text:
Raaya wu Senegaal
Raaya réewum Senegaal am na ñatti rëdd yu taxaw te tolloo, wu wert, wu mboq ak wu xonk. Ab biddiw wu wert am juróomi cat a nekk ci digg rëdd wu mboq wi.
Kulóor bu wert bee ngi màndargaal kulóoru yonent Yàlla Muhammad ñeel jullit yi, wow yaakaar ñeel nasaraan yi mbaa wow njur ñeel ñi gëmul Yàlla. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy 361 mbaa RGB 30 181 58.
- Melo (Kulóor) wu mboq wi day màndargaal am-am ak njariñal liggéey, doon it kulóoru Caada ak ladab; kulóoru xel mbaa ruu. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy 116 mbaa RGB 252 209 22.
- Kulóor bu xonk bi day màndargaal kulóoru dereet, joj dund, joj jaayante gu askan wépp def ak joj xeex ñàkk. Nimero bi ko sistem Panton jox di 186 mbaa RGB 206 17 38.
- Biddiw bu wert bi juróomi cat yi day màndargaal mbokkoo gi ak Afrig, akug ubbeeku ñeel juróomi dénd yi. Li mu wert nag day tekki yaakaar gi judd ci moom gi Senegaal moom boppam. Day màndargaal it juróomi ponki Lislaam yi ñeel jullit yi. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy wow rëdd wu wert wi.
Amul benn dogalu buur bu ñeel yaatuwaayu rëdd yooyu, kulóoru raaya wi ak tolluwaayu biddiw bi.
Raaya ya jëkkoon[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Raayaw Senegaal wi njëkk, ci atum 1958, daa amoon biddiw bu mboq bu am juróomi cat te ginaaw gi wert. Mi ngi ajuwoon ci Mbooloom Jëmale Senegaal kanam (doon tey làng politig gii di Parti socialiste (PS)), amoom benn biddiw ca jamono jooja.
Ci weeru samwie 1959, réewum Sudan miy làkk faraase (doon tey réewum Mali) ak réewum Senegaal ñoo ànd sos Mbooloo mu Mali (bokk ci réew yiy wax farañse), te aw raayaam, am ñetti kulóor, wert, mboq ak xonk akub kanaga ca digg ba. Réewum Senegaal daa mujj rocciku ci mbooloo moomu, témb ci 20 ut atum 1960. Bamuy génn ca Mbooloo ma Senegaal daa yóbbale raayaw Mbooloo mu Mali ma waaye daa wuutale kanaga ba akub biddiw bu wert ngir bañ a juuyoo ak jullit yi.


c: text/html

text:
Saar 18
Babilon daanu na
1 Gannaaw loolu ma gis meneen malaaka mu am sañ-sañ bu réy wàcce asamaan, àddina di leere cig leeram. 2 Mu àddu ca kaw, ne: «Babilon a daanoo! Dëkk bu mag ba daanu na, ba doon dëkkukaayu jinne ak mboolem njuuma lu sobewu ak mboolem picc ak rabu àll wu sobewu te siblu. 3 Kaasu biiñu sànj, bi sababoo ci moyam, moom la askani àddina yépp di naan. Moom la buuri àddina àndal di moy, te doyloodig bakkanam gu réy woomal na julay àddina.»
4 Ci kaw loolu ma dégg beneen baat bu jóge asamaan, ne: «Yeen sama ñoñ, génnleen dëkk bii, bala ngeena bokk ak moom ay bàkkaaram, bay séddu ci mbugalam. 5 Ndaxte ay bàkkaaram jalu na ba àkki asamaan, te Yàlla bàyyi na xel ay ñaawtéefam. 6 Na mu jëfe ak yeen, jëfeleen ko ak moom, feyleen ko ñaari yoon ay jëfam. Kaas bi muy xellile am njafaan, feesalal-leen ko njafaan lu ko ëpp doole ñaari yoon. 7 Joxleen ko ci toskare aku naqar, kemu daraja jaak dund gu bakkane ga mu jagoo woon. Gannaaw moo ne cim xelam: “Maa tooge jalu lingeer, dumab jëtun, duma deele mukk,” 8 looloo tax ci benn bés la musiba yiy këppoondoo ci kawam: mbas, deele akub xiif, te dees na ko lakk ba mu jeex, ndax Boroom bi Yàlla mi ko mbugal moo am doole.»
9 Buuri àddina yi àndoon ak dëkk bii ci moy ak dund gu bakkane, bu ñu séenee saxaras lakkam, ñoom ñépp ay yuuxu, di ko jooy. 10 Fu sore lañuy dànd, ndax ragal toskarey dëkk bi, te naan:
«Wóoy, wóoy ngalla dëkk bu mag ba!
Babilon ma ca doole ja!
Ci wenn waxtu rekk la sa àtte dikk!»
11 Julay àddinaa ngay yuuxu, di ko jooy, nde am njaayam du jarati: 12 wurus ak xaalis, ak doji gànjar aki per ak lẽe ak ndimo lu yolet ak sooy, ak ndimo lu xonq curr, ak bépp bant bu xeeñ, ak wépp xeetu jumtukaayi bëñi ñey, ak jumtukaayi dénku ngëneel ak yu xànjar, ak yu weñ gu ñuul, ak yu doju màrb, 13 ak kanel ak yeneen safal, ak ndàbbu miir ak cuuraay-libaŋ ak yeneen cuuraay, ak biiñ ak diwu oliw ak sunguf ak pepp ak nag ak xar ak fas, aki watiir aki jaam, ak nit ñu ñu jàpp xare.
14 Dinañu ne: «Doomi garab yi nga soppoon sore na la, mboolem lu neex ak lu yànj réer na la mërr!»
15 Ña daan jula yooyii ci dëkk bi ba woomle, fu sore lañuy dànd, ndax ragal toskarey dëkk bi, di yuuxook a jooyoo, 16 naan:
«Wóoy, wóoy ngalla dëkk bu mag ba! Ngalla yaw, dëkk bu mag,
ba daa woddoo lẽe ak ndimo lu yolet ak lu xonq curr,
takkoo wurus ak doji gànjar aki per,
17 wenn waxtu rekk, alal ju baree nii neen!»
Dawalkati gaal yeek julay géej yi, ak mool yi, ak mboolem ñiy dunde géej, ñoom ñépp a ngi dànd fu sore, 18 séen saxaras lakku dëkk bi di jalu, naan: «Bii dëkk bu mag, ana dëkk bu masa nirook moom?»
19 Dañuy xëpp suuf seen kaw bopp, di yuuxook a jooy ak a naqarlu, naan:
«Wóoy, wóoy, ngalla dëkk bu mag ba!
Sa koom a woomal mboolem boroom gaal ci kaw géej,
wenn waxtu rekk, nga gental.»
20 Ndokklee, asamaan,
Ndokklee, yeen ñu sell ñi itam, ak ndawi Yàlla yeek yonent yi,
ndaxte Yàllaa leen àtteek dëkk bii, mbugal ko.
21 Ba loolu amee malaaka mu am doole yékkati doj wu mel ni doju wolukaay wu mag, sànni ko biir géej, daldi ne:
«Babilon dëkk bu mag bi, nii lañu koy sànneek doole,
mu ne meŋŋ.
22 Buumi xalam ak baatu woykat, toxorooku liit,
lenn du ci jibeeti fi yaw.
Liggéeykat bu xareñ bu mu mana doon,
deesatu ko gis fi yaw,
doju wolukaay du riireeti fi yaw,
23 làmp du niiteeti fi yaw,
te baatu boroom séet akub séetam du jibeeti fi yaw mukk,
ndax say julaa ëppoon doole ci àddina,
te say xërëm a sànk askanoo askan.»
24 Ci yaw it lañu fekk deretu yonent yeek ñu sell ñi ak mboolem ñi ñu rey ci kaw suuf.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saar 11
Ñaari seede yi bey nañu seen waar
1 Ba loolu amee ñu jox ma nattukaay bu mel niw yet, ne ma: «Jógal, natt néeg Yàlla bi ak sarxalukaay bi, te nga waññ ña fay jaamu Yàlla. 2 Waaye ëttu bitib kër Yàlla gi, bàyyi ko, bu ko natt, ndax ñi dul Yawut lees ko jox, te ñooy dëggaate dëkk bu sell bi diiru ñeent fukki weer ak ñaar. 3 Dinaa may nag sama ñaari seede yi, ñu biral waxyu diiru junni ak ñaar téeméeri fan ak juróom benn fukk (1 260) yu ñuy sol ay saaku, di ko toroxloo.»
4
Ñaari seede yi ñoo di ñaari garabi oliw*
yeek ñaari tegukaayi làmp, yi taxaw ci kanam Boroom suuf si. 5
Ku leen nara lor, sawaraay génne seen gémmiñ, lakk seeni noon. Képp ku leen nara lor, noonu ngay deeye. 6
Am nañu sañ-sañu tëj asamaan, ba du taw diiru fan yi ñuy biral waxyu, am nañu itam sañ-sañ ci ndox mi, ngir soppi ko deret, ak sañ-sañu wàcceel suuf wépp xeetu musiba, saa su leen soobee.
7 Gannaaw bu ñu seedee ba noppi nag, rab wiy jóge ci xóote bi mooy xareek ñoom, daan leen, ba rey leen. 8 Seeni néew da naan lareet ci péncum dëkk bu mag boobu ñuy misaale turu Sodom mbaa Misra, fa ñu reye woon seen Sang ci bant. 9 Diiru ñetti fan ak genn-wàll lañuy weeru, niti wépp xeet, ak gépp giir, ak wépp làmmiñ, ak wépp askan di seetaan seeni néew, te duñu bàyyi kenn suul leen. 10 Waa àddina dinañu bége seen dee, di bànneexu, di joqlante ay njukkal, ndaxte ñaari yonent yooyu ñoo lakkaloon waa àddina.
11 Waaye bu ñetti fan yeek genn-wàll wéyee, noowug dund giy bawoo fa Yàlla moo leen di solu, ñu jóg, taxaw, tiitaange lu réy daldi jàpp waa ceetaan ma. 12 Ba loolu amee ñaari seede yi dégg baat bu xumb jibe asamaan, ne leen: «Yéegleen fii.» Ñu yéeg asamaan ci biir aw niir, seeni noon di gis. 13 Ca waxtu wa, suuf daldi yëngu lool, ba benn fukkeelu dëkk ba màbb. Juróom ñaari junniy nit (7 000) dee ci yëngub suuf ba, ña ca des tiit, di sàbbaal Yàllay asamaan.
14 Ñaareelu musiba mi wéy na, waaye kat ñetteel baa ngi nii di ñëw.
Juróom ñaareelu liit ga jib na
15 Ba mu ko defee, juróom ñaareelu malaaka mi wal liitam, baat yu xumb jibe ca asamaan, ne:
«Léegi nag nguurug àddina ñeel na sunu Boroom ak Almaseem.
Mooy nguuru ba fàww.»
16 Ba loolu amee ñaar fukki mag ak ñeent, ña toogoon ca seen ngàngune ca kanam Yàlla, daldi ne gurub sukk, dëpp seen jë ca suuf, sujjóotal Yàlla. 17 Ñu ne:
«Boroom bi Yàlla Aji Man, ji nekk te nekkoon,
nu ngi lay gërëm,
ndax yaa ràngoo sa kàttan gu màgg,
taxawal sa nguur.
18 Askan yee meroon,
waaye sa mer a dikk tey;
tey jii ngay àtte ñi dee,
yool say jaam, yonent yi,
yool ñu sell ñeek ñi la ragal, mag ak ndaw,
tey it ngay sànk ñiy sànk àddina.»
19
Ci kaw loolu néeg Yàlla bi ci asamaan ubbiku, gaalu kóllëreg Yàlla ga†
di feeñ ca biir màkkaanam ma, melax ya tàkk, kàddu yaak dënu ya riir, suuf sa yëngu, tawu doji yuur bu metti daldi sóob.


text:
Saar 19
Aleluya!
1 Gannaaw loolu damaa dégg lu mel ni coow lu xumb, bawoo ci mbooloo mu bare mu àddoo asamaan, ne:
Texe ak daraja ak kàttan ñeel na sunu Yàlla.
2 Ay àtteem dëgg la, yoon la!
Moo mbugal jigéenu moykat bu mag,
bi yàq àddinaak moyam,
feye ko deretu jaami Yàlla yi mu tuure loxoom.»
3 Ñu neeti:
«Aleluya!
Saxaras lakku dëkk ba kay day jolli rekk, ba fàww!»
4 Ci kaw loolu ñaar fukki mag ñeek ñeent ak ñeenti bindeef yi ne gurub sukk, sujjóotal Yàlla, mi toog ci ngàngune mi. Ñu bokk ne:
«Amiin! Aleluya!»
5 Ba loolu amee kàddu jibe ngàngune ma, ne:
«Màggal-leen sunu Yàlla,
yeen jaamam ñépp,
ak yeen ñi ko ragal, mag ak ndaw.»
6 Ma daldi dégg lu mel ni coowal mbooloo mu bare, mu àddoo ni riirum géej, tey nirook kàddug dënu gu réy, ne:
«Aleluya!
Sunu Boroom Yàlla Aji Man ji mooy Buur!
7 Nanu bég, di bànneexu te màggal ko,
ndax céetu Gàtt bi agsi na, ab séetam defaru na ba noppi!
8 Jox nañu ko mbubbum lẽe mu set, ne ràññ, mu sol.»
Lẽe boobu mooy jëfi njekk yu nit ñu sell ñi.
9 Malaaka ma nag ne ma: «Bindal lii: “Ndokklee ñi ñu woo ci berndey céetu Gàtt bi.”» Mu teg ca ne ma: «Loolu kàddu yu dëggu yu Yàlla la.»
10 Ma daldi ne gurub sukk ciy tànkam, ngir sujjóotal ko. Mu ne ma: «Déet, ëpp naa def. Sa mbokkum jaam doŋŋ laa, ni yaak sa bokk yi jàppoo seedeel Yeesu. Sujjóotalal Yàlla. Ndaxte seedeel Yeesu moo di Noo giy dundal waxyu.»
Gawar war na fas wu weex
11 Ba loolu wéyee ma gis asamaan ubbiku, fas wu weex daldi feeñ. Ki ko war, «Wóor te Dëggu» lañu koy wax te njub lay àttee, di ko xaree. 12 Ay gëtam a ngi mel ni sawara wuy tàkk, bopp bi, mbaxanay buur yu baree ci tege, ñu bind ci kawam tur wu kenn xamul ku dul moom. 13 Mbubb ma mu sol, dees koo sóob ci deret, te turam wi ñu ko xame di «Kàddug Yàlla.» 14 Xarekat yi ci asamaan a ko topp, war fas yu weex, sol mbubbum lẽe mu weex, set wecc. 15 Gémmiñ gi, saamar bu ñaw a ciy lange, mu di ko cawe askan yi. Moo leen di jiitee yetu weñ, te mooy dëggaate ci biir nalukaay bi, reseñ ji ñuy segale biiñu sànj mu tàng mu Yàlla Aji Man ji. 16 Ci kaw mbubbam ak ci luppam, aw tur lañu ci bind te moo di: «Buuru buur yi, Sangu sang yi.»
17 Ma gis nag menn malaaka mu taxaw ci jant bi. Mu àddu ca kaw, wax ak mboolem picc, yiy naaw ci digg asamaan, ne leen: «Dikkleen, dajesileen ci bernde ju mag ju Yàlla ji, 18 ndax ngeen lekk suuxi buur ak suuxi njiiti gàngoor, suuxi jàmbaar ak suuxu fas ak gawaram, suuxu ñépp; gor ak jaam, mag ak ndaw.»
19 Ba loolu amee ma gis rab wi, mook buuri àddina yeek seeni gàngoor, ñu daje ngir xareek ki war fas week gàngooram. 20 Ñu daldi jàpp rab wi, mook yonentu caaxaan, bi defoon ci turu rab wi ay kéemaan yu mu sànke ña ñu màndargaale woon màndargam rab wi, te ñu doon jaamu jëmmu nataalu rab wi. Ñoom ñaar ñépp lañu sànni, ñuy dund ca déegu sawara waak tamarax bay bax. 21 Ña ca des, ñu reye leen saamar bay lange ca gémmiñu ka war fas wa, picc yépp lekk ca seen suux ba regg.


