text:
Taariixu Aamerig
Tëraliin
- 1 Feeñug Diiwaan yu Bennoo yu Amerig yi (U.S.A)
- 2 Sancu yi nga xam ne waa Angalteer yi taxawal nañu leen ci Aamerig gu bëj gànnaar gi:
- 3 Noste gi doon doxal mbiri biir yu sancu yu Angalteer yi:
- 4 Li waraloon xareb temb bi:
- 5 Yoon yuy tege galag ak tembar
- 6 Yoon wi aju ci moolu (navigation) ak yaxantu:
- 7 Koppar walla kee bu kayit ak jënd suuf:
- 8 Nos dooley kaaraange ji:
- 9 Ndajem waxtaan mu Filadelfiya mu njëkk mi:
- 10 Ndajem Filadelfiya mu ñaareel mi:
- 11 Ni xare bi tàkke :
- 12 Tembug Diiwaan yu Bennoo Aamerig yi:
Feeñug Diiwaan yu Bennoo yu Amerig yi (U.S.A)[Soppi • modifier le wikicode]
Feeñug Diiwaani Amerig yu bennoo yi
Gàddaay yi waa Tugal yi daa def juge Tugal, jëm Aamerig, gàddaay yooyu wéyoon nañu di sottiku ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Loolu nag amoon na, ginaaw bi Kolomboo feeñalee Aamerig ba am lu tollook xarnu. Li ko taxaoon a am nag bari na, bokk na ci:
1 Fitnay diine yi amoon ci Tugal gu diggu gi ak gu sowwu gi, li waraloon loolu di yëngu-yëngu yu diine yi jugoon di safaan Jàngu bu Katolig bi, ak la ca juddoo muy ay xeexi ngér, yu amoon ci diggante ngérum Katolig ak ngérum Protestant , ak xeex bi protestant yi doon def ci seen biir, rawati na ci Angalteer, ak la ca juddoo muy boddikoonte ci diine, loolu nag waraloon gàddaayug ab lim bu mag ci waa Tugal yi, dem Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ngir rawale seen bakan, ak ngir man a doxal seen diine ci ag féex akug gore.
2 Fitnay politig ya amoon ca Tugal ngir xeex jaay doole ga fa amoon, ak àttee na mu la neexe ga, ak la ca juddoo muy ag ñàkk a nosu gu mbir yi ñàkk a nosu, ak ñàkk-kaaraange, ak dox gi nguur yi di doxe ni mu leen soobe, loolu lepp nag taxoon na ba lu bari ci waa Tugal yi gàddaaye woon fi nu dëkkoon dem, wuti ag goreg politig .
3 Wër gi nu doon wër mbèll yu gànjaru yi, lu ci mel ni wurus mbaa xaalis, bokk na ci li leen daa gàddaayloo, ndax kat lu bari ci ñi daa gàdday, dañoo gëmoon ne Aamerig de réew mu fees dell la ak yile mbell, te ña fa dëkk, ñu néew ag xay lañu, te ñàkk ag taaxe, te yittewoowuñu yenn liggéey yu mel ni lijanti ay wurus aki xaalis ak gasi mbèll.
4 Jëm kanam gi xam-xam am ak ndefar ci Tugal, rawati na ci wàllug liggéey ay gaal, googu jëm kanam dimblee na ci ñu man a tukki ci géej gi, bay àgg ci barab yu sori yee sori.
5 Liggéey yi nga xam ne lonkoo yu Angalteer yi def nañu leen , ngir meññal ak jariñoo suufus Amerig si ak lijanti nu ñu koy sance te dëkke ko ngir dëgërale ci kilifteefug canc gu Angalteer ci goxub adduna bu bees bii, bokk na ci li waral gàddaay gi.
Sancu yi nga xam ne waa Angalteer yi taxawal nañu leen ci Aamerig gu bëj gànnaar gi:[Soppi • modifier le wikicode]
Waa Tugal yii bawoo woon Espaañ, Faraas, Olaand, Suwed ak Angalteer, sancoon nañu ay barab yu wuute ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ñoom lañuy wax tay Diiwaan yu Bennoo yu Aamerg yi , loolu nag di woon ci ñaari xarnu yii di bu fukk ak juroom benneel ak bu fukk ak juroom ñaareel g. Waa Angalteer yi nag ñooy ñi njëkk a taxawal ab sancu ca Jims Town, ci diiwaanu New York, atum 1607 g, mujj nañu nag ci diir bu gàtt, di ñi gën a tas, gën a wisaaroo ci barabi tefes yu penku yi, ci mbooleem ñi gàddaaye Tugal.
Barabi penku yii, maanaam yii nga xam ne la ëpp ca ña fa sancoon, dëkke woon fa ay waa Angalteer lanu woon, barab yii mooy yi mujjoon ginaaw bi (1776 g) di laaj ag temb akug dagge ca réew may nday di Angalteer. Waa Angalteer yi nag amoon nanu ñaari anam yu nu daa sance réew yi ak a yilife, bi ci njëkk mooy :
- Buurub Angalteer da daan may yenn ci lonkoo yi, gu ci mel ni lonkoo gu Werjiniya gu London gi – mooy gi yoroon mbirum sos sancu bu Jims Town bi nu la waxoon leegi - da leen daa may ay sañ-sañ ci ñu taxawal ay sancu, ak jariñoo xéewal ya fa nekk, ak defar xaalis walla koppar yu ñuy man a jëflantee, ak topptoo mbirum kaaraange gi.
- Geneen anam gi mooy: buur bi day dogal garmi yu Angalteer yi ay suuf, ba noppi féetale leen mbirum yor leen ak àtte leen .
Bi fukk ak juroom ñatteelu xarnu g, di agsi ci digg bi, Aamerig mujj na yor fukk ak ñatti sancu yu Angalteer, ñooy:
- New York
- Wirjiniya
- Raod Island
- Masacuusest
- Dulawir
- New Hamser
- Kintakit
- North Karolaayna
- South Karolaayna
- New Jersi
- Jorjiya
- Pensilvaniya
Diiwaan yooyu ñooy yi sos, te amal li nuy wax Diiwaani Amerig yu Bennoo yi, ci ginaaw xareb temb gi , atum 1775 – 1783 g, ñu mujj am ag temb ci Angalteer, ci mujj gi. Diiwaan yooyu nag, bu nu leen xoolee ci Aamerig gu leegi gii nii, duñu weesu benn xaaj ci Aamerig gu ñu xaaj fukki xaaj.
Noste gi doon doxal mbiri biir yu sancu yu Angalteer yi:[Soppi • modifier le wikicode]
Nguurug Angalteer gi, daa joxoon ay sancoom yi nekkoon ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi, da leen a joxoon aw xeet ci “ag àtte gu boppu” (autonomie) , waaye teewul ci biir loolu lepp, mu bàyyil fi boppam kilifteef ak cang gu mu am ci kaw sancu yooyu, maanaam may na leen ñu yor seen bopp, di doxal seen mbiri biir, waaye teewul muy seen kilifa, di réew mi leen moom. Nosteg àtte-gu-boppu googu amoon ci sancu yooyu, mi ngi tegu woon ci ñatti ponk:
- 1 Kaŋ bi (le gouverneur)
- 2 Jataayub yoonal bi
- 3 Jataayub diisoo bi
Kaŋ bi , mooy kilifa gi yilif dooley xare ji ci sancu bi, mooy féetewoo sàmm mbiri way dëkk yi, di topptoo kaaraange gi, te am na sañ-sañu dindi saxal gu ñu defe ci ñaari jataay yii: bu yoonal bi ak bu diisoo bi. Moom nag (Kaŋ bi) buuru Angalteer bee koy fal ak a folli.
Bu dee nag jataayub yoonal bi, moom ñi dëkk ci sancu bi ñoo koy tànn, li ko tax a jug nag mooy tege galag yi ak fuglu liggéeykat yi, ak saxal seeni payoor, ak payooru Kaŋ bi. Bii jataay nag li ko may doole mooy jële gi mu jële sañ-sañam ak kàttanam ci nit ñi dëkke ci sancu bi, ginaaw ñoo ko fal.
Jattayub diissoo bi moom, li ko taxoon a jug mooy di xelal Kaŋ bi ak jataayu yoonal bi, ak di diisoo ak ñoom. Waaye nag moom sancu bi, ak li mu jot a am lepp, muy “ag àtte gu boppu ” gi nga xam ne taxoon na ba ñu man fa’a doxal demokraasi, teewul mu nekkoon ab sancu rekk bu toppoon ci ginaaw nguurug Angalteer gi, ci gisiinu waa Angalteer.
Goornamaa bu Angalteer li mu fàttee def mooy, wut nu mu nose mboolooy yu waa Angalteer yii dëkke woon sancu yi, ñoom mbooloo yii nga xam ne mujj nañu lu jamono di gën a yàgg, ñuy gën a sori seen réewum nday ma di Angalteer, ci wàllug aada ak dundiin, loolu waral ñu tàmbli koo fàtte, di yëg nag leegi ne fii mooy seen réew, di ci tënku, te di ko fonk.
Loolu nag tàmbli woon na a wuute ak politig bi George mu ñatteel mi, taxawaloon, moo doonoon burub Angalteer ca jooja jamono, lii mooy li taaloon ab xare bu mag ci diggante sancu yi ak nguurug Angalteer gi, xare boobu moom lañuy tudde xareb temb bi .
Li waraloon xareb temb bi:[Soppi • modifier le wikicode]
Ñi dëkke woon sancu yi, ay mbooloo lañu woon aki kuréel yu wuute, ak doonte la ëppoon ca ñoom ay waa Angalteer lañu woon yu di ay diiŋatkat (protestants). Seeni njariñi koom-koom it bokkewul woon, te niroowul woon, waaye nag, loolu lepp teewul woon amoon nañu ñatti mbir yoo xam ne kenn wuutewu ci woon, ñepp a ci dëppoo woon, ñooy:
1 Am gu nit war a am “ag goreg jëmm” , rawati na “goreg pas-pas”
2 Ak sàmmoonteek yoon ak nosu, maanaam nosu gi mbir yi war a nosu.
3 Yëg gi ku nekk yëgoon ne fii ci sancu yii la dëkk, moo di am réewam, fa la féetale ag réewoom
Ëttub Aamerig bii nag mujjoon di def ay mbir yoo xam ne ñoo waraloon xareb temb bi tàkk. Mbir yooyu manees na leen tënk ci yii:
Yoon yuy tege galag ak tembar[Soppi • modifier le wikicode]
Parlamaa bu Britani bi daa génne atum 1762 g, yoon wu ñuy wax yoon wu tembar yi, mooy wiy def ngay fay tembar ci jëflante yu kilifawu yi (officiel yi), ak wayndare yi (les dossiers), ak yëglekaay yi añs. Ci atum 1764 g, ñu farataal galag ci suukar si nu daa jële ci sancuy Espaañ yi, yu Faraas yi ak yu Olaand yi, teg ci farataalati ko ci ataaya, kayit, weer ak biteex (walla betteex) .
[Soppi • modifier le wikicode]
Ci atum 1651g, barlamaa bu Britani bi dafa génne wenn yoon wuy waral ci sancu yi ñuy tuxal li ñuy génne ak li ñuy jëggaani di ko def ci ay gaal yu Britani, aaye leen ñuy jëndati feneen, leneen loo xam ne bari na ca Angalteer.
Koppar walla kee bu kayit ak jënd suuf:[Soppi • modifier le wikicode]
Sancu yu Britani yi danu leen a aaye woon ci yoon, ñuy génne walla ñuy defar benn koppar bu kayit ak di ko jëfandikoo niki koppar bu ofisel (kilifawu) . Noonu tam lañu teree woon – ci weneen yoon (luwaa )- ñuy jënd suuf yi feete sowwu fukk ak ñatti sancu yi, ngir jàpp gu nu jàppoon ne yooyu suuf nguurug Britanee leen moom.
Nos dooley kaaraange ji:[Soppi • modifier le wikicode]
Goornamaa bu Britani dafa sosoon jenn doole ju xare ngir aar sancoom yi nekkoon ci Amerig gu bëj gànnaar gi, doole jooju tolloon na ci junniy xarekat , mu waxoon waa sancu yi ne ñooy warlu di joxe depaas yi doole jii di laaj. Loolu nag taxoon na ba waa sancu yi mer, ñaawlu loolu lool, ngir loolu tam goornamaa bu Britani bi ne kon na ci génn, waaye nag galagu ataaya moom dindiwu ko. Loolu tam tax na ba waa sancu yi di yëg ne ñoom daal danuy jëflante ak ñoom, mu mel ne dañuy ay nit walla ag njaboot goo xam ne ñoo gën a néew solo ak daraja ñi dëkke Angalteer.
Waa sancu yi tam yëgoon nañu ne li ñuy fay ciy galag lépp, deesu leen ko defal fi ñu koy faye waaye kay ca réew mu leen sori mee di Angalteer, te loolu du leen jariñ ci seen dund gi, te du ci def dara. Nga rax ci dolli ne Angalteer mooy réew mi rënkaloon boppam ci sancoom yi, yaxantug marsandiis yu bari, maanaam bari na lool ay marsandiis yoo xam ne Angalteer da ne woon moom rekk a leen sañ a jaay ci sancu yi, lu mel niki ataaya, loolu nekkoon na lu waa sancu yi ñaawlu woon.
Ci nii daal la xew-xew yi toppantee woon, di nëxal nag sellug séqoo gi amoon ci diggante Angalteer aki sancoom, loolu tam gën a yaatal paxum réeroo mi nekkoon ci seen diggante. Loolu nag gën na a fés, bi waa sancu yi bañee ne duñu fayati galagu ataaya, ginaaw bi tam am mbooloo jug, ci desambar atum 1773 g, lakk ñatti gaal yu nguurug Angalteer, yu ñu duyoon ak ataaya, ca waaxub Boston, ca sancu bu Masacusets, loolu waral waa Angalteer tëj waaxub Boston bi, ne gaalug yaxantu du fi teerati, daal di ne moom ci jëmmi boppam mooy yoral boppam sancu boobu. Xew-xew bii ak la ca juddoo , man nañu ne moo waral xareb temb bi.
Ndajem waxtaan mu Filadelfiya mu njëkk mi:[Soppi • modifier le wikicode]
Juroom ñeenti diiwaan yu Aameriig teewe woon nañu ndajem New York ma, atum 1765g, di sàkku ci nguurug Angalteer mu teggil leen galagu tembar bi mu leen di teg. Ci noonu Angalteer teggi woon na galag boobu waaye teewul mu wéyoon di tege yeneen galag yi nga xam ne ab Parlamaawam daa na leen woote, te di leen farataal ci mbooleem ay sancoom yi nekk ci àdduna bi.
Looloo taxoon reenub réeroo bi nekkoon ci diggante Angalteer aki sancoom saxoon fi di lu ñu dogadi, ndax kat sancu yi dañoo gisoon ne di leen teg ay galag te seeni jataayi yoonal ànduñu ci, bu amee lu muy tegtale mooy dindi màndargam demokraasi mi seen jataay yooyu di doxal seeni mbir ame woon, ndax kat daa am ab dal(principe) bu nekk ci demokraasi, bu naan “doo fay galag boo amul ndaw” .
Man nañu ne ndajem New York mi mooy lu njëkk a feeñ te nosu loo xam ne waa sancu yi def nañu ko, di ci safaan ni Angalteer di àttee seen diiwaan yi.
Ñoñ sancu yépp a meroon bi Angalteer tëjee waaxub Boston bi, bu ko defee ñu taxawal am ndaje ca Filaadelfiya, atum 1774 g, jàmmaarloo fa’ak Angalteer ne ko na xam ne lépp lu mu defati benn sancu ci sancu yi, na ko wóor ne sancu yépp la ko def, daal di ñaawlu bu baax jëf yu ñaaw yi Angalteer tegoon Boston . Njiitul xare lii ñuy wax George Washington (1732 – 1799 g ) teewe woon na ndaje ma. Ndajem Filadefiya moomu, mooy dàtt bi nga xam ne ci la Kongres mujj a teggu, ci ginaaw bi .
Jaadu na ñu leeral leen ne ndajem Filadefiya mi li ko taxoon a jug du sàkku ag tembte , waaye kay yëgal Angalteer ne lu wuuteek demokraasi lii muy def ci sancu yi neexu leen, te man na a nëxal te yàq xaritoo ak jàmm ji amoon ci diggam ak ay sancoom.
Ñoom kay seeni càkkuteef weesuwutoon lii, mooy na Angalteer xam ne ñoom sancu yi kat ñoo ame àq ak sañ-sañ - ci seen jataayi yoonal yi – ci tege ak farataal ay galag ci waa sancu yi.
Angalteer nag, ci safaanub muy lijanti lëj-lëj boobu ci maslaa gu xereñ, moom daal da fee nekk di yonnee ay dooley xare yu yees ci Boston, ngir gën a dëgëral doole ja fa nekkoon. Loolu tam li mu juroon mooy waa sancu yi ñoom itam, ñu ne woon nañu waajal seen bopp, ndax kat nguurug Angalteer gi bëggul jàmm, ci noonu ñu - ñoom waa sancu yi – defaat beneen ndaje ci Filadefiya, ngir jàng mbir mi, seet nu ñu ciy def.
Ndajem Filadelfiya mu ñaareel mi:[Soppi • modifier le wikicode]
Ndawi sancu yi defoon nañu am ndaje atum 1755 g, ca Filadelfiya, muy ñaareelu ndaje mu Filadelfiya mi, ñu wax fa ne dañuy sos menn mbooloom xare , te bennal ko, bañ a def sancu bu nekk am sa mbooloom xare, bu ko defee nag, mbooloom xare moomu ñu tànne ko ci waa sancu yi, ngir ñu aar leen ci ay wi leen dëgmalsi. Ci noonu ñu dugal doomi sancu yi ci xarekat yu bees yii nga xam ne George Washington moo leen jiite woon. Waaye teewul ñu yonnee ca buuru Britani bi, ab bataaxel buy sàkku ci Angalteer mu xoolaat ni muy jëflanteek sancu yi, te lenn baaxu ci, waaye buur bi moom jàpp fa mu jàppoon rekk, ne daal am na ag cang gu ñu joyal ci kaw mbooleem sancu yi. Ci jëfam jooju la tëje buntub jéem gi sancu yi doon jéem ngir defar – ak doonte lu néew la itam – seen diggante ak Britani, réew miy nday.
Ni xare bi tàkke :[Soppi • modifier le wikicode]
Bi buur bii di George mu ñatteel mi, ñàkkee faale càkkuteefi sancu yi, ne daal li wér mooy moo ame cang gu joyu gi ci mbooleem sancu yi, maanaam sancu yépp ci ron kilifteefam lañu nekk, ci anam gu matale te daj, bi buur bi nekkee ci taxawaayam boobu ne du ci juge la xare bi tàkk ci diggante ñaari wàll yi, sax nag lu toll ci juroom ñaari at daanaka (1775 – 1783 g ), bu ko defee, mu tas nag ci li ëpp ci sancu yu Aamerig yi, George Washington nag jot na a man a nangu Boston, ginaaw bi mu ko gawee. Dooley gornamaa bu Britani moom, teg loxo lu bari ci waaxi Aamerig yi. George Washington ni mu doon xeexe ak ñoom nag mooy xeexub bette, ci barab yu bari, ak door-daw, foo ko fekk daawul nangoo jàmaarlook ñoom, ndax xammoon na ne ñoo ko ëpp doole te gën koo tàggatu.
Ak li xarekati sancu yi doon jànkoonteel lépp ciy coona yu tar ci biir xare bii, teewul George Washington amoon na ci kaw njiitul Anglteer lii di Burgoyne, ci xareb Saratoga, loolu mi ngi am bi mu jawalsee juge Kanadaa, jëm New York, ci oktobar 1777 g. Ca saa sa, ginaaw bi ñu gañee Britani, Faraas jug na, jibal ab xareem ci kawam atum 1778 g, Espaañ roy ko ci, atum 1779 g, Olaand topp ci atum 1780 g. Man nañoo wax ne Faraas moom jàpple na way fippi sanncu yi ci wàllug xare (militaire) ak ci alal, ba tay it dajale na way coobarewu yu Fraans yi, yobbu leen ci Diiwaan yu Bennoo yi, ngir ñu xeexle leen ci ron njiit lu xare lu Faraas lii di Lavette, safaan Angalteer noonam bu mu yàgg a noonool bii. Ci noonu Britani mujj war a xare ci jë yu bari.
Dàq gi ñu mujj a def dooley angle ji, ci sancu yi, mooy gi nu defoon seen njiit la Cornwallis, loolu di bi mu deltoo ginaaw, dem dëkkub York Town, fa dexug York di sottikoo, ginaaw ba ko fa mbooloom xarem George Washington ma songee. Xarekati George Washington yooyu nag am njaxasiitum kuréel lañu woon mu ame ci diggante ay waa Faraas aki ñoñi sancu, tollu nag ci fukk ak juroom benni junniy xarekat.
Nañu fàttaliku nag ne waa Aamerig yi ñoom, ci seen suuf lañu doon xeexe, bu ko defee dolli leen doole ci xare ak ci alal day gën a yomb, gën a gaaw, bu dee waa Angalteer yi xawoon a sori Kanadaa, fi seen bagaasi xare daan juge, walla Angalteer gi leen soree woon lu tollook ay ñatti junniy miil daanaka. Nga rax ci dolli, waa Aamrig yi dañoo dogu woon bu wóor ci raxasu ci teg loxo gi Britani tegoon loxo seeni mbir, te amoon nañu ay njiiti xare yu bari, ku ci mel ne George Washington. Doolil ci loolu, nekk gi waa Britani nekkoon di xeexe ci sancu yoo xam ne manuñu fa’a ame jokkoo ak dolli-doole ga war, ca anam ga mu ware te gaaw, te itam pastéefub xeex bi ñu amoon moo gën a suufe fuuf bi waa sancu yi amoon, ñoom ñi taxawoon temb ci xettaliku ci waawug nguurug Angalteer gi. Bokk na ci li doyadil waa Britani yi ci xeex bi, ubbi gi ñu gubbi woon ay jë yu xare yu bari ci seen kaw, ci barab yu sakkan ci Aamerig.
Tembug Diiwaan yu Bennoo Aamerig yi:[Soppi • modifier le wikicode]
Bi waa Britani xamee ne lòtt nañu ci toroxal jeqiku gi amoon ci Aamerig, te xam ne doole du mooy lijanti lëj-lëj yi nekk ci sancoom yi, ndax kat mi ngi nii di ku ñu dàqe, ndamu ci kawam ca xare ba, bi loolu amee mu sàkku woon ag juboo, ci noonu ñu xaatim juboo gi ci Paris, ci digganteem aki sancoom atum 1783 g, lii mooy tomb ya ca ëpp solo:
1 Britani day nangu tembteg sancu yi nekk ci suuf yi féete ci penkub dexug Misisipi gi, te jàppe dex gii muy diguw sowwu wi ko tàqale ak sancu yi. Bu ko defee dig yu bëj gànnaar yi ñoom ñu bàyyi leen nañu nekke woon.
2 Jéem a rafetal séqoo yi, ci diggante Britani ak réewum Aamerig mu temb mi (Diiwaani yu Bennoo Amerig yi)
3 Amal ci diggante Britani ak Aamerig gu temb gi, ay séqoo yu yaxantu ak yu koom-koom, waaye nag séqoo yooyu ñu teg leen cig nawleente, ak moroomante, kenn du jaay kilifteef sa moroom.
Nii daal la Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi ame, xareb temb bi nag am na genn jeexiital gu rëy te xóot, ndax wal na te upp ngelawul gore ak temb ci mbooleem sancu yi.
Lii nag làppal na Britani, loofloo ko, ci wàllug xare ak politig, nga rax ci dolli alalam ju bari ji mu ci ñàkke.
Aamerig nag moom, daal di ñew, defar sartu réewam , daal di taxawal ndajem booloo mi nga xam ne Kongres moo ko digale woon, atum 1788 g, mbooleem ndawi Diiwaan yu Bennoo yi teewe woon nañu ko, ba mu des diiwaanub Rood Island. Cér ya fa nekkoon tam, tànn cig dëppoo, George Washington muy njiitul ndaje mi, ci loolu la nekke ki njëkk a nekk njiilul Diiwaan yu Bennoo yi.
Ginaaw bi lañu def Washington – ginaaw bi mu nekke péeyu koom-koom bi ak bu alal bi – la nu ko def péey bu politig bi. George Washington nag jëloon na xalaatam yepp, def leen ci nu muy def ba bennal Amerig, looloo taxoon waa Amerig yi soppoon ko, wormaal ko, waxam it weesuwutoon : (( doon leen benn, doon leen ay waa Aamerig ..)) , loolu saxoon ci seen xel yi. Washington moom wàcci na jal bi, joxe njiit gi, atum 1797 g, ginaaw bi mu ko yoree ñaari yoon.


