text:
Diiwaanu Ndar
Diiwaanu Ndar benn la ci 14 diwaani senegaal yi, moo gën a féete bëj-gànnaar ci réew mépp. Moo feggook réewum Gànnaar, ci guddaayu dig gi mu am ak Senegaal gépp ba fi dexub Senegaal bi di àgge ci mbàmbulaanug Atlas gi.
TaariixModifier
Démbu Ndar Géej
Bès dafa am feebar buy walle bi mabboon seen gox bi nu doon woowe Ndar, samppu woon si diggante ñaari dëkk yu tudd Biyer ak Geber. Ñaari dekk yi ñi ngi nekkoon si joor gi. Ba loola xewee, la waa dëkk ba fabu gaddaay ag seeni gaal, xoti dex di dem, ba teersi fi tay nuy wax Dunu Ndar. Li taxon kon mo di ne danoo beggoon mucci si musi ak balaa bile naroon a raafal seen ñoñ. Turu ndar wu jekk wi lanu toxal indi ko si dunu wi si dig ndox ngir maggale ko seen dëkku maam ba nu jóge, ngi itam ba ña fatte fa nu bayyikoo. Lii ga man see jànge ni tur si dëkk ak si lu mu man a doon, dafa war a mandarga cosaan, lukko moy, nit ki man naa dem ba fatte fu mu soqe koo. Si ñi ko Maalik waxe ba leegi, wen xaaj si way-gaddaay yi, da no fafoon des si joor gi janloog tund wi, ginnaw gi nu tudde teenu geej. Beneen calale da fa indi ag goor gu joge réewu gannaar, bu nu doon woowe Ametlika Ben Ndar, soqe ki sa Singeti, moom la ay settam tudde dekk bi di ndar.
Xarnu bi tubaab yi di wandeelu ci wetu tefesu senegaal, ku ñu naan Ndaak Kumba Nan Sango moo doon nguuru ci imprator bu waalo. Boo ba jamano, waloo mi ngi woon si dig dooleem, di tëg ay ndën ndam. Suuf su nangu mbay, njënd ak njaay mu dox, si diggante nit ñu nuul yi ak naari ganaar. Xarnu junni ak ñetti teemeer la woon jappu junni ak ñetti teemeer ak juróom ben fukk. Tukkikat tubaab yi, waa ruyang ak nitu jeppo yi doon nañ fa joofsi ngir bokk si njënd ak njaay ma fa daan am. Booba lii dong la nu fa doon def, walis nag nu amoon yeneen mbetet yu nu nebboon. Taarixkat yi jappu nanu ne xeet yi ño fa jiitu woon waa portugaal. Si atum junni ak ñetti téeméer ak juróom ben fukk ak ñeent la wa gox ba tambale jaay tubaab yi lusi mel ni mboq, dugub, ak yeeneen. Ñoom tubaab yi sax ni ngi xamee xeetu dugub yile fi si Afrig, rawatina seneegal. Ja bi ci waloo nag, mboleem yi doon yëngatu ci koom-koom si réew mi, nga bayo kajoor, wala biir waalo da nga fa daan ñów ngir jaay wala jènd ay yëf. Dawalkatu gaal yi jóge tugal demmon nanu ba dugglaante ak way-njiitu paraag yi. Ndawtal yi ag yóbal yi leen wa njiit yi doon jagleel moo gennoo na dëggeral seeni kolere.
Ay doomi normang yu am fit xuus nanu mbeex bi ak seen gaal àggsi ci dexu senegaal. Sa teeruwaay mo doon dunu Morfil, bërëbu seeluwaay. Tangoor bi ak feebar yi nekkoon ci réew mi daan fagaagal ñi ëppoon ci noom, ba tax na ñuy ci bari danu daan faral di ñakk seen bakkan. Wante galankoor yi musu leen tayyeeloo, wala mu leen di lotal ba ta ñuy yebbi seen ëmb te baña tee tukki. Galam daakande, ak bejjani ñay moo leem gënnoona soxal. Ci gattal, njënd-ak-njaay mi daan dox si xarnub fukk ak ñeet moo indi jëflaante waa tugal yi ak wa sóodaan.
Fara Xoy Jóob, buuru Waalo ci atum juróomi junni ak juróom téeméer ak fukk, moo njekka artu nit ñi, rawatina nappukat yi si nu bayi xell mbeex mi. Jamano yooyu, ay néewu tubaab danu doon tëmb si géej gi te ken xamul lu ko waraloon. Ba nu tegge juróom ñetti at la waa portugaal dall si dunu mboxos bi nekk si wetu ndar. Su nu beggoon na jeggi bel bi, baraak bi nekkoon ganjool da leen doon laaj ndamppaay. Si noonu lanu tambalee xuus gëeju senegaal ba podoor, jaal ngalam, ba jennee. Naari gannaar yi danu leen daan faral di sòng ay còng yu tàr, dileen lalal ay ndëg-sërëx. Dunu morfil lanu daan jaaye seeni nganaay, ak yeneen jumtukaay yu jem si xare. Foofu itam lanu daan wacce jaAm yi nu jappoon, ñaari way-watu timmaleleen ay mëx-dóom, ku daw rekk nu soqi ci sa kow. Kon jaam yi njek wacci si suufu ndar, dekkun fa woon. Jaaxle nag mi ngi tambalee sotteeku ci xelu nit ñi bi nu seetloo ne seen doom di ay nappukat ñi reer ni mes ci géej gi te xamu nu lan moo tax. Ndekete yo ay woroom gaal yu tubaab ño leen di doggaanu, di fadang jemmee tugal. Jamano booba, buur Tiaaka bu waalo moo amme woon. Ay jum yuy tak, ar fer-ñeet ak ay saliir yu raglu doon nanu jip si géej gi. Ba si saxaar su nuul, su xasaw di agsi ba ci ker yi. Xeex bu meti moo doon am si diggante tubaab yi seen boppu. Waa faraas, portugaal, olaand ñoo don xëccoo. Ku ci nekk bëg aakimo dend yi . naar yi tamit door seeni lël ngir jappu nit nu nuul yi di leen jaay njaam. Yen si nappukat danu doon jëflaante ak tubaab yi ci mbeex mi, di leen jaay ndox mu neex, jen, ak yu ni mel. Tubaab di leen jox ay sangara, wenñ, ay piis, ak tooke. Si njelbeenu fukk ak juróom ñaari xarnu, ci nguurug Buuru faraase bu tuddoon lui fu ak ñett, ci la kangam Riseliye joxe ndigel way tukkikat géej yi ngir nu tambale foxrañi beppu suuf bu ñu man a foxarñi ci dendub Afrig.
Dayoo bi mu am tey jii, mi ngi jóge ca séddatle gi ñu def ci atum 2002. Bu njëkk diiwaan bi da fa ëmboon tamit diiwaanu Maatam bépp ak li ko wër.
Ay TundamModifier
Xool itModifier
TéerekaayModifier
- (fr) Annie Ravisé, Contribution à l’étude des Kjökkenmöddinger (amas artificiels de coquillages) dans la région de Saint-Louis, Dakar, Université de Dakar, 1969 (Mémoire de Maîtrise)
Lëkkalekaay yu bitiModifier
- (fr) Statistiques Geo Hive
- (fr) Conseil régional de Saint-Louis
- (fr) La région aux Archives régionales du Sénégal
- (fr) La filière lait et produits laitiers dans la région de Saint-Louis (Christian Corniaux, rapport, avril 2003)


c: text/html

text:
Mbëjfepp
Mbëjfepp "électron ci fr" as wàll-wàllaan la (wàll su ndaw lool) su xarefulwoon bi bu sëfoo ab yanu mbëj bu bon(-) bu tollook qe = 1,602 · 10-19 C, te dayoom toll daanaka ci 9,10 · 10−31 kg (ci beneen bennaanu natt di 0,511 MeV/c²), dees na ko wax itam yan bu njëlbeen walla wàll-wàllaan wu njëlbeen.
Naka-jekk ab mbëjfepp njunj bees koy jëmmale mooy e-. Xarefulwoon yi li booloo nekk leen ñooy ab saal (bi dajale ci biiram ay feppsaal aki feppmaandu) aki mbëjfepp yu koy wër. Dayoo mbëjfepp yaa ngi tollook daanaka 1/1836 yu feppsaal ak yu feppmaandu). Mbëjfepp yi cër yu cëslaayu lañu ci ne-ne yi, ñooy wàll-wàllaan yi gën a tuuti cib ne-ne ba tax kenn maneesu koo séddalewaat yeneeni cër.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Albert Einstein
Albert Einstein (juddoo Ulma (Almaañ) ci atum 1879, faatoo Princeton (Diiwaan yu Bennoo yu Amerig) ci 1955) doonoon na ab boroom xam-xamu jëmm, xaymakat, xetlukat bu waa Almaañ bu jëloon réewu gu waa Suwis, te mujje ca Diiwaan yu Bennoo yu Amerig.
Lu weesu doon gi mu doonoon kenn ci jëmmkat ak xaymakat yi gën a siiw ci àdduna bi ci taariixu xam-xam, doonoon na xalaatkat, ku bari yëggu-yëggu ci yeneen fànn (tambalee ca xeltu ba ci politig). Boole nañu ko ci gëstukat yi gën a màgg ci xarnub XX.
Bokk na ci li ko gën a siiwal gisiin wi mu def te duppe ko gisiinuw ajoo. Dugal na it loxoom ci li jëmale-kanam doolerandub kàttan-ferñent, doolerandug tekkaaral, añse.
Jotoon na Neexalub Nobel ci jëmm ci atum 1921
DundamModifier
Albert Einstein Ulma la juddoo ca Almaañ aji juram ju gòor mooy Hermann Einstein, doonoon booroom këru liggeéyukaay bu doon defar ay wuutuloxo yu mbëj, Pauline Koch doonoon aji juram ju jigéen.


text:
Question en attente de réponse
Koor gi nak suy jééx doto xamati loy lek ! Do leen ma proposer des recettes simples et rapides yu ma mëna def suma waćcé ? Waw key sax, #111# lay def nguir am ci recettes yu Karelle yi !
Réponses
Merci Mohamed
#111# dina bari gnimouy dimbali
Walahi deh ak koor bi
C'est important le #111#
Très important même
Aucune question liée
Boubacar a répondu
Ozi a répondu
Mohamed Africa a répondu
SEN ÉGAL a répondu
Moro Dramé a répondu
Mohamed Africa a posé une nouvelle question


text:
Bi ma njëkkee ñëw Dakar lu jege ñaar fukki at ci Plateau laa daloon ci goxu jaaykat yi ci “centre-ville”. Waaye, bi ma tambalee dal ci Yoff walla Ngor ci ben néég walla studio, ñaari gox yépp nekk ci bët gannaaru dëkk bi, te bi ma miinee koñ yooyu ci wetu géég gi, laa leen def sama dëkkuwaay. Boo tammee dem ci yenn gox yi nga xamantane dangay lëkkëlook waa foofu te mbirum tourisme yobbuwula, mbir yi dañuy yomb lool ci yow. Booy faraldi dem ci benn bërëb ay yooni yoon, dangay mel ni ku fa bokk ba romb sax waa foofu. Ku mësa nekk Senegal ku nekk war na xam li may wax foofu. Kon, fan yii dama xalaat ne wut beneen dëkkuwaay dina wara nekk lu neex. Bu ma leen laajoon lan ngeen may digal ci ban koñ laa wara dëkk?
Am na yenn gox ci Dakar yu ma neex lool, su fekkee sax xamuma noonu bërëb yooyu. Xëyna bërëb yooyu dafay mel ni lu nekk ci man te damay am lu may yëg buma nekkee ci bërëb yu ni mel. Xam naa ne dafay niirook lu doy waar, waaye bi ma nekkee xale dama féntal sama bopp am po taxoon ma mënoona jàpp ci sama xel ay mbir yu bare ci ay gox, koñ, tali, garab, kër ak lépp lu taxaw ca bërëb ba ma nekk. Mësuma bayyi jikko jooju te léégi bumay fatteliku Dakar, Point E mooy njëkka ñêw ci sama xel ni dëkku taax, ak ay taleem yu bari yëngu yëngu, garabam yu am ker yi, dugg génn ya ca daara ju kawe ja. Point E dafa boole gox bu bare yëngu ak ay bërëbam yu amul benn coow yi te bi ma njëkkee teg samay tànk ci taleem yi am na ay at léégi, dafa meloon ni dama fa xam ba pare. Te mënuma wax lu waral loolu. Dafa meloon ni dama xam gox bi ba noppi te xame ko dafa yomboon lool ci man. Te am na piscine olympikam bi nga xamantane dafa may xëcc ma fay dem di fééy. Bi nga xamee ne léégi dama ne dama bëgga bokk ci waa dëkk bi, gis naa ne fii laay nekk.
Ci atum 1946 «Plan Directeur d’urbanisme» dafa tëraloon ay sart ngir nit ñi ci Point E topp ay yoon yuy yemale tabax yi ngir nekkin yu neex ci gox bi. Fan yii li am ci gox boobu jeggi na dayo ndaxte ñungi gis ay tabax yu kawe di juddu fépp ci biir gox bi. Foofu dafa soppeeku ci ni mu meloon ci dëkkuwaay gu neexa nekk ak ay tabax yu kawe.
Ba léégi mënuma xam lu waral ñuy woowe Point E noonu. Su fekkee am na ku nu mëna xamal lan la “E” bi di tekki, nungi lay déglu! Dakar du la mësa naqari, rawatina turi kóminam yi ak arondismà am yi. Gueule Tapée itam tur bu am solo – gox bu rafet itam – ak Patte d’oie koñ yu ma gëna neex lañu. Buñu fatte SICAP itam, SICAP dafa lëkkëloo ak lu rafet lu mel ni: Baobab, Amitié, Keur Gorgui… Sama kumpa du jeex ci bëgga xam lu waral ab bërëb ñu tudde ko tur wi mu yore. Dinaa ñëwaat lu gëna leer ci loolu ci beneen “post” bu bees.
Ab laaj: lan mooy sa bërëb walla koñ bu la gëna neex ci Dakar? Ndax am nga fenn ci dëkk bi foo sopp walla foo bëgga dëkk, te su amee, mën nga nu wax lutax? Maangi leen di gërëm bu baax ci seen ndimbal.


text:
Wërlaay
Wërlaay gi di ci tubaab (environnemt) mooy dénd bi maanaam (nature bi) ak li ci nekk ciy way dund ak yu dundul, ci gàttal daal adduna bi nu wër ci kaw suuf si. Xam-xamu wërlaay mooy biy jéem a indi ay tontu ci yenn laaj yi aju ci nan la dénd biy jëfe ak a jëflanteek way nekk yiy dund ak yeneen way nekk yi, walla nan lay jëflanteek digg bi ko wër moo xam digg bu kimya la (simi) walla bu dénd (nature). Digg bii moom lanuy tudde “Noste gu wërlaay”. Looloo waral nuy gis noste gu wërlaay muy luy ame ci ay way nekk yuy dund ak yu dee walla yu way. Xam-xamu wërlaay mooy jàng ak gëstu way nekk yiy dund ak séenug séqoo ak li leen wër ak jeexiital gi nuy def ci sunug séqoo ak suuf si. Nosteg wërlaay mooy mbooleem jëfka (facteurs) yu dundul ak mboolaay (société) yiy dund yu xeet yi nekk ci benn gox walla barab. Dénd bi day wëndéel mbir yi mu jëfandikoo woon ngir delloo leen ñu mujjaat di mbir yu am solo ak njariñ. Càllalag ñam ci kaw suuf si, aw melo la ngir wone ni kàttanug ñam di dugge ci wërlaay gi. Foofu ñam da fiy juge ci aji nekk dem ci jeneen n gir jox kàttan dundat boobu di sàqami ñam wi ak a reesal, gépp càllalag ñam nag ci jant bi lay tàmbalee. Dundat yi - nit ci la - munuñoo liggéey seenub dund, looloo tax manul a ñàkk mu jot ci dundam boobu jële ko ci gàncax yi walla yeneen dundat yi, looloo waral ñuy jàppe dundat yi ay way lakk walla ay way jëfandiku (consomateur), mujjantalu dundug dundat it mooy ag feccikoom (ag tasam) jaare ko ci ay mikrob walla ay gàncax ngir mujjati di suuf, gàncax gi muucooti ko ngir liggééyati ci ñam wu beesati. Lii nag moom lanuy tudde “Càllalag ñam”, bokk na ci jëfkay dénd yi ci nosteg wërlaay gi te am ci jeexiitalm it: leerug jant bi ak ker gi ak tàngoor wu diggdóomu wi ak séddalig sewogaraafi gi ak ngelaw li ak barab yu yékkatiku yeek yu suufe yi ak melokaanu suuf seek ndox mi. bokk na ci jëfkay kimya yi yiy bàyyi ay jeexiital ci nosteg wërlaay gi: tolluwaay (niveau) bu ndox yi ak ngelaw li walla jawwu ji ci suuf si ak kem ni way dundal yu gàncax yi di seeye ci suuf si ak ndox yi ak tooke yi ci nekk, ak xoromus ndoxum géej ak oksijiin bi ci seey.
kay diang wolof
Wërlaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci baax, wërlaay - walla barabub jëf mbaa mbir, maanaam fu lëf nekk mbaa deesi defe ko fa - mi ngi ame ci jëmm yi (substence), peekte ti (circonstance), mbir yi walla nekkiin wi ko peek wër ko, te di fa ame.
Bu dee ci wàllug dundat (biyoloji) rawati na ci wàllug dénd (ecoloji)day tekki lépp lu man a def ay jeexiital yu jonjoo ci doxug walla màggug mbaa jëm kanamug mbir yi (metabolosmo)walla nekkiinu jëmm walla xeet wuy dund ( SPECIE VIVENTE), loolu nag leer ci la, ngelaw, ndox, suuf ak yeneen nekktéef yiy dund.


