text:
Melosuufug Afrig
Goxub Afrig moom benn la ci goxi Àdduna Ju Yàgg ja, moom nag ab joor bu réy ci jéeri la, géej xottiwu ko (jaarul ci biiram) du caagéenug dóox (golfe). Moom nag mi ngi nekk walla mi ngi féete ci xaajub kol-kol bu penku bi.
Gox bi nag mi ngi tallaliku ci diggante ñaari rëddi gaar yii : 37º ci tus-wu-taxaw wu bëj-gànnaar ak 35º ci tus-wu-gaar wu bëj-saalum. Bu ko defee rëddu yamoo wi jaar ci diggam, daal di koy séddale ñaari xaaj: benn xaaj bi di bu bëj-gànnaar, nekk nag ci xaaju kol-kol bu bëj-gànnaar bi, beneen bi di bu bëj-saalum, féete ci xaaju kol-kol bu bëj-saalum bi. Ci noonu gëwéelub sànkar moom ñëw romb ca genn wàllam gu bëj-gànnaar ga, gëwéelub tef ñëw jaar ca geneen wàll gu bëj-saalum ga. Bu ko defee rëddu Grinits (rëddu tus-wu-taxaw wi ) romb ca catam lu sowwu la.
Moom nag dafa tiim ak tefesam yi ci wàllug bëj-gànnaar géej gi ñuy wax Géej gu Diggu gi, mooy li ko tàqaleek goxub Tugal, waaye fu jege Tugal lay doon, bu dee fa tollook Doju Taariq (Jibraartaar). Bu dee ci penku bi day tiim Géej gu xonq gi ak mbàmbulaanug End gi, ñoom ñaar ñoo koy tàqaleek goxub Asi ak Oseyaani, waaye luy jege Asi la ca Baabul Mandab ak barsaqu Suwes, ci sowwu bi nag mi ngi sapp (tiim) ci mbàmbulaanu Atlas gi ko tàggaleek ñaari goxi Aamerig yii di: Aamerig gu bëj-gànnaar gi ak gu bëj-saalum gi.
Afrig nag nekk gi mu nekk ci diggante goxi Àdduna ju yàgg ja, tax na bu baax ba xayug Isipt gu yàgg gu kawe ga, man a tas ba àgg ci xeet yu bari ci ñaari gox yii, Asi ak Tugal.
Goxu Afrig mooy ñaareelu gox bi gën a yaatu ci goxi àdduna bi, ndax tolluwaayam àgg na ci 30 milyoŋi kilomet yu kaare, maanaam lu tollook 1/4 tolluwaayu goxi àdduna ju yàgg ja, walla lu tollook réew mu tollu ne Isipt nga ful ko fanweeri yoon.
Ngir woomle gu réy gi gox bi def ci wàllug mbay, dundat ak mbell, sancaani sowwu yi (waa Tugal yi) tegoon nañu ko loxo, waaye ay askanam jug def ay fipp yu toftaloo ngir gore ci canc gi (colonialisme), ci noonu ñu ëpp ci ñoom mujj temb, sancu yi ci mujj a temb nag ñooy yu Portugaal yi, ñoom de xeex nañu xeex yu tar ngir jot séenug tembte.
Tëraliin
Melosuuf ci jëmm[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nin ko junjee ci kaw, Afrik doon na gox bu rey. Ci tëddaayam, so jële penkoom jëm sowwu mat na 7500 (juroom ñaar fukk ak juroomi temeer) km, bëj-gànnaaram ba bëj-saalum tollu na ci 8000km (juroom ñetti fukki junni) ci guddaay.
Diwaan yu mag yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Diwaan yu mag yi bari nañ loo:
Melosuufug nite[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nit ñi ci gox bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Reew yi nga xam ne seenug yorte(administration) dafa néewal, lim yi ñuy joxe doonu ñu yu matale (limbare (statistique) yi defu ñu leen ci anam gi war). Ci 1975 : 302 miliyoŋ i way-dëkk Ci 2001 : 591,3 miliyoŋ i way-dëkk (ki ko wax : PNUD) Ci 2005 : 803,690 miliyoŋ i way-dëkk (ki ko wax : World Bank ndeyi-koor 2006) Gisjiital ngir 2015: 866 miliyoŋ i way-dëkk.
11% gu way-dëkk gi ci adduna bi, mi ngi ci Afrik gu bëj-saalumu-Sahara. yokkuteg nit ci Afrik doon na bi gën a gaaw ci adduna bi (21% ci ay way-dëkk yu ciy yokku at mu nekk).
Doon na aw askan gu bariy ndaw, ñi ci ëpp 17 at la ñu am (te ci adduna bi yëpp 23 at la). 45% yu waa-afrik 15 at (fukki at ak juroom) la ñu am. te ñi ëppal 65 at, 3% lañ ci askanam (lang ak 13% ci li des ci adduna bi).
Judd gi : 43 ci junni boo jël (26 ci junni ci adduna bi), 6 doom jiggeen ju ne ci lu ëpp(2,8 ci adduna bi).
Yaakaarte dund gi(li nga yaakaar a dund): 48.8 at
Ndeete gi: 47,5 ci junni
Ndeeteg (mortalité) xale yi 100 ci 1000 (junni bu ne teemeer a ciy dee).
Xeet yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
gëstukat yi ci li ñeel xeet, gis nañ ay mbooloo xeet yu bari ci Afrik:
- Pigme yi: neenañ bokk nañ ci mbooloo yi gënn a yagg. Ci seen taariix, ñoom ci all bi rek la ñuy dund. Seen jafe-jafey dund day yokk rek ndax all bi ñuy dagg ay garabam.
- Waa-ecopi, Waa-somali ak Tubu yi: ñoom naar yi lañu gënn a jege, rawatina ci wallu làkk.
- Waa-afrik yu ñuul ñi: Waa-sudaan(senegaal...), Waa-ginne yi, Bantu yi(Kongòo, Afrik gu diggu), Masay yi, Tutsi yi.
- Tubaab yi: ñi nga xam ne Tugal la ñu cosaanoo.
- Waa-madagaskaar
Kuuteeg làkk yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñoo ngi koy xayma ci 200 ak 2000 làkk walla waxin (làkk dañ koy bind te waxin ci lammiñ lay yem) ci Afrik. Dañ leen seddale ci ay mbooloo, maanaam làkk yi am ag mbokk.
- Mbooloo làkku bantu: yii ci la ñu bokk, lingala, duala, kikongo, kilari. Ñi ëpp ci ñi koy wax diggu afrik la ñu dëkk.
- Kiswahili (ci mbooloo bantu la bokk): 15 miliyoŋi nit, ci penku Afrig
- Ausa: ci yii reew, Niser, Niseriya, Cadd
- Mandeŋ: 6 miliyon i nit(Mali, Burkina-faso, Senegaal,...)
- Wolof: 11 miliyon i nit (Senegaal, Mali, Gambi, Moritani,...)
Lu ëpp ci làkk i Afrik yi, du ñu ay làkku nguuru reew ya ñu leen di làkkee, maanaam duñ leen jngale ci daara yi, ngur gi du leen jëfëndikoo.
Ñetti làkk rekk ñooy làkk i seen nguuru reew, di seen làkku cosaan: Lesoto, Ruandaa, Burundi.
Kuuteeg diine yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Lislaam: 260 miliyoŋ i taalibe. Ci sowu ak ci penku Afrik la ëppee doole, lu wuuse bëj-gàannar gi.
- Diiney Kirist: 220 miliyoŋi taalibe
- Diiney cosaan: ñoo gi koy xayma ci 100 miliyon i taalibe, waye war na kaa ëpp.
Ñugg-ñugg yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Goxub Afrig ñi koy xàmmee ci suufam su bari si ay laamaar, ba tax na sax ñu koy niroole ak tappaan bu ñu dëpp, boo xoolee di nga gis ne penku gox bi ak bëj-saalumam ñoo gën a yekkatiku bëj-gànnaaram ak sowwoom, te it dinga man a gis laamaar yii:
Laamaaru Tàkk gu mag gi : day tàllaliku ngir daj mbooleem bëj-gànnaaru gox bi, dale ko ca géej gu xonq ga ci penku bi, ba ca mbàmbulaanug atlas ci sowwu bi, dees na fa gis it ag kaw-suuf gu bariy melo: ay laamaar, ay tundi xeer, yu beeñ (dune) ak xur yuy faral a am ay waaha (oasis).
Doji Atlas yi: ñoom ñi ngi nekk ci gën jaa soriy bëj-gànnaaru sowwu gu Afrig, ci réewi Maxrib Bu Araab bi, bu ko defee ñu tàlleeku nag yor melokaanu ay càllalay doj, dale ko ca bëj-saalum gu sowwu gi ba ci bëj-gànnaar gu penku gi, ñu ëmb nag ci seen biir ay laamaar yu kawe yu ay ngéej yu saf xorom di diggale , ñu xame leen ci turu Shutuut .
Xuru mbalkam Kongoo mi: mi ngi ci xolub gox bi, fa la dexug Kongoo giy dawe aki caram yu limu yi, di sotti ci sowwu bi ci mbàmbulaanug atlas gi.
Doji géej gu xonq gi: càllalag doj la gu kawe, tàlleeku bawoo bëj-gànnaar, ba bëj-saalum, feggook nag tefes gu sowwu gu géej gu xonq gi ci Isipt ak Sudaan.
Laamaaru Ecoopi: mooy bi gën a kawe ci laamaari Afrig yi, fa la ñatti car (affluents) yu am solo yu dexug Niil gi di balle ñooy: Sobaat, ak Niil gu bulo gi ak Atbara, bu ko defee yobbaale ndoxi mbënd yu bari yi ci jamonoy taw bi, ngir denc leen ci ngéejus Naasir ba waa Isipt di ci man a jariñu, mu leen di indil ag naataange.
Laamaaru ngéeji yamoo yi: moo ci gën a néew ag yekkatiku, fa la cari Niil gu yamoo gi di balle, ñoom ñi nga xam ne seeni ndox ña nga leen di jële ca ngéejus Wiktooria, mooy ngées su neexum ndox si gën a réy ci yu àdduna bi, mooy jox Niil ndox li ëpp ci weeri at mi
Laamaaru bëj-saalumu Afrig: moo gën a yaatu te gën a yëkkatikoodi, am na nag yenn dex yu ko dog, am ci yu ciy sotti ci penku bi, ci mbàmbulaanug End, (niki Simbisi ak Lombobo), am yu ciy sotti ci sowwu bi ci mbàmbulaanug Atlas niki Orang
Kilimaa[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Rëddu yamoo wi moo séddale Afrig def ko ñaari xaaj : bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum, looloo waral ag tolloo am ci goxi kilimaa yi ci bëj-gànnaaru rëddu yamoo wi ak ci bëj-saalumam. Li ëpp ci goxu Afrig it mi ngi nekk ci diggante gëwéelub sànkar bi ci wàllug bëj-gànnaar ak bu tef bi ci wàllug bëj-saalum gi, looloo waral kilimã bu gëwéel bu tang bi daj Afrig gépp lu ci dul catam yu bëj-gànnaar gu sowwu gi ak yu bëj-saalum gu sowwu gi, foofa kilimã bu géej gu diggu ga’a fa nekk. Jamonoy taw yi tam wuute nañu, bariwaayu taw bi it wuute ci barab ak moroom ja.
Tawi Yamoo yu bari yi danañuy faral a sottiku ci tefesug Gana gi, ak [Mbalkam Kongóo|mbalkam Kongóo]] mi diirub at mépp.
Taw yu kojug dig, yu noor yu sakkan yi, ñi ngi faral di rot ci bëj-saalumu Sudaan ak Laamaaru Ecoopi.
Taw yu diggdoomu yi ñi ngi wàcc ci digg Gox bi, ca bëj-gànnaar ak bëj-saalumu diwaanu yamoo bi.
Taw yu néew yi ñi ngi rot ci bëj-saalumu tàkk gu mag gi ak bëj-gànnaaru tàkkug Kalahaari gi.
Tàkk gu mag gi nekk ci bëj-gànnaaru Gox bi nag moom daanaka du taw ak tàkkug Kalahaari gi nekk ci bëj-saalumu sowwu Gox bi.
Tawi sedd bi danay rot ci bëj-gànnaaru Gox bi, ak bëj-saalumam gu sowwu gi ngir gelawi Kalahaari yay upp ca bëj-saalumu sowwu Gox bi.
Melow kilimao bi ci noor bi ( noorub bëj-gànnaar bi) sulye – nii la tënkoo:
Tàngoor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jant bi day jamu ci gëwéelub sànkar bi, bu ko defee tàngoor wi yékkatiku ci xaaju Gox bu bëj-gànnaar bi, nekk nag di lu yam te taradi ca xaaju Gox bu bëj-saalum bi.
Naj gu jawwu gi (pression atmosphérique) , ngelaw li, Taw yi:
Jant bi day jamu ci gëwéelub sànkar bi, ci bëj-gànnaaru Gox bi, bu ko defee tàngoor wi yékkatiku, naj gu jawwu gi daal di woyof, te fekk naj gu jawwu gi mi ngi gën a am doole ci mbàmbulaanug atlas gi, loolu di waral ngelawi kojug dig (saisonnier) yu bëj-saalumu sowwu yiy tawloo di jañu juge ci mbàmbulaanug atlas gi jëm ci barab bi naj gu jawwu gi di gën a woyofe, bu ko defee taw yi daal di rot ci Tefesug Gana gi, ak Laamaaru Ecoopi ak bëj-saalumu Sudaan.
Ci at mépp day taw ci Digg Afrig, ca la wër Rëddu Yamoo wa, taw yooyu nag ñi ngi leen xame ci turu (Tawi yéegal yi).
Melow kilima bi ci sedd bi (seddub bëj-gànnaar bi) samwiye – nii la tënkoo:
Jant bi day sampu ci Gëwéelub tef, bu ko defee tàngoor wi yékkatiku ci xaajub Gox bu bëj-saalum bi, daal di wàcc maanaam neew doole (moom tàngoor wi) ci xaaj bu bëj-gànnaar bi, loolu mooy tax naj gu jawwu gi di néew doole ci bëj-saalumu Gox bi, tey am doole ci diiwaanu Tàkk gu mag gi, ci noonu la uppug ngelaw yu yaxantu yu bëj-gànnaaru penku yu fendi yi di àgge ba ci digg Gox bi daanaka.
Ngelawi sowwu yu safaanu yiy tawloo (ndax ci Mbàmbulaanu Atlas lañuy juge) dañuy upp, di rotal ay taw ci tefesi bëj-gànnaaru penku yu Gox bi, ngelaw yii nag dañuy àgg ci tàkk gu mag gi, di lu fendi. Te tam Tàkk gi jamono ju nekk ngelawi yaxantu yu tàng yi danu koy upp.
Ngelawi yaxantu yu bëj-saalumu penku yiy tawlo dañuy upp ci tefesi bëj-saalumu penku yu Afrig yi, bu ko defee taw yi rot, ñuy sutuxlu ci biir ci kaw Laamaaru Bëj-saalumu Afrig, bu ko defee ñu àgg ciw tàngoor ba ca Tàkkug Kalahaari, ci bëj-saalumu sowwu Afrig.
Diiwaani kilima yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Diiwaanu Yamoo bi: moo nekk ci diiwaan yu suufe yi, ci ñaari wàlli rëddu Yamoo wi, diggante rëddu gaaru 5º ci bëj-gànnaar ak rëddu gaaru 5º ci bëj-saalum, mooy mbalkam Kongoo mi, Tefesug Gana gi, ak yenn diiwaan yi ci joor (plaine) gu tefes gu penku Gox bi, tàngoor wa lu kawe la, taw ya lu bari la ci at mi mépp, waaye dañuy gën a tar ci li gën a jege rëddu yamoo wi, ngir sampu ak jamu gi fi jant biy def ci ñaari xaaji-jamono yii
- Diwaanu gëwéel bi: mooy bëj-gànnaar ak bëj-saalumu diiwaanu Yamoo bi, ci diggante rëddu gaaru 5º - 18º ci bëj-gànnaar ak bëj-saalum, day tàng tey taw ci noor bi, tey nugg te fendi ci sedd bi, taw yi nag day gën di néew lu ñu gën a sori rëddu Yamoo wi.
- Diiwaanu kojug dig bi: mi ngi nekk ci Laamaaru Ecopi , taw ya fay am yu noor lañu te yu bari lañu, ngir upp gi fa ngelawi kojug dig yu bëj-saalumu sowwu yiy tawloo di upp ci noor bi, ñooy ngelaw yooyu di bawoo ci mbàmbulaanug atlas ak mbàmbulaanug end.
- Diiwaanu tàkk bi: mooy tàkk gu mag gi nekk ci bëj-gànnaaru gox bi, ak tàkkug Klahaari gi ci bëj-saalumu sowwu gox bi, barab la bu goxe (continental), bu néewi taw, ngir upp ga fa ngelawi yaxantu yu fendi yiy upp.
- Diiwaanu géej gu diggu gi: mi ngi nekk ci joori bëj-gànnaar yu gox bi, tiim nag géej gu diggu gi, nekk it ci cat lu bëj-saalumu penku bi, fu tàng te fendi lay doon ci noor bi ngir upp ga fa ngelawi yaxantu yu fendi ya di upp, di fu nugg tey taw ci sedd bi ngir li fa ngelawi safaanu yu sowwu yiy tawloo di upp.
- Diiwaan biy boroom tàngoor wu yam wi: mi ngi ci tefesi bëj-saalumu penku gox bi, fuy taw lu bari la ci noor bi, di taw lu néew ci sedd bi, ngelawi yaxantu yu bëj-saalumu penku yi dañu fay upp ci at mi mépp.
Diiwaani gàncax yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gott yu Yamoo yi: ñi ngi ci fu ëpp ci mbalkam Kongoo mi, ci tefesug Gana gi, ak cig wàll ci tefes gu penku gu gox bi. Tàngoor wa lu fa tar la, taw ya lu fay bari la ci at mi mépp, looloo tax ay gott yu fatt, yu am ay garab yu réy, yu kawe te yaatuy xob te jegee di fa am, seeni bànqaas di rabbaloo, bu ko defee ay gàncax di leen wër fu nekk, di ñàpp nag ngir àgg ci leerug jant bi nga xam ne du àgg ci suufus gott sii fees dell aki taa-taa aki déeg aki tepp-tepp, fii nag ab judduwaay la ñeel ay gétti yo (barab bu bariy yo la)
- Gott yu kojug dig yi: gott yu kojug dig yi danuy nirook gott yu Yamoo yi, waaye ñoo gën a gàtt, ñi ngi nekk nag ci Laamaaru Ecopi ak bëj-gànnaaru tefesug Gana gi, ci Dunu Madagaskaar, ak ci Tefesug Afrig gi mu janool.
- Ñaxi Sawaana yi: ñi ngi ci diiwaan yu suufe yu gëwéel yi, ci bëj-gànnaar ak bëj-saalumu gott yu Yamoo yi, ak ci Laamaaru ngéej (lac) yu Yamoo yi ngir kawe ga mu kawe, bu ko defee ñax yu gudd yi di fa màgg (guddaayu ñaar ba ñatti meetar), ay garab di leen rax. Taw ba fay am bu noor la, te bu néewee - moom taw bi – te ab digam gàtt, garab yi dañuy jekki-jekki fàddu, bu ko defee ñax yi nuy wax Sawaana yu ñu wuññi yi des fi. Lu ñu gën a sori Sawaana yu ñu wuññi yi, tey gën a jege Tàkk gi, taw yi di gën a néew, ñaxi Sawaana yu ndόol, yu gooy yi di gën a feeñ.
- Gàncax yu Tàkk gu tàng gi: ñi ngi ci Tàkk gu mag gi ak ci tàkkug Somaali gi ak gu Kalahaari gi, taw ya foofa lu néew la, looloo tax gàncax yu gàtt a fay màgge, yu ami dég, yu ndawi xob, walla yi li ñuy wax (cire) daakaame walla njooy-njooy di muur, walla ñuy yu yor xob yu dijj, yuy denc ndox niki Sabiir, walla ñuy ay garab yu yor ay peer yu gudd niki garabu tàndarma.
- Gàncaxi Géej gu diggu gi: ñi ngi ci tefesi bëj-gànnaaru sowwu Afrig, ak ca gën jaa soriy bëj-saalumu sowwu Afrig, taw ya fa am yu jamonoy sedd la, garab ya day wert saa su nekk, yenn ya yu guddi peer lañu niki yu reseñ ya, yeneen ya seeni xob day muurook daakaande (cire) niki garabi limoŋ yi ak suraas, bokk na ca garab ya fa am ba tay : Saytoon, Koko, Ron, Kooni
- Gotti Diiwaan bu Siin bi: yii gott ñi ngi màgge ci tefesug bëj-saalumu penku gu gox bi, ya ëpp solo ciy garabam : Sanawbar, baloot ak xay, nit di leen dagg, ngir bay ci barab yi ñu nekkoon.
- Ñaxi barab bu diggdoomu bi: ñi ngi ci digg Laamaaru Ecopi, ci bëj-saalumu Afrig, fi ñuy tudde diiwaanu Fald, taw ya fay am yu noor lañu, ñax yu diggdoomu yi di fa sax, yooyu ñax ak barab yooyu ñuy sax, dees leen di jàppe ay gën ji sàmmuyaay ñeel lu aju ci yar ag jur.
- Gàncaxi doj yi: mi ngi ci Laamaaru Ecopi, ak Lamaaru ngéej yu Yamoo yi, fi jóori doj yu yékkatiku yi nekk, gàncax ya day toftaloo, dëppook ni tàngoor wi ak taw bi di toftaloo, bu ko defee gàncaxi diiwaan yu tàng yi di sax ci ron doj yi, di jàll ba ci gàncaxi diiwaan yu sedd yi, ba ci yuur (galaas) yi ci kaw njobbaxtal yu kawe yi.
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkinaa Faaso • Buruundi • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Bennoo yu Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Jibuti • Isipt • Eriitere • Ecoopi • Gaboŋ • Gaambi • Gana • Gine • Gine-Bisawóo • Gineg yamoo • Keeñaa • Lesoto • Liberiyaa • Libi • Madagaskaar • Marook • Malawi • Mali • Móoris • Gànnaar • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeriyaa • Ugandaa • Ruwandaa • Sahara gu Sowwu • Sao Tome-ak-Principe • Senegaal • Seysel • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Suwaasilaand • Tansani • Cadd • Togo • Tuniisi • Sambi • Simbaawe


