text:
Yanu mbëj
Yanu mbëj, ag jagle gu dàttu la ci wàll-wàllaani ab ne-ne, mooy tax seenug man a digaale ci ndimbalu tooli mbëjbijjaakon yi. Doole jiy judd ci googu digaale mooy sabab ag yëngu ci biir ne-ne bi, muy ab dawaanu mbëj. Bennaanu natt bu benn yan mooy Coulomb. Yan bi gën a ndaw bees man a natt mooy bi ab mbëjfepp di yanu, ñu koy faral di binde e = -1,602 10-19 c.
Yanu mbëj am mbir mees di janeer la, du lees man gis ak bët, dafa di aw tur wees jox genn feeñte gi ngir man a faramface wenn xeetu doxiin wi, di njeexiitam. Yanu mbëj man naa am ñaari xar-kanam yu wuute, di yees jàppee yu "dekkarle" ; benn bi di bu baax (+) beneen bi di bu bon (-). Ñaari yan yu wuute (bu baax ak bu bon) dañuy bijjante, ñaar yu bokk (ñaar yu baax walla ñaar yu bon) dañuy bëmëxante.
Yan yu bon yi lañuy faral a tudde ay mbëjfepp, yu baax yi di ay feppsaal ndax ñooy yiy nekk ci biir saalu xarefulwoon bi te kemu seen yan yam ak yu mbëjfepp yi te dekkarloo.
Dawaanu mbëj man naa am ñetti sabab: walug ay feppsaal (yan yu bon) walla walug ay mbëjfepp (yan yu baat), walla seenug wal ñoom ñaar ñépp ci jubluwaay yu dekkarloo.
Ngir bañ ay jaxasoo mbëjkat yi dañoo ànd ci ne walug yan yu baax yeey dawaanu mbëj, ci liñuy tudde dawaanu déggoo, ndax bu njëkk dañoo foogoon ne doxug wàll-wàllaan yu baax yeey jëmmal dawaan bi, donte tay jii dem nañu ba xam ne safaan bee nekk: dawaanu mbëj doxug mbëjfepp yee ko jur. Ndax feppsaal yi duñu ay wàll-wàllaan yuy dox, ci saalu xarefulwoon bi lañu sax dëkk. Bànqaasi xam-xam yi yittewoo gëstu yile feeñte ñooy xaralaymbëj ak mbëjfeppal.


