text:
Banaana
Banaana foytéef la gu bawoo ci garabu banaana. Banaana yi ay foytéef lañu yoo xam ne yu ci ëpp duñu am pepp bawoo ci ay xeet yu nit ñi di jëfandikoo. Yennat ci banaana yi nga xam ne nit a koy ji, amnañu ay pepp.
Banaana yi yu ci ëpp dañuy mboq am ay tupp-tupp. Banaana pàcc bu am solo la ci lekkug yenn gox yi. Fu ci mel ni Ugaandaa miy génne lu ëpp juroom-fukki mbir ci banaana.
Cosaanu tur wi nag, lu ëpp ci woroom xam-xami gongikubaat yi ñoo ngi ko delloo ci làkku Wolof ne fa la ko yeneen làkk yépp jële. Ba naa na. Amna ñu ne dafa am foyteef bu tuddoon NA te xaw a mel ni moom, bi banaana feeñee nag te gën koo neex, ñu ne: Ba naa na , maanaam bàyyi naa na.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Musa acuminata


c: text/html

text:
Wikiquote:Babel
Xët wii moo lay leeral nooy xamale yeneen jëfëndikookat yi, say xameel ci yeneen làkk yi ak tolluwaayu xameel gi.
Lumuy jariñ[Soppi]
Donte fii w:Wikipedia ci kàllaama w:wolof la, waaye du ñi fi nekk ñépp a deggante. Am na ñu deggul wolof, walla seen degg des na, ñu man a soxla ku ñu jokkool ci làkk bi ñu degg, walla wolof yu yomb. Am na ay waa wikipedia yu deggul wolof te di bëgg a jàpp ci liggéey bi, kon di na am solo lool nga wax ko ci yan làkk ngeen man a waxtaane, ngir njariñam man a feeñ.
Mii sémb di na yombal jokkoo gi ci biir aw askan gu bariy làkk gu mel ne Wikipedia: ci misaal, di na yomb jot kuy wax wenn làkk wi, te itam di na xamale tolluwaayu degginu wolof gu ab jëfëndikookat bu bindu.
Nu ma koy defee?[Soppi]
Doy na nga yokk ci sa xëtu jëfëndikookat Babelbox bi, tabax ko ci topp tektal yii:
- Tambalil ak {{Babel-
- Nga yokk ci limu làkk yi nga degg te teg ci |
- Misaal: {{Babel-3| (3 làkk)
Su ko defeen nak nga def ci tolluwaayu ni nga deggee wolof. Soo bëggee mu mel ne ni nga koy gisee (ci sa ndeyjoor), nga def: wo-0 walla wo-1 walla wo-2,añse.
Misaal: {{Babel|wo-1|fr-1|en-1}}

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Surnal internet bi ñu naan Hubert Fichte: Love and Ethnology la ko waral mo di mbir bu boole Goethe-Institut ak Haus der Kulturen der Welt, S. Fischer Stiftung ak S. Fischer Verlag ak ñeneen jap ci, te mu wara tukki jëm: Lisbon, Salvador de Bahia, Rio de Janeiro, Santiago de Chile, Ndakaru, New York, ak Berlin.
Hubert Fichte: Love and Ethnology fa muy tàmbëli mo di Nettali bu mag bu Fichte bi ñu naan Die Geschichte der Empfindlichkeit (Taarixu yég-yég), bi Fichte bin ci diggënte atum 1970 yi ak 1986 bi muy gaañu. Ci Ñaar-fukk-ak-ñenti teere ya mu fasoon-yéné bind, fukk-ak-juróom-ñent ño jota pare laata miy gaañu; fukk yi ci des jotu ño pare wola ñu reer. Diggënte 1987 ak 2006 fukk-ak-juróom-ñaari teere, yen yi nak motu ñu, jot ne ño feeñ ci réew yiy lakk Àleman nit ñi jot ci am ñu ko gëstu. Hubert Fichte: Love and Ethnology mbir mi mi ngi lalu ci ay teere yi S.Fischer Stiftung firndeel te li ko waral moodi fexe yen ci reew yi Fichte ak Leonore Mau jot tukki diggënte atum 1960 yi ak atum 1980 yi ñu jot ci liggéeyam.
Fichte, bi muy topato art yi te di bind, li ko soxaloon moodi fexe ba cuq littérature post-colonial ak art bu bes. Hubert Fichte: Love and Ethnology nak da fa jublu ci Black Atlantic (Paul Gilroy), ci diiwaan yi nit ñu ñuul yi tasaaroo fëp ci aduna ak seeniy cosaan yi nga xamante xiir ne ñu Fichte ak Mau ci seen liggéey ak dég-dégu ethnologie.
Exposition bi tudd Mistake! Mistake! said the rooster… and stepped down from the duck (juumte! juumte! La ganaar ga wax ni miy wàccé kanaara ga) (23.9.–5.11.2017), mi ngi lalu ci nettali bi ñu naan Ein Glüchkliche Liebe (1984/88; mbëggéél gu neix) te Josée Maria Vieira Mendes (éditrice: Cotovía) firndeel ko yàggul, da fa boole artistes yi ñu naan Gabriel Barbi, Ramiro Guerrero, Ana Jotta, Eurydice Kala, ak Simon Thompson, ak it liggéey bi Fichte ak Mau def ba ñu demé Salazar ca Purtugal ci atum 1960 yi. Exposition bi, te Jürgen Bock sanc ko ca berep bu nekk Lisbon bu ñu naan Lumiar Cité, dey jakkaarloo ak mbir yu soxaloon Fichte yu mel ni mbugël, sañ-sañi doomi adama, bisexualité ak it esthétique am moom ak Mau. Jéém-jéém yi Fichte def ci wallum yaatal mbind ci boppam ak mbind bu jublu ci art jot neñ ko sulli fofa ca Lisbon te nga xamante mooy jeego bu njëkk ci mbir mi.
Ñaari exposition Implosão:Trans(relacion)ando Hubert Fichte, Max Jorge Hinderer ak Amilcar Packer sanc ko ca MAM Museum of Modern Art (7.11.–17.12.2017) ca Salvador da Bahia ak Centro Municipal de Arte Hélio Oiticica (25.11.2017–13.1.2018) ca Rio de Janeiro, ñi ngi lalu ci nettali Fichte bi ñu naan Explosion (1993) te mu bind ko ci juróom-ñenti-téemeeri kayit. Tàmbële ci firndee bu Marcelos Backes (éditrice: Hedra) ak gëstu yi Fichte ak Mau defoon ci diiné Afrik bi ñu naan candomblé ak it coow bi jipoon ca diggënte Fichte ak photographe-ethnologue fraase bi ñu naan Pierre Verger ay artistu reew yu barre liggéey nañu, artistu Brésil ak yeneeni reew liggéey neñu.
Exposition bi nara am 2018 ci Museo Nacional de Bellas Artes (13.9.–18.11.2018) ca Sanatiago de Chile, Mario Navarro mo ko sanc, mi ngi lalu: ci ay jukki ci Chili yu nekk ci nettali Fichte bi ñu naan Explosion bu Cecilia Pavón (éditrice: Metales Pesados) firndeel; ak it émission radio bi tudd Chile: Experiment auf die Zukunft (Chili: ab cafka ëllëg), ba njëkk daw radio Àlemañ (Norddeutscher Rundfunk) ca atum 1971. Fichte ak Mau de ño amoon coppatee politik bu Salvador Allende ba tax at bobu ca dëkkam leñu ko dund. Waxtaan yi Fichte amoon ak Allende ak it Carlos Jorquera, bi yoroon ci gornement Chili jëfëlente beek taskatu xibaar yi, am neñu soolo lolu ci jeego bi di Santiago de Chile, te it di feeñal bu bax yég-yég bi Fichte amoon ci socialisme bu Amerik Latine.
Jeego bu Ndakaru da fa boole Koyo Kouoh, commissaire ca RAW Material Company, ak Ibrahima Diagne mi nar a jiité waxtaan biy am Ndakaru (5.–24.10.2018). Jeego bi nak, ci teere boobu ñu naan Psyche (firi yu: Maguèye Kasse, Ibrahima Diagne ak Mamadou Diop, éditrice: L’Harmattan Sénégal) lay tàmbali, dàldi jublu ci tukki ya Fichte ak Mau tukki woon ci reew yu mel nii Benin, Togo, Senegal, Burkina Faso, Guinée Bissau ak Tanzanie ak gëstu yu Fichte jota gëstu ci wàllum fac ak facum wérëdig xel.
Ci firndeel Die Schwarze Stadt: Glossen (1980; Black City: Glosses, editeur: Sternberg Press) ci Àngale bu Adam Siegel la exposition bi wara am Participant Inc ak E-Flux Space lalu te Yesomi Umolu ag Katja Rivera sanc ko (3.12.2018–13.1.2019). Ci diggënte 1978 ak 1980 Fichte toog na lu yágg New York. Fofu la ko aada ak cosaanu ñit ñu ñuul yi gënë feeño, ndax fofu le ñu dajalo ñom ñëpp – fofu le ñu ko njëkk feeño ni ab “contre-universalisme”, beneen yoonu art bu dëggu te bu dul bu tubaab yi. Gis gis boobu Fichte gën na ko feeñal ci waxtaan yi mu waxtaan ak ay artistes, activictes ak yeneeni nit yi mu fa dajel.
Jéégo bi muj ci Love and Ethnology – The Colonial Dialectic of Sensitivity (after Hubert Fichte) (Love and Ethnology – The Colonial Dialectic of Sensitivity (bi ñu weeso Hubert Fichte)), Berlin lay xewee ca palaas bi ñu naan Haus der Kulturen der Welt (18.10.2019–6.1.2020). Diedrich Diederischsen ak Anself Franke, ñaar ñi jiite mbir mi, lañu ko sas, ñu daldi dajale yitté yeek aaru kuréel yi jiitu te xewoon fenéen, boolé leen, yokk ci yu bees. Jeego Berlin bi, muy ci waxtaan bi muy taxawal ak aar yi muy wone, li muy jeema fësël mooy li liggéeyu Ficht ci wallum taalif ak ethnography jur ci Almañ bi nga xamantene da fa doon doora génne ci geer: xalaatam ci sey ak gis-gisu yég-yég gu xoot bi mu ñoral jamonoo yi muy wër li Paul Gilroy tuddee Black Atlantic. Aar yu bées yuy gëstu ci wallu teewalaat ak delloo, ci doxalim biy jël aar tekk ko ci kaw, ak it li dese dag ci buumu jaam bi ñu naan colonisation.
Ak ay aar waaye it ay archives yu bare yu Nadja Abt, Heriberto “Eddie” Alicea, Kader Attia, Gilles Aubry, Richard Avedon, Alvin Baltrop, Gabriel Barbi, Letícia Barreto, Coletivo Bonobando, Michael Buthe, Miguel Rio Branco, Rosemarie Clausen, Nathalie David, Mestre Didi, Hubert Fichte, Claudia del Fierro, Avril Forest, Alair Gomes, Renée Green, Philipp Gufler, Ayrson Heráclito, Isaac Julien, Euridice Zaituna Kala, Kippenberger und Akim S. aus 44, Friedl Kubelka, Pedro Lemebel, Cristóbal Lehyt, Musa Michelle Mattiuzzi, Leonore Mau, Tiona Nekkia McClodden, Virginia de Medeiros, Michaela Melián, Mario Navarro, Richard Oelze, Pan African Space Station, Lil Picard, André Pierre, Lili Reynaud-Dewar, Daniel Richter, Thierno Seydou Sall, Pap Samb (Papisto Boy), Pierre Verger, ak James Van Der Zee.
Jeego Berlin bi da fa andaak benn tééré bu mag bu nu tuddee Love and Ethnology – The Colonial Dialectic of Sensitivity (after Hubert Fichte), by Diedrich Diedrichsen, Anselm Franke, ak Haus der Kulturen der Welt amal te Sternberg Press wara genn ca fukk-ak-juroom-ñaarelu fan bu weeru Oktoobar ci atum 2019.


text:
Recevant la délégation de la coalition Yewwi Askan Wi ce jeudi, le Khalife Général des mourides, Serigne Mountakha Mbacké, a exprimé toute sa reconnaissance à l’endroit du Président Ousmane Sonko et compagnie en déclarant : “Da ngeen ma defal lo xam ni duma ko faaté mukk”.
Yallah defal ma tawfeex ba borr bobu maleen ameel ma fayleen ko
“Dama leen woo ci lu baax ci lu rafet, ngeen wuyu ma ci wuyin gu rafet te muy dëgg ci yeen. Lolu dumako fatte ba mukk. Wayé na ngeen xam ni loolu buma leen ameel la. Ngeen fekk fi yeene bu rafet bima am ci yeen. Wa Borr bobu borr bu mag la. Borr buma wara am jom la ma fay leen ko. Lolu nak dissu mako kenn ku du sunu boroom mi def aka dindi ci barkep Serigne Touba. Damay ñaan ci barkeb sëriñ tuuba Yallah defal ma tawfeex ba borr bobu maleen ameel ma fayleen ko”.
Sonko et Cie reconnaissants
Réagissant à cet émouvant discours de l’autorité de Touba, le Président Ousmane Sonko a dit ceci :
“Au contraire, c’est nous qui avons une dette envers Serigne bi. Nous sommes tenus de répondre favorablement à ses requêtes et de suivre ses orientations. Il a sorti le pays d’une impasse et nous lui en serons éternellement reconnaissant. Yagg fi lool te werr Mbacké”.


