c: text/html

text: 1Leñ tse go lëë xtisy Roma nii pcholë César Augusto kwnabey ktyop lë meñ nii no kchë kyedzy nii ngab lo xaa. 2Lëë Cirenio xñabey xtañ meñ Siria worñee kwyaa cens re. 3Aan no nii kchësy meñ kyey xkyedzy parñee mer xkyedzy meñ jkab meñ. 4Por ngo lëë José pchoo kyedzy Nazaret nii ngab Galilea par tsi xaa tu kyedzy nii lë Belén nii ngab Judea. Kyedzy ko koly rey David ni lo xtiiy gaa rey David sëëd José. 5Lëë xaa kwey kyedzy ko parñee siko jkab xaa chop xaa Mariy, por lëë xaa merle ktsiilña me ni lëë gaa me nak xiñle. 6Aan lëëtyee Belén nche xaa tsiñee lëë tse kutsiñ nii lëë xiñ Mariy kaly. 7Siko koly xiñ klo Mariy, aan loxsye pchal me mëëd ladx, lëë me kwtiix mëëd laañee xkyëtuu ma, porñee ptsyoldy me posad. 8Kexka chu kyedzy Belén ptseñ bla xaa nii nche nap xpëkwxiily. 9Aan kolpsye lëë tu xangly Dios ptsiñ lo xaa ni lëë xbini Dios bibëly lo xaa aan tir ptsyeb xaa. 10Per lëë angly chëb: —Ktsyebty to, por tiits nii kuuñ kle styoo do ni styoo kchësy meñ syelynin. 11Lëë xaa nii këmbës to kiid kteelaa lëë do koly leñ xkyedzy David natse. Lëë xaa nak Crist nii xñabey. 12Tsiñee kan do tu mëëd yeeñ nii nchal ladx nix laañee xkyëtuu ma, lëë do kyeñ nii nli tiits nii niyaa lo do. 13Aan misme wor go lëë tub yox angly byety kpaa par ktee angly skizh lo Dios xñee angly: 14¡Skizh Dios nii sob kpaa! ¡Xtee xaa xkyalnsaak xaa lo kchë meñ nii xleni xaa lo kislyu! 15Loxsye byëp angly kpaa, lëë xaa nii xkyënap mëkwxiily chëb lo xcombañer: —Kol tsoo leñ kyedzy Belén tsiin tyon noo nii biidnë Dios lo no. 16Lëënlëdy lëë xaa si aan tsiñee ptsiñ xaa, lëë xaa kon Mariy ni José ni lëë xaa kon mëëd yeeñ nii nix laañee xkyëtuu ma. 17Lëë xaa bitiits nii lëë angly kukëb lo xaa cho nak mëëd nii koly. 18Aan kchësy meñ psee biñ nii bitiits xaa nii xkyënap mëkwxiily. 19Per lëë Mariy iip bnitylasty Mariy kchë ngo, tugak kwyow styoo me. 20Lëë xaa nii xkyënap mëkwxiily bi aan lëë xaa ptee skizh lo Dios porñee kon xaa ni biñ xaa kchë nii chëb angly lo xaa. 21Tse nii ptsiil mëëd xmal, lëë mëëd kwyobey, aan lëë mëëd pcholë Jesús, por destye worñee karty kak xiñ Mariy, lëë angly chëb xa kcholë mëëd. 22Tsiñee lëë Mariy kwte lo kyalsyañ sinak xñabey xley Moisés, lëë me kwey Jerusalén par tsini me Jesús leñ lidzy Dios. 23Por leñ kitsy nii kë xley Dios xñee nii kchësy mëëdpkiy klo jkab lo Dios. 24Lëë me kuksakon nii xñabey xley Dios. Lëë ley xñee nii schilo kokon meñ chop ngog o chop kaa palom lo Dios. 25Tiemp ko kwyo tu xaa nii pcholë Simeón leñ kyedzy Jerusalén. Buen xaa ni psoob xaa xtiits Dios ni kwëmbës kaa xaa nii lëë Dios kteelaa meñ Israel. Kokni Kyalbini Ntson xaa. 26Lëë Kyalbini Ntson chëb nii kejty xaa deelñee kandy xaa kiid Crist. 27Lëë Kyalbini Ntson pxaal Simeón lidzy Dios, aan tsiñee lëë José ni Mariy ptsiñni Jesús par kuuñtsyey xaa nii xñabey ley, 28lëë Simeón kwteetsy Jesús aan lëë xaa ptee skizh lo Dios chëb xaa: 29Blaa na, Tat Tios, ketyaa, por lëën kon nii lëël beeñ cumplir xtiitsoo, 30ni lëën kon gaa xaa nii kteelaa meñ, 31ni kchësy kaa meñ nii nche lo kislyu kan nii lëë xaa pxaaloo. 32Lëë xaa ksaani lo meñ sit, ni lëë xaa ksoli meñ Israel. 33Lëë pxosy Jesús ni lëë xñaa Jesús psee biñ kchë nii kwnee Simeón. 34Aan loxsye beeñlay Simeón xaa, lëë Simeón chëb lo Mariy, xñaa Jesús: —Tsiñee lëë mëëd re kñee lo meñ Israel no meñ kpig lo Dios, no gaa meñ ksaan Dios, ni ndaly meñ klëë lo xaa. 35Singo mod lëë kchë nii xsya styoo meñ kak nyoo. Kchë ngo ktsiñ leñ styool sinak nii nyak tu cuchiy nii kchug xkyalmbañoo. 36Kwyo tu kwnaa nii kwnee xtiits Dios. Ñan pcholë me. Xiñ Fanuel nii sëëd lo xtiiy Aser kok me. Tap kaly ptsiiptap iz chap me. Ptsiilña me, per xaktyee kadzy iz pañ tsiil me, aan destye nii kuty tsiil me, ksatyee tse chi me lidzy Dios par kutiitsni me Dios ni no tse chawdy me par kuuñ ksak me Dios. 38Lëë Ñan ptsiñ mer worñee lëë Simeón nonee aan lëë me pteedy skizh lo Dios ni lëë me chëb lo meñ nii lëë mëëd ko kteelaa meñ Israel. 39Loxsye beeñtsyey pxosy Jesús nii xñabey xley Dios, lëë xaa sey par xkyedzy xaa. Nazaret nii ngab Galilea nak xkyedzy xaa. 40Aan siko kwroob Jesús ni siko ptee Dios kyalchak lo xaa ni lëë Dios kokni xaa. 41Ksatyee iz chi pxosy Jesús paskw Jerusalén. 42Por ngo, worñee lëë Jesús kop tsiipchop iz, lëë xaa kwey ksa xaa, por singo nak xcostumbre meñ Israel. 43Tsiñee lëë lni kwtedy, lëë Mariy ni lëë José bi aan byeñdy xaa nii lëë Jesús byaan Jerusalén. 44Nladzy xaa tse sey Jesús lady meñ. Tu kpidz nder kwsë xaa, per tsiñee konsye xaa nii seydy Jesús lady meñ nii xyuumbey xaa, 45lëë xaa bikche sey xaa Jerusalén sikyub xaa Jesús. 46Axte kwloxo tson kpidz, lëë xaa ptsil Jesús leñ lidzy Dios. Lëë Jesús noyutiitsni maestre. 47Aan kchësy meñ psee biñ kchë nii kwnee xaa. 48Tsiñee lëë Jesús ptsil, psee pxosy xaa, aan lëë xñaa xaa chëb: —Xiñ, ¿penak nii psaksil lëë noo? Mban pkyëkyuub noo lii. 49Tsigo lëë Jesús chëb: —¿Penak kwëkyub to naa? ¿Pe nandy to nii mastre precisy kyën tsiiñ leñ lidzy Dios? 50Per byeñdy pxosy Jesús penak kwnee xaa singo. 51Lëë xaa sey Nazaret ksa xaa, ni lëë Jesús kaa psoob xtiits pxosy, aan bnitylasty xñaa xaa kchë ngo. Tugak kwyow styoo me. 52Siko kwroob Jesús ni siko kwyo xkyalcheñ xaa aan ble Dios ni ble meñ lo xaa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 1Lëën kon nii lëë tu ma tox nii sob kadzy kik ni sob tsii xkach pchukë lo nistoo. Sob tuga coron punt xkach ma ni kë tublan gaa tiits nii xko falt lo Dios chex kik ma. 2Chak ma tox nii konaa si chak mëëtsy, nyaa niy ma si nyaa niy tu os, lëë chuw ma nyaa si nyaa chuw tu mëëtsy ngol. Lëë mëël ngol ptee kyalwnabey lo ma. 3Nyoo nii tir nroob në tu kik ma tox ko. Mer nyety ma, per lëë ma byak, aan kchë meñ nii nche lo kislyu psee aan lëë meñ kwsëëb xlad ma. 4Lëë meñ psoxib lo mëël ngol nii ptee kyalwnabey lo ma tox ko, ni wi gaa lo ma tox ko psoxib meñ, chëb meñ: —¿Cho chak si chak ma tox re na dyon, ni cho lë nii kuñ gan lo ma? 5Kwaa ma tox ko tiitspey nii kñee ndaan ma ni kxiñ ma tiits lo Dios. Choowpchop mëë kñabey ma. 6Aan nli gaa pxiiñ ma tiits lo Dios, ni kwneenë ma lidzy Dios ni kwnee në ma kchë meñ nii no kpaa. 7Ni kwaa ma tiitspey nii ktilyni ma meñ nii xniladzy xtiits Dios nii no lo kislyu axte nii kuñ ma gan ni lëë ma kñabey lo meñ nii nche tyub lo kislyu. 8Kchë meñ nii këdy lë leñ xlibre mëkwxiily nii beety meñ ksoxib lo ma tox ko. Destye nii kwche kislyu xoob libre ko kpaa. 9Deelñee chakladzy to kyeñ do kol jkëëtyag. 10Deelñee byaanle nii skiib tso do, lëë do tso skiib, ni deelñee byaanle gaa nii lo spad kety to, lëë do kety lo spad. Por ngo no nii jkaa meñ nii xniladzy xtiits Dios fuersy ni kap meñ paciensy. 11Lëë stu ma tox pchukë leñ kislyu. Chop xkach ma sob. Chako si chak xkach mëkwxiily, per nak tsiy ma sinak tsiy mëël ngol. 12Aan sinak nii kwnabeyak ma tox nii biid klo xñabey ma, aan chuuñ ksoxib ma kchë meñ lo ma tox nii byak ko. 13Ndaly kyalntseeb nii beeñtsyey ma aan xña lo meñ psyaab ma ki leñ kpaa. 14Aan por kchë nii beeñtsyey ma pkëëti ma meñ nii nche lo kislyu chop ma stu ma tox ko ni kwnabey ma psaa meñ ximdyo ma tox ko. Lëë ma tox ko pchug spad kik, per lëë ma byak. 15Lëë ma tox nii pchukë leñ lyu kwaa tiitspey parñee ktee ma kyalmbañ lo ximdyo ma tox nii psaa meñ, tsiin kñee mdyo ni kuty mdyo meñ nii kaklasty ksoxib lo mdyo. 16Ni xoo kwloo ma tu bey kë meñ o ñali gaa meñ. Kchësy meñ kwlobey ma, nikxe xaa wiño, nikxe gaa xaa kol, nikxe xaa rikwo, nikxe gaa xaa probo. 17Aan deelñee nody meñ xbey ma tox ko, ni deelñee këdy lë ma lady meñ, ni këdy xnumero ma lady meñ, chilody si meñ ni chilody kto meñ. 18Xoop kyoow tsongaly pxoop kë lo xsey ma tox ko. Lë tu xaa nak número go, per xkiiñ tu xaa nyaani parñee kyeñ xaa dyon chow.


text:
Toolu mbëj
Toolu mbëj, ci jëmm, ab tool la bu ay cër yees yan mbëj sàkk. Ab tool bu ne mel mooy tax ñu man a natt dooley mbëj bi ci bépp tomb boo jël ci barab bi. Ci anam gi ñu koy gëstoo su fekkee ay yan yu tekkaaral lañu, toolu mbëj bi dafay doon toolu mbëjtekkaaral.
Ubbite[Soppi]
Njoxe yi tukkee ci caytu yi gëstukat yi def xamale nañu ne ñaari fànni mbëju yu ne-ne yi ñoo am: baax(+) ak bon (-). ñaari yaram yu mbëju, ñoom ñaar ñépp, ci anam gu baax walla gu bon dañuy bëmëxante, su dee wante dañoo mbëju ci anam gu wuute dañuy xëccante. Ngir xam ndax wenn yaram wi mbëju na, maanaan ndax am na yani mbëj ci biiram, dañuy jëfandikoo jumtukaay bees di woowee mbëjxool, moom du man a xayma taraayu mbëj mi ci biira li muy def rekk mooy wax ne am na ci mbaa déet. Ngir natt mbëj mi jumtukaay bi ñuy jëfandikoo mooy nattampere.
Lii yépp li ko waral mooy melokaanu biir ne-ne yi rawatina cër yi dàtt xarefulwon bi. te itam sax xarefulwon bi li booloo doon ko mooy saal bi, bi ëmb ci biiram feppsaal yi ak feppmaandu yi, ak ab barab bu biti bu mbëjfepp yi nekk. Ci nekkiin gu jaadu ab xarefulwon dafay maandu, maanaam limu mbëjfepp yeek feppsaal yi ñooy tolloo. Ngir xayma dayoob yanub mbëj dañuy jël mbëjfepp bi gën a tuuti bu am ci dénd bi, dayoo bu mbëjfepp bu bon (-) moo yem ak e = 1,602 189 2 ∙ 10-19 C, tolloo te safaanoo ak bu feppsaal, C mooy bennaanu natt bu yan bi te ñu koy woowee Coulomb. feppmaandu yi ñoom amuñu yanu mbëj.
Toolu mbëj bi fa mu man a àgg amul dig, taraayam ci bépp tomb boo jël ci biiram mi ngi aju ci ni ci yan yi séddalikoo walla xeeti ne-ne yi ne ci barab bi. Naka-jekk njunjam mooy , te tasaaroom yamaleb Maxwell moo ko faramfacce. ci Taariix Michael Faraday mooy ki ko njëkk a indi ci diggu XIXu xarnu bi ci ay gëstoom. Su ñu ko boolee ak toolu bijjaakon bi mu doon toolu mbëjbijjaakon.
Toolu mbëjtekkaaral[Soppi]
Su fekkee teg nga ci ab barab ab yanu mbëj Q manees naa natt doole ji muy teg ci beneen yan qo bu ko gën a ndaw bu ñu jël, ci déeggoo qo bu baax (+) lay doon, su ñu tegee Q ci wetu qo. Niki nees koy gise ci gëstu yi, jooju doole dafay aju ci qo ba tax manees naa taxawal bii yamale:
Toolu mbëj bi E, doole ji Q di teg qo F. Ci bii tekki lees di sukkandiku ngir jox toolu mbëj bi bennaanu natt , maanaam Newton/coulomb. yam itam ak , maanaam volt/metar).
Ci tënk, toolu mbëj bi mooy liy jëmmal xëccante bi nekk ci diggante ñaar mbaa ay yani mbëj yu wuute yu taxaw, te tekkaaral, ci ñaari wet yu jakkaarloor , lu doole ji ñuy xëccantee di yokku toolu mbëj bi di yokku. Dig-digal bi nekk ci diggante yani mbëj yu jakkaarloo yi, yu baax (+) yi ci genn wet yu bon(-) yi ci geneen wet lees di wax lankmbëj. Lankmbëj bi mooy tax ba ab yanu mbëj du man a jóge ci genn wet dem ci geneen. Di fattali ne dawaanu mbëj du lenn lu dul ay yani mbëj yuy toppante, di daw; yu baax yi ñooy xëcc yu bon, su fekkee ab lankmbëj nekk na ci seen diggante dawaan du fa man a am. Su lankmbëj bi dëggëre ba tax dawaan manu faa judd, maanaam doole ji yan yu baax yi di xëcce yu bon yi amul taraay bu doy ba tax ñuy man a romb lankmbëj bi, ñoom yu bon yi, toolu mbëj daadi fai juddoo. Ba tax toolu mbëj du lenn lu dul doole jees sëf ab yanu mbëj.