c: text/html

text:
Senegaal
Senegaal menn la ci réew yi ne ci Sowwu Afrig, mu bokk nag ci Afrig gu bëj-saalumu sahraa (Afrique sub-saharienne), Mbàmbulaanug Atlas diw digam ci sowwu, taqaloo ak Gànnaar ci bëj-gànnaar ak penku, Mali féete ko penku, Ginne ak Ginne Bisaawóo ci bëj-saalum, Gàmbi moom sos ab daanaka-jiba (quasi-enclave) ci biir Senegaal, sutuxlu ba ci lu ëpp 300 km ci biir suuf yi. Duni Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ñi ngi ci 560 km ci tefesi Senegaal yi.
Réew maa ngi lebe turam wi ci dex gi ko peek ci penku ak bëj-gànnaar, te ab balluwaayam bawoo ca Fuuta Jallon ca Ginne, di Dexug Senegaal. Ab kilimaam bu gëwéel la te di bu fendi te yor ñaari jamono: jamonoy nawet (jamonoy taw) ak ju noor (jamonoy fendi).
Ci jamonoy canc gi (la période coloniale), ay digg yu yaxantu yu bari, yu ay imbraatóor yu canc (empire coloniale) moomoon, daal di woon nañuy sampu ci tefes gi gépp. Dëkkub Ndar mujj na di péeyub Afrig gu Sowwu gu Faraas, mu mujj juge ci di leegi Ndakaaru ci 1902, moom Ndakaaru nag mujj na di péeyu Senegaal ca ba mu jotee ca ag tembam ca 1960, nekk ci cat li gën a féete sowwu ci goxub Afrig
La dale 2012 ba fimne Maki Sàll mooy njiitul réew ma. Senegaal ak doonte bokk na ci càmpéef yu bari yu àdduna bi, teewul bokk na ci Bennoo gu Afrig (Union africaine) ak Mbooloom diiwaan yu Sahel-sahraa yi (Communauté des États sahélo-sahariens)
Senegaal nag yaatoo na 196.190 km2.
[Soppi] Gongikubaat
Cosaanul turu Senegaal dañul di jeqi dàggasante ak werante. ca 1850 labbe bii di David Boilat, ca mbindam ya mu doon def ci Senegaal,daa gisoon ne Senegaal mi ngi juge ci waxiinu wolof wii di suñu gaal. Bii nag mooy gis-gis bi gën a siiw, te xibaarukaay yi (les médias) gën koo ame. te moone lu ñu nangoodi la te sikk ko la ko dale ca ati 1960, ay gongikubaat yu bari nag joxe nañu leen, ci misaal biy taf cosaanul tur wi ci ag giir gu berber gu Sahara, mooy giirug Zenaga walla Sinhaaj, naan: Turu Senegaal mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Waaye werante wi dañul di tàng ci loolu ba tay.
[Soppi] Njëkk-taariix
Lu ci ëpp Njëkk-taariix ci Senegaal day tudd - ba laa tudd lenn - gëwéeli xeer yu mag yi (walla les cercles mégalithiques) yu Senegàmbi yi, walla jóori xor yu ñu sàkk yi (les amas coquilliers artificiels), yu ci mel ne ya nekk ca dunub Faajut.
Jàpp nañu ne Senegaal dëkkees na ko ci njëkk-taariix lu jiitu lool juddug Isaa. Ay doj yu ñu yatt yu Jamonoy doj wu ñu yatt ju njëkk ja(Le Paléolithique inférieur ), wuññees na leen ci daanaka-dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ak yeneen yëf yu gongikoo ci doj, ñu jekkal leen, dees leen di fekk ci diiwaanub Tëngéej ak ci pegi dexi Senegaal gu penku gi.
Ci jamonoy doj wu ñu xacc (néolithique), jumtukaay yi tàmbali nañoo soppiku ak a wuute, bu ko defee suuf su ñu togg (walla céramique) daal di feeñ. Gasi gëstu ya ñu doon def ca diiwaani tefes ya feñal nañu ay desiiti waañ yuy seere ak a firndeel askan wu mag wu ay nappkat aki yaxantukat wa fa nekkoon (marigot bu Xant ca delta, sottikukaayu dexug Saalum).
Ndefarug mbell (walla gu weñ (metallurgie)) jëm na kanam ci jamonoy mbell yi (protohistorique) (junni bu ngëkk bi njëkk Isaa), fi ñuy gis ay bàmmeel ci bindu ay mbaanaar (tumulus). Ci digg réew mi, fa tollook Gàmbi gu tay gii, dees na fa fekk mbooloom gëwéeli xeer yu mag (cercles de mégalithes) ci aw dog wu tollu ci 100km ci kaw 250|km.
[Soppi] Nguur yu njëkk ya
Dëkksi gi dafa doon gën di dolliku ndànk-ndànk tey gën di dëgër ngir àgg ci sos ay nguur yu njëkk yu sosu ci VIIeelu xarnu, nguur gu Tekruur, gu Namandiru, gu Jolof, ak ay mbokkoo yu sori ak Iimbraatóor gu Gana, ci suufus Mali gu tay gi. Ci nguur yu wuute yooyu, gi ci ëppoon doole ci XIVeelu xarnu moo doonoon imbraatóor gu Jolof, gi boole woon Kajoor, Bawol, nguuri séeréer yu Siin ak yu Saalum, Waalo, Fuuta-Tooro ak Bambug. Ci bëj-saalum, nguurug Kaabu, teg ci gu Fulaadu.
Jolof nekkoon na imbraatóor gu Njaajaan Njaay sosoon, ki njëkk a nekk Buurba (buur) ca Jolof. Faleesoon na ko njiit ca loolu doon mujj di nguurug Waalo, ca bëj-gànnaar-penku gu Senegaalug tay gii, ca diiwaanu dex gi. Dajale woon na mbooleem askani giirug wolof ngir taxawal imbraatóor gii ci XIIIeelu xarnu . Ibraatóor gi saayoon na te naaxsaay ci1549, ànd ak deeg imbraatóor ba mujjoon ca Jolof, Lele Fuli Fak, ki ko rayoon di Amari Ngóone Sabel Faal, ki nekkoon ca jooja jamono kilifag diiwaanu Kajoor.
Jolof des na di aw dog (vassal) ñeel imbraatóor gu Mali ci diir bu tollu ci xarnu. Ba loola amee, yeneen nguur yi, ñoom itam gu ci nekk, tàmbalee jël ag tembam ba mujj wàññi imbraatóor gu Jolof gu mag googu ba àggal ko ci tolluwaayu genn nguur gu yam ca digg réew mi. Ci ñaareelu xaaj bu XIXeelu xarnu, sancaani Faraas yi (les colons francais) tàmbali woon nañoo nangu ndànk-ndànk mbooleem nguur yu Senegaal yii. Jolof moo nekkoon nguur gi ñu mujj a nangu ak Buurab Jolofam bu mujj ba Alburi Njaay, ci ron deflu gu Luwis Federb.
Lislaam a ngi njëkk a tàbbi ci Senegaal ci diggante VIIIeelu xarnu ak IXeelu xarnu, ña ko fa dugal di ay yaxantukat yu araab-yu-berber. Dañu doon tas diine jii ci jàmm, ñu njëkk koo jox Jula yi tuubloo ci ginaaw bi Tukkloor yi ak Saraxule yi, ñoom itam ñu tas ko ci Senegaal gi gépp. Bi ñu demee ba ci kanam ca XIeelu xarnu , la Muraabituun, jug, Tukkloor yi jàpple leen, ñuy jéem a tuubloo mboolooy jaamukati xërëm yi jaare ko ci Jiyaar. Loolu benn la ci sabab yi tax Séeréer si gàddaayoon dem Siin-Saalum, Wolof yi, Pël yi ak Mandinke yi, te ñoom ñepp ña nga jalu woon ca Tekruur. Lislaam teel na tas ca imbraatóorug Jolof. Waaye ca XIXeelu xarnu la nangu ca dëgg-dëgg mbooleem askan yi, ci anam gu jàmmu, loolu nag deesi sante ko Sëriñ si, ku mel ne Seex Ahmadu Bamba, mi sos yoonu murit, Alaaji Maalik Sy kenn ci kilifay Tiijaaniya walla Seydina Limaamu Laay, ki sos laayéen gi, ñi yéemoon nit ñi ci seenug mbaax ak ragal Yàlla ak séeni karaama( xar-baax). Moom Lislaam tam nekkoon ab ker-keraan (moyen) ngir boole nit ñi te di leen aar ci jalgati yi ñu miinoon ci nguur yi (jiyaar yu toftaloo, canc gu ñu teg ci doole, jalgatiy Ceddo yi).
XIXeelu xarnu ñi ngi ko gën a xame ci daanug nguur yi, jàllsig sancaan yu Tugal yi ( colons européens ) ak jàmmaarloo gi lànk canc gi, ñi ko jëmmal di ay nit ñu mel ne Lat Joor, Alaaji Omar Taal, Mamadu Lamin Darame, Alburi Njaay walla Màbba Jaxu Ba. Diiney katolig (walla nasaraan, ndax katolig bànqaas la ci nasaraan) daal di tasu, ñi ko def di ay nasaraanalkat yu Tugal la ko dale ca XIXeelu xarnu, rawati na ca Siin ak kaasamaas.
[Soppi] Taariix
Lislaam tàbbi na Senegaal ci fukk ak benneelu xarnu,ànd ak giirug Sinhaaj gu Amaasix gi. Turu Senegaal waxees na ne mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Askani Senegaal yi sos nañu ay nguur aki nguur-nguuraan, yi ci ëppoon solo di Imbraatóor gu wolof ca diiwaani Waalo, Kajoor ak Bawol, ci fukk ak ñeenteelu xarnu g.j, ak nguuruñg Tukklóor ak gu Deñaanke gu Pulaar gi ca penku bëj-gànnaar ga. Ay dooley Tugal teg nañu loxo ay wàll ci ay tefesam, ci fukk ak juroomeelu xarnu g.j, ginnaaw bi Faraas daal di teg loxo réew mi mépp, ginnaaw ay xare yu limu. Ci atum 1902 la Ndakaaru nekke péeyub Afrig gu sowwu gu Faraas gépp.
Seŋoor walla Léopold Sédar Senghor(1906-2001)(1960-1980) mooy ki njëkk a nekk njiitul Senegaal, yoroon dàkkantalu njiit liy woykat (walla taalifkat) Ci samwie 1959, la Senegaal bennoo ak li ñu daa wax Sudaan gu Faraas gi, ci ron turu Lëngoo gu Mali (fédération de Malie). Lëngoo gu Mali googu tembe na ci Faraas ci 20 suwe 1960. Waaye ginnaaw ay jafe-jafe yu politig, Lëngoo googu mujj na di ñaari réew ci 20 ut 1960: Senegaal ak Mali. Jibaleesoon na ag lëngoo ci diggante Senegaal ak Gambi ci turu Senegambiya atum 1982. Waaye ci jëf feeñul, bu ko defee ñaari nguur yi tàggalikoo atum 1989. Am na ab jë bu ngànnaayu (front armé) bu nekk ci bëj-saalumu réew mi, ca Kaasamaas bu bëgg tembteg diiwaan ba, leeg-leeg mu xareek nguur gi, la ko dale ca atum 1982. _
[Soppi] Canc gi
Sancaan yi (les colonisateurs) seen teg loxo gu canc gi (conquête coloniale) mi ngi door bi wuññig suuf yii amee ci 1442 ci loxol moolub Veneto (ab diiwaan ca Itaali) bii di Cadamosto, bi mu defalee ay wuññi ñeel Portigaal. Ca jooja jamono la waa portigaal daal di sóobu - ci lu gaaw - ci Njàppum jaam (walla jaayug nit ñu ñuul ñi), waaye doon nañu war a janook gëpplante (la concurrence) gi bawoo woon ci jaaykati ñu ñuul ñi te bawoo woon Britaani (négriers britanniques), Faraas ak Olaand ca Yaxantug ñatti-koñ ya (Commerce triangulaire).
Waa Olaand yi sos nañu ab diggub yaxantu ca dunub Gore, Faraas taxawal ca 1659 digg bii di bu Ndar nga xam ne moo mujj di péeyub Senegaal bu njëkk bi. Ci 1677 waa Faraas ñi ñëw nangu dunu Gore (benn ci digg yu mag yi ñu daa jaaye jaam yi ak Ndar ak tata ju dunu James ca Gàmbi).
Nosteg canc daal di nay taxaw ci dikkug Federb, Kaŋub Senegaal (le gouverneur du Sénégal) la ko dale ca 1854 ba 1861 ak 1863 ba 1865, mooy ki samp dàtti Afrig gu Sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Ci wormaal gi mu defoon aada ya fa cosaanoo ( du dëgg, wormaalu ko fenn) la tàllale jeexiital (l'influence)gu Faraas ba mu weesu Senegaal, mu liggéey ci lu jëmale kanam koom-koomu barab bi (ci njariñul Faraas rekk nag lol réew mi yitteelu leen woon ci lenn), daal di sos waaxub Ndakaaru.
Ginnaaw Ndar, Ndakaaru mujj na ci 1902 di péeyu Afrig gu Sowwu gu Faraas gi, benn ci sancu yu Faraas yi .
Ci samwie 1959, Sudaan gu Faraas gi (Mali gu tay gi) ak Senegaal seey nañu ci Lëngoo gu Mali, gi nga xam ne mujj na temb ci 20 suwe 1960. Temb gii mi ngi juddoo ci tuxalug ay nguur ( transferts de pouvoirs ) yu amoon ca dëppoo ga ñu xaatimoon ca Faraas ca 4 awril 1960.
[Soppi] Politig
Senegaal nguurug demokaraasi la gu limuy làng (gu bariy parti), njiitul pénc mi (président de la république)dees na ko tànn ngir diirub juroomi at (leegi soppees na ponku sartu réew bi aju ci diirub ngiitug réew mi, yobbóoti ko ci juroom ñaari at, ginnaaw bi ñu ko soppee jële ko ci juroom ñaar, yobbu woon ko ci juroom), moom njiit li nag mooy tànn njiitul jëwrin yi. Barlamaab Senegaal ñi ngi koy wooye Péncum ndawi réew mi mbaa ( jataayub xeet wi), am na nag 120 cér yu ñiy tànn ci ay tànnéef (élections) yu dul yu njiitul réew mi(tànnéef yu yoonal yi : élections législatives) ngir diirub juroomi at
Mii menn la ci réew yi gën a am demokaraasi te gën a dal ci Afrig, ndaxte genn daaneel nguur (coups d'État) masu fee am, « Senegaal niki roytéef »[1] yagg nañu koo joxe, wone ko ngir ñu roy ci, ba tee ay yi di fi am ak doonte Amnesty International mi ngi ñaawlu yenn jàpp yi yor mbubum politig[2]Royuwaay:,[3].
Senegaal am Pénc la mu demokaraasi (une république démocratique) (lu sakkan ci ay làngi politig a nga fa). Noste ga fa nekk gu njiitug réew la, ndax ba mu amee ag tembam Senegaal daa daal di jël Faraas niki roytéef, roy ca politigam ba ca 1958, niki yeneen réewi Afrig yi bokkoon ci ASF(Afrig gu Sowwu gu Faraas).Sartu réew bu Senegaal mi ngi taariixoo ci 1959, xoolaat nañu ko ci 1960 ki ko def di Léopold Sédar Senghor ginnaaw genn laaju (référendum). ay xoolaat (révisions) yu bari topp nañu ci, ñooy gu 1963 moo fi saxal nosteg njiitu réew (ci jamono jooju : dindi njiitul jëwriñ) teg ci gu 2001 gi yobbu àppub njiit gi jële ko ci 7 at, yobbu ko 5 at (jataayub mag ñi(le sénat) jëlees na ko fi, ginaaw bi ñu delloosi ko ci 2007).
Njiitul Pénc mi( Le Président de la République) (xoolal limub njiiti Senegaal yil) mooy kilifag nguur gi, moom nag ñi ngi koy tànn, mu ame ci pal gu mbooloo mi (suffrage universel) ci anam gu jonjoo de (manière directe) ci diir bu tollu ci juroom ñaari at, manees koo yeesalaat benn yoon. Mooy fal njiitul jëwrin yi (xoolal limub njiiti jëwrin yu Senegaal) moom itam (njiitul jëwrin yi) mooy tànn jëwrin yi, ba noppi sàkku ci njiitul réew mi mu tabb leen.
Ki njëkk a nekk njiitul Senegaal mooy Léopold Sédar Senghor,mu nekkoon njiit lu ubbeeku te dib taalifkat bu siiwoon . Ci 1981 la ko njiitul jëwrinan lii di Abdu Juuf wuutu, waaye ci 2000 la Làngug demokaraasi gu Senegaal gi am ndam ci njiitug Abdulaay Wàdd, ñu falati ko ci 2007. Njiitul góornamaa bi fi nekk fii mu ne mooy Seex Ajiibu Sumaare.
Parlamaa bu Senegaal yor na ñaari néeg : Péncum ndawi réew mi ak jataayub mag ñi.
Bi ñu ko taxawalee ci 20 ut 1960,Péncum ndayi réew mi mi ngi yor 150 ndawi réew, yu ñu fal ci pal gu mbooloo mi ci anam gu jonjoo (au suffrage universel direct) ngir diir bu tollu ci 5 at. Tànnéef gi gu ëppte la (Le scrutin est majoritaire) ci genn wër, ci tund yiy xëccoo 90 ndawi réew, di it gu kem (proportionnel) di ab lim bu tas ci réew mi ñu koy xëccoo mu tollu ci 60 ndawi réew. Péncum ndaw yi Macky Sall moo ko jiite, mi nekkoon Njiitul jëwrin yi, waaye fii mu nekk, aw yoon jug na wu Saada Njaay indi ngir ñu jële ko fi, wàññi ab àppam ba du weesu menn at ngir man ko fee jële, wii yoon nag, jot naa jàll, waaye njiitul réew mi dëggalagu ko. Tànnéef yu yoonal yu Senegaal yu 2007 jàll nañu ci ndam lu yaatu lu àndandoo gu njiit gi (coalition présidentielle), waaye lu jege ñaari ñatteel (deux-tiers) ci falkat yi demuñu woon ca mbañ-gàcca ya, li ko waral di ndigalul dogoo(boycott) lu bawoo ci làngi kujje gi.
Parlamaa bu Senegaal boroom benn-néeg (monocaméral) la woon, ci diirub jenn jamono: Jataayub mag ñi, muy lu ñu dindi ci 2001 ci ginnaaw genn laaju gu sartu réew (référendum constitutionnel), delloosi nañu ko ca mee 2007. Mag ñi (Les sénateurs) nag dinañu tollu ci limub 100. 35 ya ca ñoom dañu leen a fal ci anam gu jonjoodi (au suffrage indirect) ci tund yi, yeneen 65 yi njiitul réew mi di leen tabb. Paap Jóob, kilifag Ndakaaru moo ko jiite .
Am na yoon (loi) wu ñu def ci diggadil gi(La loi sur la décentralisation), nekk na it di lu ñuy doxal la ko dale ca samwie 1997, , yoon woowu jox na ay ay doole yu am solo ñeel jataayi diiwaan yi (assemblées régionales).
Ci 1992 la Àttewaay bu Kawe (la cour suprême) bu Senegaal bi nekk di lu ñu dindi, ñu wottee ko cér (organes) yu jagoo loolu: Àttewaay bu firi bi(Cour de cassation), Jataayub nguur gi (Conseil d'État) ak Jataayub Sartu réew mi (Conseil constitutionnel), yooyu cér di yu niru lool séeni moroom ya nekk Faraas. Seeni àttekat Njiitul réew mee leen di tabb. Yooyu ñooy bànqaasi yoon yi gën a kawe ci réew mi (les plus hautes instances judiciaires du pays).
Dalub Àttewaay bu firi bi ëmb na lenn njiit lu njëkk, ak ñatti njiit yu néeg (trois Présidents de chambre) ak gën jaa néew juroon ñeenti xelalkat (9 Conseillers). Ca toppewaay ba le (Parquet), mi ngi ame ci ab Toppekat bu Matale (un Procureur général) , ci benn layalkat bu njëkk bu matale (un Premier Avocat général), ci gën jaa néew ñaari layalkat yu matale (deux Avocats généraux) ak gën jaa bari juroom benni déglukat (six Auditeurs) yu koy liggéeyal. Am na ñatti néeg, yoy bu ci nekk mi ngi ame ci lenn Njiit ak ñaari xelalkat gën jaa néew:
- Néeg bu njëkk bi mooy àtte layoo yi aju ci wàllug tooñaange yi (pourvois en matière pénale),
- Bu ñaareel bi di àtte layoo yi aju ci mbirum ñoñ ak yaxantu ( pourvois en matière civile et commerciale)
- Bu ñatteel bi di sëgg ci wàll yi jëm ci mboolaay (yoonu liggéey ak kaaraange gu mboolaay)(droit du travail et sécurité sociale).
Jataayub nguur gi ay xaaj yu bari ñoo ko sos:
- Xaaj bu njëkk bi moom lañu féetale xuloo yi aju ci bindu ci limi tànnéef yi(les listes électorales), yoonu (légalité) gu jëfi mbooloo yu barab yi ( collectivités locales ) ak diiŋat yi ngir neenal gu aju ci nguur gu ëpp (les recours en annulation pour excès de pouvoir).
- Xaajub ñaareel bi day def li Àttewaayu xayma yi (la Cour des comptes)di def ca Faraas , ci moom sax la jële woowiinam woowu bu yàggul rekk.
- Xaaj yooyu yépp nag am nañu ay njiiti xaaj (Présidents de section), ay xelalkati nguur (les Conseillers d'État) ay xelalkati laaju (les Conseillers référendaires) te ki leen jiite mooy njiitul jataayub nguur gi (Conseil d'État).
Jataayub sartu réew bi yor na juroomi cér, yu ñu tabbe ci ag santaane (décret) ngir juroom benni at yu ñu dul yeesal, yoo xam ne njiit ca la ak topp-njiit (Vice-président). Dees na ko yeesal cig wàll waaye déet lépp, waaye du weesu ñaari cér gën jaa bari. Ab liggéeyam mooy fuglu tànnéef yu yoonal yi, ak xool ba xam yoon yi (les lois) dëppoo nañook sartu réew mi, ak warlu yu àdduna yi (les engagements internationaux).
Senegaal dindi na mbugalum ray ci 10 desambar 2004[4].
[Soppi] Gëstu-askan
Li ëpp ci gëstu yi ñu def ci wàllug Gëstu-askan (walla demogaraafi) ci Senegaal dafa sukkandiku ci Waññ (recensement) yi ñu jotoon a def ci 1976, 1988 rawati na 2002. Doxal gu Séentu ak Lim gi (la Direction de la Prévision et de la Statistique) ci 2004, siiwaloon na « ay leeral ci askani Senegaal yi, loolu di woon lu juge ci waññ gu 2002 » mu sóoraale woon ci màgg gi man a ami ci askanu Senegaal la ko dale booba ba 2015[5].
Bu ñu sukkandikoo ci gongikuwaay yii, askanu Senegaal - wi doonoon lu toolook 1 milyoŋ ciy way dëkk ci 1900 ak 2,8 milyoŋ ca jamonoy ag tembam ca 1960 – yekkatiku na tay ba àgg ci 11 343 328 ciy jëmm (nattale gi ci 31/12/2007) te man naa àgg ci 13 709 845 ci mujjug 2015. Askan wii kon day màgg ci anam gu gaaw, ànd ak benn tolluwaayu njuru (taux de fécondité) bu tiim 4 doom ci jigéen.
Seetloos na fa genn kuute gu giir gu mag: Wolof (43,3 %), Pël (23,8 %), Séeréer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malinke (3,0 %), Soninke (1,1 %) Maanjanke (2%) ak yennat ci ay giir yu gën a néew, te gën a gawu ci barab,waxuma la nag naari Libaan yi ak Tubaab yi, nga xam ne ñi ngi nekk ci dëkki taax yi [6]Royuwaay:,[7]. Ci mujjug 2007, 16 966 ci waa Faraas bindu woon nañu ci seen barabu aji teewal (ambassade) (boroom ñaari réewu it ci lañu woon (les binationaux))[8].
Ab diir bu yàgg a ngii askan wi nekk di jalu ci fi jàkkaarloo ak Mbàmbulaan gu Atlas gi, waaye nocciku gu kaw gi (l'exode rural) yokk na yamoodi gi ci séddale gii. Fi mu nekk ñeenti nit yoo gis ci waa Senegaal, kenn ka mi ngi dëkk ci Daanaka dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert), looloo waral péey baa ngi waaj a xëx.
Bu Ndakaaru jàllee, diiwaan yi ñu gën a taaxal (les régions les plus urbanisées) ñooy Siggicoor, Cees ak Ndar. Yi gën a néew ag taaxal (moins urbanisées) ci diiwaan yi ñooy Koldaa, Maatam ak Fatig.Diiwaanu Tàmbaakundaa nag moo yor fatt (densité) gi gën a doyadi (11 way dëkk ci km²).
Bu ñu sukkandikoo ci nattale yu 2007, digg yu taax yu diiwaan (les centres urbains régionaux) yi yor lu ëpp 100 000 ciy way dëkk ñooy Tuubaa (529 176) (Man nag yaakaar naa ne ag na ma xame Tuubaa, la fa dëkk man naa ñeentte lim bii ñu wax) – mi jekki jekki gis ag màgg gu yéem ñépp –, Cees (263 493), Kawlax (185 976), Mbuur (181 825), Ndar (171 263), Siggicoor (158 370) et Njaaréem (100 445)[5].
Ca 2007, Senegaal teeru woon na lu tollu ci 23,800 ciy daw-làqu ak sàkkukati ag wéeru ( demandeurs d'asile), yoo xam ne lu ëpp 20,000 ca ñoom ay waa Gànnaar lañu, yu doon daw boddanteg xeet ga, ak ñennat ci waa Liberiyaa, waa Siraa Leyoon, ak yeneen réew [9].
[Soppi] Gàddaay
Bu Senegaal dee réew muy teeru ay way gàddaay (ay migrants), moo xam yu ay jamono lañu(saisonniers) mbaa déet, moo xam yu bawoo ci réew yi mu digool lañu walla yu ko sori[10], du tee menn mbooloo mu Senegaal mu mag ma ngay dund ca bitim réew. wisaaroo gii (diaspora)alal ju am solo la ci réew mi, ci wàllug koom ak njëmmte (identité). Xarala yu xibaar ak jokkoo yu bees yi XXJB dañuy gën di jàppandal jokkoo ci diggante njaboot gi te tax it deesi man a dund mu mel ne da ngaa nekk ci sa biir réew . Li ëpp ci ñiy dem nag ay waxambaane lañu yu jublu Tugal, rawati na Faraas, ak Itaali, walla ñuy dem ca Aamerig gu bëj-gànnaar ga, ca Kebeg yobbaale ci seeni xol naalub dellu réew ma ci ginnaaw yennat ciy at. Màggug gàddaay gu yoonoodi gi (immigrations clandestines), ñu koy def ci ay anam yu bon te ñaaw jëm ci Duni Kanaari yi lu tiital Senegaal la ak réew yi koy teeru.
Ñi gën a ñàkk yaakaar ñoom faalewuñu sax ay wi ñu ci man a dajeel, ginaaw gis nañu seeni moroom tekki, rawati na ya bokk ca wisaaroo ga (diaspora) — moo xam Senegaal lañu juddoo mbaa dañu faa am rekki way jur - rawati na ñi ciy yëngu ci tàggat yaram mbaa fànn (art).
Lu sakkan faatoo na ci gàddaay gu yoonoodi gi, mbaa mbëkk mi, baat bi ñu ko gën a xame, lu ko waral? xanaa géej gi ñu sóobu ci lu duli jumtukaay yu dëppoo , ñoom kay dañuy sóobu ci ay looca yu doyadi, duy kooki bagaas ak nit ci wépp xeet ak maas, bu ko defee yooru, duñu faale la leen dëgmal ciw ay ak musiba, gaal gaay doon duus ba, néegub añ ba, bu tëdd ba, leeg-leeg duus ñëw téq leen mbaa ngelaw lu saf, ba kero ñuy àgg bu ko Yàlla dogalee, waaye cis lëf cig loof, lu sakkan di ca des dib añ mbaa reerub ag kuréel ciy jën yu waroon a nekk diy añ ñeel leen mbaay reer. Nii lay deme ba kero ñuy àgg ak la leen fay xaar ciy kaso ak ëlëg gu lëndëm, lii mooy li xew ci mbeex mi, waxuma la nag la ca tàkk ga, aji tàng ji tàkk gii nga xam ne jali beeñ yi yàgg nañu fee tee nit àgg fa mu jëm.
[Soppi] Koom-koom
Senegaal nguur la gu bokk ci Bennoo gu koom-koom ak gu koppar gu Afrig gu sowwu gi. Ginnaaw ay jafe-jafe yu koom-koom ci njëlbéenug ati juroom neen-fukk yi, ay yoonam (ay luwaam) yu koom-koom soppiku nañu, bu ko defee ag màggam gu koom-koom mujj àgg ci ay 5% ci diggante 1995 ak 2001. Ci ndoortel 1994 Senegaal door na ci doxal tëriinu yéwénal gu koom-koom gu kawe ay yitte, ci càmmug mboolaay gu àdduna bi (communauté internationale), looloo ko jañoon ci mu woyofal xiimay kopparam bii nga xam ne daa tënku ci Frank bu Faraas, mu woyofal ko ba ci 50%. Jeexiitalu woyofal gii diisoon na lool ci ay way dëkkam, ndax taxoon ba njëgi li ëpp ci marsandiis yu dàttu yi ak yu dund yi seeroon te yekkatiku, niki meew, yàpp, ceeb, ba àgg ci fulu ci genn guddi, waaye am na genn màgg gu am ci koom-koom bi, ak ci njuddéef mu ñumm mu biirum réew mi, ngir yéwénal yi, nga xam ne àgg na ci 5% ci at mu nekk, bu ko defee walu gi(l'inflation) wàññiku ci anam gu yéeme ba àgg ci ay lim yu ndaw bu ñu ko nattee ca la romb.
[Soppi] Tembte
Ci 20/ut/ 1960, la Senegaal génn ci lëngoo gu Mali gi, daal di jibal ag tembam.
Senegaal ak Gàmbi bennoo nañu ci 1982 ngir amal lëngoo gu Senegàmbi, waaye gii nekkutoon lu dul aw gisiin, kenn masu koo jëfe. Mujj gi ñu far ko tas ci 1989.
Ay janoo jot nañoo am la ko dale ca 1982 ci anam gu dogatu ci diggante ñoñ tàqalikoo (les séparatistes) ñi nekk ci bëj-saalum gu Kaasamaas ak doole yu góornamaa bi. Ginaaw ay jéem yu bari yu àntuwul, genn dëppoo mujj nañu ko xaatim ca Siggicoor ca 30/desambar/2004 [11] ci diggante jëwrini biir-réew ji woon Usmaan Ngom ak làbbe Augustin Diamacoune Senghor, mi nekkoon njiitul fipp gu Yëngu-yëngu gu doole yu demokaraasi yu Kaasamaas (YDDK)(MFDC), moom Diamacoune Senghor moomu mujj na faatu.
Beneen tombub coow ci diggante ay waa Kaasamaas ak Ginne-Bissaawuóo màgg na ci awril 2007[12].
Ci 1989, Gànnar ak Senegaal génne nañu ku ci ne, ci anam gu ñaaw sa njabootug moroom te ña ëppoon ca ñoom ña nga juddoo woon fa ñu leen génnee, muy réew mi leen doomoo woon, ñu jotoon faa seey ca mboolaay ga ak koom-koom ba. Bu ñu sukkandikoo ci li Jataayub daw-làq bu kawe bi (JDK) HCR wax, ay daw-làqu ña nga des ba tay ca guddaayub dexug Senegaal gi[13]. Ci 2007, Njiitul Gànnaar jibaloon na ba muy def càkkug palaam ga (campagne), ne nangu na delsig doomi réewam yooyu doon dund ci Senegaal ak Mali te neexu leen[14].
[Soppi] Melosuuf
Senegaal a ngi nekk ci diggante 12°8 ak 16°41 wu rëddu tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar ak 11°21 ak 17°32 wu rëddu tus-wu-taxaw wu sowwu. digam wi gën a féete sowwu mooy Ndakaaru di it cat li gën a féete sowwu ci goxu Afrig.
Su ñu ko méngalee ak réewum Mali walla ak mu Gànnaar di nanu gis ne Senegaal réew mu tuuti la ci rëyaayu-suuf.
[Soppi] Klimaa
Klimaab Sahel la ame:
- Nawet maami koor la ba kori. Bëj-saalum gi moo ëpp taw. àllub yamoo bi ca Caasamaas la nekk, ndax ay tawam yu bari;
- Noor moom diggi tabaski la ba rakki gamu
[Soppi] Seddatleg yoriin
Ca atum 1996 la seddale gu mujj gi ame, mooy giy wéy ba tay, lu dul coppite yi ci mujj a am: Sosug diwaanu Maatam ci 2001 ak gox-goxaan bu Kungeel ci 2006.
Ci 2008, la Senegaal nekk 14 diwaan,
Yenn ciy dëkk:
- Cees, 311 324 way dëkk (2005) ;
- Ndakaaru, 1 009 256 way dëkk (2004) ;
- Jurbel
- Luga
- Maatam
- Mbuur
- Mexe
- Ndar, 154 496 way dëkk (2001) ;
- Podoor
- Tuuba
- Tëngéej
- Kawlak, 185 976 way dëkk (2007).
- Siggcoor, 158 370 way dëkk (2007) ;
[Soppi] Giir yi
Senegaal doon na réew mu bariy giir, waaye it soo ko mengalee ak yeneen réewi Afrik yu bari, wuuteg ay giiram du feeñ. Man nan ni daanaka wuute amul ci diggante giiri senegaal yi ndax seenug bennoo ci caada. Man nan cee lim yii tambalee ko ci yi ci gën a bari ba ci yi ci gën a néew: Wolof (43,3 %), Pulaar (23,8 %), Seereer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malenke (3,0 %), Sooninke (1,1 %) Manjaak (2%), ak yeneen giir-giiraan yu tas ci réew mi, man nan cee boolee it tubaab yi ak naari libaan yi.
[Soppi] toftaloog xew-xew yi
- Ci VIIeelu xarnu : nguur yu njëkk ya
- XIeelu xarnu : Feeñug Lislaam
- 1442 : doorug teg loxo gu sancaan yi
- 1444 : wuññig Dunub Gore. Joqalante yu yaxantu yu njëkk yi ak waa Tugal ñi ngi door bi Waa Portigaal agsee ci sottikuwaayu Dexug Senegaal ak Cap-Vert (Bopp bu wert bi) (Nekkeesoon na di joqalante ay ndima aki weñ (métaux) ci pëndëxu wurus (la poudre d'or), ak daakaande ak bëñu ñay (dl'ivoire)).
- Ginaaw 1600 : Waa Faraas ak waa Olaand dàq nañu waa Portigaal.
- 1659 : Taxawal Ndar
- 1700 : Faraas yilif na yaxantu gi ci diiwaani tefes yi. Ak li kujje gi di tar ci diggante Faraas ak Britani lépp ak xeex yu bari yi teewul cangug Faraas akug jeexiitalam tallaliku. Bi mu toogee ca Ndar, Faraas daa daal di yéeg ci Dexug Senegaal gi ngir àgg Niseer, ak doonte daje na ak yenn jàmmaarloo yu bawoo ci yennat ci ay giir niki (Tukulóor yi ak Pël yi).
- 1815 : Ndajem Vienne mi jox na Faraas Gore.
- 1818 : njaayum jaam yi dindees na ko ca Faraas.
- 1852 : Federb wàcc na Senegaal, daal di àtte, dale ko 1854 ba 1861 ak la dale 1863 ba 1865.
- 1855 : Wàllug teg loxo gu xare daal di door ci nangug Waalo.
- 1857 : Sosus Sànnikati Senegaal yi(les tirailleur sénégalais).
- 1857 : Jëlug barabub Ndakaaru cig dëppoo ak kilifay lebu yi.
- 1860-1865 : Mbooleem Kaasamaas gu suufe gi ba Siggicoor rot na ci ron yiirug Faraas (sous protectorat français).
- 1886 : Faatug Lat Joor ak jeexug jamonoy Dammeel.
- 1892 : Xare yu mag yi jeex nañu
- 1895 : SosugAfrig gu sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Senegaal mujj na ci anam gu fés di ab sancu bu Faraas, ñu koy yore ak a doxale ca Ndar.
- 1902 : Tuxalug péeyub (ASF)(AOF) jële ko Ndar, yobbu ko Ndakaaru. Faraas mi ngi doon dundal koom-koomu Senegaal ci anam ga ko ñoroon te méngook ag jëm-kanamug réewam, googa di mbayum gerte, gu ñu war a génneji (culture de l'arachide destinée à l'exportation).
- 1914 : Blees Jaañ mooy nit ku ñuul ki njëkk a toog péncum ndawi réew mu Faraas ; moom nag tëyye na toogub ndawu réewam boobu ba ci 1934.
- 1959-1960 : Sosug lëngoo gu Mali (la fédération du Mali).
- 1960 : Tembug Senegaal (Indépendance du Sénégal).
- 1982-1989 : Sosug lëngoo gu Senegambi.
[Soppi] Karmat ak delluwaay
- ↑ « am na nu ñu gise Senegaal niki roytéef ci saafara xuloo yeek xeex yi ? » (table-ronde régionale sur le Sénégal animée par Jean-Claude Marut, CEAN-IEP de Bordeaux, 15 janvier 2004)
- ↑ Rapport 2006 d'Amnesty Internation jàppug Idriisa Sekk
- ↑ Rapport 2007 d'Amnesty International bàyyig Idriisa Sekk, ak setal gi nu ko def ci mbooleem li ñu ko toppe woon
- ↑ Abolition de la peine de mort au Sénégal [1]
- ↑ 5,0 et 5,1 (fr) Agence Nationale de la Statistique et de la Démographie du Sénégal
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ (fr) Samir Gharbi, « Combien sont-ils, où vivent-ils ? Toujours accueillant », Jeune Afrique, n° 2477, du 29 juin au 5 juillet 2008, p. 28
- ↑ U.S. Committee for Refugees and Immigrants. 2008. World Refugee Survey 2008
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Arrestations et renvois de migrants
- ↑ (fr) Rapport 2006 - Amnesty international
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Combats en Casamance
- ↑ (fr) HCR : La Mauritanie prête à autoriser 20 000 réfugiés à rentrer du Mali et du Sénégal
- ↑ (fr) Retour des réfugiés mauritaniens
[Soppi] Xool it
[Soppi] Jukki yi ci lonku
[Soppi] Lëkkalekaay yu biti
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Jibuti • Isipt • Eritere • Ecoopi • Gaboŋ • Gaambi • Gana • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Keeñaa • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Marook • Malawi • Mali • Móoris • Gànnaar • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ugandaa • Ruwandaa • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Suwaasilaand • Tansani • Cadd • Togóo • Tiniisi • Saambi • Simbaawee