text:
•Yaa ngi mel ni ku ñu dénk mu war a wattu tolluwaayu nit ñi ci àdduna si ba naan : « Nit ñi ci àdduna bi ñoo bare ba seen i itte maneesu koo faj, war tax fàww ñu wàññi leen rawati na nun Afrig », nga ni : manunoo am ab dund ak mbëj mbaate am ndox añs mu doy ndare nu wàññi ni nuy jure nun saa-afrig yi.
• Nee nga it réew mi li mu soxla ci mbëj am na ko waaye dañu koy yàqate (maanaam ni ñu koy jëfandikoo moo baaxul) kan moo koy yaq ? Xanaa du baadoola bi yor ñaari làmp ak benn wuppukaay ak ub tele te bu tontu li ñëwee tollu ci 6000 f am njëg lu mu ko faye të ko. Xam naa booba fàtte nga màkkaan ak campeef yii nga taxawal te amaluñu réew mi benn njariñ lu dul salax as néew li nu ame ci koom.
• Wax nga ci mbirum Barsaa-barsàq, ne : dañuy dem foofa di witt soraas ak ay pom, mu mel ni danga leen koo xeebal, ci saa si lu matul ñeenti simili nga dellusi ci ag ug ngaaral ne : Dangaa bëgg ñu defe ko niki ay nooraan… (maanaam ñu am ay pas ak waa réewi Órob yi ci ñaar ba ñetti weer bu ko defee lawax yi dem di ci ag yoona wéy di « witti »…).
Kon dangaa bëgg a lootaabeel sa bopp tukki bi ba mën a joti ca koppar ya cay ruuse te nanguwoo koo bàyyee ak ña cay sonn ak ñàkk seen ug njaboot.
Xanaa lii kon mooy doon golo di bey baabun dunde? Muy wax-weet ci jenn jamono.
Nga yokk ci sax lu gënatee yées, muy : ag xeetal (boddikoonte xeet) ngir dàccloo lawax yiy dem ci mbëkk mi ci ne dëkk ya ñu jëmm ay way-xeetal lañu, moo ne de jamono ju ne yaa ngay dem foofa di fa teewal réew mi mbaa Afrig te mësoo koo ŋaaŋ ca seen kam.
1
• Lu jëm ci njàngalem sëy ci jàngu yu suufe yi : « Nga ni réewum Senegaal du ko mas a nangu… Te ‘l’UNESCO’ amul lenn lu mu nu mën a ga »
Xanaa danga noo jàppe ay xale walla ñu amul ay xel.
*Ndaje ma amoon fa Mbuur *Géej te l’UNESCO’ lootaabe woon ko, lu ko taxoon a jóg?*
Lu tax ña fa teewon wax lu wuute ak lii nga wax yaw ak sa jëwriñ ji yore njàng mi?
Nee nga it : » Senegaal toqug soroj mbaa gil génnagu fi » te moo ne la dale atum 2004 ba tey ñoo ngi ŋacc gil ga foofa ca Ngajaga.
• Ba tey nga it ñakk yi dinañu dikk, te ñi ciy àddu di wër tele ak rajo yi, di def ay leeral ak ay yeete ci ña ko sos nu ñu ko defaree ak la mu man a indil nit ñi koy jëfandikoo ci ay gàllankoor yu ñu xaarul woon, dañoo war a noppi. Moo xam ñu leen di tudde ay amadagunduŋ, ay fajkatub mbaate ay garabalkat.
Li ma lay laaj mooy, kañ la ab ma-xam-suuf ci àddina ëpp xam-xam ub paj fajkat ya ko jàngi woon? Rawati ana ñoo xam ne sax seen xam-xam ci paj ci wàll gii jëm di jàngoro yu gaaw a wàlle yi « nga ni waruñu cee wax« ?*
• Yaa ne it : » Doo wax ci wayndare yi la campeef yi ñu dénk saytu ak càmbar yoriinu koppari réew mi jébbal, ndax gisóo ci benn bu ci am solo bu jar nga ciy taxaw mbaate ñu ciy dem ci yoon « .
Lii nag mooy firdeel ne dëgg-dëgg ci nguurug jaay-doole ak yaa ma neex lanu nekk, muy làq doom dóor doom. Wuute lool ag la nga nu digoon ne doo làq cig njubadi dinga doon njiitu réew mom ñépp ngay yemale ñi ànd ak yaw ak ñi la faralu ngay yemale.
Moo ne de bu doon ci say wujji pólotig la jëm yet wi dal na bu yàgg mbirum Xalifa Sal doy na ci ag niral.
Téeméeri tamñareet ak juróom-ñett (108) ya ñu luubal ca « poste » te ñu tudd ca Sire Ja, fanweeri tamñareet ak juróom-ñett (38) ya ne mërr ca « domaine » bu Tëngéej te ka ñu ci tuumaal di Maamur Jàllo, batay ñaar-fukki tamdareet ak juróom-ñent (29) yoy meññet yi ak Mbay Njaay jarul teg ci yoon, ba ci mbirum « Coud » ma ak Umar Ñebbe jarul yóbbu yoon Sëñ Maki?
• Ñetteelu kay gi nga ne : » La nga waxoon daaw nga ci waaxaat ren » Bu dee coow li ciy judd nag jamono jii, amaloo ko solo. Te daaw de danga ne woon : « wax ci jotagul, te ñi nga àndal mayoo ci kenn mu ciy àddu « . Mu mel ne nag bañoo ku ci wax waaye ku wax ne sañoo ko ngay bañ ndax gis nañu ñu bari ci ñi fare ak yaw ku ci ne amoo sañ-sañu laajaat baatu askan wi nga dàq ko, manees cee tudd nu mel ne : Mustafaa Jaxate ak Musaa Jóob añs… Te booba ba leegi noo ngi gis ñi lay jàppale naan am nga ci sañ-sañ te dara fekku leen ci.
Wax nga ci mbiru « Franc CFA » nee : » Bu nu neexee tuddee ko mbott mbaa mbonaat, yabaate manut weesu jii wax, ci ku tollu ni njiitu réew. Du yéen a nu digoon ni dinanu taqalikoo ak xaalis bu bon bii balaa noo atum 2020 noo ngi ci 2021 ba leegi gisagunu « Eco » indiwoo tontu ci lu nit ñi man a dégg, xanaa di wax waxi mbott a kii mbonaat.
Li nuy laaj ba tey mooy sunu xaalisub bopp, bu nuy defare fii, di ko dencal sunu bopp ci sunuy bànk, di ko saytul sunu bopp itam, sañ koo jënd ak a jaaye njëg gu nu soob, mu man a dëppoo ak sunum koom. Bëggatunu ci benn loxob doxandeem.
• Ngardàjjoo teley réew mi lu tollu ci ñaari waxtu ngir rekk bañ ku la tontu mbaa ku def ay njañse mbaa lootaabe ay béj ginnaaw gi niki nu ko xame woon mu doonoon lu daan taaraal domokaraasi ci réew mi ak ug yemele ci nees di séddalee xibaar ci askan wi. Boole ko ag di xuppe ak dànkaafu ay tele ay ak rajo ndax rekk la nga jàpp ne ànduñu ak yaw. Ana « CNRA » mi ñu dénk caytu ndoxiinu caabal yi ci réew moo mii nga xam ne saa su ne mu ngi génn ay bataaxeli artu dem sax bay egg ci dakkal yënguy yenn ci ay kër bi ci mujj di « Sentv ak Walftv », ci ndeetel at mii nu nekk.
Yemoo ci loolu sax waaye dem ba egg ci di fey ngir ñu jàllaleel la sa jataay boobu muy luy jar njëg gu yékkatiku ci jibay réew mi. Tànn say saabalkat ak laaj ya ñu lay laaj, ana maandu? ana dëggu?
Yaw njiitu réew mi ragalal Yàlla « Diiskuur a laa nasiyoŋ »
•Yaa ngi mel ni ku ñu dénk mu war a wattu tolluwaayu nit ñi ci àdduna si ba naan : « Nit ñi ci àdduna bi ñoo bare ba seen i itte maneesu koo faj, war tax fàww ñu wàññi leen rawati na nun Afrig », nga ni : manunoo am ab dund ak mbëj mbaate am ndox (… añs) mu doy ndare nu wàññi ni nuy jure nun saa-afrig yi.
• Nee nga it réew mi li mu soxla ci mbëj am na ko waaye dañu koy yàqate (maanaam ni ñu koy jëfandikoo moo baaxul) kan moo koy yaq ? Xanaa du baadoola bi yor ñaari làmp ak benn wuppukaay ak ub tele te bu tontu li ñëwee tollu ci 6000 f am njëg lu mu ko faye të ko. Xam naa booba fàtte nga màkkaan ak campeef yii nga taxawal te amaluñu réew mi benn njariñ lu dul salax as néew li nu ame ci koom.
• Wax nga ci mbirum Barsaa-barsàq, ne : dañuy dem foofa di witt soraas ak ay pom, mu mel ni danga leen koo xeebal, ci saa si lu matul ñeenti simili nga dellusi ci ag ug ngaaral ne : Dangaa bëgg ñu defe ko niki ay nooraan… (maanaam ñu am ay pas ak waa réewi Órob yi ci ñaar ba ñetti weer bu ko defee lawax yi dem di ci ag yoona wéy di « witti« …).
Kon dangaa bëgg a lootaabeel sa bopp tukki bi ba mën a joti ca koppar ya cay ruuse te nanguwoo koo bàyyee ak ña cay sonn ak ñàkk seen ug njaboot.
Xanaa lii kon mooy doon golo di bey baabun dunde? Muy wax-weet ci jenn jamono.
Nga yokk ci sax lu gënatee yées, muy : ag xeetal (boddikoonte xeet) ngir dàccloo lawax yiy dem ci mbëkk mi ci ne dëkk ya ñu jëmm ay way-xeetal lañu, moo ne de jamono ju ne yaa ngay dem foofa di fa teewal réew mi mbaa Afrig te mësoo koo ŋaaŋ ca seen kam.
1
• Lu jëm ci njàngalem sëy ci jàngu yu suufe yi : « Nga ni réewum Senegaal du ko mas a nangu… Te ‘l’UNESCO’ amul lenn lu mu nu mën a ga »
Xanaa danga noo jàppe ay xale walla ñu amul ay xel.
Ndaje ma amoon fa Mbuur Géej te l’UNESCO’ lootaabe woon ko, lu ko taxoon a jóg?
Lu tax ña fa teewon wax lu wuute ak lii nga wax yaw ak sa jëwriñ ji yore njàng mi?
Nee nga it : » Senegaal toqug soroj mbaa gil génnagu fi » te moo ne la dale atum 2004 ba tey ñoo ngi ŋacc gil ga foofa ca Ngajaga.
• Ba tey nga it ñakk yi dinañu dikk, te ñi ciy àddu di wër tele ak rajo yi, di def ay leeral ak ay yeete ci ña ko sos nu ñu ko defaree ak la mu man a indil nit ñi koy jëfandikoo ci ay gàllankoor yu ñu xaarul woon, dañoo war a noppi. Moo xam ñu leen di tudde ay amadagunduŋ, ay fajkatub mbaate ay garabalkat.
Li ma lay laaj mooy, kañ la ab ma-xam-suuf ci àddina ëpp xam-xam ub paj fajkat ya ko jàngi woon? Rawati ana ñoo xam ne sax seen xam-xam ci paj ci wàll gii jëm di jàngoro yu gaaw a wàlle yi « nga ni waruñu cee wax »?
• Yaa ne it : » Doo wax ci wayndare yi la campeef yi ñu dénk saytu ak càmbar yoriinu koppari réew mi jébbal, ndax gisóo ci benn bu ci am solo bu jar nga ciy taxaw mbaate ñu ciy dem ci yoon « .
Lii nag mooy firdeel ne dëgg-dëgg ci nguurug jaay-doole ak yaa ma neex lanu nekk, muy làq doom dóor doom. Wuute lool ag la nga nu digoon ne doo làq cig njubadi dinga doon njiitu réew mom ñépp ngay yemale ñi ànd ak yaw ak ñi la faralu ngay yemale.
Moo ne de bu doon ci say wujji pólotig la jëm yet wi dal na bu yàgg mbirum Xalifa Sal doy na ci ag niral.
Téeméeri tamñareet ak juróom-ñett (108) ya ñu luubal ca « poste » te ñu tudd ca Sire Ja, fanweeri tamñareet ak juróom-ñett (38) ya ne mërr ca « domaine » bu Tëngéej te ka ñu ci tuumaal di Maamur Jàllo, batay ñaar-fukki tamdareet ak juróom-ñent (29) yoy meññet yi ak Mbay Njaay jarul teg ci yoon, ba ci mbirum « Coud » ma ak Umar Ñebbe jarul yóbbu yoon Sëñ Maki?
• Ñetteelu kay gi nga ne : » La nga waxoon daaw nga ci waaxaat ren » Bu dee coow li ciy judd nag jamono jii, amaloo ko solo. Te daaw de danga ne woon : « wax ci jotagul, te ñi nga àndal mayoo ci kenn mu ciy àddu « . Mu mel ne nag bañoo ku ci wax waaye ku wax ne sañoo ko ngay bañ ndax gis nañu ñu bari ci ñi fare ak yaw ku ci ne amoo sañ-sañu laajaat baatu askan wi nga dàq ko, manees cee tudd nu mel ne : Mustafaa Jaxate ak Musaa Jóob añs… Te booba ba leegi noo ngi gis ñi lay jàppale naan am nga ci sañ-sañ te dara fekku leen ci.
Wax nga ci mbiru « Franc CFA » nee : » Bu nu neexee tuddee ko mbott mbaa mbonaat, yabaate manut weesu jii wax, ci ku tollu ni njiitu réew. Du yéen a nu digoon ni dinanu taqalikoo ak xaalis bu bon bii balaa noo atum 2020 noo ngi ci 2021 ba leegi gisagunu « Eco » indiwoo tontu ci lu nit ñi man a dégg, xanaa di wax waxi mbott a kii mbonaat.
Li nuy laaj ba tey mooy sunu xaalisub bopp, bu nuy defare fii, di ko dencal sunu bopp ci sunuy bànk, di ko saytul sunu bopp itam, sañ koo jënd ak a jaaye njëg gu nu soob, mu man a dëppoo ak sunum koom. Bëggatunu ci benn loxob doxandeem.
• Ngardàjjoo teley réew mi lu tollu ci ñaari waxtu ngir rekk bañ ku la tontu mbaa ku def ay njañse mbaa lootaabe ay béj ginnaaw gi niki nu ko xame woon mu doonoon lu daan taaraal domokaraasi ci réew mi ak ug yemele ci nees di séddalee xibaar ci askan wi. Boole ko ag di xuppe ak dànkaafu ay tele ay ak rajo ndax rekk la nga jàpp ne ànduñu ak yaw. Ana « CNRA » mi ñu dénk caytu ndoxiinu caabal yi ci réew moo mii nga xam ne saa su ne mu ngi génn ay bataaxeli artu dem sax bay egg ci dakkal yënguy yenn ci ay kër bi ci mujj di « Sentv ak Walftv », ci ndeetel at mii nu nekk.
Yemoo ci loolu sax waaye dem ba egg ci di fey ngir ñu jàllaleel la sa jataay boobu muy luy jar njëg gu yékkatiku ci jibay réew mi. Tànn say saabalkat ak laaj ya ñu lay laaj, ana maandu? ana dëggu?
Yaw njiitu réew mi ragalal Yàlla te xam ne doole joo am ba di ko jaay yëgal ni ju ni toll ci sa moroom la bawoo, te bis dina dikk nga ñàkk ko ba foog ni masoo koo ame.àlla te xam ne doole joo am ba di ko jaay yëgal ni ju ni toll ci sa moroom la bawoo, te bis dina dikk nga ñàkk ko ba foog ni masoo koo ame.


text:
About the station
À propos de : Léer Gi FM Saint-Louis 97.9, Bibal bi maanaam Tawreet, Saboor ak Injil, mooy téere bi Yàlla wacce ngir leeral ak woomat bepp doomu Adama. Téere Saboor saar 119 aya 105 wax na, “Sa kàddu laay niitoo samay tànk, muy leeral samaw yoon.” Kurél biy defar Léer Gi FM Saint-Louis 97.9, ci Saint-Louis lay daje ayu bes bu nekk ngir wajal emission yu mëna barkeel nit ñi di leen jëmale ci Yàlla. Mën ngeen jokkoo ak nun jaar ci: adresse e-mail: leergifm.st.louis@gmail.com numéro de telephone: +221 77 254 16 16 / +221 33 961 19 92 Léer Gi FM Saint-Louis 97.9 est une radio station sur les Saintes Ecritures (La Bible). Dieu nous a donné la Bible pour nous guider dans la vie de chaque jour. Psaume 119 :105 «Ta parole est une lampe à mes pied et une lumière sur mon sentier. » Vous pouvez communiquer avec nous par : adresse e-mail: leergifm.st.louis@gmail.com numéro de telephone: +221 77 254 16 16 / +221 33 961 19 92


text:
Saa Boroom ay Ndaanaan!
Damaa nekk ci saxaar gi di tukki, jóge cib dëkk jëm cib dëkk. Saxaar giy daw, di daw saay gët di jaabante ci diggante asamaan ak suuf, saxaar gi di daw may xool kéew mi ak gàncax gi ak garab yi ak tool yi ak jur gi; samam xel xelli jox samab xol rekk ma daal di yéemu ci Ndaanaan li def lii. Ci noonu ag cant ganesi ma.
Saa Boroom ay Ndaanaan!
Cant, ab dëkk la niki weddi waaye ku sanc dëkkub cant gental ca booba bob weddi te sag pay mooy ndollan lu dul jeex. Mbind mii mooy seede samag cant ci Ndaanaan lu Màgg lii mbaar asamaan te amul i jën, bu bëccëgee mu taarale ko jant bi, bu guddee weer wi ak i biddiw wuutu ko. Lal suuf te amul keno def ci ay xur ak i tund ak yi ma lim ci kaw ba noppi boole nit ñi ak jinne yi ak ndégment yi ak rab yi ak njanaaw yi ak yu nu xamul ci kawam te taxul suuf rës. Ndaanaan li xàjjale suuf ci diggante géej ak jéeri ak dex ñoom it ñu am ñu leen dëkke te teewul Ndaanaan li lootaabe lépp ba kenn du ne lii bu ko defe woon nii.
Saa Boroom ay Ndaanaan!
Ku teewlu, teew. Ku teew, teewe. Ku déglu, dégg. Ku dégg, dégtale. Ku xool, gis. Ku gis, gag. Ku làmb, daj. Ku daj, daaj. Ku xeeñtu, banamtiku. Ku banamtiku, tàqamtiku.
Ana way-xelu ñi? Dikkleen! Dikkleen seere ne Ndaanaan dëgg ca la baat ba di wund ci lu dul wor mooy saa Boroom.
Kii mooy Ndaanaan li gaa ñi sukkandiku bay daan seen i kem, di naan ca lem ya bu ñu xamee ak bu ñu ko umpalee, bu ñu ko nangoo ak bu ñu ko bañee te taxul ñu mat ndaanaan. Képp ku mu solal yuppit foo jaar nit ñi di la niit te lu jiit yi bari-bari du la tee xuus di wane yoon ñu di la yéem fekk Ndaanaan lu Màgg li la waaye du yaw.
Céy lile Ndaanaan!
Saa Boroom ay Ndaanaan!
Lootaabe na kaw, lootaabe suuf, lootaabe diggante bi. Nos na biir, nos biti. Ndaanaan lii moo nu bind, moo nu moom, moo nu melal, moo nu kàttanal, moo nuy wërsëgal, moo nuy dundal, moo nuy ray te bu ëllëgee moo nuy dekkal, kenn fekku ko ci nun. Ndaanaan lii lottul ci dara, mooy Aji-Nangu ñaan Ji, mooy Tab ji, mooy fajkatu aajo yi, Moom la lépp yomb, Moom la dara tëwul, moo peeg lépp ak ñépp ak fépp tey seen Boroom, du wàññikule dara ba di ko jeexle, lu mu ne nekkal loola nekk fi saa sa te dara du ko teree nekk, lu mu ne du ne, loola du ne te dara du ko tax a ne.
Tudd naa sellug Ndaanaan lile! Ndaanaan lii mooy Aji-Yaakaaru Ji dul tas yaakaari ku ko yaakaarul aste ku ko yaakaar, moo Màgg, moo Kawe, moo Tedd, moo Baax, moo Sell, mooy Yërmànde…
Saa Boroom ay Ndaanaan!
Saa Boroom Yàlla ay Ndaanaan li jiitu amul lu ko féete kanam, moo mujj, amul lu ko féete ginnaaw, moo féete penku ak sowu ak bëj-saalum ak bëj-gànnaar, moo ndarkepp lépp, moo feeñ ba réer, moo réer ba faf feeñ. Amul lu ko dara di yokk, amul lu ko dara di wàññi. Amul lu ko war ci kenn mbaa lenn mbaa fenn. Lu am ak fu mu amee ak nu mu amee ak ku ko amal ci coobareem daal la waaye lu amul itam noonu.
Tudd naa sellug Ndaanaan lii nga xam ne moo ma may tawféex ba ma man a sotti lii ci saxaar gii ginnaaw bi ma xoole sama bopp gis ko, xool li ma wër gis ko.
Maa ngi sukk ci kanamam ànd ak toroxlu man jaamam bu xeebu bii te bari ayib lool, lompañ te lott ci lépp lu mu ma manalul; maa ngi lay xaaraan ak a yalwaan ak a dagaan Yaw Ndaanaan li nga may ma mujj gu rafet te may ko képp ku gis mbind mii mbaa mu dawal ko mbaa mu déglu ko ci barkeb ki joxoñ ñépp ak lépp ak fépp Ndaanaan li nga doon.
Céy saa Boroom Yàlla mooy Ndaanaan!
Ismayla Géy WAX(Wolof Ak Xamle)