c: text/html

text:
Seydina Isaa Almasi bi, Yeesu Kirist mu ne, « Dégg ngeen ne waxoon nañu : “Soppal sa moroom te sib sa bañaale.” Waaye man maa ngi leen di wax ne, soppleen seeni bañaale te ñaanal ñi leen di fitnaal, ngir wone ne yéenay doomi seen Baay bi nekk ci kaw. Ndaxte mu ngi fenkal jantam ci kaw ñu bon ñi ak ñu baax ñi, te muy tawal ñi jub ak ñi jubadi.»
Ecoutez l’emission en cliquant ici:
ou telecharger en cliquant à droite ici.
Bi Yeesu gisee mbooloo ma nag, mu yéeg ca tund wa, toog ; taalibeem ya ñëw ci moom. Mu daldi léen jàngal naan : Yéen ñi xam seen ñàkk doole ngir neex Yàlla, barkeel ngeen, ndaxte nguuru Yàlla Aji Kawe ji, yéena ko yelloo. Yéen ñi nekk ci naqar, barkeel ngeen, ndax dees na dëfal seen xol. Yéen ñi lewet, barkeel ngeen, ndax dingeen moomi àddina. Yéen ñi xiif te mar njub, barkeel ngeen, ndax dingeen regg.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Toolu bijjaakon
Toolu bijjaakoon, ci jëmm, ag feeñte la gu màndargaloo ab taraay ak ab jubluwaay bu jenn doole, jees duppee Dooley Lorentz, ju judd ci doxub ay yani mbëj. Toolu bijjaakon, moom ak toolu mbëj ñooy ñaari cëri toolu mbëjbijjaakon di li banqaasu jëmm bi di mbëjbijjaakon di faramface. Soo boolee ay duusi ab toolu mbëj ak yu ab toolu bijjaakon dañuy man a baawaan ci barab bi ak ci lu ëpp ci ne-ne yi. Yii xeeti duus lees di wax duusi mbëjbijjaakon te leer gi nuy gis bokk na ci yenn ci anam yi mu ñuy feeñoo.
Maxwell moo fexe ba boole mbëj ak bijjaakon, ci nii, mu jur ag noste gu ñeenti yamale (Yamaleg Maxwell) yuy lëkkale seen ñaari tool yi. Bu njëkk ñaari tool yi dañu leen doon tàqale ngir gëstu, faramfacce, seen feeñte yu wuute. Albert Einstein moo wone, ni tooli mbëj ak tooli bijjaakon doonee ñaari anami feeñiin yu benn feeñte; ni ab xoolkat man a gisee jenn doole ju bijjaakon, ci jenn jamono ji, beneen xoolkat buy daw di gisee jenn doole ju mbëjtekkaaral, di liñuy duppee gisiin wu ajoo. Ci nii, ak ajoo gi, manees naa xam doole ju bijjaakon ji ci bu nu xamee doole yu mbëjtekkaaral bi.


text:
Ku jàng bismillaahi rahmaani rahiimi ñaar fukki yoon ak ben (21) booy tëdd yalla sunu boroom danako musël ci saytaane guddi googee ak deewuk mbetteel ak sàcc ak béeppu balaa.
Ku jàkkarlook ap tooñ kat mu jàng bismillaahi rahmaani rahiimi juroom fukki yoon (50) sunu boroom danako tàggatal tooñ kat boobu. Tayyit dana dugal ak ragal ci xolam baduko ñime.
Ku tegale ñatti fann di jàng téeméeri (100) bismillaahi rahmaani rahiimi ci ku tawat sunu boroom danako saafara.
Ku bayyi ba jant bi di fenk mu jàng ñatti téeméeri (300) bismillaahi rahmaani rahiimi julli ci yonent bi (YYJSM) téeméeri yoon (100), sunu boroom danako wërësëgël fumko foogewul. Ta balaa am at dana doon ku woomal.
Budee taw nga jàng bismillaahi rahmaani rahiimi juroom ben fukki yoon ak ben (61) fas ci yéenée saafara tawat jum mana doon yalla danako saafara.
Kuy jàng bismillaahi rahmaani rahiimi fukki yoon ak juroom ñent (19) suba ak ngoon sunu boroom danako musël ci ñiy fitnaal ci bàmmeel ak booleem gàkk yi ta danako may ak raglu akuk soppu ci nit ñi.
Ku bind بسم الله الرّحمان الرّحيم fanweeri yoon ak juroom (35) tak ko cisa néek saytaane dufa duggu ak jinne. Ta sa néek dana bëri barke akuw yiw.
Bës bi njëk ci weeru tamxarit ku bind بسم الله الرّحمان الرّحيم téeméeri yoon ak fukk ak ñatt (113) tak ko, sunu boroom danako musël ci béep ñawtéef mook waa kërëm féek migi dund.
Ibn Alhaaji neena ku bind بسم الله الرّحمان الرّحيم téeméeri yoon ak fukk ak ñent (114) tak ko, sunu boroom dana faj aajoom ta danako may ak raglu ci xoli buuryi ak tooñ kat yi. Batay lifeek moogi tak téeré bi kenn duko lor tayyit sunu boroom danako wattul alalam ak ñoñam.
Yonent bi (YYJSM) neena sunu boroom giiñ na cik màggam akuk teddam akuk mbaaxam ni ku jàng bismillaahi rahmaani rahiimi ben yoon (1) tek ci faatiha ben yoon (1) danako jéegël ay bàkkaaram donte jotnañ déele asamaan. Ta danaa nangu ay yiwëm ta duma lak lameñam ci sawara ta danaaa ko musël ci bugëlum sawara ak tiit mu makma ca ëllëk ta danaa ko jàppundalal ba buy taseek man day àndak yonent bi (YYJSM) ak waliyuyi
Ku bind ب س م ا ل ا ه ا ل رّح م ا ن ا ل رّح ي م tak ko, sunu boroom danako may ngënéel lu rëy.
Ku bind ci këyyit ب ñaar fukki yoon ak ben (21). Su noppee mu jàng ci këyyit gi téeméeri (100) bismillaahi rahmaani rahiimi ci yéene ju dëggu tek ko ci alalam dana barkeel ta dana yokku.
Ku bind baatup الرّحمان juroom fukki yoon (50) tak ko dana am wërsëk tadu gis lumu sip.
Néenañ ku taqook bismillaahi rahmaani rahiimi junniyoon (1000) fukki fanan ñent (14 jours) ci ginaaw julli gune, yalla danako wuñil mbiryu nëbu yéep ba dana mënë gis yenn malakayi di waxak ñoom ñukoy lëgéeyël diko dimbëli.
Ku bind baatup الرّحيم ñaari téeméeri yoon ak juroom ñen fukku ak juroom ñent (299) tak ko, ngànnaay dula manal darra. Ta noon bu taseek yaw daw ci sa kanam.
Majmahu nuurayni fii fawaa-i-di darayni
Auteur : Cheikh AHmadou Bamba
Transcription Wolof : S Moustapha Lô Kholl


text:
Appli bii mooy Kàddug Yàlla, gi dikke ñaari pàcc: Kóllëre gu jëkk gi Yàlla fas ak nit, ak Kóllëre gu yees, gi mujja wàcc, te ñenn ñi di ko wooye Injiil, mu tekki Xibaaru jàmm. Ñaari téere yooyu, Yàllaa leen wàcce ci nitam ñu sell ñi, kóllëre gu jëkk gi, ñu bind ko ci yawut, gu yees gi, ci làkku gereg. Li ñu bind ci téere yu jëkk ya nag, moom lanu tekki ci wolof.
[bible, wolof, kaddug yalla gi]
Yalla Apps bii Mooy Kàddug gi dikke NAARI PACC: Kóllëre gu Jekk gi Yalla fas nit ak ak Kóllëre gu yees gi mujja WACC you Nenn ñi di ko wooye Injiil, mu tekki Xibaaru Jamm. NAARI téere yooyu, Yàllaa leen wàcce it nitam bare sell ñi, kóllëre gu Jekk gi, bare bind ko it yawut gu yees gi, it làkku Gereg. Li bare bind it téere yu Jekk is nag, moom lanu tekki it Wolof.
[Bible Wolof kaddug yalla gi]


text:
Armagedon
Ci làkku ibrë (הר מגדון) la tur wi jóge. Ci angale mooy Armageddon; Ci faranse mooy Harmaguédon
Armagedon mooy turu benn tund ci làkku ibrë bi ñu sotti ci làkku gereg. Ci làkku ibrë Megido (Meguiddo) la tudd. Ci Injiil dafa misaale bérab fu xare bu mujj bi nara am ci diggante gaayi Yàlla yi ak gaayi Seytaane yi ci muju jamano ji. Tundu Megido bokk na ci tundi Karmel yi. Dafa nekkoon ci benn boru xunt mu mayoon nit ñi jàll tund yi. Ci joor bu nekk ci taatam la Sóol (1Sa 31:1-8) ak Yosiyas (2Ch 35:20-24) dee, te Sedeyon amoon ndam ci waa Majan ñi (Jud 7).
Armagedon mooy feeñ ci Injiil ci Pe 16:16.


