text:
Pël
Pël genn giir la gu nekk Senegaal. Pël yi ci Sowwu Afrig, dañoo bokk ci waaso yi gën a bari gën a yaatu. Senegaal, Mali, Gànnar, Gàmbi, Gine, Gine Bisaawóo, Niseer, Burkina Faso, Niseeria, Benin, Kot Diwaar, Kameroon, Réewum Diggu Afrig, ba Sudaan, ca réewum yii yépp Pël yi ña nga fa. Xeet woowu am nañu tur yu bari: Pël ci Wolof, ci Afrig mooy tur wi gën a siiw, Fula ca Mande ya, Fulani ca Naar ya, Fellata wala Fellan ca Sudaan.
ÑÑoom ci seen bopp dañuy wax Pullo wala FulBe. Isipt mooy réew mi ñu bawoo. Pël ya ca Isipt ay nit ñu ñuul lañu nekkoon. Ba noppi, ay nit ñu weex, ñëw ca seenum réew juge Asi ak Tugal , bokk na ca xeet yooya: Scythe, Aryen, Phrygien, Hittite, askan yu bari yu ñuy tudde ay waa End-tugal (Indo-européen). Pël yu ñuul yi ak nit ñu weex ñi dañoo jaxaasoo woon. Lii moo tax Pël yi gën a xees, gën a sew, am kawar gu gën a nooy, bu ñu leen xoolee ci yeneen xeet yu ñuul yi ci Afrig. Ba noppi, Imbraatóor gu Iran(ñoñ Cambyse ñi(les Perses) ), tegoon nañu loxo réewum Isipt, di fa tege dund gu metti, rawati na ca nit ñu ñuul ña. Lii moo tax Pël ya ak Séeréer sa gàddaay, dëkki ca Sudaan (Nubie) dëkki seeni maam, soog a dem Senegaal. Pël ak Séeréer danoo bokk maam, seeni làkk tamit. Yàgg nañoo ànd, dañuy kalante ci seen biir. Ca yoonu Tekuruur, pël ya ca Dexug Senegaal rekk lañu nekkoon ak seeni nag. Booba nekkuñu woon ay jullit. Amuñu woon nguur ndax ak seeni nag ci màng rekk lañu nekke woon. Meew ak Sanqal (ñórndi) moo doonoon seenu lekk. Pël ci boppam am na xeet yu bari (Leyyi/KinDe), Ardo mooy seen Buur: JaawBe yi, UrurBe, WodaaBe, LaaCe, CutinkooBe, YirlaaBe. Am na yeneen KinDe. Màng gi ñu dëkke tax na ñu tuuru ci Sowwu Afrig gépp, ba far delseeti Sudaan, cig muñ ak coona ndax saa su nekk ci dëkki jàmbur yi rekk lañuy nekk, seen nag yi leeg-leeg ñu ruur tooli baykat yi, loolu it di jur xuloo bu rëy ak ŋaayoo ci seen digg ak woroon tool yi.
Ca atum 1539 Koli Tengella Bâ, mi ngi bokke ci Pël ci wetug baayam, bokk it ci Mande yi ci wàllug yaayam (Keyta), dajale woon na sàmmkati Pël yi ak mande yi, ngir ñu man a am doole. Daa di dugg ci yeneen xeet (Wolof, Séeréer, Bajaaranke, Joola, Baga, Sooninke . Ñoom ñépp ak seen aroo Koli Tengella, ñu yéeg ba Tekuruur, di xeex ak Buur-ba Jolof ba, ndax kii moo doon yor dëkk ba, ak Lam-Toro ya, Lam-Térmes, Lam-Taga ya, Juroom ñeenti fan soog a yor dëkk ai. Koli Tengella teg na fa njabootam (Denyakoobe yi), tudde na nguur ga Fuuta-Toro (Fuuta mooy dëkku Pël ca seen Làkk). Lii ca Senegaal la xewe.
Ca Mali Pël ya doñoo njëkk am doole ca atum 1818. Booba nag Ahmadu Bari, Sëriñ la nekkoon, dajale na Pëli Jullit yi, ak Mande yu jullit yi ( Mandé Mori yi : Siise, Ture, Silla ), ngir ñu àndandoo xeex (Jiyaar) safaan nguuru Bàmbara yi fi nekkoon (nguuru Ségu ak Kaarta). Buuru Bàmbara yi (Fama) ak seeni jàmbaar (Ton-Dion), amoon nanu doole, lii moo tax Ahmadu Bari tabax Imbraatoor gu Pël ca Massina Kese. ak itam Pël yi, ca Mali, foofu lañu ëppe woon ba tay (Tay jii foofa mooy diiwaan (Région) bu Mopti). Ca Gine, Pël ya dañu faa yàgg, waaye Mande ya (Jalonke) ñoo yoron dëkk ba. Ca 1715, ay Pël yu jullit yu juge Fuuta-Tooro ak Massina ca Mali, ñoo ñëw Gine, di fa Jiyaar, di ray ñi duli jullit walla di leen jàpp ay jaam, lii moo tax giir yu bari (Susu yi, jalonke, ak Baga yi) daw ca géeju Gine, di tabax foofa ay nguur. Pël yu Jullit yi dañu doon ray ñoom tamit yeneen Pël ngir ne nekkuñu woon ay juulit. Pëli jullit yi dañoo bokkoon ca njabooti: Bâ, Bari, Jallo, Sow. Ñoom ñoo tabax nguuru Fuuta-Jalon. Karamoko Alfa Jallo mo njëkk a nekk Almaami. Ca Niseria atum 1808, Usmaan Dan Fojo, njabootam Fuuta-Tooro la bawoo, nekk ay Tooroodo, Sëriñ bu mag la nekkoon, bu bokk ca tariixa Xaadiriya. Moom nag dajale na baykatu Awsa yi, ak sàmbkati Pël yi, di leen dugal ci Lislaam, ndax ñu man a def jiyaar ca Nguuru Awsa yi fi nekkoon. Ray na Buuru Awsa bi, daal di tabax Imbraatoor gu Sokoto. Dem na xeex ca Imbratoor gu Kanem-Bornu ca Cadd, waaye ñooñu dañoo amooon doole lool. Ca kaw Kamerun atum 1810, benn sëriñ bu tudd Mojibo Adama, dajale na Pëli jullit(foofu Fulbé lees leen di wax) yi fi nékkoon, nu tabax nguuru Adamawa. Waaye am na Fulbé yu bari (WodaaBe/Borooro), yoy ànduñu woon ca googa nguur. Modibo ak yeneen Pël yi ñoo defoon Jihaad, ndax ay jullit lanu woon. Modibo Adama, Usman Dan Fojo moo ko dimbali woon. Ca atum 1860, Alfa Yaaya Molo Balde, tabax nguuru Fuladu ca Bëj-saalumu Senegaal. Daal di dajale Pël yi di leen dugal ci lislaam, ndax Almaami bu Fuuta-Jalon Alfa Bokar Biram, nee na woon du dimbali ku dul Jullit. Almaami boobu ak Alfa Yaaya xare nanu ak nguur gu Mandé, Kabbu ak seeni Buur (Mansa), ndax foofu Pël yi danu faa nekkoon Jaami Mandé yi. Ñaari Buur rekk ñoo yoroon Fulaadu, Alfa Yaaya ak doomam Musaa Molo Balde.
Kon Pël yi, Lislaam moo leen dajale, di leen jox doole.
Pël seeni Nostey mboolaay nii lanu tëdde woon:
- RimBe ñoo daa doon Buur yi.
- JaawanDo yi, ñoo daa topp RimBe yi di leen won nan lañuy yore nguur.
Ñeeño yi:
- WayilBe ñoo daa nekk Tëgg yi.
- LawBe ñoo daa doon Seen yi.
- SakeeBe, nekk Wuude yi.
- MabuuBe, doon Ràbb yi.
- BaambaaDo, doon Xalamkat yi, woykati Jàmbaar yi.
- Gawlo, Woykati Buur yi.
Jaam yi:
- Maccudo walla Kordo.
Ca Isipt Pël ya, dañoo yoroon ñatti Sant rekk (Ba, Ka, Bara (tay mu soppiku di Bari)). Ba noppi Pël yi danoo jël yeneen Sant Ndax dëkk bi, walla Mban yi, liggéey yi ñu doon def.
Li lépp ba am tay Sant yii: Bâ, Bari, Jallo, Ka, Ja, Sow, Jaw, Caam, Naan, Jum, Dikko, Seydi, Mbow, Bokum, Dem, Sidibe, Sàll, Ca fulaadu Pël yu bari Jamanka lañu sant. Ca Mali Sidibe mooy Sow. Ca Niseriyaa Pël yu bari Bello lanu sant. Ku sant Baal, maamam ay Bâ lanu woon. Ku Sant Jakk maaman ay Sow lanu woon. Sankara, Sankaré, Shagari, yooyu yépp benn lanu. Am na Pël yu bari yoy dem nanu ca Wolof ya, looloo tax am ay wolof yu sant (Caam, Mbow, Sow, Naan, Sàll). Am na tam waaso yu bari yoy dikk nanu ci Pël yi, moo tax am ay Pël yu sant Siise, Ture, Njaay, Jakite, Kamara ak yeneen sant.