c: text/html

text:
Nettali 45: Ñu ngi jéggi dex bi tudd Yurdan
XOOLAL ! Waa Israyil ñu ngi jéggi dexu Yurdan ! Waaye ana ndox mi nag ? Ñu ngi ci nawet. Taw bi bare na. Sànq rekk la dex bi feesoon dell. Waaye léegi amatul benn ndox ! Waa Israyil ñu ngiy jéggi dex bi ci suuf su wow, mel ni bi ñu doon jéggi géej gu Xonq gi. Fan la ndox mi dem ? Nañu seet loolu.
Fi mu nee nii, waa Israyil dañu war a jéggi dexu Yurdan. Yosuwe mu ngi leen di jottali li Yexowa wax. Mu ne leen : ‘ Saraxalekat yi ñoo war a jël gaalu kóllëre gi te jiitu ñu. Bu seeni tànk laalee ndoxu Yurdan rekk, ndox mi dina taxaw. ’
Saraxalekat yi daldi yëkkëti gaalu kóllëre gi, jiitu mbooloo mi, dox ba dugal seen tànk ci biir ndox mi, fekk dex bi dafa amoon doole te xóot. Waaye bi seen tànk laalee ndoxu dex bi rekk, ndox mi komaase di wàññeeku ! Loolu de, kéemaan la ! Yexowa dafa taxawal ndox mi bala muy agsi ci ñoom. Léegi amatul ndox fi ñu nekk !
Léegi saraxalekat yi yore gaalu kóllëre gi ñu ngi dem ci diggu dex bi, di dox ci suuf su wow. Ndax gis nga leen fii ? Mbooloo mi yépp daldi jéggi dex bi ci suuf su wow, fekk saraxalekat yi ñu ngi taxaw foofu ci diggu dex bi.
Bi ñu jàllee ba pare, Yexowa nee na Yosuwe mu tànn 12 góor yu am doole, te wax leen lii : ‘ Demleen fu saraxalekat yi taxaw ak gaalu kóllëre gi ci diggu dex bi. Jëlleen foofu 12 xeer. Bu ngeen àggee fi ngeen di fanaan tey, ngeen teglante leen foofu. Bu ëllëgee, bu leen seen doom laajee lu xeer yii tekki, nangeen leen wax ne xeer yooyu ñoo leen di fàttali kéemaan bi Yexowa def bi mu taxawalee ndox mi bi gaalu Yexowa gu kóllëre gi doon jéggi dexu Yurdan. ’ Yosuwe teg na itam 12 xeer fu saraxekat yi taxawoon ci diggu dex bi.
Bi ñu paree loolu yépp, Yosuwe wax na saraxalekat yi yore woon gaalu kóllëre gi ñu jóge fi ñu taxawoon ci Yurdan bi. Bi ñu ko defee rekk, ndox mi daldi ñówaat.
Josué 3:1-17; 4:1-18.
Laaj yi
- Ban kéemaan la Yexowa def ngir waa Israyil mën a jéggi dexu Yurdan ?
- Lan la waa Israyil waroon a def ngir jéggi dexu Yurdan, fekk loolu dina wone seen ngëm ?
- Lu tax Yexowa wax Yosuwe mu jël 12 xeer yu mag ci biir dex bi ?
- Lan moo xew bi saraxalekat yi génnee Yurdan bi ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal Josué 3:1-17.
Bu ñu seetee bu baax li ñu nettali fii, lan lañu war a def bu ñu bëggee Yexowa dimbali ñu te barkeel ñu (Jos. 3:13, 15; Prov. 3:5; Saag 2:22, 26) ?
Bi waa Israyil jéggee dexu Yurdan ngir dugg ci réew mi leen Yàlla digoon, dex bi nu mu meloon, te loolu naka lay màggale turu Yexowa (Jos. 3:15; 4:18; Ps. 66:5-7) ?
- Jàngal Josué 4:1-18.
Lu tax ñu jëloon 12 xeer ci biir Yurdan bi te def leen ci Gilgal (Jos. 4:4-7) ?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nettali 71: Yàlla dige na àjjana
ÀJJANA ji ñu wone fii, mën na am mu niru ak bi Yàlla wonoon yonentam Esayi. Esayi dund na tuuti ci ginnaaw jamano Yunus.
Àjjana, baat bi ci boppam, mu ngi tekki “ tool ”. Ndax loolu dafa lay fàttali li ñu gis ba pare ci téere bii ? Ci lu bare, li ñuy wone fii niru na tool bu rafet bi Yexowa Yàlla mayoon suñuy maam Aadama ak Awa, du dëgg ? Waaye ndax suuf si sépp dina mas a nekk àjjana ?
Yexowa sant na yonentam Esayi mu bind lu jëm ci àjjana ji muy indil nitam ñi. Nee na : ‘ Jàmm dina am diggante bukki ak mbote. Nag ak doomu gaynde dinañu lekkandoo te xale yu ndaw ñoo leen di sàmm. Liir sax dina mën a fo ci wetu jaan ju yor poson, waaye dara du ko dal. ’
Ñu bare dinañu ne : ‘ Loolu mënul am mukk. Fii ci suuf si lañu fekk coono yi te fii lañu leen di bàyyi.’ Waaye seetal lii : Béréb bi Yàlla mayoon Aadama ak Awa pur ñu dëkk ci, nu mu meloon ?
Yàlla dafa dugaloon Aadama ak Awa ci benn àjjana. Seen bañ a déggal Yàlla rekk moo tax ñu jóge ci béréb bu rafet boobu, màgget te dee. Yàlla dig na ne dina may ñi ko bëgg li Aadama ak Awa ñàkkoon.
Ci àjjana jiy ñów, dara lu bon du dal nit ñi. Jàmm ju mat sëkk mooy am. Nit ñépp dinañu am wér-gi-yaram te dëkk ci mbégte. Lépp ay nekk ni ko Yàlla bëgge woon ca njëlbéen. Dinañu jàng ci kanam naka la Yàlla di defe loolu lépp.
Esayi 11:6-9; Peeñu ma 21:3, 4.
Laaj yi
- Kan moo doon Esayi ? Ci ban jamono la doon dund ? Te lan la ko Yexowa won ?
- “ Àjjana ”, baat bi ci boppam, lu mu tekki, te loolu, lan la lay fàttali ?
- Lan la Yexowa wax Esayi mu bind lu jëm ci Àjjana ju bees ji ?
- Lu tax ñu dàq Aadama ak Awa ci biti béréb bu rafet bi ñu nekkoon ?
- Lan la Yexowa dig ñi ko bëgg ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal Esayi 11:6-9.
Lan la Kàddu Yàlla wax lu jëm ci jàmm jiy am diggante mala ak nit ci àddina su bees si (Ps. 148:10, 13; Is. 65:25; Ézék. 34:25) ?
Li Esayi waxoon, naka la ame tey ci wàllu ngëm ci biir mbooloo Yexowa mi (Room 12:2; Efes 4:23, 24) ?
Kan lañu war a màggal bu ñu gisee ni ay nit di soppalee seen jikko, muy tey walla ci àddina su bees si (Is. 48: 17, 18; Gal. 5:22, 23; Fil. 4:7) ?
- Jàngal Peeñu ma 21:3, 4.
Mbind mi nee na Yàlla dina dëkk ak nit. Waaye ci Mbind mi, lan moo wone ne nekkul ne Yàlla ci boppam mooy ñów dëkk ak nit ci kow suuf (Lév. 26:11, 12; 2 Chron. 6:18; Is. 66:1; Peeñ. 21:2, 3, 22-24) ?
Yan jooy ak metit ñooy jeex (Luug 8:49-52; Room 8:21, 22; Peeñ. 21:4) ?


