text:
Khassida Huqal’bukaa « Jooyi Xol »
KI KO TAALIF CI ARAAB : CHEIKH AHMADOU BAMBA
KI KO TEKKI CI WOLOF : CHEIKHOUNA LO N’GABOU
Cliquer ici pour télécharger la version PDF : http://fsilngabou.com/huqal_bukaa_ci_wolof/
Ci turu Yàlla jiy yëramaakoon bi di jaglewqqkoon laay tàmblee, di julli (ñaan xéwël ak mucc) ci Yonnent bi aki waa këram aki àndandowam.
Jëf ju nekk yééné ja lay jëmmal.
Sama yééné nak moo di barkeel ca sang sa ( gaayu baax ya)
1- Jooy sang si fi jògé (faatu) lu jaadu la Ngir suuf yeek asamaan yaa ngi léén di jooy
2- Dama léén diin jooy di yaakar ci jooy yi bu ëlagéé(yawmal qiyaam) ngëramul Yàlla. Ñoom dañoo làqu dem ca neex-neex ya.
3-Ngalla man fuma jëm ñàkk naa gaayu mage doonoon ay ponkal yu xëy-xëy ne mes séén boroom woo léén yòbbu léén fu kowe.
4- Guddi yaa ngi léén di jooy( jooyi xol) weer yaa ngi léén di jooy, àndak marax ( ngoon) yeek suba yi.
5-Ay jaam la ñu woon yu daan topp Yàlla séén boroom moom it (Yàlla) mu nangul léén doon séén boroom bu léén di xëpp ay xééwël.
6-Ñoom dañoo jàppoon ne ab reggaay ci alal wala ñam wu lew buy tax ñu bàyyi séén wird ( lu baax luñu saxaloon) bokk na ci liy sabab musiba.
7-Ñoom daal bu guddi gi masaana muur ay mbalaanam (couverture) bay lëndëm këruus, ñu ne fojjet (jòg) bu gaaw ngir dundal guddi ya. (bàyyi nelaw aki caaxaan.
8- Ñoom dañoo jaayoon ay caaxaan jëndé (weccee) ko tudd Yàlla ji léén sàkk ak di ko fàttaliku, jayoon it ay nelaw jëndé ko dééyaaleek séén boroom.
9- Séén yaram ya dañu ko daan gàddaayloo tëddukaay ya, dañu daan fàtte (banneexu ci aw jigéén ñuy )bégalé niki Laylaa aki Salmaa (turi jigééni naar).
10- Bu laylaa nee tëll (ñëw) ak taaram ba, ñoom ñu ne wërëñ (wan ko ginaaw dem) toppi séén boroom.
11- Bu ñu taxawee bay dééyaalek séén boroom, dañuy fàtte ( jigéén ña) Laylaa ak Suhdaa, te ay zikr ak ay laaya doŋŋ la ñuy wéttalikoo.
12- (Fuñu tollu ) dañuy waxtaane Yàlla ji manal boppam lépp di jariñ ñépp di kilifag ñépp (waaye)duñuy waxtaane mukk aw jigéén niki Hind ak Lubnaa.
13- Aw nit lañu woon ñu jël sééni ngànaay fexe ba not ca sééni noon, bañu ko defee dañoo mujj kawe lool bari ay teranaga.
14- Gaayooyu am na ñu ñenenti kenu yu ñu daan taxawale néégub wilaaya.
15- – Noppi (nééw ay wax) – Xiif bu yàgg (nééw ag lekk– fog (nééw ay nelaw)– beru (ñeme wéétaay)ñu daan ko teg ci (ndigal ak tàggat) di ay junj yu jògé ci ay Sëriñ.
16- Nit ñooñu séén yoon wi Murid (ku namm ci yàlla) bu ci jaare jaaree dina ko fegal lor juy jogé ca ku féttéérlu ka (Saytaane) ak gép xeetu woru.
17- Séén yoon wa moo di jublu Yàlla (ne ko dann)baña topp bànneex, àndak sësuwaay (Usul) yay dàq tiitaange.
18- Ginaaw buñu jiitalee tuub teg ko ci ragal ak yaakar, baril lool njàqare ak di di ko saxoo boole ca doyloo gu mat sëkk.
19- Dëddu lépp luy jeex (mu bañ lééna mana fàbbib, am ga du léén taxa faku, ñàkk ko du léén taxa ñanki) amug sàmmu (ragal Yàlla) saxoo wééru ci séén boroom) ak di muñ saasu nekk.
20- Di xeex ak sééni bakan, di sant ( dello yàlla njukal) di gëram Yàlla ci lépp lu mu dogal, bàyyi di geestu mbiri nit ñi;
21- Séén yoon wa amna fukki mbir yoo xam ne képp ku ca bëgga sòòbu ci pastééf warut koo ñàkk.
22- – 1-Ab jëmuwaay te mooy taxa tuki –2 ab tegtalkat ku mel ni ab sëriñ bu Yàlla ubbi.
23- -3 Ab yòbbal te mooy ragal Yàlla, – 4 ngànnaay te mooy njàpp luy dàq sobe.
24- -5 ab niitukaay(làmp) te mooy tudd Yàlla ak di ko fàttaliku, -6 waruwaay te mooy itté ju kawe.
25- -7 Aw jàkk (yat) te mooy lott (xamne kàttan sunu boroom rekka ko ame) – 8 ag laxasaay te mooy laxasaayoo Haqiqa ( mbir ma dëggantaan).
26- Bokk na ci yi waruta ñàkk -9 am ngér (fumuy jaar) te mooy Sharia na ca jaar ci buy tàmbali ba baa muy jeexal (Sax ca fawu rek).
27- -10 aki àndandoo te mooy ay bokk yu am itté am kollëré dëggu ci mbokkoo googu.
28- Ñoom sang yooyu dañoo toppante ci ay martaba, ku nekk ci ñoom danay fegal Murid bi lépp luy mariid ak lu koy taxa woru.
29- Ku nekk ci ñoom ab sëriñ la bu am xam-xam, sàmmu, ñenn ci ñoom dañuy yar nit di ko tàggat ci ay zikr ak ay Haal tolluwaay.
30- Am na ci ñoom ñuy yéégé nit ci ab haal, am na ci ñoom ñuy yéégé nit ci ay junj (Demostration).
31- Ku nekk ci ñoom dafay deñ-kumpa (expert)xam jàngoroy (feebabari) xol yépp, di mana fegal Murid bi lépp lu koy taxa texeedi.
32- Ku nekk ci ñoom dafay yéwén tedd ragal Yàlla tabe ( genereux) di laabiire bindééf yépp.
33- Ci ragal yàlla lay dindéé bon-boni bakan yépp, dafay làq (ame) ay xam-xam yu kawe yu bawoo fa boroomam.
34- Dafay feeñal yoonu gòòr Yàlla ya mu leer nàññ, ci boppi ñiy sàkku njub mu di léén ko sotti ba muy walangaan (Fayd) inondation- abondance .
35- Ku nekk ci ñoom dafay ame itté ju muy yéégé fawu di jëm ca Yàlla ju tedd jiy terle ci di ubbéé.
36- Dafay gis yu nëbbu ya ak bëtu xolam kem ni muy jàkkaarlook ya nekk ca ginaaw ay kiraay.
37- Bu nee tëll ak fumu man di nekk dafay ame leer gu mel ni leerug jant bi di gand (jariñ) képp kuy sàkku ag leer.
38- Dafay fàddu (réér) képp kuy mbindééf dem ca Yàlla jiy bind lépp di boroomug leer aki mbòòt yu fàddu (ruqe).
39- Dafay far xumaag ju nekk ci xol di ko gàkkal, ni ab fòòtkat di def mbub mu tilim.
40- Ñoom gaayooyu képp kuy toog ci séén wet du texeedi toskare mukk, ngir ñoom ak texe rekk la ñuy fàggul Murid yi.
41- Bépp jaamub Yàlla bu namm yàlla Murid bu dëggal ci ñoom di léén ligééyal, di léén sopp, di léén jox hadiya di na kiilu texe.
42- Xeñtu mboorum yonnet bi (topp ak di jaar fa yonnent bi tegoon ay tànkam) tax na ñu am martaba yu kawe, Yàlla na Yàlla miy joxe may yi julli ci moom.
43- Xeñtu gu ñu doon xeñtu la ku wòòr ka Yonnent bi indi, maa ngi julli ci moom saasu nekk.
44- (Xeñtu googu) tax na ñu am ci ay baax-baax loo xam ne xalima manu koo bind, aw làmmiñ itam manu koo nettali.
45- Bokk na ci baax-baax yooyu : dañuy gééju ci xam-xamu shariya ak xam-xamu haqiqa ba laa ñuy dem sax di tàggatuji.
46- Ngir képp ku jòg di tàggat wala muy jubanti te jiitalul ñaari xam-xam yooyu Shariya ak Haqiqa la muy bijj (ñoddi- xëcc) jur moo di woru ak texeedi.
47- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañuy taxaw duñu jëf duñu wax ludul ginaaw buñu gisee lu wér lu àndak ay seede.
48- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañuy taqoo ragal Yàlla ci waxtu wa ñuy tàmbali ak buñuy jeexal.
49- Buñuy sooga tàmbali ragal bàkkaar moo léén di jàjj (soññ) motiver, bu ñuy jeexal nak màggal màggug Yàlla gi moo léén di jàjj.
50- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañuy not séén bakan ci àndul ak ngistal (Riyaa) ngir li bakan bari lool ay pexe te bari ay wor.
51- Dañuy jàpp ne ñoom ñoo yéés bindééf yépp, te yit dañuy jàpp ne yayoo wu ñu benn karaama.
52- Dañuy jàpp ne ñoo gëna bon ñu bon ña génn topp faasiq ya, jàpp na ñu ne sax yayoo wu ñu di am ijaaba.
53- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañuy saxoo muñ ay musiba ak jenguk moykat ya dañu koy muñ ngir Yàlla.
54- Bu ñu masaana gis ay lor jògé ca ñooña dal ci séén kaw dañuy dldi tuub ci séénug bari ay njuumte. 55- Bokk na ci sééni baax-baax : dañuy saxoo
njàqare saasu nekk, aywaay Yàlla na léén Yàlla
gëram waay.
56- Bokk na ci sééni jikko yu rafet : dañoo ragal
naaféq, ragal gàcce, ragal tiis yay nekk bis pénc ba. 57- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañu daan suufeel séén bopp di (toroxlu- modestie) ngir Yàlla miy notaakoon te di séén boroom, dañu daan dëggu,
dëddu àddina, di laabal ay gàkk-gàkk.
58- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañu daan wééru
fawu ci séén boroom (Rahman) moo xam dañuy ñoddi wala ñuy jiñ taxoon na jàmbatu ñu dara.
59- Xam-xam la ñu daan làmboo (sol- màndarga- apparence) lewet dëxëñ ci séén biir, daawu ñu woote lu ñu doonul, daawu ñu bañal it keneen la mu am ci ay maqama.
60- Wòòy ! ñàkk na nu sang soo xam ne séén yoon wa moo di yoonu Yonnent ba Mustafaa may ngën-ji mbindééf.
61- Yàlla mi ko yabal yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal mooki ñoñam aki sahabam li féék ña ngay làq ay àjjana.
62- Yàlla mi ko yònni yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, na ko jox xééwal ya gëna sell te fegal nu ci ag woru.
63- Yàlla mi ko sàkk yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, mooki ñoñam aki sahabam ya làq ay may.
64- Yàlla mi ko moom yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, na ko jox xééwal ya gëna sell mu defal nu ci nun itam nu làq ay ubééku.
65- Yàlla mi ko wëragal yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal mooki ñoñm aki sahabam ña daan diinéwoo (saxoo) di ko topp.
66- Yàlla mi ko teral yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, na ko jox xééwal ya gëna sell, te may nu ci ay karaama.
67- Yàlla mi ko def ab sang yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, mooki ñoñam aki sahabam ña ñu sonnewoon (ña amoon ag defaru).
68- Yàlla mi ko def sheriif (ku tedd) yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, na ko jox xééwal ya gëna sell, te defal nu ci wuñug ay kiiraay (kashfu).
69- Yàlla mi ko jiital yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, mooki ñoñam xééwal gu tollook limub mbindééf yépp.
70- Yàlla mi ko yékati yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, na ko jox xééwal ya gëna sell, te mu defalaale nu ci ag yékkatiku.
71- Wòòy ! nun nàkk nanu sang su dem yòbbalé ay sàq yu yéémé.
72- Yàlla ji léén woo ngir dajeek ñoom Yàlla na dolli ay xééwal yuy gëramloo Yonnentam ba mu jiital muy jawriñam ci ñaari kër yi (àddina ak àllaaxira).
73- Sunu sang ba soppe bay doomu Abdalla Yàlla jiy feg aw tiis (njaqare) yàlla na ko dolli ay xééwal.
74- Yàlla jiy saafar jépp jàngoro juy ruyaat, Yàlla na dolli xééwal Yonnent ba kañuy rammloo bu kerook bisub pang (rassemblement) ba.
75- Yàlla ji di ag njub gndikat te gindiwoon léén ba ñu tegu ca yoon wu jub xocc wa, Yàlla na dolli xééwal Yonnent bi nga xamne ngënéélam yi du jeex mukk.
76- Yàlla ji manal boppam lépp te daan fay gaaya ngënji pay, Yàlla na dolli xééwal Yonnent ba di ku ñu teral te moo di ngënji mbindééf yépp.
77- Xééwal yuy sax ba fawu Yàlla na nekk ci moom, mu àndkook i ñonam waa-këram ci saasu nekk te kenn baña des.
78- Yàlla jiy boroom asamaan yeek suuf si, Yàlla na gëram sahaba yeek sang su baax (si may jooy)


c: text/html

text:
28 Cyakil yi e'chk ama'la'tz, ya'stzun ak'lij scyetz yi e' xonl Gad tan Moisés. Xomquen tu' te yi tajlal yi jujun k'u'j e' aj Gada'tz yi chixonl quib.
29 Ncha'tz tak' Moisés chi'ama'l yi junt k'u'j xonl Manasés, yi e' cyaj cyen jalaj cy'en yi a' Jordán.
30 Yi toque'n jatxle'n yi chi'ama'l, xomquen tu' te yi tajlal yi jujun k'u'j e' yi chixonl quib. Nin ja cyetzaj cyakil yi ama'l yi at tzaj jak' ca'wl Og, yi rey tetz Basán. Cho'n xe'tnin le tnum Mahanaim, tuml yi oxc'al tnum yi at cwent yi tnum Jair.
31 Ncha'tz cyetzaj jalajt te yi ama'l Galaad tu yi cobt tnum yi na bi'aj Astarot tu Edrei. Ya'stzun yi ama'l yi ak'lij scyetz xonl Maquir, cy'ajl Manasés. Xomquen tu' te tajlal jujun k'u'j e' yi chixonl quib.
32 Ya'stzun cyakil yi ama'l yi baj jatxol Moisés scyetz yi e' xonl Rubén, Gad tu Manasés, te yi ate' wi ẍk'ajlaj cwent Moab, yi at jalaj cy'en yi a' Jordán, swutz len Jericó.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Konkoroŋ
Konkoroŋ xeetu tiir la gu yor foytéef bu gulumba bees di lekk. Moo ngi bàyyikoo ca xawa-dun bu mag bu araab yi, ak ca gànnaaru Afrig ga mu law te faral di sax fa am ndoxi ron suuf.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Konkoroŋ gi, garab la guy àgg ci 17i met ci guddaay. Kuttmbalu ronam danay àgg ba 90 sàntimet. Caram day meññ ay jubbi xob. Xàncam daa liis, yor wirgo wu baam te dër ba noppi yor melow xob yu wow.
Caram ak xobam danay àgg ba 1 met ci guddaay ba noppi yiir bànqaas yi ko meññ, teg ci gànnaayoo ay xosi yu dëng te jëm kaw. Xobam melow wuppukaay la yor, danay natt 120 ba 180i sàntimet. Tóortóoram bu góor ak bu jigeen ci garab yu wuute lay meññ.
Njariñ li[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xàncam dees na ci ràbb i basaŋ ak i duu. Dees na ko lekk it. Mattam dees na ko jëfandikoo ci tabax. Xàncam dees na ci jële njar.
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Hyphaene thebaica


text:
Nit
- El Hadji Cissé, Nataalkat djargogne.org
- Fatou Diome, bindakat
- Ismaël Lô, woykat
- Djibril Dio Mambéty,bindkat
- Youssou N'Dour, woykat
- Ousmane Sembène,bindkat, cinemaakat
- Momar Thiam
- Seriñ Abdu Xaadir Gueye Badar, Gëstukatu wolof [1]
Nit nak mooy képp ku sosoo ci Aadama (doomu Aadam) nité nak moom lanu soxla ci nit ndax bo nité wul app duff gay donn. nit moom la yalla miy sossakon bi gëna bëgue ci limu soss li gënn ci limu soss it nit la li mu gëna téral ci limu soss it nit la waya nakk ndax nit moomii xamna buppëm ? buka xamèe li ku war mooy mu nité


