text:
PETOROL BI AK LIGGÉEYAM CI SENEGAAL:
Bir yi tàmbali na, jëwriñ ji yore petorol bi ak yasara gi di Mamadu Maxtaar Siise tàmbali na ci talaata jii liggéey yi jëm ci génne petorol bi ca Sàngomaar ginnaaw bi mu xaatimee ndogalul meññal lu mujj li. Te ñi ko gaaral di ñi bokk ci sosyite bi war a amal liggéey bi. Jëf jooju nag mu ngi am ginnaaw bi Njiitu réew mi amalee ab ndogal buy maye ñu tàmbali liggéey bi te ñi koy amal di lijjantiy Óstaraali yii di (FAR AK WOODSIDE) lijjantig Amerig gii « Cairn Energy » ak lijjantig réewum Senegaal gii di PETROSEN. Toolub petorol bu Sàngomaar bi dina génne ci njëlbeen gi lu tollu ci ñaari téemeer ak fanweeri milyoŋ ci barigo tolloo ak téemeeri junniy barigo bis bu set. Li miy génnen lépp ci peterol dina tàmbali ci atum ñaari junni ak ñaar-fukk ak ñatt (2023) bunu sukkandikoo ci jëwriñ ji, ba tax ñu ngi ciy xaar barigo bi ñiy njëkk a génne bunu sukkandikoo ci APS.
Leeral:
Lijjanti g : entreprise
Leeral:
Lijjanti g : entreprise


c: text/html

text:
6
Layoob biiri bokk rafetul
1 Te it ku ci jote ak mbokkum gëmkatam, ana nu mu saña àttelujee mbir mi ci aji jubadi, ñi séq ëttu yoon, te bañ koo àtteluji ca aji sell ña?
2 Xanaa xamuleen ne aji sell ñi ñooy àtteji àddina? Ndegam yeenay àtteji àddina, xanaa àtte mbir yi gëna tuut jombu leen?
3 Am xamuleen ne malaaka yi sax, nun noo leen di àtteji, astamaak mbiri dund gii?
4 Kon nag bu ngeen amee ay jotey dund gii, ana lu ngeen diiseji seen mbir, ay nit ñu mbooloom gëmkat ñi nawloowul?
5 Li may wax gàcce la ci yeen. Xanaa amul ci seen biir, benn boroom xel bu mana àtte ay bokkam?
6 Ab gëmkat daal mooy yóbbu mbokkum gëmkatam ci yoon? Te loolu ci kanam aji gëmadi ñi sax lañu koy defe far!
7 Layoo bi ci seen biir rekk firndeel na xaat ne daanu ngeen jéll bu réy. Lu leen tee muñ ag tooñ? Lu leen tee faaleedi alal ju ñu leen jëlal?
8 Waaye yeen ci seen bopp sax yeenay tooñ aka jëlal ay nit? Te seen bokki gëmkat ngeen koy def!
9 Am xamuleen ne aji jubadi ñi amuñu cér ci nguurug Yàlla? Bu leen kenn nax: Muy fokati séy yi, di bokkaalekat yi, di jaalookat yi, di góor-jigéen yi, ak ñiy ànd ak ñoom,
10 ak sàcc yi ak bëgge yi ak màndikat yi ak saagakat yi ak ŋàppaaral yi, duñu am cér ci nguurug Yàlla.
11 Te loolu la ñenn ci yeen doonoon. Waaye Yàllaa leen fóot, sellal leen, jubal leen, ci turu Sang Yeesu Almasi, ak ci sunu Noowug Yàlla.
Na yaramu gëmkat bi teral Sang bi
12 «Lépp laa am sañ-sañam,» lañu wax. Waaye du lépp ay jariñe. Lépp laa am sañ-sañam, waaye duma nangu lenn man ma.
13 Ñenn a ngi naan: «Aw ñam, biir la ñeel; te biir it, aw ñam la ñeel.» Muy dëgg it, te Yàlla mooy neenal ñam wi, ak biir bi mu jëm. Waaye taxul yaramu gëmkat bi ñeel powum séy. Sang bi kay la yaramu gëmkat bi ñeel, te Sang bi it, ñeel yaram wi.