text:
Wikipedia:Babel
Xët wii moo lay leeral nooy xamale yeneen jëfandikukat yi, say xameel ci yeneen làkk yi ak tolluwaayu xameel gi.
Li muy jariñ
Donte fii Wikipedia ci kàllaama wolof la, waaye du ñi fi nekk ñéppa déggante. Am na ñu déggul wolof, walla seenug dégg des na, ñu mana soxla ku ñu jokkool ci làkk wi ñu dégg, walla ci wolof yu yomb. Am na ay waa-wikipedia yu déggul wolof te di bëgga jàpp ci liggéey bi, kon di na am-solo lool nga wax ko ci yan làkk ngeen mana waxtaane, ngir njariñam mana feeñ.
Bii sémb di na yombal jokkoo gi ci biir aw askan wu barilàkk wu mel ne wu Wikipedia: ci misaal, di na yomb jot kuy wax wenn làkk wi, te itam di na xamale tolluwaayu dégginu wolof bu ab jëfandikukat bu bindu.
Nu ma koy defe?
Doy na nga yokk ci sa xëtu jëfandikukat Babelbox bi, tabax ko ci topp tegtal yii:
- Nga yokk ci limu làkk yi nga dégg te teg ci |
- Misaal: {{Babel| (3 làkk)
Su ko defeen nag nga def ci tolluwaayu ni nga dégge wolof. Soo bëggee mu mel ne ni nga koy gisee (ci sa ndeyjoor), nga def: wo-0 walla wo-1 walla wo-2,añs.
Misaal: {{Babel|wo-1|fr-1|en-1}}


text:
Toolu bijjaakon
Toolu bijjaakoon, ci jëmm, ag feeñte la gu màndargaloo ab taraay ak ab jubluwaay bu jenn doole, jees duppee Dooley Lorentz, ju judd ci doxub ay yani mbëj. Toolu bijjaakon, moom ak toolu mbëj ñooy ñaari cëri toolu mbëjbijjaakon di li banqaasu jëmm bi di mbëjbijjaakon di faramface. Soo boolee ay duusi ab toolu mbëj ak yu ab toolu bijjaakon dañuy man a baawaan ci barab bi ak ci lu ëpp ci ne-ne yi. Yii xeeti duus lees di wax duusi mbëjbijjaakon te leer gi nuy gis bokk na ci yenn ci anam yi mu ñuy feeñoo.
Maxwell moo fexe ba boole mbëj ak bijjaakon, ci nii, mu jur ag noste gu ñeenti yamale (Yamaleg Maxwell) yuy lëkkale seen ñaari tool yi. Bu njëkk ñaari tool yi dañu leen doon tàqale ngir gëstu, faramfacce, seen feeñte yu wuute. Albert Einstein moo wone, ni tooli mbëj ak tooli bijjaakon doonee ñaari anami feeñiin yu benn feeñte; ni ab xoolkat man a gisee jenn doole ju bijjaakon, ci jenn jamono ji, beneen xoolkat buy daw di gisee jenn doole ju mbëjtekkaaral, di liñuy duppee gisiin wu ajoo. Ci nii, ak ajoo gi, manees naa xam doole ju bijjaakon ji ci bu nu xamee doole yu mbëjtekkaaral bi.


text:
Wolof (làkk)
Wolof làkk la wu ñuy wax ci Gaambi (Gaambi Wolof), Gànnaar (Gànnaar Wolof), ak Senegaal (Senegaal Wolof). Mi ngi bokk nag moom wolof ci bànqaasub atlas bu làkki kongoo yu kojug nit ku ñuul yi. Mbokkoo gi mu am ak làkku pël lu yàgg la. Am na it lu mu seq ak yeneen làkk ci gox bi niki séeréer, joolaa ak basari.
Tëraliin
Ubbite[Soppi • modifier le wikicode]
Bi ñu demee ba gis jëmm ja, muy ku sew, tuuti te xaw a wow, waaye di ku ñu muure ab taar, ci anam gu woyof te loyox, di ku ñu aare kàttan, sóob ko ci ag fonk-sa-bopp doonte ag neen la, solal ko yerey yëgle ak jaral, te ma jëli loolu ca jafeem gaa jëli. Bi loolu amee, da ma ne leen xanaa kay du kii ngeen ma doon wax? ñu ne aha kay, cis lëf, cig yéemu, ak ñàkk a xalaat ne di naa sikk mukk ci moom, ma jug man, xajal leen foofa fépp.
Ma ne nag waaw ku mel nii, ci li mu làmboo ciy melo, lu ko nit di doye ? Ginaaw bi nag dégg naa ñu'y wax naan moom de bokk na ci ñi gën a jekk ci boobule gox, ànd ak jaaxle ci sama aw jëfiin, ci ba nga ma ko fa ba, ma ne leen man : moo xam! Lii mooy li am ci sunu làkk wii, walla yii di yu Afrig yi, dañu di yu am solo te man a dem ni yépp di deme, am barab ci digg barabi làkk yépp, waaye li nu dal nun waa Afrig, mooy li dal sunu lépp, dalaale ci li muy dal sunu kàllaama yii nga xam ne wii de bokk na ci yi gën a nosu, gën cee nooy, gën cee nangoo defaru, yéwénu, ruy, ci ku ko ruyal, tey way nag ca nanu bëgge mu waye ni.
Ana nag ku am janq bu mel ni bii cib taar, nangoo ni, jongee ni, jekke ni, man nee toppatoo, nangu nee jeme-kanam, waaje ni ngir lemu ci say bëgg-bëgg, ana ku am ku mel nii, looy xoolati ku sewe nii, ràgge ni, te taaroodi ni?
Li ma bëgg a wax mooy naka lanu bëgg a bàyyee sunu làkk yii, rawati na wii di wolof, ca nooyam ga, ak nangoom ga, ak gàttam ga ak noppaleem ga, taaram ba, leeram ga, manam gaa leeral ak yaatoom ga, ak ruyu gi mu nangu, naan da nga'y jëlati weneen di ci sonn ak a sonle, naan day wa gën? Ma ne ñoom ñoo gis loolu man de déet !
Wolof mooy làkk wi ñu gën a wax ci Senegaal, waaye ngir doyodig waa Afrig yi ba leegi, franse mii nga xam ne lu matul fukk cib téeméer ci doomi Senegaal yi rekk a koy wax moo fiy làkk wu njëkk, maanaam wi nguur gi di waxe di ci liggéeye.
Cosaanam[Soppi • modifier le wikicode]
Ni ko gëstukat yi waxe, làkku wolof am na ag mbokkoo ak yeneen làkki Afrig yu bari, yu mu bokkali maam. làkk yi dañ leen a séddale ci ay wàll: bu ci nekk ñi am ag mbokkoo lañu fa def. Nee nañu wolof ci wàll gi ñu'y woowe bànqaasub atlas bu làkki kongóo yu kojug nit ku ñuul la bokk. Am na ag mbokkoo ak pulaar ak séeréer ak joolaa ak yeneen.
Daanaka ñoo ngi koy làkk ci senegaal gépp, bëj-gannaar ba bëj-saalum, penku ba sowwu. Donte wolof da di làkku askanu ñi ñuy woowe ay wolof, waaye kàllaama wolof amul aw dig. Dem na ba romb dig (frontiere)yu Senegaal àgg ba Gaambi, Gànnaar ba Mali, ci ñaari dëkk yu njëkk yi sax boole nañ ko ci seeni làkki réew. Daanaka gox boo dem ci Senegaal am nañu waxinu wolof wu wuute: am na wolofi waalo-waalo, jolof-jolof, saalum-saalum, wu kajoor-kajoor, wu baol-baol ak wu lebu.
Mbindin[Soppi • modifier le wikicode]
--154.0.180.65 29 Ut 2014 à 00:17 (UTC) h h=== Abajada wolof === a - à - aa - b - bb - c - cc - d - dd- e - ee- é - ée - ë - ëe - f- g - gg - i - ii - j - jj - k - kk - l - ll- m - mm - mb - n - nn - nc - nd - ng - nj - nk - nq - nt - ñ - ññ - ŋ - ŋŋ - o - oo - ó - óo - p - pp - q - r- rr - s - t - tt - u - uu - w - ww - x - y - yy.
1- Doonte sax, li ñu téj ci biir lonk yi ngay dégg, nanga bind: xule, bu bëggee, pus, xuloo.
Xool it[Soppi • modifier le wikicode]
- commons:Category:Wolof pronunciation Ngir déglu waxiinu baat yi
- wikbaatukaay: ab baatukaay bu matale ci wolof
- Xibaaryi.com : Yéglekaay bi njëkk ci làkk wolof
- xLingua-Online-Dictionary German-Wolof / Wolof-German


text:
Bawol
Ci xarnub fukk ak juroom Bawol nguur su ndaw la woon su toppoon Jolof gu mag gi, bu ko defee, ag njaboot gu amug jegeñaale ak buuri Kajoor yi daa ko jiite.
Bu jëkk, nguur googu, ay socé ak ay séeréer, ñoo ko yoroon. Am na ñu ne sax, baat bu ñu tudde dëkk boobu tey, di Bawol, ci kallama socé yi ñu fa nekkoon la joge, di tekki lii wolof tudd dex. Ndax Bawol, been dex la woon foofu ci lu dooga am. Boobu jamono, Bawol, amoon na ndox mu bare.
Ci cosaan, dañu ne, Bawol, ku fa jëkka nekk buur, XAAYAMAGAAN moo doon turam. XAAYAMAGAAN, ci lakku socé yi la soqeekoo, mooy: buuru gaalam. Ñoom, socé yi fa nekkoon jamono boobu, seen mamm, Mande lañu baawo.
Ba paré, séeréer yi ñëw. Ñoom, fuuta tooro lañu joge woon, gadday ba Bawol, ndax jiyaar ji muraabituun defoon foofu. Ba ñu agsi Bawol, ci ubbite, dañu daan dekkando ak socé, sooga leen daq. Ba loolu ame, ñu elif dëkk boobu. Ci séeréer yi, askan yi ñu faloon, ñoo ñu sant Juuf, Ngom, Caw. Te buur ba ñu daan taan ci ñoom, Téeñ lañu ko daan tudde.
Loolu mo amoon, sooga nguuru Jolof ñëw uuf dëkk bi.
Ci xarnub fukk ak juroom benn g.j, la Jolof mànge poseb néew-dooleg nguurug Jolof , daal di jël ag tembam, ni ko yenn ci nguur yi defe woon, gu ci mel ne Kajoor ak Waalo, ngir song gu tar ga Amari Ngóne Sabel Faal defoon Jolof. Ci ñaareelu xaaju xarnu bii la Amari Ngóone xëy di buuru Kajoor ak Bawol ci jenn jamono ji.
Booba la buur bi tàmbalee jiite ñaari nguur, waaye nguur gu ci nekk yor politigu doxaliinu réewam. Waaye boole gii bari lu mu daa jur ay réeroo ci diggante ñaari nguur yi, ndax gu ci nekk daa bëgg a yilif ga ca des.
Buurub Bawal nag di Teeñ ab jataay a ko daa jàppale, bu ñu wéer tabbug kiy wuutu buur bi bu faatoo, ak fuglug saxal yi buur bi di def. Nguur gi amoon na ab ëttu àtte buy àtte mbir yi, mbooleem kuréel yi nag daa nanu fa àttewoo (kuréelug nappkat yi, baykat yi, sàmm si, ñoñ fànn ñi (boroom mecce yi) ak jigéen ñi). Bokkug Bawol ci Yaxantug Tàkk gi taxu ko woon a deme noonu, ndaxte yooni yaxantu gi rombutoon ciy suufam, moom kay daa yamoon rekk ci yaxantug tefes gi.


text:
iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir visit hotstar com for the full episode iss pyaar ko kya naam doon...ek baar phir 6th february ... iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 6th february geeta pateliss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 7th february 2015 ... iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 7th february 2015 location iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 7th february 2015 location iss pyaar koiss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 9th february 2015 ... iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 9th february 2015 location iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 9th february 2015 location iss pyaar koiss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 3rd february ... iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 3rd february 2015 location iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 3rd february 2015 location iss pyaar.
iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir visit hotstar com for the full episode iss pyaar ko kya naam doon...ek baar phir 12th january ... click watch iss pyar ko kya naam doon ek baar phir hotstar .hotstar.comiss pyar ko kya naam doon ek baar phir 152 downloadiss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 7th february 2015 ... iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 7th february 2015 location iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 7th february 2015 location iss pyaar koiss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 10th february 2015 ... iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 10th february 2015 location iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 10th february 2015 location iss pyaar ko.
iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 17th february ... iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 17th february 2015 location iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir 17th february 2015 location iss pyaariss pyaar ko kya naam doon episode video 3gp mp4 hd downlaod iss pyaar ko kya naam doon episodes online . download iss pyaar ko kya naam doon serial videos indian hindi channel star 3gp, mp4, flv, full hd 1080pstar iss pyaar ko kya naam duek baar phir twist star iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir exciting. track aastha shrenu parikh bring niranjan iss pyaar ko kya naam doon ek baar phir visit hotstar com for the full episode.click watch iss pyar ko kya naam doon ek baar phir hotstar - :// .hotstar. /#!/iss-pyar-ko-kya-naam-doon-ek-baar-phir-152- hotstar app android/ios...


text:
Dinañu amal ayy xewu xewu jaang ñaan biidi arafa ca reewum angleterre
Waallu bitim reew xew xewu jaang ñaan bii nga xamni moo baayeekoo ci Imaam Xuseyn talaata bii ñu dëkkmal lañukoy amal ca Arafa ca Maakka
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci ñi nga xamni ñoo yor waallu jokkoo ci centre islamique bi nga xamni moo neekk ca Angleterre ni: ci pasteefu ñi nga xamni ñoo jiite centre islamique bii neekk ca Angleterre dinañu amal ab xew xewu jaang ñaan bii nga xamni Imaam Xuseyn mooko jaangoon ca Arafa ba loolu waral ñudiko woowee ñaanu Arafa,ci bërëbu centre bi ci jamono ji nga xamni ujaaj yi ñungikoy amal ca Maakka
Centre islamique bii nga xamni moo neekk ci reewum Angleterre alarba biidi ñëw dina amal ayy xew xew ngir maaggal tabaski gi ñungi ci woo jullit ñëpp rawatina nak chiite yi
Bërëb ak centre islaamique yi nga xamni ñoo neekk ci reewum Angleterre ak yeneeni reew reewum Allemagne dinañu maaggal tabaski gi ci alarba bi waaye nak ñungi woo mbooleemo jullit ñi ñu nëw book ak ñoom feete biidi Tabaski
1301548