text:
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
xam-xamu suuf si mooy li nuy wax (Jiyoloji), xam-xam la buy gëstu lépp lu aju ci suuf si kaw gi ak biir gi, ak doj yi (montaañ yi)añs. Bu jawwu ji di biy gëstu lépp luy jawwu ak tegaloo gi ñu tegaloo.
Jawwu ji[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jawwu ji nak :mooy mbalaanum ngelaw li wër suuf si. Lees di gën a sori suuf si, ngelaw liy gën di néew-doole di gën di amadi, day mujj sax di lu fàddu ci ay fukki culómet cig kawe. Lii a tax ñu man a séddale Jawwu ji ci ay goxi jawwu yu wuute te tegaloo, gox bu ci nekk ami jagley boppam:
Fatt-jawwu walla JAWWU JU FATT ji: mooy ji gën a tal gën a fatt te gën a féete suuf; moom ngelawam day yëngu jamono ju nekk, fa lay niir yi di sosoo ak mbooleem soppaxndikuy jawwu yi; kon cig jege mooy jawwu ji ëpp ag jeexiital ci wàllug dëkk ci kaw suuf ak ci ni kilimã bi di séddalikoo
- Yolom-jawwu walla JAWWU JU YOLOM ji: mooy tiim bi ñu la njëkk a wax, moom nag ngelaw lu yëngoodi moo ko sos, lu ñàkk a ñàkk.
- Iyon-jawwsu walla JAWWU JU IYON ji: moom mi ngi sosoo ci ay dogiit yu ñu kurãal walla yu nu mbëjjal yu soreente.
- Biti-jawwu walla JAWWU JU BITI ji: mooy féex gu biti gi, fi nga xam ne ag féex gu joyoo fa nekk .
Jéeri ji (Lithosphere)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbooleem beeñ bi ak doj yi ñoo sos wàll gu tond (superficiel), gu dëgër gu kol-kolu suuf si, ñu koy woowe Jéeri ji walla aji wow ji.
bu ñu séddalee Jéeri ji, def ko ñeenti xaaj, ñatt yi daanaka ndox yee leen muur, yooyu ndox nag ñoo sos mbàmbulaan yi ak géej yi, waaye wàll yi génn ci jéeri ji; nga xam ne ndox yi muuruñu leen (gox yi ak dun yi , wàll yii ñooy wërlaay gu dëppoo te méngoo ak dundug nit, moo tax fi la nit di dunde, di fi defe ay liggéeyam, walla li ëpp ci ay cawarteem (activités).
Jéeri ji nag day dund tey màgg ci anam gu sax, ak doonte fi nun, day mel ne ni mu nekke soppikuwul. Li ko waral nag mooy ni muy soppikoo day faral a yeex lool: doj yi bu ñu sosoo ci ron géej gi, dañuy mujj lemu, yékkatiku, màgg ànd ak Jamono yu jiyoloji yi ñooy mujj sos ay càllalay doj yu yees.
Ci safaanub loolu doj yi gaaru ci kanamu jëfkay jawwu yi dañuy xolliku, di xoosu, di fellu, bu ko defee, yooyu xoosiit ak felliit (ban yeek beeñ yeek yi ni deme) ñooy mujj sottikuwaat ci géej gi


text:
Wikbaatukaay
Wikbaatukaay ab baatukaay barilàkk bu ubbeeku la, di benn ci sémbi Wikimedia Fondation yi. Baatub «Wikbaatukaay» dafay junj sumb bu wolof bu boobu sémb, di Wiktionary ci wu-angalteer. Mook Wikipedia ñoo bokk doxiin, di lu ubbeeku te dàttu ci nosteg wiki, lees man a jëfandikoowaat ci anami GFDL.
Tëddiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yéeney sémb bi mooy sos ab baatukaay bees di duggal làkki àdduna bi yépp. Ci bu wolof baat yépp a fiy nekk ak seen tekki ci yeneen làkk waaye ci wolof lañu leen di faramfaccee, joge seen gongikubaat, seeni bokktekki, safaantekki, waxiin, añs.


text:
Fii loo fi man a gis lu nekk day daw di wër ci biir wenn wërngal
Te mooy BOROOM bi buur bëbbal i biram yu mel ni yum bërngal
Yenn ci bir yi bariy barab yu ñuy yëngal ba mel ni ñooy KIY yëngal
Am ci yeneen i bir yu bootu ciy bir yeneen ne tekk ni ñu ñuy yëgal
Waaye ca dëgg mbir mu ne bir na ko ne ci biiru BUUR la bàbbeekoo
BUUR biral yenn, baril yii, yeelu yee, yootale yaa, ba am ñu foog ne MOO ca xobbeekoo.
Lu nekkiy dox ca doxin wa KAY doxal lépp jox ndigal ci mu doxee noonu
Lu ne tekk it tënku ci tër i KA takk lépp cig nooteelam gu muy donnloo ñenn ñooñu
Saalum Jaane


