c: text/html

text:
Wikipedia:Pénc mi
Pénc ci cosaan barabu ndaje la, ñu daan fa waxtaane mbiri mboolaay, tolof-tolofi dëkk bi, mbiri politig, añs.
Njàngum këyyitu jëfandikuwiin wi doon na lu ñu digal ñu bees ñi.
Këyyitu jëfandikuwiin
Pour répondre à un message, cliquez sur le lien « modifier » à droite du titre de chaque section. Respectez l’indentation. Signez vos messages. Pour ajouter un nouveau message, deux liens « ajouter un message » sont à votre disposition, tout en haut et tout en bas. Si un terme utilisé par la communauté vous est inconnu, vous pouvez apprendre sa signification dans Aide:Jargon.
Comme partout sur le site, abstenez-vous de toute insulte ou attaque personnelle. Faites confiance. Les accusations de « vandalisme » entre contributeurs réguliers seront effacées, a fortiori s’il n’y a pas eu discussion préalable. En cas de conflit avec un autre contributeur, vous pouvez vous adresser aux Wikipompiers ou en dernier recours au Comité d’arbitrage.Notes techniques : Le Bistro est divisé en sous-pages. Les onglets « historique » et « suivre » n’ont donc pas l’effet attendu. Pour l’avoir, allez au Sommaire, cliquez sur les dates puis sur les liens. Pour consulter les discussions anciennes voyez les archives. Vous pouvez installer un lien vers la sous-page courante du Bistro dans votre menu de navigation en inscrivant « obtenir("BistroDuJour"); » dans votre monobook. Vous pouvez aussi apposer le modèle {{Bistro du jour}} sur votre page utilisateur.
(25/03/2014 18:30:34 CEST)
Tëraliin
- 1 Bataaxalub dalal-jàmm/Message de bienvenue/Welcome message
- 2 {{infobox Dëkk}}
- 3 {{Coord}}
- 4 Centre de traduction
- 5 Bureaucrat
- 6 Pret a aider a traduire les mots et les termes en wolof si quelcun en a besoin
- 7 Diiso ci ay baat
- 8 Nouveaux outils/New tools
- 9 royuwaay
- 10 {{Homonymie}}
- 11 wàllu xam-xamu nosukaay
- 12 yëgley Ahloubadar
- 13 Abdu Xaadir KEBE
- 14 baati wolof yi
- 15 repiblik
- 16 Wiin walla Iin
- 17 Nos / Taalif
- 18 Woy yu Abdu Xaadir Gey ñeel képp kuy nit ku ñuul
- 19 Caada
- 20 Jagleel:Pages_courtes
- 21 lu bees ci kallaama wolof
- 22 connectivity project
- 23 Multilingual Challenge
- 24 Catalan Culture Challenge
Bataaxalub dalal-jàmm/Message de bienvenue/Welcome message[Soppi]
Wolof : dalal-jàmm Péncum wikipedia, di ab waxtaanuwaay bu bépp jëfandikukat man a dugg def fi ay laaj, walla mu joxe fi ay xibaar yu bees ñeel wikipedia, ku bëgg a defloo ab liggéey, añs. Ci Pénc mi tamit di nañu fi man a fésal waxtaan yu am-solo yiy am ci xëtu waxtanuwaay yi. Di ñaan ku fi ñëw amal say waxtaan ci njekk. Bul fattee xaatim say bataaxal.
Karmat gu solowu : segam ci bii wiki ñi déggul wolof a fi ëpp, moo tax waxtaan yi ñu leen di amal ci ñetti làkk: wolof, wu-fraas ak wu-angalteer
Français : voilà l'espace de discussion "Pénc" est lancé. Le message d'en-tête est celui de la Wikipédia francophone : il faut le traduire et enlever ce dont on a pas besoin. Sinon le premier sujet serait d'écrire un message de bienvenue au nouveaux arrivants, ce message :
- serait en trois langues : wolof, français, anglais
- comporterait les liens utiles comme vers cette page de discussion par exemple.
- donnerait quelques principes de bases.
Un message assez cours et signé par des membres actifs du projet. Premier travail : contenu du message en wolof, par exemple pour le titre, ce serait l'équivalent du mot français "bienvenue".
Note importante : Il y a beaucoup d'inscrits anglophones ou francophones et peu de Wolof. Donc le message doit être différent en fonction de la langue. Ceux qui ne parlent pas wolof doivent être incités à faire des tâches qui ne demande pas des connaissances en wolof comme faire de la maintenance, des modèles et infobox, des interwikis, des catégorisations, etc. Ceux qui parlent wolof (compétence rare) doivent être incités à rédiger les articles et à ne pas perdre leur temps dans des choses qui peuvent être faite par des locuteurs non wolofs.
English: discussion page "Pénc" is now opened. I think one priority here is to deliver a welcome message to new contributors. The message should be written :
- in 3 languages : wolof, french and english
- give links to page like this one
- give basic advises about what to do on this wiki
This message should be short and signed by an active member. The first task should be to write this message wolof and give a translation of the word "welcome".
Important note : there's many contributors who speak english or french and few who speak wolof. As a consequence, the welcome message should be different according to the language skills : for no-wolof speaker, it should give them advises how to do things that don't required wolof skill as maintenance, template and infobox, interwikis, categorization, etc. For wolof speaker (rare), it should give advise about how to write articles and not to do things that can be done by no-wolof speakers.
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 29 Oktoobar 2008 à 12:37 (UTC)
Message[Soppi]
Bataaxalu dalal-jàmm : «dila nuyu Pénc mi te dila dalal ci Wikipedia. Dila gërëm ci say cëru ci bii jimbulang. Su dee dangay làkk wolof, soxla nañu la lool ngir bind walla soppi ay jukki.; walla it, sag ndimbal ci wàllu xarala. Su fekke it dangaa soxla ndimbal walla dangaa ami laaj, saytul xët wii Ndimbal, man nga maa bind ci sama xëtu waxtaanuwaay, walla nga bind sa laaj ci Wikipedia:Pénc, ci xëtu waxtaanuwaay yi, dee fa xaatim say bataaxal, deel cuq ci walla ngay bind ~~~~ ngir xaatim: dina tax, sa turu jëfandikukat ak taariix bi, feeñ ci sa wetu bataaxal. Liggéeyal ak jàmm! ~~~~»
Version française du message de bienvenue : «Salut Pénc mi et bienvenue sur Wikipédia. Merci pour tes contributions sur cette encyclopédie libre. Si tu parles la langue wolof, nous avons extrêment besoin de toi pour éditer les articles; sinon, nous avons toujours besoin de ton aide pour l'assistance technique. Si tu as toi-même besoin d'aide ou si tu as des questions, consulte Ndimbal, demande-moi sur ma page de discussion, ou pose ta requête sur Wikipedia:Pénc. Sur les pages de discussion, signe tes messages en cliquant sur ou en écrivant ~~~~ : ceci fera afficher automatiquent ton nom utilisateur et la date. Bonne continuation! ~~~~»
English version of the welcome message:«Hello Pénc mi and welcome to Wikipedia. Thank you for your contributions to this free encyclopedia. If you speak the wolof language, we highly need you to edit articles; if you don't, we always need your help for technical support. If you need help or for any question, check out Ndimbal, ask me on my talk page, or ask your question on Wikipedia:Pénc. Please remember to sign your name on talk pages by clicking or using four tildes (~~~~): this will automatically produce your username and the date. Happy editing! ~~~~»
N'hésiter pas à commenter et on a besoin de la version en wolof! Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 26 Maars 2009 à 12:11 (UTC)
- Voilà le modèle :
~~~~
- Syntaxe pour l'appliquer {{subst:Bataaxalu dalal-jàmm}}
- Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 6 Awril 2009 à 21:57 (UTC)
{{infobox Dëkk}}[Soppi]
Français : Il y a un message sur la page de discussion du modèle, mais je ne le comprends pas (mon wolof n'est pas encore assez bon), quelqu'un peux me le traduire? Sinon vous pouvez faire des propositions d'amélioration ici :
- Plus de champs supplémentaires, nom des champs?
- Couleur/design de l'infobox
- Une documentation/description pour chaque champ.
Ce modèle a encore besoin d'être traduit et d'être amélioré.
English : I need a translation for the message that was posted on the discussion page (Discussion Modèle:Infobox Dëkk). Tell me if you have propositions to improve this template:
- More fields
- Color/design of such Infobox
- Documentation
This template still needs translation and improvment.
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 29 Oktoobar 2008 à 12:51 (UTC)
{{Coord}}[Soppi]
Français : j'ai lancé {{Coord}} modèle sophistiqué de géolocalisation qui permet de mettre repérer un lieu de géographie sur une carte dans les articles. On peut le mettre en haut à droite des articles, dans le texte ou encore dans les infobox. Pour Dakar par exemple, on a :
14°43′29.06″N 17°28′24.06″W / 14.7247389, -17.47335 avec {{Coord|14/43/29.06/N/17/28/24.06/W}}, ou encore
14° 43′ 29.06″ Bëj-gànnaar
17° 28′ 24.06″ Sowwu / 14.7247389, -17.47335 avec {{Coord|14/43/29.06/N/17/28/24.06/W|format=dms long}}
En cliquant sur le globe à gauche, apparait une carte avec la localisation de Dakkar à l'aide d'un point rouge. Il y aussi marqué "show location on an interactive map" (montre la localisation sur une carte interactive), à traduire en wolof. Sur cette carte interactive on peut changer la vue comme ceci :
14°43′29.06″N 17°28′24.06″W / 14.7247389, -17.47335 avec {{Coord|14/43/29.06/N/17/28/24.06/W}} montre Dakkar sur la carte de l'Afrique
14°43′29.06″N 17°28′24.06″W / 14.7247389, -17.47335 avec {{Coord|14/43/29.06/N/17/28/24.06/W/scale:5000000}} montre Dakkar sur la carte du Sénégal
14°43′29.06″N 17°28′24.06″W / 14.7247389, -17.47335 avec {{Coord|14/43/29.06/N/17/28/24.06/W/scale:100000}} montre carte du centre de Dakkar
À mettre sur tous les lieux de géographie. Des questions? Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 29 Oktoobar 2008 à 13:09 (UTC)
Centre de traduction[Soppi]
Français : il y a beaucoup de gens prêt à aider (modèles, maintenance) mais qui ne parlent pas wolof. Il faudrait un centre de traduction. Il y a-t'il des volontaires qui parlent wolof prêt à aider pour la traduction?
English : there is many people ready to help (templates, maintenance) but who don't speak wolof. A center for traduction would be helpfull then. Is there any wolof volunteers who could help for traduction into wolof?
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 5 Disembar 2008 à 09:52 (UTC)
- pour les traductions je suis toujour present, c'est une bonne idée de créer une page spéciale pour les traductions en cour. --Ibou 5 Disembar 2008 à 10:02 (UTC)
- Il faut commencer par traduire en wolof "centre de traduction" et "bienvenue". La première tâche serait de faire un message de bienvenue en trois langues. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 5 Disembar 2008 à 10:37 (UTC)
I m there ready to help, every thing u need to translate into wolof i m here for that, tell me what d u need and I'll do it in a quick way. I hope this will improve our wolof wiki --Abdu Xaadir Kebe 7 Disembar 2008 à 16:43 (UTC)
- See above Wikipedia:Pénc#Message. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 26 Maars 2009 à 12:22 (UTC)
Bureaucrat[Soppi]
Français : je pense qu'il ne faudrait un bureaucrate de plus sur ce wiki pour donner les autorisations aux bots et s'occuper des pages de votes comme WP:Y ou WP:B. Il y a beaucoup de bots qui attendent d'être officialisés et il faudrait quelqu'un qui s'occupe des requêtes. Il faut aussi quelqu'un pour surveiller les délais des élections et les clore dans un temps raisonnable.
English: i think we need one bureaucrat more on this wiki in order to give bot flag authorizations and to care about elections on WP:Y and WP:B. There's now many bots waiting for an official flag and it should be someone who cares about such requests. Also elections need to be supervised and closed with a reasonnable time.
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 5 Disembar 2008 à 12:48 (UTC)
- en fait tu pourrai le demander, vue que tu es le plus exeperimenté. Je ne sais pas si je pourrai le gérer, se serai mieux si tu te chargé des problemes techniques. Guaka etait le seul bureaucrat vraiment actif, mais lui depuis un bon temps n'est plus actif dans les projets wikis. --Ibou 6 Disembar 2008 à 12:38 (UTC)
- Voilà je me présente à cette page Wikipedia:Bureaucrats/Guérin Nicolas, j'espère que je ferais bien ce travail, comme cela vous pourrez rédiger les articles sans se soucier des ennuis techniques. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 8 Disembar 2008 à 01:05 (UTC)
- Noppi Je suis maintenant bureaucrate : je peux m'occuper de renommer un compte utilisateur et aussi de donner un statut de "bot" au utilisateurs qui sont des programmes automatiques, les demandes se font sur WP:BOT. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 10 Maars 2009 à 10:40 (UTC)
- Voilà je me présente à cette page Wikipedia:Bureaucrats/Guérin Nicolas, j'espère que je ferais bien ce travail, comme cela vous pourrez rédiger les articles sans se soucier des ennuis techniques. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 8 Disembar 2008 à 01:05 (UTC)
Pret a aider a traduire les mots et les termes en wolof si quelcun en a besoin[Soppi]
Jaa ngeen jef, si quelqu'un veut traduire un mot en wolof ou quelque chose du genre on est là. --Abdu Xaadir Kebe 6 Disembar 2008 à 21:31 (UTC)
- Il faut traduire en Wolof pour la géographie : "Nord", "Sud", "Est", "Ouest". Aussi j'ai besoin de la traduction du mot "Exemple" et "Fait" ("Done" in english). Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 10 Maars 2009 à 10:34 (UTC)
- salut nicolas, bon pour les traductions: Nord= bëj-gànnaar, sud:bëj-saalum, est: penku, ouest:sowwu, exemple: misaal, Fait: la traduction en wolof de fait, est un peut trop longue: "def naa ko" walla "defees na ko" dans ce cas je croi que se serai mieux d'utiliser "Noppi": fini et finir en meme temp. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 11 Maars 2009 à 19:43 (UTC)
- {{Noppi}} donne désormais Noppi
- {{Coord}} avec {{Coord|12/43/20/N/23/56/12/W|format=dms long}} donne désormais
- :) --Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 12 Maars 2009 à 14:53 (UTC)
- cool !!! facile à utiliser aussi. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 12 Maars 2009 à 17:57 (UTC)
- salut nicolas, bon pour les traductions: Nord= bëj-gànnaar, sud:bëj-saalum, est: penku, ouest:sowwu, exemple: misaal, Fait: la traduction en wolof de fait, est un peut trop longue: "def naa ko" walla "defees na ko" dans ce cas je croi que se serai mieux d'utiliser "Noppi": fini et finir en meme temp. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 11 Maars 2009 à 19:43 (UTC)
Diiso ci ay baat[Soppi]
- Rëyaay manees nakoo jëfëndikoo ci réew mu mag waaye deesu ko jëfëndiko ci réew mu melni gambi kon jëfëndiko Dayoo mooy gën foof.
- Aji-dëkk manees nakoo jëfëndikoo ci kenn nit ku dëkk ci barab waaye maneesukoo jëfëndikoo ci aw mbooloo kon jëfëndikoo Way-dëkk moo gën foof.
maangi xaar sa xalaat ci lii--Ahloubadar 18 Awril 2009 à 20:06 (UTC)
-
- sa xalaat rafet na, gëm naa ni man nanoo def liggéey bu am solo, ci kaw nuy diisoo, doon na lu baax. Baat yu ëpp yu nekk fii, daana-ka, soo demee ci wikbaatukaay fekk leen fa, te dinga fa gis it seen gongikuwaay. soo manoo jokkoo ak abdu xaadir kebe, yeen a bokk tur sax, moom jamono yii xaw naa gëj ci dal bi, waaye liggéey yu am solo la fi def. Segam yaw yaa ngi ndakaaru wax ngeen man a gise, moom dafa bëggoon taxawal ag mbootaay ngir suqali wiki bi, te baat yu bari fii moo leen fi joxe. Lenn li man a tax wiki bii man a suqaliku mooy siiwal ko senegaal, xëcc nit ñi. man nga koo bind email. jaajëf --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 19 Awril 2009 à 21:28 (UTC)
- jàloon naa nimoroom inchaa alla dinañu jokkoo waaye yawit ku am solo ga rafet lu naa sa liggeey wiki bi dinaa ko yegël ñi ma fi xam ñu degg wolof degg gu wer. fii bari na ay wolof waaye wolofe wuñu. {{Infobóóx Réew}} bi ngis naa ko waaye daa melni amna luñu ci wara soppi kem ni mako defoon lu melni Aji-dëkk>Way-dëkk, Yaatuwaay ak Rëyaay>Dayo, liko waral moodi
- aji-dëkk kenna ko taxa juk,
- yaatuwaay barab bu yaatoo ko taxa juk maneesuko jëfëndikoo ci réew yu xat yi,
- rëyaay barab bu rëy moo ko taxa juk, maneesukoo jëfëndikoo ci réew yu tuuti yi,
- Dayoo manees nakoo jëfëndikoo ci bepp réew moo gën a mattale,
- bu dee and kaci ñu soppi ko.