text:
Dóobaali
Dóobaali garab la gu rëy gu am xob yu dëgër yu man a toll ci juróom-benn ba ci ñaar fukk ak benni met ci njoolaay. Lu ci ëpp ag ray-donn lay doon. Muy garab gi day juddoo ci kaw geneen garab gu màggat. Bu juddoo ci kaw garab googu, dana am ay reeni jaww yoo xam ne dana màgg ba laal suuf di am it ay xob yuy mujjee muur xobi garab gi mu juddoo, am peer bu mujj nangu peeru garab gi mu juddoo mujj gi nag mu nekk garab ci boppam gu rëy lool.
Njariñ yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab gi nag leeg-leeg man nañu koo jëmbët ngir ay foytéefam walla ay njariñam cim paj walla yeneen yuñu ko man a jëfandikoo. Leeg-leeg it danañu ko jëmbët ngir mu man a mbaar ci bërëb yi ñuy féexloo. Keppaar gu neex la am.
Njariñi paj yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dóobaali garab gu bari ay njariñ la ci wàllu paj. Xas mi dañu koy jëfandikoo ci lépp luñuy faje fajum cosaan. Maanaam faj soj, man a faj put guy metti, man a faj biir buy daw, man a faj i goom, man a faj seere, man a faj bakkan buy bori, ñu man koo it jëfandikoo ngir yokk meewu jigeen juy nàmpal. Amna it lu ñu man a jël ci xas mi boole ko ak ndox mu tàng ngir faje ko feebaru sëqët, man a faj feebaru laago man a faj feebaru gaana. Ba leegi ci xas mi, man naa faj it feebaru kataraag. Reen yi ku ko togg jox jo jigeen ju ëmb, man na ko musal ci ëmb buy yàqu.
Leneen ci ñjariñi garab gi xas mi man nañu cee liggeey basaŋ yu baax, man cee liggeey goj yu dëgër mbaa nu jëfandikoo bant bi niki mat mi ñuy toggee.
Mbay mi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbayum dóobaali lu man a nekk la ci ñaari fànn. Bi ci njëkk mooy garab gi man nañu koo ji xaar mu sax wala ñu dagg lu cosaanoo ci moom, weer ko ba mu xaw a fendi, ñu sàmpaat ko ci suuf su nooy, suuf su tooy, ci bërëb boo xam ne danañu ko aar ci ngelaw ba mu bañ a damm.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ficus thonningii