text:
Koor
Koor mooy juroom ñenteelu weer ci arminaatu jullit ñi. Weer wii mooy ndoorteelu wàccug Alxuraan ci suuf. Bokk na ci li tax jullit ñi di ko woor: magal ko. Woor Benn la ci ponki Lislaam yi.
Moom nag am na fukk ciy ne-ne (matière):
Xamle luy koor, taariixu ag farataalam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xamle luy koor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Koor ci làkk : bañ a lekk, bañ a naan.
Bu dee ci sariiya nag : bañ a lekk, bañ a naan, bañ a séy, bàyyi it mbooleem yiy dogloo la ko dale ca penkug fajar, ba ca sowug jant bi, ngir nag yéenee jaamu Yàlla.
Taariixu ag farataal koor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yàlla (t.s) moo farataal koor ci Muhammad (j.m) , niki mu ko farataale ca xeet ya ko fi jiitu woon ca waxam ju tedd ja: «Yéen ñi gëm, farataal nañu ci yéen koor, ni ñu ko farataale ca ña léen jiitu, ndax ngéen am ag ragal Yàlla»
Loolu di woon ci bisub altine ci weeru baraxlu, ci ñaareelu at ci gàddaay gu barkeel gi( juge Màkka dem Madiina)
Ngënéelul koor aki njariñam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngënéelam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ramadaan am na ay ngënéel yu màgg te bari, yu yeneen weer yi amul, àddiis yiy saxal loolu te di ko feddali yu bari lañu : Waxam ja (j.m) : «Julli yi juroom, àjjuma ba àjjumawaat, ramadaan ba ramadaanati, dana ñu far bàkkaar yi nekk ci séen diggante, bu ñu teetee bàkkaar yu mag yi».
Waxam ja (j.m) : «Ku woor ramadaan ngirug gëm ak sàkku tuyaaba, jéggalees ko li jiitu ciy bàkkaaram».
Yonnant bi (j.m) wax na ne : «Gis naa waa ju bokk ci sama xeet wi muy yalgat ngir mar, déeg bum dem ñu aaye ko ko, koorug ramadaan dikk wëgg ko, nàndal ko».
Waxam ja (j.m) : «Guddi gi njëkk ci ramadaan bu jotee, dañuy jéng saytaane ak way féttéerluy jinne yi, tëj bunti sawara, du ñu ci ubbi benn, ubbi bunti àjjana, du ñu ci tëj benn, bu ko defee aji woote, woote ne: yaw miy sàkkuw yiw dikkal, yaw miy sàkku ay dëppal, Yàlla am na ñu ñu goreel ci sawara, te loolu guddi gu nekk lay doon».
Waxam ja (j.m): «Koor de pakk la bu lay fegal sawara, ni pakk di fege boroom cib xare».
Waxam ja mu nee (j.m): «Ku woor ab bis ngir Yàlla (t.s) Yàlla dana soril jëmm ja sawara lu tollook juroom ñaar-fukki nawet ngir bis boobee».
Waxam ja (j.m): «Ki woor de bu dogee lu mu ñaan Yàlla may ko ko»
Waxam ja (j.m) : «Àjjana am na bunt bu ñu naan Rayyaan, ku dul ñi woor duñu ca jaar, bu ko defee ñu ne: ana ñi wooroon, ñu daal di dikk, ku dul ñoom nag du dugg, bu ñu duggee it ba noppi ñu tëj bunt ba, keneen du dugg»
ay njariñam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Koor am na ay njariñ yu ruu, yu mboolaay ak yu wér-gu-yaram ñooy:
- Bokk na ci njariñi ruu yu koor yi : moom day tax nga man a muñ, taggate ci, di tax it nit ki di wattoonteek bakkanam ak a jiyaar ak bànneexam, di jur ci bakkan ag ragal Yàlla te di ko ci suuxat, rawati na ragal Yàlla gi nga xam ne mooy sabab su mag si tax ñuy woor, moom la Yàlla (t.s) di firndéel ca laaya ba, ba mu naan : «Farataal nañu ci yéen koor, ni ñu ko farataale ca ña léen jiitu, ndax ngéen am ag ragal Yàlla»
Bokk na ci njariñi mboolaay yu koor yi : day indi ag nosu ci xeet wi akug bennoo, bëgg ag maandute akug yamoo, dana sos tam ci jullit ñi ag ñeewant, yërmaande, di joxe it jikkoy ihsaan (rafetal), dina feg mboolaay gi it (la société) ci ñaawtéef yi ak bon-boni jikko yi.
- Bokk na ci njariñi wér-gu-yaram yu koor yi : moom (koor) day setal ay butiit, di defar ag mbàq, di setal yaram wi ci desiit yu bon yi ak diigiit yi , di wàññi aw yaram, di néewal gariis gi ci yaram. Adiis ba nee na : “ woor-leen, wer”
Ñatteelu ne-ne bi : ci li ñu sopp ci koor, li ñu ci sib, li ñu ci araamal :
Li ñu sopp ci koor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sopp nañu woor bis yii :
1- Bisub Arafa, ci ku ajul, mooy juroom ñeenteelu dil-hijja, ngir waxi Yonnant bi (j.m): «Woor bisub Arafa dina far bàkkaari ñaari at, ma jàll ak may jublusi. Woor bisub fukkeel ba di Aasoora nag moom day far bàkkaari at ma wéy».
2- Bisub Asoora ak Taasooha, ñooy bisub juroom ñeenteel ak bu fukkeel ci weeru muharram, ngir waxam ja (j.m) : «Woor bisub Aasoora dina far bàkkaari at mu jàll», ni mu woore moom Yonnant bi (j.m) bisub Aasoora te digale ñu woor ko, ne : “déwén bu neexee Yàlla dinañu woor Taasooha (bisub juroom ñeenteel ba)”
3- Juroom benni fan ci sawaal , ngir waxam ja (j.m) : «Ku woor ramadaan teg ca juroom benni fan ci sawaal, mel na ni ku woor diirub jamono».
4- Xaaj bu njëkk bi ci weeru baraxlu, ngir waxi Soxna Aysa (y.y.g) ja : «Masumaa gis Yonnant bi (j.m) mu woor mukk weeru lëmm wu dul wu koor wi, masuma koo gis it mu woor ciw weer lu ëpp li muy woor ci baraxlu».
5- Fukki fan yu njëkk yi ci dil-hijja, ngir waxam ja (j.m) : «Amul yenn bis yu Yàlla gën a soppe ay jëf yu rafetet ci bis yii: maanaam fukki fan yu njëkk yi ci dil-hijja, ñu ne ko yaw Yonnantub Yàlla bi, xanaa jiyaar kay ci yoonu Yàlla moo gën a rëy yooyu bis? mu ne dée-déet, lu dul waa ju génn ci jëmmam ak alalam ci yoonu Yàlla, te delloosiwaatul dara» .
6- Weeru muharram, ngir waxam ja (j.m) ba ñu ko laajee: «Gan koor a gën ginnaaw ramadaan?» Mu ne : weeru «Yàlla wi ngéen di tudde muharram».
7- Bis yu weex yi ci weer wu nekk, ñooy: fukk ak ñatt, fukk ak ñeent, fukk ak juroom, ngir waxi Abuu Darin ji (y.y.g) : «Yonnant bi (j.m) digal na nu nu woor ci weer wi ñatti fan yu weex yi : fukk ak ñatteeel; fukk ak ñeenteel; fukk ak juroomeel». Mu ne : «Ñoom de ñook woor diirub jamonoo yam».
8- Bisub altine ak bob alximis, ngir li ñu nettali ne li ëpp ci li Yonnant bi (j.m) daa woor mooy bisub altine ak bu alximis, ñu laaj ko ko mu ne: «Jëf yi dees leen di gaaral altine ju nekk ak alximis, bu ko defee Yàlla di jéggal jullit bu nekk walla aji gëm ju nekk, ndare ñaari way tóngóo yi, mu ne nañu leen mujje»
9- Woor bis, wori bis, ngir waxam ja (j.m) : “ wooriin wi Yàlla gën a sopp mooy wi Daawuuda daa def (j.m), julliwiin wi Yàlla gën a sopp mooy wu Daawuuda , da daan nelaw benn xaaj ba , taxaw benn ñatteel ba , di nelaw juroom benneel ba. Daan na woor it benn fan, wori ba ca des”
10- Woor ci ki yorul jabar, te manul a denc , ngir waxam ja (j.m) : «ku ci toll ci denc, na wut jabar, moo la gën a man a tee xool jigéen ñi, gën laa musal ci njaalo, ku ko manul nag nay woor, (moom koor gi) ag tàpp la ci moom». Al-buxaari moo ko soloo.
Li ñu sib ci koor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
1- woor bisu Arafa ci ku fa taxaw, ngir tere gi ko Yonnant bi (j.m) tere ci ku fa nekk.
2 – ber bisub àjjuma woor ko, ngir waxam ja (j.m) : « bisub àjjuma séenug iid la buleen ko woor, ndare bu da ngéen a woor bis ba ko jiitu walla ba ca topp »
3 – ber bisub gàwwu woor ko, ngir waxam ja (j.m) : « Buleen wor bisub gàwwu bu dul farata ci yéen, bu waay amul lu dul xàncug reseñ it walla bantub garab na ko lekk »
4 – woor mujjug baraxlu ngir waxam ja (j.m) : « bu baraxlu xaajatee buleen woor »
Ag yeete[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sibéelug woor fan yii sibéelug sellal la. Waaye lii di ñëw nag ag sibéelam, sibéelug araamal la:
1 – jokkale, mooy jokkale ñaari fan di ko woor walla lu ko ëpp ci lu dul dog ci diggante bi, ngir waxam ja (j.m) :«Buleen jokkale» ak waxam ja :«Moytuleen di jokkale».
2 – woor bisub sikk, mooy bisub fanweer ci baraxlu, ngir waxam ja (j.m) : «Ku woor bisub sikk moy nga baayi Qaasim».
3 – woor diirub jamono, mooy woor at mépp ci lu dul dog ci, ngir waxi Yonnant bi (j.m) : «Ku woor diirub jamono, wooroo». ak waxam ja : «Ku woor diirub jamono wooroo, dogoo».
4 – koorug jigéen ci lu dul ndigalu boroom këram bu teew , ngir waxam ja (j.m) : «Bu jigéen woor benn bis te jëkkaram nekk fi, te joxu ko ci ndigal lu dul weeru koor».
Koor gu ñu araamal gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mooy woor bis yii di ñëw :
1 – woor bisub iid, moo xam kori la walla tabaski, ngir waxi Omar ji (y.y.g), ñaar yii, bis lañu yu Yonnant bi (j.m) tere ku ci woor: «Bis bi ngéen di dog ci séenug koor ak bi ngéen di lekk ci séeni jaamu (séeni xari tabaski)»
2 – ñatti bisi tasriiq yi, ngir “Yonnant bi (j.m) dafa yónni woon ab yéenekat mu yéene ca Munaa ne buleen woor bis yii, ñoom de bisi lekk lañook naan ak séy” lafd am na ak tudd Yàlla.
3 – bisi mbërëg yi (gis baax) ak wësin, ndax ag daje am na ci ne koorug aji mbërëg walla aji wësin genn baaxu ci, ngir waxam ja (j.m) : «Ndax gisu leen ne bu mbërëgee du julli te du woor? loolu ci wàññikug seen diine la».
4 – koorug aji tawat ji ragal ag dee ci tawat ji bu wooree, ngir waxi Yàlla ji (t.s): «Buleen ray seen bopp, Yàlla de ku leen yëram la»
Warug woor weeru koor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Woor weeru koor lu war la ci Alquraan ak Sunna ak dajeg xeet wi (ijmaahul umma), Yàlla nee na (t.s) : «Weeru koor wi nga xam ne ci lañu wàcce Alquraan muy ag njub ci nit ñi te di ay laaya yu leer yuy gindee tey tàqale dëgg ak fen, ku ci fekke weer wi na nga ko woor» ak waxi Yonnant bi (j.m) : «Lislaam ci juroom lañu ko tabax, seere ne Laa ilaaha illal laah, Muhammadun rasuulul laah, ku dul Yàlla du yàlla te Muhammad moo dib yonnantam, ak julli, natt asaka, aj Màkka ak woor weeru koor» ak waxam ja (j.m) : «buumi Lislaam ak ponki diine ñatt lañu ci lañu tabax Lislaam, ku ci bàyyi benn rekk yeefar nga, sa dereet dagan na : seere ne Yàlla rekk ay buur, ak julli giy farata, ak woor weeru koor».
Ngënéelul def lu baax ak njekk ci ramadaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngir ngënéelul ramadaan, lépp lu ñu ciy def ci lu baax day gën, bokk na ci jëf yu baax yi ñu ci man a def :
1 – saraxe : Yonnant bi (j.m) nee na : « Gën ji saraxe mooy bi ñu def ci koor gi » waxati na (j.m) : « Ku jox aji woor lu mu doge am nga yool bu tollu ne kooram ga te loolu du wàññi cib yoolam dara » mu waxati « ku jox ndogu aji woor, mu diw ñam walla ag naan ci lu lew, malaaka yi danañu julli ci moom ci waxtuy weeru koor wi, Jibriil julli ci moom ci guddig Laylatul Qadr » moom (j.m) moo gënoon a tabe ci nit ñi, bu ramadaan jotee nag da daan gën a tabe bu ko Jibriil di dikkal
2 – taxaw guddi : ndax Yonnant bi (j.m) wax na : « ku taxaw ci ramadaan ngir gëm ak sàkku tuyaaba, jéggalees ko li jiitu ciy bàkkaaram » nekkoon na moom (j.m) di dundal guddiy ramadaan yi, bu fukki fan yu mujj ci koor gi masaan na jot da daan yee ñoñam, ak mépp mag mbaa ndaw lu man a julli
3 – jàng Alquraan ju tedd ji : ndax Yonnant bi (j.m) daan na baril jàng Alquraan ci weeru koor, Jibriil it daan na jànganteek moom Alquraan ci ramadaan , Yonnant bi daan na guddal njàngum Alquraan mi ci taxawaayi naafilay koor gi, nu ëpp ni mu ko daan defe ci lu dul ramadaan, Hudayfa mas naa julleek moom ag guddi, mu jàng saaru Bàqara, teg ca Aali Himraan ak Nisaayi, te daawul romb aw laayaw xuppe ndare bu da caa taxaw di ñaan, moo tax julliwul ñaari ràkkaa rekk dégg Bilaal muy nodd fajar. Loolu dikk na ci Sahiihayni. Wax na bat ay (j.m) : « koor ak taxaw danañu ramu jaam bi yawmal qiyaam, bu ko defee koor gi ñëw ne : boroom bi kii de tee naa koo lekk bëccëg tee koo naan, Alquraan ji ne : maa ko tee nelaw guddi kon tin ñu ci moom »
4 – lihtikaaf : mooy tàqook jàkka walla tëju fa di jaamu Yàlla (t.s), Yonnant bi (j.m) lihtikaaf na te daawul dañ di ko def ci fukki fan yu mujj yi ci ramadaan, ba Yàlla jëlle ko fi, looloo ngi ci Sahiihayni. Wax na (j.m) ne : « jàkka mooy neegub jépp aji ragal Yàlla, Yàlla warlul na képp ku jàkka di sab néeg, warlul na la ab noflaay ak yërmaande ak jéggi siraat dem ca gërëmam la, tàbbi ca àjjanaam ja »
5 – umra : mooy siyaareji Baytil Laahil Haraam, ngir wëri kaaba ga, ak doxi Safaa ak Marwa, ci ramadaan, ngir Yonnant bi nee na : « umra ci ramadaan mook aj ànd ak man a yam » waxaat na ba tay : « umra ba umra far na bàkkaari li nekk ci séen diggante »
Saxug weeru koor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Duggug weeru koor ci ñaari mbir yii lay saxe: mbir mu njëkk mi mooy weer wi jiitu koor gi mat sëkk, mooy baraxlu, bu baraxlu matee fanweeri fan, bisub fanweer ak benneel ba mooy bis bi njëkk ci ramadaan ci lu dog. Mbir mi ci des mooy gis terute wi , bu ñu gisee terutew ramadaan ci guddig fanweer ci weeru baraxlu , kon weeru koor tàbbi na, woor ko war na ngir waxam ja (t.s) : Royuwaay:Ku ci gis weer wi na nga ko woor ak waxi Yonnant bi ji (j.m) : « bu ngéen gisee terute wi woorléen, bu ngéen ko gisee worileen, bu niiree ba manu leen koo gis(ak doonte feeñ na) mottalileen limu weer wi muy fanweeri fan » , dana doy ngir saxal ag gisam jenn aji maandu ne gis na ko walla ñaar . Ndax Yonnant bi (j.m) daganal na benn waay seere ne gis na terutew ramadaan . Bu dee nag korite jenn aji maandu du doy, ñaar ñooy baax, ndax Yonnant bi (j.m) daganalul gisug kenn ku maandu ci korite
Ag yeete[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ku gis terutew koor war naa woor ak doonte nanguwuñu ag gisam, ku gis nag terutew kori te nanguwuñu ag gisam du wori, ngir waxam ja (j.m) : “koor mooy bis bi ngéen di woor, kori di bis bi ngéen di wori, tëbëski di bis bi ngéen di tëbëski”
Juroom ñaareelu ne-ne : ci sarti koor, ak àtteb koorug aji tukki, ku tawat, mag mu màggat, aji ëmb ak kuy nàmpal :
Sarti koor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sart nañu ci warug kor gi ci jullit bi, mu am xel tey mukàllaf, ngir waxam ja (j.m) : “ xalima gi yékkatees na ko wëlif ñatt : wëlif ab dof ba kero muy dofadi, kuy nelaw ba kero muy yewwu, ak gone ba kero muy gent” bu dee jullit bu jigéen sart nañu ci werug kooram gi mu set ci dereeti mbërëg ak wësin, ngir waxam ja (j.m) ci leeral wàññikug diiney jigéen : “ndax du bu mbërëgee du julli du woor ?”
Aji tukki[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab juliit bu tukkee ci soriwaay bu ñuy wàññee julii, soriwaay boobu mooy tollook 48 miil, bu boobaa aji yoonal ji (di Yonnant bi) may na ko mu dog ci sartub mu fay ko bu dellusee, ngir waxam ja (t.s) : Royuwaay:Ku ci tawaw walla muy tukki, kon yeneen bis lay fay moom nag mu woor moo gën bu fekkee ne tukki di woor du ko sonal, bu ko dee sonal nag woree gën, ngir waxi Abii Sahiid Alxadarii ji (y.y.g) “ nekkoon nañu di xeex ànd ak Yonnant bi (j.m) ci weeru koor, am ñu ci woor, am ñu ci woorul, ki woor du tane ki woorul, ki woorul du tane ki woor, ñu gis ne ku am kàttan gu mu woore woor moo gën, ku ko amul it bañ a woor moo gën”
Aji tawat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu jullit bi tawatee ci koor, day xool, bu manee woor ci lu dul ab coona bu tar day woor, bu ko manul mu dog, bu yaakaaree ne dana wér nag day xaar ba wér fay la ko faat, bu yaakaaree ne du wér mu dog tey saraxeel bis bu mu woorul ab mudd ciw ñam (maanaam ab loxo ba mu fees ak dugub) ngir waxam ja (t.s) : Royuwaay:Ñi ko man war na ñuy génne ag jot, muy ñam wu ñuy jox ab miskiin
Mag mu màggat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab jullit moo xam góor la, moo xam jigéen la, bu màggatee ba manut a woorati, day dog te saraxeel bis bu mu woorul mudd ciw ñam, ngir waxi Ibnu Abaas ji (y.y.g) : “may nañu mag mu màggat mu leel ab miskiin ci bépp bis bu mu woorul, te fay du ko war”
Aji ëmb ak kuy nàmpal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu fekkee jullit bi dafa ëmb te ragal bu wooree lor boppam mbaa mu lor li ci biiram, day dog, te bu wësinee mu fay. Su fekkee man na ko nag nay saraxe ci bepp bis bu muy fay lu tollook mudd ci dugub, loolu moo gën a mat te ëppub yool. Nii itam la kuy nàmpal di def, bu ragalee ci boppam ak ci doomam te amul ku ko nàmpalal walla doom ji nànguwul keneen ku dul moom. Àtte bii nag ñi ngi ko ball-loo ci waxam ja (t.s) : Royuwaay:Ñi ko man war na ñuy génne ag jot, muy ñam wu ñuy jox ab miskiin, maanaam (ñi ko man) mooy: ñi ko man ci coona bu tar, bu ñu woree fay walla ñu leel ab miskiin.
Ñaari yeete[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Ku sàgganee fay koor gu mu waroon a fay ci lu dul ngànt ba geneen koor dellusi, war nay leel ab miskiin ci barabu bépp bis bu mu war a fay.
- Jullit bu faatu te waroon a fay ag koor, koor ga kilifaam a ko koy fayal, ngir waxam ja (j.m) : “ ku faatu te borub koor a ngi ci kawam, na ko ko kilifaam fayal” ak waxam ja ñeel ka ko laajoon ne ko: “ sama yaay dafa faatu te war naa fay aw weeru koor ndax dama ko koy fayal ?. Mu ne : waa-waaw, bor bu ñu yoreel Yàlla de moo gën a yayoo ñu fay ko”
Ponki koor (ay farataam), ay sunnaam, yu ñu sibam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- yéene, mooy fas ci xol ne danga woor ngir topp ndigalul Yàlla (t.s), walla ngir jaamu ko, ngir waxam ja (j.m) : “ ku fanaanalul yéeney woor, amul koor” . Bu dee ngàttnga la nag moom dana baax ak doonte ginnaaw bu fajar fenkee la, bëccëg bi tàmbalee dugg, bu fekkee ne jotul woon a lekk dara, ngir waxi Soxna Aysa ji (y.y g) : «Yonnant bi (j.m) dugg na fi man bis, ne : ndax yor ngéen dara ? ñu ne ko : dée-déet, mu ne : kon woor naa»
- Jàpp, mooy bàyyi yiy dogloo moo xam lekk la mbaa naan walla séy.
- Jamono koor gi, maanaam bëccëg gi, mi ngi tàmbalee ci fenkug fajar gi ba ca sowug jant bi. Bu waay wooroon guddi gi, dog ci bëccëg bi, ag kooram du wér, ngir waxam ja (t.s) : «Mottalileen koor gi ba ci guddi gi»
Sunnay koor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
1 – Gaaw a dog, mooy dog rekk bu jant bi sowee, ngir waxam ja (j.m) : “ nit ñi duñu dañ di nekk ciw yiw li feek ñi ngi gaaw a dog” ak waxi Anas ji (y.y.g) : “Yonnant bi (j.m) daawul julli timis ndare bu daa dog, ak doonte ci guuxub ndox la”
2 – doge ci tàndarma ju tooy mbaa ju wow, bu amul ndox, li ñu gën sopp nag mooy mu tόol: ñatt walla juroom mbaa juroom ñaar, ngir waxi Anas doomi Maalik: “Yonnant bi (j.m) da daan doge ci tàndarma ju tooy njëkk muy julli, bu amul jëfandikoo tàndarma ju wow, bu amul mu guux ay guuxi ndox”
3 – ñaan booy dog, ndax Yonnant bi (j.m) daan na wax bu dogaan : “Allaahuma lakka sumnaa wa halaa risqika aftarnaa, fa taqabbal minna innaka antas samiihul haliimu” Ibnu Omar moom daan na wax: «Allaahuma innii asaluka birahmatikal latii wasihat kulla sayin, an taxfira sunoobii».
4 – Xëdd, mooy lekk ak naan ci waxtuw njël di mujjug guddi gi, ànd ak yéeney woor, ngir waxam ja (j.m) : "ngënéel li tàqale sunug koor ak gu waa Ahlul Kitaab (ñoñ téere: Yahood yeek Nasaraan yi) mooy xëdd” ak waxam ja (j.m) : “xëddleen, xëdd de am na barke”
5 – yeexe xëdd ba ci xaaj bu mujj bi ci guddi gi, ngir waxam ja (j,m) : “sama xeet wi duñu dañ ciw yiw li feek ñi ngi gaaw a dog tey yeex a xëdd”
Waxtuw xëdd mi ngi doore ci xaajub guddi bu mujj bi, yam ci bu fajar desee ay simili yu neew, ngir waxi Saydun Ibnu Saabit ji (y.y.g) : “ xëdd nañook Yonnant bi (j.m), bi mu noppee jug di julli ji, ma ne : diggante xëdd ak nodd lan la ci waxtu ? mu ne : lu tollook juroom fukki laaya”
Ag yeete[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
ku am sikk ci fenkug fajar na lekk te naan bam u wόor ko ne fajar fenk na, bu ko defee mu jàpp (mu tàmbalee woor), ngir waxam ja (t.s) : “ lekkleel te naan ba xàmmee wëñ gu weex cig u ñuul ci fajar gi” waxees na Ibnu Abaas (y.y.g) ne ko : “man de damay xëdd, bu ma sikkee (ne warees naa jàpp) ma bàyyi. Mu ne ko : lekkal li feek yaa ngi sikk, ba sikkatoo (nga jàpp)”
Yi ñu sib ci koor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sib nañu ci koor ay mbir yoy man nañoo tax ba koor gi yàqu, ak doonte ñoom ci seen jëmmi bopp duñu ko yàq, ñooy:
1 – ëppal ci gallaxndiku ak saraxndiku booy jàpp, ngir waxam ja (j.m) : “ëppalal ci gallaxndiku ndare bu dangaa woor” sibees na muy ëppal ci saraxndiku ngir ragal ndox mi di jàll bay àgg ca biiram, di yàq kooram.
2 – fόon, man naa jeqi bànneex bu man a yàq koor, ngir mànniyu mu génn mu muy waral, walla ab séy te bu boobaa kafaara day war.
3 – di xool sa soxna cib bànneex
4 – di xalaat ci mbirum séy
5 – laal jigéen ak sa loxo walla jonjook moom ci sa yaram
6 – sàqami singom ngir ragal lenn di ci jàll
7 - ñam cin mbaaw ñam
8 – gallaxndiku ci lu dul jàpp mbaa aajo laaj ko
9 – tusngalu ci njëlbéenug bëccëg gi, bonul nag ci mujj gi
10 – nàmpatal ak lu ni deme ngir ragal ag néew-doole gu man a waral ag dog
Luy yàq koor, ak lu ñu daganal ci ku woor mu def ko, ak lu ñu ko ciy jéggal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
liy yàq koor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay mbir lañu ñooy:
1 – am yolaakon (liquide) mu àgg cib biir jaar ci bakkan,(moo xam ci paj la mbaa leneen), mu jaar ci bët mbaa nopp niki tuuf, mu jaar ci kanamug jigéen niki pikiiru .
2 – li àgsi ci biir bi ngir ëppal gu ñu def ci galaxndiku ak saraxndiku ci njàpp ak leneen.
3 – génnug mànniyu ngir xool bu bari walla xalaat walla foon walla jonjoo
4 – waccu mu ñu tay, ngir waxam ja (j.m) : “ku waccu te tay ko, na fay” waaye nag ku am waccu not, ba mu waccu te sàkkuwu ko, loolu du yàq kooram
5 – lekk mbaa naan mbaa séy bu ñu la ci manantee (forsee)
6 – ku lekk mbaa mu naan ngir jortu ne daa nekk ci guddi gi, ginnaaw bi mu xam ne fajar fenkoon na
7 – ku lekkoon mbaa mu naan ngir yaakaaroon ne dog jotoon na te fekk booba jotutoon
8 – ku lekk mbaa mu naan ngir fàtte te àggalewul kooram nàgir jortu ne wareesul a àggale koor, ginnaaw jot nanoo lekk te naan, bu ko defee mu wéy ca dogam ga ba guddi.
9 – agsig dara lu dul aw ñam ba ci mbaq gi (biir bi) jaare ko ci gimiñ gi, muy lu mel ne wann ab jaaro walla ag wëñ, ngir li ñu jële ci Ibnu Abaas mu ne : “ koor mooy li dugg, du li génn” mu bëgg a wax (y.y.g) ne: koor mi ngi yaqoo ci liy dugg ci biiru nit ki, waaye du yàqoo ci li ciy génne niki dereet walla am waccu.
10 murtad (mooy tubbi) ak doonte dellusiwaat na ci Lislaam, ngir waxam ja (t,s) boo bokkaalee sa jëf dana sippiku te danga bokk ci ñu ñàkk ñi (ñu pert ñi)
Yii yépp dañuy yàq koor tey waral fayug bis ba ca yàqoo, waaye nag duñu waral kafaara, ndaxte kafaara moom du ware ndare ci ñaari way yàq koor yii:
1 – séy bu ñu tay te kenn manantewu la ci, ngir waxi Abuu Hurayra ja (y.y.g) : “waay ñëw na ci Yonnant bi (j.m), ne ko man de alku naa yaw Yonnantub Yàlla bi, mu ne ko : lu la alag ? mu ne ko séy naak sama soxna ci ramadaan. Mu ne ko : ndax am nga jaam boo goreel? Mu ne deedeet, mu ne ko ndax man ngaa woor ñaari weer yu toftaloo? Mu ne ko deedeet, mu ne ko ndax am nga lu man a leel juroom benn fukki miskiin ? mu ne ko deedeet, daal di toog, Yonnant bi (j.m) daal di indi as ndàmba su def tàndar ma, ne ko am saraxeel lii, mu ne ko ndax dama koy sarax ku ma gën a ñàkk? Yonnant bi ree ba ñuy gis bëñam ya, mu ne : demal jox ko sa ñoñ”
2 – lekk mbaa naan ci lu dul ngant lu ñu daganal: ci Aboo Haniifa ak Maalik (y.y.g), seenub tegtal mooy : “waay dog na ci ramadaan Yonnant bi (j.m) digal ko mu kafaara” ak àddiisu Aboo Hurayrat (y.y.g) mu ne : “waay ñëw na ci Yonnant bi (j.m) ne ko : dog naa ci ramadaan te tay ko, Yonnant bi ne ko: goreelal ab jaam, mbaa nga woor ñaari weer yu toftaloo, mbaa nga leel juroom benn fukki miskiin”
li ñu daganal ci ku woor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Daganal nanu ci ko woor ay mbir ñooy :
1 – soccu diirub bëccëg bi, waaye Imaam Ahmad moom da koo sib bu digg-bëccëg bi jàllee
2 – serlu cim ndox mu sedd ngir tàngoor wu tar wi, moo xam da koy sotti ciw yaramam walla da ciy nuur
3 – lekk ak naan ak séy guddi, ba fajar fenk
4 – tukki ngir aajo ju dagan, ak doonte xam na ne tukkeem bi dana tax mu dog
5 – faju ci lepp lu dagan, bu fekkee ne dara du ca jàll ba ca mbàq ga, man naa jëfandikoo pikiir sax bu dul buy joxe aw ñam
6 – sàqamil aw ñam ag gone gu ndaw gu amul ku ko sàqamil aw ñamam wi mu manul a ñàkk, waaye ci sartub lenn bañ cee jàll ba ca mbàq ga.
7 – cuuraayu ak gëttu (xeeñu latkoloñ), loolu nag li ko waral di ñàkk a gis lu koy tere lu juge ci aji yoonal ji (di Yonnant bi (j.m))
li ñu jéggale[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kuy woor jéggal nanu ko ay mbir ñooy:
1 – wann ay lor (tuflit) ak doonte bari na, maanaam lori boppam nag waxunu lori keneen
2 – am waccu mu la not, bu ca dara delluwul ba ca mbàq ga, ginnaaw bi mu génnee ba ci catu làmmiñ wi
3 – wann aw weñ te tayoo ko
4 – pëndub yoon walla bub liggeeyukaay, ak saxaarus matt, ak mbooleem saxaar yi nga manul a moytu
5 – xëy ànd ak janaba (war a sangu farata ngir jaxasoo goo defoon ak sa soxna) ak doonte dangaa yendook moom bëccëg bépp tam.
6 – gént, dara warul ku gént fekk mu woor, ngir ab àddis: “yekkatees na xalima gi wëlif ñatt, ab dof ba kero muy xiqi (juge ci dof gi), kuy nelaw ba kero muy yewwu, gone ba kero muy gént (muy doon mukallaf)”
7 – lekk mbaa naan ngir juum mbaa fàtte, waaye Maalik moom gis na ne war naa fay bu dee koorug farata, ngir léemtu (ngir lu gën a wόor), bu dee naafila nag moom fay du ko ci war mukk, ngir waxam ja (j.m) : “ku fàtte ba lekk mbaa mu naan cig koor, na mottali kooram, ndax Yàlla’a ko leel, nàndal ko” ak waxam ja (j.m) : “ku dog ci ramadaan ngir ag fàtte, du fay te du kafaara”
Fukkeelu ne-ne bi : ci leeral luy kafaara ak lan mooy njariñ li :
Kafaara[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kafaara mooy li ñuy fare ab bàkkaar bu ñu def ngir ñàkk a topp ndigali Aji yoonal ji (Yonnant bi), ku wuuteek aji yoonal ji ba jaxasoo ci bëccëgu ramadaan mbaa mu lekk mbaa mu naan cig tay, war na mu kafaara wuute gii mu def, loolu nag benn lay doon ci ñatt yii: goreel jaam bu dib jullit, walla woor ñaari weer yu toftaloo, walla leel juroom benn fukki miskiin, miskiin bu nekk mudd ci dugubi suuna mbaa ceeb walla tàndarma kem ni nga ko mane, ngir li nga gisoon ci addiisub waa ji séyoon ak soxnaam ci koor, daal di laaj Yonnant bi (j.m). Kafaara nag dina limu ci limug wuute yi, ku jaxasook soxnaam cib bis, naan mbaa mu lekk ca bis ba ca des, ñaari kafaara war na ko.
njariñul kafaara[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Njariñ li nekk ci kafaara mooy ñogal sariiya ba duñu ko foye, di xotti wormaam. Moom itam day laabal bakkanub jullit bi ci jeexiiti bàkkaari wuuteek ndigali Yonnant bi (j.m), yi ñu def ci lu dul ngànt, looloo tax ñu war a defe kafaara ni ñu ko yoonale ci kem bi ak naka gi (ni muy tollu ak ni nu koy defe), bu ko defee mu man moom kafaara def li ko taxoon a jug, muy far bàkkaar bi aki jeexiitam ci bakkanu jullit bi. Cosaanul kafaara mooy waxi Yàlla ji (t.s): "yu rafet yi danañu demal (dañal) yu ñaaw yi" ak waxi Yonnant bi (j.m) : “ragalal Yàlla foo man a nekk, lu ñaaw (loo man a def) toppal ca lu rafet, dana ko far, àndal ak nit ñi ci jikko ju rafet”


