text:
Ma jóg man te fas yéenee liggéeyal Sëriñ Tuubaa
Ku xam Yàlla gëm Yonnen liggéeyal Sëriñ Tuubaa
Moroomam Sëriñ Tuubaa masul am ginnaaw Nabii
Te ab xarnu dootul am ku dend ak Sëriñ Tuubaa
Maqaamam Sëriñ Tuubaa amul xawsu buñ ko may
“Wayaxluqu maa laatahlamuuna”ay Sëriñ Tuubaa
Maqaamatu Aqtaabi dahëeriiri kullihim
Ku leen boole woon peese ak maqaamam Sëriñ Tuubaa
Mu wat leen ci ay bóotam, te wat leen ci ay natoom
Te am naa ci ay tegtal yu wér ngir demug Tuubaa
Misaalam mbiram ab Xawsu day feeñ ci ay biram
“Halaa xadri diinil mar-i” lañ wax Sëriñ Tuubaa
Maseeful a sàkk’ab xarnu tey bër newuñ kilib
Ku baax ak ku bon ñoo mas di léewtoo ba dem Tuubaa
Misaalam mbonug saytaane moo lay xamal Jabel
Xiyaasal Rasuulal Laahi moo may Sëriñ Tuubaa
Misaalam mbonug Ibliisa mooy xamle Aadamin
Lëndëm gaak rëyam ga a tax sujóotul ba dem Tuubaa
Misaalam mbonug Firhawna Muusaa la lay xamal
Keroog bahru Xalsuumin bëggoon na’y Sëriñ Tuubaa
Misaalam mbonug Namróosa ak fonk gay xërëm
Du moo xamle Ibraahiima xamleg Sëriñ Tuubaa
Misaalam tubaab bee tax nu gëm Bàmba gëm gu wér
Nde noo raw ña raw cig bon te feerook Sëriñ Tuubaa
Hamul kuy dajeek nasaraan juróom ñaari at yu mat
Te yàquñu tawhiitam ku dul yaw Sëriñ Tuubaa
Hamoon nan fi bër yoo xam ne dañ daa amiy fetal
Ca baawon tubaab bee tax ñu wuute ak Sëriñ Tuubaa
Hamoon nan fi ñuy waaraate tey ànd tey sikar
Di sol ay kurus seen muj ga wuuteek Sëriñ Tuubaa
Hamul kuñ rayul Maayomba mbaa rékkiwuñ gëmam
Ca ñañ sànki woon foofee ku dul yaw Sëriñ Tuubaa
Hamoon na rayiin yoo xam ne, ray nañ ca ay kurél
Te yaw ba’ng fa teewee xar nga fay baax ba dem Tuubaa
Hamoon ngay xëbal yoo xam ne rëtloo na bër ya wéy
Ba ñuy fàtte Rabal Harsi yéem naa Sëriñ Tuubaa
Hamoon ngay kasook i gaarjê yuy gàddu ay fetal
Te ngay gën di gëm Yonnen amóo kem Sëriñ Tuubaa
Hamoon nañu doj woo xam ne kuñ jàpp teg ca kaw
Jinney doj wa daa’d lay fab ndengam doo Sëriñ Tuubaa
Hamoon nañu nag woo xam ne janlook nit ay mbañam
Boyal nañu nag woowee mu ànd ak Sëriñ Tuubaa
Hamóo kem, ku diiŋat lii na laaj Sàmba Lawbe mbaa
Jasaawu Sakóorin kon mu far xam Sëriñ Tuubaa
Hamóo kem dangaa gëm Yàlla booleek gëm ag ndogal
Lu neex ak lu wex taxtil nga ràññe sa mbir Tuubaa
Hamul yen bu diisal Yàlla, Yàlla a yenuy biram
Dafay mbër mu téeñoo kàttanal Yàlla jëm Tuubaa
Masoon nay wax ak aw nit, ba naa nattu yiñ ma teg
Limab suuratul Ahwaani lañ teg Sëriñ Tuubaa
Musiiba yiy dal nit ñeek balaa yii ñu may tawat
Ni kuy lekk xet gay aal ña kuy wër la mel Tuubaa
Maseeful a jëf bam tax mu faat waxtu mbaa mu tiim
Du juuyook Boroomam mbaa mu xëy fàtte waa Tuubaa
Masoon na a fanaan Jeewal ba muy dem ca “Jaysasin”
Ñu wan ko fa mbooleem luy xaloo xew ba dem Tuubaa
Manoon na a waññeekoo foofa nee waaye kon du am
Mayam yii mu am booleek jaloorey Sëriñ Tuubaa
Mu far wóllaranteek Yàlla jaayante ay biram
Xaloo jàjju yen boobee tëwoon bër ya wéy Tuubaa
Mu jiital Boroomam, Ahlu Badrin di wéttalam
Mu def sopp Yonnen muy la koy nos mu jëm Tuubaa
Mu fab Alxuraan def gën ji ngànnaay ga muy saxoo
Te def tagg Yonnen muy jihaaram ja xew Tuubaa
Mu def gën ji Yonnen muy saxaaram ga ñuy dawal
Ragal Yàlla dib yóbbal bu dul jee ba dem Tuubaa
Mu doyloo Boroomam, fab rafet njort def këram
Nangoo muñ di ab sàmmam bu àndak Sëriñ Tuubaa
Mu def tudd Yàlla ak jàng muy reeram ak añam
Ba xëy fàtte lekk ak naan ci leerag Sëriñ Tuubaa
Mu fab luy këyit booleek i daa daldi yóbbuloo
Di taalif ba am cay at gërëmleen Sëriñ Tuubaa
Muritu na foofee kem “Samaaniya⁸ Hijajin”
La Yàlla sasoon Muusaa la tobbil Sëriñ Tuubaa
Mu fab baatinam jox Mustafaa may Wasiilatoom
Te fab saahiram jox gaa nooneek Sëriñ Tuubaa
Mu def Sunna muy toolam ba muy xëy di wër di bay
Fal Liimaanu wal Lislaamu goppab Sëriñ Tuubaa
Mu fab Waajib ak Mandóob mbubboo, laa mu kaalawoo
Rafet jikko diy dàllam yu dul xar ba dem Tuubaa
Matal na “ladaa” Maayombe; lañ wóllante woon
Ba naa ndox ma: “Washat annanii maay Sëriñ Tuubaa”
Maqaamam Sëriñ Tuubaa hanil kawni xaa-ibun
Nattuy Yónnenag Muusaa la dàmbeel Sëriñ Tuubaa
Musal nañ ko delloo nañ ko yóbbal ko ay gërëm
Abal nañ ko mbóotum “KUN” mu làmboo ba dem Tuubaa
Maroo naak i noonam far gannaaw bam fi déllusee
Afal nañ ko yaatal nañ ko bam xëy ba dem Tuubaa
Muriitam yi ak waa Mbàkke ak waa Mbusóobe ñii
Daloo nañu mbég moo xam ne deñtil ba dem Tuubaa
Mayam ya a ngi baawaan Saalum ak Fuuta ak Bawal
Kajoor ak la wër Njàmbur ci barkeb Sëriñ Tuubaa
Mag ak ndaw pël ak naar ak wolof, lawbe ñépp a yem
Ci sag dex lañuy duyloo te doo nëx Sëriñ Tuubaa
Musal nga nu ciy lor, war nanoo sant fun taxaw
Buddil nga nu géttub naari Jaajëf Sëriñ Tuubaa
Dangaa bay daggal nuy dàgga yaa tax nu am lu ne
Cerey lay, cerey ngëmm ak maraakiis a xew Tuubaa
Dangaa xare not waa réew mi yaw jàpp ruu yi jël
Nu jël nun alal yeek ñam yi yaa dëddu jëm Tuubaa
Dangaa fekk yéefar yeek sëriñ sépp bokk yem
Di jaamuy bidaa yaa tax nu sellal Sëriñ Tuubaa
Dangaa fekk ay dongook sëriñ bokk genn kër
Di moy Yàlla yaa ber daara Jaajëf Sëriñ Tuubaa
Dangaa fekk aw góor ak jigéen bokk lenn ndën
Nga ber dab ya wut say téere Jaajëf Sëriñ Tuubaa
Dangaa fekk nuy roof-roppi tey doglu ay mbabal
Nga jox nuy tubay nuy sol, masin yaa ngi ñaw Tuubaa
Dangaa fekk nuy jéggeek a fàndeek a lekk cox
Nga jox nuy lay ak taalaale Jaajëf Sëriñ Tuubaa
Dangaa fekk nuy rafleek a daa tëdd ciy tagar
Nga wut pabiyoŋ ak matlo ak lal yu jëm Tuubaa
Dangaa fekk nuy nduumaake ay at ci néegi ñax
Nga taaxal nu jox nuy seng nuy sàkketoo Tuubaa
Dangaa fekk nuy mafñook a waaxook a teel a xëy
Nga jox nu wataak ay fas yu dul bar ba dem Tuubaa
Dangaa tax nu bew tay ngir mbëttak mbuum a doon ndawal
Nga wut ay talaabeer ak diw ak gerte jox Tuubaa
Dangaa fekk am sàq ak wajan lan fi daa sanoo
Nga seexal nu jox nuy junni ëskay Sëriñ Tuubaa
Andil nga nu yaw Seex Bàmba kéemtaan yu xel dajul
Tabax ngal fi jàkkay doj yu dul màbb feek Tuubaa
Andil nga nu bir yoo xam ne semmal na bër ya wéy
Nde tuubloo nga ay kàngam te sox tàkkuloon Tuubaa
Andil nga nu Mbaaxaan ak Njoxor Mboore Kumba Jam
Ci lislaam te waajoon nañ ba jëm Daaru ak Tuubaa
Andil nga nu ay wërsëg yu doy yaa nu jaamuloo
Dangaa togg sottal jox nu, muñ yaw ba dem Tuubaa
Ataayaak kafeek taalaale baawon xamuñ ko woon
Daqaar ak xorom lañ daa baxal door a xëy Tuubaa
Alarba ak dibéer lañ daa demal doomi soxna yaw
Nga jox nuy murit yuy daw di sellal ba dem Tuubaa
Adunyaa ji yaa leeral mujjam gii nde kon mu bon
Dugon yaw danuy nasaraanu jaajëf Sëriñ Tuubaa
Adunyaa ji yaa tax muy am iy yërmandeek i taw
Nde kon Yàlla fallas ruu ya daa moy Sëriñ Tuubaa
Abuubakirin Siddiixu dëggal ga yaa ko am
Dangaa gëm ba far semmal ña fentoon ngirum Tuubaa
Abuu Hafsinil Faaruuxu diineem ja yaa ko yor
Jubal ngay kurél tey jaasi bocceekuwul Tuubaa
Andil kuy yamook Usmaanu ciy kersa ak ngoram
Ku dul Bàmba miy fab kersa làmboo ba dem Tuubaa
Abuu Sibtiyil Muxtaari jàmbaar ga lañ la may
Nde yaw rekk a fiy dem géej ba xëy délsi dem Tuubaa
La Yonnen ba ruujoon góor ña booyal ko yaa ko bay
Bu lislaam defoon ab tool nga jëwriñ ko waa Tuubaa
La Yonnen ba daa digleek a aayeek a kër-këree
La Bàmbay digal mbooleem muriitam bu ñëw Tuubaa
La Yonnen ba daa nàndal Sahaabaam ya cim xalam
Ba ñuy daanu ag leeram la jagleel Sëriñ Tuubaa
La Yonnen ba daahul way te xam bind-til haraf
Te sut népp loolee tax mu wayloo Sëriñ Tuubaa
La Yonnen jagoo woon ba’ñ ko daa wahyu ay hikam
La jagleel Sëriñ Tuubaa ba muy taalifal Tuubaa
La Haddisi Yonnen daa xamal Saaba yam ba woon
La téerey Sëriñ Tuubaa xamal ñoñ Sëriñ Tuubaa
La Hassaanu daa wax ngën ji Yonnen ba ak Kahab
La Seex Bàmba def cib Jësbu jébbal ko waa Tuubaa
La giirag Xuraysin daa kawee def ko seen i ndam
La giirag Mbusóobeek Mbàkke làmboo ba dem Tuubaa
Lewet, tabe, am xam-xam, te am diine, fonk ngor
Ragal Yàlla tey jàmbaar ju dul daw ba dem Tuubaa
Lu waay soxla boo fay dem, mu fab loola yaw nga dem
Wurus mbaa te ab xaalis la daa jox ku jëm Tuubaa
Lefum Yàlla mam xàllal Rijaalam ya fañ tëlee
La Seex Bàmba naalew xél, lii a tax mu raw Tuubaa
Lëmbaaje nga mbooleem péey yi Buur Yàlla door a dem
Toroxloo nga mbooleem bër ya ëskay Sëriñ Tuubaa
Banuu Bàlla Aqmaarun, fal asyaaxu anjumun
Wa Ahmadum hum samsun anaarat lanaa Tuubaa
Banuu Bàlla ay weer lañ, sëriñ see di ay biddiw
Sëriñ Bàmba moo dib jant leeral na waa Tuubaa
Ba muy door a leeral diine tey woote ciy goxam
Ca “Sësin” mbiram dëppook la Yonnen waxoon: “Tuubaa..”
Bidaa dee mu dundal Sunna, far fonk Alxuraan
Saxoo tagg Yonnen muy jihaaram ja xew Tuubaa
Ba réew mépp xëy jiital ko muy feeñal ug muriit
Di seexal ña ànd ak moom ñu naa cëy Sëriñ Tuubaa
Boroom Ndar yabal gaayam ya ñuy génne kuy murit
Ndegam taal bu Yàllay taal la koy fay du am Tuubaa
Ba seexal fi làmpab yoon wi taalal ko Gétt-ndar
Sëriñ Ibra Saar ak Seex Mabaabook i waa Tuubaa
Ba seexal magam jañ naa Sëriñ Aadamaak kemam
Mu seexal rakkam muy war karoosam di dem Tuubaa
Ba Seex Aas Madun Mbër far ko jox sirru bam yoroon
Te nos ruu ga wommat jox ko ngir xam Sëriñ Tuubaa
Palag Yàlla gam daa fal ca Gànnaar mu far ko yor
Di njiital sowak ñoñ penku leeram ga dar Tuubaa
Boroomam da koo jiital, mu jóg aw dëggub Nabii
Sarihatu lay booleek Haqiiqatu jox Tuubaa
Mbusoobee la meññeek Mbàkke yaa sell ay cosaan
Sëriif lañ ca baawon yaw dangay yaaramub Tuubaa
Bu fekkoon dangaa xeetook wurus kon de ngay ngalam
Amóo rax bu lay ñaawal seleŋlul Sëriñ Tuubaa
Karaamaak i xar-baaxak wilaayaak i bóoti xol
Ku leen mas a am salboo ku dul yaw Sëriñ Tuubaa
Ku dul yaw da daa salbook a dàkkook a rékki ngëm
Di alkeek a yàqanteek a fàddeek a ray Tuubaa
Nga yor yii te làmboo “Rahmatul Laahi” yaa lewet
Li ngay muñ te man koo faj amóo kem Sëriñ Tuubaa
Ku lay sóoru daf laa réere boo geesu woon mu dee
Damul wub nga soodaaneek bayaadiina ak Tuubaa
Guwarnëer yi ak suldaar sa xam nañ la “Bëfalin”
Komãdaŋ yi ak kàngam yi xam nañ la bis Tuubaa
Kajoor ak Bawal, Siin, Saalumak Fuuta ak Jolof
Ci say may lañuy baawaane yaay géej gi wër Tuubaa
Ku koy tëkkaleek ub Xawsu moo réere ay biral
Nde moo tëbb Xawsook Xutbu seen leer ya xew Tuubaa
Ku daa woote tey kuy-kuylu taalam ba fay tay
Sa taal ba a ngi dollee jolli faytil ba dem Tuubaa
Ngirum tarbiya a ngii xew sowub jant yaa ko def
Pajug aajo yaa tax nit ku ñuul mos ko fii Tuubaa
Ku ciy bañ a àndak Bàmba xam naa da koo xamul
Gumbooy gisti leerug jant yéem naa Sëriñ Tuubaa.
Kamaalag Rasuulul Laahi mooy mat gu dootu sew
Matug Sëyyidul kawnayni lañ may Sëriñ Tuubaa
Giñoon naa ne yaay wuutaatu Njool-Màkka cig defar
Ku koy sikk-sàkka a réere jagleg Sëriñ Tuubaa
Yërëm ndaw, teral aw mag, meloy Bàmba yaa ngi nii
Di faj soxla tey seexal muriitam ya ñëw Tuubaa
Yarook yare lay wootee ba yar ñépp tey teral
Tabeek topp Yàllaak diine mooy yoonu waa Tuubaa
Ya muy jox ña daa muslook a xaaraanak ay tawat
Giléemak sëfam lay jox ku daa laaji jëm Tuubaa
Yabul Yàlla bay waxtaane dunyaak a dox di kaf
Du jëw nit, du jëwloo nit ngoram ga a rafet Tuubaa
Ya muy wax da daa waareek a bégleek a digle yiw
Woyof, yaatu am yërmaande xol bay xamal Tuubaa
Ya muy def da daa jullee ci jàkkaak i jàng dog
Di wirdook a wéetal Yàlla tey taalifal Tuubaa
Yéwén bay safub yaaram Hariim yaa ko gën ci may
Lewet bay safub Yonnen Jabeel yaa ko roy Tuubaa
Yafal na ña loofoon, fal ña faaleefuloon fi nun
Xamal na Boroomam gaa ya réeroon ba dem Tuubaa
Yu bon yañ xaraamal mas’t a xëy xand fig wetam
Defar nay cëram làmboo ngor ak jëf ba dem Tuubaa
Yërëm naa ku réerook Bàmba bis pénc YAWMA YAN
SURUL MAR-U lam daa jëf, ku koy ramm jox Tuubaa
Yi may wax du ab xam-xam, rafaatal nga may Wolof
Ku doon way ba ngay way tay, na dégloo ma way Tuubaa
Yu sallii bi tasliimin halaa Sëyyidil waraa
Bi Aalin wa Ashaabin Boroomab Sëriñ Tuubaa
Yal na ko Yàlla gërëm te jariñ nu ci moom ak ci ñoom Aamiin
Subhaana Rabbika Rabbil hissati hammaa yasifuun wa salaamun halal mursaliin walhamdu lillaahi Rabbil haalamiina.
Aji-bind ji: Al-Faaruq Omar Siise