text:
Mohammed
Muhammad[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dundam bim nekkon xale[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Muhammad (jamm na sax ci mom) mi ngi judd ca Makka atum 571 g. Ci at wowu la Abraha , buru Abissini , bëggona danel Kaba ji, waye Yalla suñu borom danelna pexem , yonnifa ay picci yu amon ay xer yu mag ci sen sall , ray nitam yepp . Alxuran waxna ci li ci sar 105 , Al-fil , ñay wi . Muhammad ci banu Hashim la bokkon .
Bayam Abdullah la won , dom bi Abdul Mutalib ganona bëgg Abdul Mutalib . Bimu juddu dafa fekk Abdullah mu de , di dellu ci jayantu ci Sham , kon yay ji Amina bint Wahb ak mam ji, Abdul Mutalib . Mom bi Yonenta bi judd mag la won ta at yi danka xawona sonal .
Ca tukkib yaxantoom booba la baayi Yonnant bi làqoo , ca tawat ju ko daloon ba muy dëpp, ba muy ñëw ba agsi Madiina la ko gënoon a sonal, mu daal di wàcc ca ña ñu daa wax Banii Najaar di woon genn ci giiri Xasraj yi, fa la génne àdduna. Maamam nag di Haasim mom Abdul Manaaf dafa a takoon soxna, looloo tax ñu naan Banii Najaar de ay goroy Yonnant bi lanu (j.m).
Yónnent baa ngi judd (j.m) ginaaw bi waajur wi làqoo, mu daal di màgg cig njirim, waaye maamam Abdul Mutalib beg ci moom lool, tudde ko Muhhamad, yar ko cig cofeel ak ñeewant
Waa Quraysin nag aadawoo woon nanu di yóbb seeni doom ca la génn Màkk, ca nàmpalkat ya ngir ñu man a màgg ci jàwwu ju sell, wér-gu-yarame te deesi fa dégge araab yu sell, bu ko defee loolu di tax ba ñuy wér, neexi araab te leeri wax. Nii la Aamina defoon ni ñépp, yóbb doomam Muhammad (j.m) ca ab nàmpalkat bu tuddoon Aliima Asahdiya, mu bokkoon ci Banii Sahd Bun Bakr, seeni kër nekkoon ca tàkk ga ca wetu Màkka. Bi Muhammad àggee ci am juroomi at la ko Soxna Aliima delloosi ndayam ca Màkka, mu nekk fa ca pekkam , maamam Abdul Mutalib di ko sàmm.
Ca jamono jooja la Soxna Aamina Bint Wahbin jugoon ne day siyaareji bàmmeelub boroom këram Abdul Laah ca Madiina, ba mu demee bay dëpp la ko tawat ja dikkal, mu faatu ca ndëkk sa nu naan Abwaa te nekk ca yoon wa dox diggante Màkk ak Madiina, ñu daal di ko fay denc, looloo waral bi Yonnant bi màggee di ku soppoon di jaar ci ndëkk soosu ngir siyaare bàmmeelu waajuram ju jigéen ju laab jooju.
Ci nii – ndaysaan – la Muhammad mujje di jirim ci nday ak ci baay, looloo waraloon maamam Abdul Mutalib mujjoon féetewoo ag yaram akug wattoom, bëggoon ko it lool. Waaye sàmm googu gépp ak fonkeel gi teewul Muhammad (j.m) doon yëg naqaru njirim, ndax kat da daa gis moroomam yi ñu nekk ak seeni way jur, moom muy ku leen ñàkk, waaye nag loolu jox na ko ag sukkandiku ci boppam, may ko ag temb ci njëmm akug wéroodi ci kenn, nàmm am xelam, ubbil ko ay bëtam ci dëgg-dëggi dund gi, te booba ay atam lu néew la woon. Loolu de lu jeexiital la ci moom ak cig dundam, Yàlla nag moo bëggoon ci moom loolu ngir tànn gi mu ko tànn ngir mu yanu bataaxel bii di Lislaam te war koo tas.
Yonnant baa ngi sàmm ag jur[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Abdul Mutalib ginaaw bi Aamina làqoo yàggu fi dara moom itam làqu, te booba Yonnant baa ngi amoon juroom ñatti at, fa la ko baay-tëxam Aboo Taalib jële yóbb ko ca këram ca doomam yu xaw yaa sakkan tubaar-kàlla, ngir mu yaroo fa. Aboo Taalib nag moo wuutu woon baayam ci jiite Màkk, ci noonu mu jeexaloon alalam jépp ci sàmm Kaaba gi ak way aj yi ak dimbali ñi aajowoo, looloo taxoon alalam bariwutoon ak li muy nekk kilifag Màkk lépp. Lii a waraloon Yonnant bi doon jéem a woyofal yan bi ci baay-tëxam jooju, ba àggoon ci di sàmmal ag jur ñenn ci waa Màkk yi, ñu ko ci daa fay lu néew a néew. Loolu it doonati ab pose ngir mu tàggatu ci xam ni nuy sàmme ag njaboot, jikkowoo ag ñeewant akug laa-biir ak sàmm ak yewwute, ñuy jikko yu manul a ñàkk cib sàmm bu bëggee wattu gétt gi muy sàmm. Yàlla moo ko bëggaloon loolu ngir tàggat ko ci bataaxel bi mu ko nar a joxi. Sàmm ag jur nag daara la joj lu bari ci yonnant yi jaar nanu ci, ba sax jële nanu ci Yonnant bi (j.m) mu ne : amul yonnant bu sàmmul ag jur.
Yaxantu gi mu doon def ak tudde gi nu ko tudde woon Ku wóor ki[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bi mu amee fukki at ak ñaar la ànd ak baay-tëx ji Aboo Taalib cib tukki dem Shaam, bi mu amee nag ñaar fukki at la tàmblee bokk ci yaxantu gi ni ko waxambaaney Quraysin yi daan defe, mu wone ci it man gu mu ko man lool, ndax ku ñu xamoon la cig wóor, ak dëggu, yewwute ak ñaw, ay man-manam tàmblee feeñ ñeel waa Màkk, li ko gënoon a wuutaleek nit ñi mooy wóoram gi jéggi woon ab dayo te xaroon baax, ñu mujjoon di ko wóolu ci lu mu man a doon, te am xel mu dal ci ne dana sàmmoonteek kóolute gi nit ñi def ci moom , looloo taxoon ñu naan ko ku wóor ki ak ku wóor ku dëggu ki.
Jël gi mu jëloon Xadiija soxna ak doom ya mu ca ame[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bi at yi àggee ci ñaar fukk ak ñeent daa dajeek Soxna Xadiija soxla waxambaane wu ko yoral yaxantoom gi mu doon deflu ca Shaam, moom nag soxna su woomle la woon bokkoon ci way woomley Màkk yi, ci noonu ñu digal ko mu gis Muhammad (j.m), ba mu ca waxeek moom Yonnant bi nangu. Yonnant bi yaxantujil na soxna Xadija ca Shaam ànd ak ngóoram sa nu naan Muyasara, Muyasara mii yéemu woon na lool ci jikko yu rafet yi ci Muhammad ak yewwu geek man gee yaxantu, ndax bi njaay mi nekkee ciy loxoom fulu na ay yooni yoon, wuuteek ba mu nekkee ci loxoy keneen, looloo tax bi Yonnant bi (j.m) delloo, jébbal soxna Xadiija alalam ak la mu ca tonoo, cig kóoluteek dëggu, soxna si yéemu na lool ci jikkoom yu rafet yi ak njëmm gi ne ci moom, ci noonu mu yónni ci moom kenn ci ay jegeñaaleem xamal ko ne da koo bëggoon niki boroom kër, Yonnant bi (j.m) nangul ko . Noonu la seen diggante sottee te booba Yonnant baa ngi am ñaar fukk ak juroom ciy at, Xadiija moom yor ñéen fukk, ci noonu mu faroon di soxnaam, di yaayam, di ki koy dimbali ci lépp. Yonnant bi (j.m) amoon na ag texe ci séy boobu naka noonu Xadiija, ci noonu séen kër di misaalum mbégte cib séy ak texe ci biir kër. Soxna Xadiija nag mooy ki jur mbooleem doomi Yonnant bi, ku ci dul Ibraahiima, moom de soxna Maariya mi di ab qibt moo ko jur, moom nag (Sëñ Ibraahiima) ci jamonoy Yonnant bi la làqu. Yonnant bi wéyoon na ci yaxantoom gi ginaaw bi mu yoree soxna Xadiija, mu ko daan defe nag ni ko waa Xuraysin gépp daan defe rekk, ñoom de yorunu wooni bitig aki mangasin, moom kay danu daa defi njëgg yu mag mbaa yu ndaw jawali Yaman ci sedd bi, bu cooroonee ñu dem Shaam, màkk-màkka bu nekk daa na man a bokk ci njëgg li bu bëggee, njëgg loolu nag moom la nu daa wax ci ci araab Bahiir, kenn ci góori Xuraysin yee ko daa jiite , ku soob ci ñoom ànd ak moom, bu ko defee bu dellusee ñu seet li ñu tonowu, seddale ko, ku ci nekk am ca la nga ca def. Seen yaxantuwiin woowu moo taxoon Xuraysin daan am jot, di daje ci jataay yi di waxtaan, rawati na ca la wër Kaaba ga. Waaye Yonnant bi (j.m) moom néewaa na bu mu bokkee ci yii jataay, moom kay këram la daa toog mbaa mu génn dem ca àll ba ngir wéet fa di xalaat ak a settantal, ndax sopputoon di fo mbaa muy caaxaan ak a waxi larax.
Yonnant baa ngi amoon fan-weer ak juroom ciy at jamono yi Xuraysin di màbb Kaaba gi ngir tabaxaat ko, ndax tabax bi daa xawoon a màggat ngir yol mi daa sottiku ci kawam. Bi ñuy tabax ba àgg ca Hajarul Aswad ñu jaaxle ci gan giir ci Xuraysin mooy am teraangay yekkati ko teg ko fi mu war a tegu, ñu toog ca Kaaba ga di gëstu nu ñuy lijjantee loolu, far ñu dëppoo ci ne ku njëkk a ñëwaat rekk ñu jox la nga àtte leen ci jaaxle googu, far Muhammad (j.m) ne tëll, ñu ne ku wóor kaa ngee na ñu àtte, waaye mu àttee leen nu gaaw te yomb, mooy jël làmbaayam li mu yoroon lal ko ci suuf, teg ci doj wi ne giir gu nekk na jàpp ci cat ngeen tegandoo ko ca barabam. Nii daal la ko lijjantee ca yombam ga ak xarañam ga ak lëmóodikoom ga.
Wàccug Wahyu gi ak yonni gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bi at yi jegee ñeen-fukk la sopp gi mu soppoon ag wéet gën a yokk, mu gën a bëgg xëlwa ak beru, mu daan génn Màkk ngir dem ca doj wa nu daa wax Harraa, ngir xunti mu fa nekkoon mu mu daa faral a dugg ngir jaamu Yàlla, noonu la daa jeexale weeru koor wi, ngir sellal boppam, laabal xolam. Benn bis nag ci koorug atum 610 g .j, ba jant bay so la ko genn kàddu gu nooy dikkal ca dalug xunti ma naan ko : jàngal. Yonnant bi (j.m) tiit njàqare li jàpp ko, waaye mu ne ko : man duma kuy jàng. Waaye mu yëg mu mel ne dafa am lu koy naj ba dënn bi xaw a xat mu noppal ko, bu ko defee kàddu gi delseeti neeti ko: jàngal, Yonnant bi neeti ko : man de manu maa jàng. Naj ga delseeti, ba mu xawee woyofati kàddu ga delseeti ne ko : ((jàngal ci sa turu boroom mi bind , bind na nit ci lumbu dereet, jàngal, sa boroomay ki gën a tedd)) kàddu ga daal di dal, daal di deseeti. Fekk jant biy so Yonnant bi yëg njàqare lu rëy, daal di gaaw génn xunti ma, dem ñibbi, bi muy àgg lëndëm gaa ngi doon dugg, ndax diggante Màkk ak xur wa xaw na a ëpp ay ñatti kilomet.
Ba Yonnant ba (j.m) àggee ca kër ga daa daal di woote ne : muur leen ma, muur leen ma, booba ñaq waa ngay siit, yaram way lox, soxna Xadiija daal di dawsi sàng ko, tàmbli koo dalal, bi tiitaange gi demee Yonnant bi xamal ko li xew, ne ko : man de damaa xëm. Ndax xamagutoon ne li ko daloon ag wahyu la gu tukkee ca sunu boroom (t.s) , indil ko laaya wi njëkk ci Alxuraan ju tedd ji.
Soxna su tedd sii di Xadiija wéy ci di dalal xelum Yonnant bi (j.m) naan ko lii la dal de du man a doon lu dul lu baax, ndax yaw ku baax nga, am kóllare, dëggu, baax ci sa ñoñ, di taxawu nit ñi bu ñu ameey naqar. Ca noona xel ma tàmblee dal, mu yëg jàmm.
Waraqat’Ubn Nawfal mi ngi bégal Yonnant bi (j.m)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bi soxna Xadiija gisee ne tiitaange gi dañ na daa ànd ak moom seeti doomi baay-tëxam ja tudd Waraqat’Ubn Nawfal, mu nekkoon góor gu am hikma, daan jàng téerey diine yi te dégg ebrë , Yonnant bi nettali ko li xew, Waraqat yéemu lool, ne ko lii de mooy mbóot mi Yàlla wàcce woon ci Muusaa (j.m), ne ko aka neexoon may gone ba man a ànd ak yaw ci tas sa bataaxel bii, xelum Muhammad dal, mu dellu këram, waaye teguñu ci lu néew rekk Waraqat faatu, ndax daa xawoon a màggat. Yonnant bi dellu këram ak Xadiija ci xel mu dal ak mbégte, am yaakaar ne wahyu gi dina delseeti, bu sukkadikoo ci waxi Waraqat yi, waaye wahyu gi yeex a ñëw ba Yonnant bi far àgg ci jaaxle lool, waaye mu mujj ñëwaat ginaaw bi, xelum Muhammad dal, mu xam ne lii kat ag wahyu la gu tukkee ca Yàlla (t.s) te moom ku ñu tànn la ngir mu jottali nit ñi diine ju juge ci asamaan si, war a joxaat diiney asamaan yi seen leer ak sell gu njëkk ga ñu yoroon njëkk nit ñi di ko yàq, di ko tàqal ci li jamono di gën a romb.
Nii daal la Muhammadum Abdu Laah mi (j.m) mujje di yonnant bu nu tànn yonni ko ci mbooleem mbidéef yi ngir mu indi fi leer gu tukkee ci sunu boroom di gindee, di tege ci yoon, di jële cig bokkaale jëme cig wéetal Yàlla,di jële ci lëndëmug réere Yàlla, jëme ci leerug gëm ko, jëme ci Lislaam.
Fii la jaloorey Muhammad yonnantub Yàlla bi - jàmm yal na sax ci moom – tàmblee akug jànkoonteem ngir wisaare bataaxel bii ko Yàlla jox mu war koo jottalee ci ngën ji anam ak melo.
ginaaw bi la wahyu gi tàmblee dikk cig toppante di wàcc ci Ku tedd ki, di indi laaya yi def tay alxuraan nànk-nànk, kon alxuraan ñëwadoowul cig mat, waaye laaya topp laay, ba kero muy mat, nga xam ne Jibriil da ko daan dikkal di ko déggal laaya yi, bu ko defee du ko ba ba kero muy wattu laaya jooju ci dënnam, mel ne sax dañu ko cee bind, làmmiñ wi di ko baamu, Yonnant bi bu masaa na jot ciw dogiit ci alxuraan da ko daa baamu ba mokkal ko, bu noppee jàng ko ci saabaam yi, daal di woo ñenn ci ñi man a bind ci ñoom ngir ñu bind ko ca saa sa ci anam gu xereñ, bu ko defee saaba yi gaawantu ñoom itam jàng ko mokkal ko ci anam gu dul soppikooti ba fàww. Nii la laaya yi doon dabantee, saar yi di ko mate nànk-nànk ci lu tollook ñaar fukk ak ñatt ciy at, ndax kat laaya wi njëkk a wàcc ci Yonnant bi (j.m) mi ngi ko fekkoon mu am ñéen-fukki at wi ci mujj wàcc bi muy bëgg a faatu te booba mi ngeek juroom benn fukk yu teg ñatt ciy at. Alxuraan nag ñi ngi ci jublu téere bu tedd bi bépp walla ab xaaj ci moom.
Alxuraan ju tedd ji ak li mu ëmb[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kon daal Alxuraan ci nii mu ñëwe waxi Yàlla a ju mu wàcce cib yonnantam (j.m) ngir mu jottali ko nit ñi. Ñi ngi ko wàcce ci Yonnant bi, muy lu nu biddiwal, maanaam nànk-nànk, kem ni ko xew-xew yi soxlaa ak tolluwaay yi ba kero muy mat, di téere bu ñu laabal, bu ay caaxaan dul laal fenn ((laa yaatiihil baatilu min bayni yadayhi walaa min xalfihii)). Moom nag danu koo séddale def ko ay saar yu toll ci 114 saar. Saar wu ci ne tam seddaliku ciy laaya, saari alxuraan yi nag ak laaya yi lii lanu ëmb :
- Ponki pas-pasu lislaam :
Saxal kennug Yàlla (t.s), nangu ne Muhammad Yàlla a ko yonni, gëm mbooleem yonnant yi fi jiitu woon Yonnant bi, gëm téere yi Yàlla wàcce ci ñoom, gëm alaaxira.
- Ni ñuy jaamoo ci lislaam :
Julli, woor, natt asaka, aj.
- Ponki jikko yi jullit bu nekk war a jikkowoo :
Ñuy wóor, dëggu, am yërmaande ci ku néew-doole, ku aajowoo, ku ñàkk, am ag cofeel ñeel bépp jullit tey dimblante ak moom ci lu baax ak fonki way jur, teral leen añs.
- As lëf ci taariix:
Ngir jàjjeek waare aki nettali ci dundug yonnant yi, ngir soññee ci ngëm ak foñloo wëlif bokkaale
- Yee nit ñi :
Ubbi seeni gët ci kàttanug Yàlla gi akug xerañam, jaare ko ci di leen woo ci ñu settantal bindiinu àdduna bi akug nosoom gu xereñ gi
- Sopploo nit ñi gëm Yàlla :
Jaare ko ci wax leen li Yàlla dig ku gëm cib yool akug pay gu neex ci àdduna ak alaaxiraa ak soññee ci jiyaar ci yoonu Yàlla.
- Ragalloo nit ñi ag weddi Yàlla ak bokkaale ko ak moytuloo leen wuuteek ndigëli Yàlla yi :
Jaare ko ci leeral leen mbugël yi ñu waajal ñeel ñi ragalul Yàlla mbaa ñuy tooñ nit ñi di jalgati, mbaa ñuy gàttañlu ci def jaamu Yàlla yi
- Sariiya :
Mooy yoon wu mat wiy nos ni nit ñiy jëflantee ci seen biir, ak li nu am ciy àq aki yelleef ak li leen war ciy wartéef
Lislaam nosteg dund gu mat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dinanu gise ci loolu ne alxuraan de ëmb na ag nos gu mat ñeel dundug nit ci gépp anam, mi ngi rëdd séqoo gu nit ki ak boroomam akug séqoom ak mbokkam, dajaleeti jullit ñi ci genn bennte mooy umma bi walla mbooloom lislaam mi (di jullit ñi ), joxati mbooloo mii yoon ak nosteg politig, gu mboolaay ak gu jikko. Dugg ci lislaam du rekk jël diine gëm ko, di def li mu digale ciy jaamu, waaye kay ag tuxu la dem ci ag mboolaay gu yees gu mat gu ami ponkam aki nosteem aki yoonam aki misaalam yu kawe, ndax lislaam ag noste gu mat la gu takkatoo.
Bataaxelub Yonnant bi (j.m) mooy dugal nit ñépp ci lislaam ak tuxook ñoom jëm ca nosteg lislaam gu yees ga te mat. Looloo taxoon Yonnant bi (j.m) daawul yam ci sàkku ci nit mu tudd ñaari seere yi rekk ak def jaamu yi, waaye kay da daan sàkku ñu bàyyi seen dundug réer gu njëkk ga te tàbbi ci nosteg politig, gu mboolaay, gu ruu gu yees gii. Moom de santuñu ko woon rekk mu woote te jotal bataaxel bi, waaye ligéey bu baax ci nit ñi gëm te dugg ci xeetu lislaam wi ak àddunaam ju yees ju fees ji dell ak yiw ak barke.
Bataaxelub Muhammad (j.m)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yonnant bi wéy na di xamal nit ñi bataaxelam bi, bu ko defee gàllankoor yi nekk ci kanamam mel ne ay doj , ndax kat nit yombul mu tàqalikook ni mu baaxoo woon a dunde, nit jaamub li mu miin la, waaye moom mu wéy di deewoo, di jànkoonte, di muñ ba jóoxe bataaxel bi ca na mu gën a rafete. Loolu mooy kiimaanug dundug Muhammad (j.m) gu yéeme gi cib taar, moom daal ci léppam dund la gu fees dell ak ay bind yu fees aki bind yuy jàngale dëggug ngëm, wóor ci def li la war, muñ ci lu naqari, ñeg ci fas yéenee jéggi gàllankoor yi, ŋoy ci jikko yu rafet, muñ ci loraangey nit ñi, gëm ne ndam lu mu yàgg yàgg dana mujj ñeel jullit biy jëf tey jànkoonte tey ŋoy ci buumug Yàlla gi ci lu dul naagu mbaa yoqat walla tàyyeel.
Jànkoonte gi Yonnant bi doon def ci bi mu nekkee Màkka[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yonnant bi ginaaw bi nu ko yonnee dund na ñaar fukki at ak ñatt yoy ci la matale bataaxelam bi, fukki at ya ak ñatt nag Màkka la leen jeexal, fukk ya ca des mu def leen Madiina, làqu nag ca weeru rabiihul lawal ci atum fukk ma ak benn ginaaw gàddaayam gu tedd ga.
- Diirub Màkka bi :
Mooy diirub deewoo ak jànkoonte gu tar ga ak way bokkaaley Màkka yi, ak jiyaaram ga ngir taxawal fa mbooloo mu lislaam mi, ba bi mu gàddaayee dem Madiina, diir ba di fukk ak ñatt ciy at.
- Diirub Madiina bi :
Mooy jamonoy ndam, jaare ci dugg gi waa Madiina dugg ci lislaam, mbooloom lislaam am fa, ak nos mbooloo mii ak mottali jaamu yi nekk ci lislaam ak sariyaam, ak tëral nosteg xeet wi, gu politig gi ak gu mboolaay gi, ak dugal dunu araab bi ci lislaam ngir waajale ci tas gi lislaam war a tas ci mbooleem pàkki àdduna bi, ab diiram nag fukki at la ak lenn ciy weer.
Jamonoy Màkka ji[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dafa séddaliku ci ñatti tolluwaay :
- Tolluwaay bu njëkk ba ak jullit ñu njëkk ña
- Tolluwaay bu njëkk bi ci jamonoy Màkka ji - ab diiram juroomi at la daanaka – mi ngi doore ci bi Muhammad (j.m) tàmblee di woote jëme ci lislaam, tàmblee ko ci giiram gi ko gën a jege, ca ñoom la jële mbooloo mi jiitu ci lislaam, ka nekkoon ca bopp ba di soxna Xadiija, nekkoon jigéen ji njëkk a jébbalu, ak Aboo Bakr di ki njëkk a gëm ci góor ñi ak Aliyun mom Aboo Taalib doomi baay-tëxi Yonnant bi (j.m), mooy ki njëkk a gëm ci gone yi, moom de booba ay atam fukk rekk lañu woon , ak Seyd’Ubn Haarisa mi doonoon mawlaab Yonnant bi, mooy ki njëkk a jébbalu ci mawlaa yi.
Am mbooloo topp ci tàbbi ci lislaam ci waxambaaney këri Màkka yu Xuraysin yu mag yi, ñi ci Yàlla ubbi séeni xol nanguloo leen lislaam ak dalam yu kawe yi, ku ci mel ne Talhata mom Hubaydul Laah, Abdurahmaan’Ubn Hawf, Sahd’Ubn Abii Waqaas, Usmaan’Ubn Haffaan, Subayr’Ubn’Ul-hawwaam.
Am mbooloo it tàbbeeti ci Lislaam ci ñu ñàkk ñeek jaam yi ak way néew yi doole ci ñi Yàlla tawfeexal ubbil leen buntub gore ak yamoo ak yaakaar, ku ci mel ne Bilaal mom Ecopi mi, Hammaar’Ubn Yaasir, Xabaab’Ubn’Ul-arat.
- Jullit ñi ci kër Arqam :
Mbooloom lislaam mii baaxoo woon naa dajeek Yonnant bi ca Kaaba ga ngir déglu alxuraan ci moom ak jàng ci ponki lislaam, loolu it jur way bokkaaley Quraysin yi yoqat ci jataayi néew yi doole yii ci li wër Kaaba gi, tax it ba ñu tàmbli di leen xatal ak a yoqatloo, Yonnant bi it gis ne war naa wutal jullit ñi barab bu ñuy daje cig féex akug dal, ci noonu wenn waxambaane wu bokk ci ñoom ñu naan ko Arqam Ibn Abiil Arqam ne man naa joxe këram ngir ñu fay daje, Yonnant bi nangu, looloo taxoon jullit ñi ba woon daje ga ñu doon daje ca Kaaba ga.
Waaye làqu gi nu làqu leegi tiitloo waa Màkka yi, jeqi ci ñoom njàqare, rawati na Aboo Jahlin ak Aboo Lahab mi nekkoon baay-tëxi Yonnant bi ak ñeneen, ñu tàmbli di topp jullit ñi ak di leen xeeñtu ngir xam li nuy def.
- Jébbalug Hamsa, Omar topp ci :
Am na bis Aboo Jahlin nekk fi barab di néggandiku Yonnant bi booba mi ngi jëmoon ca kër Arqam, ba Yonnant bi (j.m) egsee mu toroxal ko, waaye Yonnant bi muñ ak doonte ku dëgër la woon te manoon koo sonal, waaye Yàlla da koo digaloon mu woo nit ci hikma ak waare gu rafet, ci noonu mu wacc ko fa dem, bi Hamsa baay-tëxi Yonnant bi yëgee li xew daa mer seeti Aboo Jahlin duma ko ba noppi jébbalu dib jullit, ci noonu mbooloom lislaam mi gën a am doole ci dugg gi ci Hamsa dugg leegi.
Bi ci as ndiir toppee Omar’Ubn Xattaab jébbalu, jullit ñi gën a sawar, gën a ñeme, ñu daal di génn leegi kër Arqam daal di dellu fa nu daa dajee di la wër Kaaba ga, ci noonu Yonnant bi tàmbli di woote ci kaw ci lu bir, te faaleetul merum waa Màkka yi. Fii la jamonoy woote ci kër Arqam jeexe, leegi woote gu biti gu matale gi tàmbli.
- Tolluwaayu Màkka bu ñaareel bi ak xeex gi Quraysin doon xeex woote gi
- Waa Màkka yi dañoo jàppe woon loolu muy ag dëkk gu leen jullit ñi di dëkk ak ag fontoo, ñu jug nag xeex leen xeex bu metti, jaare ko ci di sonal way néew yi doole ak faqiir yi ku ci mel ni Bilaal, Hammaar Ibn Yaasir ak Xabaab, ñu tàmbli woon it di ñaawal Yonnant bi(j.m) di ko saboote ak a lor ak lenn ci saaba yi.
- Gàddaay ga dem Ecopi:
Yonnant bi daa amoon njàqare ci saabaam yi, ragal waa Màkka yi sonal leen, ci noonu mu laabiire woon leen ci ne ku bëgg ci ñoom man naa dem Ecopi, foofa dananu fa man a doxal seen diine te kenn du leen topp mbaa mu leen di sonal, bi mu ko defee lu tollook juroom ñatt fukki góor akug jigéen gàddaay dem fa ci ñaari yoon. Yonnant bi des Màkka ak mbooloo mu néew ci jullit ñi, di jànkoonteek lori Quraysin yi. Waa Màkka yi jaaxle woon nanu ci man gi Yonnant bi (j.m) manoon a muñ ay coona ak sax gi, ñu sàkku woon ci baay-tëx ji mu tere ko woote gi maanaam Lislaam, waaye Yonnant bi bañ te wëy ca woote ga, looloo waraloon way bokkaale yi defoon ag dogoo gu mat ak Banii Haasin ak itam Banii Abdul Mutalib te ñoom ñooy mbokki Yonnant bi (j.m). Banii Haasim jànkoonte na aki coona ngir dogoo gii nga xam ne saxoon na ñatti at. Tolluwaay bu ñaareel bii nag weesuwutoon juroomi at.
- Ñatteelu tolluwaay bi ci jamonoy Màkka ji
- Sonalug waa Màkka yi ak xatal gi nu doon def Yonnant bi ak jullit ya jotutoon a gàddaay dem Ecopi àggoon na ca dayo ba bi yonnant gi amee fukki at, maanaam bi nu ko yonnee ba mu mat fukki at. Bi dogoo gi jeexee ba teg lu néew la Aboo Taalib baay-tëxi Yonnant bi (j.m) faatu, mi nekkoon njiitu Quraysin ak Màkka te daan aar Yonnant bi ci tar gi waa Màkka yi taroon ci di ko lor. Bu ko defee noonub lislaam bu tarug noonu gi jug moom itam yor njiitug Quraysin gi, moom baay-tëx la woon ci Yonnant bi waaye ku ko iñaane woon la te soxote ko.
Bi Aboo Taalib faatoo ba teg lu néew la soxna Xadiija làqu moom it (y.y.g ) ginaaw bi mu àndeek Yonnant bi ñaar fukki at ak juroom cig sell, cofeel, dimblante ak bànneex, ak doonte fukki at yu mujj yi daa feesoon dell aki jafe-jafe, mettiit ak xatal. Yonnant bi naqarlu woon na bu baax ci faatug àndandoom bii mu bokkaloon dund gi, nekkoon ku matal kóllare, wóor, taxawoon ci wetam ci ati jafe-jafe yi, wone woon gën jaa kawey misaal ci ni soxna su gëm tey muñ war a mel.
Bi Aboo Taalib ak soxna Xadiija làqoo Yonnant bi yëgoon na ne ku wéet la dëgg, te at yu metti yii mu def Màkka di jiyaar indilunu ko lenn ngérte lu ñu xam lu mu yaakaaroon ngir lànkug waa Màkka yi ak nuur gi nu nuuroon cig kéefar ak ŋoy ci li ñu fekkon seeni baay.
Génn gi Yonnant bi defoon dem Taayif[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Fii la Yonnant bi xalaate ci génn jéem a wooteji ca Taayif ga jege Màkka, mu daal di fay dem ànd ak mawlaam bi Sayd’Ubn Haarisa, waaye waa Taayif déggalunu ko, looloo tax mu dëppoon dellu Màkka.
Waaye Yonnant bi loolu taxutoon mu yoqat ak doonte waa Màkka yi dañoo dogu woon ci lor ko, mu daal di jawali ca biti Màkka ca lenn ca giir ya fa dëkke woon, daan leen woo ci lislaam waaye taxutoon lu bari wuyyu ko ca.
- Mbégtey gàddaay gi:
Yonnant bi (j.m) da daan def bu déggaan aw nit ñëw Màkka mu gaaw gisi leen, woo leen ci lislaam, ba yonnant ga tollee ci fukki at ak benn daa dajeek ab kuréel ci giirug Xasraj ñëwoon Màkka, di woon genn ci ñaari giir ya nekkoon Màddiina, geneen ga di woon Aws, xare ba nekkoon di lu tar ci seen diggante ak noonoo ga. Ca at ma ca topp am mbooloo ci Aws dikk na Màkka, Yonnant bi gaawantu seetsi leen wax ak ñoom, waaye fekk fi ñoom nopp yuy déglu, ndax kat Yahood yu Madiina yi dañu daan wax naan ab yonnant bu ñu yonni de dana dikki di dimbalisi Yahood yi ci Xasraj ak Aws, looloo waral Aws jortoon ne Muhammad (j.m) mooy yonnant bi Yahood yi doon wax. Bi seen mbooloo mi toogeek moom déglu ko lanu gis ne moom kat ku dëggu la ci li muy wax, bi mu leen jàngalee ay laaya ci alxuraan lanu ko gëm, sàkku woon ci moom mu may leen ba ñu dellu Madiina, man a nettali seeni mbokk li nu dégg.
Ci noonu ñu dellu nettali seen mbokki Aws yi li nu dégg, ñoom itam ñu amoon yitte lool ci gis Yonnant bi te déglu ko, Xasraj it dégg loolu, ñaari giir yépp tàmbalee yittewoo gis Yonnant bi, ñu daal di dogu ci yonni am mbooloo mu mag ci jamonoy aj gi ngir mu dajeek Yonnant bi (j.m), déglu ko
- Jaayanteg Haqaba gu njëkk gi:
Mbooloo mi làqu waa Màkka ñëw dejeek Yonnant bi (j.m), déglu ko, waaye am lu leen wóor ci ne Yonnant bi de ku dëggu la, ci noonu ñu ànd dugg ci lislaam, def ak Yonnant bi jaayante gu Haqaba gu njëkk ga, daal di ko cay dig ne danañu woo waa Madiina ci Lislaam, te dinañu ko seetsiwaat ginaaw at, ci noonu Yonnant bi yabal ak ñoom saabaam ba tudd Mishab Bun Hamiir, ngir mu jàngal sariiya waa Madiina.
- Jaayanteg Haqaba gu ñaareel gi:
Bi lu toll ci at jàllee Mishab dellusi ànd ak ab kuréel bu mag ci waa Madiina, seenub lim tolloon ci juroom ñaar fukki góor ak ñatt ak ñaari jigéen, ñu jàkkaarloo woon ak Yonnant bi fa Haqaba jaayante fa ak moom, muy jaayanteg ñaareel ga, ñu ñaanoon ko mu tuxu dem Madiina, ne ko fas nanu ko yéenee aar ci gépp noonu te dinanu ànd ak moom ci tas Lislaam.
Ci ginaaw bi rekk la Yonnant bi digaloon saabaam yi ñu gàddaay dem Madiina, ñu daal di woon tàmblalee gàddaay ci ay mbooloo, mbooloo topp mbooloo, lislaam daal di fay tas ba mujj doo gis genn kër ca Madiina gu ay jullit nekkul.
Gàddaay dem Madiina[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li ëpp ci jullit yi nekkoon Màkka daal di gàddaay dem Madiina ci weer yu néew, bi Yonnant bi amee xel mu dal ca saabaam ya ca Madiina, daa daal di gàddaay moom itam ànd ak àndandoom bu dëggu ba Aboo Bakr, ñu ngi génn ci lëndëm gi cig làqu, ndax waa Màkka dañoo bëggoon a tëye Yonnant bi ca Màkka ngir ragal lislaam di ame doole ca Madiina.
Mi ngi àgg Madiina ci 12 rabiihul Awal ca at mu njëkk ma ca gàddaay ga (4 sëtumbar atum 622 g,j), booba nag di taarixe ci gàddaay gi tàmbaleegutoon a dox, ndax Seydinaa Omar mooy ki digale ñu jël at mu njëkk mi ci gàddaay def ko at mi taariixu jullit ñi di tàmblee.
Yonnant bi fekk na li ëpp ci waa Madiina ñu tàbbi ci lislaam, ñu néew a ci desoon cig kéefar, te bi Yonnant bi dikkee dañoo daal di jébbalu. Yahood yu bari nag nekkoon nanu Madiina, tasoon fépp it, ña ca ëppoon daan bay, mbaa ñuy def yenn mecce yi niki meccem weñ ak tëgg. Ñatti giir yu mag nag feeñ na ci ñoom, ñooy Banoo Qinqaah, Banoo Nadiir ak Banoo Qariitha, ñoom nag dañu daa won Xasraj ak Aws ne ñoo leen kawe, te daan leen jaxase bay waral ñuy xulook a xeex. Bu xeex amee leeg-leeg ñu ànd ak Xasraj, leeg-leeg Aws, daa nañu wax naan ab yonnant de dana feeñi ci ñoom te bu ñëwee dina ànd ak ñoom xeex Aws ak Xasraj ba jële leen fi.
- Jëfi Yonnant bi (j.m) ca Madiina:
Yonnant bi bi mu àggee Madiina rekk daa daal di tàmbalee ligéey, ligéey bi nag ci ñaari mbir yii la jëmoon :
1 – Sos wenn xeetu lislaam wu gëm tey benn, ag mbokkoo muur ko, ag yamoo ëmb ko, ag maandute yiir ko, ñu fay doxal lislaam.
2 – Waajal xeet wii, wutal ko doole ju doy sëkk ngir mu man a duggal araab yépp ci Lislaam, teg ci mbindéef yépp.
Yoon yi Yonnant bi jaaroon ngir amal ñaari mbir yii ñooy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Def ag mbokkale ci diggante jullit ñi, mu jox muhaajir bu nekk am mbokk mu bokk ci ansaar yi
- Taxawal jenn jumaa ca Madiina ñu fay jullee, muy nekk it barab bu mbooloom lislaam miy dajeek seenub yonnant ak saaba yu mag yi
- Def ag kóllare guy nos àq ak yelleefi nit ñi ci Madiina ak seeni wartéef ci lu jëm ci seeni moroom ak ci lu jëm ci xeet wu lislaam wi, kóllare gii nag Yahoodi Madiina yi ci lañu woon, waaye ñoom dëgguwuñu woon ci bokk gi ñu ci bokkoon.
Yaatal gëwéelub xeet wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bi Yonnant bi nekkee ci ligéeyam boobu ngir amal jubluwaayam yooyu, mi ngi doon wéy it ci di woo ci lislaam giir yi peek Madiina ngir ñu bokksi ci uma bi, di xeetu lislaam wii xëy taxaw, bi mu gisee ne lenn ci kilifay giir yii ànduñu woon ak moom ci loolu, daa daal di woon yabal ay cong yu lislaam ngir xeex kilifa yooyu ak ñi leen di jàppale ba duñu man a gàllankoor giir yi ci dugg ci lislaam. Cong yii lanuy wax xaswat, ndax Yonnant bi (j.m) moo ko daan jiite, bu ko kenn ci saaba yu mag yi jiitee nag ñu koy wax sariya
Xaswat yi ak sariyat yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yonnant bi tàmbli na, daal di yabal juroom benni xaswa ak ay sariya yoy amal nanu xemmemtéef lii, bu ko defee gëwéelub uma bu lislaam bi gën a yàkkiku, daal di far ëmb mbooleem wàllug càmmooñ gu Hijaas gi, loola nag la ca juddoo mooy Madiina mujj teg loxo ci yoonu yaxantu wi jëme Shaam juge Màkka. Looloo taxawaloon yaxantu ga ca Màkka te kat moo nekkoon balluwaay bi seen koom di juge.
Xaswat bu Badar bu mag ba ca 2eelu at g,g[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xaswa bu Badar walla xareb Badar Yonnant baa ngi ko def ci atum ñaareelum gàddaay gi, mi ngi ame nag ca digg yoon wa dox diggante Màkka ak Madiina, lu tollook ñatti téeméeri jullit am ca ndam ca kaw junni ci yéefari Màkka yi, muy ndam lu mag lol lislaam dëgëre na ci, nit ñi it xame ci ci anam gu wér péŋ gees manul a sikk ne Yonnant bi de wooteem gii lu wé la, ci noonu nit ñi sottiku Madiina ciy mbooloo yu mag ngir dugg ci lislaam, ci xare bii lanu raye Aboo Jahlin ak ñu ko moy ci nooni lislaam yu tar yig noonu.
Xaswat bu Uhud atum 3eel mi giinaaw gàddaay gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Màkka manutoon a ñàkk mu def lu ko delloosi darajaam ji mu ñàkkoon ci dunu araab bi, ubbilaat ko yoonu yaxantu wi, looloo waraloon ay way bokkaaleem dajale woon doole ju mag ju toll ci ñatti junniy góor, ñaari téeméer yi diy gawar , ca atum gàddaay mu ñatteel ma ñu dox jëm Madiina ngir dugg ko ci doole, waaye Yonnant bi génn àkk léen ci lim bu toll ci junni ciy saabaam.
Ñaari mbooloo yi daje ca bëj-gànnaaru Madiina, fa ron doju Uhud, xare bu tar tàkk fa bob jullit ñaa ca amoon ndam ca njëlbéen ga, waaye boroom fett ya mujjoon wooteek ndigal la leen Yonnant bi joxoon daal di wacc seen barab ya nu leen taxawloo woon, Xaalid’Ubn Waliid mi jiite woon yéefar yi daal di màng pose bi song jullit ñi, bu ko defee seen sàppe jaxasoo, baj-baji, ñu ray ca ñu bari, waaye Yonnant bi moom des fa ak lu néew ciy gaayam, mu daal di woo ay saabaam ngir ñu dellusi. Ak li ñu ko gaañ ca xare ba lépp téewul mu xettali dooley jullit ñi ca njàmbaaram ga ak saxam ga, te tee yéefar yi dugg Madiina. Xeex bi wéy ba jant so, fii la coona bi sonale yéefar yi, ñu rocciku dellu Màkka ci lu dul ñuy amal li nu bëggoon, te loolu saxug Yonnant bee ko waral akug njàmbaaram ak sorib gisam.
Waaye yéefar yi li nuy amadi li ñu bëggoon lépp téewul ray nañu ab lim ci tànnéefi jullit ñi, ku ci mel ne Hamsa bay-tëxi Yonnant bi (j.m), ak Mishab’Ubn Hamiir mi daa gàddu raayob jullit ñi ak leneen lu toll ci juroom benn fukki jëmm, jullit ñi am nañu lu leen naqari lool ci seen sahiid yi, waaye jànge nañu ci Uhud benn bind bu ñu dul fàtteeti mukk, mooy topp Yonnant bi (j.m) ak defi ndigalam.
Xaswat bu Xandaq atum 5 g.g[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Màkka yi yég nañu ne amaluñu dara lu am solo ci li ñu doon sàkku, ñu gis ne ñoom kat ak seen mbégte mu rëy mi ñu am lépp ci ray gi ñu def lu bari ci jullit ñi téewul Màkka dañul di nekke na mu nekke woon: yoonu yaxantu wi mi ngi ci loxol jullit ñi, giir yaa ngi tàbbi ci lislaam, gu dugg geneen topp ca.
Lii a tax Aboo Sufyaan’Ubn Harb mi nekkoon njiitul Màkka ginaaw Aboo Jahlin jugoon boole doole ju mag ci waa Màkka ak ñi tapoo ak ñoom ci giir yi, ñu dox nag jëm Madiina ca juroomeelu at ma ñeel gàddaay ga, bu ko defee Yonnant bi aki saabaam jug gas am xandaq ca la wër Madiina, ba mboolooy xarey yéefar yi agsee manuñoo jéggi pax ma, bu ko defee xare bi yam ci sàneente ay fett jéggi xandaq mi, ci noonu jullit ñi ñoom wone ag yewwu gu mat ci sàmm seen xandaq ba yéefar bu ko jéggi rekk rayees ko ca saa sa. Gaw gi sax lu tollook ñaari ayu bis, ginaaw bi Yàlla yonnee gelaw lu tar ak taw bu metti mu yàq xaymay yéefar yi, fay seenuw sawara, sedd bi metti ci ñoom ak doonte weer woowa wu mars la woon, te woowu weer fa Hijaas mooy tàmbalig lolli bi, bu ko defee yéefar yi àggati ci manuñoo ñàkk a dind gaw gi te dellu Màkka ngir sedd bi te amuñu dara ca seen càkkutéef ya. Loolu di ag juunu gu mag akug sooy ñeel leen, te diw lay wu mag ak firnde ci kàttanug xeetu lislaam wi ak dëggug gëm gi ay nitam am, ak ñaw gi nekk ci njiit la Muhammad (j.m).
Génne Yahood yi Madiina[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñatti giiri yahood yi di (Banoo Qinqaah, Banoo Nadiir ak Banoo Qariitha) yoroon nanu taxawaay bu ñaaw te noonoowe jëme ca Yonnant ba ak wooteem ga, dale ko ca bi muy door a agsi Madiina, weddi woon nañu ag yonnantam, naan neey yonnant bi ñuy néggandiku manul a juge ci fu dul gañog Banii Israayil. Ginaaw nag yonnant boobu ñu daa wax farul génne ci ñoom, xanaa kay ci giirug Quraysin gu araab gii dara raxul, loolu naqari woon na leen, jural leen ag soxot ak kañaan ak mbañeel.
Yonnant bi yàgg naa muñ lor yi ñu ko daa lor ngir yaakaar gi mu yaakaaroon ne danañu mujj noppal ko, ba àgg sax ci gëm ko, waaye lu mu muñ rekk ñu gën koo bañe lislaam gën koo dellikoo ag noonu, waaye làqoon nanu seen noonu googu ak mbañeel gi bi ñu gisee ne lislaam mi ngi gën a dolliku doole, di gën a dëgër bis bu Yàlla sàkk:
Bi jullit ñi amee ndam ca Badar la xolub Yahoodi Madiina yi gën a dagg, ab kuréel ci ñoom it – ñooy Banoo Qinqaah - àgg ci manatuñoo ñàkk a feeñal seen bañ gi ñu bañ lislaam ak soxote gi ñu def jullit ñi ci ndam li leen Yàlla may, ci noonu ñu tàmbli di saboote Yonnant beek lislaam, waaye Yonnant bi (j.m) dem ca seen kër ya gaw ko, bi ñu jëbbalee seen bopp la leen génne Madiina ñu dem Shaam.
Ginaaw bu xaswat bu Uhud jàllee ba teg lu néew, la yahoodi Banoo Nadiir lànk ne duñu joxeeti li leen war ci ndimbalul alal li war ñeel umma bi, waaye yamuñu ca, dañoo tàmbli woon a defi pexe ngir yong Yonnant bi (j.m), waaye Yàlla (t.m) musal ko ci seenuw ay, nga xam ne Yonnant bi amul woon lenn lu mu manoon a def lu dul génne leen ñoom itam ngir mucc ci seenuw ay. Ci biir xareb xandaq ba yahoodi Banoo Qariitha doon nañu jéem a wor jullit ñi dem jàppaleji yéefar ya gawoon Madiina jaare ko ci may leen ñu dugg Madiina jaare ko ci seenug wàll, looloo war bi xeex bi jàllee rekk Yonnant bi daa daal di jawali ca seen kër ya, gaw leen ba ñu wommatu, nangul ko, mu digal saabaam ba tudd Sahd’Ubn Muhaaz mu àtte leen ci li jaadu fi moom, li tax mu tànn ko nag mooy ñoom ci mom lañu doon sàkkoo ag tin ci Yonnant bi, moom it mu ne nañu ray ñi ci doon xeex, ñi ci des ñu génne leen Madiina.
Ci noonu la xeetu lislaam wi mucce ci ayuw yahoodi Madiina yi, Madiina mujj yor lu néew rekk ciy yahood yu bokkoon ci ñi defoon ay tapoo ak lenn ci bànqaasi Aws yeek Xasraj, ginaaw nag feeñaluñu woon genn wor mbaag mbañeel ñeel jullit ñi Yonnant bi defu leen dara. Looloo waral ab kuréel ci ñoom gëm ca gëm gu dëggu, am ca ñeneen ñu ca gëm ñu ag ragal gëmloo akug naaféq
Juboo gu Udaybiya atum 6eel g.g[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bi Yonnant bi amee lu ko wóor ci ne am cong mu juge ci biti jeex na, wor gu biir gi it dañ na la tàmblee waaj ngir dugal Màkka ci lislaam. Gisoon na ne waa Màkka yi ñi ci ëpp ñu tàmbali woon a yittewoo mbiri lislaam lañu ndax gis nañu muy yaatu, di gën a am doole bis bu nekk, li Alxuraan digoon jullit ñi bañu nekkee Màkka di ñu néew doole gën di feeñ, gën di am. Nga xam ne Màkka li ko tee woon a dugg ci lislaam wéesuwutoon lenn ci njiiti yéefar yi ak seeni àndandoo, ñoom ñi ragaloon seeni njariñ di sànku, seeni daraja di suufe su ñu duggee ci lislaam.
Ci biir loolu ab laaya wàcci bu tedd buy digal Yonnant bi mu wëlbati qibla bi jullit ñi amoon muy Baytil Maqdis def ko leegi Kaaba gu sell gi, mu mujj ca saa sa di qiblab jullit ñi ñépp.
Bi ñu wëlbatee qibla bi leegi jëme ko ci Kaaba gi, te Yonnant bi xam dëgër gi xeetu lislaam wi def leegi te ame ko doole ci la jugoon ànd ak am mbooloo ci saabaam yi ngir defi umra, mooy siyaareji Bayti Laahil Haraam ci waxtu yi dul yu aj, looloo tax ñu tudde ko aj gu ndaw gi.
Bu ko defee, Yonnant bi (j.m) daal di génn ci junni ak ñeenti téeméer ci ay saabaam jëm Màkka ngir defi umra, looloo taxoon yobbaalewuñu woon ngànnaay ngir bëgg waa Quraysin xam ne jullit ñi dañoo ñëw ngir defsi ag jaamu rekk mooy umra gi. Bi jullit ñi aggee ci barabub Hudaybiya mooy buntub Màkka bi féete wàllug cammooñ la waa Quraysin yi tàmbali woon a ragal jullit ñi dugg Màkka. Ñu daal di yonnee ci Yonnant bi ne ko daal àndatuñu ci jullit ñi dugg Màkka ak donte yoruñu ngànnaay. Ñu daal di fay def waxtaan wu yàgg yu mujj àgg ci li ñuy wax Juboog Hudaybiya, moom nag li mu yaxal mooy jullit ñi buñu dugg Màkka ca at mooma waaye bu déwén ja’a ca waxtu woowa dinañu man a dugg (muy atum juroom ñaareel ma g.g), bu ko defee ñaari wàll yi def ag juboo guy sax fukki at.
Ca juroom-ñaareelu at ma ñeel gàddaay ga, Yonnant bi dellu defi umra ga mu yéene woon ca daaw ja, daal di siyaare ab dëkkam bi mu juddoo, ginaaw ba mu fa gëjee lu tollook juroom ñaari at.
Yonnant bi (j.m) bind na buur yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci biir atum juroom ñaareel mi ñeel gàdday gi la Yonnant bi (j.m) yabal ay ndaw ca Qaysar mu Rom mi, Kisraa mu Faaris mi, ak kilifag Qibt ya ca Isipt, joxaale leen ay bataaxel yu leen di xamal lislaam te di leen ci woo. Qaysar moom daa yeexoon a tontu, bu dee Kisraa mu xottite bataaxel ba, waaye Maqooqas moom daa tontu tontu bu rafet, yonnee ca Yonnant ba adiya waaye taxutoon mu dugg ci lislaam.
Yonnant bi yonneeti ci lu bari ci njiiti araab yi ak seeni kilifa ak buur yi nekk ci mbooleem dun bi, am ñu ci dëggal te gëm, waaye la ca ëpp tontuwuñu.
Ubbig Xaybar[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xaybar am mbooloom ay waaha yu ndaw la yu nekk ci bëj-gànnaaru daanaka dun bi, ca waxtu woowa Xaybar ci loxol yahood yi la nekkoon, ñu seŋe woon ko, ngartaajoo woon ay xéewalam, def ko seen dàttub xare tey seen barab bu alal, ñu tàmbali woon di xiirtal seen dëkkandooy araab yi ci ñu fexeel lislaam ak Madiina. Waaye Yonnant bi dëgmalsi leen ci mbooloom xare mu mag, gaw Xaybar, jullit ña songoo fa ak yahood ya cib xare, Yonnant bi dumaa leen fa, ñu wommatu, yeneen waaha yi ko jege woon te nekkoon ci loxol yahood yi topp ci, niki Fadk ak Timaa. Ci jëf jii la Yonnant bi raye jànkoonte ak jafadiku gi yahood yi dese woon daal di fegu ci seenuw ay.
Ubbig Màkka ci juroom ñatteelu at mu gàddaay gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci biir loolu fekk na Màkka mu néew lool doole, ñu ëpp ci ñi ko daa jàppale bàyyi ko, lislaam tas fat tas gu yéeme rawati na ginaaw Juboo gu Hudaybiya gi. Ci njëlbéenug juroom ñatteelu at mu gàddaay gi la waa Quraysin firi woon seen kóllëreg juboo ga ñu defoon ak Yonnant bi, loolu nag mi ngi ame ci tooñ ak jalgati gi ñu defoon giirug Xasaaha gi nekkoon jullit, ci noonu Yonnant bi jug ci fukki junniy jullit dugg Màkka ci lu dul xare ci weeru koor gu juroom ñatteelu at ci gàddaay gi (samwie 630 g.j) Bi Yonnant bi duggee Màkka daa daal di laabal Kaaba gi, dammate xërëm ya, sànni leen ñu sori Kaaba ga, jullit ñi daal di raxas Kaaba gi, mu nekk leegi nag di néegub Yàlla deesu fa jaamooti ku dul moom. Ci loolu la Yàlla dëggale dëel bi mu joxoon Yonnant bi ak jullit ñi, ndax jàppale na leen, jàppale diineem, fay leen ci seen sellal gi ak dëggu gi ak jiyaar gi ñu doon def ci seen alal ak bakkan.
Bi loolu jàllee ba teg lu néew, lislaam daal di tas ci Màkka gépp, ñu taxawal fa ay jàkka, mu mujj di ñaareelu dëkk ak digg bu lislaam ginaaw Madiina gu ñu leeral gi .
Xareb Hunayni[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ginaaw bi ñu ubbee Màkka ba teg lu néew la giirug Hawasaan ak giirug Saqiif gi mu tapooloon jugoon dajale xare bu mag, dox nag ngir xeexi jullit ñi, waaye Yonnant bi duma leen duma yu tar ca fa ñuy wax Haniin, bi loolu amee genn giir jugatul naan day xeex lislaam. Ginaaw ndam lii Yonnant bi (j.m) dem na Taayif dëkk bi Saqiif dëkkoon gaw ko, ba gaw ga yàggee mu xam ne dana wommatu , la leen fa ba dellu Madiina, waaye noonu la deme woon ndax yàggaatul dara Taayif jébbalu, giirug Saqiif gépp dugg ci lislaam.
Atum Mbooloo yi di juroom ñeenteelu at ginaaw gàddaay gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Atum juroom ñeenteel mi ñeel gàddaay gi ñi ngi ko tudde woon atum mboolooy yi, ngir ne ci la giiri dunu araab bi bépp doon yabal ay mbooloo yu bokk ci ñoom ngir yëglesi seenug dugg ci lislaam, mbooloo yii nag bawoo nañu ci mbooleem goxi, nga xam ne bi fukkéelu atum gàddaay giy jot fekk na mbooleem dunu araab bi dugg ci lislaam, ñépp ña fa dëkk mujj bokk ci uma bi.
Xaswat bu Tabuuk di bi Yonnant bi mujj a def[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci sawaal atum 9 ci gàddaay gi, ginaaw bi nga xamee ne mbooleem araabi daanaka-dund bi dugg nanu ci lislaam, la Yonnant bi bëggoon a xamal jullit ñi ne jiyaar ji de fàwwu mu génn dunu araab bi, ngir ñu man a tas diine ji ci àdduna bépp, looloo taxoon mu wommatoon benn xare bu mag ci ay jullit, dox jëm bëj-gànnaar ba àgg Tabuuk ca dig wa dox diggante dunu araab beek réewi Shaam yi nekkoon ci ron teg loxo gu Rom, foofa la nguuri araab yi nekkoon ci dig yooyu duggoon ci lislaam, jullit yi it xame ci ne jiyaar de day sax di wéy ba fàwwu .
Ajug tàggoo gi atum 9 g.g[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci silhijja atum fukkéel mu gàddaay gi la Yonnant bi defi woon hajjatul wadaah di ajug tàggoo gi, ba muy dem nag ma nga àndoon ak ay junniy junni ci jullit ñi, ci aj gii la Yonnant bi (j.m) leerale ajiin wi ñu yoonal, te mooy wii fi nekk bat ay jii ñu nekk .
Bi mu noppee ci aj gi la def xutbaam bu bu mujj ba nuy wax xutbab tàggoo ba, mu dénk ca jullit ña dëggu, bennoo, boole séen sàppe, jóox farata yi lislaam digale ak tënku ci ponki jikkoom yu màgg yi, bi mu noppee jàngal nit ñi waxi sunu boroom ju tedd ja: (( al yawma akmaltu lakkum diinakum, wa atmamtu halaykum nihmatii, wa radiitu làkkumil islaama diinan)) di : (ci tay jii de laa matale seen diine ji, ci laa matale xéewal gi ma leen doon jox, te lislaam nag mooy diine ji ma gërëm te sopp ko ci yeen). Fii nag jullit ñi yëg nañu fi ne yonnant baa ngi leen di tàggu te di leen dénk li ñu war a def bu ñu ko gisatul, ñoom ñépp jàq te am lu leen naqari.
Bi Yonnant bi (j.m) delloo Madiina la yëg – ci mujjug safar – lu mel ne tawat di ku dugg, waaye faalewu ko, dafa wéy di ligéey ba tawat ji far ko man, mu doog a tëdd, waaye tawat ji yàggul, ndax mi ngi làqu ginaaw bi tawat ji amee ci moom fukki fan ak juroom, di ci 13 rabiihul awal atum 11 g.g ( 8 suwe 632 g.j) :
Jëmmi Yonnant bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci nii la Yonnant bi (j.m) tuxoo dem ca boroomam ginaaw bi mu jottalee bataaxelam bi ci anam gu mat te yaatu, tas ko ba ñépp jot ci, ca na mu ware. Wooteem gi mi ngi ko tàmbali cig wéet , ay gàllankoor aki pakastal gaar ko ay yooni yoon, mu daje ciy coona lol manoon naa yoqatloo geneen góor gu mu manoon a doon gu dul moom, woote na fukki at ak ñatt yoy amu ca lenn ngérte lu am njariñ, waaye mu sax di ku dëgër ag ngëm ci Yàlla, ku am kóolute ci ndimbalam, wéy ca liggéeyam ba ba ndimbal dikkal kook ndam ginaaw bi mu gàddaayee dem Madiina, daal di fay taxawal umma bu lislaam bi, dox ak moom ci yoonu nosu ak doole ci anam gu màndaqewu te callalewu, weer ginaaw weer, ba mujj am ci ndam lii ngay gis tay.
Yonnant bi nag li ko dimbali ci mu jot jubluwaayam bii mooy jikko yu yéeme yi te wéet yi mu jikkoo woon ak bataaxelam bii bàyyikoo woon ca Yàlla ma ko tànnoon ngir mu jottali ko.
Ñun nag manuñoo lim mbooleem jikko ak ngënéeli Yonnant bi (j.m), looloo waral jullit ñi ñoom dañu koo def muy xam-xam ci jëmmam bu ñuy jàng ñu koy wax xam-xamu jikkoy Muhammad (As shamaayil al muhammadiya) taalif nañu ci lu dul jeex, ñun nag ñu ñeme ñemelu indil leen lenn ci yi ëpp solo ci jikko yii :
Gëm gu xóot ci Yàlla[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëm gi mu gëmoon Yàlla gu matale woon la te xóot, da daan def fu jafe-jafe yi gënee bari, gàllankoor yi gën a dolliku, gëmam gi ci boroomam gën a dëgër, mu gën a ŋoy ci bataaxelam bi, gën a dogu ci wisaare wooteem bi ko Yàlla dénk.
Looloo taxoon Yonnant bi ak saaba yi daawuñu nangu lu dul ngëm gu mat gu dara ci sikk dul jege. Ci daaray ngëm gu xóot gii la saaba yu mag yi génne, ku ci mel ne Aboo Bakr, Omar, Aliyu, Usmaan, Sahd’Ubn Abii Waqaas, Abii Hubaydata Haamir’Ibn Jaraah, Talhata’Bn Hubaydul Laah, Zubayru’Bnul Hawaam ak ñi mel ni ñoom ci ñi war a yanuji raayob lislaam ginaaw Yonnant bi (j.m), te war a tasaareji diiney Yàlla ji ci li ëpp ci pàkki àdduna yi ñu xamoon ca jamono jooja
Jafandu ci way teddi jikko yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngir gëm gu dëgër gu xóot googu ci boroomam (t.s) ak ci lislaam, daawoo gis Yonnant bi mukk muy jëf ci lenn ndare bu tegu ko ci gën jaa dëgëri dàtti jikko yi, niki dëggu, matal kóllare, wóor gu mat ci wax ak jëf, ak seelug yéene ci lépp lu muy wax mbaa mu koy jëf, ak tëyye bu dëgër cig maandu ci mbooleem ay jëflanteem aki saabaam, ba ci ay kontaram, nekkoon na di ku bu waxee dëggal, bu dëelee matale, bu kóllarantee def ko, bu manee jéggale.
Doylu ak bàyyee[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yonnant bi de ak li ko dikkaloon lépp ci xéewali àdduna, ak teddnga ak doole teewutoon mu nekkoon di kuy doylu ci gën jaa tuuti ci xéewal yi, dundam gépp masu cee feesal biiram ciw ñam, lu néew ci mburu la daa mos ak tàndarma, bu amul rëndaay mu rëndaayoo diw, mbaa diw ak bineegar, mbubbam ak dallam ci loxoom la ko daa daaxe, daan fóot mbubbam bis bu jot ci loxoom, ndax moom (j.m) ku jéggi woon ab dayo la ci set, bis bu nekk daa na ci socc ay yooni yoon.
Daawul toggoo nag ag dund gu ñagas te di ko woote, moom kay ñam wu ko dikkal rekk mu lekk. Soloos na ci moom ne daawul sàkku mukk aw ñam wu fi nekkul, cib pajaas la daan nelawe, am mbalaanam it lu gàtt la daan doon, daawul tëju ay saabaam, ki gën a doyodi ci nit ñi da ko daa gis di wax ak moom, waayam ja ko daa ligéeyal di Anas mom Maalik nee na masul a dégg ci Yonnant bi ci dundam gépp benn baat bu ko mas a naqari.
Daf daan bàyyee saabaam yi xéewal yi, te daawu ci féetewoo dara bàyyi leen, nekkoon na di ku sopp xale yi te daan kaf ak ñoom, ku amoon ag ñeewant la ci jirim yi, way ñàkk yi, ñu doyadi ñi, di seeti way tawat yi, bëcëg bépp it ci yëgg la daan nekk, daawul dal, ku bañoonug jekki la ak tàyyeel, daa na ko moytulooy saabaam.
Misaal la woon ci ni ñu war a jiitee xeet wi ak ni ñu ko war a sàmme[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yonnant bi ku amoon ag yewwute gu sax la, daawul ba dara romb ko ci lu aju ci umma bi ndare bu da koo gendiku bu baax te settantal ko. Daf daan settantal di teg ay naal yu jub, yu yaatu yu muy jaar ci ligéeyam ci anam gu nosu te toftaloo. Yitteem jépp da ko daa sotti ci li ëpp solo ci mbiri xeetam wi, teg ca la ca topp cig am solo. Daa gisoon ne ay ligéeyam aki jëfam roytéef la wuy saabaam di jaari ëlëg, làmp la bu ñuy niitloo, moo waraloon lu muy def rekk mu koy def cig njàngale , cig yare. Bu kenn ci saabaam yi juumee ci mbir, da ko koy won cig nooy, leeral ko lay la jub. Ku daan am ag muñ ci way xuloo yi la, daan leen jéggal seeni soppaxndikooki jikko yu ñaaw ngir ñu gis seen njuumte, dellu ca jub ga. Ku wormaaloon nit ñépp la, daan sàmmoonteek teddngay ki gën di gone ci ñoom ak àqam. Masuñoo dégg fenn fu ñu ne Yonnant bi (j.m) génnee na fa baat bu ñaaw jëme ko ci kenn, ak doonte kenn kooku da dib noonam. Bu masaan a mer day noppi ba mer wa dañ mu doog a wax nànk, cig dal.
Yonnant bi noppee ko gënaloon wax, dégloo ko gënaloon déggal. Bu masaan a wax day àgg ca la mu bëgg a wax du jàdd-jàddal, def ko it ci baat yu leer te gàtt, looloo taxoon Yonnant bi (j.m) moo gënoon a am fasaaha ci nit ñi, gën cee am balaaxa, adiisam yi ci balaaxa ñoo topp ci Alquraan miy wax ji gën a balaaxaa ci wax yi.
Yonnant bi (j.m) yérmaande la ñeel mbindéef yépp, bi muy ñëw ci àdduna bi da koo fekkoon mu yor lëndëmug réer, ndof, xamadi Yàlla, waaye mu bàyyikoo fi, ba fi ag leerug gëm Yàlla . Mi ngi feeñ ci araab yi te booba ñi ngi ciy xareek fitna ak ŋaayoo, mu juge fi ba leen ñuy xeet wuy wenn, yiw peek leen, lislaam ëmb leen, jàmm uuf leen. Ak li Yàlla sotti nit ñi lépp ciy xéewal, jaarale ko ciy loxoom teewul Yonnant bi – jàmm yal na nekk ci moom – bi mu fiy juge di woon ku ndóol, ku moomul lenn. Saddaloon na nit ñi aw léew ci nite, ngënéel, def wartéef, sellal ak dëggu. Yàlla dëggal na – tudd naa sellam ga – ba mu nee : ((yaa ayuhan nabiyu inna arsalnaaka shaahidan wa mubashiran wa nadiiran wa daahiyan ilal laahi bi idnihii wa siraajan muniiran, wa bashiril moominiina bi anna lahum minal laahi fadlan kabiiran)) muy :( yaw Yonnant bi de dañu laa yonni ngay seere tey bégaleek a xuppe, di woote jëme ci Yàlla ci ndigalam, tey làmp buy leeral, na nga bégal jullit ñi ci ne am nañu ngënéel lu rëy lu tukkee ca Yàlla) Yonnant bi nag (j.m) tënk na wax jépp ca bataaxelam ba niki kuy jàngale ba mu nee : (dees maa yonni ngir ma mottali jikko yu rafet yi).
Téerekaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Abdul-Haqq, Abdiyah Akbar (1980). Sharing Your Faith with a Muslim. Minneapolis: Bethany House Publishers. N.B. Presents the genuine doctrines and concepts of Islam and of the Holy Qur'an, and this religion's affinities with Christianity and its Sacred Scriptures, in order to "dialogue" on the basis of what both faiths really teach. ISBN 0-87123-553-6


