji ak ndox mi, bu ko defee jéeri ji yóbb ci benn ñeenteel, maanaam bu doon ñeenti xaaj la benn bi, ndox mi moom yóbb ci ñatti ñeenteel .
- Jéeri nag mi ngi ame ci juroom benni gox walla kontinã ( ci lu dul goxub dott (pole) bu bëj-saalum bi nga xam ne kenn dëkkewu ko ngir jawwu ak dénd bu méngoodi ba), juroom benni gox yii danu leen a toftale kem ni nu yaatoo :
1 – Goxub Asi : moo ëpp ci gox yi, ab tolluwaayam toll ci benn ñaareel 44 milyoŋi kilomet yu kaare , way-dëkk ya tollu ci 2200 milyoŋ ciy nit.
2 – Goxub Afrig : ab tolluwaayam di benn ñeenteel 30 milyoŋ ciy kilomet yu kaare , way-dëkk ya tollu ci 350 milyoŋ ciy nit.
3 – Goxub Amerig gu bëj-gànnaar gi: ab tolluwaayam tollu ci benn ñeenteel 24 milyoŋi kilomet yu kaare, way-dëkk ya tollu ci 270 milyoŋi nit.
4 – Goxub Amerig gu bëj-saalum gi: tolluwaayam toolu ci ñatti ñeenteel 17 milyoŋi kilomet kaare, way-dëkk ya tollu ci 300 milyoŋi nit.
5 - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj-saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.
5 – Goxub Tugal ab tolluwaayam tollu ci benn ñaareel 10 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 750 milyoŋ ciy nit.
6 – Goxub Ostraali : ab tolluwaayam tollu ci ñatti ñeenteel 7 milyoŋi kilomet kaare , way dëkk ya tollu ci 15 milyoŋi nit.
- Ndox yi nekk ci kaw kol-kol bi (globe) ñi ngi ame ci mbàmbulaan yi : ñoom ay diggante yu rëy lañu yu ndox, ak ci géej yi : ñoom ay diggante yu gën a ndaw lañu yu ndox . Bokk na ci mbàmbulaan yi : màmbulaan gu dal gi (moo ci gën a rëy) ak gu atlas, ak mbàmbulaan gu end gi ak gu bëj-saalum gi ak gu dott bu bëj-gànnaar bi(pole nord). Bokk na ci géej yi :géej gu diggu gi (mediteranee) gu xonq gi , gu araab gi, gu ñuul gi añs .
- Adduna ju njëkk ja walla ju yàgg ja – moom mi ngi ci xaaj bu penku bu kol-kol bi – mi ngi ame ci ñatti gox yu taqaloo, daal di sos nag benn dank (bloc) walla jóor, ñatti gox yii ñooy : Asi, Afrig ak Tugal, dara taqalewu leen lu dul yenn ci ay feeñte yu dénd yu néew : niki géej yu xat yi ak càllalay doj yi ak tund yu yaatoodi yu néew yi ag yékkatiku.
- Nit dundal na goxi adduna ju yàgg ja la ko dale ca ba mu tegee tànkam ci kaw suuf rekk, bu ko defee ay xay (civilisation) yu mbay, yu kawe, yu yàgg daal di am ci xuri ay dexam yu naat ya, lu ci mel ne xay ya amoon ca xuri dexug Niil ga nekk Isipt ak dexug Dijla ga ak Furaat ca Iraag ak dexug Sand ak Gangas ca End ak dexug Sigyang ak Yangci ca Siin.
- Adduna ju yees ji – moom mi ngi ci xaaj bu sowwu bu kol-kol bi – mi ngi ame ci Amerig gu bëj-gànnaar gi ak Amerig gu bëj-saalum gi, ñoom ñaar ñooy ñaari gox yi nga xam ne bi leen nit wuñee (decouvrir) ak leegi ay xarnu (siecle) rekk la, la ëpp ca ña fa dëkke ay waa Tugal lañu yu gàddaaye Tugal dëkksi fa, moom Tugal nag benn la ci goxi adduna ju yàgg ji .
- Goxub Ostraali –moom moo gën a tuuti ci gox yi, te gën a rëy ci duni adduna bi- mi ngi nekk ci xaajub kol-kol bu bëj-saalum bi, ca bëj-saalum gu penku gu dankub adduna ju yàgg ja.
- Mbàmbulaan gu dal gi moo dox ci diggante ñaari gox yii di Asi ak Ostraali cig wàll, ak ñaari gox yii di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi ci geneen wàll, bu ko defee mbàmbulaan gu atlas moom dox ci diggante ñaari gox yii di Tugal ak Afrig ak ñaar yee di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi , bu ko defee mbàmbulaan gu end gi tàqale ñaari gox yii di Aseek Afrig wëlif goxub Ostraali, mbàmbulaanug bëj-saalum gi tàqale mbooleem gox yi wëlif goxub dott bu bëj-saalum bi
- Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.


text:
BAAY LAAY AMUL MAAS
BISMI LAAHI RAHMANI RAHIMI
Baay laay amul mass
Njool yaay boroom diine
Xàllal nga nu yoon
Leeral nga ngirum diine
Yeen gëm yi kaay leen nu waxtaan
Fii ci kañ Baay Libaas, moo feeñ ci Soodaan
Te noo nampoon wolof miin ko lool
Jii wax araamul, ci laay, kañ Seydi Soodaan
Baay Laay a leen yay ci tééré Yàlla, Buur bi nu moom
Xamxam ba nekkoon ca Maxfuus, moo ko saytu woo leen
Waar leen ñu gantu, geum yay sellel ba rilwaan
Bu leen wutal Baay Laay maas nde bonte mu ñaaw
Yonnent akub seriñ duñu benn ba diy maas,
Njiin jàngul, bindul, dajalewul tééré di ci seet
Yàllaa ko yonni muy woote diine lislaam
Baay Laay newul "baa siin mimmara ak liif, laam"
Jaaxal na walliyu waxumaak fooroya juy waare
Dogonkoon ak réér ngeen jebbeul ko Lislaam
Maam Aadamaa tiim ña mu feekkoon ba tën ba laa woor
Malaaka yay sujjoot ngir leeru Yonnent ga ca moom
Laay laay la Laahu ja mo xotti gémmëñ ga leer ya saawaan
Yooyay juñjugn réy na, danu koy woy ba Diiwaan.
Xam naa ci say jikko ñatti tééméér
Dadul jeex, am nga kiraama
Sak mbaax réy na ku lim juum
Rafet jikko muñ gu yaa
Xam-xam budul jéex, yaatu taaru tabe
Màndu, am diine amuk leer
Baay laay ba muy waaja feeñ, biddééw la andal bu leer
Way réér ya naan biddeewub laar, way gëm ya naan bidééwub leer
Loolu bir na leen, Séydéey "nooru lislaam"
Baay Laay dafa feeñ samp raayi jullit waar leen
Bu ngeen gëmoon jëfu Buur Yàlla du ngeen jaaxle
Yonnent dafa woote, ngen gàntu, bu leen naagu
Baay Laay, naka feeñ, ne Yàllaa ma yonni ci yeen
Yàllaa ma yonni ; te Yàlla nee na ngeen tuuba yeen,
Mbooleem nit ak jinne kaay leen xañtu lislaam
Sunu Buur la nuy woy di tagg Yonnent bi aleyhi salaam
Baay Laay a woote lislaam, gëm leen ko, man woolu naa
Yaakaar, ku kañ Seydi am ngag may fa Diiwaan
Yaa naawewoon Màkka, yanu leer yaak sunuy ruu
Ba ngay cëppéelu ngor, riir wa dektu Rilwaan
Ku gëm nu gëm, ku bañ dunu tàggo ba Diiwaan
Njool ma cëppéélu biir Yoof, leeram ga dem Kambaréén
Jénéer ba dem Beyti Maamur "saalihina" ya teew
Ña gëm fa Ndar woolu, Waalo gëm te kontaan
Ñoñam ya wër ko di sabba, bañ yaa nga naa dééta waay
Wax leen ci waa ji, balaa siiw sànku, nan dem ca Buur
Pikin dañoo jeex, maam jaa wootewoon diiné
Ngëlëm dafa réy, te réér metti ma di jooy
Ku doon siyaar Nabi, Yaaram baa nga biir Jammalaay
Ku daan bégé Séydi Isaa war nga ñëw tuuboo
Yàllaa la tannoon ci biir Yonnent yi, def la ngay njiit
Yaa moom juroom ñaari diiwaan, xawsu màndi ngay leer
Deeful wëjjéek yow nde yaa leen mën fa diiwaan
Ba Baay demmee taaxi Béér, tuut koon kiraamaam ya feeñ
Dëndug nawet jib na noor, boobéé ba tey ken du laal
Baay Laay kerook ñay wu weex tiital na waa Béér
Sëriñ si daa mawwu dugg xalwa di seeti Baay Laay
Bëtub kiñaan daan na mbémpeen ba boroom réér
Man dey dama yéém ñi ko wéddi te muy moom
Bu leen werante biib taal yonnent a ko taal
Ku ci xamul te di xamxamlu baña laaj
Yellonte ngay kaang mbaa fooreya di nga réér
Lëndëm ga sànk la doo seerooti "ridwaan"
Ku fekkewoon ba ngay woote xam ne yaay ki fi man
Xérëm yu réy ya ca biir Yoof, xàmb yaak ña kay muur
Semmal nga leen ba ñuy jaamu Yàlla, ken dootu yow
Yonnent bi, yaay mbër mi xàlloon yoonu lislaam
Xamxam, lu muy jariñ, lu moy jëfe ko, digal ko saw gaay
Bu loolu lépp nekkul, moo jaa, ku fiy wonew yoon
