text:
Khalatu nakk Serbien bu jaduu
Amna mbiir yu doy waar ci addunabi, té sugnu rew, ni gnen diy wakh, dafa bari mbiir yu doy waar ba lu dooy waar dafa jaadu legui. Amna nityu nek ci rangs yu kawé gnudut khalat, té pour lep matt, wala pour yenen raisons , ben nakk bu normale bu ben baykaat mom, bu outéut dara ak yenen nakk yi nek Serbie , tambli di khalat. Yalla rek mo kham lan mo khew ndakh nakk bu xaré bi am fitti mélni, rawatina bign wané que ndokhalin bu melnonu ci Serbie nattu ak fitna rek ley indi. Baylen ma wakhlen que ndeysanë jinné bi, ci nim nekke naïve, khamononut que ndokhalin bu mélni amut njarign deukkëm, con ken luko jokh ben ndaam civique. Wanté balegui ken khamut lutakh ben nakk wara mana khalat ndakh nekkut cu mana fall, wala conseiller, wala khilifa, wala mboopu rew wala gni fall co comme député ci ben assemblée bovine, wala (lunekké guen na maguett) sénateur. Lunekkon moni khalat, ndéssane, pour gni fall co comme ministre ci ben deukkou nakk, dafa wara khamni que dafa wara, au contraire, wagni khalatam, comme ministres yu mën sen liguey yoyu nekk ci deukk yu fekhyi di def, même si sugnu rew amut chances ci côté bobu. Ndax à la fin lutakh gni wara nekk di soor lutax ben nakk en Serbie tambli am dokhalin bu nityi bay? Ndakh, man na nekk dafa tambli khalat ndakh ben disposition bu naturelle bu jugge ci mom.
Con ban sorte de nakk la? Nakk bu normal, comme zoologie nim gnu jangale, bu am bopp, yaram ak pattesyi, comme nakk yëpp. ; ley diri charrete yi, di lekk nahh mi, di lem khrom bi, di dugni ak di ngâkh. Gni tuddé won co Sivonja, nakk bu gris bi.
Nila tamblé di khalat. Ben bis, boromam dafa khecci mom ak kharitam, Galonja, ték ci kaw charrettebi yen piquets yum sacci, yobalelen ci biir deukbi pour jaay. Bim ekse ci bir deuk bi mu jaay piquets yi ci sassi, baparé fetchi Sivonja ak kharitam, takk corde biy takh lugn takaliko ak joug bi, maylen gnakh bu wow bugn mana lekk , dém yonam di ndokh kontan duggu ci ben bar pour nan tuti lu sedd. Amna festival ci bir deukk bi, donc khalé, mak, ndaw, goor ak jigueen yep gnomi don dokh taliyi. Galonja, yenen nakk yi ragné won kom ku amut khél, kholut darà, mom key ci agnam rek ley don lijenti, mu lekci lu mat sëk, mu ngâh tuti ndakh kontan, mu tëdd ci suf, diy def siestam ak di tcakami ak jamb. Faléout gni don jaal, di dém ak gneuw. Momde moni noppalu rek ak di tcakami nank(dommagela que nekkut dommu adama, ndakh luko nekkon di na mana am ligure yu bax). Wanté Sivonja manut dugal darà ci guemignem. Beutem yi don guent ak kanamam bu triste bi gnini don wanne pour ku key sogga guiss que ki quy khalat la, ku am khel la, ku bax lolu, té bariouta guiss. Nityi, Serbes-yi, gnoni jaad ci kanamam, di dokh am mbegté ci seni demb, ci seni tuur, ci seni réw, té sen reyreylu bobu moy don wané ci nigni dokhé ak sen attitude bu sedd guy. Sivonja di khôl li lepp, ba rukham jekki jekki nek ci nakaar ak metit ndakh injustices yu metiiyi, té mom manonut bay émotions yu rey ni, am solo ni di key daneel; dafa ngâkh ak nakhar, nu métti, rangogn yi di rogolan bëttam. Té ci nakaram bu rey bi, la Savona tambli di khalat:
– Lan lagn am sama boroom ak mbookam Serbes yi di reyreylu? Lutakh gnini yëkketi sen bopp ba ci kaw, di khôl nityi ba ci kaw ci suf ak reyreylu ak djéppi? Dagno bègue ci sen réw, bègue ndakh gno may len ci juddu en Serbie. Sama yay takh fi lama juur, en Serbie, té Serbie nekkut rek deuk fi sama yay juddo, wanté sama baay takh fi la juddo, té samay mamati ma’am takh, comme seni yoss, gno juggé ci ancienne patrie slave gnew ci allyi. Wanté ken ci gnun nakk gno amici mbégté, gnun gno bègue rek ndakh mangnen dirii lu diss bigni yekk; balégui ni musut am ben nakk buy wakh benen nakk bu allemand: ‘Lan na sokhla ci man, man nakk bu serbe la, deuk bi ma juddo mey réw mi ma sopp miy Serbie, samay mamati maam yeup fi lagn deukk, fi, ak fi, ci réwmi, lagn sul samay baay. “ Yalla téré, gnun musugnu bégg ci li, musut egg ci sugnu khel, té gnom nak am gnen béggté ci lolu. Nityu doy waar gnen gnoni nonu!
Khalat yi di fes khelam, nakk bi di witchakh boppam bilé, cloche bi nek ci batam bilé di sonner té di nara daam joug gui. Galonja ibbi beutam yi, khôl kharitam ba paré meugler:
– Yani nonu encore ak sa yu gnak fayda yoyu! Lekal, khana na dof, yokal yaram, kholal sa yakh yeupp di fegn; lu nekkon khalat amna solo, con nityi lugn ko bayé ak gnun nakk yi. Munugnu am chance bu tollni!
Sivonja di khôl kharitam di key yërem, di tourner boppam fenen, nekkat ci khalatam:
– Gnoni bégg ci seni ndaamu demb. Am gnen sen champ de Kosovo ak la bataille de Kosovo. Yeuff bu rey, khana nekkut samay mamati mam gnoy don puss ak di dirii li armée bi sokhlaon ak kekyi ak ganayy yilé? Lugn fa nekononut, nityi gno key waral diiri sen bopp. Baparé gni jappanté ak Turcs yi. Lu rey la won, té dokhalin ndaanan, wanté can mo fa nekkon? Nityi amut khél yi, di jay jomba gnaw té amugnu khel gno nekkon boppu soulèvement billé. Jeul len par exemple sama borombi. Dafa rey trop, dey ndamu ci soulévement bilé, rawatina ndakh mamatimamam bu goor dafa guén adduna ci guerre de libération bilé comme ndiambaar deuguentan. Ndakh li liguey sama borom mi la? Mamatimamam manon na bégg ci boppam, wanté du momdé; mamati mamam dafa fatu pour que mom , sama borom, mi nek mbookam, mana am ndambiir. Mom dambûr la, té nan ley djerigno libertém bobu? Dey sacci piquets gnengnilé, di tok ci kaw charrette bi, té man ma co wara khëcci mom ak piquets yi pendant que mom moni teudd. Légui jay na piquets yi, moni nan sangara, lu déf dara té di bégg ci dembam bu am ndaam yu bari. Té gnata ci samay ancètres lagn ray ci soulévementbilé pour mana dundal gni don khekh? Té sama ancètres yi khana diriugnu seni ganay, canons, lek ak munitions? Té teréout gnun lu gnu bégg ci lign soti ndakh darà sopiut pour gnun; balégui gnoni def lign gnu waar, comme ni sugnu ancètres dan def, ak tey ak sago.
Dagno bégg ci nakkaru seni mamatimami ak ci junni att de ndâia. Sama khet souffrir na lim dund baléguisi, té balégui gnoni souffrir, gnongnuy jappe jaam, té lol takhut gni key yukhu fen. Dagni wakh que Turcs yi dagno torturer, ray, empaler; wanté sama ancètres Turcs yi ak Serbes gnolen bokka ray, di leni lakk, def bep sorte de torture.
Dagno bégg ci seni religion, wanté guemugnu darà. Ci lan la, man ak sama khet, jum, bakaar ba munugnu bokk ci Chrétiens yi? Seni ngem ngem mo leni wakh “bu sacci” wanté sama borom moni non di sacci ak di nan sangara ak khalis bim gagner ak sacci bi. Seni ngem ngem mo leni wakh gni beuk seni deukendo, wanté kunek moni gagn moromam. Pour gnom, ki guen ci nityi, royuukay la, kudut gagn ken la , té évidemment, ken khalatut latch wala ndigal moromam di def lu bax, lu weso bagna gagn. Lol mey wané seni rooyukay nim sufé, ba man na nek takh yeuff bu amut njarign bu dut gagn.
Nakk bi diy soupirer profondamment, ba yeukeuti pendâ bi nekkon ci yon bilé.
– Kon- la nakk bi di continuer di khalat ak khalatam yu nakkari yoyu-ci situation bu mélni , khana man ak sama khet tanéugnu gnom gneup? Musuma ray ken, musuma togn ken, musuma sacci darà, musuma dakk fonctionnaire té defut darà, musuma amel boor étatbi lé, musuma déclarer fausse faillite, musuma tak wala teuch kaso ku defut dara, musuma xas samay kharit, musuma dém contre sama principes de nakk, musuma wakh ludut deugg, musuma nekk ministre sama rew té musuma def luy gagn sama deuk, té non seulement gagnuma sama deukk, man mey jeffé lu bax ki mey gagn tax. Sama yay mama juur, té ci sassi, nit yu bonn gno sacci mew bi sama yay don ma nampal. Yalla wanté defarna gnakhbi pour gnun nakk, pas pour domou adamayi, wanté teréut gnom lol tax da gnkoy nangu ci gnun. Teréut, lu weso dooryilé, gnun gniy khëcci charettes s yilé, gnun gno liguey tollyilé bagn mana lekk mburu. Wanté ken ci gnom lu nangu sugnu barké, ligni liguey ndakh sugnu réwmi lé.
– Nan jël woor par exemple; pour doomu adamayi sen ngem ngem mo len sant gniy woor jours de jeune yi yeup, wanté mugnuko takh mugn woor bu gaat nonu, wanté man ak sama khet sugn aduna bi yeup dagn ko woor, bign gnu xagné sugnu mew yaayi.
Nakk bi seugg boppam comme cu jahlé, baparé mu yëkkeutiwat co, mu hahnadiku ak mer, té moni don nuro lu am solo moni don dellosí khelam, di key sonal; mu jekki jekki def muuu, comme cu contan:
– Khamna co légui, lol rek la mana don- la continuer di khalat- lol la ; dagno bégg ndakh sen liberté ak sen droits civiques. Dama wara khalatci bu bax.
Moni don khalat, di khalat, wanté munufa egg, amna lu dis khelam
– Lan mey seni droits? Lunekke police bi moleni jokhé ndiguël gni fall nit, wala lu déme nonu, gnun di negn ko mana meugles “Nangg-uu-uuugnen!” Té lunekké ken jokhulen ndigal, lugn sagn fall ken, wala di duggu ci mbiiru politique, comme gnun. Gnom di negn len door ci bir kasso, lunekké takh defugnu darà. Gnun tax au moins man gnen ngâh, di yenguel sugnu gën, té gnomnak amugnu courage civique bu melni.
Moment bobu nak, la boromam guenn ci bar bi. Mandi, titubant, beut yi lendëm, di wakh lu ken munut degg, munut tax té boppam bimi don dokh ba ci charrette bi.
– Kharlen, nanlay setat bini di jarigno liberté bu mamamati mam gnak ak sen dreet? Waw, deugg la sama borom mandikat ak satchikat la, wanté gnenengni nan gnini jarignoo liberté bobulé? Di key fowé rek ak di damu sen demb, ndaam yi sen ancètres yi mom, dagno bokku lolu. Té gnun nakk yi, dagno continuer di nekk gnafécat ak gnuy am solo ci liguey mi comme sugnu baayilé. Gnun nakk gnen, wanté bégg gnen ci nignu sonne ci sugnu ligueey ak sugnu ndaam yi taay.
Nakk bi onku di defar batam pour jougbilé.
Ci Belgrade, 1902.
Pour Project de “Radoje Domanović” Anta Kebe moko firi, 2021.


c: text/html

text:
‘Yala!
Mane Abdoul Aziz, sama thiofel ci Yonentibi dafa diakhassok sama dérett.
Sou sama dérett done sotékou dangay guiss sama thiofel ci Seydina Mouhamed sws.
Waayé tay, Yonentibi limouy baakh yep khadio’wouma. Yaw Yala laa taalal lokho ndakh yaamafi eundi ci’sa thiobaré.
Dama teulé té beugg aksi ci yaw Yala.
Sokhla’wouma ken tay koudoul yaw.
Dou Yonentibi, dou Aladji Malick.
Kheuthie’meu bama nieuw ci’sa wett.
Wayé nak bomeu kheuthié bama nieuw, dama beugg nga bolé’maak kingeu khamni yaako taanal sa bôpe mouy Khatimil Anbiyahi Imamil Moursaline Sallalaahou Aleyhi wa Salam! «

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2
Yech kwaan mkee Juan lo re xaa Jesús yezh Éfeso
1 Lee xaa nguné lo na:
—Kee kwaane lo mandad, xaa nkanap re xaa na yezh Éfeso: “Kwaane né xaa nzho gazh mbal yiba lozhya xaa lad li nu nze xsaww lo gazh bruj kwaan nak or: 2 ‘Nela na rese kwaan nle gu: xomod nkee gu xchinn na, xomod nyela gu nded gu bid, nu xomod nanyetla gu ne gu re xaa nle kwaan nawent. Nu noka ne na, nle gu preb re xaa kwaan mbezh mkayaa yalnabeyy lo na nu namkayaat xaaya, nu ne gu nebse nkade xaa. 3 Nyedoola gu nded gu bid kwent cheen na nu nanyizhat gu. 4 Per kwaan nanyulat na nak mlaa gu mod mkela gu na yilo. 5 Kwaanzee bselazh gu xomod nak gu yilo, laa gu naletra gu kwaan nawent, nu stub welt bare gu ble gu re kwaan wen, mod mle guya yilo. Nu chelee gu nalaat re kwaan nawent kwaan lake gu, lee na kiib bruj cheen gu pa nzoba. 6 Per wen nle gu, nayii gu ne gu xomod nle re xaa nreke tich kwaan nseed Nik, nel noka na nayii ne re kwaan nle xaa. 7 ¡Nzob nzha re gu, nzhaal gon gu kwaan nii Mbi Naban lo gu, xaa nak xaa na! Nel re xaa le gan lo re kwaan nawent, za na diizh gaw xaa xle cheen yag kwaan nzaa yalnaban kwaan tira, kwaan nzo lo Lach Chul cheen Dios.’ ”
Yech kwaan mkee Juan lo re xaa Jesús yezh Esmirna
8 ’Noka kee kwaane lo mandad, xaa nkanap re xaa na yezh Esmirna: “Kwaane né xaa nak xaa yilotlaka nu xaa gwluzhtlaka, xaa kwaan ngut nu mbare mroban: 9 ‘Ne na xomod nded gu bid, nu yalprob cheen gu, per lee gu nak xaa rik naz leen yiba. Nu ne na xomod nzhedizh nawent re xaa gu, re xaa kwaan mbezh nak xaa dii cheen Israel, per kwaan wlipa nak xaa xaa Maxuu. 10 Nazhebt gu mod ded gu bid nel lee Maxuu chep lak gu lozhyib zee le xaa preb gu; zee nkin ded gu bid chii mbizh. Bzo nali gu axta gorna yet gu zee za na koron cheen yalnaban kwaan tira lo gu. 11 ¡Nzob nzha re gu, nzhaal gon gu kwaan nii Mbi Naban lo gu, xaa nak xaa na! Nu lee re xaa nle gan lo re kwaan nawent, nadedt xaa nik tub bid lo stub yalgut kwaan yaad.’ ”
Yech kwaan mkee Juan lo re xaa Jesús yezh Pérgamo
12 ’Noka kee kwaane lo mandad, xaa nkanap re xaa na yezh Pérgamo: “Kwaane né xaa nkano espad kwaan rop ta ndox: 13 ‘Ne na lee gu nzho pa nabeyy Maxuu; nixa sneetaka nali nzo gu lo na. Nu tub mbizh re xaa yezh ba mbit Antipas, xaa nak xmos na. Mbit xaa xaa nel tubka nali nzaa xaa kwent cheen na. Nixa snee ngoka lee re gu nye nzo lo na nu namlaat gu mod ngwii gu lo na re mbizh zee. 14 Per kwaan nanyulat na nak: lo re gu nzho lak xaa nseed nzho mod gaw xaa baal kwaan nteed xaa lo mdo, nu nzho mod chaal stub naz re ngwnaa. Mer kwaane nak kwaan mlu Balaam lo rey Balac, leezha nzhekla xaa luu xaa xomod lux rey Balac re xey nu, xaa Israel. 15 Sbaaka lo re gu nzho lak xaa kwaan nreke tich kwaan nlu Nik. 16 Kwaanzee laa gu naletra gu kwaan nawent, nel chelee gu nalaat guya naxchetra yal na lo re gu, nu kwaan espad kwaan nroo roo na yiid na dil na kwaan re xaa baa. 17 ¡Nzob nzha re gu, nzhaal gon gu kwaan nii Mbi Naban lo gu, xaa nak xaa na! Nu re xaa le gan lo re kwaan nawent, za na pan cheen yiba kwaan nzholaan gaw xaa; nu zaka na tub ke rus lo xaa kwaan nkee le xaa kwaan kub lo, nik tub xaa nalabeyyta, nebse xaa kayaaya labeyya.’ ”
Yech kwaan mkee Juan lo re xaa Jesús yezh Tiatira
18 ’Noka kee kwaane lo mandad, xaa nkanap re xaa na yezh Tiatira: “Kwaane né Xgann Dios, xaa mod luzh bal nak zaalo, nu lee nii xaa nzhak kwenta tub le yiib kwaan ngeey doo lo ki: 19 ‘Ne na rese kwaan nle re gu; ne na xomod nkela gu, xomod tubka ngwii gu lo na, nu xomod nkee gu xchiin na. Chul mod nyela gu nu nkeera gu xchinn na nal ke yilo. 20 Per kwaan nanyulat na nak: nyela gu ne gu Jezabel, me kwaan mbezh nii kwent cheen na, per nebse nkade me re xmos na, nle me zee chaal xaa stub naz re ngwnaa, nu nle me zee nzhaw xaa baal kwaan mrib lo mdo. 21 Mlaa na me zee chee me mod nak me, nu laa me re jwalt kwaan nle me, per nanet me laa me kwaan nchaal me stub naz xaabyi. 22 Kwaanzee, gro doo bid nu yalne teed na lo me kwaan re xaa nchaal me, chelee xaa nalaat xaa me nu wii xaa lo na, 23 na gut rese xinn me. Nu snee lee rese xaa nak xaa na nela, lee na nlabeyy rese xgab kwaan nzho yek xaa nu kwaan nzho lextoo xaa; nu sbaa kix na lo kad tub xaa kwaan mle xaa gan. 24 Nik stub kwaan naxaalt na le re gu, xaa Tiatira, nel nanzhaket gu tich re kwaan mbezh lak xaa nak, kwaan nzholaan cheen Maxuu. 25 Per nal, nali le gu kwaan kale gu axta gorna yal na. 26 Nu re xaa nle gan lo re kwaan nawent, nu nle kwaan nzhekla na axta mbizh gwluzh, na za yalnabeyy lo xaa zee nabeyy xaa lo yizhyo ne. 27 Snee kwentaxa mzaa Xuz na yalngezh lo na nu sbaaka za na yalnabeyy lo re xaa ne, zee nabeyy xaa re yezh kwaan tub bar yiib nu lux xaa re yezh modxa nlee myet yas yo. 28 Nu noka za na lo xaa Mbal Ndok, ma nlen garziil. 29 ¡Nzob nzha re gu, nzhaal gon gu kwaan nii Mbi Naban lo gu, xaa nak xaa na!’ ”