c: text/html

text:
Toolu mbëjbijjaakon
Toolu mbëjbijjaakon, ci jëmm, ab tool la buy juddoo ci teewaayu yani mbëj, banqaasu jëmm bi koy gëstu mooy mbëjbijjaakon. Ay bokkaanam (ñi bokk doon ko) ñooy ab toolu mbëj ak ab toolu bijjaakon, seen teewaay di juddal ay doole yees man a natt ci bépp tombu tool bi ci jamono ju ne. Ci fànnu gisiin wu ajoo dees na ci wuññee ne toolu mbëj ak toolu bijjaakon ñaari feeñte lañu yu wuute tur te di lenn li, lépp mbiru nosteg delluwaay la. ba tax sax su benn xoolkat bu taxaw di gis ci misaal ab toolu mbëj kepp, ab ñaareelu xoolkat buy yëngu moom dina gis ab toolu mbëj (nakka-jekk waaye bu dul tekkaaral lay doon) ak ab toolu bijjaakon.
Toolu mbëjbijjaakon bi dafay jur jenn doole ji ci wenn wàll-wàllaan wees yan, bu yamaleb Lorentz diñu jox:
Te di yanu wàll-wàllaan wi, diy xélam, toolu mbëj bi, moom di xiirtalug mbëjbijjaakon bi. Àtteb Faraday-Neumann-Lenz mooy wax ne: wuuteeg aj giy judd ci ag ndombo gu tëju dafa aju ci anam gu jonjoo ci coppite gu walug bijjaakon gi te aju itam ci diirub jamono bi muy ame. Ci yeneen kàddu dafa aju ci xél yi walug bijjaakon gi di soppikoo ci jamono ji. Doxiinu masini mbëj yu bari yu mel ne ci misaal soppalikaay yeek doxalukaayu mbëj yi ci bii àtte lañu sukkandiku.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yàlla
Yàlla, Buur Bi, Sunu Boroom, Aji-Màgg Ji, Aji-Sàkk Ji..añs lépp a ngi joxoñ Ki sàkk lépo ak ñépp.
Yàlla (ar : الله ; fr : Dieu; en : God)
wolof naan ko Yàlla, njëkk Lislaam wolof "Yal" la daan wax namm ci "Yàlla" bi Lislaam dikkee, bawoo ci araab yi naan "Àllaa" ci lañu jëlee "Yal" yokk ci "Àllaa" naan "Yàlla" waaye teewul ba leegi wolof yi di jëfandikoo baatu "Yal" jooju ci seen i ñaan niki "Yal nanu Yàlla jéggal" "Yal na la Yàlla sàmm"...añs.
Diine Yépp Saxal nañu ag Amam, donte wuute nañu ci jëmmam ak i meloom ku ne ak na mu ko jàppe. bu dee ci diibey kojug asamaan yi wuutewuñu ci ne Moom ki bind lépp te kenn bind ko niki diiney Yahuut, Nasaraan ak Lislaam.
Lislaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci lislaam jullit ñi dañuy saxal amug Buur Yàlla mu bokk ci juróom benn ponki ngëm yi nekk ba ca jiitu ànd nag ak anam yu ñj ko war a gëmee, nde am ay melo yoo war a saxal ci Jëmmam Ji, am yoo war a dàq jommale Ko ko, am wow day dagan ci moom. ni nu Koy gëmee nag mooy gëm ne am na te moo fi jiitu lépp te du fi jóg te nuróowul ak menn mbindéef te ku doylu la ci boppam, aajowoowul jëm ci kenn te kenn ku ne ak lenn lu ne aajewoo na jëm ci Moom te it Kenn la ku amul kenn ku ko ñaareel ci jëmmam walla jëfam wallay waxam walla wenn meloom, ku am kàttan la koo xam ne balaa daraa xew da koy bëgg te na mu ko bëggee lay amee, ku am xam-xam la kog réeréewul darra, mbooleem li nu nekkee ak li nuy bëgg a nekkee darra umpu ko ci, day dund, day dégg lu kawe ak lu suufe, di gis lu nëbbu ak lu feeñ, di wax.
Li jomb ci Moom nag te mooy li mënul a am moo di ag ñàkk, ñu naan Yàlla am na te amul ak sosu nga xam ne mas naa ñàkk ginnaaw bi mu am walla darra am te neexu ko walla ameewul na mu ko bëggee walla muy tëx walla mu tëlee wax walla mu ñàkk a xam walla mu gumbë walla mu réerée darra walla muy faatu, li nga xam ne man naa am ci Moom man a ñàkk (Mooy Lu dagan) mooy def ak dindi, mbooleem li ngay gis walla mu toq ci sam xel daa dagan ci sa Boroom, bu ko neexee amal ko bu ko neexee ñàkkal ko. Boo boolee melo yii yépo day tollu ci ñaar fukki melo, mu war ci jullit bi mu gëmee ko nii.
Alxuraan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu nu delloo ci Alxuraan diba nu fekk Muy melal Boppam ciy warab yu fasantikoo ci biir téere bu sell bi, mu bokk ca Saar wi miy melale Boppam walla nu ne Da ci doon aajar Boppam; muy Saar 112 : SELLAL 4 - Laaya – Laata Gàddaay ga
Ci turu Yàlla Yërëmaakoon bi, Jaglewaakoon bi.
1. Waxal ne : “Yàlla, moom Kenn la (jenn Yàlla rekk la). 2. Moom Yàlla, Mooy Kilifa gi wareefa joyal mbir yi. 3. Jurul, te Kenn juru ko. 4. Te amul benni nàttangoo”.


text:
Xeltu
Xeltu baat la bu nu doge ci « filasofia », muy baat bu cosaanoo ci làkkuw gereg, maanaa mi mu yor ci baat yi di « sopp hikma » loolu di (xel mu rafet ;sagesse ci Fr), ba ci laaj rekk ne « lan mooy xeltu ? » dees koy jàppe ab laaj bu di kojug xeltu bu nu man a yendu di ci dàggasante. Lii benn la ci màndargay xeltu yu dëgg-dëgg yi ak jeng gi mu def jëm ci laaju ak defi gëstu ci lepp lu mu man a doon te jéem a xam dëgg-dëggam aki màndargaam aki àtteem. Lii lépp a tax nag xeltu di xam-xam bu yaatu te bari ay ñall, laal daanaka ci xam-xam yépp, walla ci mbooleem wàlli dund. Waaye loolu lépp téewul muy xam-xam bu wéet ci boppam wëlif yeneen xam-xam yeek jagoo yi (specialisation). Xeltu leeg-leeg ñu melal ko ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci jëmmi xalaat, cib déndam ak ci settantal, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a indi ay tontu ci laaj yi am gi di indi ak nekk gi (l’existence). Xeltu seere na ay jëm kanam yu am solo te lëw, dale ko ca waa Geres ya sos ponki xeltu yu mag yi niki xam-xam buy tabax ab gis-gis bu matale ñeel nekk gi(adduna bi) ci biir gis-gis bu di kojug li-am(réaliste), ba ca xeltukati jullit ñi nga xam ne danoo jëflanteek ndonol Geres li (li fi waa geres yu yàgg ya ba woon), jaxase kook nattu (experimentation), daal di soppi “xeltu bu kojug li-am” bi, yóbbu ko ci “xeltu bu kojug tur” ak “xeltu bu kojug xam-xam ak nattu” ci jamonoy yewwute walla judduwaat (renaissance), teg ci “xeltu yu kojug am yi” (existence) ak “yu kojug nite yi” ak “ngéri yees gi ak la ca ginaaw yeeg” ak “ñàkk” (maanaam dee walla bañ a am). Xeltu gu yees gi – ci aaday seggat ci Amerig gu bëj-gànnaar gi(USA) ak nguur gu bennoo gi (UK) (ci seen aada ji nu am ci seggat mbir yi (anaaliise ko)) – day barastiku jëm ci gën a nekk gu xarala ci gu neen rekk, moom day taxaw ci xellu (logique) ak ceggat gu dégg-dégg (conceptual analysis), looloo waral ay tërte (sujets) yi yitteem di jëm day àgg ci làmboo “gis-gis bu kojug xam” ak “jikko” ak “déndu làkk” ak “déndu xel”. Am na yeneen xam-xam ak jubluwaay yu jàppe xeltu muy jàng “fann” (walla ci Fr:art) ak xam-xam yi, bu ko defee muy gis-gis bu daj te matale, di tegtalub dund bu ubale te daj. Ci déggiin wii la xeltu di nekke di luy yittewoo xamale yoonu dund ga gën, dootul nekkati luy jéem a xam dund gi. Jamono yi jubluwaay bu seggat bi jàppee xeltu muy mbirum jëf mom fawwu nu jonjook moom, doxal ko, jëf ko, am na yeneen një (jubluwaay) yu ko jàppe muy cëslaay (base) li xam tegu, ñu war koo xam xam gu wér te xereñe ko.
Xamale luy xeltu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xeltu baat la bu gereg bu juge ci (fila) di tekki sopp, ak (sofia) di tekki hikma maanaam (sagesse) walla xel mu rafet, kon muy firi ((sopp hikma)). Baatub xeltu ci jamono ju yees ji ñi ngi koy wax jublu ci dox gi nit di dox ngir xam laaj yu mag yi aju cig dundam, bokk na ci yooyu dund ak dee ak li-am (realité) ak maanaa yi ak dëgg. Baatu xeltu it dees na ko di faral di jëfandikoo ngir xamalee ci li xeltukat yu mag yi def ciy liggéey yu nu bokk.
Waxtaan ci xeltu du lu waa geres jagoo ñoom rekk, waaye kay ag wàll la ci xayug (civilisation) xeet wu nekk, xeet yépp a ci bokk. Looloo tax laaj luy xeltu? Du tekki benn tontu rekk. Xeltu cig tàmaleem ca jamonoy Taalis da doon gëstu cosaanul am gi (l’existence) ak aji bind ji (le créateur), ak ne-ne (matiere) bi ñu binde mbindéef yi, ak xeet (elements) yi leen toggale, bu ko defee dàggasante gi wéy di tang ci loolu ba ci jamonoy Sinon ak (Sofistaa) yi nga xam ne danu doon jëfandikoo xeltu ci weddi Yàlla ak wëlbati maanaa yi ak dégg-déggi baat yi (li nu ciy dégge) ngir notal seeni gis-gis, waaye mi ngi tàmbali ci jamonoy Sokraat mi Siisroon doon melal ci ne mooy ((ki wàcce xeltu ci suuf si jële ko ci asamaan si)), maanaam mooy ki jële xeltu ci xalaat ci nekk gi ak ki ko sàkk, ak xeet (elements) yi mu ko toggalee (yi mu ko sàkke), yóbbu ko ci xalaat ci jëmmi nit. Moom nag soppi na lu bari ciy màndargaam, daal di tuxal ay ŋaayoom aki dàggasanteem yóbbu leen leegi ci déndub nit (nature-am) ak dëgg-dëggam, ak gëm aji bind ji te gëstu ko, te jëfandikoo tegtalu xel ci saxal ko. Sokraat nag jëfandikoo woon na xeltu ngir tas jikko yu rafet ci biir nit ñi ak dëggu ak soppante. Sokraat nag ñëw na mook Aflaton (Platon) sukkandiku ci ñaari jumtukaay yii di xel ak xellu (logique) niki cëslaayi xalaat bu sell te mucc ayib, xalaat bob day dox dëppoo ak ay ponk yuy leeral ag wéram akug neenam.
Laaj : “luy xeltu?” bii laaj Aristo tontu na ko. Ci noonu sunu wax ji amatul njariñ, ndax dafa jeex te tàmbaleegul, kon tontu bu gaaw bi ci loolu day man a taxaw ci cëslaay lii: tontu bi Aristo joxe woon ci lan mooy dëgg-dëggi xeltu du moom rekk mooy tontu bi nu ci man a joxe, ca dëgg-dëgg loolu daal benn rekk la ci tontu yi nu ci man a joxe. Nit daal - bu sukkandikoo ci ni Aristo xamalee xeltu – dina man a xalaat te firi xalaat yi jiitu Aristo ak Aflaaton ak xeltu yi ñëw ginaawam. Ànd ak loolu teewul nit ki dina seetlu ci anam gu yomb ne xeltu de ak yoon wi nu xame dëgg-dëggam soppiku nanu ci ñaari junniy at yi topp ci Aristo soppiku gu mag.
Waaye ci biir loolu jëmm ji wart a réere ne xeltu, la ko dale ca Aristo ba ca Nits dafa sax – ci cëslaayi soppiku yooyu ak yu leen moy – di moom ci jëmmi boppam, ndax kat soppiku yooyu dafa ame ci wàllug xereñ. Wattu ag yamoo ci biir moom moom la (…)
Lu wér la ne dinanu man a ame ci yoon woowu ay xam-xam yu wuute te xóot, neel yu am njariñ ci ni xeltu feeñe ànd ak taariix, waaye nag woowu yoon dunu may ñu àgg ci am tontu yu dëggu maanaam yu yoonu ci : lan mooy xeltu?
Ni Aristo firee xeltu ne mooy “sopp hikma” am na lu ëpp benn teglal walla maanaa. Tegtalub làkk bi, moom mi ngi aju ci làkku gereg wi ñu tëgge baatub filosofia, ak tegtalub xam-xam bi nga xam ne dafa wuuteek li nu nekk lool. Sikk amul ci ne tegtal bu mujj bi walla maanaa mu mujj mi mooy bi leeral maanaa mi, gaw ko ci “sopp hikma” niki melo wu nu man a wonee ñàkk gi ay am-am (donnés) yu xam-xam ñàkkoon ñeel xeltukat bi ca jamono jooja, bu ko defee hikma nekkoon benn ci pexe yi ñu daa pexee ci lu nu xamul, niki ab ne-ne bu njëkk bi nga xam ne ci la xeltukat biy sose nosteg xam-xamam, mu dëppook settantal gu xam-xam ga amoon ca jamono jooja.
Bu dee leegi nga xam ne xam-xam daa sakkan, li ñu wuññi lëw, laaj yi bari ci ëtt yu bari ak mbir yu dul jeex, ak jëm kanam gi nit def ci wàll yu bari, loolu lépp tax na ba liggéeyub xeltukat du doonati rekk sopp hikma, ak gëstu ko ci jumtukaay yi mu ko daa gëstoo ak ci ron kilimãb réer gu tar gi mu amoon ci wërlaayug àdduna gi ko wëroon ca jooja jamono… Xeltukat leegi lu sakkan ciy ngér (ecole, methode) ñoo ko tënk aki àtte yu di kojug xellu aki am-am yu di kojug péng (lu wóor), ci ron jalub ay xam-xam ak seeni doxal (pratique) yu xarala yu la dul may fenn fooy sikke seenug nekk di yoon. Ci ndabi jamono (conditions) yu mel ne yii, ak ci am-am yu nirook yii xamaleg xeltu ga nu xamoon du manatee dëppook liggéey bi xeltukat bu jamonoo bi man a def, maanaam bu sunu jamono jii nu nekk, moom mi nga xam ne ab liggéeyam daa wuuteek bu ñoñ jamono yu yàgg ya lool.
Bu nu sukkandikoo ci li jiitu danu naan manatuñoo def nenn nu dul jéem a xool nu nuy soppee dégg-dégg ak maanaam xeltu ndax mu doon leegi “juddal hikma” te bañ a doonati “sopp hikma”
Xeltug waa-afrik[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Gu jamonoy firaawna
- Xeltu gu magreb
- Daaray xeltu yu tombuktu yu jamono yu yagg ya
- Xeltuy waa-afrik yu jamono yu yees yi ak yu mujj yi
Dawani(courant) xeltug waa-afrik gu mujj gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
yeneen Xeeti xeltu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Xeltu leeg-leeg (nu koy melal ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci ni nuy xalaate ak ci jëmmi xalaat ci boppam akuw melokaanam, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a tontu ci laaj yu mag yi nekk gi di laaj ak am gi(l'existence))
- Xeltu gu tur
- GBu xam-xam ak nattu
- Yu kojug nekk
- Yu kojug nite
- Xeltu gu yees (ni ko waa Amerig gu bëj-gànnaar gi baaxoo seggate ak Nguur gu bennoo gi(u.k) day xaw a barastiku jëm ci wàll gu xarala, bu jàllee ay wax (ay sujets) doog a digg, moom day sukkandiku ci xellu ( logique) ak seggat, kon ay yitteem day sottiku ci gis-gis bu kojug maanaa ( conceptual analysis)ak jikko ak melokaanu làkk ak wu xel.)
- Xeltug Ceggat
- xeltug waa-sapon
- Xeltug julliti-araab
- Xeltug waa-siin
- Xeltug yëwut
- xeltug waa-end
Yenn ciy xeltukat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Kocc barma faal (Reewu Senegaal)
- Mohammed Bagayogo (Reewu mali)
- Ahmed Baba (juddoo Araun ca Mali ci 1556 )
- Anton Wilhelm Amo (rewu Gana)
- Kwasi Wiredu (Reewu Gana)
- Ibn Badjdja (Nguuru Marok)
- Ibn Battuta (Nguuru Marok)
- Ibn Khaldûn (Reewu Tinisi)
- Socrate (Reewu Geres)
- Diodore Cronos (Reewu Geres)


