text:
PÀCC JUROOM-ÑETT
Lan mooy Nguuru Yàlla ?
Lan la ñu Biibël bi wax ci Nguuru Yàlla ?
Lan la Nguuru Yàlla di def ëllëg ?
Kañ la Nguuru Yàlla di def ba coobare Yàlla am ci suuf ?
AY MILYOŊI nit ci àddina si, xam nañu bu baax ñaan bi ñuy woowe Suñu Baay bi, walla Ñaanu Sang bi. Ñaari tur yooyu lañu jox ñaan bi Yeesu ci boppam defoon ngir ñu roy ci. Wax yi nekk ci ñaan boobu dañu am solo lool. Te bu ñu seetee li ñetti kàddu yi fa Yeesu njëkk wax di tekki, dinañu gën a xam li Biibël bi wax dëgg-dëgg.
2 Ci ñaan boobu, lii la Yeesu njëkk a wax ñi ko doon déglu : «Yéen nag nii ngeen war a ñaane : “Suñu Baay bi nekk ci kaw, na sa tur sell, na sa nguur ñëw, na sa coobare am ci suuf mel ni ci kaw.”» (Macë 6:9-13). Ñetti kàddu yooyu lu ñuy tekki ?
3 Jàng nañu lu bare ci turu Yàlla, maanaam Yexowa. Waxtaan nañu it ci coobare Yàlla, maanaam li mu def ba pare ak li mu bëgg a defal doomu Aadama yi ëllëg. Waaye, lan la Yeesu bëggoon a wax bi mu nee ñu boole kàddu bii ci suñu ñaan : “Na sa nguur ñëw” ? Lan mooy Nguuru Yàlla ? Naka la ñëwu nguur googu di sellale turu Yàlla ? Te ñëwu Nguur googu, lu mu bokk ak ni coobare Yàlla di ame ?
LAN MOOY NGUURU YÀLLA ?
4 Nguuru Yàlla, nguur gu Yexowa Yàlla taxawal la, te moom ci boppam mooy tànn Buur bi koy jiite. Kan mooy Buuru Nguur googu ? Yeesu Kirist la. Yeesu mooy Buur bi gën a mag buur yépp. Dañu koy woowe “ Buuru buur yi ak Kilifag kilifa yi ”. (1 Timote 6:15.) Yeesu am na kàttanu def lu gën a baax fuuf lu bépp kilifa ci doomu Aadama yi mën a def, bu dee sax kilifa bu gën ci kilifa yi la.
5 Nguuru Yàlla, fan lay nekk di jiite ? Fan la Yeesu nekk ? Fàttalikul ne jàngoon nañu ne dañu daaj Yeesu ci bant, rey ko, ba pare Yàlla dekkal ko. Ñu teg ci tuuti, Yeesu daldi dem ca kaw asamaan (Jëf ya 2:33). Kon ca kaw asamaan la Nguuru Yàlla nekk. Looloo tax Biibël bi wax ne ‘ nguur gu kawe ’ la (2 Timote 4:18). Bu dee sax Nguuru Yàlla ca asamaan la nekk, dina ilif suuf si. — Peeñu ma 11:15.
6 Lu tax ñu mën a wax ne Yeesu Buur bu doy kéemaan la ? Lenn li ko waral mooy : du dee mukk. Ngir wone fi ko yeneen doomu Aadama yi nekk njiit yem, Biibël bi dafa ne “ moom kenn a jagoo dund gu sax, dëkk ci biir leer gu kenn mënta jege ”. (1 Timote 6:16.) Loolu dafay tekki ne, lu baax lépp lu Yeesu di def dina sax ba fàww. Te xam nañu ne dina def jëf yu réy te baax lool.
7 Seetal li Biibël bi wax ci Yeesu : “ Xelum Aji Sax ji dina dëkk ci moom, di xelum sago ak ràññee, xelum nas ak mën, xelum xam Yàlla ak ragal ko. Ragal Yàlla lay noyyee, ba du àtte ci kaw li bët gis, te du dogal ci kaw li nopp dégg; waaye di àtte ñi néew doole ci yoon, di làyyil ñi woyof ak dëgg. ” (Esayi 11:2-4). Kàddu yooyu dafa ñuy won ne Yeesu, buy ilif suuf si sépp, dina nekk Buur bu jub te bare yërmande. Ndax bëgguloo am njiit bu mel noonu ?
8 Leneen lu ñu war a xam ci Nguuru Yàlla mooy lii : Yeesu du nekk moom kenn di jiite. Dina am ñeneen ñuy nekk buur ak moom. Mën nañu ko seet ci li ndaw li Pool waxoon Timote. Dafa ko ne woon : “ Su nu takkoo, dinanu nguuru ak moom. ” (2 Timote 2:12). Waaw, Pool, Timote ak ñeneen ñu Yàlla tànn, dinañu nekk buur ak Yeesu ci Nguur gi nekk ci kaw asamaan. Ñaata nit ñooy am cér boobu ?
9 Ni ñu ko waxe ci pàcc 7, ndaw li Yowaana gisoon na ci peeñu “ Mbote ma [Yeesu Kirist] taxaw ci tundu Siyon [taxawaayu Buur bi mu am ca asamaan], ànd ak téeméer ak ñeent-fukk ak ñeenti junniy nit, te ñu bind ci seen jë turu Mbote ma ak turu Baayam ”. Ñan ñooy 144 000 nit ñooñu ? Yowaana ci boppam nee na : “ Ñu nga topp Mbote ma fépp fu mu jëm. Yàlla jot na leen ci biir nit ñi, ñu jébbalu ci Yàlla ak ci Mbote mi, mel ni tànneefu ngóob mi ñuy sédde Yàlla. ” (Peeñu ma 14:1, 4). Waaw, ñooñu ay taalibe yu gëm Yeesu dëgg lañu, te dañu leen tànn ngir ñu nekk ay buur ak Yeesu ca asamaan. Bu ñu leen dekkalee ngir dund ca asamaan, dinañu “ nguuru ”, maanaam ilif suuf si ci wetu Yeesu (Peeñu ma 5:10). Jamono ndawu Yeesu yi ba tey, Yàlla mu ngi tànn ay karceen yu koy topp bu baax ngir matal 144 000 nit ñooñu.
10 Li Yàlla tànn Yeesu ak 144 000 yi ngir ñu jiite doomu Aadama yi, dafay wone ne dafa fonk nit dëgg. Lu tax ? Yeesu masoon na nekk nit, kon xam na bu baax lu ci nekk, xam na it lan mooy metit. Pool waxoon na ne Yeesu, “ du ku mënul a bokk ak nun sunuy naqar ; moom sax far jaar na ci nattu ni nun ci bépp fànn, waaye deful bàkkaar ”. (Yawut ya 4:15 ; 5:8). Ñiy jiite ak moom it, bi ñu doon dund ci kaw suuf jaar nañu ci coono te xam nañu luy muñ. Rax-ci-dolli, jéem nañu xeex seen matadi te daj nañu it fasoŋu feebar bu nekk. Wóor na ne dinañu mën a xam jafe-jafe yi doomu Aadama yi di jànkoonteel !
LAN LA NGUURU YÀLLA DI DEF ?
11 Bi Yeesu waxee taalibeem yi ne dañu war a ñaan ngir Nguuru Yàlla ñëw, dafa leen waxoon it ne dañu war a ñaan ngir coobare Yàlla am «ci suuf mel ni ci kaw». Yàlla, ca kaw la nekk, maanaam ca asamaan te foofu, malaaka yu koy jaamu, dañu mas a def coobareem. Waaye jàng nañu ci pàcc 3 ne am na malaaka bu soxor bu bàyyi def coobare Yàlla, te xiir Aadama ak Awa ci bàkkaar. Pàcc 10 dina ñu won leneen li Biibël bi wax ci malaaka bu soxor boobu ñuy woowe Seytaane miy Ibliis. Seytaane ak malaaka yi ko topp — te ñu leen di woowe jinne walla rab — dafa am jamono bi ñu leen bàyyi woon ñu nekk ca asamaan. Kon nag booba, du ñépp ñi nekkoon asamaan ñoo doon def coobare Yàlla. Loolu dafa waroon a soppi bés bu Nguuru Yàlla di komaase jiite. Buur bu bees bi, maanaam Yeesu Kirist dafa waroon a xeex ak Seytaane. — Peeñu ma 12:7-9.