text:
Sëriñ bi noo ngi deeti ñaan
Faxiir dafay nangoo dagaan
Nangul nu lépp lu nu ñaan
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Noo ngi dagaan ci Mustafaa
Ma nekk marwata ak safaa
Ak àqi Amdi Mustafaa
Mi Yàlla jébbal xarnu bi
Ak àqi mboolem ay rakkam
Ak àqi séen baay yi ñu am
Ak àqi seex yi Bàmba am
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mboolem muriit yépp a ngi tuub
Tey réccu bàkkaar yi nu juub
Ba lu nu bay-bay, du nu góob
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Mbàkke, dangay boroom i mbóot
Te sag njaboot tawat giloot
Ñu def ma ab àntalpareet
May làpputoo waa xarnu bi
Aw ma maxaamam di la woo
Waaye murit yi ñoo ma woo
Ne tawatal te bu nu woo
Saw làmmiñay wow xarnu bi
Tay jii ma wax ba ne tareet
Ngir yaa ma def àntalpareet
Yaa fab i xam-xam ne yëreet
Ci sama xol, ci xarnu bi
Te bul ma tanqamlu ci ñaan
Ngir lii ma bon tey ku añaan
Muriid yi yépp a la ko ñaan
Ngir bëg nga dekkal xarnu bi
Jooy i perantal la nu jooy
Boo nu fabul, lee nu ne wóoy
Ku nu yafal, ban def i kóoy
Mu dellu naatal xarnu bi
Jisu nu yaay te noo ngi raam
Ku ñàkk yaay, day nàmp maam
Buural te boot nu, ngalla daam
Roggndi mboolem xarnu bi
Fabal sa doom yi yépp boot
Ñoom it ñu boot séen ug njaboot
Ku manta boot nga jox ko mbóot
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Te fab muriit yi suturaal
Mottali jàkka jii ñu naal
Foo toll dolli séen alaal
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Ndax Yàlla Amdi Mustafaa
Tabax jumaa yi Mustafaa
Bam tol ni marwata ak safaa
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mboolem murit yépp a ngi jooy
Ngir luñu bay mu dal di gooy
Ba séen i àddiya a ngi booy
Sarax nu naatal xarnu bi
Jamono jaa ngi xiif a xiif
Luñ togg bar gi ne ko fuuf
Seex Bàmba neel ngën ji mbindeef
Mu dellu naatal xarnu bi
Xiif tax na ñenn mag ñi yooy
Xiif tax na gor su ndaw di jooy
Xiif tax na yenn tool yi booy
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Tax na ña daa joxee ngi laaj
Ñii jàpp séen i sas di xaaj
Ken dóotu dem fenn ba waaj
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Xam nañ ne yaa nu daa tawal
Daa nu bayal daa nu ñoral
Daa nu roñal daa nu daggal
Feesal nga sàqi xarnu bi
Sa yërmandee nu daa defal
Lu xel dajul daa nu dëfal
Daa nu tibbal daa nu lehal
Reggal nga mboolem xarnu bi
Sa yërmandee nu daa sanal
Jigéen ña yaa nu daa amal
Tay ñépp a yam ken amatul
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Ñii séen i sag sàggiku na
Ñii séen i gaay dàggeeku na
Ñii séen i ngëm rékkiku na
Ngir ñàkk gii ci xarnu bi
At moo ne ndax mu tane daaw
Muy gën a far dellu gannaaw
Ba rab yu aay yi sax di naaw
Ay Mbàkke geesul xarnu bi
Wuy nun a wuy noo ka torox
Yalwaan amoo ku la sarax
Garab bu daanoo xob ya lax
Bàmbaay ndànjaamal xarnu bi
Garab gu mag bu nee jirim
Garab yu ndaw yi diy jirim
Meññat ma say mbir ma ëlëm
Lii rekk a dal waa xarnu bi
Allaahu akbarus samaan
Jamono moo man a safaan
Xéewal yi daf daa walangaan
Ci dabi mboolem xarnu bi
Libeek sikkeek i sahfaraan
Lan daa diwoo muy walangaan
Nuy xelli kopp ya di naan
Wata ya korne xarnu bi
Astaxfirul Laahal Asiim
Tuub nanu lan daa def i koom
Te muy lu neexulon boroom
Jurbel a wuuteek xarnu bi
Xéewal yi daf daa wal-wali
Baawaan fi nun di kel-keli
Moo tax ma jóg di pél-péli
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Xéewal yi daf daa walangaan
Waxset nga wuute nga ak sayaan
Xamoo xur ak tund ak sayaan
Sam ndox a naatal xarnu bi
Wàcc nga yaw loo mas a wax
Def nga ko jox ku mat a jox
Daawoo nu nax daawoo nu ñax
Séddon nga mboolem xarnu bi
Gàncax gu ndaw gi weddatul
Mag ña nga yar ken wuddatul
Moo tax ma naa la suuxatal
Njëmbët li won ci xarnu bi
Njëmbët la mooy gaa ya dikkon
Daa wéy ci xéewal ya fi won
Tay ñi ngi def ya ñu bawoon
Ngir ñàkk gii ci xarnu bi
Ag ñàkk a bon ci waa ju baax
Day tas kërëm xolam di jaax
Daa ceebu tay ngay añe laax
Jaaxal na gaa yi xarnu bi
Leeg-leeg nga gis fi ab murid
Muy taxawaalu nib mariid
Walla mu xàcc def tariid
Ndaw njombe gaa ya xarnu bi
Ànd ak komersaa ya di jaay
Ñii di wajaaseeri ba xaay
Te xam ne yaa doon séen i baay
Moo! tee nga naatal xarnu bi
Ñilee ngi xàcc def i seef
Ñii def i dag ngir bañ a loof
Ñii daw ba raw ba ni nu fiif
Moo! tee nga naatal xarnu bi
Yaw la nu yaakaar abadaa
Ngir yaa nu tàggaleek bidaa
Tuub nanu mboolem la nu daa
Bàkkaar ci njëkk xarnu bi
Yërëm nu tay yaru na nu
Dóotu nu fo xàmmee na nu
Dóotun nelaw yewwu na nu
Yërëm nu naatal xarnu bi
Soo nu joxoon la nu yoron
Dóotu nu def nanu defon
Xanaa yëgoo ne yaru nan
Ku weddi laajal xarnu bi
Yërëmlu nan toroxlu nan
Jooy na nu ren saraxtu nan
Soppeeku nan jébbalu nan
Sarax nu naatal xarnu bi
Nun tuxu nan sun kër i baay
Gàddaay te def la ngën ji baay
Tuubaa di kër bàmba a di waay
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Murit yi saalit nanu ren
Ngir xam ne yaa léen ame woon
Yaa léen joxon la ñu yoran
Yóbb nga mbóoti xarnu bi
Tiijaan yi réccu nañu tay
Xam nañ ne bëy du sóoru boy
Yaa man a may nit lu ko doy
Moo! tee nga naatal xarnu bi
Bawal-bawal jolof-jolof
Mboolem pël ak naar ak wolof
Kenn gisatul ku am i yëf
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Koo xam ni daa na am i jaag
Daa am i àngaar ak i juug
Mii at mu am déwén mu jéeg
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Ku mas a am yaari wata
Soxla na ren yaari mata
Te manta am njëgu mata
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Koo xam ni daa na am i taax
Tay mi ngi ngeeju’b néeg bu baax
Bu gën a féex bam ne ca faax
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Kër yaa ngi wéet ba ni wëyëŋ
Lal yañ yoroon def i koroŋ
Ña doon i wuur def i koyaŋ
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Tubaab yi sax pert nañu
Ña léen gëmoon perdi nañu
Yahood yi sax fayit nañu
Yal na ñu yées ci xarnu bi
Ña tukkiwan faf nañu laŋ
Fuñ wàcc deefi léen falaŋ
Àdduna yaa ka noo welaŋ
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Naar yaa ngi yalwaan ak a xaar
Seex buñ xamoon dellu fa jaar
Ken talatul loo jox i naar
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Wuy Mbàkke ! yuuxu nan ba dee
Wallu nu boo yeexee nu dee
Melal ni kuy rammu ku dee
Yaa nuy tinul waa xarnu bi
Yaw yaay donoy Muhammadu
Te yor nga sirrub Ahmadu
Te yor nga bóoti Haamidu
Man ngaa defar waa xarnu bi
Man ngaa defar bitteek i biir
Defar nga baadoola ak i buur
Yaa dindi àllarba ak dibéer
Sàkk Muriiti xarnu bi
Man sa kanam, man sa gannaaw
Loo sant Yàlla mu ne waaw
Loo wax fa diiwaan ñu ne waaw
Wax léen ñu naatal xarnu bi
Sa mbir ëppante na ak dërëm
Nde xarnu bépp a am gërëm
Te am dërëm te yokk ngëm
Nga may njariñ waa xarnu bi
Ma léebu gaa yi la xamul
Waa ju xamul dees koy xamal
Subhaana, yaa ka mat kumal
Yaa neex a wan waa xarnu bi
Nan far waññeeku tagg daam
Ngir moo nu may lu jomb i maam
Booleek Muriit yuy daw di raam
Ag cant a war waa xarnu bi
Bàmba maneefu laa misaal
Yaay géej gi wër waa senegaal
Deefu la jàlle genn gaal
Say duus a tooyal xarnu bi.
Seex Bàmba yaa dik mbàmbulaan
Ku sóobu dóotu ñaani naan
Ku màndi day dimbaan i teen
Say kaas a màndal xarnu bi
Ku sóobu génnaaley dërëm
Békkoor bi dóotu dem kërëm
Ku ne corom kaasub ngërëm
Du mar li des ci xarnu bi
Géejug hikkam gim daa dëtëm
Ba ne ko secc mook ñoñam
Maseefu caa nàndal ku xam
Toqan ga doy na xarnu bi
Luumloo na fóore ya wéyon
Raamloo na kàngam ya fi won
Daane na bër ya fi ne won
Amul niroo ci xarnu bi
Sirrub andaari xam-xamam
Museefu caa nattal wujjam
Ayam gi suural naw ñoñam
Wujjam amul ci xarnu bi
Fekkoon na dab yi ne xareet
Mu soppi léen watay sareet
Duy léen ngëneel bañ ne sëreet
Wàccoo na mook waa xarnu bi
Taalif na móol yu fees i taax
Te xalimaam du juum du jaax
Te am xelam du gag du naax
Du fàtte lëf ci xarnu bi
Day duusu dongo yay dëtëm
Duus yay jallaañoo ci’b dënnam
Mooy géej gu ridwaan diy jënam
Te mus la fer ci xarnu bi
Bàmbaa di géej gu tàbbi géej
Fekk fa géej gu ne ko ngiij
Mu duy ca leer ya ba ni giij
Dellusi tooyal xarnu bi
Lu baax du baax ba weesu baax
Waaye Sëriñ bee jàll baax
Baax a ngi yam fi xotti baax
Baaxaale gaa ya xarnu bi
Waa ju la sopp dal di baax
Waa ju la weddi dóotu baax
Waa joo gërëm muy gën di baax
Waayoo ko warna xarnu bi
Waayam du ñiit gariiti laax
Dóotu limbooy sagar di daax
Loxoom du daarati ci mbaax
Ku weddi laajal xarnu bi
Ku weddi lii demal lagan
Isaa di mbar moo man u gan
Yaaram la wuute na ak sagan
Bàmbaa ko ñaak ci xarnu bi
Ngëneeli daam yi gën a tuut
Xel manu koo takk di root
Mbaa xalima ak i daa yu xóot
Lottal na mboolem xarnu bi
Xarbaax la raw na kuy xiyaas
Lu xel dajul deefu ko raas
Fugraas la raw na góoru faas
Sakkaa ñi teewe xarnu bi
Moo jar a way bañ a selaw
Guddeek bëccëg bañ a nelaw
Ba raw ñi daa wayal calaw
Ngir li mu def ci xarnu bi
Seex Bàmba yaa bariy njariñ
Fëriñ nga wuute ga ak këriñ
Sëriñ si yaa di séen sëriñ
Yaa man a leeral xarnu bi
Sëriñ si, ñoo doon fatafoor
Sondeel du mel nib limiyeer
Jant la moom fawxa na weer
Leeram ga tiim na xarnu bi
Seex Bàmba yaa dig mànduwaar
Waaju la tàbbi dóotu réer
Yaay jant say gaa ya di weer
Leer ya gëndoo ci xarnu bi
Nun sóobu nan la jàlle nu
Waay Mbàkke! bul dem bàyyi nu
Yawmal Xiyaam yobbaale nu
Te yóbb mboolem xarnu bi
Seex bàmba yaay ngën ji keno
Sa jën yi doy na ñuy dono
Soo doon fetal di ag këno
Say wal a mokkal xarnu bi
Billaahi wéeru nan ci yaw
ŋoy nan ci yaw lu man a xew
Ngir urwatul wusxaa du sew
Déesu ko dog ci xarnu bi
Seex Bàmba yaay ngën ji wurus
Foo génn xànjar daaldi rus
Gor su la waaje dóotu rus
Doy nga takkaayal xarnu bi
Def nan la ngay sunu takkaay
Di sun bitig nu di la jaay
Yaa gën i baay gën i nejaay
Yaa gën xariiti xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’b libidoor
Làmburde wuute na aki cuur
Sëriñ si sóobuwuñ sa mboor
Nde kon ñu naatal xarnu bi
Seex bàmba yaa nu mat boroom
Fekkoo ci àddina moroom
Tooñoo boroom, tooñoo moroom
Tinul nu tooñ i xarnu bi
Buur Yàlla jox na lay midaay
Diiwaan ba xam nañu sa waay
Waajoo gërëm, kërëm du daay
Yaay kerkeraanub xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’b kerkeraan
Ku jëm ca Yàlla na la ñaan
Soo doonu tur di «Alxuraan»
Yaa boole bóot i xarnu bi
Def nan la geg bu deefi yéeg
Te def la mbër mu deefi déeg
Kelaŋ mi, wub nga bër yi jéeg
Sebul ci mboolem xarnu bi
Yàllaa la jiital ca xadiim
Tudde la Ahmadul Xadiim
Jiitu na aadama ak i doom
Jiitu na gaa yi xarnu bi
Yawma ajaaba bi balee
Yéefar ya juum wuyoo walee
La Bàmba not ñu naa a
lee Notaale góor i xarnu bi
Sirrub dëggoom ba la ne naat
Ca doqi góor ña ñuy sanaat
Ñépp ni nuut tàllal i baat
Ken yënguwul ci xarnu bi
Mu jàll toog ca gàngunaay
Buur Yàlla ràng koy medaay
Diiwaan ba jox ko séen i gaay
Keroog la àtte xarnu bi
Billaahi Bàmbaa dim kelaŋ
Moo jàpp saytaane welaŋ
Ba tër ko rendi fa gaboŋ
Ñibbisi wax ko xarnu bi
«Qaataltu fil bahril lahiin
Kabkabahuu nadbul amiin
Mahal amiini wal amiin»
Moo ko waxon waa xarnu bi
Yonnente ba ak ahlu badar
Ñoo dàkku kaarce ya ko wër
Saytaane nërméelu di ser
Làbbe ya daw ci xarnu bi
Gaboŋ ña xam na ñuy biram
Galwaa ña xam na ñuy biram
Làmbarna seere nay biram
Seere sa wóor na xarnu bi
Keroog la làbbe ya ne waaw
Maaràbbu bii bu leen ci gaaw
Leeram gi sarna asamaaw
Sar na ci suufi xarnu bi
Tubaab ya naa ko nan maroo
Soldaar sa naa ko bun meroo
Làbbe ya naa ko bun woroo
Ñibbil yilif nga xarnu bi
Tëggaale wuñ la asamaaw
Bër yépp booloo nañ ne waaw
Goroŋ yi lay nañ sa gannaaw
Nde wub nga làmbi xarnu bi
Karaama yaa nu ko xamal
Màqaama yaa nu ko amal
Kaaraange yaa nu ko defal
Yaay suturaal waa xarnu bi
Àll ak kër ak jaam ak gor ag
Ceddook sëriñ buur aki dag
Bokk ak i jàmbur ñépp a jag
Jaaraama daam ci xarnu bi
Luy nit ku ñuul ak nit ku weex
Diggante askan yu du jeex
Fu nekk daam def na fa seex
Bu man a yor waa xarnu bi
Bindéef yi yaa léen fal i buur
Ku mas a xëy taali baboor
Di xelli attaaya ju foor
Fajoon nga aajoy xarnu bi
Soodaanu war nañ ne nërëm
Biidaanu war nañ ne naham
Ñépp di sant ak ay gërëm
Ngir yaa defar séen xarnu bi
Koomersi naa la mersi ñoom
Pël yaa nga naa la «mujji doom»
Wolof ya naa amoo moroom
Yaa dàmbe tagg i xarnu bi
Ken dóotu dox kem li nga dox
Ken dóotu wax kem li nga wax
Ken dóotu jox kem ñi nga jox
Darale woon nga xarnu bi
Limaamu Sahraaneey kamaal
Téeréerm ba Bàmba lay misaal
Giñ naa ne mooy aboo rijaal
Xutbu ya won ci xarnu bi
Mboolem i xawsu ya wéyon
Yaa sóobu ngér ya ñu awon
Wommat nga ruu ya ñu yoron
Yeesal nga wirduy xarnu bi
Xaadiru yeesal ngay biram
Tiijaanu yeesal ngay biram
Saasali yeesal ngay biram
Kuntiyu jox la xarnu bi
Lottal nga ñoñ sariihatu
Jommal nga ñoñ haxiixatu
Sa ngér mi mooy tariixatu
Moo gën a jub ci xarnu bi
Woroom kurus ya daa aji
Ak gaa ya daa siyaare ji
Yaa tax ñu daa siyaare ji
Sëriñ sa woon ci xarnu bi
Wommat nga naar yeek i wolof
Xàllaat nga ngérum tasawuuf
Sëriif si yaa tee ñu suruf
Jàlle nga léen ci xarnu bi
Roytéefi xutbu yi nga won
Kiimaani labdaal yi nga won
Kiiraayi lawtaad yi nga won
Ak nujabaa-uy xarnu bi
Xutbu yi, yaw lañ daa fegoo
Nattu ya góor ña daa tegoo
Lasyaax yi yaw lañ daa sagoo
Bay laaj hidaayay xarnu bi
Naar yaa ngi am hidaaya tay
Tiijaan di laaj hidaaya tay
Te masu ñoo weesu bu rëy
Yaw la ñu roy ci xarnu bi
Seex Bàmba, yaa di ab newet
Sébbi nga tooyal gépp wet
Bay nga mu ñor, góob nga ba fat
Man ngaa dundal waa xarnu bi
Dundal nu, noo di sa’g njaboot
Wodd nu nee nu wàkk boot
Te suturaal nu, may nu mbóot
Nee léen «amiin» yéen xarnu bi
Yaay fekk waayi njorondaay
Nga fal ko, boole kook i gaay
Ni doomi Maam Sëynabu Njaay
Làmp bi won ci xarnu bi
Muriid yi yaa yor séen ngërëm
Sëriñ si yaa yor séen xorom
Biñ la gisul ñi’ng ne xerem
Fajal nu aajoy xarnu bi
Seex Bàmba yaa di ag nduyoor
Sëriñ si ñoo doon njawli-béer
Waa ju la nemm falu buur
Sa lem gi neex na xarnu bi
«Wa saabixuuna saabixuun»
Yàllaay boroom «Kun fa yakuun»
Éy waaye gaay ya fi jëkkoon
Ñoo yóbb mbóoti xarnu bi
Ña rafle woon wodd na léen
Ña rifle woon sedd na léen
Ruu ya gëmoon wommat na léen
Bañ wommataale xarnu bi
Ña ko bëggoon Seexal na léen
Ña ko bañoon suuxal na léen
Ña xàddi woon neexal na léen
Bañ delsi ànd ak xarnu bi
Seex Bàmba yaay gayndeg ñëloor
Ag ndaama sóobutil sa mboor
Soo doon u weer di weeru koor
Mbaa weeru gàmmuw xarni bi
Fàddal nu ndaama yii di daan
Notal nu noon yii di nu daan
Jàggil nu bër yii buñ nu daan
Te def nu mbër ci xarnu bi
Seex Bàmba yaa matub Sëriñ
Yaa xóot i mbir te yaa xarañ
Waane wi yaa raw ab marañ
Say gaal a jàlle xarnu bi
Soppi nu ay wagook i gaal
Ten yab sa marsandiisi haal
Te yóbb góori senegaal
Def nub masin ci xarnu bi
Seex bàmba yaa matub sëriif
Mbàkkeek mbusoobe dootu soof
Séen xol ya war na ne gariif
Maam Jaara tiim na xarnu bi
Siggil nga waa Mbàkke bawal
Mbàkke kajoor yaa léen bewal
Penku bawal yaa léen defal
Lu tax ñu siiw ci xarnu bi
Mbàkke dimb ak mbàkke xewar
Ak mbàkke baari, kër sayar
Saañànka bàmbaa léen defar
Ba ñuy defar waa xarnu bi
Askanu kër Maam Maharam
Yaa tax ba waa ju ñu gërëm
Mu ber kërëm am i dërëm
Daagul rusoo ci xarnu bi
Daaru Salaam, Daarul Minan
Daaru yi fii kulli saman
Yaa léen joxon la ñu yoroon
Ku weddi seetal xarnu bi
Yaa tax ñu doon i kàppitaal
Niroowu ñook i fàkk-taal
Am nañu barke am alaal
Ñoo gàddu mboolem xarnu bi
Sa daaru yee diy lóppitaan
Ku ràgg war na lay dagaan
Ku ñëw nga jox garab mu naan
Doktoor bi yaa faj xarnu bi
Ràggi xol ak ràggi yaram
Yaa koy ragal joxey ngërëm
Jarag yi war nañ laa gërëm
Ngir yaa wéral séen xarnu bi
Fekkoon nga réew mi def i ndóol
Fekkoon nga ñépp def i gool
Yaa tax ba nuy niinal i bool
Yafal nga mboolem xarnu bi
Fekkoon nga ñii def i lafañ
Ñii daanu far ba ne fëlëñ
Ñoo ku ñu ñaan jabar mu bañ
Ñii mel ni man ci xarnu bi
Yaa dikk jag ya fi dammoon
Jénganti mbir ya fi dëngoon
Yékkati néeg ya suufe woon
Bañ man a ànd ak xarnu bi
Amal nga gaa yu amulon
Xamal nga gaa yu xamulon
Feeñal nga mbir yi nëbbu won
Dekkal nga ruuhi xarnu bi
Sa waay du ñee waayi kaneen
Sa waay du xàcc jëm faneen
Deesu la xam di gëm keneen
Sa diine doyna xarnu bi
Taxoon nga ruu yi dajaloo
Te wootewóo, te fitalóo
Te watewóo ni kuy faloo
Lislaam nga moome xarnu bi
Xàlloon nga ngér mi ba mu weex
Ku ci awoon mujj na seex
Te masulaa jàdd ak a jeex
Ba yóbb mboolem xarnu bi
Wommat nga ruu yi jox boroom
Sàmmal nga cër yi séen boroom
Seex Bàmba ken du sa moroom
Yaa man a jàlle xarnu bi
Dekkal nga julli yi juróom
Ba ceddo yaa ngi jàppi wóom
Te fetaloo bañ am i góom
Yaa wone diiney xarnu bi
Aw nga siraatal mustaxiim
Te boolewoo wal ak i doom
Ba àgg yaak sa yépp doom
Tay ñi ngi wommat xarnu bi
Sunna si yaa ko dekkalaat
Tërbiya yaa ko yeesalaat
Te alxuraan yaa ko falaat
Yaa bindloo won xarnu bi
Fekkon nga ñuy waññ ak a toor
Daa takk i ndomboy takk i cuur
Yaa samp i daara, fal i wuur
Tasaare daaray xarnu bi
Soppi jigéen ñiy muslimaat
Ñuy dawu góor ni muhsinaat
Rékki takkaayi séen i baat
Di muuru dëddu xarnu bi
Yaa tax nu daa sellali jëf
Yaa tax nu tekki nun wolof
Yaa tax ba nuy way di walif
Xamal nga gaa yi xarnu bi
Jirim yi yaa don séen i baay
Baayo yi yaa doon séen i yaay
Miskiin yi yaa doon séen nijaay
Yaay wéeruwaayu xarnu bi
Ku jooy fi yaw nga noppiloo
Ku xiif fi yaw nga reggloo
Ku mar fi yaw nga màndiloo
Màndal nga góoru xarnu bi
Billaahi yaa mat li nga doon
Noo seddu teggi cer bu duun
Wàccal, damul, laggul te téen
Nde wub nga làmbi xarnu bi
Mboolem sahaabatu rasuul
Ak bër ya daa tagg rasuul
Mel na ni bay nga séen i tool
Bayaale tool i xarnu bi
Kahab da daa tagg rasuul
Busayri daa tagg rasuul
Hassaanu daa tagg rasuul
Semmal nga léen ci xarnu bi
Yaa raw ña daa janook rasuul
Ngir yaa liggéey ba am wusuul
Ba def xaliifatu rasuul
Kawe nga mboolem xarnu bi
Yoon wa mu aw ba raw mbindéef
Ba def donoy ngën ji mbindéef
Maneesu koo xamal mbindéef
Jomb na mboolem xarnu bi
Diggante mulkook malakóot
Ba sar ca péey i jabaróot
Ken masla boole séen i bóot
Lut Bàmba bàjjob xarnu bi
Aras la daa giseek boroom
Kursiyu lay xamey soloom
Diiwaan la daa faley moroom
Di folli seef i xarnu bi
Moom la ñu may nuurul jalaal
Moom la ñu may nuurul jamaal
Mu boole kook sirrul kamaal
Leeram ya dar na xarnu bi
Gaa leer, ca lay jañey cibeel
Gii leer ca lay ñoddeey ngëneel
Kamaal ga lay faleey meteel
Seexal na mboolem xarnu bi
Yàlla la daa sukkandikoo
Yonnen la daa jottalikoo
Jibriil la daa dimbandikoo
Ba jot ci mbóot i xarnu bi
Téere ya lay wéttalikoo
Durus nga lay moyandikoo
Pexe ya noon ya daa jagoo
Ba të na nooni xarnu bi
Taalif la daa jëfandikoo
Mahfuus la daa gàngandikoo
Hikkam la daa sukkandikoo
Moo nàndaloon waa xarnu bi
Tawhiid la daa xamali jaam
Hikaaya lay xëyee subaam
Riwaaya lay gonte ne kaam
Du jëw du jànni xarnu bi
Fum toll day tagg rasuul
Du war watay dammi rasuul
Du werse boŋ ci tarasool
Moo gën a wuuteek xarnu bi
Dem jàkk a moo ko tax a nooj
Julli na fiy ràkk a ba géej
Aj màkka mas na ko ne ngéej
Faadiilu aj na xarnu bi
Njool màkka daal lay sigiree
Soo ko tudee mu daldi ree
Giñ naa ne daawu ñu soree
Jikkoom ya waar na xarnu bi
Fab na ca xayru lanbiyaa
Jikko yu raw yuy lawliyaa
Moo raw xiyaaru lasfiyaa
Déndam amul ci xarnu bi
Dëddoom gu mat ga mu jagoo
Ak xam gu mat ga mu jagoo
Ak muñ gu rëy ga mu sagoo
Mus la tawat ci xarnu bi
Nattoom yu rëy yam daa tegoo
Te teewu koo ànd ak sagoo
Te amna bóot yu mu fegoo
Te du ko feg ci xarnu bi
Dunyaa da koo wanon gannaaw
Masula faale yamu laaw
Jublu ci Yàlla ne njanaaw
Wakkiirlu dëddu xarnu bi
Bëggul galan bëggul medaay
Bëggul lu ab tubaab di jaay
Jaayante na ak Yàlla sa waay
Gañe na mboolem xarnu bi
Bëggul fas ak nag ak galeem
Bëggul bay ak xar ak i doom
Bëggul a am sàqi njuróom
Du jaay du jandal xarnu bi
Bëggu la am junni yu roŋ
Bëggu la dox di yor i boŋ
Moo mas a dox ba dem gaboŋ
Dellu si fii ci xarnu bi
Dërëm du yàq ab deram
Wurus du tax mu ras bëtëm
Nawul dërëm xeebul përëm
Moo gën a wuuteek xarnu bi
Dërëm xàmmeewu kook xandeer
Diinaar xàmee wu kook ganaar
Kuy waaru bàmba doyna waar
Cey Yàlla ! bàjjob xarnu bi
Mbindéef yi yépp a yam fi moom
Alal yi yépp a yam fi moom
Bëggul bañul xeebul du yéem
Mooy génn góor ci xarnu bi
Bawal-bawal akub ajoor
Sàmm ak i baadoolook i buur
Ku laaj mu jox la lay sa muur
Di nég li des ci xarnu bi
Mbàkke gënul fi moom guyaar
Kon ummi mbàkkeek taar bi kaar
Kon du ko may sëriñ guyaar
Xamul ku bon ci xarnu bi
Tabax, gënul fi moomi baar
Àngaar, gënul fi moom sabaar
Baari, gënul fi moom pataar
Kon du fa jug ci xarnu bi
Wolof, gënul fi moomi naar
Gànnaar, gënul fi moom mbayaar
Kon taaxi jurbel du fa jaar
Ba def jumaa ci xarnu bi
Wata, gënul fi moom saxaar
Mbaanig gënul fi moom daqaar
Rusul a yalwaan ak a xaar
Ba Yàlla jox ko xarnu bi
Màggat, gënul fi moom sixaar
Ndaw it, gënul fi moom kibaar
Njàccaar, gënul gumba gu taar
Gu jox tumam ba xarnu bi
Bàmbaay boroom «kun, fayakuun»!
Moo donn Ahmadul Amiin
Moo tax amul xejj ak i séen
Mooy yërmandey waa xarnu bi
Baatin la daa fab di nu jóor
Du mere nit, ba di ko dóor
Mboolem jigéenam ak u góor
Defar na léen ci xarnu bi
Tarbiya, lay yarey goneem
Tarxiya, mag ña won fa moom
Tasfiya, bër yu deefi yéem
Bañ man a ànd ak xarnu bi
Diraaya, lay xamal goneem
Inaaya, moodi ay jikkoom
Wilaaya, lay defal boroom
Cofeel gu am ci xarnu bi
Cofeel gi, moo ma ko xamal
Xam-xam bi, raw na sama xel
Leeram gi, fees na sama xol
Baawaan ci gaa yi xarnu bi
Moo tax ba dóotu ma selaw
Cofeel gi, tee na maa nelaw
Maa nguy wëréelu, ni gelaw
Dóotu ma toog ci xarnu bi
Leeram gi, daal may tex-texaan
Saa xol di dem, ba poroxaan
May naan ba màndi, coroxaan
Di buusu gaa yi xarnu bi
Seex Bàmba, yaa di sun Imaam
Yaw la nu teg fa sun amaam
Yaw la nu doyloo, ba fa saam
Rammu nu, nook waa xarnu bi
Sëriñ si woon dañoo téxem
Ñoo way ne ñeex, ba xerem
Seex Bàmba, moo safon xorom
Safaale gaa yi xarnu bi
Ku leen faboon, teg ci balaas
Jël Bàmba, teg ca bee balaas
Konte, mu wat séen i palaas
Mbàkke! du maasam xarnu bi
Xawsu ya, mooy séen Yilimaan
Moo sàmmuwaanteek Alxuraan
Adiisi Yonnen, ba rañaan
Moo ko xamal waa xarnu bi
Moo am « fasaahatu lisaan »
Laaya yi, moo xam seen cosaan
Moo xam, la wàcce asamaan
Jëmsi ci suusi xarnu bi
Moo am « mahaarijul huruuf »
Làmmeñu yaaram lañ ko roof
Mooy waykatub gën ji mbindéef
Maay waykatam ci xarnu bi
Mooy « Muhjisaati adnaan »
Yuñ wàcce aaxirus samaan
Di rammu xeet wu jëm jinaan
Tuubaa li ahli xarnu bi
Tuubaa, ñehal na kuy muriid
Waylun, ñehal na kuy mariid
Yal na nu Bàmba def muriid
Neeleen « amiin » yéen xarnu bi
Jox naa ko fàww sama xol
Saabub ngënéel a may setal
Térub mbalaan i sama xol
Fóotal nu gàkki xarnu bi
Bàmba, da ngay boroom i may
Te nun, nu def woroom i moy
Moo tax nu sax ci di la way
Ndaxte, nga jéggal xarnu bi
Wayu nu ngir bëgg iy dërërm
Mbàkke, danuy sàkku ngërëm
Ca bis ba Yàlla di yërëm
Xeet wi ne woon ci xarnu bi
Yaw mi laggeeyal sa boroom
Ba am ngërëm « xayrul Xadiim »
Wàllil nu yaw ci say juróom
« Yawma yaquumu » xarnu bi
Tàbbal nu « jannatul nahiim »
Ten dëkk fa ak sa yépp doom
Wuntu ya, yaa yor seen i doom
Tijjil dugal waa xarnu bi
Ridwaan tijjil na la, nga wéy
Jox na la njénd yu la doy
Waa ju la soob mu daal di wéy
Yaa ame caabiy xarnu bi
Nopplujil ca «hilliyiin»
Yàlla gërëm nala ak Lamiin
Yonen gërëm na la ak ñeneen
Ak xulafaa-uy xarnu bi
Ak Mursaliina ak Lanbiyaa
Ak taabihiina ak lawliyaa
Jinne ya ak Malaayika ya
Gërëm nañook waa xarnu bi
Yural sa poŋ, te dem fanaan
Diggante kawsara ak jinaan
Nottil te lekk nag, te naan
Jaajëf! defar nga xarnu bi
{Alhamdulillaahi na ngéen;
Di sant rabbal haalamiin
Doom a di baay kii du kaneen
Man naa defar waa xarnu bi}
Yaw mi laggéeyal Mustafaa
Bul fàtte, Amdi Mustafaa
Ak doomi baayi Mustafaa
Ñoo ame bóot i xarnu bi
Mat na xaliifatul xadiim
Fees na plaas ba mat na doom
Te amna xam-xam, ame koom
Man naa musal waa xarnu bi
Noppeek, goreek, tàllal ndijoor
La moome saalum ak kajoor
Ku laaj, mu jox la lay sa muur
Te musla gàntul xarnu bi
Taafeeri Njool Aaminata
Yaa donn njool aaminata
Tuubaa di sun madiinata
Yaay weer wi tiim waa xarnu bi
Yaa neex a way, te neex a taas
Ngir xarnu bii, amoo fi maas
Li dale fii, ba weesu faas
Yaw lañu jébbal xarnu bi
Raayaw ngënéel wi yaako yor
Yaa teggi tuur ba, daw ba sar
Ngir naaru góor ak fasu par
Rawantewuñ ci xarnu bi
Mboolem sixaarun wa kibaar
Yaa tax ñu tàbbi ci’g saxaar
Ba wàcc Tuubaa ngën ji gaar
Noppal nga léen ci xarnu bi
Robino yaangiy walangaan
Nuy naani kawsara ak jinaan
Dóotu nu tàppaatuy sayaan
Jaajëf! defar nga xarnu bi
Jumaa ji yaa ko taxawal
Yaa tee mu naaxsaay niw yorol
Naalam wi yal nang ko matal
« Aamiina » war na xarnu bi
Yaw la sulaymaan xamalon
Karyeer ba, doj ya ca deson
Jumaa ja bayti tabaxoon
Moom ngay defal waa xarnu bi
Daawuda Bàmba lay misaal
« Baytil Muxaddasi » la naal
Wuyji boroomam ba kamaal
Taaw ba defal ko xarnu bi
Ndommoy ngënéel ya won ca maam
Yay sëtu kokki aki ndaam
Nga boole kook ngënée li daam
Ràngoo, amoo ci xarnu bi
Murit yi jox nala’y Idaay
Tubaab ya jox la ay midaay
Sultaan nga boole kook wilaay
Yaa man a tàggat xarnu bi
Yàlla na ngay muuram muriit
Te Yàlla booy, muuram mëriit
Bihaqi xaadirin muriit
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
« Allaahu sul fadlil asiim »
Kum jox ngënéel deefi la yéem
Faadilu mooy « fadlu hamiim »
Turam wi, doyna xarnu bi
Mooy doomi « shamsun wa xamar »
Mbàkkeek, mbusóobe duñ ko jar
Moo nàmp yaari meeni ngor
Mooy Bàmba tay ci xarnu bi
Saddiiti baayam lay royaat
Leerug cosaan ga day royaat
Nday jaa di xayru muhsinaat
Moo donn mbóoti xarnu bi
Mooy noobalub lislaam fi nun
Mboolem shariif yi moo ci gën
Donoy usaynu wal hasan
Maay xaadamam ci xarnu bi
Ma wax la lëf, ci ay jikkoom
Lewet, woyof, ànd ak sagoom
Niru na baay ba, mat na doom
Ëmb na kersag xarnu bi
Dem na ba màkkam jullikaay
Haj na, siyaare ngën ji baay
Te ëndiwul alal di jaay
Nawleem amul ci xarnu bi
Taalif i baayam ay wayam
Moo donn duusi xam-xamam
Moo naan ci géejug hikkamam
Sirroom ba, doyna xarnu bi
Yàlla na am lamuy mébét
Ci nun, nu am li nuy mébét
Ci moom, te yal nan am i sët
Yu gën a gëm waa xarnu bi
Nan tagg ahmadul amiin
Moom la ñu may sirrul masuun
Xarbaax la feese, ba ne guun
Baay baa ko lëm ci xarnu bi
Baatin ba, jaaxal naw kajoor
Moo tax ñu lëm ko jame biir
Soo ko gisee ma ngay bangéer
Ni kuuy lu mat ci xarnu bi
Faj aajo, moo ci gën a gaaw
Lum wax boroomam mu ne waaw
Day fal di folli ci lu gaaw
Mat naa ragal ci xarnu bi
Day way te jàngulon haraf
Te màndaxaam du ca suruf
Moo man Araab te man Wolof
Jommal na mboolem xarnu bi
Fab na ca baayam, yan yu diis
Te nduruwul boroomu tiis
Kuy rooti, moodi dex gu fees
Moo man a màndal xarnu bi
Sañ-sañ ba, làndi na ci moom
Jagle ga jiitu nab juddoom
Mbër mu ko sóoru daal di luum
Mbiram xajul ci xarnu bi
Rijaal ya ,xam nañ darajaam
Bu nee jalañ, ñuy saf i jaam
Nërëm-nërëm, di safi baam
Raamal ko war na xarnu bi
Yal nañ ko may mbóoti lamiin
Fegal ko ayu bépp noon
Ku dégg ñaan, na ne amiin
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mbég maa ngi teeru leen basiir
Donoy basiiran wa nasiir
Ku teeru naan, lekk ba suur
Doo ñàkk lëf ci xarnu bi
Moo am jalaal te am jamaal
Te xar kanam ga leer kamaal
Tem bari xam-xam am alaal
« Buurika fiika » xarnu bi
Taar ba ca yuusufal kariim
Ba buur ba fal ko def ko doom
Jigéen ja far tàngook sagoom
Manga ak basiirum xarnu bi
Ca ag rawam, la daal di raw
Fóore ya daa fireek a raw
Masu la jaar ci yëfi ndaw
Masu la faale xarnu bi
Sóobu na ngérum tasawuuf
Ku ko rawoon, nee na la wif
Moo raw ña xàllon moom a lef
Sakkaa ñi teewe xarnu bi
Hilmud Diraaya la jagoo
Mbirum hinaaya la lëkkoo
Nuurul wilaaya la sagoo
Dendam amul ci xarnu bi
Durus ci téerey alxuraan
Mbaa muy julleek a jàngi ñaan
Yooyu la baaxoo, te ku ñaan
Mu may la lëf ci xarnu bi
Yal na fi sax, ba dégg maam
Te tol ni maam Ahmadu daam
Te donn mbóot ya won ca daam
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Allaahu moodi jenn waay
Mooy jàpp doom, def ko ni baay
Ñu bokk benn ub taxawaay
Abdoo, di Bàmbam xarnu bi
Booko gisee muy sammandaay
Seex Bàmba, ñoo niroob jataay
Niroo yaram, niroo sewaay
Niroo deret ci xarnu bi
Niroo doxiin, niroo waxiin
Niroo jëmm ak melook defiin
Buy ree nga waat ne du keneen
Bàmbaa ñëwaat ci xarnu bi
Moodi wallax-njaanu jinaan
Bu léen ko xool bët i kañaan
Kañaan du tee béjjan a daan
Baayam a leeral xarnu bi
Moo donn tab, ga woon ca moom
Moo donnn njàmbaar ga ca moom
Séen baay a séddaley jikkoom
Sédde ko lii ci xarnu bi
Baatin ba, raw na saahiram
Day gaaw a soppi ay mbiram
Mbir ma ca baayamay mbiram
Moo yor jaliili xarnu bi
Yal nañ ko dolli ay muriid
Te yal na raw pexem mëriid
Te yal na mujj di’b fëriid
Ba tol ni gaayi xarnu bi
Nan ñaan ci Yàlla miy Samad
Mu may Sëriñ Abdu Samad
Te may Sëriñ Abdu Lahad
Lu doy a doy waa xarnu bi
Ci bóoti « xul huwal fadhliin »
Sëriñ bu mag bi gën ci yéen
Yàlla bu séeni barke neen
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Te yokk Abdul Qaadiri
Fii baatinin wa saahiri
Bijaahi baayu taahiri
Bam tol ni Jiilim xarnu bi
Te yal na Ibraahima moom
Def ab xariit fa sun boroom
Ba jot ca bóot i turandóom
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mboolem ñi dooni saalihiin
Ci sowwu jant, mbaa feneen
Yàlla na saalihu di séen
Jant bu tiim waa xarnu bi
Dundug Sohaybu ga ak, alaal
Ju bari ja ak, jam darajaal
Yal na ko Seex Bàmba misaal
Ci sun Suhaybum xarnu bi
Te maynu barke ak ridaa
Te sol ngërëm ci murtadaa
Ba ku ko soob mu def xadaa
Haajaatihii, ci xarnubi
Te boole luy taaw ak i caat
Góor ak jigéen, ci benn baat
Ndax Yàlla sun xarnu bi naat
«Aaamiina» war na xarnu bi
Mboolem lu Sayxu Bàmba am
Yal nañu gën te yokku ngëm
Kon, lee nu bokk ame ndam
Te am ngërëm ci xarnu bi
Muusaa ka miy séen werekaan
Moo léen di way, di léen dagaan
Tey sant, tey tagg ak a ñaan
Ndax yàlla naatal xarnu bi
Waykat yi buñ yaboo ni xiim
Maa war di xaadimul xadiim
Damay muriid, di jaam, di doom
Te gën a bon ci xarnu bi
Ngir Abdu Mbàkkem soxna Mbay
Ak Maaharam mi ñépp ŋoy
Mooy baayi-yaayi sama nday
Maa dikke nii ci xarnu bi
Saynabu Mbàkkem Absa njaay
Ak Maaharam miy ngën ji baay
Mooy yaayi-baayi sama yaay
Maa dambe yii ci xarnu bi
Man léebu naa leen, kàll leen
Way naa wolof, ba làkk leen
Way naa araab, ngir bëgg ngéen
Xam Bàmba, yéen waa xarnu bi
Way naa ko Sëhru ramadaan
Mi Yàlla wàcce Alxuraan
Ngir bëgg lépp lu ma ñaan
Yàlla defal ko xarnu bi
Jullil ci ngën ji Addnaan
Muusaa, te ñaan ko ba nu naan
Géwal bu jaaxlee war a ñaan
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Aamiin ! Allaahumma salli halaa sayyidinaa Muhammadin wa aalihii wa sahbihii wa xayra
xadiimihii wa sallama tasliiman,
Subhaana rabbika rabbil hissati hammaa yasifuun wa salaamun halal mursaliin Wal hamdu lillaahi rabbil aalamiin
Aji-bind ji: Seex Lóo