text:
Hubert Fichte: Banu dajewaatee, ñaari at ganaaw sunu daje bu njëkk ba, danga ni ma woon, nanu defaat beneen interwiiw. Nga yokk ca nibii yoon amul ragal. Ana lan nga doon tiit ca sunu interwiiw bu jëkk ba?
Maurice Dorès: Lima doon tiit ci man la nekkoon. Daf maa wóorulwóon ni dafa am benn gëm gëm bu ma doon doxe. Sama kàddu dafa ñagasoon lool. Yaakaar naa ni nak xoolaat naa sama kàddu ci digante bi, bagis ni pajum dof mu ne, am na ci gisin ak doxalin wu mu wéeru.
Fimu nek nak man namaa ràññee yooyu gisin aki doxalin.
F: Wan doxalina la terewoonna wax keroog ca lopitaalu Fann?
D: Xanaa gisgisu neokoloñaalism agit di wutal sama bopp ay lay.
Kenn ñimewula ñëw tay ci am réew ni leen dañoo ñëw suuxlu leen ngir jariñoolenn doŋŋ. Ñun ñi dimbaliwaate taxa jug, dañoo ñëw ngir indi,ñëwuñu ngir yóbbu. Lii mooy waxi Faan ja. Dañuy def ci bopp yi ni dañuy indi dara. Loolu nak mooy gissgu neokoloñaalist: Waa afriga ngu taxa jug. Sama koom nak mooy: bir na ma ni benn Afrig yékkëtiwuma. Wa afrig doyal nañu ci ñuy ñëw rekk di leen jariñoo!
F: Ndax doxalinu neokolñaalist woowu wàññikuna ci at yu mujj yi?
D: Waaw. Ndaxte am na doxalin woo xam ni kenn menu koo wëyël ay at tefeeñul. Fann meññentu neokoloñaalism bi la.Nekkinu nasaraan yi foofa yomb naa faram fàcce. Fann ci sistemu iniwersitey nasaraan yi la bokk. Kenn ku ci nekk foofa ngay binde sa tees, sab diplom. Dangay ñëw ngir ame fi xamxam bu wér ci wàllu nit.tees yeek film yi dañu koy firndeel bu wér. Bo jeemee defe neneen, du dem. Damaa amoon yéenéy taxawal fi ab poroose boo xam ne ñepp dinañu ci joti, ñu ubil ñépp bunt yi te mu baña nirook Lopitaal. Loolu mënulwoona nekk.
F: Ndax doxalin ak gigis boobu day ndono lu juge ci daaray tugël yi gënë kawe?
D: Loolu bir na ma.
F: Lu waral fësëloowan sa gisgis bii ca sunu waxtaan wu njëkk wa.
D: Booba, man ak ñu bari, dafa am lunu yeemoon ci Afrig. Booy doora agsi, dangay cekkte ba pare ñu bàyi la ci biir ngir gëñ laa mana jiitloo – loolu yepp muy lu dëppóo ak system bi. Te ñoo ko tay di la bàyi ci sak ngëlëm. Man nak noonu laa bàyee ñu fowe ko ak man.
Afrig ci boppam dafa gëlëm –gëlëm ciw askanam, ngëlëŋuk kilifteef. Yëf yi am ërób moo am Afrig, rax ci dolli wëlbëti xel yi ci goornmaa yi ak ngëlëmtek ndof – muy neokoloñaalism ak boddikuw xeet.
F: Yewu gii nga am ci mbir mi, nu mu la dikke, ndànk ndànk walla yuréet?
D: Ci men mbir. Muy poroose bi ma la doon wax te ñu waroon koo amal ca ndar te ginnaaw gi mujju ma koo mana amal.
F: Dama bëggóon nu teg baatub Ideolosi ab diir ci suuf te wax ci làkk walla waxin wi ñu doon waxtaane Fann ca Fann. Noo gise ñagasaayu kàddu yooyu?
D: Loo bëgg, ma wax sinwaa? Ndaxte kat an sinwaa laay jàppe làkku nasaraan wi. Sinwaa boobu dafa am doole lool ci iniversite bu Dakar. Kenn mënula wañ loxoom, ni ko dangay bin lu ñagas ci sa ligeeyinu bopp. Njiit lu nekk day bëggë wanne taarub wàll wa muy jiiteca daara jooju.
Te loolu, dañu koy bind benn yoon ba noppi tëggaat ko fukki yoon ba fukki yoon ak juróom. Ku bokk ci iniversite danga war di gëstu di bind lu bari.
Kepp ku jaar Fann daaldi jël mbind mi ba tax na boo génnée mana dégg 100 walla 200 ba 300 yoon wax jile.
F: Binga fiy doora ñëw, dangaa yéemuwoon ci Fann.
D: Li ma gënoona yéem ci Fann mooy way tawat yi.
F: Dafa mel ni dañu cee sawaratul. Dama seetlu ak mbañeel ci ligeeykat yi, mbañeel gu teguwul fenn.
D: Ci ñenn ñi… Kenn ku ne sa intere ngay xool te bu dajeek interey keneen rek… Te melokaan woowu ca Fann mooy mellow koloñaalist. Te system bee ko laaj.
Fii royuñu fi wenn pajin wuy jeema xàmmee doxalinu dof yi.
Nuñu bëggë xàmmee doxalinu way tawat yi, bu fekkee ni duñu leen deglu?! Buñu bëggée déglu nit ñi, fok ñu dégg seenu làkk.
Ludul loolu dañuy mébët rekk ni ko waa tugël di defe. Fajkat yi ci seen bopp ñooy gént.
Li xew Fann mooy moom ak moomeel.
Nit ñi dañuy ñëw Afrig ngir luñu am: ab àll, walla xaalis, mbaa am xel, wallaw yaram.
F: ni ko Marx di waxe: Kapitaalism ak bopp sa bopp !
D: Waaw kay.
F: Xellu : poroblemu wax !
D: Defe naa ko.
F: Ñamal ma tuuti ci exotism.
Exotism dañu koy bañ ; wànte ndax exotism làmboowul tuuti xellu ? Xoolaatalsakanaayu yënguy turist yi ak dimbalaatekat yi mba sikaatar yi ?
D: bu nit ki wane ganaaw am réewëm rekk sori tàmbalee dugg. Bu ko defe am doole ju koy yëngël. Lu mel ni bëggé. Fii nak defe naa ni mbaax lañu fi wara dugël ni ko Sartre diglee. Kenn ku ci nekk yaay xam looy def ci bëggé googu : Ligeey walla yaafus.
F: téeré yu bare bari bind nañu leen ca Fann. Collomb, Zemplini, Ortigues ak ñi topp ci ñoom. Defe nga ni mbind moomu mën naa yokk sunu xam xam ci Afrig ?
D: Lenn lu ci nekk dañu koo wara xoolaat. Ku mel ni Collomb dafa juum, romb poroblem bi. Bu ëllëgée, dees na jàngat ni góor googa dafa xalaat mbir mooma ca jamono jooja ngir xàmmee ni manees naa juume nile.
Sama gis gis nak bokkutak bu Collomb ak bu nàttangoom ci ko bindaat yepp.
Dañu jàpp ni nit ku ñuul nday yu bari la ame. Loolu mooy lan ?!
Defe naa ni lii day firndeel ni Collomb ak ay nàttangoom dégguñu làkk wi. Yenn saa yi dañy gis ab xale juge ci magam bu jigeen ñu jàllale ko ci yaayam ju ndaw. Lu mel noonu, ku ciy wax ay nday, am na lu am solo loo umpale. Ca Afrig, nday jenn la te dafa soxor, raglu, di màtte. Am na film buñu dupee “les dents de la mer” – Bëñu géej gi ; këyitu xibaar wii di “le Soleil” moom nii la ko bindewoon “les dents de la mère” – Bëñu nday ji. Saa su ku tëlé di ñëw ci man, ndayam lay àndal. Moo xam lepp. Mooy joxoñ kooyub doom ji ni : lii lan la ? Du jug ! – seetlu naa ay xale yu seen yaay yu ndaw yar ba noppik di leen saaga bañu am ñati at : jurooma !
– Manees nañoo joxe mbaa sax jàllale xale bu ñuul ?
Du dëgg !
Doomi jiitle moom coonoy neen la.
Damaa seetlu ni xale bu ay wayjuram tàggoolu ëpp ñaar fukki at sax, dafay jéema def lu nengir jubëlé leen.
Te dañuy wax sax ni:
Doomi nit ku ñuul, doomi ñeppa. Bopp sa bopp amu fi.
Du dëgg.
Nit ku nekk, ci sa nekkin lañu lay ràññatlee, ci ngor ak kersa. Ngor ak kersa rekk am na gën gaa néew juróom benni baat yuñu leen di ràññatlee ci Wolof.
Te:
Nit ku ñul xamul ab xëcóo.
Te des na leneen tontu. Yomb na lool nga ni diw dafa yoom ganaaw boo ko tàppe ba noppi. Collomb am na lu am solo lumu bind ci Bouffée Délirante.
Wànte namu ko tëjé moo jaarul yoon.
Dafa wax ni ci ab Bouffée Délirante lu néew ci personaalite nit ki mooy feeñ.
Porofesëer Sâ ca Paris aman na ci gisgis bu gënë yanu maanaa: Bouffée Délirante bi day wane xam xam bu xoot te matale ci jëmmi doomu aadama.
Ortigues nak moom dafa ubiwoon ab kabineb psikolosi ngir bind benn téeré!
Dafa ñëwoon ngir jëfëndikoo fi benn codex. Dama ci bëggoona teg rekk ni ab psikanaalist bu Senegal beneen gis gis la ciy wara am.
Jàpp naa ni ligeeyu Ortigues bi lu luñuy déggé ak baati wolof. Jàpp naa ni kuy def psikanaaliis, danga wara ligeeye làkk wi ñuy wax. Ñoom ñaari Ortigues yi dañoo jeema tërëlu doxalin. Ci wile doxalin nak, liñuy ligeeye moo wara leeral liñuy gëstu. Dañu doon ligeey ak ay ndogo yuy làkk nasaraan.
F: waaye loolu itam koloñaalism la. Ndax codex buñu àbbaani lañuy jëfëndikoo. Ñu obliise waa Afrig ñu noppi walla ñuy wax naka sudul noonu , ganaaw buñu tegee nëlé seenu làkk di jëfëndikoo codex bile. Muy lu ñorul xaayul luy tax du mana def dara ludul tegoo rekk li ko codexu psikanaalist biteg.
D: Jaarul ci yoon ndax dugg bi psikanaalist biy dugël loxoom ci yëf yi.
Zempelini moon damaa yeem. Ligeey yi juge Fann yepp, waxi kasaw kasaw rekka ca nekk. Leeg leegi ñu rax ci ay baati Wolof ngir wanewu te nañu koy tekkee sax duni.
Ci liggeeyub Zempelini bi, xool naa ci 400 xët, gisuma ci benn njaaxum. Ligeey bu àndak fayda la def te lepp lu ciy Wolof, jox na ko ñu ko xam ñu takku ni lingist yi ñu càmbaral ko ko. Waxuma ay teoréem. Wànte ligeey bu am solo bimu def.
F: Zempliñeen yii ñoom ay gëstukat yu xarañ te am fayda lañu. Dofuñu te am nañu luñuy jomb. Kon nak noo gise fen yii am ca Fann? Noo gise itam ni ci waa tugël yi mana ànde?
D: Yaakaaruma ni ànd nañu ci mbaa ñu mer ci.
Iniversitey tugël yi a kyu amerig yi ñooy doxe noonu :publish or perish !
Gëstukat mën naa toog juroom benni at te gennewul dara. Kenn noppiwula def loolu. Ganaaw juroom benni weerwalla sax juroom benni ayi bisgenne nañu bu yàgg am mbind ci xellug waa Afrig yi.
F: kon daal yaw gëmoo ni lañuy bind ca Fann cig cofeelgu jëm ci xam xamu gëstukat bi la, sukkandiku xanaa kay cig bëgë jariñu rekk.
D: Duma niñepp dañoo feebare noonu. Ndaxte am na ñoo xam ni defu ma leen ay gëstukat. Gëstu am fa. Pëccëxoo aki kontaraa ak bindantu dong.
F: ci yan làkk la ceetug tawat yi di ame ca Fann?
D: xanaa yi am Pantoise walla Montpellier rekk. Fann ak yeneen Këru dalal xel yeppa yam. Dañuy fay joxe nëroletik yu bari lool ak di maasaate. Famu nekk ak lañu fa binde siiw na itam lool.
F: fii dañu fiy faj ay Wolof ak ay Pël ak ay Manding ak au tukuloor ak ay lebu ak ay Seereer ak ñeneen.Kuy làkk làkk yii yepp?
D: Kenn ci fajkat yi. Man ci sama bopp Wolof laay làkk. Daf ma metti, li ma déggul tukulóor. Saa buma ame malaadu tukulóor, damay jaaxle. May laaj lan laay def ak ñoom. Am na mbir yoo xam ni kenn waru koo tàmm tàmmlu.Dootuñu gis tus. Damay yëg ag mànki ci sama bopp. Mënumaa ñàkka xam ki nekk ci sama kanam li muy wax. Monte teewul ma leen di bindal ay garab. Wànte nak fajkat yi may jàpalee ngi fi. Ñooñuu dima jàpale, dama leen di wax saa sune ñuy bàyi xel ci li way tawat yi di wax. Ci ñoom la paj mepp di jaar fii ci Fann.
F: Wolof bi nak, budu yaw mi koy làkk.
D: Duñu wax lu bari ci informateur yi. Monte ñooy def lepp. Ñooy dajale sax li gëstukat bi soxla lepp. Muus nañu muusaay gu xam nañu liñuy xaar ci ñoom. Waaye seenu jàng soriwul soriwaay gu leen di may ñu bind seenu tur ci kaw seenub gëstu. Am na gëstukat yoo xam ni dañuy génné seen mbind da tuñu ci tudd benn yoon informateur yooyule.
Maangi am yaakaar ni sama xarit ya ca Paris,buñu ma jàppalee, informateur yi dinañu mana bind seenub gëstu ba noppi xaatim ci seenu tur.
F: “lekolu Dakar“ bi.
D: man jàppuma ni am na “lekolu Dakar” Collomb angi nii. Ñeneen it dañuy ñëw toog fi ñaari at ba ñenti at dem seen yoon, ni mër. Yanuwul maana sax ci wàllum kër doktoor di ko tudde “lekol”.
Gëstu dëgg dafa laaj làqu ci bërëb te jàgg fa.
F: Tugël yàquñu rekk li leen wër, waaye fuñu dem yobbaale fa néewël ga am ca seen njàng ma gënë kawe.
Nu ko waa Afrig yi gise?
D: Diis gann. Wànte ñimewuñu koo fësël. Lepp luy pajum xel, Fann a koy saytu fii. Waa senegal yi dañu leen fiy tàggate dong. Manuñu ci dara. “Feeñuñu ci sax ba tax na tubaab yi ni fàng”. Looloo am Fann itam. Tubaab bi li mu fa am jéggi na dayo. Te dañoo wex xàtt. Day wane rekk seenug suufe te ku la gëñë suufe, gën laa soxor.
Pajum xellule mooy mujjë moom boppam fii ci Senegal. Lifi am weesuwul moomeelug Faraas guñu sànge mbubum siyaas ak gëstu. Bepp doomu Senegal buk o nànguwul, juge fi.
F: Benn ci gis gis yi am ci Fann bokk na ci ni:
Ni pencum Senegal tëddé bodiwul ak ndof benne.
Noo ko gise ?
D: Am na lu ciy dëgg. Dañu jàpp ni doff bi ay raba ko jàpp. Nit la koo xam ni day gis ay mbir yu keneen dul gis. Noonu la deme. Tànka mungi ni cell, jotewul ak kenn dara, kenn du ko wax daran i ñañuy wooye dofub dëkk bi ca tugël. Waaye bis bu dof bi tàmbalee dóoré nga gis ñu koy gundxataal. Yàggul rekk jot na benn dof bu juge Fuutë. Ci benn dëkk bu ndawa ndaw. Dadoon waxtu.
15 weer lañu ko jéng, yeew ko. Manulwoon saxa dox. Dañu ko daan dóor.
Am na fajkat yoo xam ni dañuy dóoré di làkke.
Bu ame lu wuute daal : xanaa kon ci niñu jàppe ñu dese ñi lay doon. Wànte nak, ca tugël itam dañu jàppoon ni dof yi ay jinne ñoo leen jàpp.
Ci pencum Afrig nak kenn daawul boddi dof yi. Loolu nak la xamul mooy lan. Ñeppa kooy wutal aw lay.
F: Niñu jàppewoon dof yi ca tugël gu yàgg ga ak ca Afrig wuutewul ak niñuy yore ay mala. Door, yeew, xas. Dof bi ci kanamuj nit ñepp lay defe li muy def, muy dem ganaaw kër walla tuur ndox. Maa ko gis ci genn kërug dalal xel. Waaw luy ñàkka boodi ?!
D: wax nga dëgg. Dof yi amuñu sax pajaas buñuy nelawe.Gëdëy doomu aadama dafa am solo ci Afrig. Waaye dof biñu bàyi muy tëdd ci ay nefaraam moom am na gëddë.
F: Ca Fann dañoo bëggë delloo dof yi ca seeni dëkk, kenn bañ leena boddi. Mootax ñu leen di boole ci ay këru xellu.waaye, ndax kenn bëgg na ko ?
D: xumbël la rek. Gëmuma ni boobu ligeey ligeeyub doxandeem la.
Yooyu kër buy amit waa gox ba ñoo ko wara soxla, samp ko – samp kër fu la neex, ag yàq dong la. Waa Afriga ko wara defal seen bopp. Yoonu doxandeem nekku ci.
Kenn mënula bañ nak dox gi penc miy dox fii. Dañu wara xam li ñu ñu fiy doye. Bu fekkee ni nak dafa am fajinu dof wuñu fi aajowo, kenn warula wuteji feneen aw pajin. Pajum dof, tiis wu manuta ñàkk la ci Afrig. Wànte warul tax ñu di leen indil paj muy jur jàngoro.
F: Damay fàttali rekk benn dof buñu doon faje ca Kenia te daawuñu ko toroxal.
D: Gëm naa ni – te bokkon na ci sama mebet ma ma amoon ca Ndar – bu amoon ñuy dimbali fajkat yi te ñu meenante ak dof yi bu baax…
Xewit wu bees wi nak mooy jàppe boolewaale ci njaboot gi yepp.
Faj ku rëkkëtiku te diisoowoo ak ndayam, du amug muj.
F: Ci menn penc muñu amaloon ca dalal xel bu Kenia ca wetu Cigicoor, waxeesoon na fa ni Dof yi waruñoo jël kàduu.
Jëkkëri sennus ndaw su teewoon ca Bouffée Délirante ba moo ko waxoon.
D: Monte ci pajum dof de dañoo wara déglu way tawat yi ñu wax.
F: Waaye daa mel ni kenn ca ña fa teewoon parewulwoona déglu way tawat yi ñu wax.
D: Sa su ne ci mbir yu mel noonu lañuy dugg. Loolu luñu wara suppi la nak. Xellu yoon wu yàgg la.
F: Beneen gis gis ci ligeeyu Fann mooy penc yooyu itam. Bu ci dige rek desee, xam nga waxi nguurug Senegal. Xam nga ngor, jom ak kersa. Yaakaar nga ni penc yooyu man nañoo jariñ dara ?
D: Penc yi man nañoo jariñ, bu leen dara raxul ludul muy dajale fànn yi am ci kërug fajukaay gi yepp. Siiwal nañu penc yi lool nak. Nit ñi di fa daje, te loolu lu am solo la. Sori na lool nak pajoom mbooloo. Pajoom mboolo, ci àdduna bepp lañu koy amale ba mu des Fann. Fii dañu fiy tëggëkë fecc dong. Dañu fay coowaloo lu bari. Ku ñu indi nak, doo mana gis ni defuñu fi dara.
F: Noo gise yeneeni fajkat yi nga xam ni dañuy toog wër way tawat ji muy nettali ci ak dundam. Ñuy tekkil fajkat yi li muy wax. Fajkat yi di laaj ñu ko koy tekkil.
D: Woowu pajin tekkiwul dara. Dañu koy def lu bari nak ci iniversitey farans yi. Seetlu naa ko ca lopitaal St. Anne ci kanamu 400 nit ca kabineb Delay. Loolu dama koy tudde dong “xellug mala”.
F: Ñu tëpëtiku ak ñu rëŋëtiku bariwul ci Afrig. Ca Fann yekkati nañu fa lool dayob Bouffée Délirante yi. Ndax yaw mës ngaa def benn njàngat ci nosolosi?
D: Am na ay kaawu Bouffée Délirante yu bari – wànte ñungi wàññiku bu baax.
Buñu ko càmbaree ci gis gisu waa tugël, duñu mana xam li xew. Man li ma gënë yitteel, du càmbar boobu.
Buma ñëwée ci ab loppitaal, damay jéemë xam ni ag ndof nekke benn digante buñu jàppe feebar te ñu manees koo dëxëñ ci biir dundug doomu aadama bi.
Càmbarug nekkug doomu aadama bi moo ma ëppël solo.
Lislaam am na fii cër bu rëy. Ñu bari ci ŋiy waxtu, dañuy feeñal yëfi mistig. Loolu manees na koo tude Bouffée Délirante. Waxtu jii nak mën na am solo su rëy ci yarub nit ki walla sax mu feeñal ndese gu yàgg gu nekk ci moom.
Xam na benn dof boo xam man nañoo jàpp ni wér na, buñu sukkandikoo ci ay waxam. Manoon nañu koo boole ci ñu rëngëtiku ñi, wànte dafa amoon xam xam ba ñu ràññee ko ndax xam xam boobu. Ràññee googu nak mooy tax ba daana ka dootul daanu. Budoon 50 at ci ganaaw, kon boole nañu ndaw si ci ñi ame ay rab walla ab jibar, walla gisaanikat.
Kenn du ko yobbu kon di ko faj ci kërug dalal xel te dina mana am sax kon jëkër aki doom.
Ci diirub juróom fukki atkaarànge gi Wolof di jëfëndikóo ci réewum teknokarat soppiku na bu wér. Na sa waxin soppiku rekk, ñu daaldi lay jàppe ku tëlbëti. Danuy tëlbëtiku nak, ndax Sénégalci diirub juróom fukki at rekk amatul ludul ay bërëb yuñuy làqe ñu mel ni ndaw sii, ndax dañoo def benn ñaawteef te sax boo demee tayuñu ko. Ñu daaldi leen di yóbbu ci bërëb yu làqu yile.
Ndof goo gis, jàppal ni ñaari jaar jaar yu daje lay firndeel : muy jaar jaaru nit ki ak jaar jaaru askan wi muy dunde.
F: Ki nga fi wax leegi ci misaal, bokk na kon ci ñu néew ñi rëngëtikuwoon te ñu mujj faj leen bañu wér pilik ?
D: Bëggumë cee waxaat. Jaar jaari ndaw soosu yembagul. Dafa am lu mu dund lu am ay jexital yu diis. Wér na te jëlul ay nëroleptik ndaxte am na saasu dajeek ay nit ñu ko tàllal seeni nopp, déglu ko bamu mana wane maninam ak xaralaam.
F: Freuddem na ba tollu jamono ju mu génnée baatub kompleksu ëdib. Te dem na ba gëm ko, di ko jëfëndi koo. Ñoom Ortigues dañu doon jéemë firndeel boobule kompleks fii ci Afrig. Ndax ànd nga ci seennjàngat ya ñu daaneele.
D: Ëdib, waa Gerees la.
Mitolosi moom ay jaar jaar la rekk ci dundinu askan. Jàpp naa ni du metod bi gën, rawati na nak booko naree jëfëndikóo feneen fu bokkulak fa mu cosaanoo.Leeneena wara dox foofa.
F: lu baay di jariñ ci dundb doomi Senegal ?
D: fii, kenn mënu fee tudd baay te boolewoo ci lislaam. Baay dafa am lu rëy lu muy mengool ci doxalinu askan wi. Kenn du ko jéggi. Saa bu coow ame ak moom rekk day metti.
F: Ndax doom dina yeene dee baayam?
D: Ragal lool nday ak baay, dinay am.
Bëggë ray sa baay?
Coow day am yen saa yi. Wànte bëggë ray sa baay? – Dëglë manes naa gis mbir, daaldi ni: mungi wund, dafa bëggë ray baayam!
Man nak ñimewumaa wax loolu.
F: Cofeel gi doom ju góor di am ci ndayam nak?
D: Digante ndayak doom ju góor, dañu koosewal bamu ëpp. Am na way tawat yu daan feeñal bëgg guñu bëggë tëde seen nday. Am na itam jigeen ñu bëggë tëdëk seen doom. Manes nag gis ni ndongoy Senegal yi ci daara ju kawe ji jéppéeku leen di wax ci kompleksu Ëdib. Lu jëm ci insest, aay naa waxtaane.Foofu ànd naa faak Freud akñi ko gëm.
F: Ci jigeñaaley mitu Ëdib – ak ci téeréb linjiil itam – gisees na fa ray mbokk ak tëdé ku la araam agit ngóorjigéen. Ci Dakar nak askan wi daa tollu ci coppiku gu rëy. Li fi mag ñi bàyiwoon tas na wesar. Tàmbali nañu fee gis ay waxaki define góorjigéen. Ndax jot ngaa seetlu ay góorjigéen ca Fann agit nuñu gise ngóorjigéenak li fi mag ñi bàyi.
D: Damaa waarwoon, bima déggée ndongo yu kawe yi lànka kandaare ni: Góorjigéen, amul ci Senegal.
Man xam naa genn góorjigéen fi ci Senegal, ba tàmbalee waxtaan ak moom. Te damay dem it lu bari Ndar, fa nga xam ni nanguwees nañu fa ni ñi ñuy woowe Góorjigéen am nañu.
F: Ndax ngòorjigéen am na ci dëkku kaw yi?
D: Li wér te wóor daal mooy góorjigéen moom bari na ci Senegal. Te am na ci fànni askan wepp. Ay kilifay àdduna, ay boroom kër, ay mool, ay mbër. Wànte dañu ko fiy bañ bu wér. Góor ñiy toppandoo aka niru nirulu jigéen ñoom ay góorjigéen yu jigéen ñi sopp lañu, ndax yónneen yañu leen di demal.
Dafa am luñuy def ci askan wi. Dañu leen di bañ waaye itam dañu leen di xawa ragal. Ngóorjigéen am na ci dëkku kaw yi, wànte dañu koy weddi.
Ca Sàntarafrig, daje naa fa ak ay góor yu sol yéeréy jigéen ci ay dëkku kaw. Ci Góx yi diine lislaam di dox nak amul góor jigéen. Am na góorjigéen kay. Dañu ko faa nanguwul. Moo tax may laaj baxam lël yi ñuy def du rekk ngir bañ ngóorjigéen.
F: Nee nga ci diirub 15 at amul benn sikaatar afrikee…
D: ci 15 at tàggatuñu ca Fann benn sikaatar bu bokk Senegal.
F: Wan xeetu sikoterapi lañuy jëfëndikóo ca Fann?
D: NEróleptik ak maas kuraŋ moo ëpp ca Fann.
F: Chimi nak?
D: Déedéed.
F: Mbooleseen 200 way tawat ñoo nekk Fann.
D: ëpp nañu 100, wànte matuñu 200.
F: Maas kuraŋ bi, ñaata yoon ci bis bi?
D: Yombula xam. Man mii duma ko jëfëñdikoo. Waaye xam naa ni daal leeg leeg mu doon ñenti yoon ba juróomi yoon ci bis bi. Yenn saa yi mu dem sax ba juróon ñaar walla juróom ñatt. Ci yenn bërëb yi ci Fann ñaar walla ñatti yoon ci bis bi. Ñenti bërëb. Mbooleseen di fukki maas kuraŋ ak ñaar. Fukki yooni maas kuraŋ ak juróom bis bu nekk, du dara. Maas bu yàgg waaye.
Bimay doora ñëw Fann, dañu leen daan maas te kenn du leen waajale aki doom.
F: Walium sax daawu ci am?
Juróom benni at ci ganaaw, bimay soga ñëw, saa su benn malad daanoo, dañuy génné pajaasam teg ci biti, di ko maas ci kanamu ñepp.
F: Loolu kenn defatuko?
D: Déedéed.
F: Lu waral yaw doo maasaate?
D: Man damaa am saasu ay sikaatar tàgat ma yoo xam ni weneen doxalin lañu ma xamal wu wuuteek mititalaate.
Waaye nak kenn ku nekk yaay tànn say jànglekat.
F: Booko xoole ba ca biira biir, maas kuraŋ dara wuutalewuko ak mitital (tortiir).
D: Dëgg la. Mitital la. Nu la neex nak maneesnañu koo tude ! Dekki ! Dama jàpp ni lu ñu def ci xelu nit ñi la rekk. Man defe naa ni maasaate bi day yàq tàggatub fajkat yiy jàppalewaate. Defe naa ni ñi may jàppale, ñoom lañu gëñë tàggat ci wàllu sikaatiri – Dootuñu dóoré, duñu saaga, duñu maasaate.
Bu kenn daanoo, ñu ñepp dañuy ànd jéemë xool lu ko daaneel. Dangay nàngo xam walla nga lànka xam rekk.
F: Li jëm ci nëróleptik ca Fann, numu tollu ?
D: At yii ci ginaaw, tolluwoon na ci 2 milyoŋ CFA at mu nekk.
F: Kon muy tollook 25000 Mark – xaw naa tàkku sirtu ci isin yiy defar ay garab.
D: Isin kay bëgg nañu ñuy bind ay wardnaas. Defe naa ni lu mana nekk la ñuy faje walium agit yërmande.
Ci noonu maneesoon naa teg isini garab yi fëlé, daaldi feeñal nak jafe jafe ci koom bi. Ak ni waa Senegal dik faje, benn ekib bu dëggu rekk ak tuuti doomi nelawal doy na. Bu sunug bëgg di yokku rekk, dootuñu yitewoo nëróleptik yu bari.
F: Ndax ndaw si nga doon wax, dinga koy jox walium leeg leeg ?
D: Waaw.
F: Isin yi dañuy def ay test ci way tawat yi. Yan test lañuy def fi mu nekk nii?
D: Man bokku ma ci test yooyu. Antisikotik ak antidepressif lay jëfëndikoo.
F: Yu ban isi?
D: Sandoz, Spécia ak yeneen.
F: Doktoor yi dinañu jàpp ci pajinu yërmëndé woowule ?
D: Waaw.
F: Yaw nooku gise ?
D: Mënumë ci tontu ?
Xaalis bi dañu koy sédëlé bërëbu fajukaay yi ci biir lopitaal bepp ak mbooloom way tawat yi.
F: Ndax gis nga ni test yi tegi na ci yoon ba nga man koo layal.
D: bu fekkentewoon ni leer na ni liñu ciy seentu dees na ko ci am te itam niñu ko wara defe, defe nañu ko, waaw. Wànte leeg leeg am ay garab yu amul ñu weccee leen ak yeneen noonu. Menn pajin saxufi.
F: Dégg naa ni Doktoor yi ci bokk, dinañu leen jox 60000FCFA at mu nekk, muy tollok 750 Mark ?
D: Mën naa am.
F: taa yi am na ben luwaa ci Senegal buñu tude “médicaux legaux“ bu jëm ci defkatu ñaawteef yi ñu yaakaar ni dañoo am feebaru xel. Ñooñu dañu leena wara denc. Ndax defe nga ni sikaatiri bi ci Senegal, day gënë tëju walla dina ubbikuji ?
D: Defe naa ni sikaatirib Senegal day gën di jëfëndikóo ay duma ak mitital.
Yàggul rekk dañoo tàmbali di suqali turism bi. Ci noonu lañu jëlë kër yu mel ni ga ca Kenia def kow lay. Am na dekre bu nekk ci ginaaw buy xamle ni dañu fay def ab internaa.
F: Ndax sikaatar yi nekk Fann xam nañu ni dañu leena def aw lay rekk ?
D: Bir na ma ni duñu ay naxa naxa.
F: Doon nga ma wax taa yi lu jëm ci digante sikaatiri ak xeetu turism boobu.
D: Defe naa ni xalaat boobu, xalaatu ñi gënë bari ci ñi weddi sikaatiri la.
Defe naa ni saasu nit ki jugee ci ab jéll, day gëñë am doole. Defe naa ni doon na am solo, bu sikaatar yi doon jël LSD leeg leeg walla sax benn yoon rekk nday ñu mana xam lan mooy miir ak jeeneer. Nga xam ni beneen nit ngay doon. Jibar yu bari ci loolu lañuy sukkandiku. Nit ku ne day boqale lu bokk ci aadaam. Mës na maa laaj benn pereetar : Lu wuutale ab dof ak ki koy faj ? – mu daadi ni ma : ñoom ñaar jigee nañu lool. Li leen wuutale mooy, kartanug dund gi nekk ci nekkon ci way tawat ji dafa naaw.
F: Jibar bi moomitam, day tukki dem ci jaw ji walla biir ndox mi ni ko ruug aji tawat ji di defe. Ndax mës nga seetlu lu mel noonu ci ñi ngay faj ?
D: Xanaa dem ci jaw ji. Way tawat yi dañuy mel ni kuy naaw ba nekk ci kaw asamaan. Luy faral di am la. Te li way tawat yi di jeeneer mengóo naak li jibarub pereetar bi di jeeneer.
F: Jigeen ju katakayni ji nga doon wax, dafa daan jàppe ñaawteefam yi ni ab tukki …
D: Noonu laa ko gise. Màndargay lu yéemé, luy royroyi – ay jëfëm daf may fàttali li ngay jeeneer boo jëfëndikoo LSD. Defe naa ni, bu doon ca Afrig gu yàgg ga, dañu kooy jàppe ni ab gisaanikat buy digley sarax.
F: Daa nga ko jëfëndikoo kon?
D: Waaw.
[Ci turu 67–84]


