text:
Traduction de Ahmeth Diouf et Arame Fal
I
Biralub àqi doom aadama ak Juddu-réew, bu 26 ut 1789
Ñi fi toogal askanu Tubaab, def am Péncum Réew, gannaaw ba ñu jàppee ne musiba yi gaar mbooloo mi ak ñàkk maanduteg way-yore nguur gi, seenub sabab du lenn lu dul réere, fàtte ak foñug àqi doom aadama, am nañu pastéefu yéene ci biral bu ràññeeku, àq yi làmboo te ñu doon àq yu fegu, yees mënul far, ngir biral boobu, su lalee Abadan ci xelu mbooloo mépp, fàttali leen, fu ñu tollu, seeni sañ-sañ ak seeni wareef ; ngir pasi Baatu Fal Àtte ak Baatu doxal, nga xam ni dinañu leen mën dendale ak jubluwaayu gépp campeef guy yëngu ci wàllu politig, ñu gën leen a wormaal ; ngir tawati juddu-réew yi tegu ci ponk yu wér, yu kenn mënul diiŋat, jëm ci lu sàmm Ndeyu Àtte bi ak jàmmu nit ñépp. Kon, Péncum Réew maa ngiy nangu te di biral, ci kanam ak ci barkeb Jëmm ju Kowe ji, àq yii ñeel Doom aadama ak Juddu-réew bi.
Dog bu jëkk bi. Nit ñépp nekk gor ak yemoo ciy àq lañuy judduwaale, wéye ko. Wuute yiy am ci biir mbooloo mi mënuñu wéeru lu dul ci njariñal ñépp.
Dog 2. Jubluwaayu gépp mbootaayu politig moo di càmmug àq yi doom aadama làmboo te yàgg du leen far. Àq yooyu ñoo di moom sa bopp, moomeel, warlu, ak bañ noteel.
Dog 3. Ballukaayu gépp baat bu nit yoree ngi nekk ci Xeet wi. Amul jenn jëmm, kenn nitk ku mën doxal baat bu ci jógewul, ci lu wér.
Dog 4. Moom sa bopp moo di mën def lépp lol du yàqal jaambur : naka noonu, nit ku ne àq yi mu làmboo te di leen doxal seeni dig a ngi yem ci dig yiy may ñeneen ñi bokk ci mbooloo mi ñu bànneexu ñoom it ci àq yooyu. Dig yooyu yoon rekk a leen mën tëral.
Dog 5. Àtte sañul tere lu dul jëf yiy lor mbooloo mi. Lépp lu yoon terewul, mëneesu ko tere, te yit mëneesul ga kenn ci mu def lu yoon santaanewul.
Dog 6. Àtte moo di kàddu giy génne bëgg-bëggu mbooloo mi. Juddu-réew yépp sañ nañu, ci seen jëmmu bopp, walla ci jëmmu ndaw yu leen fi toogal, bokk ci lu koy tëral. Yoon dafa war doon benn ci ñépp, moo xam dafay aar, walla dafay daan. Juddu-réew yépp, gannaaw ba nga xamee ne ñoom ñépp a yem ci kanamam, ñoo yem ci am sañ-sañu yóotu martaba, palaas, ak nekk ndawi nguur gi, ku ne ak li sa mën-mën may, ci lu àndul ak benn xajjaatle, lu dul li aju ci seen njàmbaar ak seen xarala.
Dog 7. Mëneesul teg kenn tuuma, walla ñu jàpp ko, mbaa téj ko, lu dul ci anam yi yoon tëral, ak jëfin yi mu santaane. Ñiy sàkku, yóbbante, jëfe walla jëfeloo ay ndigal yu amul teguwaay, dees leen war daan ; waaye bépp juddu-réew, bu ñu ko woowee walla ñu téye ko ci kow yoon, war na cee tënku ci saa si : tooñ na, su fekkee ne dafa bañ.
Dog 8. Yoon warul tëral lu dul ay daan yoy, fés na ni yem nañu kepp, te amul kenn ku ñu mën daan, lu dul ci kow ab àtte bu am, ñu taxawal ko lu jiitu tooñeel gi, te fekk ñu ngi koy doxal ni mu ware ci yoon.
Dog 9. Gannaaw nit ku mu, jortees na ne set na cig tooñeel ba keroog ba ñuy biral ne tooñ na, su fekkee ne gisees na ne mëneesu ko bañ a jàpp, gépp teeŋal gu dul gi ci yell ngir jot ci jëmmam, yoon war na ko daan daan yu tar.
Dog 10. Amul kenn ku ñu war gétén ngir i xalaatam, doontele sax ci wàllu diine la, na fekk rekk seenug génne yàqul dara ci jàmmu nekkeel ji àtt tëral.
Dog 11. Sañ-sañu génne say xalaat ak say mébét bokk na ci àqi doom aadama yi gën a màgg ; kon bépp juddu-réew mën na wax, bind, muul ci coobareem ; xanaa rekk mooy gàddu bëttug sañ-sañ boobu, ci anam yi yoon tëral.
Dog 12. Warlul àqi doom aadama ak juddu-réew dafa laaj doole juy aar ñépp, muy dooley mbooloo mi. Doole jooju dees koy samp, ngir njariñal ñépp, waaye du doon ngir njariñal ñi ñu ko dénk.
Dog 13. Ngir yor dooley mbooloo mi ak ngir amal xaalis bi war ci caytu gi, ab natt bu ku ne war dugal loxoom mënul ñàkk ; dees koy teg juddu-réew yépp , ku ne ak la nga mën.
Dog 14. Juddu-réew yépp sañ nañu nemmiku, ñoom ci seen bopp walla ci kow ndaw yu leen fa toogal, ndax natt boobu dafa di lu war, sañ nañu ko nangu ci seen coobare, toppaatu jëfandikoo ga, taxawal daytalinam, ak lalam, ak feyyuwinam, ak diir ba.
Dog 15. Mbooloo mi sañ na làyyiloo bépp liggéeykat bu ne ci caytukaayu nguur gi.
Dog 16. Mépp mbooloo mom warlug àq yi ak teqaleg baat yi doxu fa, amul Ndeyu àtte.
Dog 17. Gannaaw moomeel dafa di àq ju fegu, te sell, mëneesu ko sañ nit, xanaa su fekkee ni njariñal mbooloo mi dafa ko laaj ci lu ñépp mën gis, mu doon lees nemmeeku ci yoon, ak ci kow ndàmpaay lu jub, lu jiitu toxalug moomeel gi.
BIRALUB DUNYAA ÑEEL ÀQI DOOM AADAMA
Pénc mu mag mi fal na ko, siiwal ko ci dogal 217 A (III) bi
mu génne ci 10 desàmbar 1948.
DALINU WAX JI
Pénc mu mag mi
- Gannaaw ba mu jàppee ne xàmmeg daraja ji jépp doom aadama làmboo ak àq yi mu yeyoo te kenn mënu ko ko xañ moo lal moom sa bopp, lal yoonu njub ak jàmm ci àddina si ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne réere ak foñ àqi doom aadama jur na ay ñaawtéefi bàyyima yu salfaañe xelum bépp doom aadama ; mu jàppaale yitam ni fenkteg jamano joj, nit ña dinañu am sañ-sañu wax ak gëm, fekk fer nañu tiit ak toskare, nekk na li ñu biral ni moo gën a kowe ci li nit di yóotu ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne am na solo lool mu am nguurug yoon gu feg sañ-sañ yooyu, su ko defee, nit ki, dem ba sës du ko xirtal ci fippu di xeex noteel ak bundxataal ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne am na solo lool ñu ñaax mboolem xeet yi ñu suuxat ag xaritoo ci seen diggante ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne, ci seenub Sàrt, askan yi bokk ci Mbootaayu Xeet yi yeesal nañu yaakaar gi ñu am ci àq yu mag yi ñeel doom aadama, ci darajay nit ak dayoom, ànd ak yemale gu mat sëkk diggante góor ak jigéen ; mu jàppaale yitam ne askani Mbootaayi Xeet yi biral nañu seen pas-pas ci lu jëmale kanam nekkinu nit ñi ak gën a baaxal seen dundin, ci biir moom sa bopp gu gën a yaatu ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne Réew yi bokk ci mbootaay gi fasoo nañu, ci wetug kurélu Mbootaayi Xeet yi, saxal wormaalug sañ-sañi nit ak gog moom sa bopp, gu wërale àddina sépp te dëggu ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne am na solo lool ñépp bokk gis-gis bi ñu am ci sañ-sañ yooyu ak moom sa bopp googu, ngir seeni mébét mën yegg ni mu ware ;
- Gannaaw ba mu jàppee loolu lépp,
Pénc mu mag mi,
Yëkkëti na Biralu Dunyaa bii ñeel àqi doom aadama, def ko muy jubluwaay bu askan yépp ak xeet yépp war yegg, ngir nit ñi ak kuréli mbooloo mi bàyyi xel, fu ñu tollu, ci Biral boobu, te takkaayu, jaar ci njàngale mi ak yeete gi, ba suuxal ci xel yi, worma gi sañ-sañ yi ak moom sa bopp gi yeyoo ; te ci biir ak ci bitim-réew ñu tàmbalee jël ay matukaay yu yombal seenug nangu ci biir way-dëkk réew yi bokk ci Mbootaayu Xeet yi, ñoom ci seen bopp, ak ci dénd yi aju ci seenub ëtt.
Dog bu jëkk bi. Nit ñépp moom sa bopp lañuy judduwaale, ak yemoo ciy sañ-sañ ak daraja. Xéewalees na leen sago ak xel ; dañu war jëflante ni ay doomi ndey.
Dog 2. Nit ku ne mën na yiiru ci àq yi ak sañ-sañ yi ñu taxawal yépp ci Biral bii, te du ànd ak benn xàjjaatle ci wàllu xeet, ak melow der, ak awra, ak kàllaama, walla diine, walla xalaat ñeel mbirum politig, walla menen xalaat mu mu, moo xam mu ngi tukkee ciw xeet mbaa cim mbooloo, walla alal, walla juddu, walla beneen fànn bu mu.
Yokk ci, réew mi walla dénd bi doom aadama cosaanoo, deesu ci def benn xàjjaatle bu wéeru ci taxawalinam ci wàllu politig, walla ci wàllu yoon, walla ci wàllu jëflante bi mu séq ak bitim-réew, moo xam réew moomu mbaa dénd boobu dafa moom boppam, walla dafa nekk ci kiliftéef, walla mu am baatu biir rekk, walla mu am lu mejj ci baatam.
Dog 3. Nit ku ne am na sañ-sañ cig dund, ak ci baatu boppam ak ci kaaraangeg jëmmam.
Dog 4. Deesul def kenn ab jaam, walla ab dag ; njaam, ak njaay ak njëndum jaam terees na ko, ci anam yu mu mën doon.
Dog 5. Deesul bugal kenn, deesul teg kenn ay daan ak ay metit yu tar, yu nit xajoowul, walla yu koy toroxal.
Dog 6. Nit ku ne am na sañ-sañ ci ñu nangul ko, ci bépp béréb bu mu ne, jëmm ji mu taxawe ci wàllu yoon.
Dog 7. Ñépp a yem ci kanam yoon te ñépp am nañu sañ-sañ ci yoon feg leen, cig yemale gu àndul ak benn xàjjaatle. Ñépp am nañu sañ-sañ ci ñu bokk leen feg ci bépp xàjjaatle bu nar a jalgati Biral bii, ak ci lépp lu nar a sooke xàjjaatle boobu.
Dog 8. Nit ku ne sañ na dem yoon, ci kanam àttekaay yi ko yelloo ci réew mi, ngir tawat fa jëf yiy bëtt sañ-sañ yi ko Ndeyu Àtte bi walla ab àtte fàggul.
Dog 9. Amul kenn ku, mënees na ko jàpp, walla téj, walla gàddaayloo, ci lu teguwul fenn.
Dog 10. Nit ku ne, cig yemale gu mat sëkk, am na sañ-sañ ci, layam, ab àtteekaay bu moom boppam te maandu déglu ko déglu bu sell, ci biir mbooloo, sog a jël dogal yoy, moo xam ñu ngi jëm ci feeñal i àqam ak i wareefam, moo xam ñu ngi jëm ci dëgëral bépp tuuma ju ñu ko teg ci wàllu jëyya.
Dog 11. 1 – Képp nit ku ñu tuumaal tooñeel, njortees na ni ku set la, ba keroog ba yoon di wéral tuuma ji, ci layoo bu ne fàŋŋ, fekk warlulees na nit ki fàggutéef yi layam laaj yépp.
2 – Deesul daan kenn ngir ay jëf, walla ay càggante yoy, ci jamono jees leen defe, nekkuñu woon njëfu tooñeel ci gis-gisu yoon wiy dox ci réew mi ak wiy dox ci diggantey réew yi. Naka noonu, deesul tege benn daan bu gën a diis bi ñu waroon tege ca jamono ja njëfu tooñeel ja ame.
Dog 12. Deesul lëñbëtu kenn ci mbiri boppam, njabootam, këram, bataaxalam, walla ñu wuññi suturaam, yàq deram, ci lu teguwul fenn. Nit ku ne am na sañ-sañ ci yoon feg ko ci lëñbët yooyu ak tooñ yooyu.
Dog 13. 1 – Nit ku ne sañ na dem ak dikk ci coobareem, ak tànn dëkkuwaayam cim réew.
2 – Nit ku ne sañ na génn mépp réew, doontele mosam la ; sañ na yit dellusi ci réewam.
Dog 14. 1 – Ci kow bundxataal gu ñu koy bundxataal, nit ku ne sañ na wuti rawukaay, sañ na yit muurloo rawukaay ci yeneeni réew.
2 – Sañ-sañ boobu nit ki mënu ko tuddoo, su fekkee ne jëyya ju aju ci yoon wi ñépp bokk lañu koy toppe, walla ay jëf yu safaanoo ak jubluwaayi Mbootaayu Xeet yi ak i sàrtam.
Dog 15. 1 – Nit ku ne am na sañ-sañ cig askanale.
2 – Amul nit ku ñu mën xañ akanaleem, naka noonu yit mëneesu koo xañ sañ-sañu soppi askanaleem.
Dog 16. 1 – Li ko dale ci jamono ji ñu tolloo ci séy, góor ak jigéen, ci lu àndul ak benn xat-xat bu aju ci waaso, askanale walla diine, am nañu sañ-sañu séy ak samp njaboot. Ci wàllu séy, ñoo yem sañ-sañ ci biir séy bi ak ci tasug séy bi.
2 – Séy bi mëneesu ko fas lu dul ñi nar a nekk way-dencante dañu cee ànd ànd bu wér, ci seen coobare.
3 – Njaboot moo di cosaanu mbooloo mi ak kenu li ko téye ; yeyoo na mbooloo mi ak Réew mi aar ko.
Dog 17. 1 – Nit ku ne, moo xam mu ngi nekk moom kenn, walla ci mbooloo, yeyoo na moomeel.
2 – Mëneesul xañ kenn moomeelam, ci lu teguwul ci yoon.
Dog 18. Nit ku ne am na sañ-sañ ci wéye xelu boppam ci wàllu xalaat, ngëm ak diine ; sañ-sañ boobu dafa ëmbaale sañ-sañu nit ki ci soppi diine, walla ngëm, ak sañ-sañu feeñal diineem, walla ngëmam, moom kenn walla ci mbooloo, moo xam ci lu ni fàŋŋ la walla, ci lu biiru la, mu jaarale ko cim njàngale, ci jëfi diine, ci jaamu boroomam ak topp ponki diineem.
Dog 19. Nit ku ne am na sañ-sañ ci xalaat ak génne xalaatam ni mu ko soobe te loolu dafa wund ni am na sañ-sañ ci ñu bañ ko fitnaal ngir xalaatam. Am na it sañ-sañ ci taataan, ak jot, ak tas – te amul dig yu mu ciy seet – xabaar yi ak xalaat yi, ci génnekaayu xalaat bu mu mënti doon.
Dog 20. 1 – Nit ku ne am na sañ-sañu bokk ci ndaje ak mbootaay yu jàmm lal.
2 – Mëneesul ga kenn ci mu bokk cig mbootaay.
Dog 21. 1 – Nit ku ne, ci biir réewam, am na sañ-sañu bokk ca njiit yay saytu doxalinu réew ma, moo xam moom ci boppam la, walla mu dénk baatam ay ndaw yu mu tànn ci coobareem.
2 – Nit ku ne am na sañ-sañ ci ñu ubbil ko, cig yemale gu ñeel ñépp, bunti liggéeyukaayi nguur gi.
3 – Bëgg-bëggu askan wi moo di kenu li téye baatu nguur gi ; bëgg-bëgg boobu li koy génne moo di pal gu jub, gees war amal diiroo diir, ci biir palin wu matale te yem, ànd ak kumpa, walla ci weneen palin wu nuroo ak moom te mën jur pal gu sell.
Dog 22. Nit ku ne, ci ni mu bokke ci mbooloo mi, am na sañ-sañ ci xéewloo kiiraayal mbooloo mi ; yelloo na ñu jox ko ci wàllu koom, nekkin, caada, sañ-sañ yi darajaam ak yokkuteg jëmmam laaj, ci liggéeyub réewam ak jëflanteg réew ak réew, lépp nag aju ci doxalinu réew mu ne, ak ci alalam.
Dog 23. 1 – Nit ku ne am na sañ-sañ ci liggéey, ak ci tànnal boppam liggéey bi ko soob, ak ci am sàrti liggéey yu jub te baax ci moom, ak ci lu ko feg ci ñàkkum liggéey.
2 – Ñépp am nañu sañ-sañ ci yem añub liggéey, su fekkee ne ñoo yem liggéey, ci lu àndul ak benn xàjjaatle.
3 – Képp kuy liggéey yelloo na pey gu jub te baax, gu muy suturloo moom ak njabootam, ci nekkin wu méngoo ak daraja ji nit làmboo te, su ko laajee, mu am yeneen xeeti pexe yu ko mottali, ci wàllu kiiraayal nekkin.
4 – Nit ku ne sañ na ànd ak ñeneen sos ay sendikaa, ak bokk ci ay sendikaa ngir sàmm njariñam.
Dog 24. Nit ku ne am na sañ-sañ ci noppalu ak féexal xolam, rawatina ci wàññi, ci anam yu jaadu, yàggaayu liggéey bi, ak ci noflaay yu ànd ak pey, diiroo diir.
Dog 25. 1 – Nit ku ne yelloo na xéewloo koom gu doy ngir feg wér-gu-yaramam, dund dund gu neex moom ak njabootam, rawatina ci lu jëm ci lekk gi, koddaay li, paj mi ak garabi faju yi ak yeneen aajo yi nekkin laaj ; nit ku ne yelloo na kiiraay, su fekkee ne liggéeyul, dafa tawat, dafa tële, ki mu doon séyal dafa faatu ; ak su fekkee ne dafa màggat mbaa mu tollu fof, yeneen safaan yu ajuwul ci coobareem ñoo ko xañ la mu daan dunde.
2 – Ndey ji sukk wasin ak gune yelloo nañu ñu beral leen ndimmal ak taxawu. Gune yépp, moo xam ci buumu séy lañu juddoo walla déet, ñoo yem kiiraayal nekkin li ñu yeyoo.
Dog 26. 1 – Nit ku ne yeyoo na jàng. Njàng mi wareesu ci fey dara, walla boog njàng mu suufe mi ak mu njëkk mi. Njàng mu suufe mi, ñépp lañu ga ñu jaar ci. Njàngum xarale mi ak mu mécce mi, dees ko war yaatal ba mu yegg ci ñépp. Buntu njàng mu kowe mi warees na ko ubbil ñépp, cig matale gu mat sëkk, kenn ku ne ak li mu yelloo.
2 – Njàng mi dafa war jublu ci tëgg nit ci jikko yu rafet, ak ci dëgëral worma gi àqi doom aadama ak sañ-sañ yu mag yi yelloo. Dafa war yombal déggoo, muñalante ak xaritoo ci biir xeet yépp ak ci biir mbooloo yi aju ci waaso yi ak diine ji. War na yombal yitam yokkuteg yëngute yi Mbootaayu Xeet yi sumb ngir saxal jàmm.
3 – Way-jur yi ñoo jiitu ci am sañ-sañu tànn xeetu njàng mi ñu bëggal seen njaboot.
Dog 27. 1 – Nit ku ne sañ na, ci coobareem, bokk ci xew-xewi mbooloo mi ci wàllu caada, ak bànneexu ci xarala, jël wàllam ci suqalikug xam-xam ak ngëneel yi muy jur.
2 – Nit ku ne am na sañ-sañ ci ñu feg njariñ li mu jële ci bépp liggéey bu mu def ci wàllu xam-xam, ladab ak xarala, moo xam njariñ li daraja la, walla koom la.
Dog 28. Nit ku ne am na sañ-sañ ci jàmm ju ne ñoyy lalu ci biir mbooloo mi ak ci bitim-réew, ba sañ-sañ yi ak moom sa bopp gi ñu tudd ci Biral bii, ñu mën leen doxal ni mu ware.
Dog 29. 1 – Nit ki am na lu ko war digganteem ak mbooloo mi nga xam ne, ci biiram rekk la yokkuteg jëmmam gu yaatu te matale mën ame.
2 – Nit ku ne, ci ni muy doxaley àqam ak ci ni muy bànneexoo ciy sañ-sañam, dara du ko yemale lu dul dig yi yoon samp – yoon doŋŋ – ngir ràññee ak wormaal àqi jaambur ak i sañ-sañam, ngir it sàmmoonte ak li ngor laaj, ak li jàmmu mbooloo mi laaj, ak li dund gu neex ñépp laaj, ci biir nit ñu seen doxalin wéeru ci baatu mbooloo mi.
3 – Sañ-sañ yooyu ak moom sa bopp googu, deesu leen mën doxal, ak lu mën xew, ci anam yu safaanoo ak jubluwaayi Mbootaayu Xeet yii ak i cëslaayam.
Dog 30. Amul benn pas-pas ci Biral bii bees mën jàppe ni dafa nangul am réew, walla ag mbootaay, walla aw nit, sañ-sañ bu ko may mu yëngu mbaa mu jëf jëmale ko ci màbb àq yi ak sañ-sañ yi ñu fi tudd.
NOTE SUR L’ÉCRITURE
Correspondances phonétiques entre l’alphabet officiel du wolof et l’alphabet latin.
I. Les lettres suivantes ont la même valeur phonétique que dans l’alphabet latin utilisé pour la langue française.
a) Consonnes
p - paaka : couteau
b - bakkan : nez
m - mar : avoir soif
f - for : ramasser
t - taw : pluie
n - nelaw : dormir
s - est toujours prononcé sourd comme dans si et non sonore comme dans base, suuf : sol
r - est toujours prononcé roulé, rafet : être joli.
l - lam : bracelet
k - kër : maison
g - est toujours prononcé occlusif comme dans gare et non constrictif comme dans page, garab : arbre
b) Voyelles
i - cin : marmite
é - sér : pagne
II. Les lettres suivantes empruntées à l’alphabet latin ont, dans l’alphabet officiel du Sénégal, la valeur phonétique suivante :
1) Consonnes
c - Approximativement ce qu’on entend en français dans tiens
caabi : clé
j - Approximativement ce qu’on entend en français dans dieu
jabar : épouse
ñ - Existe en français dans agneau, ñaw : coudre
x - Approximativement ce qu’on entend en français dans chercher. Ce son existe en espagnol (jota) et en allemand (ach-laut), xalam : guitare
q - n’existe pas en français, mais existe en arabe (qarīb “proche”)
ñaq : sueur
w - existe en français dans oui, woo : appeler
ŋ - Ce qu’on entend parking, ŋaam : mâchoire
2) Voyelles
a - Ce son est plus fermé qu’un a français mais plus ouvert que ë :
ex : lal : lit
C’est le son a du français, làkk : parler une langue étrangère
e - Son è ou ê du français père, tête, set : propre
ë - Son e du français comme dans demain, bët : oeil
ã - Voyelle nasale : français banc, ex : sãs : être très chaud
o - C’est le o ouvert de pomme, gor : abattre un arbre
ó - C’est le o fermé de beau, chose, jóg : se lever
u - Son ou du français trou, bukki : hyène
3) Les sons transcrits par une double lettre
Les sons mp - mb - nt - nd - nc - nj - nk - ng - doivent être réalisés sans e initial en début de mot ;
Exemple :
mbër : lutteur
ndab : récipient
njaay : vente
ngelaw : vent
samp : planter un pieu
bunt : porte
denc : garder
tànk : jambe
xonq : être rouge
Les doubles-voyelles transcrivent des voyelles longues
suuf : sol
Les doubles-consonnes transcrivent des consonnes fortes
bakkan : nez