text:
Wikipedia
Wikipedia (di jàng wikipediyaa) ab sémbub jimbulang la ci web bi, di lu àddunawu te bariylàkk. Ag bindam nag mi ngi wéy ba tay, xaralaay wiki lañu jëfandikoo ngir sos ko. Yéeney Wikipedia mooy jébbal am ëmbiit mu ubbeeku, maandu te fugluwu.
Jaar-jaar[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sémbub Nupedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nupedia di woon ab sémbub jimbulang bu ubbeeku bu Jimmy Wales sosoon ci weeru gamu atum 2000. Mboolaay gu Bomis (gi Jimmy Wales féetewoo woon moomeel gi ci ëpp) moo ko jàppale woon ciy koppar, doon fay Larry Sanger mi jiite woon mbind mi. Waaye Nupedia ag màggam dafa yeexoon lool ba waraloon, ci 2001, Larry Sanger xalaatoon ni sos ab wiki moo doonoon liy man a gaawal yokkteeg jukki yi. Xalaat boobu ñeel jëfandiku xaralag wiki ngir sos ab jimbulang, juroon na ag diisoo ci diggante Larry Sanger ak tëriinkat boobu di Ben Kovitz ngir mu faramfaceel ko ci ni mu gën a leeree ana nan la xarala gu wiki di doxe, ci ab reer ca San Diego la ame woon, ci 2 tamxarit 2001. Ci nii Larry Sanger ni Jimmy Wales ngir ñu jëfandikoo xarala gu wiki ngir sos ab jimbulang bu gën a woyof, lii moo jur sosug jimbulang bu Wikipedia.
Sémbub Wikipedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ginnaaw bi ko Jimmy Wales ak Larry Sanger sosee, Wikipedia ngi judd ci kàllaama waa angalteer ci 15 tamxarit 2001. Gu waa faraas teggu ci 23 gamu 2001, gu waa almaañ tegu ci ak yeneen yépp, ba tay ci atum 2007 mat nañu ñaari-téeméer ak juróom-fukki làkk.
Ci 1 diggi-gamu 2002 la Larry Sanger tekki ndomboy-tànkam ci ñaari sémb yépp, ginnaaw bi Bomis tëyyee loxoom, fayatul Larry Sanger ci liggéey bi mu doon def ci Wikipedia ak ci Nupedia. Ci 26 weeru koor 2003 la Nupedia tëj ba fawwu, Wikipedia moom wéy di màgg.
Boobu ba léegi Wikipedia di dox ci ay àtte yiy askanam tëral ndànk-ndànk jëmug kanamam. ci 20 maami-koor 2003 la Mbootaay gu Wikimedia (wikimediafoundation.org ) juddu ngir wut ay koppar yu muy suuxate sémbi wikipedia yépp.
Wikipedia Wolof[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Wikipedia wolof moom mi ngi sosu ci ndeyi-gamu 2003, toog daanaka ñaari at te amul benn yëngu-yëngu. Ci tamxarit 2005 la am jukkeem bu njëkk. Xoolal xët wi ñeel Taariixu Wikipedia wolof
Melokaanu sémbub Wikipedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yéeney sémb bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ni ñu ko binde ci xët wu njëkk wi, bakkam mooy:«Jimbulang bu ubbeeku bi», maanaam di lu ñépp bokk, te ñépp man cee cëru ngir gënal ko. Jimmy Wales di kenn ci ñaar ñi sos sémb bi, mi ngi koy tekkee niki «ag jéemantu ngir sos ak séddatle ab jimbulang bu ubbeeku ci anam gu mucc-ayib ngir nit ku ne man koo am ci làkku cosaanam».
Melokaani Wikipedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baatu «Wikipedia» mi ngi jóge ci taqaleg ñaar yii di «wiki» di ag nosteg yoriinu ëmbiitu dalub web bu ñu man a soppi jaare ko ci ab joowukaayub web, ak « pedia » di reenu baatu làkku waa angalteer bii di encyclopedia, di tekki jimbulang.
Li ñu jublu ci sémbub Wikipedia mooy mu doon ab jimbulang, maanaan muy jëmmal bépp xameefu nit, lépp lu nit xam man caa ne. Wikipedia du ab baatukaay, du am péncum waxtaanuwaay (xoolal xët wii ngir xam lu wikipedia doon ak lu mu doonul: Ndimbal:Ubbeeku). Sémb bi dafa àddunawu, day laal bépp xeetu xam-xam, bariylàkk, te amul ag pay.


text:
Way Wérédi yi
1) Damaa gennë bis yëmbël di dox roomba benna dof
Mu took cip ruxxam, jël ay yoxoom fasko ciy waggam
2) Te leek leek mu ree, leek leek mu jooy, rafle waanko wër
Mu ngay lox kerook daa sedd, booleek taruk lëndëm
3) Werul, waaye teewul nak, mu dis gor nde tallalul
Loxoom kenna, tooñul it, ña toogoon ci ak wetam
4) Yaram waa nga sooñoo sooñu, duk dalla duk basañg
Te leeleek mu taw ndaysan, Ba taa suuxalap ëmbëm
5 ) Bu xiifee poubelle lay dem, amul nday jukay tibbël
Fanuy këppi dess lay dem, falay fekka aw ñamam
6)Teyit manla wax, day mujju dem lekka ñam wu bon
Gu am ñaari fan goo xamni, baaxul ci ak werëm
7) Namuy def, gisul Yaayam, té nak amna ñetti at
Yu mat sanguwul, lum sol, dakoy for ci ay sënëm
8) Bu jaay katbi sannee maango, baa sax Orange bu nëp
Mu daw këfko, noonee sax lakoy lekke cik taxam
9) Ngelaw saxxi, nit daw tabbi neegëm ne rapp tëc
Mudes kay tenaa yel, banta yay dal ci ay gëtëm
10) Te ndaysan, bu roombew dalla, baa pot, walaw sagar
Dakoy tek lu rëy, mootax mukoy boole cip ëmbëm
11)Dafay waxatu fum nekk; té leeleek mu mer di xun
Te kat amna nday, am Baay, ba am rakka, am magam
12)Bamuy wer la bokkak ñep, bes xëy ñu daalko ber
Awaay werëdee tax, wayé, as gor la woon su gëm
13)Rakkam donnanap neegëm, jabar jaa ngi sëy faneen
Te doom Sam amoon, boobee batay xoolukoy gëtëm
14)Juroom ñaari dof, lan roomba Tamba ñu reendileen
Ba jël seeni awraak seeeni yuur liika daw yaram
15)Danoo butte ñee, xar noppi ñee, ñee ñu sannileen
Ci ay kër yu ken yeggul, banuy xeeñ ñu doora xam
16)Gisël ñaata yoon, lap dof mdi xëy dee ci ap tabax
Bu yeggul, ba am ay fan, bafay xeeñ té ken du xam
17)Gisël benn dof bée faatu, leeleek ci benna xur
Bafay xeeñ, té ap xiif rek, moo saank ak dundëm
18)Gisël ñaata yoon lap dof, di xëy lekk ñam wu bon
ba feebar ca ay at, kén du juk saytu ay mbirëm
19)Gisël ñaata lan fekka, ap dof mu xëy wësin
te ken manla laaxaan ken, kén foogulap ëmbëm
20) Gisël ñaata dof, ngay fekk, dus woddu baa tubëy
Daniy raflé noonee rek di dém ñeppë gis pëyam
21) Gisël ñaata dof ngay fekk, dun jekki dun nélaw
Daniy dox ba dee, doo gis kunaa xamna bammelam
22) Te gisnaa fi bis ap dof, bu am benna gööm bu rëy
Mu ngay wokkatoo kay waxtu, ken saytuwul werëm
23) Liree rekk tax may woo état beek ku YALLA ñor
ñu booloo taxaw, tey saytu njaay YALLA yiinu am
24) Obama bamiy ñëw fii, danoo japp dof yi tëc
Ginaaw bam demee, lan leen boyal, ñepp gennë dem
25) Wowoo wowwo lööy yen guurnement Reew mi walluleen
Away wallu leen as gor, su xëy ñakka am xelam
26) Té gis ngeen fi, ay dof yeen, kuleen fac ñu daaal di wer
Té xam ngeen ni mbooleem dof yi, koo teyye dootu dem
27) Te dof boo fi gis muy dem, këruk nit la bayyikoo
ku wer dellu ciy mbokkam, xarit xél dafay xalam
28 ) Wutël nanfi fas, ak nak, vétérinaire yuleen di fac
Lu tee woon ñu sakkal dof, fanuy seete ak werëm
29) Te gisnaa ku fac mbaamam, té Gisnaa ku fac fasam
Fajup njaamba jööbëm, fac goloom sax, fajup xajam
30) Te taxtul mu fac mbokkam, mu xëy ñakk am xelam
Ku fac mbaam, ba fac xac, bayyi Nit andulak xelam
31) Ci lii sax ci laay fas ñaaxe, askan wi may waxal
Ñu daw leppë luy tax, nit di xëy ńakk am xelam
32) Xelay ganjaruk nit, xél la nit am ba not mbëfër
Xelay tax, xalep naar not, gëleem bay xëccup Nosam
33) Xelay tax ñu wullip naaga, yor Xacc, tay dañal
Té xam ngeen, du maasuk nit ci dooleem, akum rëyëm
34) Xelay tax, ba l'islam Tek nu jëf, Waa ju ñakk xél
Mamadou Dia du am yiw, té doootul yilif kërëm
35)Xelay tax nga xammee mbaax, xelay tax nga daw lu bon
xelay Tax ba Nitxam lëf ci Buur YALLA ak Mbirëm
36) Xelay ndap, la xam xam tabbi, ngir waaju ñakk xél
Du xam lëf, du am lëf, waaju am xél xamiy yefëm
38) Xelay leer ci nit, xëy tedda mootax Ba Aadamu
di sangup Maalakak Jinne, ibliisu ñakk ndam
39) Xelay tax Ba nit rekkay sangup suuf, lu weesu nit
walaay loofi gis ngir nit la, ngir moo yoram xelam
43) Ma wax yenna Mbir yiy tax ba Sun ndawñi xëy di dof
ñilee rapla, Ñii ay raapla, raap yaxxanay ndawam
44)Dofup raap dafay wuuteek, dofup rap ci yeena Mbir
Nanuy maytu yaambaa, daw drogue bayyi am tuxëm
45) dofak iilu, ak book siisu, ñoo mit dinaa ci ñëw
damay njëkk way kii, sangaray yaxxa ak dundëm
46) Balén foowè dulian, day rayum xél, di yaxxa xol
Lu ray xol, di yaaxam xél, kukoy def, du nit nga xam
47)Te alcool alak naw gaay, kukoy Naan de dootu wer
Lu waay xam xelam rek jaayko, ngir jëndekook werëm
48)Layis rek di yaxxal nit ci xol, ak ci ay xëtër
Ñi xam neeñu day dem sax, ba yaxxal ko ak dundëm
49)Te dee diis kukoy Naan, manna dee, dee gu tiis té tar
nde luy fëxxë bët, moo gën, ci nit luy fëxxap xolam
50) Gisël Waa ji Naan sungum ni xëndëng ci geddi bëy
nelaw bay xarang sung soofna lool, xelyi lay Guesëm
51) Amoonna ku man ndim sëng, far tër di yag yagal
ñu koy taccu muy taasooka saagaa ci ay dëkëm
52) Te amna ku naan mbiic daanu ban sacc lam yoroon
te moy lim bu rëy booo xamni, moo yor dundëk kërëm
53) Amoonna ku naan saampaañ, di xeexoo ñu farko ray
sulaar yaako jam ay paaka, ndaw dee gu ñakka jom
54) Kunaan roos, Du rus nit, dootu rus YALLA, dootu rus
njabootam nde manna sax sëyee yaayamak rakkam
55)Music yeek flag day yaxxa am xel baleen drogue
Coca gëm cocaayin fop, cim am xel akup yaram
56)Te gisnaa Ku Naan am njolla ,daa maandi bay tërëf
xaleel Yaako sottim ndax, mufar yaxxa ay sërëm
57) Te sax amna dof yooxamni ay wirda lan yoroon
ba rawxaan ya doflooleen, ñu far toppa ay xërëm
58)Gisël bènna waay jee wird ap diir mu summi ay
Bubaam summi caayaam gennë, neegëm di dox di dem
59)Te kat banko laajee, neena suuf seeko antanul
ma laac waaji kon, jan suuf ladoon sampa ay ndëgoom
60 ) Te talsam yi ak rawxaan yi, lin sanka ciy xaleel
Drogue mantukoo jot fawwu, dof gi du neexa xam
61) Tey say jekka taxnak cam, di siisooko say badof
ku rus ap dofam day metti, ngir yombulak fajam
62)Gisël jenna waajiy yuuxu tey daw di wër tenaa
Dafay baña doon ap xutbu , kii seenunaak ndofam
63) Té am raxasun sax sax xarit waxma lunsi xam
Lu dul ndof, jëlël aw tur wu leer bayyi talsamam
64)Te Tas Tasna waay, bam yuuxu, xaccit mu tas kërëm
Té tas Mbiremak soxnaam, ñu naa deet mu tas xelam
65)Kitil ak katal ak magg jal jal kukoy sikar
bu teewloo waroon naa ree, Dafay baat yu am xorom
66) Te am nasabin,ak xantariisun kouleen bawul
Dafay mujju rek, fop ay mbubëm daanu ciy sënëm
67)Jaxaay yaayu dajdahtiilu, dofloona ay kureel
jalaal jalna fiy bammeel, té dofloo ñu am xorom
68)Gisël waaji tëj neegëm ba ap diir mu mbëkk daw
te naa maani "Aljabbaaru" maatay ci ap ëttëm
69)Ku woo Ummu Mussak yaayu jalxay ci ay Kurus
Mawooman ka bindoon, yaayi Mussa té yor Mbirëm
70)Kufiy woo 'afaaritun minal jinni, manma Woo
Ka bindoon 'afaaritun té yor leppi wërsëgëm
71) dalal nak té Tey, sooy sakku Mbir, ndax ku wattuwul
xerëk ëppëlak yakkamti Looy sakku dooko am
72) Faral noppi Saliou, wax bu niiwee té am njariñ
dafay doy, Salaatun Yalna dal Taaha ak ñoñam