c: text/html

text: 1Tub tir Jesuuz zub mi rnii num Ñgyoozh tub lugaar. Na ornu blazh mnii num Ñgyoozh na, orze' na tub yu nu rsya' lom: ―Shuaan de̱, blyuu ne̱ de̱ lac mod ne̱e̱ du̱ de̱ Ñgyoozh gal nu Waa blyuuy ni de yu nu rsya' loy ―nay rab yum. 2Orze' Jesuuz nam rab mi yu: ―Ornu nii nu der Ñgyoozh, orze' i mod nii der: Ñgyoozh, uz de̱, rlagy ñi ca lagy de̱ lor. De̱ ya̱ rdiñ de̱ nu cyid gyel gubier nir lat de̱. 3Tub dzi ga cuic ru de coz nu rlagy ñi nu da̱w de̱. 4Bicy sulagy ne̱ de̱ ni de coz cyi nu ricy de̱, gal nu de̱ ya̱ ricy sulagya' de̱ ni de yu nu shiñ ricy nu de̱ ya̱. Nunu cue' zaan ru nu gyet lag de̱ lo preb ―nam. 5Orze' na ga' Jesuuz rab mi dey: ―Gyicy peen zu tub amig ni ca na de ru. Orze' char loy tub guzeel rel. Orze' niir loy: “¿A zu ru? Ya̱ yapa̱ lor ben a sac chon gyishtily nir cuic ru lo̱. 6Gun saa la bri tub amig ne̱ nu guay byaj. Ze' ya̱ rila sac coz ne̱ nu rica̱ gow yu”, niir. 7Orze' amig ze' nir nii ga'y gab yu ru gal ri zi'l yu nañ yu'. Orze' niiy: “Cue' gyicy seed ru ya̱, gun ro' ne̱ noow ñi, nunu ya̱ nu de yu nguzh ne̱ bi rib das de̱ lo nuun. Nde' nu wayeshte̱ nu rica̱ la coz nir”, niiy. 8Orze' ya̱ ne̱e̱ lor nu mas wayeshtey nu cuic yu coz nu rlagy ru par nu nac yu amig nir, tees ca ni gaal cuic yu dela coz nu cyiiñ nir nu nac nu zaab rgyiiñ lar loy. 9Nde' nu ya̱ rne̱e̱ lo der: Bdiiñ der lo Ñgyoozh, gun Ñgyoozh cuic mi de coz nu cyiiñ ni der. Byub der ñii, gun orze' gyad ñi ni der. Mnii nu der mi, gun orze' shaal mi ro' ni der. 10Gun cyu zi'l mbecy nu rgyiiñ gad ñi niy. Nunu cyu zi'l mbecy nu ryub gyad yuñ. Nunu cyu zi'l mbecy nu rnii num shaal mi ro' niy. 11’¿Walab gaal grusu tub mbecy lat der nu cuic yu tub bily ni i'ñ yu ornu rgyiiñ yu tub bel loy? 12O ¿walab gaal grusu tub mbecy nu cuic yu tub gune ni i'ñ yu ornu rgyiiñ yu nguu gyid loy? 13Gunca de ru nac der mbecy a̱' nap rad lagy der lac mod rbic ru coz nap ni i'ñ ru, ze' yegar Ñgyoozh, uz den, biñ nu zub gyibaa, wabic mi Espiriit Yon ni de yu rgyiiñ lom ―na Jesuuz rab mi de yu nu rsya' lom. 14Tub tiem Jesuuz bloo chum nuras, gun nuras ze' bicy yu nu byagop tub mbecy. Na ornu nuras bruu chuy lo yu nu byagop ze', orze' yu ze' brugyi' rniiy. Orze' de mbecy nu yu' ze' za nu la ic dey nu nac nde'. 15Ze' yu' ga' mbecy nu rniiy: ―Beelzebé, yu nu riib ic de nuras, yu ze' bicy yu nu cyiiñ yu ii nu co chuy de' zir de nuras ―na dey. 16Ze' yu' ga' mbecy nu byub yu tub mod par nu gyicy yu nu gadzam. Mniiy lom nu cuic mi tub muesht baa. 17Tees gud lagy mi de coz nu rnii too dey. Orze' nam rab mi dey: ―Benu tub nac mbecy dulew dey nu chucooy laab nu losa' zi'l yu, orze' rila wazu dey. Nunu benu tub famil chucooy laab nu losa' zi'l yu, orze' ni' zi'l wazu dey. 18Nunu benu de nuras dulew yu nunu chucoo dey laab nu losa' zi'l yu, orze' ni' zi'l wazu dey, sinu nit lo dey. Ni rne̱e̱ gun de ru rnii der nu ya̱ rlo̱o̱ chu̱ nuras nu nac rishbeey ni Beelzebé, yu nu riib ic de nuras. 19Tees benu ni, orze' cyu briic rishbeey ni de losa'r nu ni ricy yu. Nde' nu de losa'r ricy dey nu rabee nu radza der. 20Gun benu ya̱ gac loo chu̱ nuras nu nac coz ily nu ricy Ñgyoozh nu nac ya̱, orze' nde' yaruuñ nu bi bri gyel gubier ni Ñgyoozh lat der. 21’Gun benu tub mbecy fert zu tañ yu nu rñay yu'y, orze' de coz nu yu' choow nañ yu'y nguaa segur ñi. 22Tees benu ru'ña tuuba' mbecy nu fert zir, orze' yu ze' gyicy yu gan yu. Orze' coy dela gyiib dañ nu rgyish loy lo ze'. Nunu gyash yu dela coz nu ricy cup yu. 23’Gun yu nu waya faboor ne̱, yu ze' zay contr ne̱. Nunu yu nu walocyuub ya̱ nu te̱' de mbecy, yu ze' tush las yu dey ―nam―. 24’De ru na der gal na tub mbecy ornu druu chu nuras loy. Orze' nuras ze' rzay tub lugaar wach. Rded yu ryub yu tub lugaar ze' nu zu lagy yu. Na ornu wagad lugaar ze', orze' rnii tooy: “Nap zir cush cyan laaba' ze' nu bruun”, rnii tooy. 25Na ornu griy na, orze' gyap yu mbecy ze' nay gal nu na tub yu' nu nat laa nañ. Nunu se cyudz la zu nañ ñi nu bdulyuub. 26Orze' chay nu cha te'y tub gagya' nuras nu shiñ zir ricy gaze' ub yu. Orze' chu' dey nañ mbecy ze' cyiiñ yu. Orze' mbecy ze' yashiñ zir na mod nu nay gaze' nu loga ―nam. 27Lat nu mnii Jesuuz de riidz ze', orze' bruu zac tub biñ mñaa lat de mbecy zigy ze'. Orze' nam rab mi Jesuuz: ―¡Dzi ni biñ mñaa, biñ nu bgaal ru, nunu briic mi nu gugy ru! ―nam. 28Orze' na Jesuuz: ―¡Dzi zir dzi ni mbecy benu zuub gyidag yu de coz nu rnii Ñgyoozh nunu gyicy yac yu niñ! ―nam. 29Na lat nu rde' de mbecy zigy lo Jesuuz na, orze' brugyi' rniim lo dey. Orze' nam: ―Dzi ga a̱' nap de mbecy nu yu' na. Rgyiiña' dey tub muesht ni nusuriidz lo̱, tees ya̱ warica̱ ñii ni dey. Nomaas muesht ni Jonás, yu nu mnii por cuen ni Ñgyoozh, nde' zi'l muesht nu gad ni de yu ze'. 30Tees gal nu Jonás guc yu tub muesht ni de mbecy gyedz Nínive, nde' nu ni' zi'l ya̱, biñ nu byac mbecy, gaca̱ tub muesht ni de mbecy nu yu' tiem na. 31Ornu shuub dzi nu ri bee Ñgyoozh ni dela mbecy nu yu' tiem na, orze' biñ mñaa nu riib ic tub nasyoong nu ri par yaa been, ornu güiin par ze' nu driib doo, gaza'm gyes sum niim nu yu' cyi der, mbecy nu yu' na. Gun mi ze' zet zir bruum biid mi nu bzuub gyidag mi de coz nu mnii Salomoong. Nunu ya̱, biñ nu zu ii na, gya zir zu̱ gaze' Salomoong. 32Nunu ornu shuub dzi nu ri bee Ñgyoozh ni dela mbecy, orze' dela mbecy nu yu' gyedz Nínive gyes su ga' dey nu nii dey nu yu' cyi der mbecy nu yu' tiem na. Gun de mbecy Nínive mne' dey cyiy ornu güeñ dey de riidz ni Ñgyoozh nu pshaal Jonás lo dey. Nunu ya̱ biñ nu zu ii na, gya zir zu̱ gaze' Jonás ―nam―. 33’Ni tub la mbecy wacaay gyi tub candiil nu riiy ñi tub lugaar ngach. Ni wariiy ñi nañ tub cajo̱o̱, sinu zuub yuñ se'ñ, gun orze' cuic ñi yaa lo de mbecy nu rzu' nañ yu'. 34Urlor, nde' nañ gal na tub candiil nu rbic yaa nañ shcab nir. Orze' benu gyicy ru coz nap nu urlor, orze' gzu yaa nañ dutuub la shcab nir. Tees benu gyicy ru coz cyi nu urlor, orze' cow la zu nañ shcab nir. 35Orze' bicy cuidad, gun dzi ga walab yaa yu' nañ shcab nir, sinu zu cow la nañ shcab nir. 36Tees benu dutuub la nañ shcab nir yu' yaa nunu benu sac ni ñumiiñ ze' nu cow, orze' naal la zac ru dela coz, gal nu rzac ru ornu tub candiil rbic ñi yaa ―nam. 37Na ornu blazh mnii Jesuuz de nu nde' na, orze' tub mbecy fariseo bredz yu Jesuuz nu cham yu'y nu gow mi gyit. Orze' gu'm nañ yu' gusub mi lo mez. 38Na ornu bzaac yu nu wanaam gal mod nu rnii leey ni dey anzir nu gom gyit, orze' za nu la ic yu. 39Orze' nam rab mi yu: ―De ru mbecy fariseo ich zi'l taz rgyiib der, nunu ni' zi'l ricy der nu gya'n. Ze' par nañ lardoo der dza laa yu' coz a̱' nap nu ricy der. Yu' ga' gyel gubaan nu ricy der. 40¡Mbecy ton! ¿A wagad lagy der laab biñ nu bzaa nañ ñi, laab mi bzaam par ich ñi? 41Benu cuic der coz nu yu' nir ni de mbecy zi, orze' caacy nañ lardoor. 42’¡Cuaa de ru mbecy fariseo! Gun mas lo tii nac loow comid, rboo reñ der tub nac ñii nu rbic der ni Ñgyoozh. Ni ricy der nu menta, nu rud, nunu nu de' zir gyish loow comid. Tees wagyicy cuen der mod nu rlagy ñi par nu chu' den par lo Ñgyoozh, nunu ni waca der mi. De nde' rlagy ñi gyicy der, nunu walagy ñi laa yaa der de' zir coz nap nu bi ricy der. 43’¡Cuaa de ru mbecy fariseo! Gun yet lagy der gzub der lo yashily ni mbecy zub lo nañ yu' nu rsya' mbecy riidz ni Ñgyoozh. Nunu yet lagy der ornu mbecy ca lagy dey lo der ornu nii nu dey der lat yagyi'. 44’¡Cuaa de ru! Na der gal nu na baa ni añ nu wacabee ca ri. Orze' de mbecy rded dey par ich ñi, tees wagad lagy dey ti rded dey tooñ ―nam. 45Orze' na tub yu nu rlyuu leey ni Ñgyoozh rab yum: ―Masht, ornu ni rniir, orze' ni' zi'l rnii zi ga'r ni de̱ ya̱ ―nay. 46Orze' nam rab mi yu: ―¡Ni' zi'l cuaa de ru mbecy nu rlyuu leey ni Ñgyoozh! Gun rzuub der yuu ich mbecy. Ni wagyee ni tub la mbecy nu guy yuu ze'. Ze' de ru walagy der locyuub der losa'r nu guy yuu ze' ni nu tub mbiz ru. 47’¡Cuaa de ru! Ricy zig der ru' baa ni de yu nu mnii por cuen ni Ñgyoozh, de yu nu gu' gulas. Tees na der gal nu na de gyitoo bel ni der, gun de yu ze' biit dey de yu nu mnii por cuen ni Ñgyoozh. 48Orze' rabee nu gal gaa la na der gal nu na gyitoo bel ni der. Gun de yu ze' biit yu de yu nu mnii por cuen ni Ñgyoozh. Ze' de ru ricy zig der ru' baa ni dey. 49’Nde' nu como Ñgyoozh rad lagy mi dela coz, orze' mniim: “Ya̱ gzuu neza̱ yu nu gnii por cuen ne̱, nunu gzuu neza̱ de aposht. Tees yu' nu cut dey yu. Nunu yu' ga' nu shet zi dey yu”, nam. 50Nde' nu Ñgyoozh zeed mi cashtig too de mbecy nu yu' na nu nac dela yu nu mnii por cuen nim nu biit mbecy nese nu bzub gyi' gyishlombecy. 51Nese nu biit dey Abeel, gashtal nu biit dey Zacarí, yu nu biit dey loli' ni yu' ni Ñgyoozh par gazel ni mez nu rcuaa der gun lom nu yu' yon nim. Orze' Ñgyoozh zeed mi cashtig ni de mbecy nu yu' tiem na nu nac nu gut dela de yu ze'. 52’¡Cuaa de ru, mbecy nu rlyuu leey ni Ñgyoozh! De ru ricy cup der mod nu cuic der nu gad lagy de mbecy de coz nu rishli. Per walab tub lo zi'l nu walagy der gad lagy ru de coz nu rishli, sinu ni' zi'l wazaan der nu gad lagy de' zir mbecy ―nam. 53Na ornu mniim de nu nde', orze' de yu nu rlyuu leey, nu de mbecy fariseo tona' la bdza' dey. Orze' brugyi' nu ricy seed dey mi nu rgugyi' dey zañ lo coz lom. 54Bicy dey preb mi ben a wad mod nu riib dey cyi toom.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 1Dee sëmbë u mi dë, mi lobi unu e, nöö mi ta hangi unu seei. Unu da dee sëmbë mi ta wai da. Fa un bia ko piki di Buka u Masa Jesosi di mi tja ko da unu naandë, nöö mi ta feni gafa a Gadu fuunu hedi o. Nöö hën mbei wë mi kë fuun finga gingin a Masa Jesosi. Wan musu disëën möönsö. 2Nöö un de tu mujëë dë, Jodia ku Sentike, gaantangi mi begi unu taa be un ta dë makandi ku wan pakisei e, fa i si un tuu ta biibi a Masa Jesosi liba dë. 3Nöö mi ta begi mi mati Sisigusi di mi ku ën bi ta wooko sö bunu dë, taa be a heepi de tu mujëë dë e. Biga de bi ta biinga seei ta heepi mi, mi ku de bi ta paaja di buka u Masa Jesosi makandi, u ku Kilemeti ku dee otowan tuu. Fa de sai dë, nöö de tuu në dë sikifisikifi a Masa Gaangadu buku ala fu de feni di libi u teego. 4Nöö un haika e, dee sëmbë. Fa un ta biibi a Masa Jesosi liba dë, nöö sösö wai nöö fuun ta wai e. Mi o taki ën da unu wan pasi möön taa un musu ta wai nango nöömö. 5Nöö un musu ta libi ku saka fasi a hii sëmbë dendu be de ta si, biga abiti möön nöö Masa Jesosi o toona ko. 6Nöö wan musu ta booko hedi a na wan soni e, ma un musu ta begi Masa Gadu nöömö ta dëën tangi. I musu ta tja hii dee fuka fii nango ta konda dëën, 7nöö a o da i kötöhati. Nöö di kötöhati di a o da i dë o bigi pasa hii sëmbë fusutan, nöö a hoi hii pakisei fii ku i hati tuu a Jesosi Keesitu liba. 8Nöö dee sëmbë u mi dë, fa i si un sai dë, ˻pakisei fuunu an musu ta dë a poipoi soni e˼. Ma dee soni dee dë tuutuu ku dee dë fanöudu ku dee soni dee dë leti, dee soni dee dë gbelingbelin a Gadu wojo, ku dee soni dee dë u lobi, ku dee soni dee dë u kai gaan soni, a dee lö bumbuu soni dë nöö fuun musu buta pakisei e. Wë biga dee soni dee dë u gafa nöö musu ta dë a unu hati un ta mëni. 9Nöö hii dee soni un bi lei a mi tuu ku dee un bi si mi ta du, nöö de fuun ta du e. Nöö Masa Gaangadu di nöö ta kötö sëmbë hati o dë ku unu. 10Dee sëmbë o, mi ta wai seei ta da Masa tangi fu di mi si maun fuunu möön e. Biga mi ko sabi taa un ta mëni mi eti. Ma fa i si mi taki ën dë seei, ma mi sabi taa un bi ta mëni mi nöömö. Wan bi disa mi, ma di wan bi feni sëmbë nöö hën wë mbei. 11Ma fa mi ko ta wai aki seei, ma an dë taa mi bi dë fukafuka e. Biga mi lei kaa u mi dë tifihedi hiniwan juu ku dee soni dee mi abi. 12Biga fa mi dë aki, nöö mi saandi de kai fuka. Söseei mi sabi unfa a dë te mi abi hia. A dee fasi dë tuu mi lei u mi libi. Ee mi abi, mi sabi unfa u libi taa mi abi. Ee ma abi, mi sabi unfa u libi taa ma abi. Mi lei u mi njan hia te mi abi hia, nöö mi lei u tja hangi te ma abi soni u njan. 13Hiniwan sootu pei soni di ko a mi, nöö mi dë tifihedi ku ën kaa, biga ˻Masa Jesosi˼ Keesitu ta da mi kaakiti. 14Ma tökuseei fa un du dë, nöö hën da un du bunu e, dee sëmbë, biga un nama ku mi a dee sitaafu dee i si mi ta tja aki. 15Nöö sö mi ku unu bi dë kaa e. Biga unu seei sabi taa di ten di un bi ko piki di Buka njunjun, nöö dee oto biibima a dee köndëköndë an bi ta libi ku mi kumafa mi ku unu bi libi. Wë biga di ten mi kumutu a di pisiwata u Masadonia a unu ala u go paaja di Buka a dee oto köndë, nöö unu wanwan nöö da sëmbë di bi ta manda soni da mi. 16Fa mi dou a Tesalonika seei, nöö hën un seti manda soni da mi wante te dou sömëni pasi, dee soni dee mi bi abi fanöudu. 17Ma nöö fa i si mi ta fan aki, dee sëmbë, an dë taa un musu ta manda soni da mi hiniwan juu e. Ma mi kë fuun ta libi a sö wan bunu fasi nango nöömö, be di paima fuunu di woon feni a Gadu musu ta göö nango nöömö tu. 18Fa un manda dee soni a Epafodisi da mi aki, nöö mi abi soni te a hia awaa. Soni seei an fuka mi möön. Nöö na mi nöö un da e, dee sëmbë, ma Masa Gadu seei wë un da tu. Wë biga di bunu di un du mi aki, nöö a suti dëën. A dë leti kuma wan paima un tja ko dëën, nöö hënseei ta wai ku unu tu. 19Nöö fa a dë di Gadu u mi ˻ku unu˼ aki, nöö a abi sömëni gudu e, nöö a o da unu hiniwan u de di un abi fanöudu. A o da unu ën te a hia tjika pasa maaka seei, fu di unu ku Jesosi Keesitu ko di wan. 20Wë nöö Masa Gadu u Tata, hën musu feni gafa ku nëbai nöömö. A tan sö. 21˻Söö. Wë ma a soni u taki möön möön leki˼ mi ta manda gaan odi da hii un dee sëmbë ala tuu, dee Gadu ta luku apaiti fasi fu di unu ku Jesosi Keesitu ko di wan. Nöö dee oto sëmbë fuu dee dë ku mi aki, nöö deseei ta manda gaan odi da unu tu. 22Söseei hii dee oto sëmbë u Masa Jesosi u di köndë aki tuu ta manda odi da unu tu. Nöö dee sëmbë fuu dee ta dë a di wosu u di Gaan Könu ta manda gaan odi da unu apaiti. 23Söö. Wë aki mi tapa di biifi taa Masa Jesosi Keesitu musu tja unu ku ën bunuhati e, dee sëmbë. A musu ta tii unu akaa. A tan sö.


text:
Nowel
Nowel
Ci bu jekk, xeetu Wolof yii maggaluwoon bësu nowel. Waaye leegi ak comercialization du lépp. Yeeneen nit ni ci Ndakaru ak yeeneen dëkk yu mag yi dañuy maaye ay cadeew ak di def lamp yu rafet ci seen kër. Li ci genn bari ci Wolof yii du nu ay catoliq walla talibe Insa, kon dunuy fonk bësu nowel.
Ci sunu jamanoo dañuy tambali di am ay talibe Insa. Te noom noo jël bësu nowel ngir maggal judug Insa (ki nu wax nee Yeesu Krist ci faranse). Seen maggal mingi aaw ci ay woy, ak i ñaan ak lekkando.


text:
Aliin Situwe Jaata
Aliin Situwe Jaata jigéen la woon ju juddoo Kabrus ci Kaasamaas, atum 1920 g.j. moom nag ame woon na benn gàkk-gàkk ngir tawati lompoñ ju ko daloon. Nekkoon na dib jaaykat bob tukki woon na dem Ndakaaru, jot faa liggéey niki mindaan. Mujj na - jaare ko ci Imaa Imit - di ab jabar ci diiney xërëm ji fi fekkoon baax.
Jaata àndutoon ci ni tubaab yi di def ci réew mi : fayloo nit ñi galag yu seer, liggéeyloo leen cig sañ-bañ ak dugal waa Senegaal yi ci xareb Faraas bi (son armée). Mu sàkku woon ci waa réew mi ñu bañ a bay gerte gi leen tubaab teg ci doole, te bay lu ñu man a dunde niki : ceeb, mboq, dugub ak yu ni deme.
Aliin Situwe nekkoon na di ku daa xeex diiney nasaraan (kercente), daa na woote it ci ñu dellu ci diiney Afrig yi, te màggal aaday maam yi. Dees na ko jàppe ki njëkk a woote ag yamoo ci diggante góor ñi, te bàyyi di xool ay askan aki diine walla ay xalaat. Daa na woote it ag yamoo diggante góor ak jigéen te booba jigéen ku desoon ginnaaw la woon ci mboolaay gi (la société). Daa na woote it ci mag ñeek gone yi di dimbalante.
Ci biir xareb àdduna bu ñaareel bi, Jaata siiwoon na ba daj Kaasamaas gépp, ñu mujj di ko dàkkantalee Boroom Kabrus, te kat jàmmaarloo gi mu doon def ci anamug jàmm la ko doon defe. Siiwam gi tiitloo woon na waa Frãas yi tegoon loxo ci réew mi, ñu mujj jàpp ko ca Kabrus ci 28 samwiye 1943 g.j, bu ko defee ëttu àtte bu Sigicoor àtte ko, tëjlu ko fukki at, ñu làq ko, yobbu ko Tumbuktu ca Mali, fa la faatoo ci 22 mee atum 1944 g.j, te booba mi ngi ci digg ag njegemaaram .