- wallu jukki yi amnaa koo xamni ci wàll woowu lay yaggu di bind ay taarix ak xeeti xam-xam yi ci wolof jokko na-ak moom xamal nama ni dina mako jox ma dugal ko ci dal bi waaye jamono yii daa génn réew mi. Waw-Kay --Ahloubadar19 Awril 2009 à 22:06 (UTC)
- aji-dëkk xam naa ne kenn la tee loolu laa ci jublo woon, soo ko defee it way-dëkk benn la. Rëyaay, kem, dayoo ñoo bokk li ñuy tekki, kon boo ci jël baax na, dafa mel ni ci wu-faraas nga ne: grandeur, dimention, taille, daanaka benn bi la, wolof seetluwu ci bu tuuti bi walla bu mag bi. ci bu ci nekk man nga koo wax: dayoo, kem, rëyaay. Ñomm nag bokkuñu ak tolluwaay moom niveau lay tekki. yaatuwaay mooy largeur la, foofu dama ko faa jëfandikoo woon cig njuumte. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 24 Awril 2009 à 10:45 (UTC)
- jàloon naa nimoroom inchaa alla dinañu jokkoo waaye yawit ku am solo ga rafet lu naa sa liggeey wiki bi dinaa ko yegël ñi ma fi xam ñu degg wolof degg gu wer. fii bari na ay wolof waaye wolofe wuñu. {{Infobóóx Réew}} bi ngis naa ko waaye daa melni amna luñu ci wara soppi kem ni mako defoon lu melni Aji-dëkk>Way-dëkk, Yaatuwaay ak Rëyaay>Dayo, liko waral moodi
- sa xalaat rafet na, gëm naa ni man nanoo def liggéey bu am solo, ci kaw nuy diisoo, doon na lu baax. Baat yu ëpp yu nekk fii, daana-ka, soo demee ci wikbaatukaay fekk leen fa, te dinga fa gis it seen gongikuwaay. soo manoo jokkoo ak abdu xaadir kebe, yeen a bokk tur sax, moom jamono yii xaw naa gëj ci dal bi, waaye liggéey yu am solo la fi def. Segam yaw yaa ngi ndakaaru wax ngeen man a gise, moom dafa bëggoon taxawal ag mbootaay ngir suqali wiki bi, te baat yu bari fii moo leen fi joxe. Lenn li man a tax wiki bii man a suqaliku mooy siiwal ko senegaal, xëcc nit ñi. man nga koo bind email. jaajëf --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 19 Awril 2009 à 21:28 (UTC)
--> {{Infobox Réew}}. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 24 Awril 2009 à 11:45 (UTC)
Nouveaux outils/New tools[Soppi]
(Fr) Je suis en train d'installer de nouveaux outils sur ce wiki :
- Il y a déjà les "gadgets" : allez à votre Samay tànneef puis onglets "Gadgets", je vais en installer de nouveaux
- En bas des pages de contributions de chaque utilisateur ("Samay cëru"), il y a désormais un espace "Outils", voir par exemple pour mes contributions
- Pour communiquer les wikipédiens utilisent IRC (voir fr:Aide:IRC), il y a désormais la possibilité de d'avoir la même chose pour wo à #wikipedia-wo.
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 18 Awril 2009 à 08:23 (UTC)
- j'ai vu, bon job!--Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 3 Mee 2009 à 10:01 (UTC)
royuwaay[Soppi]
turu len buñu ko manee soppi defko "Tur" mo gën,waaw-kay --Ahloubadar 27 Awril 2009 à 23:27 (UTC)
- tur rekk soo ko waxee «nom» lay tekki, turu lenn mooy nekk «nom commun». --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 3 Mee 2009 à 09:58 (UTC)
- bul di tekki baati nasaraan yi kem ni ñu ko làkkee woon, waxee ko ni ko saw làkk nangoo,
- turu len gënul ndax amna tur yoo xamni turu kenn la, mbaa turu fenn, mbaa turu ñenn, ak..., misaal: àttekat turu kenn la, ñoñ-àtte mbaa way-àtte turu ñenn la, àttekaay turu fenn la, mbupum-atte ture lenn la.
- kon deesul man a jëfandikoo turu len ngir lëm ci yeneen yi
- tur kot nak dina man a lëmaale yii yépp
- bu la sobee it man ngaa sosal wo ci ne ab royuwaayu boppam bu dul metti ci yaw, li gën nak mooy bayyi tur kot waaw-kay nandal-bubaax 3 Mee 2009 à 17:00 (UTC)Ahloubadar
Tur wees bokk, tur wu matale, turu mbooloo mi, turu ñepp, xool-leen ci wenn--Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 3 Mee 2009 à 19:48 (UTC)
{{Homonymie}}[Soppi]
Il faudrait traduire ce modèle. Juste une ligne à traduire. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 8 Mee 2009 à 09:31 (UTC)
wàllu xam-xamu nosukaay[Soppi]
- annuler jappu naani tékkee ko neenal ci wolof gënul, ndax fómb la gën a méngool,
yëgley Ahloubadar[Soppi]
ay waay ngir yàlla maangi leen di ñaan ngeen dimbali ma ci ku fi nara far aw xët wala am mbind moo xamni maako sos te mu bari ngalla waay yëgal mako njëkk far gi, ndax xalaat daa métti lool, waaw-kay Ahloubadar
- sa lan lañu fi far? --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 22 Mee 2009 à 11:56 (UTC)
- deet bu ma bàyyee banu far ko dootul jar di wax, damay bañ rek def fi luma yakaar ni am na njëriñ fek amul njëriñ ci dal bi te ma soxla ko, léebu wuma ci kénn dama doon yëgle rek waaw-kay --Ahloubadar 22 Mee 2009 à 16:08 (UTC)
- Dee-deet ma ne annuler: mi ngi bawoo ci nul, te nul mooy neen, annuler neenal: man maa sosoon xët woowu ngir def ay liggéey foofu, manuma lu ma def dindees ko, ak doonte dangaa gis ne moo gën danga koy gaaral (proposer) bu nu ci andee defees ko, fii damaa bëgg ñu fiy jëfandikoo as lëf ci yoon, déet lii moo ma gënal, mbaa nii laa ko gise, lu ko moy dootu leen ma gis.
Nanu ma fi bayyil xëtu xam-xamu nosukaay suma noppee, su ngeen àndul ci liggéey bi waxtaanees ci, waaye deesul del lees fi def, soppees ko, ku gis nag fu dara nekkul nga teg fa baat ma xool ko, bu teguwul ci yoon ma dindi ko, bu ci tegoo ma ba fa , ku gis it baat bii moom nga gis nga teg fa te bul dindi ba mu dendal, ndax man maa sos xët wi te noppeeguma ci kon kenn sañ-sañ di ko fi jële te noppiwuma. Yaw sëñ Abdu Xaadir ku am solo nga waaye danga fee fekk ay sart kon danga ciy tënku, man ak Ibou yàgg nanu fi te masunoo déggoodi, kon nanu sàmoonteek loolu. --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 22 Mee 2009 à 18:22 (UTC)
-
-
- Waaw bëgg naa xam luma fi def mbaa wax te dëppoo wul ak sart yi fi nekk ? sama xalaat bu ma yaakaar ni rafet na dinaa kofi dugal booleen ci andul nu diisoo ci, nit nak balaa mat day am gisiinu(opinion) bóppam bu nóppee jeem cee déggoo aki nawleem waaye lu ñaw yobbaale la loolu baaxul, fii litax ma ne fi Abdu Xaadir Gey jaraluma ko suqali wiki bi jaraluma ko làkku wolof laa bëgg mu ñong te ma gis ni fii manees nako fee ñongalee ma di ci joxe sam's xalaat ndax ab wolof laa, man damaa naroona sos ab dal ñongal fa wolof keem sama kàttan, damaa gis ni kon bénn xalaat lay doon, moo ma tax a ñaw fii ngir man di diiso ak wolof yi, kénn manta wax mbaa def lu ñépp ànd waaye manees naa wax mbaa jëf lu ñépp manoona ànd, neewu ma bu kénn far lu ma fi def, daani lumafi def te mu bari balees koo far nees mako yëgal ma xoolaat ko bu jubul ma ba ñu far ko, damay bañ ñu faral mafi loo xamni yéllul fii te ma soxla woon ko ngir feneen, te it neenaa léebu wuma fi kénn damaa wax rek lima bëgg ku maci man a jàppale baaxna,
-
- annuler:neenal maani woon nañ ko soppi fómp, ci ak wàll ndax neenal biy ne ci ron boyot bii nuy bindee fómp laa jàpp ni mooci gën, ndax waaj mbir bàyyi ko fómpu lees koy wax ci wolof, neenal day fékk mbir ma am ba noppi melni neenal ginuy jëfandikoo ngir délloo mbind munu soppiwoon, te jaaduwul,
- di tekki baati làkk yi ci wolof kem ninu ko làkkee woon fàww nu ciy sooraale baat yiy soppee ku ndax baat dina firi lii dem fee firi fa leneen,
- xëtu xam-xamu nosukaay neewoon naa bàyyi naako noonu te wey ci laneen,
amul bénn bu manee nàngama gën damanaan jàpp naani nàngam... kon werante taxu maa jok diisoo mooma tax a jok, kuy werante du jëfandikoo jàpp naani, maangi ñaan nu jékkal toogaay yi, te lu waay wax kumu lënt nga laaj ko lumu ci jublu njëkk nga koy tontu, Ahloubadar
-
-
-
- Jaajëfati, lii ngay def lu am solo la, deel wéy, kenn waxul ne baaxul, da di bi ñu nekkee ci dal bi ba leegi ñi ngi door a wax, ni nga manee sos sa dalub bopp, ni laa ko mane, ni la ko keneen man, waaye ngir bëgg a jañ ñépp ci lii, ak ngir ñépp jañu ci moo waral nu dikk ci, waaye kon bees weccantee xalaat, bu kenn jort ne danu lay tuutal, mbaa di nawadi la nga def, man gis naa bu baax li nga liggéey ci dal bi muy lu am solo, waaye ginnaw wolof nga may wolof, keneen di wolof, bu ma nee nii la, teg ko ci wolof laa, nga ne nee la teg ko ci wolof nga, keneen ñëw ne nale la teg ko ci wolof la, kañ lay doon li mu doon, ginaaw ku ñëw ne nale la? Man damaa ànd bu wér ci ne neenal mooy annuler, yaw àndoo ci, te xalaat bi nga ma wax taxul ma ànd ci, ndax boo nee neenal mooy fomp, kon bu effacer ñëwee looy wax, mbaa fu fomp waroon a nekk, bunu di xatal làkk wi, nanu koy jëfandikoo bu baax, mooy waral mu yaa man a ëmb xam-xam,
-
-
Ma lay xamal ne ku bég ci yaw laa, ci say jëf, te lii lépp day wone sag yittewoo, ak ñor gu la mbir mi ñor. Leegi nag li ma bëggoon su manoon a nekk, ginaaw yaw danga fee indaale lu sakkan ciy bagaasi xel, yu man a amali njariñ mbir mi, damaa bëggoon soo manoon a yër li fi nekkagun, su ko defee nga door a door di dugal, te loo fi gis te àndoo ci man nga koo yëgle ci pénc mi, bu loolu jàllee nga door a door ci yeneen, loolu nag bu ma ko waxee, li ma ci jublu, mooy bàñ ñuy def lu nu defoon ba noppi. --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 12:30 (UTC)
-
-
-
-
- waxtaan wi am na solo, te lii rekk mooy man a doxal liggéey bi, li tax ma sos xëti sémb yi mooy ngir nu man a diisoo ci ëmbiitu dal bi, te mooy sunu yéene nu ñépp. Su fekkee ku nekk dangaa bëgg a jox benn baat bi tekki ba la gën a neex mbir mi du sotti. Man mii, dëgg-dëgg, neenal laa gis ne mooy ba gën, ndax fomp nettoyer, effacer nga ko man a firee. Xaadir kebe, ci tekki yi, benn baat bu ne benn tekki nga ko man a jox, looloo tax ci xam-xamu nosukaay ma far yenn yi bàyyi fa benn tekki rekk, ci kanamu baatu wu-faraas bu nekk.--Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 13:00 (UTC)
-
-
-
-
-
-
-
-
- Jéggalu naa leen ci wax ji wolof yi neeñu: réeroo amul ñàkk a waxtaan a am lima bëggon a wax ak ligeen jàpp bokkul te maako waral ndax dama juum ci bindiin wi te bàyyi wu maci xel batax mu indi beneen baat bu bokkul ak bima nàmmona bind, fomb laa bëggon a bind juum bind fomp, bigeen ko méngalee ak nettoyer laa koy doora seetlu, ngir mu gën a leer manees naa deglu baat bi fii
-
-
-
-
- ginnaaw leer nani fomb laa bëg a wax ndax jàpp ngeen ni manees nakoo dëppale ak annuler ? ndax fomb mooy door mbir mbaa waaj ko te ba ko, Misaal:damadoon waaja dem tuubaa waaye fomb naa ko, Seen Xalaat/damaa dooroon ab laggeey waaye fomb naa ko ba jëmmi jamono ?
Jaajëf Sr Abdu Xaadir KEBE Jaajëf Ibraahima Faal cant ak gërëm ñeel na leen waaw-kay Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 13:44 (UTC)
Abdu Xaadir KEBE[Soppi]
,
Lu aju ci xam-xamu nosukaay, damaa bëggoon ngeen bàyyi ba ma noppi ci dugal baat yépp, bu boobaa nu wax taan ci yi nu jort ne mooy yi gën, nu far yi ci des, mbaa ñu man a nekk ay synonime (bokk-tekk), suma ci noppee dinaa leen yëgal, du tee ngeen di def lu ngeen bëgg ci baat ngenn teg fa, suma xoolee ne yell na mu bokk ci bokk-tekk yi, mbaa bees leen di far it wutalees leen seen xëtu bopp, ndax bu boobaa xam-xam lay doon, bu man a jariñ kuy gëstu ci baat yi. Am gisuleen loolu? --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 13:19 (UTC)
- noonu baaxna waaw-kay Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 14:02 (UTC)
baati wolof yi[Soppi]
ma doon ñaan baati wolof yi bunu ciy dugal ñu leeral ko waxaale lépp lu ci aju bénn yoon, moo gën bu ko defee ñu koy dugal ndank-ndank ba bamuy mat, lu ko moy dinañu ko dugal ba àggal di ko ci tóppat, leeraliin wi it jar naa seet wax ninu koy jëfandikoo rek doyul fàww nuy waxaale lu aju ci jëmmi baat bi ak it génnewaale limu am ci ay maanaa ci wolof.
- Misaal:baat : amna ñeenti maanaa ci wolof
- baat ab cër la ci cëri nit muy li taqale bópp ak mbagg,
- baat kaddu ngiy génn ci boli'k nit ñu diko dégg,
- baat liy tax a dugal ab diggante ci am mbind,
- baat liy waral boo waxee ñu def ko mbaa ku wara wax ci amm mbir.