14 Yàlla, mi dekkal Sang bi nag, mooy dekkal it sunu yaram ci kàttanam.
15 Xanaa xamuleen ne, seen yaram mooy céri Almasi? Waaw, ndax damay jël céri Almasi, def ko céri gànc bu jigéen? Yàlla tere!
16 Xanaa xamuleen ne, kuy taqoo ak ab gànc bu jigéen, mook moom, jenn jëmm lañuy doon? Ndaxte noonu lañu waxe ne: «Ñoom ñaar ay mujj di wenn suux doŋŋ.»
17 Waaye ku taqoo ak Sang bi, yaak moom genn noo ngeen di doon.
18 Dawleen powum séy! Mboolem bàkkaar bu nit mana def, bàkkaar ba du jote dara ak yaramam, waaye fokat bi, yaramu boppam lay lore bàkkaaru powam.
19 Dangeena xamul ne seen yaram mooy màkkaanu Noo gu Sell, gi ci yeen, Noo gi ngeen jote ci Yàlla? Moomuleen seen bopp,
20 ndax dees leena jot, ba fey njég ga. Kon nag seen yaram, terale leen ko Yàlla.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Partie 1 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof
- Partie 2 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof
- Partie 3 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof
- Partie 4 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof
- Partie 5 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof
- Partie 6 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof
- Partie 7 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof
- Partie 8 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof
- Partie 9 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof
- Partie 10 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof
- Partie 11 – Leçons Chronologiques de la Bible (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) en Wolof


text:
(Image:Lequotidien.sn)
Koor gi ak tàngaayu weeru sulet : jëf yu baax yi ñu dénkaane ci wàllu lekk
Aali Faal a ko bind ci frãse (Lequotidien), Aram Faal tënk ko ci wolof
Weeru koor, ñaare, mook lekk gu sooxe ñoo ànd. Looloo waral, Njawriñ gi ñu dénk Wér gi ak Taxawu Njaboot gi te Awa Mari Kol Sekk jiite ko, sàkku, ci kurél gi bànqaasoo ci moom te sasoo yeete geek xamle gi ci wàllu wér, ñu tudde ko SNEIPS ci frãse, mu siiwal ab bataaxal boo xam ne dafay wone jëf yu baax yi ci wàllu lekk, rawatina ci jamonoy tàngaay bii.
Bataaxal boobu, lii la la wax, yow aji-woor ji : Ren jii yitam, weeru koor wu sell wi dafa dajeek tàngaay bu metti bi ñu tàmm ci weeru sulet. Dafa laaj, ngir dund weer wii ni mu ware, nga sàmmoonte ak waxtu lekk yi, ni ñu toppantee ci bés bi : xëdd bi mooy jiitu, nga war koo def laata jant bi fenk, ndogu li topp ci ; ñaar walla ñetti waxtu gannaaw ndogu li, reer bi ñëw. Baax na nga jëfandikoo ay meññet, ay suukar yu yéex niki dugub, mburu ak yu ni mel ci xëdd bi. Deel naan ndox ay yooni yoon gannaaw ndogu li, te bul ëppal ci limonaat yeek yeneen soodaa yi ànd ak gaas, moytul ñam yu diis yi, bare diw, bare xorom ci ndogu li, moytul ngato yi, ak yeneen ñam yu saf yi suukar. Lekkal meññet ci ndogu li, doxal mbaa nga yëngal sa yaram gannaaw reer, wàññi coono yu metti yi, te sàmmoonte ak waxtu noppalu yi.
Su dee lu jëm ci ñi ànd ak jàngoroy jabet, li gën a wóor mooy ñu seeti seen doktoor, lu jiitu koor gi ak gannaaw koor gi, ngir ñu seetal leen nattu suukar bi nekk ci seen deret, jox leen dénkaane yi war. Ci lu jëm ci nit ñi seen yaram neexul te ñu bëgg a woor, niki jigéenu- wérul yi, walla mag ñi, mbaa sax ñi ànd ak tasyoŋ walla asma, ñoom it nañu seeti seen doktoor lu jiitu koor gi.


text:
DOOM
Contents
WE ALL DOOMED JAR?[edit]
Nar, nort rearly
That's good, have a nice day[edit]
I will thanks, I'm off to stuff it into a pig's ass...