12 Lii di topp dafay wone li Biibël bi wax ngir yégle li waroon a am. Dafa ne : “ Noonu ma dégg baat bu xumb jóge asamaan naan : «Léegi mucc agsi na, moom ak kàttan ak nguuru Yàlla suñu Boroom, ak sañ-sañu Almaseem, ndaxte ki daan tuumaal suñuy bokk, di leen sosal guddi ak bëccëg ci kanam Yàlla suñu Boroom, kooka daaneel nañu ko.» ” (Peeñu ma 12:10). Ndax gis nga ñaari xew-xew yu am solo yi ñu wax ci aaya boobu ? Bu njëkk bi mooy, Nguuru Yàlla bi nekk ci loxo Yeesu Kirist komaase na jiite. Ñaareel bi mooy, dàq nañu Seytaane, mu jóge ca asamaan daanu ci kaw suuf.
13 Ñaari xew-xew yooyu lu ñu indi ? Lii lañuy jàng ci li xewoon ca asamaan : «Looloo tax, na asamaan ak ñi ci dëkk bànneexu !» (Peeñu ma 12:12). Waaw, malaaka yi déggal Yàlla bég nañu, ndaxte Seytaane ak malaakaam yu bon yi nekkatuñu fa. Képp ku nekk ci asamaan dafay topp bu baax Yexowa Yàlla. Jàmm ak déggoo bu mat sëkk bu kenn mënul a dindi moo am ca asamaan. Fi mu tollu nii, coobare Yàlla lañuy def ca asamaan.
14 Lan lañu mën a wax lu jëm ci suuf si nag ? Biibël bi nee na : «Musiba ci kaw suuf ak ci biir géej ! Ndaxte Seytaane wàcc na ci yéen, ànd ak mer mu tàng, ndaxte xam na ne, jot gi ko dese barewul.» (Peeñu ma 12:12). Seytaane dafa mer ndax li ñu ko dàq mu jóge asamaan, te jot gi ko dese barewul. Ci mer moomu mu nekke, mu ngi indi ay naqar maanaam ay “ musiba ” ci kaw suuf. Dinañu gën a wax ci “ musiba ” yooyu ci pàcc bii di topp. Waaye mën na am ñu laajte lii : Kon naka la Nguuru Yàlla di fexee ba coobare Yàlla am ci kaw suuf ?
15 Fàttalikul li taxoon Yàlla sàkk suuf. Jàngoon nga ko ci pàcc 3. Ca tollu Eden ba, Yàlla wone woon na ne dafa bëgg suuf si nekk àjjana bu fees ak nit ñu jub ñu dul dee mukk. Waaye Seytaane tax na ba Aadama ak Awa bàkkaar. Loolu am na lu mu def ci waxtu bi coobare Yàlla war a am ci kaw suuf. Waaye li Yàlla bëggoon ci kaw suuf soppeekuwul. Yexowa dafa bëgg ba tey “ ñu jub ñi moom suuf si te dëkk ci ba fàww ”. (Sabóor 37:29, NW). Te Nguuru Yàlla dina def loolu. Naka la koy defe ?
16 Seetal li Yàlla wax ci Dañeel 2:44. Lii lañu fa jàng : “Ci jamonoy buur yooyu Yàllay asamaan yi dina feeñal nguur gu dul tas mukk, te nguur googu du jaar ci kilifteefu menn mbooloo. Dina jàllarbi ak a tasaare nguur yeneen yépp, waaye moom doŋŋ dina sax ba fàww.” Loolu lu mu ñuy xamal ci Nguuru Yàlla ?
17 Lu mu ñuy njëkk xamal mooy, dinañu taxawal Nguuru Yàlla “ ci jamonoy buur yooyu ”, maanaam bi yeneen nguur yooyu di nekk ci kaw suuf. Ñaareel bi mooy, dafa ñuy xamal ne Nguuru Yàlla dina sax ba fàww. Du am nguur bu koy daaneel walla buy jël palaasam. Ñetteel bi mooy, gis nañu ne dina am xeex diggante Nguuru Yàlla ak nguuri àddina sii. Nguuru Yàlla dina leen daan, ba pare moom kese mooy ilif doomu Aadama yépp. Kiliftéef boobu mooy nekk kiliftéef bi gën ci kiliftéef yi doomu Aadama yi mas a gis yépp.
18 Biibël bi wax na lu bare ci xeex biy mujj a am diggante Nguuru Yàlla ak nguuri àddina sii. Wax na ne, bu mujju jamano di gën a jege, rabi Seytaane yi dinañu tasaare ay fen ngir nax “ buuri àddina sépp ”. Lu tax ñuy def loolu ? Ngir “ dajale [buuri àddina si], ngir xeex biy am ci bés bu mag, bi Yàlla Aji Kàttan jagleele boppam ”. Buuri àddina si dinañu dajaloo “ ci bérab bu tudd ci làkku yawut Armagedon ”. (Peeñu ma 16:14, 16.) Kon ñaari aaya yooyu ñu ngi wone ne xeex bu mujj biy am diggante Nguuru Yàlla ak nguuri àddina si, dañu koy woowe xeexu Armagedon.
19 Lan la Nguuru Yàlla di def jaare ko ci xeexu Armagedon ? Xalaatal li Yàlla bëggoon bi muy sàkk suuf si. Yàlla dafa bëggoon ay nit ñu mat te jub feesal suuf si, te di ko jaamu ci biir Àjjana. Lu tax loolu amul tey ? Li njëkk a waral loolu mooy, ay bàkkaarkat lañu, te dañuy feebar, di dee it. Waaye jàng nañu ci pàcc 5 ne Yeesu dafa dee ngir ñun, ngir ñu mën a dund ba fàww. Wóor na ne yaa ngi fàttaliku li ñu bind ci téere Yowaana maanaam : “ Yàlla dafa bëgg àddina, ba joxe jenn Doomam ji mu am kepp, ngir képp ku ko gëm am dund gu dul jeex te doo sànku mukk. ” — Yowaana 3:16.
20 Leneen li ko tere am mooy, nit ñu bare dañuy def lu bon. Dañuy fen, di sàcc te dëkk ci njaaloo. Bëgguñu def li Yàlla bëgg. Yàlla dina alag nit ñuy def lu bon, ci xeexam bi tudd Armagedon (Sabóor 37:10). Leneen luy tax coobare Yàlla amul ci kaw suuf mooy, nguuri doomu Aadama yi duñu xiir nit ñi ci def li Yàlla bëgg. Nguur yu bare dañu néew doole, soxor walla njublaŋ. Biibël bi wax na ci lu leer ne “ doomu Aadama dafay ilif moroomam te loolu dafay indi musiba ”. — Dajalekat 8:9, NW.
21 Bu Armagedon weesoo, benn nguur kese, maanaam Nguuru Yàlla, mooy ilif doomu Aadama yi. Nguur googu dina def li Yàlla bëgg te indi ay barke yu neex lool. Dina fi jële Seytaane ak malaakaam yu bon yi (Peeñu ma 20:1-3). Dinañu jëfandikoo saraxu Yeesu, ba képp ku topp Yàlla ni mu ware dootul feebar, te dootul dee. Su Nguuru Yàlla di jiite, nit ñi dinañu mën a dund ba fàww (Peeñu ma 22:1-3). Dinañu defar suuf si ba mu nekk àjjana. Noonu, Nguuru Yàlla dina tax ba coobare Yàlla am ci kaw suuf, te dina sellal turu Yàlla. Lan la loolu di tekki ? Loolu dafay tekki ne, bu Nguuru Yàlla di jiite, képp kuy dund dina màggal turu Yàlla, Yexowa.
KAÑ LA NGUURU YÀLLA DI DEF BA COOBARE YÀLLA AM CI KAW SUUF ?