text:
Wote bi nu dëgmal, ñépp xam na ñu ko, wote bu jeggi dayoo la: ndax ci la ëllëgu réew mi aaju! Wote tànn la wan yoon la Senegaal war a teggu jëm ca kanam mbaa mu teggi ko, dellu gannaaw: lawla cat! Wante li ñu soxal ci jukki bii, lu lëkkëloog loolu gaa, wante leneen la. Loo xam ne soo ko seetloo, dafa mel ni dafa am jàllarbi ci ni “politiciens” di jëfandikoo làkki réew mi! Li ñu leen doon faral di wax mooy: demokaraasi ci làkki-jambuur ay kácci neen la, mënu la nekk! Ndax demokaraasi mooy nguuru askan wi ngir askan wi!
Waaw, bu fekke ne nag fa ñuy takke aka tekki, fa ñuy dógale, fa ñuy fasee aka fecci, ña fay wax du ñu wax lu askan wi mën a dégg, naka lees mën a tuddee mbir mooma demokaraasi? Dafa mel ni daal buum bi ñu kolonisatëër bi nasoon, ba taxoon ñuy wéy ci waawaam, ba léegi dógagul! Te buum boobu, xàncc bi ñu ko ràbbee mooy di jëfandikoo làkki nasaraan soofal sunu bos, di jàng cosaanaam fàtte sunu bos, jël ay kureelam indi teg, jël doxalinam indi teg, jël xaalisam indi teg… Te loolu feek mu ngi fi, cóow leey bari rekk, wante demokaraasi dëgg, mbaa jëm-ca-kanam ci wàllu koom-koom caada ag nekkinu askan wi da na fi jafe lool!!!
Liy firndeel loolu, mooy ba nasaraan bi xamee ne léegi mu ñakk réewi Afrik yi mu kolonise woon, fekk Alseeri ngiy xare ngir moom boppam, Wietnam duma Faraas Jemben-Fuu, Kamerun tàmbalee fippu, seneraal Degaulle da fa ne woon: “na ñu yolomal buum gi ba laa moo dóg”!
Te loolu li muy tekki mooy, na fi sunu jëmm yi jógge, wante sunu doxalin moom na sax ci xel yi ba fàww! Te looloo fi amoon, ba fi Senóor nekkee ba ci Abdu Juuf ag ñi fi nekk téy! Xam nañu ne Senóor ba mu fi jógge da dem Faraas nekk “Accadémie francaise” , Abdu Juuf jógge fi dem jiiteji “francophonie” di bàkk, di bàkkoo làkki nasaaraan! Xalaas, loolu de du ngoóora! Te su caaxaan faaxee dëgg des, Afrikee rekk ngay gis muy nangu loolu! Kenn ñemewul xalaat sax, gis sinwaa, mbaa sapone mbaa wietnamee buy soofal làkk wi mu nàmp, dem di bàkkoo làkki ñi ko mas a dëkkee tuutal ag nas buum! Da ñu fee déggoon ci lu yàggul dara sax njiitu-réew mi di wax di bàkku naan, Senegaal mooy réew mi nga xam ne, soo limaaleewul Faraas, fa la nit ña gën a xereññee ci làkk nasaraan!!! Wante nag Wolof Njaay da ne li nga moom nga mën a tiitaroo! Li nga moomul moom, Bafa rekk la sànt! Seex Anta yokk ca ne “lákki jambuur de su safoon suukar ba mel ni lem itam, mënoo ko mácc ba cay taxamtiku”.
Ñaka xam daal ag ñakk fayda li ñu waral bari na! Ñu bari ci waay-xeltu yi sax dañoo defe ni, wax yu ni mel ay waxi-démb mbaa ay wax yu amul solo lañu, te fekk ne loolooy ndéyi-mbill ji!
Amul xejj-ak-seen, amul benn réew bu mëna am yokkute, am tawféex ci kow topp aadaa, ag cosaanu weneen askan, rawatina dëkkee jëfandikoo làmmiñ woo moomul te fekk Yàlla natoowul a ag lu!
ImageWante nag ba léegi yakaar tasagul! Ndax téy soo seete xale yiy “rap”, seen xarala ci lákki réew mi, li ñu ciy wax, li ñuy ciy yàtt ci ay káddu yuy xalam, seen farlu ci siggil réew mi ag askan wi, dootoo amati benn siiki-saaka ne làkki réew mi ñu ngi ci yoonu suqaliku gu wér! Ba tax na sax, soo koo setantalee, da ngay gis ne “politiciens” seen bopp dafa mel ni dañoo xawa nànd loolou”! Ndax léegi ñoom ñépp a taamoo wut ay dàkkentali wolof: Moo xam “Bennoo Siggil Senegaal la, Bes du ñakk, Fekkee ma ci boolee, Daas fanaanal, Nay leer, Car leneen, Taxaw temm…” ag yeneen yeneeni yëngu-yëngu lañu! Loolu soo koo seetloo bu baax ag jàllarbi la daanaaka, ab “revolution linguistique” la! Ndax ku ci nekk xam na ni soo nee askan wi “bennoo siggil Senegaal” rekk nit ñi xam loo wax, jaratul sax nga leen di faramfàcceel lenn. Wante soo leen nee “CAP 21″, walla nga ne leen “Coalition pour l’Aternative” ñu bari day mel ci ñoom ne ay waxi-picc! Te mbir mi nag, waxoon naa leen ko fi, su ñu doon jëfandikoo sunu làkk yi rekk léegi lépp leer naññ! Loo waxati ñépp xam ko: doo fi naxati kenn! Moo tax ba fi njiitu-réew mi nee “maa waxoon waxeet!” mbàmb li wër àddina! Wante su ne woon ci nasaaran “j’avais dit, mais maintenant je me dédis”, mbir mi du demee noonu! Kon soo ko seete, làkki jambuur wi ñu fi saxal ab juntukaay la itam bu ñuy noote aka naaxale askan wi la, maanaan “c’est un instrument de domination et d’infantilasation aussi du peuple”! Mbas ci li fi “Jean ak Paul def”!
Tamsir Anne : tamsir.anne@wolof-online.com