c: text/html

text:
Souvenirs and Gifts from Sili
World > Chile > Sili
T-Shirts
Caps & Hats
Phone & Tablet Cases
Buttons
Mugs & Drinkware
Mouse Pads
Global Souvenir ShopFind Souvenirs and Gifts from Sili
World > Chile > Sili
Sili is the wolof name of Republic of Chile
Other points of interest in wolof language:Kongóo-Kinshasa Bosni Sapoŋ Diiwaanu Ndakaaru Duni Virgin Arare Beer Diiwaanu Tambaakundaa Talin Pari Senegaal Beer Asot Sagreb Réew yu Bennoo yu Mikronesi Seland-Gu-Bees Mogadisu Duni Solomon Dunu Kook Stokolm

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Njàngat
Baatu Njàngat day tekki mbooleem ay mbind yuy wax ci ay koj. Ni ko Ñenn ñi di gisee du yem rek ci mbind yu ñu taaral waaye am na it njàngatu kàddu, maanaam yu yemm ci ay kàddu. Sunu xoolee mboolaay yu mel ne yu waa Afrik yi xamul woon bind, seenum njàngat ci kàddu la yemoon.
Tëraliin
Tekki[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Njàngat day di ab fànn gu am genn melokaan gi ci jokkoo, muy ci mbind walla ci kàddu, di tax ñuy man a jëfandikoo làkk bi bu baax te di am njeexit ci baatukaay bi. Njàngat da fa yaa te bariy fànn, li leen di wuutale mooy mbindin walla ndefu téere yi. Taaral gi am na ci lu am solo.
Ci lu ëpp dañ koy jàppee ni ag fànn. Waaye itam doon na lu jafe rëdd ay peggam rawatina su nuy bind ci xeltu, ci xarala walla yeneen.
Ladab[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Njàngat day di ab fànn gu am genn melokaan gi ci jokkoo, muy ci mbind walla ci kàddu, di tax ñuy man a jëfandikoo làkk bi bu baax te di am njeexit ci baatukaay bi. Njàngat da fa yaa te bariy fànn, li leen di wuutale mooy mbindin walla ndefu téere yi. Taaral gi am na ci lu am solo.
Ci lu ëpp dañ koy jàppee ni ag fànn. Waaye itam doon na lu jafe rëdd ay peggam rawatina su nuy bind ci xeltu, ci xarala walla yeneen.
Ladab[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ladab baat la bu bawoo ci araab, di ci araab adab. Adab nag ci araab am na ñaar ba lu ko ëpp ciy tekki, waaye ñaar yi ci gën a siiw, bi ci njëkk mooy Adab: di baat bu Sëriñ Tuubaa (y.y.g) bari lu mu jëfandikoo ci téereem bii di Nëhju, di téere bu tëriit li (sujet bi) jëm ci yar ak dugal ci nit ñi ay teggiin (aadaab) di mbooloo(pluriel) ci adab. Bi ci des di bi ñu tax a jug, moom nag adab la nu laaf ci ag L muy leegi ladab, lu tax nu laaf ci L gi, loolu ñi ngi ci roye Lislaam te bu njëkk Islaam la woon, waaye ginnaaw ak L gi la ko wolof yi di gën a man di wax ak a tudd, moo waral - ci li nu wax - nu koy boole ci baatu araab bi, lii nag làkk woo gis ci àdduna bi am na ko, boo demee ci araab da cee fees dell, ay baay yu nu lem ba manees koo wax ci làkku araab, te doonuñu woon ay baati araab ñu mujj bokk ci làmmiñu araab te bu njëkk bokkuñu ci woon. Lu ni mel fees na dell ci Alquraan, am it ci làmmiñu araab wu jamonoo wii, sundus, istabraq ak yu ni deme duñu ay baati araab te ñi ngi ci Alquraan, lu mel ni qubtaan, di capitain dees koo jengal ba araab yi man koo wax waaye juddoowu ci añs. Waaye nag Ladab ca daaray majaalis ya, maanaam fa mag ña daan jànge, nga xam ne seenuw jàngiin da daan tegu ci firi baat topp baat, maanaam pirim baat-baat, nga `xam ne lees la wax tekkil la ko ci wolof bu ñu nee bismil-laa ne la : maa ngi tàmbalee ci turu Yalla, ar-rahmaani: kay aji yërame ci àddina añs. Bu dee ci tekkiin wii, Adab di baat bi nuy wax Ladab: njàngat lees ko daa firee, walla xam-xamu mbind.
Kon manees na ne: Ladab,
Buñu bëggee muy wolofi kese ñu ne: Njàngat, walla xam-xamu mbind
Ci: Farãse:
- CORRECTION
- BELLES-LETTRES
- COURRIER
- LITTÉRATURE
Ci làkkuw Angalteer:LITERATURE
xeeti njàngat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci mbindin mi walla waxin wi la ñuy sukkandiku ngir man a xammee xeeti njàngat yi:
- Taalif
- Léebu
- Dal bu aju ci Léeb: http://www.leebone.com/
Su nu jàppee ne njàngat ab mbooloom ay baat yu am bopp di wax ci lenn li la. Kon man nanoo wax Njàngatu xam-xam, Njàngatu koom-koom, Njàngatu diine, Njàngatu woy, añs.
Tekkiinu njàggat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Njàggat benn la ci anam yi nit di génnee ak a feeñale li nekk ci moom ciy yëgg-yëgg aki xalaat aki ñeewant aki gis-gis, jaare ko ci ay mbind walla bindiin yu rafet te wuute, moo xam woy la ( maanaam poesie) walla wesar (bind ci lu dul di ko nos, maanaam safaanub woy) walla wesar wu ñu nos. Loolu nqg di ubbil nit ay bunt ngir mu am man-man ci feeñal ak génne li ñu manul a génne walla ñu koy man a feeñale ci geneen anam walla melo. Njàggat nag day takku takku gu dëgër ci làkk. Dëgg-dëggi njuréef walla ngérte li juddoo ci làkk ñu bind ko, walla caada ja ca juddoo, day nekk di lu dencu walla lu wattuwu ci biir melokaani njàggat yi aki peeñ-peeñam, te ñoom danuy wuute kem ni gox yi di wuutee jamono yi di ko wuutee. Jamono ju nekk tam ay soppiku da ciy sosu akug jëm kanam akug wuute ak xeetu ànd ak jamono yi
Man ngéen a xool foofu ci suuf,cuq ci lëkkalekaay yooyu, ngir déglu as lëf ci wolofali Sëñ Mbay JAXATE ak Sëñ Muusaa KA:
- http://www.touba-internet.com/wolofal/serigne-moussa-ka-jazaou-shakor-guej-gui.html
- http://www.archive.org/details/wolofal
- http://www.htcom.sn/spip/magal2006/magal/wolofal.htm
- http://www.almouridiya.org/index.php?option=com_musicbox&task=view&Itemid=73&catid=19&id=5
Waxi Seex Anta Joob ju aju làkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Làmmiñ ak jamono
- Làmmiñ wi ngànnaay la, paaka la, balay ñaw nga daas ko;làmmiñ wu ñu jariñoowul, mi ngi mel ne paaka bu xumaag. Tubaab yi bi ñu fi ñëwee, réew mépp dañu koo yore ci seen làmmiñu bopp.Moo taxoon ba sunu làmmiñ yi des ginnaaw.Li la daan tax a jëm kanam, li la daan tax a am loo dundale sag anjaboot ci weneen làmmiñ nga daan jaar am ko...Loolu moo taxoon ñu sàggane sunu làmmiñ yii.Waaye du caagéenu dañu cee manul woon a waxe li ñu bëgg a wax...
Dangeen di xam ne aw làmmiñ, jëfandikukaay la boo xam ne lu am xel dem ci àdduna aw làmmiñ man na koo tudd, am xel ay gàtt, aw làmmiñ gàtt!Waaye lu am xel man a jëm ci àdduna rekk, aw làmmiñ man na koo tudd;aw làmmiñ gàttul.
Nit kiy wax nag fi xelam yam, fi jàngam yam, fi gis-gisu àddunaam yam, foofu rekk la ay waxam man a yam...
Waaye boo demee ba sam xel gis leneen rekk, làmmiñ dina ko tudd. Lu ko waral? Amul benn baat boo xam ne bii yenu nga sa maanaa ci cosaan, amul!Mooy li nga xam ne - waxoon naa ne...dinaa cuq tuuti xel yi...ndax defe naa ne, yéen jàng ngeen xam-xamub làmmiñal...xam ngeen ne De Saussure (boroom xam-xam bu mag la woon ci wàllu làmmiñal) wone na loolu.Làmmiñ du loo xam ne tay baat yi dañoo juddu rekk daal di yanu seeni maanaa. Baat bi coow luy génn ci gémmiñ kepp la! Kepp! Amul sax menn maanaa. Ndax bu ko amoon wenn làmmiñ ay am, kon lu jug rekk xel yépp nenn lañu koy tudde.Wenn tur wi di moom te loolu amul.
Jukki bii tibbees na ko ci waxtaanu Seex Anta Jóob, mu amoon ci awril 1984 ca Cees