text: 1Kok xley Moisés sinak xmalë cos buen nii nare kiid. Koktyo sinakpee cos. Por ngo chilody kuuñ buen ley meñ nii xkokon cos lo Dios iz con iz. 2Deelñee nchilo ley nyuuñ bueno meñ, nyokontre kchë nii chokon. Por tsiñee lox nyak nyë xaa nii xkokon cos ko, nyodre xtol xaa. 3Per xaktyee parñee ksaladzy meñ xtol cad iz xkiiñ kchë nii chokon go, 4por chilody xcheñ yosy ni xcheñ chiv ktsily tol. 5Por ngo, worñee lëë Crist kwlañche lo kislyu, chëb xaa lo Dios: Chaklastyoo xcheñ ma ni chaklastyoo nii tsokon cos lool, sink lëël pxixkwaa xcuerpaa. 6Xyody styool nii chek ma kuty lool, ni chety ma par kpily tol. 7Tsigo chëpaa: “Lëën syely, Tat Tios, parñee kuuñtsyeyaa nii chakladzyoo. Leñ kitsy nii kë xtiitsoo kë nii singo kuuñtsyeyaa.” 8Klo xñee xaa nii xyody styoo Dios nii kety ma ni tsek ma par kpily tol, nikxe nii lëë ley xñabey kak kchë ngo. 9Loxsye ngo xñee xaa: “Lëën syely, Tat Tios, parñee kuñaa nii chakladzyoo.” Singo mod lëë Dios ptichee kchë nii chokon aan lëë xaa psaan nii tsokon Crist. 10Lëë Dios beeñ nyë lëë no porñee lëë Crist beeñtsyey nii chakladzy Dios worñee tu vueltak kwlookon xaa yuub xcuerp xaa. 11Kchë pxosy Israel chool lay ksatyee tse ni xkokon xaa ma ndaly vuelt, nikxe nii xtsildy kchë ngo xtol meñ. 12Lëë Crist, yuub xaa kwyokon parñee ktsily xaa xtol meñ kaazhkaa, aan loxsye ngo lëë xaa kwsob kwi Dios nëzli. 13Siko sob mbës xaa axte nii kñabey xaa lo kchë xaa nii xlëë lo xaa. 14Por tu vueltak kwyokon xaa parñee kyak buen kchë meñ nii kwle Dios. 15Aan lëë Kyalbini Ntson xñee nii nli xtiits Dios tsiñee chëb xaa: 16Sinrii kak tiits nii ksanaa lo meñ Israel tsiñee lëë tse go tsitsiñ: Leñ styoo meñ kon xtitsaa, ni leñ kik meñ jkëno. 17Ni tsitsiñtre tse nii ksaladzyaa xtol meñ ni xkyalntseeb meñ. 18Singo tsigo busy, tsiñee xpily tol, xkiiñtre nii tsokon pe stu cos par kpilyo. 19Por ngo, beetsy, schilo syëëb no lo pkoog ntson nder confians por cheñ nii pxee Jesucrist. 20No nii syeeñ no nëz kub nii pxaly xaa worñee pchos xaa ladx nii kë leñ ktoo. Misme lëë xaa nak nëz ko. 21Lëë Jesús nak xipxosy no. Lëë xaa xñabey lidzy Dios kpaa. 22Por ngo no nii tyub styoo no kpig no lo Dios ni tyub styoo no kniladzy no, por lëë xaa beeñ nyë styoo no parñee tsodre xtol no, ni lëë xcueerp kaa no kwyadx lo nis nyë. 23Ksaandy no nii xniladzy no, ni jkandy no kik no, por lëë Dios kuñ cumplir tiits nii psaan xaa lo no. 24No nii kuuñ lsa no lëë no yudar parñee tso kyalwkëstyoo leñ styoo no ni kuuñ no kyalbuen. 25Kuuñtsyeeydy no si chuuñtsyey xaa nii xkaal lsady tsiñee xkaal lsa no, sink kol tsoo kchoobladzy lsa no styoo xcombañer no, por lëë tse nii kuñ Dios kyalxtisy mer tsitsiñ. 26Per deelñee tsiinpee kuuñ no tol, aan xyuumbey no tiitsli, kintre pe cos tsokon par kpily xtol no. 27Xaktyee kyalxtisy ni ki nii ksaay xaa nii xlëë lo Dios xyaan. 28Tsiñee xsaldy tu xaa xley Moisés, aan no chop o tson testigw nii xñee nliw, kintre pere, lëë xaa go chety. 29¿Pe toodyxe tsigo ntseeb castigw nii tedy xaa nii xsyubniy Xiñ Dios ni xpixladzy cheñ nii pxee xaa, ni xko falt lo xKyalbini Dios nii xkëstyoo meñ? Lëë cheñ go xluuy nii lëë xtiits Dios kok cumplir ni lëëw chuuñ nyë meñ. 30Ndon no nii lëë Dios chëb: “Naa xyal ksaksi, ni naa kizh.” Ni lëë gak xaa chëb: “Naa kuñ xkyalxtisy meñ tu kyedzyaa.” 31¡Tirak ntseeb kyab ñe ña Tat Tios nii mbañ! 32Per kol ksaladzy tiemp worñee kal byaabini lo do. Pxekw to kchë kyalnë nii kwteedy to. 33No lo do kwëntseeb meñ, ni no do kwtiñ meñ leñ kyedzy, ni no gaa to kwtee xkyalnë xaa nii mban kwtedy. 34Pkëstyoo do xaa nii kwyo skiib, ni axte ble do worñee bla meñ nii chap to porñee nan do nii mastre mbëë nii jkaa do leñ kpaa, ni tsitsiñdy tse nii nitylow. 35Ksaandy to xkyalwniladzy to, porque por lëëw lëë do jkaa tu kyalnsaak. 36No nii nguiedzy kak to lo kyalnë parñee kuuñtsyey do nii chakladzy Dios tsiin jkaa do nii kneetsy xaa. 37Por leñ xkitsy xaa xñee: Klyëëdre lëë xaa nii no kiid kiid. Klyëëdre xaa. 38Por kyalwniladzy lëë xaa nii buen kpañ, per deelñee kpikche styoo xaa, kledyaa lo xaa. 39Per nakty no xaa nii xpikche styoo ni xkyëtañ, sink xaa nii xniladzy xtiits Dios ni xaa nii xteelaa xkyalmbañ nak no.


text: 1Orze' brugyi' ga' rnii Jesuuz nu riidz tiily lo dey tuuba' tir. Orze' nam rab mi dey: 2―Mod nu rac nu gyel gubier ni Ñgyoozh, nde' mod nu guc nu tub rey. Rey ze' bzu yey tub sa' ni fandang par nu chelaa yu feñ niy. 3Orze' mniiy lo de moz niy nu chay cha teey de yu nu ca lo cuen nu cha fandang. Tees de yu nu ca lo cuen nu cha ze', wangalagy dey ñgyay. 4Orze' bzeed yu reña' moz nu chay. Orze' mniiy lo dey: “Mnii lo de yu nu ca lo cuen nu cyid ze' nu bi bzu lilya̱ dela coz nu dow den. Nunu bi bicya̱ mandaar nu gut chigud gal nu de bañ nu bi bicy re'ña̱. Delañ bi zu lily ñii nu cyid dey fandang”, nay. 5Tees de yu nu ca lo cuen nu cha fandang ze', wangyicy cuen dey. Tub yu zay lat naay. Ze' tuuba'y zay gyicy yu dalje̱z niy. 6Ze' tub naca' dey bdu' yaa dey de moz ni rey ze'. Orze' shiñ bicy nu dey yu gashtal biit la dey yu. 7Orze' tona' la guzi lagy rey ze'. Orze' bicy yu mandaar lo de soldad niy nu chay cut yu de mbecy nu biit moz niy ze', nunu caay gyi ledz dey. 8Gaze' nu bredz yu de moz niy. Orze' nay: “Dela de coz bi zu lily ñii par fandang, tees de yu nu ca lo cuen nu ñgyiid, wangyap dey nu ñgyiid yu. 9Orze' na gua der de nez zu. Orze' cuedz der cyu zi'l mbecy nu gyap ru nu cyid yu fandang”, nay. 10Orze' de moz ze' bruu dey zay de lat cay. Nunu bicy tublaazh dey ca na la de mbecy nu byap dey: tant mbecy a̱' nap nunu tant mbecy nap. Orze' bdzaa la nañ yu' ze' nu yu' mbecy lo fandang. 11’Orze' rey ze' gu'y nañ yu' ze' nu bgüiiy lo dela mbecy nu bru'ña ze'. Orze' bdu' cuen yu lo tub mbecy nu a̱' zuy negy par fandang. 12Orze' na rey ze' rab yu mbecy ze': “¿Lac guc gu'r ii ze' a̱' zur negy par fandang?” nay. Tees mbecy ze' rila waniiy. 13Orze' rey ze' nay rab yu de moz niy: “Pcyiigy der gyi'y nunu pcyiig der yaay. Nunu mne' der yu chay ze' nu cow, ze' nu gun yu nunu siigy lay yu”, nay. 14Gun Ñgyoozh rbedz mi zigy mbecy tees ñuu zi mbecy pcuim ―na Jesuuz. 15Orze' de mbecy fariseo ya dey, nunu orze' psaap dey riidz ben lac mod gac gyicy dey nu gadzam nu riidz par nu cu' zi dey mi. 16Orze' bzuu nez dey la be de mbecy nu nac nu de mbecy fariseo nu la be ga' de mbecy ni Herodes nu cha nii dey lom. Orze' na dey rab yum: ―Masht, de̱ ya̱ rad lagy de̱ nu ru rniir coz rishli. Nunu ru wagyicy cuen ru de coz nu rnii mbecy, sinu rlyuur ni dey mod nu rlagy Ñgyoozh nu chu' dey, gun ru a̱' nac ru mbecy nu rcui. 17Orze' mnii ñuu lo̱ de̱ mod nu ru rnii toor. ¿A gruu nap ñi nu griib den tiñ nu rbic dey ni yu nu riib ic de nasyoong, uti waruu nap ñi? ―na dey. 18Tees Jesuuz gud lagy mi nu nac dey mbecy rzi lagy. Orze' nam: ―Mbecy rzuu lo, ¿lagu rzu der caa ze' lo̱? 19Blyuu der tiñ nu cyish ru ze' lo̱ ―nam. Orze' gua nu dey tub tiñ plat lom. 20Orze' Jesuuz bdugyi'm lo dey: ―¿Cyu nab ca lo tiñ ii nunu cyu nu la ca looñ? ―nam. 21Orze' na dey: ―Lo César, yu nu riib ic de nasyoong, gal nu nu lay ―na dey. Orze' na ga' Jesuuz rab mi dey: ―Benu ni, orze' briic der ni César, yu nu riib ic ze', de coz nu nac niy, nunu briica' der ni Ñgyoozh de coz nu nac nim ―nam. 22Na ornu güeñ dey de riidz ze', orze' za nu la ic dey nunu zu ga lam gush nez dey yay. 23Laab dzi ze' gua la be de mbecy saduceo gua güii dey Jesuuz. De mbecy saduceo rnii dey nu ornu gat mbecy, orze' wagyabaña' dey. Nde' nu bdugyi' dey lo Jesuuz. Orze' na dey. 24―Masht, Moisees mniiy nu benu tub mbecy gat yu, ze' gyiyeeñ mñaay, ze' sac la i'ñ yu, orze' gash bicy yu byud ze', gun orze' cuic yu mdoo ni byud ze' por cuen ni gyitoo bicy yu, na Moisees. 25Na lat de ub na ii bzu gagy mbecy nuy bicy yu. Orze' yu loga guud mñaay. Orze' gut yu. Ze' mñaay wangaal lam mdoo. Orze' byeeñ byud ze' lo yu nu gul loy. 26Ni' zi'l bzac yu ze' nu gut yu. Orze' ni' zi'l bzac yu chon nu gul loy. Orze' ni' zi'l bzac byud ze' nu za' gagy la dey nuy bicy yu. 27Na ornu blazh dela dey gut yu, orze' ni' zi'l biñ mñaa ze' gut mi. 28Ze' na ornu shuub dzi nu gyabañ de mbecy gut ze', orze' ¿ca na de yu ze' lo gagy yu nuy bicy yu gac mñaa dey mi ze'? Gun dela dey pcyiiñ nuy mi ―na dey. 29Orze' Jesuuz nam rab mi dey: ―De ru radza der, gun de ru wagyet lag der cuen de coz nu mniiñ lat de riidz ni Ñgyoozh. Ni wagad lagy der la na coz nu gac gyicy mi. 30Ornu de mbecy nu bi gut gyabañ dey, orze' wachelaa ga' dey, sinu orze' chu' dey gal nu yu' de anc nu yu' gyibaa. 31Ze' na ni nu gyabañ mbecy, ¿walab gaal wacsya' der de riidz nu bzeeñ Ñgyoozh par de ru? Laab mi nam: 32“Ya̱ naca̱ Ñgyoozh ni Abraham, naca̱ Ñgyoozh ni Isaac, nunu naca̱ Ñgyoozh ni Jacob.” ¡Gun Ñgyoozh a̱' nac mi Ñgyoozh ni mbecy nu bya' lo la sinu nac mi Ñgyoozh ni mbecy nu mbañ mas bi gut yu! ―na Jesuuz. 33Na ornu güeñ de mbecy de riidz ze', orze' za nu la ic dey nu nac de coz nu blyuum. 34Orze' ornu gud lagy de mbecy fariseo nu psoow mi ru' de mbecy saduceo, orze' byatublaazh dey. 35Orze' bruu su tub yu nu rlyuu leey ni Ñgyoozh nu bdugyi'y lom par nu shet lag yum nañ caa. Orze' nay rab yum: 36―Masht, ¿ca na leey ni Ñgyoozh nac ñii leey zub lo zir? ―nay. 37Orze' na Jesuuz rab mi yu: ―“Pca Shuaan ru, biñ nu nac Ñgyoozh nir, nu dutuub la lardoor, nu dela gyel mbañ nir, gal nu nu dela shcab nir.” 38Nde' leey zub lo zir par de' zir leey. Nde' leey nu gya zir zu. 39Ze' leey cyup, nde' nu “Pca der losa'r gal nu rcar ub ru.” Nde' saap ñi leey loga ze'. 40Orze' lo cyup de leey ze' nac ñi cyong de' zir leey nu bzeeñ Moisees, gal nu de' zir de riidz nu bzeeñ de yu nu mnii por cuen ni Ñgyoozh ―nam. 41Lat nu gabee yu' tublaazh de mbecy fariseo, 42orze' na Jesuuz rab mi dey: ―¿La ñuu shcab rash der nu nac Mesías, biñ nu ca lo cuen nu co mbañ mbecy? ¿Cyu nez nac mi? ―nam. Orze' na dey: ―Nez Dabi nac mi ―na dey. 43Orze' na Jesuuz rab mi dey: ―Benu ni, ¿lagu mnii Espiriit Yon ni Ñgyoozh lo Dabi nu mniiy nu nac mi Shuaan yu? Gun ub la Dabi nay: 44Ñgyoozh nam rab mi Shuaana̱: “Gzub ru lugaar nu gzub mbecy nu gya zir zu par yaa be̱e̱ ii, gashtal gyicy la̱ nu gyicy ru gan de losa'r yuur”, na Ñgyoozh, na Dabi. 45’Orze' ¿walab gaal gac gruu Mesías, biñ nu ca lo cuen nu co mbañ mbecy lat nez Dabi, benu Dabi mniiy nu nac mi Shuaan yu? Gun bi guzañ na'ñ gul Dabi anzir nu gal mi. Orze' ¿walab gaal gac gruum lat nez yu? ―nam. 46Orze' rila wangac tush cya dey ni tub riidz. Nunu nese laab dzi la ze' wancuica' dey baloor nu ngugyi'y lom.