text:
Sëriñ bi noo ngi deeti ñaan
Faxiir dafay nangoo dagaan
Nangul nu lépp lu nu ñaan
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Noo ngi dagaan ci Mustafaa
Ma nekk marwata ak safaa
Ak àqi Amdi Mustafaa
Mi Yàlla jébbal xarnu bi
Ak àqi mboolem ay rakkam
Ak àqi séen baay yi ñu am
Ak àqi seex yi Bàmba am
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mboolem muriit yépp a ngi tuub
Tey réccu bàkkaar yi nu juub
Ba lu nu bay-bay, du nu góob
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Mbàkke, dangay boroom i mbóot
Te sag njaboot tawat giloot
Ñu def ma ab àntalpareet
May làpputoo waa xarnu bi
Aw ma maxaamam di la woo
Waaye murit yi ñoo ma woo
Ne tawatal te bu nu woo
Saw làmmiñay wow xarnu bi
Tay jii ma wax ba ne tareet
Ngir yaa ma def àntalpareet
Yaa fab i xam-xam ne yëreet
Ci sama xol, ci xarnu bi
Te bul ma tanqamlu ci ñaan
Ngir lii ma bon tey ku añaan
Muriid yi yépp a la ko ñaan
Ngir bëg nga dekkal xarnu bi
Jooy i perantal la nu jooy
Boo nu fabul, lee nu ne wóoy
Ku nu yafal, ban def i kóoy
Mu dellu naatal xarnu bi
Jisu nu yaay te noo ngi raam
Ku ñàkk yaay, day nàmp maam
Buural te boot nu, ngalla daam
Roggndi mboolem xarnu bi
Fabal sa doom yi yépp boot
Ñoom it ñu boot séen ug njaboot
Ku manta boot nga jox ko mbóot
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Te fab muriit yi suturaal
Mottali jàkka jii ñu naal
Foo toll dolli séen alaal
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Ndax Yàlla Amdi Mustafaa
Tabax jumaa yi Mustafaa
Bam tol ni marwata ak safaa
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mboolem murit yépp a ngi jooy
Ngir luñu bay mu dal di gooy
Ba séen i àddiya a ngi booy
Sarax nu naatal xarnu bi
Jamono jaa ngi xiif a xiif
Luñ togg bar gi ne ko fuuf
Seex Bàmba neel ngën ji mbindeef
Mu dellu naatal xarnu bi
Xiif tax na ñenn mag ñi yooy
Xiif tax na gor su ndaw di jooy
Xiif tax na yenn tool yi booy
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Tax na ña daa joxee ngi laaj
Ñii jàpp séen i sas di xaaj
Ken dóotu dem fenn ba waaj
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Xam nañ ne yaa nu daa tawal
Daa nu bayal daa nu ñoral
Daa nu roñal daa nu daggal
Feesal nga sàqi xarnu bi
Sa yërmandee nu daa defal
Lu xel dajul daa nu dëfal
Daa nu tibbal daa nu lehal
Reggal nga mboolem xarnu bi
Sa yërmandee nu daa sanal
Jigéen ña yaa nu daa amal
Tay ñépp a yam ken amatul
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Ñii séen i sag sàggiku na
Ñii séen i gaay dàggeeku na
Ñii séen i ngëm rékkiku na
Ngir ñàkk gii ci xarnu bi
At moo ne ndax mu tane daaw
Muy gën a far dellu gannaaw
Ba rab yu aay yi sax di naaw
Ay Mbàkke geesul xarnu bi
Wuy nun a wuy noo ka torox
Yalwaan amoo ku la sarax
Garab bu daanoo xob ya lax
Bàmbaay ndànjaamal xarnu bi
Garab gu mag bu nee jirim
Garab yu ndaw yi diy jirim
Meññat ma say mbir ma ëlëm
Lii rekk a dal waa xarnu bi
Allaahu akbarus samaan
Jamono moo man a safaan
Xéewal yi daf daa walangaan
Ci dabi mboolem xarnu bi
Libeek sikkeek i sahfaraan
Lan daa diwoo muy walangaan
Nuy xelli kopp ya di naan
Wata ya korne xarnu bi
Astaxfirul Laahal Asiim
Tuub nanu lan daa def i koom
Te muy lu neexulon boroom
Jurbel a wuuteek xarnu bi
Xéewal yi daf daa wal-wali
Baawaan fi nun di kel-keli
Moo tax ma jóg di pél-péli
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Xéewal yi daf daa walangaan
Waxset nga wuute nga ak sayaan
Xamoo xur ak tund ak sayaan
Sam ndox a naatal xarnu bi
Wàcc nga yaw loo mas a wax
Def nga ko jox ku mat a jox
Daawoo nu nax daawoo nu ñax
Séddon nga mboolem xarnu bi
Gàncax gu ndaw gi weddatul
Mag ña nga yar ken wuddatul
Moo tax ma naa la suuxatal
Njëmbët li won ci xarnu bi
Njëmbët la mooy gaa ya dikkon
Daa wéy ci xéewal ya fi won
Tay ñi ngi def ya ñu bawoon
Ngir ñàkk gii ci xarnu bi
Ag ñàkk a bon ci waa ju baax
Day tas kërëm xolam di jaax
Daa ceebu tay ngay añe laax
Jaaxal na gaa yi xarnu bi
Leeg-leeg nga gis fi ab murid
Muy taxawaalu nib mariid
Walla mu xàcc def tariid
Ndaw njombe gaa ya xarnu bi
Ànd ak komersaa ya di jaay
Ñii di wajaaseeri ba xaay
Te xam ne yaa doon séen i baay
Moo! tee nga naatal xarnu bi
Ñilee ngi xàcc def i seef
Ñii def i dag ngir bañ a loof
Ñii daw ba raw ba ni nu fiif
Moo! tee nga naatal xarnu bi
Yaw la nu yaakaar abadaa
Ngir yaa nu tàggaleek bidaa
Tuub nanu mboolem la nu daa
Bàkkaar ci njëkk xarnu bi
Yërëm nu tay yaru na nu
Dóotu nu fo xàmmee na nu
Dóotun nelaw yewwu na nu
Yërëm nu naatal xarnu bi
Soo nu joxoon la nu yoron
Dóotu nu def nanu defon
Xanaa yëgoo ne yaru nan
Ku weddi laajal xarnu bi
Yërëmlu nan toroxlu nan
Jooy na nu ren saraxtu nan
Soppeeku nan jébbalu nan
Sarax nu naatal xarnu bi
Nun tuxu nan sun kër i baay
Gàddaay te def la ngën ji baay
Tuubaa di kër bàmba a di waay
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Murit yi saalit nanu ren
Ngir xam ne yaa léen ame woon
Yaa léen joxon la ñu yoran
Yóbb nga mbóoti xarnu bi
Tiijaan yi réccu nañu tay
Xam nañ ne bëy du sóoru boy
Yaa man a may nit lu ko doy
Moo! tee nga naatal xarnu bi
Bawal-bawal jolof-jolof
Mboolem pël ak naar ak wolof
Kenn gisatul ku am i yëf
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Koo xam ni daa na am i jaag
Daa am i àngaar ak i juug
Mii at mu am déwén mu jéeg
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Ku mas a am yaari wata
Soxla na ren yaari mata
Te manta am njëgu mata
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Koo xam ni daa na am i taax
Tay mi ngi ngeeju’b néeg bu baax
Bu gën a féex bam ne ca faax
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Kër yaa ngi wéet ba ni wëyëŋ
Lal yañ yoroon def i koroŋ
Ña doon i wuur def i koyaŋ
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Tubaab yi sax pert nañu
Ña léen gëmoon perdi nañu
Yahood yi sax fayit nañu
Yal na ñu yées ci xarnu bi
Ña tukkiwan faf nañu laŋ
Fuñ wàcc deefi léen falaŋ
Àdduna yaa ka noo welaŋ
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Naar yaa ngi yalwaan ak a xaar
Seex buñ xamoon dellu fa jaar
Ken talatul loo jox i naar
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Wuy Mbàkke ! yuuxu nan ba dee
Wallu nu boo yeexee nu dee
Melal ni kuy rammu ku dee
Yaa nuy tinul waa xarnu bi
Yaw yaay donoy Muhammadu
Te yor nga sirrub Ahmadu
Te yor nga bóoti Haamidu
Man ngaa defar waa xarnu bi
Man ngaa defar bitteek i biir
Defar nga baadoola ak i buur
Yaa dindi àllarba ak dibéer
Sàkk Muriiti xarnu bi
Man sa kanam, man sa gannaaw
Loo sant Yàlla mu ne waaw
Loo wax fa diiwaan ñu ne waaw
Wax léen ñu naatal xarnu bi
Sa mbir ëppante na ak dërëm
Nde xarnu bépp a am gërëm
Te am dërëm te yokk ngëm
Nga may njariñ waa xarnu bi
Ma léebu gaa yi la xamul
Waa ju xamul dees koy xamal
Subhaana, yaa ka mat kumal
Yaa neex a wan waa xarnu bi
Nan far waññeeku tagg daam
Ngir moo nu may lu jomb i maam
Booleek Muriit yuy daw di raam
Ag cant a war waa xarnu bi
Bàmba maneefu laa misaal
Yaay géej gi wër waa senegaal
Deefu la jàlle genn gaal
Say duus a tooyal xarnu bi.
Seex Bàmba yaa dik mbàmbulaan
Ku sóobu dóotu ñaani naan
Ku màndi day dimbaan i teen
Say kaas a màndal xarnu bi
Ku sóobu génnaaley dërëm
Békkoor bi dóotu dem kërëm
Ku ne corom kaasub ngërëm
Du mar li des ci xarnu bi
Géejug hikkam gim daa dëtëm
Ba ne ko secc mook ñoñam
Maseefu caa nàndal ku xam
Toqan ga doy na xarnu bi
Luumloo na fóore ya wéyon
Raamloo na kàngam ya fi won
Daane na bër ya fi ne won
Amul niroo ci xarnu bi
Sirrub andaari xam-xamam
Museefu caa nattal wujjam
Ayam gi suural naw ñoñam
Wujjam amul ci xarnu bi
Fekkoon na dab yi ne xareet
Mu soppi léen watay sareet
Duy léen ngëneel bañ ne sëreet
Wàccoo na mook waa xarnu bi
Taalif na móol yu fees i taax
Te xalimaam du juum du jaax
Te am xelam du gag du naax
Du fàtte lëf ci xarnu bi
Day duusu dongo yay dëtëm
Duus yay jallaañoo ci’b dënnam
Mooy géej gu ridwaan diy jënam
Te mus la fer ci xarnu bi
Bàmbaa di géej gu tàbbi géej
Fekk fa géej gu ne ko ngiij
Mu duy ca leer ya ba ni giij
Dellusi tooyal xarnu bi
Lu baax du baax ba weesu baax
Waaye Sëriñ bee jàll baax
Baax a ngi yam fi xotti baax
Baaxaale gaa ya xarnu bi
Waa ju la sopp dal di baax
Waa ju la weddi dóotu baax
Waa joo gërëm muy gën di baax
Waayoo ko warna xarnu bi
Waayam du ñiit gariiti laax
Dóotu limbooy sagar di daax
Loxoom du daarati ci mbaax
Ku weddi laajal xarnu bi
Ku weddi lii demal lagan
Isaa di mbar moo man u gan
Yaaram la wuute na ak sagan
Bàmbaa ko ñaak ci xarnu bi
Ngëneeli daam yi gën a tuut
Xel manu koo takk di root
Mbaa xalima ak i daa yu xóot
Lottal na mboolem xarnu bi
Xarbaax la raw na kuy xiyaas
Lu xel dajul deefu ko raas
Fugraas la raw na góoru faas
Sakkaa ñi teewe xarnu bi
Moo jar a way bañ a selaw
Guddeek bëccëg bañ a nelaw
Ba raw ñi daa wayal calaw
Ngir li mu def ci xarnu bi
Seex Bàmba yaa bariy njariñ
Fëriñ nga wuute ga ak këriñ
Sëriñ si yaa di séen sëriñ
Yaa man a leeral xarnu bi
Sëriñ si, ñoo doon fatafoor
Sondeel du mel nib limiyeer
Jant la moom fawxa na weer
Leeram ga tiim na xarnu bi
Seex Bàmba yaa dig mànduwaar
Waaju la tàbbi dóotu réer
Yaay jant say gaa ya di weer
Leer ya gëndoo ci xarnu bi
Nun sóobu nan la jàlle nu
Waay Mbàkke! bul dem bàyyi nu
Yawmal Xiyaam yobbaale nu
Te yóbb mboolem xarnu bi
Seex bàmba yaay ngën ji keno
Sa jën yi doy na ñuy dono
Soo doon fetal di ag këno
Say wal a mokkal xarnu bi
Billaahi wéeru nan ci yaw
ŋoy nan ci yaw lu man a xew
Ngir urwatul wusxaa du sew
Déesu ko dog ci xarnu bi
Seex Bàmba yaay ngën ji wurus
Foo génn xànjar daaldi rus
Gor su la waaje dóotu rus
Doy nga takkaayal xarnu bi
Def nan la ngay sunu takkaay
Di sun bitig nu di la jaay
Yaa gën i baay gën i nejaay
Yaa gën xariiti xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’b libidoor
Làmburde wuute na aki cuur
Sëriñ si sóobuwuñ sa mboor
Nde kon ñu naatal xarnu bi
Seex bàmba yaa nu mat boroom
Fekkoo ci àddina moroom
Tooñoo boroom, tooñoo moroom
Tinul nu tooñ i xarnu bi
Buur Yàlla jox na lay midaay
Diiwaan ba xam nañu sa waay
Waajoo gërëm, kërëm du daay
Yaay kerkeraanub xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’b kerkeraan
Ku jëm ca Yàlla na la ñaan
Soo doonu tur di «Alxuraan»
Yaa boole bóot i xarnu bi
Def nan la geg bu deefi yéeg
Te def la mbër mu deefi déeg
Kelaŋ mi, wub nga bër yi jéeg
Sebul ci mboolem xarnu bi
Yàllaa la jiital ca xadiim
Tudde la Ahmadul Xadiim
Jiitu na aadama ak i doom
Jiitu na gaa yi xarnu bi
Yawma ajaaba bi balee
Yéefar ya juum wuyoo walee
La Bàmba not ñu naa a
lee Notaale góor i xarnu bi
Sirrub dëggoom ba la ne naat
Ca doqi góor ña ñuy sanaat
Ñépp ni nuut tàllal i baat
Ken yënguwul ci xarnu bi
Mu jàll toog ca gàngunaay
Buur Yàlla ràng koy medaay
Diiwaan ba jox ko séen i gaay
Keroog la àtte xarnu bi
Billaahi Bàmbaa dim kelaŋ
Moo jàpp saytaane welaŋ
Ba tër ko rendi fa gaboŋ
Ñibbisi wax ko xarnu bi
«Qaataltu fil bahril lahiin
Kabkabahuu nadbul amiin
Mahal amiini wal amiin»
Moo ko waxon waa xarnu bi
Yonnente ba ak ahlu badar
Ñoo dàkku kaarce ya ko wër
Saytaane nërméelu di ser
Làbbe ya daw ci xarnu bi
Gaboŋ ña xam na ñuy biram
Galwaa ña xam na ñuy biram
Làmbarna seere nay biram
Seere sa wóor na xarnu bi
Keroog la làbbe ya ne waaw
Maaràbbu bii bu leen ci gaaw
Leeram gi sarna asamaaw
Sar na ci suufi xarnu bi
Tubaab ya naa ko nan maroo
Soldaar sa naa ko bun meroo
Làbbe ya naa ko bun woroo
Ñibbil yilif nga xarnu bi
Tëggaale wuñ la asamaaw
Bër yépp booloo nañ ne waaw
Goroŋ yi lay nañ sa gannaaw
Nde wub nga làmbi xarnu bi
Karaama yaa nu ko xamal
Màqaama yaa nu ko amal
Kaaraange yaa nu ko defal
Yaay suturaal waa xarnu bi
Àll ak kër ak jaam ak gor ag
Ceddook sëriñ buur aki dag
Bokk ak i jàmbur ñépp a jag
Jaaraama daam ci xarnu bi
Luy nit ku ñuul ak nit ku weex
Diggante askan yu du jeex
Fu nekk daam def na fa seex
Bu man a yor waa xarnu bi
Bindéef yi yaa léen fal i buur
Ku mas a xëy taali baboor
Di xelli attaaya ju foor
Fajoon nga aajoy xarnu bi
Soodaanu war nañ ne nërëm
Biidaanu war nañ ne naham
Ñépp di sant ak ay gërëm
Ngir yaa defar séen xarnu bi
Koomersi naa la mersi ñoom
Pël yaa nga naa la «mujji doom»
Wolof ya naa amoo moroom
Yaa dàmbe tagg i xarnu bi
Ken dóotu dox kem li nga dox
Ken dóotu wax kem li nga wax
Ken dóotu jox kem ñi nga jox
Darale woon nga xarnu bi
Limaamu Sahraaneey kamaal
Téeréerm ba Bàmba lay misaal
Giñ naa ne mooy aboo rijaal
Xutbu ya won ci xarnu bi
Mboolem i xawsu ya wéyon
Yaa sóobu ngér ya ñu awon
Wommat nga ruu ya ñu yoron
Yeesal nga wirduy xarnu bi
Xaadiru yeesal ngay biram
Tiijaanu yeesal ngay biram
Saasali yeesal ngay biram
Kuntiyu jox la xarnu bi
Lottal nga ñoñ sariihatu
Jommal nga ñoñ haxiixatu
Sa ngér mi mooy tariixatu
Moo gën a jub ci xarnu bi
Woroom kurus ya daa aji
Ak gaa ya daa siyaare ji
Yaa tax ñu daa siyaare ji
Sëriñ sa woon ci xarnu bi
Wommat nga naar yeek i wolof
Xàllaat nga ngérum tasawuuf
Sëriif si yaa tee ñu suruf
Jàlle nga léen ci xarnu bi
Roytéefi xutbu yi nga won
Kiimaani labdaal yi nga won
Kiiraayi lawtaad yi nga won
Ak nujabaa-uy xarnu bi
Xutbu yi, yaw lañ daa fegoo
Nattu ya góor ña daa tegoo
Lasyaax yi yaw lañ daa sagoo
Bay laaj hidaayay xarnu bi
Naar yaa ngi am hidaaya tay
Tiijaan di laaj hidaaya tay
Te masu ñoo weesu bu rëy
Yaw la ñu roy ci xarnu bi
Seex Bàmba, yaa di ab newet
Sébbi nga tooyal gépp wet
Bay nga mu ñor, góob nga ba fat
Man ngaa dundal waa xarnu bi
Dundal nu, noo di sa’g njaboot
Wodd nu nee nu wàkk boot
Te suturaal nu, may nu mbóot
Nee léen «amiin» yéen xarnu bi
Yaay fekk waayi njorondaay
Nga fal ko, boole kook i gaay
Ni doomi Maam Sëynabu Njaay
Làmp bi won ci xarnu bi
Muriid yi yaa yor séen ngërëm
Sëriñ si yaa yor séen xorom
Biñ la gisul ñi’ng ne xerem
Fajal nu aajoy xarnu bi
Seex Bàmba yaa di ag nduyoor
Sëriñ si ñoo doon njawli-béer
Waa ju la nemm falu buur
Sa lem gi neex na xarnu bi
«Wa saabixuuna saabixuun»
Yàllaay boroom «Kun fa yakuun»
Éy waaye gaay ya fi jëkkoon
Ñoo yóbb mbóoti xarnu bi
Ña rafle woon wodd na léen
Ña rifle woon sedd na léen
Ruu ya gëmoon wommat na léen
Bañ wommataale xarnu bi
Ña ko bëggoon Seexal na léen
Ña ko bañoon suuxal na léen
Ña xàddi woon neexal na léen
Bañ delsi ànd ak xarnu bi
Seex Bàmba yaay gayndeg ñëloor
Ag ndaama sóobutil sa mboor
Soo doon u weer di weeru koor
Mbaa weeru gàmmuw xarni bi
Fàddal nu ndaama yii di daan
Notal nu noon yii di nu daan
Jàggil nu bër yii buñ nu daan
Te def nu mbër ci xarnu bi
Seex Bàmba yaa matub Sëriñ
Yaa xóot i mbir te yaa xarañ
Waane wi yaa raw ab marañ
Say gaal a jàlle xarnu bi
Soppi nu ay wagook i gaal
Ten yab sa marsandiisi haal
Te yóbb góori senegaal
Def nub masin ci xarnu bi
Seex bàmba yaa matub sëriif
Mbàkkeek mbusoobe dootu soof
Séen xol ya war na ne gariif
Maam Jaara tiim na xarnu bi
Siggil nga waa Mbàkke bawal
Mbàkke kajoor yaa léen bewal
Penku bawal yaa léen defal
Lu tax ñu siiw ci xarnu bi
Mbàkke dimb ak mbàkke xewar
Ak mbàkke baari, kër sayar
Saañànka bàmbaa léen defar
Ba ñuy defar waa xarnu bi
Askanu kër Maam Maharam
Yaa tax ba waa ju ñu gërëm
Mu ber kërëm am i dërëm
Daagul rusoo ci xarnu bi
Daaru Salaam, Daarul Minan
Daaru yi fii kulli saman
Yaa léen joxon la ñu yoroon
Ku weddi seetal xarnu bi
Yaa tax ñu doon i kàppitaal
Niroowu ñook i fàkk-taal
Am nañu barke am alaal
Ñoo gàddu mboolem xarnu bi
Sa daaru yee diy lóppitaan
Ku ràgg war na lay dagaan
Ku ñëw nga jox garab mu naan
Doktoor bi yaa faj xarnu bi
Ràggi xol ak ràggi yaram
Yaa koy ragal joxey ngërëm
Jarag yi war nañ laa gërëm
Ngir yaa wéral séen xarnu bi
Fekkoon nga réew mi def i ndóol
Fekkoon nga ñépp def i gool
Yaa tax ba nuy niinal i bool
Yafal nga mboolem xarnu bi
Fekkoon nga ñii def i lafañ
Ñii daanu far ba ne fëlëñ
Ñoo ku ñu ñaan jabar mu bañ
Ñii mel ni man ci xarnu bi
Yaa dikk jag ya fi dammoon
Jénganti mbir ya fi dëngoon
Yékkati néeg ya suufe woon
Bañ man a ànd ak xarnu bi
Amal nga gaa yu amulon
Xamal nga gaa yu xamulon
Feeñal nga mbir yi nëbbu won
Dekkal nga ruuhi xarnu bi
Sa waay du ñee waayi kaneen
Sa waay du xàcc jëm faneen
Deesu la xam di gëm keneen
Sa diine doyna xarnu bi
Taxoon nga ruu yi dajaloo
Te wootewóo, te fitalóo
Te watewóo ni kuy faloo
Lislaam nga moome xarnu bi
Xàlloon nga ngér mi ba mu weex
Ku ci awoon mujj na seex
Te masulaa jàdd ak a jeex
Ba yóbb mboolem xarnu bi
Wommat nga ruu yi jox boroom
Sàmmal nga cër yi séen boroom
Seex Bàmba ken du sa moroom
Yaa man a jàlle xarnu bi
Dekkal nga julli yi juróom
Ba ceddo yaa ngi jàppi wóom
Te fetaloo bañ am i góom
Yaa wone diiney xarnu bi
Aw nga siraatal mustaxiim
Te boolewoo wal ak i doom
Ba àgg yaak sa yépp doom
Tay ñi ngi wommat xarnu bi
Sunna si yaa ko dekkalaat
Tërbiya yaa ko yeesalaat
Te alxuraan yaa ko falaat
Yaa bindloo won xarnu bi
Fekkon nga ñuy waññ ak a toor
Daa takk i ndomboy takk i cuur
Yaa samp i daara, fal i wuur
Tasaare daaray xarnu bi
Soppi jigéen ñiy muslimaat
Ñuy dawu góor ni muhsinaat
Rékki takkaayi séen i baat
Di muuru dëddu xarnu bi
Yaa tax nu daa sellali jëf
Yaa tax nu tekki nun wolof
Yaa tax ba nuy way di walif
Xamal nga gaa yi xarnu bi
Jirim yi yaa don séen i baay
Baayo yi yaa doon séen i yaay
Miskiin yi yaa doon séen nijaay
Yaay wéeruwaayu xarnu bi
Ku jooy fi yaw nga noppiloo
Ku xiif fi yaw nga reggloo
Ku mar fi yaw nga màndiloo
Màndal nga góoru xarnu bi
Billaahi yaa mat li nga doon
Noo seddu teggi cer bu duun
Wàccal, damul, laggul te téen
Nde wub nga làmbi xarnu bi
Mboolem sahaabatu rasuul
Ak bër ya daa tagg rasuul
Mel na ni bay nga séen i tool
Bayaale tool i xarnu bi
Kahab da daa tagg rasuul
Busayri daa tagg rasuul
Hassaanu daa tagg rasuul
Semmal nga léen ci xarnu bi
Yaa raw ña daa janook rasuul
Ngir yaa liggéey ba am wusuul
Ba def xaliifatu rasuul
Kawe nga mboolem xarnu bi
Yoon wa mu aw ba raw mbindéef
Ba def donoy ngën ji mbindéef
Maneesu koo xamal mbindéef
Jomb na mboolem xarnu bi
Diggante mulkook malakóot
Ba sar ca péey i jabaróot
Ken masla boole séen i bóot
Lut Bàmba bàjjob xarnu bi
Aras la daa giseek boroom
Kursiyu lay xamey soloom
Diiwaan la daa faley moroom
Di folli seef i xarnu bi
Moom la ñu may nuurul jalaal
Moom la ñu may nuurul jamaal
Mu boole kook sirrul kamaal
Leeram ya dar na xarnu bi
Gaa leer, ca lay jañey cibeel
Gii leer ca lay ñoddeey ngëneel
Kamaal ga lay faleey meteel
Seexal na mboolem xarnu bi
Yàlla la daa sukkandikoo
Yonnen la daa jottalikoo
Jibriil la daa dimbandikoo
Ba jot ci mbóot i xarnu bi
Téere ya lay wéttalikoo
Durus nga lay moyandikoo
Pexe ya noon ya daa jagoo
Ba të na nooni xarnu bi
Taalif la daa jëfandikoo
Mahfuus la daa gàngandikoo
Hikkam la daa sukkandikoo
Moo nàndaloon waa xarnu bi
Tawhiid la daa xamali jaam
Hikaaya lay xëyee subaam
Riwaaya lay gonte ne kaam
Du jëw du jànni xarnu bi
Fum toll day tagg rasuul
Du war watay dammi rasuul
Du werse boŋ ci tarasool
Moo gën a wuuteek xarnu bi
Dem jàkk a moo ko tax a nooj
Julli na fiy ràkk a ba géej
Aj màkka mas na ko ne ngéej
Faadiilu aj na xarnu bi
Njool màkka daal lay sigiree
Soo ko tudee mu daldi ree
Giñ naa ne daawu ñu soree
Jikkoom ya waar na xarnu bi
Fab na ca xayru lanbiyaa
Jikko yu raw yuy lawliyaa
Moo raw xiyaaru lasfiyaa
Déndam amul ci xarnu bi
Dëddoom gu mat ga mu jagoo
Ak xam gu mat ga mu jagoo
Ak muñ gu rëy ga mu sagoo
Mus la tawat ci xarnu bi
Nattoom yu rëy yam daa tegoo
Te teewu koo ànd ak sagoo
Te amna bóot yu mu fegoo
Te du ko feg ci xarnu bi
Dunyaa da koo wanon gannaaw
Masula faale yamu laaw
Jublu ci Yàlla ne njanaaw
Wakkiirlu dëddu xarnu bi
Bëggul galan bëggul medaay
Bëggul lu ab tubaab di jaay
Jaayante na ak Yàlla sa waay
Gañe na mboolem xarnu bi
Bëggul fas ak nag ak galeem
Bëggul bay ak xar ak i doom
Bëggul a am sàqi njuróom
Du jaay du jandal xarnu bi
Bëggu la am junni yu roŋ
Bëggu la dox di yor i boŋ
Moo mas a dox ba dem gaboŋ
Dellu si fii ci xarnu bi
Dërëm du yàq ab deram
Wurus du tax mu ras bëtëm
Nawul dërëm xeebul përëm
Moo gën a wuuteek xarnu bi
Dërëm xàmmeewu kook xandeer
Diinaar xàmee wu kook ganaar
Kuy waaru bàmba doyna waar
Cey Yàlla ! bàjjob xarnu bi
Mbindéef yi yépp a yam fi moom
Alal yi yépp a yam fi moom
Bëggul bañul xeebul du yéem
Mooy génn góor ci xarnu bi
Bawal-bawal akub ajoor
Sàmm ak i baadoolook i buur
Ku laaj mu jox la lay sa muur
Di nég li des ci xarnu bi
Mbàkke gënul fi moom guyaar
Kon ummi mbàkkeek taar bi kaar
Kon du ko may sëriñ guyaar
Xamul ku bon ci xarnu bi
Tabax, gënul fi moomi baar
Àngaar, gënul fi moom sabaar
Baari, gënul fi moom pataar
Kon du fa jug ci xarnu bi
Wolof, gënul fi moomi naar
Gànnaar, gënul fi moom mbayaar
Kon taaxi jurbel du fa jaar
Ba def jumaa ci xarnu bi
Wata, gënul fi moom saxaar
Mbaanig gënul fi moom daqaar
Rusul a yalwaan ak a xaar
Ba Yàlla jox ko xarnu bi
Màggat, gënul fi moom sixaar
Ndaw it, gënul fi moom kibaar
Njàccaar, gënul gumba gu taar
Gu jox tumam ba xarnu bi
Bàmbaay boroom «kun, fayakuun»!
Moo donn Ahmadul Amiin
Moo tax amul xejj ak i séen
Mooy yërmandey waa xarnu bi
Baatin la daa fab di nu jóor
Du mere nit, ba di ko dóor
Mboolem jigéenam ak u góor
Defar na léen ci xarnu bi
Tarbiya, lay yarey goneem
Tarxiya, mag ña won fa moom
Tasfiya, bër yu deefi yéem
Bañ man a ànd ak xarnu bi
Diraaya, lay xamal goneem
Inaaya, moodi ay jikkoom
Wilaaya, lay defal boroom
Cofeel gu am ci xarnu bi
Cofeel gi, moo ma ko xamal
Xam-xam bi, raw na sama xel
Leeram gi, fees na sama xol
Baawaan ci gaa yi xarnu bi
Moo tax ba dóotu ma selaw
Cofeel gi, tee na maa nelaw
Maa nguy wëréelu, ni gelaw
Dóotu ma toog ci xarnu bi
Leeram gi, daal may tex-texaan
Saa xol di dem, ba poroxaan
May naan ba màndi, coroxaan
Di buusu gaa yi xarnu bi
Seex Bàmba, yaa di sun Imaam
Yaw la nu teg fa sun amaam
Yaw la nu doyloo, ba fa saam
Rammu nu, nook waa xarnu bi
Sëriñ si woon dañoo téxem
Ñoo way ne ñeex, ba xerem
Seex Bàmba, moo safon xorom
Safaale gaa yi xarnu bi
Ku leen faboon, teg ci balaas
Jël Bàmba, teg ca bee balaas
Konte, mu wat séen i palaas
Mbàkke! du maasam xarnu bi
Xawsu ya, mooy séen Yilimaan
Moo sàmmuwaanteek Alxuraan
Adiisi Yonnen, ba rañaan
Moo ko xamal waa xarnu bi
Moo am “fasaahatu lisaan”
Laaya yi, moo xam seen cosaan
Moo xam, la wàcce asamaan
Jëmsi ci suusi xarnu bi
Moo am “mahaarijul huruuf”
Làmmeñu yaaram lañ ko roof
Mooy waykatub gën ji mbindéef
Maay waykatam ci xarnu bi
Mooy “Muhjisaati adnaan”
Yuñ wàcce aaxirus samaan
Di rammu xeet wu jëm jinaan
Tuubaa li ahli xarnu bi
Tuubaa, ñehal na kuy muriid
Waylun, ñehal na kuy mariid
Yal na nu Bàmba def muriid
Neeleen “amiin” yéen xarnu bi
Jox naa ko fàww sama xol
Saabub ngënéel a may setal
Térub mbalaan i sama xol
Fóotal nu gàkki xarnu bi
Bàmba, da ngay boroom i may
Te nun, nu def woroom i moy
Moo tax nu sax ci di la way
Ndaxte, nga jéggal xarnu bi
Wayu nu ngir bëgg iy dërërm
Mbàkke, danuy sàkku ngërëm
Ca bis ba Yàlla di yërëm
Xeet wi ne woon ci xarnu bi
Yaw mi laggeeyal sa boroom
Ba am ngërëm “xayrul Xadiim”
Wàllil nu yaw ci say juróom
“Yawma yaquumu” xarnu bi
Tàbbal nu “jannatul nahiim”
Ten dëkk fa ak sa yépp doom
Wuntu ya, yaa yor seen i doom
Tijjil dugal waa xarnu bi
Ridwaan tijjil na la, nga wéy
Jox na la njénd yu la doy
Waa ju la soob mu daal di wéy
Yaa ame caabiy xarnu bi
Nopplujil ca «hilliyiin»
Yàlla gërëm nala ak Lamiin
Yonen gërëm na la ak ñeneen
Ak xulafaa-uy xarnu bi
Ak Mursaliina ak Lanbiyaa
Ak taabihiina ak lawliyaa
Jinne ya ak Malaayika ya
Gërëm nañook waa xarnu bi
Yural sa poŋ, te dem fanaan
Diggante kawsara ak jinaan
Nottil te lekk nag, te naan
Jaajëf! defar nga xarnu bi
{Alhamdulillaahi na ngéen;
Di sant rabbal haalamiin
Doom a di baay kii du kaneen
Man naa defar waa xarnu bi}
Yaw mi laggéeyal Mustafaa
Bul fàtte, Amdi Mustafaa
Ak doomi baayi Mustafaa
Ñoo ame bóot i xarnu bi
Mat na xaliifatul xadiim
Fees na plaas ba mat na doom
Te amna xam-xam, ame koom
Man naa musal waa xarnu bi
Noppeek, goreek, tàllal ndijoor
La moome saalum ak kajoor
Ku laaj, mu jox la lay sa muur
Te musla gàntul xarnu bi
Taafeeri Njool Aaminata
Yaa donn njool aaminata
Tuubaa di sun madiinata
Yaay weer wi tiim waa xarnu bi
Yaa neex a way, te neex a taas
Ngir xarnu bii, amoo fi maas
Li dale fii, ba weesu faas
Yaw lañu jébbal xarnu bi
Raayaw ngënéel wi yaako yor
Yaa teggi tuur ba, daw ba sar
Ngir naaru góor ak fasu par
Rawantewuñ ci xarnu bi
Mboolem sixaarun wa kibaar
Yaa tax ñu tàbbi ci’g saxaar
Ba wàcc Tuubaa ngën ji gaar
Noppal nga léen ci xarnu bi
Robino yaangiy walangaan
Nuy naani kawsara ak jinaan
Dóotu nu tàppaatuy sayaan
Jaajëf! defar nga xarnu bi
Jumaa ji yaa ko taxawal
Yaa tee mu naaxsaay niw yorol
Naalam wi yal nang ko matal
“Aamiina” war na xarnu bi
Yaw la sulaymaan xamalon
Karyeer ba, doj ya ca deson
Jumaa ja bayti tabaxoon
Moom ngay defal waa xarnu bi
Daawuda Bàmba lay misaal
“Baytil Muxaddasi” la naal
Wuyji boroomam ba kamaal
Taaw ba defal ko xarnu bi
Ndommoy ngënéel ya won ca maam
Yay sëtu kokki aki ndaam
Nga boole kook ngënée li daam
Ràngoo, amoo ci xarnu bi
Murit yi jox nala’y Idaay
Tubaab ya jox la ay midaay
Sultaan nga boole kook wilaay
Yaa man a tàggat xarnu bi
Yàlla na ngay muuram muriit
Te Yàlla booy, muuram mëriit
Bihaqi xaadirin muriit
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
“Allaahu sul fadlil asiim”
Kum jox ngënéel deefi la yéem
Faadilu mooy “fadlu hamiim”
Turam wi, doyna xarnu bi
Mooy doomi “shamsun wa xamar”
Mbàkkeek, mbusóobe duñ ko jar
Moo nàmp yaari meeni ngor
Mooy Bàmba tay ci xarnu bi
Saddiiti baayam lay royaat
Leerug cosaan ga day royaat
Nday jaa di xayru muhsinaat
Moo donn mbóoti xarnu bi
Mooy noobalub lislaam fi nun
Mboolem shariif yi moo ci gën
Donoy usaynu wal hasan
Maay xaadamam ci xarnu bi
Ma wax la lëf, ci ay jikkoom
Lewet, woyof, ànd ak sagoom
Niru na baay ba, mat na doom
Ëmb na kersag xarnu bi
Dem na ba màkkam jullikaay
Haj na, siyaare ngën ji baay
Te ëndiwul alal di jaay
Nawleem amul ci xarnu bi
Taalif i baayam ay wayam
Moo donn duusi xam-xamam
Moo naan ci géejug hikkamam
Sirroom ba, doyna xarnu bi
Yàlla na am lamuy mébét
Ci nun, nu am li nuy mébét
Ci moom, te yal nan am i sët
Yu gën a gëm waa xarnu bi
Nan tagg ahmadul amiin
Moom la ñu may sirrul masuun
Xarbaax la feese, ba ne guun
Baay baa ko lëm ci xarnu bi
Baatin ba, jaaxal naw kajoor
Moo tax ñu lëm ko jame biir
Soo ko gisee ma ngay bangéer
Ni kuuy lu mat ci xarnu bi
Faj aajo, moo ci gën a gaaw
Lum wax boroomam mu ne waaw
Day fal di folli ci lu gaaw
Mat naa ragal ci xarnu bi
Day way te jàngulon haraf
Te màndaxaam du ca suruf
Moo man Araab te man Wolof
Jommal na mboolem xarnu bi
Fab na ca baayam, yan yu diis
Te nduruwul boroomu tiis
Kuy rooti, moodi dex gu fees
Moo man a màndal xarnu bi
Sañ-sañ ba, làndi na ci moom
Jagle ga jiitu nab juddoom
Mbër mu ko sóoru daal di luum
Mbiram xajul ci xarnu bi
Rijaal ya ,xam nañ darajaam
Bu nee jalañ, ñuy saf i jaam
Nërëm-nërëm, di safi baam
Raamal ko war na xarnu bi
Yal nañ ko may mbóoti lamiin
Fegal ko ayu bépp noon
Ku dégg ñaan, na ne amiin
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mbég maa ngi teeru leen basiir
Donoy basiiran wa nasiir
Ku teeru naan, lekk ba suur
Doo ñàkk lëf ci xarnu bi
Moo am jalaal te am jamaal
Te xar kanam ga leer kamaal
Tem bari xam-xam am alaal
“Buurika fiika” xarnu bi
Taar ba ca yuusufal kariim
Ba buur ba fal ko def ko doom
Jigéen ja far tàngook sagoom
Manga ak basiirum xarnu bi
Ca ag rawam, la daal di raw
Fóore ya daa fireek a raw
Masu la jaar ci yëfi ndaw
Masu la faale xarnu bi
Sóobu na ngérum tasawuuf
Ku ko rawoon, nee na la wif
Moo raw ña xàllon moom a lef
Sakkaa ñi teewe xarnu bi
Hilmud Diraaya la jagoo
Mbirum hinaaya la lëkkoo
Nuurul wilaaya la sagoo
Dendam amul ci xarnu bi
Durus ci téerey alxuraan
Mbaa muy julleek a jàngi ñaan
Yooyu la baaxoo, te ku ñaan
Mu may la lëf ci xarnu bi
Yal na fi sax, ba dégg maam
Te tol ni maam Ahmadu daam
Te donn mbóot ya won ca daam
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Allaahu moodi jenn waay
Mooy jàpp doom, def ko ni baay
Ñu bokk benn ub taxawaay
Abdoo, di Bàmbam xarnu bi
Booko gisee muy sammandaay
Seex Bàmba, ñoo niroob jataay
Niroo yaram, niroo sewaay
Niroo deret ci xarnu bi
Niroo doxiin, niroo waxiin
Niroo jëmm ak melook defiin
Buy ree nga waat ne du keneen
Bàmbaa ñëwaat ci xarnu bi
Moodi wallax-njaanu jinaan
Bu léen ko xool bët i kañaan
Kañaan du tee béjjan a daan
Baayam a leeral xarnu bi
Moo donn tab, ga woon ca moom
Moo donnn njàmbaar ga ca moom
Séen baay a séddaley jikkoom
Sédde ko lii ci xarnu bi
Baatin ba, raw na saahiram
Day gaaw a soppi ay mbiram
Mbir ma ca baayamay mbiram
Moo yor jaliili xarnu bi
Yal nañ ko dolli ay muriid
Te yal na raw pexem mëriid
Te yal na mujj di’b fëriid
Ba tol ni gaayi xarnu bi
Nan ñaan ci Yàlla miy Samad
Mu may Sëriñ Abdu Samad
Te may Sëriñ Abdu Lahad
Lu doy a doy waa xarnu bi
Ci bóoti “xul huwal fadhliin”
Sëriñ bu mag bi gën ci yéen
Yàlla bu séeni barke neen
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Te yokk Abdul Qaadiri
Fii baatinin wa saahiri
Bijaahi baayu taahiri
Bam tol ni Jiilim xarnu bi
Te yal na Ibraahima moom
Def ab xariit fa sun boroom
Ba jot ca bóot i turandóom
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mboolem ñi dooni saalihiin
Ci sowwu jant, mbaa feneen
Yàlla na saalihu di séen
Jant bu tiim waa xarnu bi
Dundug Sohaybu ga ak, alaal
Ju bari ja ak, jam darajaal
Yal na ko Seex Bàmba misaal
Ci sun Suhaybum xarnu bi
Te maynu barke ak ridaa
Te sol ngërëm ci murtadaa
Ba ku ko soob mu def xadaa
Haajaatihii, ci xarnubi
Te boole luy taaw ak i caat
Góor ak jigéen, ci benn baat
Ndax Yàlla sun xarnu bi naat
«Aaamiina» war na xarnu bi
Mboolem lu Sayxu Bàmba am
Yal nañu gën te yokku ngëm
Kon, lee nu bokk ame ndam
Te am ngërëm ci xarnu bi
Muusaa ka miy séen werekaan
Moo léen di way, di léen dagaan
Tey sant, tey tagg ak a ñaan
Ndax yàlla naatal xarnu bi
Waykat yi buñ yaboo ni xiim
Maa war di xaadimul xadiim
Damay muriid, di jaam, di doom
Te gën a bon ci xarnu bi
Ngir Abdu Mbàkkem soxna Mbay
Ak Maaharam mi ñépp ŋoy
Mooy baayi-yaayi sama nday
Maa dikke nii ci xarnu bi
Saynabu Mbàkkem Absa njaay
Ak Maaharam miy ngën ji baay
Mooy yaayi-baayi sama yaay
Maa dambe yii ci xarnu bi
Man léebu naa leen, kàll leen
Way naa wolof, ba làkk leen
Way naa araab, ngir bëgg ngéen
Xam Bàmba, yéen waa xarnu bi
Way naa ko Sëhru ramadaan
Mi Yàlla wàcce Alxuraan
Ngir bëgg lépp lu ma ñaan
Yàlla defal ko xarnu bi
Jullil ci ngën ji Addnaan
Muusaa, te ñaan ko ba nu naan
Géwal bu jaaxlee war a ñaan
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Aamiin ! Allaahumma salli halaa sayyidinaa Muhammadin wa aalihii wa sahbihii wa xayra
xadiimihii wa sallama tasliiman,
Subhaana rabbika rabbil hissati hammaa yasifuun wa salaamun halal mursaliin Wal hamdu lillaahi rabbil aalamiin
Aji-bind ji: Seex Lóo