text:
Lëkkalekaay
Lëkkalekaay yi ñooy tax ñu man a jòge ci aw xët dem ci weneen wu mu lëkkalool.
Gongikuwaay ak àgguwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab lëkkalekaay day am gongikuwaay (maanaam fa muy jóge) ak ab àgguwaay (maanaam fa mu war a àgg, jëm fa). Soo doxalee xeetu(element) lëkkalekaay bi, ca saa sa, da ngay man a jàll ca àgguwaay ba.
Gongikuwaayub lëkkalekaay day doon naka-jekk aw xeet(ab baat, walla nataal,...) bu ab jukki. Àgguwaay bi man naa doon aw xeetu benn jukki bi, loolu la ñuy wax lëkkalekaay bu biir. Àgguwaay bi man naa doon itam beneen jukki, bu dul bi mu nekk.
Jaar-jaar[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lëkkalekaay yi ñi ngi sosu ci ati juroom-benn fukk yi, waaye seenug tas mi ngi ànd ak màggug internet, di fu Lëkkalekaay yi di boole, niki ag lënd, ay junny junni dal ci Lëkkale(resaux) gi. Su dul woon Lëkkalekaay yi, xereñu Internet di na wàññiku bu baax, jafeel ag jëfandikoom.
Ak jëm-kanam gu réy gu Internet, lëkkalekaay yi, ci li ñuy wax tag yu HTML lañuy jaare di leen sos, joowukaay bi won la ko; ci misaal
moo lay jox: wikipedia
Tay jii sax lëkkalekaay yi ay nattukaay lañu, limu lëkkalekaay yiy jëme ci ab dal ci la ñuy xamee ñaata la siiwee.
World Wide Web[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
lëkkalekaay yu World Wide Web bi ci xëti web yi la ñu nekk, maanaam ci jukki yi ñu bind ak HTML (Hypertext Markup Language).


text:
Dalub web
Ab dalub web, dinañu wax itam dalub internet, da di am mbooloom ay xëti web yu ñu lëkkale ci seen biir duggal leen ci buum gi, jox ko am màkkaanum web ngir ñu man caa àgg. ci 2006 web bi romboon na 1oo ooo ooo ciy dali web.
Ag sosam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dalub web bu ne am na boroom, man naa doon ag lonkoo (këru-liggéeyukaay), walla ag mbootaay, walla kenn nit, añs. Boroom mooy tànn màkkanum web mi ñu man jaare ngir àgg ca dal ba.
Tëddinu xët yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab dalub web am mbooloom ay xët la, yu ñépp man a saytu di ko jaare ciy lëkkalekaay yu ne ci biir dal bi. Màkkaanum web, mu ab dal, naka-jekk, day nekk ab URL (ab joxoñukaay ci wolof) bu ab xëtu web, mooy nekk xët wi ñuy njëkk a nemmeeku: di ko wax xët wu njëkk wu dal bi (misaalu makkaanum dal man naa ne www.anafa.alfanet.org). Màkkaanum dal dinañu ko wax itam turu barab, maanaam turu barab bi ngay jaare ngir yegg ca dal ba. Kon ñoom ñaar ñépp a bokk tekki: ñoo lay jox turu dal bi, ba nga man koo ubbi.
Saytu gu nekk gu dal bi lees di wax ag nemmeeku (nemmeeku ab dal), lëkkalekaay yi ne ci diggante Xët yi ñooy tax ñu man a saytu xëti dal bépp te doo ko génn. Jàpp tamit ne ag nemmeekug dal man naa dooree ci xët wu mu manti doon ci dal bi, rawati na, su fekkee ne ab seetukaay moo lo jox URL bi. Jàpp tamit ne xët wu njëkk wi ak yeneen xët yépp a yem, da di ni rekk kay dañu koo jiital ngir mu doon Xët wi ngay duggusee ci dal bi.
Limu dali web yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Limu dal yi cig yokk la dëkk lu jamono ji di dem:
Yenn ciy dal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Dalu World Wide Web Consortium
- Buntu AJD/PASTEEF
- Daara ju Al-khalil
- Banku Àdduna bi: ab jukki ci Wolof
- Këyitu IPM
- Sene Construction
- Development Gateway Senegal
- UNESCO - Sartu aq ak yeleefi doomu aadama
- Sémbum ALMA


text:
Nan laay xàmee nda dama wara wóolu ab daluweb ci Microsoft Edge?
Soo gisee ab bittoŋu tëj ci wetu ab màkkanu daluweb ci Microsoft Edge, mooy:
Li ngay yónnee te jot ci daluweb fas nañ ko, luy waral muy jafe ci ku nekk mu mën a jot ci leeral yii.
Wéral nañu daluweb bii, luy tekki ni këru liggéeyukaay buy doxal dal bi am ba ab firnde buy wone ni ñoo ko moom. Bësal bitoŋu tëj gi ngir xam ki moom dal bi ak ku koy saytu.
Su daluweb bi amee gomb bu dóomu-taal mooy tekki ni wéral nañ ko te saytu nañ ko, ngomb bu wert mooy tekki ni Microsoft Edge japp na ni daluweb bii bu baax bi la. Limuy jëfandikoo daganalu Wéral buñ Xóotal (EV), buy laaj pexey wéralug ràññeekaay gu gën a tar.


text:
Dawaan bu safaanu
Dawaan bu safaanu (DS walla AC ci wu-angalteer: Alternating Current) màndargoo ag walug dawaan guy soppiku ci jamono muy ci taraay walla ci jubluwaay.
Tëraliin
Doxiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Naka-jekk dawaanu mbëj suñu koy séddale, ci dawaan bu safaanu bu baraayam sax ci 50 Hz walla 60 Hz lees koy defe (+ ak - bi dañuy safaanu ci watatukaay bi juroom-fukki saa yu ne). Dawaan bi ak dendu mbëj bi, ci biir watatukaayu mbëj bi, seen Demiin dafay mel ne bu ab duusub sin.
Jëfandikoo gu dawaan bu safaanu mi gi jóge ci li jurukaayu dawaan yi, ci yaxanaay ci koom-koom ak seenug yomb a defar, di jur dawaan bu safaanu ci anam gu yomb, kon dawaan bi ci boppam kenn du ko soppiwaat laataa ag jëfandikoo.
Fi njariñ li gën a feeñee sax mooy séddaleeb dawaan bu safaanu bir na ne moo gën a yaxan dawaan bu wéy ci séddaleeb dend bu kawe (ñakkug kàttan gi ci buum yu gudd yi moo gën a néew). rawatina, ci diggante gu gennwéq walla wéq yu bari, bir na yaxanaay gu ñettiwéq di gees gën a jëfandikoo ndax néewteey ñakkug kàttan ngir njeexitu Joule (moo tax dijjaayu watatukaay yi gën a néew, maanaam wëñ yu gën a sew); jëfandikoog dawaan bu safaanu bu ñettiwéq lawal na buumi yóbb yi ci diggante yu gudd lool yi.
Genn Màndarga gu am-solo gu dawaan bu safaanu, ba waral ci genn wàll li tax ñépp jël ko, mooy yomb gee jëfandikoo fu nekk, yomb gee soppi ci lim yu wuute ci taraayu dawaan, ci ndimbalu soppalikaay yi, ak ñakkug kàttan gu digu.
Donte yenn jumtukaay yi dawaan bu wéy lañuy doxe, waaye loolu manees na koo ame ci dawaan bu safaanu, sunu jëfandikoo ab jubbantikaay.
Suñu jëfandikoo ag xaralag mbëjfeppal gu kàttan gu ñaw, manees naa jëfandikoo dawaan bu wéy ngir am dawaan bu safaanu, jur ko ci yenn anami baraay, melokaanu duus ak taraay jaare ko ciy jumtukaay yees duppee jallarbikaay.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ca njalbeenu njëfandikug kàttanu mbëj ci ndefar gi ci XIXu xarnu daawaan bu wéy lañu doon jëfandikoo, ndax li mu doonoon lu neex a rënk ciy tegle ak li mu gën a wóor dawaan bu safaanu. Tomb bu mujj bi Thomas Alva Edison mooy ki ko doon wax ci lees tuddewoon xareeb dawaan yi.
Dawaan bu safaanu, gi soloom doonoon lu beneen xaaj bi boole woon Nikola Tesla ak George Westinghouse doon aar, manul a ñakk ci njëfandiku gu ab soppalikaay, moom mi tax ñuy man jokkalante mbëj mi ci diggante yu gudd. Te itam doxalukaayu mbëj yu dawaan bu safaanu ñoo gën a wóor te gën a yaxan yu dawaan yu wéy yi.
Ci jamono jii ci àdduna bi dawaanu mbëj ci ñaari baraay lañu koy séddalee, 50 Hz(Tugal, Asi, Afrig) ak 60 Hz(Diiwaan-yu-Bennoo ak goxu Aamerig bépp ci lu daj, genn xaaju sapoŋ) ak taraay yu wuute.
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téerekaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Alternating Current Phenomena (McGrawHill, 1900)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Electric Discharges, Waves and Impulses (1914) * (en)Charles Proteus Steinmetz: Theoretical Elements of Electrical Engineering (1915)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Electrical Apparatus (1917)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Transient Electric Phenomena and Oscillations(McGrawHill, 1920)
- (en)Louis Cohen: Formulae and Tables for the Calculation of Alternating Current Problems (McGraw-Hill, New York, 1913)
- (en)Ernst Julius Berg: Electrical Engineering, First Course (McGrawHill, New York, 1916)
- (en)Ernst Julius Berg: Electrical Engineering, Advanced Course (McGrawHill, New York, 1916)


text:
La Musique Sénégalaise...en Paroles
Wakhal ak mane mi mo geune Soma guissé yangui saalitt Sa mbeuguél mi ngui lay réy Setlouna setlouna, Setlouna, setlouna Yow ma nga nobb Wakhal ak mane mi mo geune Soma guissé yangui saalitt Sa mbeuguél mi ngui lay réy Setlouna setlouna, Setlouna, setlouna Yow ma nga nobb Sou Samedi dioté Yangui khol nimay sagnsé Sou Dimanche dioté Yangui khol nimay rombé Yow wakhal ak mane Mo geune, mo geune, mo geune Yow wakhal ak mane Mo geune, mo geune, mo geune Setlouna, biniou khamanté ba légui Yangui may dozé Wouy lélé aaah Diaratouko miirna Ah mirna, diaratouko mirna Kholal tchi Papa Ngom, Nimou nobé Ndella wornama Formi...[doudou]...dable Moy baayou, bayou Anta Ngom Papa Ngom, l'incontournable waw Yérim Ndella, bayou Mohamed laay woo [Son compte Twitter] Wanma ninga nobé Wornama, fonk nala darling Dieuleul sa téléphone Photowou yoné ma Ma yoné la lips love line Solal sa louboutin, diagar diagari Wopopopopo, yangui may gagn Goor gnil
Déf ma mbaamam Déf ma diaamam Door soubak ngone, la deuké ak mane Déf ma diaamam Déf ma mbaamam Dima torokhal, la deuké ak mane La deuké ak maaan Sa sou né, la deuké ak mane Dima saaga, kanamou khalé yi Tchi samay nawlé, doma soutoural Yeureumouloma, faalé woma Fonkouloma, métitt bi doyna Door djiguène bila dioural say dome Wakh deug Yallah li dé niaaw na Demb dioy nga, nguir ma nobb la Tay nga am ma, dima dorr dima doylo Dima dorr, dima doylo Dima dorr, dima doylo Dina méti tchi man, wakhma lanla Deug, soneu na kon yeureum ma Seuyal nala, mounieul nala Yaral la say dome, kon yeureum ma Door djiguène bila dioural say dome Wakh deug Yallah li dé niaaw na Garap bou daanou, khob ya lakh na Djiguène bou guéné, keur gua déy wéét loll Dima dorr, dima doylo Dima dorr, dima doylo Waroul dooré Gentleman Waroul dooré Déf ma mbaamam Déf ma diaamam Dima torokhal, la deuké ak mane Déf ma mbaamam Déf ma diaamam Dima torokhal Man dégg na, Makk dan-na wakh nane Yeurmandé laniouy yoré djigu
[Refrain] Yakamtinaleu Yakamtina Yakamtinaleu Meunouma khar Nangou nga place-am tchi sama khol Dieul sama place, mom tchi kholam Yakamtinaleu Yakamtinaleu [Couplet 1] Kène téré wouniou bégg, té déé douniou réy Nagne dém wouti guédj, dougne déloussi dèkhe Etincelle bou guiss essence noumouy déf? Féké souniouy guent néléw biss-ou dé Yallah meula denke, malaka nga lérr Sa yaye-a ma bétt, diamant lama may Amaana ba téy, Yallah dou yakamti dé Kon fananal ak werr kouy nadial sa kérr Kay ma wakhla, wonla fi noumou mél Danga ndaw té di nga def lou raw li Kikirou def Bou sissou, boul fène, Boul feuss késsé ndakh siiw dou succès Primaire samay photo classe amna niou siy moudj jail Té nieupay niane am moudientél bou bakh Yènsay nga ladj ndakh Mawti khamna loutakh déé bi gaaw Ngène foudeune séni tank dioubeul pénkou niane Na dème église yobou soundél di taal Loutakh rénn dou daaw? C'est parce que rénn-ay outeul tène bi baak Bougouma di tagato ni nieup Bateau démna, bateau boudoul keupou Capitai
Yeah yeah eh eh yeah [Couplet 1] Kène warouma beugg Mane tchi sama bopp khawma louma beugg Kène warouma beugg Bi niouy ndieukk dadié bobou wakhoumala deugg Kène warouma diégué Kou ma kham di nga thiéné fi nga thiéné Kène warouma diégué So done kharit sama bopp laa lay ndieukk téré (sama bopp lalay ndieukk téré) Boul meusseu gueum samay texto Boul meusseu nangou niouy wéto Mane doumeu fey damay lep daw Ndakh damay play, Nintendo Boul meusseu gueum samay texto Boul meusseu nangou niouy wéto oh Doumala diokh li ngay weur Boul ma wolou ndakh wakhouma loudoul ay léébone [Refrain] Mane saï saï laa, maa gueuneu yess Al Quaïda ah ah ah Saï saï laa motouma, moytouma ey Khamal ni saï saï laa maa gueneu metti Al Quaïda ah ah ah Saï saï laa, moytouma, moytouma ey [Couplet 2] Yow boumeu wakhlo Soma tidjilé se nopp naala doflo (dinga dof) Doumako tey soumay noplo So ma tidjilé se bopp di nga ofdo (yeah) Damay daw somay wone love Ndakh beugoumeu koumeu beugg
Les Derniers Ajouts
Notre Sélection des Clips Tendances
Et gagnez des pointsSoumettre les paroles d'une Chanson


text:
Soppalikaay
Soppalikaay ab jumtukaay la buy tax a man a soppi limu dend ak taraayu dawaanu mbëj bu jóge cib gongikuwaay buy jur kàttanu mbëj gu safaanu, ci beneen limu dend ak taraay yu wuute te bokk baraay ak melokaan. Te limuy ñakk ci kàttan ci soppali gi lu néew la. Ab soppalikaay, ci dawaan bu safaanu rekk la man a doxe, ndax ci bii xeetu dawaan la mbëjbijjaakon bu safaanu, di ci li doxam aju, man a juddoo.
Soppalikaay yi ci ndomboy jokkalekaayu dawaanu mbëj yiy lëkkale jóoxuwaayu mbëj yi (digg yu mbëj) ak jëfandikukat yi lañu leen di jëfandikoo. Bokk na yenn ci ngirte yi tax dawaan bu safaanu bu Nikola Tesla am-ndaw ci kaw dawaan bu wéy bu Edison ci liñu doon woowee xareeb dawaan yi.
Ubbite[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lim bu bari bu kàttanu mbëj bees soxla ci mboolaay yu taaxe yi tax na ñu war koo jóox ci bariwaay bu dayoowu ci jóoxuwaay yees duppee digg yu mbëj. Ngir man a xayma bariwaayu kàttanu mbëj bees jóox cib digg bu mbëj dañuy xool ci liñuy duppee ngóora gi(njunjam di P bennaanu nattam di Watt ñu koy tënk ci [W]) di luy man a nekk ci diggante ay fukki kw (kilowatt, 1 kW = 1000W) ci digg yu ndoxmbëj walla yu jant ba ci ay teemeeri MW (megawatt, 1 MW = 1.000.000 W) di yu digg yu tàngmbëj ak yu saal. Gii kàttan dañu koy yóbb ci ay teemeeri km. Ngóora (P) gi mi ngi am digaale ak dawaan (I) geek dend (V) gi ci mbindum xayma miy toftal:
Lii dafay tekki ne man ngaa yokk walla wàññi dend gi walla dawaan bi te ngóora gi du soppeeku (te jéem a fexe ba jege 1 (benn)). Lii am na solo lool ndaxte dawaan bi I dafay jur tangoor suy jaar ci biir watatukaayu mbëj bi (ngir njeexitu Joule): lu dawaan bi di gën a bari tangoor giy judd di gën a bari; ngir moytu lii faww ñu yokk dijjaayu watatukaay bi, waaye it yokk gi am na dig ci wàllu koom ak xaral, aju na tamit ci feeñte bi ñuy duppee waddug dend yu buum yi ci seen bopp. Kon ngir wàññi dawaan bi dañuy def ab soppali yokkaale dend gi ci anam gu ngóora gi dul soppeeku.
Ag sàkkam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baaxi ab soppalikaay ki leen njëkk a taxawal mooy Michael Faraday ci 1831, waaye li mu ci jubluwoon rekk moo doonoon biral baaxi yi nekk ci xiirtalug mbëjbijjaakon, kon xalaatul woon nan la man a nekkee jumtukaay buy jariñ ci dëgg-dëgg. Lucien Gaulard ak John Dixon Gibbs ci 1881 lañu génne ca Londar ab jumtukaay bees duppee woon «ñaareelu jurukaay», ñu daaldi jaay xalaat bi këru liggéey bu waa-aamerig ba Westinghouse. Mooy soppalikaay bees njëkk a jëfandikoo ci jëfe.