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Raaya wu Senegaal
Raaya réewum Senegaal am na ñatti rëdd yu taxaw te tolloo, wu wert, wu mboq ak wu xonk. Ab biddiw wu wert am juróomi cat a nekk ci digg rëdd wu mboq wi.
Kulóor bu wert bee ngi màndargaal kulóoru yonent Yàlla Muhammad ñeel jullit yi, wow yaakaar ñeel nasaraan yi mbaa wow njur ñeel ñi gëmul Yàlla. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy 361 mbaa RGB 30 181 58.
- Melo (Kulóor) wu mboq wi day màndargaal am-am ak njariñal liggéey, doon it kulóoru Caada ak ladab; kulóoru xel mbaa ruu. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy 116 mbaa RGB 252 209 22.
- Kulóor bu xonk bi day màndargaal kulóoru dereet, joj dund, joj jaayante gu askan wépp def ak joj xeex ñàkk. Nimero bi ko sistem Panton jox di 186 mbaa RGB 206 17 38.
- Biddiw bu wert bi juróomi cat yi day màndargaal mbokkoo gi ak Afrig, akug ubbeeku ñeel juróomi dénd yi. Li mu wert nag day tekki yaakaar gi judd ci moom gi Senegaal moom boppam. Day màndargaal it juróomi ponki Lislaam yi ñeel jullit yi. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy wow rëdd wu wert wi.
Amul benn dogalu buur bu ñeel yaatuwaayu rëdd yooyu, kulóoru raaya wi ak tolluwaayu biddiw bi.
[Soppi] Raaya ya jëkkoon
Raayaw Senegaal wi njëkk, ci atum 1958, daa amoon biddiw bu mboq bu am juróomi cat te ginaaw gi wert. Mi ngi ajuwoon ci Mbooloom Jëmale Senegaal kanam (doon tey làng politig gii di Parti socialiste (PS)), amoom benn biddiw ca jamono jooja.
Ci weeru samwie 1959, réewum Sudan miy làkk faraase (doon tey réewum Mali) ak réewum Senegaal ñoo ànd sos Mbooloo mu Mali (bokk ci réew yiy wax farañse), te aw raayaam, am ñetti kulóor, wert, mboq ak xonk akub kanaga ca digg ba. Réewum Senegaal daa mujj rocciku ci mbooloo moomu, témb ci 20 ut atum 1960. Bamuy génn ca Mbooloo ma Senegaal daa yóbbale raayaw Mbooloo mu Mali ma waaye daa wuutale kanaga ba akub biddiw bu wert ngir bañ a juuyoo ak jullit yi.


text:
Njeexitu joule
Njeexitu joule mooy tur wees jox feeñte gees di gis saa su dawaanu mbëj jaare cib wommatukaayu mbëj, muy juddug ag tàngoor. Kemu tangoor gee ngi aju ci taraayu dawaan bi. Baat bi jóge ci James Prescott Joule di ab jëmmaan bu waa-angalteer, di ki doon gëstu feeñte gi ci wetu ati 1860.
Ci xayma manees naa bind lii:
Fa:
- P doonee ngóora gi
- V doonee dend bi
- I doonee dawaan bi (di dayoob mbëjfepp yiy jaar ci wommattukaay bi ci saa su nekkk)
Ci ab dëgërlukaay ngóora gi manees na koo natte niki:
Fa R doonee ndëgërlu gu ndombo gi. Feeñte gi li muy jur mooy ñakkug kàttan ci biir wommatukaay, di soppaliku tangoor. Kon xamees na ne doon na mbir mees war a tuutal lunu man, rawatina ci bu ñuy séddale kàttanu mbëj mi. lees man a def ba wàññi ñakkug kàttan googu mooy dijjal wommatukaay bi walla waññi dawaan biy jàll ci biiram.
Njeexitu joule du fépp la bonee ndax tangoor gi muy jur manees na koo jëfandikoo ci defari puur, ci sunu kër yi, làkkuwaayu mburu yi,...