Things that are doooomeeed[edit]
- The Pope's pointy hat. Phew, thank grud for that! That pointy hat went into my groinfucking uibubieudhiweenduinweiuib
- The M man... OOOOOOOOOOOOh NOOOOOOOOOOOOOOOOOOO!
DOOM SONG![edit]
Doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doooooom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom doom.


text:
Leopool Sedaar Sengoor
Leopool Sedaar Sengoor mi ngi juddoo ca Jiwaalo ci 9 Oktoobar ci atum 1906, génn àdduna ca Verson (ca Fraas) ci 20 Desambar 2001. Nekkoon taalifkat, bindkat doonoon it killifa aada ca Senegaal. Mooy ki njëkk a doon njiitu réewu Senegaal (1960-1980).
Wàcc na jal bi ci teeyug bàkkanam, bàyyee ko Abdu Juuf. Ñu bari ci àdduna bi dañu koy jàppe kenn ci xalaatkati Afrig yi ëpp solo, yu ñaar-fukkeelu xarnu.
Dundam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Léopold Sédar Senghor ma nga juddoo ca Jiwaalo, di ab dëkk bu ndaw bu ne ca tund wu Mbuur, ci diiwaanu Cees. Baayam di Basil Jogoy Senghor, ab yaxantukat la woon bu bokkoon ci kuréel gu diggu gi ci giirug séeréer, di genn ci néewte yi ci Senegaal.
Yaayam di Ñilaan Njéemée Baaxum, ñatteelub baayam. Bi mu amee juroom ñatti at, la tàmbali am njàngam ci ab Gospel : benn jàngu bu dëkku bu Baay yu Ruu Gu Sell gi (les pères catholiques). Ci atum 1922 la dugg leekool (mbaa jàngu bi) te booba ma nga Ndakaaru, muy ku soppoon njàngat lu Faraas, di woon ku ràññiku ci làkku Faraas, Laatin, wu Geres ak Jabru, mu daal di am Bakalooriya, daal di am ag may ngir àggale am njàngam ca Faraas.
- Yaxantukat ci fr:commerçant
- kuréel gu diggu gi ci fr:bourgeoisie
- néewte ci fr: minorité
- jàngu bu dëkku ci fr: internat
- njàngat lu Faraas ci fr: littérature française
- may ci fr:bourse
Senegaal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sengoor nekkoon na di kenn ci ñi doon jàppale Lëngoo gi:(réewi Afrig yi temb bu yàggul), loolu lu mel ne (ag Komonwelth gu Faraas) gu ag Lëngoo la woon, réewi Afrig yi nag ànduñu ci woon. Moom sosoon na ak Moodibo Kayta Lëngoo gu Mali gi. Moo nekkoon njiitul jataayub lëngoo bi ba ci kero bi mu tasee atum 1960, moo nekkoon ki njëkk a jiite Senegaal, ñi ngi ko tànn ci 5 satumbar 1962, mooy ki sadd bàkku réewum Senegaal (gar gu xonq gi). Njiitul jëwrinam lii di Mamadu Ja moo féetewoo woon doxal naal yi aju ci suqaliku gu réew mi gu guddub dig gi(long terme), bu ko defee moom Sengoor mu féetewoo séqoo yu bitim réew yi
Waaye ñaari gaa yii mujj nañu wuute ci lu gaaw. Ci disambar 1962 lañu jàpp Mamadu Ja, mi ñu tuumal ne day xiirtale cig daaneel nguur, mu daal di sax ci kaso bi lu tollook fukki at ak ñaar. Ginnaaw bi Sengoor daal di taxawal ag noste gu njiit . Ci 22 Mars 1967 Sengoor mucc na cig bóom, ñu daal di teg àtteb ray ci ki ñu ko tuumaaloon. Tekki na ndombag tànkam njëkk ab àppub njiitam di jeex, loola di ci disambar 1980, daal di fiy wuutal Abdu Juuf ci boppu réew mi. Ci ron ag njiitam la Sengoor sampe lëwug làng( ñu yamale woon ko ci ñatti dawaan rekk: mbokkoo , mbokkte, ak afal ak genn noste gu yar ( systeme educatif) gu am solo.