text:
Dawaan gu wéy
Dawaan gu wéy (ñu man koo tënk ci DC Direct Current ci wu-angalteer, moom lees di gën a jëfandikoo), di dëddoo ak dawaan gu safaanu AC, xeetu dawaan la gu am genn jubluwaay. Dawaan gi dafay wéy di dox ci ag ndombo ci genn jubluwaay. Mbëjfeppal yi ci genn jubluwaay lauy wéy di daw.
Nattiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dawaan gu wéy ciy amper lees koy natt. Benn amper mooy ,24*1018 mbëjfeppal ci saa (I = Q/t), I = dawaan, Q= coulomb, t= saa).
Wenn rëdd wu wéy ak ñett yu ndaw, ci suufam, mooy njunju dawaan gu wéy; dees na jëfandikoo itam DC (Direct Current). Dawaan gu safaanu moom AC alternating current lees di jëfandikoo wall njunj wii di ~.
Jëfandikoom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dawaan gu wéy lees di jëfandikoo lu bari la ci taraay gu suufe ak ci mbëjfeppal, rawatina ci jumtukaay yiy doxeek tegle yiy man a jur dawaan gu wéy kepp. Ci daamar yi, su safaanukaay bi juree dawaan gu safaanu dess koy soppali gu wéy. Saxaar yiy doxee mbëj itam ñoom dawaan gu wéy lañuy jël.
Taariixam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Thomas Alva Edison mooy ki fi taxawal séddaleeg dawaan gu wéy ci wetu njeextalu XIXu xarnu bi, bi ndefar gi tambalee jëfandikoo mbëj. Ci ginnaaw bi lees ko wuutaleek dawaan gu safaanu gi Nikola Tesla sakk, ndax limu gën a yomb a yóbb ci diggante yu gubb.


text:
Cosaan
Cosaan baati Seereer-Safen la. Moo teki "début" / "origine" / "commencé" ci làkki Seereer.[1]
Ci xëtt wi, see fas tekki . Sama weerukay ci walu xam-xam moodi jangat-nit . Bile baat, manko tëggé ci (anthropologie), manaam anthro=nit ak pologie=jangat. Cosaan, aada, ak luñuubaaxo daño fasoo. Waayé, ci sama gis-gis, cosaan moy r, manaam fu aw askan bayee koo. Bilep firi daa ajju si walug bërëp (espace). Cosaan, mana firi batay luñu donnu ci makk ñi. Kon ci tënkk, cosaan, moy reenu askan, lunġa länkalee , di luñu baaxo def, loolu moo lay jox "culture" wala mu xeltu ko ta mu jem ci walu dundam, man nañ jappé "culture". Kon, suma suka ndikoo ci lii ma fessäl. Cosaan nak, ci walu xeltu, baat bu jaxaso la. Gëstukat , dalee ko ci jamano yu yàg ya, kon luy walbatiku. Nittu jamano boo jel, dañu tànn ci seen cosaan ay lëffin. Rax ci dooli, dañuy fen. Waaye timit, nguuruk reew munek war jôkaar . Cosa, don te mengo tul ak. Cosaan ak aaday Reew yi eup dañu wali ci cosaanu reew yi new doolee, ak dileendi nasaxal.
Bu njekk, borom xam-xam yi bayoo tuggal ta see gëstu ajju ci walu jangat-nit. Li lalloon bilee weddi moodoon ne see dëkk yi ñoo noot, seeni kom-kom. Bi aduna doxee ba nootagee bi jeex, bu afrik moom boppam,, ñeppu nagu nagn ni askan . Nit ku nuul yam wanee ne nit Lolu di ndam lu rey si xeetu nit .Ndax te bo xamul , do xam . SEEX LO
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ (fr) « Cosaani Sénégambie » (« L’Histoire de la Sénégambie») : 1ere Partie relatée par Macoura Mboub du Sénégal. 2eme Partie relatée par Jebal Samba de la Gambie [in] programme de Radio Gambie: « Chosaani Senegambia ». Présentée par: Alhaji Mansour Njie. Directeur de programme: Alhaji Alieu Ebrima Cham Joof. Enregistré a la fin des années 1970, au début des années 1980 au studio et au Sénégal Traduit et transcrit par The Seereer Resource Centre : Juillet 2014. p. 28-29 [1]


text:
Internet
Internet (di jàng in-ter-net, jóge ci baatu latin bii di inter=diggante ak bu wu-angalteer bii di net=lënd) moom lañu jàppe niki lënd gi gën a rëy ci àdduna bi, te boole ay junni-junniy nosukaay lëkkale leen ci seen biir.
Mi ngi judd ci ati juroom-benn fukku yi niki ab sémb bu kuréel gi yor kaaraange ca Diiwaan yu Bennoo yi ngir sos ag lonkoo ci seen diggante, ci njeextal xare bu sedd bi lañu ci yaatal ñeneen ñu dul yëngu ci kaaraange rekk, lëkkale daara yu kawe yi gën a mag, ci lu njëkk, ba yàgg mu àgg ci yenn liggéeyuwaay yi, ci noonu lu muy gën di dem di gën a yaa ba àgg tay ci sunu kër yi.
Aw ràbbiinam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Internet man nanu koo jàppee niki ag lonkoo gu xellu te fasu teg ci, cëslaayu ci fànni jumtukaay ak xeeti lonkante gu ne, lëkkale leen ci seen biir.
Jumtukaay yiy lonku ci internet lees di wax host(di tekki gan ci wolof) walla end system (nosteg njeexte ci wolof), mbir miy jokkale host yi la ñuy wax lëkkalekaay.
Mbaalu mbaal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Naka-jekk Internet «mbaalu mbaal yi» lañu koy dakkantale. Naka-noonu ay lonkoo yu bare lonkante doon ko: lonkoo yu kenn, yu mbooloo, yu ay këri-koom, yu ay daara yu kawe... Ag juddoom ak ag màggam gu gaaw, bokk na ci li ko waral, mooy bennal gi am ci xeetu jokkoo ci diggante lonkoo yi, waral weccontey xibaar man a am ci diggante ay jëfandikukat yu soriyante(yu mel ne nguur-ak-nguur, daara-ak-daara, këru-koom-ak-këru-koom, ak ñoom seen, te jumtukaay yi muy jëfandikoo amuñu ci benn njeexit.


text:
ijji
ci biir wolof, araf bu ne, am nga ñaari mbind. boo jëlee arafu "a", dafa am "arafu ndawe", ñu koy binde "a" bu ndaw, ak "arafu mage", ñu koy binde "A" bu mag.
ci mdindum wolof, "é", su nekkee ci njeextalu baat, ñu ngi koy binde "e", waaya "é", la ñu koy jàngee.
na ki noonu, ci njeextalu baat,
- "ée", ñu ngi koy bindee "ee", di ko jànge "ée".
- "ó", ñu ngi koy bindee "o", di ko jànge "ó".
- "óo", ñu ngi koy bindee "oo", di ko jànge "óo".
benn biddeew dina leen wan baat yooyu.
ci lii ci kaw, wan nañu leen araf wolof yéep. araf bu ne, wan nañu leen mbindum arafu ndaweem ak mbindum arafu mageem. ba noppi, wan nañu leen, baat bu am araf bi, ci ndorteelu baat bi, baat bu am araf bi, ci biir baat bi, ak baat bu am araf bi, ci njeextalu baat bi. yeen say, araf bi mën na bañ a am.
ëttub wolof


text:
Haj
Aj mooy juróomeelu ponku Lislaam, Ci waxi Yonent Yàlla Muhammed ja ni: "Tabaxees na Lislaam ci juróom: Seere ne amul benn buur bu dul Yàlla te Muhammed ndawam la, Taxawal Julli, Joxe Asaka, Woor weeru Koor, Ak Aj ci ku ko man aw yoon", ba tay Aj farata la ci benn jullit bu ko man (ci bépp anam), ci waxi Yàlla mu kawe ja ni:ñeel na Yàlla ci nit ñi Aj néek ba ci ku ko man aw yoon (benn yoon) te ku weddi Yàlla moom woomle na waliif mbindéef yi.
Aj Màkka ak kumu war[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Aj Màkka benn yoon wartéef la ci mukàllaf mu ko man ci yaramam ak ci ab yóbbalam. Manug Yaram wi moodi mu bañ a ame wopp ju ko tee man a dem walla mu ragal ca dem ga dollikug wopp ja, walla sosug wopp walla ak yeex a wér.
Yobbal bi yit moodi mu am lu ko lew lu sell loo xam ne darra ci ribbaa nekku ca, àqi kenn nekku ca, te yalwaanu ko ñaanu ko te mu doy ko sëkk ba du tumurànke ci yoon wi du ca yalwaan du lëjal kenn, waa këram itam mu bàyyee leen lu leen doy sëkk ba du ñu tumuturànke du ñu lëjal kenn. Mu fay boram yépp bu dul bu ab digam teewul, waaye bu dee teew balaa dellusi sax war na koo fay balaa dem walla mu batale ko. Bu ci yooyu yépp amee nag war na ko ni ko julli waree ku ko weddi ab yéefar la, ku ko bàyyi te tay ko te tëlewu ko ci genn anam ab saay-saay la bu bon te bu ko tuubul ba dee sawara la jëm. Ku ko bëgg nag bu demee ba fa muy armale dana fa fekk ku ko jiite ci yi mu war a def yépp ak yi mu war a bàyyi yépp ba ba muy noppi. Moongi ware ci weeru Tabaski
Ñatti xeeti aj yi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Aj am na ñatti xeet:
1-Ajug tamattuh
2-Ajug qiraan
3-Ajug ifraad
Umra[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Umra yitam sunna la benn yoon mook Aj ñoo nuróo lépp waaye boo doxee safaa ak marwa umra jeex
Faratay AJ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Aj ñeenti farata la am :
1 yéenee Aj (nawaytul-hajja wa 'ahramtu bihii lill-Laahi tahaalaa)
2 tawaaful ifaada
3 dox diggante safaa ak marwa
4 taxaw arafa.
SUNNAY AJ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sunnay Haj fukk ak ñaar la:
Am na ci ñeent yoy ñi ngi ame ca armal ga:
1 sangu gu jokkook armal gi
2 rafle ci lunu ñaw 3 solub ñëkk akug làmbaay aki dàll 4 labayka.
Tawaaf gi am ñeenti sunnaam : 1 dox gi 2 foon gi doj wa ci loxo walla gimiñ 3 ñukk gi ci ñatti tuur yu njëkk yi 4 ñaan gi ngay ñaan ci tawaaf bi.
Dox gi safaak marwa it am ñeenti sunnaam : 1 foon doj wi bu dee daa juge ca jàkka ja jem safaa 2 ag yeegam diggante safaa ak marwa 3 gaaw gi niy def ci batnu masiil 4 ñaan gu amulub àpp gi ngay def ci kaw safaa ak marwa.
Bañ na ñu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bañ na ñu lool nag ku Aj ba dikk mu di ko darajawoo walla mu di ko tuddoo di ko dolli ci aw turam, walla mu defe ne gëne na ko (Aj gi) kenn ku ko deful. Na ko def ngir Yàlla rekk, niki muy tuddee Yàlla ak a Julli ak a Woor ak a natt Asaka ngir Yàlla. mu xam ne Aj itam ak yooyu ñoo yam kepp ci ku mu war. lu waay di def na ko def ngir Yàlla rekk ngir lu dul Yàlla ak neen la.


text:
Souvenirs and Gifts from Imaaraat yu Araab yu Bennoo yi
World > United Arab Emirates > Imaaraat yu Araab yu Bennoo yi
T-Shirts
Caps & Hats
Phone & Tablet Cases
Buttons
Mugs & Drinkware
Mouse Pads
Global Souvenir ShopFind Souvenirs and Gifts from Imaaraat yu Araab yu Bennoo yi
World > United Arab Emirates > Imaaraat yu Araab yu Bennoo yi
Imaaraat yu Araab yu Bennoo yi is the wolof name of United Arab Emirates
Other points of interest in wolof language:Sili Jubaljana Wilniyus Sofiya Dominika Talin Alegsàndiri Dottub Bëj-saalum Gaboŋ Grenada Saarayego Ayiti Buruundi Sapoŋ Mongoli Réew yu Bennoo yu Mikronesi Atali Stokolm Diiwaanu Ndar Mogadisu


text:
Sowwu Tugal
Sowwu Tugal benn la ci diwaani Tugal yi, waaye tekki gi ñu ko jox taxu kaa jub. da ñuy jàpp ne mi ngi toll ci diggante Mbàmbulaanu Atlas yem ci peggu Bëj-saalumu Tugal ak Penku Tugal.
Waaye ci lu ëpp da ñuy boole Diggu Tugal ak Bëj-gànnaaru Tugal ci Sowwu Tugal. Soo nee waa sowwu dafa mel tugal gépp ngay wax, ba mu des gu penku. Kon ay peggi Sowwu Tugal leerul
Gis-gis yi ñuy jàppee sowwu tugal da fay wuute.
Bu njëkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay réewam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Almaañ
- Andoor
- Ótriis
- Beljik
- Danmaark
- Ispaañ
- Finlaand
- Faraas
- Girees
- irlaand
- Islaand
- Itaali
- Liechtenstein
- Luksembuur
- Malt
- Noorwees
- Olaand
- Portugaal
- Nguur-Yu-Bennoo
- San Marino
- Suwis
- Suweed
- Batikan
Bii gisin moo ngi judd ci ñaari dank (bu sowwu ak bu penku) yi juddoo ci xare bu sedd bi.
Ñaareel bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sunu xoolee ni ko Kureelu Mbootaayu Xeet yi jàppe réew yi fa ne ñooy Faraas, Almaañ, Beljik,...