text:
Sayfu LAHI
BISMI LAAHI RAHMAANI RAHIIMI 31-9-1963
1. Bismi laahi may deeti niaan Buur Laahu “bi jaahil Imaam”
Rabbi dollil say ngueunéél, ak say ndimmeul, ak say “kiraam”
2. Noo ngi lay niaan sax ci limaam, ak ci Lislaam rabbanaa
Ak ci lihsaan boolé kook xééweul yu jeum " yawmal xiyaam "
3. Rabbi dollil diine Lislaam sam ndimmeul "antal kariim”
Yal na not mbooleem lu juuyook moom “fii jamiihil anaam”
4. Diiné Lislaam am na ay jeuwrin yu koy yor “kulla hiin”
Yallah moo leen tan mey leen woolu leeen jox leen salaam
5. Niooy gni kay wooteel ci par téémééri at loolooy la siiw
Boppu téémééri at yu ne lay am “ila yawmal xiyaam”
6. Mahdiyooy seen njiit bu leen bagn baayu Isaa ak Manjoon
Moo fi feign fii “rahsi aazal xarnu” mooy Seydil Imaam
7. Ahlu lay gnoom lagnu jagleel xeeti mey nioo am ngeunéél
Kepp kuy sakkooti xééweul japp leen nioo am maqam
8. Waaju leen méngoo di nay am ndam euleuk “yawmal xiyaam”
Waaju leen bagn mbaa mu xas leen alku dotul doon “allaam”
9. Gaagni nan seetaat sunuy xamxam te settantal bu baax
Ndax gnu xam kan moodi woon Mahdiyu miy njiiteul “Anaam”
10. At ma bidééw booba feenioon andakub laar moo di woon
Tektalub Mahdiyu cik feeniam bu leen juum mooy allaam
11. Yaw yeureul tééré bu gnuy wax “Al Isaaha fii bayaan”
“Sarti saaha” koon nga gis lii muy lu wér “duunal wa haam”
12. Maam Limaamo féégn ca Yoof woo leen ni leen may Mahdiyul
Muntasar may ndawli nieuw leen seetsi may “samsul anaam”
13. “Ajibuu daahiya Laahi” mooy baat ba Baay Laay woote muy
Baat ba Yonnen wooye woon waa Makka ak wa “ahlu Saam”
14. Daldi leen jox baatu tawhiid baatu lixlaas loolu mooy
Baatub “laa ilaaha illa Laahu” geum “xayrul anaam”
15. Laa ilaaha illa Laaha, laa ilaaha illa Laahu
Laa ilaahu illa Laahu Limaamu yaay Seydil anaam
16. Yallah daal kay jox ngeunéélam boole kook ay « muhjisaat »
Mooy la nuy xammee ndawal Buur Laahu miy « Rabbul anaam »
17. Daan na euf nit kooka dib niiw saayu soobee Maam libaas
Yiir ka kaalaam waaja jog naa maa nga woon " yawmal xiyaam "
18. Mos na randal gééj ba tey gééj weesuwul reuddeum wa mooy
"Seydi aazal jinsi » yow kay la nu doon xaar yaa Imaam
19. Mooy ba gééj feesee te feesal néégi waa keur Maam libaas
Ba mu feree Baay Laaya jog andak nia geum Seydil Imaam
20. Dem tefes reuddeuw reuddeum naa gééj gi dootul jalla fii
Yééna dul xam waaye gééj gii xam na may kan “fil anaam”
21. Ker banonam yoo ya peegee Njiin la leen wax moodi kan
Munga naan maay ndawli, maay Mahdiyu, may “samsul anaam”
22. Saayu soobee Yallah muy woo ruuhu Baay lay japp leen
Seydi Isaa Ruuhu Rahman mooy donay Imaam
23. Daan na def kéémaan di waxloo waaju jangul sol ko muy
Janga xur-ann, mba di wax xamxam ni aalim juy “allaam”
24. Mos na dekkal waaju dee laajal gna teewoon kerb a goor
Gunu naa MBay Silla faatoo niepp took tey xaar Limaam
25. Maam Libaas nieuw daldi woo Mbay munka naa yaa Baabakar
“Xum bi isni Laahi rabbil Arsi” miy Rabbul anaam
26. Baabakar jog naa ka yow Seydil basar yaay mahdiyul
Muntasar, man maaka xam ndax maa nga woon “yaw mal xiyaam”
27. Doonté def kéémaan di nay tax nit di geum koon niepp geum
Maam Limaamu Laahi ngir moom daan na wax laaj leen karaam
28. Boo nieuwee ngir laajsi Baay lay wax la mbooleem say xalaat
Yoo naroon laaj ak yeneen loo doon xalaat “duunal kalaam”
29. Jéémeu lim xarbaaxi Njiin ak duusi gééj nioo bokk yam
Doy na cee wax gééj ga neexoon ngir di joy Seydil Imaam
30. Ker ba Baay lay ruu ga tagoo “ahlu dunyaa” jeum jinaan
Gééj yeungootul ngir di joy Njiin, ndox ma nexx ngir geum Limaam
31. Gééj ga faf neex tambalee keur Maam Libaas yam jamma Laay
Gnii di fóót, gniy sangu, gniy naan, gnetti fan “duunan siraam”
32. Fan ya gééj am ndox ma neex mooy fan ya ruuhuk Maam Libaas
Nekkatul biir jeummi Baay Laay ken robul Seydl Imaam
33. Ngir ngeuleumtéék jaaxle, gnii ne ngir ga doon xaar Ruhu Laahi
Seydi Isaa Ruuhu Rahmaan miy donay Seydil Imaam
34. Fekk baayub Abdulaay miy Seydi Isaa Ruuhi Laahi
Dem kajoor fii bayti Maamur lagn ka wax faatu Limaam
35. Ruuh ga moo def jantu njolloor suux ci Isaa Ruuhu Laahi
Seydi Isaa Ruuhu Rahmaan xeuy di “samsan fil anaam”
36. Seydi Isaa nieuw nuyyook mbooloo ma waar leen xol ya giif
Ruuhu Rahmaan dem julléé Njiin yeesalaat mbooleem “lanaam”
37. Nioo ne woon Mahdiyu Isaay doon jarafaam moodi doon
Naayibam moo kay julléé li am na nieuw leen seet Limaam
38. Gaagni nieuw leen geustu waat diinéém te seetaat koon di ngeen
Xam ni Baay lay Yallah moo soob def ka muy njiital anaam
39. Waaju yeur taariix ba xool aayaatu Isaa fii zaman
Dootu xaaraat mahdiyok Isaa “ilaa yawmal xiyaam”
40. Boo yeuréé “maa xaalahu seyxu suyuuti” koon nga xam
Dootu loo defdefle feeniuk Mahdiyan Seydil anaam
41. Bopp tééméérub gnenenteel moodi feegnuk Mahdiyul
Munstasar seetal kitaabul keusfi geum Seydil Imaam
42. Yall miy Buur def na mbooleem li dajeek Baay Laay mi feign
Fii ci Yoof nan santa Rahmaan nun gni geum Seydil Imaam
43. Mahdiyu Laay dem na, Issa dem, bu leen juum seeti leen
Njeexxitam mooy seet Manjoon ak Babakar “ibnay Imaam”
44. Baay Manjoon mo am ngeunéél, moo doylou, moo mugn moodi gor
Am na xamxam, am “diraayaa” ak méy yu réy booleek karam
45. Top leen Yallaak Yonnen loolooy waxam ak moytu leen
Adinaak seytaane banneex koon eulleuk ngeen gis Limaam
46. Ak xilaafaam neex na moo tax waaju saggan beew bu leen
Top doyloom ngir di bagn tiisal mbindééf koon muy araam
47. Waaju xoolul sakuwul lul adinaam teggil Manjoon
Waaju geum Buur Yalla doyloo Njiin la déggool “fil anaam”
48. Maa ngi teeral woywi tey teeral ci Seydi Baabakar
Bun Imaam Laahi miy yaakaari waa “ahlul kiraam”
49. Gaagni gis Baay lay gnu ngay wax na ku xoolaat Baabakar
Gis nga Baay lay ndéém gisowoon Mahdiyaan Seydil Imaam
50. Moodi gééj guy mbambulaan neel ngir ci xamxam baaraka
Laaahu fiihi noo ngi niaan Buur Laahu dollil Mbay salaam
51. Rabbi yékkil laa ilaaha illa Laahu miy sayfu Laahi
Rabbi saxalal Laa ilaaha illa Laahu miy sayfu Laahi
Rabbi dollil Laa ilaaha illa Laahu miy sayfu Laahi
Rabbi dooleel Laa ilaaha illa Laahu miy sayfu Laahi
Rabbi daaral Laa ilaaha illa Laahu miy sayfu Laahi
Rabbi daasal Laa ilaaha illa Laahu miy sayfu Laahi
Yal na dok mbooleem lu juuyook moom fi jamihil anaam
52. “Salli wa sallim alaa xayril waraa yaa xaalixii”
Muy salaatan anda ak saabaamya jeum “yawmal xiyaam”


text:
Bi ma njëkkee ñëw Dakar lu jege ñaar fukki at ci Plateau laa daloon ci goxu jaaykat yi ci “centre-ville”. Waaye, bi ma tambalee dal ci Yoff walla Ngor ci ben néég walla studio, ñaari gox yépp nekk ci bët gannaaru dëkk bi, te bi ma miinee koñ yooyu ci wetu géég gi, laa leen def sama dëkkuwaay. Boo tammee dem ci yenn gox yi nga xamantane dangay lëkkëlook waa foofu te mbirum tourisme yobbuwula, mbir yi dañuy yomb lool ci yow. Booy faraldi dem ci benn bërëb ay yooni yoon, dangay mel ni ku fa bokk ba romb sax waa foofu. Ku mësa nekk Senegal ku nekk war na xam li may wax foofu. Kon, fan yii dama xalaat ne wut beneen dëkkuwaay dina wara nekk lu neex. Bu ma leen laajoon lan ngeen may digal ci ban koñ laa wara dëkk?
Am na yenn gox ci Dakar yu ma neex lool, su fekkee sax xamuma noonu bërëb yooyu. Xëyna bërëb yooyu dafay mel ni lu nekk ci man te damay am lu may yëg buma nekkee ci bërëb yu ni mel. Xam naa ne dafay niirook lu doy waar, waaye bi ma nekkee xale dama féntal sama bopp am po taxoon ma mënoona jàpp ci sama xel ay mbir yu bare ci ay gox, koñ, tali, garab, kër ak lépp lu taxaw ca bërëb ba ma nekk. Mësuma bayyi jikko jooju te léégi bumay fatteliku Dakar, Point E mooy njëkka ñêw ci sama xel ni dëkku taax, ak ay taleem yu bari yëngu yëngu, garabam yu am ker yi, dugg génn ya ca daara ju kawe ja. Point E dafa boole gox bu bare yëngu ak ay bërëbam yu amul benn coow yi te bi ma njëkkee teg samay tànk ci taleem yi am na ay at léégi, dafa meloon ni dama fa xam ba pare. Te mënuma wax lu waral loolu. Dafa meloon ni dama xam gox bi ba noppi te xame ko dafa yomboon lool ci man. Te am na piscine olympikam bi nga xamantane dafa may xëcc ma fay dem di fééy. Bi nga xamee ne léégi dama ne dama bëgga bokk ci waa dëkk bi, gis naa ne fii laay nekk.
Ci atum 1946 «Plan Directeur d’urbanisme» dafa tëraloon ay sart ngir nit ñi ci Point E topp ay yoon yuy yemale tabax yi ngir nekkin yu neex ci gox bi. Fan yii li am ci gox boobu jeggi na dayo ndaxte ñungi gis ay tabax yu kawe di juddu fépp ci biir gox bi. Foofu dafa soppeeku ci ni mu meloon ci dëkkuwaay gu neexa nekk ak ay tabax yu kawe.
Ba léégi mënuma xam lu waral ñuy woowe Point E noonu. Su fekkee am na ku nu mëna xamal lan la “E” bi di tekki, nungi lay déglu! Dakar du la mësa naqari, rawatina turi kóminam yi ak arondismà am yi. Gueule Tapée itam tur bu am solo – gox bu rafet itam – ak Patte d’oie koñ yu ma gëna neex lañu. Buñu fatte SICAP itam, SICAP dafa lëkkëloo ak lu rafet lu mel ni: Baobab, Amitié, Keur Gorgui… Sama kumpa du jeex ci bëgga xam lu waral ab bërëb ñu tudde ko tur wi mu yore. Dinaa ñëwaat lu gëna leer ci loolu ci beneen “post” bu bees.
Ab laaj: lan mooy sa bërëb walla koñ bu la gëna neex ci Dakar? Ndax am nga fenn ci dëkk bi foo sopp walla foo bëgga dëkk, te su amee, mën nga nu wax lutax? Maangi leen di gërëm bu baax ci seen ndimbal.


text:
Ci atum 2015 la Fondation Beethoven, dig kurél gu nekk Bonn, ca réewum Allemagne, tey yëngu ci mbirum taaral ak caada, tàmbalee jagleel ndongo-daaray Ërob yi joŋante bi ñu duppe ‘’Bonn hoeren-sonotopia’’. Joŋante boobu nag, benn la ci àddina sépp, moom rekk lañ mën ni mooy suqali taaralkat yu ndaw yiy liggéey ci mbirum riir, di ci wone seen mëninu fentaakon.
sonotopia-the sonic mi wër àddina si juróom-ñaar yéeeem moo doon way-ràññeeku yi njëkk a gàddu ndam li ca Bonn, doon daanaka royukaay yiy siiwal taaralu riir ci réew yépp, tax ba ñépp gën koo sopp. Doom-aadama, su bëggee xel mi ubbeeku ci nekkinu askan wi, mu nànd doxinam, fàww mu ubbiy noppam, ne tekk di déglu. Nit ki, bala muy juddu, xippi, gis li ko wër, fekk na mu jot a dégg lu baree-bare. Looloo biral ne dégg mooy lal bépp xeetu jokkoo ak jëflante. Ñaar yooyu yépp dees leen a war a jàng.
Ci diirub weer, ñaari goney taaralkati riiru Ërob dinañ dem Téhéran (Iran), ñëw Ndakaaru (Senegaal), jóge fi dem Valparaiso ca Chili. Réew mu ci nekk dinañ fa liggéeyandoo ak ñaar ci seeniy naataangoo, jaare fa wasaare mébét meek seeni gëstuy bopp. Dinañu am i njaatige ci réew yooyu ñu leen di jàppale, yenn kurél yi tamit naka noonu.. Nan la ab dëkk di riire ? Naka la waaso bu nekk di déggee ka déglu ? Kurél yooyu dinañ indi tont ci laaj yu ni deme. Li tax a jóg sonotopia-the sonic explorers, mooy lal waxtaan ci mbirum taar ak riir ñeel réew yu bare, natt ko, xool ni ko fentkat yiy soppee.
Ñaar-téeméer-ak juróom-fukkeelu bésu-juddug Beethoven, yemook mujjantalu liggéey bii nu sumb, lu tollu ci fukki taaralkati riir ak ñaar war nañoo daje ca Bonn, weccee fa xalaat ci seeni jaar-jaar, xool nu ñuy jëmalee kanam seen liggéey, naka lañuy yeesale seen doxalin, mu méngook jamono. Li cay ruuse dees na ko fésal ci wonale bi ñuy waajal ca Bonn te tudde ko ‘’Künstlerforum’’. Ci ñaareelu paacu mébét mi, Ismaël Adramé Coly (SN), Nika Schmitt (LU), Martin Tornow (DE), Anna K. Wane (SN) ak seeniy njaatige Marion Louisgrand Sylla (SN) ak Stefan Rummel (DE), ñoom ñooñu ñépp diy saytukati riir, dinañu wër ay goxi Ndakaaru, def ciy njàngat. Looloo ngi tàmbali ci 17u fan ci weeru féwaryee, jeex ci 17u fan ci weeru màrs, atum 2020.
WAXTAAN : 21u fan ci weeru féwaryee 2020 ci 7i waxtu ci ngoon, ca Kër Thiossane (Cosaan)
Àjjuma jooju la lépp di door, ci kilifteefu Carsten Seiffarth, di kenn ci njiiti taaral yi. Ca Kër Thiossane lay ame. Bés boobu, taaralkat ya fa teew yépp dinañu wax naka lañu gisandee mbir mi.
Bu keroogee Kër Thiossane ak sonotopia–the sonic explorers dinañ ubbil ubbil askan wépp seen bunt ngir ñu ñëw déglu taaralkati riir yi, weccook ñoom xalaat.
sonotopia–the sonic explorers, bànqaasu ‘’Bonn hoeren’’ la. Kurélu gi ñuy wax ‘’Fondation Beethoven’’ tey yëngu ci taaral ak caada ca Bonn moo ko yilif.
Ci ndimbalug Kunststiftung NRW.
Ci lëkkalook Goethe-Institut bu Senegaal ak Kër Thiossane.
Ci njiiteefu : Carsten Seiffarth
Njaatige taaral yi : Carsten Seiffarth ak Carsten Stabenow
Markus Steffens moo féetewoo ndefaru mébét mi
Marion Louisgrand Sylla mooy naataangoom ci Ndakaaru.
Ngir am yeneen xibaar ak i leeral, demal fii >>>