text:
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
xam-xamu suuf si mooy li nuy wax (Jiyoloji), xam-xam la buy gëstu lépp lu aju ci suuf si kaw gi ak biir gi, ak doj yi (montaañ yi)añs. Bu jawwu ji di biy gëstu lépp luy jawwu ak tegaloo gi ñu tegaloo.
Jawwu ji[Soppi]
Jawwu ji nak :mooy mbalaanum ngelaw li wër suuf si. Lees di gën a sori suuf si, ngelaw liy gën di néew-doole di gën di amadi, day mujj sax di lu fàddu ci ay fukki culómet cig kawe. Lii a tax ñu man a séddale Jawwu ji ci ay goxi jawwu yu wuute te tegaloo, gox bu ci nekk ami jagley boppam:
Fatt-jawwu walla JAWWU JU FATT ji: mooy ji gën a tal gën a fatt te gën a féete suuf; moom ngelawam day yëngu jamono ju nekk, fa lay niir yi di sosoo ak mbooleem soppaxndikuy jawwu yi; kon cig jege mooy jawwu ji ëpp ag jeexiital ci wàllug dëkk ci kaw suuf ak ci ni kilimã bi di séddalikoo
- Yolom-jawwu walla JAWWU JU YOLOM ji: mooy tiim bi ñu la njëkk a wax, moom nag ngelaw lu yëngoodi moo ko sos, lu ñàkk a ñàkk.
- Iyon-jawwsu walla JAWWU JU IYON ji: moom mi ngi sosoo ci ay dogiit yu ñu kurãal walla yu nu mbëjjal yu soreente.
- Biti-jawwu walla JAWWU JU BITI ji: mooy féex gu biti gi, fi nga xam ne ag féex gu joyoo fa nekk .
Jéeri ji (Lithosphere)[Soppi]
Mbooleem beeñ bi ak doj yi ñoo sos wàll gu tond (superficiel), gu dëgër gu kol-kolu suuf si, ñu koy woowe Jéeri ji walla aji wow ji.
bu ñu séddalee Jéeri ji, def ko ñeenti xaaj, ñatt yi daanaka ndox yee leen muur, yooyu ndox nag ñoo sos mbàmbulaan yi ak géej yi, waaye wàll yi génn ci jéeri ji; nga xam ne ndox yi muuruñu leen (gox yi ak dun yi , wàll yii ñooy wërlaay gu dëppoo te méngoo ak dundug nit, moo tax fi la nit di dunde, di fi defe ay liggéeyam, walla li ëpp ci ay cawarteem (activités).
Jéeri ji nag day dund tey màgg ci anam gu sax, ak doonte fi nun, day mel ne ni mu nekke soppikuwul. Li ko waral nag mooy ni muy soppikoo day faral a yeex lool: doj yi bu ñu sosoo ci ron géej gi, dañuy mujj lemu, yékkatiku, màgg ànd ak Jamono yu jiyoloji yiñooy mujj sos ay càllalay doj yu yees.
Ci safaanub loolu doj yi gaaru ci kanamu jëfkay jawwu yi dañuy xolliku, di xoosu, di fellu, bu ko defee, yooyu xoosiit ak felliit (ban yeek beeñ yeek yi ni deme) ñooy mujj sottikuwaat ci géej gi


text:
Xëtu web
Xëtu web wenn la ci Xëti World Wide Web bi, doon lu ñu sakk ngir ay nemmeekukat man kaa yër ci ndimbalu ab joowukaay. Aw xëtu web day am ab màkkaanu web bu muy àndal ngir ñu man kaa ubbi ci joowukaay bi. Ci jëmmam dëgg, Xëtu web, day nekk ab mbooloom ay mbind, ay nataal aki riir, ci gattal lépp lu gisu walla déggu.
Saytuwiin[Soppi]
Fànn yi ñu man a saytoo aw xëtu web bari nañu: man ngaa bind ci banqaasu màkkaan yu joowukaay bi màkkaanu webam, walla nga topp ab lëkkalekaay bu nekkoon ci weneen xët. Li ëpp ci joowukaay yi ñu gën a jëfandikoo dees la koy won cib wonekaayub nosukaay jaare ko cib palanteer bu mu lay tijjil, tax it manees koo móol. Làkkiin wu HTML mooy cëslaay gi ñu sukkandiku ngir sos xëti web yi, ba tax saytu gi man a am ak jumtukaay yu wuute: dayob wonekaay bu ne, móolukaay yi, añs.
Cëslaayi xereñ[Soppi]
Cig xereñ, aw xëtu web dafa cëruwoo ne-ne yu wuute yi ne ci World Wide Web bi. Ci lu daj ne-ne bi ci njëkk ab jukki bu ñu bind ci làkkiinu xibaarfeppal gu HTML. Làkkiin wii di HTML day tax ñu man a sos ay xëti web, jox leen ay màkkaani web, tax itam nu man a melowal xët wi, tëral ni ci ne-ne yi taxawee.


text:
Jëmm
Jëmm “fii muy tekki physique” baat la bob ci gereg mooy φuσιkn maanaam «fisikus» di ci wolof“kojug dénd”,moom nag mi ngi juge ci reenub φύσις «dénd». Kon «jëmm» mooy xam-xamu dénd. La ko dale ca kawaarig yi nga xam ne nu ñu tuuteewul amul ba ci nekk(àdduna)gu màgg gu tàlleeku gii,xam-xamu jëmm liy liggéeyam mooy jéem a tëgg ay àtte walla ay yoon yu matematig yuy àtte àdduna bii di bu ne-ne bu dénd,ak lambutu xóot-xóoti ne-ne ak dëgg-dëggi jikkoom ak way toggale(composants)yu mag yi ko toggale, ak doole yu dàttu (fondamental)yi nga xam ne yaram yu ndaw yi dinañu koy joqalanteek yaram yu ne-ne yi, nga boole ci njuréefi doole yii. Leeg-leeg ci xam-xamu jëmm bu bees bi danu ciy boole gëstug “xam-xamu ndendoo” ak bu “wattuwu” niki xam-xamu wattu kàttan ak “jañu”( Momentum ),ak cefkag mbëjj,looloo waral boroom xam-xami jëmm yi lu bari lanuy faral a gëstu ci feeñtey jëmm yi, dale ko ci ëtt yu yaatoodi yi ba ci yu yaatu yi, dale ko ci yaram yu ndaw yi nekk ci ron saal walla xartil, nga xam ne ca la mbooleem ne-ne yu baaryon yi di ame “jëmm bu yaram yi” ba ca gëstug sóobu walla jikkoy yaram yu jëmm yi ca adduna ju yàgg ja, ba ci jàng yëngu-yëngu gu bidiw yi ci asamaan su ne-ne si, moo xam ci biir gaawaay yi nu xam la walla yi jege gaawaayu leer, ci mujjantal gi, gëstu nekk gi (adduna bi) ci léppam.


text:
Doolerandu
Doolerandu mooy xam-xam biy gëstu lepp lu ñeel wuutuloxo yi, doxalkat, ndaamar, ci gattal, lepp luy jur walla di yòbb ab jalaxu, doole, ag soppeeku. Da nuy wax tamit doolerandu gu daj, doolerandug ndaamar, taggat-yaram gu doolerandu, doolerandug gaal, doolerandug asamaan, doolerandub kàttan-ferñent…
Cosaanam[Soppi]
ci taariix, doolerandu mooy boole, gi Newton def; jëmm ak gëstubidiw. Kon su nu ko xoole ci wallu taariix jëmm walla fisiyaa ci doolerandu la joge. Ci sunu besu tay yi, day lu noppale, ci daara yu kawe yi, ne atte doolerandu yi ci jëmm la ñu joge.
Xam-xam yi ci lënku[Soppi]
Doolerandu ab banxaas la ci xam-xam yiy gëstu jalaxu yi ak soppeekuy neen yi, ci lu tukkee ci doole jiy man a indi googu jalaxu walla googu coppiku. Man nan koo xoolee ni ag wàll ci xam-xamu jëmm. Kon aajoom mooy leeral, xalaatjiitalu jalaxug neen yu tekkaaral yi, ak yaram yu asamaan si walla jëmm yuy dund (dun-doolerandu) ëbb na tamit:
- Doolerandu gu yàgg ga, ni ko it gu newton, moo ñeel njangat gu imbiku (njangatum jalaxu yi te bañ a bayyi xel ca ngérte la), njangatu demin yu tekkaaral ak yuy yëngu, muy demiin gu wayaymbir (doolerandu gu tomb) walla demin gu lëj (doolerandu gu daj).
- Dolerandug asamaan, mooy jang jalaxub yaram yu asamaan si.
- Doolerandug tekkaaral, mooy jang demin gu bari cër, lu mel ne gil yi, yi cëroo ay milioŋi ngënjabar.
- Doolerandug jëmm moom day gëstu demin yu am y melokaanu jëmm yu mel ne doolerandu gu yolaakon yi ak doolerandu yu seen demin soppeekuwu.


text: 1Chon' nde'en na'an xca ni' cuaan lo'o xca chendyu nu cui ti, si'yana ni' cuaan lo'o chendyu nu mdi'in ti' culoo, a la 'a ngune cueen na, cui' cuaña'an lo'o tyi'a tujo'o. 2Nan' yu Xuhua, na'an nguiaan quichen nu mdo'o hui 'in Ndiose, cui' Jerusalén nu cui ti, nu mdo'o se'en nducua Ndiose la ni' cuaan, cua' lca ncua tsu'hue na tsaña'an nchca ti' sca xen nu cua' caja cuilyi'o. 3Ngune 'ñan jui nu ycui' cueen la ni' cuaan: Ña'an jan ñi, nde nu lca na'an 'in Ndiose —se'en tyi'in ñi lo'o jun tsatlyu, nu ca quichen 'in ñi, cui' Ndiose tyi'in lo'o jun lo' ca ñi Ndiose 'in jun—. 4Xityi ñi tyi'a quiloo jun, lo' a ña'an 'a jun cha' ndyija, ñi a ntsu'hui 'a cha' ti' qui'ya tu'hua tiquee jun uta cunan jun, ta tyijyin jun nu ti'i, si'yana cua' mdijin nchgaa cha' nu ncua ti' culoo. 5Ñi nu nducua se'en nchca cuiya' cha' can', juin ñi: Ña'an jan ñi, Nan' ngui'nin cuin nchgaa loo cha'. Lo' juin ñi 'ñan: Ca'an cha' re, si'yana lca na cha' nu ñi lo' a cu'ni tucua ti' um lo'o na. 6Ti' juin la ñi: Cua' lca cha' re. Nan' lcan letra Alfa lo'o Omega, nan' la ña'an cua' ndi'in ti' culoo, lo' a ntsu'hui cha' tsatii cha' 'ñan. Cha' nde'en nu nguityi ti', nan' taan tyi'a co'o can' xu'hue ti, se'en nducua tyi'a nu ndaa chendyu. 7Nu cu'ni canan, qui'ni ca'an 'in lo'o nchgaa cha' tsu'hue re, lo' nan' can Ndiose 'in, lo' ca can' sñen' nan'. 8Una tsalca nu ntsen, nu a ndiya qui'an ti', nu nducun' lo'o nu ndujui nten, yu nu nguiten yu'hui lo'o ña'an tucui ti, a cunta ne' bta'a, nu ngui'ni tnu 'in lcuin jo'o, cui' cuaña'an lo'o nchgaa nu cuiñi, can' nu qui'ni ca'an 'in loo tiyo' quii' nu ndiquin lo'o azufre se'en cua' nchca tucua cha' ndyija. 9Se'en ndon yaan sca angujle nu nchca cati can', cui' ta nu nda'an lo'o tsa cati copa nu mtsa'an yu'hui lo'o tsa cati loo nu ti'i, lo' juin 'ñan: Cuan lya lo' culo'on 'in se'en ndon xen nu lca cuilyi'o ñi nu lca Slya'. 10Xacan' mtsa'an yu'hui Espíritu 'ñan, lo' ya lo'o angujle 'ñan sca loo qui'ya cuaan, lo' ngulo'o 'ñan se'en ndi'in sca quichen tlyu, cui' Jerusalén nu mdo'o hui 'in Ndiose, na'an nguiaan na lo' mdo'o na la se'en nducua Ndiose la ni' cuaan, 11lo' mtsa'an yu'hui na lo'o xaa 'in Ndiose. Nduhui na tsaña'an nchca ti' sca quee nu ndyijyin ya' tsu'hue ña'an, tsaña'an nduhui quee jaspe nu nducui xaa. 12Tnu tu'hua lo'o nu ntsu'hui nchcun quichen can' lo' cuaan na, tichcua tulo'o 'in na, cunda scaa tulo'o can' ndon scaa angujle, lo' ta'a tichcua ta nten Israel nga'an nii scaa tulo'o can', 13snaan tulo'o can' nducua na ta'a jacua luhua' 'in quichen can'. 14Tsa tichcua ta ndi'in suun na, lo' can' nga'an nii tsa tichcua yu ta'a mda'an ñi nu lca Slya' can'. 15Angujle nu nchcui' lo'on nducua sca yca cuiya' nu chacui' oro yaa', si'yana su'hua cuiya' quichen can' ña'aan se'en ntsu'hui nchcun na lo'o nchgaa tulo'o 'in na. 16Quichen can' su'hua na ta'a jacua luhua' na, si'yana tsaña'an tucuin na cuaña'an nde xeen na. Angujle can' msu'hua cuiya' 'in na lo'o cuiya' nu nducua yaa', lo' ndiyaa na tucua mii ntsu'hui tucua ciento kilometro, lo' sca cuiya' ti na nde tucuin na, nde xeen na, lo'o nde cuaan na. 17Xacan' msu'hua cuiya' angujle can' nde tnu tu'hua lo'o 'in quichen can', lo' ndiyaa na snan yla ntsu'hui ca'yu metro. Cuiya' nu yla' angujle can' lca na sca cuiya' nu tca qui'ya nten cunta. 18Lo'o 'in quichen can' nguiaa' na lo'o quee jaspe, una quichen can' lca na chacui' oro, tsaña'an cunan nu nducui xaa. 19Suun quee nu lca lo'o can', nguiaa' cuityi na lo'o cuati loo quee nu tsu'hue ña'an: Culoo suun can' nguiaa' lo'o quee jaspe, nu nchca tucua nguiaa' lo'o quee zafiro, nu nchca snan nguiaa' lo'o quee ágata, nu cua' nchca jacua nguiaa' lo'o quee esmeralda, 20nu cua' nchca ca'yu nguiaa' lo'o quee ónice, nu cua' nchca scua nguiaa' lo'o quee cornalina, nu cua' nchca cati nguiaa' lo'o quee crisólito, nu cua' nchca snu' nguiaa' lo'o quee berilo, nu cua' nchca caa nguiaa' lo'o quee topacio, nu cua' nchca tii nguiaa' lo'o quee crisopraso, nu cua' nchca tixca nguiaa' lo'o quee jacinto, lo' nu cua' nchca tichcua nguiaa' lo'o quee amatista. 21Ta'a tichcua tulo'o can' lca na tsa tichcua quee mten nu lca perla, cunda scaa tulo'o can' nguiaa' na lo'o scaa quee can'. Tucueen nu su loo quichen can' lca na chacui' oro, lo' nducui xaa na tsaña'an nchca ti' cunan. 22Ñi sca laa a na'an nducua loo quichen can', si'yana Ndiose X'nan na, ñi nu tlyu la cha' cuiya' ntsu'hui 'in, lca ñi laa tsatlyu lo'o ñi nu lca Slya'. 23Quichen can' a 'ni cha' 'in na lo'o xaa 'in cucha uta xaa 'in coo', si'yana ycui' ca Ndiose lca ñi xaa 'in na lo'o ñi nu lca Slya'. 24Nchgaa quichen tnu nu ntsu'hui cha' tyi'o laa, tyi'an can' si'ya xaa 'in quichen can', lo' nchgaa yu ree ntsu'hui cha' tsa lo'o yu cha' tsu'hue 'in yu lo' tyaa yu cunta cha' cuilyiya' 'in yu 'in ñi. 25A ntsu'hui xaa scun tulo'o can', si'yana a ntsu'hui cha' qui'ya tla quichen can'. 26Cui' cuaña'an nchgaa quichen tnu ntsu'hui cha' tsa lo'o ne' cha' tsu'hue 'in ne', lo' tyaa ne' cunta cha' cuilyiya' 'in ne' 'in ñi, 27una ñi sca coo' a sten quichen can', cui' cuaña'an lo'o nu ngui'ni scasca cha' ngunan' uta nchcui' cha' cuiñi, cui' ca nu tsaloo ti sten nu cua' nducua nii loo quityi 'in ñi nu lca Slya', cui' nu cua' jui chendyu 'in.