Xool it
Tekki
- wu-fraas: cou, voix, mot, parole
- wu-angalteer: neck, voice, word, parole,
Waaw-Kay Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 15:05 (UTC)
repiblik[Soppi]
repiplik ku ma naw am xelam neena ma mooy gaw ci wolof, Misaal:République du Sénégal>>Gawu Senegaal te it xalaat bu ma rafet lu la, ndax rafet na ci yeen ? wala ñu wey di jëfandikoo repiblik kem baat bu ñépp bokk waaw-kay Ahloubadar 25 Mee 2009 à 21:37
- Man moom duma ci man a joxe sama xalaat ndax xamuma baatu gaw fumu jóge, ak tekkeem dëgg-dëgg lan la, ba tax mu man a tekki republique, kon laaj na nga joxe ci ay leeral, lu tax. te it dina ma jaaxal baat bu ni mel, am niki tekki linu jappe ni mooy republique, ci wolof, ndax amul genn yoriinu réew gu ni nosoo ci taariixu wolof yi walla ci mboolaay yi leen jege. ci kajoor xamees na ne nosteg pénc (system parlementaire) amoon na fa, waaye batay bokkul, ay nguur rekk a fi mas di am. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 28 Mee 2009 à 12:50 (UTC)
Gaw li ma ci xamoon ci wolof mooy حصار ci araab di ci fr: 1. BLOCAGE 2. BLOCUS 3. EMBARGO te mooy wër dara tëj ko ba dara du fa man a dugg, loolu nag du tax ma ne loolu rekk lay tekki, ndax benn baat man naa tekki lu sakkan ciy maanaan, loolu am na ci làkk yepp.Republik ca dëgg-dëgg pénc rekk laa ko man a tudde, ndax pénc mooy li ñépp bokk, naka noonu republik, walla bàyyees ko ci republik, mbaa muy ag bar, ndax ci woyi s musaa ka dees a ca gis: Lu nu togg bar gi ne ko fuuf , bar fii nag bokkul ak bar biy niru mbëtt, waaye lu ñu bari wax mooy mbooloo mi, te ci araab baatub جمهورية bi koy tekki li muy wund ci wolof mooy am mbooloo, walla lu mbooloo mi, kon ci sama gis-gis bu gàtt: ag bar walla am pénc, mbaa republig. Walla bu li S Ab Xaadir Gëy wax leeree jàppees ci. --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 28 Mee 2009 à 16:05 (UTC)
-
- waxgeen dëgg maako fàttee laaj ab gongikuwaayam moom sax waxoon nama ni manees nako wax it ag bar, man xamoon naani gaw am na buy wund cercle waaye lu taxoon ma jàpp waxam ji? damaa foogoon ni daa bokk ci baat yiy tekki ab sëxx,
- bu dee ci wàllu bar, bar xamnaa ci ñaari maanaa ci wolof bar biy nduroo ak mbëtt ak bar bi Sëriñ Muussa Ka di jëfandikoo ci way wii: Lu nu togg bar gi ne ko fuuf, te jublu ci: nit ñuy wër di taxawaalu ak a xaaraan, waxammaande-waxi-laax wala mandaari yu amul fuñu nekk ak fuñuy lékkee, ñooñu lay wax ni luñu togg ñu niko fuuf, dees nako wax it ci aw fas wu réer,
- bar nak tekkee ko repiplik ñatti nit waxna ñu mako, melnani man a nekk waaye loolu amuma ci xalaat ,buma ci manee am ay leeral yu bawoo ci abdu Xaadir Kebe dina baax, kon naka lanu wara tekkee républicain ci wolof, bu ma gisee góor gima waxoon ni manees na koo ab gaw ma laaj ko gongikuwaayam,
waaw-kay mbokk yi Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 28 Mee 2009 à 21:48 (UTC)
Wiin walla Iin[Soppi]
Li aju ci iin, bi nga ko gisee, dafa am ku ma daan gis muy faral a firee yenn baat yi di ci jëfanfikoo iin lu bari, ci maanaa salutation mu naa noyyuwiin te fekk noyyoo rekk la,ma ne ko wiin walla iin mode de faire la ngir mu xàmmee ko, leer na, maanaam lekk mode de lekk lekkiin añs.
Bu loolu jàllee damaa bëggoon baat yi ci xam-xamu nosukaay kenn bañ leen a far, am nañu njariñ ndax foofu dafa mel ne ab liggéeyuwaayu baat, yaw jëlal rekk te dem, ba keneen mu xool bi ko neex, ndax am na yenn baat yoy siiw nanu te baaxunu, ngir jubanti leen nii rekk lanu man a def, walla man bu noppee dinaa wone baat yi ma gën a ànd, keneen wone yi mu gën a ànd, bu ko defee yeneen yi sàkkalees leen ab barab, ngir ku bëgg a nattale ay baat dem fa, mu mel ne ab togguwaayu baat ñeel xam-xamu nosukaay, Ok? --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 30 Mee 2009 à 23:16 (UTC)
- Li aju ci baati xam-xamu nosukaay, gis naa ne warul jar nuy xaar banga noppee dugal ngir nu ciy man a joxe sunu xalaat, baat boo fi dugal war nanu cee man a xalaat, walla it di dugal yu yees nun itam. Sunu gise beneen bu gën war nanu la koo man a jébbal nga xalaat ci yaw itam, donte baat boo xamoon la waaye nekkul woon sa xel ca jamono jooju, te dina gaawal liggéey bi, lu kenn di def mbooloo ko ko daq. Su fekkee ku nekk lu la neex jël te dem, dina jur jaxasoo. Yenn sa yi nga jëfandikoo benn baat bi, yenn saa yi nga jëfandikoo beneen jox ko boobu tekki, loolu du def leneen lu dul jur jaxasoo. Ci xam-xam, soo bëggee wax lenn li benn baat rekk nga war a jëfandikoo ngi wax ko, làkk yu bari duñu ko def waaye limuy jur mooy jaawatle kepp. Man ci wu-itaali wi may jànge noonu la mel, yenn saa yi ñu jëfandikoo benn baat bi, ba yàgg ñu jëfandikoo beneen te limuy wund lenn li la, damaa seetlu ne man ak samy jàngandoo daf nuy jaxase, di indi werente yenn sa yi. Soo génne xam-xam nak, ku nekk man naa jël lu ko neex. Lii moo taxoon ma faroon yenn baat yi, bàyyi woon fa benn tekki kepp. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 11:47 (UTC)
- Waaw ànd naa ci ku bëgg dugal baat ba mu gis, bu baat jubul ci moom, mu bind ci diggantey xala ba mu gis ne moo gën, su ko defee ma xool ba xam, waaye mbir it bu ko mbooloo dee def, fàwwu kenn di ko jiite, kon ku taxawalati mbir na ko jiite, bu nu bëggee muy sotti, su ko defee, bu ma noppee, dinaa duufal mbooleem li ma yaakaar ne moo gën a jaadu, gën a jub, ñu waxtaan ci, bees ci déggoo wéyalees ko. Ok? --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 17:00 (UTC)
- ànd naa ci. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 18:13 (UTC)
- Waaw-kay waxtaan wi rafet na déggoo gi amna solo lool!
- ànd naa ci. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 18:13 (UTC)
- Waaw ànd naa ci ku bëgg dugal baat ba mu gis, bu baat jubul ci moom, mu bind ci diggantey xala ba mu gis ne moo gën, su ko defee ma xool ba xam, waaye mbir it bu ko mbooloo dee def, fàwwu kenn di ko jiite, kon ku taxawalati mbir na ko jiite, bu nu bëggee muy sotti, su ko defee, bu ma noppee, dinaa duufal mbooleem li ma yaakaar ne moo gën a jaadu, gën a jub, ñu waxtaan ci, bees ci déggoo wéyalees ko. Ok? --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 17:00 (UTC)
- doonte bëgg baat bees dugal waxtaanee ko, di na jafe, waaye du ñàkk yénnati baat yu jara waxtaane ngir manees cee fàttaleente ci ay baat yu ruqe te teewloodi, baat yi nuy jëfandikoo it nanuy fexe mu nekk yu man a sax, lu baat nàqari-nàqari bu mu nu tàqaleek jëfandikoo ko bu yàggee dina neex ci dégg, te it du baat bu nuy jëfandikoo rekk danu ciy sart wolof buko gis man koo xam, baat bu jaadu rek nees ko jëfandikoo bu yàggee ku dul wolof sax dinako nànd, rawatina ci xam-xamu nosukaay gi, icon yi sax dañuy wax rawatina am mbind mbaa luni mel, te it bu nu fàtte ni li nekk ci nosukaay gi ci ay baat aki tur, dees koo sos ci ay baatukaay waaye du aw làkk, kon du baat yépp lees man a tekki kem nees ko baataleewoon, yénn yi nanu koy jéema tudd, ci sunu làkk wu bariy baat wiiiii! cant ak gërëm ñeel na leen. Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 ci 22:18 (UTC)
Nos / Taalif[Soppi]
Maa leen di jébbal ab/as njukki ci taalif bu Abdu Xaadir Gey Taalif
- Aw làkk a ngii wareesukoo sàggane () kum soxalul xam aguloo lumu mane
- Ak a nooy te matale man na lu ne () Tànn leen ko nu far ko di waxtaane
- Yéwwute bokk na ci fonk sa làkk () Dina waral nga déggook say mbokk
- Xam-xam la ca jiitu dégg sa làkk () Dégg gu wer dica waxtaan te dica sàkk
- Deglu leen ma wax lima fanaane () Tëdd di gent guur def ko waxtaane
- Mudi jël làkk wi def ko wow ofisel () Dici xalaat dici lëggeey looloo di xel
- Àbb aw làkk indi ko di ci lëggeey () Te yor wu mat nit ku ñuul yeen a geey
- Ku la aal bët fuko neex yaw ngay man a xool() Lu lay may bët du naggu yaw nga diko xool
- Looloo nu dal batax dunu dem ca kanam () Jéggaani làkk, cosaan, ba ci xam-xam
- Jëm ciw naaj àbbi dàll ànd ak boroom () Bu tàggee mu laaj la ko nde mooko moom
- Mbokk yéwwul te xàmmee yaw linga moom () Tobaab ya de tée nañu ñoom lañu moom
- Maay jooy tu lii ci kanamu waa guur gi() Ak ku ko man ci askan wi mbaa kili fa gi
- Sosal nufi baatukaay nuy baatal () Di sosi baat, baat bu jagul nu baaxal
- Làkk woo xamni numu laneexe nga koy waxe () Lii de ganul nañu ci sàkki am mbexe
- nàngam-nàngam.............
Abdu Xaadir Gey >>Ahloubadar (221) 77572 45 77 leeral:aw làkk a ngii mooy wane ni wu mat la bu matul woon as làkk lees di wax.
- lu ci jara leeral rek sànni leen ci kàddu, ma leeral ko
Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 ci 22:26 (UTC)
Woy yi yëruma lépp ngir xaw a yàkkamti, waaye li ma ci jot a gis yéeme na, danga leen a waroon dugal ca njàggat, bu ko defee man dinaa fa jaar topp ko, jaajëfati --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 23:19 (UTC)
- jaajëf! dugal naa ko fa, woy yi sax bu la soobee man nga koo bóqaale ca séen dal ba (xibaar) ca wàllu Ladab waa-kay Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 1 Suwe 2009 à 04:52 (UTC)
Woy yu Abdu Xaadir Gey ñeel képp kuy nit ku ñuul[Soppi]
Ay woy yu Abdu Xaadir Gey ñeel képp ku ñuul.
Boo koy yër na melni yaw lay waxal,
Bismil Laah:
- Nit ku ñuul yaw ana sa maam ? () Ãreek Piyeer nga jàppe maam
- Ñépp a ngi daw yaw nga di raam () Altoppe nga ci xarnu yi
- Luy sa cosaan fécc ak sabar () Diw sa yaram soli sagar
- Di bëg-bëgi yori gobar () Luy njariñam ci xarnu yi
- Gis a gu ma yaw loo fi sos () Ngaa ñaa ngi sos ana sa bos
- Xanaa lile war nga koo rus () Bayil sa waar ci xarnu yi
- Yaa ngi ni faax luñ sos nga yéem()Yéem mbir day tax ba dooko jéem
- Bàyyil di yéem te juk di jéem () Ngir sosi lëf ci xarnu yi
- Gëstul cosaan te fonku ko () La xayadi yaw taaral ko
- Saw doxoliin soppi ji ko () Ngir xàmmees la ci xarnu yi
- Fonkal ag xay sak moomeel la () Ña njëkke xay sa maam ya la
- Ku xay nga ni ab tubaab la () Bàyyil jii wax ci xarnu yi
- Ag xay ci yaw la fékk baax () Sa nawle yi ni ci saraax
- Tibb yóbbu dem ni ca faax () Aakimoo ko ci xarnu yi
- Áddunaal gi yaa koy jëfe () Sa nawle yi dañ koy kafe
- Xeeti baat yi lañuy sëfe () Ndëgg-sërëx ci xarnu yi
- Jugal taxaw faj sa wopp () Jugal taxaw xam sa bopp
- Jugal te dàggi sa kopp () Bayi sa waar ci xarnu yi
Karmat: Lu la ci leerul defal ab Sànni-Kàddu (commentaire) ci suuf wone ci baat bi.
Abdu Xaadir Gey >> 221 77572-45-77
Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay 27 Suwe 2009 à 21:54 (UTC)
- sa woy wi neex na waaye linga bind ànduma ci, soo bëggee gis lu nit ku ñu sos demal fii. Dinga xam ne lu bari ci lingay gis nit ku ñuul a ko sos. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 28 Suwe 2009 à 08:57 (UTC)
Yaangi dëggal li ma doon wax naan :
- Fonkal ag xay sak moomeel la () Ña njëkke xay sa maam ya la
- Ku xay nga ni ab tubaab la () Bàyyil jii wax ci xarnu yi
ndax ñii nu wone ci dal bii ak ñéneen, seenug am solo ak seenub xam-xam bu yéeme te nit ku ñuul mel ni yëgul loolu batax léena topp gannaaw, mooma tax a woy woy yi, ngir ñu fonk séen démpi maam, te xamni tubaab gënu léen maam. Li mani gisaguma yaw loo fi sos, nit boo koy soññ doo ko tagg danga koy wax li mu defa gul. te sax jamono jii giseesu fi lu ab saa-afrig sos, dañuy toppandoo rek te loolu lañu boroom xam-xam yooyu doon bañal, doonte fi la nit sosoo, fila ag xay sosoo te it fi la xam-xam fékk baax
--Ahloubadar 28 Suwe 2009 à 19:00 (UTC)
Caada[Soppi]
Caada= def ko Aada moo gën Caada wolof yu yees yee ko indi waaye xameesu ko woon ci làkk wi, moom daal daa jekk a wax rek deesi ko wax waaye amul delluwaay ci làkk, mag ña xamuñu ko woon, amul wenn léebu wees jëfandikoo caada, amul jenn wax ju bawoo ca mag ña indi ko, aada rek lees fi daa wax, te wax dëgg Aada a gën a wolofe, def naa ci ab laaj ci magi wolof yu wolofe yi, waaye lii lees ma tontu, ginnaaw nun wolof la nuy laggéeyal, bëgg mu ñoŋ liggeey bi njëkk mooy nu fóot ko dindi li ci bokkul, waru noo seet baat beesi jëfandikoo mu jekk rek nu ni ahakay, déedéet danoo war a sàmm làkk wi saytu baat yi, ba yi nuy jëfandikoo man a wer ba kenn du ko man a ŋàññi,
Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 28 Sulet 2009 à 16:59 (UTC)
Sëñ Abdu man li ma gis mooy li nga gis, waaye nag du tee ñu xam ne làkk day yokku, di yeesu,am na téere bu tudd fajrul islam te ahmad amiin def ko, ma nga ciy wax naan, nit day dund di gën a xay, ay aajoom di gën a dolliku, ab gisam di gën a sori muy dajeek lu mu dajeelutoon, yooyu yépp di soxla ay baat yu yees yu nekkutoon ba ñu nekkutoon ñoom mbir yooyu, kon lii mooy waral baat bu amutoon xéy am, waaye teewul li nga wax ci caada yàgg a jeqi ci man ay laaju, lu waral baat bi, lu tax déét aada? , am dees a jublu ci aada lees jubluwul ci caada?, lii moo tax ma far ko fi ba muy baat bu dugg ci wolof di bu koy dollig woom, niki làkk yépp, danga fay fekk baat bob am na fa fukki moroom te ñu booloo ñoom ñépp di firi lenn li!--Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 28 Sulet 2009 à 18:59 (UTC)
noonii ko ahmadu amiin waxee ni la ak sart yi mu ko booleel niki: nit day dund di gën a xay, ay aajoom di gën a dolliku, ab gisam di gën a sori muy dajeek lu mu dajeelutoon, yooyu yépp di soxla ay baat yu yees yu nekkutoon ba ñu nekkutoon ñoom mbir yooyu, nun nag yii yépp dalu ñu ci baatu bii di Caada nee naa la baat bi daa jekk a wax rek waxees ko, waaye doxu nu ba jamono soxla ko mbaa nu gis lees amul turam nde fees koy jëfandikoo yépp Aada a fa war a ne, bu dee jublu gi nag, lees ci jublu moodi, ni Aada ni Caada niki nga ni Gëm ni Ngëm nga xamni ngëm mooy gën a matale, loolu nak la làkk wi nanguwul manaam garaameer ci diggante Aada ak Caada manta ne, arafu C manta yaatal baat bu doore arafu A, Arafu C mooy yaatal baat bu doore arafu S niki: Soppi Coppi, Sol = Col gi, Saaku = Caaku si, ak yuni mel, Caada sax moom day joxe beneen maanaa ci wolof niki nga ni: ca aada ja, bu tënkoo ci waxiin di C'aada ja, waaw-kay way xelu ñi Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 28 Sulet 2009 à 19:20 (UTC)
Aada baat la bu di bu araab:عادة, wolof yi ñëw wolofal ko ne aada, am ku ñëw ne caada, ne ci aada la, daggees i wi ngir boole kook aada, ngir du jaadu seetees lees ci jublu, ndax man yaakar na lu li nga wax, gëm, ngëm, moom kay day man tegoodi ci yoon waccees ko, mbaa mu tegu ci yoon jëlees ko, te ñu bañ di gaaw a bonal, ndax làkk yépp a am baat ak waxiin yu teguwul ci yoon, waaye dëppoo ga ca nit ñay dëppoo moo koy yoonal, def ko far muy lu wér, niki ada ci boppam, baatub arab la, dëppoo gi nu dëppoo ci wolofal ko moo ko def muy ci wolof, loolu daa fees dell ci mbooleem làkk yi ci àdduna bi, ci misaal askan, aw xeet la daa tekki, giir, maanaam askanu lawbe, leegi dëppoowees ci def ko muy peuple, ba leegi bokk na ci li muy tekki mbooloom nit mu réew, ak la mu daa tekki, teewul nag tekkeedi ne caada ànd naa ci muy aada, mbaa warees ko fee ba, man daal dama doon fàttali rekk bu fekkee ne xamunu ko woon, bu fekkee nag muy lees xamoon, nu xam ne fadakkir in nafahatid dikraa, --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 31 Sulet 2009 à 15:38 (UTC)
Jagleel:Pages_courtes[Soppi]
Bonjour,
Il me semble que le français est compris par la plupart d'entre vous, ne parlant pas le wolof je vais donc m'exprimer dans cette langue. J'espère que cela ne sera pas considéré comme impoli.