text:
Lislaam
'Lislaam jenn diiney asamaan (monothéiste) la (walla ju jenn yàlla), ju Muhammad (j.m) doon woote ca Dunu Araab ba (arabie) ca VIIeelu xarnu, Moom nag jenn la ci ñatti diine yees di wooye (diine yu ibraayma) yi, ñooy (diiney yahood, nasaraan ak Lislaam). Ñi ko gëm ñu leen di wooye ay "Jullit", mu bawoo ci baatub julli biy wund nangul Yàlla (t.s) di dégg ay ndigalam, ndax kooy julli ngir moom di ko jaamu nangul nga ko te ronu cig ronam, baatub jullit nag ci araab mooy (Muslim) giy tekki "aji jébbalu", aji nangul Yàlla, ndax jullit bi naafequl day déggal Yàlla, wéetal ko, ronu ci ron keppaaram, tënku cig nosteem, raggu cig bokkaaleem, dañtalu ci ñoñam (ñoñ bokkaale). Loolu nag ag bayliku gu mag la gu tukkee ci nit ñeel Yàlla, féete ci moom, jox ko boppam ci lépp lu muy def.
Jullit ñi dañoo gëm ne Lislaam mooy diine ji Yàlla mujj a wàcce ci (diiney asamaan) yi, te moom nasaxal na ya ko fi jiitu ci diine, (maanaam wotte na leen) ni ko Alxuraan waxe: «Tay jii laa leen matalal seen diine te mottali sama xéewal ci yéen, te gërëm naa Lislaam muy seen diine » (Taabal (mayida) 3), waxati ko: «Wàcce nañu ci yaw téere ba ànd ak dëgg, muy dëggal li ko fi jiitu ci téere, te di ko féete kaw » (Taabal 48).
Jullit ñi tam dañoo gëm ne Muhammad ab yonent la bu bawoo fa Yàlla, mooy ki ub nabiyu yi ak yonent yi, moom nag Yàlla da koo yonni ci ñaari way dijj-bopp yi (Jinne ak Nit). Bokk na ci dàtti pas-pasu Lislaam gëm ne am na jenn yàlla ju fi nekk moom rekk mooy Yàlla "Allaa", te ñoom (juliit ñi) anafiya lañuy topp muy diiney Ibraayma.
Jullit ñi dañuy Gëm Yàlla, Gëm Malaaka yi, Gëm Téere yi, Gëm Yonnant yi it mboole seen, yi fi jiitu woon, ak Gëm Bis Pénc te Gëm Dogal bi, ak Alxuraan mooy téere bi ñu wàcce ci Muhammad mu tukkee ci Yàlla, jaare ci Jibriil, Alxuraan nag mooy balluwaayu yoonal bu njëkk bi ci Lislaam, teg ci Sunna. Ponki Lislaam nag juróom lañu:
- Seere
- Julli
- Natt asaka
- Woor
- Aj Màkka ci ku ko man benn yoon
Moom lañuy jàppe ñatteel ci dawaan yu mag yu diiney jenn-yàlla yi bokk ci njabootugDiiney Ibraayma yi. Moom nag diine la ju wuuteek diiney Yahood ak ju nasaraan ji mu bokkal ay wàll yu bari yu niroo. Moom nag mooy jaaro bu mujj bi ca càllalag diine ja yonent ya indi woon mu bawoo woon ca Yàlla, la ko dale ca Noohin romb mbooleem yonent yi ba ci Muhammad (j.ñ) mi tëj Yonent gi ak téere yi ci téeéreem bii di Alxuraan.
Alxuraan nag mooy téere bi jullit ñiy sukkandiku ci seen yoonal, bu jàllee sunna ñëw, di jëf ak waxi Yonent bi Muhammad (j.m), mook Sunna ak yeneen ñaar ñooy bañlluwaay yi jillit yiy ball-loo seeni àtte ak yoon (sariiya), yeneen ñaar yi di "ijmaah" (dajeg boroom-xam-xam yi) ak Qiyaas (nattale). Moom Alxuraan nag waxi Yàlla la ju ñu wahyu Yonent bi jaare ko ci Jibriil, muy lol daa wàcc ci anam gu toftaloo te toppante, ci diir bu tollu ci 23 at.
Lu tollook 1,5 milyaar ciy jullit ñi ngi ci àdduna bi. Ñoon nag dañoo séddaliku ci ay dawaan yu limu, ñooy ci tur dawaanu Sunna, bi ëmb lu tollook 80 ak 85% ci jullit ñi, ak bu Siiya bi nga xam ne ma nga ëppe ca Iraan, ci biir Sunna am na fa ay bànqaas niki tasawuf, naka noonu ci Siiya.
Xamale ko[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Baatub Lislaam day tekki jébbalu ci jenn Yàlla ji amul moroom amul ku mu bokkal (laa sariika lahuu) joxe sa bopp gii nag ci teeyug bakkan lay ame. Fi Jullit ñi Yonent yépp ay jullit lañu, Ibraayma, Musaa ak Isaa (j.ñ), ndax ñoom niki jullit yépp dañoo tënku ci ay àtte yu Yàlla, te topp ci, kon jébbalu nañu te nangul Yàlla, bu ko defee Yàlla di leen dëgëral ak a dooleel ci ay kéemtaan (miracles)
- Baatub Jullit nag li muy tekki mooy ki aju ci diiney Lislaam di ko doxal, di julli tey def mbooleel àttey Yàlla yi.
- jullit nag leeg-leeg mu tekki aw xeet, walla aw nitu am réew niki ña dëkk ca Bosni, ñooñu ay Jullit lees leen di wooye, naan Kurwaat Serb ak Jullit
Lislaam nag du lu ñu jagleel aw askan wëliif weneen, walla aw nit bàyyi weneen, moom de ag woote la ñeel mbindéef yépp, ngir amal ag maandute ak yamoo ñeel mbindéef yépp. Lislaam daa taxaw ci ag nite ak yamale mbooleem bennaani mboolaay gu Lislaam gi, du def genn ràññatle ci diggante ku am ak ku ñàkk, ku am doole ak ku ko néewle, garmi akub baadoola. Neewul wenn xeet a gën moroom ja ndare ci ragal Yàlla ak topp ko. Loolu mooy dàtt bi jëfi jullit di tegu ngir man a baax, lu ko moy déet. yàlla a ngi wax ci Alxuraan: «Yéen nit ñi, ñun de bind nañu leen ci góor ak jigéen, te def leen ay askan aki giir ngir ngéen xamante, (te ngéen xam ne) ki gën a tedd ci yeen fa Yàlla mooy ka ca gën a ragal Yàlla, Yàlla ku xam la, ku dañ-kumpa la (dara umpu ko) » (saaru néeg (Hujuraat) 13)
Yonent bi Muhammad (j.m) nee na: «Ndax duma leen xamal ku di ab jullit? Kok nit ñi wóolu nañu ko ci seen alal ak seen bopp, ab jullit mooy ki nit ñi mucc ci làmmiñam ak loxoom, jiyaarkat mooy ki jiyaar ak bakkanam ci topp Yàlla, aji gàddaay mooy ki gàddaay ñaawtéef yeek bàkkaar yi»
Ag sosoom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam feeñ na ca Dunu araab ba ca juroom ñaareelu xarnu g.j, (ginaaw juddug Isaa), ci loxol Muhammad mom Abdul Laa (j.m), mi xéyoon di woo nit ñi ci ñu gëm pas-pas buy woote jaamu Yàlla miy kenn tey ku wéet te ba jaamug xërëm yi, mu boole ci indiwaale fi meneen mbooloo ciy ponk aki xalaat ak pas-pas, loolu nag di ndigal lu bawoo fa Yàlla miy kenn tey ku ñàkk maas, (Allaa), rax ci it Alxuraanالقرآن ju araab ju ñu wàcce ci Muhammad (j.m) mu tukkee ci Yàlla jaare ci malaaka Jibriil, mii daa jàng Alxuraan jii ci Muhammad ci anam gii nuy wooye "Wahyu".
Pas-pas ak Sariiya[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jullit ñi dañuy gëm ne Muhammad (j.m) daa dikk ngir mottali te tëj bataaxelub Yàlla bi mu yonnee yonent yi ko fi jiitu woon niki Ibraayma, Musaa, ak Masi Isaa mom Maryaama (y.j.ñ) te ñoom Yonent yooyu yépp ay jullit lañu, te dañuy gëm it ne Anafiya ji ñu nekk mooy cëslaayu diiney Ibraayma. Dañuy gis it ne wuute gi ci diiney asamaan yi ci sariiya la (maanaam àtte yi) waaye du ci pas-pas bi te sariiyab Lislaam nasaxal na (wuutuna fi) mbooleem sariiya yi ko fi jiitu woon.Kon diiney Lislaam mi ngi ame ci pas-pas ak sariya. Pas-pas bi di mbooleem dal (principe) yi nga xam ne jullit bi war na leen a gëm, ñoom nag way sax lañu, duñu soppiwku ak lu yonent yi soppiku. Sariiya nag aw tur la ñeel àtte yu jëf yi nga xam ne man nay wuute ak a soppiku ci soppikug yonent yi, bu ko defee bi mujj a ñëw di nasaxal (di fi wuutu) bi ko jiitu.
Alxuraan nee na: «Wàcce nañu ci yaw téere bi ànd ak dëgg, muy dëggal la ko fi jiitu ci téere te di ko féete kaw (di ko nasaxal), àtte leen ci li Yàlla wàcce te bul topp seeni bànneex ba bàyyi li la dikkal ci dëgg, ku mu ci yeen defal nañu ko aw yoon akum ngér, bu sooboon Yàlla mu def leen wenn xeet, waaye da leen di nattu ci li mu leen indil, njëkkanteleen yiw yi, ca Yàlla ngeen di dellu, bu ko defee mu xibaar leen fi seenug wuute nekkoon» (saaru Taabal 48) {وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ عَمَّا جَاءكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَـكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُم فَاسْتَبِقُوا الخَيْرَاتِ إِلَى الله مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ }المائدة48
Ay baat aki waxiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
"Allaa":Yàlla, mooy yàlla jiy dëgg ji yayoo ag jaamu moom rekk, moom mooy Aji bind jiy Aji sàkk, kiy melal, ki moom tur yu rafet ya ak melokaan yu kawe ya, ki bind nekk gi(àdduna bi) tey ki nga xam ne moom rekk a ko man, mooy ki moom asamaan yeek suuf si. Yàlla nag yonni na yonent yi ngir ñu woo nit ñi ci ñu jaamu ko moom rekk te bàyyi jaamu ku dul moom.
"Yonent bi", yonentub Lislaam mooy Muhammad mom Abdul Laa mom Abdul Mutalib mu Quraysin, mi ngi judd ci 571 ci Màkka gu tedd gi. Ag njabootam ñu xame ko ci turu njaboot gu Haasim, ngir askanale ko ca maamam Haasim mom Abdu Manaaf. Yàlla yonni na ko jox ko diiney Lislaam atum 610 g.j te booba ma ngay def xalwatu ngir jaamu ca xuntim Harraa. Xamees na ko ci njëkk ak ci ginaaw yonent gi ci ay jikko yu rafet, dëggu ak wóor, looloo waraloon ñu ko daa wooye "Ku dëggu, Ku wóor ki", mi ngi faatu ci bisub altine 12 ci rabiihul lawal atum 11 g (mu gàddaay gu Yonent bi)te booba ma nga amoon 63 ciy at.
Alxuraan: Alxuraan mooy téere bu sell bi ñeel jullit ñi, mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal gu Lislaam gi, ci ginnaawam la Sunna di ñëwe. Li njëkk a wàcc ci Alxuraan it mooy laaya wi njëkk ci saaru Halaq muy : «Jàngal ci sa turu boroom bi bind (sàkk)»
Alxuraan nag mooy waxi Yàlla ji mu wàcce ci Yonenteem bi Muhammad, Jibriil nag mooy ndawul Yàlla tey malaaka mi ko wàcce; ngir nag Yonent bi jottali ko nit ñépp,. Moom nag fa Yàlla dees koo bind ca àlluwa ju ñu wattu ja (Lawhul Mahfuus), àlluwa jii nga xam ne Yàlla bind na fa lu nekk njëkk mu koy sàkk.Wattu googu nag Yàlla la soob, mu bëgge ko noonu, noonu la ko waxe: «Ñun ñoo wàcce Alxuraan, te ñun ñoo koy wattu»
Barab yu sell yi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam am na ñatti barab yu sell, ñooy Màkka gu tedd gi, Madiina gu leer gi ak Quts (sorisalem):
Fa la Yonent bi Muhammad (j.m) ganee àdduna, mooy tam barabub wàccug Wahyu gi, fa la doorees it woote gi. Fa la Masjidul Haraam it nekk (Jumaa ja wër Kaaba ga) gi ëmb Kaaba gu tedd gi nga xam ne Ibraayama'a ko tabax ak doom ja Ismaayil (j.ñ), fa la jullit yiy jublu it ngir jóoxi séen faratay aj. Kaaba gi mooy xiblay jullit ñi, fa lañuy jublu ci mbooleem seeni julli.
Madiina :
Madiina gu leer gi (madiinal munawwara ci araab), njëkk Lislaam (Yasrib) la tuddoon, ñi ngi ko tudde Madiinal Munawwara, walla Madiinatur Rasuul (dëkkub Yonent bi) ginnaaw Lislaam. Fa la Masjidun Nabii nekk (Jàkkay Yonent bi)
Quds :
Quds nag dafa mel ne turam wiy tekki "ag sell", di barab bu ñu sellal fi jullit ñi, fa la masjidul aqsaa nekk, (Jàkkay Aqsaa) ca Palestin, muy jàkka ji Yonent bi siyaare woon ca guddig "rañaan ga ak yéeg ga", mooy guddi gi ñu farataale julli. Fa la Yonent bi jiite woon cig julli mbooleem nabiyu yeek yonent yi. Masjidul Aqsaa nag mooy benn pàkk bi nga xam ne mbooleem diiney Ibraayma yi yépp sellal nañu ko: Lislaam, Nasaraan ak diiney Yahood
Sariiya bu Lislaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci gëm-gëmu jullit ñi Sariiya bu lislaam (walla yoon wiy àtte ci lislaam) mooy nos mbooleem wàlli dund yu wuute yi, gu politig, gu mboolaay, gu koom-koom ak gu jëmm. Loolu nag ag kéemtaan nekku ci ginnaaw moom mi taxaw ci Alxuraan ak Sunna dafa bawoo ca Aji bind ju tedd ji te màgg (Yàlla). Sariiya nag am mbooloom ay yoon la (ay àtte) yuy leeral séqoo ak digaale yi am ci diggante nit ak Yàlla (t.s) ak diggante nit ak nit ak mboolaay gi ak àdduna bi. Day leeral it li dagan a def ak li daganul. Yi ëpp solo ci àtte yii ñooy ponki Lislaam yiy juroom te ñu leeraloon leen.
Lislaam tam day waral jullit bi di tënku ci Sariiya, di ci àttee ay lëj-lëjam ak xiiroo ak ŋaayoo mbaa xuloo yiy am ci diggante jullit ñi, day waral it ci jullit bi muy ràngoo jikko yu rafet.
Gongikuwaayu Sariiya bu njëkk bi nag (walla ab balluwaayam) mooy Alxuraan, moom nag ag wahyu la gu tukkee ca Yàlla ñeel ab yonentam Muhammad (j.m) mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal yi ak àtte yi ci Lislaam, Yàlla (t.s) warlu na ne dina ko wàttu cig soppi mbaag wëlbati: «Innaa nahnu Nassalnaas Sikra wayinnaa lahuu la haafisuun». Alxuraan yaxal na ci waraug topp ndigali Yonent bi (j.m) ndax ay waxam ag wahyu lañu gu tukkee fa Yàlla (t.s), Alxuraan nee na : «Du waxe bakkan, li muy wax ag Wahyu la gees koy wahyu», looloo tax deesi jàppe Sunnas Yonent bi (moom am mbooloom ay wax la aki jëf yu Yonent bi (j.m)) muy gongikuwaay bu ñaareel bi ñeel Sariiya walla yoon ci Lislaam.
Sunna nag nga xam ne mooy ñaareelu gongikuwaay bi, dajalees na ko ci am mbooloom ay téere, niki Sahiihul Buxaarii, ak Sahiihul Muslim ak yeneen téere yu Addiis.
Ñatteelu gongikuwaay bi nag balluwaayu wuute la ci diggante ñaari ngér yii di Sunna ak Siiya: Waa Siiya ñoom dañoo gis ne Addiis yi bawoo ca Ahlul Bayt (Njabootug Yonent bi (j.m)) ñooy ñatteelu gongikuwaay bi ñeel Sariiya, téerey Addiis yi nekk fi ñoom dafa ëmb waxi Yonent bi (j.m) ak waxi Ahlul Bayt,seen téereb addiis it mooy téereb Kaafii bu Kaliinii (كتاب الكافي للكليني)
Ñeenteelu gongikuwaay bi mooy Qiyaas walla “nattale” (maanaam nattale mbir mu amul ab àtte ci mbir mu mu nirool mu ko amoon)
Ngérum Lislaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam day dox ak a liggéey ci teggi toroxte wëliif nit ñi, tee leen a toroxlu ñeel ku dul yàlla (t.s). Mu gis ne doyodal gi gën a réy gi nit mas a dajeel ak toroxte mooy muy jaamu aw doj mbaag garab walla dundat (bayyima), mbaa muy toroxlu ñeel mbindéef muy dund mbaa mu dee, moo xam nit la mbaa lu ko moy, ci noonu mu aaye ñuy jàppe ay fóore mbaay làbbe (الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ)ay yàlla te ba fi Yàlla. Mu jugati moom Lislaam xeex tooñaange yi ñennat ci nit ñi di teg seeni moroom yu néew yi doole, loolu leer na bu baax ci Alxuraan :{وَلاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُواْ فَرِيقاً مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ }[2] «Buleen di lekk seeni alal ci seen biir cig “neen” (ci lu dul dëgg, ci bàkkaar) ak di ci jox way àtte yi (di ci gere) ngir (rekk)ngeen lekk ab kuréel (ab lim) ci alali nit ñi ci bàkkaar te booba xam ngeen ko» Alxuraan waxati it ne : {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّ كَثِيراً مِّنَ الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ }[3] «Yeen ñi gëm, ñu bari de ci fóore yi ak làbbe yi dañuy lekk alali nit ñi cig neen tey dëdduloo wëliif yoonu Yàlla wi, ñiy dëxëñ (denc) wurus ak xaalis te duñu leen def ci yoonu Yàlla, nanga leen bégal ci mbugal mu tar»
Loolu mujj na di ab balluwaayu doole ak kàttan ñeel Lislaam, ngir yamale gi ci nekk ñeel nit ñi ñépp, amul xejj ak séen, ab bàkkam di “Ab araab gënul ab ajam (ku dul araab), ab ajam gënul ab araab, ku weex gënul ku ñuul, ku ñuul it gënewul ku weex lu dul ragal Yàlla (tënku ciy ndigalam teet ay tereem, nit ñépp ci aadama lañu bawoo, te moom ci suuf la bawoo ” kon manuñoo gënantee ciw melo mbaag ndawal, waaye ci jikko ju rafet ji ëmbu ci ragal Yàlla giy waral di tënku ci ay ndigalam aki tereem te loolu mooy ag xay dëgg-dëggi xay, ndax mooy waral nit di def ag nite, di wormaale tey xam ne mook ñepp a yam, mook ñepp a bokk fu ñu juge, mooy Aadama, te moom cosaanam du dara lu jar muy jàpp ne kenn la, mbaa moo gën kenn, suuf sii muy joggi ak a puup, ak a saw ci la bawoo, kon déet ag gëne di ko ñeel lu dul cig ragal Yàlla giy njobbaxtal cig baax akug yiw.
Déet ag xeetal (racisme), déet ag kuréelal (def ay classes sociales). Bu ko defee, ngér mii xéy di luy doog a am ci taariixu àdduna bi, ci nguur gog ki ko doon àtte, di ko doxal ab yonent la, ab sartu réewam di Alxuraan ja juge ca Yàlla, bu ko defee aw askanam di xéewu ci xéewalug maandute ak kaaraange.
Jullit ñi dox nañu ci wisaare maandute ak yoon ci mbooleem ruqi àdduna bi, yëngu it ci yekkati tooñaange, toroxte ak doyadal wëëliif way néew yi doole ak ñu ñu noot ñi. Looloo jur nit ñi sottiku ci diine ji ci ay mbooloo, buur yi daal di koy xeex ak way jalgati yi ngir li ñu ci gis ci ag tiital ñeel seeni nguur, ñu xam ne seeni nguuru way jeex lañu, seeni nguur way dañ lañu feek lu néew, way tuxoo ci seeni loxo lañu, ndax seeni njaboot ak seeni càmmiit (administrés) tàmbali nañoo tàbbi ci diine ju yees ji.Loolu mooy mbóotum gaaw a tasug Lislaam ci mbooleem pàkki àdduna bi ci diir bu gàtt bu weesuwul at yu néew, loolu nag jaaxal na boroom xam-xami taariix yi ak boroom xam-xami mboolaay yi.
Saaba bii di Ribhi'Bn Haamir génn na loolu ci anam gu leer ca waxam ja:(Yàlla moo nu yonni ngir nu génne ku ko soob ci jaamug jaam yi, yobbu ko jaamu boroom jaam yi, ngir ñu jële ko ci xatug àdduna jëme ko cig yaatoom, xettali ko ci jengug diine yi, yobbu ko ci maandug Lislaam..mu yonni ñu ak diineem ji ci mbindéefam yi, ngir ñu woo leen jëme leen ci, ku nangu loolu ñu nangul ko, dellu wëliif ko (ba ko ci jàmmam), ku bañ nag ñu xeex ko ba fàww, ba kero ñuy àgg ca dëelub Yàlla ba. Ñu ne ko : luy dëelub Yàlla ba? Mu ne: Àjjana ñeel ki dee ci xeex ak ki bañ, ak tuufu (gañe) ñeel ki des (ki deewul).
Tasug Lislaam akug wisaaroom ak ni jullit ñi séddalikoo ci àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Muhammad (j.m) aki saabaam tàmbali woon nañu di woo giiri araab yi ci ñu dugg ci Lislaam, ba mujj nguurug Lislaam gii doon doog a sosu ci Madiina di gu am doole ak kàttan, mu daal di sóobu ci ay kollarante yu politig, yu diine ak Quraysin, ci noonu giir yi daal di séddaliku ci yuy ànd ak Muhammad (j.m) ak yu koy safaan, di ànd ak Quraysin, loolu wéy nag di nekk ba kero bi ñu ubbee Màkka (fath Makka) te duma way bokkaale ñi (am ndam ci seen kaw), booba la la ëppoon ca giir ya bennoo woon ci ron raayab Lislaam.
Ginnaaw bi Yonent bi génnee àdduna, ay Xalifaam wéyoon nañu di woote jëme ci Lislaam ak a nos Jiyaar gi ngir wisaare diiney Lislaam ak tas maandute ak yoon te yekkati tooñ wëlif nit ñi, ba mujj digi nguurug Lislaam gi mujj àgg Siin ci penku bi, akMbàmbulaanug Atlas ci sowwu bi, Lislaam it wéy cig yaatoom akug tasam jaare ko ci yaxantukati jullit yi doxoon jëm penku ak bëj-saalum ci Asi, ak cig wokkoo ak riisoo ak wàll yi gdigoo ak dig (frontières) yu Lislaam yi ci Afrig ak Tugal. Am na it ñu bari ci lokkikat yi (les conquérants) ñoñ tàbbi woon nañu ci Lislaam bi ñu agsee ci barabi Lislaam yi, ñu ci mel ne Mongool yi ak ñenn ci ñi doon def Xarey jooñe yi ak Tataar yi.
Kuy xeeñtu (suivre) Sariiya bu Lislaam dana gis ne moom dey daa farataal ci bépp jullit mu nekk ab wootekat jëme ci Lislaam; di digale lu baax di tere lu bon, di sonn it ngir nit ñi dugg ci Lislaam ciy mbooloo, ngir jëfe waxi yonent bi (j.m): ((Yàlla gindee ci yaw jenn waay moo gën ci yaw àdduna ak li ci biiram)), Lislaam kon gaweesu ko ci mag muy woote walla boroom xam-xam buy génne ay fatwaa, mbaa ñu jagleel ko jenn jàkka wëlif jeneen. Lii kon menn la ci mbóoti wisaarook Lislaam ci àdduna bi ci jàmm mbaa xare.
Ay ngér yu fiq[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngérum fiq moo man a gis day ball-loo àttey Sariiya yi ci tegtal (adila) yi rot (nekk) ci Alxuraan ak Sunna, dëppoo nag ak ay ponk aki cosaan yu fiq yu leer, manees na leen a tudde ay daara yu fiq (écoles de jurisprudence) ngir dëppoo gi ñu def ci pas-pas bi (alhaqiida) ak cosaan yi (al-usuul), waaye man nañoo xaw a wuute ci àtte yi ñuy ball-lu. Ngéri fiq yu ñeent yi tas nañu ci anam gu yaa ci ñoñ Sunna ñi, te mujj di lu kilifawu (officel) ci li ëpp ci seeni téere, ñoom nag (ngér yooyu) ñooy ijtihaad (ay liggéeyi xel) yu fiq yu lëng yi ñeel ñeenti Imaam yu ñoñ Sunna ñi ak mbooloo mi (Ahlus sunna wal jamaaha), ñoom nag nii lañu toftaloo ci taariix:
- Imaam Aboo Haniifa Annuhmaan, am ngéram mooy mu Haniifa walla Aniifa, mbaa Anafi, moom ngér moomu nag mi ngi sosoo ci Baxdaad ca Iraag
- Imaam Maalig Ibn Anas, am ngéram nag di Maaliki walla mu Maalig mi ngi sosu ca Ijaas ca Madiina (almunawara)
- Imaam Muhammad Bn Idriis As-shaafihii, ñu koy dàkkantale Shaafihi, am ngéram di saafihi walla saafihiya, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraak
- Imaam Ahmad Bn Hanbal, am ngéram di Anbali, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraak
- Imaam Dawuda bn Aliyu As-saahirii, am ngéram di Saahiriya, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraag
Ngérum fiq mu waa Siiya yu Fukk-ak-ñaar-yi, mooy fiq bu Jahfar, bi ñuy askanale Imaam Jahfar As-saadiq
Lislaam ak yeneen diine yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Alxuraan de ëmb na am njàngale mu jëm ci wormaal yeneen diine yi. Alxuraan daa wormaal diiney Yahood ji ak ju nasaraan ji, ngir jàppe gi mu leen jàppe ñuy ay diine yu Ibraayma. Alxuraam mi ngi feddali ne daa ñëw ngir feddali diiney asamaan ju sell ja ñu wàcce woon ca Ibraayma (j.m) te yahood yeek nasaraan yi soppi ko, wëlbati ko(soppi walla wëlbati (التحريف) amaa na mu tekki lu gën a sori déggiin wu ñaaw mbaa wu juum ñeel ab yax (texte), déggiinu mbir mii ak maanaam ci ay tolluwaay yu mujj ci taariixu Lislaam mujj na di : ay xaaj ci Injiil ak Tawreet baaxatuñu). Ñeneen ñu duli jullit it dëggal nañu soppi googu walla "tahriif" googu.
Salaat (julli)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jullit bi am na juroomi jullit yu koy war ci bis bu nekk, yooyu ñi ngi leen di wooye julliy farata (salaatul fariida) ci araab, ginaaw yooyu nag am na fi yeneen yu ñuy wooye "naafila" ñooy yi ñuy def cig coobarewu ngir yokk ab yool, ngir jaamu Yàlla gees la tegul cig farataal.
Julli daa war a nekk di lees di def cig laab : bu la fekkee cig laabadi, kon dangaa war a jàpp (ablution).
Julli nag dees koy def cig jublu xibla (maanaam jublu ca Kaaba ga nekk Màkka) ; aji julli ji daa war a yéene def julli gi ko tax a jug ci anam gu leer, yéene jooju moom lañuy wax:(niyah)ci araab.
Voir aussi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bibliographie[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Avertissement : la bibliographie ci-dessous est proposée à titre indicatif. La littérature sur l'islam étant abondante, riche et variée, seuls quelques livres sont proposés. Toutefois, ces livres n'ont pas tous la même valeur didactique et leur choix repose sur celui de plusieurs éditeurs de cet article. Leur présence sur cette liste n'est en aucun cas gage de sérieux de l'ouvrage.
- Charles Saint-Prot. Islam: l'avenir de la Tradition entre révolution et occidentalisation. Paris, Le Rocher, 2008, 620 pages.
- Jean-Claude Barreau De l'Islam en général et du monde moderne en particulier, Editions Le pré aux clercs, 1991, collection Pamphlet
- Mahmud Shaltut, L'islam : dogme et législation, Al bouraq, 1999
- Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société, Iqra, 2003
- Fdal Haja, Assalihats, les femmes vertueuses, Universel, 2005
- Charles-André Gilis, Études complémentaires sur le Califat, Al Bustane
- Tabari - Traduit par Hermann Zotenberg, La Chronique de Tabari (5 volumes), rééditée en 2001 par Actes Sud en deux volumes Volume I (ISBN 978-2-7427-3317-0), Volume II (ISBN 978-2-7427-3318-7)
- Ibn Taymiya, Lettre à un roi croisé, 2005, Tawhid
- Mohammed ben Jamil Zeino, Comment comprendre le Coran ?, Éditions Chama, 2005
- Dalila Adjir- Adlali Beghezza, Entrée interdite aux animaux et aux femmes voilées, Akhira Distributions
- Roger Du Pasquier, Découverte de l'islam, Seuil, 1984 (Comprendre l'islam de Frithjof Schuon, Seuil, 1976)
- Michel A. Boisard, L'Humanisme de l'islam, Albin Michel
- Dominique Sourdel, Vocabulaire de l'islam - N°3653, PUF, Collec. « Que sais-je ? », Nov. 2002
- Anne-Marie Delcambre, L'islam des interdits, Éditions Desclée de Brouwer, 2003, (ISBN 2-220-05415-2)
- Mohammed Arkoun, Ouvertures sur l'islam, Grancher, 1992
- Michel Reeber, L'Islam, Les Essentiel Milan, 1999 (pour une première approche)
- Paul Balta, L'Islam, Le Monde édition, 1997 (également pour une première approche)
- Malek Chebel, Manifeste pour un islam des lumières, Hachette, 2004
- Abdallah Penot, Le Coran, Alif Editions, 2004.
- Denise Masson, Le Coran, Paris, Folio, 1992 (une traduction aussi juste que poétique).
- traduction d'AbdAllah Penot, La Doctrine de l'unité, selon le soufisme, Alif Editions.
- Al Nawawy, traduction d'AbdAllah Penot, Les Jardins de la piété, Alif Editions
- Henry Corbin, Histoire de la philosophie islamique, Folio, 1989 (ISBN 978-2070-323531)
- Fatima Mernissi, Sultanes oubliées, Femmes chefs d'État en Islam, Albin Michel
- Eva de Vitray-Meyerovitch, Anthologie du Soufisme, Albin Michel
- Ligue francise de la femme musulmane, Éducation des enfants en islam , LFFM
- Bernard Lewis, Islam, Quarto Gallimard (ISBN 978-2070-774265)
- Abdallah Penot, L'Entourage féminin du Prophète, Alif Editions.
- Brahim Labari, Recettes islamiques et appétits politiques, Paris, Syllepse, 2002.
- Edouard-Marie Gallez, Le Messie et son prophète, Aux origines de l’Islam, 2 tomes, Tome 1. De Qumran à Muhammad, Tome 2. Du Muhammad des Califes au Muhammad de l’histoire, Versailles, Éditions de Paris (un résumé sur le lien suivant : https://web.archive.org/web/20070927202518/http://www.ict-toulouse.asso.fr/ble/site/659.html) cette publication a constitué la thèse de doctorat en théologie / histoire des religions qu’Edouard-Marie Gallez a soutenue à l’Université de Strasbourg II en 2004.
- Histoire de l'Islam : Fondements et doctrines de Sabrina Mervin (Présentation de l'éditeur : De la Jâhiliyya à l'islam. Le Coran. Le prophète comme modèle. Le droit islamique et sa méthodologie. L'élaboration de la théologie. Les schismes dans l'islam. Le chiisme duodécimain. Théories et pratiques du soufisme. Les réformistes, entre réaction et modernisme. Les courants de pensée dans l'islam contemporain), Poche: 311 pages, Nouv. éd (19 septembre 2000), Collection Champs Flammarion, ISBN-10: 2080830090
- Alfred-Louis de Prémarre, Les fondations de l'Islam, entre écriture et histoire, Seuil, 2002, 522 pages.
- Alfred-Louis de Prémare, Aux origines du Coran, Téraèdre 2005, 144 p
- Christoph Luxenberg, The Syro-Aramaic Reading of the KoranA Contribution to the Decoding of the language of the Koran, Hans Schiler Verlag, 2007.