text:
Diiney Afrig
Ca Afrig, diine yi yagg nañu fa am. Diine yi am Afrig (yawut, kirist, lislaam), ñoo bokk cosaan. Ca jamono nguuru Kuus amoon, tey di nekk wa Sudaan, nit ñoo fa nekkoon, dañu daan nekk ca diine yu jekk am ca adduna, ci li taarixkat wonee. Ca diine boobu, nit yi dañu daan gëm benn Yalla. Li ñu wax monotheisme ci nasaran.
Wa Misra tey di nekk Isipt, ba Sudan, diine boobu moo fa amoon. Ca diine boobu, yalla, mel ni lislaam, ay yu bare la amoon, tur bu nekk wonee benn jikko bu yalla. Ca tur yi amoon na: Ra, Amon, Atoum, Aton, etc.
Taarixkat yi, ñu mel ni Seex Anta Joob, walla Sarwat Al Anis Al Assiouty, wonee nañu, diine yawut, kirist ak Lislaam, foofu (wa Misra) lañu cosaanoo. Ndax yonent yi ñu nekk ca diine yawut ak kirist, mel ni Ibrayima, Muusa, Issa, ca seen teree, biibël ak tora, deeni ne, jaar neen Misra, te foofu, jang nañu yu bare ci diine bu fa nekkoon. Ba noppi yobale nañu Diine boobu ca seen bokk yawut.
Taarixkat yi wone nañu tamit, yawut yi nekkoon ca reewum nit ñu ñuul yi, di wa misra, ñoo doon nit ñi ñu wowee habiru walla hyksos , ci keyitu jamono jii ñu seet.
Turu ñu fekk ci askanu yawut ak naar, yu bare, ca diine afrig boobu la joge:
- Ibrahim, mooy Ib-Ra-Him, ca lakku wa misra bu fa amoon bu jekk mooy, ku am yalla (Ra) ca xolam.
- Muussa, mooy Messu, ku yalla jur.
- Sara, Sa-Ra mooy, doomu yalla.
- Myriam, Meri-Amon, ku yalla begg. Amon mooy benn turu yalla ca diine Afrig.
Ca Misra, lakk bu fa amoon, ro en kemet (lakku reewum nit ñu ñuul yi), la tudde woon, seen bind di medu neter (baatu yalla). Lakk boobu moo jur ay lakk yu bare ci biir afrig, ci li taarixkat yi mel ni Theophile Obenga firndel.
Wa misra mooy fu xeet yi nekk ca biir afrig tey, cosaanoo, te diine bi fa amoon, yobu nañu ko ca fu ñu dëkk tey. Di Reew yi Afrig bu nekk ca suuf Saara. Ndax waaso yi nekkoon wa Misra, dañoo mujj gadday ca biir afrig, ndax amoon naa ay doxandem bu leen fekk seen reew, te leen noot ak di leen teg dund bu meti. Yoro Booli Jaw, bokkoon ci garmi newoon wa Waalo, wax na ci naka xeeti nekk Senegal daaw reewum Misra ba agsi dexug Senegal ca njeelbeen, te li cosaan doon wax rekk la doon tekki.
Bi ñu wacce ca Afrig boobu, xeet yi tassaroo nañu fa, te ba noppi xeet ku nekk, amoon na benn tur ngiir tudd yalla:
- Mandinke yi, Bambara, Jula, Xasonke, yalla, Maa lañu ko daan tuddee.
- Sooninke yi, Aari.
- Pël yi, Geno lañu daan wax.
- Séeréer yi, Roog Seen
- Joolaa yi, Emitai
- Sonraï yi dëkk ca Mali ak Niseer, Yarkoï
- Bassari ak Bedik yi, Ununga
- Dogon yi: Amma
- Yoruba yi Ca Niseeria: Olodumare
- Masaï yi ca Kenya: Engaï
- Zulu yi ca Afrig bej Saalum: Inkosi
- Akan yi, ca reew mi Togo, Gana, kote diiwaar: Mawu Lisa
- Wa Ecoopi: Waqa
- wa Kongo ca xeet yi Bantu: NzamBe
Diine boobu amoon ci afrig ba leegi, gestukat yi, nigritism walla kemitism, yeneen wax animism ca nasaraan, lañu ko tudd. Waaye, ñu nekk ca Afrig, te ñu doxal diine boobu, am nañu yeneeni tur ngir tudd ko. Day wuute ci xeet yi. Ndax xeet bu nekk, ci seen lakk, dinañu ko joox benn tur. Wante, diine boobu, feppu mëna nekk ca Afrig, benn la.
Xam nañu ni, ca xeet bu nekk, Yalla wacc na ay yonent. Li mooy tax diine afrig boobu, am seen yonent.
Asar, yonente bu jekk am ca aduna ca diine boobu, boo demee ca Misra. Am na tur yu bare: Issa (ca lislaam moye Issa), Oni (ca diine nasaraan moye Ori). Taarixkat yi ne nañu, taarix bu Asar moo jur taarixu Issa bu yoonu Kirist ca Biibël. Ausar ca xeet Anu la bokkoon, benm xeet bu amoon bu jekk, dëkkoon ca Sudan (Nguruu Kush), ñoom ñoo tabax nguuru Misra, ak Buur Fari ba, mu tuddoon Narmer (Sooninke yi xam neen ko, te Nare Mari lañu ko wowee). Ay Firaouna lañu woon, di tur bu ñu fekk ci lakk yi am Senegaal (Fari, Farba, Faren, etc). Aset (turu Aïssata ci moom la joge). Moo doon jabaru Ausar. Aset ak Ausar ñoo jur Hor, seen doom. Natal bi ñu wone yaayu Yesu/Issa, mu tudd Maryama, ak domam, ca natal bi ñu wonee Aset ak doomam Hor la joge. Set. Ca diine afrig amoon Misra, mooy Seytan. Satan ca diiney kirist, wala Seytan ca diiney lislaam. Liggeeyam mooy mu sonal nit yi ca adduna, tek leen coono. Djehuty, ki moo indaale xam xam, ak bind, ca adduna. Ñu mën ko boole ak Idrissa ca lislaam, wala Henoch ca dinne nasaraan.
Amoon na ajjana (seshet iarou ci diine Afrig) ak safaara nit ñu bon doon dem, di Duat, Al-Jahim ca lislaam, l'enfer ca diine nasaraan.
Maât, doon yoon wu baax ñit ñii waroon ne suñu buggoon dem seshet iarou, am barke.
Ñoom ñoo yonent yu gëna am solo ca diine Afrig bu amoon wa Misara, ndax am na yeneen, te xeet yi ca afrig, bu nekk, ba tey, am nañu tur yu bare ngir tuddu yonent yi. Ca diine bii, Neteru moo doon turu yonent yi. Bu ñu xolee ci lakk yi Afrig yi, ñu gis ay baat bu ko niroo (nutar, ntori, tooru, tuur, etc).
Ca yoonu imbraator gu gana, lislaam ñow na soowu Afrig, ca jamono boobu, lislaam ak diiney bu Afrig, ca jamm lañu doom dëkkando. Ak tubaap yi, diiney nasaraan ñow wa diggu afrig ak Afrig bu penku. Waaye ñu jekk topp yoonu Kirist ci adduna, ñooy askan wi mu tudd Kopte, baawo ci askanu wa misra. Ak Jiyaar yi jullit defoon ca XIXee xarnu, diine bu Afrig ba, waññi na bu baax. Tubaap yi tamit ak canc gi, def neen ñi, diine afrig boobu mu waññi bu bari.
Waante am na ay xeet, diine lislaam walla kirist lañu nekk, waaye dañu duggal ca seen gëm, ay gëmu nekk ca diine afrig, mel ni joola yi, walla Bantu yi, Lebu yi, Akan yi.
Téerekaay[Soppi • modifier le wikicode]
- La Philosophie africaine de la période pharaonique, Théophile Obenga.
- L'Origine négro-africaine des religions dites révélées, Doumbi Fakoly.
- Bilal le prophète, Doumbi Fakoly.
- Parenté génétique de l'égyptien pharaonique et des langues négro-africaines, Seex Anta Joob.
- Théophile Obenga, Origine commune de l'égyptien ancien, du copte et des langues négro-africaines modernes. Introduction à la linguistique historique africaine.
- Nations nègres et culture : de l'antiquité nègre égyptienne aux problèmes culturels de l'Afrique noire d'aujourd'hui, Seex Anta Joob.
- Cossanu Afrig cib nataal, Seex Anta Joob.


text:
Nettali 65: Xaaj nañu nguur gi
NDAX xam nga lu tax góor gi nekk fii xotti yére bi, def ko ay morso ? Yexowa moo ko ko sant. Yonent Yàlla la te mu ngi tudd Akisu. Ndax xam nga lan mooy yonent ? Nit la koo xam ne Yàlla dafa koy wax lu war a am ëllëg.
Fii Akisu mu ngi wax ak Yérobowam. Yérobowam, Suleymaan dafa ko dénkoon lu mu waroon a tabax. Bi Akisu tasee ak Yérobowam ci yoon bi, Akisu def na lu doy waar. Dafa summi mbubb bu bees bi mu soloon, xotti ko mu def 12 morso. Mu ne Yérobowam : ‘ Jëlal 10 morso. Yaa leen moom. ’ Ndax xam nga lu tax Akisu jox Yérobowam 10 morso ?
Akisu nee na Yexowa dina nangu nguur gi ci loxo Suleymaan te jox Yérobowam 10 giir. Kon doomu Suleymaan bi tudd Robowam, dina nguuru ci kow ñaari giir kese.
Bi Suleymaan déggee li Akisu wax Yérobowam, mu mer lool. Jéem na rey sax Yérobowam. Yérobowam daldi daw ca Misra. Ay at ginnaaw loolu, Suleymaan gaañu na. Nekkoon na buur lu mat 40 at. Doomam Robowam lañu def buur. Bi Yérobowam déggee deewu Suleymaan ci Misra, mu daldi dellusi Israyil.
Robowam nekkul woon buur bu baax. Lu bon li mu def mbooloo mi moo ëppoon sax li baayam Suleymaan defoon. Yérobowam ak yeneen mag dem ci Robowam ne ko mu wàññi lu bon li muy def mbooloo mi. Waaye Robowam bëggul déglu. Dafa yokk sax li mu doon def. Loolu moo tax mbooloo mi def Yérobowam buur ci kow 10 giiru Israyil. Waaye giiru Yuda ak giiru Ben-yamin, ñoom, des nañu ak Robowam, mu nekk seen buur.
Yérobowam bëggul ñi nekk ak moom dem Yerusalem jaamu fa Yexowa ci kër Yàlla gi. Looloo tax mu defar ñaari nagu wurus te fexe ba ñi bokk ci nguuru 10 giir yi jaamu leen. Yàggul rekk, lu bon ak xeex daldi bare lool ci réew mi yépp.
Nguuru ñaari giir yi bare na coono moom itam. Ginnaaw bi Robowam nekkee buur, matul sax juróomi at, buuru Misra ñów xeex ak ñi nekk Yérusalem. Jël na alal ju bare ci kër Yàlla gi. Kon léegi, kër Yàlla gi melatul ni bi ñu ko tabaxee, fekk loolu yàggul woon sax.
1 Buur yi (1 Rois) 11:26-43; 12:1-33; 14:21-31.
Laaj yi
- Ñaari góor ñi ñuy wone foofu, naka lañu tudd te lan moo doon seen liggéey ?
- Lan la Akisu def ak mbubbam bi mu doon sol, te loolu lan lay misaal ?
- Lan la Suleymaan jéem a def Yérobowam ?
- Lu tax mbooloo mi def Yérobowam buur ci kow fukki giir ?
- Lu tax Yérobowam defar ñaari nag yu wurus, te lan moo xew ci réew moomu lu yàggul ginnaaw loolu ?
- Lan moo dal nguuru ñaari giir yi ak kër Yexowa gi nekk ci Yerusalem ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal 1 Buur yi (1 Rois) 11:26-43.
Ban jikko la Yérobowam amoon, te lan la ko Yexowa dig bu toppee ndigalam yi (1 Rois 11:28, 38) ?
- Jàngal 1 Buur yi (1 Rois) 12:1-33.
Bu ñu gisee lu bon li Robowam def, lan la waajur yi ak njiiti mbooloo mi mën a jàng ci lu jëm ci yem fi ñu war a yem ci wàllu nekk waajur walla kilifa (1 Buur. 12:13; Eccl. 7:7; 1 Piy. 5:2, 3) ?
Ci kan la ndaw yi tey war a dem bu ñu bëggee am xelal yu wóor bu ñu amee lu am solo lu ñu war a tànn lu jëm ci seen àddina (1 Buur. 12:6, 7; Prov. 1:8, 9; 2 Tim. 3:16, 17; Yaw. 13:7) ?
Lu tax Yérobowam samp ñaari béréb fu ñuy jaamoo nag yi, te naka la loolu wonee ne dafa ñàkkoon ngëm lool ci Yexowa (1 Buur. [1 Rois] 11:37; 12:26-28) ?
Lan moo xiir ñi bokkoon ci nguuru 10 giir yi ci bañ a jaamu Yàlla ni mu ware (1 Rois 12:32, 33) ?


text:
Abdulaay Wàdd
Abdulaay Wàdd mi ngi juddu ci 29 Mee 1926 ca Kebemeer, am na 82 ciy at, mooy njiitu réewum Senegaal ca 1fanu awril 2000 ba leegi, ki mu wuutu ci toogu boobu mooy Abdu Juuf. Ba tey mooy njiitu làng gu demokaraasi gu Senegaal (PDS), te it moo ko sos ci 37 Suwe 1974 ci ginnaaw bi mu ci tàggoo Léopold Sédar Senghor ba mu nangu, nekk na ci kujjeg politig gi lu toll ci 25 ciy at, yàgg na koo jiite, ci diir boobii tëjees na ko ci ay yoon. Soxnaam mi ngi tudd Fifiyaan Wàdd. Am na ñaari doom: góor ak jigéen, Kariim Wàdd mooy góor, Sinjili Wàdd di jigéen. Diineem mooy lislaam fiqu maalik, bokk it ci yoonu murit. Moom nag ku xareñ la ci wàllu yoon ak koom-koom am na it lijaasa jàng wi gën a mag ci ñaari wàll yooyii, mi ngi jànge wàllu yoon ci daara jii di lycée Condorcet ca Fraas. Wàllu koom-koom mu jànge ko ci daara ju kawe ju Ndakaaru.


text:
Dëgërlukaay
Dëgërlukaay ab xeetu jumtukaayu mbëj la bu am solo lool ndax ay jëfandikoom yu bari te wuute ci defari masini mbëj ak yu mbëjfeppal. Naka-jekk ab dëgërlukaay dafay soppi kàttanug mbëj mu doon kàttanug tàngoor gu dawaanu mbëj jaaree ci biiram.
Ci yamale gees duppee àtteb ohm lees di man a xaymaa ndëgërlu gu dëgërlukaay bi. Kàttanu mbëj gi dëgërlukaay bi di soppi kàttanu tàngoor mi ngi aju ci dayoob ndëgërloom (walla ci man a wommatam), ci dawaan bi ak ci dend bi.
V di dend bi, I dawaan bi, R ndëgërlu gi
walla:
G di wommat gi
Waaye yii yamale duñu bàyyiwaale xel ci ne ndëgërlu gu Dëgërlukaay bi dafay soppi ci coppiteg tàngoor gi, dafay yokku su yokkoo, moo tax ñu koy woowee ndëgërlu gu xalaat, su fekkee dañu koy bàyyiwaale xel ndëgërlu gu dëgg lañu koy wax.
Ngóora gi p gu ab Dëgërlukaay ñoo ngi koy natte:
Ñu koy nattee ciy watt.


text:
Download I Waana Guy Jo Dil Mein Bas Jaay Mp3 Songs and View Lyrics of Song I Waana Guy Jo Dil Mein Bas Jaay. Mp3 file can be downloaded by clicking the download link given below. This free download service is provided by mp3juggler.com which searces the Mp3 from different sites. mp3juggler.com is not responsible for download of copyright songs. If the owner of the song is having any issue regarding free download of song. He may contact to webmaster to remove it from list.
Intzaar hai mujhe tera intzaar, tanha ji rahi hu, tanha dil bekaraar Baahon mein bhar lu toh saansein khul jaay Dilbar ho aisa deewaana kehlaaye, i waana guy jo dil mein bas jaay (I waana guy jo dil mein bas jaay I waana guy jo najaro mein samaaye) - (2) I waana guy jo chain churaaye, i waana guy jo mera ho jaay I waana guy jo dil mein bas jaay, jaay, jaay Jaay, jaay, jaay mera ho jaay, jaay, jaay Jaay, jaay, jaay dil mein bas jaay (I waana guy jo meri duniya sajaaye I waana guy with kaatil adaaye) - (2) Saathi ho aisa jo khushiya barsaaye, har pal mera phoolon sa mehkaaye I waana guy jo dil mein bas jaay, jaay, jaay Jaay, jaay, jaay mera ho jaay, jaay, jaay Jaay, jaay, jaay dil mein bas jaay Honto pe hai naam usaka, khaabon mein hai chehara jisaka Dekhe toh har shaks bole jalwa kaisa garam ?? ko dhundu kabhi toh saamane aa Guy, guy, guy, guy, guy, guy Intzaar hai mujhe tera intzaar, tanha ji rahi hu, tanha dil bekaraar I waana guy jo paris le jaay, i waana guy jo ? ghumaaye - (2) Aashiq ho aisa jo sab kuchh lutaaye, chaand sitaaro se mujhe sajaaye I waana guy jo dil mein bas jaay, jaay, jaay Jaay, jaay, jaay dil mein bas jaay, jaay Jaay, jaay, jaay mera ho jaay Har koyi fida hai mujhpe, har dil mujhiko chhaaye Dhadkan mein jo rahega, wohi najare churaaye Har pal mein rang gholu, kabhi toh rang mein aaye I waana guy (I waana guy jo dil mein bas jaay I waana guy jo najaro mein samaaye) - (2) I waana guy jo chain churaaye, i waana guy jo mera ho jaay I waana guy jo dil mein bas jaay, jaay, jaay Jaay, jaay, jaay, jaay, jaay, jaay Dil mein bas jaay, mera ho jaay (jaay, jaay, jaay ) Jaay, jaay, jaay (dil mein bas jaay ho jaay) Intzaar hai mujhe tera intzaar, tanha ji rahi hu, tanha dil bekaraar Baahon mein bhar lu toh saansein khul jaay Dilbar ho aisa jo deewaana kehlaaye, i waana guy jo dil mein bas jaay