text:
Jullit yi, sunuy xarit
1.
Ci mujjantalug weeru Koor gi, bëggoon naa leena wax sumay yéeney jàmm ak mbégte
te, jaarale ko ci bataaxal bile, ñaax leen nu ànd xalaat ci lu jëm ci itte
bile : Kerceen ak Jullit, nanu ànd xeex néew-doole gi.
2.
Warees nañoo bànneexu : Xibaar bile jóge ci Koñsey biy ànd liggéey ak Paap bi
ngir Diisoo ci diggantey Diine yi, nekkul rekk li ñu baaxoo def, waaye am ndaje
la mu ñu doon xaar. Ci réew yu bare, am na ay ndajey xaritoo yu bare diggantey
Kerceen yi ak Jullit yi. Ñàkkul it, mu méngoo ak bëgg-bëggu séddoo ak a wéccoo
xalaat yuy dëgg, takku te ubbeeku. Ndax yile firnde yépp doonuñu ay màndargay
xaritoo ci sunu biir ngir gërëm Yàlla ?
3.
Ngir dikk ciitte bi ñu jagleel at mii, nit ki nekk ci soxla yu tar a ngi dëgg ci
diggu yébble yi nu fonk ci ay fànn yu wuute. Bàyyi xel, yërmaande ak ndimbal li
ñépp, mag ak ndaw, góor ak jigéen ci àddina si, mëna may ki néew-doole ngir
joxaat ko gëddam ci biir mboolem nawle mi, ñoo di firndeel ci lu wóor Cofeelug
Yàlla Aji-kawe ji. Ndegem nit ki ak ni mu nekke la nu Yàlla di woo, nu sopp ko,
dimbali ko, te baña xàjji ak seen.
Nun ñépp xam nanu ne néew-doole gi dafay neenal nit te di jur ay coono yu kenn
mënula àttan. Ñu di indi léeg-léeg beru, mer, dem sax ba ci iñaan ak bëgg-bëggu
feyyu. Lile mënoon naa yóbbe ba ci jëf yu ñaaw jaarale ko pexe yi ñu am, di leen
wuta dëggal sax ak ay kàdduy diine : mu di nangu, ak doole, sa alalu nawle, te
di mbubboo « njubteg Yàlla », boole ci, jàmmam ak kaaraangeem. Looloo tax, fexee
delloo gannaaw jëf yiy yóbbu nit ki mu dem ba sës ak fitna bu metti, dafay laaj,
ci lu wér, ñu xeex néew-doole gi, jaarale ko ci suqali yokkute gi mët sëkk gu
nit ki. Paap Pool VI firi woon na ko ni « tur wu beesub jàmm ji » (Bataaxal bi
ñu bind lewek yi Populorum Progressio, 1975, n. 76).
i bataaxalam bi mu sooga bind lewek yi, làbbe yi, jaakër yi,
katolig yi ak waa àddina si sépp Caritas in Veritate ci lu jëm ci suqali
yokkute gi mët sëkk gu nit ki ci cofeel ak dëgg, Paap Bënwaa fukk ak
juróom-benneel bi, bu seetee ni àddina si sóoboo ci suqali nit ki, dafay feeñal
ne danu soxla « gis-gis bu bees ci mbirum nit ci bépp fànn » (n. 21) ; gis-gis
boobu dafa koy joxaat gëddam « ci biir ak ci kaw suuf si » (n. 57). Noonu,
suqali buy dëgg, dees nañu koo mëna digle ci « bépp nit ak ci nit ñi ñépp » (Populorum
Progressio, n. 42).
4. Ci waareem bi mu def ca bés bu jiitu ci weeru sawye, di Bés bi ñu
jagleel Jàmm ji ci Àddina si sépp, Paap Bënwaa fukk ak juróom-benneel mu
sell mi ràññaatle na ñaari xeeti néew-doole : néew-doole gu ñu wara xeex ak
néew-doole gu ñu wara tànn ak a nangu.
Néew-doole gi ñu wara xeex, ñépp a ngi koy gis : xiif, ñàkk ndoxum naan, ñàkk
paj ak dëkkuwaay yu jekk, ñàkk mi am ci lekkool yi ak ci kurél yiy yee ak a
suqali mbiri baax yi, ñàkk njàng, te ñu baña fàtte itam xeeti néew-doole yu bees
yi « maanaam ci mboolem nawle yu bare alal te yeewu, …. ni ñu fegge doomi-adaama
yi, néew ci kóllëre yi, néew ci yaru ak ci ngëm » (Xibaar ngir Bés bi ñu
jagleel Jàmm ji ci àddina si sépp 2009, 2).
Néew-doole gi ñu wara tànn dafa jëm ci dundin gu yem te tegu ci li ñu soxla,
baña yàq, te di fonk càkkéef gi, maanaam li nu wër, ak yëfi Mbindeef mi.
Néew-doole gile dafa jëm itam, lu tollook lu mu bon, bon yenn jamano ci at mi,
ci lekk bu yem ak koor. Néew-doole gi ñu tànn dafa nuy dimbali ngir weesu sunuy
àppi bopp, di yaatal sunu xol.
5. Ci yoon, aji-ngëm yi dañu bëgga diisoo ngir ànd gis ay bunt yuy dëgg
te yàgg yu di saafaral jafe-jafey néew-doole gi. Noonu bëgg nañu it xalaat lu
jëm ci jafe-jafe yu mettee-metti yiy laal sunu àddina su tey si ; saa su mënee
am, bëgg nañoo ànd yebu ngir saafaral leen. Li sunuy mboolem nawle yi di
laalante ba doon daa naka benn àddina mooy indi ay jafe-jafey néew-doole yi ciy
ànd. Bu ko defee, jaadu na ñu xalaat ci ak xelum ngëm ak yaru. Ndaxte nu ngi
séddoo benn woote bi nu Yàlla woo ngir tabax genn njabootu doomi-aadama goo xam
ne ñépp - nit ñi, xeet yi ak réew yi – war nañoo sukkandikoo seeni jëfin ci
yooni xaritoo ak nangu seen sas.
6. Bu nu xoolee néew-doole gi ak ni mu lëje, dinanu nemmeeku fu
xóot-a-xóot fu mu cosaanoo maanaam ci ñàkk fonk daraja ji ànd ak nekk nit.
Gis-gis boobu dina nu xiir nu mànkoo ci fànn bu nekk, maanaam nu nangoo « bokk
wenn tëralinu jëfin » (Paap Saŋ Pool ñaareel bi, Kàddu gi mu sànni kurél bi
ñu naan ‘Académie Pontificale des Sciences Sociales, 27-eelu fan ci weeru
awril 2001, n. 4) : sarti tëralin woowu du càggen ne ñépp ànd nañu ci rekk waaye
sax nañu ci tëralinu yoon wi Yàlla Bindkat bi teg ci xolub bépp doomu-aadama (seetal
Room 2, 14-15).
7. Yég nanu ne, ci ay bërëb yu wuute ci àddina si, jóge nanu ci
muñalante rekk ba tase buy dëgg ci li nu bokk dund, bokk ittewoo. Jéego bu am
solo lool a ngoogu.
Ndax diisoo biy dox diggantey diine yi du yee doole ak cawartey ñi jublu fa
Yàlla, su ñépp séddoo seen alalu ñaan, koor ak cofeel ? Néew-doole baa ngi nuy
yëngal, di nu dékk, waaye, rawati na, mu ngi nuy woo nu liggéeyandoo ci sas wu
rafet-a-rafet : mu di xeex néew-dooleem !
Nu ngi leen di yéene ‘Id al-Fitr’ bu sell te neex !
Jean-Louis Cardinal Tauran
Diawrign bi
Archevêque Pier Luigi Celata
Utukat bi
CONSEIL PONTIFICAL
POUR LE DIALOGUE INTERRELIGIEUX
00120 Cité du Vatican
Téléphone: 0039.06.6988 4321 / 06.6988 3648
Télécopie: 0039.06.6988 4494
E-mail: dialogo@interrel.va


text:
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Kureelu Mbootaayu Xeet yi ndawi réew yu mag yi, yu ci mel ni Nguur-Yu-Bennoo , Diiwaan-yu-Bennoo yu Aamerig, Bennog Sofyet, Faraas ak Siin, danoo daje woon ci Wasington peeyub Amerig ci wenn waxtaan atum 1933g, ginaaw bi as lëf ci ndam tàmblee feeñ ñeel reewi tapoo yi . Ci noonu nu gëstu woon nan lanu fiy sose ag mbootaay gu adduna guy yëngu ci saxal ponki jàmm ci adduna bi, jële fi xeex yi, amal fi maandute ak yamoo ci diggante mbooleem reew yi, ak rafetal nekkiinu mboolaayu r;ew yi, ci koom-koom, mboolaay, aada ak wér. Bi loolu jàllee nu def benn dajeb waxtaan bu àdduna bi ci dëkku San Fransisco ci 25 awril atum 1945, ngir rëdd fa ag kollëre ñeel ag mbootaayug xeet gu yees gu fiy wuutu kureelu xeet yi. Ndawi lu tollook juroom fukk ak benni reew teewe nanu ko, nangu it ci nu def kollëreg mbootaayu xeet yi, ak xaatim ko ci 26/06/1945g. La jiitu ca kollëre ga mooy:
Nun askani mbootaayu xeet yi ñi ngi giñ ne di nanu xettali maas yiy ñëw ci musibay xare , yi nga xam ne sotti nanu nit ay alkande aki naqar yu kenn manul’a misaal ci ñaari yoon ci diir bu gàtt bu weesuwul genn maas reek. Ñi ngi giñ it ne dananu feddaliwaat sunu ngëm ci àqi nit ju cosaanu ji ak yelleefam, ak teddngay jëmm ak man-manam, di feddali it ne goor ñi ak jigeen ñi ak xeet yi, moo xam yu ndaw lanu, mbaa yu mag, ñoo yam kepp ci àq ak yelleef .
Tëraliin
- 1 Sosteefam
- 2 Ay ponkam
- 3 Bànqaasi kureelu gi
- 4 Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam
- 5 Campeefi mbootayu bi aki bàqaasam
- 5.1 Jataay bu matale bi
- 5.2 Jaataayu kaaraange gi
- 5.3 Koolute gu matale gi
- 5.4 Jataayub koom-koom ak mboolaay
- 5.5 UNESCO
- 5.6 Mbootaayu Liggéeyu Àdduna bi
- 5.7 Mbootaayug Wérug Àdduna bi
- 5.8 Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna bi
- 5.9 Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabax
- 5.10 Jataayub ndénkaan yi
- 5.11 Bankub addunna bi ngir sos ak tabax
- 5.12 Keesug kee gu àdduna bi
- 6 Lëkkalekaay yu biti
Sosteefam[Soppi]
Njiitul Aamerig la tuddoon Widro WILSON da doon ku daa xalaat nu mu fiy taxawale mbootaay gu mag gu àdduna bi, guy jeem a indi jàmm ci àdduna bi, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi.
Waxoon nañu ne Wilson moom jotoon naa leeral dalam yooyu nga xam ne fukk lañu woon ak ñeent ci biir Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ne woon daal fàwwu nu sukkandiku ci ñoom ngir taxawal xeex bi, ak ngir rëddaat sëqooy réew yi teg leen ci dàtti jàmm ju sax ak moytu xeex yi nar a amati.
Wilson moom gaaraloon na naalam boobu di “Kureelu Mbootayu Xeet yi” , gaaraloon na ko ca waxtaanu jàmm wa ñu amaloon, kollëre ga ñu jotoon a fas ca Versaay it moo rëddoon lañu fa xaatim.
Ay ponkam[Soppi]
Sose kureelu xeet yi ci mbooleem réew yi am tembte gu mat gu dara wàññiwut, réew yoo xam ne man nañoo indi ay warlu yu mat ci jox-cër walla wormaal jàmm, te bàyyi xeex mbaa lu koy waral . Réew yi bokk ci kureel gi danañu warlu ne kenn du ci xeex ak kenn te gaaralul li ko tax a bëgg a xeex ci kureel gi, ngir ñu àtte leen, te xool li leen boole. Réew yi ci bokk it war nañuy seet mbugal yi yell ci réew yiy tooñ, yu ci mel ne teg leen ay gaw yu koom-koom , walla jëfandikoo doole ci seen kaw.
Jeem a dëgëral buumi dimblante ci àdduna bi jaare ko ci sukkandiku ci maslaa gu fés, ak wormaal kollërantey réew yi, ak xeex njaam, ci meloom yépp, jeem a rafetal nekkiinu liggéeykat yi ak seenug dund, ak xeex seneebar, nos yaxantu ci àdduna bi, ak sonn ci wér-gu-yaramu nit.
Réew yi ci bokk danañu warlul yeneen réew yi wormaal seenug tembteg politig , danañu warlu it bañ a def ay kollërey sekkare , ak jox kooluteg kureel bi ab day ci mbooleem kollërante yi réew yiy def ci seen diggante. Koolute gi nag di secretariat bi, ci dëkkub Geneve bi nekk Siwis la nekk. Aar neewtey xeet yi ak yu diine yi nekk ci mbooleem réew yi, ak wormaalal askan yi ak xeet yi nekkoon ci ron imbraatoor yi, wormaalal leen seen àq ak sañ-sañ ci wutal seen bopp mujj gi ñu bëgg te gis ne moo gën ci ñoom , ak réew yi ñu gañee ci xareb àdduna bu njëkk bi. Kureel bi mooy taxaw ci di xool ni nuy doxale nosteg féetale gi, mooy noste googu nga xam ne moo waraloon yenn ci askan yi, xeet yi ak mbooloo yi, ñu feetale leen réewi sancaan yu mag yi, teg leen ci seen ron kilitfeef ak doxaliin, ginaaw bi réew yooyu nekkee ci waawug réew yi ñu daanoon ci xeex bi, ñuy : réewum Usmaan mi , Imbratooru Otris gi, ak gu Almaañ gi. Loolu nag ñu defoon ko ngir waajale leen ci ba man leen a may ag tembte ëlëg. Kureel gi, bi muy door a sosu, 42 réew a ca bokksi woon. Ci noonu réew yiy temb di gën a dolliku, naka noonu di gën a bokksi, ba mujj limub réew yi bokk àgg ci juroom benn fukk, mu ci nekk it am genn kàddu ci bu ñuy woote. Kollëreg kureel gi jox na reew mu nekk àq ak sañ-sañ ci mu genn ne bokkatuma, waaye ci kaw reew moomu teel a yëgale ag bëgg a bàyyeem lu tollook ñaari at cig njëkk.
Bànqaasi kureelu gi[Soppi]
Kureelu xeet yi ñatti bànqaas yu mag la am, ñooy :
Jataay bu Matale bi, Jataayub Kureel bi, Koolute gi (walla secretariat), nga rax ci dolli ñaari bànqaas yu ci bànqaasoo, ñooy : Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi ak Mbootaayug Liggéey gu Àdduna bi.
Jataay bu matale bi[Soppi]
Mi ngi daa ame ci mbooleem ndawi réew yi bokk ci kureel bi. Ab dajeem it benn yoon la daa am ci at mi ci weeru koor, ngir xool aka xalaat ci mbooleem xew-xew ak mbir yu am solo yi nekk ci ay tëralam (prograamam).
Jataayub kureel bi[Soppi]
Moom mi ngi sosoo woon ci njëlbeen gi ci juroom ñeenti cër, juroom yi ci juroom ñeent yooyu ñooy réew yi am ag bokk gu sax ñooy: Nguur-Yu-Bennoo yi, Faraas, Itaali, Sapoŋ ak Almaañ mi jël cërub Aamerig mi nga xam ne bokkutoon ci kureel bi. Ak yeneen ñeenti réew yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn leeg-leeg. Bii jataay nag dana faral di daje ñatti yoon ba ñeent ci at mi. Dana faral di daje it, ci anamug jagle, ci xew-xew yu bette yu man a xupp jàmmi àdduna bi. Limub toogu yu sax yi tam yokk na ci jataay bi, juge ci ñeenti toogu dem ci juroom ñeent.
Koolute gi (secretariat)[Soppi]
Koolute gu kureelug gi, mi ngi sosoo woon ci liggéeykat yu kureel bi, ya daa liggéeye ca dalam bu sax ba nekkoon Geneve. Njiit li moom moo daa doon Ku-nu-woolu ku matale, ki nga xam ne jataay bu matale bi moo ko daa tànn. Koolute gi nag amoon na ay kureel yu bari yu aju woon ci moom, ñooy: kureelug dimblanteg caada gi , kureelug jële fi ag njaam, kureelug xeex seneebar, kureelug aar neewte yi , kureelug féetale yu sax yi ak kureelug tawat yu bon yi.
Am na yeneen bànqaas yu am ag jokkoo ak kureelu xeet yi, ñooy yu mel ne: Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi, liggéeyam di àtte xuloo yi ak amlante yi, àttee ko nag ci yoon bu àdduna bi, ak kollërante yi réew yiy xuloo jotoon a def. Nosteg kureel bi nag li mu wax mooy àttekaay bi fukk ak juroomi àttekat ñoo koy taxawal yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn, tànne leen nag ci kandidaa yi nga xam ne réewi kureel bee leen di indi. Àttekaayub Maanduteg Àdduna bi moom, mi ngi sosu ci atum 1921g, ab dalam it nekk Lahaay ca Olaand. Ak Mbootaayug liggéeyub adduna bi, ligeeyam di yewenal nekkiinu ligeeykat yi ci Àdduna bi, ak yekkati seen tolluwaayu dund. Moom nag mi ngi booloowoo ci ndawi liggéeykat yi ak sendikaay ligeeykat yi, ak boroom liggéey yi. Geneve nag moo dib dalam.
Ay ayibam[Soppi]
Kureelu mbootaayu xeet yi de, ak li mu def lépp ci liggéey yu jëm ci saxal jàmm ci àdduna bi ci biir fukki at yu njëkk yi, ak li mu fi def ci liggéey yu am njariñ ci wàllug mboolaay, loolu lépp teewul mu lottoon te ñakk kàttan ci lijënti xuloo ak ŋaayoo yi daa am ci diggante réew yu mag yi. Loolu nag waraloon na neew-dooleg kureelu gi, rawati na ci atum 1930g, bi nga xame ne ag lottam àgg na ci manatul a tee réew yu mag yi di noggatu yu ndaw yi, lu mel ni loolu moo xewoon bi Sapoŋ defee ay jalgati jëme ko Siin. Li ko gënoon a doyadil mooy génn gu ci Sapoŋ ak Almaañ génnoon ci atum 1933g, ak lott gu mu lottoon ci tee Itaali songu Ecoopi ci atum 1935g. Loolu sax moo taxoon mu génn ci kureel bi ci atum 1937g. Kureel bi ba tay demoon na ba manatul woon a tee ay “dank yu xare” yu bees di am, maanaam ay réew dajaloo, boole seen bopp ci wàlli xare. Kureel bi tam àggoon na ci manatuloon a tee réew yu mag yi di rawante ci ngànnaayu, yi ci bokk ci kureel bi ak yi ci génn.
Bokk na ci ayibi kureel bi, fent gu ñeenti réew yu mag yi fentoon nosteg feetate ngir may Nguur-Yu-Bennoo yi ak Faras ñu man a sancati ay suuf yu bees, yoo xam ne danoo juboo woon ci seddoo leen ci seen biir, rawati na ci réewi araab yi, ak yu dul ñoom. Yenn yi ci yooyu, danoo nekkoon ci ron kilifteefug réewum Usmaan mi, yi ci des ci waawug imbraatoorub Almaañ bi. Réew yu mag yii danoo jëloon seen xemmemteefi sancaan yooyu cuub leen ci cuubug ag nite ak bëgga def lu baax, bi nu waxee ne kureelub xeet yi daal mooy kilifa gu njëkk gi yilif réew yu neew doole yi muccoon ci kilifteefug Tirki ak Almaañ.
Bokk na ci ayibi kureel bi ba tay, aakimoo gi réew yu mag yi aakimoo woon mbooleem saxal yi ak mbir yi ñu daa gaaral ci kureel bi.
Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam[Soppi]
Kollëreg mbootaayu xeet yi dafa saxal ay jubluwaayam ci ñeenti mbir yu dàttu , ñooy:
- Wattu jàmm ak kaaraangey adduna bi.
- Suuxat seqooy cofeel yi ci diggante reew yi.
- Gën a soññ dimblante gi am ci diggante reew yi ci mbiri koom-koom, ak mboolaay, ak aada, ak wàllug nit.
- Dëppale jëfi xeet yi walla reew yi, walla jëmale leen ci lu dëppoo ak li mbootaayu xeet yi bëgg.
Bu dee ker-keraan yi mbootaay giy jëfandikoo ngir àgg ci jubluwaay yooyu, moom mbootaay gi leerale na leen ci nii:
Bennoog askan yu moom seen bopp yi ngir ñonal jàmm ak kaaraangey adduna bi. Di jëf ci anamug jàmm ak baalante ak jéllale ci diggante reew yi. Warlu yoon yi man’a yobboo ci nu bàyyi jëfandikoo doole ci bu nuy lijanti jafe-jafe yi ci adduna bi, ndare bu loolu day li gën ci adduna bi. Sukkandiku ci campeefi adduna yi ngir dëgëral jëm-kanamug koom-koom ak gu mboolaay gu askan yi.
Campeefi mbootayu bi aki bàqaasam[Soppi]
Mbootaayu xeet yi mi ngi ame ci ñatti campeef yu mag ñooy:
Jataay bu matale bi[Soppi]
Mi ngi sosoo ci mbooleem reew yi bokk ci mbootaay gi, mu ci nekk it am na genn kàddu bu niy woote. Jataay bi da na daje benn yoon ci at mi ci weeru satumbar, ca dalam ba ca New York, man na’a am nag leeg-leeg ñu amal jataay bi ci xew-xew yu bette yi ko aajowoo. Jataay bu matale bi nag yii ñooy ay yiteem:
- Gëstu naal yi ko reew yi ci bokk di faral’a indil, ak saxal leen, ak def ndinkaane yi war ngir jàmmi adduna bi.
- Gëstu mbir yi nga xam ne man nanoo yokk anami dimblante ci adduna bi.
- Nangu bokkug reew yu bees yi bëgg a bokk.
- Tànn cer yu saxul yi ci jataayub kaaraange gi .
- Tànn àttekati àttekaayu maanduteg adduna bi, ak ceri ñaari jataay yi: bu koom-koom bi ak bu mboolaay gi, ak jataayub ndenkaane bi.
Saxal yi jataay bu matale bi daa faral di jël, ñi ngi daa ame ci ndollant gu toll ci ñaari ñatteeli cer (2/3) yu fekke woote bu nuy def ci naal bu mu man’a doon walla ab ndenkaane.
Jaataayu kaaraange gi[Soppi]
Jataayub kaarange gi mi ngi sosoo ci juroomi cer yu sax , ñooy ndawi Diiwaani Amerig yu Bennoo yi (USA) ak Bennog Sofyet gi , ak Nguur Gu Bennoo gi ak Frans ak Siin, ak yeneen fukki cer yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn ngir diirub ñaari at. Cer yu sax yi nag dananu am sañ-sañu firi lepp lu nu fas ca jataay ba, boobu sañ-sañ ñu koy woowe (veto), jataay bi nag dana daje ci anam gu sax ngir xool ci mbir ak xuloo yu adduna bi, yi nga xam ne man nanoo jur njombe. Saxal yu jataay bi, ñi ngi ame ci ndollant gu toll ci juroom ñeenti kàddu, ci cosaanul fukki kàddu ak juroom, maanaam saxal gi du man’a wér mbaa mu wéy ndare bu juroom ñeent danoo kàddoo waaw, la ca des ne deet walla ñu noppi. Waaye nag benn saxal du am njariñ bu ko benn cer bu sax firee ne àndu ci. Jataayub kaaraange gi moo ame kureel biy saytu kàttanug fepp gi , am na it sañ-sañ ci genne ay saxal yu aju ci taxawal xeex yiy am ci diggante ñaari reew, ak tege ay mbugali koom-koom, ak yu xare ci mbooleem reew yi dul dégg ndigalam, am na sañ-sañu yabal ay doole it ngir taxawal ab xeex, walla ay kureeli soldaar ngir ñu dox diggante ñaari reew yu nar’a xeex.
Koolute gu matale gi[Soppi]
Moom jumtukaay la bu moo uuf mbooleem ñiy ligeeye ci mbootaayu xeet yi, koolute gi ki koy jiite mooy ku nu woolu kiy jiite mbootaay gi, nga xam ne jataayub kaaraange gi moo koy tànnlu, bu ko defee ñu gaaral mbir mi ci jataay bu matale bi ngir nu woote ko (kàddu ko). Dalub koolute gi mi ngi New York. Ci biir koolute googu lanuy denc mbooleem dosyeey mbootaay gi .
Jataayub koom-koom ak mboolaay[Soppi]
Bii jataay’a ngi ame ci cer yu seen xam-xam aju ci mbirum koom-koom ak mboolaay. Jataay bu matale bi moo leen di fal ngir diirub ñatti at. Jataay bii nag li nu ko wékk mooy gëstu mbiri koom-koom yi ak mboolaay yi, ak aada ak lu aju ci nit. Mbootaayi adduna yii ma lay bëgg’a leeral ci jataay bii lanu bànqaasoo:
UNESCO[Soppi]
Moom mbootaay guy jagoo mbiri aada yi la ak xam-xam ak yar , dalam bu sax ma nga Paris, ca Frans. Yiteem nag mooy dëgëral dimbalante ci wàllug xam-xam ak aada ak yar ci diiggante reew yi ci bokk, jaare ko ci soññ ak sawarloo gëstu ak ligeey yi aju ci yar ak aada ak xam-xam yi.
Mbootaayu Liggéeyu Àdduna bi[Soppi]
Li nekk yiteem mooy rafetal dundiinu liggéeykat yi ci àdduna bi, ak fexe nu yokk seeni ngérte . Moom nag mbootaay gi, mi ngi ame ci ab lim ci ndawi ligeeykat yi, ak boroom ligeey yi ci mboooleem reewi adduna bi, ab dalam nag mi ngi nekk Geneve.
Mbootaayug Wérug Àdduna bi[Soppi]
Mbootaay la guy sonn ci dimbali reew yiy màgg ,ci ñu man a xeex tawat yiy wàlle, te yekkati seen tottuwaayu wér gu yaram. Moom mbootaay gi nag dana def ay gëstu ci wàllug wér, di ci sàkku it xam-xam yi manul a ñàkk. Di yonni ay boroom xam-xam ci loolu, di nos ay prograam yu jagoo tàggat ñi yittewoo wallug wér. Ab dalam nag ma nga Geneve moom itam.
Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna bi[Soppi]
Moom nag liy ligeeyam mooy jeem’a def ay pexe ci nu niy yokke li nuy ligeey cib dund ci ñatteelu adduna bi . Loolu nag nu jaare ko ci jëme kanam mbay mi te yokk jumtukaayam aki ker-keraanam, ak xeex gàkk-gàkki mbay yi ak yu dundat yi , ak dox ci lu fi man a indi ag mottalikoonte gu dund ci adduna bi . Dalam bu sax bi nag mi ngi Rom ca Itaali. Ëttu àtte bu maandute gu kawe gi:
Moom nag daa mel ne àttekaayu maandute gu adduna bi gi toppoon ci Kureelu xeet yi. Moom daal moom lanuy jàppe kilifa gu wàllug yoon gu mag gi nekk ci mbootaayu xeet yi. Mi ngi ame nag ci fukk ak juroomi àttekat yu jataay bu matale bi di tànn, ak jataayub kaaraange gi, ginaaw bu leen seeni reew sampee, gaaral leen ci mbootaay gi. Ligeeyam nag mooy gëstu sabab yi waral xuloo yi ci diggante reew yi. Mooy kàttan gi ame firi ak leeral kollërante yi reew yiy def ci seen diggante, ak àttey yoonu adduna bi. Ab dalam nag mi ngi Lahaay ca Holand.
Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabax[Soppi]
Li miy yittewoo mooy mbiri way daw-làqu yi, te indil leen ndimbal li manul’a ñàkk te dëkkal leen, ligeeyloo leen.
Jataayub ndénkaan yi[Soppi]
Mooy saytu mbirum sancu yi Almaañ moomoon, Itaali ak Japon njëkk ñu leen di gañe ci xeexu adduna bu ñaareel bi. Bii jataay nag moo taxaw taxawaayu jataayu feetale bi nekkoon ci kureelu xeet yi, ginaaw xeexu adduna bu njëkk bi.
Bankub addunna bi ngir sos ak tabax[Soppi]
Bii bank danu koo sosoon ngir man’a lebal reew yi ci bokk, ak dimble leen ci tabax barab yi xeex bi yàq, ak jëmale kanam barab yiy tàmblee màgg, ak sos ay naal yoo xam ne man nanoo jàpplee ci màggug koom-koomu adduna bi, ak jeem’a rafetal dundiinu ñi dëkke ci reew yiy màgg . Banku adduna bi, moom dafa mel ni ag lonkoo gu adduna bi, goo xam ne boppu alalam mi ngi juge ci li cer yi di teg. Cer bu nekk nag li muy teg day tolloo ak ni koom-koomam toll. Dalam bu sax nag mi ngi Wasington, peeyub Amerig.
Keesug kee gu àdduna bi[Soppi]
Yitteem mooy saxal njëgu kee gu adduna bi, ak dindi fi jafe-jafe yi man’a juddoo ci wecciku ci diggante reew yi .
Man nanu ne mbootaayu xeet yi daal mbootaal la gu adduna, gu am sañ-sañ yi kureelu xeet yi amoon, waaye mu ëpple kureelu xeet yi ci ñatti mbir yu am solo, ñooy:
- mbootaayu xeet yi day dëgëral - ci ay jubluwaayam – àqi ak yelleefi doomu aadama yu dàttu yi, ak teddngay nit ak yamale ñaari xeet yi (goor ak jigeen) cig wàll, ak yamale reew yi ci geneen wàll.
- Mbooleem reew yu mag yi bokk nanu ci mbootaayu xeet yi, te bu dee kureelu xeet yi moom Amerig bokku ci woon ngir bañ gu Kongres bañoon ne du ci bokk. Te it Bennoog Sofiet moon bokku ci woon lu dul ci diggante 1934 – 1939 g. Nga rax ci dolli ne cer yi bokk ci mbootaayug xeet yi, boo ñaarte woo cer yi bokkoon ci kureelu xeet yi, yu mbootaay gi moo leen di ëpp.
- Mbootaayu xeet yi am na dooley xare ju koy kàttanal ci mu man’a wéyal ay saxalam, am na it sañ-sañu tege ay dogoo yu koom-koom, ak jëfandikoo doole jëme reew yiy tooñ.
Ànd ak loolu lepp nag, teewul mbootaayu xeet yi moom, doon daanaka ab jumtukaay bu nekk ci loxoy reew yu mag yi am ay toogu yu sax ci jataayub kaaraange gi, yooyu nga xam ne ñoo ame sañ-sañu firi (veto), man a bañ mbaa firi bepp naal boo xam ne gaaral nanu ko ci jataayub kaaraange gi. Ci noonu yenn ci reew yu mag yi, fètteerlu nanu,wéy ci jëfandikoo sañ-sañu firi, di ko jëfandikoo fu nu ko wart a defe, di ci tooñe, di ci dumaa, di ci aare reew yuy jalgati. Te lu bari ci saxali jataay bu matale bi, ak saxali jataayub kaaraange gi, ba leegi daa rekk lanu ci kayit, kenn doxalu leen. Ab ligeeyam nag ci wàllug dimbalnteg koom-koom, aada, wér gu yaram ak mboolaay, lu am solo la, te yayoo màggal, waaye bu dee ci lu aju ci politig ak xare, moom dëgg-dëgg ni mu ciy doxe sori na dëgg, sori maandute te sori yoon.