Il me semble que les administrateurs devraient faire un tour sur Jagleel:Pages_courtes. En effet le modèle delete n'existe plus ici, la seule façon de signaler une page à supprimer est alors de la blanchir. J'ai jeté un œil par curiosité à Jagleel:Pages_courtes, et elle regorge de pages qui consistent en fait à une simple traduction en français du titre. Je ne pense pas que cela apporte du contenu à votre Wikipédia et il me semble qu'une suppression de ces pages s'impose.
J'en ai blanchies quelques unes, mais il serait plus efficace qu'un admin s'en charge directement.
Cordialement,
--Hercule (xëtu waxtaanuwaay) 3 Nowembar 2009 à 16:36 (UTC)
- salut hercule, en fait tu as raison, les pages à supprimer ici sont nombreuse, seulement je préfaire qu'on les laisse pour encourager les gents a venire contribuer. déjas les articles sont peut, si on les éffacent ça ne restera pas beaucoup. peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 3 Nowembar 2009 à 19:08 (UTC)
- Il vaut mieux laisser le plasir à chacun de créer la page, au lieu de faire croire qu'il y a déjà beaucoup d'article. Enfin c'est mon avis, vous faites comme vous voulez ;) --Hercule (xëtu waxtaanuwaay) 3 Nowembar 2009 à 22:18 (UTC)
lu bees ci kallaama wolof[Soppi]
da ma doon gestu ci lakk wolof,ci mbindin ci waxin wi; gis naa ci lu ma begg waxtaanal ak ku xam lakk wolof bu baax jot ma ci modou.kn.gmail.com
- Loo bëgg a waxtaanee yaakaar naa ne defee ko ci barab bii la gënee ngir ñépp man cee joxe seen xalaat ñépp jariñuwaale ci. Waxtaanu mbooloo moo gën wu ñaar kepp. Te pénc mii loo-loo ko tax a jóg. Kon man ngaa duggal say laaj fii, ku ci am xam-xam tontu la ci, te dila digal nga bindu am sa sàqum jëfandikukat, xoolal wii xët ngir xam njariñi bindu. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 9 Maars 2010 à 15:27 (UTC)
connectivity project[Soppi]
Hallo, my name is Anastasiya Lvova, I'm "duty" in Connectivity project. The essence of the "Connectivity" project is to study and enhance the coherence of Wikipedia, or, in other words, to improve hypertext navigation between articles. The project deals with deadends, isolated articles, non-categorized articles, transitivity of the category tree, etc.
We want to work with your language version, but we need configured MediaWiki:Disambiguationspage for it (with direct links to template namespace pages, for example, ru:MediaWiki:Disambiguationspage/de:MediaWiki:Disambiguationspage/fr:MediaWiki:Disambiguationspage). Is it possible to set it up for our usage?
thanks in advance, Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 12 Suwe 2010 à 18:33 (UTC)
- Hi, if i understand well, you want that somebody makes all templates for disambiguation pages? --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 15 Suwe 2010 à 14:49 (UTC)
- no, I want somebody make list of templates for disambiguation pages that already exist in this wiki :) Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 16 Suwe 2010 à 16:06 (UTC)
- I understand, but they are not templates for disambiguation pages in this wiki, because we have few disambiguation pages (they are 2 or 3 pages), we have to create them. peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 17 Suwe 2010 à 07:59 (UTC)
- Peace! :) ...Without it we can't analyze your wiki :( So, we can wait or you can create a page with red link. Don't know how to do better... Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 18 Suwe 2010 à 16:57 (UTC)
- I am sorry, so we will create them slowly, because few people are active in this wiki, you can waite! peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 19 Suwe 2010 à 10:00 (UTC)
- ok :) Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 20 Suwe 2010 à 08:23 (UTC)
- And how're you?.. Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 20 Fewriyee 2011 à 10:08 (UTC)
- I am sorry, so we will create them slowly, because few people are active in this wiki, you can waite! peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 19 Suwe 2010 à 10:00 (UTC)
- Peace! :) ...Without it we can't analyze your wiki :( So, we can wait or you can create a page with red link. Don't know how to do better... Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 18 Suwe 2010 à 16:57 (UTC)
- I understand, but they are not templates for disambiguation pages in this wiki, because we have few disambiguation pages (they are 2 or 3 pages), we have to create them. peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 17 Suwe 2010 à 07:59 (UTC)
- no, I want somebody make list of templates for disambiguation pages that already exist in this wiki :) Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 16 Suwe 2010 à 16:06 (UTC)
Multilingual Challenge[Soppi]
Andrew Dalby (xëtu waxtaanuwaay) 2 Mee 2011 à 14:34 (UTC)
Catalan Culture Challenge[Soppi]
I apologize if this message is not in your language. Please help translate it.
The Catalan-speaking world... Want to find out more? From March 16 to April 15 we will organise the Catalan Culture Challenge, a Wikipedia editing contest in which victory will go to those who start and improve the greatest number of articles about 50 key figures of Catalan culture. You can take part by creating or expanding articles on these people in your native language (or any other one you speak). It would be lovely to have you on board. :-)
We look forward to seeing you!
Amical Wikimedia--Kippelboy (xëtu waxtaanuwaay) 16 Maars 2014 à 06:11 (UTC)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ancos ci Siri
Ancos, ca jamono Injiil, péeyu diiwaanu nguuru Room bu tudd Siri la woon. Dafa nekkoon ca wetu joor gu naat ca dex gu yaatu gu tudd Oront (fleuve Oronte), 32 kilomet ca kaw bëlu dex ga, maanaam fu dex ga dugg géej ga. Teeru Ancos moo doon ca dëkku Selusi, bu nekkoon ca Géej gu Mag 8 kilomet ca noru bëlu dexu Oront ba. Selusi nekkoon na 26 kilomet ca sowu Ancos.
Ca at bu Pool demoon fa, daanaka atu 43 g.K. dëkk bi xumb na. Nu ngi doon tabax di beesal dëkk ba, gannaaw ñaari yëngu-yëngu suuf yu yàqoon lu bare. Ay fukki junni Yawut ya dëkkoon Ancos te ñoom woomle nañu, te seen jàngu rafet nañu. Gereg yu bare ñi ngi doon ñëw ca seen diine. Ancos moo doon dëkk bu neex a dëkk te rafet. Waaye dëkk ba dafa siiwoon itam ndax seeni noos, seen ñaawteef ak seen njaaloo ak doxaanu yàqute. Bànneexu àddina si rekk la waa Ancos doon wut.
Dëkku Gereg bu am solo la woon bu nekkoon ñetteelu dëkk bu gëna mag ci nguuru Room gannaaw dëkki Room ak Alegsàndiri. Buuru nguuru Maseduwan ñoo ko sampoon daanaka 300 at lu jiitu jamono Kirist. Naka noonu ña fa jëkk a dëkk ñoo doon ay xarekatu Maseduwan ak waa Aten. Waaye yeneen Gereg ya toppoon nañu ca ñoom. Tamit buuru Geres dafa xiirtal Yawut ya ñu ñëw dëkk fa, te may na leen ñu nekk jaamburu dëkk ba. Waa Room nangu nañu diiwaanu Siri ca atu 64 j.K. Naka noonu ca jamono Injiil dëkk bi dafa boole waa Maseduwan, waa Geres, waa Room, waa Siri ak Yawut ya. Waaye amoon na ay jafe-jafe diggante Yawut ya ak ñi des ca waa Ancos ba dem sax ba am jamono waa dëkk ba bëggoon nañu rey Yawut ya fa dëkk.
Ca suufu nguuru Room diiwaanu Siri dafa jëm kanam bu baax. Waa Room ñoo defoon Ancos seen péey ak màkkaanu xare ci diiwaanu Siri. Waaye ba tey waa Room may na dëkk ba mu yilif boppam. Ndegam Siri dafa nekkoon ca digu nguuru Room te mu féete waa Pàrt, beneen nguur bu xeex ak nguuru Room, Siri nekkoon ca suufu buuru Room ba moom ci boppam. Buur ba, Sesaar, moo faloon benn jawriñ ngir toogal ko ñetti at ba juróomi at yu nekk, mu nekk Boroom réewu Siri. Boroom réewu Siri moo sutoon Boroom réewu Yude, di ko yilif. Amoon na ñeenti mbooloom xare bu tudd 'léjiyoŋ' ca Siri, bu nekk bu am 6.000 xarekat ya. Amoon na itam ay gaalu xare ca Selusi.
Yaakaar nañu ne daanaka 200.000 nit ña fa dëkkoon ca jamono Injiil. Benn boroom xam-xam dafa yaakaar ne benn cér ca juróom-ñaar ca niti dëkk ba Yawut la woon te Yawut ya dëkkoon ca ñetti gox ya. Yawut ya amoon nañu alal te seen dundin xëcc na yu dul Yawut yu bare ñëw bokk ca seen diine.
Koom-koomu Ancos amoon na doole lool ndax kàttan gu mu am ci biir nguuru Room, tamit ndax yoonu jaaykat yi am solo ya jaaroon Ancos ak ndax lu ñu fa defaroon ca dëkk ba. Ancos dafa siiwoon ndax dàllu der yu rafet, latkoloñ, saf-saf yi ak ndàbb lu xeeñ, piis yi, gànjar ya ak takkaay ya, téere ya, ak li tëggu xaalis ak wurus defare.
Yoonu jaaykat ya jóge ca penku, maanaam Babilon, Asiri ak Iraak jaar na Ancos, te dafa tiim yoon wu dem nor ak sudd wu boole Palestiin, Siri ak Asi Minër. Naka noonu amoon na wenn yoonu jaaykat wu jaar ca tund ya ca xunt bu tudd 'Buntu Siri' ba noppi dem Tars. Yoon mu jóge Tars wu tudd 'Yoonu Eŋaca' (Via Egnatia) dafa jàll Asi Minër ba dëkku Efes. Tamit gaal ya mënoon nañu dox ca dexu Oront diggante géej ga ak dëkk ba.
Dëkk ba, moom, rafet na lool. Nguuru Geres def nañu yoon ya ca kaw tëralinu damyee ngir yoon yu mag ya jàpp ngelaw lu féex lu jóge géej ga. Amoon na benn miir bu mel ni tata bu wër dëkk ba lépp. Buuru Room bu nekk tàmbali ak Pompey ca atu 64 j.K., dugg na xaalisu nguuru Room yu bare ci tabax ya ak rafetaayu dëkk ba. Ni bépp dëkk bi Gereg ya walla waa Room tabaxoon amoon na ay powukaay ak amfiteyatërë, ay màggalukaayu yàllay xërëm yu bare, ak ay këru sanguwaay ya. Feesoon na dell ak ay pénc fu xale ya doon fo, waxkat ya indi seen wax, jaaykat ya jaay, te reetaanlukat ya bégloo mbooloo ya. Def nañu ay robine ca kaarfuur mbedd ya ngir jigéen ya mënoon nañu root, ndox moo xam ne mu jóge ca dex ga walla ca ay bëtu ndox ya amoon ca dëkk ba. Tamit Yulyus Sesaar tabax na benn 'akwadakk', maanaam pom bu indi ndox, ngir dimbali gox yoo xam ne amuñu woon ndox.
Erodd bu Mag ba tabax na wenn yoon wu jàll diggu dëkk bi diggante buntu miiru dëkk ba ca penku-kaw, ak buntu miir ca sowu-suuf. Yaatuwaayu yoon wu mag woowu 10 meetar la woon. Dem na 4 kilomet, te lépp tali doj wu dëgër wu jóge Misra, walla marbar. Dafa dem ca pénc bu réy ca diggu dëkk ba. Ca pénc moomu amoon na benn nataalu Buuru Room Tibeer Sesaar bu réy bi ñu defare xànjar. Ca wetu yoon wa ca ñaari bor, fukki meetar yu nekk, amoon na ay kenu doj yi ñu taaral. Dafa meloon ni mbaar ba tax ñi dox ña mënoon nañu dox ca wetu yoon wa guddaayam lépp te bañ génne ca naaj wa walla taw ba. Yu gën a bare ca kenu ya amoon na ay nataal yi ñu yett walla defar ca xànjar. Diggante kenu ya amoon na bunt ngir dugg ca kër ya, bitik ya ak biro ya. Yoon ya amoon na sax làmp ya tàkk guddi.
Amoon na benn dun ca biir dex ga fu dex ga jaar ci biir gox yu nekk ca noru dëkk ba. Guddaayam ak yaatuwaayam 3 kilomet la. Foofu lañu tabax këri buur yi, ak benn estaad ngir rawante fas ak sareet ya. Guddaayu estaad ba 500 meetar la woon ba moo wara tax mu bokk ca ya gën a réy ca àddina si.
Ancos amoon na itam ay màggalukaay ca yàllay Gereg ak Room, ak ay powukaay. Yàllay Ancos moo doon Sës.
Juróom-ñetti kilomet ca suddu miiru dëkk ba amoon na benn gox bu tudd Dafëne. Ca wetu yoon wa dem Dafëne amoon na ay tool fu ñu bey lawtanu réseñ ngir defare biiñ ak tóor-tóor yi ñu defare latkoloñ. Dafa nekkoon ca kaw benn déndu tund, maanaam 'palato'. Yaatuwaay ak guddaayu palato ba bu ne 1800 meetar ya la, te mu nekk 90 meetar lu gën a kawe niwo Ancos. Amoon na màggalukaay ca yàllay xërëm ju jigéen ju tudd itam Dafëne. Waa Ancos gëm nañu woon ne Dafëne nit la woon, ki Apolo, benn yàllay Gereg, soppoon. Apolo dafa ko dàqe di dàqe ba ci mujj Dafëne dafa soppiku nekk as ngarab bu tudd 'loriye'. Goxu Dafëne amoon na benn sardin walla park bi ñu defaroon ngir bànneex rekk bu am wëraayu 16 kilomet. Ca biir màggalukaayu Dafëne amoon na ay sëriñ yu jigéen yu nekk gànc yu bare. Guddi gu nekk ci seen turu diine ñu defaat li amoon ca nettali ba, maanaam jaamukat ya doon nañu dàqe sëriñ yu jigéen ya ci biir garabu loriye yi ci biir sardin ba, ba jàpp leen di séy ak ñoom.