text:
Bis ni tay la woon : 10i fani saawiyee 1994, sosug UEMOA.
UEMOA, mbootaay la gu ëmb réewi Afrig Soowu jant yi. Kureel la gu dolleeku ci yu fi nekkoon, ngir jàppndal gëndaloog koom-koomu Soowu Afrig gi.
10i fani saawiyee 1996 la ñu ko sos. Ndakaaru la ame woon. Daa dëgëral tërëlin yi ci sàrt bi sanc UMOA, mbootaay gi dajale réew yiy jëfandikoo Seefaa ci Soowu kembaar gi, ci la dale woon 12i fani mee 1962.
UEMOA, daa dolli ci bokk xaalis bi, boole koom-koom yi. UEMOA lu jëm ci xaalis bi lay saytu, te UEMOA gëndale koom-koomi réew yi la jublu, jaare ko ci def leen benn ja, bennale seen tërelin ci wàllu yoon.
Réew yii ñoo ko séq : Bene, Burkinaa Faaso , Kodiwaar , Gine Bisaawóo, Mali, Senegaal, Togo, Niseer.
Dalu UEMOA a ngi Wagadugu, gëblay Burkinaa Faaso .
Ak xaalisu seefaa bi waroon a dee, ECO juddu, yaakaaroon nañu itam faatug UEMOA ci atum 2020 mii. Walla boog ci melo wii. Ndax 15i CEDEAO yi ñoo waroon a booloo, bokk di benn ja, di jëfandikoo benn xaalis bi. Liy laaj bi sàmpe leegi mooy ba xam “Seefa-Eco” bii dafa nar a weddi ECO ba ñu waroon a may nu wéddikoo ci Farãs am déet.