text:
Arminaat
Arminaat seddatlinu taariix(date) yi la ci jenn jamono. Doon na ag noste gu waa Isipt yu yàgg ya sàkkoon ngir séddatle ak a nos jamono ji ci ay diir. Ca ndoorte la dañu koo sàkkoon ngir man a dëppale yenn feeñte yu saytubiddiw ak yu gëstubiddiw ak jamono ja ñuy amee. Doon nañu ko jëfandikoo it ngir natt seeni bési xumbéeli diine.
Bennte yu arminaatModifier
Ci taariix arminaat yépp a cëslaayu ci ay bennte(unite) yu dénd yu seen diir aju ciy feeñtey saytubiddiw.
BésModifier
Daanaka ci xay yépp, coppite gi ci bés ak guddi moo doonoon bennte bi ñuy natte at yi. Wëndéelug Suuf si doon li waral safaanu googu, te njël gi du amandoo ci barab yi ne ci kol-kolu suuf si . Soo xoolee Senegaal ak Faraas bokkuñuy waxtu, Faraas a ñuy rawee ñaari waxtu su dee nawet la, benn waxtu su dee noor la .
WeerModifier
Li demiinu weer doon lu yomb a may-bët, moo tax mu doon ab jumtukaay ngir natt jamono ji. Arminaatu jullit ñi moon weer wi lay topp , waaye arminaatu geregori moom jant bi lay topp.
AtModifier
Mooy mbooleem jamono yi, at doon na diir bu gudd. Cig njort, Moom it ci yenn feeñtey dénd la ko nit ñi ko sàkk arminaat daa natte.
Arminaat bi njëkk a cëslaayu ci at, maanaam ci soppiku at ba at mooy arminaatu waa isipt.
Booleeg benntey dénd yiModifier
At ak bisModifier
Ci jamono ji ñu ne, am at mooy 365,24220 bis. arminaatu waa isipt, ak arminaatu suleymaan, ak arminaatu geregori, doon nañu ay royuwaay ci liggéey bu mag bi ñu def ngir man a dëppale (syncroniser) at mi ak wëndéelug Suuf si ci li wër jant bi.
ba tay sax séenug dëppoo des na, ba tax na 10000 at yu ne di na juum 3 fan.
Weer ak bésModifier
Diirub weer mooy 29 bés 12 waxtu 44 simili ak 2,8 saa (muy 29,53 bés). Kon su ñuy weccee ay weeri fanweeri fan ak yu ñaar-fukk ak juroom-ñenti fan, te di yokk benn bés fanweeri weer yu ne, dina doon lu nanguwu. wii nattiin, arminaati weer yépp a koy jëfandikoo ngir dëppale bés yi ci weer ak wëndéelinu weer wi.
Jamono ak atModifier
Ci arminaat yu bari, ñeenti jamono ñoo am: noor, nawet, lolli. Jamono yooyu, ci xay goo dem ak ni ñu koy séddalee ci at mi. Su ñu xoolee waa siin ñoom nawet la at mi di tambalee.


text:
Mbëjbijjaan
mbëbijjaan ab cëru xaralaymbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su ñu jaaralee ab dawaanu mbëj ci biiram. Naka-jekk dafay am ab saal (ag weñ lay nekk) di fi ñuy lëmës wëñug përëg gi, walla beneen xeetu wommatukaayu mbëj, di fi dawaan gi di jaar. Man naa nekk dawaan bu safaanu walla bu wéy.
JëfandikoomModifier
Bari na fu ñu koy jëfandikoo,
- Fu mel ne ci doxalukaay yu mbëj ngir juddal ab toolu bijjaakon ci wëndeeluwaan bi;
- Dees na ko jëfandikoo ngir defi liggéey, ngir yëkkati ay weñ;
- ngir defari tëjukaayu bunt, su ñu jaarale dawaan bi mu jur ab tool jenn doole juddaale ca téye liy tax ba bunt bi du ubbeeku, su dawaan bi deñee mu ba ko ñu man koo ubbi.


text:
Gëwéel
Gëwéel yi ñaari rëdd lañu yu dëppook yamoo gi: gëwéelub Tef tollu ci 23°24' wu tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar gi ak gëwéelub Sànkar tollu ci 23°27' wu tus-wu-gaar wu bëj-saalum. di nañu woowe it gëwéel diiwaan yi ne ci li wër rëdd yooyule (di faral di wax dëkk ci gëwéel yi).
Melokaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci li jege yamoo gi, di nañu faral di gis klimaa bu ànd ak tàngoor wu tar ak taw bu bari ci at mi mépp: di ko wax klimaab yamoo. Waaye, ci li jege gëwéel yi (Tef mbaa Sànkar), ci at mi noor ak nawet rekk a ci am, kon wàcciit yi (taw yi) day wuute ci jamonoy at mi, ba daanaka at mépp ay tàng, di li ñuy wax klimaab gëwéel.
Waaye nag jàpp nañu ne it ngelaw yiy upp ak duusi géej yi ak rëyaayu diiwaan bi am nañu ay jeexiital yu solowu ci klimaay diiwaan yi, ba tax na su nu seetloo yenn diiwaan yi, doonte nekk nañu ci wetu ab gëwéel, amuñu klimaab gëwéel (ci misaal diggu Óstraali walla bu Sahara, nga xamne amuñu nawet) ak yenn diiwaan yu am klimaab gëwéel te nekkuñu ci lu jege gëwéel yi( lu mel ne réewum Keeñaa, nekk ci yamoo gi te li ëpp ci suufam klimaab gëwéel la am).
Diiwaani gëwéel yu mag yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Diiwaan yiy dund cib klimaab gëwéel dëgg-dëgg ñoo ngi nekk ci diggu Aamerig ak bëj-saalumu Aamerig, ci digg ak genn wàllu bëj-gànnaaru Afrig, ci bëj-gànnaaru Óstraali ak genn wàllu Endoneesi. Li des ci barabu diggantegëwéel bi dañu leen di séddale ci diggante klimaab tàkk (rawatina ci Afrig), bu yamoo walla bu xaw a sedd (rawatina ca Asi
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (fr) CNRS [1] La bodiversité tropicale.
- (fr) Agropolis: Portail européen de recherche de formation et d'information sur la Méditerranée et les pays tropicaux.
- (fr) Une agronomie tropicale au service des agricultures familiales ? (Forum d'Agropolis)
- (fr) P. W. Richards, professeur de botanique, "Etude de la végétation tropicale (se référant particulièrement à la Guyane britannique et à l'Afrique occidentale britannique)". University College of North Wales, Bangor. UNESCO 1956. Archives de la fAO.
- (fr) Mieux connaître et protéger la nature et les peuples des forêts humides
- (fr) "Gestion environnementale des écosystèmes et forêts tropicales" : Groupe de Formation et de Recherche sur les écosystèmes tropicaux forestiers et naturels, AgroParisTech-ENGREF


text:
Abuu Bakar
Abuu Bakar As siddiiq:turam dëgg di Habdul Laahi bun Abii Quhaafa di kojub (Taymu) di kojub (quraysi). Judd 50i at lu ñëkk gàddaay gi faatu 13i at ginnaaw gàddaay gi, tollook (573 - 634) ci juddug Iisaa (hs). Moom moo njëkk a wuutu Yonente bi (shw) ginnaawam, te bokk na ci fukk ñi Yonente bi digoon Àjjana ci jamonoom. Moo doonoon jëwriñu Yonente bi (shw) doonoon ab xaritam, moo àndoon ak moom bamuy gàddaay juge Màkka jëm Madiina. Waa Ahlus sunna danuy saxal ne moom Abuu- bakar moo gën ci nit ñi ginaaw ba yonente yi jàllee, te moo ci ëpp ag gëm Yàlla, ak dëddu àdduna, te mooy ki Yonente bi gën a bëgg ci nit ñi ginnaaw sunu yaay Haaysa. Aw turam dees ciy teg baatu Siddiiq ngir ne Yonente bi moo ko ko dàkkentalee ngirug dëggoom.


text:
Seydinaa Limaamu Laay
Seyidinaa Limaamu ab nappkat la woon bu juddoo Yoof atum 1845 g.j. Ci atum 1885 g.j, mu gént gis ne mooy Mahdiyu .. mu tàmbalee woo àndandoom yi ci ñu dugg ci Lislaam, di soññ jullit ñi ci ñu sellal te jaamu Yàlla rekk, mu daa wax : (( wuyyuleen wooteb Yàlla, man de yonnantub Yàlla laa, maay Mahdiyu mi ñuy neggandiku)), daa na woo ay àndandoom jëme léen cig jub ak jàppalante. Bu ko defee nit ñu bari dikkal ko ngir déglu njàggaleem mi. Mu daal di sos kuréelug Laayéen. Siiwam gi tiitloo woon na way sanc yi ragaloon ag jeqiku kontar leen. Ci atum 1887 g.j, la sancaan yi taxaw ci jàpp ko, bi mu yëgee seen naal yooyu la ànd ak lenn ciy àndadoom génn, waaye tubaab bi jàpp ko ca wetu Caaroy. Waaye ëttu àtte bi mujj na ko setal ko ngir ñàkk lenn lu man a dëgëral tuuma yi ñu teg ci kawam. Limaamu wéyoon na ci wooteem gi, waaye daa na def jamono ju nekk muy fenqook sancaan yi ko daa jéem a sonal ak àndandoom yi. Mi ngi làqu atum 1909 g.j.


text:
Gëy Njoora Gëy ñaaya yaw, téereb Boroom bi nga def
Am xëy ku lay fakktal, daa repp mbaate mu dof
Yan bañ yanoon mbër ya woon, téeñ baa ngi yaa ne ko cas
Kuy tee nga dëngëñ di wéy, am mbaam la dees na ko sëf
Ku doomi Bàmba di yéem mbindam ba koy terali
Sag suufe faat na asal mosleen ko, xam li mu saf
Kenn manta lim ñi nga def, sëñ daara tay ak i kaaŋ
sun taal ya doon bëgg a giim, ca Njaañ e yaay ki ko ëf
Doo bërgal ub ndonga yaw, doo boddi mag walla ndaw
Gëy ràggalóo, ruuralóo, reggal nga yékkati tef
Xeet yépp am nga ca kaaŋ, lawbeek i géer a ci yam
Ab ŋaydo mantil a tee, ngay xëy di bay wile lef
Tërub xol ak xel mu nëb, gis-gis bu gàtt bi ngeen
Koy xoole tay dafa doy, def ngeen lu yées li mu def
Kuy jéng baay tëj ci kaaf, tey maas kurã ak a dóor
Looy bañ ku jéng ku daw, ngeen mel ni mbóot yu ñu nef
Jéngub noteel bi ñu leen, ràngal ci ngeen war a wax
Te bàyyi daara mu toog, xam ngeen ñi ngeen war a ñaf
Jaay suuf si jaay peterool, jaay nit ñi sànni sa ngor
Jaayal ba jaay li nga wuuf, mee bàyyi nook sunu yëf
Kuy bañ mu jénge joxal, sëñ daara bii la mu moom
Ŋaaŋleen mu wadd te ngeen, jóg jëf li ngeen war a jëf
Du seen moroom te du seenub, nawle yeen a ko tay
Walleen i nàkka te muñ, seen ñay wa nee na ko tëf
Misyoo la yor matagul, daaraam ja dees na ko taax
Seex Murtadaa a ko sos, ñeexum cofeel la ko sif
Daam Jaane baayu Kariim, Xaadim Gëy ay ki ko yar
Ak mbër yu kenn du lim tee ngeen a jëf li mu jëf
Buur Yàlla Yàlla na tër, kuy noonu daara ci suuf
Labal ko ciy fitna ak, kër-kër këram ya di jaf
Féexal sëriñ daara bii, ndax ag jotam bariwul
Ab ŋaydo mantil a tee, muy xëy di bay wile lef.
Aji-bind ji: Imaam Jóob
Aji-topp ji: Seex Lóo


text:
Feppsaal
Feppsaal (deesi ko wax ci fr : Proton)(as wàll-wàllaan la su sëfoo yanu mbëj bu baax(+) su man a féex ciy yëngoom walla mu taq cib saalu xarefulwoon . Ki ñuy wax ne moo ko wuññi mooy Ernest Rutherford, donte jëmmaan bu waa-almaañ bi Eugene Goldstein njoortoon na ag nekkam njëkk ngir manoon a dëggal ay gëstoom. Dayoob yanu mbëjam tollook bu mbëjfepp, waaye ak màndarga gu wuute: 1,602 × 10-19 coulomb. Lefam tuuti la rombee 1800 yoon bu mbëjfepp (daanaka 1836) te xawa tollook bu feppmaandu: feppsaal a ngi am lef gu toll ci 1,6726231 × 10-27 kg (9,3828 × 102 MmV).
Feppsaal yeek feppmaandu yeey ñaari wàll-wàllaan yi cëroo xarefulwoon bi, ñoom ñaar ci saal bi lañu nekk, mbëjfepp yi ci xarefulwoon lañu leen boole waaye taquñu ci dañuy nekk di ko wër.


text:
Sahel
Sahel (jòge ci araab ساحل , sahil, di tekki pegg walla tefes) di jëmmal ab barab bu bekkoor, ne ci diggante tàkk gu Sahara ci bëj-gànnaar ak diiwaani yamoo gi fa nga xam ne day taw rekk, ci bëj-saalum. Tëraayam day jàpp mbàmbulaanu Atlas jëm ca géej gu xónq ga.
Réew ya ca ne:
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Daanaka Sahel gépp gannuus la ak màndiŋ, ci lu ëpp, ñetti weer rekk lay taw ci at mi.
Dañ koy seddale ci xaaj yu bari:
- Tàkk gi: kawewaay gu diggu gu taw yi du weesu 150mm ci at, mépp mbay mu aju ci ndoxu taw, manu faa am.
- «Sahelu màngaan yi»: kawewaay gu diggu gu taw yi du weesu 400mm, foofu it mbay mu aju ci ndoxum taw, amal ko fa daanaka nekkuwul. Mooy barab bi sammkatu nag ak gëléem yiy màngaan di nekk.
- «Sahelu way dëkk yi»: kawewaay gu diggu gu taw yi du weesu 650mm ci at. Dugub ak aréen lañu fay bay.
- «Barabu Sahel-sudaan»: fii mbay mi gën naa yaa, taw yi yokk bu baax.
- «Barabu sudaan»: fii taw yi di nañ àgg 950mm ci at, tawi nawet bi, di na tax ñu man a bay dugubu suuna, mboq, wëtéen,...
Tolof-tolof yi ëpp yi ay way dëkkam di jànkonteel ñooy: bekkoor giy gën di sax ak tàkku giy gën di jëm-kanam, di mëdd ngañcax su néew sa fa am.


text:
Ngóora (jëmm)
Ci jëmm, ngóora gi mooy limu kàttan gi genn noste di jox geneen ci jenn jamono. Kon ngóora daf lay delloo ci kàttan gi nekk ci biir genn noste gi, dila xamal liggéey bi mu man def ci jenn jamono. Liggéey bi man naa gaaw te woyof, diis te yeex, walla boole ñaar yépp, gaaw te diis, boobaa dina laaj kàttan gu jéggi dayoo.
Natt ngóora gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Segam ngóora gi mooy liggéey ci jamono, lu liggéey bi di gën a diis jamono ji mu koy di gën a néew ngóora gi di gën a bari.
- W: Watt bennaanu nattu ngóora gi
- J: Joule di bennaanu nattu liggéey bi
- S: Saa di bennaanu nattu jamono ji.
Nattiinu ngóora gi mi ngi aju ci xeetu noste gees am.
Su nekkee kàttanu doolerandu lanu am, noo ngi koy nattek ab baril ci diggante doole jees ci def ak xéel yi noste gi di demee:
Su fekke kàttanu mbëj lanu am, noo ngi koy nattek ab baril ci diggante dend beek dawaanu mbëj bi:
Sunu xamee àtte bi yor ngóora gi, anam gi muy soppeekoo ci jamono P(t) (t:jamono) ak diir bi muy amee, Kàttan gees weccee gépp ci doxug noste gi manees na koo natt:


text:
12 nin yi pale' tz'a'lonk tzaj yi nicy'na' jamel yi jun txuca'tz. Nin yi jamelil yi na bixe' tan yi pale', tajwe'n tan cujil yi taw yi awun.
13 Nin ko na a'wij tan taje'n junt tir yi awun, tajwe'n tzuntz tan ẍchojol yi jamel yi bixba'nt, tuml jun mult, yi i'tz jun part te o' piẍ yi jamel yi awuna'tz.
14 ”Ko at jun yil suk yi ca'l swetz, yi pale' bixbank yi walor yi ca'l, xomquen tu' te yi balajil yi ca'l, nin yi walor yi na bixbaj yi pale', tajwe'n yil cu' swutz yi taw ca'l.
15 Ma jalu', ko na taj yi taw tan colpe'n junt tir yi ca'l, tajwe'n tzuntz tan ẍchojol yi walor yi ca'l tuml jun part te yi o' piẍ yi jamel yi ca'l yi bixba'nt tan yi pale', spakxok tzun junt tir yi ca'l tk'ab.