Buuru Room Ogust Sesaar samp na benn po 'olimpik' (Jeux D’olympique). Ñeenti at yu nekk po boobu indi na ay joŋantekat yu bare ngir rawante ci diiru 30 fan ci daw, tëb, sànni xeej ak fitt, rawante fas ak sareet, bëre ak ñoom seen. Amoon na itam rawante ca misik ak ci tari nettali.
Gis nañu ne ay at gannaaw deewu Kirist, mbooloo ñi gëm ca Yerusalem fal nañu benn waa Ancos bu tudd Nikolas ngir mu bokk ca juróom ñaar yi doon toppatoo yëfu mbooloo ñi gëm (Jëf 6:5). Xebaar bu baax bi egg na Ancos gannaaw deewu Ecen daanaka atu 40 g.K. (Jëf 11:19-21). Ñi ko indi ay Yawut yi làkk Gereg lañu woon, yi jóge dunu Sipar ak dëkku Siren ca Libi. Ñoom def nañu lu bees. May nañu Gereg yi topp Yeesu ci lu sësul ca xaraf walla yeneen aada Yawut. Mbooloo bu mag gëm na Boroom bi. Foofu lañu jëkk tudd taalibe Kirist 'Gaayi Kirist' (Jëf 11:26). Ci bu jëkk tur boobu turu foontoo la woon. Waa Ancos dañu doon siiw ndax ni ñu doon foontoo nit. Daanaka fukki at gannaaw ga, amoon na ca ña gëm ca Yawut ya ca Yerusalem, ña jaaxle ndax yu dul Yawut yu topp Yeesu te kenn xarafalu leen. Werante wu réy amoon na ba tax ñu def genn géew ca Yerusalem, 650 kilomet fu sore Ancos, ngir waxtaan ci.
Am-ami ñi gëm may na leen ñu mënoon a yónni ndimbal ca ña gëm ca Yerusalem (Jëf 11:27-30). Tamit ca mbooloo ñi gëm ca Ancos la Pool jóge ngir tas xebaar bu baax ba ci biir yu dul Yawut ya, te ca Ancos la dellusi yoon bu nekk – maanaam Ancos dafa nekkoon mel ni màkkaanam. Ñetti tukkeem yépp dafa tàmbali Ancos. Ca jamonoom, mbooloom ñi gëm ca Ancos moo gën a am taxawaay bépp mbooloo ci mbiru ni mbooloom yi ca àddina sépp doxe, xëyna bu dul mbooloom ca Yerusalem.
Tey jii dëkk bu ñàkk solo la bu tudd Antakya ci Tirki (Turquie). Am na 35.000 nit kese, ay toppkatu egëliis gereg yi des ci biir am réewu jullit yi.
Ancos ca Siri feeñ na ca Jëf 6:5; 11:19-27; 13:1; 14:26-15:3; 15:22,23,30-33,35; 18:22-23; Gal 2:11


text:
Wikbaatukaay
Wikbaatukaay ab baatukaay barilàkk bu ubbeeku la, di benn ci sémbi Wikimedia Fondation yi. Baatub «Wikbaatukaay» dafay junj sumb bu wolof bu boobu sémb, di Wiktionary ci wu-angalteer. Mook Wikipedia ñoo bokk doxiin, di lu ubbeeku te dàttu ci nosteg wiki, lees man a jëfandikoowaat ci anami GFDL.
Tëddiin[Soppi]
Yéeney sémb bi mooy sos ab baatukaay bees di duggal làkki àdduna bi yépp. Ci bu wolof baat yépp a fiy nekk ak seen tekki ci yeneen làkk waaye ci wolof lañu leen di faramfaccee, joge seen gongikubaat, seeni bokktekki, safaantekki, waxiin, añs.


text:
Mbëjbijjaakon
Mbëjbijjaakon mooy banqaasu jëmm biy gëstu feeñte yu mel ne mbëj ak bijjaakon ak lépp lu leen ñeel (niki ci misaal tooli bijjaakon yi juddoo ci dawaanu mbëj ak dawaani mbëj yi juddoo ci tooli bijjaakon).
Ñoo ngi ko tëgg ngir man a faramface ci anam gees boole feeñte yu mbëj ak yu bijjaakon. Ay feeñte yu mel ne xiirtalug mbëjbijjaakon ngir wone ni toolu mbëj lënkook toolu bijjaakon: ab toolu bijjaakoon buy soppiku dafay jur ab toolu mbëj, naka noonu la toolu mbëj buy soppiku di juree ab toolu bijjaakon. Yamaleb Maxwell mooy liy faramface mbëjbijjaakon te di sukkandiku ci yan ak dawaanu mbëj.
Taariix[Soppi]
William Gilber , ci téereem ba De Magnete (1600), la wone wuute gi nekk ci diggante aw yaram wu mbëj ak wu bijjaakon. Mu fésal àtte yi laqu ci bëmëxante ak xëccante yu bijjaakon yi jaare ci seeni dott ak njeexit li tàngoor am ci bijjaakon bu weñ.
ci 1831 la Michael Faraday doon gëstu doxiinu dawaan bi ci biir ab toolu bijjaakon ba gis ca ne, moom bijjaakon bi, man naa jur liggéey. Oersted moom wuññi woon na ne ab dawaanu mbëj dafay jur ab toolu bijjaakon, Faraday moom wuññi ne ab toolu bijjaakon dafay xiirtal ab dawaanu mbëj. Ci noonu la wuññee baaxi doxalukaay bu mbëj ak ni liggéey bu doolerandu man a soppeekoo kàttanu mbëj, naka-noonu mu sàkkee ca ab jurukaayu dawaan.
Mbëjbijjaakon a ngi judd ci bi James Maxwell (1864) boolee ay gisiin yu jiitu woon, niki mbëjtekkaaral, bijjtekkaaral. Bii gisiin di bees bennal moo leeral jikko yi ci yani mbëj yeek dawaani mbëj yi, bijjaakon yi, duusi mbëjbijjaakon yi, yu mel ne ag leer walla duusi rajo yi.


text:
Taariixu Aamerig
Tëraliin
- 1 Feeñug Diiwaan yu Bennoo yu Amerig yi (U.S.A)
- 2 Sancu yi nga xam ne waa Angalteer yi taxawal nañu leen ci Aamerig gu bëj gànnaar gi:
- 3 Noste gi doon doxal mbiri biir yu sancu yu Angalteer yi:
- 4 Li waraloon xareb temb bi:
- 5 Yoon yuy tege galag ak tembar
- 6 Yoon wi aju ci moolu (navigation) ak yaxantu:
- 7 Koppar walla kee bu kayit ak jënd suuf:
- 8 Nos dooley kaaraange ji:
- 9 Ndajem waxtaan mu Filadelfiya mu njëkk mi:
- 10 Ndajem Filadelfiya mu ñaareel mi:
- 11 Ni xare bi tàkke :
- 12 Tembug Diiwaan yu Bennoo Aamerig yi:
Feeñug Diiwaan yu Bennoo yu Amerig yi (U.S.A)[Soppi]
Feeñug Diiwaani Amerig yu bennoo yi
Gàddaay yi waa Tugal yi daa def juge Tugal, jëm Aamerig, gàddaay yooyu wéyoon nañu di sottiku ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Loolu nag amoon na, ginaaw bi Kolomboo feeñalee Aamerig ba am lu tollook xarnu. Li ko taxaoon a am nag bari na, bokk na ci:
1 Fitnay diine yi amoon ci Tugal gu diggu gi ak gu sowwu gi, li waraloon loolu di yëngu-yëngu yu diine yi jugoon di safaan Jàngu bu Katolig bi, ak la ca juddoo muy ay xeexi ngér, yu amoon ci diggante ngérum Katolig ak ngérum Protestant , ak xeex bi protestant yi doon def ci seen biir, rawati na ci Angalteer, ak la ca juddoo muy boddikoonte ci diine, loolu nag waraloon gàddaayug ab lim bu mag ci waa Tugal yi, dem Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ngir rawale seen bakan, ak ngir man a doxal seen diine ci ag féex akug gore.
2 Fitnay politig ya amoon ca Tugal ngir xeex jaay doole ga fa amoon, ak àttee na mu la neexe ga, ak la ca juddoo muy ag ñàkk a nosu gu mbir yi ñàkk a nosu, ak ñàkk-kaaraange, ak dox gi nguur yi di doxe ni mu leen soobe, loolu lepp nag taxoon na ba lu bari ci waa Tugal yi gàddaaye woon fi nu dëkkoon dem, wuti ag goreg politig .
3 Wër gi nu doon wër mbèll yu gànjaru yi, lu ci mel ni wurus mbaa xaalis, bokk na ci li leen daa gàddaayloo, ndax kat lu bari ci ñi daa gàdday, dañoo gëmoon ne Aamerig de réew mu fees dell la ak yile mbell, te ña fa dëkk, ñu néew ag xay lañu, te ñàkk ag taaxe, te yittewoowuñu yenn liggéey yu mel ni lijanti ay wurus aki xaalis ak gasi mbèll.
4 Jëm kanam gi xam-xam am ak ndefar ci Tugal, rawati na ci wàllug liggéey ay gaal, googu jëm kanam dimblee na ci ñu man a tukki ci géej gi, bay àgg ci barab yu sori yee sori.
5 Liggéey yi nga xam ne lonkoo yu Angalteer yi def nañu leen , ngir meññal ak jariñoo suufus Amerig si ak lijanti nu ñu koy sance te dëkke ko ngir dëgërale ci kilifteefug canc gu Angalteer ci goxub adduna bu bees bii, bokk na ci li waral gàddaay gi.
Sancu yi nga xam ne waa Angalteer yi taxawal nañu leen ci Aamerig gu bëj gànnaar gi:[Soppi]
Waa Tugal yii bawoo woon Espaañ, Faraas, Olaand, Suwed ak Angalteer, sancoon nañu ay barab yu wuute ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ñoom lañuy wax tay Diiwaan yu Bennoo yu Aamerg yi , loolu nag di woon ci ñaari xarnu yii di bu fukk ak juroom benneel ak bu fukk ak juroom ñaareel g. Waa Angalteer yi nag ñooy ñi njëkk a taxawal ab sancu ca Jims Town, ci diiwaanu New York, atum 1607 g, mujj nañu nag ci diir bu gàtt, di ñi gën a tas, gën a wisaaroo ci barabi tefes yu penku yi, ci mbooleem ñi gàddaaye Tugal.
Barabi penku yii, maanaam yii nga xam ne la ëpp ca ña fa sancoon, dëkke woon fa ay waa Angalteer lanu woon, barab yii mooy yi mujjoon ginaaw bi (1776 g) di laaj ag temb akug dagge ca réew may nday di Angalteer. Waa Angalteer yi nag amoon nanu ñaari anam yu nu daa sance réew yi ak a yilife, bi ci njëkk mooy :
- Buurub Angalteer da daan may yenn ci lonkoo yi, gu ci mel ni lonkoo gu Werjiniya gu London gi – mooy gi yoroon mbirum sos sancu bu Jims Town bi nu la waxoon leegi - da leen daa may ay sañ-sañ ci ñu taxawal ay sancu, ak jariñoo xéewal ya fa nekk, ak defar xaalis walla koppar yu ñuy man a jëflantee, ak topptoo mbirum kaaraange gi.
- Geneen anam gi mooy: buur bi day dogal garmi yu Angalteer yi ay suuf, ba noppi féetale leen mbirum yor leen ak àtte leen .
Bi fukk ak juroom ñatteelu xarnu g, di agsi ci digg bi, Aamerig mujj na yor fukk ak ñatti sancu yu Angalteer, ñooy:
- New York
- Wirjiniya
- Raod Island
- Masacuusest
- Dulawir
- New Hamser
- Kintakit
- North Karolaayna
- South Karolaayna
- New Jersi
- Jorjiya
- Pensilvaniya
Diiwaan yooyu ñooy yi sos, te amal li nuy wax Diiwaani Amerig yu Bennoo yi, ci ginaaw xareb temb gi , atum 1775 – 1783 g, ñu mujj am ag temb ci Angalteer, ci mujj gi. Diiwaan yooyu nag, bu nu leen xoolee ci Aamerig gu leegi gii nii, duñu weesu benn xaaj ci Aamerig gu ñu xaaj fukki xaaj.
Noste gi doon doxal mbiri biir yu sancu yu Angalteer yi:[Soppi]
Nguurug Angalteer gi, daa joxoon ay sancoom yi nekkoon ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi, da leen a joxoon aw xeet ci “ag àtte gu boppu” (autonomie) , waaye teewul ci biir loolu lepp, mu bàyyil fi boppam kilifteef ak cang gu mu am ci kaw sancu yooyu, maanaam may na leen ñu yor seen bopp, di doxal seen mbiri biir, waaye teewul muy seen kilifa, di réew mi leen moom. Nosteg àtte-gu-boppu googu amoon ci sancu yooyu, mi ngi tegu woon ci ñatti ponk:
- 1 Kaŋ bi (le gouverneur)
- 2 Jataayub yoonal bi
- 3 Jataayub diisoo bi
Kaŋ bi , mooy kilifa gi yilif dooley xare ji ci sancu bi, mooy féetewoo sàmm mbiri way dëkk yi, di topptoo kaaraange gi, te am na sañ-sañu dindi saxal gu ñu defe ci ñaari jataay yii: bu yoonal bi ak bu diisoo bi. Moom nag (Kaŋ bi) buuru Angalteer bee koy fal ak a folli.
Bu dee nag jataayub yoonal bi, moom ñi dëkk ci sancu bi ñoo koy tànn, li ko tax a jug nag mooy tege galag yi ak fuglu liggéeykat yi, ak saxal seeni payoor, ak payooru Kaŋ bi. Bii jataay nag li ko may doole mooy jële gi mu jële sañ-sañam ak kàttanam ci nit ñi dëkke ci sancu bi, ginaaw ñoo ko fal.
Jattayub diissoo bi moom, li ko taxoon a jug mooy di xelal Kaŋ bi ak jataayu yoonal bi, ak di diisoo ak ñoom. Waaye nag moom sancu bi, ak li mu jot a am lepp, muy “ag àtte gu boppu ” gi nga xam ne taxoon na ba ñu man fa’a doxal demokraasi, teewul mu nekkoon ab sancu rekk bu toppoon ci ginaaw nguurug Angalteer gi, ci gisiinu waa Angalteer.
Goornamaa bu Angalteer li mu fàttee def mooy, wut nu mu nose mboolooy yu waa Angalteer yii dëkke woon sancu yi, ñoom mbooloo yii nga xam ne mujj nañu lu jamono di gën a yàgg, ñuy gën a sori seen réewum nday ma di Angalteer, ci wàllug aada ak dundiin, loolu waral ñu tàmbli koo fàtte, di yëg nag leegi ne fii mooy seen réew, di ci tënku, te di ko fonk.
Loolu nag tàmbli woon na a wuute ak politig bi George mu ñatteel mi, taxawaloon, moo doonoon burub Angalteer ca jooja jamono, lii mooy li taaloon ab xare bu mag ci diggante sancu yi ak nguurug Angalteer gi, xare boobu moom lañuy tudde xareb temb bi .
Li waraloon xareb temb bi:[Soppi]
Ñi dëkke woon sancu yi, ay mbooloo lañu woon aki kuréel yu wuute, ak doonte la ëppoon ca ñoom ay waa Angalteer lañu woon yu di ay diiŋatkat (protestants). Seeni njariñi koom-koom it bokkewul woon, te niroowul woon, waaye nag, loolu lepp teewul woon amoon nañu ñatti mbir yoo xam ne kenn wuutewu ci woon, ñepp a ci dëppoo woon, ñooy:
1 Am gu nit war a am “ag goreg jëmm” , rawati na “goreg pas-pas”
2 Ak sàmmoonteek yoon ak nosu, maanaam nosu gi mbir yi war a nosu.
3 Yëg gi ku nekk yëgoon ne fii ci sancu yii la dëkk, moo di am réewam, fa la féetale ag réewoom
Ëttub Aamerig bii nag mujjoon di def ay mbir yoo xam ne ñoo waraloon xareb temb bi tàkk. Mbir yooyu manees na leen tënk ci yii:
Yoon yuy tege galag ak tembar[Soppi]
Parlamaa bu Britani bi daa génne atum 1762 g, yoon wu ñuy wax yoon wu tembar yi, mooy wiy def ngay fay tembar ci jëflante yu kilifawu yi (officiel yi), ak wayndare yi (les dossiers), ak yëglekaay yi añs. Ci atum 1764 g, ñu farataal galag ci suukar si nu daa jële ci sancuy Espaañ yi, yu Faraas yi ak yu Olaand yi, teg ci farataalati ko ci ataaya, kayit, weer ak biteex (walla betteex) .