text:
Niccolò Machiavelli
Niccolò di Bernardo dei Machiavelli (Nikoloo Makiawelli)(3 mee 1469 – 21 suwe 1527) ab bindkat, xeltukat, aji-politig ju Itaali la woon.
Niki Leonardo Da Vinci, Machiavelli jàppe nañu ko kuy misaal dëgg-dëgg nitug yewwute. Bii tekki - ginnaaw ñu bari - di nanu xamal ci jëmm ji ak ci nitu mbind ki waaye du nu xamal ci ngérum machiaveli, mi dugg ci waxtaani bés yi di junj am xel mu yaa te ñaw waaye it di gaaw a ñaaw-xel, ami sikki-sakka ci lépp. Machiavelli jàppe nañu ko niki ki sos xam-xamu politig bu jamonoo bi.


text:
Mbootaayu Réewi Jullit yi
Mbootaayu Réewi Jullit yi gii mi ngi sosu ci saxal goo xam ne buur ak njiiti reewi jullit yi jëloon nanu ko, ci waxtaanu seen daje bi nu njëkk’a daje, te defe woon ko Ribaat, peeyub reewum Marok, ci diggante 9 – 12 /8/ 1389 g.g , deppoo ak 22 – 25 /9/ 1969 g. Ñaar-fukki reewi lislaam ak juroom bokkoon nanu ca waxtaan woowa, mbootaayug goreel Falastin (OLP) it teewe woon na ko waaye niki aji fuglu rekk .
Ndajem waxtaan moomu mi ngi amoon ci ginaaw bi nu lakkee Masjidul’Aqsaa, ci 21/8/1969 g , te ay yahuud def ko. Waxtaan wa ba muy tëj daa ñaawlu jëf ju bon jooju, nga xam ne day wone ag noonu gu nu def jullit ñi te ñàkk’a wormaal seeni gëm-gëm . ñu sàkku woon it ci Israayil mu genn ci mbooleem suufi araab yi mu tegoon loxo atum 1967 g. Te delloosi dëkkub Quds bi ci ni mu nekke woon ca xareb sue (juin) ba atum 1967 g. Mu feddali ba tay moom ndaje mi, jàpple gu miy jàpple reewi artaab yi, ci seen xeex bi nuy def ak Israayil, ak jàpple gi muy jàpple waa Palastin ci nu delloosi seen àq ak yelleef yi nu teg loxo, te goreel seeni suuf.
Tëraliin
Kollëreg mbootaay gi[Soppi]
Kollëreg mbootaay gi mi ngi genne ca ñatteelu waxtaan wa jëwrini bitim reew yu reewi lislaam yi amaloon ca Jidda atum 1392 gg, dëppook 29/2 - 4/3/ 1972 g. Mu sampu woon – moom kollëre gi - ci li taxoon nu sos mbootaay gi.
Li nekk ci poñ bu njëkk bi ci kollëre gi mooy “reew yi ci bokk ñi ngi sos mbootaayug reewi jullit ñi (walla mbootaayug daje gu lislaam gi)” poñ bu ñaareel bi làmboo dali mbootaay gi aki jubluwaayam. Jubluwaay yooyu nag weesuwunu woon “ amal fi jawwu ju baax, ju nu man a dëgërale dimblante ak deggoo ci diggante reew yi ci bokk, ci seen biir, ak ci seen diggante ak yeneen réew yi. Waaye dal yi nag ñoom ci nii lanu taxawe:
- Yamoo gu mat ci diggante réew yi ci bokk
- Wormaal àq ak sañ-sañu reew mu ci bokk, ci wutal boppam mujj ga ko soob, ak bañ’a dugg ci mbiri biiram.
- Wormaal moomeelug reew yi bokk ak seenug temb.
- Dëgëral dalu dimblante gu lislaam gi, ci diggante reew yi bokk.
- Dëgëral dimblante ci diggante reew yi bokk, ci wàlli: koom-koom, mboolaay, aada, xam-xam ak ci yeneen wàll yu am solo yi, ak diisoo ak yeneen reew yi bokk ci yeneen mbootaay yi.
- Jeem a far boddante ci biiru xeet, ak sanc ci mbooleem ay anamam.
- Def lépp lu man a indi jàmm ak kaaraange ci adduna bi, ci anamug maandute.
- Dëppale ak nos ligeey bi reew yi seq, ngir njonal barab yu sell yi te goreel leen , ak jàple waa Falastin ci seen xeex bi, ak dimble leen ba nu man’a delloosi seen àq ak yelleef, te jotaat seen suuf.
- Jàpple mbooleem reewi jullit yiy xeex ngir njonal seen teddnga, jot seen tèmbte, dollosi seeni yelleefi reew.
- Lijjanti xuloo yi nar a ami ci diggante reew yi bokk ci mbootaay gi, lijjanti loolu ci jàmm, niki: waxtaan, dox diggante , ak layoo .
- Réew yi ci bokk, danoo war’a bàyyi - ci seeni seqoo – di jëfandikoo doole walla xuppe ci jëfandikoo ko, jëme ko ci suufus reew mu bokk walla jëme ko ag tèmbam .
Campeefi mbootaay gi[Soppi]
Mbootaay gi sos na ay campeef yu bari yu cosaanu niki :
- Jataayu buur yi ak njiit yi
- Jataayu jëwrini bitim reew yi
- Koolute gu matale gi
- Àttekaayu maandute bu lislaam bu adduna bi.
kureel yi ci bokk[Soppi]
- Kureelu Quds
- Kureel bu sax bi ñeel wàllug koppar
- Kureelu lislaam bi saytu wàllug koom, mboolaay ak aada.
- Kureel bu sax bi ñeel dimbalanteg xam-xam ak xarala
- Kureel bu sax bi ñeel dimblanteg koom ak yaxantu
- Kureel bu sax biy yëngu ci wàllug xamale ak aada
yi bànqaasoo ci mbootaay gi[Soppi]
- Nafag dimblante gu lislaam gi
- Nafag Quds
- Daaray gëstu gu lim yi ak koom, ak mboolaay.
- Barabu lislaam biy yëngu ci jàngale mecce ak xarala, ak defi gëstu.
- Cëslaayu lislaam giy saytu xam-xam xarala ak suqli koom-koom.
- Barabu àdduna biy yëngu ci yar ak njàngalem lislaam.
- Barabub lislaam biy sonn ci suqali yaxantu
- Kureelu lislaam gi saytu terute gi ci adduna bi.
- Kureel adduna gi saytu ndono lu lislaam li
- Akaademi bu xam-xamu lislaam
- Jataayu lislaam bi yor tukkib jawwu bu nit ñi
- Kureelu lislaam bu adduna bi ñeel yoon
yeneen cëslaay[Soppi]
Bu lii jàllee, teewul sosees na ba tay yeneen cëslaay yu bokk ci mbootaay gi, ñooy
- Banku lislaam bi
- Barabu xibaar bu lislaam bu adduna bi
- Mbootaayu rajoy reewi jullit yi
- Neegub yaxantu bu lislaam bi, ak mecce ak joqalanteg njaay yi
- Mbootaayu peeyi lislaam yi
- Suqali gu lislaam gi jëm ci boroom gaal yi
- Mbootaayug lislaam gi jëm ci yar, xam-xam ak aada.
Jagley campeef yi[Soppi]
Jataayu buur yi ak njiit yi, mooy campeef bi ëpp solo ci mbootaay gi. Moom nag dana faral di daje saa su ko yitey xeet wi laajee, ngir gëstu ay mbiram, ak lijanti ay lëj-lëjam.
Buur yi ak njiit yi ci bokk nag, saxaloon nanu ca seen ñatteelu ndaje ma nu defoon ca Makka (mu sell mi) ak Taayif, ci diggante 19 – 22 rabihul-awal 1301 gg, dëppook 25 – 28/1/1981g, saxaloon nanu fa ne danuy def ndaje yi ñuy luy wër ci seen diggante ci ñatti at yu nekk.
Niki nu ko waxe woon, mbootaay gi, ndajeem mu njëkk, mi ngi ame woon Ribaat, diggante 9 – 12/7/1389gg, dëppook 22 – 25 /9/1969g. Mu defaat meneen ndaje ca Lahoor ca Pakistaan, diggante 29 muharram – 01 safar 1394 gg, dëppook 22 – 24/3/1974 g . Ñatteelu ndajeem mu defe ko Makka ak Taayif, diggante 19 – 22/3/1401gg , dëppook 25 – 28/1/1981g. Mu def ñeenteelu ndajeem ca Kaasa Balanka, ci diggante 13 – 17 rabiihu-saani 1404 gg, dëppook 16 – 19/1/1984g. Juroomeelu ndajeem ame Kuwet, ci Jumaadas-saaniya 1407 gg, dëppook 26 – 30/1/1987g.
Jataayu jëwrini bitim reew yi nag, mooy ñaareelu campeef bi ëpp solo ci mbootaay gi, ginaaw jataayu buur yeek njiit yi. Campeef bii nag dana faral di daje – ci anam guy wër – ci at mu nekk, ci benn ci reew yi bokk, ngir xool mbooleen bataaxel yiy doxal politigu mbootaay gi. Ak jël saxal yi war ci mbir yi am ay njariñ yu reewi mbootaay gi bokk, loolu lepp nag, fekk mu dëppoo ak jubluwaayi mbootaay gi aki bëgg-bëggam. Jataayub jëwrin yi mooy xool saxal gi nga xam ne kureelub koppar bu sax bi di na koy def, ngir saxal ko te wéyal ko. Mooy xool it njël lu yaatu lu kooluteg mbootaay gi. Bokk na ci ay ligeeyam, di sàkku ci mbootaay gi muy daje, bu jaadoo, ngir ay xew-xew yu bette, yu yitteel jullit ñi. Jataayub jawrin yi ba tay dana faral’a daje ci anam gu xotti baax, saa su ko yitte laajee.
Bu dee koolute gu matale gi nag walla, moom mooy campeef biy wéyal jëf yi ci mbootaay gi. Mi m ngi sosoo ci saxal (resolution) gu genne woon ca ndajem jëwrini bitim reew ma nu amaloon ca Jadda, diggante 23 – 25/3/1970 g. Yiteem nag mooy def ligeey yi nu ko sant, ci biir àttey kollëreg mbootaay gi. Dina dimbli tam yeneen campeef ak bànqaas yi bawoo ci mbootaay gi, ak di dëppale seeni prograam yu wuute yi. Bokk na ci yitteem ba leegi, topp ak xeeñtu saxal ak ndenkaane yi tukkee ci ñaari ndaje yii: mu mbootaay gi ak mu jëwrin yi. Kiy saytu ligeeyi koolute gi, mooy ku nu wóolu ki nga xam ne mbootaay gee koy fal, ngir diirub ñeenti at yees manul’a yeesal, bu ko defee ñeenti dimblikat ak ñeenti ñu-ñu wóolu di ko jàpple, kenn ci ñoom, jagoo mbirum Palastin ak Quds, mbootaay gi Jidda la defandi dalub kooluteem gi, ba kero nuy goreel Quds,insallaa, ngir nu def ko dal bu sax bi. Làkk yi mbootaay giy jëfandikoo ciy ligeeyam ñooy: Araab, Franse, Angle. Mbootaay gi nag mbirum Palastin yitteel na ko lool, ak mu Quds, moom mi nga xam ne moo uuf Masjidul-Aqsa, mi Yàlla teral te teral li ko wër, ak doj wu sell wa, ak miir ba nuy wax “Miiru Buraax” . Ak yeneen mbir yi aju ci diiney lislaam te nekk ci mbooleem barabi lislaam yi. Quds nag boo gisee nu fonk ko, day suuf si Yonnant bi rañaane woon yeeg, loolu nag dana waral ci jullit ñi ñu fonk ko te yittewoo ay mbiram, te aar ko ba noon yi dunu ko tilimal. Kureelub Quds mi ngi sosu ci ndigal lu tukkee ci juroom benneelu ndaje mu jëwrini bitim reew yi, mi ame woon Jidda ci diggante 12 – 15/7/1975 g. Ndajem jëwrin mu fukkeel ma nu defe woon Faas ca Marok, ci diggante 10 – 14/5/1979g, ndaje moomu dal di denk njiitug kureelu Quds bi buuru Marok bii di Asan mu ñaareel mi.
Liggéey yi[Soppi]
- Di gëstu lay xew Quds
- Di topp ak a xeeñtu doxalug saxal yi aju ci Quds, te jataayub jëwrin yi def leen,
- Di jokkoo ak mbootaayi adduna bi, yi man a dimblee ci aar Quds
- Di wax ci lu man a doxal saxal yi ci aju.
- Di indi ag saxal ci at mu nekk guy leeral ay ligeeyam aki jëfam ci jataayu jëwrin yi.
Kureelu Quds moom, njiit la ko jiite moo ko man’a dajeloo walla lu mbootaay gi. Kureel gi nag mi ngi ame ci ndawi 15 reew, yu bokk ci mbootaay gi, yoo xam ne jataayu jëwrin yee leen di tànn ngir diirub ñatti at.