text:
Bismi laahi rahmaani raahiim ,wasallalaahu tahaalaa halaa Sëyyidinaa wamawlaanaa Muhammadin wa-halaa aalihii wasahbihii waxayra xaddimihii wasallama tasliimaa.
Xaala Muusaa Ka bukaa an halal xadiimi li faxri mudrika.
Manatumaa jekki te nekkumay jooy
Sëriñ bi cëy àddina yaaka maa juuy
Sëriñ bi waa ju ko jisoon jisub xol
Koo mantee jis it mu sew ci sam xel
Sëriñ bi waa ju ko jisoon mu jis la
Koo manatee jis it du tax mu doy la
Sëriñ bi waa ju ko mosoon mu mos la
Koo manatee mos it du tax mu saf la
Sëriñ bi gaayi ko amoon te ñàkk-ko
Kuñ manatee ñàkk it du tax ñu faale ko
Sëriñ bi gaayi ko hamoon te xewle ko
Moo tee ñu dëgmu far di jooy ba fekki ko
Sëriñ bi waa kërëm ña nekkoon Njaareem
Seen xol yi dootu jis lu rëy bam jara yéem
Sëriñ bi waa kërëm ñi nan leen wormaal
Te fonk leen def leen i nday bu kenn laal
Sëriñ bi saahir si dafay melow nit
Baatin bi leppi Yàlla éey du leen nit
Sëriñ bi xar-baax la gu Yàlla feeñal
Amul nirook i nawle mbaa kuy feeñal
Sériñ bi doomam yile nana leen jiital
Di leen siyaare bir yi bun ko juutal
Sëriñ bi cam soo ca xiyaas mu yées ko
Te moom palaas boo ko wutal mu fees ko
Sëriñ bi yaw niroowulaak malaaka
Te doo rawaan doo jinne doo Muusaa Ka
Sëriñ bi yaw niroowulaak sahaaba
Yaa raw ñadaan xool di janook kahaaba
Sëriñ bi yaw yaa jiitu gaayi diiwaan
Yaa raw ñadaa feeñal i mbóot di baawaan
Sëriñ bi yaa raw gaayadaan fanaani
Haras di xuus ca dexi leer yay naani
Sëriñ bi jéggi nga palaasi xutbu
Ngir sàkk ngay xawsu yu sàkk i xutbu
Sëriñ bi yaw niroowulaak Jiilaani
Faxóo nirook Saasali baa Tiijaani
Sëriñ bi yaw yaa boole mbóotam ngir ya
Ak àtteyaak sañ-sañ ya ak seen leer ya
Sëriñ bi yaw jàll nga ngiirum werdu
Yaw sab muxaddam du jubook i ardo
Sëriñ bi weesu nga mbirum wilaaya
Xam-xam bi it raw na xamug diraaya
Sëriñ bi yaw niroowulaak wàlliyu
fafoo nirook ñay woote ak mahdiyyu
Sëriñ bi yaw Yàlla a ne laa naabiiyaa
Nde kon ku lay woo far ne yaa nabiiyaa
Sëriñ bi yaw yaa wuutu ngën ji yonnen
Saa gëti xol jis na ko dootu wànnen
Sëriñ bi bir yaak melo yaak jikkoom ya
Day saf meloy yonnen ba siloom ya
Sëriñ bi muñ gaak nattu gaak wàkkiirlu ga
Day saf muñug yonnen ba ak cellerlu ga
Sëriñ bi wéetal gamu wéetal Yàlla
boo koy xalam mu doy la ci Yàlla
Sëriñ bi xér gaak tabe gaak njàbmaar ga
Day saf tabeg yonnen ba ak yaakar ja
Sériñ bi nooy gaak kersa gaak yërmaande ja
Day saf xolub yonnen ba ak yërmaande ja
Sëriñ bi ham gaak dëddu gaak lewet ga
Day saf dëddug yonnen ba ak hamam ga
Sëriñ bi téy gaak raglu ga lewam ga
Day saf ku xool yonnen ba ak muuñam ga
Sëriñ bi wax jaak waare waak haddiis ja
Day saf fu yonnen jekki ak Xadiija
Sëriñ bi nim wootee ci yoonu tarbiya
Day saf na yonnen ba defoon cig tarqiya
Sëriñ bi nim seexale gaayi wuyusi
Day saf na yonnen ba defoon Xuraysi
Sëriñ bi ñam tarbiya woon ca baawon
Raw nanu jéeg ngir seen i xol lañ jaayoon
Sëriñ bi nim leerale taalub lislaam
Day saf jihaar ju mag ja fentoon lislaam
Sëriñ bi moo laxasu yeesal diine
Fekkoon na taal bay bëgg a fay fasànna
Sëriñ bi moo bayaat lu toolub sunna
Ku ne di bay di haj di gën di sonn
Sëriñ bi moo tuxal bidaa ci réew mi
Ak aada yuy jaahil sosoon ci réew mi
Sëriñ bi tax surga du faale ngonnal
Te xam ne dañ daa gonlu booleek mindël
Sëriñ bi bi tax kaamil di jar ay téemeer
Te xamne daawul jar lu weesu fanweer
Sëriñ bi moo dindi ci réewam soodaan
Kuy waññ mbaa kuy wàlli njongiy seetaan
Sëriñ bimoo tax mag ña woon ca baawon
Bàyyi tux ak fóon ak yu mel ni yaa woon
Sëriñ bi moo tax bépp séeréer bàyyi naan
Bawal-bawal ba sàcc pël bàyyi safaan
Sëriñ bi tas daara yi samp i daaru
Ngir daara yee dañ daa doroo ka taaru
Sëriñ bi tax sàmm si dootun wax óow
Ken du ne naam giwal ba xaste ak coow
Sëriñ bi tax ba ndaw ñi màggal mag ñi
Ba mag ñu baax ñi far di jiital ndaw ñi
Sëriñ bi tax ba nun wolof nu tekki
Te xam ne ken daawu fi dox di fokki
Sëriñ bi tax waa Màkka ak Madiina
Difi siyara si di wutsi diine
Sëriñ bi tax deefu nu yët hidaaya
Te xam ne noo daa yóbb ay hidaaya
Aji-bind ji: Seex Lóo


text:
Afritugalasi
Afritugalasi, ci séwógaraafi ngandam gox la, mooy bi gën a ngande ci àdduna bi. Suuf Yépp yi làng doon ko, am na fenn fu ñu tàqaloowe. Moom la ñuy faral di woowee Àdduna ju yàgg ji.
Ci lu daj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Daanaka suuf si ëpp ci àdduna bi moom la, di 55% ci lépp. Am 5,5 miliari way dëkk, maanaam di daanaka 83% gu way dëkk yu àdduna bi.
Mooy barab bi gën a yaatu ci àdduna bi soo ko mengalee ak Aamerig ak, Oseyaani, ak Dottu Bëj-gànnaar.
Seddalinam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ni mu amee ci bépp seddale, ay deggoo rek la ñu. Lu bari dañ koy xaaj ñetti gox: Afrig, Aamerig, Asi


text:
Werlaay
Werlaay garab la gu man a gudd fan lool. Fi mu ëppe mooy ci réewi Afrik yu tàng yi fu ci mel ni Senegaal, Muritani, Sudaã, Somali Ba sax ci réewi araab yi ak réewum Endonesi. suuf su saf-sàpp te am ban ak poto-poto lay ñore
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab gu ndaw la. Taxawaay bi 2i met du ko weesu. Ay caram dañuy àgg it ba 2i met.
Ay njariñam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay doomam dees koy watt di lekk. Xob yi ak reen yi dees koy jëfëndikoo ci wàllum pàj lu ci lu mel ni biir buy daw ak mbàq gu am góom ( estoma).
Loraange yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gisuñu benn loraangeem.