text:
- Détails
- Catégorie : Littérature
- Affichages : 6400
Woy wii, Séex Aliyu Ndaw moo ko bind, di ko sargale Séex Anta Jóob
Séex Anta Jóob
- Détails
- Catégorie : Littérature
- Affichages : 5202
Woy wii Sëriñ Aadi Turee ko fent. Séexu Tiijaan Sëriif la ko jagleel.
Soxna Aram Faal moo leen ko jottali, tibbe ko ci téereb OSAD bu tudd : Téere Dawal, 1995, xët 40-42.
- Détails
- Catégorie : Littérature
- Affichages : 6108
Altine 21 sàttumbar 2009
Jukki bii tibbees na ko ci Taaral ak ladab ci làmmiñu wolof « Esthétique et Littérature de langue wolof », Séex Aliyu Ndaw bind ko , Osad defar ko, oktoobar, 2002, 64 xët
Njàngatu Séex Aliyu Ndaw ci woyu Sëriñ Muusaa Ka


text:
Way
Misik ak Way Misik(fr musique en music) nak ci wolof misik rek lanu koy wax ndax daa bok ci baat yi nga xamni ñéppa ko bok mook lu melni widewo(video) WAY baatu way mingi jugé ci nit ku way maanaam nit ku yéwwu litax mu tudd moom nit kookii waykat dafa way bà man a sos ay wax mbaa ay nasar yoo xamni nit ñimu nékkal bàyyi wuñu ci xel mbaa sax xamu ñuko woon kon moo leen gën a way batax muy way kon kuñuy tuddee waykat dafa wara doon kuy yeeté
Way batay man na tékki poesie ci wolof[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay Misikkat ci Senegaal
Ay nasarkat/Taalifkat ci Senegaal


text:
Wikipedia
Wikipedia (di jàng wikipediyaa) ab sémbub jimbulang la ci web bi, di lu àddunawu te bariylàkk. Ag bindam nag mi ngi wéy ba tay, xaralaay wiki lañu jëfandikoo ngir sos ko. Yéeney Wikipedia mooy jébbal am ëmbiit mu ubbeeku, maandu te fugluwu.
Tëraliin
Jaar-jaar[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sémbub Nupedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nupedia di woon ab sémbub jimbulang bu ubbeeku bu Jimmy Wales sosoon ci weeru gamu atum 2000. Mboolaay gu Bomis (gi Jimmy Wales féetewoo woon moomeel gi ci ëpp) moo ko jàppale woon ciy koppar, doon fay Larry Sanger mi jiite woon mbind mi. Waaye Nupedia ag màggam dafa yeexoon lool ba waraloon, ci 2001, Larry Sanger xalaatoon ni sos ab wiki moo doonoon liy man a gaawal yokkteeg jukki yi. Xalaat boobu ñeel jëfandiku xaralag wiki ngir sos ab jimbulang, juroon na ag diisoo ci diggante Larry Sanger ak tëriinkat boobu di Ben Kovitz ngir mu faramfaceel ko ci ni mu gën a leeree ana nan la xarala gu wiki di doxe, ci ab reer ca San Diego la ame woon, ci 2 tamxarit 2001. Ci nii Larry Sanger ni Jimmy Wales ngir ñu jëfandikoo xarala gu wiki ngir sos ab jimbulang bu gën a woyof, lii moo jur sosug jimbulang bu Wikipedia.
Sémbub Wikipedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ginnaaw bi ko Jimmy Wales ak Larry Sanger sosee, Wikipedia ngi judd ci kàllaama waa angalteer ci 15 tamxarit 2001. Gu waa faraas teggu ci 23 gamu 2001, gu waa almaañ tegu ci ak yeneen yépp, ba tay ci atum 2007 mat nañu ñaari-téeméer ak juróom-fukki làkk.
Ci 1 diggi-gamu 2002 la Larry Sanger tekki ndomboy-tànkam ci ñaari sémb yépp, ginnaaw bi Bomis tëyyee loxoom, fayatul Larry Sanger ci liggéey bi mu doon def ci Wikipedia ak ci Nupedia. Ci 26 weeru koor 2003 la Nupedia tëj ba fawwu, Wikipedia moom wéy di màgg.
Boobu ba léegi Wikipedia di dox ci ay àtte yiy askanam tëral ndànk-ndànk jëmug kanamam. ci 20 maami-koor 2003 la Mbootaay gu Wikimedia (wikimediafoundation.org ) juddu ngir wut ay koppar yu muy suuxate sémbi wikipedia yépp.
Wikipedia Wolof[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Wikipedia wolof moom mi ngi sosu ci ndeyi-gamu 2003, toog daanaka ñaari at te amul benn yëngu-yëngu. Ci tamxarit 2005 la am jukkeem bu njëkk. Xoolal xët wi ñeel Taariixu Wikipedia wolof
Melokaanu sémbub Wikipedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yéeney sémb bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ni ñu ko binde ci xët wu njëkk wi, bakkam mooy:«Jimbulang bu ubbeeku bi», maanaam di lu ñépp bokk, te ñépp man cee cëru ngir gënal ko. Jimmy Wales di kenn ci ñaar ñi sos sémb bi, mi ngi koy tekkee niki «ag jéemantu ngir sos ak séddatle ab jimbulang bu ubbeeku ci anam gu mucc-ayib ngir nit ku ne man koo am ci làkku cosaanam».
Melokaani Wikipedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baatu «Wikipedia» mi ngi jóge ci taqaleg ñaar yii di «wiki» di ag nosteg yoriinu ëmbiitu dalub web bu ñu man a soppi jaare ko ci ab joowukaayub web, ak « pedia » di reenu baatu làkku waa angalteer bii di encyclopedia, di tekki jimbulang.
Li ñu jublu ci sémbub Wikipedia mooy mu doon ab jimbulang, maanaan muy jëmmal bépp xameefu nit, lépp lu nit xam man caa ne. Wikipedia du ab baatukaay, du am péncum waxtaanuwaay (xoolal xët wii ngir xam lu wikipedia doon ak lu mu doonul: Ndimbal:Ubbeeku). Sémb bi dafa àddunawu, day laal bépp xeetu xam-xam, bariylàkk, te amul ag pay.


text:
Mbëjbijjaakon
Mbëjbijjaakon mooy banqaasu jëmm biy gëstu feeñte yu mel ne mbëj ak bijjaakon ak lépp lu leen ñeel (niki ci misaal tooli bijjaakon yi juddoo ci dawaanu mbëj ak dawaani mbëj yi juddoo ci tooli bijjaakon).
Ñoo ngi ko tëgg ngir man a faramface ci anam gees boole feeñte yu mbëj ak yu bijjaakon. Ay feeñte yu mel ne xiirtalug mbëjbijjaakon ngir wone ni toolu mbëj lënkook toolu bijjaakon: ab toolu bijjaakoon buy soppiku dafay jur ab toolu mbëj, naka noonu la toolu mbëj buy soppiku di juree ab toolu bijjaakon. Yamaleb Maxwell mooy liy faramface mbëjbijjaakon te di sukkandiku ci yan ak dawaanu mbëj.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
William Gilber , ci téereem ba De Magnete (1600), la wone wuute gi nekk ci diggante aw yaram wu mbëj ak wu bijjaakon. Mu fésal àtte yi laqu ci bëmëxante ak xëccante yu bijjaakon yi jaare ci seeni dott ak njeexit li tàngoor am ci bijjaakon bu weñ.
ci 1831 la Michael Faraday doon gëstu doxiinu dawaan bi ci biir ab toolu bijjaakon ba gis ca ne, moom bijjaakon bi, man naa jur liggéey. Oersted moom wuññi woon na ne ab dawaanu mbëj dafay jur ab toolu bijjaakon, Faraday moom wuññi ne ab toolu bijjaakon dafay xiirtal ab dawaanu mbëj. Ci noonu la wuññee baaxi doxalukaay bu mbëj ak ni liggéey bu doolerandu man a soppeekoo kàttanu mbëj, naka-noonu mu sàkkee ca ab jurukaayu dawaan.
Mbëjbijjaakon a ngi judd ci bi James Maxwell (1864) boolee ay gisiin yu jiitu woon, niki mbëjtekkaaral, bijjtekkaaral. Bii gisiin di bees bennal moo leeral jikko yi ci yani mbëj yeek dawaani mbëj yi, bijjaakon yi, duusi mbëjbijjaakon yi, yu mel ne ag leer walla duusi rajo yi.