Subhaana xamxam bu lay wommat jëme Saam
Wax ja moo lay gétën ngay làyyoo jëme naari
Yonnent fu mu mosa feeñ, Yééfeer ya bañ ko diy noon
Ña donn ay kàggu, ñooñaa koy werante ba Saam
Ña teela gëm naan fa Zam-Zam, am fa ridwaan
Yoow waat nga wàcca nga, yaa woote jubël diiné
Birël nga sap woote, doo làyyoo ba ken di la yay
Yembal nga jox Seydi, muy ommat ba diiwaano
Yow waat nga wàcca nga, yaa woote jubël diiné
Doo bayyi waxtu, do tooñ, doo ngnaññ kenn, sàllaaw
Sellal nga saw yoon Baay rafet diiné
Yow waat nga wàcca nga, yaa woote jubël diiné
Naroon na noo sànku, noo ngi jaamu ken dootu yow
Yonnent bi yaay mbër mi xàlloon diine lislaam
Baay Laay ne seytaane raay na boppi mbindééf yi
Ba Baay nelawee la gééj tiit, neex ba nuy naan
Dogoon ak réér ngeen jébbël ko Lislaam
Ku koy werante da nga laajul ñi doon jééma bañ diinéém,
Kalaame kook buur, ba Baay duggee gaal
La gééj sàbbaa, Aras jayoo
Ba Boroom Aras yëngoo Baay Laay weesuwul Béér
Xaybar la Yééféér ya fitnaal noon ya ñuy seeti Njiin
Njool ma feeñu leen ca tisbaar ngir yërmëndeem ju réy
Ak bañ gëm ya weddi, Baay Laay yaa rafet diiné
Ñu nga naa kaayleen ñu wër Goor gi, seet njañ li muy muur
Mu ne leen reew ngeen, nde suma njañ li bu ngeen ko dee laal
Asamaan daldi tàppok suuf, gééj ga baawaan
Ñu nga naan tey jii nu gis njañ lu mosul feeñ lu tey
Nëbbub Yàlla jomb na jaam gis ko, Njiin du seen maas
Kéwél ga daldi féx, gaa ña tiit ba daw tasaaroo
Ba ñu laa yembaat la Baay Laay japp bay ñaan
Moo simpi xamb ya, taxawal diine Lislaam
"Xaatimi nabi-iina" sunu Yonnent bi woy leen ko
Moo leeral sunu xol ba sunu tur dem ba Diiwaanoo
Nuy muslu séytaane, kiy raay boppi xam ya ñuy réér
Diggënte rafle waak xiif waak mar wu tar wa ca Saam
Na ump gaa yay dëggal Yonnent ba Diiwaano
Lay jeex na Njiin jib na Diiwaan wacc biir Yoofi gééj
Tambur ba jib na, muy baatub Laa ilaa illa Laah,
Li Yàlla def bir na miim rééw, dootu fey abaadaa
Japp ak Julléék woor la nuy sàlloo ba rilwaan
Japp ak julléék woor la nu Yonnent bataleel
Goor ak jigéén ndaw ñépp da ciy maase
Yonnent a ngay nelaw te bu yeewoo nu kontaan
Kañ leen boroom ngir mi, Baay Laay mooy dindi réér
Yaa nuy dindil tiisu bammeel may nu xééwël ca biir
Firdawsi, Kawsaray baawaan nuy sanguy naan
Yaa daagu jëm Pééy bu réy bi, ñépp sew na ci moom
Dééyaale faak Buur ba, ba mu tampeel la, yaay Ruuhu Laahi
Yàlla la may yaa di njiitu "ahlu Soodaan"
Yow yaa jëkkoon feeñ, di jantub diine, bir miim rééw
Leer yaa ngiy baawaan ba Soodaan siy xëcco may gi ñoom
Dañoo xamul Xawsu, Baay Maanaay boroom diiné
Anta Lamiin nga yaa "Séydil xalaa-ixi
Yaa samsu Samaanun, wa yaa nuurun bilaadi
Seydi Ruuhun min na Laahi "
Ilahiinaay pééy ba, noo séqë taabal ja nook Maam
Firdawsi kontaan na ngir nun ñiy dëggël ñaari leer
Bu ngeen yaboo maare, am ngeen mbër fa Diiwaanoo
Bu leen iññaanante ngir nun Buur bi nuy jaamu moo sàkkoon
Mbugëg, mbégte, te nuy ñaan mbég mu réy ma ca biir
Firdawsi, Séydi yaa nuy omat ba Diiwaanoo
Yonnent la nuy woy, bu leen dingnat cofeel gu tar la
Xol fees na bay tuuru, gëm woy leen boroom diine ji
Bañ yaa ngi suumurlu, nuy kontaan ba Diiwaanoo
Sa wird wi, da nga ko jaayul, nde bonte nga riis
Sakkuwoo ku lay siiwal, wees nga puukëre laay
Yaa jiituwoon gaa ña Diiwaan tann Lislaamoo
Ngirëm mi réy na te yaa, wirdam wi mat na tte leer
Gaalam du tarde du raay, paasam jafewul ab jaam
Roy leen ci Séydi, moo nuy ommat ba Diiwaanoo
"Lay laa illa Laahu, Jëlliilu Zikru Rabbaani"
Bi Laahi ku bañ xawsu, doo seerooti Yonnent ba naan
Lay laa illa laahu, leer gay jolli ba Diiwaanoo
Al hambdu li Laahi, sunu Yonnent bi doy na noo laay
Nee na yeen gëm yi, am ngeen ngënéél, Yàllaa ma wooteloo
Ngeen ñëw, japp leen ci laay-laay
Jàpp ak julleek woor la nuy sàlloo ba Diiwaanoo
Ab jant fenk na biir Yoof, guy gindik réér
Réylu ak way-réér la ñu fallas ca niiraan
Tee ngen a waaxu ñëw laaj Séydi boroom diinee
Tàmbur bu réy ba fa Buur Yàlla la ñuy jiin
Sunu yaaram bu tedd bi Séydi Ruuhu Rahmaan
Màkkaak Medina ba Saam ràññe na say leer
Sunu Yonnent ba mu bàyyikoo Beyti Maamur la feeñ
Yaraax la wàcci, gis ñi ko jàngoon te ràññeewuñu
Ñuy séénu kaw, Njool ma war Jàkkeer ja xuus ci seen biir
Jullééji Baay Laay, Yaraax werante, nuy wooloo
Yaaram bi tiim nga say maas, Buur Yàlla def na ko jéég
Sëriñ si bañ dañoo réér jomlu nde bonte ñu laaj
Xatmun tariixa bi Isaa ibnu Maryaamaa
Nooru Nabi nooru Issa ibnu Maryaamaa
Yaaram bi donn ngay leer, sellal nga yoonu lislaam
roy leen ci Séydi moo nuy ommat ba Diiwaan
Nun kay nu ngiy gaajo leeram yu tar yi nuy naan
Bañ yaa ngi nuy xas, da nuy sàbbaa, du nook ñoom
Looloo di seen diine, Séydi am nga rilwaanoo
Tàmmal nga say gune ñuy xam yoonu Yàlla bay mag
Yéénétunoo bayyi lislaam, yaa nu won yoon wi
Tàmpees na nuy tur ca Diiwaan, yaay boroom diinee
Farlook a dem jakka, fatte toppatoo ndaw,
Te boo soxlaa di leen pàmpe lii làyyoo la daan jur fa Saam,
Lileey mbasun diine roy leen Njool boroom diinee
Kuy xañtu lislaam te doo làkkal xaleel won ko yoon
Doo teela may gune ag buum, muy moyug tooñ ci moom
Loolooy mbasun diine, roy leen Njool boroom diinee
Bul xeeb wolof lee nga fàtte, deglu naa la ñuy wax
Xam leen ne bët da dul suur, dee doora gëm du ngënéel
Ñi daan werante Yonnent làyyo ji nañ Saam
Ku fekkewoon woote baak naaféq yaak ña gëmoon
Dellooti daw ngir ga bànneex, topp dunyaa ba dee
Ku dem ñu ngay réccu ngir làyyoo ba fa Saam
Limaamu Laay, Mahdiyu xayrul waraa Muhammadu
Bu ngeen xamul goor gi, moo feeñoon ca Màkka, muy baax
Mu dellu feeñ Yoof, Waa rééw may xëccoo yoonu Màkka
Dañoo xamul muj ga, Baay Maanaay boroom diinee
Loo tayyi ñakk nga, loolaa réccu fekk mu wéy
Nan daan bakken yi, te tuub sellal, ku réy da ngay réér
Roy leen ci Séydi moo nuy ommat ba Diiwaan
Mbooleem li fiy fooreya duñu dab Abdulaay bun Salaam
Laajam bu réy ba mu doon laaj Yonenti Yàlla Nabi
Te noon bu koy xam na ngeen tuub, booba mooy Mustafa
Mu waxko lépp, mu yéém ba waaru far tuub ci moom
Dellooti Xaybar naa tuub leen Muhammadu feeñ
Xaybar la yééfeer ya jéex ngir doj yu tàng yay dal
Malaaka yaay wàcc, Buur Yàllaay dimmëli sunum njiit
Roy leen ci Séydi moo nuy ommat ba Diiwaanoo
Yàllaa la yonni nga feeñ Màkka ñu bañ diinee
Nga sanc Medina, leer gay jolli ba Saam
Beyti nangul na la, Faas gëm na sa diine
Nga dellu feeñ Yoof, ñooña bañ diine
Nga sanc Kambareen, leer gay jolli ba Malika
Yëmbël nangul na la, Ndakaaru gëm na sa diine
Saa Baay Limaamu kiy njiit, Buur, Yàlla may na ko moom
Yaaram yi xam na ko, moo dekkal ngiram Nabi Laay
Jébbël ko Baay Séydi muy daaral pomu diinne
Yow yaay Liimaan, wa lislaam, wa lihsaan, la ka ridwaan
Saw tur la ñuy tampe, soo yeewoo tabala ya jiin
Laay laa illa Laahu, leer gay wéy ba Diiwaanoo
Sunu rombukaay bii di dunyaa
Bunu fi def lu nuy lor
Na ngeen xam ne goor gu feeñoon fa Màkka
Moo dellu feeñ fii ci Yoof
Moo nuy jàllé ëllëk
Baay Laay yày boroom caabi yi.