text:
Ca diggënte 1974 ag 1985, fekk mi ngi liggééy ci juroom ñenti teere yi mu boole tudde ko Die Geschichte der Empfindlichkeit (Nettali bu yéég-yéég), bindkat allemand bi ñu naan Hubert Fichte te mu gañu leegi, ñów na lu bari Ndakaaru. Da daan anda ag fotograf bi ñu naan Leonaure Mau, doon bind ngir seet naka leñu mëne dëngël ag bañ la ñuy faral di xaar ci ethnographe biy wëndéélu, di gëstu li yeneen xeetu taxawaay ci aduna ag jakaarlo ag aduna mën jur. Yooyu soxlo tax koo dem l’hopital Fann bi Henri Collomb doon jiité ca jamonoy 1970, doon fa gëstu antipsychatrie te it xam-xam bi soxeeko ci reew mi di Senegaal ci wallum fej wéradig bopp – ñomin ndoep ag pinth – ëppoon fa doole xam xamu Sigmund Freud ag bu kompañi pharmaceutiques yi.
Fichte jot na am ay waxtaan yu bare ag it bind na ci benn nataalkat, Papisto Boy, bu doon rëdd nataal yu rëy ci ay miir ci banlieu Ndakaaru bi, doon boole ci ay anam yu xóót aada bu Senegaal, mbirum diine ag li xew ci jamono fépp ci aduna. Ci gis gisu Fichte , liggééyu Papisto Boy amoon na solo torop, te it japoon na ni yooyu xeetu doxalin mënoon tax ñu postcolñaalist dëgg ; tax it ki ute mën bokk ci mboloo nit ñi te it lenn du ka ci mën taxali. Ci ay tukki am ci atum 1970 ag 1980 yi, dëkk yu mel ni Togo, Burkina Faso, Senegal, Brésil ag États-Unis, fofu ca New York, Fichte dem na ba gis ni aada nit ñu ñuul ñi nekk Afrig ag Amerig ño mën tettal beneen yoon bu dul bu art bi juddo Europe ag Amerig di tettal. Ndajem ak Papisto Boy – “artist bi doon doomu Senegaal te fonk dëkk ci tefes” – doonoon na lu am solo ci li mu daan gëstu. Ci benn tééré bu mu bind 1980, bu ñu boole ci bi tééré, Fichte dellu ci na bu baax ci dund ak tolof tolofu Papisto yi, jaarale fa plééde ngir ñu gën jappale artiste yi.
Bu ñu weeso jaaxal bi Papisto Boy jaaxaloon Fichte, war na ñu it ñu baayi xel la jëm ci wallum jëfinu artiste ci mbedd mi. Ba atum 1980 yi di waaj jééx, fekk nguur gu nééw dole sàggane Ndakaaru, ndow yi jublu ci set setal seeni gox, Papisto Boy bokkoon na ci ñi ñu ci gënoon ràññ. Nataal yi mu doon rëdd ci miir yi ño doon gunge taxawaay artistique bi gën makk bi mës am Senegaal. Bind na ci miir yi ab nettali bu doon wane lan mooy Senegaalu tey, te it di wane ni gox yi ñi neew doolé dëkk, ñi ci wilaas yi ak artiste bu jangul, mën ne ño uuf demba ag ëllëgu Senegaal. Miir yi set setal jur yu bare daanaka yooyu Papisto Boy doon rëdd la jëlaat.
Foto yu mag yu Leonaure Mau jëloon miir yi Papisto Boy rëddoon ñoy wan gan yi jabu Papisto Boy yi ag it goxu isin yi mu doon samp liggéyam. Foto Mau yi du ñu wane miiru Bel-Air bi yëpp – liggééyu Papisto Boy bi gën mag – wante de ñuy wane li ko wòr; ay saxaaru isin yu mag di wane turu gox gi – Bel-Air – ni mu ute ag li fa am. Saxaar yoyu ñu ngi dende ag ñari minbar yu Seex Ahmadu Bamba – mi sanc yoonu murid – tettaloon. Njaxasu nataal yu kawe yooyu ag ay mbiru aduna bare na li ñu key gis Ndakaaru; jëmu Seex Ahmadu Bamba kenn mënu ko bañ gis. Bo dugge taxi fekk ko fa, ño ngi ci biir restauran yi di baayi xel kiliyaan yi, ag it ci mbubu yi, ci saak yi ag kalpe yi. Ci beneen nataal, benn góór a ngi sukk, jakaarlo ag miir bi di julli, taxawaay bu dul jaaxal kenn ci rééw ju mel ni Senegaal bo xamantene temeer bo jël, juroom ñent fukk bu ne julit la. Góór googu jëmu Muhammad Ali, segg bu ñuul bi, mi Papisto Boy rëdd, mi ngi ko tiim jege ko benn meetar. Ci fotoom yooyu nga xamantene amuñu fu ñuy tettal ki leen di xool, Leonaure Mau dey mey ñiy xool ñu gisal seen bopp liggééyu Papisto Boy, ni mu doon jële royukaay ci liy feeñ Ndakaaru. Leonaure Mau da fa amoon gis gisu boppam ba tax tukki yi mu tukki ag Fichte mu jële ci foto yu yééme te dëggu. Ca wetu nataal Papisto Boy yi am na yeneeni foto yuy wane xew xew yu yééme ca l’hopital fann, ag dëkkuwaayu l’hopital bi yi nekk bët saalum ag it màrse xonjam ya ca rééw yi wor Senegaal.
Ca jamono ya Fichte doon gëstu l’hopital Fann di interwiiwe Papisto Boy, Ceerno Séydu Sàll moom mi ngi doon bay waaram. La ko soxaloon mengóó woon nag la yiteewoon Papisto Boy, moroomam, donte sax seeni jaar jaar ute neñu. Moom ag Fichte tuute des ñu daje. L’hopital Fann bi ñu ko dalaloon te nga xamantene amoon na solo lool ci Fichte, Ceerno Séydu Sàll daan na fa jakarlook lu bare ak Isa Sàmb bu Laboratoire Agit’Art mi daan ñow ci pinth yi ñu fa daan am. Sàmb moo tettal Sàll boites de nuits yi ak këru Medina yi, ñu ko fey sant gis gisam mu key sotti ci taalif, di ko bind ag di ko wax. Ca wetu Sàmb Sàll jot na yokk mën mënam ci taalif ngir firi dog-dogu mbootayu Senegaal, te it jox ko ab melokaan bu mu tudde “poésie de l’electrochoc”, di fattali xeetu faj yi ñu daan faj l’hopital Fann ag Théâtre de la Cruauté bu Antonin Artaud. Liggééy googu, te mu yobbu ko fu ne ci Senegaal ñu koy woowe poète errant, mi ngi ko sanc it ca Pencum Fann yi – ay waxtaan yu fééx ya daan am bis bu nekk – te Collomb tàmbali woon ko. Mbir yi gënn mbàmb ci Senegaal moom ley tudd, di jëfëndikóó kaf, deggum wolofam ag pulaar te du ci boole tiitànge walla rusukaay ci wérëdig boppam. Liggééyam dey wan ni léé-léé ñi ñu tekk dof ño mën tudd seen askan dëgg jaar ci digg bi.
Biile exposition mooy njëk wan nataalu Sàll yi mu tudde Bouffées délirantes picturales. Sàll mi ngi tambale nataal atelier d’expression bu Fann, farlu ci boobu ba leegi, mujjé di def ay nataal yu boole niru ag nit ag ute ag moom. Yooyu nataal ño and ag ay tééré am yu bare. Benn ci nataal yi, dey wane ñaari tànk yu gatt yuy topp juroomi wërngël, bu ci nekk am ab tëp tëp yuy mel nii juroomi gët. Ci ndeyjóór ja, melokaan bu gën tuuti mi ngi yëkkati benn tànk mel ni luy fecc, mu doon luy nirul mbégte xale. Yooyu xeetu melokaan di dunde rëddu Sàll yi, ay ati at ñu ngi fecc ci ay diggënte keytam. Dende ag liggééyu Papisto Boy, ñu ngi boolo fii, di mel ni ab mbootaayu melokaan yuy jëflante ci seen biir, di maggal bepp xeetu nit.
Ca film bu gàtt bu Isabelle Thomas, Màïsama m’a dit, liggééyu Maïsama le ñuy topp. Maïsama nii Papisto la doon liggééye, sore liggééyukaay yi, jakarlook miir yi. Donte seeni xeetu nataal ute neñu, seetlu ne ñu ni Maïsama ak Sàll, seeni jaar jaar ag seeni mën mën boole na leen; Maïsama moom it dey wëndéélu te jot na dund wérëdig bopp. Maïsama ngir li mu bëggul woon ku ko filme, da fa laaj Thomas mu lire ay bindam, mu doon xabaar kat am. Liy feeñ mooy xel ag loxob taalifkat, nataal yuy boole goxu Ndakaru yi ak melokaanu yëfu saay-saay yu dul jaaxal kenn te ñaw. Ci ab nataal bu ndaw, bi mu tudde le thé sénégalais – ataaya –, doon lu ñuy def saay su nekk, ñu ngi key togg fekk ay pikiir yu bare di song ay taat yu am ay gët di tuur ay rongoñ. Waxin yu mel ni “su aduna ci rafete, da fa fekk ma feesal ko”, mun nañu jaxaal ku deful ndank waaye ku xool liggééyam bu baax mën ko jappe dëgg. Waxinu Maïsama bi ñu tudde exposition bi mi ngi ñuy tettal mbir mu xawa metti bi: sunu societe, li mu ameel jambur yeek artistes yiy taxawaalu, ñi jangal seen bopp ak bañkat yi, mo opp gëdd gi mu leen nangoo jox.
Ngir tontu Fichte mi, ci atum 1980, wootewoon jëf : “ma ngi leen di saraxtu ngeen tabax ay miir ngir Pape Sàmb mën ci rëdd!” ag it miiru Papisto Boy yu neew yi des ci Ndakaru mi nga xamantene mi ngi soppeeku ci lu gaaw, exposition bii mi ngi mey a miiram déncu artiste boobu nga xamantene da fa bokk ci ñu sanc ab yoon doon cibb ci xelam ay nataal yu xoot. Exposition bi doon na lu boole lu ñuy gis ag lu ñuy yéég, am foto, film ag nataal, doon ab waxtaan bu boole ay artistes yu seen jaar jaar ci anam yu bare daje ag yu Papisto ag Fichte. Seeni Liggéye ñu ngi cibb ci yéég-yéég ag li ñu feete wet ci societe bi; di jëf ci mbedd mi; noonu di weeyal gëstu bi Papisto Boy ag Hubert Fichte doon gëstu ngir mbootayu doomu Adama tijjeeku dëgg.


text:
Toubamajalis.com- Muusaa Ibn Yëziidin jëlena ci Uwaysul Xaraniyu mu jële ci H'omar Ibn Qattàb ak H'aliyun Ibn Abii Taalibi () ñuni yonent bi (YYJSM) neena ñaan gii kuko ñaan yalla sunu boroom dana wuyyu sak ñaan. Donte ci ndox muy daw lañ ko tifli dana dal. Migi nii :
Allaahuma innaka hayyun laa tamuutu. Wa q'aalibun la tuq'labu wa basiirun laa tartaabu. Wa samiihun la tachukku. Wa qëhaarun la tuq-hëru. Wa abadiyun la tanfadu. Wa xariibun laa tabh'udu. Wa chaahidun laa taq'iibu. Wa ilaahun laa tudaadu qaahirun laa tazlimu. Wa samadun laa tuth'amu. Wa xayyuumun laa tanaamu. Wa muh'tajibun laa turaa. Wa jabaarun laa tudaamu. Wa h'aziimun laa turaamu. Wa h'aliimun laa tuh'lamu. Wa xawiyyun laa tudaah'afu. Wa sabbaarun laa tuusafu. Wa waffiyun laa taxlifu. Wa h'adlun laa tahiifu. Wa q'aniyyun laa taftaxiru. Wa kënzun laa tanfadu. Wa hakamun laa tajuuru. Wa maanih'un laa tuq-hëru. Wa mah'ruufun la tunkaru. Wa wakiilun laa taxaafu. Wa fardun laa tastachiiru. Wa wëhaabun laa turaddu. Wa sariih'un laa tëzhëlu. Wa jawaadun laa tabxalu. Wa h'aziizun laa tazillu. Wa h'aliimun laa tëjhëlu. Wa hafiizun laa tax'fulu. Wa mujiibun laa tas-amu. Wa daa-imun laa tafnaa. Wa baaxin laa tublaa. Wa waahidun laa tuchabbahu. Wa muxtadirun laa tunaazih'un.
Majmahu nuurayni fii fawaaidi darayni
Par Cheikh Ahmadou Bamba
Transcription Wolof : Serigne Moustapha Lô Kholl


text:
Ŋara yi ñu gën a soxla
Njoxe yii di toftal ab duppitu nëbbitu dàttub njoxe bi la, te yeesalam gu mujj mi ngi am ci: 13 Disembar 2018 à 16:55. A maximum of 5 000 results are available in the cache.
Les fichiers suivants sont utilisés, mais n'existent pas localement. Les fichiers qui se trouvent sur un dépôt externe peuvent être listés ici, bien qu'ils soient, de fait, déjà disponibles. Tous ces faux positifs seront
barrés. En outre, les pages qui intègrent des fichiers qui n'existent pas sont répertoriées dans Wàll:Pages avec des liens de fichiers brisés.
Afficher ci-dessous jusqu’à 50 résultats dans la série #1 à #50.
Xool (50 yi jiitu) (50 yi toftal) (20 • 50 • 100 • 250 • 500).
Dencukaay:WikiLettera.png (388 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Commons-logo.svg (255 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Gtk-dialog-info.svg (203 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:LocationAfrica.png (93 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Crystal 128 konsole.png (63 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:ACE.png (57 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Button sig.png (57 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Crystal Clear app Login Manager.png (57 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Plume pen w.png (57 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Signature icon.png (57 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Redirectltr.png (55 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Wiktionary-logo-wo.png (36 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Senegal.svg (28 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:LocationEurasia.png (27 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of France.svg (22 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Test Template Info-Icon - Version (2).svg (21 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:LocationAustralia.png (15 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:LocationEurope.png (15 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:LocationNorthAmerica.png (15 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:LocationSouthAmerica.png (15 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:LocationAfricaEurasia.png (14 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:LocationAsia.png (14 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Redirect arrow without text.svg (14 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Wikipedia-logo.png (11 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:At sign.svg (9 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Brazil.svg (9 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Spain.svg (9 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Wikimedia-logo.svg (9 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Egypt.svg (8 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Wikimedia Community Logo.svg (8 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Yes check.svg (8 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Greece.svg (7 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Kazakhstan.svg (7 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Norway.svg (7 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Russia.svg (7 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of the Netherlands.svg (7 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of the United States.svg (7 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:800px-LocationArcticOcean.png (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:800px-LocationAtlanticOcean.png (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:800px-LocationIndianOcean.png (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:800px-LocationPacificOcean.png (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:800px-LocationSouthernOcean.png (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Azerbaijan.svg (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Denmark.svg (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Djibouti.svg (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Eritrea.svg (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Ethiopia.svg (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Finland.svg (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Georgia.svg (6 ciy lëkkalekaay) Dencukaay:Flag of Indonesia.svg (6 ciy lëkkalekaay)
Xool (50 yi jiitu) (50 yi toftal) (20 • 50 • 100 • 250 • 500).


text:
Arkelawus
Ci angale mooy Archelaus; Ci faranse mooy Archélaüs
Erodd Arkelawus, doomu Erodd bu mag ba, moo falu woon ci diiwaani Yude, Samari ak Idume (Idumée) 4 j.K. nguuru ba 6 g.K.. Yaayam Maltas (Malthrace) la tudd. Arkelawus ak Erodd Antipas ñoo bokkoon ndey ak baay. Yawut yi ak waa Samari yi jiiñ na ko kor ci kanamu buuru Room ndax coxoram. Buur bi Ogust Sesaar moo ko fuñ ci diiwaanu Gool (Gaule), maanaam Farans, ci 6 g.K.. Gannaaw loolu def nañu Yude diiwaan ci suuf nguuru Room, te jawriñ yi buuru Room fal yilifoon fa. Jabaram Mariyamënë (Mariamne), doomu Aristobul la, ki mu fase ngir takk Galafira (Glaphyra), jëtunu Alegsàndar (Alexandre), magam.
Man nañu gis tur wi ci Mc 2:22.


