text:
Jullit
Jullit mooy ku topp Diiney Lislaam, sartees nako ci nangu te wax ni «Maangi Seere ni amul jenn Yàlla ju dul Yàlla (Allaa); Te maangi seere ni Muhammad ndawul Yàlla la» ñu koy wax Baati Seere yi
Ginnaaw wax jooju, sartees ci kawam, mu Gëm Yàlla moomu ca namu ware, gëm ni amul ndey, amul Baay, Amul fumu yamle, Amul kumuy bokkaaleel, amul ab tàmbali, amul ab dayo, Mooy degg, Mooy gis, te day jàpp, Déggam googu ak gisam gi aki meloom yépp, Darra nduroowu ci ak niko leneen di defe, Gisug lépp, ak déggug lépp, moongi aju ci moom, nduroo wul ak darra, Darra nduru wu ko, Darra umbu ko, teewe na lune, moo Sos lépp, Moo bind nit ak Jinne, Moo sàkk dénd bi, Lu am moom la neex, ak lépp li ci aju ci gëm ko... fii Gëm Yonent yépp ci lu dul ag xàjjale, Gëm amug Malaaka yi doonte gisu léen, Gëm ëllëg bisu pénc ba, Gëm Dogal bi ni lu am rekk mooko dogale noona, Gëm Téere yi mu wàcce woon yépp ca ñu jëkk ña ak ñu mujj ñi, te gëm ni Alxuraan rekk moo ci di Téere buy wéy ba fimne, nangu li Yàlla wax ci Alxuraan lépp, nangu it Hadiisi Yonent bi Muhammad, Nangu Julliy Juróom bis bu ne, nangu joxe Azaka ndeem war na ci Alalam, nangu Woor, nangu Haj aw yoon ci sag dund ndeem man nga


c: text/html

text:
PETOROL BI AK LIGGÉEYAM CI SENEGAAL:
Bir yi tàmbali na, jëwriñ ji yore petorol bi ak yasara gi di Mamadu Maxtaar Siise tàmbali na ci talaata jii liggéey yi jëm ci génne petorol bi ca Sàngomaar ginnaaw bi mu xaatimee ndogalul meññal lu mujj li. Te ñi ko gaaral di ñi bokk ci sosyite bi war a amal liggéey bi. Jëf jooju nag mu ngi am ginnaaw bi Njiitu réew mi amalee ab ndogal buy maye ñu tàmbali liggéey bi te ñi koy amal di lijjantiy Óstaraali yii di (FAR AK WOODSIDE) lijjantig Amerig gii « Cairn Energy » ak lijjantig réewum Senegaal gii di PETROSEN. Toolub petorol bu Sàngomaar bi dina génne ci njëlbeen gi lu tollu ci ñaari téemeer ak fanweeri milyoŋ ci barigo tolloo ak téemeeri junniy barigo bis bu set. Li miy génnen lépp ci peterol dina tàmbali ci atum ñaari junni ak ñaar-fukk ak ñatt (2023) bunu sukkandikoo ci jëwriñ ji, ba tax ñu ngi ciy xaar barigo bi ñiy njëkk a génne bunu sukkandikoo ci APS.
Leeral:
Lijjanti g : entreprise
Leeral:
Lijjanti g : entreprise

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kàttan
TekkeemModifier
Kàttan mooy man a def dara (sos ag soppi), kàttan nag am na ay melo yu bari, yi ci ëpp solo ñi ngi feeñe ci tàngoor ak leer.
Ci biir “xam-xami dénd yi” (science naturelle) kàttan man na fee jël ay melokaan yu wuute : “kàttanug tàngoor”, “kàttanug kimyaa (simi)”, “kàttanug mbëj”, “kàttanug ceññeer”, “kàttanug saal (nucleaire)” ak ci mujjantal gi “kàttanug mbëjbijjaakon (éléctromagnétique)” añs. Xeeti kàttan yii ñaare dees leen di séddale ci: “kàttan guy yëngu ak “kàttan gu nëbbu” te kat am na yenn kàttan yoy dëppoowunook séddale gii, lu ci mel ni: “leer gi”, ak yeneen yoy man nanoo nekk am njaxas mu tukkee ci ñaari kàttan yi, guy yëngu gi ak gu nëbbu gi.
Lu bari ci xeeti kàttan yii manees na koo soppi (transformer) jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, jaare ko ci jëfandikoo ay jumtukaay yu fasoodiku (simple) walla ay xarala yu fasu (compliqué): la ko dale ca “kàttanug kimya” ba ci “gu mbëj” jaare ko ci jumtukaay bu siiw bi di tegale(pile) yi, walla ndëxañtéef yi, Albert Ayinstaayin it ci biir ”faramfaceg ajoo” (theorie de relativisme) boole na ñaari ëtt yii di bu ne-ne ak kàttan, nga xam ne kàttan day mujj man a soppiku di ne-ne(matiere), naka noonu safaan bi, maanaam neen soppiku moom it di kàttan: wuññi (découverte) gu yees gii mi ngi ko xamalee ci yemalem gu siiw googee E=mc2, soppiku gii ci jëf (ci wàllug pratique) ñi ngi ko firee ci man gi nu man a ame kàttan jaare ko ci “xarug saal” walla “booleeg saal”.
Waxiin walla baatal (terme) yu kàttan yi akug soppikoom lu am njariñ la ci leeral jëfiini dénd yi. Ba sax feeñte(phenomene) yu kilimã yi niki ngelaw, taw, melax ak riddi yi (tornado) dees leen di jàppe ñu juddoo ci soppiku yu kàttan gi juge ci jant bi wàcc ci suuf si. Dund gi ci jëmmi boppam dees koy jàppe muy benn ci njuréef (resultat) yu soppikuy kàttan yi: ci anamu “toggaleg leer gi” dees na ci jële soppi kàttanug jant bi yóbbu ko ci “kàttanug kimya” ci biir gàncax yi, bu ko defee ci kanam ñu man a jariñu ci kàttanug kimyaa gii nu denc, ci ay “liggéeyiinu wëlbati” ci ay way nekk yuy dund.
Njariñam ak yaxamModifier
Ci biir jëfandiku gu mboolaay (gu société bi): baatub kàttan dees koy wooye lépp lu nekk ci ron gongikuwaayu kàttan (source d’energie), juddalug kàttan, lakkug kàttan (ag jëfandikoom) ak wattu rootuwaayu kàttan (maanaam fi muy juge), ginnaaw nag dooley koom-koom dafa laaj te soxla ab rootuwaay walla ab gongikuwaay ci gongikuwaayi kàttan yi, looloo tax ag amam akug yooxam(baril ko) bokk ci yitte yu mag yiy caabi. Ci at yu mujj yi, jëfandikoo kàttan feeñ na di benn ci jëfka (facteur) yi gën a sabab nuggug àdduna bi (global warming), looloo ko def muy ab lëj-lëj ci li ëpp ci réewi adduna bi.
Coppiteg kàttanModifier
Manees naa soppi kàttan jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, ci misaal, manees naa soppi kàttanug kimyaa gi ñu denc ci ab tegaleeb(pile) Jiib def ko ag leer.
Kem (quantité) bu kàttan bi nekk ci àdduna bi, day lu sax ba fàwwu, kàttan du jeex, du sosu, li am kay mooy day soppiku juge ci melo dem ci weneen. Bu melee ne kàttan dafa jeex, booba jeexul, daa soppiku kay dem ci weneen melo. Looloo tax ñuy gis ne kàttan mooy man gi neen man a def ab liggéey (yëngu) muy njuréeful yëngoom googu, walla njuréeful ab barabam bu nu ko nattee ci doole yiy liggéey ci kawam. Kàttan giy ànd ak yëngu moom la nuy tudde “kàttan gu yëngu”, kàttan nag gi am ag jokkoo ak barab bi moom la nuy wax “kàttan gu nëbbu” (gu coona walla gu ñu dëxëñ (gu nu denc) )...
MelokaanamModifier
Kàttan dana ame ciy melokaan yu bari, niki kàttanug doolerandu (mecanique) ak gu tàngoor, ak gu dinaamig gu tàngoor (tangdooleel,termodinamique), gu kimyaa, gu mbëj, gu ceññeer ak gu saal( walla xartil), kàttan yii yépp nag man nanoo def ag soppiku gu biir jaare ko ci ay yoon yu dëppoo. Ñam wi nuy lekk am na kàttan gu kimyaa gu yaram wiy denc te di ko génne bu nuy liggéey walla nuy génne ab coona (def effort)
Kàttan ci taariixModifier
Kàttanug bàyyima yi mooy gi nit njëkk a jëfandikoo ci fajarug xay (bi xay (civilisation) di door a am), loolu mooy bi mu jëlee bayyima yu miin yi di leen jëfandikoo ciy liggéeyam, ginnaaw bi mu tàmbalee jëfandikoo dooley ngelaw li ci doxal ay loocaam ba ci ay gox yu sori ci géej gi. Lu xayam di gën a yokku muy gën a jëfandikoo kàttan gii, mu jëfandikoo ko niki kàttanug doolerandu (mekanig) ngir doxal walukaayi ngelaw yi, ak ngir dawal ponoy wuutuloxoy wal yi, ak daggukaayu dénk yi ak najukaay yiy yékkatee ndox yi ci teen yi. Lii mooy li nu xame ci turu kàttanug doolerandu (mekanig).
Xeeti kàttan yiModifier
ci maanaa, da nuy ràññee xeeti kàttan yu bari te wuute. Kàttan tamit day tax nu man a natt melow feeñte yi, seenub taraay; feeñte gu ne ak kàttan ga mu àndal.
Xeeti kàttan yi nu yàgg a jàpp:
Kàttanug imbiku (cinétique)
Kàttanug tàngoor (calorifique)
Kàttanug ëmbu (potentielle)
Kàttanug doolerandu
Kàttanug kimiya
Kàttanug saal
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëjbijjaakon
Kàttan gu féex (libre)


text:
Dibéer jii wees, 11 njiiti réew yu seen i yoxo dugg ci taalug réewum Libi ak yongug njiitam la di Xadaafi, ba yàqute ak tasug réew ma am ca, ñoo daje ne dootuñu jaxaseeti walla ñu cay dugg te seen yoon nekku ca. Nee nañu itam dees na tënku ci tereg njaayum ngànnaay ya.
Li ci xaw a dal xel rekk mooy li ñu dëppoo ci kàddu ci mbir mu ni mel.
Mbootaayu Xeet yi cig wetam nee na dina soppi dëppoo googu ag pas, waaye ndax loolu man naa soppi dara ca réew ma ca dëgg-dëgg?
Càmbarkat yi njortuñu ko.
Leneen li mooy ndax du waxtaan wa ñu amal ca atum 1884 ca Berliŋ ngir séddoo Afrig moom la ñu amalaat ngir paacoo réew Libi ci 2020?
WAXTAANU BERLIŊ NGIR JÀMM CA LIBI, 19 SAAWIYE 2020
Dibéer jii wees, 11 njiiti réew yu seen i yoxo dugg ci taalug réewum Libi ak yongug njiitam la di Xadaafi, ba yàqute ak tasug réew ma am ca, ñoo daje ne dootuñu jaxaseeti walla ñu cay dugg te seen yoon nekku ca. Nee nañu itam dees na tënku ci tereg njaayum ngànnaay ya.