text:
Kiko binnd
Cheikh Abdurahmane Ibn Naasir Saadi
(1307 -1376 ci gaaddaygi)
Kiko jeema firi
Djibril Dièye
Ci turu Yaalla laay dore sama mbinnd mi, moom miy borom yërmënde gu yaatuwi te di yërëm kuko soop.
Mboolem xeeti canntyi ñeelna Yaalla, ñi ngi koy sant diko dimmbandikoo diko jeggalu di tuup jëm ci moom di muslu ci moom ci sunu mbon-mnoni bakken ak suñuy jëf yu ñaaw. Kepp ku Yaalla ginndi kenn mënëtukaa reral, waye kepp kumu setaan cik maanduteep bamu reer kenn mënëtukaa jubal. Maa ngi sesde ne amul lenn luñu wara jaamu ci dëgg kumoy Yaalla, moom dongg deesukoo bookkaale. Di seede ne Muhammad jaamam la di ndawam, Yaalla na Yaalla julli ci moom te doolliko jaam.
Ginnaaw loolu:
Diine lislaam bi Yonent bi (Yaalla na Yaalla julli ci moom te doolliko jaam) mooy diine bi gëna mat ci diine yi te gën ci, gën ce kawe, gën ce maagg. Te bapare mu laamboo akiy taar akup mat ak mbaax ak yërmande ak mandute akup xarañ. Di seede Yaalla ak mat akup xamxam bu peeg akup xarañ yu amul fuñu yam. Di seedeel sunu Yonent ak yoneentaam ne lu tege ci dëggula, te mooy wu dêggu kiñu dëggal, ki dul waxe baaneex: "Lumu wax dañ kokoo wahyu." [1]
Konnak diine lislaam bookkna ci lay bu gëna maagg akup seede bu rëy buy wane weet gu Yaalla weet cik matam gu amul fumu yam; ak yonentuk Yonentebi (yaalla na Yaalla julli ci moom te dooliko jaamm) akup dëggoom.
Lima jublu ci mbind bii mooy fesël fi sama xamxam tooll ci leeral cosaani taari diine bu maagg bi di lislaam, doontene sama xamxam loottna beepp loott ci wane leenn ci li diine jii laamboo cik maaggaay akup taar akup mat andak ne sama samay kaaddu loottnañ ci farŋfaacceko cik matal wala diko yaatal; waye du leep luñu mënul peeg lune wala yegg ci njombaxtalgi wala lici ëpp, du jaadu nitki di baayyi limu ci xam ngit limuci xamul; ndax Yaalla tegul bakken ludul limu mën. Moo wax né:(Ragallen Yaalla keem seen mën mën).[2]
Lixaral loolu mooy ne xamxam bi neekk ci xam taari lislaam yi dafa laammboo akiy njariñ yu limu:
Leeral naci né bookk ci ngëneelu xamle al leeral taaru lislaam:
· Bookkna ci jëf yi gën yi nitki di jox waxtoom; mudi waxtu bulay jariñ te dula lor.
· Bookkna ci ne xam ak waxtaane xeewalu Yaalla yi daa bookk ci yimu digle moom akup Yonentaam. Te bookkna ci jëf yi gëna baax; te sikkisaakka amul ne gëstu ci lu jëm ci taari lislam dina jur nanggu ak waxtaane ak xalaat ci xeewëlu Yaalla bi gëna maagg ciy jaamam: te muy lislaam bi nga xamne du naanggu budul moom. Kone waxtaanee boobu ci boopptam xeetu sant Yaalla la ak saakkuk ndoolleent.
· Bookkna ci ne nit ñi da ñuy gënënte ci ngëm, nu nitki di gëna doolleekoo xamxam ci lislaam ak maaggalko ak begeeko mu ngëmëm di gëna dëgërër, mu gëna am koolute; ndax dafa neek diine bu laamboo mbooleem ciosaani ngëm akiy tëŋkkam.
· Bookkna ci yoon yi gëna gaaw ci woote jëme ci lislam ak leeral limi laammboo ciy mbaax yoo xamne bepp borom xel ak fitra bu mucc dakoy nanggu.
Su amoon ñu feetewoo faraŋfaacce dëgg dëggi lislaam ak di leeral nit ñi li ci neekk ci yu baax, loolu donŋgg doon na doy sëkk ci xertël ci nit; ndax li ci lislaam ci luy baaxal adduna ak allaaxira ak biir bitti ci ludul ñuy soxla toonntu ay lënnt yi ñukoy taxxal wa di jam diine ñi juuyoo ak moom.
Ndak diine lislaam ci booppam dafa laamboo toontu beepp lënnt bu juuyoo ak moom; liko waral mooyne dëgg la bu aandak ap leeral bu bir akiy firnde yuy joxe koolute.
Te suñu wuññee kiiraay gi ci leenn ci dëggëntaani lislaam dina nek liy gëna waral ñu naanguko ak feete gumuy feete kaw ludul moom.
Taari lislaam nak day feeñ ci mboleseeni njaŋŋalem aki tektalam ak ciy cosaanam aki baŋxaasam, ci limiy tektale ci xamxamuk yonal akiy aatte, ci xamxam gu maacc ci mbindef yi ak neekkin bi. Waye nak jubluwuñu faraŋfaacceko ak diko toopp benn par been ndax dafay waralup guddal. Konnak liñu jutbu ci mbinndi mi mooy joxe ay misaal yu am njariñ; yoo xamne dafay tektale yeneen ak di ubbil bunnt ki ci bëgga yaatal.
Suko defe ñuy dimmbandikoo Yaalla, di yaakaar ci mooy mu ginndi ñu te xamal ñu ak mu ubbil ñu ci mangasinu tabeem yi ak terangaam yi luy tax sunuy mbir yewën te sunuy wax ak sunuy jêf dici jube:
Diine lislaam, diine la bu tabaxu ci saxal mbooleem reeni ngëm yi Yaalla mu kawemi tudd ci waxam jimne: "Waxleen ne gëmnañu Yaalla ak limu waacce ci ñun, ak limu waacce ci Yonent Yaalla Ibrahim ak Ismail, ak ishaaq, ak Yaaquub aki sëtëm ak li Yaalla jux Musaa ak Issa ak li yonent yi jële ci sen boroom. Duñu taaxxale digënte ñeenn ci ñoom; te moom lañu jeebbalul".[3]
Te ciosaan yu maagg yooyu Yaalla digal ay jaamam mooy li Yonent yi dëppoo te mu laammboo ay xamxam yu maagg aki passpass yu jëm ci gëm leepp lu Yaalla mellal boopap ci laamiñi Yonentaam yi ak goorgoorlu ci soobu yoonu ngërëmëm.
Diine joo xamne ciosaanam mooy gëm Yaalla, meññentam di soobu yoonu limu te gërëmko boolekook sellal; ndax dina am kuy jaapp ne amna buko gënwaagg wala gënkoo rafet?
Diine joo xamne dafa digle gëm liñu jox Yonentyi, ak dëgêl senuk Yonent, ak naŋgu dëgg giñu jële ci sen boroom, ak baña texxale kenn ci ñoom, ak ne ñoom ñëpp ñu dëggulañu, ak ne ñuñu woolu lañu te ay sellalkat lañu, du mëna nekk mukk diine muñu mëna jam.
Diine la joo xamne dafay digle leepp luy dëgg, di nanggu lepp luy dëggu, di saxal lepp lu aju ci diine te am cëslaay wahyu bu Yaalla di wahyu Yonentaamyi te mu nekk lu juuyoowul ak xel ak fitra ba pare du bañ dëgg bumu mënti doon. Konnak moo feete kaw mboolesen diine yi.
Dafay digle jëf yu radet yi, ak jikko yu teddyi, ay luy yewenël nekkinu jaam yi, di xirtël ci mandu ak ngëneel ak yërmende ak lu baax, di xuppe waliis tooñ ak jalgati akiy jikko yu ñaaw. Amul benn jikko buy tektaleep mat te Yonent yi saxal ko ludulne saxalnako, amul benn mbir buy baaxal diine wala adduna te yoonal yu jiituyi waoote jëmeci ludulne sooññenaci, wala ap yaxx ludulne terenako te digle ñu sori ko.
Cip tëŋkk: Passpassup diine lislaam daal mooy biy sellal xolyi, di yewenal ru yi; jikko yu baaxyi ak jëf yu rafet yi dici saxe.
Yoonal yi gëna maagg yi lislaam yoonal ginnaaw ngëm mooy: taxawal julli, jooxe asaka, woor weeru koor, ajji maakka.
Ku leen seettantal bu baax dina gis lici nekk ci aay ndariñ yu kawe ay limiy waral ci sakku ngërmande Yalla ak am payooram ci adduna ak allaaxira.
Seetlul lici julli cik seellal, ak dëgmël gu mat sëkk, ak tagg, ak ñaan, ak toroxlul. Te palasam ci garabuk ngëm dafay toollook waaccuwaayu saytu tool ak diko roose. Sudul woonak baamu giñum baamu jullli gi juroomi yoon ci besbi kon garabuk ngëm gi dina mujje wow, bapare ay baŋxaasam dina fënëx. Waye julli mookoy suuxat diko dunndal.
Nga xool itam li ci julli ci yittewoo tudd Yaalla nga xamne moo gëna maagg, ak ne julli dafay dox diggantem ak kikoy def ba du taabbi ci lu bon ak lu ñaaw.
Nga ñëw ci asaka ci ay jikko jikku yu baax ñi, cik yaatu ak tabe, ak sori jikko ñu sikk ñi, ak sante Yaalla ciy xewalam, ak wattu alalji ci leepp lukoy nëxël, ak lici nek cik def njekk ci mbinddeefyi ak jookk ñi ñaakk, ak fac aajooy borom soxlayi.