text:
Xeltu
Xeltu baat la bu nu doge ci « filasofia », muy baat bu cosaanoo ci làkkuw gereg, maanaa mi mu yor ci baat yi di « sopp hikma » loolu di (xel mu rafet ;sagesse ci Fr), ba ci laaj rekk ne « lan mooy xeltu ? » dees koy jàppe ab laaj bu di kojug xeltu bu nu man a yendu di ci dàggasante. Lii benn la ci màndargay xeltu yu dëgg-dëgg yi ak jeng gi mu def jëm ci laaju ak defi gëstu ci lepp lu mu man a doon te jéem a xam dëgg-dëggam aki màndargaam aki àtteem. Lii lépp a tax nag xeltu di xam-xam bu yaatu te bari ay ñall, laal daanaka ci xam-xam yépp, walla ci mbooleem wàlli dund. Waaye loolu lépp téewul muy xam-xam bu wéet ci boppam wëlif yeneen xam-xam yeek jagoo yi (specialisation). Xeltu leeg-leeg ñu melal ko ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci jëmmi xalaat, cib déndam ak ci settantal, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a indi ay tontu ci laaj yi am gi di indi ak nekk gi (l’existence). Xeltu seere na ay jëm kanam yu am solo te lëw, dale ko ca waa Geres ya sos ponki xeltu yu mag yi niki xam-xam buy tabax ab gis-gis bu matale ñeel nekk gi(adduna bi) ci biir gis-gis bu di kojug li-am(réaliste), ba ca xeltukati jullit ñi nga xam ne danoo jëflanteek ndonol Geres li (li fi waa geres yu yàgg ya ba woon), jaxase kook nattu (experimentation), daal di soppi “xeltu bu kojug li-am” bi, yóbbu ko ci “xeltu bu kojug tur” ak “xeltu bu kojug xam-xam ak nattu” ci jamonoy yewwute walla judduwaat (renaissance), teg ci “xeltu yu kojug am yi” (existence) ak “yu kojug nite yi” ak “ngéri yees gi ak la ca ginaaw yeeg” ak “ñàkk” (maanaam dee walla bañ a am). Xeltu gu yees gi – ci aaday seggat ci Amerig gu bëj-gànnaar gi(USA) ak nguur gu bennoo gi (UK) (ci seen aada ji nu am ci seggat mbir yi (anaaliise ko)) – day barastiku jëm ci gën a nekk gu xarala ci gu neen rekk, moom day taxaw ci xellu (logique) ak ceggat gu dégg-dégg (conceptual analysis), looloo waral ay tërte (sujets) yi yitteem di jëm day àgg ci làmboo “gis-gis bu kojug xam” ak “jikko” ak “déndu làkk” ak “déndu xel”. Am na yeneen xam-xam ak jubluwaay yu jàppe xeltu muy jàng “fann” (walla ci Fr:art) ak xam-xam yi, bu ko defee muy gis-gis bu daj te matale, di tegtalub dund bu ubale te daj. Ci déggiin wii la xeltu di nekke di luy yittewoo xamale yoonu dund ga gën, dootul nekkati luy jéem a xam dund gi. Jamono yi jubluwaay bu seggat bi jàppee xeltu muy mbirum jëf mom fawwu nu jonjook moom, doxal ko, jëf ko, am na yeneen një (jubluwaay) yu ko jàppe muy cëslaay (base) li xam tegu, ñu war koo xam xam gu wér te xereñe ko.
Tëraliin
Xamale luy xeltuSoppi
Xeltu baat la bu gereg bu juge ci (fila) di tekki sopp, ak (sofia) di tekki hikma maanaam (sagesse) walla xel mu rafet, kon muy firi ((sopp hikma)). Baatub xeltu ci jamono ju yees ji ñi ngi koy wax jublu ci dox gi nit di dox ngir xam laaj yu mag yi aju cig dundam, bokk na ci yooyu dund ak dee ak li-am (realité) ak maanaa yi ak dëgg. Baatu xeltu it dees na ko di faral di jëfandikoo ngir xamalee ci li xeltukat yu mag yi def ciy liggéey yu nu bokk.
Waxtaan ci xeltu du lu waa geres jagoo ñoom rekk, waaye kay ag wàll la ci xayug (civilisation) xeet wu nekk, xeet yépp a ci bokk. Looloo tax laaj luy xeltu? Du tekki benn tontu rekk. Xeltu cig tàmaleem ca jamonoy Taalis da doon gëstu cosaanul am gi (l’existence) ak aji bind ji (le créateur), ak ne-ne (matiere) bi ñu binde mbindéef yi, ak xeet (elements) yi leen toggale, bu ko defee dàggasante gi wéy di tang ci loolu ba ci jamonoy Sinon ak (Sofistaa) yi nga xam ne danu doon jëfandikoo xeltu ci weddi Yàlla ak wëlbati maanaa yi ak dégg-déggi baat yi (li nu ciy dégge) ngir notal seeni gis-gis, waaye mi ngi tàmbali ci jamonoy Sokraat mi Siisroon doon melal ci ne mooy ((ki wàcce xeltu ci suuf si jële ko ci asamaan si)), maanaam mooy ki jële xeltu ci xalaat ci nekk gi ak ki ko sàkk, ak xeet (elements) yi mu ko toggalee (yi mu ko sàkke), yóbbu ko ci xalaat ci jëmmi nit. Moom nag soppi na lu bari ciy màndargaam, daal di tuxal ay ŋaayoom aki dàggasanteem yóbbu leen leegi ci déndub nit (nature-am) ak dëgg-dëggam, ak gëm aji bind ji te gëstu ko, te jëfandikoo tegtalu xel ci saxal ko. Sokraat nag jëfandikoo woon na xeltu ngir tas jikko yu rafet ci biir nit ñi ak dëggu ak soppante. Sokraat nag ñëw na mook Aflaton (Platon) sukkandiku ci ñaari jumtukaay yii di xel ak xellu (logique) niki cëslaayi xalaat bu sell te mucc ayib, xalaat bob day dox dëppoo ak ay ponk yuy leeral ag wéram akug neenam.
Laaj : “luy xeltu?” bii laaj Aristo tontu na ko. Ci noonu sunu wax ji amatul njariñ, ndax dafa jeex te tàmbaleegul, kon tontu bu gaaw bi ci loolu day man a taxaw ci cëslaay lii: tontu bi Aristo joxe woon ci lan mooy dëgg-dëggi xeltu du moom rekk mooy tontu bi nu ci man a joxe, ca dëgg-dëgg loolu daal benn rekk la ci tontu yi nu ci man a joxe. Nit daal - bu sukkandikoo ci ni Aristo xamalee xeltu – dina man a xalaat te firi xalaat yi jiitu Aristo ak Aflaaton ak xeltu yi ñëw ginaawam. Ànd ak loolu teewul nit ki dina seetlu ci anam gu yomb ne xeltu de ak yoon wi nu xame dëgg-dëggam soppiku nanu ci ñaari junniy at yi topp ci Aristo soppiku gu mag.
Waaye ci biir loolu jëmm ji wart a réere ne xeltu, la ko dale ca Aristo ba ca Nits dafa sax – ci cëslaayi soppiku yooyu ak yu leen moy – di moom ci jëmmi boppam, ndax kat soppiku yooyu dafa ame ci wàllug xereñ. Wattu ag yamoo ci biir moom moom la (…)
Lu wér la ne dinanu man a ame ci yoon woowu ay xam-xam yu wuute te xóot, neel yu am njariñ ci ni xeltu feeñe ànd ak taariix, waaye nag woowu yoon dunu may ñu àgg ci am tontu yu dëggu maanaam yu yoonu ci : lan mooy xeltu?
Ni Aristo firee xeltu ne mooy “sopp hikma” am na lu ëpp benn teglal walla maanaa. Tegtalub làkk bi, moom mi ngi aju ci làkku gereg wi ñu tëgge baatub filosofia, ak tegtalub xam-xam bi nga xam ne dafa wuuteek li nu nekk lool. Sikk amul ci ne tegtal bu mujj bi walla maanaa mu mujj mi mooy bi leeral maanaa mi, gaw ko ci “sopp hikma” niki melo wu nu man a wonee ñàkk gi ay am-am (donnés) yu xam-xam ñàkkoon ñeel xeltukat bi ca jamono jooja, bu ko defee hikma nekkoon benn ci pexe yi ñu daa pexee ci lu nu xamul, niki ab ne-ne bu njëkk bi nga xam ne ci la xeltukat biy sose nosteg xam-xamam, mu dëppook settantal gu xam-xam ga amoon ca jamono jooja.
Bu dee leegi nga xam ne xam-xam daa sakkan, li ñu wuññi lëw, laaj yi bari ci ëtt yu bari ak mbir yu dul jeex, ak jëm kanam gi nit def ci wàll yu bari, loolu lépp tax na ba liggéeyub xeltukat du doonati rekk sopp hikma, ak gëstu ko ci jumtukaay yi mu ko daa gëstoo ak ci ron kilimãb réer gu tar gi mu amoon ci wërlaayug àdduna gi ko wëroon ca jooja jamono… Xeltukat leegi lu sakkan ciy ngér (ecole, methode) ñoo ko tënk aki àtte yu di kojug xellu aki am-am yu di kojug péng (lu wóor), ci ron jalub ay xam-xam ak seeni doxal (pratique) yu xarala yu la dul may fenn fooy sikke seenug nekk di yoon. Ci ndabi jamono (conditions) yu mel ne yii, ak ci am-am yu nirook yii xamaleg xeltu ga nu xamoon du manatee dëppook liggéey bi xeltukat bu jamonoo bi man a def, maanaam bu sunu jamono jii nu nekk, moom mi nga xam ne ab liggéeyam daa wuuteek bu ñoñ jamono yu yàgg ya lool.
Bu nu sukkandikoo ci li jiitu danu naan manatuñoo def nenn nu dul jéem a xool nu nuy soppee dégg-dégg ak maanaam xeltu ndax mu doon leegi “juddal hikma” te bañ a doonati “sopp hikma”
Xeltug waa-afrikSoppi
Dawani(courant) xeltug waa-afrik gu mujj giSoppi
yeneen Xeeti xeltuSoppi
- Xeltu leeg-leeg (nu koy melal ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci ni nuy xalaate ak ci jëmmi xalaat ci boppam akuw melokaanam, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a tontu ci laaj yu mag yi nekk gi di laaj ak am gi(l'existence))
- Xeltu gu tur
- GBu xam-xam ak nattu
- Yu kojug nekk
- Yu kojug nite
- Xeltu gu yees (ni ko waa Amerig gu bëj-gànnaar gi baaxoo seggate ak Nguur gu bennoo gi(u.k) day xaw a barastiku jëm ci wàll gu xarala, bu jàllee ay wax (ay sujets) doog a digg, moom day sukkandiku ci xellu ( logique) ak seggat, kon ay yitteem day sottiku ci gis-gis bu kojug maanaa ( conceptual analysis)ak jikko ak melokaanu làkk ak wu xel.)
- Xeltug Ceggat
- xeltug waa-sapon
- Xeltug julliti-araab
- Xeltug waa-siin
- Xeltug yëwut
- xeltug waa-end
Yenn ciy xeltukatSoppi
- Kocc barma faal (Reewu Senegaal)
- Mohammed Bagayogo (Reewu mali)
- Ahmed Baba (juddoo Araun ca Mali ci 1556 )
- Anton Wilhelm Amo (rewu Gana)
- Kwasi Wiredu (Reewu Gana)
- Ibn Badjdja (Nguuru Marok)
- Ibn Battuta (Nguuru Marok)
- Ibn Khaldûn (Reewu Tinisi)
- Socrate (Reewu Geres)
- Diodore Cronos (Reewu Geres)


text:
1:1 Man Pool maa lay bind, man miy jaamu Yàlla ak ndaw li Yeesu Kirist yónni, ngir xamle ngëm, gi lal yoonu ñi Yàlla tànn, tey yokk xam-xamu dëgg, giy meññ ragal Yàlla;
1:2 mu sukkandiku ci yaakaar ju dëggu, ji nu am ci dund gu dul jeex, gi Yàlla dige ba dara sosoogul, moom mi dul tebbi waxam.
1:3 Te léegi, ci jamono ji ko soob, feeñal na xebaaram boobu ci waaraate, bi ma Yàlla sunu Musalkat dénk te digal ma, ma xamle ko.
1:4 Maa ngi lay bind, Tit, yaw sama doomu diine ju wér ci ngëm, gi nu bokk nun ñépp. Na la Yàlla Baay bi ak Kirist Yeesu sunu Musalkat may yiw ak jàmm.
1:5 Bàyyi naa la ca réewu Kereet, ngir nga mottali la desoon ci liggéey bi, te samp ay njiiti mbooloo ca dëkk bu nekk, ni ma la ko sante woon.
1:6 Njiit nag nii la war a mel: war na ñàkk ŋàññ, yem ci benn soxna, am ay doom yu gëm yu amul baatu gannaaw cig yàqute mbaa déggadi.
1:7 Ndaxte kuy sàmm mbooloo mi mooy jawriñu Yàlla, kon warul am ŋàññ, walla di ku dëgër bopp mbaa ku tàng bopp; warul dib màndikat walla xeexkat mbaa ku bëgge ci alal ju lewul.
1:8 Waaye war na man gan te bëgg lu baax, di ku maandu te jub, ku sell te noot boppam.
1:9 War na jàpp ci xebaar bu dëggu, bi lal sunu yoon, ba man a dénkaane ci njàngale mu wér mi, tey yey ñi weddi.
1:10 Loolu war na, ndaxte am na ñu bare ñu déggul lenn ndigal, rawatina ci Yawut yi, ñuy yàq xeli nit ñi ak seen waxi neen.
1:11 Fàww nga wedamloo leen, ndax dañuy tas këri lëmm, ciy jàngale li warul ngir sàkku alal ju lewul.
1:12 Am na nitu Kereet, di yonent ci ñoom, mu ne: «Waa Kereet, ay fenkat lañu mas a doon, ñu soxor ni ay rabi àll, fuqle te tayel.»
1:13 Te li mu wax dëgg la. Looloo tax nga war leen a yey bu wóor ci seeni bàkkaar, ngir ñu am ngëm gu wér
1:14 te bañ a topp léebi diiney neen yu Yawut yi, mbaa tegtali nit, ñi dëddu dëgg.
1:15 Ñi sell seen lépp a sell, waaye ñi selladi te gëmadi seen dara sellul, du seeni xalaat, du seeni xel.
1:16 Dañoo mbubboo xam-xamu Yàlla, waaye seeni jëf weddi na ko; ñu sikk lañu te déggadi, ba tële ci jëf lenn lu baax.
2:1 Yaw nag nangay waare li dëppook njàngale mu wér mi.
2:2 Maanaa, na góor ñu mag ñi foog, am faayda te maandu, di ñu wér ci seen ngëm, seen mbëggeel ak seen muñ.
2:3 Jigéen ñu mag ñi itam, na seen doxalin ànd ak faayda; buñuy jëw mbaa xér ci sangara. Waaye nañuy jàngale lu baax,
2:4 bay sol ci boppu jeeg yu ndaw yi, ñu bëgg seeni jëkkër ak seeni doom,
2:5 di ñu maandu, sell te fonk seen kër, ñu neex deret te déggal seeni jëkkër, ngir kenn bañ cee gàkkal kàddug Yàlla.
2:6 Naka noonu itam nanga xiir waxambaane yi cig maandu.
2:7 Te yaw, ci lépp lu mu man a doon, nekkal ab royukaay ci jëf yu baax. Na sa njàngale wér te am faayda,
2:8 ànd ak wax yu wér yu kenn mënta diiŋat, ngir sunuy noon rus ba wedam, ci li ñu amul dara lu ñu nu tuumaal.
2:9 Waxal it jaam ñi, ñu déggal seeni sang ci lépp, te liggéeyal leen ba seral seen xol, bañ cee boole werante
2:10 mbaa sàcc. Waaye nañu wone takkute gu mat, ba rafetal ci lépp njàngalem Yàlla sunu Musalkat.
2:11 Ndaxte yiwu Yàlla feeñ na te ubbil na ñépp buntu mucc.
2:12 Moo nu digal, nu dëddu weddi ak bëgg-bëggi jamono, tey dund ci àddina cig maandu, njub ak ragal Yàlla,
2:13 di séentu bés bu tedd bi nu yaakaar, maanaa Yàlla ju màgg ji, di sunu Musalkat Yeesu Kirist, feeñ ci biir ndamam.
2:14 Joxe na bakkanam ngir nun, ba jot nu ci lépp lu bon, te beral nu boppam, di xeet wu sell te ràññiku ci jëf yu baax.
2:15 Jàngaleel loolu, di leen dénk ak a yedd ak fulla ju mat. Bu la kenn yab.
3:1 Fàttali leen ñuy déggal kilifa, yi yore nguur gi, tey jëfe seeni ndigal, ñu taxaw temm ci lépp luy jëf ju baax.
3:2 Buñu jëw kenn mbaa ñuy ŋaayoo, waaye nañu yiwe te won ñépp lewet gu mat sëkk.
3:3 Ndaxte nun itam ñu ñàkk xel lanu woon te déggadi, nu réer bay jaamu ay bëgg-bëgg ak i bànneex yu wuute, nu dëkk ci coxorte ak ñeetaange, di ñu sikk tey sikkante.
3:4 Waaye naka noona Yàlla sunu Musalkat feeñal na mbaaxam ak cofeelam,
3:5 ba musal nu; ajuwul ci jëf yu jub yu nu def, waaye ci yërmandeem rekk. Mu juddulaat nu ci laabal sunu xol, te yeesalaat nu ci dooley Xel mu Sell,
3:6 mi mu nu sotti ba mu baawaan, ci darajay Yeesu Kirist sunu Musalkat.
3:7 Ci noonu Yàlla àtte na nu jub ci kaw yiwam, te sédd nu ci dund gu dul jeex, gi nuy séentu.
3:8 Wax jooju ju wóor la, te damaa bëgg nga dëggal loolu, ngir ñi gëm Yàlla sax ci jëf lu rafet. Loolu moo baax te am njariñ ci nit.
3:9 Waaye moytul yu deme ni werantey neen ak limi maam, ay xuloo ak i xëccoo ci doxalinu yoonu Musaa, ndax loolu waxi neen la, te amul benn njariñ.
3:10 Kuy féewale, nanga ko yedd, yeddaat ko; bu tëwee, nga dàq ko,
3:11 xam ne nit ku ñaaw xel la te ay bàkkaaram fés ci ñépp.
3:12 Bu ma la yónnee Artemas walla Tisig, gaawantul fekksi ma ci dëkku Nikopolis, ndax fa laa bëgg a lollikooji.
3:13 Naka Senas àttekat bi nag ak Apolos, waajal leen bu jekk ci seen tukki, ba seen aajo yépp faju.
3:14 Na sunuy bokk it takku ci jëf yu rafet, ba man a faj aajo yépp, te bañ a yaafus.
3:15 Ñiy ànd ak man ñépp ñu ngi lay nuyu. Nuyul nu sunuy soppey ngëm. Na yiwu Yàlla ànd ak yéen ñépp.