22 Bi Yeesu waxee taalibeem yi ñu wax ci seen ñaan «na sa nguur ñëw», dafa doon wone ne ca jamono jooju ñu nekkoon, Nguuru Yàlla ñëwagul woon. Ndax Nguur gi ñëwoon na bi Yeesu yéegee ca asamaan ? Déedéet, ndaxte Piyeer ak Pool waxoon nañu ne, bi ñu dekkalee Yeesu la kàddu yi ñu waxoon ci Sabóor 110:1, NW, ame ci moom. Lii lañu fa wax : “ Lii la Yexowa wax sama Kilifa : ‘ Toogal ci sama ndeyjoor ba keroog may def say noon ni sa tegukaayu tànk. ’ ” (Jëf ya 2:32-35 ; Yawut ya 10:12, 13). Kon dina am jamono boo xam ne Yeesu dina toog di xaar.
23 Ñaata at la toog di xaar ? Ci at yi jiitu atum 1900 ak ci at yi ci topp, ay gëstukatu Biibël bi gisoon nañu ne jamono ji Yeesu waroon a toog di xaar dafa waroon a jeex ci atum 1914. (Seetal li ñu wax ci at moomu ci xaaj bi tudd “ Li ñu yokk ci waxtaan yi nekk ci téere bii ”) Xew-xew yi komaase ci atum 1914 ci àddina si sépp, wone nañu ne li gëstukati Biibël yooyu gisoon mooy dëgg. Li Biibël bi yégle woon gis nañu ko. Loolu dafa wone ne, ci 1914 lañu fal Kirist ni Buur, te booba la Nguuru Yàlla komaasee jiite. Kon ñu ngi ci jot gu barewul gi dese Seytaane (Peeñu ma 12:12 ; Psaume 110:2). Mën nañu wax it ne léegi Nguuru Yàlla def ba coobare Yàlla am ci kaw suuf. Te loolu, kàddu bu wóor la. Ndax xebaar boobu neexul a dégg ? Ndax gëm nga ne loolu dëgg la ? Pàcc bii di topp dina la won ne Biibël bi moo wax loolu dëgg-dëgg.
LI BIIBËL BI WAX
- Nguuru Yàlla, ca asamaan la nekk, Yeesu mooy buur bi ; te Yàlla tànn na 144 000 ci doomu Aadama yi ngir ñu nekk buur ak Yeesu. — Peeñu ma 14:1, 4.
- Ci atum 1914 la Nguuru Yàlla komaasee jiite. Booba lañu dàq Seytaane ca asamaan, wàcce ko ci kaw suuf. — Peeñu ma 12:9.
- Bu ci kanamee tuuti Nguuru Yàlla dina alag nguuri doomu Aadama yi, te suuf si dina nekk àjjana. — Peeñu ma 16:14, 16.
Laaj yi ànd ak pàcc bu nekk
1. Ban ñaan bu siiw lool lañuy gëstu léegi ?
2. Am na ñetti mbir yu Yeesu waxoon taalibeem yi ñu boole ko ci seen ñaan. Yan mbir la ?
3. Lan lañu soxla xam ci Nguuru Yàlla ?
4. Lan mooy Nguuru Yàlla, te kan mooy Buur bi ?
5. Nguuru Yàlla, fan lay nekk di jiite, te lan lay ilif ?
6, 7. Lu tax ñu mën a wax ne Yeesu Buur bu doy kéemaan la ?
8. Ñan ñooy nekk buur ak Yeesu ?
9. Ñaata nit ñooy nguuru ak Yeesu, te kañ la leen Yàlla komaasee tànn ?
10. Lu tax ñu mën a wax ne Yàlla dafa won nit ñi mbëggeelam bi mu tànnee Yeesu ak 144 000 nit ngir ñu jiite doomu Aadama yi ?
11. Lu tax Yeesu waxoon ne taalibeem yi dañu war a ñaan ngir coobare Yàlla am ci kaw ?
12. Yan ñaari xew-xew yu am solo lañu wax ci Peeñu ma 12:10 ?
13. Lan moo am ca asamaan ginnaaw bi ñu fa dàqee Seytaane ?
14. Bi ñu wàccee Seytaane ci kaw suuf, lan moo xew ?
15. Lu tax Yàlla sàkk suuf si ?
16, 17. Lan la ñu Dañeel 2:44 di xamal ci Nguuru Yàlla ?
18. Nan lañuy woowee xeex biy mujj a am diggante Nguuru Yàlla ak nguuri àddina sii ?
19, 20. Lu tere coobare Yàlla am tey ci suuf si ?
21. Lan la Nguuru Yàlla di def ba coobare Yàlla am ci kaw suuf ?
22. Naka lañu xame ne Nguuru Yàlla ñëwul bi Yeesu nekkee ci kaw suuf, walla ci jamono bi mu yéegee ca kaw asamaan ?
23. (a) Kañ la Nguuru Yàlla komaasee jiite ? (b) Ci lan lañuy waxtaan ci pàcc bii di topp ?
XÓOTALAL WAXTAAN BI
KU BËGG JÀNG BIIBËL BI
Lu tax ñu war a jàng Biibël bi ?
Biibël bi tontu na ay milioŋu nit ci àddina si sépp ci seeni laaj yi gën a am solo. Ndax bëgg nga bokk ci ñooñu ?


c: text/html

text:
Ñaareelu Xareb Àdduna
Ñaareelu Xareb Àdduna bi ab xare la woon bu laaloon àdduna bi. Mi tàkk ci bi Almaañ ak Itaali ak Imbratóor gu Sapoŋ bëggee noot àdduna bi ci diggante 1914-1918 g.j. Ñaari réew yii mu ci nekk daw na wuti ndimbal ci li ëpp ci réew yi mu defal ay tappoo. Bu ko defee yàggul dara lu bari ci réewi àdduna bi duggsi ci.
Faraas sàkku woon na ci mbooleem ay sancoom ñu jàppale ko ci xeex bi, te jox koy nit. Jot naa dajale - ci ndimbalul Blees Jaañ - am mbooloom xare mu mag, mu xeex ci wetu Faraas lank sancuy Almaañ yi, ñu nangu ci Togóo ak Kamerun ak wàllug sowwu gi ci bëj-saalumu Afrik ak Tanganika (Tansani ci jii jamono).
Ci atum 1939 g.j, la ab xare tàkkaat bu bees bu tàllaliku ba daj Tugal ak mbooleem réewi àdduna bi. Hitler njiitul Almaañ li daa gëmoon ne réewam mooy mi gën a kawe ci àdduna bi, kon yi ci des yépp dañoo war a toroxlu ciy tànkam, Itaali nag ak Sapoŋ dañoo àndoon ak moom ci loolu. Waaye réewi demokaraasi yi dañu koo lankoon.
Xareb Almaañ bi songoon na suufi Faraas yi, loolu jur Faraas séddaliku ci ñaari wàll, wàll guy jàppale Almaañ te ànd ak moom ak gu nekk ci ron kiliftéefug Jeneraal Degol, mooy giy jàmmaarloo ak a xeex Almaañ.
Tëraliin
Li laytaay xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lijjanti ak saxal ya juddoo woon ca ndajem jàmm ma ca Paris, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ñoo jur - man nanu ne – lu ëpp ci li sooke ñaareelu xare bi. Kollareg jàmm ga fa juddoo woon sooke woon na mer wu metti akub sànj ci askani reew yi nu note ca xeex ba. Askan yooyu nga xam ne doyutoon ñu yanu coonay xare beeki musibaam rekk, waaye ñu tegati ci yan leen li ci juddoo ci ginaaw bi ciy saxal aki lijjanti yu diis yoo xam ne réew yi notoon a leen tegoon ci seen kaw. Loolu nag juroon ci ñoom ag mbañeel akug bëgg a fayyu, nekkiinu koom-koom wi jaxasoo, tegoodi ci yoon, am pax gasu ci Tugal ci diggante askan yeek seeni goornamaa, loolu tam - man nanu ne - mooy li gën a tax ay noste yu yees sosu, yoy “sañ-sañ bu joyu” lanu jëloon def ko seen raayo. Ay kureel yu neew jugoon nanu teg loxo ci àtte gi ci yenn ci reewi Tugal yi, daal di biral ne li leen tax a jug mooy xettali seeni askan ci jafe-jafe yi nga xam ne xareb adduna bu njëkk bi ba na leen fi. Ay goornamaa yu diktaatoor feeñ ci biir Tugal ak ci biti. Leegi nag jeneen jamono ju yees tàmbli ju ngànnaayu, muy wutu ngànnaay moo xam ne li ko jur mooy bëgg a fayyu ci reew yii note ci xare bu njëkk bi, te toroxal askani reew yi nu not, te diisal seen ginaaw ci ay alamaan yu saf te tar. Lii daal moo sabab xareb adduna bu ñaareel bi.