text:
Saar 5
Gàttub Yàlla jël na téere ba
1 Ci biir loolu ma gis ci loxol ndijooru ki toog ci ngàngune mi, taxañub téere bu ñu bind biir ak biti, tay ko juróom ñaari tayu. 2 Ma gis malaaka mu am doole, muy yéenee baat bu xumb, naan: «Ana ku yeyoo tàyyi tayuy téere bii, ubbi ko?» 3 Du kenn nag ci asamaan mbaa kaw suuf, mbaa biir suuf, ku manoona ubbi téere bi, ba yër ko. 4 Ma jooy jooy yu metti, ndax giseesul kenn ku yeyoo ubbi téere bi, ba yër ko. 5 Kenn ci mag ñi ne ma: «Bul jooy. Ma ne, Gayndeg giirug Yuda, njebbital Buur Daawuda daan na. Mooy ubbi téere beek juróom ñaari tayoom.»
6 Ma daldi gis gàtt bu mel ni lu ñu rendi, mu taxaw fi digg ngàngune mi, ñeenti bindeef yeek mag ñi yéew ko. Gàtt bi juróom ñaari béjjén la am, ak juróom ñaari bët, di juróom ñaari noowi Yàlla, yi ñu yebal ci àddina sépp. 7 Gàtt bi dikk, jël téere bi ci loxol ndijooru ki toog ci ngàngune mi. 8 Ba mu jëlee téere bi, ñeenti bindeef yi ak ñaar fukki mag ñeek ñeent ne gurub sukk fi kanamam, ku nekk yor xalam ak andi wurus yu fees ak cuuraay, cuuraay li di ñaani aji sell ñi. 9 Ñuy woy nag woy wu yees, naan:
«Yaa yeyoo jël téere bi,
tàyyi tayu yi,
ndax yaw lañu rendi,
te sa deret nga jote, ngir Yàlla,
ay niti gépp giir ak wépp làmmiñ ak wépp xeet ak wépp askan.
10 Yaa leen def ñu doon nguurug sarxalkat yi, ñeel sunu Yàlla,
te dinañu nguuru ci àddina.»
11 Ma xoolaat, daldi dégg baati malaaka yu bare, ñu yéew ngàngune mi ak bindeef yi ak mag ñi, seen lim di ay junni, ba ci junniy junni. 12 Ña ngay àddu ca kaw, naan:
«Gàtt bi ñu rendi woon moo yeyoo kàttan ak alal,
yeyoo xel ak doole,
moo yeyoo teraanga, yeyoo darajaak cant.»
13 Ba loolu amee mboolem dundooti asamaan, ak kaw suuf, ak biir suuf, ak géej, ak mboolem li ci seen biir, ñoom ñépp di wax, may dégg, naan:
«Ki toog ci ngàngune mi ak Gàtt bi,
nañu jagoo cant ak teraanga, ak darajaak kàttan, tey ak ëllëg ba fàww.»
14 Ñeenti bindeef yi ne: «Amiin.» Mag ñi ne gurub sukk, sujjóot.