text:
Isipt gu yàgg ga
Isipt gu yàgg ga nekkoon na réew mu woomle, mu ami suuf yu naat, yu nangu mbay, ngir dexam gu mag googu di (Niil), am na it ay mbelli wurus ak xànjar ak weñ ak jamaa. Moo nga tambalee woon ca peggu Sudaan jëm ca géej gu diggu ca bëj-gànnaaram.
Isipt bu njëkk dafa séddaliku woon ay xaaj. Ci jamonoy 3200 nj.j(njëkk judd gi) lañu bennal xaaj yii, mu mujj nag di nguur gu dëgër, buur bu tudd Firhawna jiite ko, ay foŋsaneer di ko jàppale yu man a bind man a jàng. Bindkat ya dañu daa jëfandikoo li nuy wax mbindum Yirogliif, ñoom nag bindkat yooyu lañu féetale woon war a jottali ndigali buur bi, ak dajale galag yi (juuti yi) ak taxawal yoon.
Ñoñam it siiwoon na ñu ci yaxantu ak réew yi ñu digool, ci gaal yi daa jaar ci Niil. Waa Isipt am nañu xay gu cosaanu, ñu nekkoon ñu daa gëm ay yàlla yu bari, daan leen melale ci bindu nit ku am boppub bàyyima., yàlla ju ci mel ne Amoon Ra (yàllay jant ji) benn la ci ak Isis (yàllay weer wi) , nga xam ne Firhawna it yàlla lanu ko jàppe woon. Daa nanu tabaxal seen yàlla yi ay jaamuwaay (ay temple) ngir màggale leen ko. Ña cay ñu woomle dañu daa tabaxal seen bopp ay bàmmeel yu yor bindub mbaanaar (pyramide). Bu ñu daa suul seeni néew nag, dañu ci daa boole mbooleem seeni bagaas ak alal. Ci atum 332 nj.j la waa Geres teg loxo Isipt, booba it la tàmbalee naaxsaay.
Isipt ak Afrik gu ñuul gi[Soppi • modifier le wikicode]
Seex Anta Jóob (1923 – 1986 g.j) moom lañuy jàppe boroom xam-xam bu Senegaal bi jot a def ay gëstu ci nguurug Isipt gu yàgg ga, mu leeral ci séqoo gi am ci diggante xayug Isipt ak xayug waa Afrig yu ñuul yi.
Seex Anta Jóob wuññi na jaare ko ci gëstoom yooyu mu defoon ci mbind yi nu yatt ci doj yi ci Isipt, ak ci gëstu yi mu defoon ci tàdd (cadavre) yu ñu taaniit (momifier) yi , - wuññi woon na ne Firhawna yi de li ëppoon ci ñoom ay nit ñu ñuul lañu, ñu néew reek ñoo ca nekkoon ñu weex. Seex Anta it wone woon na niroo gi am ci diggante lu bari ci làkki waa Afrig yi ak làkku Isipt wu yàgg wa, ponki làkk yi ak bennaani baat yi dañoo niroo.
(Man nag ma ne ngir dëggal niroo googu : mbaanaari séeréer yu yàgg ya ak mbaanaari waa Isipt yi walla seen pyramide yi, xool-leen leen, ag niroo ngi fi de, waxuma la nag suulaale gi waa Isipt yi daa suulaale néew beeki bagaasam te séeréer su yàgg sa daa ko def .)
Am na yeneen tomb yu ñu bokk ci diggante Isipt gu yàgg ga ak Afrig gu ñuul gi : Am col ak watuwiin, ak topptoowiinu kër ak yenn ci ay gëm-gëm aki jaamuwiin.
Wuññi yii wone nanu ne ag wàll ci xayug Isipt ga ci Afrig gu ñuul gi lañu ko jële.
Yenn ci wuññi yu waa Isipt[Soppi • modifier le wikicode]
Isipt gu yàgg ga daa nekkoon gu di boroomug xay gu kawe gu dimbalee ci amal ay wuññi yu am solo ci wàllug xam-xamu xayma, ak xam-xamu falag (fidiw).
Fànnu Isipt bokk na ci fànn yi gën a rafet ci yu yàgg ya. Xam-xam yii nag tas nanu ci àdduna bi, kon goxub Afrig sañ naa ndamu ci li mu indil ag nite ciy liggéey yu am solo.
Waa Isipt defar nañu ab arminaat, lim ci at mi muy 365 fan : 12 weer * 30 fan = 360. Ñu dolli juroomi fan ngir màggale ci juddug seen yàlla yi : Osaris – Isis – Oris – Sit – Nifti . Séddale nañu at mi def ko 4 xaaj, xaaj bu ci nekk am ñeenti weer. Weer wi ñu séddale ko ñeenti ayu bis, gu ci nekk am fukki fan. Bis bi nag ñu séddale ko 24 waxtu.


text:
Jëmm
Jëmm “fii muy tekki physique” baat la bob ci gereg mooy φuσιkn maanaam «fisikus» di ci wolof“kojug dénd”,moom nag mi ngi juge ci reenub φύσις «dénd». Kon «jëmm» mooy xam-xamu dénd. La ko dale ca kawaarig yi nga xam ne nu ñu tuuteewul amul ba ci nekk(àdduna)gu màgg gu tàlleeku gii,xam-xamu jëmm liy liggéeyam mooy jéem a tëgg ay àtte walla ay yoon yu matematig yuy àtte àdduna bii di bu ne-ne bu dénd,ak lambutu xóot-xóoti ne-ne ak dëgg-dëggi jikkoom ak way toggale(composants)yu mag yi ko toggale, ak doole yu dàttu (fondamental)yi nga xam ne yaram yu ndaw yi dinañu koy joqalanteek yaram yu ne-ne yi, nga boole ci njuréefi doole yii. Leeg-leeg ci xam-xamu jëmm bu bees bi danu ciy boole gëstug “xam-xamu ndendoo” ak bu “wattuwu” niki xam-xamu wattu kàttan ak “jañu”( Momentum ),ak cefkag mbëjj,looloo waral boroom xam-xami jëmm yi lu bari lanuy faral a gëstu ci feeñtey jëmm yi, dale ko ci ëtt yu yaatoodi yi ba ci yu yaatu yi, dale ko ci yaram yu ndaw yi nekk ci ron saal walla xartil, nga xam ne ca la mbooleem ne-ne yu baaryon yi di ame “jëmm bu yaram yi” ba ca gëstug sóobu walla jikkoy yaram yu jëmm yi ca adduna ju yàgg ja, ba ci jàng yëngu-yëngu gu bidiw yi ci asamaan su ne-ne si, moo xam ci biir gaawaay yi nu xam la walla yi jege gaawaayu leer, ci mujjantal gi, gëstu nekk gi (adduna bi) ci léppam.


text:
Jolof
Jolof moo doonoon nguur ngi gënnoo na mag ci Senegaal ci jamono yooyu. Mi ngi sosu ci xarnub XIV ba Nguuru Mali gu mag ga saayee, rawati na la feete woon ca sowam. Ba nguuru Jolof taxawee, jëloon na melokaanu nguur yi ko jiitu woon, waaye bàyyi woon na fa melokaanu càmm ak màng ga xewoon ci jamono.
Tëraliin
Sosteefam[Soppi • modifier le wikicode]
Ki ñu ne moo sos nguur googu mooy Njaa Jaan Njaay. Mooy doomu araab la bu ñuy wax Abaabakar ak Lingèer ab Tukulòor bu tudd Faatimata Sall. Moom, Njaa Jaan Njaay, def na ci réew mi liggéey yu réy.
Bokk na ci def wolof yi ñuy benn, teg réew mi ci yoonu nguur gu leer. Samp nguuru Waalo ba mu dëgër, mu dal di koy jox rakkam. Sos nguuru Jolof gu mag ga ba mu yegg fa gën a kawe mu door a wàcce boppam. Looloo tax ña ko wuutu ñoo mottali liggéeyam ci xarnub XIV, waaye jotu ñoo moytu taste gu gaaw ca nguur gu mag ga.
Boo seetloo turi buur yu njëkk yi ci nguur gu mag gi di nga leen fekk ñekk fukk doŋŋ. Seen péey nekkoon na Céŋŋ ca jamonoy Njaa Jaan Njaay. Réew yu bari nekkoon nañ ci kilifteefu gu mag ga. Lu mel Senegaal ak Gaambi ak Faleme nekkoon na ñu ci suufu Jolof gu mag ga.
Buuri ñu mënoon fal ngir elif nguuru Jolof, dañu doon wara bokk ci juroomi meen (wallu ndeey) yoyu, sant: Njaay, Joob, Faal, Ndaw, Ñaŋ. Ci xeeti Seereer ak Pël, lañu joge.
Buuri Jolof yi[Soppi • modifier le wikicode]
Nguuru Jolof[Soppi • modifier le wikicode]
Jolof boo ko dee xool dafa këll bunom dem na ba lag da geer, égg na Ferlo. Moom dafa xawa uuf Tooro ak Dimat ak Waalo ak Kajoor ak Bawol ak Siin-Saalum wàllu penku wi ndand féy-féy la. Jolof fu neew ñax la, bari na lool garabi werek. Mel na ne du fu naat it ndax ab woykat bu siiw ci yu wolof yi di Sëriñ Musaa KA am na fu muy melale lu ni mel ci genn xasidaam, mu ne : nawet Jolof noor fa te doo nooraani - ndaw lu ca sax soo màggatee yalwaani
Kon du war a nekk fu bari ay balluwaayi xéewal .
Ay way dëkkam[Soppi • modifier le wikicode]
Waa Jolof nekkoon nañu ay giir yu wuute, booba ñu ngi ci seen joge bëj-gànnar jëm bëj-saalum: giir yooyu ay Séeréer lañu ak ay Wolof ak ay Tukulòor. Naari gànnar yi daana ñu song ñi dëkk ci tàkkal dex gi. Nee nañ ki fa njëkk a dëkk mu ngi tudd Njolofeen Mbeng, mu ngi bokk ci xeetu Màndeŋ. Turam la ñu jox nguuru jolof. moo fa njëkk a sos dëkk bu ñu daan wooye Kàyti, moom mu ngi nekkoon ci Yeŋ-yeŋ.
Jolof gu màgg ga[Soppi • modifier le wikicode]
Fuuta moo doon gën jaa màggi réew ci mbooleem gox yi. loolu masu la deñ ba ci fukkeelu xarnu ak ñeent, moo tollook falug waa Tonjon.
Jamono jooju la màndeŋ yi yaatal seen nguur gu mag dale ca géeju Atlas ca bëj-gànnaar ba bëj-saalum ca Gàmbi. Ca jamono jooju yit la nguuru jolof nangoo boppam, moo gënoon a am solo ci réewu Wolof yi ak Séeréer si ak ci mbooleem réew yi ci géej gi, ci li ko dale ca bëj-gànnaar ba bëj-saalum, Fuuta ba Saalum. Ëmboon na Waalo, Kajoor, Bawol ak rèewi Séeréer si ak lenn ci Fuuta Tooro.
Saayug nguuru Jolof gu mag ga[Soppi • modifier le wikicode]
Rèew yu bari nangu nañ seen bopp ci nguuru Jolof gu mag ga. Kajoor njëkk a nangu boppam topp ca Waalo ci njiitu Barag. Bawol ci njiitu Teeñ. Rèewi Sèeréer si ci njiitu Buur. Jolof mujj na nekk réew ni yeneen yi ci xarnub XVI ba XIX. Waaye Dammeel moom moo gënnoona metti ag jàmmaarloo ak Burba jolof ca xareb Danki ba nga xam ne moo njëkk a faagaagal nguuru Jolof gu mag ga. Ganaaw loolu la xareb Mbisin ca 1697 foofa kajoor moo Jekku, ak xareb Ambaal ci 1760, ak xareb 1886.
Ngirtey saayam[Soppi • modifier le wikicode]
Bok na ci li ngirteel saayam, ñaari noon yu doon xëccoo nguur ga ñaarelu xaaj bu xarnub XIX. Noon bu njëkk bi mooy Tanoor Jeŋ. Ñareelu noon bi mooy Amadu Sayxu.
Tanoor Jeŋ doomi Lingeer Kura Ngoy, song na Buurba ngir nangu nguur ga. Ginaaw bi moom Amadu Sayxu nanguwaat ko ci 1870. Yor ko ba ci atum 1875, ci at moomu lañu ko jekkoo ca xareb Sàmba Saajo. Ci noo nu la Jolof tàbbee ci loxoy Faraas ci 18 rakki gammu 1885.
Delluwaay[Soppi • modifier le wikicode]
Paate sow, Démbi Senegaal: ci làmmeñu Wolof, Dakaar, 1998
Lëkkalekaay yu biir[Soppi • modifier le wikicode]
Téerekaay[Soppi • modifier le wikicode]
- Samba Lampsar Sall, Njajaan Njaay. Les mythes de fondation de l’Empire du Djolof, Dakar, Université de Dakar, 1982, 157 p. (Mémoire de Maîtrise)
- Mbaye Thiam, Le Djolof et Bouna Ndiaye, Dakar, Université de Dakar, 1976, 110 x.
- Eunice A. Charles, A History of the Kingdom of Jolof (Senegaal),1800-1890, Boston, 1973, 280 p.
- Eunice A. Charles, Precolonial Senegal: the Jolof Kingdom 1800 to 1890, Boston, African Studies Center : XII-163 p. African Research Studies, n° 12.
- Victoria Coifman-Bomba, History of the Wolof State of Jolof until 1860 including comparative data from the Wolof State of Walo, Madison, University of Wisconsin, 1969, 395 x.
- Jean Boulègue, Le Grand Jolof (XIIIe-XVIe siècle), Paris, Façades, 1987, 207 x. tome 1 : Les anciens royaumes wolof (Sénégal) (Thèse d’Etat publiée en partie)
- Patrice Mingou, Le Jolof de 1870 à 1895, Dakar, Université de Dakar, 1977, 111 x.


text:
Nettali 4: Li tax ñu dàq leen
XOOLAL li xew léegi. Ñu ngi dàq Aadama ak Awa ci biti tool bu rafet bi tudd Eden. Ndax xam nga lu tax ?
Am na lu bon lu ñu def, te Yexowa mu ngi leen di yar. Ndax xam nga li ñu def ?
Dañu déggalul Yàlla. Yàlla waxoon na leen ne mën nañu lekk ci garab yi nekkoon ci tool bi. Waaye amoon na benn garab boo xam ne, waruñu ci woon a lekk. Bu ñu ci lekkee, dinañu dee. Kon garab googu, pur Yàlla rekk la woon. Te xam nañu ne kenn warul jël li nga moomul, du dëgg ? Kon lan moo xew ?
Benn bés, Awa mu ngi nekkoon moom kenn ci tool bi, benn jaan daldi wax ak moom. Jaan buy wax ! Doy na waar, de ! Dafa wax Awa mu lekk ci doomu garab bi leen Yàlla tere woon. Waaye, Yexowa sàkkul jaan muy wax. Kon, am na ku doon waxloo jaan bi. Kooku, kan la ?
Du woon Aadama. Waaye amoon na ñi Yàlla sàkkoon bala mu sàkk suuf si sax, maanaam malaaka yi ñu mënul a gis. Kon kenn ci ñoom la waroon a doon. Malaaka boobu, dafa yéeg boppam ba bëgg ilif nit, mel ni Yàlla. Dafa bëggoon nit ñi topp ko, bañ a topp Yexowa. Malaaka boobu moo doon waxloo jaan bi.
Malaaka boobu dafa nax Awa. Dafa ko ne bu lekkee doomu garab bi, dina mel ni Yàlla. Awa gëm ko, lekk ci, Aadama itam lekk ci. Ñoom ñaar, déggaluñu Yàlla. Loolu moo tax ñu dàq leen fi ñu dëkkoon, maanaam toolu Eden bu rafet bi.
Waaye Yàlla dina indi jamano joo xam ne dinañu defar suuf si sépp, ba mu mel ni toolu Eden. Dinga jàng ci téere bii li nga mën a def ngir bokk ci liggéey boobu. Léegi nañu seet lan mooy dal Aadama ak Awa.
Njàlbéen ga 2:16, 17; 3:1-13, 24; Peeñu ma 12:9.
Laaj yi
- Xoolal Aadama ak Awa. Lan moo leen dal ?
- Lu tax Yexowa yar leen noonu ?
- Lan la benn jaan wax Awa ?
- Kan moo doon waxloo jaan bi ?
- Lu tax ñu génne Aadama ak Awa ci biti Àjjana ji ñu nekkoon ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal Njàlbéen ga 2:16, 17 ak 3:1-13, 24.
Jaan bi dafa bëggoon nit ñi gëm ne Yexowa baaxul. Naka la loolu feeñe ci li mu laaj Awa (Njàl. 3:1-5; 1 Ywna. 5:3) ?
Naka la ñu Awa wone li ñu war a moytu (Fil. 4:8; Saag 1:14, 15; 1 Ywna. 2:16) ?
Naka la Aadama ak Awa wonee ne bëgguñu gàddu àq ndax seen bàkkaar (Njàl. 3:12, 13) ?
Seruben yi taxawoon ca penku toolu Eden, naka lañu wonee ne Yexowa rekk mooy Kilifa gi gën a mag ci kow lépp (Njàl. 3:24) ?
- Jàngal Peeñu ma 12:9.
Ñi Seytaane xiir ci bañ a topp Yàlla, naka lañu tollu (1 Ywna. 5:19) ?