text:
Senegaal
Senegaal menn la ci réew yi ne ci Sowwu Afrig, mu bokk nag ci Afrig gu bëj-saalumu saxraa (Afrique sub-saharienne), Mbàmbulaanug Atlas diw digam ci sowwu, taqaloo ak Gànnaar ci bëj-gànnaar ak penku, Mali féete ko penku, Ginne ak Ginne Bisaawóo ci bëj-saalum, Gàmbi moom sos ab daanaka-jiba (quasi-enclave) ci biir Senegaal, sutuxlu ba ci lu ëpp 300 jñ (km) ci biir suuf yi. Duni Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ñi ngi ci 560 jñ ci tefesi Senegaal yi.
Réew maa ngi lebe turam wi ci dex gi ko peek ci penku ak bëj-gànnaar, te ab balluwaayam bawoo ca Fuuta Jallon ca Ginne, di Dexug Senegaal. Ab kilimaam bu gëwéel la te di bu fendi te yor ñaari jamono: jamonoy nawet (jamonoy taw) ak ju noor (jamonoy fendi).
Ci jamonoy canc gi (la période coloniale), ay digg yu yaxantu yu bari, yu ay imbraatóor yu canc (empire coloniale) moomoon, daal di woon nañuy sampu ci tefes gi gépp. Dëkkub Ndar mujj na di péeyub Afrig gu Sowwu gu Faraas, mu mujj juge ci di leegi Ndakaaru ci 1902, moom Ndakaaru nag mujj na di péeyu Senegaal ca ba mu jotee ca ag tembam ca 1960, nekk ci cat li gën a féete sowwu ci goxub Afrig
La dale 2012 ba fimne Maki Sàll mooy njiitul réew ma. Senegaal ak doonte bokk na ci càmpéef yu bari yu àdduna bi, teewul bokk na ci Bennoo gu Afrig (Union africaine) ak Mbooloom diiwaan yu Saxel-sahraa yi (Communauté des États sahélo-sahariens)
Senegaal nag yaatoo na 196.190 jñ2.
Gongikubaat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cosaanul turu Senegaal dañul di jeqi dàggasante ak werante. ca 1850 labbe bii di David Boilat, ca mbindam ya mu doon def ci Senegaal,daa gisoon ne Senegaal mi ngi juge ci waxiinu wolof wii di suñu gaal. Bii nag mooy gis-gis bi gën a siiw, te xibaarukaay yi (les médias) gën koo ame. te moone lu ñu nangoodi la te sikk ko la ko dale ca ati 1960, ay gongikubaat yu bari nag joxe nañu leen, ci misaal biy taf cosaanul tur wi ci ag giir gu berber gu Sahara, mooy giirug Zenaga walla Sinhaaj, naan: Turu Senegaal mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Waaye werante wi dañul di tàng ci loolu ba tay.
Njëkk-taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu ci ëpp Njëkk-taariix ci Senegaal day tudd - ba laa tudd lenn - gëwéeli xeer yu mag yi (walla les cercles mégalithiques) yu Senegàmbi yi, walla jóori xor yu ñu sàkk yi (les amas coquilliers artificiels), yu ci mel ne ya nekk ca dunub Faajut.
Jàpp nañu ne Senegaal dëkkees na ko ci njëkk-taariix lu jiitu lool juddug Isaa. Ay doj yu ñu yatt yu Jamonoy doj wu ñu yatt ju njëkk ja(Le Paléolithique inférieur ), wuññees na leen ci daanaka-dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ak yeneen yëf yu gongikoo ci doj, ñu jekkal leen, dees leen di fekk ci diiwaanub Tëngéej ak ci pegi dexi Senegaal gu penku gi.
Ci jamonoy doj wu ñu xacc (néolithique), jumtukaay yi tàmbali nañoo soppiku ak a wuute, bu ko defee suuf su ñu togg (walla céramique) daal di feeñ. Gasi gëstu ya ñu doon def ca diiwaani tefes ya feñal nañu ay desiiti waañ yuy seere ak a firndeel askan wu mag wu ay nappkat aki yaxantukat wa fa nekkoon (marigot bu Xant ca delta, sottikukaayu dexug Saalum).
Ndefarug mbell (walla gu weñ (metallurgie)) jëm na kanam ci jamonoy mbell yi (protohistorique) (junni bu ngëkk bi njëkk Isaa), fi ñuy gis ay bàmmeel ci bindu ay mbaanaar (tumulus). Ci digg réew mi, fa tollook Gàmbi gu tay gii, dees na fa fekk mbooloom gëwéeli xeer yu mag (cercles de mégalithes) ci aw dog wu tollu ci 100 jñ ci kaw 250|jñ.
Nguur yu njëkk ya[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëkksi gi dafa doon gën di dolliku ndànk-ndànk tey gën di dëgër ngir àgg ci sos ay nguur yu njëkk yu sosu ci VIIeelu xarnu, nguur gu Tekruur, gu Namandiru, gu Jolof, ak ay mbokkoo yu sori ak Iimbraatóor gu Gana, ci suufus Mali gu tay gi. Ci nguur yu wuute yooyu, gi ci ëppoon doole ci XIVeelu xarnu moo doonoon imbraatóor gu Jolof, gi boole woon Kajoor, Bawol, nguuri séeréer yu Siin ak yu Saalum, Waalo, Fuuta-Tooro ak Bambug. Ci bëj-saalum, nguurug Kaabu, teg ci gu Fulaadu.
Jolof nekkoon na imbraatóor gu Njaajaan Njaay sosoon, ki njëkk a nekk Buurba (buur) ca Jolof. Faleesoon na ko njiit ca loolu doon mujj di nguurug Waalo, ca bëj-gànnaar-penku gu Senegaalug tay gii, ca diiwaanu dex gi. Dajale woon na mbooleem askani giirug wolof ngir taxawal imbraatóor gii ci XIIIeelu xarnu . Ibraatóor gi saayoon na te naaxsaay ci 1549, ànd ak deeg imbraatóor ba mujjoon ca Jolof, Lele Fuli Fak, ki ko rayoon di Amari Ngóone Sabel Faal, ki nekkoon ca jooja jamono kilifag diiwaanu Kajoor.
Jolof des na di aw dog (vassal) ñeel imbraatóor gu Mali ci diir bu tollu ci xarnu. Ba loola amee, yeneen nguur yi, ñoom itam gu ci nekk, tàmbalee jël ag tembam ba mujj wàññi imbraatóor gu Jolof gu mag googu ba àggal ko ci tolluwaayu genn nguur gu yam ca digg réew mi. Ci ñaareelu xaaj bu XIXeelu xarnu, sancaani Faraas yi (les colons francais) tàmbali woon nañoo nangu ndànk-ndànk mbooleem nguur yu Senegaal yii. Jolof moo nekkoon nguur gi ñu mujj a nangu ak Buurab Jolofam bu mujj ba Alburi Njaay, ci ron deflu gu Luwis Federb.
Lislaam a ngi njëkk a tàbbi ci Senegaal ci diggante VIIIeelu xarnu ak IXeelu xarnu, ña ko fa dugal di ay yaxantukat yu araab-yu-berber. Dañu doon tas diine jii ci jàmm, ñu njëkk koo jox Jula yi tuubloo ci ginaaw bi Tukkloor yi ak Saraxule yi, ñoom itam ñu tas ko ci Senegaal gi gépp. Bi ñu demee ba ci kanam ca XIeelu xarnu , la Muraabituun, jug, Tukkloor yi jàpple leen, ñuy jéem a tuubloo mboolooy jaamukati xërëm yi jaare ko ci Jiyaar. Loolu benn la ci sabab yi tax Séeréer si gàddaayoon dem Siin-Saalum, Wolof yi, Pël yi ak Mandinke yi, te ñoom ñepp ña nga jalu woon ca Tekruur. Lislaam teel na tas ca imbraatóorug Jolof. Waaye ca XIXeelu xarnu la nangu ca dëgg-dëgg mbooleem askan yi, ci anam gu jàmmu, loolu nag deesi sante ko Sëriñ si, ku mel ne Seex Ahmadu Bamba, mi sos yoonu murit, Alaaji Maalik Sy kenn ci kilifay Tiijaaniya walla Seydina Limaamu Laay, ki sos laayéen gi, ñi yéemoon nit ñi ci seenug mbaax ak ragal Yàlla ak séeni karaama( xar-baax). Moom Lislaam tam nekkoon ab ker-keraan (moyen) ngir boole nit ñi te di leen aar ci jalgati yi ñu miinoon ci nguur yi (jiyaar yu toftaloo, canc gu ñu teg ci doole, jalgatiy Ceddo yi).
XIXeelu xarnu ñi ngi ko gën a xame ci daanug nguur yi, jàllsig sancaan yu Tugal yi ( colons européens ) ak jàmmaarloo gi lànk canc gi, ñi ko jëmmal di ay nit ñu mel ne Lat Joor, Alaaji Omar Taal, Mamadu Lamin Darame, Alburi Njaay walla Màbba Jaxu Ba. Diiney katolig (walla nasaraan, ndax katolig bànqaas la ci nasaraan) daal di tasu, ñi ko def di ay nasaraanalkat yu Tugal la ko dale ca XIXeelu xarnu, rawati na ca Siin ak kaasamaas.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam tàbbi na Senegaal ci fukk ak benneelu xarnu,ànd ak giirug Sinhaaj gu Amaasix gi. Turu Senegaal waxees na ne mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Askani Senegaal yi sos nañu ay nguur aki nguur-nguuraan, yi ci ëppoon solo di Imbraatóor gu wolof ca diiwaani Waalo, Kajoor ak Bawol, ci fukk ak ñeenteelu xarnu g.j, ak nguuruñg Tukklóor ak gu Deñaanke gu Pulaar gi ca penku bëj-gànnaar ga. Ay dooley Tugal teg nañu loxo ay wàll ci ay tefesam, ci fukk ak juroomeelu xarnu g.j, ginnaaw bi Faraas daal di teg loxo réew mi mépp, ginnaaw ay xare yu limu. Ci atum 1902 la Ndakaaru nekke péeyub Afrig gu sowwu gu Faraas gépp.
Seŋoor walla Léopold Sédar Senghor(1906-2001)(1960-1980) mooy ki njëkk a nekk njiitul Senegaal, yoroon dàkkantalu njiit liy woykat (walla taalifkat) Ci samwie 1959, la Senegaal bennoo ak li ñu daa wax Sudaan gu Faraas gi, ci ron turu Lëngoo gu Mali (fédération de Malie). Lëngoo gu Mali googu tembe na ci Faraas ci 20 suwe 1960. Waaye ginnaaw ay jafe-jafe yu politig, Lëngoo googu mujj na di ñaari réew ci 20 ut 1960: Senegaal ak Mali. Jibaleesoon na ag lëngoo ci diggante Senegaal ak Gambi ci turu Senegambiya atum 1982. Waaye ci jëf feeñul, bu ko defee ñaari nguur yi tàggalikoo atum 1989. Am na ab jë bu ngànnaayu (front armé) bu nekk ci bëj-saalumu réew mi, ca Kaasamaas bu bëgg tembteg diiwaan ba, leeg-leeg mu xareek nguur gi, la ko dale ca atum 1982. _
Canc gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sancaan yi (les colonisateurs) seen teg loxo gu canc gi (conquête coloniale) mi ngi door bi wuññig suuf yii amee ci 1442 ci loxol moolub Veneto (ab diiwaan ca Itaali) bii di Cadamosto, bi mu defalee ay wuññi ñeel Portigaal. Ca jooja jamono la waa portigaal daal di sóobu - ci lu gaaw - ci Njàppum jaam (walla jaayug nit ñu ñuul ñi), waaye doon nañu war a janook gëpplante (la concurrence) gi bawoo woon ci jaaykati ñu ñuul ñi te bawoo woon Britaani (négriers britanniques), Faraas ak Olaand ca Yaxantug ñatti-koñ ya (Commerce triangulaire).
Waa Olaand yi sos nañu ab diggub yaxantu ca dunub Gore, Faraas taxawal ca 1659 digg bii di bu Ndar nga xam ne moo mujj di péeyub Senegaal bu njëkk bi. Ci 1677 waa Faraas ñi ñëw nangu dunu Gore (benn ci digg yu mag yi ñu daa jaaye jaam yi ak Ndar ak tata ju dunu James ca Gàmbi).
Nosteg canc daal di nay taxaw ci dikkug Federb, Kaŋub Senegaal (le gouverneur du Sénégal) la ko dale ca 1854 ba 1861 ak 1863 ba 1865, mooy ki samp dàtti Afrig gu Sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Ci wormaal gi mu defoon aada ya fa cosaanoo ( du dëgg, wormaalu ko fenn) la tàllale jeexiital (l'influence)gu Faraas ba mu weesu Senegaal, mu liggéey ci lu jëmale kanam koom-koomu barab bi (ci njariñul Faraas rekk nag lol réew mi yitteelu leen woon ci lenn), daal di sos waaxub Ndakaaru.
Ginnaaw Ndar, Ndakaaru mujj na ci 1902 di péeyu Afrig gu Sowwu gu Faraas gi, benn ci sancu yu Faraas yi .
Ci samwie 1959, Sudaan gu Faraas gi (Mali gu tay gi) ak Senegaal seey nañu ci Lëngoo gu Mali, gi nga xam ne mujj na temb ci 20 suwe 1960. Temb gii mi ngi juddoo ci tuxalug ay nguur ( transferts de pouvoirs ) yu amoon ca dëppoo ga ñu xaatimoon ca Faraas ca 4 awril 1960.
Politig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Senegaal nguurug demokaraasi la gu limuy làng (gu bariy parti), njiitul pénc mi (président de la république)dees na ko tànn ngir diirub juroomi at (leegi soppees na ponku sartu réew bi aju ci diirub ngiitug réew mi, yobbóoti ko ci juroom ñaari at, ginnaaw bi ñu ko soppee jële ko ci juroom ñaar, yobbu woon ko ci juroom), moom njiit li nag mooy tànn njiitul jëwrin yi. Barlamaab Senegaal ñi ngi koy wooye Péncum ndawi réew mi mbaa ( jataayub xeet wi), am na nag 120 cér yu ñiy tànn ci ay tànnéef (élections) yu dul yu njiitul réew mi(tànnéef yu yoonal yi : élections législatives) ngir diirub juroomi at
Mii menn la ci réew yi gën a am demokaraasi te gën a dal ci Afrig, ndaxte genn daaneel nguur (coups d'État) masu fee am, « Senegaal niki roytéef »[1] yagg nañu koo joxe, wone ko ngir ñu roy ci, ba tee ay yi di fi am ak doonte Amnesty International mi ngi ñaawlu yenn jàpp yi yor mbubum politig[2]Royuwaay:,[3].
Senegaal am Pénc la mu demokaraasi (une république démocratique) (lu sakkan ci ay làngi politig a nga fa). Noste ga fa nekk gu njiitug réew la, ndax ba mu amee ag tembam Senegaal daa daal di jël Faraas niki roytéef, roy ca politigam ba ca 1958, niki yeneen réewi Afrig yi bokkoon ci ASF(Afrig gu Sowwu gu Faraas).Sartu réew bu Senegaal mi ngi taariixoo ci 1959, xoolaat nañu ko ci 1960 ki ko def di Léopold Sédar Senghor ginnaaw genn laaju (référendum). ay xoolaat (révisions) yu bari topp nañu ci, ñooy gu 1963 moo fi saxal nosteg njiitu réew (ci jamono jooju : dindi njiitul jëwriñ) teg ci gu 2001 gi yobbu àppub njiit gi jële ko ci 7 at, yobbu ko 5 at (jataayub mag ñi(le sénat) jëlees na ko fi, ginaaw bi ñu delloosi ko ci 2007).
Njiitul Pénc mi( Le Président de la République) (xoolal limub njiiti Senegaal yil) mooy kilifag nguur gi, moom nag ñi ngi koy tànn, mu ame ci pal gu mbooloo mi (suffrage universel) ci anam gu jonjoo de (manière directe) ci diir bu tollu ci juroom ñaari at, manees koo yeesalaat benn yoon. Mooy fal njiitul jëwrin yi (xoolal limub njiiti jëwrin yu Senegaal) moom itam (njiitul jëwrin yi) mooy tànn jëwrin yi, ba noppi sàkku ci njiitul réew mi mu tabb leen.
Ki njëkk a nekk njiitul Senegaal mooy Léopold Sédar Senghor,mu nekkoon njiit lu ubbeeku te dib taalifkat bu siiwoon . Ci 1981 la ko njiitul jëwrinan lii di Abdu Juuf wuutu, waaye ci 2000 la Làngug demokaraasi gu Senegaal gi am ndam ci njiitug Abdulaay Wàdd, ñu falati ko ci 2007. Njiitul góornamaa bi fi nekk fii mu ne mooy Seex Ajiibu Sumaare.
Parlamaa bu Senegaal yor na ñaari néeg : Péncum ndawi réew mi ak jataayub mag ñi.
Bi ñu ko taxawalee ci 20 ut 1960,Péncum ndayi réew mi mi ngi yor 150 ndawi réew, yu ñu fal ci pal gu mbooloo mi ci anam gu jonjoo (au suffrage universel direct) ngir diir bu tollu ci 5 at. Tànnéef gi gu ëppte la (Le scrutin est majoritaire) ci genn wër, ci tund yiy xëccoo 90 ndawi réew, di it gu kem (proportionnel) di ab lim bu tas ci réew mi ñu koy xëccoo mu tollu ci 60 ndawi réew. Péncum ndaw yi Macky Sall moo ko jiite, mi nekkoon Njiitul jëwrin yi, waaye fii mu nekk, aw yoon jug na wu Saada Njaay indi ngir ñu jële ko fi, wàññi ab àppam ba du weesu menn at ngir man ko fee jële, wii yoon nag, jot naa jàll, waaye njiitul réew mi dëggalagu ko. Tànnéef yu yoonal yu Senegaal yu 2007 jàll nañu ci ndam lu yaatu lu àndandoo gu njiit gi (coalition présidentielle), waaye lu jege ñaari ñatteel (deux-tiers) ci falkat yi demuñu woon ca mbañ-gàcca ya, li ko waral di ndigalul dogoo(boycott) lu bawoo ci làngi kujje gi.
Parlamaa bu Senegaal boroom benn-néeg (monocaméral) la woon, ci diirub jenn jamono: Jataayub mag ñi, muy lu ñu dindi ci 2001 ci ginnaaw genn laaju gu sartu réew (référendum constitutionnel), delloosi nañu ko ca mee 2007. Mag ñi (Les sénateurs) nag dinañu tollu ci limub 100. 35 ya ca ñoom dañu leen a fal ci anam gu jonjoodi (au suffrage indirect) ci tund yi, yeneen 65 yi njiitul réew mi di leen tabb. Paap Jóob, kilifag Ndakaaru moo ko jiite .
Am na yoon (loi) wu ñu def ci diggadil gi(La loi sur la décentralisation), nekk na it di lu ñuy doxal la ko dale ca samwie 1997, , yoon woowu jox na ay ay doole yu am solo ñeel jataayi diiwaan yi (assemblées régionales).
Ci 1992 la Àttewaay bu Kawe (la cour suprême) bu Senegaal bi nekk di lu ñu dindi, ñu wottee ko cér (organes) yu jagoo loolu: Àttewaay bu firi bi(Cour de cassation), Jataayub nguur gi (Conseil d'État) ak Jataayub Sartu réew mi (Conseil constitutionnel), yooyu cér di yu niru lool séeni moroom ya nekk Faraas. Seeni àttekat Njiitul réew mee leen di tabb. Yooyu ñooy bànqaasi yoon yi gën a kawe ci réew mi (les plus hautes instances judiciaires du pays).