text:
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëj xeetu kàttan la gu lonku ci doole walla tool yu jóge ci mbëj, maanaam lu ñeel yëngug, walla doxub, yani mbëj. Kàttanu mbëj manees na koo jëfandikoo ngir defi liggéey, leeral, tàngal,...
Kàttan ak dawaanu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Digaale bi ci kàttan ak ngóora[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kàttanu mbëj manees na koo natt ci dawaanu mbëj bi, balaa dara manees naa xayma liggéey bi
- ,
Liggéey bi W ciy joule, yan bi Q ciy coulomb ak wuuteeg aj gi ciy volt.
ak , I dawaanu mbëj bi, t jamono ji:
- ,
Kàttan gi manees na koo nattee nii:
Kàttan gi UE ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu mbëj, C mooy def bi, di ci lees di sukkandiku ngir man a xam daayoob kàttan gees man a sol cib fattalukaay.
Kàttan gi Um ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu bijjaakon, mooy walug bijjaakon giy soppiku ci jamono t.
Ci yenn anam yi dees na man a bind gii yamale:
Bennaanu natt[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bennaanu natt bi ëpp lu ñuy jëfandikoo ngir natt ab limu kàttanu mbëj mooy kilowattwaxtu (kWW)
sunu xamee ne
S mooy saa


text:
Sunu téerey jokkanlante dañu lay dimbali nga gaaw a jëfandikoo OneNote API yi.
MSDN dafa àndaale ak ay jumtukaayi jàngal ak yeneen royuwaay yu lay dimbali nga xam li bokk ak li bokkul ci OneNote API.
Sunu sàqum GitHub dafa am ay misaali kot ngir Android, Windows, ak lépp lu nekk ci seen diggante.
Seeri yu OneNote Development ci Channel9 mën nga ko jëfandikoo soo boolee ci jëfekaay ci OneNote.
Mën nga xibaar yi gën a bees ci man-man yiy ñëw ak gën a baaxal liggéeyal jaare ko sunu blog.
Siiwali Blog dafa gudd lool ci yaw? Jëfandikool sunu sàqu Twitter ngir am li ci ëpp solo.
Nun ñépp a jëfandikoo Stack Overflow. Leegi mën nañu jotee seeni laaj ci OneNote API yi ba noppi tontu leen fa itam.
Ndax am nga xalaat bu rafet ngir API bi? Nu ngi seetu xalaat yu rafet ci sunub liggéey? Demal ci sunu péncu UserVoice.


text:
Mboolaay
Mboolaay baat la bu dage ci "mbooloo", moom nag di ci wu faraas "société" mooy dundiinu mbooloo mi aw nekkiinam tey ag nosteem ak aw nosuwiinam, maanaam ni muy nose biiram ak aw dundiinam ak lëkkaloo gu ay céram (ses membres)akug róofoom. Moom nag dina taxawe baat niki:
- Mboolaay (société):Kureelu mbootaayu xeet yi de, ak li mu def lépp ci liggéey yu jëm ci saxal jàmm ci àdduna bi ci biir fukki at yu njëkk yi, ak li mu fi def ci liggéey yu am njariñ ci wàllug mboolaay
walla aji melal (adjective)niki:
- Mboolaay (social):Jataayub koom-koom ak mboolaay


text:
Dottub Bëj-saalum
Baatu dottub Bëj-saalum daa am ñaari tekki: ci benn bi ab gox (Dottub bëj-saalum) la di ci beneen bi ab tomb.
Dottub Bëj-saalum mooy puju àdduna bi ci Bëj-saalum, maanaam tomb bi gën a féete Bëj-saalum ci àdduna bi. Moom ci boppam am na ñaari tekki: di nan wax dottub Bëj-saalum «gu melosuuf» ak dottub Bëj-saalum «gu bijjaakon» (dottub bijjaakon). Ñaari tomb yi bokk ñu ndaxte fi dottub Bëj-saalum gu bijjaakon di ne day aju ci coppiteeg toolu bijjaakonu àdduna bi.
Gu melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ki fa njëkk a tek tànkam mooy nemmeekukat boobu di Roald Amundsen di waa Norweej, ci 14 weeru tabaski atum 1911. Ca seenug dëpp la Robert Falcon Scott, di ki mu doon njëkkanteel, aki ñoñam ya mu andaloon saayee.


text:
Sowwu Afrig
Sowwu Afrig ab diiwaan la ci Afrik. Mi ngi tambalee ca Niseeria ba ci Senegaal. Afrik da fa mel ne arafu 1, am lu taxaw ak lu génn jublu sowwu, lu génn loolu lépp te féete ci suufu Sahara man nan kaa jappee Sowwu Afrik.
Bun ko jaawale ak Maghreb di baatu araab buy tekki sowwu.
Su nu sukkandikoo ci seddaleb adduna bi Mbootaayu Réew yu Bennoo(onu) yi def, Sowwu Afrik bénn la ci diwaan yi ñu seddalee Afrik.
Fukk ak juroom bénni (16) réew la am :
- Benin
- Burkina Faso
- Kot diwaar
- kap Weer
- Gaambi
- Ginne Bisaawóo
- Gana
- Ginne
- Libeeria
- Mali
- Gànnaar
- Niseer
- Niseeria
- Senegaal
- Siraa Leyoon
- Togóo
Tëraliin
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Tefesu gii xaaju Afrik ci Mbàmbulaanu Atlas la bokk. Tefesam xaajoon nan ko joxoon leen ay tur: Tefesug pépp, Tefesug wurus, Tefesug bëñu-ñay (ci nasaraan:Côte d'Ivoire, moo indi turu réewum Kot diwaar). Jappum njaam mi yëggaloon na barab yooyu bu baax; ba tax na sax lu ëpp ci jaam yi fa ñu leen jaarale yòbb Amerik.
Ci barab yu bari yi nekk ci Diwaan bi klimaab yemoo la ñu am, allub yemoo it am na fa. Bari na ci ay réew yu bari gancax, am na ci tamit réew yu bekkoor: yi jege ndand féy-féy gu Sahara, yu ci mel ne Senegaal ak Mali
Réew yi génn ci géej gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Benin
- Kot diwaar
- Gaambi
- Gana
- Ginne
- Ginne Bisaawóo
- Libeeria
- Gànnaar
- Niseer
- Niseeria
- Senegaal
- Siraa Leyoon
- Togóo
Réew yi génnul ci géej gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dex yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci taariix Diwaanu Sowu Afrik mooy barab bi nguur yi ëppoon solo ci Afrik nekkoon, man nan cee woññi yénn: Nguuru Mali gu Mag ga, Nguuru Songaay gu Mag ga, Nguuru Gana gu Mag ga. Doonoon na génn ci barab yi xay yi gën a mag juddoo ci adduna bi, dëkk bu mag bii di Timbuktu bokkoon na ci selebiyoonu njaay ak cosaan yi gënoon a mag ci jamono ju yagg ja. Ay réew yu amoon-alal te bariwooni yëggu-yëgguy cosaan ak aada nekkoon nañ fa, waaye li leen gën a faagaagal mooy jappum jaam mi ak coppitey klimaa bi, ñakkum ndox mi (rawatina taw) moo réy mbay meek camm gi ak lépp li ciy génnee.
njëkk-taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay gëstu yu bari wone nañ ne ay nit ñëwoon nañ ci Sowu Afrik, njoort nañ ne ay Pigme lañ, ci li jege atum 12.000 B.K.(balaa Kristaa). Ay jumtukaay ngir liggéey ak xeer, gis mañ leen ci mandiŋ mi, fa nga xam ne ay sammkat a fa nekkoon yu daan jëfëndikooy jumtukaay yu ñu yatt ci xeer (ay paaka, xeec,...). Ñi dëkkoon ci all bi nak ci yax lañ daan yatt seeniy jumtukaay.