Àttey beddi yu bees yi sosuwoon man nanu ne ñooy jëfka yi jiitu ci taal ñaareelu xare bi. Ñu indil la wax ju gàtt ci ñatt ci yi gën a am solo ci noste yooyu.
Nosteg àtte gu mbokkte[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Riisi mooy reew mi àtteg mbokkoo njëkk a taxaw, loolu di woon ci ginaaw fippug oktoobar ga amoon ca atum 1917g, li ko waraloon di koom-koomam ba daanu woon, te ñu dàqoon ko ci anam gu toftaloo ca xare bu njëkk ba ca kanamu Almaañ ci ñaari at yii di 1916 ak 1917g, te mu ñàkkoon it lu tollu ci milyoŋ ak xaaj ci ay xarekatam ca xare booba.
Lenin (1870 – 1924g) mi nekkoon njiitul làngug mbokkte gi (parti communiste), moo jiite woon fipp googu, daal di woon def ag juboo ak waa Almaañ yi, taxwal it ay jataay yu askan yu barab yi (soviets) , daal di xeetal jumtukaayi ligeey yi, taxawal ab goornamaa bu ay ligeeykat aki baykat, daal di yëngu ci luy neewal tàqale yi am ci diggante xeet yu wuute yi. Waa Rusi yu Sofiet yi taxawaloon nanu ab jë bu yaatu kontar nosteg bopp-alal gu soww gi, ñu jiite woon kureelub mbokkoo bi kontar diine ak nostey demokraasi yi, ñu mujj nag am doole ju mag ak jeexiital gu rëy ci liy xew ci adduna bi, yàgg nanoo jëfi jëf ci yekkati tàngoor yi ci adduna bi, walla xiiroo ak ngaayoo yi daa am ci adduna bi ci diggante ñaari xare yi.
Nosteg àtte gu Nasi ca Almaañ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Làngugug mbokkoo gu xeet gu ligeeykat yi gu ( Nasi) gi (di parti national-socialiste almand des travailleurs) gii làngug politig di gu Nasi gi, daa jariñoo woon (profitoo woon) ci li daloon waa Almaañ yi, te wàcci ci seen kaw ci toroxte ak doyadal ak suufeel, te li ko waraloon di tënk-tënk yi nekkoon ci kollareg Versailles gi, ak jafe-jafe yi mu leen indil, ak ñàkk gi leen wër, peek leen, ak ñàkk-ligeey gi, ak deltu ginaawug koom-koom bi nga xam ne saxoon na fi ay at ginaaw xare bu njëkk bi, làng gii nag jariñu woon na ci lii lepp ngir fitali ca àtte ga (l’état) teg ko loxo, nangu ko, ci njiitug Adolf Hitler (1889 – 1945g), mi nga xam ne bindoon na dali làngam googu ci teereeb xeexam ba, dal yooyu nag danoo taxawoon ci ay cëslaayi waaso, ndax daa gëmon ne waasow Jermaan mooy waawo wi gën ci waaso yi, te it daa gëmoon ne danoo war a sos ag Almaañ gu mag gu ëmb mbooleem waa Almaañ yi, gëmoon it ne àtte gi (l’état) daa war a teg loxo mbooleem lonkoo yu rënk yu mag yi ci Almaañ, te danoo war a neenal kollare ga nu fasoon ca Versailles, te danoo war a delloosi mbooleem sancu yi kollare googu ñàkkloo woon Almaañ.
Hitler mujj na di njiilul Almaañ loo xam ne daa amoon sañ-sañ bu joyu (pouvoir absolu). Ñu mujj di ko wooye Fuhrer, mu tàmbli nag di doxal dali làngam yooyu ci askanu Almaañ wi nga xam ne àndoon na ak moom ngir bëgg a mucc te xettaliku ci nekkiin wu bon wi mu nekke woon, rawati na ñàkk-ligeey gi nga xam ne yaatu woon na lool ci Almaañ ngir xare bi, ak ngir tënk-tënk yi nga xam ne kollareg Versailles gi indi woon na leen fi.
Hitler def na ay jëf yu bari yoo xam ne ñoo fi sabab ñaareelu xare bi, ndax daa jëloon diiwaanu Saar boole ko ci Almaañ atum 1935g, neenal kollareg Versailles, jox sodaar si ngànnaay yu diis te xereñ, jëmale endustri bu Almaañ ci ligeey ngànnaay ak jumtukaayi xare aki bagaas yu ame solos xare. Mu jëlati reew yiy wax làkkuw Almaañ wi boole leen ci Almaañ, daal di taxawal Rayix bu ñatteel bi. Mu booleeti Otris ci Almaañ atum 1938g, jëlati goxub Sodit bi nekk ci Cekoslaawi atum 1939g, daal di jeem a nangu yoonu Danseg ci doole, seddoo ak Rusi Poloñ. Almaañ nag dundoon na ci ron àtteg Nasi la ko dale ca 1933g ba bi mu daanoo tas ci atum 1945g.
Nosteg àtte gu Fasi ca Itaali[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Itaali yi yëgoon nanu – te ñoom kat ci reew yi amoon ndam lanu woon ci xareb adduna bu njëkk bi – yëgoon nanu ne danu leen a naxe ca ndajem jàmm ma amoon ca Paris, màngiit yi juge woon ci xare bi it lu neew lanu leen ci jox, te kat ñoom ñu ci sonne lanu.
Ag ñàkk ligeey tas ci Itaali, nekkiinu nit ñi ñaaw, làngi politig yi fees fa dell, reew ma jaxasoo, xalaat yi tas fa, di mbokkte (communisme) fasi, ak yeneen xalaat yi. Fasi nag lu fi ñëwoon la ngir xeex mbokkte, Benito Mussolini jiite ko mi jiite woon ag làngam (1883 – 1945g). Làng googu nag danoo warlu woon ci seeni dal (principes) xeex mbokkte, taxawal ag nosteg dimblante, te jeem a jot ci ngañaayi sanc yi nga xam ne danu leen a xañoon Itaali ca ndajem Paris ma.
Ci noonu làngug Fasi gi tàmbli di jëfandikoo fitna(violence) ci xeex ak xuloowaaleem yi, bi dégug làng gi gënee dëgër, gën a ñaw, mu gën a am doole ci la Mussolini ak àndandoom yiy solsimis yu ñuul xuppe goornamaab Itaali bi, ci noonu Buurub Itaali bi di Victor Emmanuel amatul woon pexe, mu daal di jox nguur gi kii di Mussoliini, mi nga xam ne mujj na di diktaatooru Itaati, ñu ko daa dàkkantale Dotsi.
Mussolini digale na ñu neenal làng yi, aaye askanu Itaali wi ñuy def yëngu-yëngu mbaa coow, nos endustri bi, dëppale diggante njariñi liggéeykat bi ak naatug walla jëm kanamug ndefar yaxantu yi. Daal di juboo ak Paab bi, delloosi njàggalem diine mi ci jàngu yi (leekol yi).
Mussolini feeñal na mbonam gi ak mbonug làngam gi, jaare ko ci jëfam yu ñaaw yi mu jëmale woon ci askanu Libi wi, ba mu fa bëggee samp sancug Itaali gi. Mu gënoon a yaatal ag kilifteefam ca Ecopi atum 1936g, ginaaw bi ko soldaari Itaali yi tegee loxo ci doole, nangoo ko ci waa Ecopi. Yaatalug sanc gu Itaali gii merloo woon na askan yi nekkoon ci ron ag sancam, te taxoon na yeneen reewi sancaan yi kontar ko ci loolu. Lii nag mooy li jegeele diggante Nasi ak Fasi, nga xam ne mujj nanu àgg ci def ag dëppoo ci seen biir, mooy taxawal ag tapoo gu xare , nu duppee ko diggub Berlin-Rom .