text:
Ndimbal:Dalal-jàmm
Dalal-jàmm, yaa ngi ci wikipedia gi ñu jagleel kàllaama Wolof, mu di jimbulaŋ bu ubbeeku goo xam ne ñi koy jàng bokk nañu ci ñi koy bind. Ku nekk man nga cee dugal sa loxo, bind ay jukki yu yees walla gën a baaxal li fi jot a nekk; ndaxte ngir sémb wi man a dox ci ni mu gëne, dafa laaj ay loxo yu bari. Ku mu man di doon, man nga cee jàpp ci kaw njekk ak teraanga, topp àtte yi ñu fi tëral, noo ngi lay dalal.
Li mu doon lu ubbeeku ngir ñépp te amul ag pay, ñi binduwul tamit ci biir, moo tax Wikipedia manul a joxe ay wóoral ci mbaaxaay ak cellteg ëmbiitam Donte askanu wikipedia mi ngi tijjiy gëtam ngir di ko jéem a aar ci anam yu dëgër. Saa su ne, man naa am ay xët yu ñuy saay-saaye walla yu ñu soppi ci anam yu dul yi gën ci kaw tayeef, def ciy xibaar yu baaxul walla yu dëppóowul ak sa dundiinu waa-gox.
Nooy Yëre wikipediaModifier
Man ngaa tàmbalee ci xët wu njëkk wi te topp ci lëkkalekaay yi lay yóbb ci li la solool, li la soob ci njàng. Su fekkee itam daa am jukki booy seet, man ngaa bind benn walla ay baat yu bari ci boyotu bind bi nekk ci sa cammoñ daal di "cuq" ci Ayca
- su fekkee baat bi nga bind dafa nekk kojug jukki ba noppi, dangay "cuq" ci Ayca rekk mu feeñ.
- su fekkee nak baat bi dafa nekk ci biiri xët yu am ba noppi, dangay "cuq" ci Seet.
- (jàppal ne xëtu seetukaay bi dafay tijjil boppam su fekkee dangaa "cuq" ci Ayca te amul lu mu la indil, gisul dara).
Dangaa bëgg a jéem a bind?Modifier
DBalaa dara, ma xamal la ne lu yomb la, doy na nga jéem a roy ci li fi nekk. Su fekkee dangaa bëgg a jéem a bind te ragal a yàq li fi jot a nekk, jéemal ci xëtu jéemantu wi. Ci wii xët man ngaa jéemantu ci li la solool. Su fekkee nag dangaa bëgg a jéem a soppi xët yu am ba noppi (wu mel ne wii), jëlal te taqale ëmbiitam ci xëtu jéemantu yi te nga soppi ko ci sa coobare.
Binduwoo?Modifier
Su fekkee yaakaar nga ni sag bokk ci Wikipedia day doon luy wéy, di bind ay jukki walla di bokk ci waxtaan yi, mbindu mi doon na lu solowu.
Njariñu doon jëfandikukat bu bindu:
- dinga am lim bu mat sëkk ci say cëru
- dinga am sa xëtu bopp, fooy waxee yaay kan ñu duppe ko xëtu jëfandikukat
- dinga am xëtu waxtaanukaay
- man a yeb ay nataal
- man a toppale ay xët, soppi seeni tur itam
- man a soppi xët yi ñu aar, ngir bañ ku kenn xamul def ci naka su dul noonu
- man a xaatim say kàddu ci xëtu waxtaanuwaay yi
- ak yeneen ak yeneen


text:
Mbërbóof
Mbërbóof xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Curcurbitaceae", barab yu naaje yi lees koy baye. Tur wi nag ci làkku wolof ñi ngi ko tëgge ci "mbër mu bóof" ndax bari gu mu bari ay njariñ rekk.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab gi danay àgg ba 5 met ci guddaay. Xobam xet gu tar ak cafka gu wex la yore.
Tóortóoram day ndaw te mboq. Car yu nooy a koy tëye.
Doom bi daa dége te puur. Guddaayam 8 ba 35i sàntimet lay àgg.
Njariñ li[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbërbóof lees di lekk la te di ko fajoo. Ci toppatoog jabet ak yenn kãseer yi dees na ko fa jëfandikoo.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Momordica balsamina


text:
Mee
Weeru mee mooy juroomeelu weer ci arminaatu Gregori di ñetteel ci bu Suul.
Turam ma ngi jóge ci latin, doon tur bu ko waa-rom yi joxoon ngir màggale ko seen yàlla ju jigéen ja maius, jàppees na ne Romolos miy buuru Rom bi njëkk moo ko ko jagleeloon. Ca jamono yooyu moo doonoon ñetteelu weer ci arminaatu waa-rom bi.
Bés bi njëkk ci weeru mee xamees na ko niki bés bees di màggale liggéeykati àdduna bépp, ba ci Senegaal kenn du ko liggéey, ci Diiwaan-yu-Bennoo yi ak Kanadaa ñoom 1 Sattumbar lees ko di xewal.


text:
mko def thi fêtou Noël (moy fêt gi nasran yiy def thi gouddig 24 ak bisoub 25 décembre
Mélokâne bi
alouthaymin (di ab brom xamxam boumak) mko def thi fêtou Noël (moy fêt gi nasran yiy def thi gouddig 24 ak bisoub 25 décembre.
- 1
mko def thi fêtou Noël (moy fêt gi nasran yiy def thi gouddig 24 ak bisoub 25 décembre
PDF 105.9 KB 2019-05-02
- 2
mko def thi fêtou Noël (moy fêt gi nasran yiy def thi gouddig 24 ak bisoub 25 décembre
DOCX 6.3 MB 2019-05-02
Méllal bou matalébi
بسم الله الرحمن الرحيم
Fatwa bi chekh mouhammad ibnou salih alouthaymin (di ab brom xamxam boumak) mko def thi fêtou Noël (moy fêt gi nasran yiy def thi gouddig 24 ak bisoub 25 décembre.
Dangko ladie lan moy atteb ndokkel yefaryi thi fêtou Noël? Ak ndaka lagnouy def bode gnom gno gnou thi dnokkel? Ak ndakh dana dagan gnouy dem fangiy defe fêtou Noëlbi? Ak dnakh ko khamne dafa def bent thi yi ngou wakh te limou thi dioublou moy rafetal ab digante wala mou defko gir bagne kouko mere lan moy ab attem? Ak ndakh dana dagan gnou dilen toppando thi fêtou thi wakhtouw fêtgii ?
Chekhbi tontou moune:
Ndokkel yefaryi thi fêtou Noëlbi ak benen fêt boumou mana don thi sen fêti dineyi lou aram la, te mbolem brom xamxamyi deupponagnthi. Ibnou khayyim (ab brom xamxam boumagla) toukhalnako thi terem bi toud (attey yefar yiy dounde thi bir dioullityi), mom ibnou khayyim moune: ((ndokkel yefaryi thi yiy mandargal sen dine lou aram la thi wakhi mbolem brom xamxamyi, loumelne mouleni ndokkel thi sen fêtyi wala thi sen korgi, mounan len dewentilen, wala lounimel.
Kiy def li defna lou aram, limou def migimelne kouy ndokkel yefarbi thi soudiood bimiy soudiodal Croix bi, limou def sakh mogeuna reuy bakkar thi kouy ndokkel kouy nan sangara wala kouy ray nit wala kouy ngalo walla youni mel.
Te ngou bari ngi sen dine diaraloul dara dagniy tabbi thi bakkar bi, te doungou kham ngawayou lingou def.
Kou ndokkel ken thi ak moy yall wala ab bida wala ak kefar defna louka mana dioural meroum yalla)).
Ibnou outhiaymin moune: ndokkel yefaryi thi sen fêti dineyi litakh mou aram te graw ba ague thi lii ibnou khayyim wakh modine ndokkel lent hi sen fêtyi day wanene dagay sakhal kefar gingou nek,day wane ne yit geuramal galenko, donte sakh guerama loko sabope, te day aram thi ab dioullit mouy greum louy mandar gal ak kefar, wala mou thiay ndokkel kene, ndakhe yalla geuramoul lolou, yalla nena; ((dou geuramal diamamyi ak kefar)), moune wat ((geuramal nalen lislaam moudon sen dine)).
Loloo takh dilin ndokkel this en fêt yoyou dafa aram, mokham dagno bookkak yaw ab leugeyou kay wala deet.
Ngom yefaryi mem bougn gnou dee ndokkel thi sougniy fêt ngon dougnou len ndkkel gnom thi seni fêt, ndakh sen fêt yoyou dou sougnouy fêt ngoun, te ay fêt la you yalla greumoul, ndakh ay bidda la yougnou fent thi sen dine, wala sakh mouy lou sakh thia sen dine waye lislam bamou ngawe la folli sen dine yeeppe, yaalla nena: ((kep kou top benen dine boudoul islam disoukoko naggoul te allakhira thia gnay perte lay book)).
Doudagan mouke ngou lendi wouyou bougne gnou wowee thi sen fêt yoyou, ndakh lolou moo geuna aram ndokkel len thia,ne bookkok gnom lay don.
Day aram thi ab dioullit mouy nourou nouroulou ak yefaryi thi di amal ay fêt thi bisyiko yefaryi di amal, wala mouthiy diokhe ay cadeaux, wala ay gateaux, walla mouthiy sedale aw ngam, walla mou thiy banga leugueyi, ndakh yonnen tebi (yalla nako yalla dolli ay khewal) nena: kou nourou nouroulou ay gay thi ngom gay book.
Ibnou taymiya (ab brom xamxam la boumak) dane: ((nourog gnom thi sene fêt dafay waral gnom gnouy beeg thi lignou nek thi ak neen.))
Ibnou ousaymin moune koudef dara thi yii mou tddon legi defna bakkar, mokham dako def guir bagn kouko mere wala lenen loutakh mou defko, ndakh lolou day doug thi bayyi santaney yallayi guir wout gramal kenen, teyit day takh yefar di guena am dole, di ndamou this en dine.
Balloukây yi:
Buroop ndimbalanté ngir wooté ak yé ñi né Ar-Rabwa
Tèkhanetal you ajou thi kham-kham:


text:
Afrig
Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.
Cosaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.
Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.
Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko waxaprica («Bari naaj»), la jóge.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.
Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.
Jamono ju yàgg ja[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xay yi juddoo ci goxu Afrik, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse.
Jamono ju yees ji[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jàppum njaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara.
Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate.
Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900.
Jamono ju mujj ji[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Aakimoo gu waa tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Réewi Gox bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Goxub Afrig gëstu gi aju ci ay way dëkkam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cosaan ak diine[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xool: Diiney Afrig
Làkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- History of Africa The last tribal states.


text:
Liggéey bu mel ni bii ñu fi dëgmal, wareef la ci sunu gis-gis, ñu ñeel fi ca ndorte la góor gu mel ni Seex Anta Jóob. Ndax daf fee def, lu fi daanaka kenn ci waay-xeltu yi ci Afrik ak li ko wër deful: maanaam yesalaat yoon wi àddina sépp doon gise cosaanu nit ku ñuul, fa mu jaar ca njëlbéen ba yegsi fi mu tollu téy. {mosimage}Callalal-cosaan jooju la Seex Anta Jóob topp, dalee ko ca jamono yi nit ku xay, maanaam “homo sapiens” ci late?, feeñe ci déndu Afrik ba jamonooy téy.
Li tax mbir moomu di lu am solo, mooy ne boroom xam-xam yu bare ci tubaab yi ak seeni ndongo yu ñuul dañoo jàppoon ci kow fóogi kese, ne nit ku ñuul daal cosaanam kenn mëneesu ko leraal ndax bindul. Rax ci dolli it, ñooñu ne, li fi suuf si goqi ci ay tabax yu yàgg te kemaane, ca Misira, Nibi, Simbaabwe, Nok ak fenneen, li wóor mooy wenneen xeet moo fi juuxsiwoon, def ko. Ndax nit ku ñuul xameewu ñu ko lu dul roy, njaam ag di wéy ci ndiggëlu kenneen.
Téy, ba Seex Anta ñëwee, wéer ay gëstoom ci xam-xam bu wér, ay firnde yu kenn mënula nàttable, leer na ne nit ku ñuul moo njëkka nite ci àddina, moo njëkka bind, moo njëkka tabax. Fi sax faf, ci Afrik la Yàlla tënee sunu Maam Aadama, ba ay sët-sëtaatam joge fi dem dëkki fenneen, melokaanam ag deram dóog di sopiku! Xarala, xam-xam, tabax yi nekk fii Misira ak fenneen it ci Afrik te di yeem niteef gi, du kenn ku moy sunu maam yi ñoo ko fi def.
Wante dafa am benneen fànn bu am solo ciy gëstu Séex Anta sees di faral di umpale. Ndax bokk na ca la mu njëkka bind gëdd gi làkki-réewi Afrik wara dellu am, ba mëna dellu nekkaat ay juntukaay yu mat yuy jëmële askan yi ca kanam. Séex Anta masul a jóg di bind, di gëstu ci wolof ak yenneeni làkki Afrik yi. Ci kow loolu la tekki xeeti xam-xam yu nekk ci wolof: Dalee ko ci xam-xamu yaramal, simi, xayma, mbindum-fént ak yenneen ak yenneen. Naka noonu ci téereem bi njëkka siiw di “Nations nègres et cultures” – maanaam “Waaso nit ku ñuul ag caada” la tàmbalee tekki faramfàcci-ajoodiku walla “théorie de la relativité” bu Einstein, di ki nga xam ne daanaaka xam-xamam àddina sépp la yeem ba téy!
Loolu yépp li mu ca masoon na jublu moo doon wone pexe yi làxxu ci sunu làkk, te amul sax benneen làkk bu mu mënti doon ci àdduna bu leen ca yobul dara.
Su sóobee Yàlla dana ñu fi dellusi gëna siiwal bindi Seex Anta Jóob yooyu ñu bare umpale.
Kon teranga ñeel na ñayu xare jooju jëfam aki xalatam dootul reer ba fàww!
Tamsir Anne © wolof-online.com


text:
Diggu Afrig
Diggu Afrig (di wax tamit Afrigu yamoo) doon ab xaaju Goxub Afrig bu nekk ci diggante ndand féy-féy gu Sahara ci bëj-gànnaar ak ndand fey-fey gu Kalahari ci bëj-saalum; ci penku mi ngi yem ci peggi dexu Rift ca Ecoopi, ci sowu ci mbàmbulaanu Atlas.
Su nu sukkandikoo ci sedatley àdduna bi Mbootaayu Réew(MR) yi def, Diggu Afrik benn la ci diwaan yi ñu sedatlee Afrig.
Juroom ñenti Réew yi ci nekk:
- Angoolaa
- Réewu Diggu Afrig
- Kongòo
- Cadd
- Kameroon
- Réewu Kongòo
- Gaboŋ
- Ginne gu Yemoo
- Sao Tome ak Principe
Melokaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci biiram di nga fa fekk barabu Afrig yi nga xam ne mandiŋ nga fa am, fekk fa réew yi am klimab ndand féy-féy, ay réew yu am ci allub yemoo bi, yu tàq ci dexu Niseer ak wu Kongòo.
Doju Kamerun (4070m), doju Ruwenzori (5119m), doju Elgon (4321m), doju Keeñaa (5200m), doju Kilimangiaro (5895m, di doj bi gën a kawe ci Afrig) ñooy doj yi nekk ci Diggu Afrig.
Doon na diwaan bu bariy nit.