text:
Saytubiddiw
Saytubiddiw mooy xam-xam biy xool aka saytu biddiw yi, di jéem a faramface ak a leeral seen melokaan ci jëmm ak ci simi, seenug magg ak seen cosaan. Doon na xam-xam bu am lu ëpp 6 000 at, ay cosaani saytubiddiw jiitu na jomono ju yàgg ja.
Te ñu bañ koo jaawale ak gëstubiddiw
Taariixkat yi nee nañu saytubiddiw mooy xam-xam bi gën a yàgg ci àdduna bi. Xay yu njëlbeenu yi sax amoon nañu ci ay xam-xam.
Tekkiinam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xam-xamu saytu-bidiw bokk na ci xam-xam yu njëkk yi am ci fajarug nite, moom xam-xam la buy yittewoo fuglu ak jàng xew-xew yiy xew ci bitib kol-kol bu suuf si ak ci muuraay gu jawwoom gi. Mooy it xam-xam biy joxe xibaar yi aju ci feeñte (phenomene)yu bidiw yi. Saytu-bidiw mooy gëstu tàmbalig yaram yi ñu man a fuglu ci asamaan si (biti suuf si), ak séenug jëm-kanam ak séeni jagle yu jëmm (walla fisiyaa) ak yu kimyaa, ak xew-xew yi ñuy àndal.
- Français:astronomie
- English:astronomy