text: 1Lëë noo xkëë nii nol worñee karty kwe kislyu. Ptsyon noow ni ptyon noow con yuub loo noo. Ptyon noow ni psyeeñ noow con ña noo. Tiits nii xnee kyalmbaño. 2Lëë kyalmbañ go biid. Ptyon noow ni lëë noo xñee xa nako. Lo Dios kwyo kyalmbañ nii nitylody ko, per lëëw biid loo noo. 3Lëë na lëë noo xñee kchë nii ptyon noo ni ptsyon noo lo do parñee kyak tusy no, por lo Tat Tios ni lo xiñ xaa Jesucrist ngab no. 4Lëë noo xkëë kchë cos re tsiin lox kle noo. 5Lëë Jesucrist në loo noo nii lëë Dios nak bini. Ni tu nguey kindy laañee sob xaa, ni nli gaaw. Por ngo lëëw xniiy noo lo do. 6Per deelñee xñee no nii lo Dios ngab no, aan no no lo nguey, wnee xuuy no, por chuuñtsyeeydy no nii xñee no. 7Deelñee no no lo bini sinak nii no Dios lo bini, lëë no kyak tusy ksa xcombañer no ni lëë xcheñ xiñ xaa Jesucrist ktsily kchësy xtol no. 8Deelñee xñee no nii nody xtol no, misme lëë no xkyëti, aan nody tiitsli leñ styoo no. 9Per deelñee kxobtol no xtol no, ndon no nii buen Dios, aan lëë xaa ktsily xtol no ni lëë xaa kuuñ nyë lëë no. 10Deelñee xñee no nii xlyody no tol, tsigo lëë no xñee nii lëë Dios nak wnee xuuy, aan karty kniladzy no xtiits xaa tyub styoo no.


text:
The Tower of Babel (Genesis 11: 1-9)
Wollof (Wolof)
Yàlla safaan na làkku àddina, mu jaxasoo
- Ci biir loolu nag waa àddina sépp a bokkoon wenn làkk, seeni wax di benn.
- Bi nit ñi toxoo, jëm penku, dañoo gis ag joor ci réewu Sineyaar, ñu sanc fa.
- Ñu ne: «Ayca, nu defar ay móol yu ñu lakk cib taal, ba mu ñor.» Noonu ñu def móol ya doji tabax, taqalee ko koltaar,
- daldi ne: «Ayca, nu tabax ab dëkk bu taax ma bëtt asamaan; kon dinanu am woy, te dunu tasaaroo ci kaw suuf.»
- Waaye Aji Sax ji wàcc, xoolsi dëkk bi ak taax, mi doom aadama yi tabax.
- Aji Sax ji da ne: «Su ñu tàmbalee nii, di menn mbooloo te bokk wenn làkk, kon dara dootu léen të.
- Ayca, nu wàcc, safaan seen làkk, ba dootuñu déggoo.»
- Ba loolu amee Aji Sax ji jële léen foofa, tasaare léen ci kaw suuf sépp, ñu yemale fa dëkk ba ñu doon tabax.
- Looloo tax ñu tudde dëkk ba Babel (mu firi Safaan), ndax foofa la Aji Sax ji safaane làkku àddina sépp, mu jaxasoo, te fa la léen tasaaree ci kaw suuf sépp.


text:
Sahel
Sahel (jòge ci araab ساحل , sahil, di tekki pegg walla tefes) di jëmmal ab barab bu bekkoor, ne ci diggante tàkk gu Sahara ci bëj-gànnaar ak diiwaani yamoo gi fa nga xam ne day taw rekk, ci bëj-saalum. Tëraayam day jàpp mbàmbulaanu Atlas jëm ca géej gu xónq ga.
Réew ya ca ne:
Melosuuf[Soppi]
Daanaka Sahel gépp gannuus la ak màndiŋ, ci lu ëpp, ñetti weer rekk lay taw ci at mi.
Dañ koy seddale ci xaaj yu bari:
- Tàkk gi: kawewaay gu diggu gu taw yi du weesu 150mm ci at, mépp mbay mu aju ci ndoxu taw, manu faa am.
- «Sahelu màngaan yi»: kawewaay gu diggu gu taw yi du weesu 400mm, foofu it mbay mu aju ci ndoxum taw, amal ko fa daanaka nekkuwul. Mooy barab bi sammkatu nag ak gëléem yiy màngaan di nekk.
- «Sahelu way dëkk yi»: kawewaay gu diggu gu taw yi du weesu 650mm ci at. Dugub ak aréen lañu fay bay.
- «Barabu Sahel-sudaan»: fii mbay mi gën naa yaa, taw yi yokk bu baax.
- «Barabu sudaan»: fii taw yi di nañ àgg 950mm ci at, tawi nawet bi, di na tax ñu man a bay dugubu suuna, mboq, wëtéen,...
Tolof-tolof yi ëpp yi ay way dëkkam di jànkonteel ñooy: bekkoor giy gën di sax ak tàkku giy gën di jëm-kanam, di mëdd ngañcax su néew sa fa am.