text:
Duni Kanaari
Duni Kanaari yi (ci wu-ispaañ Islas Canarias) ay dun lañu yu bokk ci goxu Afrig, féete ci bëj-gànnaar-sowwu Afrig nekk ci mbàmbulaanu Atlas, te bokk ci réewum Ispaañ. Ñoo ngo ko Séddale ci ñaari tund Santa Cruz gu Tenerif ak Las Palmas.
Gongikubaat[Soppi]
Turu duni Kanaari ngi jëlee turam ci latin Canariae Insulae (duni xaj yi); tur wi ci Kanaari gu Mag rekk lees ko doon jëfandikoo ("Canaria Insula"). Di bàyyikoo ci xaji àll yu mag ("canes") yu nemmeekukat yu njëkk yi wuññi woon ca dun ba.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi]
- (es) Nguurug Kanaari
- (es) Péncum réew mu Kanaari


text:
Break dancing
Break dancing, walla breakdance, walla break, walla b-boying, ab baat la bu ñuy jëfandikoo ngir wax fecciin wa juddoo te màgge New York ci ati 1970, xammeewu ngir ay suppjalañam aki bërangoom ci suuf si. Fecckatu break dance la ñuy wax breakkat.
Tëraliin
Taariixu break dance[Soppi]
Break dance ak hip-hop[Soppi]
Taariixu break dance mi ngi doore ca Bronx ci ati 1970, Kenn ku bokkoon ci mbootaay gu Bronx River projects la ñu ne moo ko sos. Mu jóge fa, tudde Bronx River Association Afrika Bambaataa, ba si yàgg mu tuddewaat ko Zulu Nation (ci 1974). Gëstu yi mu doon def ci taariixu Afrig ak mbëggéelam ci woy gëtanoon ko, ba taxoon mu farlu woon ci ngir ay ndawi goxam nekk ciy yëngu-yënguy fànn ngir bañoon ñu duggu cig ndëngte. Moom lañuy santee juddug yëngu-yëngu gu bees gi: hip-hop, gi dàttu ci ñenti ponku yii di rap, grafiti, DJing ak break dance. Afrika Bambaataa soosoon na itam benn ci gangoori break dance yi njëkk, tuddoon Zulu King. Njeexit gi waa-jamayka bii di Dj Kool Herc amoon ci caadaay hip-hop mi safaanu woon ak caadaay ndëngte ga amoon ca seen dëkkuwaay ya, ca jamono jooju am na solo lool, ba mat naa fésal.
Fu pecc mi soqikoo[Soppi]
Jafe na lool joxe a taariix bu wóor cig juddoom. Ci jeexantalu ati 1970, New York dafa bari woon lool ay xeeti pecc, gox boo dem aki feccinam. Numu manti deme, li fés mooy ne, feccin yi gënoona siiw ñoo doonoon good foot ak popcorn, te jóge woon ca woy yu James Brown ya Get On The Good Foot ak Popcorn. Pecc yooyu yëngali tànk ci anam bu lañ woon te fecckat yi daan sapp se benn tànk di ko awante an beneen bi. Nit ñi daan nañu ci def ay joŋante, siiwoon nañu lool ca jamono yooyu.
Kenn xamul lu waral suñuy fecc di bërangu, aka daanu ci suuf, gannaaw seeniy weñaaru ak seeni damm-yaram. Xalaat nañ lu ne: xéj-na Filmi kung-fu yiñ daan seetaan te ñu bari lu ñuy ŋelaju di tëdd ci suuf. Xéj-na tamit jël nañ ci capoeira. Breaker yi sacc nañ tamit dara si pecci caada yu waa-kasakistaan.
Feccin mi[Soppi]
Pecc la mu kenn rek di def, du feccu mbooloo, ci lu ëpp dañuy def ab wërngal kiy fecc nekk ci digg bi, ñuy awante, kenn dem, kenn dikk. Fecckat bi day bokk cib gangoor ñu koy wax crew, suy fecc ŋelaju yi muy def la ñuy wax footwork, walla passpass, ci maanaa su sampee ay yoxoom, ay tànkam daleen di wëndeel ñuy wër yaramam.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi]
- (fr)Style2ouf : L'actualité de la danse Hip Hop [Bboying-breakdance-popping-locking...]
- (fr)Red Bull Bc One : site du championnat mondial en 1 contre 1
- (fr)Illusion Style : c’est tout sur l’actualité et la culture de la danse Hip-hop, Break Danse dans


text:
Melosuufug Afrig
Goxub Afrig moom benn la ci goxi Àdduna Ju Yàgg ja, moom nag ab joor bu réy ci jéeri la, géej xottiwu ko (jaarul ci biiram) du caagéenug dóox (golfe). Moom nag mi ngi nekk walla mi ngi féete ci xaajub kol-kol bu penku bi.
Gox bi nag mi ngi tallaliku ci diggante ñaari rëddi gaar yii : 37º ci tus-wu-taxaw wu bëj-gànnaar ak 35º ci tus-wu-gaar wu bëj-saalum. Bu ko defee rëddu yamoo wi jaar ci diggam, daal di koy séddale ñaari xaaj: benn xaaj bi di bu bëj-gànnaar, nekk nag ci xaaju kol-kol bu bëj-gànnaar bi, beneen bi di bu bëj-saalum, féete ci xaaju kol-kol bu bëj-saalum bi. Ci noonu gëwéelub sànkar moom ñëw romb ca genn wàllam gu bëj-gànnaar ga, gëwéelub tef ñëw jaar ca geneen wàll gu bëj-saalum ga. Bu ko defee rëddu Grinits (rëddu tus-wu-taxaw wi ) romb ca catam lu sowwu la.
Moom nag dafa tiim ak tefesam yi ci wàllug bëj-gànnaar géej gi ñuy wax Géej gu Diggu gi, mooy li ko tàqaleek goxub Tugal, waaye fu jege Tugal lay doon, bu dee fa tollook Doju Taariq (Jibraartaar). Bu dee ci penku bi day tiim Géej gu xonq gi ak mbàmbulaanug End gi, ñoom ñaar ñoo koy tàqaleek goxub Asi ak Oseyaani, waaye luy jege Asi la ca Baabul Mandab ak barsaqu Suwes, ci sowwu bi nag mi ngi sapp (tiim) ci mbàmbulaanu Atlas gi ko tàggaleek ñaari goxi Aamerig yii di: Aamerig gu bëj-gànnaar gi ak gu bëj-saalum gi.
Afrig nag nekk gi mu nekk ci diggante goxi Àdduna ju yàgg ja, tax na bu baax ba xayug Isipt gu yàgg gu kawe ga, man a tas ba àgg ci xeet yu bari ci ñaari gox yii, Asi ak Tugal.
Goxu Afrig mooy ñaareelu gox bi gën a yaatu ci goxi àdduna bi, ndax tolluwaayam àgg na ci 30 milyoŋi kilomet yu kaare, maanaam lu tollook 1/4 tolluwaayu goxi àdduna ju yàgg ja, walla lu tollook réew mu tollu ne Isipt nga ful ko fanweeri yoon.
Ngir woomle gu réy gi gox bi def ci wàllug mbay, dundat ak mbell, sancaani sowwu yi (waa Tugal yi) tegoon nañu ko loxo, waaye ay askanam jug def ay fipp yu toftaloo ngir gore ci canc gi (colonialisme), ci noonu ñu ëpp ci ñoom mujj temb, sancu yi ci mujj a temb nag ñooy yu Portugaal yi, ñoom de xeex nañu xeex yu tar ngir jot séenug tembte.
Tëraliin
Melosuuf ci jëmm[Soppi]
Nin ko junjee ci kaw, Afrik doon na gox bu rey. Ci tëddaayam, so jële penkoom jëm sowwu mat na 7500 (juroom ñaar fukk ak juroomi temeer) km, bëj-gànnaaram ba bëj-saalum tollu na ci 8000km (juroom ñetti fukki junni) ci guddaay.
Diwaan yu mag yi[Soppi]
Diwaan yu mag yi bari nañ loo:
Melosuufug nite[Soppi]
Nit ñi ci gox bi[Soppi]
Reew yi nga xam ne seenug yorte(administration) dafa néewal, lim yi ñuy joxe doonu ñu yu matale (limbare (statistique) yi defu ñu leen ci anam gi war). Ci 1975 : 302 miliyoŋ i way-dëkk Ci 2001 : 591,3 miliyoŋ i way-dëkk (ki ko wax : PNUD) Ci 2005 : 803,690 miliyoŋ i way-dëkk (ki ko wax : World Bank ndeyi-koor 2006) Gisjiital ngir 2015: 866 miliyoŋ i way-dëkk.
11% gu way-dëkk gi ci adduna bi, mi ngi ci Afrik gu bëj-saalumu-Sahara. yokkuteg nit ci Afrik doon na bi gën a gaaw ci adduna bi (21% ci ay way-dëkk yu ciy yokku at mu nekk).
Doon na aw askan gu bariy ndaw, ñi ci ëpp 17 at la ñu am (te ci adduna bi yëpp 23 at la). 45% yu waa-afrik 15 at (fukki at ak juroom) la ñu am. te ñi ëppal 65 at, 3% lañ ci askanam (lang ak 13% ci li des ci adduna bi).
Judd gi : 43 ci junni boo jël (26 ci junni ci adduna bi), 6 doom jiggeen ju ne ci lu ëpp(2,8 ci adduna bi).
Yaakaarte dund gi(li nga yaakaar a dund): 48.8 at
Ndeete gi: 47,5 ci junni
Ndeeteg (mortalité) xale yi 100 ci 1000 (junni bu ne teemeer a ciy dee).
Xeet yi[Soppi]
gëstukat yi ci li ñeel xeet, gis nañ ay mbooloo xeet yu bari ci Afrik:
- Pigme yi: neenañ bokk nañ ci mbooloo yi gënn a yagg. Ci seen taariix, ñoom ci all bi rek la ñuy dund. Seen jafe-jafey dund day yokk rek ndax all bi ñuy dagg ay garabam.
- Waa-ecopi, Waa-somali ak Tubu yi: ñoom naar yi lañu gënn a jege, rawatina ci wallu làkk.
- Waa-afrik yu ñuul ñi: Waa-sudaan(senegaal...), Waa-ginne yi, Bantu yi(Kongòo, Afrik gu diggu), Masay yi, Tutsi yi.
- Tubaab yi: ñi nga xam ne Tugal la ñu cosaanoo.
- Waa-madagaskaar
Kuuteeg làkk yi[Soppi]
Ñoo ngi koy xayma ci 200 ak 2000 làkk walla waxin (làkk dañ koy bind te waxin ci lammiñ lay yem) ci Afrik. Dañ leen seddale ci ay mbooloo, maanaam làkk yi am ag mbokk.
- Mbooloo làkku bantu: yii ci la ñu bokk, lingala, duala, kikongo, kilari. Ñi ëpp ci ñi koy wax diggu afrik la ñu dëkk.
- Kiswahili (ci mbooloo bantu la bokk): 15 miliyoŋi nit, ci penku Afrig
- Ausa: ci yii reew, Niser, Niseriya, Cadd
- Mandeŋ: 6 miliyon i nit(Mali, Burkina-faso, Senegaal,...)
- Wolof: 11 miliyon i nit (Senegaal, Mali, Gambi, Moritani,...)
Lu ëpp ci làkk i Afrik yi, du ñu ay làkku nguuru reew ya ñu leen di làkkee, maanaam duñ leen jngale ci daara yi, ngur gi du leen jëfëndikoo.
Ñetti làkk rekk ñooy làkk i seen nguuru reew, di seen làkku cosaan: Lesoto, Ruandaa, Burundi.
Kuuteeg diine yi[Soppi]
- Lislaam: 260 miliyoŋ i taalibe. Ci sowu ak ci penku Afrik la ëppee doole, lu wuuse bëj-gàannar gi.
- Diiney Kirist: 220 miliyoŋi taalibe
- Diiney cosaan: ñoo gi koy xayma ci 100 miliyon i taalibe, waye war na kaa ëpp.
Ñugg-ñugg yi[Soppi]
Goxub Afrig ñi koy xàmmee ci suufam su bari si ay laamaar, ba tax na sax ñu koy niroole ak tappaan bu ñu dëpp, boo xoolee di nga gis ne penku gox bi ak bëj-saalumam ñoo gën a yekkatiku bëj-gànnaaram ak sowwoom, te it dinga man a gis laamaar yii:
Laamaaru Tàkk gu mag gi : day tàllaliku ngir daj mbooleem bëj-gànnaaru gox bi, dale ko ca géej gu xonq ga ci penku bi, ba ca mbàmbulaanug atlas ci sowwu bi, dees na fa gis it ag kaw-suuf gu bariy melo: ay laamaar, ay tundi xeer, yu beeñ (dune) ak xur yuy faral a am ay waaha (oasis).
Doji Atlas yi: ñoom ñi ngi nekk ci gën jaa soriy bëj-gànnaaru sowwu gu Afrig, ci réewi Maxrib Bu Araab bi, bu ko defee ñu tàlleeku nag yor melokaanu ay càllalay doj, dale ko ca bëj-saalum gu sowwu gi ba ci bëj-gànnaar gu penku gi, ñu ëmb nag ci seen biir ay laamaar yu kawe yu ay ngéej yu saf xorom di diggale , ñu xame leen ci turu Shutuut .
Xuru mbalkam Kongoo mi: mi ngi ci xolub gox bi, fa la dexug Kongoo giy dawe aki caram yu limu yi, di sotti ci sowwu bi ci mbàmbulaanug atlas gi.
Doji géej gu xonq gi: càllalag doj la gu kawe, tàlleeku bawoo bëj-gànnaar, ba bëj-saalum, feggook nag tefes gu sowwu gu géej gu xonq gi ci Isipt ak Sudaan.
Laamaaru Ecoopi: mooy bi gën a kawe ci laamaari Afrig yi, fa la ñatti car (affluents) yu am solo yu dexug Niil gi di balle ñooy: Sobaat, ak Niil gu bulo gi ak Atbara, bu ko defee yobbaale ndoxi mbënd yu bari yi ci jamonoy taw bi, ngir denc leen ci ngéejus Naasir ba waa Isipt di ci man a jariñu, mu leen di indil ag naataange.
Laamaaru ngéeji yamoo yi: moo ci gën a néew ag yekkatiku, fa la cari Niil gu yamoo gi di balle, ñoom ñi nga xam ne seeni ndox ña nga leen di jële ca ngéejus Wiktooria, mooy ngées su neexum ndox si gën a réy ci yu àdduna bi, mooy jox Niil ndox li ëpp ci weeri at mi
Laamaaru bëj-saalumu Afrig: moo gën a yaatu te gën a yëkkatikoodi, am na nag yenn dex yu ko dog, am ci yu ciy sotti ci penku bi, ci mbàmbulaanug End, (niki Simbisi ak Lombobo), am yu ciy sotti ci sowwu bi ci mbàmbulaanug Atlas niki Orang
Kilimaa[Soppi]
Rëddu yamoo wi moo séddale Afrig def ko ñaari xaaj : bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum, looloo waral ag tolloo am ci goxi kilimaa yi ci bëj-gànnaaru rëddu yamoo wi ak ci bëj-saalumam. Li ëpp ci goxu Afrig it mi ngi nekk ci diggante gëwéelub sànkar bi ci wàllug bëj-gànnaar ak bu tef bi ci wàllug bëj-saalum gi, looloo waral kilimã bu gëwéel bu tang bi daj Afrig gépp lu ci dul catam yu bëj-gànnaar gu sowwu gi ak yu bëj-saalum gu sowwu gi, foofa kilimã bu géej gu diggu ga’a fa nekk. Jamonoy taw yi tam wuute nañu, bariwaayu taw bi it wuute ci barab ak moroom ja.
Tawi Yamoo yu bari yi danañuy faral a sottiku ci tefesug Gana gi, ak [Mbalkam Kongóo|mbalkam Kongóo]] mi diirub at mépp.
Taw yu kojug dig, yu noor yu sakkan yi, ñi ngi faral di rot ci bëj-saalumu Sudaan ak Laamaaru Ecoopi.
Taw yu diggdoomu yi ñi ngi wàcc ci digg Gox bi, ca bëj-gànnaar ak bëj-saalumu diwaanu yamoo bi.
Taw yu néew yi ñi ngi rot ci bëj-saalumu tàkk gu mag gi ak bëj-gànnaaru tàkkug Kalahaari gi.
Tàkk gu mag gi nekk ci bëj-gànnaaru Gox bi nag moom daanaka du taw ak tàkkug Kalahaari gi nekk ci bëj-saalumu sowwu Gox bi.
Tawi sedd bi danay rot ci bëj-gànnaaru Gox bi, ak bëj-saalumam gu sowwu gi ngir gelawi Kalahaari yay upp ca bëj-saalumu sowwu Gox bi.
Melow kilimao bi ci noor bi ( noorub bëj-gànnaar bi) sulye – nii la tënkoo:
Tàngoor[Soppi]
Jant bi day jamu ci gëwéelub sànkar bi, bu ko defee tàngoor wi yékkatiku ci xaaju Gox bu bëj-gànnaar bi, nekk nag di lu yam te taradi ca xaaju Gox bu bëj-saalum bi.
Naj gu jawwu gi (pression atmosphérique) , ngelaw li, Taw yi:
Jant bi day jamu ci gëwéelub sànkar bi, ci bëj-gànnaaru Gox bi, bu ko defee tàngoor wi yékkatiku, naj gu jawwu gi daal di woyof, te fekk naj gu jawwu gi mi ngi gën a am doole ci mbàmbulaanug atlas gi, loolu di waral ngelawi kojug dig (saisonnier) yu bëj-saalumu sowwu yiy tawloo di jañu juge ci mbàmbulaanug atlas gi jëm ci barab bi naj gu jawwu gi di gën a woyofe, bu ko defee taw yi daal di rot ci Tefesug Gana gi, ak Laamaaru Ecoopi ak bëj-saalumu Sudaan.
Ci at mépp day taw ci Digg Afrig, ca la wër Rëddu Yamoo wa, taw yooyu nag ñi ngi leen xame ci turu (Tawi yéegal yi).
Melow kilima bi ci sedd bi (seddub bëj-gànnaar bi) samwiye – nii la tënkoo:
Jant bi day sampu ci Gëwéelub tef, bu ko defee tàngoor wi yékkatiku ci xaajub Gox bu bëj-saalum bi, daal di wàcc maanaam neew doole (moom tàngoor wi) ci xaaj bu bëj-gànnaar bi, loolu mooy tax naj gu jawwu gi di néew doole ci bëj-saalumu Gox bi, tey am doole ci diiwaanu Tàkk gu mag gi, ci noonu la uppug ngelaw yu yaxantu yu bëj-gànnaaru penku yu fendi yi di àgge ba ci digg Gox bi daanaka.
Ngelawi sowwu yu safaanu yiy tawloo (ndax ci Mbàmbulaanu Atlas lañuy juge) dañuy upp, di rotal ay taw ci tefesi bëj-gànnaaru penku yu Gox bi, ngelaw yii nag dañuy àgg ci tàkk gu mag gi, di lu fendi. Te tam Tàkk gi jamono ju nekk ngelawi yaxantu yu tàng yi danu koy upp.
Ngelawi yaxantu yu bëj-saalumu penku yiy tawlo dañuy upp ci tefesi bëj-saalumu penku yu Afrig yi, bu ko defee taw yi rot, ñuy sutuxlu ci biir ci kaw Laamaaru Bëj-saalumu Afrig, bu ko defee ñu àgg ciw tàngoor ba ca Tàkkug Kalahaari, ci bëj-saalumu sowwu Afrig.
Diiwaani kilima yi[Soppi]
- Diiwaanu Yamoo bi: moo nekk ci diiwaan yu suufe yi, ci ñaari wàlli rëddu Yamoo wi, diggante rëddu gaaru 5º ci bëj-gànnaar ak rëddu gaaru 5º ci bëj-saalum, mooy mbalkam Kongoo mi, Tefesug Gana gi, ak yenn diiwaan yi ci joor (plaine) gu tefes gu penku Gox bi, tàngoor wa lu kawe la, taw ya lu bari la ci at mi mépp, waaye dañuy gën a tar ci li gën a jege rëddu yamoo wi, ngir sampu ak jamu gi fi jant biy def ci ñaari xaaji-jamono yii
- Diwaanu gëwéel bi: mooy bëj-gànnaar ak bëj-saalumu diiwaanu Yamoo bi, ci diggante rëddu gaaru 5º - 18º ci bëj-gànnaar ak bëj-saalum, day tàng tey taw ci noor bi, tey nugg te fendi ci sedd bi, taw yi nag day gën di néew lu ñu gën a sori rëddu Yamoo wi.
- Diiwaanu kojug dig bi: mi ngi nekk ci Laamaaru Ecopi , taw ya fay am yu noor lañu te yu bari lañu, ngir upp gi fa ngelawi kojug dig yu bëj-saalumu sowwu yiy tawloo di upp ci noor bi, ñooy ngelaw yooyu di bawoo ci mbàmbulaanug atlas ak mbàmbulaanug end.
- Diiwaanu tàkk bi: mooy tàkk gu mag gi nekk ci bëj-gànnaaru gox bi, ak tàkkug Klahaari gi ci bëj-saalumu sowwu gox bi, barab la bu goxe (continental), bu néewi taw, ngir upp ga fa ngelawi yaxantu yu fendi yiy upp.
- Diiwaanu géej gu diggu gi: mi ngi nekk ci joori bëj-gànnaar yu gox bi, tiim nag géej gu diggu gi, nekk it ci cat lu bëj-saalumu penku bi, fu tàng te fendi lay doon ci noor bi ngir upp ga fa ngelawi yaxantu yu fendi ya di upp, di fu nugg tey taw ci sedd bi ngir li fa ngelawi safaanu yu sowwu yiy tawloo di upp.
- Diiwaan biy boroom tàngoor wu yam wi: mi ngi ci tefesi bëj-saalumu penku gox bi, fuy taw lu bari la ci noor bi, di taw lu néew ci sedd bi, ngelawi yaxantu yu bëj-saalumu penku yi dañu fay upp ci at mi mépp.
Diiwaani gàncax yi[Soppi]
Gott yu Yamoo yi: ñi ngi ci fu ëpp ci mbalkam Kongoo mi, ci tefesug Gana gi, ak cig wàll ci tefes gu penku gu gox bi. Tàngoor wa lu fa tar la, taw ya lu fay bari la ci at mi mépp, looloo tax ay gott yu fatt, yu am ay garab yu réy, yu kawe te yaatuy xob te jegee di fa am, seeni bànqaas di rabbaloo, bu ko defee ay gàncax di leen wër fu nekk, di ñàpp nag ngir àgg ci leerug jant bi nga xam ne du àgg ci suufus gott sii fees dell aki taa-taa aki déeg aki tepp-tepp, fii nag ab judduwaay la ñeel ay gétti yo (barab bu bariy yo la)
- Gott yu kojug dig yi: gott yu kojug dig yi danuy nirook gott yu Yamoo yi, waaye ñoo gën a gàtt, ñi ngi nekk nag ci Laamaaru Ecopi ak bëj-gànnaaru tefesug Gana gi, ci Dunu Madagaskaar, ak ci Tefesug Afrig gi mu janool.
- Ñaxi Sawaana yi: ñi ngi ci diiwaan yu suufe yu gëwéel yi, ci bëj-gànnaar ak bëj-saalumu gott yu Yamoo yi, ak ci Laamaaru ngéej (lac) yu Yamoo yi ngir kawe ga mu kawe, bu ko defee ñax yu gudd yi di fa màgg (guddaayu ñaar ba ñatti meetar), ay garab di leen rax. Taw ba fay am bu noor la, te bu néewee - moom taw bi – te ab digam gàtt, garab yi dañuy jekki-jekki fàddu, bu ko defee ñax yi nuy wax Sawaana yu ñu wuññi yi des fi. Lu ñu gën a sori Sawaana yu ñu wuññi yi, tey gën a jege Tàkk gi, taw yi di gën a néew, ñaxi Sawaana yu ndόol, yu gooy yi di gën a feeñ.
- Gàncax yu Tàkk gu tàng gi: ñi ngi ci Tàkk gu mag gi ak ci tàkkug Somaali gi ak gu Kalahaari gi, taw ya foofa lu néew la, looloo tax gàncax yu gàtt a fay màgge, yu ami dég, yu ndawi xob, walla yi li ñuy wax (cire) daakaame walla njooy-njooy di muur, walla ñuy yu yor xob yu dijj, yuy denc ndox niki Sabiir, walla ñuy ay garab yu yor ay peer yu gudd niki garabu tàndarma.
- Gàncaxi Géej gu diggu gi: ñi ngi ci tefesi bëj-gànnaaru sowwu Afrig, ak ca gën jaa soriy bëj-saalumu sowwu Afrig, taw ya fa am yu jamonoy sedd la, garab ya day wert saa su nekk, yenn ya yu guddi peer lañu niki yu reseñ ya, yeneen ya seeni xob day muurook daakaande (cire) niki garabi limoŋ yi ak suraas, bokk na ca garab ya fa am ba tay : Saytoon, Koko, Ron, Kooni
- Gotti Diiwaan bu Siin bi: yii gott ñi ngi màgge ci tefesug bëj-saalumu penku gu gox bi, ya ëpp solo ciy garabam : Sanawbar, baloot ak xay, nit di leen dagg, ngir bay ci barab yi ñu nekkoon.
- Ñaxi barab bu diggdoomu bi: ñi ngi ci digg Laamaaru Ecopi, ci bëj-saalumu Afrig, fi ñuy tudde diiwaanu Fald, taw ya fay am yu noor lañu, ñax yu diggdoomu yi di fa sax, yooyu ñax ak barab yooyu ñuy sax, dees leen di jàppe ay gën ji sàmmuyaay ñeel lu aju ci yar ag jur.
- Gàncaxi doj yi: mi ngi ci Laamaaru Ecopi, ak Lamaaru ngéej yu Yamoo yi, fi jóori doj yu yékkatiku yi nekk, gàncax ya day toftaloo, dëppook ni tàngoor wi ak taw bi di toftaloo, bu ko defee gàncaxi diiwaan yu tàng yi di sax ci ron doj yi, di jàll ba ci gàncaxi diiwaan yu sedd yi, ba ci yuur (galaas) yi ci kaw njobbaxtal yu kawe yi.
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkinaa Faaso • Buruundi • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Bennoo yu Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Jibuti • Isipt • Eriitere • Ecoopi • Gaboŋ • Gaambi • Gana • Gine • Gine-Bisawóo • Gineg yamoo • Keeñaa • Lesoto • Liberiyaa • Libi • Madagaskaar • Marook • Malawi • Mali • Móoris • Gànnaar • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeriyaa • Ugandaa • Ruwandaa • Sahara gu Sowwu • Sao Tome-ak-Principe • Senegaal • Seysel • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Suwaasilaand • Tansani • Cadd • Togo • Tuniisi • Sambi • Simbaawe