text:
Xët wu njëkk
- Yi weesu 80000 jukki: Català · Čeština · Esperanto · Norsk (bokmål) · Pycckий · Română · Slovenčina · Suomi · Türkçe · 中文
- Yi weesu 40000 jukki: العربية · Bahasa Indonesia · Бълrapckи · Dansk · Eesti · עברית · 한국어 · Lietuvių · Slovenščina · Cpпckи / Srpski · ykpaïHcbka
- Yi weesu 20000 jukki: Bahasa Melayu · Bosanski · Eλλnvιkά · English (simple) · Euskara · فارسی · Galego · Hrvatski · Magyar · Norsk (nynorsk) · ไทย · Tiếng Việt
- Afar · Akan · አማርኛ · Bamanankan · Chicheŵa · chiShona · chiTumbuka · Ɛʋɛ · Fulfulde · Gĩkũyũ · هَوُسَ · Igbo · isiXhosa · isiZulu · Kinyarwanda · Kirundi · Kongo ·Lingála · Luganda · Malagasy · Oromoo · Oshiwambo · Sängö · Sesotho · Setswana · siSwati · Soomaaliga · ትግርኛ · tshiVenda · Twi · Xitsonga · (ngir yeneeni Wikipedia, xoolal ci bànqaasu wet gi)
Wikipedia ngi jàppandi ci ndimbalu Wikimedia Foundation mi dalal ciy joxekaayam sémbi wiki yu bari, ubbeeku, barilàkk te amul-fay:


text:
Jaanggakat
Add "jaanggakat" in Wolof to your vocabulary. jaanggakat Wolof nom.1 sama jaanggakat Indefinite ar
Nyamfowa 3:16
Njëg bi bi dëgg nekk "neen". English: A lie is a very expensive thing to maintain English: Honesty
Tey Kaddù: Rëdd
Jàng mbëgeel, bis yepp.: "rëdd" in Wolof rëdd Wolof nom.1 sa rëdd Indefinite article: ab rëdd Defi
Tey Kaddù: Ñeenti-Coñ
p>Jàng mbëgeel, bis yepp.: "ñeenti-coñ" in Wolof ñeenti-coñ Wolof nom.1 ab ñeenti-coñ am ñeent
Toftalin Yomb
Learn new vocabulary from the Wolof Library Book Series 30. Books in this series teach you the words
Tey Kaddù: Wërngal
Jàng mbëgeel, bis yepp.: "wërngal" in Wolof wërngal Wolof nom.1 toftalin wërngal ak rëdd Indefinite
Tey Kaddù: Ñetti-Coñ
Jàng mbëgeel, bis yepp.: "ñetti-coñ" in Wolof ñetti-coñ Wolof nom.1 ab ñetti-coñ am ñett Indefinit
Nyamfowa 3:15
Bokk nekk yoon bi, dëgg bi ak dund bi. #bokk #yoon #dëgg #dund
Tey Kaddù: Gaïnde
Jàng mbëgeel, bis yepp.: "gaïnde" in Wolof gaïnde Wolof nom.1 ab gaïnde am ab geen Indefinite arti


text:
Cosaan
Cosaan baati Seereer-Safen la. Moo teki "début" / "origine" / "commencé" ci làkki Seereer.[1]
Ci xëtt wi, see fas tekki . Sama weerukay ci walu xam-xam moodi jangat-nit . Bile baat, manko tëggé ci (anthropologie), manaam anthro=nit ak pologie=jangat. Cosaan, aada, ak luñuubaaxo daño fasoo. Waayé, ci sama gis-gis, cosaan moy r, manaam fu aw askan bayee koo. Bilep firi daa ajju si walug bërëp (espace). Cosaan, mana firi batay luñu donnu ci makk ñi. Kon ci tënkk, cosaan, moy reenu askan, lunġa länkalee , di luñu baaxo def, loolu moo lay jox "culture" wala mu xeltu ko ta mu jem ci walu dundam, man nañ jappé "culture". Kon, suma suka ndikoo ci lii ma fessäl. Cosaan nak, ci walu xeltu, baat bu jaxaso la. Gëstukat , dalee ko ci jamano yu yàg ya, kon luy walbatiku. Nittu jamano boo jel, dañu tànn ci seen cosaan ay lëffin. Rax ci dooli, dañuy fen. Waaye timit, nguuruk reew munek war jôkaar . Cosa, don te mengo tul ak. Cosaan ak aaday Reew yi eup dañu wali ci cosaanu reew yi new doolee, ak dileendi nasaxal.
Bu njekk, borom xam-xam yi bayoo tuggal ta see gëstu ajju ci walu jangat-nit. Li lalloon bilee weddi moodoon ne see dëkk yi ñoo noot, seeni kom-kom. Bi aduna doxee ba nootagee bi jeex, bu afrik moom boppam,, ñeppu nagu nagn ni askan . Nit ku nuul yam wanee ne nit Lolu di ndam lu rey si xeetu nit .Ndax te bo xamul , do xam . SEEX LO
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ (fr) « Cosaani Sénégambie » (« L’Histoire de la Sénégambie») : 1ere Partie relatée par Macoura Mboub du Sénégal. 2eme Partie relatée par Jebal Samba de la Gambie [in] programme de Radio Gambie: « Chosaani Senegambia ». Présentée par: Alhaji Mansour Njie. Directeur de programme: Alhaji Alieu Ebrima Cham Joof. Enregistré a la fin des années 1970, au début des années 1980 au studio et au Sénégal Traduit et transcrit par The Seereer Resource Centre : Juillet 2014. p. 28-29 [1]