text:
Way dëkki Afrig
Way dëkki Afrig ñu néew lañu, bu ñu leen nattee ci tolluwaayam bu rëy bii (moom Afrig): sababu loolu day dellu ci ni ab déndam méngoodee, ñagase ni. Ak itam sanc gi ko Tugal sancoon te yàgg fi, giir ay xéewalam yu dénd yi, te loolu indil ko ag dellu ginnaaw gu mag. Lii lépp nag dox na ci taxawal màggug way dëkkam. Leegi nag duggalees na fi jumtukaayi feg yi aju ci wàllug wér-gu-yaram, bu ko defee way dëkk yi tàmbali di bari, di màgg. Limub way dëkki Afrig àgg na ci 350 ci milyoŋi nit , ñi ngi séntu lim bii romb ko ba àgg ci 520 milyoŋi nit ci mujjug xarnu bii.
[Soppi] Diiwaan yu fatt yi ci ay way dëkk
yii diiwaan nag ñi ngi ci barab yi barim mbay, mbell ak klimaa bu méngoo, ci xuru Niil wu jege wi ak Delta ak ci barabi tefes yi ci bëj-gànnaaru Afrig, ak ci Laamaaru Ngéej yu Yamoo yi, ak ci tefesug sowwu Afrig, ak ci diiwaani bëj-saalum yi ak bëj-saalumu penku ci Afrig gu bëj-saalum gi.
[Soppi] Diiwaan yu diggdóomu yi cig dëkk
barab yu diggdóoomu te yam ci ag fatt ci wàllug dëkk moo fa nekk, maanaam ña fa dëkk bareewuñu noonu, moom nag ay yaatu-yaatoo fa nekk yu rëy ci ay sammuwaay, ci goxi Sudaan yu sowwu yi, dale ko ci Dexug Senegaal gi ba ca ngéejus Càdd si, ak ci xuru Niil ci Sudaan ak ci Laamaaru Ecoopi ak ci Sowwu Afrig ak bëj-saalumu mbalkam Kongoo.
[Soppi] Diiwaan yi bariwul ay way dëkk
ñooy tàkk yu bekkoor yi, niki : Tàkkug Sahara, Tàkkug Kalahaari gi ak Tàkkug Somaali gi, ak itam gotti yamoo yu fatt yu bari yi ay ngirowaay aki tawat, ci mbalkam Kongóo ak Diggu Afrig.
[Soppi] Xeeti way dëkk yi
Way dëkki goxub Afrig tollu nañu ci lu jege 350 milyoŋ ciy nit, maanaam lu tollook ay fukki yoon Isipt ciy way dëkk, ñi ngi séntu bii lim àgg ci 520 milyoŋ ciy nit balaa yàgg.
Way dëkki gox bi ñi ngi sosoo ci ay ñu ñuul, ay araab, ay tubaab ak lenn ci ay xeet yu bawoo Asi, ñu ëpp ci ñoom nag ay waa Siin lañu aki waa End.
[Soppi] Ñu ñuul ñi
ñooy ñi cosaanoo ci gox bi, ñoom nag ñi ngi nekk ci digg bi ak ci bëj-saalum gi. Ñoom nag daje nañook ag jaay doole gu mag gu tukkee ci sancaan yi, rawati na ci jamono ji nekk ci diggante ñaari xarnu yii: VI ak VII. ñoom sancaan yi ñoo sawarloo njàppum jaam mi te di ci xiirtale, rawati na ci tefesi sowwu Afrig yi ak mbalkam Kongóo, loolu waral ñu ray lu sakkan ci waa Afrig yi, ña ca des gàddaay dugg ci biir gox bi.
[Soppi] Araab yi
Ñi ngi nekk ci xaaj bu bëj-gànnaar bi ci gox bi, rawati na ci réewi naar yi, di : Isipt, Sudaan, Libi, Tiniisi, Aljeeri, Marook, Gànnaar ak Somaali. Séenub lim dees na ko nattale ci 100 milyoŋ ciy nit, maanaam luy tollook 2/7 ci way dëkki gox bi. Tàkkug Sahara gi nag mooy aji tàqale ji tàqale diggante ñu ñuul ñi ci bëj-saalum ak naar yi ci bëëj-gànnaar.
[Soppi] Waa Tugal yi
Ñi ngi ñëw ci gox bi ànd ak Sancug Tugal gi la ko dale ca VIIeelu xarnu. Ñu seet fa gën a neex wàcc fa, muy barab yi gën a neex a dëkke, fi suuf si yekkatikoo, klimaa ba méngoo fa, ci penku Afrig, ci bëj-saalumu Afrig ak ci Rodisiyaa ak Malaawi. Teg nañu loxo bëj-saalumu Afrig, sosal fa séen bopp am pénc (republique) mu temb, ñu yor fa cang ga ak njiit la ci kaw ëppte (majorité) gu nit ñu ñuul ña, di fa doxal it politigu teqale ci biiru xeet (walla boddante ci biiru xeet). Néewte gu weex googu it (minorite blanche) ci Rodisiyaa tegoon na loxo ca nguur ga walla àtte ga, daal di jibal ag tembteem, di def it politig bu mel ne ba ñuy doxal ca bëj-saalumu Afrig, muy boddante ci biiru xeet.
[Soppi] Néewte yu Asi yi
Ñi ëpp ci ñoom ay waa Siin lañu aki waa End, ñi ngi ci digg ak bëj-saalumu Afrig, ñi ëpp ci ñoom it canc gi lañu àndaloon ñëw fi. Ña ca gën a bari dañuy liggéey ci yaxantu, ñenn ci ñoom dañuy def ay mecce yu ndefar (industrie).
[Soppi] Jafe-jafey way dëkk yi fi cosaanoo
- Deltu ginnaaw gi jokkoo gi (communication) def.
- Tas gu fa mbas yi tas ak tawat yi ngir méngoodig melokaani klimaa bi.
- Ñàkk a tembug koom-koomu Afrig bi ak lënku gu mu lënku ci koom-koomu réewi sancaan yi.
- Boddanteg xeet gi ci bëj-saalumu Afrig ak ci Rodisiyaa.
- Nekk gi yenn néewte yi di ay jàmbur (dëkkuñu fi) nekk ci yenn ci réewi gox bi.
- Ñàkk a jëm-kanam ci wàllug njàngale ak xarala yi manul a ñàkk cig jëm-kanam ak màggug koom-koom.


text:
Tagatt
jangum "mebeètt yu bees ci mbay mi" ci jumtukaayu doxalin et njaay yu yees yi.
Baykatt bi mooy ki moo toolam.ligeyam a ngi raňeku ci digënte bi nitt ki di doxal ak jawoom, caadaam ak yëngatoom. Su roombe mbay mi ak njaayum limu ci goobe,baykatt bi dafa lijenti lèpp lu àjju ci toolam, mooy tann li ko dalle ci xalaat ga ba ci jëff ga ci limu mebettoon ci tool ba.ligéy am dafay gënn di am solo ci tërëlinu dëkuwaayu pënc mi ak ci li àjju ci wallum doxalinu gancax wi. Mooy ki xaalat doxalinu toolam ba noppi da fexe numu kooy taxawale. Mooy taxawal lèpp lu àjju ci wàllu goob gi, coppi gi ak njaayum litool bi jùrr. Ci gàttal daal moy yorr lèpp luy lambo ci doxalinu bi jëm ci digënte tool bi ak pënc mi koy jëriňoo.
Saar bu Jëkk bi: wisaaré bi
- Taann bann xéetu siiwal laňu tëral
- Xam yann yoon ňo gëna baax ci xeeti siwal yi
- Fexe nuňuy bètte jëndkat bi
- Baaxal li am-am gis
Li nek ci biir:
- Tann bann ngoob moy dem ci bann berëp
- Tek ciiwal gi ci tërëlin wuy ëmb lepp lu ci àjjawoo
- Xam yan xeetu ciiwal mo am
- Tann bi ňu ci gënal ak lèpp lumu àjjawoo
Saaru ňaareel bi: li ci booloo gi mënna yokk
- Xam li benn njùrr gi mëna indil njarlem li ci tool bi yèpp
- Xam niňu koy faral di jaayé ngir jeem ko toxal ci kanam
Li nek ci biir:
- Xam yann njùrr gi ak ngoob mi yep
- Xam naka la njùrr munék di taxawe ba fumu mëna yam ci njaay mi
- Taxawal njaay mu mùcc ayib
- Taxawal njaay mu ëmb njùrr ak ngoob yèpp
Saaru ňàtteel bi: njaayin dundu wi
- Taxawal aw tërëlinum njaay
- Jaay li ňu goobe ci mbay mi
- Jëriňo doxalin yu yees yi ci walum njaay
- Xam li njaay mi di jëriň koom-koom min
Saaru ňenteel bi: mbayum ndund mi
- Wane benn xayma ci mbayum dundug jeeri ji
- Jooxé jumtukay yi mëna tax ňu xam li mebetug mbay mi ak li ko soxal, ak tamit solok mbayum dundu gi


text:
Programme
E-TIC: bènn porojet la buy yëngu cin mbay càmm ak nàpp ci goxu sow jééri ji
Li ko taxa jogg: Càmm gi,mbay mi ak lèpp lu jëm ci walu wérgu yaram soxal nako. ICVolontaires a ngi joxé ay jumtukay yuy yook xibaar u ňi yengu ci ligéey yooyulé nga xamni ňooy banxaassu koom-koomi gox ak dëkk yi nékk ci jéerri ji.
Li ko waral: wétaayu dëkuwaay u jéeri ji dafay indi ay ngalankoor ndax li ëpp ci samkatt yi janguňu té duňu took ci bénn bëreb rek, looloy waral duňu jott ci xibaar yi ňu xaatim ci ay téeré.
Ňi koy jariňoo: bay katt sam katt ak napp katt yu ndaw yi, taskatu xibaar yi ak tamit ňi yengu ci xarala yu yéess yi
Jëff Ji: Daňu bëga buux ligéey bi jublu ci tasaaré xibaaru luma yi.buko défé daňuy yooni as ndaw ci sëk yi muy saytu liňuy jënd ak li ňüy jaay.naka laňu koy dencé kan moo koy jëlé ci tool yi.ndax daf am ay baana-baana. ňu boolé waalé ci njëk yi meteo bi ak bépp xibaar bu mëna mootali laac yi.
Bu loolu wésoo di naňu jèmma suxat ap bérébu tasukayu xibaar ci li ňu jëlé ci sëk yi.dal di sétantal yoyulé xibaar ngir taxawal bénn jookowukaay ci ay SMS bu ko défé ňëpp dina ňu mëna jëllé xibaar ci bobulé berep té duň ko joté fén fudul ci SMS yi.
Li gëne nék jubluwaay bi mooy dimbali samkatt baykatt ak napkatt yi ci ňu mëna waxaalél sén bopp sukendiku ci xibaar yi ňu léén jox.muy ci njaay mi ca sëk ba wala ak baana-baana yi.
Ňi ňuy gungé ci ligéy bi: ňi nék ci réew mi: njiitu jewriň yi; jewriň ji ňu dénk camm gi; jewriň ji ňu dénk xarala gi ak taskatu xibaar yi; jewriň ji ň dénk wallu tagatt yaram bu Maali; service civique national; RTS1; direction nationale de la meteorologie; dëk dëkaan yi; mbotayu baykatt yi; ISRA EREV; Youth ICT bu Maali; conjedjev; ňi nék bitim réew : Office international des épizooties; FAO; Association Africaine de Suivi-Evaluation; CILSS; CIRAD; Fonds Inforoutes, Francophonie; Ambassades bu tugal ci Maali et au Sénégal; Agence Universitaire de la Francophonie (AUF).
Suňu mébétt:
- Sopi pax bi am digëté ňi xam ak ňi xamul ba ňëpp jot ci xibaar yi té jottalé ci ňénén ňi;
- Utal ndaw yi nék ci kaw gi luňuy japp ba saňa déss ca kaw ga bayi réwu tax yi nga xamné dafa fééss bamu ëpp;
- Di sukëndiku ci xarala yi ngir jottali xibaar yi wa réew mi,jaaralé ko ci rajo gox goxaan yi, jigéen ňi ak ndaw ňi;
- Toloolé xaralé yi ci soxlay samkatt yi ak sén kalama.
Li ňu bëgg:
- imbi ay jangukay ci wallu xarala ngir ňu gëna mëna jeriňoo Mbay mi;
- soppi xalaatu nitt ňi ci lu jëm ci wallu céttum mbay mi;
- siiwal ay doxaline yu ajju ci Mbay mu sèll té mucc ayib ak sam; gi, jaaralé ko ci xamal nitt ňi sénn warluwaay ak waxtaan ak ňi di samkatt napkatt ak baykatt ci lu jëm ci luy suxali dëkuwaay yi;
- suxali njaayum li ňu goobé ci mbay mi;
- xam ňaata gatt mo am ci dëkk bi ngir jémma xool nuňu léén di topoto;
- dëgeral mbay miňi dundé ci biir réew mi.
Liňu ci yaakaar: sunu yaakaar ci bilé ligéy mooy taxawal bénn bërëp buy wané mbay mi gënn ak camm gi gënn ci bërep yi ňu tann
Ligéyu ICVolontaires: ICVolontaires mooy jublu ci llèpp lu jëm ci wallu tann way sabablu yi, té yi mooy jokalé lëpp luy yengu yëngu ci bilé ligéy
tolluwaay yo ligéy bi ci ay at: fukki wéér ak juroom ňett
nitt ňici yengu: nétti téemere ak juroom fuk.
Dëkk yi ca Maali:
- Tombouctou: céeb ak blé, camm, napp
- Ségou: lépp luy dugub mbox, céeb, camm ak napp
- Sikasso: ňambi, mango, pombitéer, camm, wëtéén, wayé mbay mu mag lay doon
Dëkk ya ca Senegaal:
- Guédé-Chantier: céeb soplé tamaaté ak léjum
- Mbam (jotaguň ci)
- Matam (jotaguň ci)
Tërilin: kuréel bi yéed: Kuréel bi ay nitt yu am xam xam cin wallu mbay ňooko bokk.di sootanté ay xalaat ak képp kuy yengu ci ligéy bi.
Waxtu wi
Avril à juillet 2009: Taxawal situ internet bi, dajallé xibaar yi, waxtaan ak ňi ňuy japalé (AUF, Université Cheikh Anta Diop à Dakar, SCN)
Aout 2009: Dajalé xibaar yu gëuna mucc ayib ci tombuktu.ak giss ak jewriň ji yorr wallu ndaw ňi.ndajjé bi njeuk ca Maali
Nétéel ak ňéntél xaaju 2009: Sotanté ay xalaat ca tombuktu, xool lu xééw Segou
Fevrier 2010: Ubiték ligéy bi ca maali ak taxawal ekip bu senegal
Juin 2010: Taxaw xoolaat fi ňu tollu
Toftallé linu jëllé ci rapport yi


text:
Radio gox-goxaan yi
Pacc bi moom mu ngi taataan ay jumtukaay ak ay bërëbu radio gox-goxaanu Senegaal ak Maali.
Li ko dalle ci atum 2006 ba leegi Senegaal bénn kureelu radio gox-goxaan rek la am: URAC moo boole ARC ak ARPAC. Kurel bu bees bi nak mungi mebeta wann nguur gi ap sartu radio gox-goxaan yëp.book n ci tamit ap tiyaatar ci kalama wolof bu ňu fassa dawal ci radio yi te loolu nak Ambassadu tugal ca Dakaar mooko jooxe.
Munga giss listu radio gox-goxaans Senegal lonkuway.
Ca Maali 168 radio yo xamni 121 yëpp ay radio gox-goxaan, 38 radio jaaykat ak 9 radio diine (xibaaru URTEL ca Maali - URTEL).
Munga giss radio yêpp boo besee yi lonk bi: liste des radios libres du Mali (fichier pdf).