text:
Wax Ju Bari Lyrics
Boo mer ee dëgg , sëytaane da lay dugg
Jaxjax al sa xol , def loo la , li mu bëgg
And al ak dal
Sëytaane da fay jël temps , yakkamti wul
Boo am ul chance , bu la yalla , dimmili wul
Da , lay , xaptal
Boo bëgg ée mucc , ngóor sii , yaw déglu ma
Bu la fekk oon taxaw , toog al , xarit sama
Toog al ba dal
Bu la fekk oon toog , tëdd ël , ba gagni dem
Bu yagg ee , sëytaane , day mujj dem
Doo tu la tal
Bul nangu , wax ju bari yaw , ku la ko bëgg indil na nga bañ
Bul ko kaf e , bul ko mbokk oo , fexe el dund te ànd ak dal
Booy ànd al , na nga seet , nit ku regle , te bañ bari wax
Fexe el ba adopter , dund gu ànd ul ak bari wax
Ku la ko bëgg teg , bul ko nangu , bul ko masala
Bari wax , da lay tardeel , bari wax ,da lay sonn al
Bari wax , da lay jaxase
Bu leen sonn al béer , njaw du mel ni lem
Bu leen sonn al béer , njaw du mel ni lem
Bu leen sonn al béer , njaw du mel ni lem
Bu leen sonn al béer , njaw du mel ni lem
Bu leen sonn al béer , njaw du mel ni lem
Wax lu néew , jëf lou bari , kouné war na laa
Wax lu néew , jëf lou bari , loo loo am , maanaa
Ibra kassé birame coumba Ndiaye
Kouly kassé ek maajigéen oo
Al maabo Yacine dial, ma des ca bëlbë
Moo ma daan wax naan
Youssou na ñu ànd liggéey, te waññi wax
Te waññi wax
Baay i Oumar , baay i Alioune , baay I ndeye kassé
Góor u fatou
Baay i idi, doom i nday i adama , ak kassé plus
Al maabo yacine dial, Ibra mor astou kassé
Fatou oy , médoune kassé
Ndoumbé yatma
Wax ju néew , jëf ju bari , ku ne war na la
Wax ju néew , jëf ju bari , ku ne war na la
Wax da fay gatt yanu maanaa
Neex a dégg lool , fees ak njariñ
Ñu wax ko ba wax jot ee , fa ñu ko war a wax e
Wax ju néew , jëf ju bari , ku ne war na la
Wax ju néew , jëf ju bari , ku ne war na la
Xaaj u guddi , boo toog oon ba mu yagg , nga doon bëccëg
Di na xumb lool , ba jaaxal gaa ñi
Wax ju néew , jëf ju bari , ku ne war na la
Wax ju néew , jëf ju bari , ku ne war na la
Enjoy Synced Lyrics With Our Mobile AppDownload on Google PlayGet it on App Store
WATCH VIDEO
ABOUT THIS SONG
Release Year : 2021
Album : Mbalax (Single)
Added By : Farida
SEE ALSO
AUTHOR
YOUSSOU NDOUR
Senegal
Youssou N'Dour is a Senegalese singer, songwriter, composer, occasional actor, businessman, and ...
YOU MAY ALSO LIKE


text:
Amul Solo Lyrics
Man xawma lutax ba maag yaw mënu ñu juboo ñun
Lutax ba ñaari fann yu nek ku nek dumoo yu
Fitna bi ci kër xam na ñu ni moolul
Mais seytané rekka dëkke ci di ñu noot ñun
Lutax ba sa bët bi weex na sax nga giss ci sa bopp daal di berru da nga merr
Soxna ci dimbalil sa bop té dimbali ma jeema soppi ni ngay dundé
Tooñ na la Baal ma
Tooñ nga ma baalul
Fii dara grawul
Rëy mo ko fi jarul
Heuru ndekki ma claquer porte
Bu guddé ma ñibbi ci
Bokkatu sa ginnaaw
Mu mel ni xuloo mëssul am
Fitna laay yendo dem n’a bureau mais liggeeyuma
Merre n’a la baby mais nammel bé ëpp ci man
Tooñ na la Baal ma
Tooñ nga ma baalul
Fii dara grawul
Rëy mo ko fi jarul
Man merr na dem na
Ñëwaat ndax xalaat na
Giss ni adduna
Amul solo
Dara jaru fi xuloo baby
Man xawma lutax ba maag yaw mënu ñu juboo ñun
Lutax ba ñaari fann yu nek ku nek dumoo yu
Fitna bi nekk ci kër gi moolul
Mais seytané rekka dëkke ci di ñu noot ñun
Lutax ba sa bët bi weex na sax nga giss ci sa bopp daal di berru da nga merr
Saa waaji dimbalil sa bop té dimbali ma jeema soppi ni ngay dundé
Tooñ na la Baal ma
Tooñ nga ma baalul
Fii dara grawul
Rëy mo fi xajul
Boo wacce ma fass kanam
Pourtant ma ngi doon xaar nga ñibi ci
Defaru na ba nice yeah baby xamna fim’lay jaar
Fitna laay yendo dem n’a bureau Mai’s liggeeyuma
Merre na la baby mais nammeel bé ëpp ci man
Tooñ na la Baal ma
Tooñ nga ma baalul
Fii dara grawul
Rëy mo ko fi xajul
Man merr na dem na
Ñëwaat ndax xalaat na
Giss ni aduna
Amul solo
Enjoy Synced Lyrics With Our Mobile AppDownload on Google PlayGet it on App Store
WATCH VIDEO
ABOUT THIS SONG
Release Year : 2022
Album : Mbëgeel (EP)
Added By : Farida
SEE ALSO
AUTHOR
CANABASSE
Senegal
...
YOU MAY ALSO LIKE


text:
Ci dalu-web bi, njiitu Suisse ci wallu wergi-yaram (FOPH) ñoo joxee xibaar yi ci wallu feebar yiy wallate ak nooy aare sa bopp si feebar yi. Joxe nañu tamit ay xibaar si nooy amee serwis yi jëm si wallu toppatoo wergi-yaram.
Dalu-web bi dañu ko defar ŋir kiy wut asil si barabu dallukay yi ak ci sàntar yi ak ci sàntar biy dalal daw-lakku yi. Seen yitte mooy feebar yiy wallaate ŋir aar daw-lakku yi ak waa góx bi si wallaate yi ak ŋir wergi-yaram sax si góx bi.
Aji-Dugalkat ci dalu-web bi:
Federal Office of Public Health FOPH
Public Health Directorate
Department for Sexually Transmitted Diseases
Schwarzenburgstrasse 157
3003 Bern
Ci bisu: saawier 2018


text:
Bëj-saalumu Tugal
Bëj-saalumu Tugal ab diwaan la ci goxu Tugal. Tekkib baat bi nak di na faral di indi ay werante, ba tax na am na ay tekki yu bari. Ci lu ëpp da ñuy wax naa Ispaañ, Itaali, Girees, ñooy réew yi ci bokk, daanaka ci lu daj réew yépp yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Bëj-saalumu Faraas ci lu bari da ñu ko ciy boole.
Tekkeem gu séwógaraafi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci séwógaraafi da ñu naa Bëj-saalumu Tugal mooy xaaj bi gën a féete Bëj-saalum ci goxu bi; bii tekki nak da fa ajoo, ba tax na sax amuli pegg yu leer. Càllaleeb doj bu Alpi moom la ñuy téewee ni ab pegg buy seddatle Itaali ak li des ci Tugal, doon liy xaajatle ñaaru Tugal yi


text:
Saar 6
Janqi Yerusalem
1 Yaw mi dàq ci jigéen ñi,
ana fu sa nijaay dem?
Wax nu fu sa nijaay jaar,
nu seetle la ko.
Ndaw si
2 Sama nijaay dugg na biir toolam,
fa gàncax ga ne bann.
Mu ngi foral ci tool bi,
ak a fori tóor-tóor.
3 Man, nijaay a moom;
nijaay it, maa moom.
Mooy fore sama digg tóor-tóor yi.
Yaaka taaru
Waa ji
4 Xarit, taaru nga ni Tirsa ak Yerusalem,
péeyi buur ya,
yéeme nga ni péey yu kawe ya!
5 Wuy, geesul fee!
Soo ma nee jàkk, ma jànnaxe.
Sa njañ liy loy-loyee ngi saf géttu bëy yu ñuul,
yu bartaloo kaw tundu Galàdd.
6 Sa gëñ yi ni mbote yu weex,
yéege ca sangukaay ba,
ku nekk ak seexam,
kenn wéetu ca.
7 Sa lex yiy tàkk ni ŋaali gërënaat,
làqoo sa muuraay bi.
8 Buur day am juróom benn fukki lingeer
ak juróom ñett fukki jongama
ak jeeg ju dul jeex.
9 Waaye sama nenne kenn la, matal ma sëkk,
yaayam kennal ko,
muy ngëneelu biiru yaayam.
Janq ji gis ko, di ko jëwe mbégteem,
lingeeri buur aki jongamaam di ko kañ.
10 Ña nga naa: «Ndaw sii ku mu?
Bu nee xiféet, nga ne fajar a xar,
rafet ni leer gu ndaw,
yànj ni jant bi,
yéeme ni gàngoori biddiiw!»
11 Damaa wàcc ba ca toolub saal ya,
xooli cax mu yees mi ci xur wi,
bu reseñ ji jebbee,
mbaa gërënaat ji tóor, ma gis.
12 Damaa ràkkaaju bay lox,
mel ni ku war watiiru buur*
.


text:
Vocal WhatsApp Lyrics
As’ salamalikum nuyu nala frère
Sénna sa jàmmi yaram naka sa liguéey
Est-ce que yangui naka si jàmm
Nam nan la fii
Nola yonné bi vocal pour waxla tay
Binga démé yagg na té keur yafiy taaw
Naari yone nga woté té mussulo fi yoné
Nun sunu yaye jaxlé na waw
Say statuts man duma raw heure funu la wowé toujours
Ngay jaay jomba naaw
Photo wu ak sansé li dafa naaw
Wuti nèx na soko amul gnibissil ling fi bawone
Tay ji da guena dure xalé yangui joy fi
Papa ngui daw fé location ni métti na
Bul lire vocal bi dima vue guisna la en ligne check ko
Déguel lima wax amma solo lool mani eh
Gawal tontu ma
Aaan bulma vue, guisna la en ligne checkc ko
Déguel lima wax amma solo lool mani eh
Gawal tontu ma
Sa xarit sidy ndiaye dead na corona moko ray
Sodoon woté ding ko xam en plus sa guél bi takk nan ko
Nun sunu baye wératul, liguéyatul ci côtém nexatul
Nun cu yaw lanu amone yakar ba mère jay or’ am yi
Xolatal mak sama,dimbali maak samay
Mak ak rak yi ci keur gué frère bew nga
Danga wathie yoon
Mon frère hey!!
Kusi dém té guéstuwo danga bayi sa yoon
Ya toppu tubaab bayi nu nun kounta kinté mèrna
Lékétu késé naxuti beyy wotél bul nu fonto
Wuti nèx na soko amul gnibissil ling fi bawone
Tay ji da guena dure xalé yangui fi
Papa ngui daw fé nun sunu yaye jaxlé na waw
Bul lire vocal bi dima vue guisna la en ligne check ko
Déglul lima wax amma solo lool mani eh
Gawal tontu ma
Aaan bulma vue, guisna la en ligne checkc ko
Déguel lima wax amma solo lool mani eh
Gawal tontu ma
Enjoy Synced Lyrics With Our Mobile AppDownload on Google PlayGet it on App Store
WATCH VIDEO
ABOUT THIS SONG
Release Year : 2020
Album : Vocal WhatsApp (Single)
Added By : Farida
SEE ALSO
AUTHOR
ZBEST FAMILY
Senegal
...
YOU MAY ALSO LIKE


text:
(3) Xundooñ ngeen Njiin na ngay fellax
BISMI LAAHI RAHMANI RAHIMI
Xundooñ ngeen Njiin na ngay fellax
Ku mos, muy gééj gu neexum ndox
Ku nann, bilimbaane, dootoo dox
Di saytu sa ndaa di rootaani
Te Muhamadu moom riñaanoon na
Fa Màkka ba Njool ma jalloon na
Limub asamaaw ya déggoon na
Fa Yàlla la tiiñ ka jàngaani
Mu dellusi jànx, dem faati
Ki làbbali yoon wi moomaati
Bu leen bañ céébo maa ngeeti
Ku bañ wile waame xaaraani
Wolof nga nu feeñu bés nikki tey
Wolof laa nàmp woy la ba tey
Liggééyal Yàlla moo gëna yay
Mu sant nu, noo ciy kontaani
Ñi rééroo sànku ngeen ku ci bañ
Ki Yàlla yabal, waxam ja du deñ
Te Mahdiyu mooy boroom sañsañ
Te mooy ubbi "baabu jannaati"
Mahdiyu laay fajal na nu mar
Ba Njiin wootee la foore ya wor
Sunub sang jooy na, Saaba ya xar
Rogoñ yay "baxru rahmaani"
Tanxal na ca soppe yaak bañ ya
Junniy junni naan ca leeram ya
Nit ak jinné woo na leen dunyaa
Ngiréék ñuy jaamu Rabbaani
Ba Njool may waaja feeñ ku jubul
Ka jooy fa safaan ba, jaam ya yëgul
Niiraan jooyle kook ya mu sol
Rogoñ yaay "baxru Zulmaani"
Labal na ca lenn ciy fooréya
Bu ñuy firi boole seen tor ya
La ñuy firi wooratul jaam ya
Ba Njool ma ñu jiñ ko seytaane
Ba Mahdiyu feeñagul amu fi
Ku fiy wone yoon wu jub néwu fi
Li Yàlla bëgg ak li muy tere fii
Lu ngeen bañe Baay Libaas la ne
Barib xamxam taxul mana dem
Siraat am ndok la, bés bu ñu jëm
Ki fiy wone yoon wi moo mata xam
Te farlu ca laa mu santaane
Ku tektaluwoon ci waa ju gëlëm
Da ngay mujjé réére mbir ci waxam
Ku réére jamano, doo mana xam
Boroom a nga leen di dénkaane
Xëccoo leen wéétëluk Fari ja
Bu leen jàngaani ngir daraja
Yonnent, foore ya mooy dono ja
Ségém rombul ndigël daa ne
Da nuy tagg Njiin boroom jamano
Ki woote, nu woolu kay naxu nu
Da fay gindi ruu yi booleek nun
Nu dellu ko sant "hamdaani"
Bu leen xeeb jaam bu aw ci ndigël
Ndigël du ndugël, ragal nanu bël
Boroom gaal gi moo nuy jël
Yoobu nu pééy ba nuy naane
"Al hambdu li Laahi Maaliku naa
Wa salli a laa Muhamadu naa"
Ku lay mana sant man raw naa
Ndegam du ka siiwé "alfaani"


text:
Ndey Koddu Faal
Fii ci Senegaal, limu ñi Covid-19 bi daaneel romb na téeméer.
Moonte bi feebar biy soog a feeñ ca réewum Siin, ñetti weer ci ginnaaw – mi ngi mel ni démb ci man – dañoo foogoon ni fa lay yem, du dal ku dul Sinwaa. Njuumte la woon, ndax mujj gi laal na Ërob. Ñu ni kon xéy-na feebaru nit ku weex la. Am na sax ñu dem ba naan doomu-jàngoro bi ñemewul tàngoor, mënul a dund Afrig, moo tax nit ku ñuul du ko am.
Ndekete yóo…
Léegi leer na ñépp ne koronaa xàmmeewul ku ñuul ak ku weex, yoonam newul ci ku puur ni Sàppone bi walla Sinwaa bi te boroom daraja beek baadoolo bi la yemale kepp. Faat na Mari-Roos Kompawore ak Manu Dibango, song Mustafaa Màmba Giraasi jóge fa dal ci Boris Johnson ak Prince Charles. Suñ bëggoon a lim kilifa yi muy lottal yépp fan yii, dun fi jóge tey. Xanaa rekk di ñaan ñépp ñu bàyyi xel ci fajkat yi mu sonal lool. Koronaa, kenn mënu koo teg bët ba naan yaa ngi koy jàpp. Koronaa dëj na nit ñi seen kër, tax na ñu tëj jàkka yi, jumaa yi, jàngu yi ak tamit isin yeek biro yeek daara yi.
Te yemul foofu.
Su ma ko mën a waxe noonu xew ci boppam… xewwi na !
Koronaa nee na bëggatul gis kenn muy dox ay tànki mbokk te kat, moom, buy doxantu ba séen ñaar ñuy joxante loxo bu ne leen bum fi amati mbaa ma def leen lu ñaaw léegi ! Te nag, àddina-si-juróom-ñaar amul réew mu mucc ci ndigalam yu kéemaane yi.
Waaw, xanaa koronaawiris moom gaynde gu tëx la ?
Lu ma ciy gën a xalaat, di gën a waaru. Ci dëgg-dëgg, xawma lu ma yëf yiy niru. Waaye mësumaa fàtte ni dee du moy du jaas, xam koo tax nit di ji muy sax ak a meññ, di móol, di fent i taalif ngir tabax ëllëg.
Tey jii nag, koronaa tax na ëllëg gën a lëndëm, dee gën noo jege. Maa ngiy déggaat kàddu Ngiraan Fay yi ci ndoorteelu Doomi Golo :« Àddina : dund, dee. Leneen newu fi, Badu. Lii rekk : demal, maa ngi ñëw.» Waaye kan moo bëggul a dund ? Ma ne kon koronaa dafa wàcc di nu mbëllee : di nu fàttali ni lu tuuti- gallaxtaan lanu te amunu benn ka1ttan. Bi nuy ganesi àddina indiwaalewunu tus, te bu nuy dem it dunu yóbbuwaale tus. Lii di biral ne dara jaru fi fëgg dënn ak jaay lu amul.
Nan seetaat boog sunu bopp te dellu ci Yàlla.