Bokk na ci aakimookat yii ba tay, làngug xare (parti militaire) gi nekkoon Japon, ak àtteg Franco ga ca Espaañ (1892 – 1975g), moom Franco mi mujjoon ame nguur gu joyu (pouvoir absolu) ca Espaañ atum 1939g, ginaaw xareb ñoñ bu Espaañ ba. Koolute gi askani Almaañ yi amoon ak yu Itaali yi, yu Espaañ yi ak yu Japon yi ci seeni goornamaay xeet yu ëppaloon yi te teengal dolliku woon na te li ko waraloon di ñàkk gi nostey bopp-alal yi ak yu demokraasi yi ñàkkoon kàttan ci jële fi coonab koom-koom bii fi amoon ak ñàkk gu tar gii ubale woon Tugal gépp ak feneen, ci biir jafe-jafeb koom-koom bi amoon ci adduna bi atum 1929g, ñu gënoon koo xame ci turu lamb gu mag gi.
Yeneen jëfka yu sabab xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Am na fi yeneen jëfka yoy dugg nanu ci li fi indi xare bu ñaareel bi, bokk na ci yi ci ëpp solo:
- Lott gi kureelu xeet yi lòttoon ci ñoŋal jàmmi àdduna bi, ginaaw bi ci Almaañ ak Itaali gennee ak Japon.
- Digg (axe) yu politig ak xare (militaire) yi nga xam ne reewi diktaatoor yi taxawaloon nanu leen ci seen biir, bu ci mel ne digg bu Berlin-Rom, ak bu Berlin-Tokkiyo, ak kollarante gu ñàkk-a-noonu gi amoon ci diggante Berlin-Mosko laata a xareb ñaareel bi di tàkk ci lu tollu ci ay ayu bis yu neew. Ci geneen wàll gi, Fraans, Britani, Romani, Poloñ, ñoom itam booloo nanu def seenug tapoo. Nii daal la ñaari dank sosoo dankub digg bi, làmboo Almaañ, Itaali, Japon, ak dankub reew yi tapoo walla (way tapoo yi) di Britani, Fraans, Romani, Poloñ, Benoog Sofiet gi ak Amerig – ci ginaaw bi.
- Xuloo bi amoon ci diggante reewi Balkaan yu yees yi te aju woon ci mbirum dig yi ci seen biir, ndaxte amunu woon ay dig yu sax, ak xuloo bi amoon te aju woon ci mbirum xeetu (nationalisme), ndax kat reew yii, di yu sosoo ci seddaleg ndaje ma, danoo ëmboon lu sakkan ciy xeeti Almaañ, lu jege juroomi milyoŋi ay waa- Almaañ, ñu mujjoon bokk ci njabootug Poloñ ak Cekoslaafi.
- Masalam yoonu Poloñ wi tàqale Almaañ ak Brusiya, te daytaloo ca waaxub Danseg bu gore ba(libre). Ña dëkke woon ca yoon woowa ci ay waa Almaañ jege woon nanu 96٪ , ci noonu Hitler daal di ne day boole yoon woowu ci Almaañ, looloo fi taalati gilinug xare bi ci adduna bi, ndaxte Fraans ak Britani ñoom danoo daal di woon jàpple Poloñ, ci noonu Hitler daal di joxe ay ndigal ci nu song Poloñ, ci 01 satumbar atum 1939g, ginaaw bi mu gisee ne ànd na ak Bennoog Sofiet gi, Itaali ak Japon . Nii daal la sawaras ñaareelu xareb adduna bi tàkke.
Jamonoy xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñaareel Xareb Àdduna bi romb na ci ñatti jamono ñooy:
- Jamono ju ndam yi Hitler doon ame ci xare bi, mu tàmbli ci 1939 – 1941g
- Jamonoy yamoo (équilibre), walla li nuy duppee at mu jaxasoo mi, di woon atum 1942g
- Jamonoy nërméelu ñeel réewi digg yi, mu tàmbli ci atum 1943 – 1945g.
Hitler yëgaloon na Poloñ atum 1939g ne ko manul ñàkk mu génne loxoom ci waaxub Danseg bi, te delloo Almaañ yoonu Poloñ wi romboon ci suufus Almaañ. Boobu lëj-lëj – bokkoon na ci li juddoo woon ca ndajem jàmm ma – mooy li fi taalati xare bi ci adduna, ndax mooy sabab bu jonjoo bi ko jafal. Hitler yamul rekk ci yonnee ag xupp jëme ca Poloñ, waaye da ca a rax dolli yabal ay soldaaram ñu song ko, teg loxo ay suufam, bi mu lànkee bañ a wuyyu wooteb Almaañ bi, bañ a faale xuppam gi. Bi mu kodefee, Britani ak Fraans jug yonnee ag xupp jëme ca Almaañ, ne ko na génn suufus Poloñ si, ci diir bu weesuwul ñaar-fukk ak ñeenti waxtu. Bi Almaañ lànkee bañ leen a déglu, la ko Britani ak Fraans song, ci 02 satumbar 1939g.
Almaañ jot naa teg loxo waaxub Danseg ak yoonu Poloñ wi, ak lenn ci goxi soww yu Poloñ yi. Ag dëppoo am ci diggante Almaañ-Rusi, gu waral ñu séddoo ñoom ñaar suufus Poloñ si, loolu nag di bi Rusi tegee loxo goxi penku yu Poloñ yi, daal di def ak Almaañ kollareg ñàkk-a-noonu (non-agresssion) di gi amoon ci 23 ut 1939g. Waa Almaañ wéy ci seen xare bi, daal di nangu Danmark ak Norwej atum 1940g, ginaaw ba nu fa dàqee dooley Britani ji ak ju Fraans ja fa nekkoon. Ci geneen wàll, Rusi moom gën na a tàllal ay tànkam ci Finland, loolu nag mu jaare ko ca kollareg ñàkk-a-noonu gi mu fasante woon ak Almaañ. Almaañ daal di song Luksamburg, nangu ko ci lu yéeme cig gaaw. Songati Holand, nangooti ko, song Beljig nangu ko waaye ci ginaaw xare bu saf sàpp, bu mujjoon waral deltu ginaawug dooley Britani ji ak ju Fraans ji atum 1940g. Dooley jañ ak naj gi Almaañ doon def ci bëj-gànnaaru Fraans gënoon a dolliku, gën a tar, ci noonu goornamaab Fraans bi daal di tuxoo Paris, dem Bordeau, foofa lanu tàmbli woon a sàkku ag wéer ngànnaay ak Almaañ. Ci noonu General Deegol daw làqu ca London, fa la doon jiitee jànkoonte (resistance) gu Fraans gi kontar réewi digg yi, fa la birale it ag Fraans gu gore gu ànd ak réewi tapoo yi( les alliés). Goornamaab Fraans bi diriku woon ba Bordoo, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak Almaañ, muy gu mel ne ga Almaañ defoon ag réewi dëppoo ya ca 1918g.
Wéer ngànnaay yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Almaañ nangu bëj-gànnaaru Fraans, péey ba di Paris bokk ca, ak mbooleem tefesi Fraans yi tiim mbàmbulaanug atlas gi.
- Fraans day fay Almaañ ay alamaan yu alal, yu tollu ne ferey soldaari Almaañ yi nangu Fraans.
- Limub soldaari Fraans yi dootul weesu téeméeri junniy soldaar.
- Taxawal goornamaa bu Fraans buy ànd ak Almaañ, bii goornamaa nag taxawoon na ci njiitug Marsal Bitan. Ñu duppee woon ko goornamaab Fishi, ngir nekk ga mu fa nekkoon.
Ginaaw bi Fraans wommatoo meruw Almaañ- Itaali wi dafa sottiku woon ci kaw Britani. Bu ko defee, fafalnaaw yu Almaañ yi jog def lòkki yu toftaloo ci kaw dëkki Britani yi, la ko dale ca ut 1940g. waa Almaañ ñi nag li nu jublu woon ci loolu mooy manante Britani ci wommatu cig wàll, ak waaj ngir wàcce ay dooley Almaañ ca duni Britani ya, ci geneen wàll. Waaye taxaw gi askanu Britani wi taxaw taxawaay bu dëgër, te sax, moo tax ba waa Almaañ ñi manuñu woon a am li nu bëgg.