Niki noonu asaka laambboona ak feg ñi ñaakk ci loru, dinañko dimmbandikoo ci xare ak yi nga xamne manul ñaakk ci yewenal nekkinu jullit yi, akitam ne dinalen fegal ñaakk ak ñi ñaakk, ak amup koolute ci kuutëluk Yaalla, ak yaakaarup payooram, ak dëgël limu dige.
Bude koor moom taagatu bu am solo moo ci neekk, ci yar bakken bi ci mëna baayyi lumu bëggoon te taammko ak taaggatko ci muñ ak dogu bu dëgër; lool lepp tege ci bëgg Yaalla ak toopp ko.
Laamboona itam dooleel liy tax bakenbi di seellal ak jiital li Yaalla bëgg ginaleko ci limu bëgg. Moo tax koor neekk ngir Yaalla ba tax mu jagooko walis yeneen xeti jaamu Yaalla yi.
Ku baayyi xel ci ajj dina seetlu alal gi ci nit di def, ak dekku ay cioono ak, leepp ngir saakku ngërmëde Yaalla ak teer ci palaas yu teedd yi ak toraxlu ci kaaba gi nga xamne kërëm la, ak jagleelko ay xeeti jaamu yu wute ci palace berëp yooyu, ak nga xamne ay ndabi xeewël la yumu defal ay jaamam ak delegasiyon *** yuko dikkal.
Boolekook lici neekk ci maaggal Yaalla ak toroxlulko toroxlu gu mat sëkk, ak di faattaliku nekkinu Yonent yi, ak taanneef yi, ak seellalkat yi; loolu diluy dëgërël ngëm ak di yookk sunu mbäggeel ci ñoom.
Ak lici asaka ci xamante diggante jullit yi, ak beennale seeni kaaddu, boolekook ni seeni njariñ yudul jeex di ci dëppoo; loolu bookk na ci taari lislaam yi gëna maagg ak njariñ yi gëna kawe yu jullit yi di faaggu.
Lii nak ap xippi bët la cip tëŋkk.
Bookkna ci taari lislam yi, mooy digle gu Yaalla digle ak sooññee gumu sooññee cik beennoo ak dëppoo, waye tamit tere gumu tere ak xuppee gumu xuppee ci taaxaliko ak wute.
Ay laaya akiy adis yu limu yaxal nañu loolu.
Te kepp ku amuk seetelu dina yeg njariñ gu neekk ci lii. Ak liciy juddu ci njariñal aadduna ak allaaxira akup mucc ci lor ak yu bon.
Te itam kaattan ak dooley biir bu tege ci dëgg lii mooy cosaan boo xamne ci lay wër.
Niki noonu, xam nañu ne ni jullit yi neekkeewoon ci njëlbeenuk lislaam ci diine gu jup ak neekkin gu baax, ak kaattan keneen kudul ñoom yeegguciwoon; ndax dañoo tënkkuwoon ci cosaan googu andak taxaw ci dëgg dëggi taxaw boolekook koolute gu dog ne mooy ruuk seen diine.
Te liy gëna leeral loolu mooy:
Diine lislaam, diineep yërmënde la ak barke ak rafetal akup sooññe ci jariñ nitñi.
Li ci diine lislaam cik yërmënde ak jëflante gu rafet ak woote jême cik rafetal ak tere leepp lu wute ak loolu, def nako mu doonup leer gune raaŋjang ci diggante tooñ ak jalgati ak jëflante gu ñaaw ak xoottik worma.
Mooy diine bi xëcc ci moom xolu ñuko gënoona noonoo; ba ñu mujjee kerlu ci keeppaaram gu yaatu gi.
Mooy diine bi ñeewant te leet ci ñici askanoo ba yërmënde ak njeggël ak njeekk di ballee ci seeni xol badi jeexital ci seeni wax ak seeni jëf; ba jeeggileen jaall ci seeni noon ba ñu mujje neek seeni peete: ndax amna ci ñoom (seeni noon) ñoo xamne ñu taabi ci lislaam teg ko cip gissgiss bu leer ak yeg yeg gu dok; amna itam ñu taabbi ci lislaam cik nanggu ak xeemmeem ay aatteem ak gën gimu gën aatteey seen diine ndax limu laambbo cik maandu ak yërmënde.
Diine lislaam, diineep xarañ la, ak cosaan gi Yaalla binndee nit, diine bu xel nanggu, ak mbaax ak texe.
Li koy gëna firndeel mooy: li lislaam laamboo ci cosaani atteem ak seeni baŋxaas yi nga xamne cosaan gi Yaalla binndee nit ak xel bu mucc dakoo nanggu booleko ak woommatu gu tege ci nattuwaayup dëppoo dëgg, ak li lislaam laambbo ci ap xarañ ci tërëlin.
Ak cip nosee, ba nooppi neekk lu yewën ci beep jamono ak palas. Ay xibaaram leepp dëgg la te dëggu, te beneen xamxam ci li jiitu wala li mujj mënul innddi lukoy feecci wala diko weeddi. Waye li am kay mooy ne yeneen xamxam yi tege ci dëgg dañu koy feeddali aka dëgërël ; mu neekk kon lay wu dok cip dëggoom.
Ñi maandu tey werlu seen xamxam wanenañu ne beepp xamxamu diine wala aadduna wala politik bu am njariñ, Alxuraan tektale nako tektale gu amul beenn sikksaakka.
Lii leepp di dooli jullit bi ngëm.
Ku seetlu ni lislaam tëre mbiru xare ci yoonu Yaalla, dina giss ne limu ci jublu mooy aar lislaam ak jullit yi ci jalgatip noon yi ci ay axxam ay woote bimuy woote jëme ci mbaax.
Wuteek beep jubluwaayup: xër cip moomeel wala dabiy baanneex; waye dafay dugg ci lumunul ñaakk.
Doynaci firnde ci lii, mooy dunnduk Yonentbi (Yaalla na Yaalla julli ci moom te dooliko jaamm) akiy saabaam ak seeni noon.
Batay itam, digle lu baax tere lu bon ci liy taxawu diineji la book ak diko saam.
Bookna ci taari lislaam, mooy lu jëm ci jëflante ci njëdd ak njaay ak leble ak bookk ligeey ak leble.
Toomb la boo xamne lislaam baayiwuko ginnaaw ndaxi njariñam yu kawé ci baaxal mbiru jullit yi ak seenup neekkin ci kaw suuf.
Tekna ci ak aatte yu xarañ, te tere ci leepp luy inndi lor ci jëflante lu melni ribaa ak jalgati.
Bookkna ci li gëna fees ci taari lislaam, mooy daganal gumu daganal leepp lu teey te laap ci leek ak naan ak sol ak sëy.
Mulaambboo leep lu jëm ci baanneex bu dagan te teey.
Bookna ci taar yi batay, mooy saam bi Yaalla saam mbooleem ax yi ci diggante mbinndeef yi ak mbooleem yiw ak rafetal ak maandu ak sori tooñ.
Lu melni axiy waajur, ak doom, ak way jegeñaaleyi, ak dëkkandoo yi, ak andandoo yi, ak ñiñu bookkak ligeey, ak diggante waay deeñanteyi.
Mudi lu xel naanggu te bëgg ko ak di dox jëm ci.
Mooy ni lislaam tërëlé leep lu jëm ci ndono.
Mu tek ay nattukaay yu matale te maandu ci niñu wara seeddale ak ñi wara doonn.
Mooy li lislaam tërêl ci ay daan ak xeetale gumuko xeetale keem dayook jalgatigi.
Leep jëm ci saam aaxi nit ñi ba ñu baña tooñ keenn wala ñuy jalgati ci alalam wala bakkenam wala deram wala njabootam.
Bookna ci taari lislam yi mooy: dox diggante nit ki loott ci saytu alalam ak jëfëdikooko ci melokaan wu baax ngir mu baña loru wala loree.
Niki dof wala xale bu matagul saytu ay mbiram.
Mooy firnde yimu yoonalal boroom aax yi ngir ñuy jot ci aaxam ci jamonoom bi jaadu, ak mucc ci sikkisaakka.
Mu bookk cik maandute gu fes.
Mooy li lislaam sooññee ci rafetal jëmee ci mbiddeef yi; mu bookk ci liy jural jullitbi yool ak njeekk ci nitñi.
Mudi luy inndi naataaŋge ci jullit yi ak barke.
Ay tënkk yimu yoonal ngir aatte beep xulo, wa wutal geennukaay mbir yiy xew ci diggante nitñi, wala jox dëgg keenn ci ñar ñiy wootewoo mbir. Mudi ay tënkk yu tege ci maadute akiy firnde.
Mooy digle bi lislaam digle diisoo ak tagg gumu taagg ñi gëm ci sababuk seen mbooleem mbir yi dafa rege ci diisoo
Mudi lu mbooleem boroom xel yi nanggu.
Mooy ne lislaam dafa dikk ngir yewenal leepp lu jëm ci diine ak aadduna ak boole diggante luy baaxal ruu ak bakken.
Muy ap digdoomu diggante aadduna ak allaaxira.
Mooy li lislaam def ne xamxam ak diine ak kilifteef ak aatte ñuy ay mbir yuy dëgërëlante di moottalante. Mootax mu joxko yitte bu fes.
Diine lislaam laammboowul dara luy juuyoo ak xel bu mucc ayyib wala xamxam bu wer.
Mu book ci mbir yi gëna rëy yuy wane xarañup boroombi ay peeg gimu peeg leepp lumu bindd.
Bookna ci taari lislaam yi mooy, doole gimu am ci beenale ay xol yu feewaloo ak far noonoo ci diggante niteñi.
Aandak pexe yu bari te wuute yuko noon yi de fexeel, suba ak ngoon, guddi ak bëccak; ak seen kaattan yu ñi ciy def.
Waye loolu terewul lislaam di desfi baleegi.