text:
Mbëjtekkaaral
Mbëjtekkaaral ab bànqaasu jëmm la buy gëstu feeñte yi juddoo ci yani mbëj yu tekkaaral yi, ci lu gën a jub, mooy liy gëstu doole yi ab toolu mbëj bu tekkaaral (ci maanaa bu dul soppeeku) jañ ay yani mbëj yu taxaw.
Àtteb Coulomb, di biy tax ñu man a xayma doole ji F ji benn yanu mbëj Q sàkk te sëf ko beeneen yan q bumu jegeel ak benn digal bi d. Mooy àtte bi ubbi gëstug yile feeñte, ginnaaw ñaareelu xaaju ati 1800 lees ndar-kepp léjmbët gi ak lees wax di yamaley maxwell, xam lépp lu ci laqu, jóge ci mbëjtekkaaral dem ci mbëjbijjaakon ngir gisiin wu gën a yaa ci feeñte yi.


text:
Senegaal
Senegaal menn la ci réew yi ne ci Sowwu Afrig, mu bokk nag ci Afrig gu bëj-saalumu saxraa (Afrique sub-saharienne), Mbàmbulaanug Atlas diw digam ci sowwu, taqaloo ak Gànnaar ci bëj-gànnaar ak penku, Mali féete ko penku, Ginne ak Ginne Bisaawóo ci bëj-saalum, Gàmbi moom sos ab daanaka-jiba (quasi-enclave) ci biir Senegaal, sutuxlu ba ci lu ëpp 300 jñ (km) ci biir suuf yi. Duni Bopp bu Nëtëx bi (Cap-Vert) ñi ngi ci 560 jñ ci tefesi Senegaal yi.
Réew maa ngi duppe aw turam ci dex gi ko peeg ci penku ak bëj-gànnaar, te ab balluwaayam bawoo ca Fuuta Jallon ca Ginne, di Dexug Senegaal. Njuuxam lu gëwéel la te di lu fendi te yor ñaari jamono: jamonoy nawet (jamonoy taw) ak ju noor (jamonoy fendi).
Ci jamonoy canc gi (la période coloniale), ay digg yu yaxantu yu bari, yu ay imbraatóor yu canc (empire coloniale) moomoon, daal di woon nañuy sampu ci tefes gi gépp. Dëkkub Ndar mujj na di péeyub Afrig gu Sowwu gu Faraas, mu mujj juge ci di leegi Ndakaaru ci 1902, moom Ndakaaru nag mujj na di péeyu Senegaal ca ba mu jotee ca ag tembam / jonnam ca 1960, nekk ci cat li gën a féete sowwu ci kembaarug Afrig
La dale 2012 ba fii mu ne Maki Sàll mooy njiitul réew ma. Senegaal ak donte bokk na ci càmpéef yu bari yu àdduna si, teewul bokk na ci Bennoo gu Afrig (Union africaine) ak Mbooloom diiwaan yu Saxel-sahraa yi (Communauté des États sahélo-sahariens)
Senegaal nag yaatoo na 196.190 jñ2.
Gongikubaat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cosaanul turu Senegaal dañul di jeqi dàggasante ak werante. ca 1850 labbe bii di David Boilat, ca mbindam ya mu doon def ci Senegaal,daa gisoon ne Senegaal mi ngi juge ci waxiinu wolof wii di suñu gaal. Bii nag mooy gis-gis bi gën a siiw, te xibaarukaay yi (les médias) gën koo ame. te moone lu ñu nangoodi la te sikk ko la ko dale ca ati 1960, ay gongikubaat yu bari nag joxe nañu leen, ci misaal biy taf cosaanul tur wi ci ag giir gu berber gu Sahara, mooy giirug Zenaga walla Sinhaaj, naan: Turu Senegaal mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Waaye werante wi dañul di tàng ci loolu ba tay.
Njëkk-taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu ci ëpp Njëkk-taariix ci Senegaal day tudd - ba laa tudd lenn - gëwéeli xeer yu mag yi (walla les cercles mégalithiques) yu Senegàmbi yi, walla jóori xor yu ñu sàkk yi (les amas coquilliers artificiels), yu ci mel ne ya nekk ca dunub Faajut.
Jàpp nañu ne Senegaal dëkkees na ko ci njëkk-taariix lu jiitu lool juddug Isaa. Ay doj yu ñu yatt yu Jamonoy doj wu ñu yatt ju njëkk ja(Le Paléolithique inférieur ), wuññees na leen ci daanaka-dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ak yeneen yëf yu gongikoo ci doj, ñu jekkal leen, dees leen di fekk ci diiwaanub Tëngéej ak ci pegi dexi Senegaal gu penku gi.
Ci jamonoy doj wu ñu xacc (néolithique), jumtukaay yi tàmbali nañoo soppiku ak a wuute, bu ko defee suuf su ñu togg (walla céramique) daal di feeñ. Gasi gëstu ya ñu doon def ca diiwaani tefes ya feñal nañu ay desiiti waañ yuy seere ak a firndeel askan wu mag wu ay nappkat aki yaxantukat wa fa nekkoon (marigot bu Xant ca delta, sottikukaayu dexug Saalum).
Ndefarug mbell (walla gu weñ (metallurgie)) jëm na kanam ci jamonoy mbell yi (protohistorique) (junni bu ngëkk bi njëkk Isaa), fi ñuy gis ay bàmmeel ci bindu ay mbaanaar (tumulus). Ci digg réew mi, fa tollook Gàmbi gu tay gii, dees na fa fekk mbooloom gëwéeli xeer yu mag (cercles de mégalithes) ci aw dog wu tollu ci 100 jñ ci kaw 250|jñ.
Nguur yu njëkk ya[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëkksi gi dafa doon gën di dolliku ndànk-ndànk tey gën di dëgër ngir àgg ci sos ay nguur yu njëkk yu sosu ci VIIeelu xarnu, nguur gu Tekruur, gu Namandiru, gu Jolof, ak ay mbokkoo yu sori ak Iimbraatóor gu Gana, ci suufus Mali gu tay gi. Ci nguur yu wuute yooyu, gi ci ëppoon doole ci XIVeelu xarnu moo doonoon imbraatóor gu Jolof, gi boole woon Kajoor, Bawol, nguuri séeréer yu Siin ak yu Saalum, Waalo, Fuuta-Tooro ak Bambug. Ci bëj-saalum, nguurug Kaabu, teg ci gu Fulaadu.
Jolof nekkoon na imbraatóor gu Njaajaan Njaay sosoon, ki njëkk a nekk Buurba (buur) ca Jolof. Faleesoon na ko njiit ca loolu doon mujj di nguurug Waalo, ca bëj-gànnaar-penku gu Senegaalug tay gii, ca diiwaanu dex gi. Dajale woon na mbooleem askani giirug wolof ngir taxawal imbraatóor gii ci XIIIeelu xarnu . Ibraatóor gi saayoon na te naaxsaay ci 1549, ànd ak deeg imbraatóor ba mujjoon ca Jolof, Lele Fuli Fak, ki ko rayoon di Amari Ngóone Sabel Faal, ki nekkoon ca jooja jamono kilifag diiwaanu Kajoor.
Jolof des na di aw dog (vassal) ñeel imbraatóor gu Mali ci diir bu tollu ci xarnu. Ba loola amee, yeneen nguur yi, ñoom itam gu ci nekk, tàmbalee jël ag tembam ba mujj wàññi imbraatóor gu Jolof gu mag googu ba àggal ko ci tolluwaayu genn nguur gu yam ca digg réew mi. Ci ñaareelu xaaj bu XIXeelu xarnu, sancaani Faraas yi (les colons francais) tàmbali woon nañoo nangu ndànk-ndànk mbooleem nguur yu Senegaal yii. Jolof moo nekkoon nguur gi ñu mujj a nangu ak Buurab Jolofam bu mujj ba Alburi Njaay, ci ron deflu gu Luwis Federb.
Lislaam a ngi njëkk a tàbbi ci Senegaal ci diggante VIIIeelu xarnu ak IXeelu xarnu, ña ko fa dugal di ay yaxantukat yu araab-yu-berber. Dañu doon tas diine jii ci jàmm, ñu njëkk koo jox Jula yi tuubloo ci ginaaw bi Tukkloor yi ak Saraxule yi, ñoom itam ñu tas ko ci Senegaal gi gépp. Bi ñu demee ba ci kanam ca XIeelu xarnu , la Muraabituun, jug, Tukkloor yi jàpple leen, ñuy jéem a tuubloo mboolooy jaamukati xërëm yi jaare ko ci Jiyaar. Loolu benn la ci sabab yi tax Séeréer si gàddaayoon dem Siin-Saalum, Wolof yi, Pël yi ak Mandinke yi, te ñoom ñepp ña nga jalu woon ca Tekruur. Lislaam teel na tas ca imbraatóorug Jolof. Waaye ca XIXeelu xarnu la nangu ca dëgg-dëgg mbooleem askan yi, ci anam gu jàmmu, loolu nag deesi sante ko Sëriñ si, ku mel ne Seex Ahmadu Bamba, mi sos yoonu murit, Alaaji Maalik Sy kenn ci kilifay Tiijaaniya walla Seydina Limaamu Laay, ki sos laayéen gi, ñi yéemoon nit ñi ci seenug mbaax ak ragal Yàlla ak séeni karaama( xar-baax). Moom Lislaam tam nekkoon ab ker-keraan (moyen) ngir boole nit ñi te di leen aar ci jalgati yi ñu miinoon ci nguur yi (jiyaar yu toftaloo, canc gu ñu teg ci doole, jalgatiy Ceddo yi).
XIXeelu xarnu ñi ngi ko gën a xame ci daanug nguur yi, jàllsig sancaan yu Tugal yi ( colons européens ) ak jàmmaarloo gi lànk canc gi, ñi ko jëmmal di ay nit ñu mel ne Lat Joor, Alaaji Omar Taal, Mamadu Lamin Darame, Alburi Njaay walla Màbba Jaxu Ba. Diiney katolig (walla nasaraan, ndax katolig bànqaas la ci nasaraan) daal di tasu, ñi ko def di ay nasaraanalkat yu Tugal la ko dale ca XIXeelu xarnu, rawati na ca Siin ak kaasamaas.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam tàbbi na Senegaal ci fukk ak benneelu xarnu,ànd ak giirug Sinhaaj gu Amaasix gi. Turu Senegaal waxees na ne mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Askani Senegaal yi sos nañu ay nguur aki nguur-nguuraan, yi ci ëppoon solo di Imbraatóor gu wolof ca diiwaani Waalo, Kajoor ak Bawol, ci fukk ak ñeenteelu xarnu g.j, ak nguuruñg Tukklóor ak gu Deñaanke gu Pulaar gi ca penku bëj-gànnaar ga. Ay dooley Tugal teg nañu loxo ay wàll ci ay tefesam, ci fukk ak juroomeelu xarnu g.j, ginnaaw bi Faraas daal di teg loxo réew mi mépp, ginnaaw ay xare yu limu. Ci atum 1902 la Ndakaaru nekke péeyub Afrig gu sowwu gu Faraas gépp.
Seŋoor walla Léopold Sédar Senghor(1906-2001)(1960-1980) mooy ki njëkk a nekk njiitul Senegaal, yoroon dàkkantalu njiit liy woykat (walla taalifkat) Ci samwie 1959, la Senegaal bennoo ak li ñu daa wax Sudaan gu Faraas gi, ci ron turu Lëngoo gu Mali (fédération de Malie). Lëngoo gu Mali googu tembe na ci Faraas ci 20 suwe 1960. Waaye ginnaaw ay jafe-jafe yu politig, Lëngoo googu mujj na di ñaari réew ci 20 ut 1960: Senegaal ak Mali. Jibaleesoon na ag lëngoo ci diggante Senegaal ak Gambi ci turu Senegambiya atum 1982. Waaye ci jëf feeñul, bu ko defee ñaari nguur yi tàggalikoo atum 1989. Am na ab jë bu ngànnaayu (front armé) bu nekk ci bëj-saalumu réew mi, ca Kaasamaas bu bëgg tembteg diiwaan ba, leeg-leeg mu xareek nguur gi, la ko dale ca atum 1982. _
Canc gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sancaan yi (les colonisateurs) seen teg loxo gu canc gi (conquête coloniale) mi ngi door bi wuññig suuf yii amee ci 1442 ci loxol moolub Veneto (ab diiwaan ca Itaali) bii di Cadamosto, bi mu defalee ay wuññi ñeel Portigaal. Ca jooja jamono la waa portigaal daal di sóobu - ci lu gaaw - ci Njàppum jaam (walla jaayug nit ñu ñuul ñi), waaye doon nañu war a janook gëpplante (la concurrence) gi bawoo woon ci jaaykati ñu ñuul ñi te bawoo woon Britaani (négriers britanniques), Faraas ak Olaand ca Yaxantug ñatti-koñ ya (Commerce triangulaire).
Waa Olaand yi sos nañu ab diggub yaxantu ca dunub Gore, Faraas taxawal ca 1659 digg bii di bu Ndar nga xam ne moo mujj di péeyub Senegaal bu njëkk bi. Ci 1677 waa Faraas ñi ñëw nangu dunu Gore (benn ci digg yu mag yi ñu daa jaaye jaam yi ak Ndar ak tata ju dunu James ca Gàmbi).
Nosteg canc daal di nay taxaw ci dikkug Federb, Kaŋub Senegaal (le gouverneur du Sénégal) la ko dale ca 1854 ba 1861 ak 1863 ba 1865, mooy ki samp dàtti Afrig gu Sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Ci wormaal gi mu defoon aada ya fa cosaanoo ( du dëgg, wormaalu ko fenn) la tàllale jeexiital (l'influence)gu Faraas ba mu weesu Senegaal, mu liggéey ci lu jëmale kanam koom-koomu barab bi (ci njariñul Faraas rekk nag lol réew mi yitteelu leen woon ci lenn), daal di sos waaxub Ndakaaru.
Ginnaaw Ndar, Ndakaaru mujj na ci 1902 di péeyu Afrig gu Sowwu gu Faraas gi, benn ci sancu yu Faraas yi .
Ci samwie 1959, Sudaan gu Faraas gi (Mali gu tay gi) ak Senegaal seey nañu ci Lëngoo gu Mali, gi nga xam ne mujj na temb ci 20 suwe 1960. Temb gii mi ngi juddoo ci tuxalug ay nguur ( transferts de pouvoirs ) yu amoon ca dëppoo ga ñu xaatimoon ca Faraas ca 4 awril 1960.
Politig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Senegaal nguurug demokaraasi la gu limuy làng (gu bariy parti), njiitul pénc mi (président de la république)dees na ko tànn ngir diirub juroomi at (leegi soppees na ponku sartu réew bi aju ci diirub ngiitug réew mi, yobbóoti ko ci juroom ñaari at, ginnaaw bi ñu ko soppee jële ko ci juroom ñaar, yobbu woon ko ci juroom), moom njiit li nag mooy tànn njiitul jëwrin yi. Barlamaab Senegaal ñi ngi koy wooye Péncum ndawi réew mi mbaa ( jataayub xeet wi), am na nag 120 cér yu ñiy tànn ci ay tànnéef (élections) yu dul yu njiitul réew mi(tànnéef yu yoonal yi : élections législatives) ngir diirub juroomi at
Mii menn la ci réew yi gën a am demokaraasi te gën a dal ci Afrig, ndaxte genn daaneel nguur (coups d'État) masu fee am, « Senegaal niki roytéef »[1] yagg nañu koo joxe, wone ko ngir ñu roy ci, ba tee ay yi di fi am ak doonte Amnesty International mi ngi ñaawlu yenn jàpp yi yor mbubum politig[2]Royuwaay:,[3].
Senegaal am Pénc la mu demokaraasi (une république démocratique) (lu sakkan ci ay làngi politig a nga fa). Noste ga fa nekk gu njiitug réew la, ndax ba mu amee ag tembam Senegaal daa daal di jël Faraas niki roytéef, roy ca politigam ba ca 1958, niki yeneen réewi Afrig yi bokkoon ci ASF(Afrig gu Sowwu gu Faraas).Sartu réew bu Senegaal mi ngi taariixoo ci 1959, xoolaat nañu ko ci 1960 ki ko def di Léopold Sédar Senghor ginnaaw genn laaju (référendum). ay xoolaat (révisions) yu bari topp nañu ci, ñooy gu 1963 moo fi saxal nosteg njiitu réew (ci jamono jooju : dindi njiitul jëwriñ) teg ci gu 2001 gi yobbu àppub njiit gi jële ko ci 7 at, yobbu ko 5 at (jataayub mag ñi(le sénat) jëlees na ko fi, ginaaw bi ñu delloosi ko ci 2007).
Njiitul Pénc mi( Le Président de la République) (xoolal limub njiiti Senegaal yil) mooy kilifag nguur gi, moom nag ñi ngi koy tànn, mu ame ci pal gu mbooloo mi (suffrage universel) ci anam gu jonjoo de (manière directe) ci diir bu tollu ci juroom ñaari at, manees koo yeesalaat benn yoon. Mooy fal njiitul jëwrin yi (xoolal limub njiiti jëwrin yu Senegaal) moom itam (njiitul jëwrin yi) mooy tànn jëwrin yi, ba noppi sàkku ci njiitul réew mi mu tabb leen.
Ki njëkk a nekk njiitul Senegaal mooy Léopold Sédar Senghor,mu nekkoon njiit lu ubbeeku te dib taalifkat bu siiwoon . Ci 1981 la ko njiitul jëwrinan lii di Abdu Juuf wuutu, waaye ci 2000 la Làngug demokaraasi gu Senegaal gi am ndam ci njiitug Abdulaay Wàdd, ñu falati ko ci 2007. Njiitul góornamaa bi fi nekk fii mu ne mooy Seex Ajiibu Sumaare.
Parlamaa bu Senegaal yor na ñaari néeg : Péncum ndawi réew mi ak jataayub mag ñi.
Bi ñu ko taxawalee ci 20 ut 1960,Péncum ndayi réew mi mi ngi yor 150 ndawi réew, yu ñu fal ci pal gu mbooloo mi ci anam gu jonjoo (au suffrage universel direct) ngir diir bu tollu ci 5 at. Tànnéef gi gu ëppte la (Le scrutin est majoritaire) ci genn wër, ci tund yiy xëccoo 90 ndawi réew, di it gu kem (proportionnel) di ab lim bu tas ci réew mi ñu koy xëccoo mu tollu ci 60 ndawi réew. Péncum ndaw yi Macky Sall moo ko jiite, mi nekkoon Njiitul jëwrin yi, waaye fii mu nekk, aw yoon jug na wu Saada Njaay indi ngir ñu jële ko fi, wàññi ab àppam ba du weesu menn at ngir man ko fee jële, wii yoon nag, jot naa jàll, waaye njiitul réew mi dëggalagu ko. Tànnéef yu yoonal yu Senegaal yu 2007 jàll nañu ci ndam lu yaatu lu àndandoo gu njiit gi (coalition présidentielle), waaye lu jege ñaari ñatteel (deux-tiers) ci falkat yi demuñu woon ca mbañ-gàcca ya, li ko waral di ndigalul dogoo(boycott) lu bawoo ci làngi kujje gi.
Parlamaa bu Senegaal boroom benn-néeg (monocaméral) la woon, ci diirub jenn jamono: Jataayub mag ñi, muy lu ñu dindi ci 2001 ci ginnaaw genn laaju gu sartu réew (référendum constitutionnel), delloosi nañu ko ca mee 2007. Mag ñi (Les sénateurs) nag dinañu tollu ci limub 100. 35 ya ca ñoom dañu leen a fal ci anam gu jonjoodi (au suffrage indirect) ci tund yi, yeneen 65 yi njiitul réew mi di leen tabb. Paap Jóob, kilifag Ndakaaru moo ko jiite .
Am na yoon (loi) wu ñu def ci diggadil gi(La loi sur la décentralisation), nekk na it di lu ñuy doxal la ko dale ca samwie 1997, , yoon woowu jox na ay ay doole yu am solo ñeel jataayi diiwaan yi (assemblées régionales).
Ci 1992 la Àttewaay bu Kawe (la cour suprême) bu Senegaal bi nekk di lu ñu dindi, ñu wottee ko cér (organes) yu jagoo loolu: Àttewaay bu firi bi(Cour de cassation), Jataayub nguur gi (Conseil d'État) ak Jataayub Sartu réew mi (Conseil constitutionnel), yooyu cér di yu niru lool séeni moroom ya nekk Faraas. Seeni àttekat Njiitul réew mee leen di tabb. Yooyu ñooy bànqaasi yoon yi gën a kawe ci réew mi (les plus hautes instances judiciaires du pays).