text:
Murid dëgg bul mer te bul jàpp mer
Mer ak jàpp mer day alag am murid
Meral say ayib yow gërëm sam sëriñ
Di daw nemm tan ba am ay murid
Jom ak jikko ak fula yii yett a bon
Jigul rëbb ak dag, jigul am murid
Ku am yett yi kat du am yett yii:
Ngërëm, barke, wërsëg, yëgal lii murid
Bàyyil jom ngir rëbb day ñàkk jom
Ba jam door a am jom
Te rëbb ay murid
Jom ak fula baaxul dafay tax mbirum
Murid Suufeel, yii xam ko yow kiy murid
Di am jikko, am jom, am fula ba tax
Sa rab wii di raw, lu jar lii murid ?
Defal ndànk tey waaf ak a daw ba jam
Bari jikko kat moo di gàkk ub murid
Digal naa la aw yiiw, te man lii ma war
Defal nii, ku def nii di ngën gi murid
Defal, boo defe nag ma def, boo deful
Ma def tey digal nag beneen ub murid
Te it sant naa la gërëm naa la it
Dama bëgg ngay jiitu bépp murid


text:
Keŋ
Keŋ garab la gu gàtt gu man a toll ci 4 ba ci 7i met gën gaa bari. Garab gi day am ay car yu bari yoo xam ne suuf lañuy jóge jëm ci kaw mel ni lu wërngalu. Xobi garabu Keŋ leeg leeg dañuy wadd su dee barab bi mu nekk daa wow waaye su tooyee man nañoo bañ a wadd.
Njariñ yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garabu keŋ bari nay njariñ lool. Ñu man koo jëfandikoo ci faj lu baree bari. Amna sax ñu ne bokk na ci garab yi ëpp njariñ ci lu nuy fajoo ci sunu tund yii, waaye it garab la gu bari ay loraange. Manees na cee defar tooke yu man a ray yenn mala yi niki jinax añs
Garabu keŋ man naa dund ciy barab yu wuute niki ci àll bu bariy garab, mbaa ci barab bu bari ndox walla bu ko amul, mbaa ñu man koo fekk ci kaw dëkkuwaayu xorondom yi, mbaa melentaan. Keŋ ku ko fekk ci tool bu ñuy waaj a bay deesu ko dindi ndax njariñ yi mu man a amal suuf si.
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Flueggea virosa


text:
Diiwaanu Fatik
Diiwaanu Fatik benn la ci diiwaani Senegaal yi.
Ci bëj-gànnaar ak ci bëj-gànnaar-peku, diiwaanu Cees, Jurbel ak Luga ñoo ko wër, ci bëj-saalumam Gaambi la taqalool, mbàmbulaanug Atlas gee ko féete sowwu.
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xeetu klimaam mooy bu sudaan-sahel. te yii Ñooy ay tundam:
Digi diiwaan bi yu tay jii, ñi ngi leen tëral ci àtteb 84-22 bu 22 diggi-gamu 1984. Laataa-loolu mi ngi bokkoon ci diiwaan bu yaa ba woon, di Siin-Saalum.
Am na 613 000 ciy way dëkk te yaatoo 7 930 km2
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en) Statistiques Geo Hive
- (fr) Situation économique et sociale de la région de Fatick - Édition 2004 (rapport du Ministère de l'économie et des finances, août 2005)


text:
Ci àllub Kànka laa réeroon di wër yoon
wa jëm Tuubaa ba gis caawog sëriñ Mbay
Mu ànd ak Njamme Seex Sàmbaaki Kayre
ña ngay sukkóot ci dokkub sàdd ay way
Ma yër seen mbind muy saf géeji Luqmaan
gu bëmboo Hassaan Kahbu lañ roy
Sëfub seen naaga yaay sopp ak liggéeyal
ka taaral Fuuta cér Jurbel ba Bàmbey
Ci xaymag xam-xam ak pas-pas ga lañ dal
jafal làmpub njub ak gindee bu dul fay
Ña ngay xiimee baradab raw ba fàww
ci gaasub màggi maqaamaat akiy may
Ma dëgmal leen nuyoo laaj leen ku leen fal
ci péeyub teddnga ak sañ-sañ bi ngeen xëy
Ñu naan yegsil sunus ndoom toog ñu wax la
ki semmal ñépp cig farlook rafet mbay
Ki yakkal géej gi yakkal jéeri bañ suur
dogub njàmbaar la sóob wàllay te muñ tay
sàngub Seex Ibra baayu seexi Saalih
kiley Xaadim sëtub yaaram ba des Ŋay
Ci ag dooram la romboon gaaya daa raw
ci kursub bëgg Yàllaak xeñ ka jar roy
Tukkeem baa xàcc dandub diine bam weex
mu taaral sunna yeesal yoonu tarbiy
Ba Yàllaakub Yónnen doyloo ko jox ko
nosug ruu yii xamul bor gor la day fay
Ne dañ koo nattu yan koy tiis yu raw xel
mu daagook moom ba sippiy ndam neewul uy
Ci ab yoor-yoor la génnee Mbàkke-Baari
këram yay wéet murit yay daanu ñeey say
Mu naan dalleen damay liggéeyi ngeen añ
ci ginnaaw coono lañ jóor mbég mi leen doy
Mu wan ginnaaw njaboot gaak jom ju rëy ja
ñu naan day delsi ñee naan taal bi day fay
Mu aw Jeewal Luga
ak Ndar dem Ndakaaru
tëral Ibliis tuxal nëx-nëx jëñëx ay
Mu ànd ak Ahlu-Badrin tax raful bët
ku Yónnen doon ndimbal looy ragal kay
Fanaan cib néeg bu lëndëm tiis te jengul
raful tiitul ci buumug Yàlla lay ŋoy
Mu jël gaal jëm Konaakiri jàll Daawme
Garaambasa ak Libarwil def na fay way
Ci mbóotum daa ja ak xalimaam la fàŋŋee
pexey soldaar sa tër seen njiit la leen jay
Ci sirrub bàgg Yàllaak kañ Yónnen ba
la ñoddee mbóoti kun jañ lépp luy moy
Ci barkeb Muntaqaa may sët ci Xaalib
la dàqee mar wa bënnaat teen yu dul déy
Ci teddug Mustafaa may doomi Mudrig
la làqee ndam yu lottal bépp wàlliy
Ca montaañ sent lañ jommee ci saa waay
keroog lañ xam ne dooley muus saful ñay
Fa Làmbarnaaki Galwaaak Kablabiisaa
la tebbee tuuri way muñ yéeg ñëley wéy
Ci dooley Murtadaa may Najlu Murra
la fàttee tar-tar ak mettit ya eskéy
Ci mbaaxug Mujtabaa may naaru Haasim
la gàddoo ndam lu tax nuy ñee ku koy way
Ci màggug Muhtamaa may sët ci Xusay
la làmboo jagle yuy yéem démb ak tay
Ne Buur Yàlla a ko tegtal sun Yónnen ba
Yónnen jébbal ko Buur moo sell jub xay
Mat ak muñ moom la jàngal waa Mataadi
ka feesal sàq yii Maayomba moo bay
Bu toolub diine booyul fee fa Baafël
Ràqiib ak Hattiit ñoo seede lii kay
Ci jagley baayu Ibraahiim mu baax ma
la jéggee yeer ma cëy Yàlla a ka koo may
Ka jullee gaaya faatoo fee ca Wiir-Wiir
ka delloo Sàmba Lawbee tedd am téy
Ci doylug Muxtafaa may sët ci Mahd
la takkee lu garaatug pal mu diw say
Ci sunnas Muqtafaa may ci Maalig
la moomee penku noot sowwoom lu dul muy
Soxiy wal bocciwul jaasi mbaa xeej
ci wéetal Yàlla lay taalee ca lay fay
Du jambat nattu baa muy xul dogal ba
du mer cib xew-xew baak lum doon du wut lay
Bu doon am maas ci muñ xëy donn Ayuub
kasaa Yahyaa ma jëmmam des ci ag guy
Ba seen xam-xam ya jaaxee seen xalaat réer
ci lañ délloosi Daam fii nii nga toog tay
Ba tay fellul ca lam daa dégle darra
ta lam daa aaye démbam moom la bañ tay
Ilaahii jalla han tasliisi barrun
badiihoo sàkk ñiy wax noo ak ñi wax wéy
Kitaabul Laahi kansii wahwa hissii
ci diiney Mustafaa mañ tànn laa ŋoy
Ka bàddil Mbàkke tibbal Sàmb cér Ñaŋ
defal tëggak géwal géer maabo am xëy
Meloom yaay gëm sawar wakkiirlu laabiir
teral soppeem goreel noonam ya ñuy wéy
Du tobbanteeka fayantooki mbindéef
Jolof moo tin fegal leen mbewte ak rëy
Sagul bàkkul ndamul siggil te jaayu
lu waa soodaanu jar tay Bàmba yaa fay
Billaay Seex Bàmba yaay waamew terànga
xamóo tundak xurak joor fépp ngay duy
Ku taataan feese barke ak yiw wu dul jee
ku seetaan sooy ëllëg ñeetaan du am lay
Na ngeen taataan ca jikkoom roy doxiin wa
buleen tuddoo turam way dox ci ag moy
Na ngeen am ngor lewet yiw farlu dëggal
yar ak xam-xam murit day jàng jub way
Kaweg yitteem ma sut sut wees biddiiw ya
dungeen gis cam su làngak moom jarul xoy
Bu doon am kem ci njàmbaar far di Jahfar
ba raayaw diine sampee moo ko tee joy
Ca njombaxtal la lay gaayam di féexloo
amul am pëpp dongaam yépp a ñor xay
Ci fii laa fëkke bët ngëmmen tëral ma
ñu may yeetal ba bët set mbër ya jóg xëy
Ta may ñaanal mucc ak xéewal terànga
wér ak wërsëg ndamak xaalis bu lew doy
Sutal say nawle cig mbaax romb sag maas
ku fiirook yaw lu dul yiw yal na Buur fay
Ma ànd ak ñoom ñu jullil Yàlla sëlmël
ca sàngub sàng yaak gaayam ya koy roy
Salaatul Laahi maa aalin wa sahbin
li feek way Bàmba gën fuuf napp gën mbay
Salaaamun Laahi maa aalin wa sahbin
li feek way Bàmba gën fuuf sàmm gën mbay
Aji-bind ji: Imaam Jóob
Aji-topp ji: Ismayla Géy


text:
Darkase
Darkase xeetu garab gu bokk ci njabootu Anacardiaceae. Ca Amerig gu naaje ga la bàyyikoo, te ci barab yu naaje yi lees koy baye ngir foytéefam.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garabu darkase danay àgg 12 ba 15i met ci guddaay. Buut bi di reenam bi ëpp solo danay àgg ci xóotaay bu sori ci suuf si. Pànguur yi di reeni wet yi danañuy àgg fu sori lool. Xobam wirgow nëtëx bu dër la yor. Danay àgg 10 ba 20i sàntimet ci guddaay ak 10 sàntimet ci yaatuwaay. Xobam wi puur ci noor lay feeñ. Daa gëtte am xet gu neex te day xëcc yamb yi, ci la lem di bàyyikoo.
Doom bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doom bi ci njeexteelu noor lay mat. Bu ñoree day xonq mbaa mu mboq. Bu ñorul nag nëtëx. Am ub saal ca biir bu ñuy wax ndaamaraas mu bari ay njariñ lool.
Njariñ li[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doom bi dees na ci njar, dees na ci defar sàngara te dees na ci faju. Garab gi nag dees na ci jële am matt dees na ci faju.
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Anacardium occidentale


text:
Tiir
Tiir xeet la ci xeeti garab yu gudd yi ne sóll. Mu bari lool ci tundu Afrig, Ecopi, Afrig bëj-saalum. Di nañ ko fekk batay ci digg Afrig, fu ci mel ni Saara, walla Namibi.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Tiir garab la gu baaxoo wéet. Guddaayam danay àgg ba 25i met. Yaatuwaayam nag danay àgg 1 met, Xobam melo uppukaay la yor te guddaayam di 2i met. Feggam daa am i dég.
Tiir, day am bu góor ak bu jigéen, bu jigéen bi ay xobam dana jàpp ci 260i sàntimet ci yaatuwaay. Day jur benn foytéef bu doom ba mboq, ci biir foytéef woowu dina am benn ba ñatti doom.
Njariñ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garabug tiir bari na ay njariñ lool ay xobam dañuy tàkk ñu man cee toggu. Manees na cee def tam it sàngara Doom bi daa neex lool nit ñi dañuy koy lekk
Turu-xam-xam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Borassus aethiopum


text:
Di buusu gaa yi xarnu bi
Rammu nu, nook waa xarnu bi
Safaale gaa yi xarnu bi
Mbàkke! du maasam xarnu bi
Moo ko xamal waa xarnu bi
Jëm si ci suusi xarnu bi
Maay waykatam ci xarnu bi
Tuubaa li ahli xarnu bi
Neeleen “amiin” yéen xarnu bi
Fóotal nu gàkki xarnu bi
Ndaxte, nga jéggal xarnu bi
Xeet wi newoon ci xarnu bi
“Yawma yaquumu” xarnu bi
Tijjil dugal waa xarnu bi
Yaa ame caabiy xarnu bi
Ak xulafaa-uy xarnu bi
Gërëm nañook waa xarnu bi}
Jaajëf! defar nga xarnu bi
Man naa defar waa xarnu bi}
Ñoo ame bóot i xarnu bi
Man naa musël waa xarnu bi
Te musla gàntul xarnu bi
Yaay weer wi tiim waa xarnu bi
Yaw lañu jébbal xarnu bi
Rawante wuñ ci xarnu bi
Noppal nga léen ci xarnu bi
Jaajëf! defar nga xarnu bi
“Aamiina” war na xarnu bi
Moom ngay defal waa xarnu bi
Taaw ba defal ko waa xarnu bi
…Ràngoo, amoo ci xarnu bi
Yaa man a tàggat xarnu bi
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Turam wi, doyna xarnu bi
Mooy Bàmba tay ci xarnu bi
Moo donn mbóoti xarnu bi
Maay xaadamam ci xarnu bi
Ëmb na kersag xarnu bi
Nawleem amul ci xarnu bi
Sirroom ba, doyna xarnu bi
Yu gën a gëm waa xarnu bi
Baay baa ko lëm ci xarnu bi
Ni kuuy lu mat ci xarnu bi
Matnaa ragal ci xarnu bi
Jommal na mboolem xarnu bi
Moo man a màndal xarnu bi
Mbiram xajul ci xarnu bi
Raamal ko war na xarnu bi
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Doo ñàkk lëf ci xarnu bi
Buurika fiika xarnu bi
Manga’ak bashiirum xarnu bi
Musula faale xarnu bi(àdduna)
Sakkaa ñi teewe xarnu bi
Dendam amul ci xarnu bi
Durus ci téerey alxuraan
Yal nafi/u sax, ba dégg maam
Allaahu moodi jenn waay
Booko gisee muy sàmmandaay
Niroo doxiin, niroo waxiin
Moodi wallax-njaanu jinaan
Moo donn tab, ga woon ca moom
Baatin ba, raw na saahiram
Yal nañ ko dolli ay muriid
Nan ñaan ci Yàlla miy Samad
Ci bóoti “qul huwa fadhliin”
Te yokk Abdul Qaadiri
Te yal na Ibraahima moom
Mboolem ñi dooni saalihiin
Dundak So`aybu ga’ak, alaal;
Te maynu barke ak ridhaa


text:
Gàmm Jaksaaw gog 2020 gi, te ñu koy amal at mu jot, mu war a am 8i fan ci weeru Saawiye, doon na gees di xaar bu baax. Li ko def mooy Xalifa bépp Murit yi di Sëriñ Tuubaa Sëriñ Muntaxaa Mbàkke la ñu tuddee Gàmmug ren gi. Loolu di mbégte mu rëy buñu xoolee mbokkoo gi dox ci diggante Tuubaa ak Tiwaawon te ñaari kër sax ci di ko sàmm. Sëriñ Muntaxaa Mbàkke wax ne bég na loolu ci cér bii jóge Tiwaawon jaare ci Sëriñ Siidi Ahmet Si Dab-Baax mi ñu yabal.
Tuubaa ak Tiwaawon ànd defati lu rëy
8i tontu ci « Tuubaa ak Tiwaawon ànd defati lu rëy »
Lii daal mooy senegaal
Bég naa ci lool
Jërëjëfati xol sedd na lool ci ànd bo
Jërëjëfati! Am naa mbégte lool ci jëf ji rafet na.
Jëjëjëfati xol sedd na lool ci ànd bi
Lii de am na solo lool, Yal na wéy.
Yal na sax te nu ànd ko ak jullit yépp
Lu rafet yàggna senegaal, dox diggante mag ñi!