text:
Jolof
Jolof moo doonoon nguur ngi gënnoo na mag ci Senegaal ci jamono yooyu. Mi ngi sosu ci xarnub XIV ba Nguuru Mali gu mag ga saayee, rawati na la feete woon ca sowam. Ba nguuru Jolof taxawee, jëloon na melokaanu nguur yi ko jiitu woon, waaye bàyyi woon na fa melokaanu càmm ak màng ga xewoon ci jamono.
SosteefamModifier
Ki ñu ne moo sos nguur googu mooy Njaa Jaan Njaay. Mooy doomu araab la bu ñuy wax Abaabakar ak Lingèer ab Tukulòor bu tudd Faatimata Sall. Moom, Njaa Jaan Njaay, def na ci réew mi liggéey yu réy.
Bokk na ci def wolof yi ñuy benn, teg réew mi ci yoonu nguur gu leer. Samp nguuru Waalo ba mu dëgër, mu dal di koy jox rakkam. Sos nguuru Jolof gu mag ga ba mu yegg fa gën a kawe mu door a wàcce boppam. Looloo tax ña ko wuutu ñoo mottali liggéeyam ci xarnub XIV, waaye jotu ñoo moytu taste gu gaaw ca nguur gu mag ga.
Boo seetloo turi buur yu njëkk yi ci nguur gu mag gi di nga leen fekk ñekk fukk doŋŋ. Seen péey nekkoon na Céŋŋ ca jamonoy Njaa Jaan Njaay. Réew yu bari nekkoon nañ ci kilifteefu gu mag ga. Lu mel Senegaal ak Gaambi ak Faleme nekkoon na ñu ci suufu Jolof gu mag ga.
Buuri ñu mënoon fal ngir elif nguuru Jolof, dañu doon wara bokk ci juroomi meen (wallu ndeey) yoyu, sant: Njaay, Joob, Faal, Ndaw, Ñaŋ. Ci xeeti Seereer ak Pël, lañu joge.
Buuri Jolof yiModifier
Nguuru JolofModifier
Jolof boo ko dee xool dafa këll bunom dem na ba lag da geer, égg na Ferlo. Moom dafa xawa uuf Tooro ak Dimat ak Waalo ak Kajoor ak Bawol ak Siin-Saalum wàllu penku wi ndand féy-féy la. Jolof fu neew ñax la, bari na lool garabi werek. Mel na ne du fu naat it ndax ab woykat bu siiw ci yu wolof yi di Sëriñ Musaa KA am na fu muy melale lu ni mel ci genn xasidaam, mu ne : nawet Jolof noor fa te doo nooraani - ndaw lu ca sax soo màggatee yalwaani
Kon du war a nekk fu bari ay balluwaayi xéewal .
Ay way dëkkamModifier
Waa Jolof nekkoon nañu ay giir yu wuute, booba ñu ngi ci seen joge bëj-gànnar jëm bëj-saalum: giir yooyu ay Séeréer lañu ak ay Wolof ak ay Tukulòor. Naari gànnar yi daana ñu song ñi dëkk ci tàkkal dex gi. Nee nañ ki fa njëkk a dëkk mu ngi tudd Njolofeen Mbeng, mu ngi bokk ci xeetu Màndeŋ. Turam la ñu jox nguuru jolof. moo fa njëkk a sos dëkk bu ñu daan wooye Kàyti, moom mu ngi nekkoon ci Yeŋ-yeŋ.
Jolof gu màgg gaModifier
Fuuta moo doon gën jaa màggi réew ci mbooleem gox yi. loolu masu la deñ ba ci fukkeelu xarnu ak ñeent, moo tollook falug waa Tonjon.
Jamono jooju la màndeŋ yi yaatal seen nguur gu mag dale ca géeju Atlas ca bëj-gànnaar ba bëj-saalum ca Gàmbi. Ca jamono jooju yit la nguuru jolof nangoo boppam, moo gënoon a am solo ci réewu Wolof yi ak Séeréer si ak ci mbooleem réew yi ci géej gi, ci li ko dale ca bëj-gànnaar ba bëj-saalum, Fuuta ba Saalum. Ëmboon na Waalo, Kajoor, Bawol ak rèewi Séeréer si ak lenn ci Fuuta Tooro.
Saayug nguuru Jolof gu mag gaModifier
Rèew yu bari nangu nañ seen bopp ci nguuru Jolof gu mag ga. Kajoor njëkk a nangu boppam topp ca Waalo ci njiitu Barag. Bawol ci njiitu Teeñ. Rèewi Sèeréer si ci njiitu Buur. Jolof mujj na nekk réew ni yeneen yi ci xarnub XVI ba XIX. Waaye Dammeel moom moo gënnoona metti ag jàmmaarloo ak Burba jolof ca xareb Danki ba nga xam ne moo njëkk a faagaagal nguuru Jolof gu mag ga. Ganaaw loolu la xareb Mbisin ca 1697 foofa kajoor moo Jekku, ak xareb Ambaal ci 1760, ak xareb 1886.
Ngirtey saayamModifier
Bok na ci li ngirteel saayam, ñaari noon yu doon xëccoo nguur ga ñaarelu xaaj bu xarnub XIX. Noon bu njëkk bi mooy Tanoor Jeŋ. Ñareelu noon bi mooy Amadu Sayxu.
Tanoor Jeŋ doomi Lingeer Kura Ngoy, song na Buurba ngir nangu nguur ga. Ginaaw bi moom Amadu Sayxu nanguwaat ko ci 1870. Yor ko ba ci atum 1875, ci at moomu lañu ko jekkoo ca xareb Sàmba Saajo. Ci noo nu la Jolof tàbbee ci loxoy Faraas ci 18 rakki gammu 1885.
DelluwaayModifier
Paate sow, Démbi Senegaal: ci làmmeñu Wolof, Dakaar, 1998
Lëkkalekaay yu biirModifier
TéerekaayModifier
- Samba Lampsar Sall, Njajaan Njaay. Les mythes de fondation de l’Empire du Djolof, Dakar, Université de Dakar, 1982, 157 p. (Mémoire de Maîtrise)
- Mbaye Thiam, Le Djolof et Bouna Ndiaye, Dakar, Université de Dakar, 1976, 110 x.
- Eunice A. Charles, A History of the Kingdom of Jolof (Senegaal),1800-1890, Boston, 1973, 280 p.
- Eunice A. Charles, Precolonial Senegal: the Jolof Kingdom 1800 to 1890, Boston, African Studies Center : XII-163 p. African Research Studies, n° 12.
- Victoria Coifman-Bomba, History of the Wolof State of Jolof until 1860 including comparative data from the Wolof State of Walo, Madison, University of Wisconsin, 1969, 395 x.
- Jean Boulègue, Le Grand Jolof (XIIIe-XVIe siècle), Paris, Façades, 1987, 207 x. tome 1 : Les anciens royaumes wolof (Sénégal) (Thèse d’Etat publiée en partie)
- Patrice Mingou, Le Jolof de 1870 à 1895, Dakar, Université de Dakar, 1977, 111 x.


text:
XËT YI MUJJ
MBIRUM « SWEET BEAUTÉ » : NGALLA BULEEN GÀKKAL TURU SENEGAAL ! Bubakar Bóris Jóob (Ñu jukkee...
Pólitiseŋ yeey faral di def lu xew ñu daldi àddu ci tàng-tàng bi. Loolu, nag, warul a jaaxal kenn. Ndaxte, ñoom, daanaka, bu waxtu...
KIPPUG WATTU LÀKKI RÉEW MI (CI TEKKIB PAAP AALI JÀLLO)
Cër bi nu jox farañse bi tax na ba, kenn sañul a xët sàrt yiy yoonal mbindam. Te sax, boo juumee ba yàq ci...
FAN LA SENEGAAL TOLLOOK ÑAKK YI ? ( Musaa Aysatu Jóob)
Niki weeru féewaryee ci atum 2020 lañ njëkk a dégg baatu koronaawiris , ci 11eelu fan wa la doktoor yi joxe turu jàngoro ji....
NJÀNGATUM GUDDIG MBOOYO (2/2) (AMI MBENG)
Doolee mën dëgg, waaye dëgg mooy mujj. Li tax bindkat bi taamu kàddug Guddig Mbooyo, daldi koy tudde téereem bi, dug tandle. Bul jaawale. Mbooyo,...
LI CI BIIR “MBOORUM ÀDDUNA SI” BU ABDU-XAADR KEBE (EJO-Editions)
KAN MOOY SËRIÑ ABDU-XAADR KEBE ? Sëriñ Abdu-Xaadr Kebe, ñu gën koo xam ci turu Jili Kebe, lijjantikat la (entrepreneur), yor lijjanti guy yëngu ci...
NJÀNGATUB “BÀMMEELU KOCC BARMA”, TÉEREB DEKKALI (USÉYNU BÉEY) 1/2
Uséynu Béey -
Du guléet. Déedéet. Bindkat bi tëbul rekk bind Bàmmeelu Kocc Barma. Nde, ginnaaw Doomi Golo, bii mooy ñaareelu téereb nettali bu werekaan bi, Bubakar...
SAFARAS NGAJAGA SI « Ci nen lan toog… » (Paap Aali Jàllo)
Ci gaawu bii weesu, 19eelufan ci weeru desàmbar, waa Ngajaga tiit ak njàqare lañ xéye. Daanaka, askanuw Senegaal ci boppam a jaaxle woon, tiit...
BOKK AK NAWLOO NGIR JÀMM AK NAATAANGE CI ÀDDUNA SI (BAABAKAR JÓOB BUUBA)
Weer yii nu génn, réew yu bare tànn nañu seen njiit. Joŋante yi gën a indi coow mooy yi amoon ca Beliyoriisi mbaa Amerig, walla fii ci...
LI CI BIIR “XELUM XALAM” BU LÀMP FAAL KALA (EJO-Editions)
KAN MOOY LÀMP FAAL KALA ? Làmp Faal Kala, am ñu ko gën a xame ci turu Ngoti Faal (Ngoty Fall), doomu Luga la ju...
LI CI BIIR “MBOORUM ÀDDUNA SI” BU ABDU-XAADR KEBE (EJO-Editions)
KAN MOOY SËRIÑ ABDU-XAADR KEBE ? Sëriñ Abdu-Xaadr Kebe, ñu gën koo xam ci turu Jili Kebe, lijjantikat la (entrepreneur), yor lijjanti guy yëngu ci...
LI CI BIIR “GUDDIG MBOOYO” BU LAMIN MBAAY (EJO-Editions)
KAN MOOY LAMIN MBAAY ? Lamin Mbaay, ab Birigajeb pólis la woon. Mi ngi juddu 4eelu fan ci weeru desàmbar 1952, ca Mexe. Waaye, Aayre-Laaw,...
LI CI BIIR “XELUM XALAM” BU LÀMP FAAL KALA (EJO-Editions)
KAN MOOY LÀMP FAAL KALA ? Làmp Faal Kala, am ñu ko gën a xame ci turu Ngoti Faal (Ngoty Fall), doomu Luga la ju...
PAAP BUUBA, GAYNDE GU NU DOOTUL FÀTTE, (MUSAA AYSATU JÓOB)
Paap Buuba Jóob saay na, ginnaaw bi ko feebar bi ñuy wax "Charcot" tërale lu war tollu ci ñaari at ba tere woon koo...
SOXNA XADIJATU NJAAY CA KUNGÉEL, DOY NGA ROYUKAAY ! (AMI MBENG)
« …ñeewuma sama benn moroom bu jàng farañse. » Njiit li, boroom raaya yi, taalifkat bi, njiitalu mbootaayu liggéey (GIE), bàjjenu gox, aji-aw (relais), « conseillère municipale » … Ne...
LI CI BIIR “GUDDIG MBOOYO” BU LAMIN MBAAY (EJO-Editions)
Kan mooy Lamin Mbaay ? Lamin Mbaay, ab Birigajeb pólis la woon. Mi ngi juddu 4eelu fan ci weeru desàmbar 1952, ca Mexe. Waaye, Aayre-Laaw,...
RFI : NJUUMTE, YABAATE WALLA LAN ? (NDEY KODDU FAAL)
Bërki-démb, ci altine ji, rajo Rfi dafa juum tàgge ñaar ci njiiti réewu Senegaal yi woon : Abdu Juuf ak Ablaay Wàdd. Am na sax ñeneen...
BARSAA WALLA… BARSÀQ !… LU XEW CI MIIM RÉEW ? (USÉYNU BÉEY)
Uséynu Béey -
Géej gaa ngiy wann sunu doom yi. Mbete jasig juy warax béy bu lab. Ay fukki, ay téeméeriy, ay junniy waxambaane ak, léeg-léeg sax, ay janq...
JÀNGORO JU YÉEME JIY DAANEEL MOOL YI (PAAP AALI JÀLLO)
Jàngoro ju yéeme te raglu moo gaaral, fan yii, ay mool yu nappi woon ba delsi. Limeesagum na, xaat-xaat, 300i way-tawat. Jawriñu wér-gi-yaram wi ne, ku...
SOXNA XADIJATU NJAAY CA KUNGÉEL, DOY NGA ROYUKAAY ! (AMI MBENG)
« …ñeewuma sama benn moroom bu jàng farañse. » Njiit li, boroom raaya yi, taalifkat bi, njiitalu mbootaayu liggéey (GIE), bàjjenu gox, aji-aw (relais), « conseillère municipale » … Ne...


text:
Way Wérédi yi
1) Damaa gennë bis yëmbël di dox roomba benna dof
Mu took cip ruxxam, jël ay yoxoom fasko ciy waggam
2) Te leek leek mu ree, leek leek mu jooy, rafle waanko wër
Mu ngay lox kerook daa sedd, booleek taruk lëndëm
3) Werul, waaye teewul nak, mu dis gor nde tallalul
Loxoom kenna, tooñul it, ña toogoon ci ak wetam
4) Yaram waa nga sooñoo sooñu, duk dalla duk basañg
Te leeleek mu taw ndaysan, Ba taa suuxalap ëmbëm
5 ) Bu xiifee poubelle lay dem, amul nday jukay tibbël
Fanuy këppi dess lay dem, falay fekka aw ñamam
6)Teyit manla wax, day mujju dem lekka ñam wu bon
Gu am ñaari fan goo xamni, baaxul ci ak werëm
7) Namuy def, gisul Yaayam, té nak amna ñetti at
Yu mat sanguwul, lum sol, dakoy for ci ay sënëm
8) Bu jaay katbi sannee maango, baa sax Orange bu nëp
Mu daw këfko, noonee sax lakoy lekke cik taxam
9) Ngelaw saxxi, nit daw tabbi neegëm ne rapp tëc
Mudes kay tenaa yel, banta yay dal ci ay gëtëm
10) Te ndaysan, bu roombew dalla, baa pot, walaw sagar
Dakoy tek lu rëy, mootax mukoy boole cip ëmbëm
11)Dafay waxatu fum nekk; té leeleek mu mer di xun
Te kat amna nday, am Baay, ba am rakka, am magam
12)Bamuy wer la bokkak ñep, bes xëy ñu daalko ber
Awaay werëdee tax, wayé, as gor la woon su gëm
13)Rakkam donnanap neegëm, jabar jaa ngi sëy faneen
Te doom Sam amoon, boobee batay xoolukoy gëtëm
14)Juroom ñaari dof, lan roomba Tamba ñu reendileen
Ba jël seeni awraak seeeni yuur liika daw yaram
15)Danoo butte ñee, xar noppi ñee, ñee ñu sannileen
Ci ay kër yu ken yeggul, banuy xeeñ ñu doora xam
16)Gisël ñaata yoon, lap dof mdi xëy dee ci ap tabax
Bu yeggul, ba am ay fan, bafay xeeñ té ken du xam
17)Gisël benn dof bée faatu, leeleek ci benna xur
Bafay xeeñ, té ap xiif rek, moo saank ak dundëm
18)Gisël ñaata yoon lap dof, di xëy lekk ñam wu bon
ba feebar ca ay at, kén du juk saytu ay mbirëm
19)Gisël ñaata lan fekka, ap dof mu xëy wësin
te ken manla laaxaan ken, kén foogulap ëmbëm
20) Gisël ñaata dof, ngay fekk, dus woddu baa tubëy
Daniy raflé noonee rek di dém ñeppë gis pëyam
21) Gisël ñaata dof ngay fekk, dun jekki dun nélaw
Daniy dox ba dee, doo gis kunaa xamna bammelam
22) Te gisnaa fi bis ap dof, bu am benna gööm bu rëy
Mu ngay wokkatoo kay waxtu, ken saytuwul werëm
23) Liree rekk tax may woo état beek ku YALLA ñor
ñu booloo taxaw, tey saytu njaay YALLA yiinu am
24) Obama bamiy ñëw fii, danoo japp dof yi tëc
Ginaaw bam demee, lan leen boyal, ñepp gennë dem
25) Wowoo wowwo lööy yen guurnement Reew mi walluleen
Away wallu leen as gor, su xëy ñakka am xelam
26) Té gis ngeen fi, ay dof yeen, kuleen fac ñu daaal di wer
Té xam ngeen ni mbooleem dof yi, koo teyye dootu dem
27) Te dof boo fi gis muy dem, këruk nit la bayyikoo
ku wer dellu ciy mbokkam, xarit xél dafay xalam
28 ) Wutël nanfi fas, ak nak, vétérinaire yuleen di fac
Lu tee woon ñu sakkal dof, fanuy seete ak werëm
29) Te gisnaa ku fac mbaamam, té Gisnaa ku fac fasam
Fajup njaamba jööbëm, fac goloom sax, fajup xajam
30) Te taxtul mu fac mbokkam, mu xëy ñakk am xelam
Ku fac mbaam, ba fac xac, bayyi Nit andulak xelam
31) Ci lii sax ci laay fas ñaaxe, askan wi may waxal
Ñu daw leppë luy tax, nit di xëy ńakk am xelam
32) Xelay ganjaruk nit, xél la nit am ba not mbëfër
Xelay tax, xalep naar not, gëleem bay xëccup Nosam
33) Xelay tax ñu wullip naaga, yor Xacc, tay dañal
Té xam ngeen, du maasuk nit ci dooleem, akum rëyëm
34) Xelay tax, ba l'islam Tek nu jëf, Waa ju ñakk xél
Mamadou Dia du am yiw, té doootul yilif kërëm
35)Xelay tax nga xammee mbaax, xelay tax nga daw lu bon
xelay Tax ba Nitxam lëf ci Buur YALLA ak Mbirëm
36) Xelay ndap, la xam xam tabbi, ngir waaju ñakk xél
Du xam lëf, du am lëf, waaju am xél xamiy yefëm
38) Xelay leer ci nit, xëy tedda mootax Ba Aadamu
di sangup Maalakak Jinne, ibliisu ñakk ndam
39) Xelay tax Ba nit rekkay sangup suuf, lu weesu nit
walaay loofi gis ngir nit la, ngir moo yoram xelam
43) Ma wax yenna Mbir yiy tax ba Sun ndawñi xëy di dof
ñilee rapla, Ñii ay raapla, raap yaxxanay ndawam
44)Dofup raap dafay wuuteek, dofup rap ci yeena Mbir
Nanuy maytu yaambaa, daw drogue bayyi am tuxëm
45) dofak iilu, ak book siisu, ñoo mit dinaa ci ñëw
damay njëkk way kii, sangaray yaxxa ak dundëm
46) Balén foowè dulian, day rayum xél, di yaxxa xol
Lu ray xol, di yaaxam xél, kukoy def, du nit nga xam
47)Te alcool alak naw gaay, kukoy Naan de dootu wer
Lu waay xam xelam rek jaayko, ngir jëndekook werëm
48)Layis rek di yaxxal nit ci xol, ak ci ay xëtër
Ñi xam neeñu day dem sax, ba yaxxal ko ak dundëm
49)Te dee diis kukoy Naan, manna dee, dee gu tiis té tar
nde luy fëxxë bët, moo gën, ci nit luy fëxxap xolam
50) Gisël Waa ji Naan sungum ni xëndëng ci geddi bëy
nelaw bay xarang sung soofna lool, xelyi lay Guesëm
51) Amoonna ku man ndim sëng, far tër di yag yagal
ñu koy taccu muy taasooka saagaa ci ay dëkëm
52) Te amna ku naan mbiic daanu ban sacc lam yoroon
te moy lim bu rëy booo xamni, moo yor dundëk kërëm
53) Amoonna ku naan saampaañ, di xeexoo ñu farko ray
sulaar yaako jam ay paaka, ndaw dee gu ñakka jom
54) Kunaan roos, Du rus nit, dootu rus YALLA, dootu rus
njabootam nde manna sax sëyee yaayamak rakkam
55)Music yeek flag day yaxxa am xel baleen drogue
Coca gëm cocaayin fop, cim am xel akup yaram
56)Te gisnaa Ku Naan am njolla ,daa maandi bay tërëf
xaleel Yaako sottim ndax, mufar yaxxa ay sërëm
57) Te sax amna dof yooxamni ay wirda lan yoroon
ba rawxaan ya doflooleen, ñu far toppa ay xërëm
58)Gisël bènna waay jee wird ap diir mu summi ay
Bubaam summi caayaam gennë, neegëm di dox di dem
59)Te kat banko laajee, neena suuf seeko antanul
ma laac waaji kon, jan suuf ladoon sampa ay ndëgoom
60 ) Te talsam yi ak rawxaan yi, lin sanka ciy xaleel
Drogue mantukoo jot fawwu, dof gi du neexa xam
61) Tey say jekka taxnak cam, di siisooko say badof
ku rus ap dofam day metti, ngir yombulak fajam
62)Gisël jenna waajiy yuuxu tey daw di wër tenaa
Dafay baña doon ap xutbu , kii seenunaak ndofam
63) Té am raxasun sax sax xarit waxma lunsi xam
Lu dul ndof, jëlël aw tur wu leer bayyi talsamam
64)Te Tas Tasna waay, bam yuuxu, xaccit mu tas kërëm
Té tas Mbiremak soxnaam, ñu naa deet mu tas xelam
65)Kitil ak katal ak magg jal jal kukoy sikar
bu teewloo waroon naa ree, Dafay baat yu am xorom
66) Te am nasabin,ak xantariisun kouleen bawul
Dafay mujju rek, fop ay mbubëm daanu ciy sënëm
67)Jaxaay yaayu dajdahtiilu, dofloona ay kureel
jalaal jalna fiy bammeel, té dofloo ñu am xorom
68)Gisël waaji tëj neegëm ba ap diir mu mbëkk daw
te naa maani "Aljabbaaru" maatay ci ap ëttëm
69)Ku woo Ummu Mussak yaayu jalxay ci ay Kurus
Mawooman ka bindoon, yaayi Mussa té yor Mbirëm
70)Kufiy woo 'afaaritun minal jinni, manma Woo
Ka bindoon 'afaaritun té yor leppi wërsëgëm
71) dalal nak té Tey, sooy sakku Mbir, ndax ku wattuwul
xerëk ëppëlak yakkamti Looy sakku dooko am
72) Faral noppi Saliou, wax bu niiwee té am njariñ
dafay doy, Salaatun Yalna dal Taaha ak ñoñam