[Soppi]
Ci atum 1651g, barlamaa bu Britani bi dafa génne wenn yoon wuy waral ci sancu yi ñuy tuxal li ñuy génne ak li ñuy jëggaani di ko def ci ay gaal yu Britani, aaye leen ñuy jëndati feneen, leneen loo xam ne bari na ca Angalteer.
Koppar walla kee bu kayit ak jënd suuf:[Soppi]
Sancu yu Britani yi danu leen a aaye woon ci yoon, ñuy génne walla ñuy defar benn koppar bu kayit ak di ko jëfandikoo niki koppar bu ofisel (kilifawu) . Noonu tam lañu teree woon – ci weneen yoon (luwaa )- ñuy jënd suuf yi feete sowwu fukk ak ñatti sancu yi, ngir jàpp gu nu jàppoon ne yooyu suuf nguurug Britanee leen moom.
Nos dooley kaaraange ji:[Soppi]
Goornamaa bu Britani dafa sosoon jenn doole ju xare ngir aar sancoom yi nekkoon ci Amerig gu bëj gànnaar gi, doole jooju tolloon na ci junniy xarekat , mu waxoon waa sancu yi ne ñooy warlu di joxe depaas yi doole jii di laaj. Loolu nag taxoon na ba waa sancu yi mer, ñaawlu loolu lool, ngir loolu tam goornamaa bu Britani bi ne kon na ci génn, waaye nag galagu ataaya moom dindiwu ko. Loolu tam tax na ba waa sancu yi di yëg ne ñoom daal danuy jëflante ak ñoom, mu mel ne dañuy ay nit walla ag njaboot goo xam ne ñoo gën a néew solo ak daraja ñi dëkke Angalteer.
Waa sancu yi tam yëgoon nañu ne li ñuy fay ciy galag lépp, deesu leen ko defal fi ñu koy faye waaye kay ca réew mu leen sori mee di Angalteer, te loolu du leen jariñ ci seen dund gi, te du ci def dara. Nga rax ci dolli ne Angalteer mooy réew mi rënkaloon boppam ci sancoom yi, yaxantug marsandiis yu bari, maanaam bari na lool ay marsandiis yoo xam ne Angalteer da ne woon moom rekk a leen sañ a jaay ci sancu yi, lu mel niki ataaya, loolu nekkoon na lu waa sancu yi ñaawlu woon.
Ci nii daal la xew-xew yi toppantee woon, di nëxal nag sellug séqoo gi amoon ci diggante Angalteer aki sancoom, loolu tam gën a yaatal paxum réeroo mi nekkoon ci seen diggante. Loolu nag gën na a fés, bi waa sancu yi bañee ne duñu fayati galagu ataaya, ginaaw bi tam am mbooloo jug, ci desambar atum 1773 g, lakk ñatti gaal yu nguurug Angalteer, yu ñu duyoon ak ataaya, ca waaxub Boston, ca sancu bu Masacusets, loolu waral waa Angalteer tëj waaxub Boston bi, ne gaalug yaxantu du fi teerati, daal di ne moom ci jëmmi boppam mooy yoral boppam sancu boobu. Xew-xew bii ak la ca juddoo , man nañu ne moo waral xareb temb bi.
Ndajem waxtaan mu Filadelfiya mu njëkk mi:[Soppi]
Juroom ñeenti diiwaan yu Aameriig teewe woon nañu ndajem New York ma, atum 1765g, di sàkku ci nguurug Angalteer mu teggil leen galagu tembar bi mu leen di teg. Ci noonu Angalteer teggi woon na galag boobu waaye teewul mu wéyoon di tege yeneen galag yi nga xam ne ab Parlamaawam daa na leen woote, te di leen farataal ci mbooleem ay sancoom yi nekk ci àdduna bi.
Looloo taxoon reenub réeroo bi nekkoon ci diggante Angalteer aki sancoom saxoon fi di lu ñu dogadi, ndax kat sancu yi dañoo gisoon ne di leen teg ay galag te seeni jataayi yoonal ànduñu ci, bu amee lu muy tegtale mooy dindi màndargam demokraasi mi seen jataay yooyu di doxal seeni mbir ame woon, ndax kat daa am ab dal(principe) bu nekk ci demokraasi, bu naan “doo fay galag boo amul ndaw” .
Man nañu ne ndajem New York mi mooy lu njëkk a feeñ te nosu loo xam ne waa sancu yi def nañu ko, di ci safaan ni Angalteer di àttee seen diiwaan yi.
Ñoñ sancu yépp a meroon bi Angalteer tëjee waaxub Boston bi, bu ko defee ñu taxawal am ndaje ca Filaadelfiya, atum 1774 g, jàmmaarloo fa’ak Angalteer ne ko na xam ne lépp lu mu defati benn sancu ci sancu yi, na ko wóor ne sancu yépp la ko def, daal di ñaawlu bu baax jëf yu ñaaw yi Angalteer tegoon Boston . Njiitul xare lii ñuy wax George Washington (1732 – 1799 g ) teewe woon na ndaje ma. Ndajem Filadefiya moomu, mooy dàtt bi nga xam ne ci la Kongres mujj a teggu, ci ginaaw bi .
Jaadu na ñu leeral leen ne ndajem Filadefiya mi li ko taxoon a jug du sàkku ag tembte , waaye kay yëgal Angalteer ne lu wuuteek demokraasi lii muy def ci sancu yi neexu leen, te man na a nëxal te yàq xaritoo ak jàmm ji amoon ci diggam ak ay sancoom.
Ñoom kay seeni càkkuteef weesuwutoon lii, mooy na Angalteer xam ne ñoom sancu yi kat ñoo ame àq ak sañ-sañ - ci seen jataayi yoonal yi – ci tege ak farataal ay galag ci waa sancu yi.
Angalteer nag, ci safaanub muy lijanti lëj-lëj boobu ci maslaa gu xereñ, moom daal da fee nekk di yonnee ay dooley xare yu yees ci Boston, ngir gën a dëgëral doole ja fa nekkoon. Loolu tam li mu juroon mooy waa sancu yi ñoom itam, ñu ne woon nañu waajal seen bopp, ndax kat nguurug Angalteer gi bëggul jàmm, ci noonu ñu - ñoom waa sancu yi – defaat beneen ndaje ci Filadefiya, ngir jàng mbir mi, seet nu ñu ciy def.
Ndajem Filadelfiya mu ñaareel mi:[Soppi]
Ndawi sancu yi defoon nañu am ndaje atum 1755 g, ca Filadelfiya, muy ñaareelu ndaje mu Filadelfiya mi, ñu wax fa ne dañuy sos menn mbooloom xare , te bennal ko, bañ a def sancu bu nekk am sa mbooloom xare, bu ko defee nag, mbooloom xare moomu ñu tànne ko ci waa sancu yi, ngir ñu aar leen ci ay wi leen dëgmalsi. Ci noonu ñu dugal doomi sancu yi ci xarekat yu bees yii nga xam ne George Washington moo leen jiite woon. Waaye teewul ñu yonnee ca buuru Britani bi, ab bataaxel buy sàkku ci Angalteer mu xoolaat ni muy jëflanteek sancu yi, te lenn baaxu ci, waaye buur bi moom jàpp fa mu jàppoon rekk, ne daal am na ag cang gu ñu joyal ci kaw mbooleem sancu yi. Ci jëfam jooju la tëje buntub jéem gi sancu yi doon jéem ngir defar – ak doonte lu néew la itam – seen diggante ak Britani, réew miy nday.
Ni xare bi tàkke :[Soppi]
Bi buur bii di George mu ñatteel mi, ñàkkee faale càkkuteefi sancu yi, ne daal li wér mooy moo ame cang gu joyu gi ci mbooleem sancu yi, maanaam sancu yépp ci ron kilifteefam lañu nekk, ci anam gu matale te daj, bi buur bi nekkee ci taxawaayam boobu ne du ci juge la xare bi tàkk ci diggante ñaari wàll yi, sax nag lu toll ci juroom ñaari at daanaka (1775 – 1783 g ), bu ko defee, mu tas nag ci li ëpp ci sancu yu Aamerig yi, George Washington nag jot na a man a nangu Boston, ginaaw bi mu ko gawee. Dooley gornamaa bu Britani moom, teg loxo lu bari ci waaxi Aamerig yi. George Washington ni mu doon xeexe ak ñoom nag mooy xeexub bette, ci barab yu bari, ak door-daw, foo ko fekk daawul nangoo jàmaarlook ñoom, ndax xammoon na ne ñoo ko ëpp doole te gën koo tàggatu.
Ak li xarekati sancu yi doon jànkoonteel lépp ciy coona yu tar ci biir xare bii, teewul George Washington amoon na ci kaw njiitul Anglteer lii di Burgoyne, ci xareb Saratoga, loolu mi ngi am bi mu jawalsee juge Kanadaa, jëm New York, ci oktobar 1777 g. Ca saa sa, ginaaw bi ñu gañee Britani, Faraas jug na, jibal ab xareem ci kawam atum 1778 g, Espaañ roy ko ci, atum 1779 g, Olaand topp ci atum 1780 g. Man nañoo wax ne Faraas moom jàpple na way fippi sanncu yi ci wàllug xare (militaire) ak ci alal, ba tay it dajale na way coobarewu yu Fraans yi, yobbu leen ci Diiwaan yu Bennoo yi, ngir ñu xeexle leen ci ron njiit lu xare lu Faraas lii di Lavette, safaan Angalteer noonam bu mu yàgg a noonool bii. Ci noonu Britani mujj war a xare ci jë yu bari.
Dàq gi ñu mujj a def dooley angle ji, ci sancu yi, mooy gi nu defoon seen njiit la Cornwallis, loolu di bi mu deltoo ginaaw, dem dëkkub York Town, fa dexug York di sottikoo, ginaaw ba ko fa mbooloom xarem George Washington ma songee. Xarekati George Washington yooyu nag am njaxasiitum kuréel lañu woon mu ame ci diggante ay waa Faraas aki ñoñi sancu, tollu nag ci fukk ak juroom benni junniy xarekat.
Nañu fàttaliku nag ne waa Aamerig yi ñoom, ci seen suuf lañu doon xeexe, bu ko defee dolli leen doole ci xare ak ci alal day gën a yomb, gën a gaaw, bu dee waa Angalteer yi xawoon a sori Kanadaa, fi seen bagaasi xare daan juge, walla Angalteer gi leen soree woon lu tollook ay ñatti junniy miil daanaka. Nga rax ci dolli, waa Aamrig yi dañoo dogu woon bu wóor ci raxasu ci teg loxo gi Britani tegoon loxo seeni mbir, te amoon nañu ay njiiti xare yu bari, ku ci mel ne George Washington. Doolil ci loolu, nekk gi waa Britani nekkoon di xeexe ci sancu yoo xam ne manuñu fa’a ame jokkoo ak dolli-doole ga war, ca anam ga mu ware te gaaw, te itam pastéefub xeex bi ñu amoon moo gën a suufe fuuf bi waa sancu yi amoon, ñoom ñi taxawoon temb ci xettaliku ci waawug nguurug Angalteer gi. Bokk na ci li doyadil waa Britani yi ci xeex bi, ubbi gi ñu gubbi woon ay jë yu xare yu bari ci seen kaw, ci barab yu sakkan ci Aamerig.
Tembug Diiwaan yu Bennoo Aamerig yi:[Soppi]
Bi waa Britani xamee ne lòtt nañu ci toroxal jeqiku gi amoon ci Aamerig, te xam ne doole du mooy lijanti lëj-lëj yi nekk ci sancoom yi, ndax kat mi ngi nii di ku ñu dàqe, ndamu ci kawam ca xare ba, bi loolu amee mu sàkku woon ag juboo, ci noonu ñu xaatim juboo gi ci Paris, ci digganteem aki sancoom atum 1783 g, lii mooy tomb ya ca ëpp solo:
1 Britani day nangu tembteg sancu yi nekk ci suuf yi féete ci penkub dexug Misisipi gi, te jàppe dex gii muy diguw sowwu wi ko tàqale ak sancu yi. Bu ko defee dig yu bëj gànnaar yi ñoom ñu bàyyi leen nañu nekke woon.
2 Jéem a rafetal séqoo yi, ci diggante Britani ak réewum Aamerig mu temb mi (Diiwaani yu Bennoo Amerig yi)
3 Amal ci diggante Britani ak Aamerig gu temb gi, ay séqoo yu yaxantu ak yu koom-koom, waaye nag séqoo yooyu ñu teg leen cig nawleente, ak moroomante, kenn du jaay kilifteef sa moroom.
Nii daal la Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi ame, xareb temb bi nag am na genn jeexiital gu rëy te xóot, ndax wal na te upp ngelawul gore ak temb ci mbooleem sancu yi.
Lii nag làppal na Britani, loofloo ko, ci wàllug xare ak politig, nga rax ci dolli alalam ju bari ji mu ci ñàkke.
Aamerig nag moom, daal di ñew, defar sartu réewam , daal di taxawal ndajem booloo mi nga xam ne Kongres moo ko digale woon, atum 1788 g, mbooleem ndawi Diiwaan yu Bennoo yi teewe woon nañu ko, ba mu des diiwaanub Rood Island. Cér ya fa nekkoon tam, tànn cig dëppoo, George Washington muy njiitul ndaje mi, ci loolu la nekke ki njëkk a nekk njiilul Diiwaan yu Bennoo yi.
Ginaaw bi lañu def Washington – ginaaw bi mu nekke péeyu koom-koom bi ak bu alal bi – la nu ko def péey bu politig bi. George Washington nag jëloon na xalaatam yepp, def leen ci nu muy def ba bennal Amerig, looloo taxoon waa Amerig yi soppoon ko, wormaal ko, waxam it weesuwutoon : (( doon leen benn, doon leen ay waa Aamerig ..)) , loolu saxoon ci seen xel yi. Washington moom wàcci na jal bi, joxe njiit gi, atum 1797 g, ginaaw bi mu ko yoree ñaari yoon.


text:
Waallubitimreew (sheyx Abdul xamiid Al atras) ngaxamni moo neekkoonnjiitukomite bi yorwaallu fatwa ci daarajiite Al Azxarwaxnani: keen amulsañsañuteremaaggalakfattalikugingaxamnishiayidañukoyamal ci weerutamxaritbiisujeeggiwuljaangaleislaamyi
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaarbiidi (Alwatan) ni: kiidi Al atrasngaxamni moo jiitewoonkomitebiingaxamni moo yorwaallufatwaa ci daarajiidi Al Azxarñaawlunabubaaxtëkkuyingaxamnisalafisteyiakñingaxamnidañooëppal ci diineñungikoytëkkushiayi ci seen yëngguyënggu ci waalluashuraa suede dañoobaayikuneekkdeflukoneexreew mi dafacëppaxoo
Kiidi (Xaazim Al bilaawii) ngaxamnimooynjiitusalafisteyiakñingaxamnidañooëppal ci waalludiine ci reewum Egypt artuna ci fitnayingaxamniyëngguyënggushiayimënnakojur ci seen diggënteaksalafisteyi, waxnayittyoonneenañuayyartu ci jawriñgiñudeenkkwaallukaaraangeakbiirreew mi
KiidiMuhamadixsaanngaxamni moo yorkaaddupartibiidi (mboolooislaam) waxnani: ngirshiayimanaamalseenixewxew ci jaamak salaam dafalaacñuamalbeneen fatwa bu bees
1314330


text:
- Yi weesu 80000 jukki: Català · Čeština · Esperanto · Norsk (bokmål) · Pycckий · Română · Slovenčina · Suomi · Türkçe · 中文
- Yi weesu 40000 jukki: العربية · Bahasa Indonesia · Бълrapckи · Dansk · Eesti · עברית · 한국어 · Lietuvių · Slovenščina · Cpпckи / Srpski · ykpaïHcbka
- Yi weesu 20000 jukki: Bahasa Melayu · Bosanski · Eλλnvιkά · English (simple) · Euskara · فارسی · Galego · Hrvatski · Magyar · Norsk (nynorsk) · ไทย · Tiếng Việt
- Afar · Akan · አማርኛ · Bamanankan · Chicheŵa · chiShona · chiTumbuka · Ɛʋɛ · Fulfulde · Gĩkũyũ · هَوُسَ · Igbo · isiXhosa · isiZulu · Kinyarwanda · Kirundi · Kongo ·Lingála · Luganda · Malagasy · Oromoo · Oshiwambo · Sängö · Sesotho · Setswana · siSwati · Soomaaliga · ትግርኛ · tshiVenda · Twi · Xitsonga · (ngir yeneeni Wikipedia, xoolal ci bànqaasu wet gi)
Wikipedia ngi jàppandi ci ndimbalu Wikimedia Foundation mi dalal ciy joxekaayam sémbi wiki yu bari, ubbeeku, barilàkk te amul-fay:


text:
Melosuufug Afrig
Goxub Afrig moom benn la ci goxi Àdduna Ju Yàgg ja, moom nag ab joor bu réy ci jéeri la, géej xottiwu ko (jaarul ci biiram) du caagéenug dóox (golfe). Moom nag mi ngi nekk walla mi ngi féete ci xaajub kol-kol bu penku bi.