text:
Lislaam
'Lislaam jenn diiney asamaan (monothéiste) la (walla ju jenn yàlla), ju Muhammad (j.m) doon woote ca Dunu Araab ba (arabie) ca VIIeelu xarnu, Moom nag jenn la ci ñatti diine yees di wooye (diine yu ibraayma) yi, ñooy (diiney yahood, nasaraan ak Lislaam). Ñi ko gëm ñu leen di wooye ay "Jullit", mu bawoo ci baatub julli biy wund nangul Yàlla (t.s) di dégg ay ndigalam, ndax kooy julli ngir moom di ko jaamu nangul nga ko te ronu cig ronam, baatub jullit nag ci araab mooy (Muslim) giy tekki "aji jébbalu", aji nangul Yàlla, ndax jullit bi naafequl day déggal Yàlla, wéetal ko, ronu ci ron keppaaram, tënku cig nosteem, raggu cig bokkaaleem, dañtalu ci ñoñam (ñoñ bokkaale). Loolu nag ag bayliku gu mag la gu tukkee ci nit ñeel Yàlla, féete ci moom, jox ko boppam ci lépp lu muy def.
Jullit ñi dañoo gëm ne Lislaam mooy diine ji Yàlla mujj a wàcce ci (diiney asamaan) yi, te moom nasaxal na ya ko fi jiitu ci diine, (maanaam wotte na leen) ni ko Alxuraan waxe: «Tay jii laa leen matalal seen diine te mottali sama xéewal ci yéen, te gërëm naa Lislaam muy seen diine » (Taabal (mayida) 3), waxati ko: «Wàcce nañu ci yaw téere ba ànd ak dëgg, muy dëggal li ko fi jiitu ci téere, te di ko féete kaw » (Taabal 48).
Jullit ñi tam dañoo gëm ne Muhammad ab yonent la bu bawoo fa Yàlla, mooy ki ub nabiyu yi ak yonent yi, moom nag Yàlla da koo yonni ci ñaari way dijj-bopp yi (Jinne ak Nit). Bokk na ci dàtti pas-pasu Lislaam gëm ne am na jenn yàlla ju fi nekk moom rekk mooy Yàlla "Allaa", te ñoom (juliit ñi) anafiya lañuy topp muy diiney Ibraayma.
Jullit ñi dañuy Gëm Yàlla, Gëm Malaaka yi, Gëm Téere yi, Gëm Yonnant yi it mboole seen, yi fi jiitu woon, ak Gëm Bis Pénc te Gëm Dogal bi, ak Alxuraan mooy téere bi ñu wàcce ci Muhammad mu tukkee ci Yàlla, jaare ci Jibriil, Alxuraan nag mooy balluwaayu yoonal bu njëkk bi ci Lislaam, teg ci Sunna. Ponki Lislaam nag juróom lañu:
- Seere
- Julli
- Natt asaka
- Woor
- Aj Màkka ci ku ko man benn yoon
Moom lañuy jàppe ñatteel ci dawaan yu mag yu diiney jenn-yàlla yi bokk ci njabootugDiiney Ibraayma yi. Moom nag diine la ju wuuteek diiney Yahood ak ju nasaraan ji mu bokkal ay wàll yu bari yu niroo. Moom nag mooy jaaro bu mujj bi ca càllalag diine ja yonent ya indi woon mu bawoo woon ca Yàlla, la ko dale ca Noohin romb mbooleem yonent yi ba ci Muhammad (j.ñ) mi tëj Yonent gi ak téere yi ci téeéreem bii di Alxuraan.
Alxuraan nag mooy téere bi jullit ñiy sukkandiku ci seen yoonal, bu jàllee sunna ñëw, di jëf ak waxi Yonent bi Muhammad (j.m), mook Sunna ak yeneen ñaar ñooy bañlluwaay yi jillit yiy ball-loo seeni àtte ak yoon (sariiya), yeneen ñaar yi di "ijmaah" (dajeg boroom-xam-xam yi) ak Qiyaas (nattale). Moom Alxuraan nag waxi Yàlla la ju ñu wahyu Yonent bi jaare ko ci Jibriil, muy lol daa wàcc ci anam gu toftaloo te toppante, ci diir bu tollu ci 23 at.
Lu tollook 1,5 milyaar ciy jullit ñi ngi ci àdduna bi. Ñoon nag dañoo séddaliku ci ay dawaan yu limu, ñooy ci tur dawaanu Sunna, bi ëmb lu tollook 80 ak 85% ci jullit ñi, ak bu Siiya bi nga xam ne ma nga ëppe ca Iraan, ci biir Sunna am na fa ay bànqaas niki tasawuf, naka noonu ci Siiya.
Tëraliin
- 1 Xamale ko
- 2 Ag sosoom
- 3 Pas-pas ak Sariiya
- 4 Ay baat aki waxiin
- 5 Barab yu sell yi:
- 6 Sariiya bu Lislaam
- 7 Ngérum Lislaam
- 8 Tasug Lislaam akug wisaaroom ak ni jullit ñi séddalikoo ci àdduna bi
- 9 Ay ngér yu fiq
- 10 Lislaam ak yeneen diine yi
- 11 Voir aussi
Xamale ko[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Baatub Lislaam day tekki jébbalu ci jenn Yàlla ji amul moroom amul ku mu bokkal (laa sariika lahuu) joxe sa bopp gii nag ci teeyug bakkan lay ame. Fi Jullit ñi Yonent yépp ay jullit lañu, Ibraayma, Musaa ak Isaa (j.ñ), ndax ñoom niki jullit yépp dañoo tënku ci ay àtte yu Yàlla, te topp ci, kon jébbalu nañu te nangul Yàlla, bu ko defee Yàlla di leen dëgëral ak a dooleel ci ay kéemtaan (miracles)
- Baatub Jullit nag li muy tekki mooy ki aju ci diiney Lislaam di ko doxal, di julli tey def mbooleel àttey Yàlla yi.
- jullit nag leeg-leeg mu tekki aw xeet, walla aw nitu am réew niki ña dëkk ca Bosni, ñooñu ay Jullit lees leen di wooye, naan Kurwaat Serb ak Jullit
Lislaam nag du lu ñu jagleel aw askan wëliif weneen, walla aw nit bàyyi weneen, moom de ag woote la ñeel mbindéef yépp, ngir amal ag maandute ak yamoo ñeel mbindéef yépp. Lislaam daa taxaw ci ag nite ak yamale mbooleem bennaani mboolaay gu Lislaam gi, du def genn ràññatle ci diggante ku am ak ku ñàkk, ku am doole ak ku ko néewle, garmi akub baadoola. Neewul wenn xeet a gën moroom ja ndare ci ragal Yàlla ak topp ko. Loolu mooy dàtt bi jëfi jullit di tegu ngir man a baax, lu ko moy déet. yàlla a ngi wax ci Alxuraan: «Yéen nit ñi, ñun de bind nañu leen ci góor ak jigéen, te def leen ay askan aki giir ngir ngéen xamante, (te ngéen xam ne) ki gën a tedd ci yeen fa Yàlla mooy ka ca gën a ragal Yàlla, Yàlla ku xam la, ku dañ-kumpa la (dara umpu ko) » (saaru néeg (Hujuraat) 13)
Yonent bi Muhammad (j.m) nee na: «Ndax duma leen xamal ku di ab jullit? Kok nit ñi wóolu nañu ko ci seen alal ak seen bopp, ab jullit mooy ki nit ñi mucc ci làmmiñam ak loxoom, jiyaarkat mooy ki jiyaar ak bakkanam ci topp Yàlla, aji gàddaay mooy ki gàddaay ñaawtéef yeek bàkkaar yi»
Ag sosoom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam feeñ na ca Dunu araab ba ca juroom ñaareelu xarnu g.j, (ginaaw juddug Isaa), ci loxol Muhammad mom Abdul Laa (j.m), mi xéyoon di woo nit ñi ci ñu gëm pas-pas buy woote jaamu Yàlla miy kenn tey ku wéet te ba jaamug xërëm yi, mu boole ci indiwaale fi meneen mbooloo ciy ponk aki xalaat ak pas-pas, loolu nag di ndigal lu bawoo fa Yàlla miy kenn tey ku ñàkk maas, (Allaa), rax ci it Alxuraanالقرآن ju araab ju ñu wàcce ci Muhammad (j.m) mu tukkee ci Yàlla jaare ci malaaka Jibriil, mii daa jàng Alxuraan jii ci Muhammad ci anam gii nuy wooye "Wahyu".
Pas-pas ak Sariiya[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jullit ñi dañuy gëm ne Muhammad (j.m) daa dikk ngir mottali te tëj bataaxelub Yàlla bi mu yonnee yonent yi ko fi jiitu woon niki Ibraayma, Musaa, ak Masi Isaa mom Maryaama (y.j.ñ) te ñoom Yonent yooyu yépp ay jullit lañu, te dañuy gëm it ne Anafiya ji ñu nekk mooy cëslaayu diiney Ibraayma. Dañuy gis it ne wuute gi ci diiney asamaan yi ci sariiya la (maanaam àtte yi) waaye du ci pas-pas bi te sariiyab Lislaam nasaxal na (wuutuna fi) mbooleem sariiya yi ko fi jiitu woon.Kon diiney Lislaam mi ngi ame ci pas-pas ak sariya. Pas-pas bi di mbooleem dal (principe) yi nga xam ne jullit bi war na leen a gëm, ñoom nag way sax lañu, duñu soppiwku ak lu yonent yi soppiku. Sariiya nag aw tur la ñeel àtte yu jëf yi nga xam ne man nay wuute ak a soppiku ci soppikug yonent yi, bu ko defee bi mujj a ñëw di nasaxal (di fi wuutu) bi ko jiitu.
Alxuraan nee na: «Wàcce nañu ci yaw téere bi ànd ak dëgg, muy dëggal la ko fi jiitu ci téere te di ko féete kaw (di ko nasaxal), àtte leen ci li Yàlla wàcce te bul topp seeni bànneex ba bàyyi li la dikkal ci dëgg, ku mu ci yeen defal nañu ko aw yoon akum ngér, bu sooboon Yàlla mu def leen wenn xeet, waaye da leen di nattu ci li mu leen indil, njëkkanteleen yiw yi, ca Yàlla ngeen di dellu, bu ko defee mu xibaar leen fi seenug wuute nekkoon» (saaru Taabal 48) {وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ عَمَّا جَاءكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَـكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُم فَاسْتَبِقُوا الخَيْرَاتِ إِلَى الله مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ }المائدة48
Ay baat aki waxiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
"Allaa":Yàlla, mooy yàlla jiy dëgg ji yayoo ag jaamu moom rekk, moom mooy Aji bind jiy Aji sàkk, kiy melal, ki moom tur yu rafet ya ak melokaan yu kawe ya, ki bind nekk gi(àdduna bi) tey ki nga xam ne moom rekk a ko man, mooy ki moom asamaan yeek suuf si. Yàlla nag yonni na yonent yi ngir ñu woo nit ñi ci ñu jaamu ko moom rekk te bàyyi jaamu ku dul moom.
"Yonent bi", yonentub Lislaam mooy Muhammad mom Abdul Laa mom Abdul Mutalib mu Quraysin, mi ngi judd ci 571 ci Màkka gu tedd gi. Ag njabootam ñu xame ko ci turu njaboot gu Haasim, ngir askanale ko ca maamam Haasim mom Abdu Manaaf. Yàlla yonni na ko jox ko diiney Lislaam atum 610 g.j te booba ma ngay def xalwatu ngir jaamu ca xuntim Harraa. Xamees na ko ci njëkk ak ci ginaaw yonent gi ci ay jikko yu rafet, dëggu ak wóor, looloo waraloon ñu ko daa wooye "Ku dëggu, Ku wóor ki", mi ngi faatu ci bisub altine 12 ci rabiihul lawal atum 11 g (mu gàddaay gu Yonent bi)te booba ma nga amoon 63 ciy at.
Alxuraan: Alxuraan mooy téere bu sell bi ñeel jullit ñi, mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal gu Lislaam gi, ci ginnaawam la Sunna di ñëwe. Li njëkk a wàcc ci Alxuraan it mooy laaya wi njëkk ci saaru Halaq muy : «Jàngal ci sa turu boroom bi bind (sàkk)»
Alxuraan nag mooy waxi Yàlla ji mu wàcce ci Yonenteem bi Muhammad, Jibriil nag mooy ndawul Yàlla tey malaaka mi ko wàcce; ngir nag Yonent bi jottali ko nit ñépp,. Moom nag fa Yàlla dees koo bind ca àlluwa ju ñu wattu ja (Lawhul Mahfuus), àlluwa jii nga xam ne Yàlla bind na fa lu nekk njëkk mu koy sàkk.Wattu googu nag Yàlla la soob, mu bëgge ko noonu, noonu la ko waxe: «Ñun ñoo wàcce Alxuraan, te ñun ñoo koy wattu»
Barab yu sell yi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam am na ñatti barab yu sell, ñooy Màkka gu tedd gi, Madiina gu leer gi ak Quts (sorisalem):
Fa la Yonent bi Muhammad (j.m) ganee àdduna, mooy tam barabub wàccug Wahyu gi, fa la doorees it woote gi. Fa la Masjidul Haraam it nekk (Jumaa ja wër Kaaba ga) gi ëmb Kaaba gu tedd gi nga xam ne Ibraayama'a ko tabax ak doom ja Ismaayil (j.ñ), fa la jullit yiy jublu it ngir jóoxi séen faratay aj. Kaaba gi mooy xiblay jullit ñi, fa lañuy jublu ci mbooleem seeni julli.
Madiina :
Madiina gu leer gi (madiinal munawwara ci araab), njëkk Lislaam (Yasrib) la tuddoon, ñi ngi ko tudde Madiinal Munawwara, walla Madiinatur Rasuul (dëkkub Yonent bi) ginnaaw Lislaam. Fa la Masjidun Nabii nekk (Jàkkay Yonent bi)
Quds :
Quds nag dafa mel ne turam wiy tekki "ag sell", di barab bu ñu sellal fi jullit ñi, fa la masjidul aqsaa nekk, (Jàkkay Aqsaa) ca Palestin, muy jàkka ji Yonent bi siyaare woon ca guddig "rañaan ga ak yéeg ga", mooy guddi gi ñu farataale julli. Fa la Yonent bi jiite woon cig julli mbooleem nabiyu yeek yonent yi. Masjidul Aqsaa nag mooy benn pàkk bi nga xam ne mbooleem diiney Ibraayma yi yépp sellal nañu ko: Lislaam, Nasaraan ak diiney Yahood
Sariiya bu Lislaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci gëm-gëmu jullit ñi Sariiya bu lislaam (walla yoon wiy àtte ci lislaam) mooy nos mbooleem wàlli dund yu wuute yi, gu politig, gu mboolaay, gu koom-koom ak gu jëmm. Loolu nag ag kéemtaan nekku ci ginnaaw moom mi taxaw ci Alxuraan ak Sunna dafa bawoo ca Aji bind ju tedd ji te màgg (Yàlla). Sariiya nag am mbooloom ay yoon la (ay àtte) yuy leeral séqoo ak digaale yi am ci diggante nit ak Yàlla (t.s) ak diggante nit ak nit ak mboolaay gi ak àdduna bi. Day leeral it li dagan a def ak li daganul. Yi ëpp solo ci àtte yii ñooy ponki Lislaam yiy juroom te ñu leeraloon leen.
Lislaam tam day waral jullit bi di tënku ci Sariiya, di ci àttee ay lëj-lëjam ak xiiroo ak ŋaayoo mbaa xuloo yiy am ci diggante jullit ñi, day waral it ci jullit bi muy ràngoo jikko yu rafet.
Gongikuwaayu Sariiya bu njëkk bi nag (walla ab balluwaayam) mooy Alxuraan, moom nag ag wahyu la gu tukkee ca Yàlla ñeel ab yonentam Muhammad (j.m) mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal yi ak àtte yi ci Lislaam, Yàlla (t.s) warlu na ne dina ko wàttu cig soppi mbaag wëlbati: «Innaa nahnu Nassalnaas Sikra wayinnaa lahuu la haafisuun». Alxuraan yaxal na ci waraug topp ndigali Yonent bi (j.m) ndax ay waxam ag wahyu lañu gu tukkee fa Yàlla (t.s), Alxuraan nee na : «Du waxe bakkan, li muy wax ag Wahyu la gees koy wahyu», looloo tax deesi jàppe Sunnas Yonent bi (moom am mbooloom ay wax la aki jëf yu Yonent bi (j.m)) muy gongikuwaay bu ñaareel bi ñeel Sariiya walla yoon ci Lislaam.
Sunna nag nga xam ne mooy ñaareelu gongikuwaay bi, dajalees na ko ci am mbooloom ay téere, niki Sahiihul Buxaarii, ak Sahiihul Muslim ak yeneen téere yu Addiis.
Ñatteelu gongikuwaay bi nag balluwaayu wuute la ci diggante ñaari ngér yii di Sunna ak Siiya: Waa Siiya ñoom dañoo gis ne Addiis yi bawoo ca Ahlul Bayt (Njabootug Yonent bi (j.m)) ñooy ñatteelu gongikuwaay bi ñeel Sariiya, téerey Addiis yi nekk fi ñoom dafa ëmb waxi Yonent bi (j.m) ak waxi Ahlul Bayt,seen téereb addiis it mooy téereb Kaafii bu Kaliinii (كتاب الكافي للكليني)
Ñeenteelu gongikuwaay bi mooy Qiyaas walla “nattale” (maanaam nattale mbir mu amul ab àtte ci mbir mu mu nirool mu ko amoon)
Ngérum Lislaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam day dox ak a liggéey ci teggi toroxte wëliif nit ñi, tee leen a toroxlu ñeel ku dul yàlla (t.s). Mu gis ne doyodal gi gën a réy gi nit mas a dajeel ak toroxte mooy muy jaamu aw doj mbaag garab walla dundat (bayyima), mbaa muy toroxlu ñeel mbindéef muy dund mbaa mu dee, moo xam nit la mbaa lu ko moy, ci noonu mu aaye ñuy jàppe ay fóore mbaay làbbe (الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ)ay yàlla te ba fi Yàlla. Mu jugati moom Lislaam xeex tooñaange yi ñennat ci nit ñi di teg seeni moroom yu néew yi doole, loolu leer na bu baax ci Alxuraan :{وَلاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُواْ فَرِيقاً مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ }[2] «Buleen di lekk seeni alal ci seen biir cig “neen” (ci lu dul dëgg, ci bàkkaar) ak di ci jox way àtte yi (di ci gere) ngir (rekk)ngeen lekk ab kuréel (ab lim) ci alali nit ñi ci bàkkaar te booba xam ngeen ko» Alxuraan waxati it ne : {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّ كَثِيراً مِّنَ الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ }[3] «Yeen ñi gëm, ñu bari de ci fóore yi ak làbbe yi dañuy lekk alali nit ñi cig neen tey dëdduloo wëliif yoonu Yàlla wi, ñiy dëxëñ (denc) wurus ak xaalis te duñu leen def ci yoonu Yàlla, nanga leen bégal ci mbugal mu tar»
Loolu mujj na di ab balluwaayu doole ak kàttan ñeel Lislaam, ngir yamale gi ci nekk ñeel nit ñi ñépp, amul xejj ak séen, ab bàkkam di “Ab araab gënul ab ajam (ku dul araab), ab ajam gënul ab araab, ku weex gënul ku ñuul, ku ñuul it gënewul ku weex lu dul ragal Yàlla (tënku ciy ndigalam teet ay tereem, nit ñépp ci aadama lañu bawoo, te moom ci suuf la bawoo ” kon manuñoo gënantee ciw melo mbaag ndawal, waaye ci jikko ju rafet ji ëmbu ci ragal Yàlla giy waral di tënku ci ay ndigalam aki tereem te loolu mooy ag xay dëgg-dëggi xay, ndax mooy waral nit di def ag nite, di wormaale tey xam ne mook ñepp a yam, mook ñepp a bokk fu ñu juge, mooy Aadama, te moom cosaanam du dara lu jar muy jàpp ne kenn la, mbaa moo gën kenn, suuf sii muy joggi ak a puup, ak a saw ci la bawoo, kon déet ag gëne di ko ñeel lu dul cig ragal Yàlla giy njobbaxtal cig baax akug yiw.
Déet ag xeetal (racisme), déet ag kuréelal (def ay classes sociales). Bu ko defee, ngér mii xéy di luy doog a am ci taariixu àdduna bi, ci nguur gog ki ko doon àtte, di ko doxal ab yonent la, ab sartu réewam di Alxuraan ja juge ca Yàlla, bu ko defee aw askanam di xéewu ci xéewalug maandute ak kaaraange.
Jullit ñi dox nañu ci wisaare maandute ak yoon ci mbooleem ruqi àdduna bi, yëngu it ci yekkati tooñaange, toroxte ak doyadal wëëliif way néew yi doole ak ñu ñu noot ñi. Looloo jur nit ñi sottiku ci diine ji ci ay mbooloo, buur yi daal di koy xeex ak way jalgati yi ngir li ñu ci gis ci ag tiital ñeel seeni nguur, ñu xam ne seeni nguuru way jeex lañu, seeni nguur way dañ lañu feek lu néew, way tuxoo ci seeni loxo lañu, ndax seeni njaboot ak seeni càmmiit (administrés) tàmbali nañoo tàbbi ci diine ju yees ji.Loolu mooy mbóotum gaaw a tasug Lislaam ci mbooleem pàkki àdduna bi ci diir bu gàtt bu weesuwul at yu néew, loolu nag jaaxal na boroom xam-xami taariix yi ak boroom xam-xami mboolaay yi.
Saaba bii di Ribhi'Bn Haamir génn na loolu ci anam gu leer ca waxam ja:(Yàlla moo nu yonni ngir nu génne ku ko soob ci jaamug jaam yi, yobbu ko jaamu boroom jaam yi, ngir ñu jële ko ci xatug àdduna jëme ko cig yaatoom, xettali ko ci jengug diine yi, yobbu ko ci maandug Lislaam..mu yonni ñu ak diineem ji ci mbindéefam yi, ngir ñu woo leen jëme leen ci, ku nangu loolu ñu nangul ko, dellu wëliif ko (ba ko ci jàmmam), ku bañ nag ñu xeex ko ba fàww, ba kero ñuy àgg ca dëelub Yàlla ba. Ñu ne ko : luy dëelub Yàlla ba? Mu ne: Àjjana ñeel ki dee ci xeex ak ki bañ, ak tuufu (gañe) ñeel ki des (ki deewul).
Tasug Lislaam akug wisaaroom ak ni jullit ñi séddalikoo ci àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Muhammad (j.m) aki saabaam tàmbali woon nañu di woo giiri araab yi ci ñu dugg ci Lislaam, ba mujj nguurug Lislaam gii doon doog a sosu ci Madiina di gu am doole ak kàttan, mu daal di sóobu ci ay kollarante yu politig, yu diine ak Quraysin, ci noonu giir yi daal di séddaliku ci yuy ànd ak Muhammad (j.m) ak yu koy safaan, di ànd ak Quraysin, loolu wéy nag di nekk ba kero bi ñu ubbee Màkka (fath Makka) te duma way bokkaale ñi (am ndam ci seen kaw), booba la la ëppoon ca giir ya bennoo woon ci ron raayab Lislaam.
Ginnaaw bi Yonent bi génnee àdduna, ay Xalifaam wéyoon nañu di woote jëme ci Lislaam ak a nos Jiyaar gi ngir wisaare diiney Lislaam ak tas maandute ak yoon te yekkati tooñ wëlif nit ñi, ba mujj digi nguurug Lislaam gi mujj àgg Siin ci penku bi, akMbàmbulaanug Atlas ci sowwu bi, Lislaam it wéy cig yaatoom akug tasam jaare ko ci yaxantukati jullit yi doxoon jëm penku ak bëj-saalum ci Asi, ak cig wokkoo ak riisoo ak wàll yi gdigoo ak dig (frontières) yu Lislaam yi ci Afrig ak Tugal. Am na it ñu bari ci lokkikat yi (les conquérants) ñoñ tàbbi woon nañu ci Lislaam bi ñu agsee ci barabi Lislaam yi, ñu ci mel ne Mongool yi ak ñenn ci ñi doon def Xarey jooñe yi ak Tataar yi.
Kuy xeeñtu (suivre) Sariiya bu Lislaam dana gis ne moom dey daa farataal ci bépp jullit mu nekk ab wootekat jëme ci Lislaam; di digale lu baax di tere lu bon, di sonn it ngir nit ñi dugg ci Lislaam ciy mbooloo, ngir jëfe waxi yonent bi (j.m): ((Yàlla gindee ci yaw jenn waay moo gën ci yaw àdduna ak li ci biiram)), Lislaam kon gaweesu ko ci mag muy woote walla boroom xam-xam buy génne ay fatwaa, mbaa ñu jagleel ko jenn jàkka wëlif jeneen. Lii kon menn la ci mbóoti wisaarook Lislaam ci àdduna bi ci jàmm mbaa xare.
Ay ngér yu fiq[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngérum fiq moo man a gis day ball-loo àttey Sariiya yi ci tegtal (adila) yi rot (nekk) ci Alxuraan ak Sunna, dëppoo nag ak ay ponk aki cosaan yu fiq yu leer, manees na leen a tudde ay daara yu fiq (écoles de jurisprudence) ngir dëppoo gi ñu def ci pas-pas bi (alhaqiida) ak cosaan yi (al-usuul), waaye man nañoo xaw a wuute ci àtte yi ñuy ball-lu. Ngéri fiq yu ñeent yi tas nañu ci anam gu yaa ci ñoñ Sunna ñi, te mujj di lu kilifawu (officel) ci li ëpp ci seeni téere, ñoom nag (ngér yooyu) ñooy ijtihaad (ay liggéeyi xel) yu fiq yu lëng yi ñeel ñeenti Imaam yu ñoñ Sunna ñi ak mbooloo mi (Ahlus sunna wal jamaaha), ñoom nag nii lañu toftaloo ci taariix:
- Imaam Aboo Haniifa Annuhmaan, am ngéram mooy mu Haniifa walla Aniifa, mbaa Anafi, moom ngér moomu nag mi ngi sosoo ci Baxdaad ca Iraag
- Imaam Maalig Ibn Anas, am ngéram nag di Maaliki walla mu Maalig mi ngi sosu ca Ijaas ca Madiina (almunawara)
- Imaam Muhammad Bn Idriis As-shaafihii, ñu koy dàkkantale Shaafihi, am ngéram di saafihi walla saafihiya, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraak
- Imaam Ahmad Bn Hanbal, am ngéram di Anbali, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraak
- Imaam Dawuda bn Aliyu As-saahirii, am ngéram di Saahiriya, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraag
Ngérum fiq mu waa Siiya yu Fukk-ak-ñaar-yi, mooy fiq bu Jahfar, bi ñuy askanale Imaam Jahfar As-saadiq
Lislaam ak yeneen diine yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Alxuraan de ëmb na am njàngale mu jëm ci wormaal yeneen diine yi. Alxuraan daa wormaal diiney Yahood ji ak ju nasaraan ji, ngir jàppe gi mu leen jàppe ñuy ay diine yu Ibraayma. Alxuraam mi ngi feddali ne daa ñëw ngir feddali diiney asamaan ju sell ja ñu wàcce woon ca Ibraayma (j.m) te yahood yeek nasaraan yi soppi ko, wëlbati ko(soppi walla wëlbati (التحريف) amaa na mu tekki lu gën a sori déggiin wu ñaaw mbaa wu juum ñeel ab yax (texte), déggiinu mbir mii ak maanaam ci ay tolluwaay yu mujj ci taariixu Lislaam mujj na di : ay xaaj ci Injiil ak Tawreet baaxatuñu). Ñeneen ñu duli jullit it dëggal nañu soppi googu walla "tahriif" googu.
Salaat (julli)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jullit bi am na juroomi jullit yu koy war ci bis bu nekk, yooyu ñi ngi leen di wooye julliy farata (salaatul fariida) ci araab, ginaaw yooyu nag am na fi yeneen yu ñuy wooye "naafila" ñooy yi ñuy def cig coobarewu ngir yokk ab yool, ngir jaamu Yàlla gees la tegul cig farataal.
Julli daa war a nekk di lees di def cig laab : bu la fekkee cig laabadi, kon dangaa war a jàpp (ablution).
Julli nag dees koy def cig jublu xibla (maanaam jublu ca Kaaba ga nekk Màkka) ; aji julli ji daa war a yéene def julli gi ko tax a jug ci anam gu leer, yéene jooju moom lañuy wax:(niyah)ci araab.
Voir aussi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bibliographie[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Avertissement : la bibliographie ci-dessous est proposée à titre indicatif. La littérature sur l'islam étant abondante, riche et variée, seuls quelques livres sont proposés. Toutefois, ces livres n'ont pas tous la même valeur didactique et leur choix repose sur celui de plusieurs éditeurs de cet article. Leur présence sur cette liste n'est en aucun cas gage de sérieux de l'ouvrage.
- Charles Saint-Prot. Islam: l'avenir de la Tradition entre révolution et occidentalisation. Paris, Le Rocher, 2008, 620 pages.
- Jean-Claude Barreau De l'Islam en général et du monde moderne en particulier, Editions Le pré aux clercs, 1991, collection Pamphlet
- Mahmud Shaltut, L'islam : dogme et législation, Al bouraq, 1999
- Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société, Iqra, 2003
- Fdal Haja, Assalihats, les femmes vertueuses, Universel, 2005
- Charles-André Gilis, Études complémentaires sur le Califat, Al Bustane
- Tabari - Traduit par Hermann Zotenberg, La Chronique de Tabari (5 volumes), rééditée en 2001 par Actes Sud en deux volumes Volume I (ISBN 978-2-7427-3317-0), Volume II (ISBN 978-2-7427-3318-7)
- Ibn Taymiya, Lettre à un roi croisé, 2005, Tawhid
- Mohammed ben Jamil Zeino, Comment comprendre le Coran ?, Éditions Chama, 2005
- Dalila Adjir- Adlali Beghezza, Entrée interdite aux animaux et aux femmes voilées, Akhira Distributions
- Roger Du Pasquier, Découverte de l'islam, Seuil, 1984 (Comprendre l'islam de Frithjof Schuon, Seuil, 1976)
- Michel A. Boisard, L'Humanisme de l'islam, Albin Michel
- Dominique Sourdel, Vocabulaire de l'islam - N°3653, PUF, Collec. « Que sais-je ? », Nov. 2002
- Anne-Marie Delcambre, L'islam des interdits, Éditions Desclée de Brouwer, 2003, (ISBN 2-220-05415-2)
- Mohammed Arkoun, Ouvertures sur l'islam, Grancher, 1992
- Michel Reeber, L'Islam, Les Essentiel Milan, 1999 (pour une première approche)
- Paul Balta, L'Islam, Le Monde édition, 1997 (également pour une première approche)
- Malek Chebel, Manifeste pour un islam des lumières, Hachette, 2004
- Abdallah Penot, Le Coran, Alif Editions, 2004.
- Denise Masson, Le Coran, Paris, Folio, 1992 (une traduction aussi juste que poétique).
- traduction d'AbdAllah Penot, La Doctrine de l'unité, selon le soufisme, Alif Editions.
- Al Nawawy, traduction d'AbdAllah Penot, Les Jardins de la piété, Alif Editions
- Henry Corbin, Histoire de la philosophie islamique, Folio, 1989 (ISBN 978-2070-323531)
- Fatima Mernissi, Sultanes oubliées, Femmes chefs d'État en Islam, Albin Michel
- Eva de Vitray-Meyerovitch, Anthologie du Soufisme, Albin Michel
- Ligue francise de la femme musulmane, Éducation des enfants en islam , LFFM
- Bernard Lewis, Islam, Quarto Gallimard (ISBN 978-2070-774265)
- Abdallah Penot, L'Entourage féminin du Prophète, Alif Editions.
- Brahim Labari, Recettes islamiques et appétits politiques, Paris, Syllepse, 2002.
- Edouard-Marie Gallez, Le Messie et son prophète, Aux origines de l’Islam, 2 tomes, Tome 1. De Qumran à Muhammad, Tome 2. Du Muhammad des Califes au Muhammad de l’histoire, Versailles, Éditions de Paris (un résumé sur le lien suivant : http://www.ict-toulouse.asso.fr/ble/site/659.html) cette publication a constitué la thèse de doctorat en théologie / histoire des religions qu’Edouard-Marie Gallez a soutenue à l’Université de Strasbourg II en 2004.
- Histoire de l'Islam : Fondements et doctrines de Sabrina Mervin (Présentation de l'éditeur : De la Jâhiliyya à l'islam. Le Coran. Le prophète comme modèle. Le droit islamique et sa méthodologie. L'élaboration de la théologie. Les schismes dans l'islam. Le chiisme duodécimain. Théories et pratiques du soufisme. Les réformistes, entre réaction et modernisme. Les courants de pensée dans l'islam contemporain), Poche: 311 pages, Nouv. éd (19 septembre 2000), Collection Champs Flammarion, ISBN-10: 2080830090
- Alfred-Louis de Prémarre, Les fondations de l'Islam, entre écriture et histoire, Seuil, 2002, 522 pages.
- Alfred-Louis de Prémare, Aux origines du Coran, Téraèdre 2005, 144 p
- Christoph Luxenberg, The Syro-Aramaic Reading of the KoranA Contribution to the Decoding of the language of the Koran, Hans Schiler Verlag, 2007.