text:
Nettali 36: Nag bi ñu defare wurus
OXOO ! Lan la nit ñi di def nii ? Benn nag lañuy ñaan ! Lu tax ñuy def loolu ?
Musaa dafa yàgg ci tund bi. Mbooloo mi daldi ne : ‘ Xamuñu li dal Musaa. Kon nañu def benn yàlla, mu yóbbu ñu ci biti réew mii. ’
Aaroona, magu Musaa, wax leen lii : ‘ Kon tekkileen seen jaaro wurus yi, indil ma leen. ’ Aaroona daldi leen dugal ci safara ba ñu ruy, mu defar ci benn nagu wurus. Mbooloo mi ne : ‘ Lii mooy suñu Yàlla bi ñu génne Misra ! ’ Ba pare waa Israyil def benn mbuumbaay te jaamu nagu wurus bi.
Bi Yexowa gisee loolu, dafa mer lool. Mu ne Musaa : ‘ Wàccal gaaw. Mbooloo mi mu ngi def lu bon a bon. Dañu fàtte samay ndigal te ñu ngiy jaamu benn nagu wurus. ’
Musaa gaaw a wàcc tund ba. Mu gis nit ñi di woy te di wër nagu wurus bi, di fecc. Musaa mer lool ba sànni ñaari xeer fi Yàlla bindoon ndigal yi. Xeer yi toj ba tas. Musaa jël nagu wurus bi, lakk ko ci safara ba mu ruy, ba pare defar ko mu nekk pëndax.
Li mbooloo mi def, bon na lool. Looloo tax Musaa woo ay góor, ne leen ñu jël seen jaasi, ba pare wax leen lii : ‘ Ñu bon ñi doon jaamu nagu wurus bi, dañu war a dee. ’ Ñu daldi rey 3 000 nit ! Ndax loolu wonewul ne Yexowa rekk lañu war a jaamu, te waruñu jaamu ay yàlla yu dul dëgg ?
Gàddaay gi 32:1-35.
Laaj yi
- Xoolal li ñuy wone foofu. Lan la nit ñi di def, te lu tax ñuy def loolu ?
- Lu tax Yexowa mer, te lan la Musaa def bi mu gisee li mbooloo mi doon def ?
- Lan la Musaa wax ay góor pur ñu def ko ?
- Lan lañu war a jàpp ci nettali boobu ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal Gàddaay gi 32:1-35.
Naka la nettali bii di wone li Yexowa xalaat ci boole diine yu dul dëgg ak diine dëgg ji (Gàdd. 32:4-6, 10; 1 Kor. 10:7, 11) ?
Lan la karceen war a moytu buy tànn luy féexal xolam, mel ni bu bëggee woy walla fecc (Gàdd. 32:18, 19; Efes 5:15, 16; 1 Ywna. 2:15-17) ?
Naka la giiru Lewi nekke royukaay bu rafet ci lu jëm ci def lu jub (Gàdd. 32:25-28; Sab. [Ps.] 18:25) ?


text:
Ndax coono àddina dina mas a jeex ?
Ndax dinga ne . . .
waaw ?
déedéet ?
walla xéyna ?
LAN LA BIIBËL BI WAX CI LAAJ BOOBU ?
“ Yàlla [. . .] dina fomp bépp rangooñ ci seeni bët ; te dee dootul am walla naqar walla jooy walla metit ”. — Peeñu ma 21:
LI MU WAX, BAN NJARIÑ NGA CI MËN A JËLE ?
Xam ne du Yàlla moo ñu teg suñuy coono. — Saag 1:
Xam ne Yàlla yëg na suñuy metit. — Zekaria 2:8.
Am yaakaar ne coono yépp dinañu jeex. — Sabóor 37:
NDAX MËN NGA GËM LI MU WAX CI LAAJ BOOBU ?
Waaw waaw, xoolal liy topp :
Yàlla dafa bañ lu jubadi ak coono bu muy jur. Xoolal li Yexowa Yàlla yëgoon bi ñu doon toroxal mbooloom. Ci li Biibël bi wax loolu dafa ko metti woon ndax ñi leen doon toroxal. — Njiit yi 2:
18.
Bu Yàlla gisee kuy toroxal nit, loolu dafa koy metti lool. Biibël bi nee na Yàlla dafa bañ lool “ kuy rey nit ku deful dara ”. — Kàddu yu Xelu 6:16, 17, Kàddu yu Xelu ñeel Suleymaan.
Yàlla fonk na kenn ku nekk ci ñun. Kenn ku nekk ci ñun xam nga bu baax sa coono ak li lay metti. Nanga xam ne Yexowa moom it xam na ko ! — 2 Chroniques 6:
29, 30.
Yexowa dina jaar ci Nguuram ngir dindi coono nit ku nekk. (Macë 6:
LOO XALAAT CI LAAJ BII ?
Lu tax Yàlla bàyyi nit ñi di am metit ?
Biibël bi dafa ciy tontu ci ROOM 5:


text:
Ndimbal:Sàqum jëfandikukat
Wii xët dalay wax lu sàqum jëfandikukat di tekki, luy ay ngëneelam, noo koy sosee. Di la tektal tamit yoon wi ngay jaar ak xibaar yi ngay dajeel ci yoonu soste gi, yooy gis te, xéj-na, xamoo seen tekki.
Tëraliin
Sàqum jëfandikukat[Soppi]
Ay ngëneelam[Soppi]
Balaa dara, yeneen jëfandikukat yi, di nañ la xam, mana xammee say cëru ak say waxtaan. Ci turu jëfandikukat bi ngay tànn, lañu lay xammee (so demee bay bindu). Di na tax nga mana bokk ci aw askan wuy gën di yaa.
Su loolu weesoo di la xamal ne sàqub jëfandikukat yemul foofu rek. Soo sosee sam sàq ba noppi, Wikipedia tijjil la boppam nak! Jox la ay jumtukaay yu ku binduwul manuta jot. Ab lim bu tuuti ngi nii ci suuf:
- Di nga am sa xëtu bopp fooy man xamalee sa bopp, man nga caa def lépp lu la neex, ci misaal: ab nataal, ay lëkkalekaay,... Soo xoolee yu ñeneen ñi man nga caa jëlee ay misaal.
- Di nga am sa xëtu waxtaanuwaay, foo xam ne yeneen jëfandikukat yi, fa lañu lay bindee ay bataaxal. Soo amee bataaxal bu bees di nañ la ko yëgal ci anam bu gaaw(doy na nga dugg).
- Di nga mana topp yenn jukki yi ngir mana xam ndax soppeeku nañ walla déet. Doon na lu am solo ndax soo sosee sab jukki di na tax nga man koo topp ba ab saay-saay du ko yaq, mbaa yokk ci ay xibaar yi baaxul.
- Di nga mana soppi say tànneef.
- Di nga mana am ab lim ci say cëru, lépp loo indi ci Wikipedia.
- Di nga mana tuddewaat koj yu xëtu jukki yi.
- Di nga mana yeb ab dencukaay
- Beneen ngëneel bu am solo mooy ne sa màkkaanub IP kenn du ko gisati, ndax soo binduwul sa IP la ñuy bind (ci "Jaar-jaar") muy turu ki def boobu cëru. Loolu kaaraange la ngir sa nosukaay dina tax ba saay-saay si du ñu la mana gis, di xam foo ne, bay mana indi ay tolof-tolof ci sa PC.
Foo koy jëfandikoo?[Soppi]
Soo sosee am sàqum jëfandikukat ci Wikipedia wolof, foofu rek nga koy mana jëfandikoo. Kon beneen Wikipedia bu ne da nga faa wara bindu soo fa bëggee cëru.
Su fekkee jëfandikukat bi doxalinam mengóowul ak àtte yi Wikipedia tëral ngir ag yoriinam jaar yoon, yorkat yi am nañu sañ-sañu téye la ab diir ba doo mana dugal dara.
Tànn ab turu jëfandikukat[Soppi]
Turu Sàqum jëfandikukat[Soppi]
Lu weesu xibaar yi ñu la jox ci xëtu mbindu mi, mbindu mi ci Wikipedia, ci kàllaama xarala mooy "Turu Sàqum jëfandikukat".
danu koy jappee ni sa dàkkantal, jëmm gu dëggu gu jëfandikukat yi, manuñu koo xam ndaxte ku mu neek man ngaa bindoo ak:
- Sa tur dëgg;
- Sa tur dëgg goo xawa soppi;
- Turu jambur boo jël;
- Walla ab dàkkantal boo sàkkal sa bopp.
Lépp mi ngi aju ci ni nga bëgga bokke: naxasal walla jubal walla bañ ku la xammee. Xamal ne tamit sa turu jëfandikukat warul doon baat bu ñakk-teggin, baat buy wone sag bokk ci yenn mbootaay yi (politig, diine,...). Mana jur ay réeróo ak ñeneen ñi. Day tax ñuy gisee say cëru ak yeneeni gët ( ci misaal baat yu mel ne "Hitler" walla "kkk").
"Turu jëfandikukat" bi day tax nga mana xaatim say bataaxal ci xëtu waxtaanuwaay yi, ñetti ~ ngay def ci sa jeexintalu bataaxal, ngir xaatim.
Tur yi jara moytu[Soppi]
Man ngaa jëfandikoo sa tur dëgg, su la neexee, waaye li ëpp ci waa-wikipedia yi, ay dakkantal la ñuy jëfandikoo. Daanaka tur bu la neex jël, waaye nak am na ay dig:
- Ab saaga manoo koo jël, ndax ni ko ñeneen ñi di gisee, su amee it di nañ sakku ci yaw nga soppi ko.
- Bul di jëfandikoo tur dëgg bu jambur, donte ku siiw la, koo doon soppeem.
- Bul di jëfandikoo turu këru koom-koom walla bu nit bu aqi aji-sos aar
- Bul di jëfandikoo baat yii: yorkat; àttekat, bot,...), ndax dañoo am yeneen tekki, kon day jur jaawatle.


text:
Waallubitimreew conference biingaxamnidañukoydefngirxeexsingiliislaamakboddikonte ci wwaalluxeetcareewum France lañukoyamaleeca Saint Denis
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci ñingaxamniñooleenteewal ci reewutugël yin i: conference biingaxamnidañukoduppee (singiliislaamngirmanafooweeaskanwi) amnañettboromxamxamujullityooxamninii seen xamxamdafanaac ci waallupolitiqueakñettboromxamxamyingaxamni seen xamxamdafanaac ci waalluaskanakdundinuaskanñooywaxtaan ci tomb bii
Toombyingaxamnidinañukogëstu ci conference biitoolluna ci ñett tomb akñettxaac ci beep toombwallaxaacdina am keen kooxxamnixamxamamdafanaac ci waallupolitiqueak keen kuxamxamamnaac ci waalludundinngirñujaangatsingiligingaxamnireewutugëlyisingilinañukoislaamakluwaralnoonoogingaxamninoonoonañukoislaam
Waayebookkna ci toombyingaxamnidinañukojaangat ci conference biijoggalgiñujoggalyoonyingaxamniislaamtërëlnakongirbëggkofarleepp
Woonañuñëppñingaxamnidañiiyënggu ci waalluaaxakyeleefudoomuaadamayiakliberte bi ngaxamniyaallajoxnakodoomuaadamayingirñuñëwteew ci conference bii
Abrogation des Lois Islamophobes (ALI)
1311456