text:
-
2021 February
-
Bés bi UNESCO jagleel làkki ndey yi … Bésu 21 fan ci weeru fewrie at mu jot, moom la kurél giy toppatoo caada, njàng ak xamtéef (UNESCO) te féetoo ci mbotaayu xeet yi, jagleel làkki ndey, maanaam làkk […]
-
“Filosofi ci wolof”… téere bu bees bi Tamsir Anne génne Seetal Fii « Philosophie en wolof : A comme aada … » aada j. : aada mooy mbooleem matukaay yi am mbooloo, gën gaa bare, aw askan di tegtaloo cig jëf, di ca […]
-
Benn bés, benn woy: Sëriñ Musaa ka XARNU BI Sëriñ bi noo gi deeti ñaan Faqiir dafay nangoo dagaan Nangul nu lépp lu nu ñaan Ndax Yàlla naatal xarnu bi Noongi dangaan ci Mustafaa Ma nekk marwat’ak […]


text:
3 thoughts on “DALYA”
-
assalamou alaykoum
les enregistrements ne sont pas clairs et le cheikh ne parle pas tres fort,c’est un probleme.
Diazakumullahu khayran
-
السلام عليكم ورحمة الله وبركاته
Gningi lèn di ziara bou bax dirafétlou ligéy bou am solo bingèn di def , té gningisiy diériniou boubaxabax, di nianale Serign Abdou Rahman bou bax yalla yagalko fi té féyko boubax.
👉 xéyna son numéro 14 si DALYA bi xamna dangèn sè xawa dioum , ndax son 13 bi fala tèrébi dièxé wayé 14 bi bénèn tèré la, ngèn xoolatko inchalla.
Diarangèn diéf yallanalèn yalla féy ❤❤❤
-
وعليكم السلام ورحمة الله وبركاته
Delloo Ziar bubaax ak Sant buter ci yite gi aga âme ci site bi ak saut gi.
waw, numéro 14 bi dañ na ci Dalya bi.
Jaajefeti !
-


text:
1- Ab tegale bu guddee te daanu wul ba jiitoo jub lool.
2- Àdduna gaalu ndox la, waajur bokk na ci gaal yi fiy jàllale.
3- Àdduna weeru koor la fàww jant so nga doo ga waññi bis.
4- Àdduna wori neen la.
5- Alal ganug dof la, buy ñëw du tàggoo, buy dem du tàggoo.
6- Alalu golo ca leq ba.
7- Alalu ku sàggan ku farloo koy for.
8- Am gémiñ taxul a mën a wax.
9- Am naa gëléem ca Gànnaar yomb naa wax.
10- Am ndaa, toj ndaa taxul a bari ndaa.
11- Am soxla fajal ko sa bopp te kenn yëg u ko jar naa bay guddi.
12- Andadoo bukki, bu ko bukki lekkul bukki la.
13- Àq du yat waaye bu dalee dinga ko yëg.
14- Ay du weesu baay dee na.
15- Ay du weesu sàq ma lakk na.
16- Ba feneen amee ba léegi kenn sonnatul.
17- Baadoolo du jub gàcca te aggu ca.
18- Baadoolo rekk la ñuy may lépp mu jël lépp.
19- Baadoolo xamul njoowaan.
20- Baaram bu ñu tàllal joxoñ la waaye juróom i waaram yu ñu tàllal yelwaan la.
21- Baax ci sa alal, jàm¬mbaar ci sa doole.
22- Bakkan waro dàll la fa muy daggee dooko yëg.
23- Bala nga naan naam ne fa.
24- Bala ngaa xam, xamadi xaw laa gaañ.
25- Bala ngaa daas am loo réndi.
26- Bala ngaa digle sangu na fekk nga set.
27- Bala ngaa laax jaay, laax lekk.
28- Bala ngaa xam lu taat di jariñ toog jot.
29- Bant soo koy jubbanti da nga koy jubbanti ci ba mu tooyee.
30- Bant, lumu yàgg cib dex, du tax mu soppiku jësig.
31- Bari le barkeel le moo ko gën.
32- Bari xam-xam weesuwul nettali sa géntu moroom.
33- Bari xar bumu la tax a ngen¬te kou ëmbëlul.
34- Bày ci sa wee wu tànk.
35- Bëgg bëgg yee wuute, moo tax njaay may jar ca ja ba.
36- Bëgg lu la neex du tax ma ne la Yàllaa ngi lay nuyu.
37- Bëgg lu neex gan du tax ma boot jiit.
38- Bëgg ndawal bu la taxee fekk ñay bu taxaw nga di ko galgal say tànk damm.
39- Bëgg soow rekk warul a tax nga woowee béy yaay.
40- Bëggum ñeex du ma tax a dëppoo cin lu tàng.
41- Béjjën mënul a njëkk a sax bopp.
42- Bëñ weex na lool waaye deret a ko lal.
43- Benn lam du yëngu.
44- Benn loxo du tàccu.
46- Bëre géewu dof la, ku wér génn ci.
46- Bes boo gis, day leb walla muy fay.
47- Bes du tuuti boroom lay tollool.
48- Bët dina set.
49- Bët du gis li koy fatt.
50- Benn loxo du tàccu. bët du gis la koy fatt.
51- Bët du yenu waaye xam na lu bopp àttan.
52- Bëtub mbëggeel jéll nab gàkk.
53- Béy du gëmmal gënn.
54- Bëggum ñeex duma tax a dëppoo cin lu tàng.
55- Béy du raas déemu guddi.
57- Béy fu muy bàkkoo bari gerees nag nekku fa.
58- Biir du suur xel ay dal.
59- Boo bëggee ray as gor dee ko jox bis bu ne lumu dunde bu yàggee nga def ko mala.
60- Boo bëggee xam luy laabiir amal doom.
61- Boo bëggee xam luy muñ amal jabar.
62- Boo wonnee ñay ci sutura, boo demee àll ba mu feeñ.
63- Boo yaroo, té yeww wu loo alalu boroom barke nga.
64- Booy sómbi na nga sómbi loo mën a naan.
65- Bopp du ngir karaw kese.
66- Bopp su naree am barke nopp yuy dégg a cay sax.
67- Boroom karaw gu ñuul ñàkkul dara.
68- Boroom nday ju liggey ku ko yéene fande, yàpp u giléem lay njogonikoo.
69- Boroom ndékki ku ko njëkka yewwu tëddaat.
70- Boroom tubëy bu jàngoo sol.
71- Boroom yat du sóoru boroom fetal.
72- Bu bërti bërti doon tax a jar kon béy kenn du ko bàyyi daral ga.
73- Bu cër yépp yemoon ñay gedd bosam.
74- Bu daay tàkkee céeli yendoo naaw.
75- Bu gudd nopp doon tax di njiit mbaam di sunu ilimaan.
76- Bu jinax doon tux sigaret kon isin yi ak « biro » yi lakk.
77- Bu jinne bëggee dàqaar ku yéeg daanu.
78- Bu la am am tax a bew, ndax ñàkk du wees.
79- Bu la mar tax a naan póotiit.
Aji-dajale ji: Allaaji Jibi Sëy
Aji-topp ji: Saasumaan bi


text:
Gerte
Gerte[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gerte xeetu garab la gu bokk ci njabootu lujum yi. Mi ngi soqeekoo ca réewum metsig. Dees na ko bay ci gox yi gën a bari naaj ak taw, fu mel ni réewum Senegaal.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dees koy ràññee ci suul gimuy suul ay meññeefam. Gerte gàncax la gog at ba at lees koy bay su dee du mbayum dër. Xobam day nëtëx. Mi ngi toll ak 20i ba 90i sànti meetar ci guddaay. Meññeefam a ngi tollu ak 3i ba 5i sànti meetar. Garab la it gog dees koy bay ci suuf suñu ndiraag
Mbooram[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Endoy Aamerig ya woon kepp a ko doon bay ci àddina. Ginnaaw bi la ko way-noti Ispaañ yañu daa woowe: "conquistador" tasaare. Ca Peru gisoon nanu ci seeni jalaase maam ya ay peppi gerte. Noonu la gerte tàbbee ci kembaarug Afrig law bokk ci mbayu Senegaal.
Njariñal gerte[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dees na ci jële diwu gerte. Diw googu dees na ko jëfandikoo ngir togg ceeb ak yu ni mel ca Senegaal ak feneen. Dees na ci jële it tigadege. Joolaa yi ñu xereñ lañ ci liggeey boobu. Tigadege boobu dinañ koy boole ak cere ak yeneen. Kembaarug Afrig ak Aamerig nag ñoo ëpp luñ koy jëfandikoo . Garab la gog bari na ay wopp yu muy faj. Ay njariñam bari na lool waaye dinay sabab it ay tawat.


text:
Bu la kersa manee, nga bañ maa woo
Mbaa mu jàpp ma, ma bañ laa woo.
Xaw ma lu ko jar ba sa xol def góom
Te góomu xol di lu la man a gaañ.
Suma jekki-jekkee
Damay dégg am luy riir, ci biir xolam.
Nu dëkk ci tong
Sama xol di jeex
Sa xol di fees
Nun ñaar noo ko def.
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Yaay seet!
Yaay seet!
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Yaay seet!
Yaay seet!
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Sa dëgg-dëgg, yaay sama guddi
Yaay sama bëccëg
Ba tax na yaa ma moom
Te it bunu dee nelaw nun ñaar,
Day ànd ak teey ànd ak silãs.
Fumu toll, dafay janeer
Mel ni ku réer ci biir mbëggeel.
Nu dëkk ci tong
Sama xol di jeex
Sa xol di fees
Nun ñaar noo ko def
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Yaay seet!
Yaay seet!
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Yaay seet!
Yaay seet!
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Yaay seet!
Yaay seet!
Mii xel naan , naa ko woo
Mële xel naan buma ko woo
Dafa daan peñewu yoor-yoor.
Dafa daan solu di ma xaar.
Dafa daan xeeñ gëtt ci yaramam.
Yaramam, yaramam, yaramam.
Suma lekkee mu mel ni lekk na,
Suma xiifee mu tàggoo ak sagoom.
Suma toogee mu janoo ak man di ma xool.
Di ma xool, di ma xool, di ma xool.
Ée yaw! Ée yaw!
Kaay gindi ma
Ée yaw ! Ée yaw
Kaay firi ma
Ée yaw ! Ée yaw
Kaay jege ma
Ée yaw !
Mbëggeel dafa neex lool,
Mbëggeel dafa neex.
Dafa neex a neex a neex ba mujj metti lool.
Metti lool, metti lool di metteek a naqari.
Ée yaw! Ée yaw!
Kaay gindi ma
Ée yaw ! Ée yaw
Kaay firi ma
Ée yaw ! Ée yaw
Kaay jege ma
Ée yaw ! Bilaay !
Xolam dafa ànd ak xet gu neex.
Haa billaay lu xel mi gën a sori ci tukki…
Billaay! Su guddi masaan a jot ci suuf su teey sii
Cëy waay, billaay, billaay!
Xolam dafa ànd ak xet gu neex, gu gën a teey billaay!


text:
Diiwaan yu Bennoo
Diiwaan-yu-Bennoo, walla Diiwaan-yu-Bennoo yu Aamerig ci anam gu gudd am réew la mu séddaliku ci juroom-fukki diwaan, ñent-fukk ak juroom-ñett yi ñoo taqaloo te féete ci diggante Mbàmbulaanug Atlas ak Gu-Dal gi, penku ba sowwu, Kanadaa moo féete bëj-gànnaar, Meksik nekk ci bëj-saalumam. Alaskaa ci la bokk donte taqu ci, mi ngi nekk ci sowwu Kanadaa. Xawaay moom mi ngi ci diggu mbàmbulaan Gu-Dal gi. Réew mi am na fukk ak ñenti diiwaan yu tasaaroo ci géeju karayib yi ak Gu-Dal gi. Péeyam mooy Washington.
Lusomundo
Diiwaan-yu-Bennoo yi ci 2008, 302 ciy miliyoŋ ciy way-dëkk lañu amoon, loolu tax muy ñetteelu réew mi ëppi nit ci àdduna bi, ci ginnaawu Siin ak End. Réyaayam toll ci 9,4 junni km², di ñeenteel ci àdduna bi, ci ginnaawu Riisi, Kanadaa ak Siin. Gàddaay gi bari na fa lool, ba tax muy réew mi ëppi xeet yu jaxasoo ci Suuf si. Koom-koomam mooy bi gën a woomle ci àdduna bi, te moo am njuddéef mu ñumm mu biirum réew (NJ.Ñ.B) mi ëpp ci àdduna bi.
Tur wiModifier
Turu Réew mi Thomas Paine moo ko tànnoon ci bés bi ñuy am seenug temb ci 4 sulet 1776. Woowiin wu gàtt wi, wi ñuy faral di jëfandikoo ci sunuy waxtaan, ci njàngale mi ak ci lonkoyoon yi, mooy «Diwaan-yu-Bennoo» (ci wu-angalteer di United States, ñu tënk ko ci US). Wu gudd wi ñu koy faral di jëfandikoo ci këyiti nguur gi «Diwaan-yu-Bennoo yu Aamerig».
TaariixModifier
Jamono njëkk-kolomboo (Laataa 1492)Modifier
Ci Alaskaa lañu gise jeexiti nit ki fa njëkk a teew, ci weti 20 000 at nj.j, ci tefesu atlas ci wetu 13000 at nj.j. Nit ñi njëkk a dëkk ci réew mi ñoo nga bàyyikoo ca Goxub Asi, jaare woon ko ca xat-xatu Beriŋ. Ci ginnaaw bi la fa waa-tugal yi ñëw.
Jamonoy canc (1492-1775)Modifier
Christophe Colomb moo wuññi goxub Aamerig ci 1492, at ma ca topp mu nemmeeku barab bi nekk Poortorikoo tay jii. Ci XVIu xarnu la réewi Tugal ya fa ëppoon doole doon seet ay jàlluwaay ci bëj-gànnaar-sowwu ak ay am-am, ci seeni tukki ci topp tefesu Atlas gi ñu dem ba taxawal fa ay sancu yu sax. Ci bëj-saalum waa-espaañ yi sos fa seenub sancu duppee ko Espaañ-gu-Bees, di amal ay tukki-gëstu ci biir réew mi. Ci bëj-gànnaar-sowwu waa-riisi yi sanc fa ci li topp tefesu Mbàmbulaanu Gu-Dal gi. Ci la tubaab yi tàmbalee yaxantu ak askan yi fa cosaanoo.
Ci diggante XVIIu ak XVIIIu xarnu, ndànk ndànk, la fukk ak juroom-ñetti sancu waa-angalteer taxaw ci tefesu penku gi, Lii mooy maamu Diwaan-yu-Bennoo yi. Waa-fraa yi nemmeeku pegu Misisipi dal di fay sos Luisiyaan
Ngir xóotal yëral foofu: Taariixu Aamerig


text:
Laman
Laman, walla lamaan, benn tur la, ñu ko daan joxe ñu yorewoon suuf si, ci jamono ju yagg ya, ca Senegaal.
Cosaanu baat bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Taarixkat yi, mel ni Seex Anta Jóob, walla Abubakry Muusa Laam, wone nañu, baat boobu, ci Isipt gu yàgg ga la juge.
Foofu, baat bi di laman, leppuy jemewoon ci suuf si la tekkiwoon (suuf si ci boppam, walla lu doon jem ci wallu bay).
Séeréer yi ak Pël yi, ñu xam ne ca dexug Nil lañu cosaano, fu amoon Isipt gu yàgg ga, ñoo indi tur bi di Laman, ca Senegaal.
Ba ñu agsi Senegaal, ci ñoom, laman moo doonoon ku yore suuf si, buur bi. Li yepp, ba indi LAM bi buur bi takkoon ci loxoom, ngir wone ne, moo moom suuf si.
Laman yi ca Senegaal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nguuru Waalo, Fuuta-Tooro, Jolof, Kajoor, Siin-Saalum, Bawol, foofu yepp, ay Laman moo fa jëkkoon nekk, di yore seen nguur.
Ca cosaan, dañu fattaliku LAMAN JAW, LAMAN NGOM ak JOLOF MBEŊ ñu nekkon ca Waalo ak Jolof, bokkoon ci Seereer yi ak Pel yi, ñu nekkoon fa ay jamono yu yagg sooga Njaajaan Njaay ñow.
Ca Kajoor ak Bawol it, dañu fattaliku laman yi fa nekkoon, ñu bokkoon ci njabootayu ñu sant Jaañ ca Kajoor, Juufeen yi ca Bawol (lamanu Bawol di doon Teeñ), sooga Dammel yi ñow, ak PAALEN yi.
Ci nguuru Fuuta-Tooro, dañu fattaliku LAM-TOORO bu fa nekkoon buur, ca dëkk bu ñu naan TOORO, mu gënoon am dole dëkku Fuuta yepp, ba ñu woowe Fuuta, Fuuta-TOORO. Kooku, ca peey bu tudd GEDE la dëkkoon (wolof yi di woo LAM-TOORO bi BUUR GEDE). Ci ñu sant SAAL la bokkon, bokk ci ururbe yi. LAM ci pulaar, mooy buur (LAMƁE - LAMƊO - LAMIƊO).
Ba jamono Jolof uuf nguur yi yepp, laman yi nekoon ca nguur yi, dootuñuwoon ay buur, ndax buur-ba Jolof rekk moo nekkon buur (buur fari). Waaye laman yi, dañu mujj nekk ay kanŋam bu mag, ak ay jaambur ju mag, bokk ci xeet yi buur-ba yi juge woon ci seen meen.
Dëkk yi yepp, ay lamana lañu ko doon seddële, di firnde ni laman yi, dañu wey am doole, ba canc gi ame ak tubaap yi, ci jeexitu fukk ak juroom ñeenteelu xarnu.