Bariwaa na lu ñuy askanale Sengoor ag demokaraasi waaye ay fen rekk la,ndax moom indi woon na fi ci doole ag noste gu genn làng, daal di moñoxe ci doole lu sakkan ci ay yëngu-yëngu yu ñaxtu yu ay dongo (étudiants. Ak doonte canc gu Faraas jeex na ci melo wu kilifawu (officiel) teewul xiimay koppar bu Senegaal Faraas a koy saxal, njàng mi it ci làkku Faraas lañu koy defe, te Sengoor it réew mi mi ngi ko jiite woon ànd ak ay xelalkat yu Faraas yu muy diisool, (Ñooñu nag manuñoo joxe menn xel mu njariñul Faraas nekkul, Moom itam jabari waa Faraas la yoroon, te bari na lool lu mu daa xeex ngir ñu yor aaday Faraas, Taalifkat ba nee na:
- (Màggat mu màggat ci am () njàngum tubaab jabaroo () tubaab tubaab la, tubaab ngeen dénk seen gaal gii)
- Lëngoo gi ci fr: fédéralisme
- séqo yu bitim réew;relations internationales
- noste gu njiit: système ou régime présidentiel
- lëwug làng: multipartisme
- mbokkoo: socialisme, mbokkte:communisme, afal:libéralisme, noste gu yar :systeme educatif


text:
Kitsy nii pkëë San Judas
1
1 Naa nak Judas, betsyaa nak Jacob, xtsiiñ Jesucrist xkyën. Lëën xal kitsy re lo xaa nii kwtsyetsy Dios ni xkëstyoo Dios ni kënap Jesucrist. 2 Lëë lëësy Dios dyon kakni lëë do ni jkëstyoo lëë do ni knee tiits nii mbëë kpañ do.
Xaa nii xsaldy xtiits Dios
(2 Pedro 2:1‑17)
3 Beetsy, penaadle no styoon jkën xa nak kyalwtelaa nii kwaa no, per lëë na lëën xkë kitsy re parñee kñabaa nii ktily do por xtiits Dios nii kwaa do kchë do siñee ngab to lo Dios. 4 Por lëë bla xaa nii destye penaadle xseety kitsy nii kë xtiits Dios kwsëëbtsilaan lady to. Mal xaa, xsyoni xaa Dios par kuñ xaa cos mal ni xsaldy xaa Jesucrist nii xñabey, per lëë Dios ksaksi xaa. 5 Nikxe nii nanle to nrii lëëw kniyaa lo do stub. Tsiñee gon lëë Dios lox pteelaa meñ Israel lo meñ Egipto, lëë xaa beety meñ Israel nii bnilasty xtiits xaa. 6 Singo gak angly nii ptiiydy laañee psoob Dios xaa, lëë Dios ngo angly ko skiib par tse nii kak kyalxtisy. Lo nguey no angly ko. 7 Singo gak meñ Sodoma, ni meñ Gomorra, ni meñ nii no kyedzy nii nche kexka siko, lëë Dios ngo meñ go lo ki nii tsitsiñdy tse kyuuy, porñee kwyoni meñ go meñ nii nakty tsiil meñ go ni porñee kwyoni meñ go meñ nii xkaatyee. Lëëw beeñtsyey Dios parñee ktsyeb los demasy meñ. 8 Per nikxe kok kchë cos ko, lëë xaa mal nii kwsëëb lady to chuuñtsyey kchë cos mal nii xñeexkaal xaa, ni xsaldy xaa xkyalwnabey Dios, ni xñeenë xaa angly. 9 Per ni angly Miguel byaxty ntsiibtee xaatox worñee ptily xaa xcuerp Moisés. Chëbsye xaa lo xaatox: “Wante Dios dyon ksaksi xaa lii.” 10 Per lëë xaa mal nii kwsëëb lady to xñeenë xaa cos nii nandy xaa xa nak. Lëë cos nii xyuumbeysye xaa na, sinak xyuumbey chol ma xyuumbey xaaw. Por ngo lëë Dios ksaksi xaa. 11 ¡Chooksye lëë xaay! Si beeñtsyeyak Caín chuuñtsyey xaa. Por tumi lëë xaa pchooxso lo xtiits Dios sinak pchooxso gak Balaam, ni si kutyak Coré kety xaa porñee xsoobty xaa tiits. 