text:
Yewwute gu ndefar
Tëraliin
- 1 Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:
- 2 Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal
- 3 Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam
- 4 1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :
- 5 2 jëfandikoo kàttan :
- 6 3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam
- 7 3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam
- 8 4 Feeñug campeefi ndefar yi :
- 9 Li fi yewwuteg ndefar gi jur:
- 10 Li mu fi indi ci wàllug koom:
- 11 Li mu fi jur ci politig:
- 12 Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:
- 13 Gongikuwaay
Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:[Soppi • modifier le wikicode]
Yewwute gu ndefar ci Tugal, ñi ngi ci jublu soppiku gu mag gi fa amoon ci wàllug ndefar, walla jëm kaman ga fa amoon ci wàllug jumtukaayu mekanig, rawati na ci Biritani, ci ñatteelu xaaj bu mujj bi, ci fukk ak juroom ñatteelu xarnu g.
Waaye nag, moom ndefar gii, yàggul dara mu tàmblee tas ci Tugal nànk-nànk, ak Aamerig, la ko dale ca njëlbéenug fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Bi mu ko defee nag, ay jeexiitalam tas, ba àgg ci pàkk yu bari ci àdduna bi, loolu nag ci ñaari xarnu yii la: fukk ak juroom ñeenteelu xarnu ak ñaar-fukkeelu xarnu g.
Ndefar yi nag masuñoo dañ di jëm kanam ba ci suñu jamono jii ñu toll.
Looloo waral du man a ñàkk ñu xam sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal.
Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal[Soppi • modifier le wikicode]
1 Jëm-kanam gi xam-xam def ci Tugal, ci jamonoy yewwute, moo waral yewwuteg ndefar am.
2 Dëkki Tugal yu mag yi, am gi ñu am, ak tegu gi ñu tegu ci yaxantu ak ndefar, ak woomleg koom gi loolu di jur, nga xam ne day tax ba ndefar di jëm kanam, rawati na, gi ci aju ci ràbbu sér , nga xam ne mooyndefar gi njëkk ci Tugal.
3 Jëmmaan (l'individu) walla jëmm ci Tugal, ni mu jekki-jekkee rekk fés, mujj di dàtt bi mboolaayi Tugal yi tegu, sabab la ci li yee waa Tugal yi, moom jëmm jooju, ci Tugal kees tënk la woon ci jéngi nosteg laman , jamonoy yewwute ñëw dog jéng yooyu, féexal am xelam, leeral ko ci xam-xam, ba mu man a xalaat bay fent ay jumtukaay yu am solo yu koy dimbli ci yombal ag dundam.
4 Li juddoo ci wuññiy melosuuf yi it, muy teg loxo gi réewi sancaan yi daa def réew yi ñu sanc , ak di fa jële ay xéewal aki cémb (ñumm) , di leen yobbu seeni réew, loolu it bokk na ci li jëmale kanam yewwuteg ndefar gi ci Tugal.
5 Réewi Tugal yi ak mbootaayi koppar yi, jàpple gi ñu doon jàpple sémb yi jug ngir jëmale kanam ndefar ci Tugal, loolu de ci li defar jawwu ji la ba ndefar man a dox, man a àntu.
6 Boroom xam-xam yu aay, yi xëy feeñ, te bari ci Tugal.
7 Bari gi liggéeykat yi bari ci Tugal, rawati na ñiy liggéey ci ndefar yu ndaw yi. Na ngeen xam nag ne lu bari ci fentkati Angalteer yi daa defar ak a fent jumtukaay yi ak masin yi, ci liggéeykat yi amoon xam-xam yu néew lañu woon, nga xam ne daanaka jànguñu woon.
Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam[Soppi • modifier le wikicode]
Yewwuteg ndefar ci Tugal, daa jagoo woon ay mbir yu bari, yii ci lañu:
1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :[Soppi • modifier le wikicode]
Meccem ràbb daal, ci yi gën a jariñu ci fent yu xam-xam yi aamoon ci Tugal la, rawati na ci Britani, loolu di ci ñeenteel bu mujj bi ci xarnub fukk ak juroom ñatt g.
Loolu nag li ko waral mooy yittewoo gu tar gu nit yittewoo ay sér, ak ñàkk a jafeg jëfandikoo jumtukaay yi ngir liggéey ci.
Ràbbkatu Angalteer bi ñuy wax James Hargreaves, jot na a fent atum 1764 g, benn jumtukaayu defar wëñ, muy benn masin (wuutuloxo) bu loxo, bu ñuy jëfandikoo ci ëcc, li koy doxal nag doon genn mbege walla póno, bu yor juroom ñatti ëccukaay ak ñaari forukaay, bu ko defee benn liggéeykat di ko yor, di ko doxal.
Bu ko defee, fentkat bu Angalteer bii di Richard Arkrihgt, fent moom it atum 1771g, benn jumtukaay buy xëcc wëñ yi, moom nag jumtukaay la bu ñu daa doxale ci dooley ay fas, mujj ñu koy defe ci dooley ndox, ñu tudde woon ko kaadaru ndox bi, (water frame). Ki ñuy wax Samuel Compton, ñëw fent – atum 1779g – benn jumtukaay buy boole gaaw ci liggéey bi ak baaxle ko, boobu jumtukaay nag tasoon na ci fi dend ak barabi ndox yi, ci ñaari diiwaani Angalteer yii di Yorkshire ak Lancashire .
Ki ñuy wax Edmund Cartwright, moom itam àgg ci fent benn jumtukaay bu ñuy doxale dooley ndox, ginnaaw bi ñu koy doxale dooley cóolóol , te kat tax na ba ñu man a ful li ñu daa ràbb, daa ko defar ciy sér.
Liggéey bi ñu daa def ngir gën a jëmale kanam ak gën a rafetal liggéeyu ëcc beek ràbb bi, gën a dolliku, te sax. Nu àgg ci jëfandikoo ne-ne yu simi yi ngir raxas wëtéen wi, defarati yeneen jumtukaay ngir móol ay deseñ aki mbind ci ndima yi ñu liggéey.
2 jëfandikoo kàttan :[Soppi • modifier le wikicode]
Jumtukaay yu njëlbéenu yi amoon, nit a ko daa doxale ci dooleem, walla dooley dundat . Kàttan nag di “energie” jëm na kanam ci jëm gi jumtukaay jëm kanam te dox. Ci noonu nit jot a jëfandikoo ci njëlbéen gi dooley ndox, ngir doxal jumtukaayam yi mu fent bu yàggul, ginnaaw bi, mu jëfandikoo dooley cóolóol ak këriñ.
Ki ñuy wax Thomas Newman, ñëw, indi fi jumtukaayu cóolóol, James Watt, moom itam dikk, gën a defaraat jumtukaayu Thomas boobu atum 1765g, loolu waral ay soppi yu mag yu xóot ci wàllug liggéey bi, ak li ñuy liggéey, ndax kat dugal gi ñu dugal jumtukaay bu mekanig, bu cóolóol ci ndefar ak jokkoo lu rëy a rëy la te am solo, te moo tax ba nga gis ndefar tay mu toll fii mu toll.
Bu ko defee ca saa sa, waa Tugal yi tàmblee gëstu fu ñuy jële këriñ. Këriñ nag bari woon na lool ci Wels gu bëj-saalum gi, ak Skotland.
Nit it gënoon na a jéego ay jéego ci jëfandikoo gi muy jëfandikoo kàttan, mu feeñaloon petrol ca D.B.A (Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi), ci digg fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Ginnaaw bi, ñu gisaat petrol fu bari ci àdduna bi. Ginnaaw bi ñu fentati benn jumtukaay buy “lakk ci biir”, boo xam ne mooy soppi petrol bi, ginnaaw bu ko lakkee, def ko kàttan guy yëngal ak a doxal. Loolu moo waral ngay gis leegi jumtukaay yu mekanig yii nga xam ne dañuy sukkandiku ci li ñuy wax “lakkug biir gi”, mooy lakku gi petrol bi di lakku ci biir jumtukaay bi, jumtukaay yooyu nag ñooy yu mel ni: oto yii ngay gis, fafalnaaw yi, gaal yii nga xam ne lakkug biir gee leen di doxal añs.
Mbëj tam jariñ na nit lu bari, loolu nag mi ngi ame ci bi kii di Faraday juge, fent li ñuy wax '''juddalukaayu mbëj''', nga xam ne loolu indil na nit lu bari ci ay liggéey ak njariñ ci dundam.
Nit àgg na ci xam kàttanug saal te jëfandikoo ko ci anam yu bari, loolu tax mu man a néewal li muy sukkandiku ci petrol. Waaye nag nañu xam ne kàttanug saal moom lu seer la, manu fee wuutu petrol ci genn anam, nit it jot na a xam kàttan gu jant gi , te jëfandikoo ko ci yenn anam yi, niki nuggalukaayu ndox yu jant yi ñuy jëfandikoo ci kër yi, ak ci yeneen anam yi.
3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam[Soppi • modifier le wikicode]
Bokk na ci lu am solo li yewwuteg ndefar gi jagoo, bokk na ci, jëmale gi ñu jëmale kanam ndefar gu weñ, loolu nag mooy bi waay Angalteer jii di Bassemer, jugee, fent yoon woo xam ne manees na cee jaar bay soppi weñ di ko def “sulb” mooy weñ gu wow kong, dëgër këng, loolu nag ni mu daa ame mooy nu jaarale ko ci tàngoor wu kawe lool. Nit it gënoon naa def ay jéegoy jëm kanam ci wàllug yoon yi muy jaar bay génne këriñ, loolu tam dimble ko ci mu man a dolli, gën a lëwal li muy liggéey. Lii lépp nag bokk na ci li waral yewwuteg ndefar gi man a am ci Tugal, rawati na ci Britani.
3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam[Soppi • modifier le wikicode]
Li kenn manul a sikk mooy ni ndefar jëme kanam ci Tugal de indi na fi ag jëm kanam ci wàllug jokkoo, rawati na bi liggéeyu weñ gënee dox, gën a jëm kanam. Ci noonu angle bii di George Stephonson, moom ñëw , fent saxaarug cóolool maanaam , muy daw ci ay banti weñ ci diggante dëkkub Liverpool ak Manchester ci atum 1830g, yoonu weñ wii mooy yoonu weñ wi njëkk ci àdduna bi.
Ginnaaw bi, nitug Aamerig kii di Robert Foulton, moom dikk, jëfandikoo cóolool, di ci doxale gaali dex yu ndaw yiy daw ci dex yu mag yi nekk ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Ginnaaw bi mu jugati, jëfandikooti cóolóol, dawal ci gaali cóolóol yu mag yii di daw ci géej yeek mbàmbulaan yi. Ci noonu la jokkoo tàmblee jëme kanam nànk-nànk, ni ko ndefar defe. Bu ko defee, feeñteg jëm kanam ci wàllug jokkoo mujj di feeñte giy raññale tey màndargaal yewwuteg ndefar gu mag gii am tay ci àdduna bi.
4 Feeñug campeefi ndefar yi :[Soppi • modifier le wikicode]
Liggéeyuwaay yu ndaw yi juge nañu ci kër yi, doon leegi ay campéef yu ndefar, yu mag, yu nekk leegi ci dëkk yu mag yi. Ndefar yi mujj di loo xam ne am mbooloom ay lonkoo yu ndefar, yu mag ñoo koy moom, ñooy lonkoo yooyu nga xam ne ñooy faral a moom li ëpp ci alal yi.
Liggéeyuwaay walla isin yu mag yi nag, ci wetu barabi cémb yi (ñumm yi) lañu daa faral a sampu, te loolu da leen daa dimbale ci ñu man a néewal seeni fere ci lu aju ci seeni liggéey, ndax loolu daa na tax li ñu ci waroon a ñàkk gën a néew. Néewug fere yooyu daa na feeñ bu baax ci njëg yi, ndax daa na leen daaneel. Te daa na gën a baaxal liggéey bi, gën koo wuuteel.
Li fi yewwuteg ndefar gi jur:[Soppi • modifier le wikicode]
Maneesul a sikk ne yewwuteg ndefar gi indi na ci Tugal ay ngérte yu yaatu ci wàlli koom, politig ak mboolaay.
Li mu fi indi ci wàllug koom:[Soppi • modifier le wikicode]
Yewwuteg ndefar gi bàyyi na fi ay jeexiitat yu rëy ci wàllug koom, ci biir Tugal ak biteem. Ndax ca la isin yu mag yi tàmblee feeñ, yi daa am jumtukaay yu rëy yi. Li ñuy liggéey gën a yokk, gën a wuute, li ñu koy jënde gën a néew, ñépp man cee jot, jumtukaayi liggéey yi gën a bari, jokkoo gën a yomb, yoon yi gën a bari, ja yu àdduna yi gën a yaatu, lonkoo yu mag yi amoon ay gis-gis aki xemmemteefi rënk ak sanc , tàmblee booloo.
Ndax kat canc gu politig gu yees gii, du lu dul doomi canc gu koom-koom, gi Tugal daa def, jaare ko ci ndefaram gu jëm kanam gii, ak baaxug ay jumtukaayam, ak soxla gu tar gu mu soxla ñumm yi, ak soxla gu mu soxla ay ja yu yees, yu mu man a jaaye marsandiisam yu bari yii te wuute.
Waaye mbay nag moom, ak li ay jumtukaayam gën a jamonoo lépp, ak li mu gën a ñaw lépp, te gën a xam-xame, teewul ay njëgi njuddéefam gën a seer, li ko waral mooy li ëppoon ci baykat yi dañoo gàddaayoon àll yi, dem ci taax yi, fi isin yi nekk, ngir man fa a liggéey, ndax la ñu daa ame ci liggéey bi moo daa gën a bari, te daa nañu ci ame ag sax fi barab. Gàddaay gii nag, juge ci àll yi, dem ci taax yi, taxoon na ba ab kiris walla jafe-jafe bu rëy amoon fi ci wàllug mbay ci Tugal, rawati na ci Angalteer.
Joqalanteg yaxantu gën a yokku ci àdduna bi, nga gis réew yiy defante ci seen biir ay kollarantey yaxantu, ak yeneen kollarante yu aju ci yombalug jaarale marsandiis yi ci géej yi, ak mbàmbulaan yi , ak barabi romb yu àdduna yi. Ci noonu lonkooy yaxantu yu àdduna yi nga xam ne seeni boroom dañuy am alal lool tàmblee feeñ, bank yi tàmblee yëngook a sawar, ak këri koppar yi.
Li mu fi jur ci politig:[Soppi • modifier le wikicode]
Sanc gii Tugal tàmblee sanc réewi jàmbur yi ak di leen teg loxo, bokk na ci li fi yewwuteg ndefar gi indi, wuutal ko fi, ginnaawal ko fi ci wàllug politig, ndax ni ma la ko waxe woon ci ginnaaw , ndefar day soxla ay cémb (ñumm)(matière première), te loolu dañu ko daa gis feneen fu dul Tugal, te loolu jur na ay xare ci diggante ay réew ci fu bari ci suñu àdduna bii, tax it ba réew yi ñu sanc jug, di xare ngir goreel seen bopp, soril senn bopp ag canc, ak lépp lu ko jege ci xeeti moomadi sa popp, ak tembadi.
Bu ko defee, benn dal (principe) daal di feeñ ci Tugal, mooy dalu “koom-koom bu gore bi walla bu af bi” (bu libre bi) am te taxaw ci nosteg bopp-alal (système capitaliste) . Loolu nag mi ngi am ci ginnaaw bi ndefar gu yees gii soppikoo dem ci noste gii, li ko waral di yitewoo gu bari gi mu yitewoo ci ñu sos ay isin yu mag, ak isin yu mag yii, yitewoo gu tar gi ñu yittewoo alal ju bari ngir taxawal leen, sos leen.
Nguuri Tugal yi, jàpple woon nañu noste gii te dëgëral ko ci mbooleem li ñu man, am ko ciy man-man aki kerkeraan . Ci noonu wartéefi góornamaa yi gën a yaatu, gën bari ci mboolaayi ndefar yi. Loolu yobbu leen ci ay wartéef yu mel ni sonn ci mbiri mboolaay yi, te yittewoo leen, sosal leen ay jàngu (leekol) aki daara yu mag, ak sonn ci mbiri wér gu yaram, ak lepp lu yitteel mboolaay gi maanaam (societe bi).
Ci noonu ay boroom xam-xam aki bindkat daal di feeñ, yoo xam ne seen liggéey bépp ñi ngi ko jëmale ci luy dundal mboolaay gi, suqali ko. Ay gisiini politig yu yees feeñ, yoo xam ne bokk nañu ci li fi indi xalaatu politig bu Tugal bu yees bii tay.
Góornamaay Tugal yi duggsi nañu ngir aar liggéeykat yi, ci noonu ñu yamale waxtu yi ñuy liggéey, def leen leegi ñuy: 7 – 8 waxtu, te bu njëkk 12 – 16 waxtu lañu woon. Ñu ñëwati indi fi noppaluy tawat yi ak yu njeextel-ayu-bis yi ak yu at yi . Ñu defati ay liggéey ngir yekkati seen payoor yi, jéemati ba seenug dund ak seeni dëkkuwaay gën a baax.
Man gi réewi ndefar yi man a doxal seen mbiri réew, feeñ na, te am bi réew yooyu amee alal ju doy ak ngànnaay yu yees te xereñ . bu ko defee, nga gis réewi Tugal yi sukkandiku ci ndefar, ëpp doole fuuf yi sikkandiku ci mbay, ak ngànnaay yu yàgg, yi ñu miinoon.
Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:[Soppi • modifier le wikicode]
Yewwute gi ci Tugal jur na ay gàddaay yu mag, juge ci àll yi, ak dëkk-dëkkaan yi, dem ci taax yi ak dëkki ndefar yi, loolu nag mi ngi am ci bi isin yi yokkoo, jumtukaayi ndefar yi gën a xereñ cig wàll, moomeeli mbay yu mag tàmblee feeñ ci Tugal, la ko dale ca ñaareelu xaaju xarnub fukk ak juroom ñatt g, rawati na ci Angalteer ci geneen wàll.
Bu ko defee, baykatu Tugal bi moom gisoon ne li ko gënal daal mooy mu dem ci isin yii nga xam ne li ñu koy fay moo gën a wóor te gën di lu ñu xam, te bàyyi mbay mii nga xam ne leeg-leeg mu baax, leeg-leeg du baax, ak jafe-jafe yi mu àndal, muy njaay meek toppatoo gi.
Lii mooy li waral ñiy liggéey ci mbay néew, te wàññiku, ñi dëkke kaw gi gën a néew, loolu it jur yokkug ñi dëkke ci taax yi, bu ko defee, am lu juddoo ci loolu, mooy néewug njóoxiitum mbay mi , te loolu it tax na njëg yi aju ci mbay ak li ciy juge gën a seer.
Beneen jafe-jafe daal di juddooti, mooy bu aju ci dëkkuwaay ñeel way gàddaay yu bees yii gàddaaye kaw ga ngir dëkksi ci taax yi, di wër liggéey. Ci noonu ay barabi dëkkuwaay yu xat tàmblee feeñ ci wetu fi isin yi nekk. Di dëkkal lu sakkan ciy nit, te matalewul li ñu laaj ci dëkkiin wu baax te xellu. Ci noonu wér gu yaram dajeeki jafe-jafe yu rëy a rëy , jikko it naka noonu. Jafe-jafey liggéeykat yi gën na a yokku, bi ñu demee ba li ñu leen di fay manatul a faj gën ja’a néewi seeni aajo, ngir seerug dund gi.
Beneen jafe-jafe bu mboolaay bu bees amati, ànd ak yewwuteeg ndefar gi, ak ag jëmam kanam, loolu mooy ne lu bari ci jigéen ñeek xale yi, leegi dañoo tàmbli di liggéey ci isin yi, te kat kenn soññu leen ci ku dul boroom isin yii nga xam ne li leen ñoroon weesuwul nu ñu man a gën a ame ay liggéeykat ba gën a man a néew lu ñuy fay, ginnaaw liggéey bi ci isin yi laajul doole ju rëye noonu ngir man ko. Loolu tam jurati yeneen jafe-jafey mboolaay, ndax tax na ba jigéen bàyyi fi ay liggéeyi boppam, dem ci isin yi, xale yi it bàyyi njàng mi, te loolu ag pert manu koo kawe, ndax xale yi ñooy yaakaari ëlëg.
Ag yàqu-yàqu tàmblee feeñati ci wërlaay gu mboolaay yi, ci Tugal, loolu nag mi ngi am bi ag ñàkk-liggéey walla ag liggéeyadi tàmblee tas ak a yaatu ci Tugal, ci liggéeykat yu góor yii nga xam ne dañoo tàmbli woon a nekk ay jafe-jafe dëgg, ci kanamu goornamaa yi, di yëngal, tey sàkku nu ñu leen lijantile seen jafe-jafey liggéey yi. Ci noonu goornamaa yi daal di def ay àtte , indi ay sart yu nos liggéey bi, aar liggéeykat yi ci fuqaleg boroom bopp-alal yi moom isin yi.
Gongikuwaay[Soppi • modifier le wikicode]
Téere taariix bu Abdu Xaadir KEBE


text:
Duusub sin
Ab duusub sin, ci xayma, melokaanu genn xeetu solo la, di luy jëmmal coppiteeg menn mbir muy dem ci jamono. Mbir mi man naa nekk jenn doole, dawaan walla dendu mbëj, ab duusub mbëjbijjaakon, dees na ko jëfandikoo ci fànn yu bari.
Màndarga bu ab duusub sin bi gën a fés mooy dayoob feeñte bi nga ciy jëmmal, ci saa-su-ne, soo jëlee ab diir, nga boole leen tus la lay jox. Soo xoolee nataal bi ci wet gi, di nga gis ne ñaari taxawaay yu solos sin bi yi ëpp, dañoo yam dayoo te safaanoo, koon seenug boole tus la.
Ngir xam dayoo bi ci jenn jamono ji, mii mbindum xayma lees di jëfandikoo.
Fi:
- A, dooneeTaxawaay bi, mooy dayoob solo si bi ëpp.
- w, baraayu puxtal bi, moo nuy wax ni puxtal bi di soppeekoo ci jenn jamono, nu man cee xamee xélam, maanaam ni solo si di soppeekoo ci jamono, bennaanu nattam di radian ci saa (rad/s).
- φ wéq, moo nuy wax fi solo si di tambalee fi jamono doonee tus, t = 0, ci ban puxtal la tambalee.