text:
Way wii nag, aji-way ji Sëñ Maam Moor da koo tëgg ci anamug abacada.
Tàmbalee ko ci loyu a indi ci waati Wolof yu jafe yi tàmbalee A yépp. Toppe ko noonu bamu jeex.
KUBBITE GI
Xerawluleen ma sadd fii baati wolof
May sunu làkki maam ya déggatuñ ko faf
Ngirag ne sunu jamono lañu xëy mbaanig
Jànqe ko yaawur te rañaane kàcci nag
Te xëy ma ñépp këmm mbaa jópp la dal
Ña jànq it seen diñe gaay seen wéttal
Gaa ya rañaan war ca gëléemi fande ya
Te xit fetal ca ñall yuy golliku ya
Ba génn kéewi dànna yoy ëwoon na leen
Ni dédd def xallóobi gaynde saŋe leen
Jéggi dayoom gu weesu lef moo ma ëlëm
Ma rët ba tax ma bëgg a dëflu cig wayam
Ngir dekkalaat ko góomu alkandeem bi wér
Te suuxataat reen ya ba meññatam ma ñor
Ñu raas ko, fuuyoo ko te racc, def cafaay
Yuur ca di fas dumóoyu lépp lëf lu aay
Jafal la giim te taal ko ngànj muy bérax
Di lekk sun liw bi ba kenn dootu lox
Ñu naan ci dex gi bàyyi tepp-tepp yi
Ak déq yeek njunux yi, xond-xond yi
Dëtëm ba màndi raggu bokkul ak di ñeer
Ci lol dafay guusali put di yokk tér
Masëy-bandaŋ wa wenn dooñ la tooyalul
Waame wa mooy tooyal i tool te koy ñoral
Ba tax ma fëx àkki wolof ya jiitu woon
Muy waxi sun maam ya di mag ñee fi ne woon
Waxiin ya laa jëlaat, fasoo mu delsiwaat
Te ñooy wolof yu wér ya, nar ñu dekkiwaat
tudde ko mottaliy mébet yuñ sémb
Ci dekkalaat waati wolof yoy démb.
LOYU A
Aw naa ci àlli waa Unaare fekk leen
Ñu àngu ñoom ñépp di an calli aréen
ma ëyu leen ne aaye naa ko, indileen
fukki andaar te boy te moytu aawe yéen
Te aw ci xàllu njub te moy anéeri moy
Te wut aléeri topp àkki tool ya bay
Te àlli wànqaasi moy ak àkki ngëmmeen
Buleen di aas ci ëtt mbaa urmbali yéen
Lépp lu aay ër ko fa tay aayelu ay
Tey àddu tey aar sa njaboot ci wépp ay
Te bul di ës ba muy waral ñu ëñ sa kéew
Te mooy sa kiiraay li la ëw bañ di la yéew
Te bul asar lenn, na ngay afal ku ne
Sa xol bi nay af man a uuf mag ak gone
Jépp ayib ju dul sa jos umpale ko
Te ëmbalal ku nekk u yiw àntule ko
LOYU B
Ku bëgg nay bëgg lu baax bañ lu bonam
Te am mbañum-rus ma di xeeñtu aw banam
Te néewi mbóorant te doon ku xuuyi mbéey
Setal sa pooki xol te nàmp batti péey
Ŋoyal ca mbicci kaw ga bul jàpp ci pet
Moyul barastikook a bàyyi bul di xét
Te rendi say mbamb ca pottox ya te boy
Jam ko ca baljat ya te bèccingal ko wéy
Te ñàkk paal ku dul ci Yàlla miy boroom
Te sàkku mbëbbal ma , ñemeg péete ci moom
Te buddi say bémpéñi xol ba buddi buut
Sol ca ngëneel ba lépp pendal ak i mbóot
Te néewi bébbant nde moodi pëppi jëf
Di pindi pax yu feese pert bum la këf
Defal bërét te binni ngir yéem sa ayib
Sàkku pexem faj ko te pasteefu te jub
Defal sa jëf yi pàggutéef wëlif poñat
Lu dee gi bette bette berndeele ko mat
Mbewte nga bërgal ko potoxlu pekki mbég
Génn ci mballi barjalug bakkane rekk
Mbémburi xol di yéene nay mbell mu set
Te bànk i jëf peeg ko te mbaayàlla poñat
Berul te bul topp mbaboor mi deel bérés
Lu bon ci ag mbëbëstënam ci foo ko gis
Bul ca deseb patt faral béel ci lu baax
Te bul ca bar sa mbir na bir ci fonk baax
Te dagg pëjji pànka buural sa kañaan
Te daal di buur jëm ci boroom bi daw safaan
Te fab sa baag yoor ko ci mbalka mom ngëneel
Tanq ca naan te wacc mboori xiila-xaal
LOYU J
Damay janeer lu mel n ceeñeeri cofeel
Mel ni ku ñer cafka ga far ñëggu ca teel
Ba maa ngi jànkoonte ci xol bi aw mettiit
Wu jeggi njobbaxtani cëy jépp jëreet
Ba xel mi jollasante na ak xol bi, li jib
Xañ na ma cëslaay ba jamuuj naa ci lu jub
Mel ni njunux ci man, ci kuw maram lëjal
Ma far di cam su wéet di jukkat di jofal
Te jàmbat ak junj jeñul jóori cibeel
Ma jaaxle componu ci màndiŋum cofeel
Ba jàmberaayi ronqooñ it di car-cari
Jàllawle xel mi xol bi it di jér-jéri
Fit wi ne ñogg jokkalook njàqare xol
Lu sax ne ñumm mel ne coggal gu ñukkul
Ba maa ngi ceeñeerlu ci biir am njayaxaan
Samab ñës it call ba maa ngi ñeetaan
Ma ñaxtu ñaxtu kenn ñëwul jàppale ma
Cawarte dem njàqare ñëw jaxalsi ma
Ba càqaral na xol bi, jàmmi jamjamoor
Moo ma ñëwal njold ma jéllu kekki joor
jullóotu naa ba faf ne jànjaŋ ca ja ba
Ca digg njolloor ga ba weeroo ni Rubba
Ma sàkku aw ñaraasu mbég jàppandiwul
Ñu far ma njàmbaasale njëgg mom jarul
Kanam gi ñëkk , ñaq, ñuqi lëf të ma
Ma njoofu ay jafeñ-jafeñ jàmm të ma
Mu mel ni jaani ñës yu ñàng ñoo ma war
Te doon yu ñammasle di curpi mel ni jur
Ma aw ci ñallu njommet ak xel mu ñorul
Ba mel ni am njëgg ma ak curi lëjal
Ma jumm jummi jiiñ jamoono lii ma dal
Te xam ne moom du jag du jekkal du jagal
Te xam ne ñàngóor a ko gën jikko ndax it
Njekk da koo xamul du jekki it jubut
Ma daal di jàppeelu ci lii ma xam ci moom
Te def ko ñukk jàpp nag ca kay boroom
Te ñukk jëm ci moom te jokk nag ci jëf
Te kañ ko, njukkal ko te far sóobu ci lef
Dontele ne nag njàqare fim ne moo ma muur
Ni njoof di muure jaasi war ma bépp boor
Du tee ma jéem a muñ te xam ne rekk ngëneel
Deesu ko jox cuune ku muñ rekk la ñeel
Te ñàkk jom day tax a jëf cëkk te it
Da nay waral di jëf lu juunu lol jubut
Ay njegemaar yu jekk tey joŋante
Firdawsi cig njoggama yal nan ci joti
LOYU D
Na ngay dëgër ne déjj far jéggi dayo
Te doon ku déjjérle di dàkku mbamb yu
Ba mel ni mbëtti deg ya mbaa mel ne ndëfëñ
Du jàmbatub dagg ni dëññ mbaa wetañ
Te bul di aw ndóol wu dëféenu fàww rekk
Saxal ci dàllu bul di dallu mukk nag
Bul di dijooti ndàmm sonn a koy maye
Faral di dànna bob du déjjatuy moyi
Dëtëm ndoxum ndam ma mu neex ci denqaleeñ Nga nòyyi ndeemeexi ngëneel sa diine feeñ
Dët ga di dotti yaw nga des dér darale
Ni ku ñu dott tey ku dërkiis të file
Di dëflu ciw tiis te nga ndarkepp sa mbir
Dëxëñ sa ndaaf te dàmbe mbeg ak i naqar
Te bul di diis ba faf di ndaare des ginaaw
Na ngay doronke dund gii doylu la teew
Te bul di dàcci mel ni kuy das defarul
Ndéeyaale ak ndétti ndënéer yuy dexi xol
Te doylu yaw doonte ne dóor-dóor nga ame
Dëkke ko ndéem dooj nga am it bul ko gëme
Te dànd doolenke bakkan, daw ko bu wóor
Te bul di dandal it sa xol bu xel mi dër
Te dàngañal te moytu detteelu itam
Ca kàmbi diiŋat ya te daw dee du xalam
Demal ca dex ga bàyyi déeg yi daa doyul
Te digg-dóomu nag ci lépp bul ëppal
Te bul di ndeeteet lu di tan-tanlu itam
Saxal di tan te bul dagook a ndiigu tam
Na dëgg doon sa nding looy dunde dëdam
Te bay sa dooñu diine bul di dooji tam
Te bul di dóore mukk diisool ci lu ne
Da nay teree daanu di tee diig ci lu ne
Xamal ne Yàlla day dënéerlu képp nit
Naŋ ko ba xel dàggiku ngir teg na la bët.
Aji-topp ji: Seex Lóo


text:
Benteñe
Benteñe xeetu garab la gu bokk ci njabootu Bombacaceae ci nose gu yàgg ga, ci gu yees gi nag ci gog Malvaceae
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab gu am jëm la gog man na àgg ba 40i ci guddaay (ba sax 60i met ci guddaay ca Afrig). Ronam day liis, am i dég te ci yaatal wàqaasam day tàlleeku ba noppi raase. Tóortóoram 5 ba 9i xob lay am, yu wërmbalu lay doon te guddee nu day ni 10 ba 18i sàntimet. Foytéefam këmbaan guy lang, 10 ba 30i sàntimet moo di guddaayam.
Njariñ li[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Màttum benteñe nekk na lu ñu bari xëntewoo ngir jariñoo ko ci anam yu wuute te bari.


text:
Unaakuwaa àrtu na ci yokkute gi dëgmal ci njëgu dund gi. Bunu sukkandikoo ci Usmaan Njaay, di jëwriñ ju sax ju mbootaayug yaxantukat yi, ñoom xamuñu li waral nguur gi yokk kumbal gi aju ci lépp luy dugg ci réew mi. Joge na 2% dem ba 12% batax dëggal na ne bu ñu dàjjiwul dogal boobu, njëgu ceeb ak diwlin dina fulu maanaan lu doon jar dërëm, ñaari dërëm lay mujj jar.
UNAAKUWAA JÀPPOO YËGLE NAÑU AG YOKKUTE CI NJËGU DUND GI
2i tontu ci « UNAAKUWAA JÀPPOO YËGLE NAÑU AG YOKKUTE CI NJËGU DUND GI »
Gisu gunu dara sax, loo xam ne mat a gul sax atréew mi loof.


text:
Ahlan wasahlan watarhiiban ci sun ëtti xol
Ndokkeel la day lu nu war, Géy Njooro Géy ñaayaa
Siggil nga daara yi ak, mbooleem lu taq ci ñoom
Saw tagg daj na Kajoor, Saalum ba dem Ngaayaa
Say soppe bég na ñu tay, sa noon ya pérdi nañu
Xuraan a ngay sigaree, muy saar akiy aayaa
Yaa aw fa góor ña awoon, moo tax nga daj la ñu daj
Sabrun jamiilun a lay ràngal fi aw laayaa
Kuy rëbb day làqatuy, bóof ak di diir ak a raam
Jawfal faraa mi nga tër, yombul ci bii ñaayaa
Yaa rëbb Yàlla ci xuus, gottub xuraanu bi def
Pastéefu ak fetaliy sox wal ya ray gaayaa
Diiróoy pitax ak i naat, dóoróoy jinax ak i wel
Segg ak tene ya nga fees, jam gaynde mbër Njaayaa
Sab donga wecci na junniy, fóore yaa bari ay..
Baasiin yu raw sëriñub ñay sàmm i nag mbaayaa
Géttub ngëneel ci nga yar, ay yëkki garmi yu duuf
xëccoowulóok Ardo meew, yaa soow lu suur paayaa
Yërmaande ngay yeewe ndaw, teraanga ngay gawe mag
Kersa ak lewet ba ñu koy kàbbar nga doon taayaa
Buural wéyal doxalal, sam mbay rafet na te set
jekkil ci sag gàngunaay, tey xelli àttaayaa
Laf cat sa tukki bi nay, sun yokkuteg daraja
Njëggum Unnayni ma feeñ, léebam wa naaxsaayaa
Boolook jullit yi ci am, ak bépp xol bu ci tooy
Nay ciggiteg daara tey, suuxug ku taal daayaa
Jaaraama waa daara ñii, ñooy gar di garmi yu set
Seen xol ya Buur a ko fees, duñ dàcc duñ daayaa
Fuñ wokke diine ñu jóg, fu Yàlla woote ñu dem
Tiituñ rafuñ takk-der, buy boqi ngànnaayaa
Jub jëf ndigal moyu tooñ, yar yiw yéwén ñime dal
Ñoo mag toj ak yàq kon, bal baa ngi ci seen kãyaa
Busraa li Njaañ Njaga seenuw, tagg law na fu ne
Naw yiw di seen xalima, wërsëg di seen daayaa
Bijaahi jàkka ya ak, daaray xuraan ya fa ne
Yal nañ nu dolli ngëneel, sun xel mi bum naayaa
Bijaahi xabru ya ak, jumaa ja Bàmba siyaar
Fu bàrke nekk na dal, kiy bind wii aayaa
Xéewal wér ak gudd fan, wëwsëg wu yaatu te lew
Nay wal fi nun li fi ak, jullee ngi am taayaa
Daam Jaane baayi Kariim, Xaadim Gëy ay ki ko yar
kuy noonu daara ci way, lay xotti say caayaa.
Aji-bind ji: Imaam Jóob
Aji-topp ji: Seex Lóo


text:
Aatu réer na mii ñuy way ci làmb yi, Aatu réer na nga xam ne waykat yi dañu koo yeesalaat ak a tëggaat, waaye way wu yàgg la.
Góor gi Aatumaan Faal mi ngi dëkkoon kër Madaaro, kër Madaaro nag mi ngi bokk ci Kajoor.
Foofu la góor gi Aatumaan FAAL dëkkoon mbërum làmb la woon nag da daan wër di toj mbappat yi ponkal la woon mu am doole.
Kumu daan bëreel ba jàggi la, da daan wax téeñleen ma xool fu ma koy daane.
Bimu ñëwee Làmbaay nag dafaa mas a bëre ak mbër moo xam ne waa tund wépp xam nañu ne jinne la ndax mbër mi dëkk yooyu nekkoon Kajoor ak Bawal xamuñu ci fenn fumu dëkk, moom la sëggaloon bëre góor gi Aatumaan daal di koy daan kerog bimu daane mbër moomu nag kerog la dof bimu dofee nag dafa summiy sagaram sànni topp àllub Kajoor bi jëm si Saalum di wëreelu moom lañu doon wax Aatu réer na te jamono jooju nag moom ci boppam moo nekkoon taawub góor gi Masàmba Jéey Faal Aatu moo nekkoon taawam moo tax ñu ne góor gi Masàmba moom amul sãs kii nga xam ne ndonoom la war koo wuutu ca guy ga ñu ne nag kuy donn Masàmba Jéey guy ga liis na.
Ci xalimag: Ma-Yéeri