text:
Afrig
Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.
Tëraliin
Cosaanam[Soppi]
Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.
Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.
Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko waxaprica («Bari naaj»), la jóge.
Taariix[Soppi]
Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.
Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.
Jamono ju yàgg ja[Soppi]
Xay yi juddoo ci goxu Afrik, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse.
Jamono ju yees ji[Soppi]
Jàppum njaam[Soppi]
Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara.
Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate.
Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900.
Jamono ju mujj ji[Soppi]
Aakimoo gu waa tugal[Soppi]
Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg
Melosuuf[Soppi]
Réewi Gox bi[Soppi]
Goxub Afrig gëstu gi aju ci ay way dëkkam[Soppi]
Cosaan ak diine[Soppi]
Xool: Diiney Afrig
Làkk[Soppi]
Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.
Xool it[Soppi]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi]
- History of Africa The last tribal states.


text:
Géej gu Diggu
Géej gu Diggu mooy géej gi ne ci diggante goxu Afrik ak bu Tugal ak bu Asi. Guddaayam di 2,51 milyioŋ ciy km² te yaatuwaayam toll ci 3700 km.
Ci sowwu mi ngi yem ci Mbàmbulaanu Atlas, ci penku ci Géeju Marmara ak Géej gu Ñuul gi. Yenn saa yi Géeju Marmara dees koy boole ci Géej gu Diggu gi, waaye Géej gu Ñuul gi moom dees koy tàqale ak moom.
Melokaan[Soppi]
Géej gu Diggu gi dees koo seddatle ci ñaari mbalka*. Mi njëkk mooy Géej gu Diggu gu sowwu gi, yam ci yoonal* gu Sisil. Meneen mi mooy Géej gu Diggu gu penku gi.
Karmat[Soppi]
- Yoonal: canal
- Mbalka: bassin


text:
Wërlaay
Wërlaay gi di ci tubaab (environnemt) mooy dénd bi maanaam (nature bi) ak li ci nekk ciy way dund ak yu dundul, ci gàttal daal adduna bi nu wër ci kaw suuf si. Xam-xamu wërlaay mooy biy jéem a indi ay tontu ci yenn laaj yi aju ci nan la dénd biy jëfe ak a jëflanteek way nekk yiy dund ak yeneen way nekk yi, walla nan lay jëflanteek digg bi ko wër moo xam digg bu kimya la (simi) walla bu dénd (nature). Digg bii moom lanuy tudde “Noste gu wërlaay”. Looloo waral nuy gis noste gu wërlaay muy luy ame ci ay way nekk yuy dund ak yu dee walla yu way. Xam-xamu wërlaay mooy jàng ak gëstu way nekk yiy dund ak séenug séqoo ak li leen wër ak jeexiital gi nuy def ci sunug séqoo ak suuf si. Nosteg wërlaay mooy mbooleem jëfka (facteurs) yu dundul ak mboolaay (société) yiy dund yu xeet yi nekk ci benn gox walla barab. Dénd bi day wëndéel mbir yi mu jëfandikoo woon ngir delloo leen ñu mujjaat di mbir yu am solo ak njariñ. Càllalag ñam ci kaw suuf si, aw melo la ngir wone ni kàttanug ñam di dugge ci wërlaay gi. Foofu ñam da fiy juge ci aji nekk dem ci jeneen n gir jox kàttan dundat boobu di sàqami ñam wi ak a reesal, gépp càllalag ñam nag ci jant bi lay tàmbalee. Dundat yi - nit ci la - munuñoo liggéey seenub dund, looloo tax manul a ñàkk mu jot ci dundam boobu jële ko ci gàncax yi walla yeneen dundat yi, looloo waral ñuy jàppe dundat yi ay way lakk walla ay way jëfandiku (consomateur), mujjantalu dundug dundat it mooy ag feccikoom (ag tasam) jaare ko ci ay mikrob walla ay gàncax ngir mujjati di suuf, gàncax gi muucooti ko ngir liggééyati ci ñam wu beesati. Lii nag moom lanuy tudde “Càllalag ñam”, bokk na ci jëfkay dénd yi ci nosteg wërlaay gi te am ci jeexiitalm it: leerug jant bi ak ker gi ak tàngoor wu diggdóomu wi ak séddalig sewogaraafi gi ak ngelaw li ak barab yu yékkatiku yeek yu suufe yi ak melokaanu suuf seek ndox mi. bokk na ci jëfkay kimya yi yiy bàyyi ay jeexiital ci nosteg wërlaay gi: tolluwaay (niveau) bu ndox yi ak ngelaw li walla jawwu ji ci suuf si ak kem ni way dundal yu gàncax yi di seeye ci suuf si ak ndox yi ak tooke yi ci nekk, ak xoromus ndoxum géej ak oksijiin bi ci seey.
Wërlaay[Soppi]
Ci baax, wërlaay - walla barabub jëf mbaa mbir, maanaam fu lëf nekk mbaa deesi defe ko fa - mi ngi ame ci jëmm yi (substence), peekte ti (circonstance), mbir yi walla nekkiin wi ko peek wër ko, te di fa ame.
Bu dee ci wàllug dundat (biyoloji) rawati na ci wàllug dénd (ecoloji)day tekki lépp lu man a def ay jeexiital yu jonjoo ci doxug walla màggug mbaa jëm kanamug mbir yi (metabolosmo)walla nekkiinu jëmm walla xeet wuy dund ( SPECIE VIVENTE), loolu nag leer ci la, ngelaw, ndox, suuf ak yeneen nekktéef yiy dund.