Réewi tapoo yi tàmbli woon nanoo ndàmmi ndam, di xaw a kawe réewi digg yi as lëf, bi Amerig duggsee ci xare bi ànd ak ñoom atum 1941g, ni ci Bennoog Sofiet gi dugge. Dooley Britani yi nag ndàmm nanu ndam lu mag ci jë bu Afrig bi ci kaw dooley Itaali yi, daal di leen dàqe ca Ecopi ak Eriteri. Looloo taxoon Hitler yabaloon ñaari kuréeli xare yu Almaañ ca bëj-gànnaaru Afrig, Marshal Rommell jiite woon leen ngir xettali-ji àndandoom ba ca Afrig. Ab xeex bu saf am ca bëj-gànnaaru Afrig ca 24 nowambar 1942g ci diggante réewi tapoo yi ak yu digg yi ci njiitug Mongomeri mi jiite woon réewi tapoo yi, ak Romal mi jiite woon réewi digg yi, ci noonu Réewi tapoo yi ndamu ci kaw yu digg yi ca xeex ba nuy wax Alamayni, ginaaw xeexub ñukkaakon (tank;char) bu mag bu sax fukki fan. Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xeex bii, nanu ci tudd:
- Teg loxo gi réewi tapoo yi tegoon loxo goxi bëj-gànnaaru Afrig, ginaaw bi nu fa dàqee dooley Itaali ji ak ju Almaañ ji.
- Itaali wommatu na, soldaari réewi tapoo yi wàcc ca Sisil, ñu daal di daaneel nosteg Mussolini gi ca 3 satumbar 1943g
- Nosub xare bi mujj na nekk ci loxol way tapoo yi , ginaaw bi mu nekkee ci loxol Almaañ ak réewi digg yi, àggoon nanu nag ci seen njòbbaxtali ndam atum 1942g
Ndamul Réewi tappoo yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ginaaw bi dooley Britani yi ak yu Amerig yi lijjantee ba am ndam ca jë ba ca Afrig, ak ginaaw bi Mussoolini daanoo, la réewi tapoo yi fasoon yéenee jële fi Almaañ. Ñu wàcce woon soldaar su dul jeex ca tefesug Normandi ga, àggoon nanu cib lim ñaari milyoŋi nit daanaka, ñu tegoon leen nag ci kilifteefug Generalu Amerig bii di Dwaayet Asinhawar. Bu ko defee yii doole daal di teg loxo Fraans, Beljig, Holand (suuf yu xóot yi). Dooley Almaañ yi xëyoon nanu wëlbati një – cig deltu ginaaw - jëme Almaañ, waaye dooley tapoo yi mayuñu leen woon fu nu yakke seen nàkka, ngir ragal ñu jekkaat ba amaat doole ju nuy songeeti kenn, ci noonu ñu dab leen ca saa sa, jot a sutuxlu ca digi Almaañ yu soww ya ca fewriye 1945g.
Ruus yi nag ñoom jotoon nanoo jéego jéego yu am solo ci jëwub penku bi, ci goxi penkub Tugal bi, ginaaw ba fa dooley Almaañ yi jugee, ci noonu ñu nangu jëwub Tugal gu penku gi ci suwe 1944g. Ci nii daal la dooley Almaañ tàbbee ciy xat-xat yu jafe, ci kanamu doole yu rëyub lim te nu waajal leen ci ngànnaay yi mujj a génn, bu ko defee Almaañ xëy di ku ñu gaw ci diggante ñaari wàlli kuur , ci diggante penku ak soww, looloo juroon Almaañ faroon wommatu ci mujjantal gi, ci me atum 1945g, ñu daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak réewi tapoo yi, loolu mujj di li taxawal dooley xare ju Almaañ jii jot a miiral adduna bi sonnal ko ngir xareem yu bari yii. Leegi nag réewi tapoo yi – di Angalteer, Fraans, Bennoog Sofiet ak Amerig - nangu nanu Berlin péeyub Almaañ, jàmmaarloo gi waa Almaañ yi doon def ak a dàkku seenub dëkk taxaw te jeex .
Wommatug Sapoŋ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Amerig yi yanoon nanu seen bopp coonab xare bi ci penku kontar Japon. Ginaaw bi waa Amerig nangoo suuf yu bari ci li Japon tegoon loxo ci xare bi, lanu dogu woon ci gañe xeex bi, ginaaw bi nu jotee fent bombub fepp (bombe atomique), te bëgg a xam li mu man, te bëggoon it Japon wommatoo ci seeni loxo. Ñu daal di jug ci ut 1945, sànni ñaari jum yu fepp ci ñaari dëkk ci Japon ñooy: Irosima ak Nagasaki, ci noonu Japon mujj wommatu, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak waa Amerig yi ci turu réewi tapoo yi, ci satumbar 1945g, bu ko defee ñaareelu xare bi daal di jeex.
Li ci juddoo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xareb adduna bu ñaareel bi, bokk na ci yooyu:
- Def ndajem Botsdam ca anéeru Berlin, ca 17 sulye 1945g, ngir jeexal xeex bi. Britani teewe woon na ko, Fraans, Bennoog Sofiet gi ak Diiwaani Amerig yu Bennoo yi.
- Dagg goxub Brusiya ci Almaa ñ gu penku gi, bu ko defee Bennoog Sofiet gi jël ca wàllug bëj-gànnaar ga, Poloñ jël wàllug bëj saalum ga, ñu joxati Poloñ dëkkub Danseg bu gore bi (waaxub Danseg)
- Séddale Almaañ def ko ñeenti barabi sañ-sañ, ci diggante Amerig, Britani, Fraans, ak Bennoog Sofiet. Ci atum 1949g la njëkk a am ci taarixu Almaañ ñaari reew sosu ci Almaañ, te yor ag nosteg pénc (systeme republicain) walla tosteg askan, ñooy: Almaañ gu soww gi walla péncum Almaañ mu bennoo mi (la république Fédérale d’Allemagne), nekk nag ci ron saytug Amerig, Britani ak Fraans, Bon di péey bi. Geneen gi di Almaañug penku gi (Brusiya gu njëkk ga), walla Almaañ gu demokraasi gi (la république démocratique allemande), Bennoog Sofiet gi saytu ko, Berlin gu penku gi dib péeyam. Ñu fàttali leen rekk ne Amerig, Britani ak Fraans mujjoon nanoo may Almaañ atum 1951 mu wut ay soldaar.
- Almaañ ñàkk na mbooloom xareem bu dëgër ma te rëy, ñàkk ngànnaayam yu bees ya te jëm kanam, bi nu tasee ab xareem neewal dooleem.
- Tegoon nanu Almaañ mu war a fay li mu yàqal rewi tapoo yi.
- Nosaat koom-koomu Almaañ bi, rawati na nosteg alal gi ak gu endustri gi, yooyu yépp ñu jëme leen leegi ci luy ligéeyal mbiri yi dul xare.
- Séddale Otris def ko ñeenti barabi sañ-sañ ci diggante Britani, Amerig, Fraans ak Bennoog Sofiet. Otris it des ci ron teg loxog réewi tapoo yi ba ci atum 1955g, ak doonte réewi tapoo yi nangu woon nanu ne réew la mu temb dale ko ca atum 1946g.
- Réewi tapoo yi nangoo nanu ci Japon dun yu am solo, bu ci mel ne Farmosa ak Sakalin añs. Rafleel ko ci mbooleem moomeelam yi nekkoon ci màmbulaan gu atlas gi. Dooley Amerig yi nag juge nanu Japon atum 1951g, ginaaw bi nu xaatimee ag kollareg wéer-ngànnaay cis een digganteek goornamaab Japon bic i dëkkub San Fransisko.
- Xaatim nanu ag juboo ak Itaali, Bulgari, Romani ak Hongri atum 1947g, gii juboo nag li mu yaxal mooy réew yii warloo fay réewi tapoo yi ay alamaani xare.