text:
Saa-senegaal yi soxlawuñu caabal yi ngir nànd ne wal mi jógeegu fi, te jëmm la joj, fii ci Senegaal day dee ak a dekki. Ca dibéer jee, juróom-benni fani sebtàmbar, gox yu bari ci réew mi, jël gaal ak féey a ëppoon njariñ fuuf dugg cig daamar mbaa jël i tànk. Lii de xanaa mooy Senegaal gu diig cim ndox !
Ci jamono ji askan wi di lab ci ndox mi ak a diig, ak juróom-ñatti junniy (8000) tamñareet ya Maki Sàll leboon ñeel suqalikug réew mi, kujje gi nga xam ne, moo waroon a saxoo di jàjj, di ëyu ak a fàttali li cëtëŋ ci soxlay askan wi, moom it mu ngi ci jiixi-jaaxa ci njiit li mu war a tànn ci diggante am màggat ak ndaw lu ne cell téye gimiñam.
Tële !
Baat bii de lott na lool ngir melal yonjaxug nguur gi.
Ci jamonoy wopp jii nga xam ne, cet mooy lees ci gën a digle, ngir fegu ci koronaawiris, saa-senegaal yi ñu ngi jàmmaarloo ak meneen musiba, muy : wal mi. Ana lu alikeñ di jariñati su dee ne, ngir wuti luñu dunde, fàww ñu xuus ci ndox mu bari boole ca jagam ak xasaw ?
« Maa ngi bokk tiis wi ak naqar wi ñépp ñi loru ci taw bu bari bi amoon ci njeextelu ayu-bis ji. Jox naa ndigal jëwriñu biir réew mi ngir mu doxal pexe yii di « Plan ORSEC ». Njiital APR moo dikkaat ne day ñakk ub jaragam, « ginnaaw ba mu ñàkkee bakkanam ba ñu suul ko ba noppi lu tollu ci ayu-bis ».
Yor nguur ak fagaru !
Lii de mooy la gaa ña làmboo feneen, fu dul fii. Ci Senegaal nag, man a yor nguur mooy, dëkkee walluy way-loru. Moo ne, ci mbir mii de, Maki Sàll waajaloon na, waaye daa tële.
Ci lu wóor, lu tollu ci ay weer ginnaaw ag palam, ci bopp réew mi, ci atum ñaari junni ak fukk ak ñaar (2012), Maki Sàll jàmmaarloo woon na ak njaajaanam lu njëkk. Ba mu fi tawee taw yu bari, ci weeru ut ca at mooma, gëbla gi ak yeneen gox yu limu ci réew mi, dañoo feesoon dell ak um ndox. Njiital APR li dàqul woon i joŋante, niki ni ko « góor gi » mi ko jiitu woon ci nguur gi defe woon, waaye daa aamu woon ne, lépp luy tax ñu jële fi jafe-jafe bu sëxin bii laaj ciy koppar, dina yemb. Ca noona, ñu taxawal njëwriñ gu yor lépp lu aju ci jagalaat ak jekkal warab yiy wale, teg ca naalub fukki at ñeel xeexub wal mi, atum ñaari junni ak fukk ak ñaar ba atum ñaari junni ak ñaar-fukk ak ñaar (2012 ba 2022), boole ko ak i tamñareet yu takku. Nekk ci diggante ndajey jëwriñ ak waxtaani biir njëwriñ, nguur gi posewu ci ñàkk ub taw gi, wéy di nax saa-senegaal yi.
« Waxtaan wi nu dëgmal dina aju ci dogal yees jotoon a jël ñeel wajtaayal nawet bi, tolluwaayu ndoxalug naal yi ñeel xeexub wal mi ak tënk li gën a cëtëŋ ci lees war a jëfe », kàddu yii la jëwriñ ju njëkk ja woon, Muhammet Bun Abdalaa Jonn, yékkati woon, ba mu génnee ca ndajeem jëwriñ ya ñu doon waxtaane lu jëm ci fagaru ak toppatoo mbirum wal mi. Ma nga amoon ca ñaar-fukki fan ak benni suwe, atum ñaari junni ak fukk-ak-juróom-ñaar (21i suwe 2017), laata muy taw. Ca fanweeri fani ut, ca menn at ma, tuuti la taw rekk Dakaar daal di wale, Sëydu Gëy sol mbubbum xeltukat, naan : « Nii ñu tàmbalee metti na lool, ndax yoon yi ndox yi di jaar, ci yenn dëkk yi, dañoo néew, dëkk yi ci des amuñu ko far, walla suñu ko amee dañuy fatt mbaa ñu solu suuf ». Ki yoroon kàddug nguur gi tegoon ci ne : « Ca Kawlax, jumtukaayu mànq dox ya ñu defoon ca Xaaxun ñoo ngay dox bu baax. Waaye, génne dox yi ab jafe-jafe bu naqaree saafara la. Ndaxte buñu génnee ndox mi ca Xaaxun mu wal jëm ca yeneen kurkuraan. Kon ci xalaatam, fàww ñu amal ag mbaal guy jokkale mbooleem yoon yi ndox yi di jaar ».
Ay at a ngii, booba ba leegi, gennug mbaalu yol taxawagu fi. Ay téeméeri tamñareet sànku nañu, déet ngir indiy saafara ci jafe-jafe yu sëxin yi, waaye xanaa di wéy di ŋacc um ndox ak a diisal jibay ñeneen. Xaalis bi ñu fàggu woon ñeel naalub saytug ndoxi taw yi ak nos ay pexe ngir man a jàmmaarloo ak coppitey kéew mi, te kër gi yor suqalikug bokk-moomeel yi (ADM) doon ko doxal, xayma woon nañu ko ci lu tollu ci ñaar-fukk ak benni tamñareet ak ñaari téeméer ak juróom-fukk ak juróomi tamdareet ak ñatti téeméer ak ñent-fukk ak juróom-ñenti junni yu teg juróom-ñatti téeméer ak juróom-ñent-fukk ak juróom-ñaar (21 255 349 897) ci xaalisu « CFA », muy ag yokk gu tollu ci juróom-ñaar-fukk ak ñent ci téeméer boo jël (74%). Te naal bii newul lu dul benn pàcc ci naalub fukki at yi ñeel xeexub wal mi.
« Gëblag Senegaal gi tagatémbe na. Yoon yu ci bari kenn maneesu leen jëfandikooti. Li ci gën a doy waar mooy, njéggite li waroon a yombal dem ak dikkub daamar yi, lol « emersãas » li daa far nuuroon ci ndox mi ». Dog wii, noo ngi ko bindoon ca atum ñaari junni ak fukk ak juróom-ñatt (2018), doon ca melal Dakaar ak ni ko ndox mi wannee woon. Ci dibéer jee, juróom-benni fani sebtàmbar, atum ñaari junni ak ñaar-fukk (6i sebtàmbar 2020), maneesoon naa indiwaat mbind ma, te doo ci soppi dara. Ci diggante bi, dara amu fi, dara soppeekuwu fi. Mel ni ku bawoo Siin, Maki Sàll miy digal jëwriñ ji yor ndox mi ak cetal gi mu jébbal ko ab jukki buy wane, ci ni mu gën a yaatoo, ndoxaliinu naalub fukki at yi ñeel xeexub wal mi, li ko dale atum ñaari junni ak fukk ak ñaar ba atum ñaari junni ak ñaar-fukk ak ñaar (2012 ba 2022) ».
Ci ab naal bu ñu tàmbali woon ca atum ñaari junni ak fukk ak ñaar, newul lu dul ci atum ñaari junni ak ñaar-fukk, la njiitu càmm gi di soog a am soxla ci ab jukki.
« Waaw ñii kan la ñu yab » !
« Ci ag tayeef, pexey xeex wal yi ñu laloon yépp lañu boole sànni. Kenn dugalul juróom-ñaari téeméer ak juróom-fukki (750i) tamñareet yi ci ndox mi. Wal mi, ba ma jógee ci nguur gi, lañu ko noppe jàppe lu cëtëŋ. Nii rekk la bir yi deme. Ndigal yii ñu joxe, ci ndajeem jëwriñ yi bu mujj bii, ñooy yoy atum ñaari junni ak fukk ak ñaar (2012) ya rekk ». Taxaw-seetlug Abdu Mbay gii tënk na bu baax sunuw nekkiin. Su dara desul lu dul taxaw ci soxlay askan wi, nguurug Màki Sàll gi daal di dëddu. Waaye su dee lu aju ci « TER » bi, Senegaal du am genn jiixi-jaaxa ci ne daa war a yokk ay boram ca Farãas, mi ne siiw a gis ku mu lebal ngir kopparal naal yu tonowu yoy lijjanteem.
Wal m / Inondations
Suqali / Développer
Suqaliku / Développement
Alikeñ b / Masque
Jagam / Malpropre, Sale
Pexe m / Plan
Jarag b / Malade, Patient
Njaajaan l / Danger, Péril
Gëbla g / Capital d’un pays
Aamu / S’engager, Kaamu g / Engagement
Jëwriñ j / Ministre, Njëwriñ g / Ministère
Naal b / Projet
Tamñareet b / Milliard
Tamdareet b / Million
Ndajeem jëwriñ yi / Conseil des ministres
Ndajeem biir njëwriñ / Conseil ministériel
Pose m / Occasion, Opportunité
Cëtëŋ / Urgent, Prioritaire
Xeltu / Philosophie, Xeltukat b / Philosophe
Yol m / Canal
Mbaal m / Réseau, Mbaalu yol / Réseau de canalisation
Jafe-jafe yu sëxin / Problèmes persistants, problèmes structurels
Kéew m / Environnement
Njéggite l / Pont
Jukki b / Rapport
Tono l / Bénéfice, Tonowu / Bénéfique
source walf / tekkig Alliyun Gay


text:
Wolof (askan)
Wolof genn giir la gu nekk Senegaal. Wolof ñoo ëpp ci waaso yi ci Senegaal. Maami wolof yi Isipt lañu bawoo. Séeréer si, Pël yi, Sooninke yi, Tekuruur yi (Tukuloor), ak Sara yi juge nguuru Bagirmi ca réewum Cadd. Wolof yi ca xeet ya lañu juge. Xeet ya yépp danoo jaxasoo, ca yoonu Imbraatoor gu Ghana, ca dëkk bi nu tuddé Jolof. Wolof mooy ñu bawoo Jolof, Waa-Lof (ay gaa yu juge Lof) walla Waa-Laf (ñoñ Laf), di nekk tay Wolof. Seex Anta Joob, Walaf la doon wax. Noonu la xeetu Wolof judoo. Tur wii nuy wax Jolof, benn Soose bu tundoon Jolof Mbeng moo ko joxoon dëkk ba. Ca cosaan dañu ne Jolof Mbeng ak njabootam ñoo fa njëkkoon a dëkk. Ba noppi Amadu Abuubakar ñëw fa, moom baayam Naaru Murabituun la woon, turam di Abu Bakr Ben Omar, ca cosaan danu daa wax Abu Dardaayi, yaayam Tukuloor la woon, turam di Fatumata Sàll doomu Lam-Tooro (Lamanu Tooro) ca Tekuruur. Amadu, Baayam jenn jàmbaar ju Saraxule moo ko ray, booba nag la Fatumata seeti jeneen jëkër. Amadu bégul woon ci boroom këru nday ju bees ji, lii a taxoon mu dem Waalo. Foofa nag nit ña fa nekk ay Lamani Séeréer yu sant Ngom aki Sàmmkati Pël yu sant Jaw. Laman yi danoo yékkati woon Amadu, ndax dafa baaxoon ba jaaxal dëkk bi, ba far mujj di Buuru Waalo.
Séeréer si ñoo ko tudde Njaajaan Njaay. Bi Amadu agsi ca waalo, ci li mu daan daaw keru yaayam, ñii daan dëkk Waalo ñoo demoon setsi Maysa Waly Joon, buuru Siin ba, ngiir mu leen wax kan mooy Amadu boobu ñu leen jaxal. Buur bi, boroom xam xam la woon, ku mënoon gis yu bare. Maysa Waly ne leen koku Njajaan Njaay la, ci Serer mooy: ku doy war. Fofu la tuuru Njaajan Njaay joge, ak sant bobu di Njaay. Kon Njaay, ci Serer yi la joge. Njaay itam, mooy Gaynde (Gaynde Njaay ca cosaan) te Gaynde mooy buuru àll ba. Da bokk ak turu Jaara ci kallama Mandinke yi, Jaata ci Joola yi. Moo ñu dakkantal Njaayen yi Jaara walla Jaata. Ñu yooree tur yi, dañu kalante.
Waaye ba noppi Njaajaan dañu koo dàqe dëkk ba, ndax daa am ku ko bëggoon a ray. Mu daal di woon daw ba Jolof ca Wolof ya. Njaajaan Njaay dajale woon na Wolof yi ndax ñu gën a am doole, ba man a taxawal Imbraatóor gu Djolof. Wolof yi, Jolof mooy seeni dëkk, waaye ak seeni imbraatoor gi, dañoo demoon dëkk te yor: Waalo, Tekuruur, Kajoor, Bawal, Siin-Saalum, Njarmeew (soog a dëkk Bundu), Ñaani, Wulli, Bambug. Nguur ga gépp Jolof uffoon na ko. Lii moo tax Làkku Wolof mooy làkk wi ñu gën a wax ci Senegaal. Ca atum 1549 la Jolof gu mag ga tas ak Lele Fuli Fak. Nguuri Wolof yépp am seeni buuri bopp: Dammeel ca Kajoor, Teeñ ca Bawal, Baraag ca Waalo, Buurba ca Jolof (Ca Jolof gu mag ga, Buur Fari lañu daa wax). Decce Fu Njóogu ak Amari Ngóone Sabel Faal, ñoo fi njëkk a nekk Dammeel-Teeñ.
Njabooti Wolof yi yoroon nguuri wolof yiModifier
- Njaay (Jolof)
- Mbóoj ak Wàdd (Waalo)
- Faal ak Jóop (Kajoor ak Bawal)
Nosteg mboolaay gaModifier
- Géer/Garmi, ca kaw, ñoo doon nekk buur yi. Kàŋam (buuri Laman yi) Farba Kaba (buuri Ceddo yi), Tuube, Bumi ak Lingeer.
Ca seeni meen ñoo man a nekk Buur. Meen moo gën a am solo Geño(Meen:wàllug nday). Geño:wàllug baay .
- Jàmbur ak Sëriñ. Ñoom Sëriñ si ay Tukulóor lanu(Mbàkke, Ja, Si, Lóo, Sàll) Saraxule (Silla, Xulé, Siise, Daraame, Kebe) walla ay Naar (Jaxumpa, Aydara, Kundul, Saadi, Baabu).
- Baadoola, Mbay moo doonoon seen dund.
Ñeeño yiModifier
- Tëgg, Lawbe, Wuude, Ràbb. Am na ñu bari ci ñoom ci xeetu Pël/Tukuloor lañu juge ñooy ñi sant : Caam, Mbow, Ace, Jaw, Jum, Taal, Faam, Gise, Sow, Béey, Ñas, Mbay . Ñeeño yooyu dañuy kalante ak Pël yi, ndax danoo bokk maam.
- Géwal yi, ñépp lañuy woy, Buur yi, ñeeño yi. Cosaanu nit ñépp lañu xam, seeni Sant yi gën a siiw: Sekk, Mbay, Mbuub, Laam, Séy.
Ci ñoom, am na ñuy jefandiku ak xalam gi. Ñuy xalam itam, ci lu ëpp, ay tukuloor lañu, ni Bukunta Njaay walla Samba Jabare Saamb, maamam di baawo Gede, been dekk la ci diwaani Fuuta Tooro.
Jaam yiModifier
- Am na jaami buur yi ( Ceddo yi), Jaami Juddu, Jaami Sayor (ñoom ca xare lees leen daan ame ak a jàppe). Xeet wu nekk nag lanu daan juge.
Wolof yi danoo jaxaasoo, lii moo tax seeni sant bari, ak tamit xeet yu bari ñëw nanu ci ñoom (Wolofal: Wolofisation). Ca Fuuta-Tooro, ca Cuballo (Nappkatu Tukuloor) walla Sebbe (Ceddo/Jàmbaar Tukulóor) Walla Tooroodo, lanu. Danoo teel a nekk foofu. Ci Senegaal ñoom ñoo njëkk a gis Tubaab yi. Bu njëkk Ceddo lañu woon, tay ñu bari ci yoonu murit lañu bokk walla tiijaaniya. Am na ay ay nasaraan (chrétiens) tamit waaye duñu ñu bari (Gore/Ndar). Seex Ahmadu Bamba Mbakke ak Alaaji Maalik SI ñoo gën a dugal Wolof yi ci lislaam. Wolof yu bari gàddaay nanu (walla tukki nanu) dem Faraas, Diiwaan yu Bennoo yi (États-unis), Itaali, Espaañ. Ci Senegaal ñoo yor pal yi gën a rëy (loolu du lu ñépp man a ànd, ndax gisees na ne Njiitul Senegaal lu njëkk séeréer la woon la ca topp it noonu, boo demee ca xare ba (l'armée)lu ëpp ca kilifa ya doonuñu ko. Kon wax jooju ju deesi xoolaat la). Ñoom ñoo gën a fonk seeni réewm (Nationalisme Sénégalais). Am na ci ñoñ ci Mbay (Kaw-Kaw) lanuy dunde, am ci ñoñ ci Napp, ca géej gi (ci ñoom la Lébu yi bokk). Jom ak Teraanga ci ñoom la fekk baax.