Dalub Àttewaay bu firi bi ëmb na lenn njiit lu njëkk, ak ñatti njiit yu néeg (trois Présidents de chambre) ak gën jaa néew juroon ñeenti xelalkat (9 Conseillers). Ca toppewaay ba le (Parquet), mi ngi ame ci ab Toppekat bu Matale (un Procureur général) , ci benn layalkat bu njëkk bu matale (un Premier Avocat général), ci gën jaa néew ñaari layalkat yu matale (deux Avocats généraux) ak gën jaa bari juroom benni déglukat (six Auditeurs) yu koy liggéeyal. Am na ñatti néeg, yoy bu ci nekk mi ngi ame ci lenn Njiit ak ñaari xelalkat gën jaa néew:
- Néeg bu njëkk bi mooy àtte layoo yi aju ci wàllug tooñaange yi (pourvois en matière pénale),
- Bu ñaareel bi di àtte layoo yi aju ci mbirum ñoñ ak yaxantu ( pourvois en matière civile et commerciale)
- Bu ñatteel bi di sëgg ci wàll yi jëm ci mboolaay (yoonu liggéey ak kaaraange gu mboolaay)(droit du travail et sécurité sociale).
Jataayub nguur gi ay xaaj yu bari ñoo ko sos:
- Xaaj bu njëkk bi moom lañu féetale xuloo yi aju ci bindu ci limi tànnéef yi(les listes électorales), yoonu (légalité) gu jëfi mbooloo yu barab yi ( collectivités locales ) ak diiŋat yi ngir neenal gu aju ci nguur gu ëpp (les recours en annulation pour excès de pouvoir).
- Xaajub ñaareel bi day def li Àttewaayu xayma yi (la Cour des comptes)di def ca Faraas , ci moom sax la jële woowiinam woowu bu yàggul rekk.
- Xaaj yooyu yépp nag am nañu ay njiiti xaaj (Présidents de section), ay xelalkati nguur (les Conseillers d'État) ay xelalkati laaju (les Conseillers référendaires) te ki leen jiite mooy njiitul jataayub nguur gi (Conseil d'État).
Jataayub sartu réew bi yor na juroomi cér, yu ñu tabbe ci ag santaane (décret) ngir juroom benni at yu ñu dul yeesal, yoo xam ne njiit ca la ak topp-njiit (Vice-président). Dees na ko yeesal cig wàll waaye déet lépp, waaye du weesu ñaari cér gën jaa bari. Ab liggéeyam mooy fuglu tànnéef yu yoonal yi, ak xool ba xam yoon yi (les lois) dëppoo nañook sartu réew mi, ak warlu yu àdduna yi (les engagements internationaux).
Senegaal dindi na mbugalum ray ci 10 desambar 2004[4].
Gëstu-askan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li ëpp ci gëstu yi ñu def ci wàllug Gëstu-askan (walla demogaraafi) ci Senegaal dafa sukkandiku ci Waññ (recensement) yi ñu jotoon a def ci 1976, 1988 rawati na 2002. Doxal gu Séentu ak Lim gi (la Direction de la Prévision et de la Statistique) ci 2004, siiwaloon na « ay leeral ci askani Senegaal yi, loolu di woon lu juge ci waññ gu 2002 » mu sóoraale woon ci màgg gi man a ami ci askanu Senegaal la ko dale booba ba 2015[5].
Bu ñu sukkandikoo ci gongikuwaay yii, askanu Senegaal - wi doonoon lu toolook 1 milyoŋ ciy way dëkk ci 1900 ak 2,8 milyoŋ ca jamonoy ag tembam ca 1960 – yekkatiku na tay ba àgg ci 11 343 328 ciy jëmm (nattale gi ci 31/12/2007) te man naa àgg ci 13 709 845 ci mujjug 2015. Askan wii kon day màgg ci anam gu gaaw, ànd ak benn tolluwaayu njuru (taux de fécondité) bu tiim 4 doom ci jigéen.
Seetloos na fa genn kuute gu giir gu mag: Wolof (43,3 %), Pël (23,8 %), Séeréer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malinke (3,0 %), Soninke (1,1 %) Maanjanke (2%) ak yennat ci ay giir yu gën a néew, te gën a gawu ci barab,waxuma la nag naari Libaan yi ak Tubaab yi, nga xam ne ñi ngi nekk ci dëkki taax yi [6]Royuwaay:,[7]. Ci mujjug 2007, 16 966 ci waa Faraas bindu woon nañu ci seen barabu aji teewal (ambassade) (boroom ñaari réewu it ci lañu woon (les binationaux))[8].
Ab diir bu yàgg a ngii askan wi nekk di jalu ci fi jàkkaarloo ak Mbàmbulaan gu Atlas gi, waaye nocciku gu kaw gi (l'exode rural) yokk na yamoodi gi ci séddale gii. Fi mu nekk ñeenti nit yoo gis ci waa Senegaal, kenn ka mi ngi dëkk ci Daanaka dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert), looloo waral péey baa ngi waaj a xëx.
Bu Ndakaaru jàllee, diiwaan yi ñu gën a taaxal (les régions les plus urbanisées) ñooy Siggicoor, Cees ak Ndar. Yi gën a néew ag taaxal (moins urbanisées) ci diiwaan yi ñooy Koldaa, Maatam ak Fatig.Diiwaanu Tàmbaakundaa nag moo yor fatt (densité) gi gën a doyadi (11 way dëkk ci jñ²).
Bu ñu sukkandikoo ci nattale yu 2007, digg yu taax yu diiwaan (les centres urbains régionaux) yi yor lu ëpp 100 000 ciy way dëkk ñooy Tuubaa (529 176) (Man nag yaakaar naa ne ag na ma xame Tuubaa, la fa dëkk man naa ñeentte lim bii ñu wax) – mi jekki jekki gis ag màgg gu yéem ñépp –, Cees (263 493), Kawlax (185 976), Mbuur (181 825), Ndar (171 263), Siggicoor (158 370) et Njaaréem (100 445)[5].
Ca 2007, Senegaal teeru woon na lu tollu ci 23,800 ciy daw-làqu ak sàkkukati ag wéeru ( demandeurs d'asile), yoo xam ne lu ëpp 20,000 ca ñoom ay waa Gànnaar lañu, yu doon daw boddanteg xeet ga, ak ñennat ci waa Liberiyaa, waa Siraa Leyoon, ak yeneen réew [9].
Gàddaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu Senegaal dee réew muy teeru ay way gàddaay (ay migrants), moo xam yu ay jamono lañu(saisonniers) mbaa déet, moo xam yu bawoo ci réew yi mu digool lañu walla yu ko sori[10], du tee menn mbooloo mu Senegaal mu mag ma ngay dund ca bitim réew. wisaaroo gii (diaspora)alal ju am solo la ci réew mi, ci wàllug koom ak njëmmte (identité). Xarala yu xibaar ak jokkoo yu bees yi XXJB dañuy gën di jàppandal jokkoo ci diggante njaboot gi te tax it deesi man a dund mu mel ne da ngaa nekk ci sa biir réew . Li ëpp ci ñiy dem nag ay waxambaane lañu yu jublu Tugal, rawati na Faraas, ak Itaali, walla ñuy dem ca Aamerig gu bëj-gànnaar ga, ca Kebeg yobbaale ci seeni xol naalub dellu réew ma ci ginnaaw yennat ciy at. Màggug gàddaay gu yoonoodi gi (immigrations clandestines), ñu koy def ci ay anam yu bon te ñaaw jëm ci Duni Kanaari yi lu tiital Senegaal la ak réew yi koy teeru.
Ñi gën a ñàkk yaakaar ñoom faalewuñu sax ay wi ñu ci man a dajeel, ginaaw gis nañu seeni moroom tekki, rawati na ya bokk ca wisaaroo ga (diaspora) — moo xam Senegaal lañu juddoo mbaa dañu faa am rekki way jur - rawati na ñi ciy yëngu ci tàggat yaram mbaa fànn (art).
Lu sakkan faatoo na ci gàddaay gu yoonoodi gi, mbaa mbëkk mi, baat bi ñu ko gën a xame, lu ko waral? xanaa géej gi ñu sóobu ci lu duli jumtukaay yu dëppoo , ñoom kay dañuy sóobu ci ay looca yu doyadi, duy kooki bagaas ak nit ci wépp xeet ak maas, bu ko defee yooru, duñu faale la leen dëgmal ciw ay ak musiba, gaal gaay doon duus ba, néegub añ ba, bu tëdd ba, leeg-leeg duus ñëw téq leen mbaa ngelaw lu saf, ba kero ñuy àgg bu ko Yàlla dogalee, waaye cis lëf cig loof, lu sakkan di ca des dib añ mbaa reerub ag kuréel ciy jën yu waroon a nekk diy añ ñeel leen mbaay reer. Nii lay deme ba kero ñuy àgg ak la leen fay xaar ciy kaso ak ëlëg gu lëndëm, lii mooy li xew ci mbeex mi, waxuma la nag la ca tàkk ga, aji tàng ji tàkk gii nga xam ne jali beeñ yi yàgg nañu fee tee nit àgg fa mu jëm.
=='
- ' Koom-koom ==
- niou boolé chi chi waallu kom kom you beess yi fa feegn chi 2012 ak tay. guiss nagne fa petrole ak gaz ak zircon ak wourouss
Senegaal nguur la gu bokk ci Bennoo gu koom-koom ak gu koppar gu Afrig gu sowwu gi. Ginnaaw ay jafe-jafe yu koom-koom ci njëlbéenug ati juroom neen-fukk yi, ay yoonam (ay luwaam) yu koom-koom soppiku nañu, bu ko defee ag màggam gu koom-koom mujj àgg ci ay 5% ci diggante 1995 ak 2001. Ci ndoortel 1994 Senegaal door na ci doxal tëriinu yéwénal gu koom-koom gu kawe ay yitte, ci càmmug mboolaay gu àdduna bi (communauté internationale), looloo ko jañoon ci mu woyofal xiimay kopparam bii nga xam ne daa tënku ci Frank bu Faraas, mu woyofal ko ba ci 50%. Jeexiitalu woyofal gii diisoon na lool ci ay way dëkkam, ndax taxoon ba njëgi li ëpp ci marsandiis yu dàttu yi ak yu dund yi seeroon te yekkatiku, niki meew, yàpp, ceeb, ba àgg ci fulu ci genn guddi, waaye am na genn màgg gu am ci koom-koom bi, ak ci njuddéef mu ñumm mu biirum réew mi, ngir yéwénal yi, nga xam ne àgg na ci 5% ci at mu nekk, bu ko defee walu gi(l'inflation) wàññiku ci anam gu yéeme ba àgg ci ay lim yu ndaw bu ñu ko nattee ca la romb.
Tembte[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci 20/ut/ 1960, la Senegaal génn ci lëngoo gu Mali gi, daal di jibal ag tembam.
Senegaal ak Gàmbi bennoo nañu ci 1982 ngir amal lëngoo gu Senegàmbi, waaye gii nekkutoon lu dul aw gisiin, kenn masu koo jëfe. Mujj gi ñu far ko tas ci 1989.
Ay janoo jot nañoo am la ko dale ca 1982 ci anam gu dogatu ci diggante ñoñ tàqalikoo (les séparatistes) ñi nekk ci bëj-saalum gu Kaasamaas ak doole yu góornamaa bi. Ginaaw ay jéem yu bari yu àntuwul, genn dëppoo mujj nañu ko xaatim ca Siggicoor ca 30/desambar/2004 [11] ci diggante jëwrini biir-réew ji woon Usmaan Ngom ak làbbe Augustin Diamacoune Senghor, mi nekkoon njiitul fipp gu Yëngu-yëngu gu doole yu demokaraasi yu Kaasamaas (YDDK)(MFDC), moom Diamacoune Senghor moomu mujj na faatu.
Beneen tombub coow ci diggante ay waa Kaasamaas ak Ginne-Bissaawuóo màgg na ci awril 2007[12].
Ci 1989, Gànnar ak Senegaal génne nañu ku ci ne, ci anam gu ñaaw sa njabootug moroom te ña ëppoon ca ñoom ña nga juddoo woon fa ñu leen génnee, muy réew mi leen doomoo woon, ñu jotoon faa seey ca mboolaay ga ak koom-koom ba. Bu ñu sukkandikoo ci li Jataayub daw-làq bu kawe bi (JDK) HCR wax, ay daw-làqu ña nga des ba tay ca guddaayub dexug Senegaal gi[13]. Ci 2007, Njiitul Gànnaar jibaloon na ba muy def càkkug palaam ga (campagne), ne nangu na delsig doomi réewam yooyu doon dund ci Senegaal ak Mali te neexu leen[14].
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Senegaal a ngi nekk ci diggante 12°8 ak 16°41 wu rëddu tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar ak 11°21 ak 17°32 wu rëddu tus-wu-taxaw wu sowwu. digam wi gën a féete sowwu mooy Ndakaaru di it cat li gën a féete sowwu ci goxu Afrig.
Su ñu ko méngalee ak réewum Mali walla ak mu Gànnaar di nanu gis ne Senegaal réew mu tuuti la ci rëyaayu-suuf.
Kilimaa[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kilimaab Sahel la ame:
- Nawet maami koor la ba kori. Bëj-saalum gi moo ëpp taw. àllub yamoo bi ca Caasamaas la nekk, ndax ay tawam yu bari;
- Noor moom diggi tabaski la ba rakki gamu
Seddatleg yoriin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ca atum 1996 la seddale gu mujj gi ame, mooy giy wéy ba tay, lu dul coppite yi ci mujj a am: Sosug diwaanu Maatam ci 2001 ak gox-goxaan bu Kungeel ci 2006.
Ci 2008, la Senegaal nekk 14 diwaan,
Yenn ciy dëkk:
- Cees, 311 324 way dëkk (2005) ;
- Ndakaaru, 1 009 256 way dëkk (2004) ;
- Jurbel
- Luga
- Maatam
- Mbuur
- Mexe
- Ndar, 154 496 way dëkk (2001) ;
- Podoor
- Tuuba
- Tëngéej
- Kawlak, 185 976 way dëkk (2007).
- Siggcoor, 158 370 way dëkk (2007) ;
Giir yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Senegaal doon na réew mu bariy giir, waaye it soo ko mengalee ak yeneen réewi Afrik yu bari, wuuteg ay giiram du feeñ. Man nan ni daanaka wuute amul ci diggante giiri senegaal yi ndax seenug bennoo ci caada. Man nan cee lim yii tambalee ko ci yi ci gën a bari ba ci yi ci gën a néew: Wolof (43,3 %), Pulaar (23,8 %), Seereer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malenke (3,0 %), Sooninke (1,1 %) Manjaak (2%), ak yeneen giir-giiraan yu tas ci réew mi, man nan cee boolee it tubaab yi ak naari libaan yi.
toftaloog xew-xew yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Ci VIIeelu xarnu : nguur yu njëkk ya
- XIeelu xarnu : Feeñug Lislaam
- 1442 : doorug teg loxo gu sancaan yi
- 1444 : wuññig Dunub Gore. Joqalante yu yaxantu yu njëkk yi ak waa Tugal ñi ngi door bi Waa Portigaal agsee ci sottikuwaayu Dexug Senegaal ak Cap-Vert (Bopp bu wert bi) (Nekkeesoon na di joqalante ay ndima aki weñ (métaux) ci pëndëxu wurus (la poudre d'or), ak daakaande ak bëñu ñay (dl'ivoire)).
- Ginaaw 1600 : Waa Faraas ak waa Olaand dàq nañu waa Portigaal.
- 1659 : Taxawal Ndar
- 1700 : Faraas yilif na yaxantu gi ci diiwaani tefes yi. Ak li kujje gi di tar ci diggante Faraas ak Britani lépp ak xeex yu bari yi teewul cangug Faraas akug jeexiitalam tallaliku. Bi mu toogee ca Ndar, Faraas daa daal di yéeg ci Dexug Senegaal gi ngir àgg Niseer, ak doonte daje na ak yenn jàmmaarloo yu bawoo ci yennat ci ay giir niki (Tukulóor yi ak Pël yi).
- 1815 : Ndajem Vienne mi jox na Faraas Gore.
- 1818 : njaayum jaam yi dindees na ko ca Faraas.
- 1852 : Federb wàcc na Senegaal, daal di àtte, dale ko 1854 ba 1861 ak la dale 1863 ba 1865.
- 1855 : Wàllug teg loxo gu xare daal di door ci nangug Waalo.
- 1857 : Sosus Sànnikati Senegaal yi(les tirailleur sénégalais).
- 1857 : Jëlug barabub Ndakaaru cig dëppoo ak kilifay lebu yi.
- 1860-1865 : Mbooleem Kaasamaas gu suufe gi ba Siggicoor rot na ci ron yiirug Faraas (sous protectorat français).
- 1886 : Faatug Lat Joor ak jeexug jamonoy Dammeel.
- 1892 : Xare yu mag yi jeex nañu
- 1895 : SosugAfrig gu sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Senegaal mujj na ci anam gu fés di ab sancu bu Faraas, ñu koy yore ak a doxale ca Ndar.
- 1902 : Tuxalug péeyub (ASF)(AOF) jële ko Ndar, yobbu ko Ndakaaru. Faraas mi ngi doon dundal koom-koomu Senegaal ci anam ga ko ñoroon te méngook ag jëm-kanamug réewam, googa di mbayum gerte, gu ñu war a génneji (culture de l'arachide destinée à l'exportation).
- 1914 : Blees Jaañ mooy nit ku ñuul ki njëkk a toog péncum ndawi réew mu Faraas ; moom nag tëyye na toogub ndawu réewam boobu ba ci 1934.
- 1959-1960 : Sosug lëngoo gu Mali (la fédération du Mali).
- 1960 : Tembug Senegaal (Indépendance du Sénégal).
- 1982-1989 : Sosug lëngoo gu Senegambi.
Karmat ak delluwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ « am na nu ñu gise Senegaal niki roytéef ci saafara xuloo yeek xeex yi ? » (table-ronde régionale sur le Sénégal animée par Jean-Claude Marut, CEAN-IEP de Bordeaux, 15 janvier 2004)
- ↑ Rapport 2006 d'Amnesty Internation jàppug Idriisa Sekk
- ↑ Rapport 2007 d'Amnesty International bàyyig Idriisa Sekk, ak setal gi nu ko def ci mbooleem li ñu ko toppe woon
- ↑ Abolition de la peine de mort au Sénégal [1]
- ↑ 5,0 et 5,1 (fr) Agence Nationale de la Statistique et de la Démographie du Sénégal
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ (fr) Samir Gharbi, « Combien sont-ils, où vivent-ils ? Toujours accueillant », Jeune Afrique, n° 2477, du 29 juin au 5 juillet 2008, p. 28
- ↑ U.S. Committee for Refugees and Immigrants. 2008. World Refugee Survey 2008
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Arrestations et renvois de migrants
- ↑ (fr) Rapport 2006 - Amnesty international
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Combats en Casamance
- ↑ (fr) HCR : La Mauritanie prête à autoriser 20 000 réfugiés à rentrer du Mali et du Sénégal
- ↑ (fr) Retour des réfugiés mauritaniens
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jukki yi ci lonku[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Suwaasilaand • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