Gox bi nag mi ngi tallaliku ci diggante ñaari rëddi gaar yii : 37º ci tus-wu-taxaw wu bëj-gànnaar ak 35º ci tus-wu-gaar wu bëj-saalum. Bu ko defee rëddu yamoo wi jaar ci diggam, daal di koy séddale ñaari xaaj: benn xaaj bi di bu bëj-gànnaar, nekk nag ci xaaju kol-kol bu bëj-gànnaar bi, beneen bi di bu bëj-saalum, féete ci xaaju kol-kol bu bëj-saalum bi. Ci noonu gëwéelub sànkar moom ñëw romb ca genn wàllam gu bëj-gànnaar ga, gëwéelub tef ñëw jaar ca geneen wàll gu bëj-saalum ga. Bu ko defee rëddu Grinits (rëddu tus-wu-taxaw wi ) romb ca catam lu sowwu la.
Moom nag dafa tiim ak tefesam yi ci wàllug bëj-gànnaar géej gi ñuy wax Géej gu Diggu gi, mooy li ko tàqaleek goxub Tugal, waaye fu jege Tugal lay doon, bu dee fa tollook Doju Taariq (Jibraartaar). Bu dee ci penku bi day tiim Géej gu xonq gi ak mbàmbulaanug End gi, ñoom ñaar ñoo koy tàqaleek goxub Asi ak Oseyaani, waaye luy jege Asi la ca Baabul Mandab ak barsaqu Suwes, ci sowwu bi nag mi ngi sapp (tiim) ci mbàmbulaanu Atlas gi ko tàggaleek ñaari goxi Aamerig yii di: Aamerig gu bëj-gànnaar gi ak gu bëj-saalum gi.
Afrig nag nekk gi mu nekk ci diggante goxi Àdduna ju yàgg ja, tax na bu baax ba xayug Isipt gu yàgg gu kawe ga, man a tas ba àgg ci xeet yu bari ci ñaari gox yii, Asi ak Tugal.
Goxu Afrig mooy ñaareelu gox bi gën a yaatu ci goxi àdduna bi, ndax tolluwaayam àgg na ci 30 milyoŋi kilomet yu kaare, maanaam lu tollook 1/4 tolluwaayu goxi àdduna ju yàgg ja, walla lu tollook réew mu tollu ne Isipt nga ful ko fanweeri yoon.
Ngir woomle gu réy gi gox bi def ci wàllug mbay, dundat ak mbell, sancaani sowwu yi (waa Tugal yi) tegoon nañu ko loxo, waaye ay askanam jug def ay fipp yu toftaloo ngir gore ci canc gi (colonialisme), ci noonu ñu ëpp ci ñoom mujj temb, sancu yi ci mujj a temb nag ñooy yu Portugaal yi, ñoom de xeex nañu xeex yu tar ngir jot séenug tembte.
Tëraliin
Melosuuf ci jëmm[Soppi]
Nin ko junjee ci kaw, Afrik doon na gox bu rey. Ci tëddaayam, so jële penkoom jëm sowwu mat na 7500 (juroom ñaar fukk ak juroomi temeer) km, bëj-gànnaaram ba bëj-saalum tollu na ci 8000km (juroom ñetti fukki junni) ci guddaay.
Diwaan yu mag yi[Soppi]
Diwaan yu mag yi bari nañ loo:
Melosuufug nite[Soppi]
Nit ñi ci gox bi[Soppi]
Reew yi nga xam ne seenug yorte(administration) dafa néewal, lim yi ñuy joxe doonu ñu yu matale (limbare (statistique) yi defu ñu leen ci anam gi war). Ci 1975 : 302 miliyoŋ i way-dëkk Ci 2001 : 591,3 miliyoŋ i way-dëkk (ki ko wax : PNUD) Ci 2005 : 803,690 miliyoŋ i way-dëkk (ki ko wax : World Bank ndeyi-koor 2006) Gisjiital ngir 2015: 866 miliyoŋ i way-dëkk.
11% gu way-dëkk gi ci adduna bi, mi ngi ci Afrik gu bëj-saalumu-Sahara. yokkuteg nit ci Afrik doon na bi gën a gaaw ci adduna bi (21% ci ay way-dëkk yu ciy yokku at mu nekk).
Doon na aw askan gu bariy ndaw, ñi ci ëpp 17 at la ñu am (te ci adduna bi yëpp 23 at la). 45% yu waa-afrik 15 at (fukki at ak juroom) la ñu am. te ñi ëppal 65 at, 3% lañ ci askanam (lang ak 13% ci li des ci adduna bi).
Judd gi : 43 ci junni boo jël (26 ci junni ci adduna bi), 6 doom jiggeen ju ne ci lu ëpp(2,8 ci adduna bi).
Yaakaarte dund gi(li nga yaakaar a dund): 48.8 at
Ndeete gi: 47,5 ci junni
Ndeeteg (mortalité) xale yi 100 ci 1000 (junni bu ne teemeer a ciy dee).
Xeet yi[Soppi]
gëstukat yi ci li ñeel xeet, gis nañ ay mbooloo xeet yu bari ci Afrik:
- Pigme yi: neenañ bokk nañ ci mbooloo yi gënn a yagg. Ci seen taariix, ñoom ci all bi rek la ñuy dund. Seen jafe-jafey dund day yokk rek ndax all bi ñuy dagg ay garabam.
- Waa-ecopi, Waa-somali ak Tubu yi: ñoom naar yi lañu gënn a jege, rawatina ci wallu làkk.
- Waa-afrik yu ñuul ñi: Waa-sudaan(senegaal...), Waa-ginne yi, Bantu yi(Kongòo, Afrik gu diggu), Masay yi, Tutsi yi.
- Tubaab yi: ñi nga xam ne Tugal la ñu cosaanoo.
- Waa-madagaskaar
Kuuteeg làkk yi[Soppi]
Ñoo ngi koy xayma ci 200 ak 2000 làkk walla waxin (làkk dañ koy bind te waxin ci lammiñ lay yem) ci Afrik. Dañ leen seddale ci ay mbooloo, maanaam làkk yi am ag mbokk.
- Mbooloo làkku bantu: yii ci la ñu bokk, lingala, duala, kikongo, kilari. Ñi ëpp ci ñi koy wax diggu afrik la ñu dëkk.
- Kiswahili (ci mbooloo bantu la bokk): 15 miliyoŋi nit, ci penku Afrig
- Ausa: ci yii reew, Niser, Niseriya, Cadd
- Mandeŋ: 6 miliyon i nit(Mali, Burkina-faso, Senegaal,...)
- Wolof: 11 miliyon i nit (Senegaal, Mali, Gambi, Moritani,...)
Lu ëpp ci làkk i Afrik yi, du ñu ay làkku nguuru reew ya ñu leen di làkkee, maanaam duñ leen jngale ci daara yi, ngur gi du leen jëfëndikoo.
Ñetti làkk rekk ñooy làkk i seen nguuru reew, di seen làkku cosaan: Lesoto, Ruandaa, Burundi.
Kuuteeg diine yi[Soppi]
- Lislaam: 260 miliyoŋ i taalibe. Ci sowu ak ci penku Afrik la ëppee doole, lu wuuse bëj-gàannar gi.
- Diiney Kirist: 220 miliyoŋi taalibe
- Diiney cosaan: ñoo gi koy xayma ci 100 miliyon i taalibe, waye war na kaa ëpp.
Ñugg-ñugg yi[Soppi]
Goxub Afrig ñi koy xàmmee ci suufam su bari si ay laamaar, ba tax na sax ñu koy niroole ak tappaan bu ñu dëpp, boo xoolee di nga gis ne penku gox bi ak bëj-saalumam ñoo gën a yekkatiku bëj-gànnaaram ak sowwoom, te it dinga man a gis laamaar yii:
Laamaaru Tàkk gu mag gi : day tàllaliku ngir daj mbooleem bëj-gànnaaru gox bi, dale ko ca géej gu xonq ga ci penku bi, ba ca mbàmbulaanug atlas ci sowwu bi, dees na fa gis it ag kaw-suuf gu bariy melo: ay laamaar, ay tundi xeer, yu beeñ (dune) ak xur yuy faral a am ay waaha (oasis).
Doji Atlas yi: ñoom ñi ngi nekk ci gën jaa soriy bëj-gànnaaru sowwu gu Afrig, ci réewi Maxrib Bu Araab bi, bu ko defee ñu tàlleeku nag yor melokaanu ay càllalay doj, dale ko ca bëj-saalum gu sowwu gi ba ci bëj-gànnaar gu penku gi, ñu ëmb nag ci seen biir ay laamaar yu kawe yu ay ngéej yu saf xorom di diggale , ñu xame leen ci turu Shutuut .
Xuru mbalkam Kongoo mi: mi ngi ci xolub gox bi, fa la dexug Kongoo giy dawe aki caram yu limu yi, di sotti ci sowwu bi ci mbàmbulaanug atlas gi.
Doji géej gu xonq gi: càllalag doj la gu kawe, tàlleeku bawoo bëj-gànnaar, ba bëj-saalum, feggook nag tefes gu sowwu gu géej gu xonq gi ci Isipt ak Sudaan.
Laamaaru Ecoopi: mooy bi gën a kawe ci laamaari Afrig yi, fa la ñatti car (affluents) yu am solo yu dexug Niil gi di balle ñooy: Sobaat, ak Niil gu bulo gi ak Atbara, bu ko defee yobbaale ndoxi mbënd yu bari yi ci jamonoy taw bi, ngir denc leen ci ngéejus Naasir ba waa Isipt di ci man a jariñu, mu leen di indil ag naataange.
Laamaaru ngéeji yamoo yi: moo ci gën a néew ag yekkatiku, fa la cari Niil gu yamoo gi di balle, ñoom ñi nga xam ne seeni ndox ña nga leen di jële ca ngéejus Wiktooria, mooy ngées su neexum ndox si gën a réy ci yu àdduna bi, mooy jox Niil ndox li ëpp ci weeri at mi
Laamaaru bëj-saalumu Afrig: moo gën a yaatu te gën a yëkkatikoodi, am na nag yenn dex yu ko dog, am ci yu ciy sotti ci penku bi, ci mbàmbulaanug End, (niki Simbisi ak Lombobo), am yu ciy sotti ci sowwu bi ci mbàmbulaanug Atlas niki Orang
Kilimaa[Soppi]
Rëddu yamoo wi moo séddale Afrig def ko ñaari xaaj : bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum, looloo waral ag tolloo am ci goxi kilimaa yi ci bëj-gànnaaru rëddu yamoo wi ak ci bëj-saalumam. Li ëpp ci goxu Afrig it mi ngi nekk ci diggante gëwéelub sànkar bi ci wàllug bëj-gànnaar ak bu tef bi ci wàllug bëj-saalum gi, looloo waral kilimã bu gëwéel bu tang bi daj Afrig gépp lu ci dul catam yu bëj-gànnaar gu sowwu gi ak yu bëj-saalum gu sowwu gi, foofa kilimã bu géej gu diggu ga’a fa nekk. Jamonoy taw yi tam wuute nañu, bariwaayu taw bi it wuute ci barab ak moroom ja.
Tawi Yamoo yu bari yi danañuy faral a sottiku ci tefesug Gana gi, ak [Mbalkam Kongóo|mbalkam Kongóo]] mi diirub at mépp.
Taw yu kojug dig, yu noor yu sakkan yi, ñi ngi faral di rot ci bëj-saalumu Sudaan ak Laamaaru Ecoopi.
Taw yu diggdoomu yi ñi ngi wàcc ci digg Gox bi, ca bëj-gànnaar ak bëj-saalumu diwaanu yamoo bi.
Taw yu néew yi ñi ngi rot ci bëj-saalumu tàkk gu mag gi ak bëj-gànnaaru tàkkug Kalahaari gi.
Tàkk gu mag gi nekk ci bëj-gànnaaru Gox bi nag moom daanaka du taw ak tàkkug Kalahaari gi nekk ci bëj-saalumu sowwu Gox bi.
Tawi sedd bi danay rot ci bëj-gànnaaru Gox bi, ak bëj-saalumam gu sowwu gi ngir gelawi Kalahaari yay upp ca bëj-saalumu sowwu Gox bi.
Melow kilimao bi ci noor bi ( noorub bëj-gànnaar bi) sulye – nii la tënkoo:
Tàngoor[Soppi]
Jant bi day jamu ci gëwéelub sànkar bi, bu ko defee tàngoor wi yékkatiku ci xaaju Gox bu bëj-gànnaar bi, nekk nag di lu yam te taradi ca xaaju Gox bu bëj-saalum bi.
Naj gu jawwu gi (pression atmosphérique) , ngelaw li, Taw yi:
Jant bi day jamu ci gëwéelub sànkar bi, ci bëj-gànnaaru Gox bi, bu ko defee tàngoor wi yékkatiku, naj gu jawwu gi daal di woyof, te fekk naj gu jawwu gi mi ngi gën a am doole ci mbàmbulaanug atlas gi, loolu di waral ngelawi kojug dig (saisonnier) yu bëj-saalumu sowwu yiy tawloo di jañu juge ci mbàmbulaanug atlas gi jëm ci barab bi naj gu jawwu gi di gën a woyofe, bu ko defee taw yi daal di rot ci Tefesug Gana gi, ak Laamaaru Ecoopi ak bëj-saalumu Sudaan.
Ci at mépp day taw ci Digg Afrig, ca la wër Rëddu Yamoo wa, taw yooyu nag ñi ngi leen xame ci turu (Tawi yéegal yi).
Melow kilima bi ci sedd bi (seddub bëj-gànnaar bi) samwiye – nii la tënkoo:
Jant bi day sampu ci Gëwéelub tef, bu ko defee tàngoor wi yékkatiku ci xaajub Gox bu bëj-saalum bi, daal di wàcc maanaam neew doole (moom tàngoor wi) ci xaaj bu bëj-gànnaar bi, loolu mooy tax naj gu jawwu gi di néew doole ci bëj-saalumu Gox bi, tey am doole ci diiwaanu Tàkk gu mag gi, ci noonu la uppug ngelaw yu yaxantu yu bëj-gànnaaru penku yu fendi yi di àgge ba ci digg Gox bi daanaka.
Ngelawi sowwu yu safaanu yiy tawloo (ndax ci Mbàmbulaanu Atlas lañuy juge) dañuy upp, di rotal ay taw ci tefesi bëj-gànnaaru penku yu Gox bi, ngelaw yii nag dañuy àgg ci tàkk gu mag gi, di lu fendi. Te tam Tàkk gi jamono ju nekk ngelawi yaxantu yu tàng yi danu koy upp.
Ngelawi yaxantu yu bëj-saalumu penku yiy tawlo dañuy upp ci tefesi bëj-saalumu penku yu Afrig yi, bu ko defee taw yi rot, ñuy sutuxlu ci biir ci kaw Laamaaru Bëj-saalumu Afrig, bu ko defee ñu àgg ciw tàngoor ba ca Tàkkug Kalahaari, ci bëj-saalumu sowwu Afrig.
Diiwaani kilima yi[Soppi]
- Diiwaanu Yamoo bi: moo nekk ci diiwaan yu suufe yi, ci ñaari wàlli rëddu Yamoo wi, diggante rëddu gaaru 5º ci bëj-gànnaar ak rëddu gaaru 5º ci bëj-saalum, mooy mbalkam Kongoo mi, Tefesug Gana gi, ak yenn diiwaan yi ci joor (plaine) gu tefes gu penku Gox bi, tàngoor wa lu kawe la, taw ya lu bari la ci at mi mépp, waaye dañuy gën a tar ci li gën a jege rëddu yamoo wi, ngir sampu ak jamu gi fi jant biy def ci ñaari xaaji-jamono yii
- Diwaanu gëwéel bi: mooy bëj-gànnaar ak bëj-saalumu diiwaanu Yamoo bi, ci diggante rëddu gaaru 5º - 18º ci bëj-gànnaar ak bëj-saalum, day tàng tey taw ci noor bi, tey nugg te fendi ci sedd bi, taw yi nag day gën di néew lu ñu gën a sori rëddu Yamoo wi.