text:
Rap
Rap xeetu woy la, bokk ci yëngu-yëngub caada bii di hip-hop tambali ci ndoorteelu ati 1970 ca Réew yi Bennoo yi, ci biir askanu waa-aamerig yu ñuul yi . Am na ñu ne aji-rap bii di Joe Tex moo sos baat bi. Ci njëlbeen MC yi,(masters of ceremony, njiitu xew mi)liggéeyam moo doonoon jàppale DJ bi, wàll wi ñu doon rap la ñu doon woowee MCing. break dancing, DJing, MCing ak graffiti yi, ñooy ñenti ponku yi caaday hip-hop dàttu.
Tëraliin
Luy rap?[Soppi]
Rap niki lépp lu bokk ci caadaay hip-hop dafa ëmb lu bari: xew, fo, ñaxtu... Seeni mbind, ak seeni kàddu dañuy soppiku topp jamono. Mbind yi dañuy wax ci li nit ñi di dund bés bu ne: politig, koom, diine, mbëgéel,...
Bari nañ gangoori rap yu seeni mbidd fees aki ñaxtu, ay kaas. Li gëna fés ci seeni mbind, te yenn saa yi ñakk-kersa lool, ñi ngi leen jëmale ci way-politig yi, takk-der yi, yoon,... Ci Senegaal rap teel na fee àggsi, ci njëlbeenu ati 1980 la waa-senegaal yi tambalee xam aji-rap yu mag niki gangoor bii di Public Enemy, Africa bambata,...
Taariix[Soppi]
Ñenn ñi dañ koy tekke niki tënku baati waa-angalteer yii di rhythm and poetry walla rock against police. Ci ndoorteelul ati fanweer yi, waa-aamerig yu ñuul yi nekkoon nañ ci ñakk gu tar, loolu juroon ñakk-kaaraage, rayante, ay xeex ci diggante kureeli defkati ñaawteef yi, njaayum lu bon, añs. Ci dundin gu tar gii la ndaw yi tambalee fippu, jël rap def ngannaay ak yoon ngir fésal seen mer, ak seen nekkin gu tar. Lii moo tax li ëpp ci seeni mbind day yor jëmmu kaaskat, ñaxtukat jëmale ci takk-der yi, way-politig yi, njiiti yoon yi,...
Taariixu rap dafa séddaliku ci ay jamono: Rap Old school (1970-1985), di ndoorteel gi, ba ciRap Golden Age (1985-1993), di jamono ji rap tambalee am doole dëgg, ci la East-Coast (tefesu penku) ak West-coast (tefesu sowwu)juddu. Ci jamono jii la yeneen xeeti rap yii di gangsta rap ak G-funk juddu ca West Coast. Ci 1993 ba tay rap Hardcore, bling-bling, underground, añs, ñoo fi juddu.
Old school (daara ju yàgg ja)[Soppi]
Rap a ngi juddoon ci yeneen xeeti woy yii di funk, gospel, soul, blues, rawatina talking blues. Mi ngi juddu ci ati 1970 ca Bronx, di ab gox-goxaanub New York, di barab ba gangoor ba tuddoon Organization te gëna siiw ci Zulu Nation. Li ëppoon ci seeni wax ci aadaay Afrig ak Jamayka la doon jóge.
Kon ci ati 1970, ci xewi mbedd yi la nit ñu nel ne DJ Kool Herc tambalee taqale xeeti woy yu mel funk, soul, R&B, disco music. Ñu tambali di leen tek ci mbedd yi, ci xew, géej, dañ ko jàppe woon fo, bégal seen bopp ànd ak seen dj. Bi xeetu woy wi tambalee am ciiwte, lañ tudde woykat bi MC (Master of ceremonies). Li MC bi doon def sax man nañ kaa baña tudde woy ndax da doon wax ci biir woy wi dj bi tegg, ci wàll yi amul wax, doonoo wax ju neex, loolu dem bañ tudde ko "rapping". Doonul woon lun ñu man def ciy tappaan di leen jaay, ndax ay waxantu lañ woon rekk, yu ñu doon xalaat ci jamono ji ñu ko doon waxe.
Ci 1979 la tappaan bi ñeel bii xeetu woy njëkk a génn: ""Rapper's Delight"" bu Sugharhill Gang. Aji-rap mooy kiy def rap, ci wolof, waaye ci kàllaama waa-angalteer "rapper" la ñuy wax kiy def "rapping", baat baa ngi juddu ci woy woowu.
Génneeb Sugharhill Gang bi amoon na solo lool ci ciiwteeg xeetu woy wu bees wi, di laal mbooloo mu bari, yemul woon rekk New York, di fa mu juddoo, waaye réew mi yépp la mujje laal.
Ci ati juroom-ñett yi la Rap tambali bari melo, di màgg ci yeeneen melokaan yu gëna fasu. Ci jenn jamono ji, yeneen feem yu xereñ gis-bés, lu mel ne scratching.
Golden Age (ati wurus)[Soppi]
Laataa jamono jii, xeetu rapin bi fi nekkoo dafa dattu woon ci breaks ak Woyu mbëjfeppalwoyu mbëjfeppal. Ñëwug waa Run-DMC soppi lépp: seen feem kàttanu woon na te metti, ñoo ci tambaalee dugal ay jumtukaay yu bees, ay riff yu xalam, yàggul dara ñu nekk ay royuwaay. Waa Run-DMC ñoo ubbi buntu ati wurusu rap, mujj doon gangooru rap bi njëkka àgg ci collu àddunay woy, amoon ciiwte gu jéggi-dayoo te wéy di màgg. Ci nii rap bi tas ci àdduna yépp ni ab pënd
Rap Gaalsene[Soppi]
Ci Senegaal rap teel na fee àggsi, ci ndoorteelu ati juroom-ñett yi la gangoor yi njëkk juddu. MC Lida mooy ki njëkka génne ab tappaanu rap, tuddoon Duma doyal mukku mooy aji-rap bi njëkk ci Senegaal. PBS tegu ci ag génneem boobu di Ataaya. Rapu Senegaal ci at yooyu waxi mbëggéel moo ci gënoona fés, ci 1998 rap Gaalsene am jekkiku gu am solo, beneen xeetu rapin feeñ, rap underground. Waa Rap-adio ñoo indi feemu rapin bu bees bi Senegaal, doonoon rap ñaxtu, seenug ñëw yokk rap doole, daanaka li ëpp ci yeneen aji-rap yi ñëw ci seen ginnaaw yépp rapin boobu lañu jël.Tay gangoori rap yu Senegaal xayma nañ leen ci lu tollook 2500.


text:
Betani bu Yurdan
Bérab fu Yonent Yàlla Yaxya doon sóobe nit ñi ci ndox ci gannaaw dexu Yurdan, maanaam ci penku dex ga (Yow 1:28). Foofu la Yaxya sóobe Yeesu ca ndox itam.
Bu yàgg xamatuñu tembe fan la dëkk bi nekkoon. Waaye seetkati cosaan yaakaar nañu ne fekk nañu bereb ba ca penku dexu Yurdan ca atum 1995. Berab ba Wadi al-Xarar la tudd. Am na fa ay bëti ndox, ak benn làquwaay fu ñu yaakaar ne Yaxya daan na fanaan. Su fekkee ne danga nekkoon ca dëkku Yeriko manoon nga gis berab ba. Ñoom ñi gas ci suuf ngir seet naka la nit ñi dëkke ca yeneen jamono yu fekk nañu ca bereb ba ay tabax, ay jàngu, ay làquwaay fu nit ñi doon dëkk, ak ay sanguwaay. Taalibe Yeesu yi doon nañu ajji ngir siyaaraji ca xarnu yu jëkk yi gannaaw jamono Kirist.


text:
Mbëj
Mbëj da di ag feeñte gu gisuwul ak bët, guy feeñ ci ag wootalante walla bëmëxante ci diggante yani mbëj yi. Ci gattal mooy gépp feeñte gu juddu ci jàmmaarloo gi nekk ci diggante: feppsaal yi, ñoom ci lu ëpp da ñuy tekkaaral, ak mbëjfepp yi nga xam ne ñoo ëpp yëngu-yëngu, ci biir xarefulwoon bi. seenuw demiin jur ab dawaanu mbëj.
Su ñu ko boole ak bijjaakon, mu jur beneen banqaas bi ñu duppee mbëjbijjaakon. Mbëj moo yor ay feñte yu jëmm yu mel ne melax, toolu mbëj ak dawaanu mbëj (ci lu bari dañ leen di jaawale).
Mbëj doon na “jaamu” nit bi gën, doon tamit raññeekayu àdduna bu bees bi. Dafay leeral sunu dëkkuwaay yi di doxal sunu këri koom-koom yi te jegeele nit ñi gënoon a soriyante.
Yanub mbëj[Soppi]
Yanub mbëj doon na lu ñu man a natt te man koo jëfandikoo, waaye doonul lu neex a faramface ak ay baat yu yomb a nand, ndaxte yombul leeral melokaan yi mu am dëgg-dëgg. Xayna li gën mooy wax lan la ak li muy sabab. lépp (lu mu man a doon) lu am yanub mbëj, man nañoo wootalante walla bëmëxante. Li gëstu yi wone mooy am na ñaari xeeti yani mbëj, benn bi lañuy woowe yan bu baax (+) moom mooy nekk ci biir saalu xarefulwoonu ne-ne yépp ak yan bu bon (-) (mbëjfepp) ñoo nekk ci li wër saalu xarefulwoon yi. Naka-jekk yan yu baax yu saalu xarefulwoon bi dañuy tolloo ak limu yan yu bon yu mbëjfepp yi ko wër.
Dawaan bu wéy ak bu safaanu[Soppi]
Ba fii danoo jàppoon ne, gépp ndombo goo jël, mbëjfepp yi dañuy yëngu saa su ne jëm ci benn jubluwaay ci biiram. Yenn saa yi nag dawaan bi du sax ci maase, muy ci doole walla ci jubluwaay bi. Ag noste mbaa ag ndombo gu ne mel lees di wax dawaan bu wéy. Am misaal man naa nekk ag noste gu ab tegle di doxal. Donte sax aajowoowul dawaan bi di am genn jubluwaay gu sax. Bari nañu ndombo yu mbëj yees di jëfandikoo yuy safaan jubluwaayu seen dawaan ci biir ndombo gi.
Gii xeetu dawaan lees di wax dawaan bu safaanu. Ndombo yu mbëj yu ëpp yi ñuy jëfandikoo, dawaan bu safaanu lañu. Cig ndombo gu dawaan bu safaanu, dafay laaj waxaale tamit baraayu ni dawaan bi di safaanoo, taraayu dawaan bi ak dend bi ci ndombo gi, moom rekk , bu mujj bi, doy na su fekkee dawaan bu wéy la. Ci baraay bi lañuy natte ñaata yoon la dawaan bi di soppi jubluwaay ci benn saa.
Mbëj ak Bijjaakon[Soppi]
Liy wër ab mbëjfepp walla leneen lu mu man a doon lu am ab yanub mbëj day am melokaanu luy dox, moom lañuy tuddee toolu mbëj.
Soo jallaxee ay mbëjfepp, day am benn tool bu wër seenub jublu, moom la ñuy tuddee toolu bijjaakon. Dooley tool boobu dafa aju ci limu mbëjfepp yiy daw ak seen gaawaay, maanaam, ci yeneeni kàddu, ci dawaanu mbëj bi.
Soo jallalee ab dawaan ci ag lëmës, gu nekk wëñu përëm, ci nimu waree, lëmës googu day mel ne bijjaakon gu weñ, day xëcc walla bëmëx yeneen lëmës yi mu yemal wëñ. lëmës gu mel noonu su fekkee danga koo defaree ak ag wëñu përëm goo wëndeel cib weñ, day gën a yokk toolu bijjaakon ba cay juddoo. Su fekkee dangaa am ay lëmës yu bari, yu ñu wëndeel wëñ ci weñ, yu man a wëndeelu, nga boole leen ak yeneeni lëmës yu dul wëndeelu, yu am toolu bijjaakon bu tar, yu dawaan jaar, day jur jenn dooley doolerandu. Doole joogu moy wëndeel lëmës yu man a wëndeelu yi, mu daal di man a def liggéeyu doolerandu. Mu nekk ab jumtukaay bi ñuy woowe doxalukaay bu mbëj. Tay jii, doxalukaay yu mbëj yi ñooy doxal bépp wuutuloxo, tambalee bi ci gën a ndaw ba ca ba gën a ngande. Doxalukaay yi dañoo bari te am ay melokaan yu wuute.
Soppalikaay[Soppi]
Njariñ li ci jëfandikooy noste yu dawaan bu safaanu moo ngi ci li ñuy man a yokk walla waññi dayoo bu ab dendam ci jëfandikoo jumtukaay bees di woowee soppalikaay. Ab soppalikaay ñaari taxañ yu tàqalikoo lay am, yees ber, yu ay wëñ yees lëmës cib dankub weñ (saalu soppalikaay bi). Ab dawaan bu safaanu su walee ci taxañ bu njëkk bi, ab toolu bijjaakon daf fay juddoo, mu jur moom itam, ab dend buy soppeeku ci jenn jamono ju nekk ci ñaareelu taxañ bi. Su ñu jëlee benn dayoo bu saal bi (weñ gi) ak yenn limi lëmësi wëñ yu taxañ yi, dees na man a yokk walla waññi dend bi ci nees ko bëgge. Kon, ab Soppalikaay di nanu tax a man a jëfandikoo dend bu suufe, ngir sunu kaaraange, ci kër yi, te terewul nu man koo jokkale, mu jóge cib digg bu mbëj bu sori, cib dend bu kawe. Manees naa jëfandikoo ab soppalikaay ciy fowekaay yu mbëj ak ci yeneen jumtukaay yu ndaw yu mbëj ba-tay. Maneesul a jëfandikoo soppalikaay cig ndombo gu dawaan bu wéy, ndaxte dawaan bi toolu bijjaakon ba muy jur duy soppiku.


text:
Wikipedia
Wikipedia (di jàng wikipediyaa) ab sémbub jimbulang la ci web bi, di lu àddunawu te bariylàkk. Ag bindam nag mi ngi wéy ba tay, xaralaay wiki lañu jëfandikoo ngir sos ko. Yéeney Wikipedia mooy jébbal am ëmbiit mu ubbeeku, maandu te fugluwu.
Tëraliin
Jaar-jaar[Soppi]
Sémbub Nupedia[Soppi]
Nupedia di woon ab sémbub jimbulang bu ubbeeku bu Jimmy Wales sosoon ci weeru gamu atum 2000. Mboolaay gu Bomis (gi Jimmy Wales féetewoo woon moomeel gi ci ëpp) moo ko jàppale woon ciy koppar, doon fay Larry Sanger mi jiite woon mbind mi. Waaye Nupedia ag màggam dafa yeexoon lool ba waraloon, ci 2001, Larry Sanger xalaatoon ni sos ab wiki moo doonoon liy man a gaawal yokkteeg jukki yi. Xalaat boobu ñeel jëfandiku xaralag wiki ngir sos ab jimbulang, juroon na ag diisoo ci diggante Larry Sanger ak tëriinkat boobu di Ben Kovitz ngir mu faramfaceel ko ci ni mu gën a leeree ana nan la xarala gu wiki di doxe, ci ab reer ca San Diego la ame woon, ci 2 tamxarit 2001. Ci nii Larry Sanger ni Jimmy Wales ngir ñu jëfandikoo xarala gu wiki ngir sos ab jimbulang bu gën a woyof, lii moo jur sosug jimbulang bu Wikipedia.
Sémbub Wikipedia[Soppi]
Ginnaaw bi ko Jimmy Wales ak Larry Sanger sosee, Wikipedia ngi judd ci kàllaama waa angalteer ci 15 tamxarit 2001. Gu waa faraas teggu ci 23 gamu 2001, gu waa almaañ tegu ci ak yeneen yépp, ba tay ci atum 2007 mat nañu ñaari-téeméer ak juróom-fukki làkk.
Ci 1 diggi-gamu 2002 la Larry Sanger tekki ndomboy-tànkam ci ñaari sémb yépp, ginnaaw bi Bomis tëyyee loxoom, fayatul Larry Sanger ci liggéey bi mu doon def ci Wikipedia ak ci Nupedia. Ci 26 weeru koor 2003 la Nupedia tëj ba fawwu, Wikipedia moom wéy di màgg.
Boobu ba léegi Wikipedia di dox ci ay àtte yiy askanam tëral ndànk-ndànk jëmug kanamam. ci 20 maami-koor 2003 la Mbootaay gu Wikimedia (wikimediafoundation.org ) juddu ngir wut ay koppar yu muy suuxate sémbi wikipedia yépp.
Wikipedia Wolof[Soppi]
Wikipedia wolof moom mi ngi sosu ci ndeyi-gamu 2003, toog daanaka ñaari at te amul benn yëngu-yëngu. Ci tamxarit 2005 la am jukkeem bu njëkk. Xoolal xët wi ñeel Taariixu Wikipedia wolof
Melokaanu sémbub Wikipedia[Soppi]
Yéeney sémb bi[Soppi]
Ni ñu ko binde ci xët wu njëkk wi, bakkam mooy:«Jimbulang bu ubbeeku bi», maanaam di lu ñépp bokk, te ñépp man cee cëru ngir gënal ko. Jimmy Wales di kenn ci ñaar ñi sos sémb bi, mi ngi koy tekkee niki «ag jéemantu ngir sos ak séddatle ab jimbulang bu ubbeeku ci anam gu mucc-ayib ngir nit ku ne man koo am ci làkku cosaanam».
Melokaani Wikipedia[Soppi]
Baatu «Wikipedia» mi ngi jóge ci taqaleg ñaar yii di «wiki» di ag nosteg yoriinu ëmbiitu dalub web bu ñu man a soppi jaare ko ci ab joowukaayub web, ak « pedia » di reenu baatu làkku waa angalteer bii di encyclopedia, di tekki jimbulang.
Li ñu jublu ci sémbub Wikipedia mooy mu doon ab jimbulang, maanaan muy jëmmal bépp xameefu nit, lépp lu nit xam man caa ne. Wikipedia du ab baatukaay, du am péncum waxtaanuwaay (xoolal xët wii ngir xam lu wikipedia doon ak lu mu doonul: Ndimbal:Ubbeeku). Sémb bi dafa àddunawu, day laal bépp xeetu xam-xam, bariylàkk, te amul ag pay.