Dalub Àttewaay bu firi bi ëmb na lenn njiit lu njëkk, ak ñatti njiit yu néeg (trois Présidents de chambre) ak gën jaa néew juroon ñeenti xelalkat (9 Conseillers). Ca toppewaay ba le (Parquet), mi ngi ame ci ab Toppekat bu Matale (un Procureur général) , ci benn layalkat bu njëkk bu matale (un Premier Avocat général), ci gën jaa néew ñaari layalkat yu matale (deux Avocats généraux) ak gën jaa bari juroom benni déglukat (six Auditeurs) yu koy liggéeyal. Am na ñatti néeg, yoy bu ci nekk mi ngi ame ci lenn Njiit ak ñaari xelalkat gën jaa néew:
- Néeg bu njëkk bi mooy àtte layoo yi aju ci wàllug tooñaange yi (pourvois en matière pénale),
- Bu ñaareel bi di àtte layoo yi aju ci mbirum ñoñ ak yaxantu ( pourvois en matière civile et commerciale)
- Bu ñatteel bi di sëgg ci wàll yi jëm ci mboolaay (yoonu liggéey ak kaaraange gu mboolaay)(droit du travail et sécurité sociale).
Jataayub nguur gi ay xaaj yu bari ñoo ko sos:
- Xaaj bu njëkk bi moom lañu féetale xuloo yi aju ci bindu ci limi tànnéef yi(les listes électorales), yoonu (légalité) gu jëfi mbooloo yu barab yi ( collectivités locales ) ak diiŋat yi ngir neenal gu aju ci nguur gu ëpp (les recours en annulation pour excès de pouvoir).
- Xaajub ñaareel bi day def li Àttewaayu xayma yi (la Cour des comptes)di def ca Faraas , ci moom sax la jële woowiinam woowu bu yàggul rekk.
- Xaaj yooyu yépp nag am nañu ay njiiti xaaj (Présidents de section), ay xelalkati nguur (les Conseillers d'État) ay xelalkati laaju (les Conseillers référendaires) te ki leen jiite mooy njiitul jataayub nguur gi (Conseil d'État).
Jataayub sartu réew bi yor na juroomi cér, yu ñu tabbe ci ag santaane (décret) ngir juroom benni at yu ñu dul yeesal, yoo xam ne njiit ca la ak topp-njiit (Vice-président). Dees na ko yeesal cig wàll waaye déet lépp, waaye du weesu ñaari cér gën jaa bari. Ab liggéeyam mooy fuglu tànnéef yu yoonal yi, ak xool ba xam yoon yi (les lois) dëppoo nañook sartu réew mi, ak warlu yu àdduna yi (les engagements internationaux).
Senegaal dindi na mbugalum ray ci 10 desambar 2004[4].
Gëstu-askan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li ëpp ci gëstu yi ñu def ci wàllug Gëstu-askan (walla demogaraafi) ci Senegaal dafa sukkandiku ci Waññ (recensement) yi ñu jotoon a def ci 1976, 1988 rawati na 2002. Doxal gu Séentu ak Lim gi (la Direction de la Prévision et de la Statistique) ci 2004, siiwaloon na « ay leeral ci askani Senegaal yi, loolu di woon lu juge ci waññ gu 2002 » mu sóoraale woon ci màgg gi man a ami ci askanu Senegaal la ko dale booba ba 2015[5].
Bu ñu sukkandikoo ci gongikuwaay yii, askanu Senegaal - wi doonoon lu toolook 1 milyoŋ ciy way dëkk ci 1900 ak 2,8 milyoŋ ca jamonoy ag tembam ca 1960 – yekkatiku na tay ba àgg ci 11 343 328 ciy jëmm (nattale gi ci 31/12/2007) te man naa àgg ci 13 709 845 ci mujjug 2015. Askan wii kon day màgg ci anam gu gaaw, ànd ak benn tolluwaayu njuru (taux de fécondité) bu tiim 4 doom ci jigéen.
Seetloos na fa genn kuute gu giir gu mag: Wolof (43,3 %), Pël (23,8 %), Séeréer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malinke (3,0 %), Soninke (1,1 %) Maanjanke (2%) ak yennat ci ay giir yu gën a néew, te gën a gawu ci barab,waxuma la nag naari Libaan yi ak Tubaab yi, nga xam ne ñi ngi nekk ci dëkki taax yi [6]Royuwaay:,[7]. Ci mujjug 2007, 16 966 ci waa Faraas bindu woon nañu ci seen barabu aji teewal (ambassade) (boroom ñaari réewu it ci lañu woon (les binationaux))[8].
Ab diir bu yàgg a ngii askan wi nekk di jalu ci fi jàkkaarloo ak Mbàmbulaan gu Atlas gi, waaye nocciku gu kaw gi (l'exode rural) yokk na yamoodi gi ci séddale gii. Fi mu nekk ñeenti nit yoo gis ci waa Senegaal, kenn ka mi ngi dëkk ci Daanaka dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert), looloo waral péey baa ngi waaj a xëx.
Bu Ndakaaru jàllee, diiwaan yi ñu gën a taaxal (les régions les plus urbanisées) ñooy Siggicoor, Cees ak Ndar. Yi gën a néew ag taaxal (moins urbanisées) ci diiwaan yi ñooy Koldaa, Maatam ak Fatig.Diiwaanu Tàmbaakundaa nag moo yor fatt (densité) gi gën a doyadi (11 way dëkk ci jñ²).
Bu ñu sukkandikoo ci nattale yu 2007, digg yu taax yu diiwaan (les centres urbains régionaux) yi yor lu ëpp 100 000 ciy way dëkk ñooy Tuubaa (529 176) (Man nag yaakaar naa ne ag na ma xame Tuubaa, la fa dëkk man naa ñeentte lim bii ñu wax) – mi jekki jekki gis ag màgg gu yéem ñépp –, Cees (263 493), Kawlax (185 976), Mbuur (181 825), Ndar (171 263), Siggicoor (158 370) et Njaaréem (100 445)[5].
Ca 2007, Senegaal teeru woon na lu tollu ci 23,800 ciy daw-làqu ak sàkkukati ag wéeru ( demandeurs d'asile), yoo xam ne lu ëpp 20,000 ca ñoom ay waa Gànnaar lañu, yu doon daw boddanteg xeet ga, ak ñennat ci waa Liberiyaa, waa Siraa Leyoon, ak yeneen réew [9].
Gàddaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu Senegaal dee réew muy teeru ay way gàddaay (ay migrants), moo xam yu ay jamono lañu(saisonniers) mbaa déet, moo xam yu bawoo ci réew yi mu digool lañu walla yu ko sori[10], du tee menn mbooloo mu Senegaal mu mag ma ngay dund ca bitim réew. wisaaroo gii (diaspora)alal ju am solo la ci réew mi, ci wàllug koom ak njëmmte (identité). Xarala yu xibaar ak jokkoo yu bees yi XXJB dañuy gën di jàppandal jokkoo ci diggante njaboot gi te tax it deesi man a dund mu mel ne da ngaa nekk ci sa biir réew . Li ëpp ci ñiy dem nag ay waxambaane lañu yu jublu Tugal, rawati na Faraas, ak Itaali, walla ñuy dem ca Aamerig gu bëj-gànnaar ga, ca Kebeg yobbaale ci seeni xol naalub dellu réew ma ci ginnaaw yennat ciy at. Màggug gàddaay gu yoonoodi gi (immigrations clandestines), ñu koy def ci ay anam yu bon te ñaaw jëm ci Duni Kanaari yi lu tiital Senegaal la ak réew yi koy teeru.
Ñi gën a ñàkk yaakaar ñoom faalewuñu sax ay wi ñu ci man a dajeel, ginaaw gis nañu seeni moroom tekki, rawati na ya bokk ca wisaaroo ga (diaspora) — moo xam Senegaal lañu juddoo mbaa dañu faa am rekki way jur - rawati na ñi ciy yëngu ci tàggat yaram mbaa fànn (art).
Lu sakkan faatoo na ci gàddaay gu yoonoodi gi, mbaa mbëkk mi, baat bi ñu ko gën a xame, lu ko waral? xanaa géej gi ñu sóobu ci lu duli jumtukaay yu dëppoo , ñoom kay dañuy sóobu ci ay looca yu doyadi, duy kooki bagaas ak nit ci wépp xeet ak maas, bu ko defee yooru, duñu faale la leen dëgmal ciw ay ak musiba, gaal gaay doon duus ba, néegub añ ba, bu tëdd ba, leeg-leeg duus ñëw téq leen mbaa ngelaw lu saf, ba kero ñuy àgg bu ko Yàlla dogalee, waaye cis lëf cig loof, lu sakkan di ca des dib añ mbaa reerub ag kuréel ciy jën yu waroon a nekk diy añ ñeel leen mbaay reer. Nii lay deme ba kero ñuy àgg ak la leen fay xaar ciy kaso ak ëlëg gu lëndëm, lii mooy li xew ci mbeex mi, waxuma la nag la ca tàkk ga, aji tàng ji tàkk gii nga xam ne jali beeñ yi yàgg nañu fee tee nit àgg fa mu jëm.
=='
- ' Koom-koom ==
- niou boolé chi chi waallu kom kom you beess yi fa feegn chi 2012 ak tay. guiss nagne fa petrole ak gaz ak zircon ak wourouss
Senegaal nguur la gu bokk ci Bennoo gu koom-koom ak gu koppar gu Afrig gu sowwu gi. Ginnaaw ay jafe-jafe yu koom-koom ci njëlbéenug ati juroom neen-fukk yi, ay yoonam (ay luwaam) yu koom-koom soppiku nañu, bu ko defee ag màggam gu koom-koom mujj àgg ci ay 5% ci diggante 1995 ak 2001. Ci ndoortel 1994 Senegaal door na ci doxal tëriinu yéwénal gu koom-koom gu kawe ay yitte, ci càmmug mboolaay gu àdduna bi (communauté internationale), looloo ko jañoon ci mu woyofal xiimay kopparam bii nga xam ne daa tënku ci Frank bu Faraas, mu woyofal ko ba ci 50%. Jeexiitalu woyofal gii diisoon na lool ci ay way dëkkam, ndax taxoon ba njëgi li ëpp ci marsandiis yu dàttu yi ak yu dund yi seeroon te yekkatiku, niki meew, yàpp, ceeb, ba àgg ci fulu ci genn guddi, waaye am na genn màgg gu am ci koom-koom bi, ak ci njuddéef mu ñumm mu biirum réew mi, ngir yéwénal yi, nga xam ne àgg na ci 5% ci at mu nekk, bu ko defee walu gi(l'inflation) wàññiku ci anam gu yéeme ba àgg ci ay lim yu ndaw bu ñu ko nattee ca la romb.
Tembte[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci 20/ut/ 1960, la Senegaal génn ci lëngoo gu Mali gi, daal di jibal ag tembam.
Senegaal ak Gàmbi bennoo nañu ci 1982 ngir amal lëngoo gu Senegàmbi, waaye gii nekkutoon lu dul aw gisiin, kenn masu koo jëfe. Mujj gi ñu far ko tas ci 1989.
Ay janoo jot nañoo am la ko dale ca 1982 ci anam gu dogatu ci diggante ñoñ tàqalikoo (les séparatistes) ñi nekk ci bëj-saalum gu Kaasamaas ak doole yu góornamaa bi. Ginaaw ay jéem yu bari yu àntuwul, genn dëppoo mujj nañu ko xaatim ca Siggicoor ca 30/desambar/2004 [11] ci diggante jëwrini biir-réew ji woon Usmaan Ngom ak làbbe Augustin Diamacoune Senghor, mi nekkoon njiitul fipp gu Yëngu-yëngu gu doole yu demokaraasi yu Kaasamaas (YDDK)(MFDC), moom Diamacoune Senghor moomu mujj na faatu.
Beneen tombub coow ci diggante ay waa Kaasamaas ak Ginne-Bissaawuóo màgg na ci awril 2007[12].
Ci 1989, Gànnar ak Senegaal génne nañu ku ci ne, ci anam gu ñaaw sa njabootug moroom te ña ëppoon ca ñoom ña nga juddoo woon fa ñu leen génnee, muy réew mi leen doomoo woon, ñu jotoon faa seey ca mboolaay ga ak koom-koom ba. Bu ñu sukkandikoo ci li Jataayub daw-làq bu kawe bi (JDK) HCR wax, ay daw-làqu ña nga des ba tay ca guddaayub dexug Senegaal gi[13]. Ci 2007, Njiitul Gànnaar jibaloon na ba muy def càkkug palaam ga (campagne), ne nangu na delsig doomi réewam yooyu doon dund ci Senegaal ak Mali te neexu leen[14].
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Senegaal a ngi nekk ci diggante 12°8 ak 16°41 wu rëddu tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar ak 11°21 ak 17°32 wu rëddu tus-wu-taxaw wu sowwu. digam wi gën a féete sowwu mooy Ndakaaru di it cat li gën a féete sowwu ci goxu Afrig.
Su ñu ko méngalee ak réewum Mali walla ak mu Gànnaar di nanu gis ne Senegaal réew mu tuuti la ci rëyaayu-suuf.
Kilimaa[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kilimaab Sahel la ame:
- Nawet maami koor la ba kori. Bëj-saalum gi moo ëpp taw. àllub yamoo bi ca Caasamaas la nekk, ndax ay tawam yu bari;
- Noor moom diggi tabaski la ba rakki gamu
Seddatleg yoriin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ca atum 1996 la seddale gu mujj gi ame, mooy giy wéy ba tay, lu dul coppite yi ci mujj a am: Sosug diwaanu Maatam ci 2001 ak gox-goxaan bu Kungeel ci 2006.
Ci 2008, la Senegaal nekk 14 diwaan,
Yenn ciy dëkk:
- Cees, 311 324 way dëkk (2005) ;
- Ndakaaru, 1 009 256 way dëkk (2004) ;
- Jurbel
- Luga
- Maatam
- Mbuur
- Mexe
- Ndar, 154 496 way dëkk (2001) ;
- Podoor
- Tuuba
- Tëngéej
- Kawlak, 185 976 way dëkk (2007).
- Siggcoor, 158 370 way dëkk (2007) ;
Giir yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Senegaal doon na réew mu bariy giir, waaye it soo ko mengalee ak yeneen réewi Afrik yu bari, wuuteg ay giiram du feeñ. Man nan ni daanaka wuute amul ci diggante giiri senegaal yi ndax seenug bennoo ci caada. Man nan cee lim yii tambalee ko ci yi ci gën a bari ba ci yi ci gën a néew: Wolof (43,3 %), Pulaar (23,8 %), Seereer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malenke (3,0 %), Sooninke (1,1 %) Manjaak (2%), ak yeneen giir-giiraan yu tas ci réew mi, man nan cee boolee it tubaab yi ak naari libaan yi.
toftaloog xew-xew yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Ci VIIeelu xarnu : nguur yu njëkk ya
- XIeelu xarnu : Feeñug Lislaam
- 1442 : doorug teg loxo gu sancaan yi
- 1444 : wuññig Dunub Gore. Joqalante yu yaxantu yu njëkk yi ak waa Tugal ñi ngi door bi Waa Portigaal agsee ci sottikuwaayu Dexug Senegaal ak Cap-Vert (Bopp bu wert bi) (Nekkeesoon na di joqalante ay ndima aki weñ (métaux) ci pëndëxu wurus (la poudre d'or), ak daakaande ak bëñu ñay (dl'ivoire)).
- Ginaaw 1600 : Waa Faraas ak waa Olaand dàq nañu waa Portigaal.
- 1659 : Taxawal Ndar
- 1700 : Faraas yilif na yaxantu gi ci diiwaani tefes yi. Ak li kujje gi di tar ci diggante Faraas ak Britani lépp ak xeex yu bari yi teewul cangug Faraas akug jeexiitalam tallaliku. Bi mu toogee ca Ndar, Faraas daa daal di yéeg ci Dexug Senegaal gi ngir àgg Niseer, ak doonte daje na ak yenn jàmmaarloo yu bawoo ci yennat ci ay giir niki (Tukulóor yi ak Pël yi).
- 1815 : Ndajem Vienne mi jox na Faraas Gore.
- 1818 : njaayum jaam yi dindees na ko ca Faraas.
- 1852 : Federb wàcc na Senegaal, daal di àtte, dale ko 1854 ba 1861 ak la dale 1863 ba 1865.
- 1855 : Wàllug teg loxo gu xare daal di door ci nangug Waalo.
- 1857 : Sosus Sànnikati Senegaal yi(les tirailleur sénégalais).
- 1857 : Jëlug barabub Ndakaaru cig dëppoo ak kilifay lebu yi.
- 1860-1865 : Mbooleem Kaasamaas gu suufe gi ba Siggicoor rot na ci ron yiirug Faraas (sous protectorat français).
- 1886 : Faatug Lat Joor ak jeexug jamonoy Dammeel.
- 1892 : Xare yu mag yi jeex nañu
- 1895 : SosugAfrig gu sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Senegaal mujj na ci anam gu fés di ab sancu bu Faraas, ñu koy yore ak a doxale ca Ndar.
- 1902 : Tuxalug péeyub (ASF)(AOF) jële ko Ndar, yobbu ko Ndakaaru. Faraas mi ngi doon dundal koom-koomu Senegaal ci anam ga ko ñoroon te méngook ag jëm-kanamug réewam, googa di mbayum gerte, gu ñu war a génneji (culture de l'arachide destinée à l'exportation).
- 1914 : Blees Jaañ mooy nit ku ñuul ki njëkk a toog péncum ndawi réew mu Faraas ; moom nag tëyye na toogub ndawu réewam boobu ba ci 1934.
- 1959-1960 : Sosug lëngoo gu Mali (la fédération du Mali).
- 1960 : Tembug Senegaal (Indépendance du Sénégal).
- 1982-1989 : Sosug lëngoo gu Senegambi.
Karmat ak delluwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ « am na nu ñu gise Senegaal niki roytéef ci saafara xuloo yeek xeex yi ? » (table-ronde régionale sur le Sénégal animée par Jean-Claude Marut, CEAN-IEP de Bordeaux, 15 janvier 2004)
- ↑ Rapport 2006 d'Amnesty Internation jàppug Idriisa Sekk
- ↑ Rapport 2007 d'Amnesty International bàyyig Idriisa Sekk, ak setal gi nu ko def ci mbooleem li ñu ko toppe woon
- ↑ Abolition de la peine de mort au Sénégal [1]
- ↑ 5,0 et 5,1 (fr) Agence Nationale de la Statistique et de la Démographie du Sénégal
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ (fr) Samir Gharbi, « Combien sont-ils, où vivent-ils ? Toujours accueillant », Jeune Afrique, n° 2477, du 29 juin au 5 juillet 2008, p. 28
- ↑ U.S. Committee for Refugees and Immigrants. 2008. World Refugee Survey 2008
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Arrestations et renvois de migrants
- ↑ (fr) Rapport 2006 - Amnesty international
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Combats en Casamance
- ↑ (fr) HCR : La Mauritanie prête à autoriser 20 000 réfugiés à rentrer du Mali et du Sénégal
- ↑ (fr) Retour des réfugiés mauritaniens
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jukki yi ci lonku[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Eswatini • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