text:
Ngóora (jëmm)
Ci jëmm, ngóora gi mooy limu kàttan gi genn noste di jox geneen ci jenn jamono. Kon ngóora daf lay delloo ci kàttan gi nekk ci biir genn noste gi, dila xamal liggéey bi mu man def ci jenn jamono. Liggéey bi man naa gaaw te woyof, diis te yeex, walla boole ñaar yépp, gaaw te diis, boobaa dina laaj kàttan gu jéggi dayoo.
Natt ngóora gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Segam ngóora gi mooy liggéey ci jamono, lu liggéey bi di gën a diis jamono ji mu koy di gën a néew ngóora gi di gën a bari.
- W: Watt bennaanu nattu ngóora gi
- J: Joule di bennaanu nattu liggéey bi
- S: Saa di bennaanu nattu jamono ji.
Nattiinu ngóora gi mi ngi aju ci xeetu noste gees am.
Su nekkee kàttanu doolerandu lanu am, noo ngi koy nattek ab baril ci diggante doole jees ci def ak xéel yi noste gi di demee:
Su fekke kàttanu mbëj lanu am, noo ngi koy nattek ab baril ci diggante dend beek dawaanu mbëj bi:
Sunu xamee àtte bi yor ngóora gi, anam gi muy soppeekoo ci jamono P(t) (t:jamono) ak diir bi muy amee, Kàttan gees weccee gépp ci doxug noste gi manees na koo natt:


text:
Sëriñ Muusa KA (1890 – 1965), werekaanu Bàmba di doomi Sëriñ Usmaan Ka ak Soxna Absatu Sekk.
Mi ngi ganee àdduna Ndiki ci wetu Mbàkke Bawal ci atum 1890.
Sëriñ Musaa Ka itam xerawloo na jamonoom ci ni mu peege woon mboorum nit ñu baax ñi ci Lislaam. Ci yoonu Murit ak it ci mboorum réew mi. Te loolu firnde laa ngi ci lu bari ci lumu binda. Peegoon na bu baax a baax kër yu mag yi ci réew mi. Looloo waral ay gëstukat yu bari te ñu bokkoon jamono daan topp ak liggéeyam bu baax te daan ko seeti lu bari. Ci jamonoy tay jii it ay woroomi xam-xam yu mag te nekk ci daara yu kawe yi buñu tiimee seen i gët day fees fell ci liggéeyi sëriñ Musaa Ka.
Ab yaram ak i jikkoom yu rafet, sñ Usmaan Ka moo ko yar laata muy jébbalu ci Xaadimu Rasóol. Mu ngi génne ci daara ju baax ndax baayam ñu gënoon koo xam ci Móodu Ngañ Awa ci jamono jooja, jàngal na ay kilifa yu mag te nu man cee lil Alhaaji Maalig Si, Alhaaji Abdu Siise bu Jamal, Alhaaji Daraame bu Ndaraame, ak sëri Momar Yaasin Dem. Bunu sukkandikoo ci nettalib sëriñ Musaa Ka ci ay mbindam.
Ku jege woon Sëriñ bi la it cig mbokk. Ndax sëtub Maam Maaram la moom it. Ku xamoon mboor la rawatina, mboorum yoonu murit. Ba bind na ci téere yu baree bari.
waykatu wolof la woon bu mag te xarañ ci, ab jullit la woon bu dëggu te di ab sufiyànke di taalubeb Sëriñ Tuubaa bokk it ci Seexi Sëriñ Tuubaa yi, taalif na lu sakkan ci ay téere ci wolof ndax ki mu daa tagg wolof mooy làkku cosaanam muy Sëriñ Tuubaa Sëriñam te sëriñam boobii it Yonnent bi moo doon sëriñam bu ko daa tagg ci araab la koy tagg, ndax nit koo di tagg di ko tagge weneen làkk wu dul làkku juddoom tagg ga du mat ndax yaa ngi koy tuutalal cosaanam, ay wayam nag li ci ëpp Sëriñam la ciy tagg ak di soññ bokki taalubeem ngir ñu gën a fonk Sëriñam te nangoo jaamu Yàlla, ku xelu la woon te jàng ba ci wayam yooyii mu way ci wolof ku jàng Aruud (xam-xamu woyiin) manu koo jam, sàmmoonte na ak sàrti way ak bahru yi (wayiin yi), ba sos na ay Bahruy boppam; niki Téere bi tudd « Njuuj-njaaj» ak way wi mu jébbaloo ci Seex Mustafaa Mbàkke xalifab Seexul Xadiim bu jëkk.
Moom nag mi ngi wuyuji boroomam ci atum 1965.


text:
1Naka la Daawuda dox ba wees tuuti collu tund wa rekk, yem ca Ciba, surgab Mefiboset. Ma nga làng ak ñaari mbaam yu ñu laltaay, sëf leen ñaar téeméeri mburu ak téeméeri danki reseñ ak téeméeri danki figg ak mbuusum biiñ.
2Buur ne Ciba: «Lii nga indi nag?» Mu ne ko: «Buur, mbaam yi sa waa kër laa ko indil, ñu war; mburu meek meññeef mi, gaa ñi lekk; biiñ bi, ñi loof ci màndiŋ mi naan ko.»
3Mu ne ko: «Waaw, ana Mefiboset, sa sëtu sang ba?» Ciba ne Buur: «Moom de ma nga des Yerusalem, ndax defe na ne tey bànni Israyil delloo ko nguurug maamam.»
4Buur ne ko: «Kon boog, may naa la mboolem alalu Mefiboset.» Mu ne ko: «Jaajëf Buur sang bi, gis naa ni nga ma baaxee.»
5Gannaaw loolu Buur Daawuda dem bay jub dëkk ba ñuy wax Baxurim rekk, yemook jenn waay ju bokk ci waa kër Sóol. Ma nga tuddoon Simey doomu Gera. Naka la waa ja ne tëll, jubsi, di tifaar Daawuda ay saaga,
6di ko sànni ay xeer, mooki jawriñam yépp. Faalewul kenn ci mbooloom Daawuda ma mépp ak jàmbaar ya ko dar yépp.
7Simey a ngay saaga Daawuda naan: «Ayca, mott! Bóomkat bee, nit ku sew ki!
8Aji Sax ji fey na la dereti waa kër Sóol ja nga tuur yépp, ba noppi falu, wuutu ko. Aji Sax ji teg na nguur gi ci sa loxol doom Absalom. Yaa ngi nii torox ndax bóomkat nga.»
9Ci kaw loolu Abisay, waa ja Seruya di yaayam, ne Daawuda: «Buur, sang bi, luy ndeyi xaj bu dee bii di la saaga? Bàyyil rekk ma jàll, teqale boppam ak baatam!»
10Buur ne ko: «Yeen doomi Seruya yi, lu ciy seen yoon? Sañ na maa saaga. Su ko Aji Sax ji santee mu saaga ma, ana ku ko saña laaj lu tax?»
11Ba loolu amee Daawuda wax ak Abisay ak jawriñam yépp, ne leen: «Du gis ngeen sama doom ji ma jur ci sama geño, muy wuta faat sama bakkan? Kon kay kii bokk ci giirug Beñamin matula wax. Bàyyileen ko, mu saaga ma, ndax Aji Sax jee ko ko sant.
12Jombul Aji Sax ji gis sama naqar, ba feye ma aw yiw saagay kii tey.»
13Ba mu ko defee Daawuda ànd aki nitam topp yoon wa, Simey làng ak moom ca mbartalu tund wa, di dem, di ko saagaak a sànni xeer, di ko sëllax suuf.
14Gannaaw gi Buur ak mbooloo ma mu àndal mépp agsi, sonn lool. Ñu daldi nopplu foofa.
15Fekk na Absalom agsi Yerusalem, ànd ak mboolem niti Israyil ñi far ak moom. Ayitofel a nga ànd ak moom.
16Usay, Arkeen ba doon nitu Daawuda, dem ca moom, ne ko: «Yal na Buur gudd fan waay, yal na Buur gudd fan!»
17Absalom ne Usay: «Loolooy sa kóllëre ak sab xarit a? Lu la teree ànd ak sab xarit?»
18Usay ne Absalom: «Déedéet, ki Aji Sax ji tànn, mbooloo mii tànn ko, ñook mboolem bànni Israyil, kookoo may moom, te ci moom laay toog.
19Te sax ku may topp ku dul yaw, doomu buur? Ni ma toppe woon sa baay rekk laa lay toppe tey.»
20Ci kaw loolu Absalom ne Ayitofel: «Xelal-leen nu boog, lu nu wara def?»
21Ayitofel ne ko: «Demal dëkkoo sa nekkaaley baay, yi mu wacce këram, ñu di ko topptoo. Su ko defee bànni Israyil yépp dinañu xam ne def nga lu tax sa baay sib la. Dina tax say farandoo gëna am fit.»
22Ba loolu amee ñu sampal Absalom xayma ca kaw taaxum kër Buur, Absalom di dëkkoo nekkaaley baayam, Israyil gépp seede ko.
23Booba lu Ayitofel masaana digle day mel ni kàddu gu bawoo ca Yàlla. Daawudaak Absalom, ñoom ñaar ñépp noonu lañu fonke woon ndigalu Ayitofel.


text:
Campora San Giovanni
Campora San Giovanni (Campura San Giuvanni ci waxiinu waa-campora), ab frazione la (dëkk-dëkkaan ci wolof) bu bokk ci dëkkaanu Amantea, ci tunduw Cosenza digoo ak tunduw Catanzaro ca réewum Itaali.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Campora San Giovanni du dëkk bu yàgg, way-dëkk yi fa njëkk ci diggante 1897 ak 1899 lañu fa ñëw . Te ña ca ëppoon ñoo ngi jóge woon ca cleto, ca Aiello Calabro, ca San Mango d'Aquino, ca Belmonte Calabro, ca Longobardi, ca San Pietro in Amantea, ca Lago ak ca Serra d'Aiello. Ginnaaw ay gàddaay yu tar yu waa-dëkk bi ak ñaari xarey àdduna yi, la ay way-dëkkam waññeeku bu baax. Gàddaay gi daan am jëm ci yeneen réewi tugal yi, Aamerig gu bëj-gànnaar ak gu bëj-saalum tamit, ca Óstraali ak ca Seland-Gu-Bees. Li dalee 1989 la fa ay way-gàddaay, yu jóge penku Tugal, Maghreb, Senegaal, añs, tambalee ñëw. Way gàddaay yooyu ña ca ëpp ci mbéy la ñuy yëngu walla ci tabax.
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Campora mi ngi nekk ci tefesu géeju Tiren ci dóoxub Lamezia, am na 7 000 ciy way-dëkk. Campora mi ngi nekk cig joor gu maaseedi leru tefes gi. Bokk na ci li gën a raññeeku ci dëkk ba, mbéyum oliiw ak njóoxum sëng, mu doon mbaaxaay gu kawe. Waaxam ba tax na dem ca duni Eoli yi yomb, loolu tax mu doon ab jëmuwaayu nemmeekukat yi.
Koom-koom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Koom-koomu Campora mi ngi dàttu ci mbéy mi ak nemmeeku gi. Li dale ci diggu XXu xarnu la fa mbéyum soble su xonk soqaliku, di it soble su waa-itaali yi bëgg lool. Njureef li dañ koy jaayi-ji ci àdduna bépp, muy lu am solo ci koom-koomam. Ag féeteem ci melosuuf ak nosteg yooni jokkoom: yoonu weñ aki tali, ñoo tax yëngu-yënguy yaxantu ya fay am woomle.


text:
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Muriid yi saalit nanu ren
Ngir xamni yaa léen ame wan
Yaa léen joxon la nu yoran
Yobbu nga mbóoti xarnu bi
Tiijaan yi réccu nañu tay
Xam nañ ni bëy du sóoru boy
Yaa man a may nit lu ko doy
Moo tee nga naatal xarnu bi
Bawal-bawal jolof-jolof
Mboolem pël’ak naar’ak wolof
Kenn gis a tul ku ame yëf
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Koo xam ni daan a ame jaak
Daa ame àngaar’aki juuk
Mii at mu am déwén mu jéek
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Ku mas a am yaar i wata
Soxla na ren jii yaar i mëta
De munta am njëg u mëta
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Koo xam ni daan a ame taax
Tay ming ni ngeeju’b néek bu baax
Bu gën a feex bam ni ca faax
Sëriñ geesul xarnu bi
Kër yaa ngi wéet ba ni woyoŋ
Lal yañ yoroon def i koyoŋ
Ña doon i wuur def i koyaŋ
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Tubaab yi sax pert nañu
Ña léen gëmoon pert nañu
Yahood yi it fayit nañu
Yal na ñu yées ci xarnu bi
Ña tukkiwan faf nañu laŋ
Fuñ wàcci deef i léen falaŋ
Àdduna yaa ka noo welaŋ
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Naar yaangi yalwaan’ak a xaar
Seex buñ xamoon dellu fa jaar
Ken talatul loo jox i naar
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Wooy Mbàkke ! yuuxu nan ba dee
Wallu nu boo yeexee nu dee
Melal ni kuy rammu ku dee
Yaa nuy tinul waa xarnu bi
Yaw yaay donoy Muhammadu
Te yor nga sirrub Ahmadu
Te yor nga bóot i Haamidu
Man ngaa defar waa xarnu bi
Man ngaa defar biteek i biir
Defar nga baadoola’aki buur
Yaa dindi àllarba’ak dibéer
Sàkk Muriidi xarnu bi
Man sa kanam, man sa gannaaw
Loo sant Yàlla mu ni waaw
Loo wax fa diiwaan ñu ni waaw
Wax léen ñu naatal xarnu bi
Sa mbir ëppante na’ak dërëm
Nde xarnu bépp am gërëm
Te am dërëm te yokku ngëm
Nga may njariñ waa xarnu bi
Ma léebu ngaa yi la xamul
Waa ju xamul dees koy xamal
Subhaana, yaa ka mat kumal
Yaa neex a wan waa xarnu bi
Nan far waññee ku tagg daam
Ngir moo nu may lu jombi maam
Boolee’k Muriid yuy daw di raam
Ag cant a war waa xarnu bi
Bàmba muneef u laa misaal
Yaay géej gi wër waa senegaal
Deef u la jàlle genn gaal
Say duus a tooyal xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’k mbàmbulaan
Ku sóobu dóotu ñaane naan
Ku màndi day démbaan i teen
Say kaas a màndal xarnu bi
Ku sóobu génnaaley dërëm
Békkoor bi dóot u dem kërëm
Ku ni curum kaasub ngërëm
Doo mar li des ci xarnu bi
Géejug hikkam ga mu dëtëm
Bani ko sécc moo’k ñoñam
Maseef u caa nàndal ku xam
Toqan nga doy na xarnu bi
Luum loo na fóore ya wéyon
Raam loo na kàngam ya fi won
Daane na mbër ya fi newon
Amul niroo ci xarnu bi
Sirrub andaar i xam-xamam
Museefu caa nattal wujjëm
Ayam ngi suural na’w ñoñam
Wujjëm amul ci xarnu bi
Fekkon na dab yi ni xareet
Mu soppi léen watay sareet
Duy léen ngënéel bañ ni sëréet
Wàccoo na moo’k waa xarnu
Taalif na móol yu fees i taax
Te xalimaam du juum du jaax
Te am xelam du gag du naax
Du fàtte lëf ci xarnu bi
Day duusu dong a yay dëtëm
Duus yay jallaañoo ci’b dënnam
Mooy géej gu ridwaan di’y jënam


text:
Murid dëgg bul mer te bul jàpp mer
Mer ak jàpp mer day alag am murid
Meral say ayib yow gërëm sam sëriñ
Di daw nemm tan ba am ay murid
Jom ak jikko ak fula yii yett a bon
Jigul rëbb ak dag, jigul am murid
Ku am yett yi kat du am yett yii:
Ngërëm, barke, wërsëg, yëgal lii murid
Bàyyil jom ngir rëbb day ñàkk jom
Ba jam door a am jom
Te rëbb ay murid
Jom ak fula baaxul dafay tax mbirum
Murid Suufeel, yii xam ko yow kiy murid
Di am jikko, am jom, am fula ba tax
Sa rab wii di raw, lu jar lii murid ?
Defal ndànk tey waaf ak a daw ba jam
Bari jikko kat moo di gàkk ub murid
Digal naa la aw yiiw, te man lii ma war
Defal nii, ku def nii di ngën gi murid
Defal, boo defe nag ma def, boo deful
Ma def tey digal nag beneen ub murid
Te it sant naa la gërëm naa la it
Dama bëgg ngay jiitu bépp murid