text:
Les 4 principales points soulevés :
1. Weetal Yallah : Saax ci weetaal yalla, saax ci diko diamou, saax ci diko sante
2. Daalal séne Khel khamné Serigne Touba Faagaal Nanou Leep : Doylo Serigne Touba. Serigne Touba Dafa disso soune Borom…Serigne Touba mo doneu Yonenti Seydina Mohamed (PDSL)
3. Xaam lé louko waar Mome Serigne Mountakha : Nieuk Feebar bi di dougue khamone nako lotakh mou watiélo kamiil …. Loum dimbalé état bii ….. modou monou yi ma léne di bayiii khel …
4. Dimalanté diguanté djouliiit Yi, Talibé Mouride Yiii


text:
Yàlla na am lamuy mébét;
Nan tang ahmadul amiin
Baatin ba, jaaxal na’w kajoor
Faj aajo, moo ci gën a gaaw
Day way te jàngulon haraf
Fab na ca yaayam, yan yu diis
Sañ-sañ ba, lënde na ci moom
Rijaal ya ,xam nañ darajaam
Yal nañ ko may mbóoti lamiin
Mbég maangi! teeru leen bashiir
Moo am jalaal te am jamaal
Taar ba ca yuusufal kariim
Ca ag rawam, la daal di raw
Sóobu na giirum tasawuuf
`Ilmud Diraaya la jagoo
Moo donn Ahmadu-l-Amiin
Du mere nit, ba di ko dóor
Tarqiya, mag ña won fa moom
Inaaya, moodi ay jikkoom
Xam-xam bi, raw na sama xel
Cofeel gi, tee namaa nelaw
Saa xol di dem, ba poroxaan
Yaw la nu teg fa sunu maam
Ñoo way ne ñeex, ba xerem
Jël Bàmba, teg ca bee balaas
Moo sàmmuwaanteek Alxuraan
Laaya yi, moo xam seen cosaan
Làmmeñu yaaram lañ ko roof
Yuñ wàcce aaxirus samaan
Waylun, ñeel na kuy mariid
Saabub ngënéelamay setal
Te nun, nu def woroom i moy
Mbàkke, danuy sàkku ngërëm
Ba am ngërëm “xayrul Xadiim”
Ten dëkk fa’ak sa yépp doom
Jox nala njéndi yu la doy
Yàlla gërëm nala’ak «Lamiin»
Ak taabi`iina’ak lawliyaa
Diggante kawsara’ak jinaan
Di sant rabbal `Aalamiin
Bul fàtte, amdi Mustafaa
Fees na plaa,s ba mat na doom
La moome saalum ak kajoor
Yaa donn njool aaminata
Ngir xarnu bii, amoo fi maas
Yaa teggi tuur ba, daw ba sar
Yaa tax ñu tàbbi ci’g saxaar
Nuy naan ni kawsara’ak jinaan
Yaa tee mu naaxsaay ni’w yoral
Karyeer ba, doj ya ca deson
“Bayti-l-Muqaddasi” la naal
Ya sëtu kokki aki ndaam
Tubaab ya jox la’y midaay
Te Yàlla booy, muuram mëriid
Kum jox ngënée,l deefi la yéem
Mbàkkeek, mbusóobe duñ ko jar
Leerug cosaan ga day royaat
Mboolem shariif yi moo ci gën
Lewet, woyof, ànd’ak sagoom
Haj na, siyaare ngën ji baay
Moo donn duusi xam-xamam
Ci nun, nu am li nuy mébét;
Moom lañu may sirrul masuun
Mootax ñu lëm ko jammi biir
Lum wax boroomam muni waaw
Te màndaxaam du ca shuruf
Te nduruwul boroomu tiis
Jagle ga jiitu na’b juddoom
Bu nee jalañ, ñuy safi jaam
Fegal ko ayu bépp noon
Donoy bashiiran wa nadhiir
Te xar kanam ga leer kamaal
Ba buur ba fal ko def ko doom
Fóore ya daa fireek a raw
Ku ko rawon, neena la wif!
Mbirum `Inaaya la làkkoo
Moo tax amul xejj ak i seen
Mboolem jigéenam aku góor
Tasfiya, Mbër yu deefi yéem
Wilaaya, lay defal boroom
Leeram gi, fees na sama xol
Maa nguy wëréelu, ni gelaw
May naan ba màndi, coroxaan
Yaw la nu doyloo, ba fa saam
Seex Bàmba, moo safon xorom
Konte, mu wat séen i palaas
Adiisi Yonen, ba rañaan


text:
Yéenekaay yépp
Wone gees boole gu mbooleem yéenekaayu Wikipedia. Man ngaa wàññi wone gi soo tànnee ab yéenekaay, turu jëfandikukat, walla xët wu mu laal (ñaar ñépp dañuy yëg tolluwaayu mbind mi) .(Cëru yi mujj • Cëru yi njëkk) Xool (50 yi gën a yees) (50 yi gën a yàgg) (20 • 50 • 100 • 250 • 500).
- 5 Disembar 2011 à 16:54 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Musée d'Orsay jëmale ko ci Jeexiituwaay bu Orsay
- 1 Mee 2011 à 12:44 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Sattumbar jëmale ko ci Satumbar
- 1 Mee 2011 à 11:50 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Lax jëmale ko ci Laax
- 18 Maars 2011 à 08:34 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Ut jëmale ko ci Waxset
- 12 Sattumbar 2009 à 03:19 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Imaarati Araab yu Bennoo jëmale ko ci Imaaraat yu Araab yu Bennoo yi
- 4 Sattumbar 2009 à 12:41 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Kayro jëmale ko ci Xayra
- 10 Mee 2009 à 16:06 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Màkkaanub mbëjfeppal jëmale ko ci Màkkaanum mbëjfeppal
- 29 Awril 2009 à 22:46 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Minit jëmale ko ci Simili
- 29 Awril 2009 à 22:35 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Second jëmale ko ci Ñaareel
- 28 Awril 2009 à 23:06 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Iyon-jawwsu jëmale ko ci Iyon-jawwu
- 9 Fewriyee 2009 à 00:22 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Wolof (peuple) jëmale ko ci Wolof (askan)
- 1 Fewriyee 2009 à 17:23 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Soninkés jëmale ko ci Soninke
- 1 Fewriyee 2009 à 17:23 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Soninkés jëmale ko ci Sooninke
- 21 Disembar 2008 à 13:09 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Arminaatu jullit ñi jëmale ko ci Weeri wolof
- 8 Disembar 2008 à 12:21 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Xarey jooñe jëmale ko ci Xarey jóoñe
- 17 Nowembar 2008 à 14:50 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Baraak Obama.jpg
- 12 Nowembar 2008 à 16:39 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Jàngu Yéesu gu Dëggu gi jëmale ko ci Jàngu Yéesu bu Dëggu bi
- 11 Nowembar 2008 à 17:13 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Seere.jpg
- 11 Nowembar 2008 à 17:07 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Kaaba.jpg
- 11 Nowembar 2008 à 09:55 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Saaliwu Mbàkke jëmale ko ci Sëriñ Saaliwu Mbàkke
- 11 Nowembar 2008 à 09:51 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Ab jukki ci liggéey ci murit jëmale ko ci Liggéey
- 10 Nowembar 2008 à 17:21 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Sengoor.jpg
- 10 Nowembar 2008 à 17:03 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S Masamba.jpg
- 8 Nowembar 2008 à 23:25 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S Saaliwu ak Rafsanjaani.jpg
- 8 Nowembar 2008 à 23:20 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Wata cëfka ca Xelkoom.jpg
- 7 Nowembar 2008 à 02:02 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S Saliw.jpg
- 3 Nowembar 2008 à 09:29 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Ablaay Wàdd.jpg
- 3 Nowembar 2008 à 02:00 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Sëriñ Suhaybu Mbàkk jëmale ko ci Sëriñ Suhaybu Mbàkke
- 3 Nowembar 2008 à 01:55 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Sëriñ Basiiru jëmale ko ci Sëriñ Basiiru Mbàkke
- 3 Nowembar 2008 à 01:53 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S Basiiru.jpg
- 3 Nowembar 2008 à 01:41 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S suhaybu.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 22:35 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S Mourtada.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 22:12 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Dakar plateau,pdlind.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 19:27 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Djily Kebe.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 19:14 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S Musaa Ka.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 15:12 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Beeco Cuun.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 15:02 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Xelkoom.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 14:59 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Liggeey ca Xelkoom.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 14:52 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Taalube yi ca Xelkoom.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 14:47 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Ay taalube yuy liggeey ca Xelkom.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 14:32 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S Saliu Ablaay Wadd.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 09:26 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Maam Seex.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 09:15 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S Ndaam A R Loo.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 01:59 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Abdu Xaadir KEBE.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 01:27 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Maam Cerno Biraayim.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 00:50 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Benn Baay Faal.jpg
- 1 Nowembar 2008 à 00:40 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:Baay Faal.jpg
- 31 Oktoobar 2008 à 21:23 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S Fallu.jpg
- 31 Oktoobar 2008 à 21:18 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S A Ahad ak Abdu Juuf.jpg
- 31 Oktoobar 2008 à 21:16 Abdu Xaadir KEBE Waxtaan cëru moo yeb Dencukaay:S A Ahad.jpg