text:
1:1 Man Pool, ndawul Yeesu Kirist --nit falu ma ko, te jaarewul it ci nit, mi ngi jaare ci Yeesu Kirist ak Yàlla Baay, bi ko dekkal —
1:2 man ak bokk yiy ànd ak man yépp, nu ngi leen di bind, yéen mboolooy ñi gëm te dëkk ci diiwaanu Galasi.
1:3 Na yiw ak jàmm féete ak yéen, jóge ci Yàlla sunu Baay ak Yeesu Kirist Boroom bi,
1:4 moom mi joxe bakkanam ngir dindi sunuy bàkkaar, te musal nu ci àddina su bon, si nu nekk, dëppook coobareg Yàlla sunu Baay,
1:5 bi yelloo ndam ba fàww. Amiin.
1:6 Man de jaaxle naa! Yàlla woo na leen ci boppam jaarale ko ci yiw, wi nu Kirist defal, waaye yéena ngi koy gaawantoo bàyyi, ngir topp beneen xebaar,
1:7 fekk du xebaar bu baax bi. Dafa am rekk ci seen biir ay nit ñiy nëxal xel yi, te bëgg a dandal xebaar bu baax bu Kirist.
1:8 Waaye su fekkee kenn ci nun ñëw, walla malaaka sax mu jóge asamaan, di yégle beneen xebaar bu mengoowul ak bi nu leen yégal, kooku Yal na alku!
1:9 Wax nanu ko, maa ngi koy waxaat: bu leen kenn yégalee beneen xebaar bu dul bi ngeen nangu, kooku Yal na alku!
1:10 Ndax kon nit laay wut a gëmloo, am damay fexee yey Yàlla? Mbaa damay wut a neex nit ñi? Su ma doon wut a neex nit ñi ba tey, kon duma nekkati jaamu Kirist.
1:11 Bokk yi, maa ngi leen di xamal ne, xebaar bu baax bi ma yégle, jógewul ci nit.
1:12 Jëlewuma ko ci nit, te kenn jàngalu ma ko, waaye Yeesu Kirist moo ma ko won.
1:13 Dégg ngeen ni ma doon jëfe, bi ma nekkee ci diiney Yawut yi, di fitnaal bu metti mbooloom Yàlla, di ko jéem a tas.
1:14 Bokkoon naa ci ñi gën a farlu ci diiney Yawut yi, te sawar it ci sàrti yoon, yi fi samay maam bàyyi, ba raw sama maas, gi ma bokkal askan.
1:15 Waaye Yàlla mi ma tànn lu jiitu sama juddu te woo ma ci boppam ci kaw yiwam, bi mu ko soobee, xamal na ma kan mooy Doomam, ngir ma yégal ñi dul Yawut xebaar bu baax bi ci mbirum Kirist; booba nag diisoowuma ci ak kenn.
1:17 Demuma sax Yerusalem seeti ñi ma jëkk a nekk ay ndawi Kirist, waaye réewu Arabi laa dem, te gannaaw loolu ma dellusiwaat Damas.
1:18 Ba ñu ca tegee ñetti at, ma sog a dem Yerusalem, ngir xamante ak Sefas, dal fa moom lu mat ñaari ayu-bés.
1:19 Waaye gisuma keneen ci ndaw yi ku dul Saag, doomu ndeyu Boroom bi.
1:20 Lii ma leen di bind nag, Yàllaa may seede ci ne, du ay fen.
1:21 Bi loolu wéyee dem naa réewu Siri ak réewu Silisi.
1:22 Waaye ba tey mboolooy ñi gëm Kirist ci diiwaanu Yude xamuñu ma woon.
1:23 Dañu déggoon ñu naan rekk ne: «Ki nu daan fitnaal bu jëkk te daan jéem a far yoonu ngëm wi, léegi mi ngi koy yégle!»
1:24 Te ñuy sant Yàlla ci man.
2:1 Ba ñu ca tegee fukki at ak ñeent, ànd naa ak Barnabas, dellu Yerusalem, yóbbaale Tit.
2:2 Dem naa fa, ndaxte Yàllaa ma fa yebal ci kaw peeñu. Ba ma demee, daje naa ak ñi ñu gën a fonk ca mbooloo ma, ma wéetoo ak ñoom, won leen xebaar bu baax, bi may yégal ñi dul Yawut; ngir ragal sama coonob démb mbaa tey neen.
2:3 Te Tit mi ma gunge woon sax de, li mu bokk ci xeetu Gereg, taxul ñu sonal nu ci xarafal ko.
2:4 Fekk na mbir moomu nekk coow ndax naaféq, yi yoxoosu ci sunu biir ak mébét mu bon, ngir seet yaatu gi nu am ci Yeesu Kirist, ba fexe noo defaat ay jaam.
2:5 Waaye yaatalunu leen benn yoon, ngir dëggug xebaar bu baax bi man a sax ci yéen.
2:6 Waaye ñi ñu gën a fonk --ak lu man a doon seen sag xooluma ko, ñépp a yem fa kanam Yàlla — waaye ñooñu ñu teg njiit boog, bi ma dajee ak ñoom, yokkuñu dara ci sama sas.
2:7 Gis nañu ne, Yàllaa nu yebal, muy man di Piyeer, ngir nu yégle xebaar bu baax bi; ma féetewoo ñi dul Yawut, Piyeer féetewoo Yawut yi.
2:8 Ndaxte ni Yàlla jëfe ci Piyeer, miy ndawam ci Yawut yi, noonu it la jëfe ci man, may ndawam ci ñi dul Yawut.
2:9 Te Saag, Sefas ak Yowaana nag, ñi ñu teg kenuy mbooloo mi, bi ñu ràññee yen bi ma Yàlla jagleel ci yiwam, ñu fekksi nu ci, ba jox nu loxo, man ak Barnabas, nu liggéey ca ña dul Yawut, ñoom ñu liggéey ca Yawut ya.
2:10 Li ñu doon laaj rekk moo di, nuy fàttaliku seen aji néew doole yi, fekk sax laxasu woon naa ci def ko.
2:11 Waaye bi Sefas ñëwee dëkku Ancos, yedd naa ko ci kanamu ñépp, ndaxte li mu def jaaduwul.
2:12 Ndaxte laata ndaw yi Saag yónni di ñëw, da daan bokk di lekk ak ñi dul Yawut. Waaye bi ñu agsee, te mu ragal kureel boobu faaydaal xaraf, mu dellu gannaaw, di sore ñi dul Yawut.
2:13 Yeneen Yawut yi it daldi ànd ak Sefas ci naaféqam, ba yóbbaale sax Barnabas.
2:14 Bi ma seetee nag ne, awuñu woon ci dëgg, gi xebaar bu baax bi di jàngale, ma yedd Sefas ci kanamu ñépp ne ko: «Yaw miy Yawut, gannaaw dëddu nga aaday Yawut yi, ba dund ni ku dul Yawut, lu tax nga bëgg a sëf diiney Yawut ci ñi dul Yawut?»
2:15 Nun danoo cosaanoo ci xeetu Yawut, te bokkunu ci xeet, yi xamul Yàlla tey bàkkaar.
2:16 Teewul nu xam ne, Yàlla du àtte kenn ni ku jub ci kaw sàmm yoon, waaye ci gëm Yeesu Kirist. Kon nun itam gëm nanu Kirist Yeesu, ngir Yàlla àtte nu jub ci kaw gëm Kirist, te du ci sàmm yoon. Ndaxte du caageenug sàmm yoon mooy tax Yàlla àtte kenn ni ku jub.
2:17 Waaye ba tey su fekkee ne nu ngi wut a jub ci kaw gëm Kirist, fekk nu ne fàŋŋ di ay bàkkaarkat, ndax nag Kirist moo sas bàkkaar? Mukk!
2:18 Waaye su ma delloo di sàmm ndigali yoon, yi ma bàyyi, dëgg-dëgg dinaa wone noonu ne, moykatu yoon wi laa.
2:19 Ci li jëm ci yoonu Musaa, dee naa, fekk yoon wi ci boppam moo ko waral, ngir ma man a dund, ba amal jariñ Yàlla.
2:20 Daajaale nañu ma ak Kirist ca bant ba, te noonu du man may dundati, waaye Kirist mooy dund ci man. Dundu mbindeef, gi may dund nag, maa ngi koy dund ci gëm Doomu Yàlla ji, moom mi ma bëgg, ba joxe bakkanam ngir man.
2:21 Duma neenal yiwu Yàlla, ndaxte su sàmm yoon doon tax a jub fa kanam Yàlla, kon Kirist dee na cig neen.
3:1 Yéen waa Galasi, yéena ñàkk xel! Ku leen fàbbi, gannaaw bi ma leen yégalee ci lu leer ni ñu daaje Yeesu Kirist ca bant ba?
3:2 Lenn rekk laa bëgg, ngeen wax ma ko: ndax sàmm yoon wee tax, ngeen jot Xelum Yàlla? Déedéet! Dangeen a dégg xebaar bu baax bi te gëm ko.
3:3 Mbaa du nii ngeen ñàkke xel, ba tàmbalee ci Xelum Yàlla, ba noppi yaakaar a mate ci seen jëfi bopp?
3:4 Mbaa du fitna, yi ngeen daj yépp, dafa nar a neen? Mënuma koo gëm!
3:5 Bu leen Yàlla di may Xelam, di leen won jalooreem, ndax li ngeen sàmm yoon a tax, mu def ko, mbaa li ngeen dégg xebaar bu baax te gëm ko?
3:6 Xool-leen ci Ibraayma; Mbind mi wax na ne:«Ibraayma gëm na Yàlla,te Yàlla jàppe ngëmam ni njub.»
3:7 Xamleen boog ne, boroom ngëm yi rekk ñooy doomi Ibraayma.
3:8 Mbind mi tëral na lu jiitu ne, Yàlla dina àtte jub ñi dul Yawut ci kaw ngëm. Kon looloo tax mu yégal Ibraayma lu jiitu xebaar bu baax bi ne ko: «Xeeti àddina yépp dinañu barkeel ci yaw.»
3:9 Kon ñi gëm, Yàlla dina leen barkeel, sukkandikoo ko ci seen ngëm, ni mu defal Ibraayma, boroom ngëm.
3:10 Ñiy wékku ñépp ci jëfi yoon wi, ñu alku lañu, ndaxte bind nañu ne: «Képp ku dul topp lépp lu ndigali yoon wi santaane, Yal na alku.»
3:11 Bir na sax ne, sàmm yoon du tax kenn jub fa kanam Yàlla, ndaxte Mbind mi tëral na ne: «Ku jub ci kaw ngëm dinga dund.»
3:12 Waaye yoon wi laajul ngëm. Mbind mi nee na: «Ku manoon a matal li yoon wi wax, kon dinga dund ba fàww.»
3:13 Waaye Kirist jot na nu ci alkande, ji yoon wi indi; mu gàddul nu ko, ba far alku moom ci boppam, ndaxte Mbind mi nee na: «Képp ku ñu rey, wékk ko ci bant, alku nga.»
3:14 Noonu barke bi Yàlla dig Ibraayma baawaan na, ba daj ñi dul Yawut te gëm Kirist Yeesu, te nu jot ci kaw ngëm Xel mu Sell, mi Yàlla dige.
3:15 Bokk yi, maa ngi misaal wax ji ci jëfi doom Aadama. Xam ngeen ne, kóllëre gu ñu fas ba noppi, waruñu koo fecci, walla ñu ciy rax dara.
3:16 Léegi nag Yàlla am na lu mu dig Ibraayma ak askanam. Mbind mi waxul: «Ak i sëtam,» mu mel ni ñu bare, waaye kenn la wax: «Ak sa askan,» maanaam Kirist.
3:17 Li ma ci bëgg a wax mooy lii: ndegam Yàlla fas na kóllëreem, yoonu Musaa, wi feeñ ñeenti téeméeri at ak fanweer gannaaw ga, du ko man a fecci, ba tebbi digeb Yàlla.
3:18 Ndaxte xéewal, yi Yàllay dige, bu ñu doon jóge ci yoon wi, kon ajootuñu ci dige bi, fekk ci kaw dige la ko Yàlla maye Ibraayma.
3:19 Waaw kon yoonu Musaa, luy jariñam? Dañu koo wàcceel nit ñi, ngir seen jàdd yoon ne fàŋŋ. Looloo doon wàllu yoon wi, ba kera Sët biy ñëw, moom mi ñu digoon dige bi. Yoon wi nag, Yàlla tëral na ko jaare ci ay malaaka, te am na ku ko jottali.
3:20 Waaye aajowul jottalikat, su fi kenn rekk teewee, te Yàlla kenn la.
3:21 Ndax kon yoonu Musaa wi dafa juuyoo ak li Yàlla dige? Mukk! Su amoon yoon wu nit man a sàmm, ba mu jural ko dund gu sax, kon sàmm yoon dina tax nit jub fa kanam Yàlla.
3:22 Waaye yoon wi tëj na ñépp ci dooley bàkkaar, ngir ñi gëm Yeesu Kirist jot li Yàlla dige woon ci seen kaw ngëm.
3:23 Bi ngëm Yeesu Kirist feeñagul nag, yoon wi da noo tëjoon ràpp, ba kera ngëm di feeñ.
3:24 Ci noonu la nu yoon wi doon noote, ba Kirist di ñëw, ngir Yàlla àtte nu jub ci kaw ngëm.
3:25 Waaye léegi, bi jamonoy ngëm ji ñëwee, nekkatunu ci kilifteefu yoon wi.
3:26 Yéen ñépp doomi Yàlla ngeen ndax li ngeen bokk ci Kirist Yeesu ci kaw ngëm.
3:27 Yéen ñépp, ñi ñu sóob ci ndox ngir wone seen bokk ci Kirist, soloo ngeen Kirist.
3:28 Kon nag amul xaajale ci diggante Yawut ak ki dul Yawut, ci diggante jaam ak gor, ci diggante góor ak jigéen. Yéen ñépp benn ngeen ci seen bokk ci Kirist.
3:29 Bu ngeen bokkee ci Kirist, kon bokk ngeen ci askanu Ibraayma, te jot ngeen xéewal, yi ko Yàlla dig.
4:1 Li ma leen di wax, mooy lii: doom ji war a donni baayam, fi ak mu ngi cig ndaw, ak lu ko alal jiy lew lépp, du wuute dara ak jaam.
4:2 Ñi ko yore tey sàmm alalam ñoo koy yilif, ba jamono ji ko baayam àppaloon mat.
4:3 Nun itam naka noonu, laata nuy mat, aaday àddina ñoo nu nootoon, ba def nu ni ay jaam.
4:4 Waaye bi àpp bi Yàlla tëraloon matee, yónni na Doomam, mu juddoo ci jigéen, ci biir yoonu Musaa,
4:5 ngir jot ñi yoon wi nootoon, ndax Yàlla jàpp nu ni ay doomam.
4:6 Gannaaw doomi Yàlla ngeen nag, Yàlla yónni na Xelu Doomam ci sunu xol, mu koy wooye nii: «Abba,» maanaam «Baay.»
4:7 Noonu dootuloo jaam, doom nga. Te ndegam doom nga, Yàlla jagleel na la cér ci xéewal, yi mu dencal ay doomam.
4:8 Bu jëkk, bi ngeen xamagul Yàlla, yéena ngi doon jaamu yeneen yu ñu daan bokkaaleel Yàlla.
4:9 Waaye léegi nag bi ngeen xamee Yàlla, walla boog bi leen Yàlla xàmmee, nan ngeen man a def, bay delluwaat ca aaday àddina? Aada yooyee ñàkk doole te ñàkk njariñ, lu tax ngeen bëgg, ñu nootaat leen?
4:10 Yéena ngi fonk bés yi, weer yi, màggal yi ak at yi!
4:11 Sama xel dalul ci yéen, ngir ragal sama coono ci yéen neen.
4:12 Bokk yi, dama leen di ñaan, ngeen mel ni man, ndaxte man itam fekksi naa leen ci seen xalaat. Tooñuleen ma.
4:13 Xam ngeen ne, sama wopp moo taxoon, ma yégal leen xebaar bu baax bi.
4:14 Coono, gi leen sama wopp tegoon, taxul ngeen bañ ma, taxul ngeen séexlu ma. Waaye teeru ngeen ma, ni bu ngeen doon teeru malaakam Yàlla walla Yeesu Kirist.
4:15 Waaw, fan la seen mbég jaar? Ndaxte seedeel naa leen ne, su ngeen ko manoon, kon luqi ngeen seeni bët, jox ma.
4:16 Ndax dëgg, gi ma leen wax, moo tax ngeen def ma ab noon?
4:17 Nit ñooñu leen di farle, seen mébét baaxul. Dañu leen a bëgg a tàggale ak nun, ngir ngeen far ak ñoom.
4:18 Farle baax na, bu àndee ak mébét mu baax. Waaye bu sama jëmm rekk tax ngeen koy def.
4:19 Sama doom yi! Yéena tax may dellu ci metit ni kuy matu, ba kera jikkoy Kirist di mat ci yéen.
4:20 Léegi bëggoon naa nekk ci seen biir, ngir man a jubbanti sama kàddu, ndaxte xamatuma nu may doxale ak yéen!
4:21 Yéen ñi bëgg a topp yoon wi, xanaa xamuleen li yoonu Musaa wi wax?
4:22 Mbind mi nee na: Ibraayma am na ñaari doom; ki jaam bi jur ak ki gor si jur.
4:23 Doomu jaam bi juddu na ni bépp doom, waaye doom, ji mu am ak jabaram, juddu na ci kaw digeb Yàlla.
4:24 Loolu nag am na lu muy misaal. Ñaari jigéen ñi dañoo bijji ñaari kóllëre. Benn bi di Ajara, mooy wone kóllëre, gi Yàlla fasoon ca tundu Sinayi. Ay jaam lay jur.
4:25 Ajara moomu mooy tundu Sinayi, wi nekk ca réewu Arabi. Te it mooy misaalu dëkku Yerusalem, bi fi nekk tey. Ndaxte moom ak ay doomam yépp ay jaam lañu.
4:26 Waaye Yerusalem, ga ca kaw, mooy gor si. Moom mooy sunu ndey.
4:27 Ndaxte Mbind mi nee na:«Bégal, yaw jigéen ji dul jur,te musul a am doom.Reeyal te bànneexu,yaw mi musul a xam coonob mat,ndaxte jigéen ji ñu faalewulmoo gën a jaboot ki nekk ak jëkkëram.»
4:28 Yéen bokk yi, yéenay doom yi ñu dige woon, niki Isaaxa.
4:29 Waaye doom ji juddoo ni bépp doom, dafa daan sonal doom ji juddoo ci dooley Xelum Yàlla. Te loolu mooy law ba léegi.
4:30 Lu ci Mbind mi wax nag? Nee na: «Dàqal jaam bi ak doomam, ndaxte doomu jaam bi warul a bokk cér ak doomu gor si ci ndono.»
4:31 Kon nag bokk yi, nun dunu doomi jaam, ay doomi gor lanu.
5:1 Kirist a nu daggal sunu buumi njaam, ngir goreel nu. Kon dëgërleen ci seen ngor te bañ a delluwaat ci njaam.
5:2 Dégluleen! Man Pool maa leen koy wax: bu ngeen itteelee xaraf, kon Kirist dootu leen jariñ dara.
5:3 Te maa ngi dellu di waxaat ne, képp kuy farataal xaraf, fàww nga sàmm lépp lu yoon wi santaane.
5:4 Yéen ñiy fexee jub fa kanam Yàlla ci kaw sàmm yoon, tàggalikoo ngeen ak Kirist; dëddu ngeen yiwu Yàlla.
5:5 Waaye njub, gi nu Yàlla dencal ëllëg, nu ngi koy séentu ci kaw ngëm ak ci ndimbalu Xelum Yàlla.
5:6 Ndaxte bu nu bokkee ci Kirist Yeesu, xaraf ak bañ a xaraf, dara amu ci solo; li am solo mooy ngëm, giy jëf ci mbëggeel.
5:7 Ni ngeen jógtee woon de baax na! Waaw ku leen dog, ba ngeen bañ a déggal dëgg?
5:8 Li ñu leen xiir jógewul ci Yàlla, mi leen woo.
5:9 Dees na ne: «Tuuti lawiir day tax tooyalu fariñ bépp funki.»
5:10 Waaye teewul Boroom bi jox na ma kóolute ci yéen. Biral na ma ne, dingeen bokk ak man xalaat. Léegi nag, kiy nëxal seen xel, ku mu man a doon, Yàlla dina ko mbugal.
5:11 Man nag bokk yi, bu ma doon faaydaal xaraf ci sama waare, kon duñu ma fitnaale nii; te it li may yégle ci deewu Kirist ca bant ba dootul naqari kenn.
5:12 Ñi farataal xaraf te di leen dëpp, nañu gën a sore ci seen réer: bu yaboo sax ñu dagg seen ngóora, ba dara du ci des!
5:13 Yéen nag bokk yi, Yàlla woo na leen, ngeen nekk i gor. Waaye nag buleen ci sukkandiku, bay topp seen nafsu, waaye dimbaleenteleen ci kaw mbëggeel.
5:14 Ndaxte yoon wépp, ndigal lii a ko tënk: «Nanga bëgg sa moroom, ni nga bëgge sa bopp.»
5:15 Waaye moytuleen! Bu ngeen dee màttante ak a lekkante, dingeen yàqante.
5:16 Li ma leen di wax mooy lii: dundleen ci Xelum Yàlla, kon dungeen topp seen nafsu.
5:17 Ndaxte sunu nafsu am na ay bëgg-bëgg yu mengoowul ak yu Xelum Yàlla. Te Xelum Yàlla itam am na ay bëgg-bëgg yu mengoowul ak yu sunu nafsu. Ñoom ñaar dañoo juuyoo ci bépp fànn, ba tax lépp lu ngeen bëggoon a def, dungeen ko man.
5:18 Waaye bu ngeen toppee Xelum Yàlla, nekkatuleen ci kilifteefu yoon wi.
5:19 Kuy topp sa nafsu, nii ngay jëfe: njaaloo, xalaat yu bon, def i ñaawteef ak say cér,
5:20 xërëm, luxus, noonoo ak xuloo, ñeetaane, xadar, diiroo mbagg, féewaloo ak xaajaloo,
5:21 kiñaan, màndite ak xawaare ak yeneen yu ni mel. Léegi nag maa ngi leen di artu, ni ma ko defe woon: ñiy jëfe noonu duñu am cér ci nguuru Yàlla.
5:22 Waaye li Xelu Yàlla mi di meññ mooy: mbëggeel, mbég, jàmm, muñ, laabiir, mbaax, kóllëre,
5:23 lewetaay ak maandute. Yoon wi terewul yu ni mel.
5:24 Léegi ñi bokk nag ci Yeesu Kirist, daaj nañu seen nafsu ca bant ba, wacc ko fa, moom ak ay xemmemam ak ay bëgg-bëggam.
5:25 Gannaaw nag nu ngi dund léegi ci Xelum Yàlla, kon nanu ko topp.
5:26 Bu nu tiitaru di dëkkante, di iñaanante.
6:1 Bokk yi, ku ñu fekk muy def lu Yàlla bëggul, yéen ñi topp Xelum Yàlla, nangeen ko jubbanti ak xol bu lewet. Waaye nanga sàmm sa bopp, ngir bàkkaar bañ laa fiir, yaw itam.
6:2 Jàppalanteleen, noonu dingeen sàmm yoon wi Kirist tëral.
6:3 Ndaxte kuy naagu te fekk doo dara, dangay nax sa bopp.
6:4 Na ku nekk seetlu ni muy beye sasam. Bu ko defee dina man a naw boppam, tey bañ di diirante mbagg ak ñi ci des.
6:5 Ndaxte ku ci nekk dangaa war a yenu sab yen.
6:6 Kiy jàng kàddug Yàlla war na sédd ki koy jàngal ci alalam jépp.
6:7 Bu leen ci dara nax; kenn du fontoo Yàlla, ndaxte lu waay ji, moom ngay góob.
6:8 Ku ji ngir sa nafsu, dinga góob li sa nafsu meññ, maanaam ag yàqute. Waaye ku ji lu soloo ak Xelum Yàlla, li Xel mi meññ ngay góob, maanaam dund gu dul jeex.
6:9 Bunu tàyyi ci def lu baax, ndaxte bu nu ci sawaree, bu waxtu wi jotee dinanu jariñu.
6:10 Noonu fi ak nu koy man, nanuy defal ñépp lu baax, rawatina nag sunu bokk yi gëm.
6:11 Seetleen araf yu mag yii ma leen bind ci sama loxob bopp!
6:12 Ñiy gistal ci seen yaram, ñooñoo bëgg ngeen xaraf, ngir ragal a daj fitna ci yégle deewu Kirist ca bant ba.
6:13 Kureel gi faaydaal xaraf, ñoom ci seen bopp sax, duñu topp yoon wi. Dañoo bëgg a ngeen xaraf, ba ñu man a bàkku ci seen yaram, yéen.
6:14 Man ci sama wàllu bopp, duma bàkku mukk su dul ci deewu sunu Boroom Yeesu Kirist, ba ñu ko daajee ca bant ba. Deeyam moo tax ma mel ni ku dee ci yëfi àddina; yëfi àddina dee ci man.
6:15 Xaraf ak bañ a xaraf dara amu ci solo. Li am solo mooy nekk mbindeef mu bees.
6:16 Ñiy topp ndigal lii nag, na Yàlla wàcce jàmm ak yërmande ci ñoom, ak ci Israyilu Yàlla.
6:17 Léegi nag, bu ma kenn lëjalati, ndaxte yor naa ci sama yaram ay leget yuy màndargaal ne, jaamu Yeesu laa.
6:18 Bokk yi, na yiwu Yeesu Kirist sunu Boroom ànd ak seen xel. Amiin.