text:
Ci àllub Kànka laa réeroon di wër yoon
wa jëm Tuubaa ba gis caawog sëriñ Mbay
Mu ànd ak Njamme Seex Sàmbaaki Kayre
ña ngay sukkóot ci dokkub sàdd ay way
Ma yër seen mbind muy saf géeji Luqmaan
gu bëmboo Hassaan Kahbu lañ roy
Sëfub seen naaga yaay sopp ak liggéeyal
ka taaral Fuuta cér Jurbel ba Bàmbey
Ci xaymag xam-xam ak pas-pas ga lañ dal
jafal làmpub njub ak gindee bu dul fay
Ña ngay xiimee baradab raw ba fàww
ci gaasub màggi maqaamaat akiy may
Ma dëgmal leen nuyoo laaj leen ku leen fal
ci péeyub teddnga ak sañ-sañ bi ngeen xëy
Ñu naan yegsil sunus ndoom toog ñu wax la
ki semmal ñépp cig farlook rafet mbay
Ki yakkal géej gi yakkal jéeri bañ suur
dogub njàmbaar la sóob wàllay te muñ tay
sàngub Seex Ibra baayu seexi Saalih
kiley Xaadim sëtub yaaram ba des Ŋay
Ci ag dooram la romboon gaaya daa raw
ci kursub bëgg Yàllaak xeñ ka jar roy
Tukkeem baa xàcc dandub diine bam weex
mu taaral sunna yeesal yoonu tarbiy
Ba Yàllaakub Yónnen doyloo ko jox ko
nosug ruu yii xamul bor gor la day fay
Ne dañ koo nattu yan koy tiis yu raw xel
mu daagook moom ba sippiy ndam neewul uy
Ci ab yoor-yoor la génnee Mbàkke-Baari
këram yay wéet murit yay daanu ñeey say
Mu naan dalleen damay liggéeyi ngeen añ
ci ginnaaw coono lañ jóor mbég mi leen doy
Mu wan ginnaaw njaboot gaak jom ju rëy ja
ñu naan day delsi ñee naan taal bi day fay
Mu aw Jeewal Luga
ak Ndar dem Ndakaaru
tëral Ibliis tuxal nëx-nëx jëñëx ay
Mu ànd ak Ahlu-Badrin tax raful bët
ku Yónnen doon ndimbal looy ragal kay
Fanaan cib néeg bu lëndëm tiis te jengul
raful tiitul ci buumug Yàlla lay ŋoy
Mu jël gaal jëm Konaakiri jàll Daawme
Garaambasa ak Libarwil def na fay way
Ci mbóotum daa ja ak xalimaam la fàŋŋee
pexey soldaar sa tër seen njiit la leen jay
Ci sirrub bàgg Yàllaak kañ Yónnen ba
la ñoddee mbóoti kun jañ lépp luy moy
Ci barkeb Muntaqaa may sët ci Xaalib
la dàqee mar wa bënnaat teen yu dul déy
Ci teddug Mustafaa may doomi Mudrig
la làqee ndam yu lottal bépp wàlliy
Ca montaañ sent lañ jommee ci saa waay
keroog lañ xam ne dooley muus saful ñay
Fa Làmbarnaaki Galwaaak Kablabiisaa
la tebbee tuuri way muñ yéeg ñëley wéy
Ci dooley Murtadaa may Najlu Murra
la fàttee tar-tar ak mettit ya eskéy
Ci mbaaxug Mujtabaa may naaru Haasim
la gàddoo ndam lu tax nuy ñee ku koy way
Ci màggug Muhtamaa may sët ci Xusay
la làmboo jagle yuy yéem démb ak tay
Ne Buur Yàlla a ko tegtal sun Yónnen ba
Yónnen jébbal ko Buur moo sell jub xay
Mat ak muñ moom la jàngal waa Mataadi
ka feesal sàq yii Maayomba moo bay
Bu toolub diine booyul fee fa Baafël
Ràqiib ak Hattiit ñoo seede lii kay
Ci jagley baayu Ibraahiim mu baax ma
la jéggee yeer ma cëy Yàlla a ka koo may
Ka jullee gaaya faatoo fee ca Wiir-Wiir
ka delloo Sàmba Lawbee tedd am téy
Ci doylug Muxtafaa may sët ci Mahd
la takkee lu garaatug pal mu diw say
Ci sunnas Muqtafaa may ci Maalig
la moomee penku noot sowwoom lu dul muy
Soxiy wal bocciwul jaasi mbaa xeej
ci wéetal Yàlla lay taalee ca lay fay
Du jambat nattu baa muy xul dogal ba
du mer cib xew-xew baak lum doon du wut lay
Bu doon am maas ci muñ xëy donn Ayuub
kasaa Yahyaa ma jëmmam des ci ag guy
Ba seen xam-xam ya jaaxee seen xalaat réer
ci lañ délloosi Daam fii nii nga toog tay
Ba tay fellul ca lam daa dégle darra
ta lam daa aaye démbam moom la bañ tay
Ilaahii jalla han tasliisi barrun
badiihoo sàkk ñiy wax noo ak ñi wax wéy
Kitaabul Laahi kansii wahwa hissii
ci diiney Mustafaa mañ tànn laa ŋoy
Ka bàddil Mbàkke tibbal Sàmb cér Ñaŋ
defal tëggak géwal géer maabo am xëy
Meloom yaay gëm sawar wakkiirlu laabiir
teral soppeem goreel noonam ya ñuy wéy
Du tobbanteeka fayantooki mbindéef
Jolof moo tin fegal leen mbewte ak rëy
Sagul bàkkul ndamul siggil te jaayu
lu waa soodaanu jar tay Bàmba yaa fay
Billaay Seex Bàmba yaay waamew terànga
xamóo tundak xurak joor fépp ngay duy
Ku taataan feese barke ak yiw wu dul jee
ku seetaan sooy ëllëg ñeetaan du am lay
Na ngeen taataan ca jikkoom roy doxiin wa
buleen tuddoo turam way dox ci ag moy
Na ngeen am ngor lewet yiw farlu dëggal
yar ak xam-xam murit day jàng jub way
Kaweg yitteem ma sut sut wees biddiiw ya
dungeen gis cam su làngak moom jarul xoy
Bu doon am kem ci njàmbaar far di Jahfar
ba raayaw diine sampee moo ko tee joy
Ca njombaxtal la lay gaayam di féexloo
amul am pëpp dongaam yépp a ñor xay
Ci fii laa fëkke bët ngëmmen tëral ma
ñu may yeetal ba bët set mbër ya jóg xëy
Ta may ñaanal mucc ak xéewal terànga
wér ak wërsëg ndamak xaalis bu lew doy
Sutal say nawle cig mbaax romb sag maas
ku fiirook yaw lu dul yiw yal na Buur fay
Ma ànd ak ñoom ñu jullil Yàlla sëlmël
ca sàngub sàng yaak gaayam ya koy roy
Salaatul Laahi maa aalin wa sahbin
li feek way Bàmba gën fuuf napp gën mbay
Salaaamun Laahi maa aalin wa sahbin
li feek way Bàmba gën fuuf sàmm gën mbay
Aji-bind ji: Imaam Jóob
Aji-topp ji: Ismayla Géy


text:
1Gannaaw loolu kàddug Aji Sax ji da maa dikkal ne ma:
2«Yaw nit ki, digg kërug fippukat nga dëkke, ñu ami gët te duñu gis, ami nopp te duñu dégg, ndax kërug fippukat lañu.
3Yaw nag nit ki, dajaleel digg bëccëg, ñépp gis, sa jumtukaayi ku jëm ngàllo te nga sanci feneen, ñépp teg ci bët. Jombul ñu gis ne kërug fippukat lañu.
4Sab ëmb ngay jëkka génne digg bëccëg ni ku jëm ngàllo, ñépp teg ci bët. Te yaw nga génn ngoon ni ku jëm ngàllo, ñu teg ci bët.
5Dangay bëtt ci miir bi, ñuy gis, pax mooy yoore sab ëmb.
6Nañu la gis nga gàddu sab ëmb, génn ci lëndëm gi. Booy génn di dem, sa kanam ngay muur, ba doo mana gis suuf si, ngir misaal laa la def, ñeel waa kër Israyil.»
7Ma def loolu noonee ñu ma ko sante. Samab ëmb laa génne digg bëccëg ni ku jëm ngàllo. Ca guddi ga ma bëtte miir ba loxoy neen, ñépp di gis. Ci lëndëm gi laa gàddu sama ëmb, ñuy gis.
8Gannaaw loolu kàddug Aji Sax ji dikkal ma ca ëllëg sa ca suba, ne ma:
9«Yaw nit ki, xanaa waa kër Israyil, kërug fippukat gi, newuñu la: “Ana looy def nii?”
10Waxleen, ne leen: “Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Boroom Yerusalem la àrtu bii ñeel, mook mboolem waa kër Israyil gi fi dëkk.”
11Neel: “Man maay seen misaal. Nii ma def rekk lees leen di def, ngàllo lees leen di jàpp, jëme.
12Seen boroom dëkk beey gàddub ëmbam, génn dëkk bi ci lëndëm gi. Miiru dëkk bi lees di bëtt, jaarale ko ca. Kanam ga lay muur, ba tax du gis suuf si.
13Maa koy laaw samab caax, mu keppoo samag fiir, ma yóbbu ko Babilon mu Kaldeen ña. Réew ma, du ko gis te fa lay deeye.
14Mboolem ña ko dar, ay toppam ak mboolem gàngooram, maa leen di wasaare fépp fu ngelaw jublu, toppati leen ak saamar.
15Bu ma leen tasaaree ci biir xeet yi, wasaare leen ci réew yi, ñu xam ne maay Aji Sax ji.
16Du tee ma ba ñenn ci ñoom, ñu mucc saamar, mucc xiif, mucc mbas, ba nettaliji seen gépp tojaange ca digg xeet ya ñu jëm. Su boobaa ñu xam ne maay Aji Sax ji.”»
17Gannaaw loolu kàddug Aji Sax ji dikkal ma ne ma:
18«Yaw nit ki, lekkal saw ñam, di kat-kati, naane njàqare sam ndox, di rag-ragi,
19te nga wax waa réew mi, mbirum waa Yerusalem ga ca suufas Israyil, ne leen Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: njàqare lañuy lekkeji seenu ñam, te xol bu gental lañuy naane seenum ndox, ndax seen réew mu gental, ñàkk lépp lu ko feesoon, ngir coxoru mboolem ñi ko dëkke.
20Dëkk yu xumboon, mujj wéet, réew mi doon ub gent, ba ngeen xam ne maay Aji Sax ji.»
21Gannaaw gi kàddug Aji Sax ji dikkal ma ne ma:
22«Yaw nit ki, du lii ngeen defati aw léeb ci biir réewum Israyil? “Bés yaa ngi bëgga baree, te peeñu sottiwul!”
23Kon wax leen ne leen: “Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Maay dakkal woowu léeb, ba muy léebtil fi Israyil.” Waxleen kay ne leen: “Bés a ngi jubsi, peeñoo peeñu sotti.
24Du peeñuy caaxaan muy amati mbaa ngisaaney jayaate, fi biir kërug Israyil.
25Man Aji Sax ji, maay wax li may wax, mu sotti te dootu fomm. Kërug fippukat gi ngeen doon, maay àddu kàddu, sottal ngeen fekke, kàddug Boroom bi Aji Sax jee!”»
26Gannaaw loolu kàddug Aji Sax ji dikkal ma, ne ma:
27«Yaw nit ki, waa kër Israyil déy a nga naan, “Peeñu yi kii di gis, des na ay fani fan, ci lu soree sore lay biral ab waxyu!”
28Moo tax wax leen ne leen: “Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Sama genn kàddu dootu fomm. Léegi kàddu gu ma àddu, sottal ko. Kàddug Boroom bi Aji Sax jee.”»


text:
Weeri wolof
Weeri wolof, ci arminaatu gàddaay gi, walla bu jullit ñi mbaa bu Lislaam, ab arminaat bu weer la, buy sukkandiku ci doxiinu weer wi ngir xam ak natt weer wi. Jullit ñi danañu ko jëfandikoo ci bépp barab, rawati na ngir natt ak xam xew-xewi ak bisi diine yi. Ki ko sos nag mooy Omar Ubn Xattaab (g.m), daal di def gàddaayug Yonent bi (j.m) juge Màkka dem Madiina muy ab tàmbaleem, looloo waral deesi tudde ko arminaatub gàddaay gi. Ak doonte arminaat bi ci jamonoy jullit ñi lañu ko sos, teewul turi weer yi ak arminaatub weer ñu leen daa jëfandikoo lu jiitu Lislaam.
Yenn ci réewi araab yi, mu ci mel ne Araabi Sawdit, moom ci nguur geek askan wi dañuy jëfandikoo arminaatub gàddaay gi niki arminaat bu kilifawu di ci taariixe ci bindante yiy am ci diggante liggéeyuwaayi nguur gi, waaye nag lu ci dul moom, askani araab yi ci des yépp arminaatu Garegori (bi dale ci juddug Yonent Yàlla Iisaa) lañuy gën a jëfandikoo..
Arminaanub gàddaay gi mi ngi ame ci 12 weer yu weer wi, maanaam atum gàddaay gi mi ngi tollook 354 bés daanaka, maanaam 354.367056 ci ay bés. Weer wi ci arminaatu gàddaay gi, benn mu nekk 29 walla 30 bés (ndax doxug weer wu feeñ wi 29.530588 bés la). Ginnaaw nag wuuteg 11 fan am na ci diggante arminaatu judd gi ak bu gàddaay gi, ñaari arminaat yi duñu jamonoo mukk (duñu tolloo mukk) looloo waral dëppale leen di gën a jafe.
Weer ci arminaatu gàddaay gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Tamxarit
- Diggi-gàmmu
- Gàmmu
- Rakki-gàmmu
- Rakkaati-gàmmu
- Maami-koor
- Ndeyi-koor
- Baraxlu
- Koor
- Kori
- Diggi-tabaski
- Tabaski


text:
Njeexitu joule
Njeexitu joule mooy tur wees jox feeñte gees di gis saa su dawaanu mbëj jaare cib wommatukaayu mbëj, muy juddug ag tàngoor. Kemu tangoor gee ngi aju ci taraayu dawaan bi. Baat bi jóge ci James Prescott Joule di ab jëmmaan bu waa-angalteer, di ki doon gëstu feeñte gi ci wetu ati 1860.
Ci xayma manees naa bind lii:
Fa:
- P doonee ngóora gi
- V doonee dend bi
- I doonee dawaan bi (di dayoob mbëjfepp yiy jaar ci wommattukaay bi ci saa su nekkk)
Ci ab dëgërlukaay ngóora gi manees na koo natte niki:
Fa R doonee ndëgërlu gu ndombo gi. Feeñte gi li muy jur mooy ñakkug kàttan ci biir wommatukaay, di soppaliku tangoor. Kon xamees na ne doon na mbir mees war a tuutal lunu man, rawatina ci bu ñuy séddale kàttanu mbëj mi. lees man a def ba wàññi ñakkug kàttan googu mooy dijjal wommatukaay bi walla waññi dawaan biy jàll ci biiram.
Njeexitu joule du fépp la bonee ndax tangoor gi muy jur manees na koo jëfandikoo ci defari puur, ci sunu kër yi, làkkuwaayu mburu yi,...


text:
Hip-hop
Hip-hop ag yëngu-yëngug caada ak fànn la, mi ngi juddoo ca Réew yu Beenoo ya ci ndoorteel ati 1970 yi, daa boole bànneexu ak ñaxtu. Mi ngi juddoo ci biir askani waa-aamerig yu ñuul yi, ca New York, fa la tàmbalee, mujj tas ca réew ma ba ci àdduna bi bépp, ba tay mooy dundiinu réewu-taax wi ëpp doole. Caaday Hip-hop ci ñeenti ponk la tënku: break dancing, DJing, MCing ak graffiti.
Wii xeetu fànn ñu bari ci woy wi lañ koy tënk ,MCing, te mu gën a siiw ci rap. Caadaay Hip hop yamul rekk ci rap, man naa sol mbubb yu wuute: su fekke danuy yam rekk ci xoosug DJ bi (Disk Jokey), waruñu ko tuddeeti rap, waaye DJing , sunu yamee ci li MC bi (master of ceremonie, njiitul xew) di bàcc kon man nanu koo woowe rap, walla tamit, donte bari na lu muy faral di am, boolee benn DJ ak ay walla benn MC, kon ci nii hop-hop lañuy wax, ndax rap ak MCing yépp ci caadaay hip hop lañu bokk, waaye nit ñi rap lañuy wax rekk yam ci ngir yombal.
Cosaanu baat biModifier
Cosaanu baat bi taxu koo leer noonu, ci ñenn ñi jëfandikoo-xel ngir tekki
- Hip "muus", "am-xel" lay tekki, muusaayu tappalaatukat.
- Hop ag yuuxu la gu kuy tëb di def (sooy tëb ni op!).
Nee nañu baat baa ngi war a bawoo ci DJ Luv Bug Starski mi ko doon faral di jëfandikoo suy wax. Waaye li wér te wóor mooy ne gandoor bu Sugarhill Gang mooy ki ko siiwal ci àdduna bi, ci seen woy woowu Rapper's Delight, di benn ci woyi rap yi ñu njëkk a def k7.
TaariixModifier
Ay cosaanamModifier
Woyu hip-hop ci buumu xeeti woyi waa-aamerig yu ñuul yi la bokk. Ay dàttam ñi ngi bàyyikoo ci dundiin gu metti gi ñu nekkee woon, dalee ca seeni maam ba ci jamono yi muy juddu, woy yañu daan def ca tool ya daan ca naqarlu seenug nekkiin, ak daan ca fattali seenug jóge Afrig. Mi ngi tàmbalee ciy kebetu niki xeeti woy yu mel ne ragetime, jazz, blues. Ci lu gën a jonjoo, woyu hip-hopa ngi bawoo ci Soul, ak ci funk. Yii xeeti woy bawoo bëj-gànnaaru Aamerig dem ba fasook sound-system bu waa-jamayka, bi àgg ba New York ndax ndoxandéemu gi waa-jamayka yi daa def foofa. Ba tax-na ñett ñi ñu ne ñoo sos yëngu-yëngu hip-hop fa lañu bàyyikoo.
Donte hip-hop ci yii xeeti woy la jële ay dàttam, waaye doonul seenug wéyal. Du lu ay tëggkat yu xereñ ci seen liggéey toog xalaat, ni blues doonee wéyalug jazz, gospel juddoo ci blues, soul tegu ci, funk ñëw, caaday hip-hop dafa am ab dog-dog ag yeneen xeeti woy yooyu
Aji-rap yi njëkkModifier
Les premiers rappeurs et groupes de rap qui ont marqué l'histoire sont :