text:
Tagatt
Ňangalé maa ngi wéeru ci dém ca daara ja jangi buňu toftalé ak ay misaal ci tool yi. Téeré bu ci nék dafay and ak ay aluwa yu ndogo li di ganayoo ak yénéen jumtukay yu mëngëloo ak li muy jang (powerpoint, ay theatare open office, ay site internet, ëttu E-TIC bi, ak yénnéen jumtukay yu démé ni ay téeré ak ay taagàtt yu mëngoo ak liňu soxal). Li amal naňu solo lool lèpp luy ligey um mboolo, gënn ko soxla nak ci lu jëm ci taagàtt mi gëstu bi ci tool yi.
Suňu mebet
- Am xam-xam bu wèrr ci walu mbay mi ak lèpp lumu lamboo;
- Am xaraňak jëlli xibaar yi am solo ngir tasaare ko ci penc mi (yum el ni lèpp lu jëm ci wallùm taskatu xibaar internet ak telefon portaabal yi);
- Gàddu jumtukaay yi mënë tax ňu sétantal jafé-jéfé yi jaaykat yi di jankontéel ak seeni tërelin;
- Xam tërelin yu yées yi ci walum dém béek dikk bi ngir mëna lijënti ti lèpp luy jëm ci tasaaré xibaar yi;
- Wut ay jutukaay yu xarala ci wutum xibaar yi ci pënc mi.


text:
Melosuufug Tugal
Tugal benn la juroom ñaari gox yi nekk ci àdduna bi. Ay dig yu suufi Tugal yenn saa yi day indi ay werante, su ñu xoolee ni ko waa tugal ci seen bopp jappee, ci penku ci Asi la sës, ci sowwu mi ngi yem ci Mbàmbulaanu Atlas, ci bëj-gànnaar ci dottu bëj-gànnaar, géej gu diggu gi mooy koy yemale ci bëj-saalum. Liy indi werante bi mooy Risi ak Siipër ak Tirki, réew yi ci wàllu séwógaraafi dañ leen di boole ci Tugal te xaaj bu am solo ci seen suuf nekk ci Asi.
Tay am na weneen gisiin ci ay digi Tugal. Waa Tugal yi Da ñuy jàpp ne


text:
Armagedon
Ci làkku ibrë (הר מגדון) la tur wi jóge. Ci angale mooy Armageddon; Ci faranse mooy Harmaguédon
Armagedon mooy turu benn tund ci làkku ibrë bi ñu sotti ci làkku gereg. Ci làkku ibrë Megido (Meguiddo) la tudd. Ci Injiil dafa misaale bérab fu xare bu mujj bi nara am ci diggante gaayi Yàlla yi ak gaayi Seytaane yi ci muju jamano ji. Tundu Megido bokk na ci tundi Karmel yi. Dafa nekkoon ci benn boru xunt mu mayoon nit ñi jàll tund yi. Ci joor bu nekk ci taatam la Sóol (1Sa 31:1-8) ak Yosiyas (2Ch 35:20-24) dee, te Sedeyon amoon ndam ci waa Majan ñi (Jud 7).
Armagedon mooy feeñ ci Injiil ci Pe 16:16.


text:
Almasi bi
Ci làkku ibrë (מָשִׁיחַ), la baat bi jóge. Almasi bi mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam (Al-Masiḥe, المسيح). Ci angale mooy the Messiah; Ci faranse mooy le Messie
Almasi bi mooy tekki 'Ku Yàlla fal ngir liggéeyal ko'. Yonent Yàlla yi jiitu woon jamano Kirist waxoon nañu ci lu jëm ci musalkat bi Yàlla dige woon nara ñëw. Tur wi dafa ëmb wax yooyu yépp. Yawut ya, bu ñu masaana fal kenn, dañu daan sotti diwlin ci boppam, muy yonent, muy sëriñ mbaa buur. Krist, Almasi bi nag, mooy Ki Yàlla sol Xelam, ngir wone ne mooy Yonent, Saraxalekat ak Buur bi. Moo di yonent, bi nuy jottali xebaaru jàmm fa kanam Yàlla. Moo di Saraxalekat, bi nu ubbil bunt fa Yàlla. Moo di Buur, bi yilif ñépp ak yépp.
Baat bii mu ngi jóge ci làkku araab, sukkandiku ci làkku ibrë, te muy tekki ‘Kirist' ci làkku gereg. Ci Injiil bi ci gereg Almasi bi dafay am ñaari yoon rekk (Yow 1:41; 4:25). Ci firi Wolof, bu Injiil bi ci gereg amee Kirist te mu bëgga wax ci ndombam dañu koy firi Almasi. Bu Injiil bi ci gereg amee Kirist te mu bëgga wax ci turam dañu koy firi Kirist. Seetal itam Kirist.


text:
Penku Afrig
Penku Afrig mooy wàllu Afrig gi gën a féete penku. Bénn la ci diwaan yi ñu séddalee goxu Afrig.
juroom ñenti Réew a fa nekk:
Ruwandaa ak Buruundi yénn saa yi dan leen di boole ci Diggu Afrig, ndax li ñu nekk ci diggante ñaari diwaan yi.
Jibuti, Eritere, Ecoopi, Somali, ñooy réew yi ñuy woowee Bejjenu Afrig.
[Soppi] Melosuuf
Yénn barabi penku Afrik,siiw nañ ndax seeni rabi all yu bari, yu mel ne segg, gaynde, ñay,... Li ëpp ci diwaan bii nak ñaay la. Doju Kilimanjaaro ak doju Keeñaa, ñooy yi gën a kawe ci Afrig.
Ci gii xaaju Afrig, làkk yu bari lañ fay wax, kàllaama waa angalteer ak gu waa faraas ñooy yi fa gën a tas, waaye bu nu fatte kiswhili di itam làkk bu tas ca diwaan ba; baati bantu ak yu araab ñoo booloo doon ko. Diiney krist mooy bi fa gën a tas rawatina ca Ecoopi. Doon na diwaan bu bari ay xare yu junniy nit faatoo: ca Sudaan lu mat ay fukki at a ngii ñu ne ci xare, ca Ecopi ba buur ba daanoo ba tay ñu ngi xare ci seen biir. Moom Ecoopi am beneen xare bu mu sexxal ak Eriteere mi ko doon laaj tembteem te jot ko ci 1993, am na fanweeri at. Ca Somali itam ay at a gii ñuy xeex ci seen biir.
[Soppi] Taariix
Penku Afrik teewee na ay nguur yu mag, rawatina gu Ecoopi. Man nan wax ne mooy nguur gi njëkk ci Afrig. Am na yénn taariixkat yu naan sax ña sosoon Esipt gu yagg ga fa la ñu jòge woon. Nguuru Ecoopi moo tegoon tànk ca diwaan boobu ci jamono ju yagg ja. Lu ko daleen ci xarnub XIX ba bu XX waa tugal yi ñoo leen nootoon, aakimoo woon seniy suuf. Waa portigaal yi ñooy ñi fa njëkkoon a ñéw, waa faraas yi ak waa angalteer yi dal di ci tegu.


text:
Ndombo gu mbëj
Ndombo gu mbëj dees koy tekkkee niki lëkkalante gu ay cëri mbëj ci wenn yoon wu tëju ci genn anam guy tax ba dawaanu mbëj ga cay jaar di man a wéy di wal, maanaan du am benn dog-dog.
[Soppi] Gëstug ag ndombo
Solos gëstu ag ndombo gu mbëj mooy génne ca dayooy dawaan ba ak dend ba. Sukkandiku ci melokaani cëri ndombo gi ak àtte yi ñeel ndomboy mbëj yi.
[Soppi] Noste gu wéy
Ag ndombo gu mbëj guy dox ci ag noste gu wéy (maanaam kem yi ajuwuñu ci jamono, seen dayoo du soppiku ci jamono, dees na ko woowee itam jamono-soppeekudi) dina am lumu néew-néew ag ndëgërlu, ab jurukaayu mbëj di luy joxe ab dend (walla ab dawaan) bu wéy, man naa am it, yenn saa yi, ab doxalukaay. Manees naa gëstu ag ndombo ak yii àtte:
- Àtteb ohm: moo nuy xamal dayoob dend U bi ci ag ndëgërlu R gu dawaan I jaar ci biiram: U = RI.
- Àtteb Kirchhoff mooy lay jox jëflante bi ci cër yu wuute yu ndombo gi.
- Céetu Norton: mooy wax ne gépp ndombo gu ndëgërlu (ndombo gu ami ndëgërlu rekk) dafay yam ak ab jurukaayu dawaan I bu lang ak ag ndëgërlu R.
- Céetu Thevenin: mooy wax ne sooy xoolee ag ndombo gu mbëj ci ñaari tomb, yu nekk ci ndombo gi, dafay yam ak ab jurukaay bu dendam tollook wuuteeg aj gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi, toppanteeg ag ndëgërlu gu yam ak gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi batay su jurukaay yu temb yi fayee.
[Soppi] Noste gu jàllu
Batay dawaan bu wéy lees di dundale ag ndombo gu ami fattalukaay walla xiirtalukaay mbaa ñaar ñépp. Kem yi U ak I dañuy bawoo cig noste gu jàllu dem ci geneen noste gu sax. Kon nosteg jàllu du luy wéy, luy nekkandi la rekk. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay.
[Soppi] Noste gu sin
Ci gii noste ndombo gi dawaan bu safaanu lañu koy dundale. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay, waaye ak coppite yi ci war.


text:
Ndëgërlu gu mbëj
Ndëgërlu gu mbëj ag jagle gu jëmm la guy tax nu man a natt bañ gi ab wommatukaay di bañ su ko dawaanu mbëj di jéem a jàll. Lànk googu dafa aju ci ne-ne bi ñu defare wommatukaay bi, dijjaayam, tàngaayam, ak, su fekkee dawaan bu safaanula, baraayu dawaan bi. Genn ci njeexiitu jàllug dawaanu mbëj ci ab wommatukaay mooy yokkug tàngaayam, di liñuy wax njeexiitu Joule.
Ndëgërlu gi ci gii yamale nga koy xamee:
Tekki:
- R mooy Ndëgërlu gi nekk ci diggante ñaari cati wommatukaay bi, ohm[Ω] mooy bennaanu nattam.
- V mooy dend bi ne ci diggante ñaari cati wommatukaay bi , volt mooy bennaanu nattam.
- I mooy dawaan biy jàll ci wommatukaay bi, amper mooy bennaanu nattam.
[Soppi] Ndëgërlug ag wëñu wommatukaay
Ndëgërlu R gu ab buumu wommatukaay nii lañu koy xaymaa.
Tekki:
- L mooy guddaayu buum gi, meetar mooy bennaanu nattam.
- S mooy dijjaayam, m2 mooy bennaanu nattam.
- p (arafu waa-geres: ro) dëgërluwiin gu wommatukaay bi, ohm * meetar mooy bennaanu nattam. Di maanaam man gi wommatukaay bi mane dëgërlu dawaanu mbëj buy jàll ci biiram. Ci yeneen kàddu Ndëgërlu gu ab wommatukaay dafay aju ci kemu man a ma dëgërlu. Ci lu ëpp Ohm x mm² / m lañ koy natte, lii moo lay jox Ndëgërlu, ci ohm, gu genn wëñ guy wommat dawaanu mbëj gu gudde 1 m te dijjee 1 mm².
Misaal: dëgërluwiinu përëm mooy 0.0175 ohm x mm² / m, kon lii da lay wax ne ag wëñu përëm gu gudde 1 m dijjee 1 mm² Ndëgërloom gu mbëj day doon 0.0175 ohm.
- mooy wommatiin gi, maanaam ni wommatukaay bi manee wommat.
[Soppi] Ajoom ci tàngaay
Ninu ko biralee ci kaw, Ndëgërlug ab wommatukaay nii lañ koy xaymaa.
waaye ak bii yamale, dëgërluwiin gi dafay aju ci tàngaayu wërlaay gi mu ne. Su fekkee fésaluñu ko, dangay jàpp (ninu ko waxee ca kaw-a-kaw) ne ci tàngaayu 20° la. Mbindiin wii moo koy wone . Ci maanaa mooy ne ndëgërlu gi dafa aju ci tàngaay bi, lii man nañ koo wax ci bépp wommatukaay.


text:
Goxub Dottub Bëj-saalum
Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a suufe ci Suuf si. Nekk ci dottub Bëj-saalum, Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi moo ko wër. Laal na itam géeju Ross ak bu Weddell.
Réyaayam toll ci 13,9 junni-junni km², Dottub Bëj-saalum moo gën a tuuti Asi, Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig ak Bëj-saalumu Aamerig. Tugal ak Oseyaani rekk la gën a réy. Lu mat 98% ci suufam galaas a ko sàng, ci dëllaay bu mat 1,6 km.
Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a sedd, bi gën a wow, ëpp ngelaw. Di itam gox bi gën a yëkkatiku ci kawu tollulwaayu géej gi. Ñakkug taw ga fa am, lu dul ci tefes yi, moo tax ci biir gox la tàkk bi ëpp ci Suuf si nekk. Amul nit ñu fay dëkk lu yàgg, amul itam nit ñu fa baaxoo. Ay gañcax ak ay rab rekk a fa man a dëkk.
[Soppi] Melosuuf
Ak réyaay bu toll ci 13,9 junni-junni km² mooy juroomeelu gox bi ëpp ci àdduna bi cig réyaay.
Gox bi dafa séddaliku ci ñaari xaaj:
- Sowwu Dottub Bëj-saalum
- Penku Dottub Bëj-saalum
[Soppi] Lëkkalekaay yu biir


text:
Wuutuloxo
Wuutuloxo walla masin mbooloom ay cër la, yu am lu bon-bon benn bu man a yëngu, yees lëkkale ngir jublu ci mu def jenn jëf ji jees tëral-jëkk, kon muy lu man a def liggéey bu nit dul man, ndax xéj-na dafa laaj jenn doole ji walla mu koy war a defe ci wërlaay gu nit manuta dund.
Xeeti wuutuloxo yi bari nañu te itam dañu leen defar ngir njariñ yu wuute: ci misaal, wuutuloxo bu mbëj, wuutuloxo bu mbay, wuutuloxo bu yóbbte ak yëkkati, ak yeneen.
Jëfandikoo gu wuutuloxo yi dimbali na nit ñi ba ñu man a def liggéey yoo xam ne weesu nañu dooleem, kàttanam. Bu dul woon wuutuloxo yi, nit ci dundiinu nit ñu njëkk ña lay des ba tay, te du am nenn numu man a def ba jëm-kanam. Kon wuutuloxo day tekki bepp jumtukaay buy yokk sa doole, di wàññi sa coono, te di gaawal aka gënal sa liggéey.