text: 1A sàay ây tâage a ti 'mèmni gi pî, sey aw rapti daw da nit ɓèl ta waw aw getke coorra, ngam ta nîir Fay ni yèk kàlnjum wàa e tâa maasumya ba. 2A sàay ây tâage ni nit ɓèl ây goose yèk Fay gi, ta aw luusi daw ba ye tâa aw a kor ây ɗi gi, amma sey aw hòm daw tèerra mbâra, ngam a nit ɓèl ta waw gi a nit goosum ây ɗi, aw ɗa aw kàmde mbita jàk mbâri. Sey mu kàlnji daw, mu sagi daw yèk ây gi. 3To nirri kàlnjirre go yèk kana, mòorre go yèk takundi, yèk Yeesu Kristu Nitcoorra worro, ni yèk tolnji Fak worro ba, 4ey 'misirre hak wàa, ti cèngni koo jâ ba. Kàmde jàk kana ba, sey gatkum yèk ây, ni hàanjum a gin yey ge ana gbokri gi, ni tilètnjum, ni maasum, ni dànda maktiya, 5ni hàanjum yèy a tîim nit ây tâage ni dànda waw mboyrriya, gbeege yèk takundi gi. Aw aw dànde, tolla Fay gi gin kpàarra jày ɗi. 6Takundi, tolla Fay gi gin kpàarra jày ɗi dèy, to 'mèmsi go ni suurra tinîiri. 7Ngam ot lekra ni jày a kparri ba, hû go ɗa got kpàaw yuurra ni jày a kparri gi ba. 8To tiriici diina go ni jàk buta, getna kà yey. 9Amma a nit ây kàmge bèebi dèy, le gaw lek a jàk rûfta, ni tidokri a gayam dèy tâage tâam ray ni tâam makta, yey ge yaani da nit ây a fòon ni gbeerra gi. 10Ngam yiɗum seede e tâage sisi tèem makta pî. A nit ây kana aw dii ni gayam maan, ha aw gbeeye orri aw woofage goosum waw, aw lekni hak waw a jàk àyrra ây dèy. 11Amma muy mu nit Fay, 'nòo jàk ây gi! Fut tâarra ɗèm, ni tolnji Fay, ni goosum, ni yiide, ni èfta tinîiri, ni fetkum tinîiri. 12Haa gbàat mbâra a goosum, mu mòo gûyrra tâam timgbàri yey diimu 'naasumya ngam maan, ye lònum yèk hak wey mbâra a ɗàm kpees nit seedum ây dèy gi. 13Mi mgbènggumde a ɗàm kpees Fay Tooy gûynum jày pî, ni Yeesu Kristu nit yey seede yèk hak wàa mbâra a gin Pontiyu Pilatu, 14furri yèk mgbèngda gi, e tâa mbâriya ɓet ɓet ha a mgbàr lòta Yeesu Kristu Nitcoorra worro. 15Fak mbâri, Tooy Ɓèl kpolo tâage wûun da wûun ây, Tooy coorra da nit coorra ây, ey lò ge lònu di Yeesu Kristu a mgbàr yey gòyni gi. 16Ey kpolo wàa tâage Tooy tâam timgbàri, ge wut ba sam, dii a kayang a gin yey tâa nirri ge hèewrra ba, cen nirri haagu rapta ba, koo wuna ɗa ge kpàaw rapta ba. Dey tâa coorra ni mbinum tâam timgbàri! Amen. 17Mgbèng daw da nit bèeb ây tâarra yey ta aw 'misi hak waw ba, ta aw ii jàk dànda waw a bèeb yey ge lòo gi ba, amma aw ii a gin Fay, hîigina gbaarra jày pî ngam ot ragu kâwum maan gi. 18Mgbèng daw aw tèe jàk mbâri, aw tâa ni tèem della ây dèy, aw tâa nit hîirra hîir ây, aw mîinji jàk ta waw ni nit ây kana. 19Kà yey aw kimjirre yèk hak waw bèeb mbâra takundi ngam unji kana ge dàara gi, ha aw ngor gûyrra yey tâage gûyrra takundi. 20Timote, mòo jàk yey hîiman gi! Jèmfa, woofa yèk ây tâage ɓa hû go tâa ti getnji ni yèk Fay ba gi, ni yèk hàanjum ây rèenggin cèngnum jày gi. 21Ngam a nit ây kana gàagi ni hak waw aw dii ni yèk cèngnum maan gi, aw gbeeye ot goosum. Mbâr Fay e tâanji ni un!


text:
Simi
Sunu dund gi, niki gu dundat yi ak gu gàncax, dafa wéeru ci jurdund, mooy xeet wu simi wi ëpp ci jéeri ji. Jurdund nag nekkul rekk ci ngelaw li, waaye ci jaxasoo gu mu jaxasoo ak yeneen xeet yi ci anam gu wuute te bokkadi, mi ngi ci lu ëpp ci ne-ne yi ñu baaxoo dund ak ñoom ak a jonjool.
Xalaatal rekk ne xeet yi toggale ndox mi, bu ñu doon fukk lañu juroom ñatt yi jurdund lañu, te moom jurdund moomu moo toggale li ëpp ci doj yi.
Jurdund dinanu ko faral di jëfandikoo nii:
- Def ko ci bitéeli gaas yi, ngir dagg, suude ay weñ ak tàkk-tàkk lu Osidrik walla Osiyasetilenik liy jariñoo tàngoor wiy amu ci sawara wu jurndox ak wu Acetilin.
- ci liggéeyiinu mbell yi nga xam ne danu cay jëfandikoo ngelaw lu nu woomal ak jurdund.
- ci paj ngir yombal noyyig ñu tawat ñi.
- niki taalukaayu jum yi: fii moom jurdund bu yolaakon bi lañu fiy jëfandikoo ci tàngoor wu suufe.


text:
Soppalikaay
Soppalikaay ab jumtukaay la buy tax a man a soppi limu dend ak taraayu dawaanu mbëj bu jóge cib gongikuwaay buy jur kàttanu mbëj gu safaanu, ci beneen limu dend ak taraay yu wuute te bokk baraay ak melokaan. Te limuy ñakk ci kàttan ci soppali gi lu néew la. Ab soppalikaay, ci dawaan bu safaanu rekk la man a doxe, ndax ci bii xeetu dawaan la mbëjbijjaakon bu safaanu, di ci li doxam aju, man a juddoo.
Soppalikaay yi ci ndomboy jokkalekaayu dawaanu mbëj yiy lëkkale jóoxuwaayu mbëj yi (digg yu mbëj) ak jëfandikukat yi lañu leen di jëfandikoo. Bokk na yenn ci ngirte yi tax dawaan bu safaanu bu Nikola Tesla am-ndaw ci kaw dawaan bu wéy bu Edison ci liñu doon woowee xareeb dawaan yi.
Ubbite[Soppi]
Lim bu bari bu kàttanu mbëj bees soxla ci mboolaay yu taaxe yi tax na ñu war koo jóox ci bariwaay bu dayoowu ci jóoxuwaay yees duppee digg yu mbëj. Ngir man a xayma bariwaayu kàttanu mbëj bees jóox cib digg bu mbëj dañuy xool ci liñuy duppee ngóora gi(njunjam di P bennaanu nattam di Watt ñu koy tënk ci [W]) di luy man a nekk ci diggante ay fukki kw (kilowatt, 1 kW = 1000W) ci digg yu ndoxmbëj walla yu jant ba ci ay teemeeri MW (megawatt, 1 MW = 1.000.000 W) di yu digg yu tàngmbëj ak yu saal. Gii kàttan dañu koy yóbb ci ay teemeeri km. Ngóora (P) gi mi ngi am digaale ak dawaan (I) geek dend (V) gi ci mbindum xayma miy toftal:
Lii dafay tekki ne man ngaa yokk walla wàññi dend gi walla dawaan bi te ngóora gi du soppeeku (te jéem a fexe ba jege 1 (benn)). Lii am na solo lool ndaxte dawaan bi I dafay jur tangoor suy jaar ci biir watatukaayu mbëj bi (ngir njeexitu Joule): lu dawaan bi di gën a bari tangoor giy judd di gën a bari; ngir moytu lii faww ñu yokk dijjaayu watatukaay bi, waaye it yokk gi am na dig ci wàllu koom ak xaral, aju na tamit ci feeñte bi ñuy duppee waddug dend yu buum yi ci seen bopp. Kon ngir wàññi dawaan bi dañuy def ab soppali yokkaale dend gi ci anam gu ngóora gi dul soppeeku.
Ag sàkkam[Soppi]
Baaxi ab soppalikaay ki leen njëkk a taxawal mooy Michael Faraday ci 1831, waaye li mu ci jubluwoon rekk moo doonoon biral baaxi yi nekk ci xiirtalug mbëjbijjaakon, kon xalaatul woon nan la man a nekkee jumtukaay buy jariñ ci dëgg-dëgg. Lucien Gaulard ak John Dixon Gibbs ci 1881 lañu génne ca Londar ab jumtukaay bees duppee woon «ñaareelu jurukaay», ñu daaldi jaay xalaat bi këru liggéey bu waa-aamerig ba Westinghouse. Mooy soppalikaay bees njëkk a jëfandikoo ci jëfe.


text:
Xay
Baatu xay day tekki mbooleem ay mbaax ak ay melokaani aw askan. Maanaam xamug àdduna, ci wàllu yar ak teggin ak xam-xam, yewwute gu nit ñi ci aw askan. Su ñuy wax xay dañ ciy nat tolluwaayu sag dundin, ndax jëm na kanam walla déet; baat bi dafa ëmb mbooleem ay yëngu-yëngu yuy am ci aw askan: diine, cosaan, xamteef, politig,...
Su ñu nee nit kii dafa xayadi, day tekki ne xamul àdduna. Kon xayug aw askan ñoo ngi koy natt ci doxaliin, dundiinu cër bu ne ci askan wi
Limub ay xay[Soppi]
Yenn ciy xay yu doomi aadama:
- Gu Babiloñaa
- Gu Isipt gi Yàgg ga
- Gu End
- Gu Ittite
- Gu Siin
- Gu Geres
- Gu Rom
- Gu waa penku (Siri, Fenesi, Yëwut)
- Xayug Lislaam
- Monomatapa
- Maya
- Sapoŋ
- Xayug Mongoli
Wikibaatukaay[Soppi]
- (en) xay
- (fr) xay


text: 1Ndiose lca nu mdaa chendyu 'in um lja mda'an y'ni um cuati loo cha' ngunan', lo' si'ya qui'ya can' a yu'hui chendyu 'in um tloo ñi. 2Chacui' cha' ngunan' mda'an y'ni um xacan', mducui ncha'an um cha' nu nchca loo chendyu, ncua ja'an um 'in laxa'an nu nducui loo cui'in se'en ndlo tñan, lo' nchgaa nu lye' ti' nchca ja'an 'in can', 3cui' lja can' yu'hui na ti' culoo, mducui ncha'an na cha' nu mdo'o tiquee na, m'ni na ña'an nu ncua ti' na si'ya cha' tiyaa ngunan' 'in na, lo' su'hua ña'an mdi'in cha' 'in na lo'o nchgaa nten nu ntsu'hui cha' tyijyin nu ti'i tiyaa xaa. 4Una Ndiose, ñi nu mtsa'an yu'hui cha' tsu'hue 'in, lyee mña'an 'tnan ti' ñi 'in na, 5lo' siya' ngujui na tloo ñi si'ya qui'ya nducui na, una mdaa ñi chendyu 'in na tsatlyu lo'o Cristo, (lo' si'ya cha' tsu'hue 'in ñi mdo'o laa um), 6cui' cuaña'an tsatlyu m'ni ñi cha' mdyiqui'o na lo'o Cristo, lo' mdaa ñi se'en chcua na sca se'en ti lo'o Cristo Jesús la ni' cuaan, 7se'en nu culyo scua la ñi cha' tsu'hue 'in ñi tsala xaa, lo' ca chcan' loo tsala ña'an tlyu cha' tsu'hue mdo'o tiquee ñi lo'o na si'ya Cristo Jesús. 8Si'ya cha' tsu'hue 'in Ndiose mdo'o laa um loo nu ya qui'an ti' um 'in ñi, lo' si'i cunta 'in um lca cha' can', cui' ca nu si'ya cha' tsu'hue 'in Ndiose ti, 9lo' si'i si'ya tñan tsu'hue nu cua' m'ni um, si'yana a tucui nu cu'ni siye'. 10Si'yana Ndiose lca nu mtñan 'in na, m'ni sca ñi cha' 'in na lo'o Cristo Jesús si'yana cu'ni na nchgaa loo tñan tsu'hue, cui' cha' nu mdi'in tyaa Ndiose ti' culoo si'yana tucua na tñan 'in na. 11Can' cha' a jlya ti' um cha' re, 'un nu lca ycui' ca ne' gentil, si'yana nu ncua ti' culoo ne' judio nu nchca circuncida 'in ngulo'o naan ne' 'in um nten nu a nchca circuncida 'in, 12cui' si'yana a nchca chu'hui lyoo um 'in Cristo, a cunta tijyo' mchca um sii' ne' Israel, ñi a yu'hui xu'hue um lo'o cha' tsu'hue nu mdi'in tyaa Ndiose lo'o ne', ñi a sca cha' mducua tloo um lja mda'an um loo chendyu re, lo' ñi a yu'hui lyoo um 'in Ndiose. 13Una cua' ñii sca cha' ti 'in um lo'o Cristo Jesús, 'un nu mducua tijyo' sii' ñi ti' culoo, lo' cua' ñii cuii' nchca um sii' ñi si'ya tne Cristo. 14Si'yana cui' ñi m'ni ñi cha' tyi'in tsu'hue na tsatlyu, m'ni sca ñi 'in na lo'o chcuaa ta nten can', ngujlyo ñi na nu ngui'ni tucui tlu'hue la se'en ndi'in na, 15lo' m'ni ñi cha' yatii cha' cusuun can' xa ngujui ñi, msi'yu co' ñi cha' 'in lee lo'o scasca cha' nu ndlo can' tñan, ña'an ca si'yana tyi'in tyaa ñi sca ta nten nu cui ti, chcuaa ta nten can' chca tsatlyu ne' lo'o ñi, lo' cuaña'an m'ni ñi cha' tyi'in tsu'hue na. 16Si'ya cha' nu ngujui ñi loo cusi, jui ña'an nguinu tsu'hue cha' 'in chcuaa ta nten can' lo'o Ndiose, m'ni sca ñi 'in ne' xa m'ni tyii ñi cha' cusuun can'. 17Yaan ñi lo' ycui' ñi cha' tsu'hue 'in ñi tsaña'an nu ntsu'hui cha' tyi'in tsu'hue um tloo Ndiose, —'un nu mducua tijyo' sii' ñi, cui' cuaña'an ycui' ñi lo'o nchgaa nu ndi'in cui' se'en ti—, 18lo' si'ya Cristo ndyijyi ña'an sten na tloo Stina Ndiose cunda scaa ta na, si'yana scaña'an ti Espíritu ntsu'hui ni' cusya 'in na. 19Can' cha' a lca 'a um nten nu mdo'o xca quichen uta nten nda'an ti, cui' ca nu sca quichen tyi ti um lo'o jun nu ndiya qui'an ti' 'in Cristo, lo' lca um ta nten nu cua' ndi'in tso' 'in Ndiose. 20Cua' ndon um loo cha' nu cua' mdi'in tyaa yu nu mxiycui' Ndiose 'in cua' s'ni, lo'o cha' nu ycui' yu ta'a mda'an Jesús, lo' quee nu ndon loo lati nu nsñi ton 'in na'an lca ycui' ca Jesucristo. 21Si'ya ñi nguia nchca tlyu na'an can', sca cha' ti 'in na lo'o ñi, lo' cuaña'an ca na sca laa nu luhui 'in Ñi X'nan na. 22Si'ya ñi tsatlyu nguia nguilo na, ña'an ca si'yana ca na sca laa se'en tyi'in Ndiose si'ya Espíritu 'in ñi.


text:
Abdulaay Wàdd
Abdulaay Wàdd mi ngi juddu ci 29 Mee 1926 ca Kebemeer, am na 82 ciy at, mooy njiitu réewum Senegaal ca 1fanu awril 2000 ba leegi, ki mu wuutu ci toogu boobu mooy Abdu Juuf. Ba tey mooy njiitu làng gu demokaraasi gu Senegaal (PDS), te it moo ko sos ci 37 Suwe 1974 ci ginnaaw bi mu ci tàggoo Léopold Sédar Senghor ba mu nangu, nekk na ci kujjeg politig gi lu toll ci 25 ciy at, yàgg na koo jiite, ci diir boobii tëjees na ko ci ay yoon. Soxnaam mi ngi tudd Fifiyaan Wàdd. Am na ñaari doom: góor ak jigéen, Kariim Wàdd mooy góor, Sinjili Wàdd di jigéen. Diineem mooy lislaam fiqu maalik, bokk it ci yoonu murit. Moom nag ku xareñ la ci wàllu yoon ak koom-koom am na it lijaasa jàng wi gën a mag ci ñaari wàll yooyii, mi ngi jànge wàllu yoon ci daara jii di lycée Condorcet ca Fraas. Wàllu koom-koom mu jànge ko ci daara ju kawe ju Ndakaaru.


text:
Afrig
Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.
Tëraliin
Cosaanam[Soppi]
Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.
Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.
Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko waxaprica («Bari naaj»), la jóge.
Taariix[Soppi]
Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.
Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.
Jamono ju yàgg ja[Soppi]
Xay yi juddoo ci goxu Afrik, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse.
Jamono ju yees ji[Soppi]
Jàppum njaam[Soppi]
Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara.
Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate.
Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900.
Jamono ju mujj ji[Soppi]
Aakimoo gu waa tugal[Soppi]
Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg
Melosuuf[Soppi]
Réewi Gox bi[Soppi]
Goxub Afrig gëstu gi aju ci ay way dëkkam[Soppi]
Cosaan ak diine[Soppi]
Xool: Diiney Afrig
Làkk[Soppi]
Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.
Xool it[Soppi]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi]
- History of Africa The last tribal states.