Muy wane ne lislaam dafa amup kaattan gune ci biiram boo xamne mooy ubbi xolyi ci ludul muy aajowoo jasi saasune.
Moo tëŋkk mbooleem li jiitu ci ay toomb, te mooy: diine lislaam diine la bu taxaw ci:
ü Ay passpass yu wer te am njariñ;
ü Ay jikko yu teedd tey foot ruu ak bakken;
ü Ay jëf yuy yewenal neekkin;
ü Ay firnde ci leepp;
ü Sori leepp luy jaamu ludul Yaalla ak aju ci mbinddeef;
ü Seellalal Yaalla jaamu gi;
ü Sori leep luy xarga fuufa;
ü Leepp luy mbaax;
ü Bañ ak sori leepp luy yaxute;
ü Maandu ak sori tooñ ak xeet bumu mëna doon;
ü Sooññe ci faaggu leep luy yekkati nit jëm ci mat.
Lip ap tëŋkk rek la, waye jubluwuñuci peeg.


text:
Seetal Fii
« Philosophie en wolof : A comme aada … »
aada j. : aada mooy mbooleem matukaay yi am mbooloo, gën gaa bare, aw askan di tegtaloo cig jëf, di ca xàjj lu bon ak lu baax. Matukaay yooyu ñooy doon tegtal yiy ommat nit ki ci yoon wi muy jëflanteek yeneen mbindeef yi ak càkkeef gépp. Kon aada, du loo xam ne ci coobare boppam la ko way di nàngoo topp mbaa mu jalgati ko. Ndax tëral yi ci biir aada, ñaare, ca cosaan la ñiy lawe, di meññ ba yegsi ci jamono.
Aada ci fànn dund gépp lañu ko mën a ràññee ci ab → sosiete, moo xam ci → kurél yi ñuy sàmp la, ci wàllu → politig, koom-koom, yoon mbaa diine la.
Mën nañoo wax ba tey ne aada mooy dig bi aw askan di màndargaale li mu moom ak li mu moomul, li mu caadawoo ak li mu àbb. Looloo tax askan wu nekk am aada yu mu moomal boppam, yu mu jéggaaniwul : kon aada dafa bare te bokkul.
Wante aada itam sangoowul der bu teref, ba dara lu bokkul ca moom ca cosaan du ca mën a rax. Nde ni jamono di doxee noonu la aada itam di doxe, di ko soppeekoo, ay tëral yu yees di ca juux, am yeneen yu ña cay xent. Ci kow loolu la aada yu bari di jaar ci yoonu diine, soppi lu bare ca na ñu daan ràññalee mbaax ak mbon ginnaaw ba askan woowa tuubee, topp weneen yoonu diine.
Ba léegi, ay askan nu ñu gën a jegeente ca seen cosaan, noonu la seeni aada di gën a niroo. Seex Anta Jóob wone na ci téereem yu bari, ni réewu Afrig yi seeni aada róofoo ca cosaanu maam ya jamonoy Buur-Fari ya woon Misira démb ba tey jii.
Ci wàllu nekkandoo, aada bokk na ci liy fas te di gën a dëgëral li am mbooloo mbaa aw askan bokkandoo. Kon aada, ndonte kon wuute na ak yoon, ci natt yi miy teg ñiy jalgati ay tëralam, ci kenu yiy téye ab sosiete la bokk.
Wante meññeefu aada, maanaam njëriñ li mu làmboo ci jamono jii, mu ngi aju ci ni aada ji di soppeekoo ànd kook li jamonooy laaj. Bu ñu koy seet tey day mel ni matukaay yi mel ni waccoo ak yelleefi doomu aadama, sàmp nguur ci kow yoon, sàkku yokkute ci tawféexu nit ñi, dakkal xare ak faat bakkan cig neen, ay ponk lañu yu aada yépp ci àddina war a mën a ànd.
Fr. : coutume
ajeel b. : lëf ki, walla xew-xew bi nga xam ne lëf keneen ka, xew-xew beneen ba ca moom la aju, maanaam su amul loola du mën a am, mbaa deesu ko mën a xam.
Ci fànnu losig walla jaduteef, mën nañoo faramfàcce mbir mi nii :
Dees nay wax ne ajeel sangam lu war la, su fekkee ne lëf sangam (L cig gàttal) su amee, te ci kow mu am doŋŋ la lëf ka muy jur walla njureel la (N cig gàttal) di ame. Su ñu ko baamtuwaatee màndargaay wax jooju lii la : su fekkee ne te su fekkee ne doŋŋ L ci lay N di ame.
Ab ajeel mën naa itam mat sëkk, su fekkee ne su L amul N du am, maanaam su dee (–L) kon (–N).
Mën nañoo tënke ci loolu ne : su dee L ajeel bu war la ngir N, kon itam ba léegi N ajeel bu mat sëkk la, ndax su dee ci kow L am doŋŋ lay N di amee kon su L amul N itam du am. Ab ajeel bu war te mat sëkk kon lii lay tekki : ci kow ajeel boobu nekk doŋŋ la ajeel ba ca des di mën a nekke.
Fr. : condition
…………………


text:
Arkelawus
Ci angale mooy Archelaus; Ci faranse mooy Archélaüs
Erodd Arkelawus, doomu Erodd bu mag ba, moo falu woon ci diiwaani Yude, Samari ak Idume (Idumée) 4 j.K. nguuru ba 6 g.K.. Yaayam Maltas (Malthrace) la tudd. Arkelawus ak Erodd Antipas ñoo bokkoon ndey ak baay. Yawut yi ak waa Samari yi jiiñ na ko kor ci kanamu buuru Room ndax coxoram. Buur bi Ogust Sesaar moo ko fuñ ci diiwaanu Gool (Gaule), maanaam Farans, ci 6 g.K.. Gannaaw loolu def nañu Yude diiwaan ci suuf nguuru Room, te jawriñ yi buuru Room fal yilifoon fa. Jabaram Mariyamënë (Mariamne), doomu Aristobul la, ki mu fase ngir takk Galafira (Glaphyra), jëtunu Alegsàndar (Alexandre), magam.
Man nañu gis tur wi ci Mc 2:22.


text:
Lislaam
'Lislaam jenn diiney asamaan (monothéiste) la (walla ju jenn yàlla), ju Muhammad (j.m) doon woote ca Dunu Araab ba (arabie) ca VIIeelu xarnu, Moom nag jenn la ci ñatti diine yees di wooye (diine yu ibraayma) yi, ñooy (diiney yahood, nasaraan ak Lislaam). Ñi ko gëm ñu leen di wooye ay "Jullit", mu bawoo ci baatub julli biy wund nangul Yàlla (t.s) di dégg ay ndigalam, ndax kooy julli ngir moom di ko jaamu nangul nga ko te ronu cig ronam, baatub jullit nag ci araab mooy (Muslim) giy tekki "aji jébbalu", aji nangul Yàlla, ndax jullit bi naafequl day déggal Yàlla, wéetal ko, ronu ci ron keppaaram, tënku cig nosteem, raggu cig bokkaaleem, dañtalu ci ñoñam (ñoñ bokkaale). Loolu nag ag bayliku gu mag la gu tukkee ci nit ñeel Yàlla, féete ci moom, jox ko boppam ci lépp lu muy def.
Jullit ñi dañoo gëm ne Lislaam mooy diine ji Yàlla mujj a wàcce ci (diiney asamaan) yi, te moom nasaxal na ya ko fi jiitu ci diine, (maanaam wotte na leen) ni ko Alxuraan waxe: «Tay jii laa leen matalal seen diine te mottali sama xéewal ci yéen, te gërëm naa Lislaam muy seen diine » (Taabal (mayida) 3), waxati ko: «Wàcce nañu ci yaw téere ba ànd ak dëgg, muy dëggal li ko fi jiitu ci téere, te di ko féete kaw » (Taabal 48).
Jullit ñi tam dañoo gëm ne Muhammad ab yonent la bu bawoo fa Yàlla, mooy ki ub nabiyu yi ak yonent yi, moom nag Yàlla da koo yonni ci ñaari way dijj-bopp yi (Jinne ak Nit). Bokk na ci dàtti pas-pasu Lislaam gëm ne am na jenn yàlla ju fi nekk moom rekk mooy Yàlla "Allaa", te ñoom (juliit ñi) anafiya lañuy topp muy diiney Ibraayma.
Jullit ñi dañuy Gëm Yàlla, Gëm Malaaka yi, Gëm Téere yi, Gëm Yonnant yi it mboole seen, yi fi jiitu woon, ak Gëm Bis Pénc te Gëm Dogal bi, ak Alxuraan mooy téere bi ñu wàcce ci Muhammad mu tukkee ci Yàlla, jaare ci Jibriil, Alxuraan nag mooy balluwaayu yoonal bu njëkk bi ci Lislaam, teg ci Sunna. Ponki Lislaam nag juróom lañu:
- Seere
- Julli
- Natt asaka
- Woor
- Aj Màkka ci ku ko man benn yoon
Moom lañuy jàppe ñatteel ci dawaan yu mag yu diiney jenn-yàlla yi bokk ci njabootugDiiney Ibraayma yi. Moom nag diine la ju wuuteek diiney Yahood ak ju nasaraan ji mu bokkal ay wàll yu bari yu niroo. Moom nag mooy jaaro bu mujj bi ca càllalag diine ja yonent ya indi woon mu bawoo woon ca Yàlla, la ko dale ca Noohin romb mbooleem yonent yi ba ci Muhammad (j.ñ) mi tëj Yonent gi ak téere yi ci téeéreem bii di Alxuraan.
Alxuraan nag mooy téere bi jullit ñiy sukkandiku ci seen yoonal, bu jàllee sunna ñëw, di jëf ak waxi Yonent bi Muhammad (j.m), mook Sunna ak yeneen ñaar ñooy bañlluwaay yi jillit yiy ball-loo seeni àtte ak yoon (sariiya), yeneen ñaar yi di "ijmaah" (dajeg boroom-xam-xam yi) ak Qiyaas (nattale). Moom Alxuraan nag waxi Yàlla la ju ñu wahyu Yonent bi jaare ko ci Jibriil, muy lol daa wàcc ci anam gu toftaloo te toppante, ci diir bu tollu ci 23 at.