text:
Albert Einstein
Albert Einstein (juddoo Ulma (Almaañ) ci atum 1879, faatoo Princeton (Diiwaan yu Bennoo yu Amerig) ci 1955) doonoon na ab boroom xam-xamu jëmm, xaymakat, xetlukat bu waa Almaañ bu jëloon réewu gu waa Suwis, te mujje ca Diiwaan yu Bennoo yu Amerig.
Lu weesu doon gi mu doonoon kenn ci jëmmkat ak xaymakat yi gën a siiw ci àdduna bi ci taariixu xam-xam, doonoon na xalaatkat, ku bari yëggu-yëggu ci yeneen fànn (tambalee ca xeltu ba ci politig). Boole nañu ko ci gëstukat yi gën a màgg ci xarnub XX.
Bokk na ci li ko gën a siiwal gisiin wi mu def te duppe ko gisiinuw ajoo. Dugal na it loxoom ci li jëmale-kanam doolerandub kàttan-ferñent, doolerandug tekkaaral, añse.
Jotoon na Neexalub Nobel ci jëmm ci atum 1921
[Soppi] Dundam
Albert Einstein Ulma la juddoo ca Almaañ aji juram ju gòor mooy Hermann Einstein, doonoon booroom këru liggeéyukaay bu doon defar ay wuutuloxo yu mbëj, Pauline Koch doonoon aji juram ju jigéen.


text:
Lebu
Lebu, mooy benn waaso nekk ci reewum Senegaal. Ñoom, Ndakaaru mooy seen dëkk, ñu leen fekk tamit ci diggante Ndar (Saint Louis) ak Tenŋeej (Rufisque), ba Mbur. Ci wetu geej ak tefes. Ci napp mi lañu dund, ci seen cosaan. Seen lakk di wolof. Seen wolof dafa xawa wutte tuuti ak wolof bi yeneen yi lakk. Am na ñu ne, lebu yi ñoo sos lakk wolof.
[Soppi] Lebu (baat bi)
Cosaanu baat boobu, wutte na ci li kilifa yi tekki. Ñooñu deeñi nettali ay cosaan yu wutte: leeb moo juur baat bi. Am na ñeneeni wax luubu mooy bañ, ndax ci cosaan, Lebu yi dañu musa bañ ku leen noot.
Seex Anta Jóob, ci gestoom, da wone ni, li ñu tudde lebu, am na lu mu bokk ak tur boobu ñu joxe reewum Libi. Libi, ci jamono Isipt gu yàgg ga amoon, moo ne woon benn diwaanu, nit ñi di fa dem Rëbbi, ak nappi. Dëkk boobu dafa janno ak geej gi. Moo tax ñu yoroon Isipt yu yagg ga, tudde dëkk boobu: rëbu. Ñu wara xam ni, Seex Anta Joob ak yeneen gestu kat, wone nañu ko, lakk boobu amoon ca Isipt boobu, ak lakk wolof, ñoo bokk maam. Rëbu moo juur Lebu (r-l), Lebu moo juur Libi. Dëkk bi ñu xam ne, ay nit ñu ñuul ñoo fa ne woon, te ñu daan tudd ñu dëkk ca biir reew mi kaw.
Mel ni li am Senegaal tey: Lebu yi dëkk ci tefes ak wetu geej gi, kaw-kaw yi dëkk ci biir reew mi.
[Soppi] Cosaan
Lebu yi, kon, reew mi ñu tudde tey Libi, lañu ne woon ci jamono Isipt gu yagg ga ame. Dañoo mujj daw dëkk boobu, ndax amoon na benn askan bu ñowoon foofu, joge Asi, te ñu leen daan begga noot. Ñoom ñoo Persi yi.
Ci seen gadday, jaar nañu ci ay dëkk yu bare (Sudaan, Caad, Niseer, Mali). Sudaan, mooy dëkk bi Lebu yi baawo, ñu ko gëna raññe ci turu Nubi walla Kuus.
Senegaal, lañu agsi, jamono nguuru Tekuruur ame. Foofu lañu fekk seen bokk, di Pël yi ak Séeréer yi. Rawatina Pël ak Seereer yi ñuy napp, ñu leen tudd ci lakku pulaar ay Cuballo / Subalbe. Foof lañu sanc ay dëkk mel ni KasKas ak Njum.
Waaye ci Senegaal, taxawuñu Tekruur rekk. Jaar nañu Jolof, ak Kajoor, sooga mujj agsi ca Ndakkaru ci diggante atum 1430 ak 1530.
Foofu, ay Socé lañu fekk.
Li ci dess, fi la: Réewi lebu yi.
[Soppi] Njabootayu Lebu yi
Fukki ak ñaari xeet ñoo nose askanu Lebu yi. Ñu ne tamit, Fukki ak ñaari PENC yi.
Ñoom ci senn bopp, dañu xaaj ci ñaari njabootay yu mag, di Sumbejun yi ak Beeñ yi.
Ñoo yore woon gox yi ci Ndakaaru: Yoff, Wakam, Ngor, Sumbejun... .
[Soppi] Sant yi
Lebu yi ñoo bokk sant ak Seereer yi, mel ni: Ndóoy, Puy, Ndir, Jeen, Yaad, Jaañ, Fay, Jeey, Sar, Caw, Njaay, Juuf, Sek.
Bokk nañu ay sant tamit ak Tukkloor/Pël yi: Mbay, Gey, Ñaŋ, Jaw, Waad, Gay, Joob, Samb, Conŋaan, Baaxum, Jeŋ... .
Ñu sant Mbeŋ, ci li cosaan tekki, seen maam ay Mandiŋ lañu woon, seen mamaat di Jolof Mbeŋ (ab lamaanu Jolof), juge Mali.
Da firnde ni, Lebu yi, ci ñoom ñi lañu cosaanoo. Mel ni wolof yi rekk.
[Soppi] Diine
Lebu yi, ay jullit lañu. Ñu bare bokk ci Tariqa Tijaan, ak Layeen yi (Seydinaa Limaamu Laay). Seen këru diine di Kambereen, ca Yoff.
Waaye, du tax ñu fate seen cosaan, ak li seen maam defoon, ba ñu nekke Ceddo. Manaam tuur yi. Tuur yi, am na solo ci Lebu yi, ndax ci seen jaar jaar, tuur yi, gëdd gu mag lañu yoroon ci ñoom, ci lu jëme ci xare yi, ak yeneen xeew yu amoon solo ci seen cosaan.
Ci seen tuur yi, ndëpp la nit ñi gëna xam, ngiir faj febaru ñooñu ñu xam ne, jiine ñoo tax. Jiine ci Lebu, rab leen ko tudde.
Lëk Dawwur, Maam Kumba Kastel, Maam Jaare, ak yeneeni tuur, bokk neen ci ñooñu Lebu yi seqante.


text:
Sooninke
Saraxule walla sooninke, wenn xeet la, ci askanu Mande la bokk. Am naa yeneen tur ñu leen tudd: Wangara, Tubakai, Aswanik.
Sooninke, mooy ku juge Sooni / Sunu. Sooni (walla Sunu) benn dëkk la ca Isipt, ñu ko gëna raññe ci tur wi di Aswan. Maamu sooninke yi, dekk boobu lañu baawo, moo tax ñu yore tur wi Sooni-nke.
[Soppi] Cosaan
Yugo Xasse Diŋa Siise:
Diŋa Siise walla Diŋa Xoore, ci cosaan, bokk na ci maamu sooninke yi. Kooku moo juge woon Sooni/Sunu, te ñow ba sowu jantu afrig (Senegaal, Mali,Gànnaar). Ca jamono Isipt gu yàgg ga la woon, ci mujjam. Bi mu agsi foofu ak gangooram, moo sos imbratoor gi bu ñu naan GANA walla WAGADU.
Saraxule ñoo fi jëkk a dugg ci Lislaam, ci réewum Senegaal, Xeet woowu ñoo jur Jula yi. Jiitu nañu Wolof yi ca Kajoor ak Bawal Séeréer si ca Siin ak Saalum, foofu fépp ñoo fi njëkk a nekk. Imbraatóoru Gana moo ko tabax, ak nguuru Gajaga, nguuru Jara. Seeni buur Tunka lees leen di dàkkantale. Ci mbay lañu daan dunde, yaxantukat (jaaykat) yu mag lañu woon. Seen xeet woowu, am na ay tukkikat yu ba bari, yu daa tukki, di jaay guro, yére, takkaay, ci fépp ci Mali, Senegaal, Niseer, Gine ak Gine-bisaawóo, Gànnaar, ba Kodiwaar. Ci nit ñu nuul yi, dañu bokk ca fi jëkk ñow Tugal. Ca Gànnaar ñu bari ca dëkk ba tudd Gidimaxa lañu, ci wetu Fuuta-Tooro la, foofu tamit nekk nanu fa bu yàgg, ba Tekuruur nekkee. Mamadu Lamin Drame, Sëriñu Saraxule la bu juge Gajaga/Galam, bu ñuy wax tay tundu Bàkkel( (Departement de Bakel), xare na ak tubaab yi bëggoon a boole dëkk bi ci seen moomeel ci atum 1880. Musaa Molo buuru Fulaadu, ci nguuri Pël yu firdo yi, doomu Alfa Yaaya Molo Balde, moo ko daaneel, booba nag buuru Pël bi tubaab bi la àndaloon. Mamadu lamin, tubaab yi ñoo ko ray ca xare ba ñu tudde xareb Tubaa-Kuta, ca atum 1887.
[Soppi] Nosteg mbolaay
Bokk na ci askanu Saraxule:
- Horon, ñoo doon buur yi.
- Ñaxamala, ñoo doon ñeeño yi, ràbbkat yi, wuude yi , tëgg yi ak seen yi.
- Jaaro, waykatu buur yi, xam nañu cosaanu Saraxule yépp, Koora ak Xalam lañuy waye buur yi (Tunka)
- Komo ñoo doon jaam yi.
[Soppi] Sant yi
Waaye népp dañuy bay seeni tooli bopp. Seeni Sant yi gën a siiw: Ture, Siise, Baccly, Sumaare, Daraame, Kebe, Fofana, Daabo, Jaabi, Silla, Jakite, Soxna, Tunkara.


text:
Waxtaan:Dawaan bu safaanu
cey boo manoon di defaale ci diggante ay xala ay tekki seen ci fr!
- loolu yaakaaroon naa nekk waxoon nanu ci, man ni ma bëgg di liggéeye mooy bind lépp wolof rekk, baat yi nag, seen tekki, def leen ci wikbaatukaay ndax loolu moo tax ñu sos ko. ci biir jukki yi nag di fa defi lëkkalekaay yu fay jëme. Donte yenn baat yi nekkaguñu fa waaye dinaa leen fa dugal ndànk-ndànd. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 14 Samwie 2010 à 08:46 (UTC)
boo gisee ma koy wax , damaa beggoon su ma gisee yooyu baat ci fr, nuy tax ma man a xam ba xam amul yu gën a méngoo ngir nu wottee leen ak yooya, bu ko defee fu ma ci noppee rekk bu la neexee dindi, waaye boo ko gisewul noonu it déet jafe-jafe , nawees na liggéey bi --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 15 Samwie 2010 à 02:18 (UTC)


text:
Dawaan bu wéy
Dawaan gu wéy (ñu man koo tënk ci DC Direct Current ci wu-angalteer, moom lees di gën a jëfandikoo), di dëddoo ak dawaan gu safaanu AC, xeetu dawaan la gu am genn jubluwaay. Dawaan gi dafay wéy di dox ci ag ndombo ci genn jubluwaay. Mbëjfeppal yi ci genn jubluwaay lauy wéy di daw.
[Soppi] Nattiin
Dawaan gu wéy ciy amper lees koy natt. Benn amper mooy ,24*1018 mbëjfeppal ci saa (I = Q/t), I = dawaan, Q= coulomb, t= saa).
Wenn rëdd wu wéy ak ñett yu ndaw, ci suufam, mooy njunju dawaan gu wéy; dees na jëfandikoo itam DC (Direct Current). Dawaan gu safaanu moom AC alternating current lees di jëfandikoo wall njunj wii di ~.
[Soppi] Jëfandikoom
Dawaan gu wéy lees di jëfandikoo lu bari la ci taraay gu suufe ak ci mbëjfeppal, rawatina ci jumtukaay yiy doxeek tegle yiy man a jur dawaan gu wéy kepp. Ci daamar yi, su safaanukaay bi juree dawaan gu safaanu dess koy soppali gu wéy. Saxaar yiy doxee mbëj itam ñoom dawaan gu wéy lañuy jël.
[Soppi] Taariixam
Thomas Alva Edison mooy ki fi taxawal séddaleeg dawaan gu wéy ci wetu njeextalu XIXu xarnu bi, bi ndefar gi tambalee jëfandikoo mbëj. Ci ginnaaw bi lees ko wuutaleek dawaan gu safaanu gi Nikola Tesla sakk, ndax limu gën a yomb a yóbb ci diggante yu gubb.