text:
At mii di ñëw bum mel ni at ya wéy
Na leen gën a xumb gën leen a géey
Xumbiy njariñ xéwal jàmm ak i yiw
Géey ciy nattook i balaak i woppi liw
At mii di dikk nay jàmm ak salaam
Kune góob texeem te dàggiy jalaam
Kuy séetu dem te buñ takkiy xalaam
Mu am kàttan am koom cig nafaam
At mii di ñëw kat bum fi indi ay
Ku daan ñaan ren bu la kenn may
Xanaa kay yor ba bor yépp nga fay
Ba dootoo tàllal loxook a dëkke lay
At mii nuy tàccu na taajam yépp neex
Ndékkeem ba reeram tax buun bi jeex
Ndawal ak njar nuy ñam ci bànneex
Nu dàq dund bépp lar ak sépp seex
At mii di ñëw na YÀLLA dëxëñ ci moom
Bàrkeeb sëy te kat may ku bëgg doom
Ku ndóoloon na am ren lu doy ci koom
Xelam dal mu far sax ci jaamu Boroom
Wér ak tal, am lu doy ak doyloo fi gën
At mii di ñëw na tax nu jal yee ca sën
Nuy féy ci yiw ni cim dox mel ni jën
Nu ne ci tawféex te buñ nuy gétën
At mii di ñëw moom bu ci kenn dee
Cam su nekk texe te am lum dundee.
Saalum Jaane


text:
Sëriñ Mbay Jaxate
Sëriñ Mbay JAXATE nekkoon na di kenn ci woykati wolof yu mag yi (taalifkati woy yi) di woon it benn taalibeb Sëriñ Tuubaa, li mu taalif ci woyi wolof maneesu koo misaal mbaa deesi ko lim, nekkoon na di ab soofiyu bu mag, lu ëppoon it ciy woyam ci googule wàll la jëm, ku lislaame la woon te di woon ku jéggi dayo ba cig taral ci ñu sammoonteek daytali Yàlla yi aki ndigalam, bokk na ci ay woyam yii:
- pexem Yàlla moo gën pexem nit ndaxam () fa Yàllay fexee yàqkat yeggu fa
- Murit yaw de bul mer te bul jàpp mer () mer ak jàpp mer day alag ab murit
moo wax it:
- Bul gaaw a ñam gaaw a ñam baaxul nigal ba mu ñor () meeneen akug neen a yam pal-pal matul ne pelam
moo wax it:
- Am kilifaay li am solo () boo ko amee am nga solo () boo ko amul amoo solo () ku wéeruwul yomb a bëmëx
Yóbbal baax ciw yoon[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yóbbal baax na ciw yoon :
Genn la ci xasiday Sëriñ Mbay Jaxate yi:
- foo bëgg a dem nanga wut loo yóbbaloo soog a dem
kon boo demee doo fa lor yaw nit te doo fa loru
kuy dem te yóbbaalewul yóbbal bu doy fa mu jëm
kookee du bég du bégal ngir day loreek a loru
Yóbbal bi nag moo di fàggub yar te wol mburu yor
foo dem di may koo fa gis ab yar, di mos sa mburu
Ku nekk war na balaa dem fab yar ak mburu yor
ngir dégg fenn di wax talal du xeetu yaru
Yóbbul yar ak mburu boo dee tukki, kon dinga bég
bégal barab ba nga jëm ngir doo loreek a loru
Moo wax it :
Ne dell ak ñam ak ndox ñu naa sang bii () nga dof nag ba naa huu dangay alku kat
Moo ne it:
Bu cér yépp gàntoo def'as lëf jafe
Def'as lëf bu yombul am'as lëf jafe
Jugal farlu ngir yaa ngi cib lolli yaw
Te ab lolli buy wéy am'as lëf jafe
Ndegam reere nga'b lolli lollee ngi nii
Wér ak dund ak doole lollee jafe
Ku sab lolli ñëw nag ba say yëf ne xuss
La gën ngay ku yombul, ku maasam jafe
Jëfal guddi jëf bëccëg'ak sépp saa
Ba koo seeru naa kii jëfam yee jafe
Ku def nii ci sab lolli do jeele yëf
Bu nooree te doo xaare yewwoo jafe
Budul woon ngëméen ak nélaw koofu gis
Mi ngiy farlu ngir xam ne lee jëf jafe
Bu nit nee lasar, ñépp naa dóotu jug
Mu xemmeem a jog jëf té jog jëf jafe
Ku jëm cib ja té romb xaalis di wey
Bu yeggee di gis yëf ya teg njëg jafe
Xarit dëgg ŋooral ci xaalis bi yaw
Te kat leegi seerub dërëm sax jafe
Ngirug mag akug ràgg ak dee ngi ñëw
Bu ñuy yegsi dëf lëf lu bon bon jafe
Defal Yàlla as lëf bu mujjee jafe
Am as lëf ci Yàllaati gën koo jafe
Woy wu mu def ci wori àdduna[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Adduna bëgg na laa fab waaye yaw nanga bañ
Lu fab fab it nanga fab say tànk samp fi suuf
Jekkil te riigu fi suufus Yàlla sii bu fi jog
Loo jëm jëm it kaw dangay dellooti rekk fi suuf
Lalub gitax ak lalub weñ ak lalub tagar ak
Lalub selen boo ci tëdd it wàcci dellu fi suuf
Mbaam ak gëléem ak fafal-naaw ak wata'aku ngélaw
Loo ciy war it dula tee xëy bis ne céng fi suuf
Néegub ñax'ak mbaari seng ak taaxi suuf aki kaw
Loo yàgg yàgg ci ñoom it génn dugg fi suuf
Cerey lay ak wataboor ak ndàbb ndiir aku sëb
Ak mbuum akub cox a faf yam bis ba ngay gane suuf
Baadoola ak buur akub dag ñépp ñoo xala yam
Lu yàgg yàgg dañiy booloo ne meng ci suuf
Jëlub lingeer ak jëlub jaam ak jëlub xaj a yam
Loo jël jël it dee gi xëy bis jël la dénk la suuf
Adduna wor na mag ak ndaw wor ko leegi bu wér
Te ŋoy ci Yàlla ki yor suuf ak ñi nekk ci suuf
Lu yàgg yàgg nangay def Yàlla wettalu xol
Moo lay fegal lori kaw, moo lay fegal lori suuf
Suuf ak kaw ak fépp a am lor fépp a am njariñ it
Ku dëddu am njariñal kaw, am njariñ li ci suuf
Am yitte ciw sas ba fàtteb añ du tee añ a ñëw
Fexeel a am ca kaw'ug pal fàww am ko ci suuf
Ñun ñépp yal nanu am ag pal ca kaw gu rafet
Gu sax te am ko fi suuf it ñépp féete nu suuf !
Aw Woy ci Xarit[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xarit da lay xaral'as lëf ciy yëfam ni la am
Koo xam ne kii du xar'as lëf may la doo waayam
Sëriñ da lay jariñ as lëf yar la yor la bu wér
Xamal la Yàlla, nga dib sàntam di ab jaamam
Baadoola day bay di gor, may buuri gët, di ko jay
Di wetti aw ñaq ak'ay muñ, sax ci ab toolam
Jëkkër dafay muñ a kay muñleek a sàmm ngoram
Ragal boroomam te am njël jiitu ak maasam
Jabar dafay yaru tay muñ neexi wax bañ a wex
Rafet rafet jikko man boppam ne cib neegam
Aw fa dafay gore neexum ndañ di gas ak a tag
Waqam wa sew we wa rëy muy méng akub taaram
As gor dafay gore tey fonkiy waxam ba du dañ
Du fen du jëw te du sookeb jëw ka dib yaaram
Mbokkay ka bokk'ak yaw'ub xol, say wax it di waxam
Séeniy jëf it bokk, muy sab caabi ngay gaalam
Buuray ka xam Yàlla sax cig topp not bakkanam
Te doylu doyle amug baaxam yorug leeram
Sàmm ay ka sàmmi céram sàmm'ub xolam ba du jëm
Cig moy du jog ci ndigël, bii sàmm a gën giiram
Jàmbur dafay jàpp fàww'ug njaamburam ci lu bon
Du def lu dul noona, déeful dégg aw tooram
Sang ay ka sangi moroomam tey jubal ak a jub
Nekkal di ab sang yaw mii mbaate ngay waayam
Karmat ak delluwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jukki yi ci lonku[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- [[]]


text:
Lingoom
Lingoom garab la gu bokk ci njabootu "rutacées". Dees na ko faral di bay ci barab yi bari naaj.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab la gog ay xobam dafay faral di wéy cig sax ci at mépp. Danay dund lu tollu ak 50 ba 80i at. Ay tóor-tóoram day weex. Doom bi nag dafay muluŋ te cat la sew. Guddaayam di nay àgg ci 7 ba 12i sàntimet.
Wirgoom cig ñàkk a ñor nëtëx la, cig ñor nag mboq la.
Ndox mi mu ëmb, cafka gi dafay sëcc(wex). Doom bi day ëmbaale ay xoox.
Solo si[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lingoom bari na nees koy jëfandikoo. Dees na ci génnee njar mbaa ndollenu njar.
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Citrus limon


text:
1Gannaaw ba loolu wéyee Aji Sax ji ne Samiyel: «Yaw foo àpp sa jooy yi ngay jooy Sóol te man maa ko dàq, ba doonatul buur ci Israyil? Gannaaw maa foq nguuram ci Israyil kay, duyal sa béjjén diwu oliw ba mu fees te nga dox, ma yebal la ci Yese waa Betleyem bi. Gis naa ciy doomam ki may fal buur.»
2Samiyel ne ko: «Ana nu ma fay deme? Sóol da koy dégg, rey ma!» Aji Sax ji ne ko: «Aw nag wu jigéen ngay jël, yóbbu, ne ko sarxalsi Aji Sax ji moo la indi.
3Su ko defee nga woo Yese ca sarax sa. Man maa lay xamal nooy def, ba nga diwal ma ki ma la wax, fal ko.»
4Samiyel def la Aji Sax ji wax. Ba mu agsee Betleyem, magi dëkk ba gatandoo ko tiitaange, ne ko: «Mbaa tànki jàmm?»
5Samiyel ne leen: «Jàmm rekk. Sarxalsi Aji Sax ji moo ma indi. Sell-luleen te dikk ànd ak man ca sarax sa.» Ci kaw loolu mu sellal Yese ak doomam yu góor, woo leen ca sarax sa.
6Naka lañu agsi, Samiyel gis Elyab, daldi ne ca xelam: «Xam naa kii fi kanam Aji Sax ji rekk mooy tànnéefam!»
7Aji Sax ji nag ne Samiyel: «Bul xool ci melokaanu kii, mbaa jëmmu taxawaayam, ndax gàntal naa ko. Lii du ci gis-gisu nit. Nit, li fees bëtam lay gis, waaye Aji Sax ji ci xol lay xool.»
8Yese daldi woo Abinadab, indi ko fi kanam Samiyel. Mu ne: «Aji Sax ji tànnul kii ba tey de!»
9Yese indi Simeya, Samiyel ne: «Aji Sax ji tànnul kii it.»
10Yese indi juróom ñaari doomam yu góor fa kanam Samiyel, Samiyel ne ko: «Aji Sax ji tànnul kenn ci ñii.»
11Samiyel nag ne Yese: «Xale yu góor yi yemb nañu?» Yese ne ko: «Xanaa ki gën di ndaw. Ma ngay sàmm gàtt ya.» Mu ne ko: «Yónneel, woolu ko, dunu jekki te dikkul fii.»
12Yese yónnee, ñu indi ko. Ma nga def ku xees, neexa xool, bët ya leer nàññ. Aji Sax ji ne Samiyel: «Diw ko, kii la.»
13Samiyel fab béjjénu diw ba, diw ko fa kanam magam ña. Ba mu ko defee Noowug Aji Sax ji ne milib ca kaw Daawuda, dale fa ànd ak moom bésub keroog. Ba loolu wéyee Samiyel moom, dem dëkk ba ñu naan Raama.
14Ci kaw loolu Noowug Aji Sax ji dëddu Sóol, ngelaw lu aay bàyyikoo ci Aji Sax ji, ub boppam.
15Ay dagi Sóol wax Sóol ne ko: «Lii kat ngelawal Yàlla lu aay la. Moo ub sa bopp.
16Nu ngii nag fi sa kanam, joxeel ndigal rekk sang bi, nu wutali la ku mana xalam. Su ko defee bu la ngelawal Yàlla lu aay songee, mu xalamal la, nga am jàmm.»
17Sóol ne dagam ya: «Ayca, seetal-leen ma ku mane xalam bu baax, indil ma ko.»
18Kenn ca dag ya ne ko: «Man de, gis naa jenn doomu Yese waa Betleyem bi. Ku mana xalam la te jàmbaare. Ñeyi xare la. Ku déggi wax, ku góorayiw, te Aji Sax ji ànd ak moom.»
19Ba loolu amee Sóol yebal ay ndaw ca Yese ne ko: «Yónnee ma sa doom Daawuda, ma ca gàtt ya.»
20Yese yebal doomam Daawuda, daldi takk mbaam, sëf ko mburu ak mbuusu biiñ ak ab tef, ngir mu joxal ko Sóol yóbbal.
21Daawuda dem ca Sóol, daldi tàmbali di ko liggéeyal. Sóol sopp ko lool. Daawuda nag mujj di gàddukatu gànnaayam.
22Ci kaw loolu Sóol yónnee ca Yese, ne ko: «Bàyyil Daawuda, mu di ma liggéeyal far, ndax bég naa ci moom.»
23Ci kaw loolu, saa yu ngelawal Yàlla songee Sóol, Daawuda fab xalam ga, xalamal ko, Sóol féex, am jàmm, ngelaw lu aay la dëddu ko.


text:
Marsiya Baay Raan
1. Al hamdu lil laahi nan gëm nangu ay dogalam
Si Moom lanuy dello moo moom jaamñi ak luñu am
2. Innaa lil laahi wa innaa raaji’uuna ilay-
hi Yalla mooy joxe mooy jël noo ngi nangu jëfëm
3. Dunyaabi workat la moo woor Sayyidul-umami
Moo wor Sahaabayi waajii Àddunaako xajam
4. Wal mawtu baabun wa kulun- naasi daaxiluhuu
Ubbilna Maam Alasaan buntëm nu ñàkk jëmëm
5. Ni Dee budoon jotu kon Jullit ñi jot Alasaan
Ci ruuh yo doy ni Sëriñ Raan raw na lun mana am
6. Bu ruugi doon jaay nu defsiy ndambi ndambi wurus
Ba defsi Àdduna gep ngir Seydi Raan baña dem
7. Taa’an wa Kaafan si weeruw Tamxarit cala dem
Nuy seenu far waneen weer suux nu sax si lëndëm
8. Si Baktashin si atum Gàddaay ga Goorga laxas
Bes booba tiis na ku tiitul daa newul diko gëm
9. Ëllëk sa ñep rotsi Yoof kuniy taxaw di misaal
Mbaaxuk Sëriñ Raan di jooy naa wëy fu Àdduna jëm
10. Kep ko taseel mulanaa jaal naala Maam Alasaan
Kubaax teyiw demna tay ngir fekki Maamja Limaam
11. Dunyaa lëndëm na kerook xol yepp weet na itam
Shawxan wa lahfan si Baay Raan miidi bahrul-karam
12. Funuy giseeti ka donnoon Maam Limaamu si ay
Jikkoom yu màgg ya Baay Raan yaanu làqqu badem
13. Woyof na loolu ni ab xob waaye sooka xamul
Baatin ba sànkala mooy Marjaanu moo raw ngalam
14. Jikkoomya day geej Sëriñ Raan xuusko day jafe lool
Te awma gaal kon xanaa ma wax si tuuti lu yam
15. Taxwaa ilaahil- waraa moo fees xolam ba mu gëm
Maamam Limaamu te woolot Yalla Buur binu moom
16. Xoolul lu jëm si këruk Dunyaa te feesul xolam
Misaal si Dëddu lawoon moo sella moo bari ndam
17. Moo baax te laabiir te am yërmànde am yitte lool
Kum gis teral nala Baay Raan moodi Kanzun-ni’am
18. Daanay digël jaam yi gëm Buur Yalla bàyyi tereem
Kon gaayi nan gëm te tuub tay jooxe ay ndigalëm
19. Lu nekk defnako siy xarbaax yu rëy na nga laaj
Gaayamya Ajgaak Mulaay Hasan nga xàmmee cërëm
20. Xamoon na Seyyiduna Iisaa te jël na si moom
Haybaak xorom saak fajuk aajooka yaatal kanam
21. Toppon na Baay Seydi Cëw fonkon na Baay Abdulaay
Bëggoon rakkam ya Husëynook ñoom Bashiiru rakam
22. Daa def lu baax diko wax xamul lu ñaaw duko def
Amoon na mecce ba daawul wër di ñaan lumu am
23. Ma jooy ku melnii dafay yay nanla jooy Abadan
Weetël sun xol yi Baay Raan tax nga ñepp wedam
24. Bakaas- samaawaatu wal arduuna yaa ’ajaban
Iimaan bi jooyna nitëm Ihsaan bi bi jooy xaritam
25. Ay Buur fayal Seydi Raan Firdawsi ak lufa am
Dekkalko xurba Imaamil-laahi bes banu jëm
26. Feetël njaboot gi palaasam maynu Baay Abdulaay
Mu wer te tal menli Nuuhin Rabbi yokkal fanam
27. Kanzul karaamaati Bahrul ’ilmi wal hikami
Cëy doomi Seyyidunaa yaa donna husnas-shiyam
28. Sa mbaax gu rëy gi nga am wa reewmi seedenako
Ludul ku tëx walla book iñaan ga muur ab xolam
29. Yaa tax ba ken jooyatul Baay Raan ne yaanu dëfël
Antal-Xaliifatu luy leer yaako donn na’am
30. Na Buur defal lam ndimbël yaak Ahla bayti Limaam
Fal-laahu rabbun kariimun moodi Buur binu gëm
31. Saxalunu Yalla ’alal hudaa te may nu salaam
Te maynu ’aafiyatan bi jaahi Seydi Limaam
32. Taw niiru xeewël si Baay Raan saa su nekk ba ker
Nuy xëy dajeek moom ca biir Firdawsi ak kinu gëm
33. Yaa Rabbi salli ’alal Muxtaari Sayyidinaa
Sallim ’alal aali wal ashaab te maynu Hikam