- Diiwaanu kojug dig bi: mi ngi nekk ci Laamaaru Ecopi , taw ya fay am yu noor lañu te yu bari lañu, ngir upp gi fa ngelawi kojug dig yu bëj-saalumu sowwu yiy tawloo di upp ci noor bi, ñooy ngelaw yooyu di bawoo ci mbàmbulaanug atlas ak mbàmbulaanug end.
- Diiwaanu tàkk bi: mooy tàkk gu mag gi nekk ci bëj-gànnaaru gox bi, ak tàkkug Klahaari gi ci bëj-saalumu sowwu gox bi, barab la bu goxe (continental), bu néewi taw, ngir upp ga fa ngelawi yaxantu yu fendi yiy upp.
- Diiwaanu géej gu diggu gi: mi ngi nekk ci joori bëj-gànnaar yu gox bi, tiim nag géej gu diggu gi, nekk it ci cat lu bëj-saalumu penku bi, fu tàng te fendi lay doon ci noor bi ngir upp ga fa ngelawi yaxantu yu fendi ya di upp, di fu nugg tey taw ci sedd bi ngir li fa ngelawi safaanu yu sowwu yiy tawloo di upp.
- Diiwaan biy boroom tàngoor wu yam wi: mi ngi ci tefesi bëj-saalumu penku gox bi, fuy taw lu bari la ci noor bi, di taw lu néew ci sedd bi, ngelawi yaxantu yu bëj-saalumu penku yi dañu fay upp ci at mi mépp.
Diiwaani gàncax yi[Soppi]
Gott yu Yamoo yi: ñi ngi ci fu ëpp ci mbalkam Kongoo mi, ci tefesug Gana gi, ak cig wàll ci tefes gu penku gu gox bi. Tàngoor wa lu fa tar la, taw ya lu fay bari la ci at mi mépp, looloo tax ay gott yu fatt, yu am ay garab yu réy, yu kawe te yaatuy xob te jegee di fa am, seeni bànqaas di rabbaloo, bu ko defee ay gàncax di leen wër fu nekk, di ñàpp nag ngir àgg ci leerug jant bi nga xam ne du àgg ci suufus gott sii fees dell aki taa-taa aki déeg aki tepp-tepp, fii nag ab judduwaay la ñeel ay gétti yo (barab bu bariy yo la)
- Gott yu kojug dig yi: gott yu kojug dig yi danuy nirook gott yu Yamoo yi, waaye ñoo gën a gàtt, ñi ngi nekk nag ci Laamaaru Ecopi ak bëj-gànnaaru tefesug Gana gi, ci Dunu Madagaskaar, ak ci Tefesug Afrig gi mu janool.
- Ñaxi Sawaana yi: ñi ngi ci diiwaan yu suufe yu gëwéel yi, ci bëj-gànnaar ak bëj-saalumu gott yu Yamoo yi, ak ci Laamaaru ngéej (lac) yu Yamoo yi ngir kawe ga mu kawe, bu ko defee ñax yu gudd yi di fa màgg (guddaayu ñaar ba ñatti meetar), ay garab di leen rax. Taw ba fay am bu noor la, te bu néewee - moom taw bi – te ab digam gàtt, garab yi dañuy jekki-jekki fàddu, bu ko defee ñax yi nuy wax Sawaana yu ñu wuññi yi des fi. Lu ñu gën a sori Sawaana yu ñu wuññi yi, tey gën a jege Tàkk gi, taw yi di gën a néew, ñaxi Sawaana yu ndόol, yu gooy yi di gën a feeñ.
- Gàncax yu Tàkk gu tàng gi: ñi ngi ci Tàkk gu mag gi ak ci tàkkug Somaali gi ak gu Kalahaari gi, taw ya foofa lu néew la, looloo tax gàncax yu gàtt a fay màgge, yu ami dég, yu ndawi xob, walla yi li ñuy wax (cire) daakaame walla njooy-njooy di muur, walla ñuy yu yor xob yu dijj, yuy denc ndox niki Sabiir, walla ñuy ay garab yu yor ay peer yu gudd niki garabu tàndarma.
- Gàncaxi Géej gu diggu gi: ñi ngi ci tefesi bëj-gànnaaru sowwu Afrig, ak ca gën jaa soriy bëj-saalumu sowwu Afrig, taw ya fa am yu jamonoy sedd la, garab ya day wert saa su nekk, yenn ya yu guddi peer lañu niki yu reseñ ya, yeneen ya seeni xob day muurook daakaande (cire) niki garabi limoŋ yi ak suraas, bokk na ca garab ya fa am ba tay : Saytoon, Koko, Ron, Kooni
- Gotti Diiwaan bu Siin bi: yii gott ñi ngi màgge ci tefesug bëj-saalumu penku gu gox bi, ya ëpp solo ciy garabam : Sanawbar, baloot ak xay, nit di leen dagg, ngir bay ci barab yi ñu nekkoon.
- Ñaxi barab bu diggdoomu bi: ñi ngi ci digg Laamaaru Ecopi, ci bëj-saalumu Afrig, fi ñuy tudde diiwaanu Fald, taw ya fay am yu noor lañu, ñax yu diggdoomu yi di fa sax, yooyu ñax ak barab yooyu ñuy sax, dees leen di jàppe ay gën ji sàmmuyaay ñeel lu aju ci yar ag jur.
- Gàncaxi doj yi: mi ngi ci Laamaaru Ecopi, ak Lamaaru ngéej yu Yamoo yi, fi jóori doj yu yékkatiku yi nekk, gàncax ya day toftaloo, dëppook ni tàngoor wi ak taw bi di toftaloo, bu ko defee gàncaxi diiwaan yu tàng yi di sax ci ron doj yi, di jàll ba ci gàncaxi diiwaan yu sedd yi, ba ci yuur (galaas) yi ci kaw njobbaxtal yu kawe yi.
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkinaa Faaso • Buruundi • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Bennoo yu Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Jibuti • Isipt • Eriitere • Ecoopi • Gaboŋ • Gaambi • Gana • Gine • Gine-Bisawóo • Gineg yamoo • Keeñaa • Lesoto • Liberiyaa • Libi • Madagaskaar • Marook • Malawi • Mali • Móoris • Gànnaar • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeriyaa • Ugandaa • Ruwandaa • Sahara gu Sowwu • Sao Tome-ak-Principe • Senegaal • Seysel • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Suwaasilaand • Tansani • Cadd • Togo • Tuniisi • Sambi • Simbaawe


text:
Fattalukaay(mbëj)
Fattalukaay ab cër la bees di jëfandikoo ci biir ndombo yu mbëj yi, di fees di rënk kàttanu mbëj niki toolub mbëjtekkaaral, yani mbëj yi ñoo fay tase dankaloo fa.
Dafay am ñaari làcc, yu tapp yees defaree ak lu man a wommat mbëj, yu làng ak benn diggante bi. Ñaari làcc yi yani mbëj yu dekkarloo fay nekk, wenn làcc wi yan bu ëpp (+) lay am weneen wi bu yées (-), segam ñaari yan yu dekkarloo dañuy xëccante, waral juddug toolu mbëjtekkaaral bi. Taraayu tool bee ngi aju ci limu yani mbëj yi nekk ci diggante làcc yi, moom itam aju ci dendu mbëj bi. Ngir bañ benn yan jóge ci wenn làcc dem ci weneen, faww ñu def lenn ci seen diggante, lenn loolu lees di woowee ab lankmbëj, man naa nekk ngelaw rekk walla këyit mbaa lépp luy bañ mbëj jàll ko. Ab fattalukaay bu nekk dafay am ab def (C) ñu koy natt ciy farad (F), dayoom a ngi aju ci lankmbëj bi, mooy li nuy wax dayoob toolu mbëj bi gën a rëy bi nga xam ne su ko weesoo yani mbëj yi man a jóge ci wenn làcc dem ci weneen, di luy waral itam yàqug lankmbëj bi.
-
- I mooy dawaan bi;
- U mooy dendu mbëj bi ci diggante ñaari làcc yi;
- C mooy defu fattalukaay bi.
-
- mooy coppiteeg dend bi ci jamono. Su dendu mbëj bees teg ci diggante làcc yi soppeekoo limu yani mbëj yi soppeeku, toolu mbëjtekkaaral bi soppeeku itam. Kon am na benn limu dend bees warul a weesu lu ko moy fattalukaay bi dafay yàqu, lakk.


text:
Tansani
Tansani am réewum penku Afrig la, féete ci peggi mbàmbulaanug End . Keeñaa ak Ugandaa ñoo ko féete bëj-gànnaar, Ruwandaa, Buruundi ak Kongóo-Kinshasa nekk ci sowwoom, Saambi ak Malawi nekk ci bëj-saalum-sowwoom, Mosambik nekk ci bëj-saalumam.
Réew mi tollu na ci 945 087 km²
te am 39 384 223 ciy way-dëkk, ay bantu rekk a fa dëkk. Péeyam mooy Dodoma, mi ngi nekk ci biir réew mi, waaye dottub koom-koom bi dëgg mooy Dar es Salam gi doonoon péey bi, féete ci tefes gi. kiswahili ak wu-angalteer ñooy làkki nguur ga, teewul ne itam araab am na fa doole, rawati na ci duni Sansibaar ak bu Penda.
Tansani ju tay jii a ngi judd ci booloog Tanganyika ak Sansibaar ci 26 awril 1964, gannaaw, ci lu yàggul dara ñu am seenug tembte ci Nguur-Yu-Bennoo yi. Bokk na ci Commonwealth dale ci atum 1961, bokk na itam ci Mbootaayu Xeet yi dale ci 14 desambar 1961.
Taariix[Soppi]
Ci 1953, Julius Nyerere, ab jàngalekat la woon bu judd ci 1922, ci bi muy am 31 at la ñëw ci boppu TAA (Tanganyika African Association, mbootaayu waa-afrig bu Tanganyika), mu daldi koy soppi ag làngu politig dëgg, ci lu gaaw, tudde ko Tanganyika African National Union doon woote ngir ag tembteg seenum réew. Ci 9 desambar 1961 la leen ko Nguur-Yu-Bennoo yi jox, ci jàmm. Ci ndoorte li jëwrin ju njëkk la doonoon, ginnaaw pal gu desambar 1962 gi, mu doon njiitu réew ju njëkk ju Tanganyika.
Ci 10 disambar 1963 la Sansibaar ak Pemba am seenug tembte, 26 awril 1964 la Tanganyika ak Sansibaar booloo ngir sos li tudd tay Réewum Tansani. Nyerere doon njiitu réew ma, Abeid Karume mi doonoon njiitu réewum Sansibaar nekk jëwrin ju njëkk ji, ci Tansani. Donte booloo gi amoon na, waaye ba-tay jii Sansibaar moo yoral boppam yenn yi. Njiitu réewum Tansani moo ko yoral li ñeel politig, kaaraange, mbiri biti-réew, añs, moom mu yural boppam njàngale mi ak koom-koom,..
Melosuuf[Soppi]
Tansani réew la mu nekk ci xaaju kol-kol bu bëj-saalum féete ci Penku Afrig. Ay digam yu dénd ñooy mbàmbulaanug End gi ci penku, dojuw Kilimandjaro ak déegub Victoria bi ci bëj-gànnaar, déegub Tanganyika bi ci sowwu, déegub Malawi ci bëj-saalum-sowwu ak dexub Ruwuma ci bëj-saalum
Lëkkalekaay yi biti[Soppi]
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Suwaasilaand • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


text:
Oseyaani
Oseyaani ab gox la bu nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ci biiram Óstraali, ak Seland-Gu-Bees gi, ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees gi, Tasmaani, ak yeneeni dun. Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti.
Ci lu daj[Soppi]
Ci lu daj Oseyaani dañ koy jàppee ni ab gox bu nekk ci diggante Bëj-saalum-penku Asi ak Bëj-saalumu Aamerik.
Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti ci gox yi ci àdduna bi, ci 8 523 655 km kaare lay tollu, te 90% ya Óstraali la, 5,4 % ya di Papuwasi-Ginne-Gu-Bees, 3,1% ya di Seland-Gu-Bees gi, yeneen réew-réewaan yi tas ci Mbàmbulaan gu Dal gi doon 1,5 ci gox bépp.
Am na 32 642 390 ciy way dëkk di ñareelu gox bi gën a néew ay nit lu weesu Dottu Bëj-gànnaar bi. 60% ya Óstraali la ñu dëkk, 16% ya Seland-Gu-Bees gi, 12% ya Papuwasi-Ginne-Gu-Bees.
Diwaan[Soppi]
Ni yeneen gox yépp, ay peggan ci deggoo rekk lañ leen daggee. Baatu Oseyaani dañ koy jëfandikoo ngir jëmmal ab xaaj ci àdduna bi bu ëmb bépp suuf su nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi te duggoo ci barabi dott bi.
Ci lu ëpp yii la ñuy jàpp ne ñooy ay Diwaanam:
Ki defoon bi seddale moo doonoon Jules Dumont d'Uville ci 1831, waaye tegu woon ci cëslaayu xam-xam gu ñu ñangu tay. Ci 1970 ba tay, séwógaraafikat yi, Gëstukatu-làkk yi, ak yeneen boroom xam-xam, ci seeniy liggéey, yii rekk la'ñ koy seddalee Oseyaani gu Jege ak Oseyaani gu Sori.
Rèew ak suuf[Soppi]
Lu ëpp ci réewi Oseyaani yi, ay dun la ñu. Mennum Óstraali ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees ñoo am ay peggu suuf ak yeneen réew (Ci Dunu Ginne gu Bees gi ak Endonesi gi ñuy boole wàllam gu bari ci Oseyaani).
Lim bii di toftal dafa boole mbooleem réew aki suuf yi fa nekk. Te jàpp nak ne am na ay suuf yu fa ne te ñu jàppee leeni réew, waaye tembu ñun kon ay réew la ñu ci biiri réew, di nan bind ci réew mi ñu bokk ci wet gi.


text:
Waallubitimreewnjiitumbootaayuboromxamxamuadunabu Yusuf Xardaawiigenneenaab fatwa di sooñjullitñi ci ñufaatshiyaaksooppeywaakryonent bi ndaxshiyayidañiijaappalenguurureewumSirie
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaar bi ngaxamni moo neekk ci internet (Al Mujaz) ni: kiidi Yusuf Xardaawiingaxamni moo jiiteboromxamxamuaduna bi yëpp ci xutba bi ngaxamniamalnako ci ajjumajiiñuweescaXatar ci DawxapeyureewumXatartaambaliwaatna di wax ci waallunguurukiidiMorsi di xamlenabaleeguimooyjiitereew mi ndaxnguuruamrek moo tegu ci yoon di wax yittnidañoowaradoxalyoon bi ngaxamni moo tënkkreewum Egypt
Yusuf XardaawiisoongaatnachiyanakanoonungaxamnitaamnakoamalwaxnanichiyayiñooyjaappalenguurureewumSirieba moo waralbaleegi way fixuyimënuñu am ndam ci nguurgi ,waxnayitt ci jaappanteyingaxamni moo deemb ci diggënteñingaxamniñoo far MuhamadMorsiakñingaxamnifaruñuakmoomba am ñaarinittyooxamniñaakknañu ci seen bakan
Li ngaxamni moo waraljaappanteyiimooywoote bi ngaxamniwaa frères musulmanwootenañuwoonnañukongirñuamalayyñaxtu ci ñaakkamaanduñingaxamniñooŋaanŋnguurgibawaa frères musulmanyifaat ci been liir
Mboolooyingaxamniñooaju ci frères musulmanwaxnañuninguuraktakk der yingaxamniñoonangunguurgi ci waa frères musulmanyiñoofaatxale bi
WaxnañuxalebiiAbdurahmane la tudduteyittfukkiattakñett la am teyittlimuñaakk ci deret moo bariba moo waral mu ñaakkbakanam , jawriñgingaxamnimoomlañudeenkkwaallbiirreew mi xamlenayittamna been ndawbutoollu ci fukkiattakjuroom been buñaakkbakanam ci jaappanteñaariwaallyi
1317779