- Deltu ginaawug ñaari réew yii di Fraans ak Britani ci nekk gi nu nekkoon ay réewi adduna yu mag ci ginaaw xare bi, bu ko defee Amerig ak sofyet yi jël seen barab, mujj it di réew yi ëpp doole ci adduna bi, mujj yor ngànnaay yu bon te aaytal.
- Nërmeelug ñaari noste yii di Nasi ak Fasi ci Tugal ak nosteg xare ga nekkoon Japon, te noste gu mu ci doon rekk sag am bokk na ci li fi indi ñaareelu xare bi. Nostey diktaatoor yooyu bokkoon nanu ci nooni mbokkte yi gën a mag
- feeñug dankub mbokkoo bi (bloc socialiste) ay réew yu bari bokk ci, Bennoog Sofuet gi jiite ko, mu ci mel ne : Kore gu bëj-gànnaar gi, Wietnaam gu bëj-gànnaar gi, Poloñ, Bulgari, Romani, Cekoslowaki ak Hongri añs. Bu dee nag Siin gu Askan gi ak Yogoslawi nag, ñoom ñaar ay réeyi mbokkoo lanu waaye nekkunu woon ci ron yilifug Bennoog Sofiet. Dankub bopp-alal bu gore bi it feeñ, Amerig jiite ko, làmboo nag réewi Tugal gu soww gi, niki: Britani, Fraans, Almaañ gu soww gi, Holand, Beljig, Danmark ak Norwej añs. Amerig it warlul yii réew ndimbalug alal ak gu xare, ngir ñu man a taxaw ci kanamu dankub mbokkoo bi.
- Sos tapoog càmmooñu Atlas (Otan) atum 1939g, mooy tapoo gi boole woon Amerig, Britani, Fraans, Kanada, réewi sowwub Tugal bi, Japon ak Turki. Réew yii nag danu ne woon ku ci song menn rekk, song nga yeneen yepp. Ñu kollarante woon ci seen biir ci dimblante ci wàllug aaru, koom-koom ak alal. Ci geneen wàll, tapoog Warsaw gi daal di taxaw, tukkee ci Bennoog Sofiet ak réewi mbokkoo yi topp ci ginaawam ci càmmooñu Tugal ak penkoom.
- Jëya ju rëy ji juddoo ci xeex bi muy faatug lu sakkan ci dooomu aadama ak yàqug alal ju dul jeex, ngir jumtukaayi xare yu xereñ yi nu ci jëfandikoo ñuy jum yi (les missiles), bombi fepp yi, nuuraakon yi ak ñukkaakon yu diis yi ans. Xare bii moo ëpp lu mu yàq, ray ko, màbb ko ca moomam ja ko fi jiitu woon.
- Ëttu àtte yu Normbrug yi ngir àtte ñoñ Nasi ñi ci tuumay jèqi fitna ak sabab xare bi ak def ay tooñaange jëme ci ñu ñu tëj ñi (les prisonniers) ak ñi ñu njafe ca reewi tapoo ya. Àtte nanu fa tam njiiti nosteg xare gi nekkoon Japon.
- Juddug mbootaayu xeet yi, ngir dëgëral jàmm ak tere xare yi ak xulooy réew yi, ak amal mbaandute ak yamoo ci réewi adduna bi.
- Koom-koomu àdduna bépp a naatoon ginaaw bi xare bi jàllee, li ko waraloon di naali tabax yeek yeneen yi nga xam ne defaraat dëkk yi la doon ligeeye ak wàllug tabax ci anamam yepp. Bi gënoon a rëy ci naal yooyu mooy bu Marsaal.
- Judduwaatug joŋante ci ngànnaay ci diggante ñaari dank yi: bu mbokkoo ak bu bopp-alal, ak sosu gi xare bu sedd bi sosu ci seen diggante, naka noonu dund ci jàmm gi am leegi ci diggante xeet yi ci kaw suuf.
Xare bi ci Afrig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu bari ci xarey Afrig yi (sànnikati Senegaal yi ca lañu woon ) jawali nañu Tugal, ngir xeexal Faraas. Xarekati Afrig yii ñi ngi nekkoon ci dundiinn wu tar te wow, ci biir yeer yi ak ci sedd bu metti bi, jànkoonte nañook jafe-jafe yu bari, lu ci mel ne ñàkk a dégg làkkuw waa Faraas wi akug tumbrànke. Waaye loolu lépp teewul ñu ràññikoo woon ag njàmbaare akug dogu. Xare ba jeex na ci ndamul Faraas ak ñi àndoon ak moom, ñu dàq Almaañ, mu doxe ci ñàkk mbooleem sancoom yi ci Afrig.
Afrig gu yamoo gi Faraas yilifoon ci njiitul Flips Ibuwe dafa nekkoon di jàppale Degol, bu ko defee njiiti Afrik gu sowwu gu Faraas gi ñoom di jàppale Almaañ, ba ca tabaski 1942 g.j, booba lañu wëlbatiku jàppaleji way tappoo yi .
Waa Afrig yi yamuñu foofu, waaye yabal nañu ay xarekat ca jëwub xare ba (front de guerre) ngir jox ñam way xare yi ak jox mbell Tugal.
jeexug xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci atum 1945 lañu daan Almaañ. Sapoŋ it daanu ngir fàccaakonub saal (bombe atomique) ba waa AameriK yi taal ca kawam. Ñaareelu xare bi dakk na - niki bi ko jiitu woon - alag dundug ay milyoŋ ciy nit.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gox
Gox baat la buy tekki ab yaa-yaa wu suuf wu réy te tegu ci kol-kolu àdduna bi. Ci deggoo barab bi ñuy woowee gox dan ciy boolee tamit dun yi ko jege, maanaam yu soriwul tefes yi, lu mel ne Madagaskaar ni mu bokkee ci Afrig, ndax moom la gën a jege ni Asi.
Seddatleeg gox yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci xam-xam, xaaj bu àdduna bi, bu beru rek gox nga, ci tekki bu yaatu, kon sunu sukkandikoo ci loolu dun yépp ay gox la ñu, ndaxte da ñoo beru, dañ ni cundum ci ndox mi.
Baatu gox amul benn tekki rekk. Looloo tax daanaka barab boo dem ci àdduna bi am na ay limi gox. Ci lu daj man nañoo jàpp ne mooy ab yaa-yaa wu suuf wu réy wu am ay yemu yu am solo,(mbàmbulaan, doj, ndand féy-féy... Donte ñu bari da ñoo jàpp ne ñent walla juroomi gox a am waaye di nan far di ci téye juroom walla juroom ñaar.
Ñaar yi ci tàqaloo ñooy Tugal ak Asi, di ko woowee Tugalasi, Bëj-saalumu Aamerig ak Bëj-gànnaaru Aamerig danuy faral di leen di jàppee ñaari gox, suñu booloo nekk Aamerig. Ñenn ñi di boole Afrig Tugal ak Asi mu doon Afritugalasi.
Dun yi dañ leen di boole ci gox yi ñu gën a jege. Lu mel Kanaari donte ci réewum Espaañ la bokk, ci goxu Afrik lañ koy boole. Duni Mbàmbulaan gu dal gi, ci Oseyaani lañ leen boole, ak yeneen.
- 7 gox: Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig, Bëj-saalumu Aamerig, Asi, Tugal, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.
- 6 gox: Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig, bëj-saalumu Aamerig, Tugalasi, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.
- 5 gox: Afrig, Aamerig, Tugal, Oseyaani, Asi.
- 4 gox: Aamerig, Afritugalasi, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.


text:
Tënk bii, Soxna Aram Faal a ngi ko toxale ci yëglekaayu Frãs bi ñuy woowe « Le Monde » génnoon talaata 9 sàttumbar 2014
Boroom xam-xam yee ko wax :
«Doomu jàngoro ebola mën naa dund ñetti weer ci maniyu bi «sperme», gannaaw ba aji-opp ji wéree ; loolu dafa laaj nit ki jël matukaayi kaaraange yi war, laata mu jote ci séy».
Laaj ak tont
Laaj : Yan matukaay lees war a jël ngir daan oppu Ebola ?
Tont : 1. Feeñal ñépp ñi opp ji dal, toppatoo leen. Loolu nag yombul, ndax gisees na ci yeneen réew ay nit ñu opp, bañ a dem ci fajukaay yi, xanaa toog ci seen biir njaboot.