text:
A Modern Wolof language dictionary for young children: 0 to 3 years old. Look up simple Wolof language words and translate between Wolof - English, today.
Wolof Word of the Day: Allah
Add 215 more words to your Wolof vocabulary: Allah Benee Burkina Faso Italiya Kamerun Kongo Pël Senegaal Simababuwe Somali aar ab aligatoor alluwa kër am area armiñoo at mu nekk ayrapoor ayropoor ba beneen baax bala bant-sukër banxaas basket bataaxal bayyi beggee bi biis bitik booloo borom xam-xam bosam braid buum bàyi bëgg-bëgg bëlé ca cawarte ceeli ci ci biir clarion clear cof croissant daje damm dangeen di dee derr deweneti dice dimbali diw done dox dundiin dëkk dëmm elikopteer eskaneer essay estaasiong estaat fakastalu faktiir fast fees feex fetal few firisideer foto naa fukk ak benn galaas ganaaw gas gato gaïnde gi goor goreedi gox gën gaa neew inite introduction jackal jaxaay jeggalu ji jiin jiitu jiwu jum jumaa jumbax jumtukaay juug juuti kanaape kanja kenn ki ki jël raw gaddu gi laac lap leer lepp li liggéey lir losisel luko dalee lula soxal mandarga mbaam xùux mbaam-sëf mbiib meew mi moomeel moy mën nanga def nataal ndaje ndam ndox nekk njangum barab yi nowadays nàk nëbb otel oton paan palaŋ pañe pea perm petipuwa poson potu protective quake rimaatism rinoseros s sa bos saadeŋ salaat salamelekoum sama sangu satoo saytukat seen seetu sek si silfiir simababuwe simi sindax sipax sipp soble soil sonnë soppi sudee ... suboba sukër sunu surnal sutura taambali taggat-yaram tan tapp taw tekki text tey tiset toftof toggkat turu bopp tëdd waajur waat waaye was west which wi woo wuté wànak xaar xamul xorom y yar yomb yuuxu yëngu-yëngu ñaan ñambi ñebe ñoom ñàm .
Register free to grow your Wolof vocabulary.


text:
Fànn
Fànn, ci tekkeem gu yaa, dafa ëmb bépp yëngu-yëngu nit - muy lu kenn walla mbooloo di def - moom, su sukkandikoo ci gisiin yu xereñ, ñaw ak doxaliin wu bawoo cim njàng walla cig yàgg-jëf, mooy tax a man a biral genn kàllaama gu taaru gi. Ci fireem gu tay, fànn dees koo féetale ak man-gee jokkaley yëg-yëg, ba tax kàllaamay fànn, donte dañuy jokkaley bataaxal, taxul ñu doon dëgg-dëgg aw làkk, ndax taxawuñu ciw yoon wu ñépp ànd déggoo, xanaa kay safaan wa ku nekk ak sa gisiin walla déggiin.
Cosaan, Fànn[Soppi • soppi gongikuwaay bi]


text:
Ñi doon kaf naan « Sàpp déggul walaf » di na ñu noppi tey ! Sëriñ Alaaji Mustafaa Géey mu Pirëm Mandaax, ca Kominotee Riraal bu Faas Cekkeen, Rondismaa Iddë Murid, depaartama Kuŋgël, firndeel na ne wëtéen làkk yëpp la dégg. Naka Sëriñ Muusaa KA daan waxe, «béppub làkk rafet na, buy tudd ci jàmm ngor la, di gindi ci nit xel ma» . Sàpp daal, li ko jig, mooy tàkku ligéey, baña sonn, baña xaddi. Te nawet wi weesu, nawetu goor tigi la.
Fanweeri ton ag ñent ag juroom ñenti barigo ag ñent fukki kilo la Alaaji Mustafaa Géey peesee, tukke ci ñaar fukki ektaar ag juroom benn ag ñaari buum (26, 5 ektaar). Génnee na randamaa bu tollu ci ton ag ñatti barigo ag fukki kiloog juroom ñaar, ektaar wu nekk (1, 317 ton/ektaar). Mashallah ! ! !
Jarawlak Sëriñ Mustafaa yaak ñi nga séeqal ligéey bi ! ! ! Yaa yoobu raaya wi ren. Te nag, mbir mi du guléet. Sëriñ Mustafaa dafa yàgg rañeeku ci mbayum sàpp ni ko àlluwa bi ci suuf firndéelee.