text:
Kocc barma faal
Kocc Barma Faal ñu ne it Kocc barma , been kanding la woon, ca senegaal, ci jamono nguuru Kajoor am, ca XVII xarnu. Ci wallu xeltu la daan doxal.
[Soppi] Cosaanam
Kocc Barma, been dakkantal ñu ko daan jox la woon. Waaye, Birima Ma Xureja Demba Xole Faal la tuddoon. Xam xam bu mag mu yoroon, ak ndono bu rey li fi bayyi ci Senegaal, ba nit ñepp di ci roy ba leegi ca wa senegaal, moo tax ñu ko tudd tamit sunu maam kocc. Ci askanu FAALEN la bokkoon, nekk been xeet wu rey ca Kajoor, ndax ñoom ñoo nekkoon buur Dammel ca nguuru bobu. Ca jamono joju, Dammel yi, dañu daan noot mbooleem nawlee yi dekk ca reew mi. Di leen buntuxutal, boole ci tekk leen dundu bu meti. Kocc Barma Faal, xeex na ak njabootam, manaam ñoñu daan elif dekk ba, ndax coono ñu daan tekk kaw nit yi bañ am. Moo tax nit yi ñu begg ko, am kollere ci moom, ñu dek ko seen njiit.
Baayam mooy Ma Xureja Faal Demba Xole, yaayam di Ngene Kewe. Amoon na ay rakk. Ci rakkam nit yi gena xam, am na Maxanta Faal ak Demba Faal ci goor yi, Fayine ak Faatu Faal ci jigeen yi. Ak ñoom la Kocc magee, ci këru FAALEN yi, ca Kajoor. Dammel bi ñu fal ca jamono joju, Dawuur Demba Faal la tuddoon, nekk camminu Kocc Barma Faal.
Ba mu nekee xale la wajuuram gis naka Kocc Barma meloon ci wallu xam xam ak mandute. Dekkam yepp di gis ci moom nit ku ñepp raññee te ellëg sibir di mujj nekk royukaay bu wor.
Am na ñu ne tamit, Kocc Barma, tuŋngun la woon, te dafa amoon ñeenti jubb, jubb yu nekk, dencoon been artu walla leeb. Ci ubbite bi, moom ak jabaram kepp ñoo xamoon lan la jubb yi jemmal.
Ñeenti leeb yi:
- Jigeen soppal waaye bul woolu
- Mag, mat na bayyi ci reew
- Buur du mbokk
- Doomu jiitle du doom
Leeb yi yepp, ci xeewi Kocc Barma dund la joge, te anam yi ñoo ko faramfacce seen bopp. Am na it yeneeni leeb. Ci yeneeni xeltukat amoon ca jamono joju, am na keen ku tudd Maseeni, ci setu Kocc Barma la bokk, bayyi na fi leeb yu bare tamit, ak Biram Caam Demba koku daan jox wolof yi ay cax walla ay pasin yu bare ñu daan wara xam. Xeltu yepp, ngir yeete nit yi leen ko daan tasaaroo, siiwal.
Li yepp, ci cosaanu ñu lakk wolof la bokk, ndax ñu ko doxal ci wolof a tax kallamu wolof ak askanu wolof denc lu ko moom ci wallu aada ak cosaan. Cosaanu Senegaal la, ndax wolof, waaso yepp moo ko nos (pel, serer, sarakole, manding...). Cosaanu nit ñu ñuul la, fu ñu mëna nekk ca aduna, ndax ay nitu ñuul ñoo ko moom. Ñu bare, ñakk xam a tax, dañu foog ni, nit ku ñuul, mosul indi dara ci wallu xeltu ca aduna. Waaye, ay gestukat yu mag, mel ni Seex Anta Joob, wonee neen ak ay firnde, mandargal bu wor, gestukat yu gëna mag ci aduna nangu neen ko, ni ay nit ñu ñuul ñoo sos xeltu, ca aduna, ñu ubbite ko ci Sudan ci ay jamono yu yagg, te ñoo ko jox xonk nopp yi, ci nguuru egypt, ci seen jangu yi xonk nopp yi joge nguuru greece daan ñoo ci ay xeltukatu ñuul ngir jangu seen xam xam. Xonk nopp yi sax bind neen ko ci seen téere, mel ni been ci ñoom mu tudd Solon, ñow egypt ngir jang xam xamu nit ñu ñuul ñu fa amoon, ci been xeltukat bu mag ku tudd Sankara (Sankara di nekk sant bu siiw ci sowu afrig, ca manding yi ak pel yi). Def na ñaari fukki ak ñaar at fofu ca egypt ndax lolu.


text:
Wéñumeññet
Wéñumeññet xetu wén buy dunde màngo ak yeneen meññet (Tephritidae). Wayé dafa bari aay xét wéñ (Bactrocera invadens, Bactrocera cucurbitae, Ceratitis cosyra, Ceratitis capitata ak yeneen, ak yeneen). Xet wéñ yoyu sow diante thii Afrik la eupéh. Nuñuy rañé méññet bu aam wéñ sii birreum: daay am ay beut-beut yu sèwu yuko weurr. Wéñ yu djigèn yi ñothi bayii sénii doom. Dom yoyu di dundé ñaam bi ci biir,bañu magg. Dirru ay faan, mu nék ay nènn. Nénu yoyu laay domii dundé ci birreum bañu maag, mu soga gènn nékaat aayi wéñ. Digunté ñant ba fukii faan,bu goor bi ak bu djigèn bi andatt. Sénii dundiin nonu lañ kooy diappo.


text:
Xay
Baatu xay day tekki mbooleem ay mbaax ak ay melokaani aw askan. Maanaam xamug àdduna, ci wàllu yar ak teggin ak xam-xam, yewwute gu nit ñi ci aw askan. Su ñuy wax xay dañ ciy nat tolluwaayu sag dundin, ndax jëm na kanam walla déet; baat bi dafa ëmb mbooleem ay yëngu-yëngu yuy am ci aw askan: diine, cosaan, xamteef, politig,...
Su ñu nee nit kii dafa xayadi, day tekki ne xamul àdduna. Kon xayug aw askan ñoo ngi koy natt ci doxaliin, dundiinu cër bu ne ci askan wi
[Soppi] Limub ay xay
Yenn ciy xay yu doomi aadama:
- Gu Babiloñaa
- Gu Isipt gi Yàgg ga
- Gu End
- Gu Ittite
- Gu Siin
- Gu Geres
- Gu Rom
- Gu waa penku (Siri, Fenesi, Yëwut)
- Xayug Lislaam
- Monomatapa
- Maya
- Sapoŋ
- Xayug Mongoli
[Soppi] Wikibaatukaay
- (en) xay
- (fr) xay


text:
Suuf
Suuf si, mooy ñetteelu àdduna bi gën a jege jant bi, moom nag man nan koo woowee "Suuf si" walla "Àdduna bi", walla "Àddunaay Suuf" walla "Àdduna ju Baxa".
Suuf si nag bari na ay mindeef yu fi dëkk, nit ci la bokk, ci li nu xam fii rekk la ag dund am. cig xayma, boroom-xam-xam yi nee nañ, Àddunaay Suuf, mi ngi sosu am na 4,57 miliyaari at, te ag dund mi ngi juddu ci kawam ci diirub benn miliyaar ciy at. Moom nag jawwam soppikuna ci anam bu waral wërlaayam doon guy dundeef man a juddoo.
Kaw Suuf gu biti gi nag dafa séddatleku ci ay doj yu dëgër yu bari, di yëngu ci lu bari ci kawam ba leegi mat na miliyoŋi at. Daanaka 70% ci kaw Suuf si ay mbàmbulaani ndoxu xorom a ko muur, li ci des di ay gox aki dun. Ndox mu yollaakon mi ñu jàppee ne mooy yor dund, ci ni ñu ko xamee, Suuf si rekk mooy àdduna bi ñu gisagum bu ko am ci kawam. Ci biir Suuf si nag la fa na ne mooy: magma bi, ab saalub biti bu yollaakon biy jur toolu bijjaakon bi, ak saalub biir bi nga xam ne weñ la.
Suuf si day am ay digaale ag yeneen mbir yi ne ci kaw jawwu ji.
Diir bi Suuf si di def ngi man a def ab wër bu daj ci jant mooy 365,26 bés (bés di 24 waxtu)
[Soppi] Taariixam
Boroom-xam-xam yi àgg nañ ci man a xam yenn xibaar yi ci dembi Suuf si. Suuf si ak yeneen àddunaay nosteg jant bi ñoo ngi juddu am na booba ak léegi 4,57 miliyaar ciy at, doore ciw niirub jant(nébuleuse solaire), di ab donjub pënd ak gil(gaz) gu bàyyeekoo ci juddug jant bi. Ci ndoorteel gi muy ruy, wàllu Suuf si féete woon biti tambalee sedd, dem ba doon ab donj bu dëgër bi ndox tambalee dajaloo ci jawwam. Yàggul dara weer wi dal di ciy tegu, boroom-xam-xam yi, ci lu wóor jàpp nañ ne mi ngi juddoo cib mbëkkante ci diggante Suuf si ak benn mbir bu réyaam matoon 10% gu Suuf si. Benn xaaj bi des ci Suuf si(yokk réyaayam), beneen bi nekk weer wi, dend ak moom.


text:
Alaaji Omar Taal
Alaaji Omar Fuutiyu Taal mi ngi gane àdduna ci ndëkk su ñu naan Elwaar, ci wetu Podoor atum 1794 -1796 g.j, mu bokkoon ci askan wu cosaanu ci Lislaam, baayam mi ngi tuddoon Sahiid mom Usmaan mom Muxtaar Tukkloor bi, yaayam tuddoon soxna Aadama Caam.
Dund na ay at ca barab yu sell ya (Màkka), bi mu déllusee réewam la dogu woon ci tas Lislaam te jële fi way sanc yi. Ci atum 1853 g.j, la jibal jiyaar ngir yékkati baatub « Laa ilaaha illal Laah » .
Mu song Karta ak Xaaso nangu leen, def fa imbraatóoram gu lislaam gi. Xareb Alaaji Oamar fenqoo na’ak bu Federb bi nga xam ne li ko yékkati woon mooy aar sancoom yi mu amoon ci sowwu bi, ak jéem a tegi loxo penku bi. Alaaji Omar saxoon na te të ci kanamu dooley sanc gi, waaye ci mujj gi mu daanu ca doji Banja Gara ya ca Gine atum 1864 g.j. Bu ko defee doom ja Ahmad Seexu daal di yanu raayub jiyaar bi ci ginnaawam, waaye moom it amoon na ag lott ci kanamu ngànnaayu sancaan yu lëw yii te aaytal. Bi mu ñàkkee pexe la xaatim ag kóllare ak tubaay yi atum 1881 g.j, waaye Gayni mi mu defaloon kóllare googu daal di koy wor, ndax songaat na ko, ga ko ci mu daw, foofu la imbraatóor gi daanoo ci loxoy tubaab yi, atum 1889 g.j .


text:
Kaasamaas
Kaasamaas baat la bu ñu toggalee ci ñaari dogiit : Kaasa ak Maas boo leen boolee muy buuru Kaasa. Kaasa bokk na ci yi njëkk ci nguuri gox bii. Ginnaawam nag Gabu moo ci gën a rëy ci nguur yi. Ñaari nguur yii ñi ngi leen taxawal ci lu tollook xarub fukk ak ñeent g.j, ci loxol ay xarekat yu bawoo ca imbraatóoru Mali ga, Sinjata Kayta yabaloon leen. Nguurug Gabu (nguur gi ëppoon doole ci yii) Trimaskan Traaware moo ko sosoon, mu nekkoon gi tegoon loxo nguur yu ndaw yi nekkoon ci bëj-gànnaaru Gambi, ñooy : Kantora, Gimaara, Jaara, Kiyaŋ ak Kombo. Kaasa ak Gabu way toroxlu lañu woon ñeel Imbraatóoru Mali jamono yi nu leen sose ñoom ñaar, waaye Gabu moom tàmbalee fay galag ñeel imbraatóor gi, ci noonu mu ame ci «ag àtte-sa-bopp » (autonamie). Ci digg xarnu bu fukk ak juroom, la ñaari nguur yii jariñu ca yëngu-yëngu ya Koli Tingala amaloon ca gox ba, bi mu ko defee, ñu daal di dagu ci Mali.
Ci xarnub fukk ak juroom ñatt g.j, la Kaasa tàmbalee tas : giirug Joola songe ko ci sowwu bi, gu Maalinke ci penku bi, gog Balaanta ci bëj-gànnaar gi.. Ci atum 1830 g.j, la giirug Balaanta lakk péeyub Kaasa di Birikama. Ci xarnub fukk ak juroom ñeent g.j, la Gabu it làmbalee naaxsaay, looloo mi ngi dale ca ba ko giirug Pël gi songee, mooy gi génne woon Fuuta Jalon, bu ko defee mu daal di tàmbalee ñàkk ndànk-ndànk sañ-sañ yi mu amoon ci gox yi mu yilifoon.
Nosiinu biir gi ci nguurug Kaasa ak Gabu xawuñoo wuuteek wa amoon ca nguur yeneen ya ci Senegaal. Buur bi jataayub mag (sénat) ñee ko daa dimbale, moo daa fuglu it ay saxalam tey digal ay sañ-sañam. Diiwaan yi ay foŋsaneer yu kawee leen daan jiite yu tukkee ci garmi yi. Waaye Gabu moom nga xam ne nguurug xare la woon : ay foŋsaneeram yu kawe mi ngi leen daa tànne ci xarekati garmi yi.


text:
Bawol
Ci xarnub fukk ak juroom Bawol nguur su ndaw la woon su toppoon Jolof gu mag gi, bu ko defee, ag njaboot gu amug jegeñaale ak buuri Kajoor yi daa ko jiite.
Bu jëkk, nguur googu, ay socé ak ay séeréer, ñoo ko yoroon. Am na ñu ne sax, baat bu ñu tudde dëkk boobu tey, di Bawol, ci kallama socé yi ñu fa nekkoon la joge, di tekki lii wolof tudd dex. Ndax Bawol, been dex la woon foofu ci lu dooga am. Boobu jamono, Bawol, amoon na ndox mu bare.
Ci cosaan, dañu ne, Bawol, ku fa jëkka nekk buur, XAAYAMAGAAN moo doon turam. XAAYAMAGAAN, ci lakku socé yi la soqeekoo, mooy: buuru gaalam. Ñoom, socé yi fa nekkoon jamono boobu, seen mamm, Mande lañu baawo.
Ba paré, séeréer yi ñëw. Ñoom, fuuta tooro lañu joge woon, gadday ba Bawol, ndax jiyaar ji muraabituun defoon foofu. Ba ñu agsi Bawol, ci ubbite, dañu daan dekkando ak socé, sooga leen daq. Ba loolu ame, ñu elif dëkk boobu. Ci séeréer yi, askan yi ñu faloon, ñoo ñu sant Juuf, Ngom, Caw. Te buur ba ñu daan taan ci ñoom, Téeñ lañu ko daan tudde.
Loolu mo amoon, sooga nguuru Jolof ñëw uuf dëkk bi.
Ci xarnub fukk ak juroom benn g.j, la Jolof mànge poseb néew-dooleg nguurug Jolof , daal di jël ag tembam, ni ko yenn ci nguur yi defe woon, gu ci mel ne Kajoor ak Waalo, ngir song gu tar ga Amari Ngóne Sabel Faal defoon Jolof. Ci ñaareelu xaaju xarnu bii la Amari Ngóone xëy di buuru Kajoor ak Bawol ci jenn jamono ji.
Booba la buur bi tàmbalee jiite ñaari nguur, waaye nguur gu ci nekk yor politigu doxaliinu réewam. Waaye boole gii bari lu mu daa jur ay réeroo ci diggante ñaari nguur yi, ndax gu ci nekk daa bëgg a yilif ga ca des.
Buurub Bawal nag di Teeñ ab jataay a ko daa jàppale, bu ñu wéer tabbug kiy wuutu buur bi bu faatoo, ak fuglug saxal yi buur bi di def. Nguur gi amoon na ab ëttu àtte buy àtte mbir yi, mbooleem kuréel yi nag daa nanu fa àttewoo (kuréelug nappkat yi, baykat yi, sàmm si, ñoñ fànn ñi (boroom mecce yi) ak jigéen ñi). Bokkug Bawol ci Yaxantug Tàkk gi taxu ko woon a deme noonu, ndaxte yooni yaxantu gi rombutoon ciy suufam, moom kay daa yamoon rekk ci yaxantug tefes gi.