text:
Waalo
Waalo bokkoon na ci yénn ci nguuri Senegaal yi fi nekkoo. Buuru Waalo dañu ko daa tànn ca péncum Seb ak Bawar. Njurbel moo nekkoo péeyam ci lu njëkk, ganaaw bi lañ ko tuxël Jinge, tuxëlaat ko Ndeer. Tuxu yu bari yooyu doy na tegtal ci dellu ganaaw ak ñàkk doole.
Jëwrin yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñooñu ñooy: Jawdaŋ mi yor suuf si ak Jogomaay mi yor ndox ak Maalaw mi yor koom-koom gi. Ganaaw ñooñu amoon na ñu nekkoon ci kër buur. Bokk na ca Meet moom mooy njiitu bëkk-nèeg yi ak bëkk-nèegu Njurbel moom mooy wax ci turu buur bi ak njiitu ñi yor baxan buur te mu gën a siiwe ci Baadi ak taawub buur. Moom mooy saytu néegu buur ak Fara Njurbel moom mooy njiitu tëgg weñ gu ñuul ak wurus yi. Fara Juñ-juŋ bi moom mooy njiitu waykat yi.
Waalo, amoon na ñeeti kër ñu daan taan Barag bi, soqikoo ci ñeeti xeet yooyu:
- Tejeek (Pël ak socé)
- Joos (Séeréer)
- Logaar (Naar)
Barag bi, di turu buuru Waalo, dafa joge ci turu ku jëkk nekk Barag, mooy Barka Bo (Mbooj). Barka moo soppiku Barag.
Barag[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Barag mooy maqaama bi ñu joxoon buuru Waalo. Yilifoon na li dale ca Mbàmbulaanu Atlas ba Lag de geer. Bokkoon na ci ñi dar Barag ñaari mbooloo: ba njëkk moo di Lingeer miy yaayu buur bi ak Aawo miy soxnaay buur su njëkk, moom moo am teraraagaay toog ca gangunaay (mooy toogu gu buur) ga.
Bu ñaareel ba moodi ñatt ci boroom ndombay tànk yi ci péncam Sëb ak Bawar: ñoom ñooy Jawdun mi yor suuf si ak Jogomaay mi yor ndox mi ak maalaw mi yor koom-koom bi.
Bokk na ci ñi nekk kër buur ku ñuy wooye Meet, moom moo di njiitu bëkk-néeg yi ak bëkk-néeg Njurbel moom miy wax ci turu buur ak kiy jiite ñi yor mbaxanaam buur. Baadi moom mooy njiitu doomi buur bi, ak yénn ci Jëwriñ yi.
Barag daawul génn ci am at lu dul ñaari yoon: bu njëkk bi ngir jiite lëlu xare. Bu ñaareel bi ngir teew ci xumbeemi gàmmu, moom ak waa këram. mbooleem ñi yor ndomboy tànk dañoo wara teew ci gàmmu gi. Képp ku wuute dees na la mbugal, ñu folli la mbaa ñu rey la. Ndaxte senug teew li muy tegtal moo di yeesal seenug nangu, lañu lokki ak lañu siif. Mbooleem alal yooyu daanañu leen séddale ñetti xaaj: ben ba moo ngi jëm ca buur ba, ñaareel bi mu ngi jëm ca pécum Séb ak Bawar. Bi ci des mu ngi jëm ci taxawal xumbèem yi
Seddaleeg yorte gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nguur ga dañ ko seddale woon ci ay diwaan, bu ci ne amoon na bàjjo buy dox mbiri buur bi (Sàmba Lingeer). Kàjj moom la ñu fal ci ndijjooru dex gi, li ko dalee ca aarnik ba fa dex gi sottee. Buriko moom la ñu fal ci bëj-gànnaaru Lag de geer, mu ngi daan dëkk ca Foos, Baadi moom lañu fal ci li dale Sirigi ba Sinò Bawaal. li des ci pal yi mu ngi ci kilifteefu Kangam yi: Marooso moo nga dëkkoon Boroso Piccoo. Barlaf moo nga dëkkoon ca sowu Lag de geer.
Buuri Waalo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay jafe-jafeem[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Daanaka Waalo nit desatu fa ndax ya cong yi jòge Gànnaar ak ay xeet yu sax ci diggante sang yi. Moo tax ba ci xarnub XX waa waalo jublu woon ci seen gàddaay wàllu Saalum ak tëdd mi nekk ci diggante Kees ak Mbuur ak dëkk yu mag yi ci réew mi.
Ba besu tey Waalo ngi jànkonteeg coon ya jòge woon ca ŋaayoo ga. loolu mooy jur dellu ganaaw ak daanug waalo, ba ku nekk di ko cokkaas: Taraasaa ak Almaami ak Dàmmeel. Ki ci gënoon a fés nag mooy Faraas. ganaaw ba Faraas rimbee Waalo ba mu nëx, dakoo teeyal dëtëm ko ci ndimbalu Budeŋ ak Potore ak Fedeerba mi ñëw seen ganaaw ci 1885. Booba la nootee Waalo, te naa daf koy xettali.
Delluwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Paate sow, Démbi Senegaal: ci làmmeñu Wolof, Dakaar, 1998


text:
Toolu bijjaakon
Toolu bijjaakoon, ci jëmm, ag feeñte la gu màndargaloo ab taraay ak ab jubluwaay bu jenn doole, jees duppee Dooley Lorentz, ju judd ci doxub ay yani mbëj. Toolu bijjaakon, moom ak toolu mbëj ñooy ñaari cëri toolu mbëjbijjaakon di li banqaasu jëmm bi di mbëjbijjaakon di faramface. Soo boolee ay duusi ab toolu mbëj ak yu ab toolu bijjaakon dañuy man a baawaan ci barab bi ak ci lu ëpp ci ne-ne yi. Yii xeeti duus lees di wax duusi mbëjbijjaakon te leer gi nuy gis bokk na ci yenn ci anam yi mu ñuy feeñoo.
Maxwell moo fexe ba boole mbëj ak bijjaakon, ci nii, mu jur ag noste gu ñeenti yamale (Yamaleg Maxwell) yuy lëkkale seen ñaari tool yi. Bu njëkk ñaari tool yi dañu leen doon tàqale ngir gëstu, faramfacce, seen feeñte yu wuute. Albert Einstein moo wone, ni tooli mbëj ak tooli bijjaakon doonee ñaari anami feeñiin yu benn feeñte; ni ab xoolkat man a gisee jenn doole ju bijjaakon, ci jenn jamono ji, beneen xoolkat buy daw di gisee jenn doole ju mbëjtekkaaral, di liñuy duppee gisiin wu ajoo. Ci nii, ak ajoo gi, manees naa xam doole ju bijjaakon ji ci bu nu xamee doole yu mbëjtekkaaral bi.


text:
- Mbirum àdduna loo ci rëyal ba woote ko mu diis ba doo ko àttan
- Donga buy tërbiyawu moo ngi mel ni mbuus muñ duy i leer/ndox bu jegee jigeen manga cay jami ràbb muy seeb, bu ko laalee mu bëtt tuuru
- Kilifa ba laa war a digle day def ba laa war a tere day ba
- Liy yàq kilifa, ñàkk njariñ, ñàkk a jëf.
- Lépp looy santaane na fekk nga manal ko sa bopp ba su ñu gàntoo it nga defal ko sa bopp, ngir nit ñi ku léen yaakaar ñu wor la.
- Liy yàq kilifa, yatt la: 1. Lu mu xam wax ko; 2.Luñ ko wax, mu waxaat ko; 3. Lu mu mer, xul ko.
- Ku la jaay yatt (3), jënde ko yatt (3): 1. Ku la jaay xam-xam, jënde ko maandu, mu ne ndax as gor bu maanduwul du ko teree moy Yàlla; 2. Ku la jaayub juddu jënde ko ngor, ngir juddu bu rafet du teree dem kaso; 3. Ku la jaay alal, jënde ko doylu, ngir bu doyluwul dina sàcc
- Lees yarul kenn du man a jaxasoo ak moom, loo bëgg a jaxasool danga koy tàqale ak moroomam ya yaruwul.
- Kilifa daa war a yar doomam, moo gën jekki ba fiy bëgg
a juge, naan sama gannaaw na ngéen topp ci diw. (nde loolu ku yar sa doom bam man a yor mbooloo doo ko wax), te nit ñi boo nee léen topp léen diw mii, bu diw jubul it duñ ko topp.
- Yàlla mooy ndox ma Rasoolu Laahi mooy teen ba sab Sëriñ
mooy goj ba pas-pasu taalube ba mooy baag ba yitteem mooy
di yoor ak a jukki ba barim ndox.
- Li tax kuy wut Yàlla ay mbokkam di ko yedd, jaam buy wut
boroomam talut moroomam, bu amee boroomam bëggul moroomam.
- Ku dul mer mbaam la, Ku dul mar xaj la,
- Nit ku yiw, na joxe dooleem, joxe alalam, waaye bumu joxe
ngoram, ndax ku joxe sa ngor dootóo dara.
- Ku gis sa baay, gis sa nijaay, gis sa taawub baay
war a xam sa bopp.
- Danga gis boroom judd buy taxawaalu ak ub juddoom; Boroom xam-xam buy taxawaalu ak ub xam-xamam waaye doo gis mukk boroom liggéey buy taxawaalu akub liggéeyam.
Aji-bind ji: Seex Lóo


text:
Yeesu woo na ay taalibe
51 Yeesoo taxawoon ca tàkkal dexu Senesareta, mbooloo ma tancaloo ci kawam, di déglu kàddug Yàlla. 2 Ci biir loolu mu gis ñaari gaal yu taxaw ci tàkk gi, nappkat ya ca wàcce, di fóot seeni mbaal. 3 Mu dugg ci genn gaal gi, muy gu Simoŋ. Mu ñaan ko mu bëmëx ba dànd tefes gi as lëf. Mu defal ko noonu, Yeesu toog, tàmbalee jàngal mbooloo ma fa mu tollu ca biir gaal ga.
4 Naka la jàngle ba noppi, ne Simoŋ: «Bëmëxal ba ca xóote ba, te ngeen sànni seeni mbaal ba jàpp.» 5 Simoŋ ne ko: «Njaatige, coono lanu fanaane biig te jàppunu dara. Xanaa ma sànni ko rekk ci sa ndigal.»
6 Naka lañu sànni mbaal yi, daldi jàpp jën yu baree bare, ba mbaal ya di xëtt. 7 Ba loolu amee ñu liyaar seen moroom, ya ca geneen gaal ga, ngir ñu dimbalisi leen. Ñu dikk, yebandook ñoom, feesal ñaari gaal yépp, ba ñuy bëgga suux. 8 Simoŋ Piyeer nag gis loolu, daldi sukk fa kanam Yeesu, ne ko: «Sang bi, ngalla sore ma, ngir man nitu bàkkaarkat laa!», 9 ndax tiitaange lu ko jàpp, mook mboolem ña mu àndal, ca jën yu bare ya ñu jàpp. 10 Yanqóoba ak Yowaan doomi Sebede ya mu bokkaloon liggéey ba itam noonu lañu tiite. Yeesu ne Simoŋ: «Bul ragal dara; gannaaw-si-tey, ay nit ngay napp.» 11 Ci kaw loolu ñu teeral gaal ya ca tefes ga, daldi bàyyi lépp, topp ca moom.
Yeesu faj na ku gaana
12 Yeesoo nekkoon cib dëkk, ndeke jenn waay a nga fa, ju jàngoroy ngaana dajal yaram wa. Ba mu gisee Yeesu, daa daanu, dëpp jëëm ci suuf, sarxu ko, ne: «Sang bi, su la soobee, man nga maa setal.» 13 Yeesu tàllal loxoom, laal ko ne: «Soob na ma, setal.» Ca saa sa ngaana ga teqlikook moom. 14 Yeesu dénk ko ne ko: «Bu ko wax kenn, demal rekk ca sarxalkat ba, ngir mu seet la, te nga génne sa jooxeb setlu, ni ko yoonu Musaa santaanee, muy firnde ci ñoomb.» 15 Teewul jëwub Yeesu gënatee law. Mbooloo yu bare daje, di ko déglu tey faju, ba tàggook seeni jàngoro. 16 Moom nag muy rocceekuy dem ba ci bérab yu wéet, di fa ñaaneji.
Yeesu faj na ab lafañ
17 Yeesu moo doon jàngle bés, fu ay Farisen ak ay jànglekati yoonu Musaa tooge, jóge ca mboolem dëkki Galile ak Yude ak Yerusalem, te manoorey Boroom bi teew faak moom, ngir faj jarag ja.
18 Ci biir loolu ay nit ne jalañ, jàppoo ab lafañ bu ñu tëral cig laltu. Ñu di ko wuta dugal, ngir tëral ko ca kanam Yeesu. 19 Waaye gisuñu fu ñu koy awale ndax mbooloo ma. Ñu yéeg ca kaw néeg ba, xeddi lenn ca xadd ba, yoor waa jaak laltu ga, wàcce ko ca digg ba, fa kanam Yeesu. 20 Yeesu nag gis seen ngëm, daldi ne lafañ ba: «Mbokk mi, jéggalees na la say bàkkaar.»
21 Firikati yoonu Musaa yi ak Farisen yi tàmbalee nàttable ci seen xel, naan: «Kii di saaga Yàlla mooy kan? Ana ku mana jéggaley bàkkaar ku dul Yàlla doŋŋ?»
22 Yeesu nag xam la ñuy nàttable ci seen xel, daldi àddu, ne leen: «Lu ngeen di nàttable ci seen xel? 23 Ana lu gëna yomb ci yii yaar: ne “Jéggalees na la say bàkkaar,” am ne: “Jógal te dox”? 24 Kon nag dingeen xam ne Doomu nit ki am na ci kaw suuf, sañ-sañu jéggale ay bàkkaar.» Mu ne lafañ ba: «Dama ne, jógal, jël sag laltu te dem ñibbi.» 25 Nit ka daldi ne ñokket ca kanam ñépp, jël laltu ga mu tëddoon, jëm këram, di sàbbaal Yàlla. 26 Ba loolu amee mbooloo mépp a neey, di sàbbaal Yàlla, tiitaange jàpp leen, ñu naan: «Gis nanu tey mbir yu tiiñ am xel.»
Yeesu woo na Lewi
27 Gannaaw loolu Yeesu génn, gis ab juutikat bu ñuy wax Lewi, mu toog ca juuti ba. Mu ne ko: «Kaay, topp ma.» 28 Lewi jóg, bàyyi lépp, topp ca moom. 29 Ci kaw loolu Lewi waajalal ko bernde ju réy ca këram. Mbooloo mu bare teew, ay juutikat ak yeneen gan, ñu bokk toog, di lekk. 30 Farisen yi ak seeni firikat nag di xultu ci kaw taalibey Yeesu yi, ne leen: «Lu tax ngeen di lekkandoo ak a naanandoo ak juutikat yeek bàkkaarkat yi?» 31 Yeesu ne leen: «Du ñi wér ñoo soxla fajkat, ñi wéradi ñoo ko soxla. 32 Du ñi jub nag laa woosi, bàkkaarkat yi laay woo, ngir jëme leen cig tuubeel.»
Koor du wartéef ci gëmkatub Yeesu
33 Dañoo wax Yeesu, ne ko: «Taalibey Yaxya de, dinañu faral di woor, di julli. Farisen yi it noonu, waaye sa ñoñ, lekk ak a naan lañu wéye.» 34 Yeesu ne leen: «Ndax man ngeena woorloo ay gan ñu wàlli ag céet, li feek boroom séet biy teew ci seen biir? 35 Waaye ay bés a ngi ñëw, dees na jële boroom séet bi ci seen biir. Kera bés yooyu nag, dinañu woor.»
36 Yeesu léebati leen, ne leen: «Mbubb mu bees, deesu ci xotti ab sekkit, ngir daaxe ko mbubb mu ràpp. Lu ko moy mbubb mu bees mi xottiku ba noppi, te du tax sekkit wu bees wi ànd ak mbubb mi ràpp. 37 Te it mbuus yu ràpp, deesu ci duy biiñ bu bees. Lu ko moy biiñ bu bees bi fàcc mbuus yi; biiñ bi tuuru, mbuus yi yàqu. 38 Biiñ bu bees daal, ci mbuus mu bees lees koy denc. 39 Te itam deesul naan biiñ bu yàgg, di bëggati bu bees, xanaa nga ne: “Bu yàgg bee baaxc.”»