text:
Yewwute gu ndefar
Tëraliin
- 1 Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:
- 2 Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal
- 3 Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam
- 4 1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :
- 5 2 jëfandikoo kàttan :
- 6 3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam
- 7 3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam
- 8 4 Feeñug campeefi ndefar yi :
- 9 Li fi yewwuteg ndefar gi jur:
- 10 Li mu fi indi ci wàllug koom:
- 11 Li mu fi jur ci politig:
- 12 Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:
- 13 Gongikuwaay
Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gu ndefar ci Tugal, ñi ngi ci jublu soppiku gu mag gi fa amoon ci wàllug ndefar, walla jëm kaman ga fa amoon ci wàllug jumtukaayu mekanig, rawati na ci Biritani, ci ñatteelu xaaj bu mujj bi, ci fukk ak juroom ñatteelu xarnu g.
Waaye nag, moom ndefar gii, yàggul dara mu tàmblee tas ci Tugal nànk-nànk, ak Aamerig, la ko dale ca njëlbéenug fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Bi mu ko defee nag, ay jeexiitalam tas, ba àgg ci pàkk yu bari ci àdduna bi, loolu nag ci ñaari xarnu yii la: fukk ak juroom ñeenteelu xarnu ak ñaar-fukkeelu xarnu g.
Ndefar yi nag masuñoo dañ di jëm kanam ba ci suñu jamono jii ñu toll.
Looloo waral du man a ñàkk ñu xam sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal.
Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
1 Jëm-kanam gi xam-xam def ci Tugal, ci jamonoy yewwute, moo waral yewwuteg ndefar am.
2 Dëkki Tugal yu mag yi, am gi ñu am, ak tegu gi ñu tegu ci yaxantu ak ndefar, ak woomleg koom gi loolu di jur, nga xam ne day tax ba ndefar di jëm kanam, rawati na, gi ci aju ci ràbbu sér , nga xam ne mooyndefar gi njëkk ci Tugal.
3 Jëmmaan (l'individu) walla jëmm ci Tugal, ni mu jekki-jekkee rekk fés, mujj di dàtt bi mboolaayi Tugal yi tegu, sabab la ci li yee waa Tugal yi, moom jëmm jooju, ci Tugal kees tënk la woon ci jéngi nosteg laman , jamonoy yewwute ñëw dog jéng yooyu, féexal am xelam, leeral ko ci xam-xam, ba mu man a xalaat bay fent ay jumtukaay yu am solo yu koy dimbli ci yombal ag dundam.
4 Li juddoo ci wuññiy melosuuf yi it, muy teg loxo gi réewi sancaan yi daa def réew yi ñu sanc , ak di fa jële ay xéewal aki cémb (ñumm) , di leen yobbu seeni réew, loolu it bokk na ci li jëmale kanam yewwuteg ndefar gi ci Tugal.
5 Réewi Tugal yi ak mbootaayi koppar yi, jàpple gi ñu doon jàpple sémb yi jug ngir jëmale kanam ndefar ci Tugal, loolu de ci li defar jawwu ji la ba ndefar man a dox, man a àntu.
6 Boroom xam-xam yu aay, yi xëy feeñ, te bari ci Tugal.
7 Bari gi liggéeykat yi bari ci Tugal, rawati na ñiy liggéey ci ndefar yu ndaw yi. Na ngeen xam nag ne lu bari ci fentkati Angalteer yi daa defar ak a fent jumtukaay yi ak masin yi, ci liggéeykat yi amoon xam-xam yu néew lañu woon, nga xam ne daanaka jànguñu woon.
Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar ci Tugal, daa jagoo woon ay mbir yu bari, yii ci lañu:
1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Meccem ràbb daal, ci yi gën a jariñu ci fent yu xam-xam yi aamoon ci Tugal la, rawati na ci Britani, loolu di ci ñeenteel bu mujj bi ci xarnub fukk ak juroom ñatt g.
Loolu nag li ko waral mooy yittewoo gu tar gu nit yittewoo ay sér, ak ñàkk a jafeg jëfandikoo jumtukaay yi ngir liggéey ci.
Ràbbkatu Angalteer bi ñuy wax James Hargreaves, jot na a fent atum 1764 g, benn jumtukaayu defar wëñ, muy benn masin (wuutuloxo) bu loxo, bu ñuy jëfandikoo ci ëcc, li koy doxal nag doon genn mbege walla póno, bu yor juroom ñatti ëccukaay ak ñaari forukaay, bu ko defee benn liggéeykat di ko yor, di ko doxal.
Bu ko defee, fentkat bu Angalteer bii di Richard Arkrihgt, fent moom it atum 1771g, benn jumtukaay buy xëcc wëñ yi, moom nag jumtukaay la bu ñu daa doxale ci dooley ay fas, mujj ñu koy defe ci dooley ndox, ñu tudde woon ko kaadaru ndox bi, (water frame). Ki ñuy wax Samuel Compton, ñëw fent – atum 1779g – benn jumtukaay buy boole gaaw ci liggéey bi ak baaxle ko, boobu jumtukaay nag tasoon na ci fi dend ak barabi ndox yi, ci ñaari diiwaani Angalteer yii di Yorkshire ak Lancashire .
Ki ñuy wax Edmund Cartwright, moom itam àgg ci fent benn jumtukaay bu ñuy doxale dooley ndox, ginnaaw bi ñu koy doxale dooley cóolóol , te kat tax na ba ñu man a ful li ñu daa ràbb, daa ko defar ciy sér.
Liggéey bi ñu daa def ngir gën a jëmale kanam ak gën a rafetal liggéeyu ëcc beek ràbb bi, gën a dolliku, te sax. Nu àgg ci jëfandikoo ne-ne yu simi yi ngir raxas wëtéen wi, defarati yeneen jumtukaay ngir móol ay deseñ aki mbind ci ndima yi ñu liggéey.
2 jëfandikoo kàttan :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jumtukaay yu njëlbéenu yi amoon, nit a ko daa doxale ci dooleem, walla dooley dundat . Kàttan nag di “energie” jëm na kanam ci jëm gi jumtukaay jëm kanam te dox. Ci noonu nit jot a jëfandikoo ci njëlbéen gi dooley ndox, ngir doxal jumtukaayam yi mu fent bu yàggul, ginnaaw bi, mu jëfandikoo dooley cóolóol ak këriñ.
Ki ñuy wax Thomas Newman, ñëw, indi fi jumtukaayu cóolóol, James Watt, moom itam dikk, gën a defaraat jumtukaayu Thomas boobu atum 1765g, loolu waral ay soppi yu mag yu xóot ci wàllug liggéey bi, ak li ñuy liggéey, ndax kat dugal gi ñu dugal jumtukaay bu mekanig, bu cóolóol ci ndefar ak jokkoo lu rëy a rëy la te am solo, te moo tax ba nga gis ndefar tay mu toll fii mu toll.
Bu ko defee ca saa sa, waa Tugal yi tàmblee gëstu fu ñuy jële këriñ. Këriñ nag bari woon na lool ci Wels gu bëj-saalum gi, ak Skotland.
Nit it gënoon na a jéego ay jéego ci jëfandikoo gi muy jëfandikoo kàttan, mu feeñaloon petrol ca D.B.A (Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi), ci digg fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Ginnaaw bi, ñu gisaat petrol fu bari ci àdduna bi. Ginnaaw bi ñu fentati benn jumtukaay buy “lakk ci biir”, boo xam ne mooy soppi petrol bi, ginnaaw bu ko lakkee, def ko kàttan guy yëngal ak a doxal. Loolu moo waral ngay gis leegi jumtukaay yu mekanig yii nga xam ne dañuy sukkandiku ci li ñuy wax “lakkug biir gi”, mooy lakku gi petrol bi di lakku ci biir jumtukaay bi, jumtukaay yooyu nag ñooy yu mel ni: oto yii ngay gis, fafalnaaw yi, gaal yii nga xam ne lakkug biir gee leen di doxal añs.
Mbëj tam jariñ na nit lu bari, loolu nag mi ngi ame ci bi kii di Faraday juge, fent li ñuy wax '''juddalukaayu mbëj''', nga xam ne loolu indil na nit lu bari ci ay liggéey ak njariñ ci dundam.
Nit àgg na ci xam kàttanug saal te jëfandikoo ko ci anam yu bari, loolu tax mu man a néewal li muy sukkandiku ci petrol. Waaye nag nañu xam ne kàttanug saal moom lu seer la, manu fee wuutu petrol ci genn anam, nit it jot na a xam kàttan gu jant gi , te jëfandikoo ko ci yenn anam yi, niki nuggalukaayu ndox yu jant yi ñuy jëfandikoo ci kër yi, ak ci yeneen anam yi.
3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bokk na ci lu am solo li yewwuteg ndefar gi jagoo, bokk na ci, jëmale gi ñu jëmale kanam ndefar gu weñ, loolu nag mooy bi waay Angalteer jii di Bassemer, jugee, fent yoon woo xam ne manees na cee jaar bay soppi weñ di ko def “sulb” mooy weñ gu wow kong, dëgër këng, loolu nag ni mu daa ame mooy nu jaarale ko ci tàngoor wu kawe lool. Nit it gënoon naa def ay jéegoy jëm kanam ci wàllug yoon yi muy jaar bay génne këriñ, loolu tam dimble ko ci mu man a dolli, gën a lëwal li muy liggéey. Lii lépp nag bokk na ci li waral yewwuteg ndefar gi man a am ci Tugal, rawati na ci Britani.
3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li kenn manul a sikk mooy ni ndefar jëme kanam ci Tugal de indi na fi ag jëm kanam ci wàllug jokkoo, rawati na bi liggéeyu weñ gënee dox, gën a jëm kanam. Ci noonu angle bii di George Stephonson, moom ñëw , fent saxaarug cóolool maanaam , muy daw ci ay banti weñ ci diggante dëkkub Liverpool ak Manchester ci atum 1830g, yoonu weñ wii mooy yoonu weñ wi njëkk ci àdduna bi.
Ginnaaw bi, nitug Aamerig kii di Robert Foulton, moom dikk, jëfandikoo cóolool, di ci doxale gaali dex yu ndaw yiy daw ci dex yu mag yi nekk ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Ginnaaw bi mu jugati, jëfandikooti cóolóol, dawal ci gaali cóolóol yu mag yii di daw ci géej yeek mbàmbulaan yi. Ci noonu la jokkoo tàmblee jëme kanam nànk-nànk, ni ko ndefar defe. Bu ko defee, feeñteg jëm kanam ci wàllug jokkoo mujj di feeñte giy raññale tey màndargaal yewwuteg ndefar gu mag gii am tay ci àdduna bi.
4 Feeñug campeefi ndefar yi :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Liggéeyuwaay yu ndaw yi juge nañu ci kër yi, doon leegi ay campéef yu ndefar, yu mag, yu nekk leegi ci dëkk yu mag yi. Ndefar yi mujj di loo xam ne am mbooloom ay lonkoo yu ndefar, yu mag ñoo koy moom, ñooy lonkoo yooyu nga xam ne ñooy faral a moom li ëpp ci alal yi.
Liggéeyuwaay walla isin yu mag yi nag, ci wetu barabi cémb yi (ñumm yi) lañu daa faral a sampu, te loolu da leen daa dimbale ci ñu man a néewal seeni fere ci lu aju ci seeni liggéey, ndax loolu daa na tax li ñu ci waroon a ñàkk gën a néew. Néewug fere yooyu daa na feeñ bu baax ci njëg yi, ndax daa na leen daaneel. Te daa na gën a baaxal liggéey bi, gën koo wuuteel.
Li fi yewwuteg ndefar gi jur:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Maneesul a sikk ne yewwuteg ndefar gi indi na ci Tugal ay ngérte yu yaatu ci wàlli koom, politig ak mboolaay.
Li mu fi indi ci wàllug koom:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar gi bàyyi na fi ay jeexiitat yu rëy ci wàllug koom, ci biir Tugal ak biteem. Ndax ca la isin yu mag yi tàmblee feeñ, yi daa am jumtukaay yu rëy yi. Li ñuy liggéey gën a yokk, gën a wuute, li ñu koy jënde gën a néew, ñépp man cee jot, jumtukaayi liggéey yi gën a bari, jokkoo gën a yomb, yoon yi gën a bari, ja yu àdduna yi gën a yaatu, lonkoo yu mag yi amoon ay gis-gis aki xemmemteefi rënk ak sanc , tàmblee booloo.
Ndax kat canc gu politig gu yees gii, du lu dul doomi canc gu koom-koom, gi Tugal daa def, jaare ko ci ndefaram gu jëm kanam gii, ak baaxug ay jumtukaayam, ak soxla gu tar gu mu soxla ñumm yi, ak soxla gu mu soxla ay ja yu yees, yu mu man a jaaye marsandiisam yu bari yii te wuute.
Waaye mbay nag moom, ak li ay jumtukaayam gën a jamonoo lépp, ak li mu gën a ñaw lépp, te gën a xam-xame, teewul ay njëgi njuddéefam gën a seer, li ko waral mooy li ëppoon ci baykat yi dañoo gàddaayoon àll yi, dem ci taax yi, fi isin yi nekk, ngir man fa a liggéey, ndax la ñu daa ame ci liggéey bi moo daa gën a bari, te daa nañu ci ame ag sax fi barab. Gàddaay gii nag, juge ci àll yi, dem ci taax yi, taxoon na ba ab kiris walla jafe-jafe bu rëy amoon fi ci wàllug mbay ci Tugal, rawati na ci Angalteer.
Joqalanteg yaxantu gën a yokku ci àdduna bi, nga gis réew yiy defante ci seen biir ay kollarantey yaxantu, ak yeneen kollarante yu aju ci yombalug jaarale marsandiis yi ci géej yi, ak mbàmbulaan yi , ak barabi romb yu àdduna yi. Ci noonu lonkooy yaxantu yu àdduna yi nga xam ne seeni boroom dañuy am alal lool tàmblee feeñ, bank yi tàmblee yëngook a sawar, ak këri koppar yi.
Li mu fi jur ci politig:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sanc gii Tugal tàmblee sanc réewi jàmbur yi ak di leen teg loxo, bokk na ci li fi yewwuteg ndefar gi indi, wuutal ko fi, ginnaawal ko fi ci wàllug politig, ndax ni ma la ko waxe woon ci ginnaaw , ndefar day soxla ay cémb (ñumm)(matière première), te loolu dañu ko daa gis feneen fu dul Tugal, te loolu jur na ay xare ci diggante ay réew ci fu bari ci suñu àdduna bii, tax it ba réew yi ñu sanc jug, di xare ngir goreel seen bopp, soril senn bopp ag canc, ak lépp lu ko jege ci xeeti moomadi sa popp, ak tembadi.
Bu ko defee, benn dal (principe) daal di feeñ ci Tugal, mooy dalu “koom-koom bu gore bi walla bu af bi” (bu libre bi) am te taxaw ci nosteg bopp-alal (système capitaliste) . Loolu nag mi ngi am ci ginnaaw bi ndefar gu yees gii soppikoo dem ci noste gii, li ko waral di yitewoo gu bari gi mu yitewoo ci ñu sos ay isin yu mag, ak isin yu mag yii, yitewoo gu tar gi ñu yittewoo alal ju bari ngir taxawal leen, sos leen.
Nguuri Tugal yi, jàpple woon nañu noste gii te dëgëral ko ci mbooleem li ñu man, am ko ciy man-man aki kerkeraan . Ci noonu wartéefi góornamaa yi gën a yaatu, gën bari ci mboolaayi ndefar yi. Loolu yobbu leen ci ay wartéef yu mel ni sonn ci mbiri mboolaay yi, te yittewoo leen, sosal leen ay jàngu (leekol) aki daara yu mag, ak sonn ci mbiri wér gu yaram, ak lepp lu yitteel mboolaay gi maanaam (societe bi).
Ci noonu ay boroom xam-xam aki bindkat daal di feeñ, yoo xam ne seen liggéey bépp ñi ngi ko jëmale ci luy dundal mboolaay gi, suqali ko. Ay gisiini politig yu yees feeñ, yoo xam ne bokk nañu ci li fi indi xalaatu politig bu Tugal bu yees bii tay.
Góornamaay Tugal yi duggsi nañu ngir aar liggéeykat yi, ci noonu ñu yamale waxtu yi ñuy liggéey, def leen leegi ñuy: 7 – 8 waxtu, te bu njëkk 12 – 16 waxtu lañu woon. Ñu ñëwati indi fi noppaluy tawat yi ak yu njeextel-ayu-bis yi ak yu at yi . Ñu defati ay liggéey ngir yekkati seen payoor yi, jéemati ba seenug dund ak seeni dëkkuwaay gën a baax.
Man gi réewi ndefar yi man a doxal seen mbiri réew, feeñ na, te am bi réew yooyu amee alal ju doy ak ngànnaay yu yees te xereñ . bu ko defee, nga gis réewi Tugal yi sukkandiku ci ndefar, ëpp doole fuuf yi sikkandiku ci mbay, ak ngànnaay yu yàgg, yi ñu miinoon.
Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gi ci Tugal jur na ay gàddaay yu mag, juge ci àll yi, ak dëkk-dëkkaan yi, dem ci taax yi ak dëkki ndefar yi, loolu nag mi ngi am ci bi isin yi yokkoo, jumtukaayi ndefar yi gën a xereñ cig wàll, moomeeli mbay yu mag tàmblee feeñ ci Tugal, la ko dale ca ñaareelu xaaju xarnub fukk ak juroom ñatt g, rawati na ci Angalteer ci geneen wàll.
Bu ko defee, baykatu Tugal bi moom gisoon ne li ko gënal daal mooy mu dem ci isin yii nga xam ne li ñu koy fay moo gën a wóor te gën di lu ñu xam, te bàyyi mbay mii nga xam ne leeg-leeg mu baax, leeg-leeg du baax, ak jafe-jafe yi mu àndal, muy njaay meek toppatoo gi.
Lii mooy li waral ñiy liggéey ci mbay néew, te wàññiku, ñi dëkke kaw gi gën a néew, loolu it jur yokkug ñi dëkke ci taax yi, bu ko defee, am lu juddoo ci loolu, mooy néewug njóoxiitum mbay mi , te loolu it tax na njëg yi aju ci mbay ak li ciy juge gën a seer.
Beneen jafe-jafe daal di juddooti, mooy bu aju ci dëkkuwaay ñeel way gàddaay yu bees yii gàddaaye kaw ga ngir dëkksi ci taax yi, di wër liggéey. Ci noonu ay barabi dëkkuwaay yu xat tàmblee feeñ ci wetu fi isin yi nekk. Di dëkkal lu sakkan ciy nit, te matalewul li ñu laaj ci dëkkiin wu baax te xellu. Ci noonu wér gu yaram dajeeki jafe-jafe yu rëy a rëy , jikko it naka noonu. Jafe-jafey liggéeykat yi gën na a yokku, bi ñu demee ba li ñu leen di fay manatul a faj gën ja’a néewi seeni aajo, ngir seerug dund gi.
Beneen jafe-jafe bu mboolaay bu bees amati, ànd ak yewwuteeg ndefar gi, ak ag jëmam kanam, loolu mooy ne lu bari ci jigéen ñeek xale yi, leegi dañoo tàmbli di liggéey ci isin yi, te kat kenn soññu leen ci ku dul boroom isin yii nga xam ne li leen ñoroon weesuwul nu ñu man a gën a ame ay liggéeykat ba gën a man a néew lu ñuy fay, ginnaaw liggéey bi ci isin yi laajul doole ju rëye noonu ngir man ko. Loolu tam jurati yeneen jafe-jafey mboolaay, ndax tax na ba jigéen bàyyi fi ay liggéeyi boppam, dem ci isin yi, xale yi it bàyyi njàng mi, te loolu ag pert manu koo kawe, ndax xale yi ñooy yaakaari ëlëg.
Ag yàqu-yàqu tàmblee feeñati ci wërlaay gu mboolaay yi, ci Tugal, loolu nag mi ngi am bi ag ñàkk-liggéey walla ag liggéeyadi tàmblee tas ak a yaatu ci Tugal, ci liggéeykat yu góor yii nga xam ne dañoo tàmbli woon a nekk ay jafe-jafe dëgg, ci kanamu goornamaa yi, di yëngal, tey sàkku nu ñu leen lijantile seen jafe-jafey liggéey yi. Ci noonu goornamaa yi daal di def ay àtte , indi ay sart yu nos liggéey bi, aar liggéeykat yi ci fuqaleg boroom bopp-alal yi moom isin yi.
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix bu Abdu Xaadir KEBE