text:
Tukkloor
Tukkloor genn giir la gu nekk Senegaal. Ñoom ca seeni bopp, Halpulaar lañu tuddu. Nguruu Fuuta-Tooro mooy seeni dëkk, li mooy tax dañu wax tamit FuutaŋkooBe / Fuutaŋke (ku dëkk ca Fuuta).
Ñoom dexug Nil lañu juge, ca dëkk bi ñu tudde Nubi / Kuus, tey di nekk ca reew Sudaan. Foofu dañu bokkoon ak Séeréer yi, Pël yi di nekkoon wallu tukkloor ñu nekkoon sammkat. Boobu baatu tukkloor ñëwaguloon. Ñoom ñepp, dañu mujj gaddaay, ba agsi dexug Senegaal. Suuf si ñu agsi, ba noppi, ay Sooninke ak ay naar agsi nañu fa tamit. Moo tax tey, kepp kuy dem ca Fuuta Tooro, xeet yooyu yepp ngay fekk. Tuuru Tukkloor ca lakk tubaap la juge, tukkloor lañu doon wax, ndax tur boobu naari daan tudd seen dëkk (Tekuruur). Tukkloor mooy ku dëkk Tekruur. Am na ñu ne, wolof yi ñoo sos baat bi. Tukkloor yi Pulaar mooy seeni lakk, lislaam mooy seen diine. Tukkloor yi dañu teel dugg ca lislaam, ca jamono imbraatoor gu Ghana. Sooninke yi ñoo leen duggal ca lislaam. Buuru tekruur bi, War Jaabi, moo indaale lislaam ca nguruu bi, Sooninke la woon (sant Sumaare) di bokk ca njabootu Manna yi. Ba noppi, Tukkloor yi dañu andaloon ak Naar yi (Al Murabitun), di def ay Jiyaar ca tekuruur.
Ca XVIeelu xarnu, benn seriñu tukuloor mu tudd Ali Elibana Saal, ak xarekatam, Jiyaar nañu ca Fuuta-Tooro, ndax Deeniyaŋkooɓe yi ak Koly Tenŋela ku leen jiite, ñoo doon yor nguur bi te neekuñu woon ay juulit. Ay Ceddo lañu woon. Waaye deeniyaŋkoɓe yi, daq neen Elibana Saal ak xarekatam. Ñoom daw nañu ba Saalum, foofu dañu Jiyaar ca Séeréer yi waaye ñoom daq neen Ali Elibana ba dexug Gaambi, foofu tukkloor yi tabax nañu benn nguur mooy nguur Kabada.
Ca XVIIeelu xarnu, Malikk Sih Dawda, tabax na nguuru Bundu, ca Senegaal, ca wetu nguuru Jolof, ak Gajaaga. Moom tamit Def na Jiyaar ca Fuuta-Tooro, deeniyaŋkooɓe yi daq ko dëkk bi. Moom ak njabootam, xarekatam, daw nañu ca Njaarmëw, di daje ak Waly Mbëru Mbakke Ndaw berlëp ku daan elif dëkk boobu. Foofu la tabax nguuru Bundu. Malikk Sih Dawda, toorodo la woon.
Ca XVIIIeelu xarnu, Toorodo Tukkloor yi daq neen Deeniyaŋkooɓe yi fa doon Buur (Silatigi). Li yëpp ak Suleyman Baal ak Abdul Kader Kan la xewe. Ñoom nag, duggu nañu FutaŋkooBe yëpp ca lislaam, di fa teg ay Almamy, Almamy boobu moo yore woon nguur bi, dafa waroon na nekk Seriñ bu gëna am xam-xam ca lislaam ca FutaŋkooBe yi.
Ca XIXee xarnu, El Haaj Umar Taal, tabax na imbratoor gu Tukkloor ca Mali. Umar Taal, dem na ca Makka, foofu Xaalifa yi, def neen ko, Xaalifu Tiijaaniyaa ca reew yi nit ñu ñuul (Sudaan bu sowu jant). Umar Taal duggu na ay nit yu bare ca biir tariqa Tiijaaniyaa. Jiyaar na ca nguruu Xaaso waaye foofu tubaap yi daq neen ko. kon dem na ca Mali, xeex ak nguuru Jaara, rey fa Buur ba (Birante Karunga Jawara). Xeex na ak Buur yi Bambara yi (Fama yi), ca nguuru Segu ak Kaarta, di leen uuf ca imbratooram. Xéex na ak Amadu Bari, buuru Massina, di ko uuf tamit.
Ca XIXeelu xarnu, Maba Jaxu Ba, Almamy bu Rip la nekkoon. Rip moo doon benn diiwaan ca biir Nguuru Saalum. Ca Rip ay Buuru Mandiŋ (sant Maroon) ñoo fi nekkoon. Nguur bi Badibu la tudde woon, Maba jaxu moo ko joox tur boobu: Rip. Ndax mu mëna fa nekk Almamy, Maba jaxu jiyaar na ca badibu yepp di rey Buuri yepp. El Haaj Umar Taal, moo ko daan digal mu def loolu, ndax gis na ci moom, nit ku xam lislaam bu baax. Ca atum 1871-1875, Amadu Seexu, benn Almamy bu Fuuta-Tooro, jiyaar na ca nguruu Jolof, di fa nekk Buurba, ñeent at.
[Soppi] Nosteg mboolay
Tukkloor seeni Nosteg mboolaay ga, nii la tëdde woon:
Rimbe yi (dimo su ne benn) ñoo doon:
- Sebbe yi, xarekat lañu woon, ñoom ay Ceddo lañu nekkoon. Sebbe yu bari ca xetu Séeréer ak Pël lañu joge. Ba XVeelu xarnu ba atum 1776 ñoom ñoo yoroon Fuuta-Tooro.
Seeni sant: Njaay, Saal, Jeŋ, Wan, Ñaŋ, Jah, Ndoom, Cimbo, Jaw, Bah, Ndaw, Caam, Waad, Mbooj.
- Torodoo yi, ñooñu ñoo daan doxal lislaam. Ca atum 1776 lañu jëkk am doole. Ñoom ñoo daq Sebbe yi. Buuru Torodoo yi Almamy la. Seeñi maam ñu bare ca xetu Sooninke ak Naar lañu juge.
Seeni sant: Sih, Lih, Kan, Aan, Ture, Siise, Aïdara, Njaay, Caam, Wan, Ja, Saal, Bah. Am na yeneen.
- JaawamBe yi, ñoo doon topp Buuri, di leen wone naka lañu yore nguur gi. Ca Pël yi lañu juge seeni sant : Jaw, Ñaan, Daf, Njim, Bokkum.Ci lu gëna siiw.
- SubalBe yi, ay nappkat lañu, te ci cosaan dañu doonoon ay xarekat mel ni Sebbe yi. Bokk neen ak Sebbe yi. Yu bare seen maam ay Séeréer lañu. Seeñi Buur, Teeñ walla Jaaltabe la tudd. Seeni Sant: Sar, Ñaŋ, Juuf, Maal, Gay, Diba, Jool, Jeey, Gey, Jaw. Am na yeneen Sant.
Ñeeno yi:
- WayilBe yi ñoo doon Tëgg yi.
Seeni sant : Caam, Mbow, Jaw, Kante, Sih, Peen.
- LawBe yi, Seen yi, ñu jefandikook bant.
Seeni sant: Sow, Jum, Gajaga, Wañ.
- SakeeBe yi, ñoo doon Wuude yi.
Seeni sant: Beey, Gakko.
- MabuuBe yi, ñoo doon Rabb y.
Seeni sant: Gise , Sangott, Kume, Jonŋ, Taal.
- Waambaabe yi, ñoo doon Xalamkat yi, woykatu xarekat yi.
Seeni sant: Bah, Jum, Gise.
- Gawlo yi, woykatu Buuri, sab lekk yi.
Seeni sant: Mbum, Samb, Sek, Jeŋ, Laam, Mbay, Joob.
Jaam yi:
- Maccudo/Kordo/JyaaBe. Tey, kenn du jaamloo jammbuur. Aada bu jëkk la woon.
Tukkloor yi, bey mooy seeni dund. Ca Fuuta-Jalon am na fa ay Tukkloor. Ca Kajoor dañu jëkkoon nekk ca diiwanu Jammbuur (Luga, Koki). Am na yu bare dañu daw Fuuta, di dem ca Dakar, Kawlax, Cees, wala Ndaar, ak yeneeni peey yu mag. Ñu ci bare ca tariqa Tiijaaniyaa lañu bokk.


text:
Lu am ag séqoo ak njàppum jaam
Bokk na ci mboolooy way gàddaay yi jañu woon ci kaw Amerig menn mbooloo mom dañu ko cee ga woon manante ko ci (forse ko ci), mbooloo moomu mooy ñi juge woon Afrig, yobbu woon nañu cig sañ-bañ 500 junni ci ñoom niki ay lar (jaam) ci diggante bi nekk ci 1619 – 1808, jooju mooy jamono ji jëli ay jaam indi Amerig nekkee dib sémb bu ñu taxaw ci amal ko.
Liggéeyloo jaam yooyu wéyoon na ak liggéeyloo seeni njur (seeni doom) rawati na ci bëj-saalum bi di barabub mbay, fi aajo tare woon ci ay liggéeykat yuy liggéey ci suuf seek tool yi. Waaye taxawalug njaam gi mi ngi door ci awril 1861, bi xareb ñoñ bi (guerre civile) dooree ci diggante diiwaan yu gore (libre) yi ci bëj-gànnaar ak diiwaani bëj-saalum yi ŋoyoon ci njaam gi sax fi, loolu sax taxoon na ba 11 diiwaan ci ñoom dogoon ci bennoo gi (federation).
Ci bis bi njëkk ci samwiye 1863 la Abraham Linkoln jibal goreelug jaam yi, googu jibal moo neenal njaam gi ci diiwaan yooyu dogoon ci bennoo gi. Ag njaam nag neenalees na ko ci mbooleem Diiwan Yu Bennoo yi bi ñu defee fukk ak ñatteelu soppi ci sartu réew bu Amerig (constitution )atum 1865.
Waaye bàyyi gi ñu def ag njaam ci Amerig lépp teewul ñu ñuul ñi ci Amerig di wéy di jànkoonteek ay coona, di ñu ñu xañ dund gi népp xam (normal) gi boddante ci biir xeet gi wéyoon di am waraloon, ñu nekkoon di jot ci njàng mu suufe .
Ngir gëstuji dund gu gën, ñu ñuuli Amerig ñi doxoon nañu juge ci seen diiwaani bëj-saalum yooyu di yu mbay ak àlle ak kaw-kawe, laggsi ci yu bëj-gànnaar yii di woroomi xay ak taaxe. Waaye loolu lépp taxutoon lu bari ci ñu ñuul ñi manoon a jot ca liggéey yu méngoo ya, ndax kat yoon walla aada daa farataaloon ci ñoom ñu dund cig beddiku wëlif ñu weex ñi ci ay gàdd (Cartier) yu ñàkk te ndóol ñu léen di tudde (ghettos).
Ci mujji ati juroom fukk yi ak njëlbéeni ati juroom benn fukk yi, waa Amerig yii bawoo Afrig jëfandikoo nañu li ñuy wax doggoo gu koom-koom (boycott économique) Martin Luther King jiite ko, ak ay doxi ñaxtu ak yu dul yooyu ci anami ñaxtu yu jàmm, ñu ci doon sàkku ag yamale ci lépp ni ko yoon waxe te bàyyi gënaleg xeet gi ñuy boyal jëme léen .
Yëngu-yëngu gu xeex àq ak yelleef googu àggoon na ca njobbaxtal la ci 28/ut/1963 bi lu ëpp 200 junniy nit dajaloo ci xeet yépp ca kanamu estati bu Linkoln ba ca Washington péeyub Amerig ngir déglu Martin Luther King mu naan : Maa ngi gént bis bob doomi jaam yi ak doomi séeni sang danañu ca toogandoo ca laamaari (xeetu montaañ) Jorgia yu xonq ya, wër ndabul mbokkoo la… Maa ngi gént bis bob sama neenti doom yu ndaw yii dinañu ci dund ci réew mom deesu leen fa àttee ci seeni meloy der waaye ci seen ëmbiitum jëmm (li seeni jëmm ëmb).
Giinaaw xutba bii toogaatuñu lu bari dara rekk Kongres daal di def ay yoonal yu tere raññatle ci biiru xeet ci woote ak njàng ak liggéey ak dëkkal ak ci campéefi mbooloo mi.
Waxuma la sax ne lu bari ci waa Afrigi Amerig yii seenug ñàkk daa tar, looloo waral ñuy tàbbi ci sineebar ak tooñaange (criminality).
Ci at yu néew yu mujj yii yittey Yëngu-yëngu gu xeex yelleef ak àq googu soppiku woon na, ndax kat bi ñu tàmbalee di génne ay àtte yu bees aki yoon yuy tere raññatle, ak bi ñu ñuul dooree di tuxu juge ci kureel gu suufe gi dem ci gu digg-dóomu gi, bi lii amee laaj bi leegi mi ngi jëm ci ndax nag raññatle gu xeet gu njëkk ga ñu jëmale woon ci ñu ñuul ñi du waral ci àtte gi (goornamaŋ bi) mu jël ay matuwaay yu am solo ngir yéwénal nekkiinu ñu ñuul ñi .
Jéego yii ñu tudde “àttey jëf ju feddaliku ji” (muy anamug jël ay liggéey yu ñu weex ñi (ëppte yi) manoon a jot, jox léen ñu ñuul ñi (néewte yi) ) Jéego yii nag làmboo nañu duggal ab lim ci ñu ñuul ñi walla yeneen néewte yi ci mbooleem barabi liggéey yi. Ak nangu ab lim ci ñoom ci daara yu mag yi ak bànqaas yi (les facultés ), ak lijjanti ba lenn ci nit ñu ñuul ñi di man a falu ci Congress ak yeneen doomi néewte yi.
Ci ati juroom ñaar-fukk yi coow ak dàggasante bi bari woon na ci ndax jëf yii am nañu njariñ ak ndax tegu nañu cig maandute.
Waaye lu man a xew daal mooy coppat yu am solo yii am ci at yu mujj yii mi ngi feeñe ci taxawaayu ñu weex ñi ci Amerig. Ay maas (generations) ci waa Amerig leegi ñor nañu ba ñu déggee xutbab Martin Luther ba yoroon baati (maa ngi gént ya).
Waxambaaney Amerig yi leegi nit ñu am worma lañu ci xeet yépp, te it ñu weex ñi gën nañoo nangu ñu ñuul ñi, ci mbooleem wàlli dund yi ak mbooleem campeefi mboolaay yi


text:
Lenn ci taariix
Jóge Wikipedia.
- Yewwute
- wuññi yu juxraaf yi
- Yëngu-yëngu yi jugoon di kontar Egliis bu paab bi
- Jëm kanam gu xam-xam ak yewwute gu endustri
- Wàll yi xam-xam jëme kanam ci Tugal
- Yewwute gu endustri : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi
- Yëngu-yënguy politig yu mag yi ci adduna bi
- Jeqiku walla fipp ga amoon ca Fraans
- Yëngu-yëngu yi aju ci “xeetu” walla fonk sa xeet (nationalisme) ci Tugal, ci xarnub fukk ak juroom ñeent g
- Bennoo gu Almaañ
- Sanc gu yees gi
- Réewi sancaan yi
- Ñaawteefi sanc
- Yëngu-yëngu yu ag nasaraanal ak ay wi mu àndal
- Ñaari xarey adduna yi, bu njëkk bi ak bu ñaareel bi
- Mbootaay yu àdduna yi
- Réew yi def ay dank
- Fipp gi xam-xam amal ci Elektron
- Teg loxo jawwu ji (walla xareb jawwu ji)
- Ni Japon jëme kanam