2. Feeñal ñi laaleek aji-opp ji, topp leen lu mat ñaar-fukki fan ak benn, gannaaw ba laale gi amee. Su ñu génnewul ay màndarga, fekk na wàllaate amul. Su ñu génnee màndarga, ñu xam ne wàll nañu leen opp ji. Su boobaa, jokkoo ak kër doktoor a war, ngir toppatoo.
3. Taxawal ay yeete yu takku ñeel opp ji, xamal nit ñi dénkaane ak tere yi boroom xam-xam yi siiwal.
Laaj : Ki opp ji dal, nañu koy def ?
Tont : Fexe ba teg ko ci loxo kër doktoor, ñu ber ko, ngir mu bañ a wàllaate, toppatoo ko. Gannaaw wóoraleesagul ñakk mbaa garab gu ci màcc, dañu koy defal li ñu tudde pajtalu dooleel « soins de support », naka noonu ñu sol ko ndox ndax biir buy daw, indil ko xeeti xorom ak dundeef yi mënul a ñàkk, sol ko ngelaw lu mu noyyi, seetal ko tasyoŋam, fajaale yeneen jàngoro yu ci laxasu... Fàttali telefon bi : 800 00 50 50.
Laaj : Nees di def ngir aaru ci opp ji ?
Tont : Saxoo raxas say loxo, moytu laaleek mbir yu ndoxe yiy génne ci yaramu aji-opp ji, rawatina su fekkee ne màndarga yi feeñ nañu (yaram wu tàng, waccu, biir buy daw, nàcc-nàcc…), bañ a laaleek aji- opp ji ak ay bagaasam…
Laaj : Lees mën a wax ci ndoxum alkol bi ? Ci dëkk yi ndox mu set jafe, ndax loolu dina wàññi wàllaate gi ?
Tont : Ndoxum alkol baax na lool, rawatina fu ndox mu set tumurànke. Waaye nag doyul, fàww ñu sàmmoonte ak dénkaane yeek tere yi : raxas loxo yi ak ndox ak saabu, bañ a laaleek aji-opp ji, naka noonu ak ay bagaasam...
Laaj : Lees mën a wax ci mask yi ?
Tont : Ci jumtukaayi fajkat yi la bokk, ngir lu leen aar, ñoom ñiy jege ki opp ji dal mbaa ku ñu jort ne moo ko dal. Waaye nag, jaar naa leeral ne, fii ñu tollu ci xam-xam bi ñeel opp ji, wàllaate gi mënul a jaar ci ngelaw li ñuy noyyi.


text:
Maanaay Tekkiw làmmiñ
FÉL NDËKKUM MEÑÑANTALI KËMB, JAARE KO CI TEKKIW LAMMIÑ
Meññantali Këmb, day laaj yẽngu yu tar ci fànnay Tekkiw làmmiñ. Tekkiw làmmiñ mooy doxal tastey xam-xam ak mẽn-mẽn. Lu am solo la ci jamonoy tey jii. Kàllaama yépp yi yokkoo ngi ko awe cib yẽngu bu tar ci fànnay Tekkiw làmmiñ, te dafa war a doon lu sax dàkk. Tekkiw làmmiñ day jàppalee ci costey aaréem wu jàngu mu làng ak kómpósàntu Nimerigam.
Ngir Meññantalum Këmbi jamono jii, mẽnees na ko am ci anamu Epub bala ñu koo am ci anamu kẽyit.
Li jẽkk mooy di, tàmbalee ci fi xés a nekk (li fi am ba nuppi), def gẽstub li ne ci Senegaal ci wàllu mbind, moo xam ci arafi Latẽe walla wolofal ci Araab la. Paate Jaañ a ngi doon biral ci xẽti ubbitey téereb Róofoogibaat ci wolof bu yeesam ba ne, am na ci wolof (ni ci yeneen làkk yi, rawatina ci pulaar) ladabu mbindum Araab mu baree bari mu ci nekk, di jẽfi diirub ñaari xarnu, lu mu néew-néew.
Mẽnees na yokk ci moomeel googu lépp luy ciiwalum jamono ji (IFAN, P. Jaañ, ONG, CLAD, PAPA, Sàntaru Mbell yi…).
Ci fànnay Tekkiw làmmiñ yooyu, ANAFA tekki na cib lim bu takku ciy wayndare yu firndewu. Lenn ciy misaal :
- Tekki Wayndareb NEPAD) bi ci 6 Làkki réew mi (Wolof, Séeréer, Joolaa, Màndeŋ, Soninké ak Puular), booleek amal ay atẽliyee ci diiwaani senegal yi ngir moomeelug cikkal ak xóotalug askan yi.
- Tekki Wayndareb Shàrt Afrikenu Yelleefi doom aadama ak yoy askan yi ci 6 Làkki réew mi (Wolof, Séerèer, Joolaa, Màndeŋ, Soninké ak Puular).
- Tẽrinu doxalini mbooloo ci caytug ndéndu mi / SAED ci Wolof, Puular ak Àngle).
- Tekki Wayndareb Wàcceb ndomboy-tànk yi ak yelleefi aji-néew-mbooloo (way-néew-askan) yi ci Afrigu sowu-jant, ci Wolof ak Puular. (Tẽnkum xalaati kolog ba jẽfu ci Wolof ak Puular, ndax taxawaayu ANAFA ak MRG.
- Sumbub tàggatu ci mbirum Jàmm ci kaasamaas ci làkki Màndeŋ, Joolaa, Puular ak Àngle.
- Wàcceb ndomboy-tànk yi ak caytug mbell yi.Mẽn-mẽni bokk-moomeelu gox yi. (Tẽnkum xalaati yoon ci mbirum Wàcceb ndomboy-tànk yi ; Kót ub aaréem wi ak Kót ub mbell yi ; ONG Laa Limiyeer /ANAFA ak Oxfam Amérikaa (Puular ak Màndeŋ).
- Tekki Wayndareb Tẽnkum xalaati Gẽstub njeexit yi ci aaréem week askan wi bu Porose biy meññal wurusu Sabodala wi, ci Màndeŋ
- Tekkeendoo ci Àngle ak Wolof, Wayndarey Liggeeyi Fóróm Sosiyaal bu 2004 amoon ci NDakaaru.)
- Pentum didaktisiyelu jokkoy bari-melo ci 6 Làkki réew mi, ngir may way-xamlu yi fer um ijj, ñu mẽn a jëfandikoob Ordinaatëer ci seeni làkk. Bokk ci Niy wàññi (suul kàmb gu xóot gi xàjjale xeeti Tànk ak Sowu bi ci wàllu njẽfandikuy jumtuwayi xaralay-jokkoo-bari-melo yi wuutante lool, ndax ag njàppandal,) li ñu naan « fraktiir nimerik » bi ci diggante Tànk ak Sowu bi, njoteefug népp ci Ẽefóruut yi.
- Tekkiy losisiyel yu yaŋu ((SPIP, Mosilaa Faayẽfox, Abiwórd) (Wolof) ; tekkin ci yeneen làkk wa ngi ciy yoon.
- Tekki Wayndareb Sàrti cẽslaayi Mànkoo (Kõowãasiyõo) bu Sẽneew ak porotokoli ndolleentam ci Wolof.
- Tekkiy sumbi tàggat ciwàllug njiiteef, xelum cémb ak caytu ANAFA / Dinaa Ãntẽrpiriis (Wolof, Puular, àngle ak Màndeŋ).
- Tekkib pàccu Kót Elektoraal bi jẽm ci pexey wote ngir yee askan ci nan lañuy wotee (wolof, séereer, pulaar, joolaa, Màndeŋ ak sóninke).
- Tekkib Porotokol bi ñeel, yelleefi jigeenu Iiñoo Afrikeen (wolof, pulaar, sérère, joolaa màndeŋ ak sóninke).
- Bérabalub Lósisiyel yu yaŋu ci làkki réew mi (wolof, pulaar, séereer, joolaa màndeŋ ak sóninke).
- Tekkim woyafalug Ndeyu Sàrti Réew mi ci (wolof, pulaar, séereer, joolaa màndeŋ ak sóninke).