text:
numèro binga khamné moom la ngour-ghi wakh-nè dafa am app, teu wa bitim-rew yinga-khamné meun-nagno-gneuw fii thi Italie moy, koufi am-lighéy, ak kouy lighéy nawèt wala noor, kouy déf lighèyou-bopam, moy gninga-kamné dagno bok thi app binga khamné mom la ngourghi wakhné meun-nagno-gneuw teu dioughé thi rew-yi khawa gnak-dolé ndakh lighéy. bou-dè khol-nagnou li yon-wakh, teu boko thi app-bi dingha meuneu doug-fi thi italie ndakh lighéy.
Gni-meuneu-lath-té bii visa moy gninga-khamné da-gno dioudoo thi réw-yinga-khamné at-mou-diot ngour-ghi daflèni lim bou-gnou kheusè wakhtan si sèn-biir moy lougnouy-wakh (DPCM) moy fanna yingha-khamné gning-koy-wakh yoon pour doug fii thi Italie (flussi di ingresso) ndakh-lighéyou noor wala nawét, wala lou-dieum thi tourisme, wala thi walou-mbay-mi: lighéy-kat bi-dioghè bitim-réw meunna-doug-italie bou-kheusé doug meunna lath permis de séjour ndakh-lighèyou noor wala nawét.
Visa pour lighèyal-sa-bop (autonom) moy visa binga-khamné dokhandém-bi dina meuneu-doug fii thi Italie ndakh-mou meuneu doli kham-kham-am si bép lighéy boumouy défal-bopam wala lighéy boo khamné doo wékou si-kén. pour am visa-bi, dinga meuneu bok thi fanna yinga-khamné mom-la wa-ngourghi tèk (DPCM) manam dinga-bok thi gni-meuneu doug fii thi rwé-mi, mèm boudé bokoulo thi app-bi ngour-ghi-tek, boo meuné-wanè nè, am-nga ay copar yoo-khamè dina-meuna def lighéy binga beugeu-dèf teu lighéy binga-wara-déf dafa wara-don lighèy boo-khamnè dou-am khath-ak-sèn ak Italien-yi wala Européenne-yi
Leggi anche:


text:
Alaaji Maalik Si
Alaaji Maalik Si ma nga gane àdduna ci Dëw Faal gniou koy wowé Gaaya bokk ci tunduw Dagana ci atum 1855. Waa-juram wu góor tuddoon Usmaan, wu jigéen Faa Wàdd Wele. Mi ngi jànge alxuraan Luga ci kenn ci taalibey Alaaji Omar Futiyu Taal yi. Bi mu doonee mag la dem Màkka, bi mu dellusee sax ci jaamu Yàlla ak jàngale ak dugal ñi duli jullit ci lislaam. Ci noonu la tase njàngalem yoonu Tiijaan ci Senegaal jaare ko ci tuxoom yi ci Jolof, Kajoor ak Ndar. Ci mujj gi mu dëkksi Tiwaawan ci 1902. Fa la njëkk a wootee gàmmu.
JuddoomModifier
Ma nga gane àdduna Dëw Faal wetu Gaaya bokk ci tunduw Dagana ci atum 1855. Waa-juram wu góor tuddoon Usmaan, wu jigéen Faa Wàdd Wele. Usmaan moom doonoon doomu Muhaz miy doomu Mohamed, sëtu Yuusuf, Daraaman, Sire, Bubu, Yahya, ñoom ñépp di sëti sëriif Sams Eddin, loolu moo ko tax a askanoo ci araab. Baayam Usmaan, moo bàyyikoo Gànnaar fa mu doon jànge, ci Ustaas Muhamadu Baaba Al Daymani, ñëwoon Waalo doon fa wut ab téere bu kenn kii di Maalik Sow bu Gaaya rekk yoroon, ba mooy mujj doon turandoowam. Ñoom dañoo mujj dooni wolof, ndax ay maamam sax yàggoon nañu waalo, takkoon fay soxna.
NjàngamModifier
Ni bépp doomu waalo-waalo, ba mu doone gone la dal baa, nijaayam Alfa Mayoro moo ko doon njëkk a jàngal ba yàgg turandoom Cerno Malik Sow jël ko. Ci 1863, bi muy am 8 at, la dem Sagata ca Jolof ci baayam ba Amadu Si, mu jógeeti fa dem ci yeneeni ustaas, ku ci nekk taggak ko ci sag maneel, (fiq, nos-wax, Tawjiid, añs), ku ci mel ne Ceerno Ngañ Ka mi mu àndaloon dem Careen ci Fuuta Tooro ci 1873, bi muy am 18 at la jeexal njàngum alxuraanam ci tukkeem ca Fuuta, ba tay, ca Longe, cig leeral, ci sëriñ Abdu Bitey, ak ca Gànnaar. Ca la ñibbee dëkkam, Nijaayam Alfa Maayoro jox ko wird tiijaan ak maqaamay "mawdo", moom mi jëlee woon wird bi ci Alaaji Omar Taal ay at laata Maalik di judd. Te bii doonul woon benn lijaasa rekk bi mu amoon, ndax Mawdo Faal joxoon na ko ci 1876, ak Mohamed Ali it , ci ginnaaw bi.
Ginnaaw bi mu mokkalee alxuraan, la jàngi fiq, ci lu njëkk, këram la ko doon jànge, ginnaaw bi mu dem ci Sëriñ Muur Ka. Bi mu mokkalee fiq la dem jàngi àtteyiin ca Boxal ci Waalo daaraay Sëriñ Ahmadu Njaay, ak ca Kër Kodde ci Njambur daaray Sëriñ Moodu, ak ca Tayba Séy daaraay Sëriñ Moor Kal Séy. Ginnaw bi mu jànge Risaala, ci diggante 1882 ak 1880 mi ngi amoon 25 at, la dem Ndar ci Sëriñ Ahmadu Njaay. Mu jógeeti fa dem Njambur ngir àggalee fa njàngum àtteyiin ma te door jàng Xalil ci Sëriñ Birahim Jaxate ak Sëriñ Mamadu Wadd. Waaye at ma ca topp la jeexal Xalil ca Mbokkol ci Kajoor ci Sëriñ Masila.
Ci 1885, bi muy am 30 at, dajale woon na xam-xam bu jéggi-dayoo, loolu mayoon na ko mu man a doon ustaas, jamono yooyu bokkoon na ci ñi ëppoon xam-xam ci Senegaal, ndax lépp lu ñu manoon jàngale ci réew mépp jàngoon na ko, demoon na ci ñi fi ëppoon xam-xam. Ci tukkiy njàng yi mu defoon yépp, ca jamono jooju, jaaroon na ca tund ya ëppoon boroomi-xam-xam: Gànnaar, Fuuta, Njambur, Kajoor. ci dëkk yi mu dem man nan cee lim: Ndoj Séy, Pacaas, Ngicc, Jaabe Lidube, Orefonde, Longe Sëbe, Longe Fulbe, Careen, Ndar, Tayba Séy, Daraaman, añs.
Dundam ak jëfamModifier
Ginnaaw ag njàngam, Ngambu la dem dëkki di fa liggéey aka jàngale ngir dund ci ñaqam. Liggéeyam mayoon na ko mu man a aji Màkka jaare ko bëj-saalumu Fraas, ci Maarsey ak ci Aleksandri, ci 1889, amoon na 33 at.
Bi mu jóge Màkka am maqaamay alaaji, ci la sosee Sawiya bu Ndar ci 1892. Ganeji Jolof ab diir sos fa ay daara dellu Waalo. Ay tukkeem yu bari ci biir réew mi, ngir tasaare diine ak xam-xam, ak Wasifa yi doon ame ci Sawiya yi taxoon sancaan bi tambali koo fuglu, yaakaar ne day woote ngir xeex ko ak ngannaay yi. Ca la ko kaŋ ba nekkoon Ndar te nekkaloon fi sancaan bi (waa Fraas yi) woolu ngir mu joxe ay leeral ciy yëngu-yëngoom. Ñoom dañoo foogoon ne dafa dencooni ngannaay ci biir jakka yi, difa waajal xare ak ñoom. Bi ñu ko ci laaje mu ne:
«Yàlla daf nu digal, man ak yeen, nu jaamu ko, di julli ci moom. Ngeen bañ, ma nangu. man ak samay taalibe defuñu lenn lu dul kañ yàlla te di julli ci gën-gi-mindeef. Te li ngeen di wax ci ngannaay yi, genn ngannaay gi ma yor mooy sama kurus te moom laa fas-yéene xeexee ba Lislaam ak Tijaaniyaa tas ci àdduna bépp.»
Sancaan yi jàppoon nañu ne Alaaji Maalik moo doonoon nik ki ëppoon xam-xam te daq a jangalee ci réew mépp. Baat yii di nañu leen fekk ci dencu(archive) yu Senegaal yi ak yu Fraas. Seede yi gëna neex ci nopp ñooy yu Seex Sidiya, my sëtu yonnenti bi doonoon it sëriñu xaadir bu mag. Ginnaaw ba mu taxawalee sawiya ca Ndar, taxawal na beneen ci Ndakaaru ci wetu njéndul nguur gi. Njarnde la dem dëkki, jóge fa dem Jaksaaw, laataa muy dem Tiwaawan ba faaw. Jibril Gëy moo ko fa woolu woon ngir mu defal leen tafsiir Alxuraan, ñu faf ko fa téye, ci 1902 mu sos sawiya bu Tiwaawan. Ci yokkug ndongo yi, mu jël yeneen ustaas ngir ñu jàppale ko ci njàngale mi. Ca daaram ja, daa nañu fa jàngalee bépp xeetu xam-xamu lislaam. Ci téemeer ak lu tekk ci ndongo yi mu yoroon, lu mat juroom-fukk daan nañu dem itam ci jànguy nasaraan si, doomam sëriñ Baabacar Si daa na ca dem, Loolu firnde la ci xelam ak gis-gisam bu ubbeeku.
Ci Tiwaawan la wootee Gammu gu njëkk, ngir màggal seydinaa Muhammad. Mu door njàngale mu diggoodi, dëkk bu ne mu yabal fa ab muqadam bu fay jàngale diine.
yenn ciy téereemModifier
- Ifham al munkiru jaani: téere bu muy jàngale luy tiijaaniyaa, ustaas Rawaan Mbay moo ko tekki ci wu-fraas
- Khilaçu ez-Zahab: mooy téere bi gën a mat buy wax ci jaar-jaaru yonnenti bi, ba mu juddo ba, ba muy génn àdduna, Rawaan Mbay moo ko tekki ci wu-fraas
- Sharh Khilaçu ez-Zahab: faramfacce gu téere bi, moom mi bind téere bi moo ko def
- Faakihatul Tullab: est un précis sur la Tijaniyya et ses pratiques.Traduit en français par l'éminent Professeur Rawane Mbaye
- Dîwân: ay woy la ci yonnenti bi, Ahmed Tiijaani, Alaaji Omar Taal, ay xam-xami diine, ay xelal ngir jullit ñu rawatina tiijaan yi
- Khutbatul Jumu'a; digle julli ajjuma
- Khutbatul 'I'd: digle julli tabaski ak korite
- Kifayat ar-raghibîn: ( li aji-gëm gi soxla) ustaas Rawaan Mbray moo ko tekki ci wu-fraas
TéerekaayModifier
- (en) Michael A. Gomez, Malik Sy, Bokar Saada and the Almaamate of Bundu, Chicago, University of Chicago, 1985, VIII-484 p. (Thèse)
- (fr) Cheikh Tidiane Fall, El Hadji Malick Sy à Tivaouane de 1902 à 1922, Dakar, Université de Dakar, 1986, 92 p. (Mémoire de Maîtrise)
- (fr) Rawane Mbaye, La pensée et l'action d'El Hadji Malick Sy : Un pôle d'attraction entre la Shari'a et la Tariqa. Vie et œuvre de El Hadji Malick Sy, Université de la Sorbonne nouvelle, Paris III, 1993 (Thèse)


text:
Ndimbal:Nooy soppee aw xët
Daanaka ci Wikipedia ku nekk man ngaa soppi wépp xët. Jarul ngay bindu ngir mana soppi aw xët. Waaye xët yi ñu aar ñi binduwul du ñu ko mana soppi. Soo toppee xaaj yii di nga xam nu ñuy soppee aw xët.
Xaaj bu njëkk: Nooy duggee ci xëtu coppite wiModifier
Xët woo tijji soo xoolee ci kaw di nga fa gis soppi soo ci bësee mu ubbil la weneen xët woo koy mana soppee. soppi
Ñaareelu xaaj: Soppi mbind miModifier
Xët wi day tijjeeku am melokaan wu mel nii(xoolal nataal bi ci suuf). Ci bii barab man nga fee def bépp coppite boo bëgg, muy jubbanti njuumte yi, yokk ci mbind walla ay nataal... barabu soppikaay bi
Ñetteelu xaaj: WonendiModifier
Balaa ngay duggal say coppite, ngala bul yakkamti, na nga wonendi li nga liggéey. Wonendi gi dalay won ni muy mel soo leen duggalee, di na tax nga mana jubbantiwaat yeneeni njuumte, suñu ci amee. Dencukaay:Wonendi.gif
Ñenteel: Dugal coppite yi walla NeenalModifier
Su fekkee ci biir coppite gi da ngaa dem ba mu yàgg nga jàpp ne coppite yi nga def jaruñu ko woon, man nga leen baña duggal. Da ngay cuq ci Neenal. Ci nii xët wi day melaat na nga ko fekkee woon balaa nga ciy amal coppite yi. Donte def nga ay wonendi, du ci wàññi dara.
Balaa ngay dugal coppite yi, bindal li nga soppi lan la, ci tool bi ci wet gi Koj, ci misaal su fekke njuumtey mbindiin la, nga bind fa jubbantig mbindiin. Su ko defee ci jaar-jaaru xët woowa loolu lañ fay bind, lii di na tax waa-wikipedia yi xam li nga soppi.
Coppite yu néewal: yaw yaay xool ndax say coppite yu néewal lañu walla déet, maanaam am nañu solo lool walla déet. Su ko defee ci jaar-jaaru xët woowee coppite yu Néewal lañu fay bind.
Topp xët wii: Su fekkee ku-bindu nga, nga bëgga xam coppite yi mujjee am ci woowu xët, coppite yi tegu ci say yos, cuqal ci pax mi ci wetam. Ci sa limu toppte nga koy fekk.
ci Jeexintal, soo jàngee jàngaat, saytu bu baax say coppite ndax amuñu benn njuumte, léegi nag man ngaa cuq ci Dugal coppite yi


text:
Saar 21
Asamaan ak suuf am nañu kuutaay
1 Ma daldi gis asamaan su bees ak suuf su bees. Fekk na asamaan su jëkk sa ak suuf su jëkk sa wéy, te géej amatul. 2 Ma gis nag dëkk bu sell bi, Yerusalem gu bees gi, mu wàcce asamaan, fa Yàlla, mel nib séet bu defaru ba jekk ngir jëkkëram. 3 Ma dégg kàddu gu xumb jibe ca ngàngune ma, ne: «Màkkaanu Yàllaa ngii ci biir nit ñi. Mooy dëkk ak ñoom, ñu diy ñoñam. Yàlla ci boppam mooy dëkk ak ñoom, di seen Yàlla. 4 Mooy fomp seen wépp rongooñ: Dee dootu am, dëj aki yuux aku tiis dootu am, lu jëkk laay wéy.»
5 Ci kaw loolu ki toog ci ngàngune mi ne: «Maa ngii di yeesal lépp!» Mu teg ci ne ma: «Bindal, yii kàddu yu wóor la te dëggu.» 6 Mu neeti ma: «Sotti na! Maay Alfa, di Omega, di njàlbéen, di muj. Ku mar, maa lay may nga naan ci bëtu ndoxum dund mi, te doo fey dara. 7 Képp ku am ndam nag, loolooy doon sab cér. Maay doon sa Yàlla, nga doon sama doom, 8 waaye ñu ragal ñi ak aji gëmadi ñi ak defkati ñaawtéef yi ak bóomkat yi ak moykat yi ak xërëmkat yi ak bokkaalekat yi, mboolem niti fen ñi, seen añ a nga ca déegu sawara waak tamarax ba. Loolu moo di ñaareelu dee.»
9 Ba loolu amee menn malaaka dikk. Mu ngi bokk ci juróom ñaari malaaka, yi yor juróom ñaari ndab yi fees ak juróom ñaari musiba yu mujj yi. Mu ne ma: «Dikkal, ma won la séet bi, soxnas Gàtt bi.»
10 Ci kaw loolu mu yóbboo ma Noowug Yàlla ba ci tund wu mag te kawe, daldi may won dëkk bu sell bi, Yerusalem, muy wàcce asamaan, fa Yàlla. 11 Dëkk baa nga ànd ak darajay Yàlla, leeraayam ba mel ni peru gànjar, nirook peru jàspë, leere ni kiristaal. 12 Tata ju réy te kawe la am ak fukki bunt ak ñaar yu fukki malaaka ak ñaar taxawe, ay tur binde ca kaw bunt ya, di turi fukki giiri Israyil yaak ñaar. 13 Wetu penku ba, ñetti bunt la; wetu bëj-gànnaar di ñetti bunt; wetu bëj-saalum, ñetti bunt; wetu sowu ba, ñetti bunt. 14 Tatay dëkk baa nga sampe ci fukki doji kenook ñaar yu ñu bind fukki tur ak ñaar yu ndawi Gàtt bi.
15 Kiy wax ak man nag, mu ngi yor yetu nattukaayu wurus, ngir natt dëkk bi aki buntam ak tataam. 16 Dëkk bi dafa kaare; guddaay bi tollook yaatuwaay bi. Mu natte dëkk bi bant bi mu yor, guddaay bi ak yaatuwaay bi ak taxawaay bi, lépp tolloo, di fukki junneek ñaari dayo (12 000), yemook ñaari junneek ñaar téeméeri kilomeetar (2 200). 17 Malaaka mi natt tata ji, muy téeméeri xasab ak ñeent fukk ak ñeent (144) yu malaaka mi natte, ni ko nit ñiy natte naka jekk, te yemook juróom ñaar fukk ak ñaari meetar (72). 18 Tata ji peru jàspë lañu ko liggéeye, dëkk bi di wurusu ngalam, leer nàññ ni kiristaal. 19 Doju kenug dëkk bi, xeeti gànjar ju nekk lañu ko rafetale.
Doju kenu gu jëkk gi di jàspë;
ñaareel bi di safiir;
ñetteel bi di kalseduwan;
ñeenteel bi di emëródd;
20 juróomeel bi di sarduwan;
juróom benneel bi di kornalin;
juróom ñaareel bi di kirsolit;
juróom ñetteel bi di beril;
juróom ñeenteel bi di topaas;
fukkeel bi di kirsoparas;
fukkeel beek benn di yasent;
fukkeel beek ñaar di ametistë.
21 Fukki bunt yeek ñaar, fukki per ak ñaar lañu. Bunt bu nekk sàkkoo ci benn per kepp, péncum dëkk bi di wurusu ngalam, leer nàññ ni kiristaal.
22 Ab jaamookaay nag, gisuma ko fenn ci biir dëkk bi, ndax Boroom bi Yàlla Aji Man ji ak Gàtt bi ñooy jaamookaay bi. 23 Te dëkk bi soxlawul jant bu koy leeral mbaa weer, ndax leeru Yàllaa koy leeral, Gàtt bi di làmpam. 24 Askani àddina, leeru dëkk bi lañuy doxe, buuri àddina di fi indi seen teraanga. 25 Bunti dëkk bi du tëje mukk bëccëg, te foofa sax guddi amu fa. 26 Dees na fa indi darajaak teraangay askan yi. 27 Du lenn lu sobewu lu fay dugg nag, mbaa defkatu jëf ju ruslu ak njublaŋ. Ñi ñu bind ci téereb dund bu Gàtt bi doŋŋ ñoo fay dugg.