text: 1Xacan' mxina'an, lo' na'an nducua la sca tuna'an la ni' cuaan, lo' culoo cha' nu ycui' can' ngune tsaña'an ne sca cuhuii, lo' juin 'ñan: Ycuen nde re, lo' nan' culo'on 'in nchgaa cha' nu ntsu'hui cha' tsato'o chcui nu nguiaa nde loo re. 2Cui' xaa ti can' mtsa'an yu'hui Espíritu 'ñan, lo' ncua chcan' 'ñan ndon sca yca xlya se'en nchca cuiya' cha' la ni' cuaan, loo yca xlya can' nducua sca nu nducua. 3Tloo nu nducua can' chcan' na tsaña'an nchca ti' sca quee nu naan jaspe lo'o cornalina, tyi'iin se'en nducua can' ndon sca cunan taa nu chcan' tsaña'an nchca ti' sca quee nu naan esmeralda. 4Tyi'iin se'en nchca cuiya' cha' can' ndon tsa cla nducua jacua yca xlya, loo can' nducua tsa cla nducua jacua qui'yu cula nu lco' te' mten, lo' nducua corona oro quee. 5Se'en nchca cuiya' cha' can' mdyisnan ndyuhui lo' ngune tyi'yu, a cunta ngune scasca la cueen, lo' nde loo la can' nducua tsa cati quii' ndiquin, nu lca tsa cati espíritu 'in Ndiose. 6Cui' can' su sca se'en xeen, lo' nduhui na tsaña'an nchca ti' tyi'a tujo'o nu chacui' cunan, cui' ti tyi'iin sii' se'en nchca cuiya' cha' can' ndon jacua nu lo'o ca, lo' scaña'an ti nducua quiloo nde loo lo'o nde chon'. 7Nu culoo can' ña'an tsaña'an nchca ti' cuichi, nu cua' nchca tucua can' ña'an tsaña'an nchca ti' bta, nu cua' nchca snan can' ña'an tloo tsaña'an nchca ti' tloo yu qui'yu, lo' nu cua' nchca jacua can' ña'an tsaña'an nchca ti' cui'ya nu nducui. 8Ta'a jacua nu lo'o can' nducua tsa scua jlyu'hue cunda scaa, lo' scaña'an ti nducua quiloo jlyu'hue can' nde chon' lo'o nde ni', tla lo' cucha a ndla' ti' can' nchcui': —Ñi nu Luhui la, ñi nu Luhui la, ñi nu Luhui la, scati Ndiose X'nan na nu tlyu la cha' cuiya' ntsu'hui 'in—, ñi nu cua' ndi'in ti' culoo, lo'o cua' ñii, lo' ndi'in ñi tsala xaa. 9Lo' jacua nu lo'o can', cunda scaa ya' xa n'ni tnu 'in ñi nu nducua can', cui' xa nguila lo'o 'in ñi lo' ndyaa xu'hue 'in ñi nu lo'o ca tsala xaa, 10lo'o ta'a cla nducua jacua qui'yu cula can' ndyi'ya xtyin' tloo ñi nu nducua can', lo' ngui'ni tnu 'in ñi nu lo'o ca tsala xaa, lo' ndyi'in tyaa can' corona oro 'in se'en nducua ñi, lo' nchcui': 11'Un Ñi X'nan hua, 'un ntsu'hui suun 'in um cu'ni tnu hua 'in um, lo' cula lo'o hua 'in um, ntsu'hui suun 'in um chcuan um nchgaa loo cha' cuiya', si'yana cui' um mtñan um nchgaa loo na, lo' si'ya cha' tsu'hue mdo'o tiquee um ndi'in na lo' nguiaa' na.


text: 1Nu loga la ni de riidz nu sac nu rnii de coz ni Jesucrisht, i'ñ Ñgyoozh. 2Isaías, yu nu mnii por cuen ni Ñgyoozh nil bi pcaay: Ñgyoozh nam rab mi Mesías: Ya̱ zuu neza̱ tub mbecy nu cha nuy raso̱o̱ ne̱. Yu ze' cha gay lo ru. 3Zaab ti' tub mbecy rbishtiy tub lugaar ub zi. Orze' nay: “Nañ lardoo den nañ gal nu na tub nez. Orze' bicy nap der nez ze' par ornu cyid Shuaan den. Pshaal der tub nez nu li par nu ded mi”, nay. 4Orze' mbecy nu bzuu nez Ñgyoozh ze', nde' Waa nu briib nis mbecy. Pcyiiñ yu tub lugaar ub zi nunu blyuuy ni de mbecy nu rlagy ñi ne' dey dela cyi nu ricy yu, nunu gzu nis dey. Orze' gyicy sulagy Ñgyoozh de cyi dey. 5Orze' zigy mbecy nu yu' lo yu ni Judea nunu zigy de mbecy nu yu' Jerusaleeng rza dey loy nu rzuub gyidag dey de riidz nu rniiy. Na ornu blazh pshuub ru' dey dela cyi nu ricy dey na, orze' Waa briic yu nu wi nis dey gyoow Jordaang. 6Na shab Waa, nde' byaañ nu gyich camey. Ze' nañ yu ri tub sinch gyid. Coz nu bdow yu, nde' gushagy nu dziñ doo ni bez gyish. 7Orze' nay rab yu de mbecy: ―Par lo ya̱ bi yad la tuuba' mbecy nu gac gyicy coz ily zir par ya̱. Ya̱ ni wayapa̱ nu shaagya̱ gyid nu zub gyid lab mi. 8Ya̱ rica̱ nu zu nis der nu nis, tees mi ze' cuic mi Espiriit Yon ni der ―na Waa. 9Orze' guc ñi tiem ze' nu Jesuuz bruum Nazaret, tub gyedz nu ri lo de yu ni Galilea. Zam lo Waa gal ru' gyoow Jordaang. Orze' Waa briic yu nu zu nis mi gyoow ze'. 10Orze' cuanzir nu bruum lo nis, bzaac mi byaal baa. Orze' Espiriit Yon ni Ñgyoozh gal nu na tub begy nam bet mi gusub mi toom. 11Orze' zaab ti' Ñgyoozh gal gyibaa rniim. Orze' nam: ―Ru nac ru i'ña̱, biñ nu tona' la rca̱, nunu tona' la yet lagya̱ ―nam. 12Gaze' nu lueg la Espiriit Yon ni Ñgyoozh gua num Jesuuz tub lugaar ub zi. 13Orze' cyuu dzi brim lugaar ub zi ze'. Ze' bicy nuras preb mi. Ze' brim lat de bañ gyish. Tees de anc bzu bich dey nu nac mi. 14Na despuees nu guti Waa yu' gyiib na, Jesuuz bruum lo yu ni Judea, zam par lo yu ni Galilea nu shaal mi riidz nu sac ni Ñgyoozh. 15Orze' nam: ―Na bi pshuub dzi nunu sñuu ga cyid gyel gubier ni Ñgyoozh. Orze' mne' der dela cyi nu ricy ru, nunu bicy cup der consuel lo de riidz nu sac ze' ―nam. 16Na tub dzi na bded mi ru' nisyudoo ni Galilea. Orze' bzaac mi Simo̱o̱ nu Ndrees bicy yu. Yu' dey nu driy gyish nu rub bel lo nisyudoo, gun ruplaa dey nac yu mbecy rub bel. 17Orze' na Jesuuz rab mi dey: ―Da ca der icha̱. Orze' ya̱ gyicya̱ nu gal nu rub der bel, ni' zi'l te' der mbecy gun orze' cyid ca dey icha̱ ―nam. 18Orze' lueg la bzeeñ dey gyish niy za cay ich mi. 19Na ornu bza ga'm sñuu miiñ par lo, ze' bzaac mi Santiag, i'ñ Zebedeo, nu bicy yu Waa yu' dey nañ barc. Laaba' gyish nu rub bel ricy nap dey. 20Laab bzaac lam dey bredza' lam yu. Orze' lueg la bzeeñ dey uz yu Zebedeo nañ barc nu de moz niy. Orze' za ca la dey ich mi. 21Gaze' nu bri num dey tub gyedz nu la Capernaum. Sab, dzi nu rzu lagy mbecy, gu' num dey nañ yu' nu rsya' de mbecy Israeel riidz ni Ñgyoozh. 22Tona' la za nu ic dey de coz nu rlyuum, gun rlyuum ni dey gal nu rlyuu tub mbecy nu riib ic za' la, walab gal nu ricy de yu nu rlyuu leey ni Ñgyoozh. 23Na nañ yu' nu rsya' de mbecy riidz ni Ñgyoozh ze', ri tub mbecy nu bicy ni nuras. Orze' rbish tiy. 24Orze' nay rab yu Jesuuz: ―¿Lagu yad ru lat de̱ Jesuuz Nazaret? ¿A yad ru nu za' lor de̱ ya̱? Ya̱ rad lagya̱ nu ru nac ru mbecy yon ni Ñgyoozh ―nay rab yu Jesuuz. 25Orze' Jesuuz bdza'm ni nuras ze'. Orze' nam rab mi yu: ―Dzi chel nunu bruu chu lo yu ii ―nam. 26Orze' nuras ze' bicy yu nu bicy ñi bi ni mbecy ze'. Nunu rbish tiy. Gaze' nu bruu chuy loy. 27Orze' dela de mbecy ze' za nu la ic dey nunu brugyi' rnii dey lo losa'y: ―¿Lac yaruu nii? Rlyuuy tub leey cub, nunu rlyuuy gal nu ricy mbecy nu riib ic za' la. ¡Gaza' nuras ricy yu mandaar, nunu rzuub gyidag dey niy! ―na dey. 28Orze' lueg la brush las de riidz ni de coz nu bicy Jesuuz dela lugaar nu yu' gaab ga Galilea. 29Cuanzir bruum nañ yu' nu rsya' mbecy riidz ni Ñgyoozh ze', orze' guam yu' Simo̱o̱ nu Ndrees. Gua num Santiag nu Waa. 30Tees ñaa gud Simo̱o̱ riib rat mi. Pcaañ zig nim. Cuanzir bru'ña Jesuuz, mnii dey lom nu rat mi. 31Gaze' nu gua Jesuuz bdu' yaam yaa biñ rat ze' pshes sum mi. Orze' lueg la bruu zigy mi, nunu brugyi' rzu bich mi nu nac dey. 32Na ornu bi za doo, or nu bi yecheñ, orze' de mbecy bru'ña nu dey dela mbecy rat nunu dela mbecy nu bicy ni nuras lo Jesuuz. 33Nunu dela mbecy gyedz byatublaazh dey ro' Simo̱o̱ nu Ndrees. 34Orze' zigy mbecy bicy yac mi, nunu zañ lo güii bicy mi nu mnit ni dey. Nunu bloo chum zañ nuras. Tees wansaan mi nu nii de nuras, gun yu' lo dey mi. 35Na tuuba' dzi, or napor, gabee caas ru' zu, orze' weshtem. Bruum lat gyedz. Zam tub lugaar ub zi nu nii num Ñgyoozh. 36Ze' Simo̱o̱ nu de losa'y gua yub dey mi. 37Na ornu byad mi na, orze' na dey rab yum: ―Dela mbecy ryub dey ru ―na dey. 38Orze' nam rab mi dey: ―Yaa chan de' zir gyedz nu yu' gaab ga, gun orze' shaal na de riidz nu bruu lo Ñgyoozh, gun par nde' yapa̱ ―nam. 39Orze' gusam dela gyedz nu yu' Galilea. Pshaal mi de riidz nu bruu lo Ñgyoozh nañ de yu' nu rsya' de mbecy riidz ni Ñgyoozh. Nunu bloo chum zañ nuras nu bicy ni mbecy. 40Orze' bru'ña tub mbecy nu rat tub lo gyedz nu la lepra. Orze' gusu tib yu lo Jesuuz bdiiñ yu lom nu gyicy yac mi yu. Gaze' nu nay rab yum: ―Ru gac gyicy yac ru ya̱ benu rlagy ru ―nay. 41Orze' Jesuuz gushni lagy mi yu. Orze' gul yaam yu. Gaze' nu nam rab mi yu: ―Rlagya̱. ¡Na byac ru! ―nam rab mi yu. 42Orze' lueg la mnit la gyedz ze', nunu byacyudz dutuub la cuerp niy. 43Orze' fert pcach mi ru'y. Gaze' nu nam rab mi yu: 44―Na ne̱e̱ lor nu cue' la niir lo ni tub la mbecy, sinu gua lo uz cha lyuur ub ru loy. Orze' cuic ru gun nu rlagy ñi par nu gyacaacy ru par lo Ñgyoozh gal nu rniiñ lo leey ni Moisees, gun orze' gad lagy dela mbecy nu bi byac ru ni güii nir ―nam. 45Tees yu ze' guay mniiy lo ti cyu' la mbecy. Orze' brush las riidz ze' gal wangaca' la chu'm nu suelt la lat gyedz. Ze' ngush zi'l gusam. Tees de mbecy nu bruu gal reñ ga la lugaar dru'ña ru' dey lom.


text:
Ndëgërlu gu mbëj
Ndëgërlu gu mbëj ag jagle gu jëmm la guy tax nu man a natt bañ gi ab wommatukaay di bañ su ko dawaanu mbëj di jéem a jàll. Lànk googu dafa aju ci ne-ne bi ñu defare wommatukaay bi, dijjaayam, tàngaayam, ak, su fekkee dawaan bu safaanula, baraayu dawaan bi. Genn ci njeexiitu jàllug dawaanu mbëj ci ab wommatukaay mooy yokkug tàngaayam, di liñuy wax njeexiitu Joule.
Ndëgërlu gi ci gii yamale nga koy xamee:
Tekki:
- R mooy Ndëgërlu gi nekk ci diggante ñaari cati wommatukaay bi, ohm[Ω] mooy bennaanu nattam.
- V mooy dend bi ne ci diggante ñaari cati wommatukaay bi , volt mooy bennaanu nattam.
- I mooy dawaan biy jàll ci wommatukaay bi, amper mooy bennaanu nattam.
Ndëgërlug ag wëñu wommatukaay[Soppi]
Ndëgërlu R gu ab buumu wommatukaay nii lañu koy xaymaa.
Tekki:
- L mooy guddaayu buum gi, meetar mooy bennaanu nattam.
- S mooy dijjaayam, m2 mooy bennaanu nattam.
- p (arafu waa-geres: ro) dëgërluwiin gu wommatukaay bi, ohm * meetar mooy bennaanu nattam. Di maanaam man gi wommatukaay bi mane dëgërlu dawaanu mbëj buy jàll ci biiram. Ci yeneen kàddu Ndëgërlu gu ab wommatukaay dafay aju ci kemu man a ma dëgërlu. Ci lu ëpp Ohm x mm² / m lañ koy natte, lii moo lay jox Ndëgërlu, ci ohm, gu genn wëñ guy wommat dawaanu mbëj gu gudde 1 m te dijjee 1 mm².
Misaal: dëgërluwiinu përëm mooy 0.0175 ohm x mm² / m, kon lii da lay wax ne ag wëñu përëm gu gudde 1 m dijjee 1 mm² Ndëgërloom gu mbëj day doon 0.0175 ohm.
- mooy wommatiin gi, maanaam ni wommatukaay bi manee wommat.
Ajoom ci tàngaay[Soppi]
Ninu ko biralee ci kaw, Ndëgërlug ab wommatukaay nii lañ koy xaymaa.
waaye ak bii yamale, dëgërluwiin gi dafay aju ci tàngaayu wërlaay gi mu ne. Su fekkee fésaluñu ko, dangay jàpp (ninu ko waxee ca kaw-a-kaw) ne ci tàngaayu 20° la. Mbindiin wii moo koy wone . Ci maanaa mooy ne ndëgërlu gi dafa aju ci tàngaay bi, lii man nañ koo wax ci bépp wommatukaay.


text: 1Ornu ni rne̱e̱ de̱, ¿a rlyu nu tuuba' tir brugyi' nu ryabic de̱ gyel mbecy ni uba̱? ¿Walab gaal rlagy ñi nu rlyu̱u̱ de̱ tub gyicy lo der nu rniiñ cyu nac de̱, gal nu ricy la be mbecy? ¿O walab gaal rlagy ñi nu cuic der gyicy nu rnii cyu nac de̱ nu lyu̱u̱ lo reña' mbecy? 2Walagy ñi nu ni, gun de ru na der gal nu na tub gyicy nu rniiñ cyu nac de̱ ya̱. De ru na der gal nu na tub gyicy nu bi ca nañ lardo̱o̱ de̱. Orze' dela mbecy gac gad lagy dey coz nu rnii gyicy ze', nunu gac sya' dey ñi. 3Nunu rabee nu laab Crisht pcaam lo gyicy ze', nunu bzeed mi ñii nu nac de̱ ya̱. Nunu wancaam lo gyicy ze' nu tint, sinu pcaam looñ nu nac Espiriit Yon ni Ñgyoozh, tub biñ nu mbañ. Nunu wancañ lo tub gyita' she, sinu gyicy ze' cañ nañ lardoo mbecy. 4Orze' segur la rad lagy de̱ de nu nde', gun ricy cup de̱ consuel lo Ñgyoozh nu nac Crisht. 5Gun walab nu nil cyiiñ de̱ nu gyicya̱ la coz, sinu benu gac gyicy de̱ ñii, orze' Ñgyoozh bicy mi nu gac gyicy de̱ ñii. 6Mi ze' bicy mi nu cyiiñ de̱ gyicya̱ de riiñ ni tub trat cub. Nde' walab trat nu ca lo gyicy. Sinu nde' trat nu bruu lo Espiriit Yon ni Ñgyoozh. Gun trat ni leey nu ca lo gyicy, nde' rniiñ nu rlagy ñi nu gat den. Tees Espiriit Yon ni Ñgyoozh rbic mi gyel mbañ ni den. 7Leey ni Moisees pcañ nu letr lo gyita'. Nunu bruu zac gyel lily ni Ñgyoozh, ornu briic mi ñii. Orze' de mbecy Israeel wangagyee dey nu ngüiiy lo Moisees par nu tona' la byaryal loy, mas nu ryal ze' byagash yaa niñ. Tees benu rabee gyel lily ni Ñgyoozh ornu bruu zac leey nu rniiñ nu rlagy ñi nu gat na, 8¡dzi zir rabee gyel lily nim nu nac nu gusu tub trat cub nu riib ic Espiriit Yon nim! 9Gun benu rabee gyel lily nim ornu bruu zac leey nu rñii nu rlagy ñi nu gat na, ¡orze' dzi zir nap rabee gyel lily nim nu nac tub trat nu rniiñ lac mod gyanap mbecy lom! 10Gun gyel lily ni Ñgyoozh nu bruu zac gulas wasaap ñi gyel lily nim nu rabee tiem na. 11Benu bruu zac gyel lily ni Ñgyoozh ornu biid leey ni Moisees, tub leey nu bi bded ni, orze' dzi zir nap rabee gyel lily nim na nu nac nu zu tub trat cub, tub trat nu zu par tub la. 12Par nu nac nu drish lo̱ de̱ lo trat cub ze', wacchib la de̱ rne̱e̱. 13Wagyicy de̱ gal nu bicy Moisees. Gun yu ze' psoow yu loy par nu cue' zac de mbecy Israeel nu gyu nu ryal nu ca loy. 14Tees gal nu byoow lo Moisees, ni' zi'l byoow nañ shcab ni de mbecy Israeel. Nunu mas gashtal dzi na noow nañ shcab ni dey lat nu rsya' dey de gyicy ni trat gush. Gun tub zi la nu “O” nii mbecy ni Crisht, orze' gyal nañ shcab niy. 15Mas gashtal dzi na noow nañ shcab ni dey ornu rsya' dey de riidz ni Moisees. 16Tees ornu tub mbecy “O” niiy ni Crisht, orze' gyal nañ shcab niy. 17Gun Shuaan den, Jesucrisht, mi ze' nac mi Espiriit ni Ñgyoozh. Nunu ze' nu rcyiiñ Espiriit ni Shuaan den Jesucrisht, ze' sac reña' shuaan den. 18Nde' nu dela den saca' negy nu rsoow lon. Na den gal nu na tub guan nu rlyuu gyel lily ni Shuaan na Jesucrisht. Nunu gac den gal nu na ub mi. Orze' tub dzi ga rabee zir gyel lily nim loon. De nde' coz nu ricy Shuaan den Jesucrisht, biñ nu nac Espiriit ni Ñgyoozh.