Lu tollook 1,5 milyaar ciy jullit ñi ngi ci àdduna bi. Ñoon nag dañoo séddaliku ci ay dawaan yu limu, ñooy ci tur dawaanu Sunna, bi ëmb lu tollook 80 ak 85% ci jullit ñi, ak bu Siiya bi nga xam ne ma nga ëppe ca Iraan, ci biir Sunna am na fa ay bànqaas niki tasawuf, naka noonu ci Siiya.
Xamale ko[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Baatub Lislaam day tekki jébbalu ci jenn Yàlla ji amul moroom amul ku mu bokkal (laa sariika lahuu) joxe sa bopp gii nag ci teeyug bakkan lay ame. Fi Jullit ñi Yonent yépp ay jullit lañu, Ibraayma, Musaa ak Isaa (j.ñ), ndax ñoom niki jullit yépp dañoo tënku ci ay àtte yu Yàlla, te topp ci, kon jébbalu nañu te nangul Yàlla, bu ko defee Yàlla di leen dëgëral ak a dooleel ci ay kéemtaan (miracles)
- Baatub Jullit nag li muy tekki mooy ki aju ci diiney Lislaam di ko doxal, di julli tey def mbooleel àttey Yàlla yi.
- jullit nag leeg-leeg mu tekki aw xeet, walla aw nitu am réew niki ña dëkk ca Bosni, ñooñu ay Jullit lees leen di wooye, naan Kurwaat Serb ak Jullit
Lislaam nag du lu ñu jagleel aw askan wëliif weneen, walla aw nit bàyyi weneen, moom de ag woote la ñeel mbindéef yépp, ngir amal ag maandute ak yamoo ñeel mbindéef yépp. Lislaam daa taxaw ci ag nite ak yamale mbooleem bennaani mboolaay gu Lislaam gi, du def genn ràññatle ci diggante ku am ak ku ñàkk, ku am doole ak ku ko néewle, garmi akub baadoola. Neewul wenn xeet a gën moroom ja ndare ci ragal Yàlla ak topp ko. Loolu mooy dàtt bi jëfi jullit di tegu ngir man a baax, lu ko moy déet. yàlla a ngi wax ci Alxuraan: «Yéen nit ñi, ñun de bind nañu leen ci góor ak jigéen, te def leen ay askan aki giir ngir ngéen xamante, (te ngéen xam ne) ki gën a tedd ci yeen fa Yàlla mooy ka ca gën a ragal Yàlla, Yàlla ku xam la, ku dañ-kumpa la (dara umpu ko) » (saaru néeg (Hujuraat) 13)
Yonent bi Muhammad (j.m) nee na: «Ndax duma leen xamal ku di ab jullit? Kok nit ñi wóolu nañu ko ci seen alal ak seen bopp, ab jullit mooy ki nit ñi mucc ci làmmiñam ak loxoom, jiyaarkat mooy ki jiyaar ak bakkanam ci topp Yàlla, aji gàddaay mooy ki gàddaay ñaawtéef yeek bàkkaar yi»
Ag sosoom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam feeñ na ca Dunu araab ba ca juroom ñaareelu xarnu g.j, (ginaaw juddug Isaa), ci loxol Muhammad mom Abdul Laa (j.m), mi xéyoon di woo nit ñi ci ñu gëm pas-pas buy woote jaamu Yàlla miy kenn tey ku wéet te ba jaamug xërëm yi, mu boole ci indiwaale fi meneen mbooloo ciy ponk aki xalaat ak pas-pas, loolu nag di ndigal lu bawoo fa Yàlla miy kenn tey ku ñàkk maas, (Allaa), rax ci it Alxuraanالقرآن ju araab ju ñu wàcce ci Muhammad (j.m) mu tukkee ci Yàlla jaare ci malaaka Jibriil, mii daa jàng Alxuraan jii ci Muhammad ci anam gii nuy wooye "Wahyu".
Pas-pas ak Sariiya[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jullit ñi dañuy gëm ne Muhammad (j.m) daa dikk ngir mottali te tëj bataaxelub Yàlla bi mu yonnee yonent yi ko fi jiitu woon niki Ibraayma, Musaa, ak Masi Isaa mom Maryaama (y.j.ñ) te ñoom Yonent yooyu yépp ay jullit lañu, te dañuy gëm it ne Anafiya ji ñu nekk mooy cëslaayu diiney Ibraayma. Dañuy gis it ne wuute gi ci diiney asamaan yi ci sariiya la (maanaam àtte yi) waaye du ci pas-pas bi te sariiyab Lislaam nasaxal na (wuutuna fi) mbooleem sariiya yi ko fi jiitu woon.Kon diiney Lislaam mi ngi ame ci pas-pas ak sariya. Pas-pas bi di mbooleem dal (principe) yi nga xam ne jullit bi war na leen a gëm, ñoom nag way sax lañu, duñu soppiwku ak lu yonent yi soppiku. Sariiya nag aw tur la ñeel àtte yu jëf yi nga xam ne man nay wuute ak a soppiku ci soppikug yonent yi, bu ko defee bi mujj a ñëw di nasaxal (di fi wuutu) bi ko jiitu.
Alxuraan nee na: «Wàcce nañu ci yaw téere bi ànd ak dëgg, muy dëggal la ko fi jiitu ci téere te di ko féete kaw (di ko nasaxal), àtte leen ci li Yàlla wàcce te bul topp seeni bànneex ba bàyyi li la dikkal ci dëgg, ku mu ci yeen defal nañu ko aw yoon akum ngér, bu sooboon Yàlla mu def leen wenn xeet, waaye da leen di nattu ci li mu leen indil, njëkkanteleen yiw yi, ca Yàlla ngeen di dellu, bu ko defee mu xibaar leen fi seenug wuute nekkoon» (saaru Taabal 48) {وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ عَمَّا جَاءكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَـكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُم فَاسْتَبِقُوا الخَيْرَاتِ إِلَى الله مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ }المائدة48
Ay baat aki waxiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
"Allaa":Yàlla, mooy yàlla jiy dëgg ji yayoo ag jaamu moom rekk, moom mooy Aji bind jiy Aji sàkk, kiy melal, ki moom tur yu rafet ya ak melokaan yu kawe ya, ki bind nekk gi(àdduna bi) tey ki nga xam ne moom rekk a ko man, mooy ki moom asamaan yeek suuf si. Yàlla nag yonni na yonent yi ngir ñu woo nit ñi ci ñu jaamu ko moom rekk te bàyyi jaamu ku dul moom.
"Yonent bi", yonentub Lislaam mooy Muhammad mom Abdul Laa mom Abdul Mutalib mu Quraysin, mi ngi judd ci 571 ci Màkka gu tedd gi. Ag njabootam ñu xame ko ci turu njaboot gu Haasim, ngir askanale ko ca maamam Haasim mom Abdu Manaaf. Yàlla yonni na ko jox ko diiney Lislaam atum 610 g.j te booba ma ngay def xalwatu ngir jaamu ca xuntim Harraa. Xamees na ko ci njëkk ak ci ginaaw yonent gi ci ay jikko yu rafet, dëggu ak wóor, looloo waraloon ñu ko daa wooye "Ku dëggu, Ku wóor ki", mi ngi faatu ci bisub altine 12 ci rabiihul lawal atum 11 g (mu gàddaay gu Yonent bi)te booba ma nga amoon 63 ciy at.
Alxuraan: Alxuraan mooy téere bu sell bi ñeel jullit ñi, mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal gu Lislaam gi, ci ginnaawam la Sunna di ñëwe. Li njëkk a wàcc ci Alxuraan it mooy laaya wi njëkk ci saaru Halaq muy : «Jàngal ci sa turu boroom bi bind (sàkk)»
Alxuraan nag mooy waxi Yàlla ji mu wàcce ci Yonenteem bi Muhammad, Jibriil nag mooy ndawul Yàlla tey malaaka mi ko wàcce; ngir nag Yonent bi jottali ko nit ñépp,. Moom nag fa Yàlla dees koo bind ca àlluwa ju ñu wattu ja (Lawhul Mahfuus), àlluwa jii nga xam ne Yàlla bind na fa lu nekk njëkk mu koy sàkk.Wattu googu nag Yàlla la soob, mu bëgge ko noonu, noonu la ko waxe: «Ñun ñoo wàcce Alxuraan, te ñun ñoo koy wattu»
Barab yu sell yi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam am na ñatti barab yu sell, ñooy Màkka gu tedd gi, Madiina gu leer gi ak Quts (sorisalem):
Fa la Yonent bi Muhammad (j.m) ganee àdduna, mooy tam barabub wàccug Wahyu gi, fa la doorees it woote gi. Fa la Masjidul Haraam it nekk (Jumaa ja wër Kaaba ga) gi ëmb Kaaba gu tedd gi nga xam ne Ibraayama'a ko tabax ak doom ja Ismaayil (j.ñ), fa la jullit yiy jublu it ngir jóoxi séen faratay aj. Kaaba gi mooy xiblay jullit ñi, fa lañuy jublu ci mbooleem seeni julli.