text:
Melaneesi
Melaneesi benn la ci diwaan yi ñuy faral di seddatlee Oseyaani.
Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi sax mooy la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi melaneesi box.
Baatu Melaneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Polineesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di uέλaς (ñuul) e vnσoς (dun) maanaam dunu ñu ñuul ñi.
Ay dun yu tuut ñoo fa ne, man cee lim:
Ñenti réew ñooy yi fa ne ak benn suuf bu bokk ci Faraas:


text: 桜 仆が傍にいるよ 君を笑わせるから 桜舞う季节数え君と歩いてゆこう 仆が傍にいるよ 君を笑わせるから 桜舞う季节数え君と歩いてゆこう 眩しい朝は 何故か切なくて 理由を探すように 君を见つめていた 涙ぐむ夜には 月の光に震えていたよ 二人で あぁ 仆が傍にいるよ 君を笑わせるから 空の无い町抜け出し 虹を探しにゆこう 何时も傍にいるよ 君を笑わせるから 柔らかな风に吹かれ 君と歩いてゆこう 君と歩いてゆこう あぁ 君がいる あぁ 君がいる 何时も傍にいるよ 我会在你的身边/我会让你笑起来 数着樱花飞舞的季节/与你一同度过 我会在你身边的/我会让你笑起来的 数着樱花飞舞的季节/与你一同度过 耀眼的早上,不知为什么更使人觉得寂寞 为了找出理由,见你 流泪的夜晚是两人为月光的感动 我会在你身边的/我会让你笑起来 从没有天空的街市脱身/去寻找彩虹吧 我永远会在你身边/我会让你笑起来 温柔的风吹拂着我们/与你一同步行 与你一同步行 有你在 有你在 我会永远在你身边 1 bo ku ga so ba ni yi lu yao 2 ki mi wo wa la wa sai lu ka la 3 sa ku la ma wu ki sai zu ka zou ai 4 ki mi tou a lu yi tai yu kou wu 5 bo ku ga so ba ni yi lu yao 6 ki mi wo wa la wa sai lu ka la 7 sa ku la ma wu ki sai zu ka zou ai 8 ki mi tou a lu yi tai yu kou wu 9 ma bu xi sa wa 10 na zi ka say zu na ku dai 11 yu wo sa no ci yu ni ,ki mi ao mi ci mei tai yi ta 12 na mi da no yao lu wa ,ci ki no hi da li ni 13 fu lu ai tai yi da yao 14 fu da li dai a 15 bo ku ga so ba ni yi lu yao 16 ki mi wo wa la wa sai lu ka la 17 so la lu na yi ma ji no kai da xi 18 ni ji wo sa ga xi ni yi ko wu 19 yi ci mo so ba ni yi lu yao 20 ki mi wo wa la wa sai lu ka la 21 ya wa la ka naka zie mi fu ga lai 22 ki mi to a lu yi tai yu ko wu 23 ki mi to a lu yi tai yu ko wu 24 a a a ki mi ga yi lu 25 a a a ki mi ga yi lu 26 yi zi wo so ma li yi lu you


text:
wafa na raas aayi mp3 song download pagalworld
- wafa na raas aayi mp3 song download
- wafa na raas aayi mp3 song download pagalworld bewafa sanam
- wafa na raas aayi mp3 song download raagsong
- wafa na raas aayi mp3 song download bestwap
- wafa na raas aayi mp3 song download bewafa sanam
- wafa na raas aayi mp3 song download nitin mukesh
- wafa na raas aayi mp3 song download pagalworld jubin nautiyal
- wafa na raas aayi mp3 song download pagalsong
- wafa na raas aayi mp3 song download ringtone
- wafa na raas aayi mp3 song download attaullah khan


text:
Tekuruur
Tekuruur moo doonoon benn nguur ca bej gannaaru Senegaal. Xeet yu bari tase nañu fa, juge Isipt: Séeréer si, Pël, Sooninke, Naar yi. Leeegi Tekuruur, Fuuta-tooro la tudd. Koli Tenŋela Bah, denyankobe bi, moo ko jox tuur wi. Ca nguur ga, Tukuloor ak Pël ñoo fa ëpp ba tay, waaye Séeréer si ñoo fa jëkk a nekk, ak Pël. Buur yu bari ñoo yoroon nguur ga:
- Jaa-Ogo yi ci yoonu imbratooru Gana. Ñoom ay tëgg lañu woon. Bokk ci Pël yi.
- Manna yi. Ca Penku lañu fekke baax (nguuru jaara / kingi), sant Ñaxate, bokk ci sooninke yi.
- Tondiyoo yi. Ñoom ay Séeréer lañu woon.
- Lam-Termess, Lam-Taga, ak Lam-toro yi. Ci ñu nekke buur, Jolof moo doon uuf dëkk bi, di fi teg ay Farba (Farba Walwalde, Farba Njum, etc).
- Deeniyankooɓe yi, yu Koly tenŋela Bah, Sebee lañu woon, Sebbe mooy Ceddo.
- Almaami yu Torodo yi. Sulaymaan Baal ak Abdul Xaadir Kan, ñoo dàq deeniyankooɓe yi ci atum 1776. Ay jullit lañu woon.
Ba noppi, tubaap yi ñëw ak canc gi (colonisation), ci atu 1890, jël nguur gi, elif Almaami yi, di séddale dëkk bi, ci ay - li nuy wax ci lakku fraanse (Canton) ak (Provinces).
Tukuloor, mooy ku dëkk Tekruur, da mel ni baatu Fuutankooɓe / Fuutanke, di ku dëkk Fuuta Tooro. Tur wi ñuy wax Tukuloor tubaab moo ko fi indi, yeneen yi naan Wolof yi ñoo ko sos. Nit ñi , dañu faral jaawale, Tukuloor (ku dëkk Tekruur) ak xeet wi nekk ca dëkk boobu. Ñoom, ci waaso yi lañu joge: Pël, Séeréer, Sooninke, Naar. Seeni sant ñoo ko firnde. Deeniyankooɓe ñoo tax lakku pulaar siiw dékk boobu.