text:
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Kureelu Mbootaayu Xeet yi ndawi réew yu mag yi, yu ci mel ni Nguur-Yu-Bennoo , Diiwaan-yu-Bennoo yu Aamerig, Bennog Sofyet, Faraas ak Siin, danoo daje woon ci Wasington peeyub Amerig ci wenn waxtaan atum 1933g, ginaaw bi as lëf ci ndam tàmblee feeñ ñeel reewi tapoo yi . Ci noonu nu gëstu woon nan lanu fiy sose ag mbootaay gu adduna guy yëngu ci saxal ponki jàmm ci adduna bi, jële fi xeex yi, amal fi maandute ak yamoo ci diggante mbooleem reew yi, ak rafetal nekkiinu mboolaayu r;ew yi, ci koom-koom, mboolaay, aada ak wér. Bi loolu jàllee nu def benn dajeb waxtaan bu àdduna bi ci dëkku San Fransisco ci 25 awril atum 1945, ngir rëdd fa ag kollëre ñeel ag mbootaayug xeet gu yees gu fiy wuutu kureelu xeet yi. Ndawi lu tollook juroom fukk ak benni reew teewe nanu ko, nangu it ci nu def kollëreg mbootaayu xeet yi, ak xaatim ko ci 26/06/1945g. La jiitu ca kollëre ga mooy:
Nun askani mbootaayu xeet yi ñi ngi giñ ne di nanu xettali maas yiy ñëw ci musibay xare , yi nga xam ne sotti nanu nit ay alkande aki naqar yu kenn manul’a misaal ci ñaari yoon ci diir bu gàtt bu weesuwul genn maas reek. Ñi ngi giñ it ne dananu feddaliwaat sunu ngëm ci àqi nit ju cosaanu ji ak yelleefam, ak teddngay jëmm ak man-manam, di feddali it ne goor ñi ak jigeen ñi ak xeet yi, moo xam yu ndaw lanu, mbaa yu mag, ñoo yam kepp ci àq ak yelleef .
SosteefamModifier
Njiitul Aamerig la tuddoon Widro WILSON da doon ku daa xalaat nu mu fiy taxawale mbootaay gu mag gu àdduna bi, guy jeem a indi jàmm ci àdduna bi, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi.
Waxoon nañu ne Wilson moom jotoon naa leeral dalam yooyu nga xam ne fukk lañu woon ak ñeent ci biir Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ne woon daal fàwwu nu sukkandiku ci ñoom ngir taxawal xeex bi, ak ngir rëddaat sëqooy réew yi teg leen ci dàtti jàmm ju sax ak moytu xeex yi nar a amati.
Wilson moom gaaraloon na naalam boobu di “Kureelu Mbootayu Xeet yi” , gaaraloon na ko ca waxtaanu jàmm wa ñu amaloon, kollëre ga ñu jotoon a fas ca Versaay it moo rëddoon lañu fa xaatim.
Ay ponkamModifier
Sose kureelu xeet yi ci mbooleem réew yi am tembte gu mat gu dara wàññiwut, réew yoo xam ne man nañoo indi ay warlu yu mat ci jox-cër walla wormaal jàmm, te bàyyi xeex mbaa lu koy waral . Réew yi bokk ci kureel gi danañu warlu ne kenn du ci xeex ak kenn te gaaralul li ko tax a bëgg a xeex ci kureel gi, ngir ñu àtte leen, te xool li leen boole. Réew yi ci bokk it war nañuy seet mbugal yi yell ci réew yiy tooñ, yu ci mel ne teg leen ay gaw yu koom-koom , walla jëfandikoo doole ci seen kaw.
Jeem a dëgëral buumi dimblante ci àdduna bi jaare ko ci sukkandiku ci maslaa gu fés, ak wormaal kollërantey réew yi, ak xeex njaam, ci meloom yépp, jeem a rafetal nekkiinu liggéeykat yi ak seenug dund, ak xeex seneebar, nos yaxantu ci àdduna bi, ak sonn ci wér-gu-yaramu nit.
Réew yi ci bokk danañu warlul yeneen réew yi wormaal seenug tembteg politig , danañu warlu it bañ a def ay kollërey sekkare , ak jox kooluteg kureel bi ab day ci mbooleem kollërante yi réew yiy def ci seen diggante. Koolute gi nag di secretariat bi, ci dëkkub Geneve bi nekk Siwis la nekk. Aar neewtey xeet yi ak yu diine yi nekk ci mbooleem réew yi, ak wormaalal askan yi ak xeet yi nekkoon ci ron imbraatoor yi, wormaalal leen seen àq ak sañ-sañ ci wutal seen bopp mujj gi ñu bëgg te gis ne moo gën ci ñoom , ak réew yi ñu gañee ci xareb àdduna bu njëkk bi. Kureel bi mooy taxaw ci di xool ni nuy doxale nosteg féetale gi, mooy noste googu nga xam ne moo waraloon yenn ci askan yi, xeet yi ak mbooloo yi, ñu feetale leen réewi sancaan yu mag yi, teg leen ci seen ron kilitfeef ak doxaliin, ginaaw bi réew yooyu nekkee ci waawug réew yi ñu daanoon ci xeex bi, ñuy : réewum Usmaan mi , Imbratooru Otris gi, ak gu Almaañ gi. Loolu nag ñu defoon ko ngir waajale leen ci ba man leen a may ag tembte ëlëg. Kureel gi, bi muy door a sosu, 42 réew a ca bokksi woon. Ci noonu réew yiy temb di gën a dolliku, naka noonu di gën a bokksi, ba mujj limub réew yi bokk àgg ci juroom benn fukk, mu ci nekk it am genn kàddu ci bu ñuy woote. Kollëreg kureel gi jox na reew mu nekk àq ak sañ-sañ ci mu genn ne bokkatuma, waaye ci kaw reew moomu teel a yëgale ag bëgg a bàyyeem lu tollook ñaari at cig njëkk.
Bànqaasi kureelu giModifier
Kureelu xeet yi ñatti bànqaas yu mag la am, ñooy :
Jataay bu Matale bi, Jataayub Kureel bi, Koolute gi (walla secretariat), nga rax ci dolli ñaari bànqaas yu ci bànqaasoo, ñooy : Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi ak Mbootaayug Liggéey gu Àdduna bi.
Jataay bu matale biModifier
Mi ngi daa ame ci mbooleem ndawi réew yi bokk ci kureel bi. Ab dajeem it benn yoon la daa am ci at mi ci weeru koor, ngir xool aka xalaat ci mbooleem xew-xew ak mbir yu am solo yi nekk ci ay tëralam (prograamam).
Jataayub kureel biModifier
Moom mi ngi sosoo woon ci njëlbeen gi ci juroom ñeenti cër, juroom yi ci juroom ñeent yooyu ñooy réew yi am ag bokk gu sax ñooy: Nguur-Yu-Bennoo yi, Faraas, Itaali, Sapoŋ ak Almaañ mi jël cërub Aamerig mi nga xam ne bokkutoon ci kureel bi. Ak yeneen ñeenti réew yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn leeg-leeg. Bii jataay nag dana faral di daje ñatti yoon ba ñeent ci at mi. Dana faral di daje it, ci anamug jagle, ci xew-xew yu bette yu man a xupp jàmmi àdduna bi. Limub toogu yu sax yi tam yokk na ci jataay bi, juge ci ñeenti toogu dem ci juroom ñeent.
Koolute gi (secretariat)Modifier
Koolute gu kureelug gi, mi ngi sosoo woon ci liggéeykat yu kureel bi, ya daa liggéeye ca dalam bu sax ba nekkoon Geneve. Njiit li moom moo daa doon Ku-nu-woolu ku matale, ki nga xam ne jataay bu matale bi moo ko daa tànn. Koolute gi nag amoon na ay kureel yu bari yu aju woon ci moom, ñooy: kureelug dimblanteg caada gi , kureelug jële fi ag njaam, kureelug xeex seneebar, kureelug aar neewte yi , kureelug féetale yu sax yi ak kureelug tawat yu bon yi.
Am na yeneen bànqaas yu am ag jokkoo ak kureelu xeet yi, ñooy yu mel ne: Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi, liggéeyam di àtte xuloo yi ak amlante yi, àttee ko nag ci yoon bu àdduna bi, ak kollërante yi réew yiy xuloo jotoon a def. Nosteg kureel bi nag li mu wax mooy àttekaay bi fukk ak juroomi àttekat ñoo koy taxawal yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn, tànne leen nag ci kandidaa yi nga xam ne réewi kureel bee leen di indi. Àttekaayub Maanduteg Àdduna bi moom, mi ngi sosu ci atum 1921g, ab dalam it nekk Lahaay ca Olaand. Ak Mbootaayug liggéeyub adduna bi, ligeeyam di yewenal nekkiinu ligeeykat yi ci Àdduna bi, ak yekkati seen tolluwaayu dund. Moom nag mi ngi booloowoo ci ndawi liggéeykat yi ak sendikaay ligeeykat yi, ak boroom liggéey yi. Geneve nag moo dib dalam.
Ay ayibamModifier
Kureelu mbootaayu xeet yi de, ak li mu def lépp ci liggéey yu jëm ci saxal jàmm ci àdduna bi ci biir fukki at yu njëkk yi, ak li mu fi def ci liggéey yu am njariñ ci wàllug mboolaay, loolu lépp teewul mu lottoon te ñakk kàttan ci lijënti xuloo ak ŋaayoo yi daa am ci diggante réew yu mag yi. Loolu nag waraloon na neew-dooleg kureelu gi, rawati na ci atum 1930g, bi nga xame ne ag lottam àgg na ci manatul a tee réew yu mag yi di noggatu yu ndaw yi, lu mel ni loolu moo xewoon bi Sapoŋ defee ay jalgati jëme ko Siin. Li ko gënoon a doyadil mooy génn gu ci Sapoŋ ak Almaañ génnoon ci atum 1933g, ak lott gu mu lottoon ci tee Itaali songu Ecoopi ci atum 1935g. Loolu sax moo taxoon mu génn ci kureel bi ci atum 1937g. Kureel bi ba tay demoon na ba manatul woon a tee ay “dank yu xare” yu bees di am, maanaam ay réew dajaloo, boole seen bopp ci wàlli xare. Kureel bi tam àggoon na ci manatuloon a tee réew yu mag yi di rawante ci ngànnaayu, yi ci bokk ci kureel bi ak yi ci génn.
Bokk na ci ayibi kureel bi, fent gu ñeenti réew yu mag yi fentoon nosteg feetate ngir may Nguur-Yu-Bennoo yi ak Faras ñu man a sancati ay suuf yu bees, yoo xam ne danoo juboo woon ci seddoo leen ci seen biir, rawati na ci réewi araab yi, ak yu dul ñoom. Yenn yi ci yooyu, danoo nekkoon ci ron kilifteefug réewum Usmaan mi, yi ci des ci waawug imbraatoorub Almaañ bi. Réew yu mag yii danoo jëloon seen xemmemteefi sancaan yooyu cuub leen ci cuubug ag nite ak bëgga def lu baax, bi nu waxee ne kureelub xeet yi daal mooy kilifa gu njëkk gi yilif réew yu neew doole yi muccoon ci kilifteefug Tirki ak Almaañ.
Bokk na ci ayibi kureel bi ba tay, aakimoo gi réew yu mag yi aakimoo woon mbooleem saxal yi ak mbir yi ñu daa gaaral ci kureel bi.
Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanamModifier
Kollëreg mbootaayu xeet yi dafa saxal ay jubluwaayam ci ñeenti mbir yu dàttu , ñooy:
- Wattu jàmm ak kaaraangey adduna bi.
- Suuxat seqooy cofeel yi ci diggante reew yi.
- Gën a soññ dimblante gi am ci diggante reew yi ci mbiri koom-koom, ak mboolaay, ak aada, ak wàllug nit.
- Dëppale jëfi xeet yi walla reew yi, walla jëmale leen ci lu dëppoo ak li mbootaayu xeet yi bëgg.
Bu dee ker-keraan yi mbootaay giy jëfandikoo ngir àgg ci jubluwaay yooyu, moom mbootaay gi leerale na leen ci nii:
Bennoog askan yu moom seen bopp yi ngir ñonal jàmm ak kaaraangey adduna bi. Di jëf ci anamug jàmm ak baalante ak jéllale ci diggante reew yi. Warlu yoon yi man’a yobboo ci nu bàyyi jëfandikoo doole ci bu nuy lijanti jafe-jafe yi ci adduna bi, ndare bu loolu day li gën ci adduna bi. Sukkandiku ci campeefi adduna yi ngir dëgëral jëm-kanamug koom-koom ak gu mboolaay gu askan yi.
Campeefi mbootayu bi aki bàqaasamModifier
Mbootaayu xeet yi mi ngi ame ci ñatti campeef yu mag ñooy:
Jataay bu matale biModifier
Mi ngi sosoo ci mbooleem reew yi bokk ci mbootaay gi, mu ci nekk it am na genn kàddu bu niy woote. Jataay bi da na daje benn yoon ci at mi ci weeru satumbar, ca dalam ba ca New York, man na’a am nag leeg-leeg ñu amal jataay bi ci xew-xew yu bette yi ko aajowoo. Jataay bu matale bi nag yii ñooy ay yiteem:
- Gëstu naal yi ko reew yi ci bokk di faral’a indil, ak saxal leen, ak def ndinkaane yi war ngir jàmmi adduna bi.
- Gëstu mbir yi nga xam ne man nanoo yokk anami dimblante ci adduna bi.
- Nangu bokkug reew yu bees yi bëgg a bokk.
- Tànn cer yu saxul yi ci jataayub kaaraange gi .
- Tànn àttekati àttekaayu maanduteg adduna bi, ak ceri ñaari jataay yi: bu koom-koom bi ak bu mboolaay gi, ak jataayub ndenkaane bi.
Saxal yi jataay bu matale bi daa faral di jël, ñi ngi daa ame ci ndollant gu toll ci ñaari ñatteeli cer (2/3) yu fekke woote bu nuy def ci naal bu mu man’a doon walla ab ndenkaane.
Jaataayu kaaraange giModifier
Jataayub kaarange gi mi ngi sosoo ci juroomi cer yu sax , ñooy ndawi Diiwaani Amerig yu Bennoo yi (USA) ak Bennog Sofyet gi , ak Nguur Gu Bennoo gi ak Frans ak Siin, ak yeneen fukki cer yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn ngir diirub ñaari at. Cer yu sax yi nag dananu am sañ-sañu firi lepp lu nu fas ca jataay ba, boobu sañ-sañ ñu koy woowe (veto), jataay bi nag dana daje ci anam gu sax ngir xool ci mbir ak xuloo yu adduna bi, yi nga xam ne man nanoo jur njombe. Saxal yu jataay bi, ñi ngi ame ci ndollant gu toll ci juroom ñeenti kàddu, ci cosaanul fukki kàddu ak juroom, maanaam saxal gi du man’a wér mbaa mu wéy ndare bu juroom ñeent danoo kàddoo waaw, la ca des ne deet walla ñu noppi. Waaye nag benn saxal du am njariñ bu ko benn cer bu sax firee ne àndu ci. Jataayub kaaraange gi moo ame kureel biy saytu kàttanug fepp gi , am na it sañ-sañ ci genne ay saxal yu aju ci taxawal xeex yiy am ci diggante ñaari reew, ak tege ay mbugali koom-koom, ak yu xare ci mbooleem reew yi dul dégg ndigalam, am na sañ-sañu yabal ay doole it ngir taxawal ab xeex, walla ay kureeli soldaar ngir ñu dox diggante ñaari reew yu nar’a xeex.
Koolute gu matale giModifier
Moom jumtukaay la bu moo uuf mbooleem ñiy ligeeye ci mbootaayu xeet yi, koolute gi ki koy jiite mooy ku nu woolu kiy jiite mbootaay gi, nga xam ne jataayub kaaraange gi moo koy tànnlu, bu ko defee ñu gaaral mbir mi ci jataay bu matale bi ngir nu woote ko (kàddu ko). Dalub koolute gi mi ngi New York. Ci biir koolute googu lanuy denc mbooleem dosyeey mbootaay gi .
Jataayub koom-koom ak mboolaayModifier
Bii jataay’a ngi ame ci cer yu seen xam-xam aju ci mbirum koom-koom ak mboolaay. Jataay bu matale bi moo leen di fal ngir diirub ñatti at. Jataay bii nag li nu ko wékk mooy gëstu mbiri koom-koom yi ak mboolaay yi, ak aada ak lu aju ci nit. Mbootaayi adduna yii ma lay bëgg’a leeral ci jataay bii lanu bànqaasoo:
UNESCOModifier
Moom mbootaay guy jagoo mbiri aada yi la ak xam-xam ak yar , dalam bu sax ma nga Paris, ca Frans. Yiteem nag mooy dëgëral dimbalante ci wàllug xam-xam ak aada ak yar ci diiggante reew yi ci bokk, jaare ko ci soññ ak sawarloo gëstu ak ligeey yi aju ci yar ak aada ak xam-xam yi.
Mbootaayu Liggéeyu Àdduna biModifier
Li nekk yiteem mooy rafetal dundiinu liggéeykat yi ci àdduna bi, ak fexe nu yokk seeni ngérte . Moom nag mbootaay gi, mi ngi ame ci ab lim ci ndawi ligeeykat yi, ak boroom ligeey yi ci mboooleem reewi adduna bi, ab dalam nag mi ngi nekk Geneve.
Mbootaayug Wérug Àdduna biModifier
Mbootaay la guy sonn ci dimbali reew yiy màgg ,ci ñu man a xeex tawat yiy wàlle, te yekkati seen tottuwaayu wér gu yaram. Moom mbootaay gi nag dana def ay gëstu ci wàllug wér, di ci sàkku it xam-xam yi manul a ñàkk. Di yonni ay boroom xam-xam ci loolu, di nos ay prograam yu jagoo tàggat ñi yittewoo wallug wér. Ab dalam nag ma nga Geneve moom itam.
Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna biModifier
Moom nag liy ligeeyam mooy jeem’a def ay pexe ci nu niy yokke li nuy ligeey cib dund ci ñatteelu adduna bi . Loolu nag nu jaare ko ci jëme kanam mbay mi te yokk jumtukaayam aki ker-keraanam, ak xeex gàkk-gàkki mbay yi ak yu dundat yi , ak dox ci lu fi man a indi ag mottalikoonte gu dund ci adduna bi . Dalam bu sax bi nag mi ngi Rom ca Itaali. Ëttu àtte bu maandute gu kawe gi:
Moom nag daa mel ne àttekaayu maandute gu adduna bi gi toppoon ci Kureelu xeet yi. Moom daal moom lanuy jàppe kilifa gu wàllug yoon gu mag gi nekk ci mbootaayu xeet yi. Mi ngi ame nag ci fukk ak juroomi àttekat yu jataay bu matale bi di tànn, ak jataayub kaaraange gi, ginaaw bu leen seeni reew sampee, gaaral leen ci mbootaay gi. Ligeeyam nag mooy gëstu sabab yi waral xuloo yi ci diggante reew yi. Mooy kàttan gi ame firi ak leeral kollërante yi reew yiy def ci seen diggante, ak àttey yoonu adduna bi. Ab dalam nag mi ngi Lahaay ca Holand.
Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabaxModifier
Li miy yittewoo mooy mbiri way daw-làqu yi, te indil leen ndimbal li manul’a ñàkk te dëkkal leen, ligeeyloo leen.
Jataayub ndénkaan yiModifier
Mooy saytu mbirum sancu yi Almaañ moomoon, Itaali ak Japon njëkk ñu leen di gañe ci xeexu adduna bu ñaareel bi. Bii jataay nag moo taxaw taxawaayu jataayu feetale bi nekkoon ci kureelu xeet yi, ginaaw xeexu adduna bu njëkk bi.
Bankub addunna bi ngir sos ak tabaxModifier
Bii bank danu koo sosoon ngir man’a lebal reew yi ci bokk, ak dimble leen ci tabax barab yi xeex bi yàq, ak jëmale kanam barab yiy tàmblee màgg, ak sos ay naal yoo xam ne man nanoo jàpplee ci màggug koom-koomu adduna bi, ak jeem’a rafetal dundiinu ñi dëkke ci reew yiy màgg . Banku adduna bi, moom dafa mel ni ag lonkoo gu adduna bi, goo xam ne boppu alalam mi ngi juge ci li cer yi di teg. Cer bu nekk nag li muy teg day tolloo ak ni koom-koomam toll. Dalam bu sax nag mi ngi Wasington, peeyub Amerig.
Keesug kee gu àdduna biModifier
Yitteem mooy saxal njëgu kee gu adduna bi, ak dindi fi jafe-jafe yi man’a juddoo ci wecciku ci diggante reew yi .
Man nanu ne mbootaayu xeet yi daal mbootaal la gu adduna, gu am sañ-sañ yi kureelu xeet yi amoon, waaye mu ëpple kureelu xeet yi ci ñatti mbir yu am solo, ñooy:
- mbootaayu xeet yi day dëgëral - ci ay jubluwaayam – àqi ak yelleefi doomu aadama yu dàttu yi, ak teddngay nit ak yamale ñaari xeet yi (goor ak jigeen) cig wàll, ak yamale reew yi ci geneen wàll.
- Mbooleem reew yu mag yi bokk nanu ci mbootaayu xeet yi, te bu dee kureelu xeet yi moom Amerig bokku ci woon ngir bañ gu Kongres bañoon ne du ci bokk. Te it Bennoog Sofiet moon bokku ci woon lu dul ci diggante 1934 – 1939 g. Nga rax ci dolli ne cer yi bokk ci mbootaayug xeet yi, boo ñaarte woo cer yi bokkoon ci kureelu xeet yi, yu mbootaay gi moo leen di ëpp.
- Mbootaayu xeet yi am na dooley xare ju koy kàttanal ci mu man’a wéyal ay saxalam, am na it sañ-sañu tege ay dogoo yu koom-koom, ak jëfandikoo doole jëme reew yiy tooñ.
Ànd ak loolu lepp nag, teewul mbootaayu xeet yi moom, doon daanaka ab jumtukaay bu nekk ci loxoy reew yu mag yi am ay toogu yu sax ci jataayub kaaraange gi, yooyu nga xam ne ñoo ame sañ-sañu firi (veto), man a bañ mbaa firi bepp naal boo xam ne gaaral nanu ko ci jataayub kaaraange gi. Ci noonu yenn ci reew yu mag yi, fètteerlu nanu,wéy ci jëfandikoo sañ-sañu firi, di ko jëfandikoo fu nu ko wart a defe, di ci tooñe, di ci dumaa, di ci aare reew yuy jalgati. Te lu bari ci saxali jataay bu matale bi, ak saxali jataayub kaaraange gi, ba leegi daa rekk lanu ci kayit, kenn doxalu leen. Ab ligeeyam nag ci wàllug dimbalnteg koom-koom, aada, wér gu yaram ak mboolaay, lu am solo la, te yayoo màggal, waaye bu dee ci lu aju ci politig ak xare, moom dëgg-dëgg ni mu ciy doxe sori na dëgg, sori maandute te sori yoon.