Madiina :
Madiina gu leer gi (madiinal munawwara ci araab), njëkk Lislaam (Yasrib) la tuddoon, ñi ngi ko tudde Madiinal Munawwara, walla Madiinatur Rasuul (dëkkub Yonent bi) ginnaaw Lislaam. Fa la Masjidun Nabii nekk (Jàkkay Yonent bi)
Quds :
Quds nag dafa mel ne turam wiy tekki "ag sell", di barab bu ñu sellal fi jullit ñi, fa la masjidul aqsaa nekk, (Jàkkay Aqsaa) ca Palestin, muy jàkka ji Yonent bi siyaare woon ca guddig "rañaan ga ak yéeg ga", mooy guddi gi ñu farataale julli. Fa la Yonent bi jiite woon cig julli mbooleem nabiyu yeek yonent yi. Masjidul Aqsaa nag mooy benn pàkk bi nga xam ne mbooleem diiney Ibraayma yi yépp sellal nañu ko: Lislaam, Nasaraan ak diiney Yahood
Sariiya bu Lislaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci gëm-gëmu jullit ñi Sariiya bu lislaam (walla yoon wiy àtte ci lislaam) mooy nos mbooleem wàlli dund yu wuute yi, gu politig, gu mboolaay, gu koom-koom ak gu jëmm. Loolu nag ag kéemtaan nekku ci ginnaaw moom mi taxaw ci Alxuraan ak Sunna dafa bawoo ca Aji bind ju tedd ji te màgg (Yàlla). Sariiya nag am mbooloom ay yoon la (ay àtte) yuy leeral séqoo ak digaale yi am ci diggante nit ak Yàlla (t.s) ak diggante nit ak nit ak mboolaay gi ak àdduna bi. Day leeral it li dagan a def ak li daganul. Yi ëpp solo ci àtte yii ñooy ponki Lislaam yiy juroom te ñu leeraloon leen.
Lislaam tam day waral jullit bi di tënku ci Sariiya, di ci àttee ay lëj-lëjam ak xiiroo ak ŋaayoo mbaa xuloo yiy am ci diggante jullit ñi, day waral it ci jullit bi muy ràngoo jikko yu rafet.
Gongikuwaayu Sariiya bu njëkk bi nag (walla ab balluwaayam) mooy Alxuraan, moom nag ag wahyu la gu tukkee ca Yàlla ñeel ab yonentam Muhammad (j.m) mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal yi ak àtte yi ci Lislaam, Yàlla (t.s) warlu na ne dina ko wàttu cig soppi mbaag wëlbati: «Innaa nahnu Nassalnaas Sikra wayinnaa lahuu la haafisuun». Alxuraan yaxal na ci waraug topp ndigali Yonent bi (j.m) ndax ay waxam ag wahyu lañu gu tukkee fa Yàlla (t.s), Alxuraan nee na : «Du waxe bakkan, li muy wax ag Wahyu la gees koy wahyu», looloo tax deesi jàppe Sunnas Yonent bi (moom am mbooloom ay wax la aki jëf yu Yonent bi (j.m)) muy gongikuwaay bu ñaareel bi ñeel Sariiya walla yoon ci Lislaam.
Sunna nag nga xam ne mooy ñaareelu gongikuwaay bi, dajalees na ko ci am mbooloom ay téere, niki Sahiihul Buxaarii, ak Sahiihul Muslim ak yeneen téere yu Addiis.
Ñatteelu gongikuwaay bi nag balluwaayu wuute la ci diggante ñaari ngér yii di Sunna ak Siiya: Waa Siiya ñoom dañoo gis ne Addiis yi bawoo ca Ahlul Bayt (Njabootug Yonent bi (j.m)) ñooy ñatteelu gongikuwaay bi ñeel Sariiya, téerey Addiis yi nekk fi ñoom dafa ëmb waxi Yonent bi (j.m) ak waxi Ahlul Bayt,seen téereb addiis it mooy téereb Kaafii bu Kaliinii (كتاب الكافي للكليني)
Ñeenteelu gongikuwaay bi mooy Qiyaas walla “nattale” (maanaam nattale mbir mu amul ab àtte ci mbir mu mu nirool mu ko amoon)
Ngérum Lislaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam day dox ak a liggéey ci teggi toroxte wëliif nit ñi, tee leen a toroxlu ñeel ku dul yàlla (t.s). Mu gis ne doyodal gi gën a réy gi nit mas a dajeel ak toroxte mooy muy jaamu aw doj mbaag garab walla dundat (bayyima), mbaa muy toroxlu ñeel mbindéef muy dund mbaa mu dee, moo xam nit la mbaa lu ko moy, ci noonu mu aaye ñuy jàppe ay fóore mbaay làbbe (الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ)ay yàlla te ba fi Yàlla. Mu jugati moom Lislaam xeex tooñaange yi ñennat ci nit ñi di teg seeni moroom yu néew yi doole, loolu leer na bu baax ci Alxuraan :{وَلاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُواْ فَرِيقاً مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ }[2] «Buleen di lekk seeni alal ci seen biir cig “neen” (ci lu dul dëgg, ci bàkkaar) ak di ci jox way àtte yi (di ci gere) ngir (rekk)ngeen lekk ab kuréel (ab lim) ci alali nit ñi ci bàkkaar te booba xam ngeen ko» Alxuraan waxati it ne : {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّ كَثِيراً مِّنَ الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ }[3] «Yeen ñi gëm, ñu bari de ci fóore yi ak làbbe yi dañuy lekk alali nit ñi cig neen tey dëdduloo wëliif yoonu Yàlla wi, ñiy dëxëñ (denc) wurus ak xaalis te duñu leen def ci yoonu Yàlla, nanga leen bégal ci mbugal mu tar»
Loolu mujj na di ab balluwaayu doole ak kàttan ñeel Lislaam, ngir yamale gi ci nekk ñeel nit ñi ñépp, amul xejj ak séen, ab bàkkam di “Ab araab gënul ab ajam (ku dul araab), ab ajam gënul ab araab, ku weex gënul ku ñuul, ku ñuul it gënewul ku weex lu dul ragal Yàlla (tënku ciy ndigalam teet ay tereem, nit ñépp ci aadama lañu bawoo, te moom ci suuf la bawoo ” kon manuñoo gënantee ciw melo mbaag ndawal, waaye ci jikko ju rafet ji ëmbu ci ragal Yàlla giy waral di tënku ci ay ndigalam aki tereem te loolu mooy ag xay dëgg-dëggi xay, ndax mooy waral nit di def ag nite, di wormaale tey xam ne mook ñepp a yam, mook ñepp a bokk fu ñu juge, mooy Aadama, te moom cosaanam du dara lu jar muy jàpp ne kenn la, mbaa moo gën kenn, suuf sii muy joggi ak a puup, ak a saw ci la bawoo, kon déet ag gëne di ko ñeel lu dul cig ragal Yàlla giy njobbaxtal cig baax akug yiw.
Déet ag xeetal (racisme), déet ag kuréelal (def ay classes sociales). Bu ko defee, ngér mii xéy di luy doog a am ci taariixu àdduna bi, ci nguur gog ki ko doon àtte, di ko doxal ab yonent la, ab sartu réewam di Alxuraan ja juge ca Yàlla, bu ko defee aw askanam di xéewu ci xéewalug maandute ak kaaraange.
Jullit ñi dox nañu ci wisaare maandute ak yoon ci mbooleem ruqi àdduna bi, yëngu it ci yekkati tooñaange, toroxte ak doyadal wëëliif way néew yi doole ak ñu ñu noot ñi. Looloo jur nit ñi sottiku ci diine ji ci ay mbooloo, buur yi daal di koy xeex ak way jalgati yi ngir li ñu ci gis ci ag tiital ñeel seeni nguur, ñu xam ne seeni nguuru way jeex lañu, seeni nguur way dañ lañu feek lu néew, way tuxoo ci seeni loxo lañu, ndax seeni njaboot ak seeni càmmiit (administrés) tàmbali nañoo tàbbi ci diine ju yees ji.Loolu mooy mbóotum gaaw a tasug Lislaam ci mbooleem pàkki àdduna bi ci diir bu gàtt bu weesuwul at yu néew, loolu nag jaaxal na boroom xam-xami taariix yi ak boroom xam-xami mboolaay yi.
Saaba bii di Ribhi'Bn Haamir génn na loolu ci anam gu leer ca waxam ja:(Yàlla moo nu yonni ngir nu génne ku ko soob ci jaamug jaam yi, yobbu ko jaamu boroom jaam yi, ngir ñu jële ko ci xatug àdduna jëme ko cig yaatoom, xettali ko ci jengug diine yi, yobbu ko ci maandug Lislaam..mu yonni ñu ak diineem ji ci mbindéefam yi, ngir ñu woo leen jëme leen ci, ku nangu loolu ñu nangul ko, dellu wëliif ko (ba ko ci jàmmam), ku bañ nag ñu xeex ko ba fàww, ba kero ñuy àgg ca dëelub Yàlla ba. Ñu ne ko : luy dëelub Yàlla ba? Mu ne: Àjjana ñeel ki dee ci xeex ak ki bañ, ak tuufu (gañe) ñeel ki des (ki deewul).
Tasug Lislaam akug wisaaroom ak ni jullit ñi séddalikoo ci àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Muhammad (j.m) aki saabaam tàmbali woon nañu di woo giiri araab yi ci ñu dugg ci Lislaam, ba mujj nguurug Lislaam gii doon doog a sosu ci Madiina di gu am doole ak kàttan, mu daal di sóobu ci ay kollarante yu politig, yu diine ak Quraysin, ci noonu giir yi daal di séddaliku ci yuy ànd ak Muhammad (j.m) ak yu koy safaan, di ànd ak Quraysin, loolu wéy nag di nekk ba kero bi ñu ubbee Màkka (fath Makka) te duma way bokkaale ñi (am ndam ci seen kaw), booba la la ëppoon ca giir ya bennoo woon ci ron raayab Lislaam.
Ginnaaw bi Yonent bi génnee àdduna, ay Xalifaam wéyoon nañu di woote jëme ci Lislaam ak a nos Jiyaar gi ngir wisaare diiney Lislaam ak tas maandute ak yoon te yekkati tooñ wëlif nit ñi, ba mujj digi nguurug Lislaam gi mujj àgg Siin ci penku bi, akMbàmbulaanug Atlas ci sowwu bi, Lislaam it wéy cig yaatoom akug tasam jaare ko ci yaxantukati jullit yi doxoon jëm penku ak bëj-saalum ci Asi, ak cig wokkoo ak riisoo ak wàll yi gdigoo ak dig (frontières) yu Lislaam yi ci Afrig ak Tugal. Am na it ñu bari ci lokkikat yi (les conquérants) ñoñ tàbbi woon nañu ci Lislaam bi ñu agsee ci barabi Lislaam yi, ñu ci mel ne Mongool yi ak ñenn ci ñi doon def Xarey jooñe yi ak Tataar yi.