text:
2
Bet Espiriit Yon ni Ñgyoozh
1 Ornu pshuub dzi ni saꞌ nu la Pentecostés, dela de mbecy ni Crisht yuꞌ dey tublaazh la tub seꞌ ziꞌl. 2 Orzeꞌ derepent la brugyiꞌ rzigy baa. Gal rac nu yad tub bi ily ni rac. Nunu dutuub la nañ yuꞌ zeꞌ nu nguaa dey bzigy. 3 Orzeꞌ bruu zac gal nu na lyush gyi na bruu zac. Gul ñii tub ga la dey. 4 Orzeꞌ dela dey gutib ic zaꞌ la Espiriit Yon ni Ñgyoozh dey, nunu brugyiꞌ rnii dey riidz reñaꞌ mbecy. Dub gal lac na riidz nu briic Espiriit Yon ni Ñgyoozh nu nii dey dub ni mod mniiy.
5 Tiem zeꞌ zañ mbecy Israeel nu zu shcab nu nac de coz ni Ñgyoozh yuꞌy Jerusaleeng. Zañ lugaar ni gyishlombecy bruu dey. 6 Ornu bzigy zeꞌ, orzeꞌ tonaꞌ la mbecy zigy byatublaazh yu. Nunu guton la dey yuꞌy, gun tub ga la de mbecy ni Crisht zeꞌ brugyiꞌ rniiy riidz de mbecy nu bdeꞌ zeꞌ. 7 Dela mbecy bdzoꞌw laa dey, nunu za nu la ic dey. Orzeꞌ nay:
―¡Güii ñuu! Zeꞌ ¿a walab mbecy Galilea nac dela mbecy nu rnii ii? 8 Zeꞌ ¿lac guc nu rac rnii dey de riidz guledz tub ga la den? 9 Gun ii yuꞌ mbecy nu bruu zañ lugaar. Yuꞌ mbecy nu bruu Partia, yu nu bruu Media, yu nu bruu Elam, yu nu bruu Mesopotamia, yu nu bruu Judea, yu nu bruu Capadocia, yu nu bruu Ponto, yu nu bruu Asia, 10 yu nu bruu Frigia, yu nu bruu Panfilia, yu nu bruu Egipto, yu nu bruu de lugaar ni Libia nu yuꞌ par lo Cirene. Dela zeꞌ bruu de mbecy nu yuꞌ ii. Nunu gazaꞌ de mbecy nu bruu Rom nu rcyiiñ laab ii. Yuꞌ de yu nu nac mbecy Israeel nese nu gul laa dey, nunu yuꞌ gaꞌ de yu nu byac mbecy Israeel. 11 Nunu gazaꞌ mbecy nu bruu Creta, mbecy nu bruu Arabia. ¡Dela zeꞌ bruu tub nac ga den, tees dela den reñ na coz ily ni Ñgyoozh nu riidz na! ―na dey.
12 Dela mbecy bdzoꞌw laa dey, nunu guton la dey yuꞌy. Se nu rgugyiꞌ ziꞌl dey lo losaꞌy yuꞌy:
―Zeꞌ ¿lac yaruu de nu nii? ―rnii dey.
13 Tees yuꞌ gaꞌ mbecy canu rgubdzaa dey. Orzeꞌ nay:
―¡Ni ricy dey gun rzugy yu! ―na dey.
Bed mniiy lo de mbecy zigy
14 Orzeꞌ wes su Bed nu deꞌ zir de trotub aposht gazeꞌ nu brugyiꞌ ye la rniiy. Orzeꞌ nay:
―De ru mbecy Israeel, gal nu dela de ru mbecy nu yuꞌ gyedz Jerusaleeng, rlagy ñi gad lagy der de coz nu rac ii, nunu nap bzuub gyidag der de coz nu ne̱e̱. 15 De mbecy ii walab nu rzugy dey gal nu rnii too de ru. Gyiib gaa zi or napor yuꞌn na. Walab i or gzugy mbecy. 16 Sinu na ricy yac ñi coz nu pcaa Joeel, yu nu mnii por cuen ni Ñgyoozh. Ñgyoozh nam:
17 Ornu bi yad lazh tiem,
ya̱ rica̱ Espiriit ne̱ ni de lo la mbecy.
Orzeꞌ dela de yu nguzh ni dey,
gal nu dela de fiñ nguzh ni dey,
gnii dey por cuen ne̱.
De yu feñ gyicya̱ nu deꞌ lo dey de coz nu gac.
Nunu de yu bel lat pcaal dey rica̱ nu gad lagy yu de coz nu gac.
18 Laab tiem zeꞌ rica̱ Espiriit Yon ne̱ ni yu nu ricy coz nu rne̱e̱,
nunu rica̱ꞌm ni de biñ mñaa nu ricy de coz nu rne̱e̱.
Orzeꞌ gnii dey por cuen ne̱.
19 Ya̱ gyicya̱ zañ coz ily baa.
Zeꞌ lo yu gyicya̱ coz par nu gad lagy mbecy la tiem.
Shu reñ; grib gyi; nunu grib dzeeñ nan.
20 Gyet cow lo doo.
Zeꞌ lo beey gyet ña gal na reñ.
Dela ndeꞌ gac ñii anzir nu shuub dzi nu bi pcui̱
par nu gyicy ya̱ gyel fushtiz ne̱.
Dzi zeꞌ tonaꞌ la dzi ily.
Nunu dzi zeꞌ tonaꞌ la cyit gac.
21 Nunu dela mbecy nu nish baa lo̱ nu gloo mbaña̱ dey,
de yu zeꞌ gruu mbañ yu,
nam. Ni pcaa Joeel gulas.
22 ’De ru mbecy Israeel, bzuub gyidag der de coz nu ne̱e̱ na. Ñgyoozh naal la briic mi nu gad lagy der nu Jesuuz, biñ nu pcyiiñ Nazaret, bduꞌ gyim riiñ ni Ñgyoozh nu nac de coz ily nu bicy mi lat de ru. Ñgyoozh bicy mi nu bicy Jesuuz zañ coz ily. Bicy mi nusuriidz. Bicy mi zañ coz par nu gad lagy der cyu nac mi. 23 Tees Ñgyoozh nil nese gulas bi mne̱ꞌ ic mi, coz nu gyicy mi. Nunu bi gud lagy mi nu gyet lag mi yaa der. Orzeꞌ de ru gua nu der mi pres. Gazeꞌ nu bicy der nu de mbecy nu wagyicy yac de leey ni Ñgyoozh biit dey mi lo cruuz. 24 Tees Ñgyoozh bicy mi nu byabañ mi. Bloom mi lat de mbecy gut, gun zeꞌ nu yuꞌ mbecy gut wac soow ñi lom. 25 Gun Dabi laab mi bzat yu ornu pcaay:
Ya̱ rad lagya̱ nu zaab zu gala Ñgyoozh lo̱.
Zub mi par yaa be̱e̱,
gun orzeꞌ mas lac ruꞌ wagyicy deet mbecy nuy ya̱.
26 Ndeꞌ nu tonaꞌ la gusu cyit lagya̱,
nunu mne̱e̱ riidz nu rnii mbecy nu zu cyit lagy.
Nunu drish lo̱ lo Ñgyoozh nu nac cuerp ne̱.
27 Gun ru wazaan ru nu gyiyeeñ lardo̱o̱ lat de mbecy gut.
Ni wazaan ru nu gadz cuerp ni mbecy yon nir.
28 Ru mniir lo̱ mod nu gyicya̱ par nu cui mbaña̱.
Ya̱ tonaꞌ la chesu cyit lagya̱, gun nac nur ya̱,
pcaa Dabi.
29 ’Der bicy na, naal la za de riidz ii. Gyitoo bel ni den Dabi gut yu. Orzeꞌ pcach dey yu. Nunu baa niy rzac den ñi mas gal dzi na. 30 Tees Dabi guc yu tub mbecy nu mnii por cuen ni Ñgyoozh. Gud lagy yu nu Ñgyoozh mniim nu waded la nu lat ca na tub nez yu, ruu biñ nu pcuim nu gac Shuaan den gal nu ub yu guc yu rey nu byub ic den. 31 Ndeꞌ nu Dabi gud lagy yu coz nu gyicy Ñgyoozh. Mniiy nu biñ nu pcuim nu co mbañ de mbecy nim gat mi. Orzeꞌ gyabañ mi. Mniiy nu lardoom wayiyeeñ ñi lugaar zeꞌ nu ryeeñ de mbecy gut, nunu mniiy nu cuerp nim wadz ñi. 32 Mi zeꞌ laab Jesuuz. Bicy Ñgyoozh nu byabañ mi, nunu de̱ ya̱ bzaac urlo̱ la̱ de ndeꞌ. 33 Na Ñgyoozh bicy mi nu zub mi zeꞌ nu zub biñ zub lo zir par dela. Zub mi par yaa beem. Orzeꞌ Ñgyoozh Uz mi briic mi Espiriit Yon nim ni mi zeꞌ. Gal nu mniim, ni bicy mi. Na dela coz nu rzac der ii, nunu dela coz nu reñ der ii, dela nii bruuñ gal lom. 34 Gun Dabi walab ub yu gup yu gyibaa gal nu gup Jesuuz. Sinu ub lay mniiy ornu nay:
Ñgyoozh nam rab mi Shuaan na:
Bzub par yaa be̱e̱, seꞌ mbecy zub lo zir,
35 Lat nu gyicya̱ nu gyicy ru gan de losaꞌ yuur,
nam, na Dabi.
36 ’Ndeꞌ nu dela mbecy Israeel rlagy ñi nu gad lagy dey nu Jesuuz, biñ nu biit dey lo cruuz, Ñgyoozh bicy mi nu nac mi Shuaan den, nunu nac mi biñ nu bloo sum nu co mbañ den ―na Bed.
37 Ornu güeñ de mbecy de riidz zeꞌ, orzeꞌ tonaꞌ la bicy dey sentiir nañ lardooy. Gazeꞌ nu na dey rab yu Bed nu deꞌ zir de aposht:
―Der bicy na, ¿la coz rlagy ñi nu gyicy de̱? ―na dey.
38 Orzeꞌ na Bed rab yu dey:
―Mne̱ꞌ der dela de cyi nu ricy ru, nunu dela der bzu nis der par nu gabe nu nac der mbecy ni Jesucrisht, gun orzeꞌ gyicy sulagy Ñgyoozh de cyi der, nunu gazeꞌ nu cuic mi Espiriit Yon nim ni der. 39 Gun Ñgyoozh bi mniim nu segur la cuic mi Espiriit Yon nim ni de ru nu ni de iꞌñ ru nu chuꞌ par lo, nu ni dela de mbecy nu yuꞌ zet, de yu nu bi blosum ―na Bed.
40 Dela ndeꞌ mniiy, nunu zañ zir riidz mniiy lo dey. Briic yu consef ni dey. Nunu mniiy lac gyicy dey. Orzeꞌ i mod mniiy:
―Bicy der nu glar ni cashtig nu cuic Ñgyoozh ni de mbecy a̱ꞌ nap nu yuꞌ na ―nay.
41 Orzeꞌ de yu nu “O” mnii ni de riidz nu mnii Bed, dela dey bzu nis yu. Dzi zeꞌ chon miily mbecy brugyiꞌ ricy cup yu consuel lo Jesuuz, reñ de yu nu nil bi ricy cup consuel lom. 42 Orzeꞌ dela dey fert la zu dey shcab nu nac de coz nu rlyuu de aposht. Nunu yatublaazh dela dey nu ro nuy losaꞌy riidz. Nunu yatublaazh dela dey ricy yu che nu losaꞌy gal mod nu bzeeñ Crisht. Nunu yatublaazh dey nii nuy Ñgyoozh. De ndeꞌ coz nu zaab bicy la dey.
Mod nu guꞌ de mbecy loga la ni Crisht
43 Dela de mbecy za nu ic dey nu nac de coz nu bicy de aposht, gun de aposht bicy dey zañ coz ily. Nunu zañ nusuriidz bicy dey. 44 Dela de yu nu ricy cup consuel lo Crisht zeꞌ tonaꞌ la nap byap riidz ni dey nu losaꞌy. Nunu dela dey rlew yu de coz nu cyiiñ lat de losaꞌy. 45 Rut dey de coz nu yuꞌ niy. Orzeꞌ rlew dey ñuu ga tiñ nu losaꞌy dub gal lac tant nu cyiiñ ni tub ga dey. 46 Orzeꞌ de dzi la yatublaazh dey nañ yuꞌ nu driib zily mbecy Ñgyoozh, nunu yatublaazhaꞌ dey yuꞌ losaꞌy nu ricy dey che tublaazh gal mod nu bzeeñ Crisht. Nap zu lagy dey. Nunu dub gal ri lagy dey bicy yu de ndeꞌ. 47 Ryabic dey gyel mbecy ni Ñgyoozh. Nunu dela reñaꞌ mbecy, nap yuꞌ nuy dey. Nunu Ñgyoozh tub dzi ga rcyaañ zir mi mbecy nu ricy cup consuel lo Crisht.


text:
Mohammed Ahmed lo
Karte bou matalébi
Tour bi: Mohammed Ahmed lo
Bess bi gnouko dougal: 2013-12-12
Adréss bougnou gâttal b: http://IslamHouse.com/450579
Lî môye karte bignou têkki thi lâkk yî di gneuw: Arab
Tème yi ajou thi ( 169 )
WolofAbeul thi dine ( Wolof )
Ak oubbe thi attey islam ( Wolof )
Am jote ( Wolof )
Aoubbe boumatale ( Wolof )
Ap sânjjé la nguay wakh lôdoul dèf ( Wolof )
Atteb fenou thi werou averil ( Wolof )
Attebe ndokel yefaryi thi sene fetyi ( Wolof )
Attéy koor ( Wolof )
Attéy passé ( Wolof )
Axxi doomu àdama ci lislam ( Wolof )
Ay njaangalé ci ndéŋkaané Luqmaane ( Wolof )
Bokkale yalla ak aymoussibam ( Wolof )
Bokouna thi ndiarinou kore yi ganamague ( Wolof )
Bondakh kholyi danio tadio ?! ( Wolof )
Bouléne yaxx ( Wolof )
Bumm yi boolé xétum lislàm ( Wolof )
Ci yén la bawoo ( Wolof )
Connais ton prophète ( Wolof )
Conseils sur le mariage ( Wolof )
Diafe diafey kuer ak ay safaram ( Wolof )
Diaflane tek bance thi dioulit ( Wolof )
Dialogue thi Islam ( Wolof )
Diegale ak kholbou mouje ( Wolof )
Diggdômou ( Wolof )
Diglé lu baax téré lu bone ( Wolof )
Dikle loubakh ak tare loubone ( Wolof )
Diouli bolo ak niko iaslam yittewo ( Wolof )
Fagou goudakan ak banian yakhe alal ( Wolof )
Fajou thi khourane ak ay attem ( Wolof )
Fann la téxé nèkk ( Wolof )
Fataawa avec les soeurs du lycée Kennedy ( Wolof )
Fatwa bou matale ( Wolof )
Fatwa bouamsolo diam thi dioutiyi ( Wolof )
Fose ak ya sartame ( Wolof )
Fàggu lu dagane ( Wolof )
Fébarup xol bu wow ( Wolof )
Guem dogalyi yallayi ( Wolof )
Implications du 2e témoignage ( Wolof )
Ioullitetdih ak diakka ( Wolof )
Jagléy Makka ( Wolof )
Jigènegni thi Al-Janna ( Wolof )
Jàŋŋalé ak yar akiy jéxitam ci xètwi ( Wolof )
Jékhîtou njabar thi niteki askane wi ( Wolof )
Kemtanou yalla thi natoub febar ( Wolof )
Khol bou lâp: ay mândargâm kiy jékhitam ( Wolof )
Kourel boutekhrbi ( Wolof )
La femme prêcheuse ( Wolof )
Laheybir thi diafandiko internet ( Wolof )
Lakalou digante ngamue ak diouko ( Wolof )
Le statut de la Sunna dans l’Islam ( Wolof )
Les regles de albidaa ( Wolof )
Ligueyou mbolo thi islam ( Wolof )
Liy sippi jeüf ( Wolof )
Liy sippi jëfaye bire ( Wolof )
Liy waral deukk thi jâm ( Wolof )
Lu bon jogéwul ci Yalla ( Wolof )
L’equilibre entre la religion et la vie ( Wolof )
Manoute ak diekhalam thi tabakh societe ( Wolof )
Matale Kollare ( Wolof )
Matouk dineye islam ak lombom lebloubakh ( Wolof )
Melokani aji oubbeji ( Wolof )
Ndaka guay ame mnaguelou yalla ( Wolof )
Ndaka lanouy drgue soumay younentebi ( Wolof )
Ndaka lanouy yare doum you jukene ( Wolof )
Ndakagay santé khewali sabouroum ? ( Wolof )
Ndiabar Ak Ayloram Thi Societebi ( Wolof )
Ndiariouwakhtu thi doundou dioulti ( Wolof )
Ndox Xéwëlwala Mbugal ( Wolof )
Ndékkàné yu aju ci kiñuy xayma ci xamxam ( Wolof )
Ngueunélouk sâkkou kham-kham ( Wolof )
Ngënélu Baraxlu ( Wolof )
Ngënélu sante Yalla ( Wolof )
Ni aada di jéxité ci xalaatine ( Wolof )
Nieti degnkane you amsolo ( Wolof )
Oubbe bouamsolo ( Wolof )
Oubbe thi dine ak doundou ( Wolof )
Oubbé thi dîné ( Wolof )
Où sommes-nous et foi ? ( Wolof )
Ragal Yalla ( Wolof )
Ragal Yalla aki ndiarignam thi allâkhira ( Wolof )
Ragal Yalla akiy ndiarignam ( Wolof )
Ragal yalla ak ya diarigniam thi adouna ( Wolof )
Repentez-vous à Dieu ( Wolof )
Sabab yiy tax Yalla wattoup jàmam ( Wolof )
Sabab yiy tax ñu déllo jëf ( Wolof )
Sabab yiydiokhe warsak ( Wolof )
Sababe youy waral koulite thi doundou ( Wolof )
Sabap yiytakh nitki bagn dague ( Wolof )
Sabap yuy inndi wërsëk ( Wolof )
Sakh thi diney yalla ak aymoienam ( Wolof )
Sammou ak daradiam thi islam ( Wolof )
Sartiy tuup ( Wolof )
Sax ginnaaw Koor ( Wolof )
Sellal ak tallouwayam thi islam ( Wolof )
Ségg Li bookkul ci lislàm ( Wolof )
Séllal ( Wolof )
Takhaliko mowaral niowdole dioutyi ( Wolof )
Taxawàyu jullite bi ci pakkiy jamono ( Wolof )
Taxawâyu jullite bi ci xéwxéwu jamono ( Wolof )
Teunkki diglé lou bâkh ak téré lou bonn ( Wolof )
Touki Diame Allakhira ( Wolof )
Tuubup ap soxna ( Wolof )
Ubbé 10-03-2015 ( Wolof )
Wakirlu si sunu Borom ( Wolof )
Warouk soutoural joulitr ( Wolof )
Warèf ak yéllèfou liguèyekate bi ( Wolof )
Waréfu sàmm kàràŋŋé gi ( Wolof )
Werefou diaguekat thi diamanouy commbo ( Wolof )
Wote diame thi yonou yalla ( Wolof )
Wuuté aw aye la ( Wolof )
Xàju nitñi ci rawanté jëm ci lu bàx ( Wolof )
Yahoutyi kom nilen al khourane melale ( Wolof )
Yahuud yi nilén Alxuràn méllalé ( Wolof )
Yalla rek modiago khakhamou koumba ( Wolof )
Yar guné ci Lislàm ( Wolof )
Yar ndaowni aksolo thi sociotebi ( Wolof )
Yitèp lislaam ci koom koom ak souxaliku ( Wolof )
Yonou wa sounna thi magal yonenteby ( Wolof )
Yonou yonentebi thi diagngale ak yarr ( Wolof )
Yoon yu lislam tërël ngir suxaliku ( Wolof )
Yónu yókkuté ci lislàm ( Wolof )
liy waral xol bu fébar aki sàfarà ( Wolof )
uobbe ( Wolof )
Gènnouk khète : toûp gou deuggou ( Wolof )