text:
Bismi laahi rahmaani raahiim ,wasallalaahu tahaalaa halaa Sëyyidinaa wamawlaanaa Muhammadin wa-halaa aalihii wasahbihii waxayra xaddimihii wasallama tasliimaa.
Xaala Muusaa Ka bukaa an halal xadiimi li faxri mudrika.
Manatumaa jekki te nekkumay jooy
Sëriñ bi cëy àddina yaaka maa juuy
Sëriñ bi waa ju ko jisoon jisub xol
Koo mantee jis it mu sew ci sam xel
Sëriñ bi waa ju ko jisoon mu jis la
Koo manatee jis it du tax mu doy la
Sëriñ bi waa ju ko mosoon mu mos la
Koo manatee mos it du tax mu saf la
Sëriñ bi gaayi ko amoon te ñàkk-ko
Kuñ manatee ñàkk it du tax ñu faale ko
Sëriñ bi gaayi ko hamoon te xewle ko
Moo tee ñu dëgmu far di jooy ba fekki ko
Sëriñ bi waa kërëm ña nekkoon Njaareem
Seen xol yi dootu jis lu rëy bam jara yéem
Sëriñ bi waa kërëm ñi nan leen wormaal
Te fonk leen def leen i nday bu kenn laal
Sëriñ bi saahir si dafay melow nit
Baatin bi leppi Yàlla éey du leen nit
Sëriñ bi xar-baax la gu Yàlla feeñal
Amul nirook i nawle mbaa kuy feeñal
Sériñ bi doomam yile nana leen jiital
Di leen siyaare bir yi bun ko juutal
Sëriñ bi cam soo ca xiyaas mu yées ko
Te moom palaas boo ko wutal mu fees ko
Sëriñ bi yaw niroowulaak malaaka
Te doo rawaan doo jinne doo Muusaa Ka
Sëriñ bi yaw niroowulaak sahaaba
Yaa raw ñadaan xool di janook kahaaba
Sëriñ bi yaw yaa jiitu gaayi diiwaan
Yaa raw ñadaa feeñal i mbóot di baawaan
Sëriñ bi yaa raw gaayadaan fanaani
Haras di xuus ca dexi leer yay naani
Sëriñ bi jéggi nga palaasi xutbu
Ngir sàkk ngay xawsu yu sàkk i xutbu
Sëriñ bi yaw niroowulaak Jiilaani
Faxóo nirook Saasali baa Tiijaani
Sëriñ bi yaw yaa boole mbóotam ngir ya
Ak àtteyaak sañ-sañ ya ak seen leer ya
Sëriñ bi yaw jàll nga ngiirum werdu
Yaw sab muxaddam du jubook i ardo
Sëriñ bi weesu nga mbirum wilaaya
Xam-xam bi it raw na xamug diraaya
Sëriñ bi yaw niroowulaak wàlliyu
fafoo nirook ñay woote ak mahdiyyu
Sëriñ bi yaw Yàlla a ne laa naabiiyaa
Nde kon ku lay woo far ne yaa nabiiyaa
Sëriñ bi yaw yaa wuutu ngën ji yonnen
Saa gëti xol jis na ko dootu wànnen
Sëriñ bi bir yaak melo yaak jikkoom ya
Day saf meloy yonnen ba siloom ya
Sëriñ bi muñ gaak nattu gaak wàkkiirlu ga
Day saf muñug yonnen ba ak cellerlu ga
Sëriñ bi wéetal gamu wéetal Yàlla
boo koy xalam mu doy la ci Yàlla
Sëriñ bi xér gaak tabe gaak njàbmaar ga
Day saf tabeg yonnen ba ak yaakar ja
Sériñ bi nooy gaak kersa gaak yërmaande ja
Day saf xolub yonnen ba ak yërmaande ja
Sëriñ bi ham gaak dëddu gaak lewet ga
Day saf dëddug yonnen ba ak hamam ga
Sëriñ bi téy gaak raglu ga lewam ga
Day saf ku xool yonnen ba ak muuñam ga
Sëriñ bi wax jaak waare waak haddiis ja
Day saf fu yonnen jekki ak Xadiija
Sëriñ bi nim wootee ci yoonu tarbiya
Day saf na yonnen ba defoon cig tarqiya
Sëriñ bi nim seexale gaayi wuyusi
Day saf na yonnen ba defoon Xuraysi
Sëriñ bi ñam tarbiya woon ca baawon
Raw nanu jéeg ngir seen i xol lañ jaayoon
Sëriñ bi nim leerale taalub lislaam
Day saf jihaar ju mag ja fentoon lislaam
Sëriñ bi moo laxasu yeesal diine
Fekkoon na taal bay bëgg a fay fasànna
Sëriñ bi moo bayaat lu toolub sunna
Ku ne di bay di haj di gën di sonn
Sëriñ bi moo tuxal bidaa ci réew mi
Ak aada yuy jaahil sosoon ci réew mi
Sëriñ bi tax surga du faale ngonnal
Te xam ne dañ daa gonlu booleek mindël
Sëriñ bi bi tax kaamil di jar ay téemeer
Te xamne daawul jar lu weesu fanweer
Sëriñ bi moo dindi ci réewam soodaan
Kuy waññ mbaa kuy wàlli njongiy seetaan
Sëriñ bimoo tax mag ña woon ca baawon
Bàyyi tux ak fóon ak yu mel ni yaa woon
Sëriñ bi moo tax bépp séeréer bàyyi naan
Bawal-bawal ba sàcc pël bàyyi safaan
Sëriñ bi tas daara yi samp i daaru
Ngir daara yee dañ daa doroo ka taaru
Sëriñ bi tax sàmm si dootun wax óow
Ken du ne naam giwal ba xaste ak coow
Sëriñ bi tax ba ndaw ñi màggal mag ñi
Ba mag ñu baax ñi far di jiital ndaw ñi
Sëriñ bi tax ba nun wolof nu tekki
Te xam ne ken daawu fi dox di fokki
Sëriñ bi tax waa Màkka ak Madiina
Difi siyara si di wutsi diine
Sëriñ bi tax deefu nu yët hidaaya
Te xam ne noo daa yóbb ay hidaaya
Aji-bind ji: Seex Lóo


text:
Tiit wala njàqare yëfu nit la, du moom ngay diisóol mu teg la ci yoonu teey, loolu xamoon na ñu ko ; rax ci dolli, ku ko fal njiit mu nësëxël say mbir, loolu leer na tey.
Nitóodi guy gën di sax. Gaawa tuumaal sa morom. Ñaaw njoort guy wesaaroo…
Li ma ci gëna metti, du ñu la teg a ti NIT, dila duppee « KAA »
Bés bu nekk, muy suba, guddi mbaa ngoon, fépp ci àdduna, gay dégg ñu leen di woneek a naataable (« ‘KAA EMPOORTE », « KAA KONTAK » ak « KAA KOMINÓTEER », rek ngay dégg…)
Bu ñu la askanalee « kaa empoorte », nga gis gaa yi di waxtaane sag gàtt xel (- « waa kii fu xelam nekkoon ba mu ñuy indil lu ñaaw lii ci sërice, te fekk na, neena ñu ‘kunekk na toog fa mu nekk’ ? »)
Gurupu « Kaa kontak » ñoom, li ci ëpp ñu ngi leen jàppee ay nit yu ñu tooñ, bëre daanu seen kow, ba mu des ñenn ci ñoom ñuy rëcc, daldi di seey ci gox yi, bay mujjee wàll waa ñetteeli gurup bii ci topp.
Ñoonu nak ñoo lëmbee palatóo tele yi : muy waa « kaa kominóteer », maanaam daal, ñi ñu jappee ne fexe ña ñu ba ñu wàll leen feebar bi, te menuñoo wax ci kan la ñu ko jëlé ! Ñooñu ñoom seen der setu fi benn yoon ; ndax boobule fasoniwàllante moo jaaxal ñi yor mbir mi, te looloo tax ken gëmatul njiit yi di wëy di naan « mbir mi, mi gi law, waaye dara weesuwu ci sunub xarañ, xam na ñu li ñuy def… ! »
Kërug yéene kaay yi tamit, ken demul ñu des ! Ñu ngay bind te di ko fësal ci xët gi : « Diw moo JOX feebar bi nanngam ak nanngami nit » ci njabootam wala ci ligéeyukaayam… Dëgg la, gis na ñu fi ñenn ñoo xam ne seen taxawaay ci wàll wii, kenn menu koo nangu. Teewul ëppal ak nakk teey ngi fës ci ni ñuy jéebaanee suñu mbokk aki doomu ndey yi feebar bi gane si, jar naa xoolat bu baax-a-baax.
Ba ci ñi ci génn sax, te ñu jàpp ni léegi wér na ñu (ni ko aji fajkat yi di leeralee ci seeniy kominike), gaa yi loolu taxul ñu ñeme leen, boole waat leen ci ñi ñuy dugganteel ci àndandoo wala dëkkëndoo. Bokk na ci itam, ñi ñuy woowee « KAA ASEMTOMATIK » (maanaam ñu yor doomu jàngoro bi, mën koo walle te amuñu benn màndargay feebar bi ; ñoonee de, fune ñu leen di seet, te kenn du leen xammee, mu melni ñu làqu te raglu, ni koronaawiris ci boppam !
Xaaj bu mujje bi mooy ñun, ñun ñepp, fileek ñuy xam ndax mbir mi dugg na ñu wala déét. Kenn ku nekk ci ñun, kon, « KAA SISPE » nga, manaam ku ñuy rëbb ndax jàppne mooma ! « Sispe » wu lan ? ‘Sispe’, ndax ken mënul waatal kenn ni laalul loo xam ne wiris baa ngi ci taq, mbaa mësuta toog ak koo xam ne mbir maa si yaramam. Kon jombul kenn, tambalee ko ci ñi fi siiwal yooyu baat di ñu ko xoolee (ba fatte ne ñun ay nit la ñu, bu jëkk ñu doon ak « KAA ») ; bokk na si ñi dëkk ci natt limu nit ñi bokk fii mba fee (« KAA bii mbaa bee »), te dugg na ci (yéene wu ñu ku woon noonu !) sunu mbokki waaw-góor ak waaw-kumba yi ñu teewal fa mu gëna mettee ci xexum mbas mi !
Xoolal, koronaa ci boppam muccul ci bile joxoñ baaraam : moom mi nga xam ne fune ñu ngi koy sip. Da ngay dëglu sax suurnaal tele bi-ñëpp-bokk-te-nguur-gi-nank-ko, suurnaalist bi di ci yekk lu ne boobule ‘mbindeexit’ ; Gisuñu koog sunuy gët, waaye gaa yaa ngi koy misaal ku saaysaay, tëru di xaar similaaksaala bi mu naan ñoyy dugg la ; ñu ngi koy méngëleek ‘salté’ ; ñu ngi koy xalab, ndax gis ko ni ab gan gu teggi ndawal gu kenn piriyewul ci sunu kër/yaram, te bu duggee day yàq sunu biir, te (kaawteef, mënoon naa ñakk !) di faat i bakkan.
Moona, bu wax dëgg rek desee, ñun ñii yeneeniy mbindeef ni ñun, la ñuy dundee, te keneen defuñu lu ni mel ; ñuy jëfëndikoo mbindeef Yeek Aalam bi te, yenn saa, ñu ëppal ci lool. Ñun ñii nga xam ne ñoo gëm Sunu Borom, ñu wekk loolu ci dogaluk Borom-bi, Aji-Yërmaande mi ñu sacc te mey ñu àqi dundee cig sakkitéefam, ci kow jël ci li ñu soxla doonn ! Ndax àqi sunu Borom, ak sunu wareefi am taxawaay bu mëtt sëkk ki mu tànn mu toogal ko fi, loolu moo fééte kow suñuy soxla wala àq. Cër boobu terewul ñuy gis ne Nit moom, ci kow bëgg-bëggam, wutum donkaasigi wala rek yaataayumbe, day faral di am taxawway gu yées mum góorug wataboor gi gëna ñaaw jikko, mujjee jàp ne mooy buur ak bummi ci kow suuf.
Mënees naa jàpp ne lii lépp ay baat la donn yu nit ñiy jëfandikoo te mbir mi yeggul fa ñu ko bëgga yobbu, sirtu soo ko méngalee ak fitna bi fi mbas mi indi te muy jur ñàkk wér, ñàkk sañsañ wala ñàkk bakkan… Bu dul woon ne kàddu yooyee ñuy tek ci ndoddu nit ñi daa far mujjee yokk njàxare, jur boddeekoonte ak ñakk kóolu ci sunu biir, ba ci lu mel ni tam dëmm aji feebar bi. Lu muy indi mooy ay nit yu dul nangu ne feebar bi dal na leen, ay nit yu ñuy faj mbaa caytu ñuy rëcc daw làqu. Lu muy jur itam mooy ñëg ag jëfëndiku doole bu jéggi dayoo, muy ci anamu wax gu ñagas, dóor yu tar, gaañ nit wala xañ ko àq ak yelleefam…
Tiit ak njàxare gi lal loolu dafa dem bay feeñ ci mbiicóog-mbaaloo gi am ci wax ak tërelin yi ñuy jëmëlé ci askan wi.
Néew gaa néew am na nak ay baat yuy jóg di naan feebar bii feebar la ni yeneen yi, am ko taxul nga bon mbaa nga ñaaw ;
Doonte nag, gannaaw ba mu ñu juralee ag tëju ci gox yi ag ci réew yi daan jokkalante ci wàllu komers, gannaaw ba mu nasaxalee koomkoom bi, Mbas mii xiir na nu ci dellu ci nekkin ak dundin bi gëna sell tey aar sunu wér-gu-yaram, li ñuy lekk, yokk sunu paspas ak taxawaay bu mucc ayib ci sàmm liñu bokk. Bu doon man, du ma bëgg ñu def ma nii, kon nak dàkkooruma ag li may gis bës bu ne…
Man gaa, xawma ndax di naa ci mucc wala deet ; te sama taxawaay dum kuy xasaate. Waaye jàpp naa ne, sunuy mag ak rakk, doom baay ak doomu ndey, wala dëkëndoo ci adduna yi feebar bi song, su ñu leen gënoon na jox cër ag wég gi nit meritoo dëgëntaan, ci ni ñu leen di xolee mbaa taxawoo, di na ñu mucc muccaaleel bépp mbindeef, ñu ànd nekk nekkin wu sell ci Suufi Maam Yàlla gu am moccaat gii Mu ñu dénk. Bu booba tamit, yaakaar naa ne am na leneen lu ñuy feesalee suñu dund ludul ay mbiru caaxaan a kiy kasawkasaw yi ñu nekkoon te lil firndeel ne loolu du dara mooy lii : bi dëgg yegsee sàngoo melokaanu Mbas, daldi komaande ne « lépp lu amul fulla ak mucc tek leen ko fi suuf ndax ngeen mucc ci man ! », da ñoo gaaw sanni ko fëlé.
Lii waxi nit donn la : su ma juumee, ngeen gindi ma.
Maa ngi ñaan.
Na ñu Borom-bi aar, goor ak jigéen, wéral képp ku feebar bi dal, faj xolu ñepp ñi am naqar ak tiisu ñàkk ci ag jegewaale, gannaaw ba mu ñu tàggaleek mbas mii. Te na ñu Yàlla xiir ci soppeeku gu dëggu ci sunu nekkin ak sunu taxawaay ci Suufam-su-amul-morom sii mu ñu jagleen.
Musaa MBAY
Bësum 21 ci weeru Koor
moussa.mbaye1@gmail.com


text:
Bëj-saalum-penku Asi
Bëj-saalum-penku Asi ci goxu Asi la bokk.
Su nu sukkandikoo ci sedatle, bu àdduna bi, gi Mbootaayu Réew yi def, Bëj-saalum-penku Asi benn la ci diwaani Asi.
Réew ya fa nekk:
- Brunaay Daarusalaam
- Kamboodiya
- Endoneesi
- Lawos
- Maleesi
- Miyanmaar
- Filipiin
- Singapoor
- Taaylaand
- Timoor gu Penku
- Wiyetnaam
Réew yépp yi nekk ci lim gi ci kaw, ba mu des Timoor gu Penku, ay Cër la ñu ci ASEAN: di ab mbootaay bu judd ngir soqali koom-koom mu diwaan bi jaare ko ci jappalante.


text:
Lëkkalekaay
Lëkkalekaay yi ñooy tax ñu man a jòge ci aw xët dem ci weneen wu mu lëkkalool.
Gongikuwaay ak àgguwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab lëkkalekaay day am gongikuwaay (maanaam fa muy jóge) ak ab àgguwaay (maanaam fa mu war a àgg, jëm fa). Soo doxalee xeetu(element) lëkkalekaay bi, ca saa sa, da ngay man a jàll ca àgguwaay ba.
Gongikuwaayub lëkkalekaay day doon naka-jekk aw xeet(ab baat, walla nataal,...) bu ab jukki. Àgguwaay bi man naa doon aw xeetu benn jukki bi, loolu la ñuy wax lëkkalekaay bu biir. Àgguwaay bi man naa doon itam beneen jukki, bu dul bi mu nekk.
Jaar-jaar[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lëkkalekaay yi ñi ngi sosu ci ati juroom-benn fukk yi, waaye seenug tas mi ngi ànd ak màggug internet, di fu Lëkkalekaay yi di boole, niki ag lënd, ay junny junni dal ci Lëkkale(resaux) gi. Su dul woon Lëkkalekaay yi, xereñu Internet di na wàññiku bu baax, jafeel ag jëfandikoom.
Ak jëm-kanam gu réy gu Internet, lëkkalekaay yi, ci li ñuy wax tag yu HTML lañuy jaare di leen sos, joowukaay bi won la ko; ci misaal
moo lay jox: wikipedia
Tay jii sax lëkkalekaay yi ay nattukaay lañu, limu lëkkalekaay yiy jëme ci ab dal ci la ñuy xamee ñaata la siiwee.
World Wide Web[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
lëkkalekaay yu World Wide Web bi ci xëti web yi la ñu nekk, maanaam ci jukki yi ñu bind ak HTML (Hypertext Markup Language).