text:
Ñaari dongoy ci daaray farañse fent nañu ab tum ngir silmaxa yi ci Senegaal
Maalig Faal ak Kani Kan ñoo ko fent, ab tum dañu koo defar ngir dimbali walla gindi nit ñi dul gis walla seen ub gis neexul. Yat wii toll ci benn ñay da ñu koo defar cig xarala goo xam ne dafay wane ay bir yu nekk ci kanamu nit ki ci riir walla yuuxu, ci xamleg « Socialnetlink ».
Tum bi nag dina dimbali silmaxa bi mu man di doxi soxlaam, jéggi tali ak di moytu pakk yi ci yoon wi. Li koy artu pësin la bu ndaw yooyu liggéeyaale ci bant bi.
Fii nag la réew mi di xaar jépp doomam, mu wane xereñam ci di sos ak a sottal ay bir ak i jumtukaay yuy yombal dundug nit ñi. Fent ak sos ay bir ak yokk xereñug bir yi jot a am bokk na ci li man a suqali am réew ci lu gaaw.


text:
Simi
Sunu dund gi, niki gu dundat yi ak gu gàncax, dafa wéeru ci jurdund, mooy xeet wu simi wi ëpp ci jéeri ji. Jurdund nag nekkul rekk ci ngelaw li, waaye ci jaxasoo gu mu jaxasoo ak yeneen xeet yi ci anam gu wuute te bokkadi, mi ngi ci lu ëpp ci ne-ne yi ñu baaxoo dund ak ñoom ak a jonjool.
Xalaatal rekk ne xeet yi toggale ndox mi, bu ñu doon fukk lañu juroom ñatt yi jurdund lañu, te moom jurdund moomu moo toggale li ëpp ci doj yi.
Jurdund dinanu ko faral di jëfandikoo nii:
- Def ko ci bitéeli gaas yi, ngir dagg, suude ay weñ ak tàkk-tàkk lu Osidrik walla Osiyasetilenik liy jariñoo tàngoor wiy amu ci sawara wu jurndox ak wu Acetilin.
- ci liggéeyiinu mbell yi nga xam ne danu cay jëfandikoo ngelaw lu nu woomal ak jurdund.
- ci paj ngir yombal noyyig ñu tawat ñi.
- niki taalukaayu jum yi: fii moom jurdund bu yolaakon bi lañu fiy jëfandikoo ci tàngoor wu suufe.


text:
Soppalikaay
Soppalikaay ab jumtukaay la buy tax a man a soppi limu dend ak taraayu dawaanu mbëj bu jóge cib gongikuwaay buy jur kàttanu mbëj gu safaanu, ci beneen limu dend ak taraay yu wuute te bokk baraay ak melokaan. Te limuy ñakk ci kàttan ci soppali gi lu néew la. Ab soppalikaay, ci dawaan bu safaanu rekk la man a doxe, ndax ci bii xeetu dawaan la mbëjbijjaakon bu safaanu, di ci li doxam aju, man a juddoo.
Soppalikaay yi ci ndomboy jokkalekaayu dawaanu mbëj yiy lëkkale jóoxuwaayu mbëj yi (digg yu mbëj) ak jëfandikukat yi lañu leen di jëfandikoo. Bokk na yenn ci ngirte yi tax dawaan bu safaanu bu Nikola Tesla am-ndaw ci kaw dawaan bu wéy bu Edison ci liñu doon woowee xareeb dawaan yi.
UbbiteModifier
Lim bu bari bu kàttanu mbëj bees soxla ci mboolaay yu taaxe yi tax na ñu war koo jóox ci bariwaay bu dayoowu ci jóoxuwaay yees duppee digg yu mbëj. Ngir man a xayma bariwaayu kàttanu mbëj bees jóox cib digg bu mbëj dañuy xool ci liñuy duppee ngóora gi(njunjam di P bennaanu nattam di Watt ñu koy tënk ci [W]) di luy man a nekk ci diggante ay fukki kw (kilowatt, 1 kW = 1000W) ci digg yu ndoxmbëj walla yu jant ba ci ay teemeeri MW (megawatt, 1 MW = 1.000.000 W) di yu digg yu tàngmbëj ak yu saal. Gii kàttan dañu koy yóbb ci ay teemeeri km. Ngóora (P) gi mi ngi am digaale ak dawaan (I) geek dend (V) gi ci mbindum xayma miy toftal:
Lii dafay tekki ne man ngaa yokk walla wàññi dend gi walla dawaan bi te ngóora gi du soppeeku (te jéem a fexe ba jege 1 (benn)). Lii am na solo lool ndaxte dawaan bi I dafay jur tangoor suy jaar ci biir watatukaayu mbëj bi (ngir njeexitu Joule): lu dawaan bi di gën a bari tangoor giy judd di gën a bari; ngir moytu lii faww ñu yokk dijjaayu watatukaay bi, waaye it yokk gi am na dig ci wàllu koom ak xaral, aju na tamit ci feeñte bi ñuy duppee waddug dend yu buum yi ci seen bopp. Kon ngir wàññi dawaan bi dañuy def ab soppali yokkaale dend gi ci anam gu ngóora gi dul soppeeku.
Ag sàkkamModifier
Baaxi ab soppalikaay ki leen njëkk a taxawal mooy Michael Faraday ci 1831, waaye li mu ci jubluwoon rekk moo doonoon biral baaxi yi nekk ci xiirtalug mbëjbijjaakon, kon xalaatul woon nan la man a nekkee jumtukaay buy jariñ ci dëgg-dëgg. Lucien Gaulard ak John Dixon Gibbs ci 1881 lañu génne ca Londar ab jumtukaay bees duppee woon «ñaareelu jurukaay», ñu daaldi jaay xalaat bi këru liggéey bu waa-aamerig ba Westinghouse. Mooy soppalikaay bees njëkk a jëfandikoo ci jëfe.


text:
Waxi sëriñ Tuuba
1- Sëriñ Tuubaa nee na: Na ngeen am FULLA, FAYDA ak UG FARLU.
Daal di ne
1- Fulla mooy loo sori-sori ci mbir, fu ca lu baax yam nga yam fa.
2- Fayda mooy loo tàmbali ngir Yàlla na nga yamale nekk ca yaw kenn ak àdduna sépp fekk la ca.
3- Farlu mooy li ngay def nga sàkkal ko waxtu woo xam ne, bu jotee loo jàppoon nga bàyyi ko ngir defi loola.
WAX NA BA TAY
2- Sungeen xëyatee na ngeen def seen naqar, muy seen bànneex, def seen coono muy seen nooflaay.
Sungeen xëyatee na ngeen jiital jaamu Yàlla teg ca lagéey tey wéttlikoo topp ndigali Yàlla yi bañ a wéttlikoo jëmm.
Te def topp ndigali Yàlla yi muy ab sëriñ, te bañ a def aw sant muy ab sëriñ.
3- WAX NA BA TAY
Boo bëggee jàng Alxuraan na nga ci yéene génn ci lépp lul a sunu Boroom tànnalul, ak dugg ci mbooleem li mu la tànnal.
Boo dee jàng ag Xasiida ci sama Xasiida yi, man nga cee yéene lu la neex, kon danga ko am.
Bu fekkee ci yi ma def ginnaaw bi ma jógee Jolof la walla ca at ma ma fa jógee.
Waaye Xasaayit ya ko jiitu moom déedéet.
Boo dee Wirdu na nga ci yéene Yàlla jariñ la ci Àdduna ak Allaaxira, ci lu dul lor, Ak jege Yàlla ak Yonent bi XMM jege gu lay jariñ te du la lor.
Boo dee Naafila na nga ci yéene Dundal Sunnas Yonent bi XMM Saar yu gàtt yi, yu la ci neex jàng. «Wér na lool»
4- WAX NA IT BA TAY
Ku bëgg Yàlla jox ko li mu bëgg ci Àdduna Ak Allaaxira, nay topp i ndigëlam, ku bëgg a topp i ndigëlam nay yéene, ndax yéene a koy Wommat jëme ko ci ag topp. Ku bëgg Yàlla di ko fegal lumu ragal ak lumu Sib, Nay teet ay tereem, Ku bëgg a teet ay tereem nay yéene, Ndax yéene moo koy wommat jëme ko ci teet terey Yàlla sunu Boroom yi.
«Wér na lool»
WAX NA IT BA TAY
5- Sëriñ bi mas nay laaj, kenn ci ñi mu fi waccoon , kooka nanguwu koo wax la am (sawar ci nettali ko), sëriñ bi ne ko « Loolu Wolof di wax saan wu déllusi xam nga koo? Mu ne ko: Waaw,
Sëriñ bi ne ko xanaa ba ñu koy wax, Saan wu baax taxul ? » Mu ne ko: Déedéet, Saan wa ca des kay lañuy wax.
Sëriñ Bi ne ko: Saan wu baax déy, wa ca gën a rëy a gën.
«Wér na»
Boroom téere bi neena: Loolu mooy li Wolof di wax ne: «Yéene Néeg la; boroom a cay fanaan»
6- WAX NA IT BA TAY
Waxal waa ju baax lumu waxul leegi la, Waaye bu njëkkoon Ku ko def buñu xëyee, dañu lay fekk nga doon golo. Bi nga xamee ne Yonent bi ñëw na, la ko Yàlla terale du defati loolu, Waaye ba leegi, ku ko def àtte boobu mi ngi daw ci yaw.
7- WAX NA IT BA TAY
Des na diir bu gàtt, Ku man a wax ne: «Sëriñ Tuubaa nee na, Te muy dëgg duñu nangu, nga di ko waxe fi suuf, Fu kawe nga koy waxee.»
«Siiw na.»
8- WAX NA IT BA TAY
Fekke sama waxtaan, jar na sol dàlli weñ, Di dox bamu xar.
9- WAX NA IT BA TAY
Damaa wax sama Boroom ne ko: Mbooloo mii ma topp di wuyoo samaw tur, di taasu ci sama barke damaa bëgg nga wax ma li nga gën a bëgg, ma sant leen ko ñu defal la ko? [Neena:] Saa Boroom ne tekk, ba ma ni bu doon kuy fàttee ma ni fàtte na ko. Ma dellu waxaat ko ko, mu neeti tekk, ma dellu waxaat ko ko, mu ne ma «Fuñu tollu di la waxtaane, Fuñu lay waxtaanee, danaa leen fa tiim, ak waamew xéewal, di leen sotti, ba kerog ñuy bàyyi ma door a Séwét.»
«Siiw na»
10- WAX NA IT BA TAY
Ubbikoo ci jullig farata lu dul faatiha, mi ngi mel ni nga dem ci Kilifa ga nga gën a fonk, ne ko « Dama laa soxla, mu ànd ak yaw, ba ca barab bamu, gën a fonk àgg suuf ne la: waxal sa soxla?
Loo wax ludul « ALHAMDU LILLAAH », mi ngi mel ni nga seen janaab foofa, Wacc ko fa, daw topp ca.
«Wér na»
11- WAX NA IT BA TAY
Sëlmal jullig Timis, wax ne: Barab banuy dekkee ak Banuy dajee daa soree lool, Koo xam ne daa na taxawal julli yi juróom, Dees koy Defaral, Lumu war ci yoolub ay julleem, Ba àgg fa nuy dajee, Ku daawul taxawal Julli yi juróom nag, Bu dekkee, dañuy jàpp ci ay tànkam, di ko diri ci Kanamam wuti Taxawaay ba.
«Wér na lool»
12- WAX NA IT BA TAY
Sëlmal Jullig Gee ne: «dama ne, Koo xam ne Julli da koo soxlaal woliif mbir yi, dana jariñu ci julli gi, ak ci mbir yi. Koo xam ne nag, Mbir yi da koo soxlaal woliif julli gi du jariñu ci mbir yi, du jariñu ci julli gi»
daal di ne: jaamu Yàlla mooy llggéey binu nu sant, aada yi nag dañu leen di dimbandikoo rekk ci jaamu gi.
Teg ci ne: « »Fa xuuluu Anfusakum Wa Ahliikum Naaran.»
«Wér na lool»
13- Amna ku mas a jóge fu sori, ñëw jox Sëriñ bi xaalis bu bari, ne ko: Asaka la, Sëriñ bi ne ko Dellul Fa nga jóge woon amna juróom-ñatt ñu Alxuraan tudd, Koo ci gis nga jox ko ko.
14- WAX NA IT BA TAY
Doomu aadama ñaar yii rekk la am, yéene ak tuub, li baax bu fekkee daa bari ba maneefut a def lépp, la nga man lépp danga koy def la ca des nga di ko yéene, Bu ko defee ñu def la nga yéene ni la nga def di la ko fay. Li bon itam bu fekkee daa bari ba maneefut a ba lépp, Dangay bàyyi la nga man la ca des nga di ko tuub, Su ko defee dana ñu ko far, te luñu far ak luñu bindul ñoo yam.
«Wér na»
15- WAX NA IT BA TAY
Ki nga xam ne dañu koy jëmale ci lu amul njariñ ginnaaw tuub gu sell, mi ngi mel ne ku waccu ba noppi ñu lekkloo ko ko, Ki nga xam ne dañu koo jëmale ci lu haraam walla luñu sib ginnaaw tuub gu sell, mi ngi mel ni kuñu lekkloo ay xal walla ay jiit,
buleen ku baax woowee ci ñam wu baax, na ngeen lekk, Waaye ku leen bëgg a lekkloo am waccu walla ay xal walla ay jiit bu leen nangu.
«Wér na lool».
Aji-bind ji: Mustafaa Géy
Aji-topp ji: Seex Lóo


text:
Ku yor sa njëg làq sa mbóot! Xaalis xamul taar xamul ub ñaawaay xamul ko baax, xamul ku bon! Lu ko waay yónni, mu def ci njàmbaar ba indil la ko, ku bañ ku la moom bu xaalis doon sa njëg, ku bañ ku la yab bu xaalis jënd sa ngor, ku bañ ku la weer bu la xaalis tax a wor! Jigéen suy jaay taaram ngir xaalis mi ngi jënd tawat ju mu xamul saafaraam, ku lebale sab taar, fay ga a di ab ñaawaay! Xaalis du am koom jikko ju rafet a di am koom, teraanga àdduna ndox la, ku ko mos ba xam la mu saf, soo ko tëroo doo mos teraagay àllaaxira bay xam la mu saf, jigéen kenn amul njëgam, kon bumu sàkkal boppam ug njëg! Ndax jigéen Yàlla sàkkalu ko njëg te waxul njëgam.
Wasalaam ba beneen yoon ndeem soob na Yàlla:
Bëgg Jàmm
(Wolofamle)


text:
Daawuda Géy di jàngalekatu xeltu ba noppi doon ub bañkat manul a nangu benn yoon ñu wéy di tëye Guy Maris Saaña ci kaso bi. Ca jataayu « Sen Show », ronqoñam toq na ba muy sàkku ñu feexal xaritam bi.
Mu ngay xamle ne « Maki Sàll du nekk ci jàmm fi ak bàyyiwuñu Guy Maris Saaña. Dees na yuuxu ci réew mi ak ci bitim réew. »
Mu nga cay yokk ne « deesul nangu benn yoon mu jafeel dundug waa Senegaal ba noppi bëgg a tëj gémmiñug képp ku àndul ak moom. Dunu ko nangu mukk » di ay kàddoom.
Cig pàttali, Guy Maris Saaña mooy benn ñaxtukat bi ñu wéyal ag tëyeem ci kaso bi ginnaaw ba ñuy ñaawlu yokkuteg njëgu mbëj gi ca buntu njénde la.
Leeral:
Bañkat b=activiste
Mbëj g=électricité
Njénde l=palais


text:
Mbir mi doy na waar. Kenn xamul lii lu mu doon. Nekk cim réew, dund fa lu ëpp fanweeri at, te ba tey may bind baat yi, doxandéem la ñu la fi jàppe.
Am fi liggéey bu baax, di faj samay soxla ak a dimbali samay mbokk ; bokk ci ñiy yëkkati koom-koomu réew mi. Ci gàttal, man nanoo wax ne Baay Njaay xaw naa tekki ci réew mi te amal na njariñ dëkk bi.
Bariwuma fi ay xarit waaye am naa fiy xameel yu rafet jikko yoo mën a jëflanteel ci wàllu àddina ak diine.
Bi may ñów Itali amaguma fukki at ak juróom-ñatt. May xale bu góor, tollu ci sama diggu ndaw. Ma ànd ak kàttan, wóolu sama bopp, yaakaar ne lu sama loxo yóotu jot ko.
Dëkk bu ñuy wax Duwinoo, fa laa ame bàkkaloryaa soog a dem Triyeste. Fa laa defe sama lisãs. Yàlla dimbali ma ma jàll eksame doktoraa ca iniwérsite bu Siyeena. Kon dëkk bii ame naa fi ay lijaasa yu raññeeku ci daara yi gën a kawe. Lu nit di itewoo ci njàng, Yàlla may na ma ko fi.
Ba ma noppee ci loolu laa taxawal am mbootaay ngir siggil jëmmu Afrig fii ci Itali, bokk tamit ci mbootaay yiy xeex ngir sunu aada ak sunuy làkk am seen gëdd.
Dara yombul ndax Wolof Njaay nee na «Ndar xëyul sotti». Masumaa jàng sama kàllaama, Wolof, bay am fitu taxaw ne damay dundal li ma nàmp. Waaye yaakaar naa ne li amoon solo mooy tàmbalee xam sa bopp ak geestu fi nga jóge walla fa nga cosaanoo.
Ndànk-ndànk may jege ab bindkatu wolof ak di jàng abajaday làkk wi. Ma dem bay tàmbalee firi baatu waa réew mi ci Wolof. Mbir mi dugg ma, saf xorom, indil ma yokkute yu am solo ci samay xalaat, sama gis-gisu àddina, ak samay xameel.
Lu neex du doy, te kenn du ko dog ba beneen yoon. Nit koo gis am na ku ko xàllal yoon mu jaar fa. Ca njëlbeen ga, jànkoonte woon naa ak ay jafe-jafe yu bare ci njàngum wolof. Ci yëngu-yëngu bu am solo la dajeek boroom xam-xam bu siiw, ñu raññee ko lool ci mbindum kàllaamay Kocc ak tekki ay làkk yu wute ci Wolof.
Waaye kooku damay leb turam ba beneen…
Baay Njaay