text:
Dinañu amal ayy xew xewu maaggal Imaam Ridaa ca Vienne
Waallu bitim reew xew xewu maaggal ganesi aduna Imaam Ridaa ca Vienne 17 septembre lañukoy amal ci nimbalu centre islamique bi nga xamni moo neekk ca Vienne
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci reewu tugël ni: suñu sukkandikoo ci xabaar yi nga xamni baayeekoona ci centre islamique bi nga xamni moo neekk ca Vienne dinañu wax ni xew xew yii dañukoy amal ngir maaggal ganesi aduna Imaam Ridaa soopey Imaam Ridaa yi ñookoy amal
Xew xew yii su fukki waxtu ak juroom tegee ñent fukki simili ak juroom lañukoy amal te yitt ñungi cii woo ñëpp jullit ak kudul jullit chite ak Sunnite
1285682


text:
Hip-hop
Hip-hop ag yëngu-yëngug caada ak fànn la, mi ngi juddoo ca Réew yu Beenoo ya ci ndoorteel ati 1970 yi, daa boole bànneexu ak ñaxtu. Mi ngi juddoo ci biir askani waa-aamerig yu ñuul yi, ca New York, fa la tàmbalee, mujj tas ca réew ma ba ci àdduna bi bépp, ba tay mooy dundiinu réewu-taax wi ëpp doole. Caaday Hip-hop ci ñeenti ponk la tënku: break dancing, DJing, MCing ak graffiti.
Wii xeetu fànn ñu bari ci woy wi lañ koy tënk ,MCing, te mu gën a siiw ci rap. Caadaay Hip hop yamul rekk ci rap, man naa sol mbubb yu wuute: su fekke danuy yam rekk ci xoosug DJ bi (Disk Jokey), waruñu ko tuddeeti rap, waaye DJing , sunu yamee ci li MC bi (master of ceremonie, njiitul xew) di bàcc kon man nanu koo woowe rap, walla tamit, donte bari na lu muy faral di am, boolee benn DJ ak ay walla benn MC, kon ci nii hop-hop lañuy wax, ndax rap ak MCing yépp ci caadaay hip hop lañu bokk, waaye nit ñi rap lañuy wax rekk yam ci ngir yombal.
Cosaanu baat bi[Soppi • modifier le wikicode]
Cosaanu baat bi taxu koo leer noonu, ci ñenn ñi jëfandikoo-xel ngir tekki
- Hip "muus", "am-xel" lay tekki, muusaayu tappalaatukat.
- Hop ag yuuxu la gu kuy tëb di def (sooy tëb ni op!).
Nee nañu baat baa ngi war a bawoo ci DJ Luv Bug Starski mi ko doon faral di jëfandikoo suy wax. Waaye li wér te wóor mooy ne gandoor bu Sugarhill Gang mooy ki ko siiwal ci àdduna bi, ci seen woy woowu Rapper's Delight, di benn ci woyi rap yi ñu njëkk a def k7.
Taariix[Soppi • modifier le wikicode]
Ay cosaanam[Soppi • modifier le wikicode]
Woyu hip-hop ci buumu xeeti woyi waa-aamerig yu ñuul yi la bokk. Ay dàttam ñi ngi bàyyikoo ci dundiin gu metti gi ñu nekkee woon, dalee ca seeni maam ba ci jamono yi muy juddu, woy yañu daan def ca tool ya daan ca naqarlu seenug nekkiin, ak daan ca fattali seenug jóge Afrig. Mi ngi tàmbalee ciy kebetu niki xeeti woy yu mel ne ragetime, jazz, blues. Ci lu gën a jonjoo, woyu hip-hopa ngi bawoo ci Soul, ak ci funk. Yii xeeti woy bawoo bëj-gànnaaru Aamerig dem ba fasook sound-system bu waa-jamayka, bi àgg ba New York ndax ndoxandéemu gi waa-jamayka yi daa def foofa. Ba tax-na ñett ñi ñu ne ñoo sos yëngu-yëngu hip-hop fa lañu bàyyikoo.
Donte hip-hop ci yii xeeti woy la jële ay dàttam, waaye doonul seenug wéyal. Du lu ay tëggkat yu xereñ ci seen liggéey toog xalaat, ni blues doonee wéyalug jazz, gospel juddoo ci blues, soul tegu ci, funk ñëw, caaday hip-hop dafa am ab dog-dog ag yeneen xeeti woy yooyu
Aji-rap yi njëkk[Soppi • modifier le wikicode]
Les premiers rappeurs et groupes de rap qui ont marqué l'histoire sont :
- Sugarhill Gang
- Run DMC
- Afrika Bambaataa
- KRS-One
- Grandmaster Flash
- Beastie Boys
- LL Cool J
- Big Daddy Kane
- Last Poets


text:
Wiktionary:xaralaymbej
Ci xët wii baat yi ñeel Xaralaymbëj lees fiy waxtaanee
A[Soppi]
- accumulateur : dajalekaay
- admittance: nangu g
- aimants: bijjaakon b
- alternateur monophasé : safaanukaay bu wennwéq
- alternateur triphasé : safaanukaay bu ñettiwéq
- ampèremètre : nattampere (di jàng nattampeer)
- amplificateur: yokkukaay b
- anode: yéegu
- attraction : xëcc -g, bijj g
- asynchrone : demandoodi
B[Soppi]
bobine: taxañ
c[Soppi]
- cathode : wàccu
- centrale électrique: digg bu mbëj
- centrale idroélectrique: digg bu ndoxmbëj
- centrale nucleaire: digg bu saal
- centrale termoélectrique digg bu tàngmbëj
- circuit: ndombo g
- circuit primaire : ndombo gu njëkk
- circuit secondaire: ñaareelu ndombo
- charge: yan b,
- charge électrique : yanub mbëj
- champ électrique : toolu mbëj
- champ magnetique: toolu bijjaakon
- chute de tension : wàccug dend
- condensateur: fattalukaay (suma juumul fattalukaay yaa ngi ko jële ci fatt, kon foog naa ne bokkul ak liñu jublu ci condensateur, ndax ab condensateur fooy dugal mbëj la rënk ko fa, moo tax tax ma woowee woon ko rënkukaay)(bu fekkee fees di dence la, kon renkukaay, waaye bu dee ci baat bi rekk lees sukandiku moom fattalukaay lay man a doon ndax condenser moy rendre plus dense, te dense mooy lu fatt, xool:http://www.linternaute.com/dictionnaire/fr/definition/condenser/.
- capacité: man-man b (capacité jubluwuñu ci li nga man def, sa man-man, waaye li nga man a dugal ci condensateur bi ci limu mbëj. def nag jubluwuma ci faire, waaye ci misaal: sunuy wax "ndab li dafa am def" maanaam li nga ci man a def dafa bari. Kon fii def moo fi gën a jekk man-man)(kon kay yaatuwaay mooy baay, mbaa yatalees ko baat ne këmbte.
- conducteur électrique : wommatkaayu mbëj (wommat ak watat benn la rekk, (wommat moo gen ndax lu neew laay degg watat, lu ci epp wat lees di wax, te wat mooy diri, wommat nag lees jiital lay doon, walla loo jiitu di ko xecc, man naa doon lees di wat, mbaa lees di nioddi mbaa lu nuy jiitaal di daq niki ag jur)
- courant électrique permanent stationnaire : dawaanu mbëj bu dëkke tekkaaral
- conductivité: wommatiin w (conductivité: ni ñu man a wommate, ni wommatukaay bi di wommate dawaanu mbëj bi, wommatiin, man watatiin laa ko woowee woon, waaye benn la rekk)
- conductance: yolomlu g, bayliku g
- continue: wéy
- courant alternatif : dawaan buy safaanu
- courant polyphasés : dawaan bu bariwéq (lu tax weq = fase?)
- courant de saturation : dawaanu regg
D[Soppi]
- diélectrique : lankmbëj
e[Soppi]
- effet thermique du courant : jeexiitalu tàngoor gu dawaan
- électricité: mbëj m
- électrisation : mbëjal m
- électrons : mbëjfepp b
- électrodes : mbëjjaaru b
- électrostatique : mbëjtekkaaral
- électromagnétique: mbëjbijjaakon
- électromotrice: mbëjdoxalukaay
- énergie électromagnétique : kàttanug mbëjbijjaakon
- enroulement: lëmës g
- entrefer : digganteweñ
F[Soppi]
- fase: wéq
- fusible : ruyaan b
- photomètre : nattleer
- fréquence: baraay
- flux : wal g
- fluxmètre : nattwal
g[Soppi]
- générateur: jurukaay b
i[Soppi]
- idéal:lu misaale, lu jeneere
- impédance: Téye g, tere g
- inducteur : xiirtalkaay
- inductance: xiirtalu g
- induction : xiirtal g
- intensité de courant : taraayu dawaan
- isolant : berkaay
- isolement: ber g
l[Soppi]
M[Soppi]
- masse: laf
- moteur: doxalukaay
- moteur asynchrone : doxalukaay bu demandoodi
- magnétostatique: bijjtekkaaral
- magnétomotrice: bijjdoxalukaay
o[Soppi]
- oscillant : walax-walaxi
- oscillographe: walax-walaxukaay
- onde: duus
p[Soppi]
- perte: ñàkk g
- potentiel : aj
- période: diir b
- permanent: sax, dëkke
- pile : tegle b
- pôle : dott b
- polarisation : dottal b
- pont: sala, jeggiwaay, pom
- potentiomètre: nattaj
- propagation : tas, wisaare, wisaaroo
- puissance: doole, kattan, man-man. ngóora:virilité ( doole:force, kàttan:energie, ci xarala benn baat manula am ñaari tekki. ngóora soo ko xoolee ci wàllu sëy man na laa jox virilité, waaye soo koo xoole ci wàllu liggéey, ci njambaarte, tekkeem di liggéey bees man a def ci ab diiru jamono, muy nit walla masin)(bu dee loolu la and naa ci)
- perméabilité : jàllu g
S[Soppi]
- sens du courant : një lu dawaan bi
- solénoïde : taxaar
- spire: lëmës-lëmës
- synchrone : demandoo
- stationnaire: taxaw
- statique: tekkaaral
- sensibilté : yëngiin ( yëg-yëg:sentation, emotion, sensibilté :ni ngay yëgee, yëngiin)
- stator: tekkaaralaan b
r[Soppi]
- réactance:fayyu, delloo-jëf
- redresseur: jubbantikaay
- répulsion: bëmëxante, foñante
- résistivité :dëgërluwiin
- résistance : ndëgërlu g
- résistore : dëgërlukaay gi
- rayonnement : ceeñeeru g
- rotor : wëndeeluwaan b (baat bii danga koo jafeel lool, soo nangoo tekkaaralaan: stator, war a nagu wëndeelaan walla sax wëndeeluwaan (wandeeluwaan laa doon bind juum)
t[Soppi]
- tension: dend (baat bii yaa ma ko joxoon waaye bëggoon naa xam gongikuwaayam)(yeguma fu ma la ko joxe de, ndax xaw ma woon baat bii, man naa am dangaa jaawale mbaa nga jaawale bi ma la joxoon, waaye nag manees na koo jefandikoo bu boobaa mu juge ci dend ab der, maanaam tallal ko ba mu talleeku nga weer ko ci naaj wi, ndaxte tension tam ci tendre la juge giy tekki tallal, di ci fr force d'extension di ag jeggi dayo)
- travail d' un déplacement : liggéeyub tuxu (tuxu ak randu ak topp benn lañu, tuxale, randale, toppale ñoo yem, (waaye ag wuute am na ca defiin wa,tuxu moo gen)
transformateur : soppalikaay b
v[Soppi]
- voltmètre : nattvolt
u[Soppi]
- uniforme: maase
w[Soppi]
wattmètre : nattwatt (di jàng nattwat)


text:
Waallu bitim reew ndawalu mbootaayu xeet bi nga xamni moo teew ca reewum Myanmar ñaawluna bu baax neekkinu jullit ñi ci biir reew mi te yitt ŋaañna nguur ci ñaakka toppatoo mbiru jullit ñi
Këru tasukaaru al xuraan yi (Ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci bërëbu xabaar bi nga xamni moo neekk ci internet (Zaman) ni: kiifi Tomas Uji ndawu mbootaayu xeet yi ci reewum Myanmar al xamiis bii ñu wees yëkkatina ayy kaaddu di ñaawlu doxalinu nguur gi ci ñaakka taxawu jullit ñi kiidi (Tin sin) njiitu reewum Myanmar leegi la taambali di wax waxu juboo ak neekk been ci diggënte jullit ñi ak yeneen diine yi waaye ci waallu jëf deful dara
Ndaw bi nga xamni moo teewal mbootaayu xeet yi ca reewum Myanmar aartuna bu baax ci neekkinu jullit ñi ni: nguuru reewum Myanmar ba leegi amoul been xalaat walla been programme ci dindi ak xeex boddikonte ci waallu xeet bi nga xamni ci reew mi rawatina nak faat ak faagaagal yi nga xamni ñungikoy def jullit ñi
Yookkna ci yitt ni: takk der yi nga dañoo aju ci nguur gi sa seel loxo dafa neekk ci faat yi nga xamni ñungikoy faat jullit ñi ci biir reewum Myanmar
Ndawu mbootaayu xeet yi ci biir reewum Myanmar saakkuna ci nguuru reewum Myanmar mu gëna baayi xel ci jullit ñi te yitt mu ligeey bu baax ci jeexal boddikonte ci diggënte askan wi ak ci diggënte diine yi


text:
Ñungi amal ayy daara ci diir bu gaat ngir yookk xam xamu Imaamu jumaa yi ci reewu Uzbakistan
Waallu yënggu yënggu al xuraan bii mooy ñaar fukk ak ñeenteelu yoon ñuyy amal daara yii ngir yookk xam xamu Imaamu jumaan yi ak ñi nga xamni ñooy amal xutba ci jumaa yi daara yii nak ci jumaa jiidi (Samarxand) lañukoy amalee
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci ñi nga xamni ñoo leen teewal ci Asie ni: daara yii nga xamni ñungikoy amal ci diir bu gaat ñaari ayu bës ci gannaaw lañuko door lu toollu ci juroom ñaar fukki Imaamu jumaa teewnañu ci daara yii
Ci xew xewu ubbite daara yii ñuyy amal ci diir bu gaat kiidi (Usmaan Xaan of) nga xamni mooy Muftii ak njiitu kureel bii nga xamni dafay taxaw ci soxla jullit ñi ak kiidi (Yusuf Of) nga xamni mooy njiitu komite bi nga xamni dafay saytu waallu diine ci reewum Uzbakistan te aju ci nguur gi ak (Muhamad nazar xayum of) nga xamni mooy jiite mbootaay gi nga xamni moo ëmb jumaa yi teewoonnañufa
Ñi nga xamni ñoo teewoon ci xew xew biii waxnañu ci waallu programme yi nga xamni moom lañu wara doxal ci jumaa, ñi nga xamni ñoofa teewoon yitt bind seeni laac yi nga xamni amoonnañuko ci waallu Imaam yi ak jumaa yi bañu toontu leen ci
1284899


text:
Budda
Siddhārtha Gautama (Sanskrit: सिद्धार्थ गौतम; Pali: Siddhatta Gotama) nekkoon na di ab jàngalekatu diine ca pénkub dogu-gox bu indian, moo sos ngiirum budda xolees na ko ci way buddaa niki xalifab budda (Sammāsambuddha)ci sunuy at. Atum juddoom ak mom deeyam wuutees na ci: ñaar fukki réew yi gën a fes ci jaar-jaar, taarixal na ñu diirub dundam ci ne c. 563 BCE jëm 483 BCE; li gën a mujj, te sax,
Waxam ju mujj moodi: «Mbëj yees defar yepp luy wéyadi la ; Liggéey ci ag xarañ te bañ a noppalu ; Am jubluwaay bu baax farlu ; Saytu xalaat yi ! »