text: 1Orze' bru'ña dey gyi' bicy ni ya Oliva. Bicy ze', nde' gaab ga Betfagé nu Betania, cyup gyedz nu ri gaab ga Jerusaleeng. Orze' Jesuuz bzuu nez mi cyup de yu nu rsya' lom nu cha ga dey lom. 2Gaze' nu nam rab mi dey: ―Gua der gyedz nu ri gal dzu re. Laab chu' la der lat gyedz ze', orze' gyap der tub bur feñ ca cuñ ma: bañ nu nigul gyub la mbecy. Orze' shaagy der ma, cyid nur ma par ii. 3Benu ca na mbecy niiy lo der: “¿Lagu rshaagy der bur ze'?” niiy, orze' nii der nu “Shuaan na cyiiñ ma nim. Gaze' nu lueg la tush cya ga'm ma”, nii der ―nam. 4Gaze' nu gush nez dey zay. Byap dey bur feñ ze' ca cuñ ma gyernez, ro' ni tub yu'. Gaze' nu pshaagy dey ma. 5Orze' na de mbecy nu yu' lugaar ze' rab yu dey: ―¿Lagu rshaagy der bur ze'? ―nay. 6Orze' mnii dey lo mbecy ze' gal nu mnii Jesuuz. Gaze' nu bzaan dey nu cha nu dey bur ze'. 7Orze' gua nu dey ma lo Jesuuz. Orze' briib dey shab yu ich bur feñ ze'. Gaze' nu gutib Jesuuz ma. 8Tona' la zigy mbecy pcuaay shab yu gyernez. Nunu yu' ga' dey pshi'ñ yu yaa yag nu nash ngush pcuaay gyernez. 9Orze' dela de mbecy nu zub lo lom nunu dela de mbecy nu zaab par ich mi brugyi' rbishti dey. Orze' na dey: ―¡Dzi ga zily nac ru! ¡Ñgyoozh nac num ru biñ nu bzuu nez mi! 10¡Ñgyoozh nap ricy num gyel gubier nu yad ni biñ nu bruu lat nez gyitoo bel nin Dabi! ¡Dzi ga zily nac biñ nu gya zir zu! ―na dey. 11Ornu gu' Jesuuz lat gyedz Jerusaleeng, orze' gu'm loli' ni yu' nu driib zily mbecy Ñgyoozh. Orze' bri' lom dutuub la loli' ze'. Orze' bruum zam par Betania nu de trocyup yu nu bi bloo sum ze', gun bi gudze. 12Tuuba' dzi, ornu bruum Betania, orze' briib nu ran mi. 13Orze' bzaac mi tub ya las zub ñi zet. Ta' lyag niñ. Gaze' nu gua güiim ben a wad uugy niñ gom. Tees ornu bru'ñam looñ se la la coz byap mi. Nomaas lyag zi'l ta' niñ, gun walab tiem nu rbic ñi uugy. 14Orze' nam rab mi ñii: ―¡Laab ru rila wowa' mbecy uugy nir! ―nam. Nunu güeñ de yu nu rsya' lom nu ni mniim. 15Gaze' nu brim Jerusaleeng. Orze' gu' ga'm loli' ni yu' nu driib zily mbecy Ñgyoozh brugyi' rboom de yu nu nguaa rut gal nu de yu nu rzii nañ yu' ze'. Nunu ptush cyam mez ni de yu nu rtich tiñ. Nunu ptush cya ga'm yashily ni de yu nu rut begy. 16Nunu wansaana'm nu chesa nu mbecy la coz loli' ni yu' ze'. 17Blyuum ni de mbecy. Orze' nam rab mi dey: ―Ñgyoozh nam lat riidz nim: “Yu' ne̱ gruu lañ yu' nu gnii nu de lo la mbecy ya̱”, nam. Ze' de ru ricy der nu nañ gal nu na tub blyuu ni gubaan ―nam. 18Orze' güeñ de uz zub lo nu de yu nu rlyuu leey ni Ñgyoozh. Orze' brugyi' nu ryub dey tub mod nu cut dey mi, gun rdzib dey lom, gun dela de mbecy zigy za nu ic dey de coz nu rlyuum. 19Tees or becheñ, orze' bruu ga' Jesuuz gal nu de yu nu rsya' lom Jerusaleeng. 20Na or bza' yu tuuba' dzi bdeda' dey lo ya las ze'. Bzaac dey nu guwach ñi gashtal lyu lañ. 21Orze' byeza' lagy Bed coz nu mnii Jesuuz. Gaze' nu nay rab yum: ―Masht, ¡güii la! Guwach ya las nu bzaa lagy ru ni re ―nay. 22Orze' nam rab mi dey: ―Bicy cup der consuel lo Ñgyoozh. 23Ya̱ rishli rne̱e̱ lo der nu cyu zi'l mbecy nu nii lo bicy ii: “Bruu chu. Gua gyet lag ru lo nisyudoo”, niiy, nunu cue' gyicy cyup ic yu sinu gyicy cup yu consuel nu gac coz nu niiy, orze' gac ñii. 24Nde' nu ya̱ rne̱e̱ lo der nu la zi'l coz nu cyiñ der ornu rnii nu der Ñgyoozh, bicy cup der consuel nu gad ñi, gun orze' gad ñi. 25Nunu lat nu zu der rnii nu der Ñgyoozh, bicy sulagy der ni losa'r benu rzi lagy ru loy, gun orze' ni' Ñgyoozh, uz der nu zub gyibaa, gyicy sulagy mi de coz a̱' nap nu ricy der. 26Tees benu de ru wayicy sulagy der ni losa'r, ni' Ñgyoozh uz der nu zub gyibaa wayicy sulagy mi de coz a̱' nap nu ricy der ―nam. 27Gaze' nu brii ga'm Jerusaleeng. Lat nu rded mi loli' ni yu' nu driib zily mbecy Ñgyoozh, de uz zub lo gal nu de yu nu rlyuu leey ni Ñgyoozh nu de yu bel ni de mbecy Israeel bru'ña dey lom. 28Orze' na dey rab yum: ―¿La na rishbeey ricy cup ru nu ricy ru de coz ii? ¿Cyu briic rishbeey nu ni ricy ru? ―na dey. 29Orze' na Jesuuz rab mi dey: ―Ni' ya̱ dugyi' tub coz lo der. Benu tush cya der ñii, orze' ni' ya̱ ne̱e̱ lo der nu la na rishbeey ricy cupa̱ nu ricya̱ de coz ii. 30¿Cyu bzuu nez Waa nu biid yu nu briib nis yu mbecy? ¿A Ñgyoozh bzuu nez mi yu uti mbecy? 31Gaze' nu brugyi' ro dey riidz nu losa'y yu'y. Orze' na dey: ―Benu niin nu Ñgyoozh bzuu nez mi yu biid yu, orze' nii Jesuuz gab yu de ub na: “Ze' ¿lagu wancheña lagy der de riidz nu mniiy, beni?”, gniiy. 32Tees wac niin nu mbecy bzuu nez yuy biid yu ―na dey. Ni mnii dey, gun rdzib dey lo mbecy, gun dela mbecy bicy dey Waa par tub yu nu rishli rnii por cuen ni Ñgyoozh. 33Orze' na dey rab yu Jesuuz: ―Wagad lagy de̱ ―na dey. Orze' na Jesuuz rab mi dey: ―Ni' ya̱ wane̱e̱ lo der la na rishbeey ricy cupa̱ nu ricya̱ de coz ii ―nam.


text:
Ndombo gu mbëj
Ndombo gu mbëj dees koy tekkkee niki lëkkalante gu ay cëri mbëj ci wenn yoon wu tëju ci genn anam guy tax ba dawaanu mbëj ga cay jaar di man a wéy di wal, maanaan du am benn dog-dog.
Gëstug ag ndombo[Soppi]
Solos gëstu ag ndombo gu mbëj mooy génne ca dayooy dawaan ba ak dend ba. Sukkandiku ci melokaani cëri ndombo gi ak àtte yi ñeel ndomboy mbëj yi.
Noste gu wéy[Soppi]
Ag ndombo gu mbëj guy dox ci ag noste gu wéy (maanaam kem yi ajuwuñu ci jamono, seen dayoo du soppiku ci jamono, dees na ko woowee itam jamono-soppeekudi) dina am lumu néew-néew ag ndëgërlu, ab jurukaayu mbëj di luy joxe ab dend (walla ab dawaan) bu wéy, man naa am it, yenn saa yi, ab doxalukaay. Manees naa gëstu ag ndombo ak yii àtte:
- Àtteb ohm: moo nuy xamal dayoob dend U bi ci ag ndëgërlu R gu dawaan I jaar ci biiram: U = RI.
- Àtteb Kirchhoff mooy lay jox jëflante bi ci cër yu wuute yu ndombo gi.
- Céetu Norton: mooy wax ne gépp ndombo gu ndëgërlu (ndombo gu ami ndëgërlu rekk) dafay yam ak ab jurukaayu dawaan I bu lang ak ag ndëgërlu R.
- Céetu Thevenin: mooy wax ne sooy xoolee ag ndombo gu mbëj ci ñaari tomb, yu nekk ci ndombo gi, dafay yam ak ab jurukaay bu dendam tollook wuuteeg aj gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi, toppanteeg ag ndëgërlu gu yam ak gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi batay su jurukaay yu temb yi fayee.
Noste gu jàllu[Soppi]
Batay dawaan bu wéy lees di dundale ag ndombo gu ami fattalukaay walla xiirtalukaay mbaa ñaar ñépp. Kem yi U ak I dañuy bawoo cig noste gu jàllu dem ci geneen noste gu sax. Kon nosteg jàllu du luy wéy, luy nekkandi la rekk. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay.
Noste gu sin[Soppi]
Ci gii noste ndombo gi dawaan bu safaanu lañu koy dundale. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay, waaye ak coppite yi ci war.


text:
Mbëjfepp
Mbëjfepp "électron ci fr" as wàll-wàllaan la (wàll su ndaw lool) su xarefulwoon bi bu sëfoo ab yanu mbëj bu bon(-) bu tollook qe = 1,602 · 10-19 C, te dayoom toll daanaka ci 9,10 · 10−31 kg (ci beneen bennaanu natt di 0,511 MeV/c²), dees na ko wax itam yan bu njëlbeen walla wàll-wàllaan wu njëlbeen.
Naka-jekk ab mbëjfepp njunj bees koy jëmmale mooy e-. Xarefulwoon yi li booloo nekk leen ñooy ab saal (bi dajale ci biiram ay feppsaal aki feppmaandu) aki mbëjfepp yu koy wër. Dayoo mbëjfepp yaa ngi tollook daanaka 1/1836 yu feppsaal ak yu feppmaandu). Mbëjfepp yi cër yu cëslaayu lañu ci ne-ne yi, ñooy wàll-wàllaan yi gën a tuuti cib ne-ne ba tax kenn maneesu koo séddalewaat yeneeni cër.


text: 1Orze' dub laa tiem lyuur ni de mbecy nu gyicy yu dub gal mod nu rnii de riidz nu sac falt ni Ñgyoozh, de riidz nu rlyuu mbecy nu nac de coz ni Crisht. 2Orze' de yu gush rlagy ñi nu gac dey mbecy nu ca lagy de' zir mbecy lo. Rlagy ñi nu gac dey mbecy nu nap na shcab ni. Rlagy ñi nu nap gzu dey shcab nu nac de coz ni Crisht. Rlagy ñi nu nu rishli gaal ca dey de losa'y. Rlagy ñi nu gagye dey ornu rzac ziy. 3Ni' zi'l mod par de biñ gush. Rlagy ñi nu gyicy dem gal mod nu yad ñi nu gyicy de biñ mñaa nu rca lagy lo Ñgyoozh. Cue' gac dem biñ mñaa nu ro rishcuen. Ni cue' gzugy dem. Rlagy ñi lyuu dem ni de fiñ feñ nu nac de mod nap nu ricy de ub mi. 4Nunu lyuu ga'm ni de fiñ feñ nu ca deñ ñgyeeñ gal nu de i'ñ ñi. 5Lyuu ga'm nu nap gyub ic deñ ub ñi, nunu gac deñ mbecy nu sac falt ni. Ni' zi'l lyuum ni deñ nu gyicy paa deñ nu de riiñ nu yu' nañ yu'. Lyuum ni deñ nu gac ñii mbecy gugy na. Lyuum ni deñ nu “O” niiñ ni ñgyeeñ. Gun benu ni gyicy deñ, orze' wad mod nu nii zi ni tub la mbecy ni de riidz ni Ñgyoozh. 6Na ni' zi'l byoo rishlo de yu feñ nu nap gyicy yu mandaar ub yu. 7Nunu dub laa tiem ru lyuur ni dey nu gyicy dey dela mod nap. Lyuur ni dey nu nac mod nu ricy ru. Ornu lyuur ni dey, orze' nu tub zi'l lardoor bicy ñi. Cue' nu cyup lardoor gyicy ruñ. Nunu cue' niir riidz shi' lo dey, 8sinu niir nu mod nu raso̱o̱, gun orze' ni tub la mbecy waniiy nu ru walab riidz nap rniir, gun orze' cyu zi'l mbecy nu za contr ni den gat lo dey par nu nac nu wad mod nu nii dey riidz a̱' nap nu nac de ub na. 9Bdu' riiñ yaa de yu nu nac moz nu gzuub gyidag dey ni patro̱o̱ niy nu nac dela mandaar nu ricy yu loy. Gyicy yu tub mod nu gyet lagy patro̱o̱ niy. Nunu cue' tush cyay riidz loy. 10Nunu cue' gyicy gubaan yu la coz niy, sinu rlagy ñi nu gyicy yu tub mod nu gabe nu tona' la nac yu mbecy nap, gun orze' dela mbecy zac dey nu dzi cyit na de riidz ni Ñgyoozh, biñ nu bloo mbañ de ub na. Laab de nde' de riidz nu rlyuu den. 11Tees Ñgyoozh bi briic mi nu gad lagy den la na faboor nu gyicy num de mbecy. Nu nac faboor ze' gad mod nu gruu mbañ dela mbecy. 12De riidz ni faboor ni Ñgyoozh ze' rlyuuñ ni den nu rlagy ñi nu laa yaa den de coz a̱' nap, gal nu de gusht a̱' nap nu yu' gyishlombecy ii. Orze' lat nu rcyiiñ den gyishlombecy ii rlagy ñi nu nap gyicy den mandaar ub na. Nunu rlagy ñi nu gyicy den de coz nu se'ñ. Nunu rlagy ñi nu zu den shcab nu nac coz ni Ñgyoozh. 13Orze' lat nu rcyiiñ den gyishlombecy ii, grish lo den nu shuub tiem nu gyu' niñ gal nu mnii Ñgyoozh. Ni gac ñii ornu cyid Jesucrisht tuuba' tir nu gyel lily nim. Mi ze' nac mi Ñgyoozh ni den gal nu biñ nu co mbañ den. 14Mi ze' pshet ic mi gut mi par nu briish mi cyi den, gun orze' bicy mi nu bruu chu den lo de cyi nu ricy na. Nunu bicy mi nu byacaacy nap lan lo Ñgyoozh, gun orze' gac na mbecy nim. Gac na mbecy nu ric la añ ni lo de coz nap. 15De nu nii rlagy ñi nu lyuur ni mbecy. Cuic ru baloor ni dey. Nunu shuu nur dey gal nu ricy mbecy nu ricy cup rishbeey. Cue' shet ic ru nu nii mbecy nu ru wacyiiñ ru.