text:
Xaralaymbëj
Xaralaymbëj Mooy xeetu xam-xam giy gëstu lépp lu jëm ci wàllug mbëj, ay jëfandikuwiinam ak ay seddalewiinam. bu njëkk dañoo foogoon ne mbëj ag wal la rekk guy dem, gu man a nekk gu baax(+) walla gu bon(-). Waaye ci ndimalu ay woroom xam-xam yu mel ne Hertz, Helmholtz, Maxwell, Heaviside, Alessandro Volta ak ñeneen ñu bari, ci lees dem ba gën a nànd, xam mbir mi. Lu mel ne yamaleb maxwell biy faramfàce tëdiinu yani mbëj yi ( feppsaal ak mbëjfepp yiy wuute ci seen jublug yanub mbëj) walla toolu mbëjbijjaakon ba ca juddoo.
Ci gàttal, ci noonu lañu tambalee gis yenn ci ay jëfandiku yu mbëj: Doxalukaay bu mbëj, soppalikaay aki niitu...
Tay xaralaymbëj moo yor wàllu sàkk ay wuutuloxoy mbëj ak ay buumi séddalekaayu kàttanug mbëj
Ay Faramface[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay faramface ak ay àtte yi lal xaralaymbëj.
yamaleb maxwell yi, ñooy àtte yu am-solo yu ñeel mbëjbijjaakon, ci la yeneen yi soqeekoo.
àtteb ohm(om) yiy faramface ndëgërlu gu mbëj gi
àtteb Faraday-Neumann-Lenz mooy faramface xiirtalug mbëjbijjaakon
njeexitu joule mooy leeral ni kàttanu mbëj di soppeekoo nekk tangoor ngir njeexitu ndëgërlu gi.
àtteb Kirchhoff(kiirkof) mooy leeral jëflante bi nekk ci diggante dawaan ak dend ci ag ndombo.
Jóox, yóbb ak séddale kàttanu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag wàll gu am solo moo jëm ci lépp lu ñeel yokkte ak seddalewiinu kàttanu mbëj ba ca jëfandikuwaay ya (barab yees koy jëfandikoo). Kàttan gi dees na ko jóox ci ndimbalul ay jurukaayu mbëj ci barab yees ko jagleel, li ñuy wax diggub mbëj, ci lu ëpp fa muy nekk day soree ak dëkkuwaay yi.
Buumi séddalekaay yi dañu leen a lëkkale ci seen biir ñuy jëlee kàttan gi ca jóoxuwaay ya di ko yóbb ca jëfandikuwaay ya.
Li wuutale Buumi yóbbukaay yi, mooy limu dend gi ñuy yóbb, moo tax ñuy gis ay buumi dend gu kawe, [[Dend gu diggu]|dend gu diggu]], dend gu suufe. Su diggante jóoxuwaay yi guddee, dañ fay def ay mbëjjaaru, ay buumi dend gu kawe yu man a yóbb ay milioŋi watt ci kàttan tambalee ciy 400000 v. Buumi dend gu kawe yii la ñuy duppe yu yóbbug kàttanu mbëj, yi nga xam ne ñooy tax a man a yóbb kàttanu mbëj gi, jële ko ca jóoxuwaay ya, jëmee ko ca barabu soppikaay ya.
Ci nii la ñuy soppee dend gu kawe mu nekk dend gu diggu, jaarale ko ci ay masin yu mbëj yees di duppee soppalikaay, ci noonu la ñuy yóbboo kàttanu mbëj gi ca ndombo gu dend gu diggu, moom ci boppam dañu koy àggal ci néegu seddalekaay yi jaarale ko cig ndombog séddaleg kàttanu mbëj, foofa lañuy defee geneen coppite jëlee ko ci dend gu diggu soppi ko dend gu suufe ngir ñu man koo jox jëfandikukat yi ci kër yi ak liggéeyuwaay yi.
Wuutuloxo yu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doxalukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doxalukaay yu mbëj yi, ay wuutuloxo lañu yu’y soppi kattanu mbëj def ko kattanu doolerandu. Doxalukaay yi dañu leen a séddale ci:
- Doxalukaay yu dawaan bu wéy
- Doxalukaay yu dawaan bu safaanu, bii man naa dox ci ñaari fànn ( ñettwéq, wennwéq), ci nii ñu am:
- Doxalukaay yu demandoo: su fekkee baraayu ni muy wëddeeloo demandoo na ak baraayu ndombo gi
- Doxalukaay yu demandoodi: su fekke wëddeeluwiinu boppam la am.
- Doxalukaay yu wennwéq
Jurukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jurukaayu mbëj yi Ñoom ay wuutuloxo lañu yuy soppi kàttanu doolerandu def ko kàttanu mbëj. Yi ci gën a raññeewu:
- Safaanukaay, mooy juddal dawaan gu safaanu
Soppalikaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Soppalikaay, Ab wuutuloxo la, maneelam mooy soppi limu dendu mbëj gi nekk ci ab ndombo, ci yokkute walla wàññi. Lu mu néew néew di na am ñaari lëmës yu bijjaakon boole.
Wuutuloxo yu man a yokk walla néewal taraay te di jëfandikoo benn lëmës rek, lañuy tuddee Soppiboppam
Niitu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay jumtukaay lañu yu aajowoo soppi kàttanug mbëj mu nekk leer. Di ko jëfandikoo ngir leeral barab yi.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]


text:
Ñi bokk ci kuréelug 10 000 wattukat, di ay bañkat, àrtukat ak ay nit yu màbbe ci askan wi rekk ñoo aakimoo woon mbeddi Ndaar yi ngir ñawlu jaay doole gi ndiisoog gox ba doon jéem. La ñu bëggoon moo di soppi turu Xàll wa ñu duppe woon Seneraal Degóol ngir tudd ko Maki Sàll.
Dogal bu wayadi boobu te néew ñu ca ànd, bu fekkee jàll na, dina doon njuumte lu rëy ci mboor. Di doon lu nar a dëggal xayadi ak ayibu xelum askanu gox boobu am ñatti xarnu.
Ci xibaar yu mujj yi, ndiisoog gox ba ajandi na tudd ma mu bëggoon a amal ca mbedd mu mag mu yaatu mu dëkk ba.
Ñu ngay fàttali ne xeex bii jëmalewuñu ko ci nit walla jëmmi kenn rawatina Maki Sàll.
Nekkuñu foofa sax. Ci seen ug aamu, dañuy xeex ngir mbedd yooyu tudd turi gor ñi nga xam ne dañoo jaar seen i wakkan ngir réew. Mboorum dëkkub Maam Kumba Baŋ. Ci seen kàddu, seen dëkk boobu ñàkkul i ndaanaan yu faatu walla yuy dund yu yayoo ñu duppe leen mbedd yooyu. Te sax soppi turi tubaab yooyu dafa càkkutéefu askan wi. Waaye bëggunu polotig lal ko walla mu rax ci. Ay firnde yu leer ñoo war a doon ndàll yi nga xam ne ci lees di tekk tànnug tur yi.
Ñu ngay fàttali xelalkati gox ba warugar wi dox seen diggante ak askan wi ndax nekkaluñu fa Maki Sàll waaye waa Ndar ña leen fa teg.
Leeral:
Wattukat: sentinelle
Ndàll: fondement
Xelalkati gox bi: conseillers municipaux
Mboor mi: histoire
Wakkan yi: « pluriel de » bakkan
Aamu: engager
Àrtukat bi: avertisseur
Bañkat bi: activiste
Ndiisoog gox bi: conseil municipal
Ngañ Aaw
saabal.net@gmail.com
763872046


text:
Xay
Baatu xay day tekki mbooleem ay mbaax ak ay melokaani aw askan. Maanaam xamug àdduna, ci wàllu yar ak teggin ak xam-xam, yewwute gu nit ñi ci aw askan. Su ñuy wax xay dañ ciy nat tolluwaayu sag dundin, ndax jëm na kanam walla déet; baat bi dafa ëmb mbooleem ay yëngu-yëngu yuy am ci aw askan: diine, cosaan, xamteef, politig,...
Su ñu nee nit kii dafa xayadi, day tekki ne xamul àdduna. Kon xayug aw askan ñoo ngi koy natt ci doxaliin, dundiinu cër bu ne ci askan wi
Limub ay xay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yenn ciy xay yu doomi aadama:
- Gu Babiloñaa
- Gu Isipt gi Yàgg ga
- Gu End
- Gu Ittite
- Gu Siin
- Gu Geres
- Gu Rom
- Gu waa penku (Siri, Fenesi, Yëwut)
- Xayug Lislaam
- Monomatapa
- Maya
- Sapoŋ
- Xayug Mongoli
Wikibaatukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en) xay
- (fr) xay


text:
Léebu
Fr:proverbe
A[Soppi]
- Alal du faj dee, gàcce lay faj
- Am saxul, ñàkk saxul
- Ay du yam ci loosu boroom
- Ay du weesu baay dee na
- Àdduna weeru kóor la, fàww jant so nga doora wàññi bis.
B[Soppi]
- Bàkk nga njaak
- Bu ndox tuuroo am bàq a fa des
- Bu ñay di xàlluw yoon doom jaa tax
- Bërigo ci mbartal ku ko bëmëx mu dem, ku ko ba, mu dem
- Bu gudd nopp doon tax di njiit mbaam di suñu ilimaan
- Buur du mbokk
- Bala ngaa xam xamadi xaw laa ray
- Bëñ weex na lool waaye dereet a ko lal
- Bu/Su yoon jeexul waaxusil du jeex
- Boroom ñeenti tànk du lab
- Boroom mbaam a xam mbaamam
- Boroom lal a xam màtti lalam
- Bët du yanu waaye xam na lu bopp àttan
- Bakkan waraw dàll la, fa muy dàggee dooko yëg
C[Soppi]
- Cërub ma xàjj, ma xujj a koy jël
- Cuqum a gën kamm
D[Soppi]
- Doomi ñay bu ko ñaanal mu rëy, ñaanal ko gudd fan
- Duma jënd jaan ci pax
- Dama laa bëgg maa la raw sëy bu mu takk, dangaa reew yaa ma raw a koy tas (abdu xaadir géy)
- Dangaa jot ci bakkan bay ñandu
- Daaray lëg guddu nopp jarufaa jaay
- Dóor wa ray mbër ci ponkal lay bawoo (Ahloubadar)
- Dëkkandoo jàmm a ca gën
- Doomi mbër jàngil bëre, yàgg-yàgg dees na la ñam
E[Soppi]
F[Soppi]
- Fa ndox daa taa boo demee fekk fa tepp-tepp
- Fët-Fët tàggalewul mbaam'aki noppam
- Fullaay jaay daqaar, mbaa ma ñam jeexal ko
G[Soppi]
- Gaynde du lekk mbuum yàpp lay dunde
- Gewël bu reppee cib xare lu mu jiin xeep ko
- Gumba du jiite rëbbum jaan
- Gumba tal na lu dul tëbi kàmb
- Góor gu tàyyeel, gàtt wërsëg, néewi soppe
H[Soppi]
I[Soppi]
J[Soppi]
- Jigéen soppal te bul wóolu
- Jëm ca làmb ja di bàkku, juge ca di bàkkoo ko gën
- Jàng jàngaan boo mokkalee ber sa daara
- Jàngoro ku ko nëbb mu lor la
- Jàngoro dees koy weer
- Jikkook boroom pax rekk
K[Soppi]
- Ku muñ muuñ
- Kewël du tëb doom ja bëtt
- Kuy naan di nëbbu, boo jéggee feeñ
- Ku njëkk a jug boroom ndékki dinga tëddaat
- Ku boot bukki xaj bëw la
- Ku wex wéet
- Ku ñuy jiiñ dëmm ngay soccoo yaxi liir
- Ku puudër tax a rafet boo ñaqee ñaaw
- Ku bañ a xitax bul yàgg ca mbojj ma
- Ku yàgg cib teen baag fekk la fa
- Ku manul, bawoo, lu yàqu yaw a
- Ku log, log-logal
- Ku la aal bët, fu ko neex ngay xool
- Ku saraxul gumba, bàyyi kook yalwaanam
- Ku ndobin ray sa maam, boo gisee lu ñuul war a daw
- .... Ku ko lebal ker, mu faye la guddi
- Ku jaan matt sam xel dem ci dee
- Ku la mag ëpp lay sagar
- Kuŋ-kuŋ ca wolandoo wa
- Ku yar sam kuy, yaw lay njëkk a daan
- Kuy xalam di ca jaayu (joowu)
- Kiy yenni gan du ko gunge
- Ku bëgg akara dangay ñime kaani
- Ku niikiwul naaka
- Ku naggu, naggu loo moomul,
L[Soppi]
- La tee nag wa dabi nag yaa tee ñeex maa neex
- Lu waay rendi sa loxo lay nàcce
- Lëg bu lekkee olom na ko gërëme cooy
- Laago du wees
- Lu jot yomb
- Lu xaj lekk lekk, ba fa der ga ca baat ba
- Liggéeyu ndey añub doom
- Lu ñépp wax ay dëgg
- Lu yàgg dëgg la
- Lu defu waxu, Luy ay di njàmbat
- Lu njiig njaaga mooy njaag
- Lu mag def dee, bu dekkee ba ko
- Lekkoo ci ndab li bëgg cee xëpp suuf
- Li ci kanam, rawuli gët
- Lu cin xat xat, nga war caa boqus xorom
- Lu yëngu la ko yëngal a ko ëpp doole
- Lu jiwu wa jeexul jugu fa
M[Soppi]
- Mbejum kanam, boroom a koy fajal boppam
- Mbej wa ray mbër, ponkal a koy dóor
- Mag mat naa bàyyi cim réew
- Man a man a, yaw a yaw aa ko gën
- Mattum xaalis boroom a koy jaaroo/suuroo
- Muus mu nekk ak na muy toje boppu jinaxam
N[Soppi]
- Ndànk ndànk ay jàpp golo ci ñaay
- Nen, du bëreek doj
- Nit, nitay garabam
- Njëkk a fecc, taxut a mujjeb géew
- Njaabum giléem, xajul ci waañ
Ñ[Soppi]
- Ñulug sa jëkkër, yakk sa doom
- Ñu bokkub teen ay jaxasoo ay goj
- ñi man a kott amuñu mbaam
P[Soppi]
- Powum jaar, ca wetu paxam
- Picc mu masul a naaw, bu/su naawee firi'm réew
Q[Soppi]
R[Soppi]
- Rayub tubaab yomb na, waaye fekke dëj baa jafe
S[Soppi]
- Suul ker du ko tee feeñ
- Sikk su feeñ cib sëy, nuyyoo na ca ngoro ga, dees koo fayul
- Sa gimiñ xasaw na sa doomu nday a la koy wax
- Saabu du fóot boppam
- Saaku bu dara newul du taxaw
- Soxla buy ñaar jàmm a ga ca,
T[Soppi]
- Tarxiis bu dammee loosu mbonaat, ku yor gëléem war a yësal
- Tere tere mu të, bàyyil mu gis
- Tàmm laago la
- Toŋ-Toŋu naat su wëreem réew dunq yaa tax
- Teen bu neexee pind ba du féex
U[Soppi]
V[Soppi]
W[Soppi]
- Weex, yàquli bëñ
- Waxma sa xarit, ma wax la sa bópp
X[Soppi]
- Xaalis, amul xarit
- Xaalis loo ko yonni mu indi ko, waaye falay jaare
- Xel, du jariñ lu dul xalaat
- Xar, day weesu mbote
- Xarit, dees koy tànn
- Xeeb nga xal, mu lakk sa dàgga
- Xool asamaan jarul buuxante
- Xëbtal, du tax doomi lëg a màtte
- Xalangu, dajul suuf.
Y[Soppi]
- Yàgg bawul dara
- Yariit du bon, yarut du baax (ahloubadar)
- Yéene néeg la boroom a cay fanaan
- Yoon yamul ci benn
- Yàkkamti yàqule