text:
Màbba Jaxu Ba
Mabba Jaxu Ba ci atum 1809 la judd ca nguurug Saalum. Baayam Njógu Ba la tuddoon, Sëriñ bu mag la nekkoon, ci xeetu Tukuloor la juge, soog a tuxu Saalum, ca nguuru Fuuta-Tooro la dekke woon. Yaayi Màbba Jaxu, Jaxu Jéey la tuddoon, Jolof la juddoo ci xeetu Wolof la bokkoon. Mabba Jaxu Ba, Almaami bu Rip la nekkoon, ba atum 1867. Ci at moomu , tase na ak Kumba Ndóof Seen Juuf Buur Siin bi, ci xeex bu nu tudde woon Somb-Cucun ci nguuru Siin, la deewe. Ci xeex bi Lat Joor Ngóon Latiir Jóop ak Alburi Njaay la àndaloon.


text: 1Un kor ta mum ni too rra mum, raksin ha mi goosi yèk hak mum! 2Ye ragin yèerre ni yèk riiy waw, de iisirran tâarra baak baak. Pawlu de gàa: 3Miy mi ni-Yude ɗi, aw kpàame a Tarsu a dees Kilikiya, amma mi 'mirre ay a Yerusalem. Gamaliyel ey kàlnjim yèk mgbèngda too rra worro, mi èngni jày pî ni hakkilo. Miy nit futa yèk Fay ni kpèw kpèw ɗi, kà yey tâanu un pî unji yey. 4Mi ɗàa nà ɗàari ha wurra da nit ây futke a ot Yeesu, mi 'mèmi da nihun ây ni nikin ây, mi lekni daw a kultuma. 5A nit ɓèl ta waw da nit daprum ây, ni toonji ây pî kpàa gaw kpàa seedum a hak mum. Ngam mi ngore ɗerrewol a kàn waw, yey kèrin da kor ta worro a Damasku. De dikmi ha mi mòo da nit futa ta Yeesu tâage a farra, mi 'maara daw a Yerusalem aw hiiti daw. 6Ye tâami a orri mi hèera a Damasku, unji a tîim hay yooge yooge kayang ɓèl ana a faktiturum, kaygi mgbaame. 7De yaami a deesi, de rakmi gûn gàamarre: Sawlu Sawlu, ngam jâ ɗàm dim ɗàari ya? 8De gunmi: Mu wun ɗi ya, Nitcoorra? De gàama: Miy tâage Yeesu ni-Nasaret, di nit yey ɗàamu ɗàari gi. 9A nit ây tâanji ni miy aw rabe kayang, amma aw rak gûn nit yey yèegima gi ba. 10De gunmi: Ji gim mbir ya, Nitcoorra? De gàama: An mu dik a Damasku! A farra kà gaw kàlum jày gesi mu mbir gi. 11Ye tâa ti finimde ba ngam kayngum kayang nà râasim nisi, a nit tâanjum ta mum de nàrrimin ni nàcu, ha ot lek a Damasku. 12Nirri dii a farra nîir wàa Ananiya, coorre yèk mgbèngda Fay. A ni-Yude ây lang tâage a riiy maan aw yèerre mbâra a hak wàa. 13De dàara a gin mum, de gòye de gàam: Sawlu kor mum, ɓelsi! De toolim nis mum, de rapmi yaale. 14De gàa: Fak wosom ta worro catkum mgban, ha mu cèngni jày pî yiɗi ey, ha mu rabu di nit ɗèm, mu rak yèy a gin wàa. 15Ngam tâa gum tâa nit seedum wàa a gin nit ây pî, mu kàl daw jày rapmu gi, rakmu gi ɗa. 16Ji waam kà yey ya? An mu ngor baptisma, mu ɓetki a jàk maarra wey ni 'naasum nîir nit ɗèm gi. 17Pawlu de gàa: Ye koyma a Yerusalem, de lekmi a àay Fay mi waa waari, de rapmi Nitcoorra ni ndaram. 18De gàam: An kènu, mu yuu a Yerusalem digèrrige, ngam a ni-riiy ây gi gaw ngor seedamku wey a hak mum ba! 19De gàami: Nitcoorra, aw aw cèngni nà, miy 'mèmge nit goosum ta wey a àay gin kimjum pî, mi lekni daw a kultuma, mi lutki dawge ɗa. 20A ye ɓàrin Estefanu nit seedum wey, miy ɗa mi gòyrre a farra, mi waatirre lurra waw da nit ây ɓàrgu gi. Ɓàta maan kâwrimge. 21Nitcoorra de gàam: An mu digi, tèe gim tèem kpâarriya a gin nit ây èege yèk Fay! 22A nit ây aw raguge di Pawlu ha kpèrre a yèk yey. De bimin de gàan: Gbeesifan nit yey, ti gesi e gûy ba! 23A ye bimin tibimni kà yey, de ɓòtin hak waw, de yòon sèesèm. 24Wûun sooje de gàa daw aw lèfu ni timbii, ha e sak yèy ngam jâ a nit ây bimin kà yey a hak wàa gi. 25Ye 'mèmuwan aw lèfu gi, Pawlu de gàa di nit ɓèl sooje ây gòyge a farra: Un kpàa orri un lèfu di ni-Roma cen iirra kiita yi? 26Nit ɓèl sooje ye rage yèk yey, de dige a gin wûun waw, de gàaw: Kà gum mbiru di nit yey ya? Ngam ey ni-Roma ɗi! 27Wûun sooje nà de dàara a gin Pawlu, de gunu: Kàlim, muy mu ni-Roma ɗi go. De goosi de gàaw: Eeye, mi ni-Roma ɗi. 28Wûun sooje gi de gàaw: Ni seede dèy sàami tâarra ni-Roma. Pawlu de gàaw: Miy aw kpàame a tâam yey. 29A nit ây gàage aw lutku gi, de woowfan yaale. Wûun sooje ngaa tole, ye cèngni Pawlu ni-Roma ɗi gi. Ngam ey 'mèmguwa. 30Ni ndamji wûun sooje yiɗi e cèngni mbâra, ngam jâ a ni-Yude ây 'maaran yèy a hak Pawlu ya. De patuwa, de gàa da nit ɓèl ta waw da nit daprum ây, ni nit raknjum ây pî aw kimji. De 'maawra di Pawlu, de gòynu a tîim waw.


text:
Wolof (askan)
Wolof genn giir la gu nekk Senegaal. Wolof ñoo ëpp ci waaso yi ci Senegaal. Maami wolof yi Isipt lañu bawoo. Séeréer si, Pël yi, Sooninke yi, Tekuruur yi (Tukuloor), ak Sara yi juge nguuru Bagirmi ca réewum Cadd. Wolof yi ca xeet ya lañu juge. Xeet ya yépp danoo jaxasoo, ca yoonu Imbraatoor gu Ghana, ca dëkk bi nu tuddé Jolof. Wolof mooy ñu bawoo Jolof, Waa-Lof (ay gaa yu juge Lof) walla Waa-Laf (ñoñ Laf), di nekk tay Wolof. Seex Anta Joob, Walaf la doon wax. Noonu la xeetu Wolof judoo. Tur wii nuy wax Jolof, benn Soose bu tundoon Jolof Mbeng moo ko joxoon dëkk ba. Ca cosaan dañu ne Jolof Mbeng ak njabootam ñoo fa njëkkoon a dëkk. Ba noppi Amadu Abuubakar ñëw fa, moom baayam Naaru Murabituun la woon, turam di Abu Bakr Ben Omar, ca cosaan danu daa wax Abu Dardaayi, yaayam Tukuloor la woon, turam di Fatumata Sàll doomu Lam-Tooro (Lamanu Tooro) ca Tekuruur. Amadu, Baayam jenn jàmbaar ju Saraxule moo ko ray, booba nag la Fatumata seeti jeneen jëkër. Amadu bégul woon ci boroom këru nday ju bees ji, lii a taxoon mu dem Waalo. Foofa nag nit ña fa nekk ay Lamani Séeréer yu sant Ngom aki Sàmmkati Pël yu sant Jaw. Laman yi danoo yékkati woon Amadu, ndax dafa baaxoon ba jaaxal dëkk bi, ba far mujj di Buuru Waalo.
Séeréer si ñoo ko tudde Njaajaan Njaay. Bi Amadu agsi ca waalo, ci li mu daan daaw keru yaayam, ñii daan dëkk Waalo ñoo demoon setsi Maysa Waly Joon, buuru Siin ba, ngiir mu leen wax kan mooy Amadu boobu ñu leen jaxal. Buur bi, boroom xam xam la woon, ku mënoon gis yu bare. Maysa Waly ne leen koku Njajaan Njaay la, ci Serer mooy: ku doy war. Fofu la tuuru Njaajan Njaay joge, ak sant bobu di Njaay. Kon Njaay, ci Serer yi la joge. Njaay itam, mooy Gaynde (Gaynde Njaay ca cosaan) te Gaynde mooy buuru àll ba. Da bokk ak turu Jaara ci kallama Mandinke yi, Jaata ci Joola yi. Moo ñu dakkantal Njaayen yi Jaara walla Jaata. Ñu yooree tur yi, dañu kalante.
Waaye ba noppi Njaajaan dañu koo dàqe dëkk ba, ndax daa am ku ko bëggoon a ray. Mu daal di woon daw ba Jolof ca Wolof ya. Njaajaan Njaay dajale woon na Wolof yi ndax ñu gën a am doole, ba man a taxawal Imbraatóor gu Djolof. Wolof yi, Jolof mooy seeni dëkk, waaye ak seeni imbraatoor gi, dañoo demoon dëkk te yor: Waalo, Tekuruur, Kajoor, Bawal, Siin-Saalum, Njarmeew (soog a dëkk Bundu), Ñaani, Wulli, Bambug. Nguur ga gépp Jolof uffoon na ko. Lii moo tax Làkku Wolof mooy làkk wi ñu gën a wax ci Senegaal. Ca atum 1549 la Jolof gu mag ga tas ak Lele Fuli Fak. Nguuri Wolof yépp am seeni buuri bopp: Dammeel ca Kajoor, Teeñ ca Bawal, Baraag ca Waalo, Buurba ca Jolof (Ca Jolof gu mag ga, Buur Fari lañu daa wax). Decce Fu Njóogu ak Amari Ngóone Sabel Faal, ñoo fi njëkk a nekk Dammeel-Teeñ.
Tëraliin
Njabooti Wolof yi yoroon nguuri wolof yi[Soppi]
- Njaay (Jolof)
- Mbóoj ak Wàdd (Waalo)
- Faal ak Jóop (Kajoor ak Bawal)
Nosteg mboolaay ga[Soppi]
- Géer/Garmi, ca kaw, ñoo doon nekk buur yi. Kàŋam (buuri Laman yi) Farba Kaba (buuri Ceddo yi), Tuube, Bumi ak Lingeer.
Ca seeni meen ñoo man a nekk Buur. Meen moo gën a am solo Geño(Meen:wàllug nday). Geño:wàllug baay .
- Jàmbur ak Sëriñ. Ñoom Sëriñ si ay Tukulóor lanu(Mbàkke, Ja, Si, Lóo, Sàll) Saraxule (Silla, Xulé, Siise, Daraame, Kebe) walla ay Naar (Jaxumpa, Aydara, Kundul, Saadi, Baabu).
- Baadoola, Mbay moo doonoon seen dund.
Ñeeño yi[Soppi]
- Tëgg, Lawbe, Wuude, Ràbb. Am na ñu bari ci ñoom ci xeetu Pël/Tukuloor lañu juge ñooy ñi sant : Caam, Mbow, Ace, Jaw, Jum, Taal, Faam, Gise, Sow, Béey, Ñas, Mbay . Ñeeño yooyu dañuy kalante ak Pël yi, ndax danoo bokk maam.
- Géwal yi, ñépp lañuy woy, Buur yi, ñeeño yi. Cosaanu nit ñépp lañu xam, seeni Sant yi gën a siiw: Sekk, Mbay, Mbuub, Laam, Séy.
Ci ñoom, am na ñuy jefandiku ak xalam gi. Ñuy xalam itam, ci lu ëpp, ay tukuloor lañu, ni Bukunta Njaay walla Samba Jabare Saamb, maamam di baawo Gede, been dekk la ci diwaani Fuuta Tooro.
Jaam yi[Soppi]
- Am na jaami buur yi ( Ceddo yi), Jaami Juddu, Jaami Sayor (ñoom ca xare lees leen daan ame ak a jàppe). Xeet wu nekk nag lanu daan juge.
Wolof yi danoo jaxaasoo, lii moo tax seeni sant bari, ak tamit xeet yu bari ñëw nanu ci ñoom (Wolofal: Wolofisation). Ca Fuuta-Tooro, ca Cuballo (Nappkatu Tukuloor) walla Sebbe (Ceddo/Jàmbaar Tukulóor) Walla Tooroodo, lanu. Danoo teel a nekk foofu. Ci Senegaal ñoom ñoo njëkk a gis Tubaab yi. Bu njëkk Ceddo lañu woon, tay ñu bari ci yoonu murit lañu bokk walla tiijaaniya. Am na ay ay nasaraan (chrétiens) tamit waaye duñu ñu bari (Gore/Ndar). Seex Ahmadu Bamba Mbakke ak Alaaji Maalik SI ñoo gën a dugal Wolof yi ci lislaam. Wolof yu bari gàddaay nanu (walla tukki nanu) dem Faraas, Diiwaan yu Bennoo yi (États-unis), Itaali, Espaañ. Ci Senegaal ñoo yor pal yi gën a rëy (loolu du lu ñépp man a ànd, ndax gisees na ne Njiitul Senegaal lu njëkk séeréer la woon la ca topp it noonu, boo demee ca xare ba (l'armée)lu ëpp ca kilifa ya doonuñu ko. Kon wax jooju ju deesi xoolaat la). Ñoom ñoo gën a fonk seeni réewm (Nationalisme Sénégalais). Am na ci ñoñ ci Mbay (Kaw-Kaw) lanuy dunde, am ci ñoñ ci Napp, ca géej gi (ci ñoom la Lébu yi bokk). Jom ak Teraanga ci ñoom la fekk baax.