text:
Dalub web
Ab dalub web, dinañu wax itam dalub internet, da di am mbooloom ay xëti web yu ñu lëkkale ci seen biir duggal leen ci buum gi, jox ko am màkkaanum web ngir ñu man caa àgg. ci 2006 web bi romboon na 1oo ooo ooo ciy dali web.
Ag sosam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dalub web bu ne am na boroom, man naa doon ag lonkoo (këru-liggéeyukaay), walla ag mbootaay, walla kenn nit, añs. Boroom mooy tànn màkkanum web mi ñu man jaare ngir àgg ca dal ba.
Tëddinu xët yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab dalub web am mbooloom ay xët la, yu ñépp man a saytu di ko jaare ciy lëkkalekaay yu ne ci biir dal bi. Màkkaanum web, mu ab dal, naka-jekk, day nekk ab URL (ab joxoñukaay ci wolof) bu ab xëtu web, mooy nekk xët wi ñuy njëkk a nemmeeku: di ko wax xët wu njëkk wu dal bi (misaalu makkaanum dal man naa ne www.anafa.alfanet.org). Màkkaanum dal dinañu ko wax itam turu barab, maanaam turu barab bi ngay jaare ngir yegg ca dal ba. Kon ñoom ñaar ñépp a bokk tekki: ñoo lay jox turu dal bi, ba nga man koo ubbi.
Saytu gu nekk gu dal bi lees di wax ag nemmeeku (nemmeeku ab dal), lëkkalekaay yi ne ci diggante Xët yi ñooy tax ñu man a saytu xëti dal bépp te doo ko génn. Jàpp tamit ne ag nemmeekug dal man naa dooree ci xët wu mu manti doon ci dal bi, rawati na, su fekkee ne ab seetukaay moo lo jox URL bi. Jàpp tamit ne xët wu njëkk wi ak yeneen xët yépp a yem, da di ni rekk kay dañu koo jiital ngir mu doon Xët wi ngay duggusee ci dal bi.
Limu dali web yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Limu dal yi cig yokk la dëkk lu jamono ji di dem:
Yenn ciy dal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Dalu World Wide Web Consortium
- Buntu AJD/PASTEEF
- Daara ju Al-khalil
- Banku Àdduna bi: ab jukki ci Wolof
- Këyitu IPM
- Sene Construction
- Development Gateway Senegal
- UNESCO - Sartu aq ak yeleefi doomu aadama
- Sémbum ALMA


text:
تحفة المتضرعين في التوسل بأسماء المفضلين للشيخ أحمد بامبا الت ضرع
Tuhfatul mutadharrihina – Xééwël gu ñu may ñi ami soxlayu ñu manut a ñàkkba mel ni ab liir ca bttub ndey ja.
KI KO TAALIF CI ARAAB : CHEIKH AHMADOU BAMBA
KI KO TEKKI CI WOLOF : CHEIKHOUNA LO N’GABOU
DATE : SEPTEMBRE 2014
Vous pouvez télécharger la version PDF ici : http://fsilngabou.com/تحفة-المتضرعين-في-التوسل-بأسماء-المفض/
Mu làmboo taasu (sàkku ci daray) ci barkeb gaaya gën a baax.
1-Maa ngi sant Yàlla di ko ñaan muy dolli xééwël gu sax dàkk ca ka nga xam ne moo nu feeñalal te indil nu ag njub. Mook Saabaam ya amoon lool mayug Yàlla.
2-Koo ku mooy sunu sang ba Muhammad. 3-Tay jii maa ngi ñaan sama boroom di taasu ci
turi gaaya gën a baax.
4-Ma wax ne: yaw Yàlla miy ku jege, di kuy
tontu di wuyu Yàlla na nga julli ci Yonnent bi nga xam ne bala ngaa zuyu kenn dafay fekk koo ka nangul ko te wuyu ab wooteem.
5-Ci barkeb Yonnent bi na nga ma nangul sama way wii yaw Yàlla jiy ku tedd yéwén. Te yit képp ku ko jël di ci dééyaaleek yaw na nga ko may defal ko lépp la mu cay sàkku.
6-Maa ngi lay ñaan nga Jéggal ma samay bàkkaar te fegal ma Saytaane, ci barkeb Nuuhak Ibraayma
7-Fegal ma aw tiis aki naqar àddina ak àllaaxira ci barkeb Muusaa ak iisaa
8-Maa ngi lay ñaan nga julli ci Muhammad miy Yonnentub Yàlla bi julliwaale ca Yonnent yaUluhazm.
9- te nga may ma Liimaan ngëm Lislaam jëfé akLihsaan rafetal, Tasawuf.
10- Maa ngi lay ñaan nga may ma ag sellal, ak tawfiiq dëppok lépp lu baax ci barkeb Abubakr Siddiiq ma doon dëggal Yonnent bi, ak Umarma doon teqale dëgg ak neen.
11- Ci barkeb Usmaan ma dencoon soxna ñaari leer ya ñaari doom yu jigéén ya, ak ci barkeb Aliyu ma doon baayi ñaari sëti Yonnent bi.
12- Ma ngi lay ñaan nga may ma leer akug kowe aki xeewël ci àddina ak ca àllaaxira.
13- Maa ngi lay ñaan nga musël ma ci ay lor Ci barkeb Talhata ibn Ubaydalla, ak Zubayr ben awaam, ak Saad ben abiwaqaas.
14- Maa ngi lay ñaan nga musël ma ci fitnasanje ci barkeb Sahiid ibn Zayd, akAbdaramaan ibn Awf.
15- Maa ngi lay ñaan nga ñoddil ma lépp luy mana jariñ, te fegal ma lépp luy mana alak.
16- Ma ngi lay ñaan ci barkeb Abdala ibn Abas doom-bay tax ba nga may ma xam-xam bu bari.
17- Maa ngi lay ñaan ci barkeb Abdala ibn Umar nga fegal ma lépp luy ñoddi lor.
18- Maa ngi lay ñaan ci barkeb Ibnu-masuudak Ibnu-salaam nga fegal ma nattu mbas ak ayu bët ak ayu wax.
19- Yaw sama boroom maa ngi lay ñaan ci barkeb Abaas ak Amza nga fegal ma bépp tar- tar.
20- Maa ngi lay ñaan ci wormay Asan akUsaynu nga tabe lool ci man àddina ak àllaaxira may ma ñaari leer ya.
21- Maa ngi lay ñaan ci wormay Xaasim akTaayir nga sellal sama biir ak sama bitti .
22- Maa ngi lay ñaan ci wormay Tayyib akIbraayma nga saxal ci man mbégté ak ñu di ma teral.
23- Maa ngi lay ñaan ci darajay Faatimatu nga feral sama bakan ci lépp luy waral ag tëj kaso.
24- Maa ngi lay ñaan ci wormay Ruqayya akZaynabu nga fegal fàww ak dàkku ak kiiraay.
25- Maa ngi lay ñaan ci wormay Umu- kulsuum nga jubale ma ak teraanga fegal ma mbugal ci àddina ak àllaaxira.
26- Maa ngi lay ñaan nga nangu sama wax jiiñaan gii ci wormay Aws-ben-aamir ak Haramak Masruuq.
27- Maa ngi lay ñaan ci wormay Rabii akAswad nga may ma Listiqama te jubbanti sama mbir.
28- Maa ngi lay ñaan ci wormay Aamir-ben- abdurahmaan ak Abu-maslamatal-xawlaani.
29- Nga may ma ag njéggal akug texe akub xam-xam ak jëfé akug jaamu-yàlla.
30- Maa ngi lay ñaan ci wormay Asan-basringa may ma ag sàmmu akug set wecc ba mel ni kuñu fees ci bànneex aki bidaa.
31- Maa ngi lay ñaan ay xééwal ci wormayAbu-huryrat ak Bilaal ak Suhaybu.
32- Maa ngi lay ñaan ci wormay Abu-dardaayinga nangul ma topp gii ma lay topp te nga
saafara ma ci jépp jàngoro ju feeñ ak ju
nëbbu.
33- Maa ngi lay ñaan nga jotale ma ci samay
jubluwaay ci wormay Miadaad ak Xaalid ak
Zubayru.
34- Maa ngi lay ñaan ci wormay Amiirul-
muuminiina Umar nga fegal ma ay pexe, akug
texeedi akug woru fakku.
35- Maa ngi la koy ñaan it ci wormay njiital
jihaadkat yi Aliyu ma daan taxawu diiné ji. 36- Maa ngi lay ñaan ci wormay Saad ak
Urwa nga dolli g jafandu ci buum gu gën a
dëgër ga.
37- Maa ngi lay ñaan ci wormay Xaasim ak
Xaarija dolli ma ci xeñtu tërëiilni Yonnent bi38- Maa ngi lay ñaan ci wormay Abu-bakr ak
Abdul-laahi dolli ma ay ngënéél yu dootul
jeex.
39- Maa ngi lay ñaan ci wormay Sulaymaan
nga dimbali ma fegal ma pexam Saytaane ak
feneen fu pexe man a jògé.
40- Maa ngi lay ñaan ci wormay sunu yaay
Xadija nga may ma lépp lu may mébét ci xam- xam aki téggiin ak jëfé ko.
41- Maa ngi lay ñaan ci wormay sunu yaayAysa nga fegal ci lépp lu may lor ci asamaan si ak suuf si.
42- Maa ngi lay ñaan ci wormay sunu yaayAfsa nga dox fàww sama digante ak lépp luy ñoddi aw tiis aku naqar.
43- Maa ngi lay ñaan ci wormay sunu yaayZaynabu nga rafetalal ma sama biir ak sama biti.
44- Maa ngi lay ñaan ci wormay imaam–Maalik ak imaam-saafii ak imaam-abu-anifaak imaam-ahmad-ben anbal nga nangul ma samay ñaan .
45- Maa ngi lay ñaan ci wormay Jibriil nga may ma li may ñaan te nga def ma ma jot sëkk dayob goor ña.
46- Maa ngi lay ñaan ci wormay Miikaayil nga may ma ay xééwal te def ma ma ame njariñ ni waame wuy dët ab taw.
47- Maa ngi lay ñaan ci wormay Israafiil nga may ma ag ñoŋ sammu, te nga fegal ma tiisi bisub jaaxle ba.
48- 28 154 172 Maa ngi lay ñaan ci wormayAsraayil nga defal ma njekk lu rafet sama giirug dund ak ginaaw bu ma faatoo.
49- Maa ngi lay ñaan sama xasidag tawassul gii képp ku la ci woo di la ñaan na nga ko ci defal texeg àddina ak àllaxira te it na nga ko jéggal.
50- Maa ngi lay ñaan nga may ma ci kòòluté ak ngëram man ak ñi sàkkuwoon may way ko. 51- Te nga may nu ci it texe ak kaarange akug
topptoo ba nu mucc ci wépp ñaawtééf.
52- Te nga may nu ci it nu mucc ci laajub biir bàmmeel, mbugël, sukraatus nde, regleente.
53- Te nga may nu ci it mbégté ak ségaré waxtu wa nuy dee ak ba nuy dekki.
54- Te nga julli ci Yonnent bi dolli koy xeewël te musël ko moom aki Saabaam yu baax ya.
55- Maa ngi lay ñaan ita nga jéggal sama ñaari wayjur ak samag njabppt ak samay àndanadoo.
56- Maa ngi lay ñaan it nga jéggal mbooleem ku aju ci man, te it nga wéralal ma samag texe.
57- Maa ngi lay ñaan nga ñewenti nu, may nu kàttan, nekkal nu, defal nu mujj gu rafet.
58- Yàlla na nga julli ci Yonnent bi dolli ko xééwël te fajal ci jullit yépp sééni aajo.


text:
Te mus la fer ci xarnu bi
Bàmba’a di géej gu tàbbi géej
Fekk fa géej gu ni ko ngéej
Mu duy ca léer ya ba ni ngiij
Dellu si tooyal xarnu bi
Lu baax du baax ba jàll baax
Waaye Sëriñ bee weesu baax
Baax a ngi yam fi xotti baax
Baaxaale gaa yi xarnu bi
Waa ju la sopp dal di baax
Waa ju la weddi dóotu baax
Waa joo gërëm muy gën di baax
Waa yoo ko warna xarnu bi
Waayam du ñiit gariiti laax
Dóotul làmbooy sagar di daax
Loxoom du daarati ci mbaax
Ku weddi laajal xarnu bi
Ku weddi lii demal lagan
Iisaa di mbar moo man u gan
Yaa ramla wuute na’ak sa gan
Bàmba’a ko ñaak ci xarnu bi
Ngënéeli daam ya gën a tuut
Xel man u koo takk di root
Mbaa xalima’aki daa yu xóot
Lottal na mboolem xarnu bi
Xarbaax la raw na kuy xiyaas
Lu xel dajul deefu ko raas
Fugraas la rawna góoru faas
Sakkaa ñi teewe xarnu bi
Moo jar a way bañ a selaw
Guddee’k bëccëg bañ a nelaw
Ba raw ñi daa wayal calaw (buur ya)
Ngir li mu def ci xarnu bi Seex
Bàmba yaa bariy njariñ
Fëriñ nga wuute ga’ak këriñ
Sëriñ si yaa di séen sëriñ
Yaa man a leeral xarnu bi
Sëriñ si, ñoo doon fatafoor
Sondeel du mel ni’b limiyeer
Jant la moom fawxana weer
Leeram nga tiim na xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’g màndawaar
Waaju la tàbbi dóotu réer
Yaay jant say gaa ya di weer
Leer ya gëndoo ci xarnu bi
Nun sóobu nan la jàlle nu
Waay Mbàkke! bul dem bàyyi nu
Yawmal Xiyaam yobbaale nu
Te yobbu mboolem xarnu bi
Seex bàmba yaay ngën ji keno
Sa jën yi doy na ñuy dono
Soo doon fital di ag këno
Sa’y wal a (bal a) mokkal xarnu bi
Billaahi wéeru nan ci yaw
ŋoy nan ci yaw lu man a xew
Ngir «`urwarul wusqaa» du sew
Déesu ko dog ci xarnu bi
Seex Bàmba yaay ngën ji wurus
Foo génn xànjar daaldi rus
Gor su la waaje dóotu rus
Doy nga takkaayal xarnu bi
Def nan la ngay sunu takkaay
Di sun bitik nu di la jaay
Yaa gën i baay gën i nejaay
Yaa gën xariit i xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’b libidoor
Làmburde wuute na’aki cuur
Sëriñ si sóobu wuñ sa mboor
Nde kon ñu naatal xarnu bi
Seex bàmba yaa nu mat boroom
Fekkoo ci àddina moroom
Tooñoo boroom, tooñoo moroom
Tinul nu tooñ i xarnu bi
Buur Yàlla jox na la’y midaay
Diiwaan ña xam nañu sa waay
Waajoo gërëm, kërëm du daay
Yaay kir-kiraanub xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’b kir-kiraan
Ku jëm ca Yàlla na la ñaan
Soo doonu tur di «Alxuraan»
Yaa boole mbóot i xarnu bi
Def nan la geg bu deefi yéeg
Te def la mbër mu deefi déeg
Kelaŋ mi, wub nga bër yi jéeg
Sebul ci mboolem xarnu bi
Yàlla’a la jiital ca qadiim
Tuddee la Ahmadul Xadiim
Jiitu na aadama’aki doom
Jiitu na gaa yi xarnu bi
Yawma ajaaba bi balee
Yéefar ya juum wuyoo walee/aa


text:
Polineesi
Polineesi benn la ci diwaan yi ñu seddatlee goxu Oseyaani.
Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi sax mooy la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi Polineesi box. Diwaan bi dafa am meloow ñettkoñ
Baatu Poloneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Melaneesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di πoλύς (bari) ak vnσoς (dun), maanaam dun yu bari.
Diwaan bi ay dun yu baree fi ne, man nan cee lim:


text:
LOYU F
Fegul te fog te foogu tey ku fendi far
Ci lépp luy fëkke te am fulla ju far
Te fuglu fàwwu Yàlla tey fàggu bisam
Ba mujj tey farlu ba feesaluw fanam
Te femm bakkan bi te fàndaañu te fëx
Ba fagg bul fippu ba far tàbbi ci pax
Te bul di féttéerlu ba fiirook sa bakkan
Facanteel ak moom te far ak Yàlla ba fen
Fépp fu saytaane ñëwee nga fénati
Te xam ne lépp lum la wax day fenati
Yàlla ku fiir la kon faral féete fa moom
Àdduna daa foytu te ag sax du jikkoom
Te fiir la guy firngale fàdd lay fexe
Ku ci ne foox sa tànk far ñàkk pexe
Nga rët sa faalànq gi fettax ne fëlëñ
Te fekk fomm wéy nga fënde nib fëriñ
Nga fande fii ak fële feccikul ca teel
Lépp lu lay musal ca fiir googa fexeel
Sa faayda firndeel ko ci foog ak fagaru
Fab jiwu fit te dem ca tooli xol faru
Faxas sa fóoy gi tey fésal sa yéene nag
Te ful sa jëf mu feese yiw nga falu nag
Fodaŋ sa bakkan bi te folli ag palam
Te fecci kóllareem ga fas nag sa kanam
Faramlikug tenq ga bum la fif ba tax
Nga far ko kon nga fuuti fequl te nga fëx
Firincikul ca buum ga filli teel a fog
Fenam ya buñ la fàbbi fippul të ko nag
Fabul te fas yéene mu foñ la foñ ko it
Te bul ko faale it na fàndaañu ba rët
Bu follikoo ngay falu fàww fëll it
Ca maas ga for mànko ci coona fés ci sut
Defal sa fàggulde mu doon ay jëfi yiw
Yu yéene lal, te farlu, kon sa yiw wa lëw
LOYU X AK Q
Xarit xélul te xellu aw ci xàllu xam
Te xér ci xëntewoo lu lay xiir ci xalam
Te xettalil ku nekk xiirtal ko ci xay
Te bul xatal sa xol bi it ba xëy di xay
Te say xalam na dooni xiig nga xuuyi mbéey
Te bul di xottente te xér nag ci liggéey
Melal ni xettar ci ku dëng mel ni xaal
Ci soppe yépp ku xuloo nga xañ ko paal
Te bul xulóok a xeex ak ay xasante yaw
Te bàyyi xiirook a xëccoo lu man di xew
Te bàyyi xeebante xaroo xoddiku yaw
Te ngay xereñ te jéem a xejj jëm ca kaw
Te xeet xumaagi xol bi xembi ay xalam
Xerawlu yiw wa faj sa xëndóoñi xalam
Sa xel mi bum xuuge na jub xocc te wér
Xëllóob ya buñ la gën di aaru kon nga ñor
Bu say xalaat xajam nangay xajoo ku ne
Te bul ko xumtoo te xemmem njariñ lu ne
Te bul di xàddi bul di xàcci xàllalal
Ku nekk u xàll bul di xallal it sa xol
Te xippi gët yi xoole bul di xuuse it
Te bul di xand xur wu xéewal ga newut
Te ngay xareek àdduna xas ko xupp ko
Te xoqatal ko xuuxle it ci xeexi ko
Te xam ne màggat mu Jigéen mu xubbidaas
Te xetembee xetembe xàŋŋ gët ya laas
Moo di misaalam bu ko xoymet sa kanam
Xëb ko te far ci xol bi xuulu ag bëggam
LOYU R
Rayal sa rëy gi rendi reewandeek ragal
Te roy rafet-rafet yi réccu ràggi xol
Raxas sa réeri xol ba roppi ñépp raw
Te roof ca rus Yàlla te rembatal ko yiw
Te rëcc saytaane raxal fiir ga mu yor
Te rat ko rinkil ko du ruur génnati far
Te bum la rambaaje defal rokk ci moom
Ratt daŋar ja rékki mbooleem i naram
Te rënk gëm ca róog te bul raf ba mu rot
Te rikk bum la xoqatal ba tax nga rët
Bakkan bi ruuj ko rijj reen ya riije ko
Te rëq ndiggam la te ray ko robi ko
Àdduna rusloo ko te raaf rëddi faram
Te bul di ruusaanu akay ronn i yëfam
Tey raju bànneex di ko rog, ràññe ko moom
Ragg téram ba ba mu set rësal pexeem
Sa noon yi buñ ree bu ci kenn rëcc tam
Na seeni reefu ne ci yaw bu leen yërëm
Na seen dereet yi riix ci suuf si rungleen
Te ràngleen lu rëy te metti rombleen
Nangay rañaan di jàggi ruur di daw fu rëb
Di tuub i rëcc-rëcc roñ ca yiw ya ŋëb
Te riggalal ngëneel ci xol bi yuñ ca riim
Te bul di reggal it sa kàddu dee ko riim
Te bul di ràppal ak a reesal lu lewul
Donte lu ras nga am te am rooy rafetal
Te bul di rànnamtalu ngir ràbb ca wor
Ngir jëfe kuñ rëbb la daw ko jiitu far
LOYU S
Sotoxlul saŋes Yàlla war sàllu ngëm
Te sóob um lefam daw ba seer ug palam
Sawar am sagos muñ te sàkk ub sagam
Te sëmbërtaloow yiw ba gën sépp sem
Te sartaagal’ak sag safoo Yàlla jëm
Ca kaw sippi ag sew waxam mbaa jëfam
Te naan kaasi ngëm suggalee sell yaw
Te bay saw sas ak gopp sunnas ka xam
Selaŋlul te bul dox di sonjaanu sas
Te ngay sopp Yàlla’ak a santiy mayam
Sa bakkan bi dang koy sébéj bam séxéñ
Ci ag nooy ak ug topp sunna ak sëfam
Te siiwal pexeem bul ko bàyyeek sagoom
Dafay sooke aw ay sexeeral mbiram
Te siiw mbicci kaaraange semmal ko jëm
Fu sooŋooŋ ak ug sooy newul ak tilim
Nangay sémb loo man di sottal di sos
Ne siiw am njariñ ak sutura ak ngërëm
Te bul jëf lu suufeek lu sew bul soxor
Nangay jëf lu set saytu sàqiy payam
Nangay sonne xam-xam soril luy safaan
Te bul sob te bul sikkal it senn cam
Te bul sóoru mbër it ndegam suq nga
Te bul soxlu mbër soxlawool ug manam
Te bul siis itam ab siboor saytu ko
Nangay seexlu ñaawtéef wa sib ag jëfam
Te bul sànj benn ub jullit sopp ko
Te bul koy sabooteek a salteel deram
Te ngay digle ag sell bañ caa selaw
Suturaal ku nekk it te sàmm ub deram
Te bul def safaan it ba tax ngay sëngéem
Sippeekul di surgab ka man tey ku xam
Safoo sab sëriñ fàww dib sang yaw
Te sa baati seedeem ka sapp ug demam
Nangay faj sa jikkoy saŋañ sempi ko
Te bul suux ci sañ-sañ yi Yàlla a ko am
Te bul nég ci am mbir suba’akiy sibir
Dafay faatal uw yiw du sottal mbiram
LOYU T
Toroxlul te tuub tey topp Yàlla te teet tereem
Te teey tabe tey tàggat bakkan beek a daw pexeem
Toŋal ko te tóngook moom te tëkku ko bul ko tëy
Toroxlu ci Yàlla’ak ug tëyam sàkku yërmandeem
Te bul toog te bul jëf it ci maa tey mu tond lool
Na tandu te bul teeŋal ku të togg tuskareem
Tegul yaw ci kaw yoon wii taxañ bul ko teggi tam () te bul tagatémbeek ug tàyyeel ak lu deesi yéem
Te daw tabarondum digg njolloor mi ngay taseel
Mu teggilook’ay tàbbiloo teen i tappaleem
Fegug Yàlla moo gën ngën ji tungaar ak iy tata
Nangay tàbbi kaaraangeem te bul génn bul ko jéem
Te taafenteloo nag aw turam foo fu man di dem
Te ngay tos sa xel bam saf ku dul yaw nga far ko tiim
Nga tutti sa xol bam set ci tér ak tilim-tilim
Te muñ tiis ak iy tar-tar ba gis tërgën ub taneem
Te daw tañaxook tànjaŋ ci mbir moo xalaatagul
Te daw tumurànkeg xam nangay tàpp cig wuteem
Nangay tànn say àndaale tey tànnu taaru jëf
Te tàmmal sa làmmiñ wax ju yiw mbaa nga far ne xiim
Te tooke sa bànneex far ko tiiñal te tanc ko
Te tuumaal ko far tëjjal ko tàbbal ko ciy pexeem
Nangay tembareel say mbir sa jëf takku am njariñ
Nga lal tesaranteg muñ te bul tayle ngor ci keem
Te ngay bàyyi téesanteek a teefonke ak tërëf
Te taataar toroxlul nag ka deesul gis ug tëleem
Te tàpp ca xéewal yee te jug tepp-tepp yii
Te tàggook i tër ak taq tey fab teraanga leem
AG MOTTALI :
Laa yéene woon a indi fii nag la mate
Te mooy wolof ya sànku woon ba të jote
Ma jug dabaatalaat ko ngir mu dekkiwaat
Te suuxataat reen ya ba xob ya seqiwaat
Ba meññatam ma ñor njariñ la daj fu ne
Ku nekk mos ca kotttéef la daj ku ne
Ñu bokk fëx ku des ginnaaw jéem a dabe
Te daw ba roppi népp nag te buñ rabe
Mu doon i mbég ci népp tey ag sigére
Te xel yi dal ba xol yi dootul fér-féri
Yaraax-yaraaxam yi yitam fatt taraj
Ba ab poroxndoll du des bu lenn xaj
Ba sun cosaan xajam-xajam ya set welas
Layaat ko seggaat ko ba tër dootu ca des
Ñu rat ko nag ba dóotu dàngaŋ jawali
Ci ndàndfayfayug keneen bay lëjale
Ne nit amul lu dul cosaanam ak ngëmam
Cosaan la it làkk a ca jiitu nañ ko gëm
Ku wàcc sab àndati ànd boo dem it
Fekk boroom ca kaw ne déjj day ku mat
Ndegam dangaa waññiku delsi ci sa bos
Fekk keneen toog ca dangay ku xel ma des
Kon maa ngi woo népp nu bokk takkuwaat
Te fonk sun làkk wi bun ko sànniwaat
Nit bu nitee du dem ci tool bàyyi sasam
Di bay sasuw keneen ba booyal uw sasam
Dafay fexee lippiku ñépp bay sasam
Bu sottalee bayal keneen di ndimbalam
Dafay jariñ nit ki te bañ koo jariñoo
Balaa jariñ nit ki na nég ba jariñoo
Nu ñaan ci Yàlla miy boroom mu boole ko
Ca jëf yu yiw ya sun xel it mu dolli ko
Te def ci way wi barke xiirtal nu ci way
Ci fonk sun làkk wi népp bokk wéy
Aji-bind ji: Sñ Maam Moor
Aji-topp ji: Abdulaahi Juuf


text:
Góor gi nee na: Àdduna kenn xamu ko.
Pàppa ekspilike nu.
Góor gi nee na: Àdduna kenn xamu ko.
Pàppa ekspilike nu.
Waaw ma ekspilike leen:
Maak sam doom
Sama doom yéeg ci mbaam.
Man may teete mbaam.
Haa nu romb benn dëkk,
Nit ñi toogoon foofu.
Ñi ngi naan xoolal xale bi aka reew.
Naaj wu tàng wii
Moom mu waroon a teete mbaam
Sama doom déglul benn a ngoogu.
2- Maak sama doom
Sama doom wàcc mbaam
Man ma yéeg ci mbaam
Moom muy teete mbaam
Beneen dëkk binu romb
Nit ñi toogoon foofu
Ñi ngi naan mag mii moo ñàkk xel.
Sama doom déglul ñaar a ngoogu.
Àdduna bii, soo defee lii, ñu ne la lële, nga de lële ñu ne lii a nu gën a neex.
Góor gi nee na àdduna kenn xamu ko
Góor gi waxtaanal nu
Góor gi nee na àdduna kenn xamu ko
Pàppa ekspilike nu
Góor nee na àdduna am pàttaliku la
Pàppa ekspilike nu
Waaw ma ekspilike leen.
Leegi nu wàcc mbaam
Nun ñaar nuy teete mbaam
Ñeneen ñi nu romb fee
Ñi ngi naan ñaar ñii ñoo ñàkk bopp.
Leegi nu yéeg ci mbaam
Kenn wommatul mbaam
Feneen fi nu romb fee
Ñi ngi naan ñii ñaar ñoo ñàkk yërmaande
Sama doom déglul ñatt a ngoog oo.
Ne baay bi, bàyyil man suma rombee
Baay bi, bàyyil, man suma la jiitoo
Nga wax ma lu ñaaw.
Ne bàyyil suma la rombee nga wax ma lu ñaaw
Man suma la jiitoo nga wax ma lu ñaaw
Man li may def a gën li ngay def?
Am li ngay def a gën li may def?
Wommat, wommat mbaam ñu gis la.
Dunyaa, ni mu mel a gën ni ngeen mel.
Suma la wonee gannaaw nga wax ci man
Waxóo ci man lu dul wax ju ñaaw
Lu ma def nga ne baaxul
Lu ma ne amna nga ne loolu amul
Waaw loolu lu ciy pexe?
Li ciy pexe mooy bul faale
Bul toppatoo te dee ko sóoraale
Baabakar Kan way na Allaaji Bada Lóo mooy baayam
Seetal Yuusu Nduur ni muy waye
Mbaar, mbépp ak mbëfër
Seetal etuwaal ni muy tëgge
Danuy misig mu saf Yuusu way ci kawam
Su doyul nu dolli
Su ëppee nu xaaj ko
Su matul , nun nu mottali ko
Ismayla sóo ndax mu tane


text: Waxtaan wi nga xamne ciy làkk yu bari la ñu koy amal te mu tënku ci « Caytug ñak yi ñi ngir xeex covid 19 : li taskati xibaar yi yittewoo xam » soloom mooy jox taskati xibaar yiy topp wàllu ñakk yi jumtuwaay yi gën, rawatina céddeleg ñakk ak gëstu bi ci wara topp. Kuréel gi ñaan night center for journalism in the americas bi nekk ci daara ci kowe ji nu duppe Austin ca Texas ñoo koy amal ci seen lëkkaloo ak waa UNESCO ak kuréelug mbootaayu xeet gi gàlloo wér-gu-yaramu doomu aadama yi ak ci njàmpandalug kuréel gi lëkkale réew yi nekk ci diwaanu Europe.