text:
Toolu mbëjbijjaakon
Toolu mbëjbijjaakon, ci jëmm, ab tool la buy juddoo ci teewaayu yani mbëj, banqaasu jëmm bi koy gëstu mooy mbëjbijjaakon. Ay bokkaanam (ñi bokk doon ko) ñooy ab toolu mbëj ak ab toolu bijjaakon, seen teewaay di juddal ay doole yees man a natt ci bépp tombu tool bi ci jamono ju ne. Ci fànnu gisiin wu ajoo dees na ci wuññee ne toolu mbëj ak toolu bijjaakon ñaari feeñte lañu yu wuute tur te di lenn li, lépp mbiru nosteg delluwaay la. ba tax sax su benn xoolkat bu taxaw di gis ci misaal ab toolu mbëj kepp, ab ñaareelu xoolkat buy yëngu moom dina gis ab toolu mbëj (nakka-jekk waaye bu dul tekkaaral lay doon) ak ab toolu bijjaakon.
Toolu mbëjbijjaakon bi dafay jur jenn doole ji ci wenn wàll-wàllaan wees yan, bu yamaleb Lorentz diñu jox:
Te di yanu wàll-wàllaan wi, diy xélam, toolu mbëj bi, moom di xiirtalug mbëjbijjaakon bi. Àtteb Faraday-Neumann-Lenz mooy wax ne: wuuteeg aj giy judd ci ag ndombo gu tëju dafa aju ci anam gu jonjoo ci coppite gu walug bijjaakon gi te aju itam ci diirub jamono bi muy ame. Ci yeneen kàddu dafa aju ci xél yi walug bijjaakon gi di soppikoo ci jamono ji. Doxiinu masini mbëj yu bari yu mel ne ci misaal soppalikaay yeek doxalukaayu mbëj yi ci bii àtte lañu sukkandiku.


text:
La bàmba not ñu naa alee
Notaale góor i xarnu bi
Sirrub dëggoom ba la ni naat
Ca doqi góor ña ñuy sanaat
Ñépp ni nuut tàllal i baat
Ken yënguwul ci xarnu bi
Mu jàll toog ca gàngunaay
Buur Yàlla ràng koy medaay
Diiwaan ba jox ko séen i gaay
Kerook la àtte xarnu bi
Billaahi Bàmba’a dim kelaŋ
Moo jàppu saytaane welaŋ
Ba tër ko rendi fa gaboŋ
Ñibbi si wax ko xarnu bi
«Qaataltu fil bahril la’iin
Kabkabuhuu nadbul amiin
Ma’al amiini wal amiin»
Moo ko waxon waa xarnu bi
Yonent ba’ak ahlubadar
Ñoo dàkku kaarce ya ko wër
Saytaane nërméelu di sér
Làbbe ya daw ci xarnu bi
Gaboŋ ña xam na ñuy biram
Galwaa ña xam na ñuy biram
Làmbar ña seere nay biram
Seere sa wóor na xarnu bi
Kerook la làbbe ya ni waaw
Maaràbbu bii bu leen ci gaaw
Leeram gi sarna asamaaw
Sar na ci suusi xarnu bi
Tubaab ya naa ko nan maroo
Soldaar sa naa ko bun meroo
Làbbe ya naa ko bun woroo
Ñibbil yilif nga xarnu bi
Tëngaale wuñ la asamaaw
Bër yépp booloo nañ ni waaw
Gurag yi lay nañ sa gannaaw
Nde wub nga làmbi xarnu bi
Karaama yaa nu ko xamal
Màqaama yaa nu ko amal
Kaaraanga yaa nu ko defal
Yaa suturaal waa xarnu bi
Àll’ak kër’ak jaam’ak gor’ag/k
Ceddook sëriñ buur’aki dag
Bokk’ak i jàmbur ñépp a jag
Jaaraama daam ci xarnu bi
Luy nit ku ñuul’ak nit ku weex
Diggante askan yu du jeex
Fu nekk daam def na fa seex
Bu man a yor waa xarnu bi
Mbindéef yi yaa léen fal i buur
Ku mas a xëy taal baboor
Di xelli attaaya ju foor
Fajoon nga aajoy xarnu bi
Soodaanu war nañ ni nërëm
Biidaanu war nañ ni na’am
Ñépp di sant ak a gërëm
Ngir yaa defar séen xarnu bi
Ko-mersi naa la mersi ñoom
Pël yaa nga naala «mujji-doom»
Wolof ya naa «amoo moroom»
Yaa dàmbe tagg i xarnu bi
Ken dóotu dox kem li nga dox
Ken dóotu wax kem li nga wax
Ken dóotu jox kem ñi nga jox
Daralewoon nga xarnu bi
Limaamu Shahraaneey kamaal
Téeréerm ba Bàmba lay misaal
Giñ naa ni mooy aboo rijaal
Xutbu yawon ci xarnu bi
Mboolem xawsu ya weyon
Yaa sóobu ngiir ya ñu awon
Wommat nga «ruu» ya ñu yoron
Yeesal nga wirduy xarnu bi
Xaadiru, yeesal ngay biram
Tiijaanu yeesal ngay biram
Shazaliyu, yeesal ngay biram
Kuntiyu jox la xarnu bi
Lottal nga ñoñ sharii’atu
Jommal nga ñoñ haqiiqatu
Sa ngiir mi mooy tariiqatu
Moo gën a jub ci xarnu bi
Woroom kurus yadaa aji
Ak gaa ya daa siyaare ji
Yaa tax ñu daa siyaare ji
Sëriñ sa woon ci xarnu bi
Wommat nga naar yeek i wolof
Xàllaat nga ngiirum tasawuuf
Shariif yi yaa tee ñu shuruf
Jàlle nga léen ci xarnu bi
Roytéef i xarnu bi nga won
Kiimaan i labdaal yi nga won
Kiiraay i lawtaad yi nga won
Ak nujabaa-uy xarnu bi
Xutbu yi, yaw lañ daa fegoo
Nattu ya góor ña daa tegoo
Lashyaax yi yaw lañ daa sagoo
Bay laaj hidayay xarnu bi
Naar yaa ngi am hidaaya tay
Tiijaan di laaj hidaaya tay
Te musu ñoo weesu bu rëy
Yaw la ñu roy ci xarnu bi
Seex Bàmba, yaa di ab newet
Sébbi nga tooyal gépp wet
Bay nga mu ñor, góob nga fat
Man ngaa dundal waa xarnu bi


text:
Diggu Afrig
Diggu Afrig (di wax tamit Afrigu yamoo) doon ab xaaju Goxub Afrig bu nekk ci diggante ndand féy-féy gu Sahara ci bëj-gànnaar ak ndand fey-fey gu Kalahari ci bëj-saalum; ci penku mi ngi yem ci peggi dexu Rift ca Ecoopi, ci sowu ci mbàmbulaanu Atlas.
Su nu sukkandikoo ci sedatley àdduna bi Mbootaayu Réew(MR) yi def, Diggu Afrik benn la ci diwaan yi ñu sedatlee Afrig.
Juroom ñenti Réew yi ci nekk:
MelokaanModifier
Ci biiram di nga fa fekk barabu Afrig yi nga xam ne mandiŋ nga fa am, fekk fa réew yi am klimab ndand féy-féy, ay réew yu am ci allub yemoo bi, yu tàq ci dexu Niseer ak wu Kongòo.
Doju Kamerun (4070m), doju Ruwenzori (5119m), doju Elgon (4321m), doju Keeñaa (5200m), doju Kilimangiaro (5895m, di doj bi gën a kawe ci Afrig) ñooy doj yi nekk ci Diggu Afrig.
Doon na diwaan bu bariy nit.


text:
Daara J Jamono Lyrics
Naka dëkk bee, naka sa boor, naka sa boor (x2)
Léeg-léeg damay bëgg gàddu samay loxo yuuxu mettit
Damay bëgg give up yenn-saay
Tolof-tolof ak i nattu yu takku bëgg yóbbu sama fit
Xam naa ne àdduna duma ray
Coono dafay defar xolu doomu-aadama bi ci ngëm
Jàmbat mayu ma njegenaay
Buur Yàlla rekk a xam li nekk sama dënn maa koy dekku
Baña jeng ta gëm ne ginnaaw jafe-jafe noflaay
Jikko jamano la
Jikko jamano la
Jikko jama… jamano la jamano la jamano la jamano la
Jikko jamano la
Jikko jamano la
Jikko jama… jamano la jamano la jamano la jamano la
Jamano kow lañu jële
Xamuñ noflaay dinu mbëllee
Rêves yu la sut aka kowe
Gént boo fàttee connexion bi da fa dem
Fok ñu am pass dañoo calé
Daf ma yéem ñaata jéem ñaata yoon lañu jéem
Yoonu suuf yoonu ndox fëgg fu ne fu nuy jaare
Kan moo nuy jàlle jotu ma nelaw biig yaakaar gën a diig fok nu génn ci
Lan moo nu jig ñàkk pare ci (jamano di gën a tërëdi)
Loo génn kër gis àdduna bi ci écran bu tuuti accès illimité (wuti visa)
Loxo yaa ngi clické souris yi défilé actualité ni muy dikke, bu la
benn ngelaw yóbbaale
Jikko jamano la
Jikko jamano la
Jikko jama… jamano la jamano la jamano la jamano la
Jikko jamano la
Jikko jamano la
Jikko jama… jamano la jamano la jamano la jamano la
Rakk bul wori di nga jéggi ndox
Bu soobe Buur bi gone dina màgg bay dox
Lépp dina baax lépp dina baax
Lépp dina baax lé lé lé lépp dina baax
Du jikko jamano la du dara jaar-jaar la
Boroom karaw gu ñuul ñàkkul dara dara Jombula
Dara dara warul jomb góor-Yàlla gu am ngëm gu kowee
Te nga jéem a bey sa tool Yàlla du beykat bul xaar fu muy tawe
Di nga gis sa yoon jamano naqadi toogal ci dëkk bi jaayonte
Sélébeb yoon la jamano tërëdi fonkal sa bopp li ngay jànkoonte
Bu la kenn def jaam tukki du tekki fépp la metti
Làbbali fas buumu gàcce nga tekki
Xaalis dafa ngande làmmiñ ci jamano dëgg ne patt
Doole poos ak kàrt gab moo lay waxloo moytul bëtu xol bi patt
Paaka ci put bu mu tax nga bonn xoolal fu sori bul jàdd koñ
Jikko jamano la
Jikko jamano la
Jikko jama… jamano la jamano la jamano la jamano la l
Jikko jamano la
Jikko jamano la
Jikko jama… jamano la jamano la jamano la jamano
Jikko jamano la
Jikko jamano la
Jikko jama… jamano la jamano la jamano la jamano la ...


text:
Ca Óstaraali, ab ñakk buy faj koronaa te nekk ci caaf gu njëkk gi ca Jàngune bu Kiwinslànd moo jur yeneen jàngoro yu yéeme ba waral kilifay réew ma ajandi ko. La indi tiitaange ga mooy ñakk ba dafa wane ci ñenn ca way-coobarewu ya aamu woon ngir ñu caaf ko ca ñoom, ne mel na ne dañu caa jële doomu jàngoro jii di SIDA.
Li waral njekkar la mooy takk-takk ba ñu jaar ngir defar ñakk ba dafa ànd ak kem mu tuut lu poroteyinu doomu jàngoroy SIDA, di la ñu xamle. Waaye ci li ne fàŋŋ, kem moomu doy na sëkk bay feeñ ci caaf ga ñu doon def jëme ci SIDA bi. Kàdduy woroom xam-xam ya naan loolu warul jur njàqare terewul réew ma rotal ub dogal buyy neenal njëndum ay tamndareeti ñakk niki ni ñu waaje woon.
Cig pàttali, Amada bi di Lig Montañer doonub doktoor bu mag te jël mbandal bi gën a am solo ci wàllu paj, xamle woon nani nit moo sos doomu jàngoro ju Koronaawiris bi te daf koo liggéeyaale ak SIDA bi. Ba mu ko waxee nag, daloon nañu ca kawam, xas ko ba mu ràpp…
Ginnaaw ba mu juree ay laaj ci ñi xamul ni mu deme, njekkar yu mel noonu du yombal liggéeyu njiiti réew ma war di janoo ak askan wa. Rawatina ba ña ëpp ca askan wa lànkee ba kandaare ne kenn du leen ñakk.
Kanberaa dina wëlbatiku jël saafaras AstraZeneca ak su Novax.
Bokk ci réew yi mbas mi xojul (908 ñu dee ci 25,6 tamndareetu doomi aadama) bus ko méngale ak yeneen réewi Órob yi, Óstaraali dara tënku ko ngir mu fente pakk yi te lal yeneen i pexe.
Amada: amadagunduŋ: professeur / tamdareet: million / njekkar: malheur, déconvenue
Ngañ Aaw – 763872046 – saabal.net@gmail.com


text:
Nosteg doxiin
Ci xam-xamu nosukaay nosteg doxiin, ci tënk ND (operating system walla OS ci wu-angalteer), mooy mbooleem tëriin yiy yor, saytu lëkkaloo gu jumtukaayu nosukaay bi (tappaan yi, xel mi...) ak tëriin yi nga ciy jëfandikoo.
Naka-jekk nosteg doxiin gi mooy tax jëfandikukat bi man di jot ci ëmbiit li nekk ci nosukaay bi jaarale ko cib jokkalekaay (muy ay njunj walla mbind yooy cuq mu lay won li nekk ci biiram). Yitteem bu njëkk mooy tax ba jëfandikukat bi, muy nit walla leneen, man di jokkalook nosukaay bi.
Melokaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dañoo am ay cër yu cëslaay yu, daanaka, nosteg doxiin yépp bokk, waaye terewul am yooy fekk ci yenn yi rekk, moo tax ñu gënante:
- Saalub noste gi: di mbooloom ay tëriin yu ndaw yu lëkkaloo ci seen biir, lëkkaloo itam ak jumtukaayu nosukaay bi. Mooy liy njëkk a ubbeeku su nosukaay bi di takk, di it, man nanoo wax, wàll wi ëpp solo. Moo tax ñuy man a def liggéey yu njëkk ci ndoorteelu takk gi, tax ñuy man a jot ci tappaan bu dëgër bi, ci dencukaay yu noste yi. Ci gàttal moo yor jokkalantey xibaar yi ci biir nosukaay bi.
- Yorkaayu dencukaay yu noste: mooy liy duggale ci tappaan yi. Wépp tëriin wu soxla ab njoxe cib tappaan moom ngay woo mu duggal la fa. Mooy ki yor, rawati na, nosug njoxe yi ci nosukaay bi (wayndare yi).
- Yorkaayu xel mi: mooy liy jox xel mu doy ngir seenug ubbeeku ak dox, fu ñuy denc seeniy njoxe, tëriin yi ba ci nosteg doxiin gi ci boppam.