text:
Tansani
Tansani am réewum penku Afrig la, féete ci peggi mbàmbulaanug End . Keeñaa ak Ugandaa ñoo ko féete bëj-gànnaar, Ruwandaa, Buruundi ak Kongóo-Kinshasa nekk ci sowwoom, Saambi ak Malawi nekk ci bëj-saalum-sowwoom, Mosambik nekk ci bëj-saalumam.
Réew mi tollu na ci 945 087 km²
te am 39 384 223 ciy way-dëkk, ay bantu rekk a fa dëkk. Péeyam mooy Dodoma, mi ngi nekk ci biir réew mi, waaye dottub koom-koom bi dëgg mooy Dar es Salam gi doonoon péey bi, féete ci tefes gi. kiswahili ak wu-angalteer ñooy làkki nguur ga, teewul ne itam araab am na fa doole, rawati na ci duni Sansibaar ak bu Penda.
Tansani ju tay jii a ngi judd ci booloog Tanganyika ak Sansibaar ci 26 awril 1964, gannaaw, ci lu yàggul dara ñu am seenug tembte ci Nguur-Yu-Bennoo yi. Bokk na ci Commonwealth dale ci atum 1961, bokk na itam ci Mbootaayu Xeet yi dale ci 14 desambar 1961.
Taariix[Soppi]
Ci 1953, Julius Nyerere, ab jàngalekat la woon bu judd ci 1922, ci bi muy am 31 at la ñëw ci boppu TAA (Tanganyika African Association, mbootaayu waa-afrig bu Tanganyika), mu daldi koy soppi ag làngu politig dëgg, ci lu gaaw, tudde ko Tanganyika African National Union doon woote ngir ag tembteg seenum réew. Ci 9 desambar 1961 la leen ko Nguur-Yu-Bennoo yi jox, ci jàmm. Ci ndoorte li jëwrin ju njëkk la doonoon, ginnaaw pal gu desambar 1962 gi, mu doon njiitu réew ju njëkk ju Tanganyika.
Ci 10 disambar 1963 la Sansibaar ak Pemba am seenug tembte, 26 awril 1964 la Tanganyika ak Sansibaar booloo ngir sos li tudd tay Réewum Tansani. Nyerere doon njiitu réew ma, Abeid Karume mi doonoon njiitu réewum Sansibaar nekk jëwrin ju njëkk ji, ci Tansani. Donte booloo gi amoon na, waaye ba-tay jii Sansibaar moo yoral boppam yenn yi. Njiitu réewum Tansani moo ko yoral li ñeel politig, kaaraange, mbiri biti-réew, añs, moom mu yural boppam njàngale mi ak koom-koom,..
Melosuuf[Soppi]
Tansani réew la mu nekk ci xaaju kol-kol bu bëj-saalum féete ci Penku Afrig. Ay digam yu dénd ñooy mbàmbulaanug End gi ci penku, dojuw Kilimandjaro ak déegub Victoria bi ci bëj-gànnaar, déegub Tanganyika bi ci sowwu, déegub Malawi ci bëj-saalum-sowwu ak dexub Ruwuma ci bëj-saalum
Lëkkalekaay yi biti[Soppi]
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Suwaasilaand • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


text: 1Kà yey mi gàarre: Mba Fay 'màktifa daw da nit ta wàa yi? Oow, ti tâa hû go ba. Ngam miy ɗa mi ni-Israyel ɗi anga a kpàam Abraham, a yòot Benyamin. 2Fay ti 'màktifa daw da nit ta wàa cèngni daw diga màrra gi ba. Un cèngni jày gàa defterre a yèk Eliya ye waa Fay ngam ni-Israyel ây ba yi? 3Gàa: Un ɓàre nit ây lòni yèk wey, aw aasifa gin gûurra jàk gurfum ây tâage woy wey, miy kpolo mum ngaskirra, aw kàmde aw ɓàrimi. 4Amma ji gàawra Fay ya? Gàawra: E rri yey mi woonjirra ngam mum nihun ây ujinè jòròs tâa aw gbâygi a ɗàm kpees mâr Bayal aw coow ba. 5Kà yey ngasɗa ɗa kòsòng ngirra nit ây càa, cat daw Fay a mbâr wàa gi. 6Carri daw ngam mbâr wàa, ti tâa ngam tèem waw ba. To naa hû go ba, mbâr wàa ge tâa ngin mbâri ɗi ba. 7Ɗo ji got gàa ya? Jày kàmin ni-Israyel ây gi, aw kpàa ba. Amma da nit ây a tîim waw carri daw Fay gi, aw kpàa jàk maan. A ngirra nit ây kana tinîir waw ir daw ndèktiya. 8Dii kètiya kà yey, gàa: Fay hîi dawge jungci nistikûum, ta aw rap ni nis waw ba, ta aw rak ni tuk waw ha niyey gi ba. 9Dawda ɗa gàaye: Nge siir waw e ir daw tidokri ni jàk timòoni, ha aw yaa aw kpàa kiita. 10Nis waw e kupti daw kulpiya, ngam ta aw rap ba. Mârngi waw ngaa e tâa daw ûurriya koo ningàa. 11Kà yey gu gim guni: A ni-Israyel ây ye mgbòlin gi, aw gbeeye yi? Ti tâa hû go ba sam! Amma ngam yèk yaarra waw saarra de dàara daw da nit ây èege yèk Fay, ha e aanji daw ngèeri da ni-Israyel ây gi. 12Ye tâa yaarra waw 'maara daw mbâri dèy da nit ây a kparri, gbeerra waw ngaa 'maara daw jàk bèebi da nit ây èege yèk Fay, sakko kà ge tâa mbâr maan a isum waw pî a gin Fay gi ya? 13Kòsòng mi yèenurre dun nit ây èege nà mgban yèk Fay, ye tâa mi nit tèerriya ɗi ngam nit ây èege yèk wàa. Mi raptirre tèem mum jàk 'mitiya ɗi, 14mi yiɗi koo kà ya mi aanji daw ngèeri da yòot ta mum ni-Israyel ây gi, ha mi saani daw da nit ây kana a tîim waw. 15Ngam ye tâa 'màktum waw 'maara raknjum Fay ni nit ây a kparri, kà ge tâa ngota waw a gin wàa, sonaa gûysum a wurra gi ba ya? 16To cèerra tàat màrra tâa go jàk delliya ngam Fay, woy ngaskirra ɗa jàk delliya ɗi ngam wàa. To sisi jày tâa go delliya ngam wàa gi, kàn jàk maan ɗa delliya ɗi ngam wàa. 17A ni-Israyel ây aw aw dii kà korrom còktiya tâage kàn ta wàa kana njaarriya. Muy mu nit yey èege nà yèk Fay, mu dii kà kàn njaarra a korrom nûri, aw leknumda a gin yey njaan nà kàn ây kana a korrom còktiya gi. Hû go mu 'mèmsi ɗa ni jàk mbâra anga a sisi korrom maan. 18Kà yey ta mu 'misi hak wey ngam kàn ây njaan gi ba. Kà ge tâa 'misum hak wey ya? Ngam ti tâa muy mòogu di sisi ba, amma sisi mòogum dum. 19Mba gàa gum gàa: Amma a kàn ây kana gi aw dii njaarriya, ha aw leknimda a farra. 20Hû go ɗi, Fay njaa dawge ngam aw goosi ba, e leknumda a farra ngam muy mu goosige. Koo hû go ta mu 'misi hak wey ba, amma toli. 21Ngam ye tâa Fay ti woo daw njaarra da kàn ây mgban tâage kàn takundi gi ba, ge woom dum ɗa njaarra ba. 22Rapti mgbergum Fay, ni ndèkta wàa ɗa! Ey dii ndèktiya a gin nit ây yaage a jàk maarra gi, amma dii ni mgbergum a hak wey, to mu gòyrre go a mgbergum wàa koo ningàa. To naa hû go ba, njaa ge njaam dum ɗa. 23Aw a ni-Israyel ây gi ɗa, to aw hàanjisirra go goosum bak ba, le ge leknisi daw a korrom a gin yey tâan nà mgban gi. Ngam Fay dii ni mbinum e mbir kà yey. 24Ngam ye tâa njaame a korrom nûri amma leknumge a korrom còktiya gi, sakko kà tâa ge leknisi daw da kàn mgban ây a korrom còktiya, korrom sisi waw ba ya? 25Un kor ta mum, ngam ta un dàn yèk kana ni hak wun ba, mi yiɗi un cèngni yèk yey tâage nà fûurriya gi, nge tinîir ni-Israyel ây kana ir daw ndèktiya, ha a mgbàr yey mûsa nit ây èege yèk Fay aw lekɗa. 26A dat maan a ni-Israyel ây pî saa gaw saa, kà yey gàa a defterre Fay: Nitsaanum a ge ana a Siyona, hèe ge hèenifa tèem makta a gin hàm ta Yakob. 27Yey tâage yèk wasta gim ii ni aw gi: A gim atfa daw jàk maarra waw. 28A hàwrra Yèk Kâwrra a ni-Israyel ây aw a nit yiir ta Fay ɗi ngam yèk wun. Amma a cata wàa cat daw gi aw a nit yiɗum ta wàa ɗi ngam yèk wosom ta waw. 29Fay ge asi jày hîi gi ba, ge ini yèk wàa a gin nit ây 'naase gi ba. 30Ngam mgban un un nit ây èege nà yèk Fay un ragu tuy ba, amma kòsòng un kpàa 'maton wàa ngam èca rakta tuk waw da ni-Israyel ây. 31Kà yey aw aw hàwrre rakta tuy kòsòng, ngam ye tâa un un kpàarre 'maton Fay gi, ha aw ɗa aw kpàa 'maton maan. 32Ngam Fay fanti dawge da nit ây pî a èca rakta tuy, ha e ii daw 'maton da nit ây pî. 33Kay, gbaarra bèeb Fay 'mirre, còycum wàa ni cèngnum jàk wàa yengge! Wun ge gatki yèk kiita ta wàa ya? Wun ge cèngni tèem ta wàa ya? 34Ngam gàa a defterre Fay: Wun ge kpàa cèngnum jàk dànda Tooy Ɓèl ya? Wun ge tâa nit yèenjum wàa ya? 35Malla wun ge hîiw jày, ha e kpàa jàk kana a gin wàa ya? 36Ngam a gin wàa ana jày pî, jày pî dii ni ey, jày pî dii ngam wàa. 'Mita e tâaw di Fay ha tâam timgbàri! Amen.


text: 1Cui' lja xacan' nguia nguiton jun nu ntsu'hui cha' 'in Jesús, una mdyisnan msu'hua qui'ya ta'a jun nu nchcui' cha' griego lo'o nu nchcui' cha' hebreo, si'yana lyee la nda yaa' jun 'in ne' cuna'an nu nguinu lo'o cha' ycui' ti nu nchcui' cha' hebreo que 'in nu nchcui' cha' griego. 2Xacan' ta'a tichcua yu can' mxo' ti'in yu 'in nchgaa jun nu cua' ntsu'hui cha' 'in Jesús, lo' juin yu: A ndyi'o tñan cula' ti' hua chcui' hua cha' 'in Ndiose, lo' cutsa hua na nu cunajo'o 'in jun. 3Can' cha', 'un jun ta'a na, culohui um tsa cati yu qui'yu lja na re, yu nu ndyi'ya ña'an chendyu ndu'hui, yu nu mtsa'an yu'hui lo'o Espíritu nu Luhui 'in Ndiose, yu nu tiyaa, can' nu xnu na 'in cu'ni tñan re. 4Lo' huare' tsa quiñan la hua chcui' lyi'o hua 'in Ndiose lo' chcui' hua cha' tsu'hue 'in ñi. 5Nguinu tsu'hue tiquee jun lo'o cha' nu ycui' yu. Xacan' ngulo ton jun 'in yu Steba, sca yu nu lyee ndiya qui'an ti' nu mtsa'an yu'hui Espíritu nu Luhui 'in Ndiose 'in, lo'o yu Lpe, yu Prócoro, Nicanor, yu Timón, yu Parmenas, lo'o yu Nicolás nu mdo'o quichen Antioquía, sca yu cua' ntsu'hui ña'an cha' 'in ne' judio. 6Mdiya lo'o jun 'in yu tloo yu ta'a mda'an Jesús, ycui' lyi'o yu 'in Ndiose, lo' mdi'in tyaa yu yaa' yu que. 7Tsa nducua lyee la nguia nguine yu'hui cha' tsu'hue 'in Ñi X'nan na quichen Jerusalén, lo' cuaña'an lyee la nchca qui'an jun nu cua' ntsu'hui cha' 'in Jesús, cui' cuaña'an tyun yu nu ndlo tñan ni' lyaa 'in ne' judio ya qui'an ti' 'in Jesús. 8Yu Steba can' mtsa'an yu'hui yu lo'o cha' tsu'hue 'in Ndiose, nda'an lo'o yu cha' cuiya' 'in ñi, can' cha' ngui'ni yu scasca cha' nu tnu tloo nten can'. 9Yato'o tucua snan yu judio nu ndiyo' ti'in se'en nchcui' ne' lca Liberto, lo'o chcua xnan yu nu mdo'o quichen Cirene lo'o Alejandría, lo'o yu nu mdo'o se'en lca Cilicia lo'o Asia, mdyisnan ycui' tyijyin ne' lo'o yu Steba can'. 10A ngujlyo 'a ti' ne' ña'an ti' xcuen ne' 'in yu, si'yana lo'o cha' tiyaa nchcui' yu si'ya cha' cuiya' nu mdaa Espíritu 'in Ndiose 'in yu. 11Xacan' msu'hua lyiya' ne' 'in tucua snan nu chcui' si'yana ngune 'in ña'an mdaja yu Steba can' 'in Moisé lo'o 'in Ndiose. 12Si'ya cha' cuiñi can' nguilo ti'in nten, qui'yu cula lo'o ne' escriba. Siya' ngu'ya ti ne' msñi ne' 'in yu Steba can', lo' ya lo'o ne' 'in yu se'en nu ntsu'hui cha' ca cuiya' cha' 'in yu. 13Ngulo ton ne' chcua xnan nu chcui' cha' cuiñi: Yu re a ndla' ti' yu nchcui' ca'an yu 'in laa nu luhui 'in na, a cunta lo'o cha' 'in lee ndaja yu. 14Ngune 'in hua juin yu si'yana Jesús Nazaret ntsu'hui cha' cujlyo yu se'en re, lo' xitsa'an yu nchgaa ña'an cha' nu ngulo'o Moisé 'in na. 15Nchgaa nu nducua se'en nchca cuiya' qui'ya can', mxina'an ne' tloo yu Steba can', lo' ncua chcan' tloo yu tsaña'an tloo angujle.


text:
Wikbaatukaay
Wikbaatukaay ab baatukaay barilàkk bu ubbeeku la, di benn ci sémbi Wikimedia Fondation yi. Baatub «Wikbaatukaay» dafay junj sumb bu wolof bu boobu sémb, di Wiktionary ci wu-angalteer. Mook Wikipedia ñoo bokk doxiin, di lu ubbeeku te dàttu ci nosteg wiki, lees man a jëfandikoowaat ci anami GFDL.
Tëddiin[Soppi]
Yéeney sémb bi mooy sos ab baatukaay bees di duggal làkki àdduna bi yépp. Ci bu wolof baat yépp a fiy nekk ak seen tekki ci yeneen làkk waaye ci wolof lañu leen di faramfaccee, joge seen gongikubaat, seeni bokktekki, safaantekki, waxiin, añs.