text:
“MBINDAAN” LEES WAROON A BIND
——————————————————————————
ÀND WATTU LÀKKI RÉEW MI
Ànd jubal mbind mi !
Ñaareelu yëngug jubbanti mbindin mi
Yaxub kubbite
Tey jii, boroom xam-xam yaa ngi gëstu làmmiñu wolof, ci fànn yu ni gàññ, dale ko ci ay xarnu aju ci xam-xamu kàddu, bind, tëgg kàddu, xam-xamu gàggantikaay, ci biir yeneen tolluwaay ci xam-xamu làmmiñ.
Liggéeyu tasaare mi (tekkim Alxuraan, Biibal, Ndéyi-àtte ju réewum Senegaal, Tëralinu ja yu njémmeere yi) booleek liggéey yu pasin te wuute yu ñu bind ci fànn wu ne, ñoo woomal, ci dox bu yàgg, kéewu njàngum làmmiñu wolof.
Ci wàllu xarala yu bees yu xibaar ak jokkoo, seetlu nanu ni wolof a ngi ci géewi njàngale ak njàng mi sukkandiku ci nimerig, ñu koy jëfandikoo lu bari ci njoxem xibaar. Wolof, nekk na itam ci Wikipediyaa, nekk ci Guugal ak ci jumtukaayi Window.
Bokk na yit tey jii, moom ak Pulaar, ci làkki kembaar yi Akademi Làkki Afrig (AKALAN) tànn ci biir làkki Afrig yi.
Ay yaxal yuy tëral mbindinu làkk week teqalem baat yi am nañu. Bi ci mujj mooy lim 2005-990 bu 21 Oktoobar 2005, di bi nu war a jëfandikoo. Teewul mbindinu wolof wi, ni ñu koy jëfandikoo ba tey jii, toppul yaxal yooyu. Muy ci yëgle yi, di ci làngi pólitig gi, mbindin wi ñaare ay yàq rekk la. Loolu di lu doy waar ci réew mu mel ni Senegaal, di réew mu ku nekk di jaay ngóora ci wormaal, lu mu mën, àttey làkkum farañse bi nu àbb. Mbindum farañse moom, du am, mukk, benn njuumte, genn yàqute. Worma jooju defuñu ko ci làkk yi nu moom.
Yàq ak jalgati gu sax dàkk googuy am ci tëralinu mbindum wolof, gàllankoor la ci xeex bi ngir suqali ak gànjaral sunu làkk yi. Loolu dafay nasaxal fonk gi nu waroon a fonke sunu bopp, di laal jeexital ci worma ji nu am ci sunu bopp.
Ngir samp pexe yu dëgër yu fiy déqati doxalin woowu, ay ma-réew yu jigéen ak yu góor, di yëngu ci liggéey, ci gox yu wuute (jàngalekat, bindkat, ma-làmmiñal, ma-mboor, ma-yoon,…) ñoo ànd, fas yéene dimbali seen mbokki réew, ba ca ñoñ biti ña sax, ci ñu mën mbindinu sunu làkki réew yi te mën leen a jàng ci nu yomb. Ci wolof lañu tàmbalee, wànte dinañu yaatal liggéey bi ci yeneen làkki réew mi.
Mbooloo mii làkki réew mi soxal, jubluwaayam bu mag bi mu samp, mooy xiirtal ak jàmbarloo ñi dëkke mbaa baaxoo ci réew mi, rawati-na taskati xibaar yépp, ci ñu yokk gëddaal ak gànjaral sunu koomum làkk mii ak mbatiit te jox leen cér bi ñu yelloo tigi. Ngir amal loolu, fas na yéene dimbale nit ñi, yombalal leen na ñuy jote ci xam-xam ak mën-mën ngir jëfandikoo wolof gu tegu ci yoon, ci fépp fu ñu koy bind.
Mbir mi nag, narul a yomb, ndax ci mbind mi nuy faral di gis, di ko jàng, ci sunuy pénc, rawati-na réew-taax yi ak ci tele yi, li ci ëpp lépp, ñu mbind ko ci wolof, teguwul ci yoon. Ay yàq rekk la. Ci misaal, sooy wàcc ca ayropooru AIBD (Aéroport international Blaise Diagne de Dakar) bu Ndakaaru, baat bii di ”jaam” lañu lay teeroo, te ”jaam” « nit ku nekk jaam » di saafaanu jàmm, baat bi ñu ci jublu woon, bi ñu koy bind. « Dalal ak jaam » lañu fa bind te mu waroon a doon « Dalal ak jàmm » ngir teeru ñiy egsi Senegaal.
Wànte nag, teewul nu war a sargalu ci jéego yu am solo yi ay kër di def, yu ci mel ni Orange walla «start-up» bi tudd Sunu nataal jëm ci wormaal mbindunu wolof. Ñu ngiy def seeni kem-kàttan ca na ñuy binde lañuy yéene ci pano yi nekk ci mbeddi réew-taax yi walla ci wetu tali yi.
Noo ngi rafetlu it telewisyoŋ ITV biy bind xibaar yi ci wolof, donte sax, yenn saa yi, ñuy def ay njuumte yu fés yu ñu jubbantiwul.
Seetlu nanu itam ni Njiit li Maki Sàll, tànn na, ab diir a ngi nii, di tiwit ci wolof, te mu ngi sonn bu baax ciy bataaxalam, di leen bind ci mbindin wu jub xocc. Mën nanoo wax, moom moo war a jiitu ci liy yaxalu mbindinu làkk wi tëral, wànte rafetlu nanu lool doxalin wi. Jëf jooju jees di sant, as ceññeeru yaakaar la ci biir doxalinu jalgati gu jéggi dayo ci mbindinu làkki réew mi.
Mbooloom Ànd Wattu Làkki Réew Mi, mu ngi gaaral ci suuf, ñaareelu yëngoom gu aju ci topp ak jubbanti yenn mbindin yiy «xajamal» kéewu mbooloo mi.
TURI JOTAAYI TELE SENEGAAL YI
Seen Xéewal
Tës
Saa Njóogu
Kër gi ak Taal Ngol-Ngol
Aaru Mbedd
Diine ak Jamono
Njàngatu bés bi
Jàkkaarloo Bi
Yeewuleen
Seen jotaay / jataay
Faramfàcce
Sama Gox
Kàkkatar
Tàkkusaanu Jolof
Li ci réew mi
Ndumbelaan
Gis-gis
«Dans l’enfer des» mbindaan
KOORU JÀMM, WAAJAL KORITE AK «FONDATION PAD»
Jotaayu Xam-Xam
Mbaboor mi. Siiw du jàmmi boroom
TERAANGA KU NE
«SenTv» Wone ma
TURI LÀNGI WALLA KURÉELI PÓLOTIG YI.
Bennoo Jubal
Luy Jot Jot Na
Ànd Defar Sunu Senegaal
Jëf-Jël
Bés Du Ñàkk
Bokk Gis-Gis
Bokk jëmu
Jot na
Bennoo ak Tanoor
Ànd Jëf / PADS
Mbindin mu tane: Ñu ngi ci yoon wi.
Liggéeyu Ndey añub doom
RTS : Lan mooy céru jigéen ju ëmb ci miraas ?
Wëndéelu
Tontu Bataaxal
Ñi ci bokk
ÀND WATTU LÀKKI RÉEW MI
Ajaratu Umar Sàll Jaw (Ma-làmmiñal, l’IFAN Ch. A. Diop, UCAD),
Maryetu Jong Jóob (Moo doon njiitu Fondation UCAD),
Ndey Koddu Faal (Njiitu EJO, di kër guy móol ay téere ci làkki réew mi)
Useynu Béey (Taskatu xibaar), Maam Cerno Siise (Ma-làmmiñal FLSH, UCAD), Adaraame Jaxate (Njiitu bindkat yi ci làkki réew mi), Baabakar Jóob Buuba (Ma-mboor, Département de Langues anciennes, FLSH, UCAD), Bubakar Bóris Jóob (Bindkat), Amet Juuf (Ma-yoon), Mamadu Jara Juuf (Bindkat), Maamur Daraame (Ma- làmmiñal, FLSH, UCAD, Dakar), Abdu Xaadar Kebe (Bindkat, Ma-mboor), Mansuur Xumma (Jàngalekat, Ma-làmmiñal), Baydi Taal Nduur (Bindkat, Léebkat), Màmmaram Sekk (Ma-làmmiñal, l’IFAN Ch. A. Diop, UCAD), Isaa Ture (Jàngalekat, Ma-làmmiñal), Maam Daawur Wàdd (Bindkat)
[1]Am na ñu naan Seen bokki réew.


text:
Guyaab
Guyaab xeetu garabu foytéef la gu bokk ci njabootu "mirtaceae". Ci gox yi gën a bari naaj ca Amerig kepp la daa sax, ginnaaw bi la tas ci àddina bi. Baatu guyaab ci làkku Arawaag la bawoo, turub dëkk la woon ci réewu saa-kolombi ya woon.
Melo wiModifier
Taxawaayu garab gi dafa yem, man na àgg ba 8i sàntimet ci guddaay. Xobam man na àgg ba 15i sàntimet ci guddaay ak 7i sàntimet yaatuwaay
Guyaab bi (doom) xob wu nooy la yor. Wirgoom cig ñàkk a ñor nëtëx gu leer la, cig ñor nag mboq gu dër la, day amaale ay tomb yu ñuul ci yenn xeet yi.
Solo siModifier
Guyaab garab la gu ràññeeku te am solo ci wàllu koom.
Dees na ko soppi njar, njambaanu foytéef ak yu ni mel. Xolliitu foytéef dees na ci faj biir buy daw. Manees na ko lekk it nim bindoo. Dees na ci jëlee sax gëtt.
Turu xam-xam wiModifier
Psidium guajava


text:
Tekuruur
Tekuruur moo doonoon benn nguur ca bej gannaaru Senegaal. Xeet yu bari tase nañu fa, juge Isipt: Séeréer si, Pël, Sooninke, Naar yi. Leeegi Tekuruur, Fuuta-tooro la tudd. Koli Tenŋela Bah, denyankobe bi, moo ko jox tuur wi. Ca nguur ga, Tukuloor ak Pël ñoo fa ëpp ba tay, waaye Séeréer si ñoo fa jëkk a nekk, ak Pël. Buur yu bari ñoo yoroon nguur ga:
- Jaa-Ogo yi ci yoonu imbratooru Gana. Ñoom ay tëgg lañu woon. Bokk ci Pël yi.
- Manna yi. Ca Penku lañu fekke baax (nguuru jaara / kingi), sant Ñaxate, bokk ci sooninke yi.
- Tondiyoo yi. Ñoom ay Séeréer lañu woon.
- Lam-Termess, Lam-Taga, ak Lam-toro yi. Ci ñu nekke buur, Jolof moo doon uuf dëkk bi, di fi teg ay Farba (Farba Walwalde, Farba Njum, etc).
- Deeniyankooɓe yi, yu Koly tenŋela Bah, Sebee lañu woon, Sebbe mooy Ceddo.
- Almaami yu Torodo yi. Sulaymaan Baal ak Abdul Xaadir Kan, ñoo dàq deeniyankooɓe yi ci atum 1776. Ay jullit lañu woon.
Ba noppi, tubaap yi ñëw ak canc gi (colonisation), ci atu 1890, jël nguur gi, elif Almaami yi, di séddale dëkk bi, ci ay - li nuy wax ci lakku fraanse (Canton) ak (Provinces).
Tukuloor, mooy ku dëkk Tekruur, da mel ni baatu Fuutankooɓe / Fuutanke, di ku dëkk Fuuta Tooro. Tur wi ñuy wax Tukuloor tubaab moo ko fi indi, yeneen yi naan Wolof yi ñoo ko sos. Nit ñi , dañu faral jaawale, Tukuloor (ku dëkk Tekruur) ak xeet wi nekk ca dëkk boobu. Ñoom, ci waaso yi lañu joge: Pël, Séeréer, Sooninke, Naar. Seeni sant ñoo ko firnde. Deeniyankooɓe ñoo tax lakku pulaar siiw dékk boobu.


text:
Saa Boroom ay Ndaanaan! (Ismayla Géy )
Saa Boroom ay Ndaanaan! Damaa nekk ci saxaar gi di tukki, jóge cib dëkk jëm cib dëkk. Saxaar giy daw, di daw saay gët di jaabante ci diggante asamaan ak wéyalal
Xeltu tuuti, tutti ndabal xel ak xol
Fii loo fi man a gis lu nekk day daw di wër ci biir wenn wërngalTe mooy BOROOM bi buur bëbbal i biram yu mel ni yum bërngal Yenn ci wéyalal
KORONAAWIRIS : Ña ñakku ca Óstaraali jële nañu ca SIDA
Ca Óstaraali, ab ñakk buy faj koronaa te nekk ci caaf gu njëkk gi ca Jàngune bu Kiwinslànd moo jur yeneen jàngoro yu yéeme ba waral kilifay réew ma ajandi wéyalal
DEMOON NANU GORE
Demoon nan dëkk bii di Gore, di dëkku cosaan ak mboor. Fekk nan fa Baay Suley LI, di mag mu baax, xam démbu dun ba, te ànd ak maandute ci wéyalal
Ku saam sa njëg ca Ja ba, bul taamu ku koy jënd
Ku yor sa njëg làq sa mbóot! Xaalis xamul taar xamul ub ñaawaay xamul ko baax, xamul ku bon! Lu ko waay yónni, mu def ci njàmbaar ba indil la wéyalal
Jollasu dafay màbb ag dund
Afrig li ko dal metti na lool, ndax dinanu faatu ba jeex ndax ay xarala yu yees; Ñi nga xam ne dañuy liggéey ci jumtukaayi xarala yu yees yi ak wéyalal
« Dellu ci mbay, taxawal ay ndefar… mooy tëte ndaw ñi ci réew mi » Seex Maahi Ibraahima Ñas
Xew-xew, diineSiyaare atum 2020: njiitu Fayda Tiijaaniya, Papa Maahi Ibrahiima Ñas woo na mbooloo ma ngir ñu dellu ca suuf sa ngir tekk ay sémb jëm ci mbay mi ak wéyalal
« Leegi xam nanu li nu warul a def… » Eme Seseer
Laaj : Fees man a wéer bii xeex (ñeel gëdday askan yi) ci jamono joj jikko yi dañoo maase yàqu ? Eme Seseer : Laaj bu doy waar. Bir na wéyalal
WAVE, muqlu walla ag lajj/ arnaque ou échec
Lu waral WAVE bëgg a wàññi xaalisu ña cay liggéey ?La mu manoon la manatul – dafa fuqle – walla dafa lajj ?


text:
Lonkoyoonu àdduna bi
Boo gëstoo kartu adduna bi bu baax dinga ca gis dëgg yii : - Kaw kol-kolub suuf si mi ngi ame ci jéeri ji ak ndox mi, bu ko defee jéeri ji yóbb ci benn ñeenteel, maanaam bu doon ñeenti xaaj la benn bi, ndox mi moom yóbb ci ñatti ñeenteel . - Jéeri nag mi ngi ame ci juroom benni gox walla kontinã ( ci lu dul goxub dott (pole) bu bëj-saalum bi nga xam ne kenn dëkkewu ko ngir jawwu ak dénd bu méngoodi ba), juroom benni gox yii danu leen a toftale kem ni nu yaatoo : 1 – Goxub Asi : moo ëpp ci gox yi, ab tolluwaayam toll ci benn ñaareel 44 milyoŋi kilomet yu kaare , way dëkk ya tollu ci 2200 milyoŋ ciy nit. 2 – Goxub Afrig : ab tolluwaayam di benn ñeenteel 30 milyoŋ ciy kilomet yu kaare , way dëkk ya tollu ci 350 milyoŋ ciy nit. 3 – Goxub Amerig gu bëj-gànnaar gi: ab tolluwaayam tollu ci benn ñeenteel 24 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 270 milyoŋi nit. 4 – Goxub Amerig gu bëj-saalum gi: tolluwaayam toolu ci ñatti ñeenteel 17 milyoŋi kilomet kaare, way dëkk ya tollu ci 300 milyoŋi nit. 5 - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits (longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu. 5 – Goxub Tugal ab tolluwaayam tollu ci benn ñaareel 10 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 750 milyoŋ ciy nit. 6 – Goxub Ostraali : ab tolluwaayam tollu ci ñatti ñeenteel 7 milyoŋi kilomet kaare , way dëkk ya tollu ci 15 milyoŋi nit. - Ndox yi nekk ci kaw kol-kol bi (globe) ñi ngi ame ci mbàmbulaan yi : ñoom ay diggante yu rëy lañu yu ndox, ak ci géej yi: ñoom ay diggante yu gën a ndaw lañu yu ndox . Bokk na ci mbàmbulaan yi : màmbulaan gu dal gi (moo ci gën a rëy) ak gu atlas, ak mbàmbulaan gu end gi ak gu bëj-saalum gi ak gu dott bu bëj-gànnaar bi(pole nord). Bokk na ci géej yi :géej gu diggu gi (mediteranee) gu xonq gi , gu araab gi, gu ñuul gi añs . - Adduna ju njëkk ja walla ju yàgg ja – moom mi ngi ci xaaj bu penku bu kol-kol bi – mi ngi ame ci ñatti gox walla kontinã yu taqaloo, daal di sos nag benn dank (bloc) walla jóor, ñatti gox yii ñooy : Asi, Afrig ak Tugal, dara taqalewu leen lu dul yenn ci ay feeñte yu dénd yu néew : niki géej yu xat yi ak càllalay doj yi ak tund yu yaatoodi yu néew yi ag yékkatiku. - Nit dundal na goxi adduna ju yàgg ja la ko dale ca ba mu tegee tànkam ci kaw suuf rekk, bu ko defee ay xay (civilisation) yu mbay, yu kawe, yu yàgg daal di am ci xuri ay dexam yu naat ya, lu ci mel ne xay ya amoon ca xuri dexug Niil ga nekk Isipt ak dexug Dijla ga ak Furaat ca Iraag ak dexug Sand ak Gangas ca End ak dexug Sigyang ak Yangci ca Siin. - Adduna ju yees ji – moom mi ngi ci xaaj bu sowwu bu kol-kol bi – mi ngi ame ci Amerig gu bëj-gànnaar gi ak Amerig gu bëj-saalum gi, ñoom ñaar ñooy ñaari gox yi nga xam ne bi leen nit wuñee (decouvrir) ak leegi ay xarnu (siecle) rekk la, la ëpp ca ña fa dëkke ay waa Tugal lañu yu gàddaaye Tugal dëkksi fa, moom Tugal nag benn la ci goxi adduna ju yàgg ji . - Goxub Ostraali –moom moo gën a tuuti ci gox yi, te gën a rëy ci duni adduna bi- mi ngi nekk ci xaajub kol-kol bu bëj-saalum bi, ca bëj-saalum gu penku gu dankub adduna ju yàgg ja. - Mbàmbulaan gu dal gi moo dox ci diggante ñaari gox yii di Asi ak Ostraali cig wàll, ak ñaari gox yii di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi ci geneen wàll, bu ko defee mbàmbulaan gu atlas moom dox ci diggante ñaari gox yii di Tugal ak Afrig ak ñaar yee di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi , bu ko defee mbàmbulaan gu end gi tàqale ñaari gox yii di Aseek Afrig wëlif goxub Ostraali, mbàmbulaanug bëj-saalum gi tàqale mbooleem gox yi wëlif goxub dott bu bëj-saalum bi. - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits (longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.