text:
Sa ma gènt gi_I have a dream
Begg naa loo lu daje ak yeen tay jii, ci lii nga xam ne di na ñu koy fattaliku, ni doxu ñaxtu wi gëna yeeme nga xam ne reew mii di na ko dund.
Lu matt juroom benni fukki att ci gannaaw, mennum kangam ci dommi rewmi, nga xam ne ci kepaaram la ñu taxaw tay jii, da fa xaatimoon aw teere di ñu dig ne di na ñu moom sunu bopp. Kaddu goo gu da fa jiboon, mel nib njëmbët mu yaakaaru, ñeel junniy junni ci doomi reew mi, yu ñu sëf yennuw jaay doole. Kaddu googu daal di mell ne jant bu fenk, guy dakkal guddig bundaxatal ak nooteel.
Waaye boo ba ba leegi, bari na lool ci reew mi ñoo xam ne seeni loxo jottul seen gannaaw. Boo ba ba leegi, am na ñoo xam ne buumi xajj ak seen ak parparloo yeew na leen ba seen cër yi lomppoñ.
Boobu ba leegi, am na ñoo xam ne da fa mel da ñoo dëk condong ci naaj wu kerr gu sedd guyy wër
Boo bu ba leegi am na ñoo xam ne da ñu leena tañc cim puqus ñu mel fa ne ay daw lqqu, ci kaw suuf soo xam kenn ëppu leen ca wall. Lii moo tax ñu ñëw fii tay, di fattali reew mi ne lii fi xeww da fa ruslu
Boo ko dee seet, da ñoo ñëw ci barab bii, ngir jël si li ñu ñu diggoon. Ba su ñu mag ña doon xaatim sarti rew mi, da ñu doon lal aw mbalaan ñeel askan wi yëp. Mu doon ne nit ñëp. Muy boroom alal muy baadooloo, ñëpp'ay moom seen bopp, jott ci seeni aqq ak yelleef. Tay jii da fa mell ne rew mi da fa wuute ak la mu digewoon, ñeel miskiin yi ak neew di doole yi. Waxu ma la sax ñu fay leen seen borr, waaye da ñu leena jox aw këwitt wu amul njariñ. Aw këyitt woo xam ne ba ñu deme ca saqqu rew mi, da ñu leen ne leen xaalis amul.
Waaye ñoo lank. Du ñu nangu ne gafaga ga ñu ñu jagleeloon da fa rës. Kenn manu ñoo gëm loo ne xeewal yi yallah dëxëñ ci reew mi amu ñu ci wall. Loo loo tax da ñu ñëw fayeeku.
Da ñuy ñëw taxaw laacte loo xam ne moo ñuy may ñu manal su nu bopp tek ci am karangé gu matt sëk.
Da ñoo ñëw itam ci barab bii, fattali rew mi ne su nu aw mebet jamp na lool. Toolloo tu ñu fu ñu ñu naan xaar leen wala ànd leen ak dall lepp di na baax.
Da fa jot nak ñu jox ñu li ñu ñu digoon. Jott na ñu juge ci xuru parparloo wu lëndëm wi. Dem ci yoonu njub wu wu leer wi. Da fa jot nak. Ñu genee dëk bi ci gënnuusu xajj ak seen. Dem ci keeku bokk ndey ak baay.
Luy jot jot na. Ñu fexe di dawal yoon ñeel doomi aadama yëp.
Du mana jigg rew mi bu ñi koy jiite ñakkalee fayda lii fi xewoon. Su nu niiru mettit wi doon xiin ci jawwu ji. Du sebbet muk lu dul da fa taw ba ndox mi raxas lepp luy nootel ak tuutal doomu adama.
La xewoon ca att wale weesu. du woon luyy taggoo, da doon nuyoo. Kepp ku yaakaar ne. Ñoo ña da ñu doon xumbal bu ñu noppee dellu ca la ñu newoon. Di nga am mbetteel gu rey. bu ñu njortee ne nawoon fawoon ba leegi.
Reew mi manul am jamm wala dal. Lu dul askan wi yëp jott ci seeni aqq. Callweeru ñaxtu wi di na wey di gësëm barab gi. Ba doomi xeewal yi wodd ci suuf, ñepp jott ci.
Waaye am na lu tuuti lu ma bëgga yeggee way ñaxtu yi taxaw di fëgg ci buntu atte kat yi. xemmeem wi ñgeen xemmeem seenni haqq, waru leena duggal ci ngeen di defiy ñawteef ngir faj seen xiif. Bu ñu mësa sukk ci ndabul noonoo ak mbañeel. Da ñoo wara yëkati xeex wi ca kaw ñambaasee ko laytaayu ko ngorr ak njubb. Ngalla bu ñu bayyi su ñu ñaxtu muy tarxiis di muj ci dooriy kurfeñ. Ma waxati ko Da ñu wara jubb boole kartanu suux ak dooley xel.
Pastef gu bees bii nga xam ne ndaw ñi ame na ñu ko waru ñoo wobbu ba ñuy noo noo su nu biir, ndax ñu bari ci reew mi, ni ko woote yii weesu yi wonnee, xam na ñu ne sunup jamm da fa lëkaloo ak seen jamm, dem na ñu ba yegg ne su nu tawfeex mooy seen sutura.
Waaye lu mu metti metti na ñu tek su nu xeex wi ci yoonu ci jomm ak ngor. Lu mu tartar, na ñuy xeexee xel te baña jiital xoll Da ñoo wara kaweel su nu ñaxtu tek ko ci taggi doolé ak dall.
Waru ñoo weet ci xeex bi te bu ñuy dox. Kepp ku ci wall si na ñu fekk ca bopp ba. Man'u ñoo dellu ganaaw. Amul dekouraaze. Am na ñuy laaj way fippu yi: kañ ngeen di bayyi? Du ñu bayyi mukk fii ak ñi ngi ñuy bunduxatal ak di nu tere ñaxtu.
Du ñu bayyi mukk fii akk xaleyi di na ñu jang ba yey seeni kayit de du ñu am liggeey. fii ak li ñëp bokk ñëp du ñu ca joot; fii ak dëp kees'a gi am ci miim rew ba leegi. Fii ak ñi ngi wanteer aka caxate alali rewmi di ko joxiy jambur ci yaa ma neex. Fii ak ci reew mi am na ñu sawaruta bindu ñu aka wote, te bu ñu leen sonjee ba ñu def ko am ñu dëpp kart gi. Deedeet doyal lu ñu de te du ñu toog lu dul yoon daal bi baawaan mel dex. Njum ak dall daal di jolli mel ni geec.
Reere'u ma mbir ne bi ñenn ci yeen dund na ñu jaar jaar yu tarr. Am na ci yeen ñoo xam ne barki demb la ñu juge kaso. Am na ci yeen ñu juge ci gox yoo xam ne seeni doxu ñaxtu jurral na leen ay door yu metti. Xam leen ne yeen'a fi dëgmal xeetu jambarloo bu bees. Wey leen di xeex te ngeen am yaqeen xeetu buntaxal yii da fa leen di yëkati.
Dellu leen fouta, dellu leen Louga. Dellu leen Kedugu, Dellu leen Matam, Dellu leen Cees, Dellu leen ci baraku banlieue bi and ak yaqqiin ne lii di na soppeeku.
Bu kenn xaddi. Deglu leen ma wax leen tay ji: naam sax ñu ngi jankonte mettit yu tarr, ba leegi maa ngui am yaakaar, yaakaarwu mell ni woowu su ñu mak ya amoon. Da ma gent ne bess du ñakk askan di na jogg taxaw daal di dëggal ne am'ul benn sik sakka ne neppa bokk yepp fa borrom bi.
Gent naa ne bes du ñakk ca gannuus'u ñaay yi xaleyi doo tu ñu bëgante ñu galankoor seenup and aki waxi waasu wala xeet . Gent naa ne besa ngi ci bes yi ña dëke ci tefe binga xam ne bateau yi yobbu na seeni jën. kenn ci ñoom dootul jëli looco naan barsa wala barzaaq. Gent naa ne su ñu ñenti bant yi ñu yallah sedd kenn du leen xoole seen askan walab judd waaye sa bu ñu leen di Nat da ñu koy tek ci seen jikoo ak seeni jëf.
Degglu leen gent naa ne dek yi gën tarr sax dorrom daraja yi ak baadoolo di na ñu jappante niy ñu bokk ndey ak baay. Tay jii de am na lu ma gis. Sa ma gent mooy lepp lu kawewoon da na suufe, lepp lu jafewoona jott di na jappandi, lepp lu ñagasoon di na liis, lu dëngoon da na jubbantiku, kartanu borrom bi di na féss ñëpp wommatul ko.
Lii mooy su nu mebet, ak paspas bii paspas bii laay delloo sa ma gox. ak paspas bi man na ñoo yatt ci dojju njaqqare xeeru yi yaakaar. ak paspas bii man na ñoo soppi su nu askan wii di soox deff ko ni fasu naaru goor wuy jaab. Ak paspas wii di na ñu and ligeey, and ñaan borrom bi and xeex and dem kaso tawax and laac su nuy aqq te xam du yaggati dara nu moom su nu bopp mooy bess bi nga xam ne doomu adama yëp di na ñu bokk and di woy ñaani bañ na. dëk bii nga xam ne fii la si nu jambaar yi tëd dëk bii ñuy tiitaroo fepp ci goxu reewmi na wax siiw.
Te bu rew mu nammee wuyoo aw tuuram lii faw mu nekk. Kon nak na wax ji siiw ca biir dëkuwaayu goree ya na kaddu gii jolli, na wax jii riir ca xuru bamjagara yi waa keedugi bu kenn tëdd te degoo lii. Bu baykatu baol bi di deqqi toolam na suuf si xeeñ lii. Ku sol dallu ngaay yi na ko sa yaram yegg. Waaye du yem foo fu. Na mango casamance yaa saff ci sapp. na cooy li riir ba ca guyu ferlo ya touba ak tiwaawon na ko taalibe yi sikkar. ca gox goxaan yëp na wax bayaan.
Bu fa wax jii yeggee, bu yeggee ci dëk bu nekk ak gox bu nek Bess boo bu di na ñu taxawu doomu adama yëp and jullit ak kerecen bi, joola bi ak sereer bi wolof bi ak toucouleurs ñëp rek di na ñu mana joxante loxo daal di ne, yallah ñëw yallah ñew na. Sant borrom bi, moom na ñu su nu bopp.
Malé Fofana PhD
Auteur, Conseiller linguistique et communication
ComUnicLang-Bataaxel
https://www.comuniclang.com/
Sherbrooke, Québec, Canada


text:
Taaw djéguessil, taaw dékeul dékeul say nopp-pi xel té ta-taane
Ndenkaané biy téy say noone euleuk douñou rétane
Kaddu yu moudjou yima nam deuy
Moy guedjou xam xam di sa dieuriñe di fégn
Taaw taaw li bayi fassa wakh boulko rakh
Moy yonou deugg bifi xala sakh
Def nako teunk nott ko cii niéte (3) teerés
Deuxeuñe nassi lepp louy ndigueul aki téré
Bo goré nanga ko saameu bagneko rééré
Teeré bitchi ndieuk moy, moytoul banekhou moye
Mba bénène boulna meuneu yaubé gathié
Ndaxam mbeur you beuri silañou lène wathié
Teeré bitchi topeu moy taaw bo faarlu daw taayel ndèyou niaak
Euleuk nga meuneu kérou far dakk
Nguir bala noflay di taw rek thiono séwett
Niémel thiono ak khiff wéteuliko weet. (Taaw)
Wéteuliko YALLAH tékoy yegg fepp sa wét
Niétélou teeré bi moy…Alakhira
Déko sauralé té xam ni li cii Aduna wessu woul la fa laxira
Sa Borom missal nalako cii Kamil Al-Quran, ci Zabur, Tawret (Torah) ak Injil (Evangile)
Taaw Na nga nango mougne naatu yi, nangoul mougne naatu yi, nangoul mougne naatu yi
Moytou galangkor yi bagna diawalé yone yi
Ndaxam todial nala taaxou Aduna
Yone wofi nama awatt na melni Aduna
Djitoul taaw say rakk topeu sa nguinaw
Xalale nalène yone yi ba noppi yone wi ngène wara aw
Kou bott bouki nak xathie mboow la. (Taaw)
Kone nangay deuké nangou dina takh niou nawla
Deugg deg-dégueula likay mayé yone ba ngay awla
Ko tchi beug yarr gueune ko yarrou
Ko tchi beug yémalé gueune ko maandou
Biss naka tay taaw yadi Baye yaw yadi Baye
Batakh nga wara yaatu teudé ndiaxanay
Biss naka tay taaw sama djane wathiena
Lepp louma warone wathiouna
Djeufna, Bindeuna, tabakh na ba-fi
Sama nguinaw diayantel bamou sakh fi
Xalé yi yéneu nakk dégueul lène sèn makk
Délène makoy xolé té mouy sènip sakk
Té xamné soudone deugg sama thiobaré
Ma dessate fi gougué lène ay att you bari
Waayé Djam ak pekhem YALLAH ak ndogalam
Kone taaw say rakk ngok sèni mouthie ak sen ndam
Sama Appeu matena tay lak ande ak Jante bi soow
Na ngène ma nianale cii barké doumou Mame Diarra Bousso
Baye Laye, Baye Niasse, Maodo Borom Tivaone,
Cheikh Saad borom Nimzat bou Kouneta Ndiassane
Niom gnignou nampale Iman, Islam ak Ikhsane
Dom limo done samay Kaddu you moudjou
Bolo lène Bolo lène ….Bénno bania doni woudjou
Dom fi la sama Galou doundou nameu téré
Keur nga ngok, Yone wa ngok Yallah nama lepp…..
Taaw djéguessil, taaw dékeul dékeul say nopp-pi xel té ta-taane


text:
Anañas
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale ak ci faranse mooy Ananias.
Turu 3 nit ñi ci Injiil:
- Benn toppkatu Yeesu ci Yerusalem, mooy jëkkëru Safira. Jéemoon nañu nax mbooloo ñi gëm bi ñu jaayee woon benn pàkk ngir jox xaalis bi ndaw yi. Yàlla moo ko rey ca saa sa. Man nga ko jàng ci Jëf 5:1-10.
- Benn toppkatu Yeesu ci Damas, bi Yàlla yónni ci Pool jëkk bi Yeesu feeñee ci moom (Jëf 9:10-18; 22:12-16).
- Saraxalekat bu mag ba, ca 47 g.K. ba ca 59 g.K., maanaam ci jamano Pool ji (Jëf 23:2-4; 24:1). Ci at 66 g.K. kenn ku tudd Sakarii moo ko rey.