text:
Ancos ci Siri
Ancos, ca jamono Injiil, péeyu diiwaanu nguuru Room bu tudd Siri la woon. Dafa nekkoon ca wetu joor gu naat ca dex gu yaatu gu tudd Oront (fleuve Oronte), 32 kilomet ca kaw bëlu dex ga, maanaam fu dex ga dugg géej ga. Teeru Ancos moo doon ca dëkku Selusi, bu nekkoon ca Géej gu Mag 8 kilomet ca noru bëlu dexu Oront ba. Selusi nekkoon na 26 kilomet ca sowu Ancos.
Ca at bu Pool demoon fa, daanaka atu 43 g.K. dëkk bi xumb na. Nu ngi doon tabax di beesal dëkk ba, gannaaw ñaari yëngu-yëngu suuf yu yàqoon lu bare. Ay fukki junni Yawut ya dëkkoon Ancos te ñoom woomle nañu, te seen jàngu rafet nañu. Gereg yu bare ñi ngi doon ñëw ca seen diine. Ancos moo doon dëkk bu neex a dëkk te rafet. Waaye dëkk ba dafa siiwoon itam ndax seeni noos, seen ñaawteef ak seen njaaloo ak doxaanu yàqute. Bànneexu àddina si rekk la waa Ancos doon wut.
Dëkku Gereg bu am solo la woon bu nekkoon ñetteelu dëkk bu gëna mag ci nguuru Room gannaaw dëkki Room ak Alegsàndiri. Buuru nguuru Maseduwan ñoo ko sampoon daanaka 300 at lu jiitu jamono Kirist. Naka noonu ña fa jëkk a dëkk ñoo doon ay xarekatu Maseduwan ak waa Aten. Waaye yeneen Gereg ya toppoon nañu ca ñoom. Tamit buuru Geres dafa xiirtal Yawut ya ñu ñëw dëkk fa, te may na leen ñu nekk jaamburu dëkk ba. Waa Room nangu nañu diiwaanu Siri ca atu 64 j.K. Naka noonu ca jamono Injiil dëkk bi dafa boole waa Maseduwan, waa Geres, waa Room, waa Siri ak Yawut ya. Waaye amoon na ay jafe-jafe diggante Yawut ya ak ñi des ca waa Ancos ba dem sax ba am jamono waa dëkk ba bëggoon nañu rey Yawut ya fa dëkk.
Ca suufu nguuru Room diiwaanu Siri dafa jëm kanam bu baax. Waa Room ñoo defoon Ancos seen péey ak màkkaanu xare ci diiwaanu Siri. Waaye ba tey waa Room may na dëkk ba mu yilif boppam. Ndegam Siri dafa nekkoon ca digu nguuru Room te mu féete waa Pàrt, beneen nguur bu xeex ak nguuru Room, Siri nekkoon ca suufu buuru Room ba moom ci boppam. Buur ba, Sesaar, moo faloon benn jawriñ ngir toogal ko ñetti at ba juróomi at yu nekk, mu nekk Boroom réewu Siri. Boroom réewu Siri moo sutoon Boroom réewu Yude, di ko yilif. Amoon na ñeenti mbooloom xare bu tudd 'léjiyoŋ' ca Siri, bu nekk bu am 6.000 xarekat ya. Amoon na itam ay gaalu xare ca Selusi.
Yaakaar nañu ne daanaka 200.000 nit ña fa dëkkoon ca jamono Injiil. Benn boroom xam-xam dafa yaakaar ne benn cér ca juróom-ñaar ca niti dëkk ba Yawut la woon te Yawut ya dëkkoon ca ñetti gox ya. Yawut ya amoon nañu alal te seen dundin xëcc na yu dul Yawut yu bare ñëw bokk ca seen diine.
Koom-koomu Ancos amoon na doole lool ndax kàttan gu mu am ci biir nguuru Room, tamit ndax yoonu jaaykat yi am solo ya jaaroon Ancos ak ndax lu ñu fa defaroon ca dëkk ba. Ancos dafa siiwoon ndax dàllu der yu rafet, latkoloñ, saf-saf yi ak ndàbb lu xeeñ, piis yi, gànjar ya ak takkaay ya, téere ya, ak li tëggu xaalis ak wurus defare.
Yoonu jaaykat ya jóge ca penku, maanaam Babilon, Asiri ak Iraak jaar na Ancos, te dafa tiim yoon wu dem nor ak sudd wu boole Palestiin, Siri ak Asi Minër. Naka noonu amoon na wenn yoonu jaaykat wu jaar ca tund ya ca xunt bu tudd 'Buntu Siri' ba noppi dem Tars. Yoon mu jóge Tars wu tudd 'Yoonu Eŋaca' (Via Egnatia) dafa jàll Asi Minër ba dëkku Efes. Tamit gaal ya mënoon nañu dox ca dexu Oront diggante géej ga ak dëkk ba.
Dëkk ba, moom, rafet na lool. Nguuru Geres def nañu yoon ya ca kaw tëralinu damyee ngir yoon yu mag ya jàpp ngelaw lu féex lu jóge géej ga. Amoon na benn miir bu mel ni tata bu wër dëkk ba lépp. Buuru Room bu nekk tàmbali ak Pompey ca atu 64 j.K., dugg na xaalisu nguuru Room yu bare ci tabax ya ak rafetaayu dëkk ba. Ni bépp dëkk bi Gereg ya walla waa Room tabaxoon amoon na ay powukaay ak amfiteyatërë, ay màggalukaayu yàllay xërëm yu bare, ak ay këru sanguwaay ya. Feesoon na dell ak ay pénc fu xale ya doon fo, waxkat ya indi seen wax, jaaykat ya jaay, te reetaanlukat ya bégloo mbooloo ya. Def nañu ay robine ca kaarfuur mbedd ya ngir jigéen ya mënoon nañu root, ndox moo xam ne mu jóge ca dex ga walla ca ay bëtu ndox ya amoon ca dëkk ba. Tamit Yulyus Sesaar tabax na benn 'akwadakk', maanaam pom bu indi ndox, ngir dimbali gox yoo xam ne amuñu woon ndox.
Erodd bu Mag ba tabax na wenn yoon wu jàll diggu dëkk bi diggante buntu miiru dëkk ba ca penku-kaw, ak buntu miir ca sowu-suuf. Yaatuwaayu yoon wu mag woowu 10 meetar la woon. Dem na 4 kilomet, te lépp tali doj wu dëgër wu jóge Misra, walla marbar. Dafa dem ca pénc bu réy ca diggu dëkk ba. Ca pénc moomu amoon na benn nataalu Buuru Room Tibeer Sesaar bu réy bi ñu defare xànjar. Ca wetu yoon wa ca ñaari bor, fukki meetar yu nekk, amoon na ay kenu doj yi ñu taaral. Dafa meloon ni mbaar ba tax ñi dox ña mënoon nañu dox ca wetu yoon wa guddaayam lépp te bañ génne ca naaj wa walla taw ba. Yu gën a bare ca kenu ya amoon na ay nataal yi ñu yett walla defar ca xànjar. Diggante kenu ya amoon na bunt ngir dugg ca kër ya, bitik ya ak biro ya. Yoon ya amoon na sax làmp ya tàkk guddi.
Amoon na benn dun ca biir dex ga fu dex ga jaar ci biir gox yu nekk ca noru dëkk ba. Guddaayam ak yaatuwaayam 3 kilomet la. Foofu lañu tabax këri buur yi, ak benn estaad ngir rawante fas ak sareet ya. Guddaayu estaad ba 500 meetar la woon ba moo wara tax mu bokk ca ya gën a réy ca àddina si.
Ancos amoon na itam ay màggalukaay ca yàllay Gereg ak Room, ak ay powukaay. Yàllay Ancos moo doon Sës.
Juróom-ñetti kilomet ca suddu miiru dëkk ba amoon na benn gox bu tudd Dafëne. Ca wetu yoon wa dem Dafëne amoon na ay tool fu ñu bey lawtanu réseñ ngir defare biiñ ak tóor-tóor yi ñu defare latkoloñ. Dafa nekkoon ca kaw benn déndu tund, maanaam 'palato'. Yaatuwaay ak guddaayu palato ba bu ne 1800 meetar ya la, te mu nekk 90 meetar lu gën a kawe niwo Ancos. Amoon na màggalukaay ca yàllay xërëm ju jigéen ju tudd itam Dafëne. Waa Ancos gëm nañu woon ne Dafëne nit la woon, ki Apolo, benn yàllay Gereg, soppoon. Apolo dafa ko dàqe di dàqe ba ci mujj Dafëne dafa soppiku nekk as ngarab bu tudd 'loriye'. Goxu Dafëne amoon na benn sardin walla park bi ñu defaroon ngir bànneex rekk bu am wëraayu 16 kilomet. Ca biir màggalukaayu Dafëne amoon na ay sëriñ yu jigéen yu nekk gànc yu bare. Guddi gu nekk ci seen turu diine ñu defaat li amoon ca nettali ba, maanaam jaamukat ya doon nañu dàqe sëriñ yu jigéen ya ci biir garabu loriye yi ci biir sardin ba, ba jàpp leen di séy ak ñoom.
Buuru Room Ogust Sesaar samp na benn po 'olimpik' (Jeux D’olympique). Ñeenti at yu nekk po boobu indi na ay joŋantekat yu bare ngir rawante ci diiru 30 fan ci daw, tëb, sànni xeej ak fitt, rawante fas ak sareet, bëre ak ñoom seen. Amoon na itam rawante ca misik ak ci tari nettali.
Gis nañu ne ay at gannaaw deewu Kirist, mbooloo ñi gëm ca Yerusalem fal nañu benn waa Ancos bu tudd Nikolas ngir mu bokk ca juróom ñaar yi doon toppatoo yëfu mbooloo ñi gëm (Jëf 6:5). Xebaar bu baax bi egg na Ancos gannaaw deewu Ecen daanaka atu 40 g.K. (Jëf 11:19-21). Ñi ko indi ay Yawut yi làkk Gereg lañu woon, yi jóge dunu Sipar ak dëkku Siren ca Libi. Ñoom def nañu lu bees. May nañu Gereg yi topp Yeesu ci lu sësul ca xaraf walla yeneen aada Yawut. Mbooloo bu mag gëm na Boroom bi. Foofu lañu jëkk tudd taalibe Kirist 'Gaayi Kirist' (Jëf 11:26). Ci bu jëkk tur boobu turu foontoo la woon. Waa Ancos dañu doon siiw ndax ni ñu doon foontoo nit. Daanaka fukki at gannaaw ga, amoon na ca ña gëm ca Yawut ya ca Yerusalem, ña jaaxle ndax yu dul Yawut yu topp Yeesu te kenn xarafalu leen. Werante wu réy amoon na ba tax ñu def genn géew ca Yerusalem, 650 kilomet fu sore Ancos, ngir waxtaan ci.
Am-ami ñi gëm may na leen ñu mënoon a yónni ndimbal ca ña gëm ca Yerusalem (Jëf 11:27-30). Tamit ca mbooloo ñi gëm ca Ancos la Pool jóge ngir tas xebaar bu baax ba ci biir yu dul Yawut ya, te ca Ancos la dellusi yoon bu nekk – maanaam Ancos dafa nekkoon mel ni màkkaanam. Ñetti tukkeem yépp dafa tàmbali Ancos. Ca jamonoom, mbooloom ñi gëm ca Ancos moo gën a am taxawaay bépp mbooloo ci mbiru ni mbooloom yi ca àddina sépp doxe, xëyna bu dul mbooloom ca Yerusalem.
Tey jii dëkk bu ñàkk solo la bu tudd Antakya ci Tirki (Turquie). Am na 35.000 nit kese, ay toppkatu egëliis gereg yi des ci biir am réewu jullit yi.
Ancos ca Siri feeñ na ca Jëf 6:5; 11:19-27; 13:1; 14:26-15:3; 15:22,23,30-33,35; 18:22-23; Gal 2:11


text:
Mané Sadiom moo niou teuyé. Dieng, Seny meun meun yow ak Mendy ak Gomis rek doynaniou. Xoolal Kalidou Kouli baly-baly. Xamngani Gueye mi dou Ganaar. Abdou bou teuyé balle def Diallo-ré. Nampalys finiouko nampalé moo woor. Ismaila boul Sarr-aan nak. Dia Boulaye japp nga am problème. Youssouf Sa balle yii baaxna.
Kouyaté na si boole Krepin. Moustapha fooko woowé mou neeleu Name. Sadio nieuwoul, Ndiaye yaay Iliman. Walla Famara. Ndiaye Loum-ou soumbou mou dokh. Machallah, yallah maynaniou ay Pape (Matar Sarr, Gueye, Abdou Cissé). Saliou demoul waaye Pathé attan neu Ciss bi. Formose Ken fattewoula. Fodé khalaatal Saliou Ciss. Jackson dina len yey Ni cola.
Bamba rekka woor.
Hamath KANE21 novembre 2022


text:
Siin-Saalum
Siin-Saalum bokk nañ ci nguuri Senegaal yi fi nekkoon. Ñaari nguuri Séeréer la ñu woon (Siin ak Saalum). Siin moo njëkk Saalum.
Fa mu nekkoonModifier
Moo nga nekkoon ci diggante yii: Kees, Njaareem, réewum Gaambi, mbàmbulaanu Atlas, ci diggante bëj-saalum ak sowu Senegaal, ca dexu Saalum. Diwaan ba mu nekkoon bari woon na ndox lool, amoon tamit ag joor ak ab àll, amoon na suuf su nangoon mbay.
Yenn ci dëkk ya nekkoon ca nguur ga: Ndukumaan, Kungéel, Pakaaw, Rip, Lageen, ak Ñombaato.
Way dëkk yaModifier
Séeréer si ñoo dëkkoon ca diggante bëj-gànnaar, ak sowu ca xeru Mbàmbulaanu Atlas ma. Yii ñoo nekkoon seeni dëkk: Fasnaa, Sàngamaar, Mbòojéen, Juwaalo, ak Faajut.
Saalum Séeréer si ñoo fa dëkkoon ak Tukulòor yi ak Wolof yi. Li ko dalee Kawlax ba Kafrin ca bëj-gànnaar, ba Ñooro bu Rip ca bëj-saalum. Soose yi ñoo dëkkoon Ñoombaato.
Li ko sosModifier
Séeréer yi nga xam ne ñoo njëkk a dëkk Siin-Saalum, Tekuruur la ñu jòge. Ba nguuru Gana gu mag ga daanoo, ca la Muraabituun yi agsi Fuuta Tooro indiwaale dundin bu bees bu aju ci ponki Lislaan. Ci noonu ngir bañ a tuub, ñu taamu gàddaay, wàcc jëm bëj-saalum ca Jolof. Ba ñu demee Jolof am fa ay jafe-jafe la ñu gën a wàcc dem sañc Sii-Saalum, muy seen dal bu mujj.
Foofa la leen Mandeŋ yi fekk, ñoom ñi jòge woon bëj-saalum ca réewumGaabu. Ci ay gëstu gis nan seeni jeexit ci Dakar, ca Sàngomaar, ak ca Jaxaaw. Lebu yi fa la ñu leen fekk daa di leen fay jëlee.
Dëkkaale diggante xeet yiModifier
Mandeŋ, Séeréer, Wolof(lebu yi ci biir), pullaar, yii ñoo doonoon xeet yi nekkoon ca nguur ga, dëkkoon ci diwaan yi nekkoon ci wërlaayu dexu saalum gi. Mandeŋ yi ñoo nekkoon ci bëj-saalumu nguur ga, maanaan ca Ñombaato, ca Rip, ak Kolar. Lebu yi nekkoon ca bëj-gànnaar, Bawol-bawol yi ca penku.
GelawaarModifier
Gelawaar mooy néeg bi daa falu ca nguuru Siin-Saalum. Li ëppoon ci ñoom ay Jambaar la ñu woon, ñoom ci cosaan ay mandeŋ la ñu, ca Gaabu la ñu jòge woon ca xarnub XIV.
Ñoom nak ca giiri Gelawaar yu mag ya la ñu bokkoon, ay mandeŋ la ñu. Mandeŋ yi donte doonu woon mbooloo mu bari, waaye ay jambaar la ñu woon. Taxawaloon nañ seen nguur gu mag ga na mu leen neexee woon. Séeréer si ñoom ay jaambur lañu, duñu ñiti ay, looloo tax mandeŋ yi manoon a jël kilifteefu nguur ga, donte Ñoom(Séeréer si) ñoo njëkk a ñëw ca barab ba. Yilif nañu nguur ga juroomi xarnu.
Mansa Waali Jonn MaaneModifier
Mansa Waali Jonn Maane moo sos Amsell péeyub nguur ga, moo fa dëkkoon aki jambaaram. Daal di bàyyi ay way xaralaam ca Faajut, ay surgaan ca Jong Juwaal.
Mbegaan nduurModifier
Mbegaan Nduur moo daaneel Aali Baana di woon njiitu diine ca tukulòor ya, doonoon sëriñ bu amoon doole ca Saalum rawatina ca Kawòon. Ci moom la Séeréer si yéegée ci jal bi, doon ay buur.
Moom Mbegaan def na lu ne ngir man a jot ci nguur gi. Ba mu ca jotee la noot nguur-nguuraan ya nekkoon ca wetam: Ngabi, Ndukumaan, Kaymoor, Mandaak, ak Jiloor, ak Genig, ak Jokkul. Dawloo buur ya teg fa ay ñoñam.
Yorteef ak YoonModifier
Siin ak Saalum bokk ñu woon ay àtte, waaye seenug yorteef daanaka benn la woon. Seen ñaari buur yi ñoo bokkoon maqaama: Buur. Ca Siin buur ba nu ko neex la daan àttee, waaye ca Saalum buur ba da daan diisoo ak ña ko faloon.
Boroom ndomboy tànk yu mag ya ñoo daan doxal: Njiitu Jaraaf yi, ñoom la buur daan diisool, Farba, Bëkk-néeg, Jaalige, Saltige, Njiitu dëkk yi,...
DelluwaayModifier
Paate sow, Démbi Senegaal: ci làmmeñu Wolof, Dakaar, 1998


text:
Voici le tout nouveau clip Niou Dem Mairie de OMG
Auteur : Kruh Mandiou Mauri Compositeur : B.Beut Producteur Exécutif: DD Records Distribution : Believe Digital Directed by: Awanje Films
LYRICS
Bokoulok gniy door Li goor yi di bari bari amo thi dé dénda ndo Léme bougnou soukeur Kouko xass moss daal Dou yombeu bayi ko Yaw danga meune mine mokal jiguéne Mani danga rax ndax li dou néne HOOK Beut yi gueuthie na taa ndax yaw Xol bi deuké naate ndax yaw Yéndo di rétaane ndax yaw Namuma greffage ndax yaw Faléwuma maquillage ndax yaw Diotna gnou mariage maak yaw REFRAIN Baby kaay gnaane si Dieundeu gouro Paa bi takeu seuye bi Lima beug moy niou dem mairie Dem mairie niou dem mairie (2x) Yaye sama titi tara pararapa para para Li mbeuguelou moumeu le diaroul di wax ndax yaw mi xam nga Laadiou ma aye milliard Kilo gouro nga ame diabar Kone légui lane ngay xaar Gnoune jiguene seuy moy suñu taar HOOK Beut yi gueuthie na taa ndax yaw Xol bi deuké naate ndax yaw Yéndo di rétaane ndax yaw Namuma greffage ndax yaw Faléwuma maquillage ndax yaw Diotna gnou mariage maak yaw REFRAIN Baby kaay gnaane si Dieundeu gouro Paa bi takeu seuye bi Lima beug moy niou dem mairie Dem mairie niou dem mairie (2x) Yangui dape sama banekh Di fathie samay adio Xam di def lila war bolèwo darak thioy wayè wayè am na lou dess niou dem mairie (x4) Baby kaay gnaane si Dieundeu gouro Paa bi takeu seuye Lima beug moy niou dem mairie Dem mairie niou dem mairie (2x)