text:
Ndekete Fàllu Siise daa bokk ca ña daamar (kamiyoŋ) ga saaraan fan yii ñu génn ca Caaroy dal seen kaw.
Aa… Ki doon dawal daamar googu de, xamul li mu def. Li mu def, mënees na koo méngale ak xosi almet sànni ko cig kàggu, téere ya ca ne, ànd ak xam-xam ya ñu ëmb, daldi lakk ñoom ñépp ba def dóom. Fàllu Siise kàggu la woon gu ëmb lu bari ñeel baati wolof ak mbaatiitu wolof. Te ni ko fentaakon bu mag boobu di wuyoo ci turu Aamadu Àmpaate Ba waxe, mu am solo lool, “Fii ci Afrig, boroom xam-xam bu làqu daa mel ne kàggu gu lakk”.
Ñaar a ma tax a fàttali loolu, tey. Benn : boroom xam-xam yi mel ne Fàllu Siise duñuy faral di móol i téere di ci dëxéñ xam-xam boobuy tax bu ñu fi jógee mu des fi ba seeni sët ak seeni sëtaat jot ci ba sax gën koo ñoŋal. Ñaareel bi moo di ne seen xam-xam du wasaaroo ndax day saf baatin ba tax ñu néew a ciy jot jaare ko ci ag tarbiya.
Bu nu boolee loolu lépp, demug Fàllu Siise gi day doon ci nun ñaari tiis. Bu njëkk bi ñeel génnug àddinaam ak anam bu metti bi mu ame. Bi ci des di xam-xam bi mu yóbbaale.
Waaye nag sant Yàlla ndax bi nuy jooy loolu ci la ma Sëriñ Jili Kebe xamal ni Fàllu jotoon naa liggéey ak benn waay ba tax lu bari ci li newoon ci moom yëbb na ko ci waay jooju. Rax-ci-dolli, waxtaan yi mu jot a séq ak ña ca kippaango bee ñu duppe Akaademi wolof ci Facebook, baati wolof yu xóot te ñu bari umple leen woon, jot na ko faa rotal.
Lee tax nu mën a jàpp ne Fàllu Siise dem na waaye demul ndax ni ko woykat bi waxe “suuf dina lekk doomu-Aadama bàyyi fa jëf”.
Xanaa rekk des di ko ñaanal Yàlla miy Boroom-Yërmaande jéggal ko te xaare ko àjjanay firdawsi ci barke turandoom Sëriñ Fàllu Mbàkke.
Bu loolu weesoo, nu def yitte ci dajale li mu nu fi bàyyil, móol ko, wasaare ko ba mottalil ko naalam wi jëm ci jëmmal làkk ak baatiitu wolof.
Seen yéenekaay LU DEFU WAXU mi ngi koy jaale njabootam gépp ak i mbokkam. Waaye, noo ngi koy jaale yit waa Senegaal gépp rawatina ñiy liggéey ci làmmiñi réew mi.


text:
Jimbulang bu waa-Brëtaañ
Jimbulang bu waa-Brëtaañ walla Encyclopædia Britannica (ci wu-angalteer), ñi ngi ko siiwal ci diggante 1768-1771. Siiwalam gu njëkk mi ngi ame ca Edimbuurg ca Ekos. Bu waa-Brëtaañ bi bokk na ci jimbulang yiy wax ci lu daj yi njëkk ci kàllaama wu-angalteer, te bay jii ñoo ngi koy siiwal.
Ci ndoorteelu ñaareelu xaaju 1700 ba ci 1900, bari woon na ay boroom xam-xam yu doon jàppee ay jukkeem niki delluwaay bu wóor, yenn saa yi, ci siiwal yu yees yi, daa na am ay gisiin yu yees yees jagleel ay mboolooy gëstukat. Ci jamono yooyu amoon na gëdd bu baax ci biir askan wiy làkk wu-angalteer. Ci XX xarnu bi la yitteey jimbulang soppiku bu baax, coppite gi amal na ay njeexiit ci xarkanam ci fukk ak benneelu siiwal gi.
Taariixu jagal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
jagal gu njëkk gees def ci CD-ROM mi ngi génn 1994.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en) dal bees ko jagleel
- (en) 9eel ak 10eel ci lënd gi
- (en) 11eel jagal ci lënd gi


text:
Saamóori Ture
Saamóori Ture mi ngi juddoo Mayambalandogo ci lu tollook 1830 g.j. Mu nekkoon ab yaxantukat, dajale woon na ab xare ngir nangu suuf yu bari, daal di taxawal ag Imbraatóor.
Dugg na ci Lislaam atum 1880 g.j, daal di wéy nag ci yaatal Imbratóor gi. Waaye xéy na cig mbetteel fenqoo ak Tubaab yi daan sanc, daal di jàmmarloo ak ñoom jàmmarloo gu tar : leeg-leeg ci anamug maslaa (diplomatie) jaare ko ci di def ak ñoom ay déggoo, lu ci mel ne déggoo gu Bisandogo ; leeg-leeg it ci anamug xeex ak ñoom.
Waaye waa Fràas yi ci njitug Gayni ñoo ëppoon ngànnaay : ndax ñoom amoon nañu ay kanó aki fetal yu aaytal. Bu dee Saamóori nag, moom dafa sukkandiku woon rekk ci fasam yi ak fetal yi tëgg yi daa liggéey. Jot naa daq nag tubaab yi te jàmmarloo ak ñoom diirub 12 at. Ci atum 1892 g.j, la dooley xareem ji tàmbalee doyadeek a loof ngir xeex yu bari yi, bu ko defee tubaab yi song Imbratooram gi. Saamóori lànkoon na ne du wommatu ( se rendre), mu daal di woon dem jëm penku taxawal fa ag nguur gu yees ci bëj gannaaru Tefesug bëñu ñay gi (Cote d’ivoire), waaye fekk na waa Fràas yi ak waa Angalteer xemmeemoon barab bii mu taxawal nguuram gi.
Ci atum 1898 g.j, waa Fràas yi bett nañu ko ca dàttub Gelemu (camp de...), ñu njaf ko, yobbu ko Gabon, fa la faatoo ci atum 1900 g.j daal di jël nguuram googu boole ko ci Cote d’Ivoire. Jàmarloo gu Saamóori Ture gi kontar tubaab yi dees na ko jàppe genn ci yi ëpp solo ci jàmmarloo yi ci sowwu Afrig. Sax na diirub 17 at. Yóbbe na canc gi ay ñakk yu takku.


text:
Bëj-saalumu Aamerig
Bëj-saalumu Aamerig ci yenn sedatle yu àdduna bi dees koy jàppe ni ab gox, walla ci yeneen sedatle, ab ron-gox bu yamoo wi jaar, te li ëpp ci suufam ci xaaju kol-kol bu Bëj-saalum la nekk.
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bëj-saalumu Aamerig mi ngi ne ci diggante Mbàmbulaan gu Dal gi ak Mbàmbulaanu Atlas gi. Doon na gox bu bariy dun, yi ci ëpp nag ci réew yi ci gox bi lañu bokk. Li ko lëkkaleek Bëj-gànnaaru Aamerik mooy Panamaa. ag càllale gu ay doj moo leru penku gox bi bépp, ci kaw ba ci suuf; li ëpp ci penkoom àllub yamoo la. Amasoni mooy àll bi ëpp ci àdduna bi, ca réewum Bereesil la nekk.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay askan yu jòge woon goxub Asi ñoo ko dëkkee woon, daanaka am na ay junniy at nj.j.(njëkk judd gu Isaa). Amerigo Vespuci mooy tugal-tugal bi fa njëkk a teg tànkam, waaye li gën a siiw mooy ne Kristof Kolomb mooy ki ko wuññi
Cancug waa tugal gu gox bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
La ko dale ca xarnub XVI la way dëkk yu Bëj-saalumu Aamerig tàmbalee am ay jàmmaarloo ak waa Tugal yi. Waa Ispaañ ñooy ñi fa njëkk, waa portugaal tegu ci, ci noonu ndànk-ndànk boroom doole yu waa tugal yépp tase fa di xëccoo suuf sa ak way dëkk ya fa cosaanoo, ak tam it ci seen diggante, ay jàmmaarloo yu metti juddoo na ca.
Limu réew yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Juroom ñaari réew yu temb yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Arsantin
- Boliibi
- Bereesil
- Ciili
- Koloombi
- Ekwadoor
- Guyaana
- Panamaa
- Paraguwaay
- Peru
- Uruguwaay
- Benesuwela
Ñetti réew yu tembul yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Guyaana gu Faraas (Faraas)
- Dunu Falkland (Nguur-Yu-Bennoo)
- Jorjiyaa bu Bëj-saalum ak dunu Sandwich gu Bëj-saalum (Nguur-Yu-Bennoo)
Arsantin • Boliibi • Bereesil • Ciili • Koloombi • Ekwadoor • Guyaana • Panamaa • Paraguwaay • Peru • Uruguwaay • Benesuwela • Guyaana gu Faraas • Dunu Falkland • Surinaam • Tirinidaad ak Tobaago


text:
Saxaar gi
Al hamdulillaa sant a war,
Al hamdu lillaa sant a war
Jàmbat li fi war ab jullit
Te kenn du ko teg ab jullit
Nanu muñ ay dogal
Li feeg li fi ne yàgg na
Wóoy dëkk ba ma jëm daa sori
Saxaar ga fa jëm déqi na.
Naa muñ leeg ma seen gaar ba.
Muñal lu la dal Yàlla Buur bi dana nattu jaamam,
Gor su muñ la ko dal Yàlla wan ko yoon ba du jooy.
Sëydi Baraam Caam.
Nday Astu miii, yaayu Fat Caam, Ibraahima Caam,
Moo di baay ba day Maam Faatu sangare, ana Astu Caam? ana Joor Caam?
Nday Astu Juuf Njuufa Njoxa-baay, Mooy yaa yi Sulaymaan di yaa yi Mustafaa waaye nag Baram Caam.
Wàcc nga def nga li la war
Bàyyiwóo njaboot gi wéet te def nga li la wa
Yàlla, lumu def noonu la te jaam bu ko xam noppalu.
Nanu leen muñ ci tiis yi
Booy jàpp fii may jàpp fee nu bokk funu jëm man na noo bañ a ñaaw,
Ablaay Deer, laay Baaba Deer, laay fat laay laay way góoru Binta a ngii, góoru Seeni a ngii yal na la Yàlla yiir.
Xam naa sa maama fi sàlloo woon gàmbi meew
Doomi ndayi Seex Taal góor Astoo ngee
Wayleen Ablaay Deer
Loo xam, xamu ma bul ma yab,
Loo am amu ma bul ma yab Yàlla ay dogal ci jaam ñi.
Tukki dellu dacaa baax ndax njaboot ga lay xaar, nawle yaa nga lay xaar noon ya toog di la xaar.
Njiaboot gu ndaw ga lay xaar
Daw ku wéradi
Daw ku wére di
Bul ko daw ba mu xam ko
Man naa yokk la ko metti
Ne Baraam Caam faj nga jirim
Dëkk ba ma jëm daa sori.
Saxaar ga fa jëm déqi na:
Naa muñ lee ma seen gaar ba
Jamono ji sax daa metti.
Muñ ci dafa war kuy jullit laa ilaaha illal Laahu
Muñ dafa war bannii Aadama Njaay,
Bu dee lu neex danga koy muñ yaakaar ne ëllëg dana metti.


text:
Maki Sàll
Maki Sàll, mi ngi judd ci 11 desambar 1961 ca Fatik, ab nitu Càmmu Senegaal la. Mooy njiitu réewum Senegaal dale atum 2012.
Mi ngi bokkoon ci làngug politig gu PDS, doonoon ci ñi doon jàpple Abdulaay Wàdd ci palug njiitu réew mu Senegaal ci atum 2000. Ci ginnaaw bi doon na fi jëwrinu Mbéll yi, Yasara gi ak Jafaan yi dale 2002 ba 2003, doonoon fi jëwrinu Biir réew meek gox-goxaan yi dale 2003 ba 2004, Jëwrin ju njëkk 2004 ba 2007, ginnaaw bi njiital Ngomlaan gu Senegaal dale 2007 ba 2008.
Ci 2008, ginnaaw ay jàppante yu mu amoon ak njiitu réew ma woon Abdulaay Wàdd la génn PDS dem sos APR, làngug boppam gi koy yóbb ci ndam li mu am ci palug njiitu réew mu 2012.
Cig palam ci 2012 la taxawal Plan Sénégal Émergent di xalaat bi liggéeyam ngir suqalu Senegaal sukkandiku. Soloos xalaat boobu mi ngi sukkandiku ci tabaxi jumtukaay (ay yoon, naawuwaay aki waax, ...), taxawal ag Ndefar guy man a jox liggéey waa-réew mi, suqalu càmm geek mbay mi.
Ci atum 2019 lañ ko falaat ginnaaw palug njiitu réew mi amoon ca at mooma. Ci atu 2024 la war a jeexal pal gu mujj googu giy war a yam ci juróomi at.


text:
Aliin Situwe Jaata
Porofesëer Awa Mari Kol (borom këram sant Sekk) mu ngi juddu benn fan ci weeru mee atum 1951, nekk ab doktoor di tamit way-polotig ci Senegaal. Ab gëstu la buy gëstu li ëpp ci "SIDA" bi nga xam ne, siiwal na ci ay jukki yu bare. Nekkoon na kilifag deppàrtemaa ca "ONUSIDA"ca "Genève" diggante 1996 ba 2001. Diggante 2001 ba 2003 ak 2012 ba 2017, moo nekkoon jëwriñ ji yore wér-gu-yaram bi ci Senegaal. Fukki fan ak benn ci weeru septàmbar 2017 ba léegi, jëwriñu nguur la (ministar detaa) ci wetu Njiitu repibilig bu Senegaal.
DundamModifier
Dundu boppamModifier
Am na borom-kër, am ñeenti doom.


text:
Mbootaayu koom- koom u réew i Afrig sowu jant
Royuwaay:Organisations supranationales africainesMbootaayu koom-koom u réew i Afrig sowu jant ab kuréel la gu dox diggante ay gornamaa, ñu taxawal ko 28i fan i mee atum 1975. Mooy kureel gi gëna raññiku ci lëkkële yéngu yéngu réew yi féete Afrig sowu jant (MKRASJ). Li ko taxa jog, mooy jëflante ak dugalante ngir mana taxawal ag bennoo ci wàallu koom ak xaalis. Ci atum 1990 lees ko doleele wàllu saytu kaaraange gi ci diwaan bi, ak ECOMOG gi ñu taxawal, mu di ag kureel u soldaar guy wàllu. Ca atum 1999 nak lañ ko saxal dàkk. Tey jii, 15i réew ñoo bokk ci MKRASJ. Ci atum 2017 allalu réew yooyu ca bokk àggoon na ci lu toll ci 565i tamñareet ciy dolaar u Amrig.
Doonte bamu sosoo koom-koom rekka ko yitteeloon, MKRASJ dafa gaaw jublu ci luy saytu jàmm ak lu koy dëgëral. Loolu sax doon lu manula ñàkk ci bu ñu bëggee taxawal am mbootaay mu dëgër. Ginaaw loolu, MKRASJ farlu na ci tabax ci diwaan bi ay jumtukaay ci wàllu dem ak dikk ak jokkookaay yi.
COSAAN LI[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
LI JIITU[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbootaayum koom-koom u réew i Afrig sowu jant mu ngi soqikoo ca mbootaayu duwaañ bi boolewoon 4i réew u kuréelug déggo, ñu xamoon ko ci (Conseil de l’Entente) ak Mali. .
SUMB GI[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ca atum 1972 la Yakubu Gowon, dib seneral bawoo Niseria ak Ñasimbe Eyadema bu Togo digle ngir ñu sos ci diwaanu Afrig ab ëtt ngir koom-koom u réew yi mana duggante. Loolu soññ seen yeneen i nàttangoo yi. Ci noonu lañ ko waxtaane ak 12i réew diggante weeru sulet ba ut atum 1973..
TERETE BI NJËKK (1975-1993)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñagas ñagas yi amoon ci diggante yenn réew yi ñoo indiwoon MKRASJ mu dogal ci atum 1978 ab sart buy tere jàmmaarloo diggante ay réew. Topp ci beneen ci atum 1981, buy digle jàppalante ci wàllu kaarange boole ca genn woote ci ay doxalin u polotig sulet ci atum 1991. Waaye nak ci atum 1990 la jëmmal tigi fànn wi laal kaarange. Ca lël bi njit i réew ak yu goonamaa yi amaloon la jàpp sosug kureel giy saytu jëmëlug wéer nganaay yi. Kuréelug saytu googu doon ci diir bu gaay ab dooley àttekaayu xeex. Ci noonu la dugge ci xare ba amoon biir Liberiya, bii Sera Leona ak biir Gine-Bisaawo.