Kuy xeeñtu (suivre) Sariiya bu Lislaam dana gis ne moom dey daa farataal ci bépp jullit mu nekk ab wootekat jëme ci Lislaam; di digale lu baax di tere lu bon, di sonn it ngir nit ñi dugg ci Lislaam ciy mbooloo, ngir jëfe waxi yonent bi (j.m): ((Yàlla gindee ci yaw jenn waay moo gën ci yaw àdduna ak li ci biiram)), Lislaam kon gaweesu ko ci mag muy woote walla boroom xam-xam buy génne ay fatwaa, mbaa ñu jagleel ko jenn jàkka wëlif jeneen. Lii kon menn la ci mbóoti wisaarook Lislaam ci àdduna bi ci jàmm mbaa xare.
Ay ngér yu fiq[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngérum fiq moo man a gis day ball-loo àttey Sariiya yi ci tegtal (adila) yi rot (nekk) ci Alxuraan ak Sunna, dëppoo nag ak ay ponk aki cosaan yu fiq yu leer, manees na leen a tudde ay daara yu fiq (écoles de jurisprudence) ngir dëppoo gi ñu def ci pas-pas bi (alhaqiida) ak cosaan yi (al-usuul), waaye man nañoo xaw a wuute ci àtte yi ñuy ball-lu. Ngéri fiq yu ñeent yi tas nañu ci anam gu yaa ci ñoñ Sunna ñi, te mujj di lu kilifawu (officel) ci li ëpp ci seeni téere, ñoom nag (ngér yooyu) ñooy ijtihaad (ay liggéeyi xel) yu fiq yu lëng yi ñeel ñeenti Imaam yu ñoñ Sunna ñi ak mbooloo mi (Ahlus sunna wal jamaaha), ñoom nag nii lañu toftaloo ci taariix:
- Imaam Aboo Haniifa Annuhmaan, am ngéram mooy mu Haniifa walla Aniifa, mbaa Anafi, moom ngér moomu nag mi ngi sosoo ci Baxdaad ca Iraag
- Imaam Maalig Ibn Anas, am ngéram nag di Maaliki walla mu Maalig mi ngi sosu ca Ijaas ca Madiina (almunawara)
- Imaam Muhammad Bn Idriis As-shaafihii, ñu koy dàkkantale Shaafihi, am ngéram di saafihi walla saafihiya, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraak
- Imaam Ahmad Bn Hanbal, am ngéram di Anbali, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraak
- Imaam Dawuda bn Aliyu As-saahirii, am ngéram di Saahiriya, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraag
Ngérum fiq mu waa Siiya yu Fukk-ak-ñaar-yi, mooy fiq bu Jahfar, bi ñuy askanale Imaam Jahfar As-saadiq
Lislaam ak yeneen diine yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Alxuraan de ëmb na am njàngale mu jëm ci wormaal yeneen diine yi. Alxuraan daa wormaal diiney Yahood ji ak ju nasaraan ji, ngir jàppe gi mu leen jàppe ñuy ay diine yu Ibraayma. Alxuraam mi ngi feddali ne daa ñëw ngir feddali diiney asamaan ju sell ja ñu wàcce woon ca Ibraayma (j.m) te yahood yeek nasaraan yi soppi ko, wëlbati ko(soppi walla wëlbati (التحريف) amaa na mu tekki lu gën a sori déggiin wu ñaaw mbaa wu juum ñeel ab yax (texte), déggiinu mbir mii ak maanaam ci ay tolluwaay yu mujj ci taariixu Lislaam mujj na di : ay xaaj ci Injiil ak Tawreet baaxatuñu). Ñeneen ñu duli jullit it dëggal nañu soppi googu walla "tahriif" googu.
Salaat (julli)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jullit bi am na juroomi jullit yu koy war ci bis bu nekk, yooyu ñi ngi leen di wooye julliy farata (salaatul fariida) ci araab, ginaaw yooyu nag am na fi yeneen yu ñuy wooye "naafila" ñooy yi ñuy def cig coobarewu ngir yokk ab yool, ngir jaamu Yàlla gees la tegul cig farataal.
Julli daa war a nekk di lees di def cig laab : bu la fekkee cig laabadi, kon dangaa war a jàpp (ablution).
Julli nag dees koy def cig jublu xibla (maanaam jublu ca Kaaba ga nekk Màkka) ; aji julli ji daa war a yéene def julli gi ko tax a jug ci anam gu leer, yéene jooju moom lañuy wax:(niyah)ci araab.
Voir aussi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bibliographie[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Avertissement : la bibliographie ci-dessous est proposée à titre indicatif. La littérature sur l'islam étant abondante, riche et variée, seuls quelques livres sont proposés. Toutefois, ces livres n'ont pas tous la même valeur didactique et leur choix repose sur celui de plusieurs éditeurs de cet article. Leur présence sur cette liste n'est en aucun cas gage de sérieux de l'ouvrage.
- Charles Saint-Prot. Islam: l'avenir de la Tradition entre révolution et occidentalisation. Paris, Le Rocher, 2008, 620 pages.
- Jean-Claude Barreau De l'Islam en général et du monde moderne en particulier, Editions Le pré aux clercs, 1991, collection Pamphlet
- Mahmud Shaltut, L'islam : dogme et législation, Al bouraq, 1999
- Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société, Iqra, 2003
- Fdal Haja, Assalihats, les femmes vertueuses, Universel, 2005
- Charles-André Gilis, Études complémentaires sur le Califat, Al Bustane
- Tabari - Traduit par Hermann Zotenberg, La Chronique de Tabari (5 volumes), rééditée en 2001 par Actes Sud en deux volumes Volume I (ISBN 978-2-7427-3317-0), Volume II (ISBN 978-2-7427-3318-7)
- Ibn Taymiya, Lettre à un roi croisé, 2005, Tawhid
- Mohammed ben Jamil Zeino, Comment comprendre le Coran ?, Éditions Chama, 2005
- Dalila Adjir- Adlali Beghezza, Entrée interdite aux animaux et aux femmes voilées, Akhira Distributions
- Roger Du Pasquier, Découverte de l'islam, Seuil, 1984 (Comprendre l'islam de Frithjof Schuon, Seuil, 1976)
- Michel A. Boisard, L'Humanisme de l'islam, Albin Michel
- Dominique Sourdel, Vocabulaire de l'islam - N°3653, PUF, Collec. « Que sais-je ? », Nov. 2002
- Anne-Marie Delcambre, L'islam des interdits, Éditions Desclée de Brouwer, 2003, (ISBN 2-220-05415-2)
- Mohammed Arkoun, Ouvertures sur l'islam, Grancher, 1992
- Michel Reeber, L'Islam, Les Essentiel Milan, 1999 (pour une première approche)
- Paul Balta, L'Islam, Le Monde édition, 1997 (également pour une première approche)
- Malek Chebel, Manifeste pour un islam des lumières, Hachette, 2004
- Abdallah Penot, Le Coran, Alif Editions, 2004.
- Denise Masson, Le Coran, Paris, Folio, 1992 (une traduction aussi juste que poétique).
- traduction d'AbdAllah Penot, La Doctrine de l'unité, selon le soufisme, Alif Editions.
- Al Nawawy, traduction d'AbdAllah Penot, Les Jardins de la piété, Alif Editions
- Henry Corbin, Histoire de la philosophie islamique, Folio, 1989 (ISBN 978-2070-323531)
- Fatima Mernissi, Sultanes oubliées, Femmes chefs d'État en Islam, Albin Michel
- Eva de Vitray-Meyerovitch, Anthologie du Soufisme, Albin Michel
- Ligue francise de la femme musulmane, Éducation des enfants en islam , LFFM
- Bernard Lewis, Islam, Quarto Gallimard (ISBN 978-2070-774265)
- Abdallah Penot, L'Entourage féminin du Prophète, Alif Editions.
- Brahim Labari, Recettes islamiques et appétits politiques, Paris, Syllepse, 2002.
- Edouard-Marie Gallez, Le Messie et son prophète, Aux origines de l’Islam, 2 tomes, Tome 1. De Qumran à Muhammad, Tome 2. Du Muhammad des Califes au Muhammad de l’histoire, Versailles, Éditions de Paris (un résumé sur le lien suivant : https://web.archive.org/web/20070927202518/http://www.ict-toulouse.asso.fr/ble/site/659.html) cette publication a constitué la thèse de doctorat en théologie / histoire des religions qu’Edouard-Marie Gallez a soutenue à l’Université de Strasbourg II en 2004.
- Histoire de l'Islam : Fondements et doctrines de Sabrina Mervin (Présentation de l'éditeur : De la Jâhiliyya à l'islam. Le Coran. Le prophète comme modèle. Le droit islamique et sa méthodologie. L'élaboration de la théologie. Les schismes dans l'islam. Le chiisme duodécimain. Théories et pratiques du soufisme. Les réformistes, entre réaction et modernisme. Les courants de pensée dans l'islam contemporain), Poche: 311 pages, Nouv. éd (19 septembre 2000), Collection Champs Flammarion, ISBN-10: 2080830090
- Alfred-Louis de Prémarre, Les fondations de l'Islam, entre écriture et histoire, Seuil, 2002, 522 pages.
- Alfred-Louis de Prémare, Aux origines du Coran, Téraèdre 2005, 144 p
- Christoph Luxenberg, The Syro-Aramaic Reading of the KoranA Contribution to the Decoding of the language of the Koran, Hans Schiler Verlag, 2007.