12 Xaktyee kyalto xkwii xaa lo lni ntson nii chuuñtsyey do, por chawcho xaa aan xcuenjty xaa meñ. Lyaadzy lëësy xaa no xaa. Nak xaa sinak xkey nii nëz re nëz rek choy me aan chaktyo kyo. Nak xaa sinak yag nii pidzy nii kindy lu aan xkyëdyo nex xtiempo. 13 Sinak xiptsiiñ nistoo nii choy me nak kchë cos mal nii chuuñtsyey xaa. Sinak mëly nii këtañ nak xaa, lo nguey tugak tso xaa. 14 Kadzyle tiiy meñ no tedy lo kislyu destye nii biid Adán, worñee lëë Dios psaabini leñ kik Enoc parñee këb xaa: “Konaa nii lëë Dios sëëd lo kislyu aan tir ndaly angly sëëdni xaa 15 par kuñ xaa kyalxtisy. Lëë xaa ksaksi kchë meñ ngoptol ni kchë meñ mal nii kwneenë xaa.” 16 Ni tu pe xyody styoo xaa mal nii kwsëëb lady to. Kchë cos xñeenë xaa, lyaadzy lëësy xaa no xaa, ndaan chutiits xaa, ni ngui xñee xaa parñee jko xaa styoo meñ.
Xa kpañ meñ nii xniladzy xtiits Dios
17 Per kol ksaladzy kaanoo nii destye tiemp lëë xapostle Jesucrist chëb: 18 “Tsiñee lëë kislyu mer nitylo lëë xaa nii kidyni xtiits Crist kiid aan lëë xaa kpañ si xkaatyee.” 19 Lëë xaa go chuñ meñ chop tiiy, nii xlyaañtyee styoo xaa chuuñtsyey xaa, nody xKyalbini Ntson Dios leñ styoo xaa. 20 Per lëë lëë do, beetsy, tsiitsy kol so lo xtiits Dios nii xniladzy to. Kol kutiitsni Dios si xñabey Kyalbini Ntson nii no leñ styoo do. 21 Knitylasty to nii xkëstyoo Dios to ni kol kwës axte tsitsiñ tse nii kneetsy Jesucrist kyalmbañ nii nitylody lo do. 22 Kol jkëstyoo xaa nii xkan kik. 23 Kol kteelaa xaa nii no nëz kyab lo ki, ni kol jkëstyoo kchë meñ ngoptol, per kol kap cuent por axte ladx nii nakw xaa xña tol.
24-25 Lëë Tat Tios nii pteelaa lëë no kan lëë do parñee kchooxsody to, ni parñee kyabty to lo tol, ni parñee nguiool tso styoo do kyey do lo xaa. Kol tsoo ktee no skizh lo xaa ni lo Jesucrist nii xñabey. Tugak kol tsoo ktee no skizh. Amén.


text:
Saytaane, bànneex, àddina ak bàkkan.
Ku ngéen gis mu naa fiiraate boobee ma doon ragal
Lu dul àddina ak Ibliis a tax ay waxam matul.
Damaa gis ku dee dem naai ñooñoo ko fiir mu rot
Te ñooñook bànneex ak « nafsu » bàmbaa nu ciy musal.
Ba moo tax ma naa wuy seex bi dooleel ma ndax ma të
Boroom doole yiy fiiraate wuy man damaa matul.
Boroom doole yeey saytaane bànneex da koy dimbal
Te àddina bakkan ñoo ma fiir man ki leen tëhul.
Te man dégg naa way réer ñu naa jublu naa ñeneen
Ñu dul ñii ci way way wii tee ñu tuub ci may sosal.
Ba buur YÀLLA nee mbooleem malaakaam ya usjudóo
Li aadama » ibliis bañ la xëy suufe ab judoo.
Malaakaam ya sujjóoton mu jox léen kerog ngëram
Ibliis mat keroog saytaane suy jiite way dëddoo.
Na nuy sant kon nun ñi gëm YÀLLA bay sujóot
Te yaakaar ne bii bay way taggam yii fi seex bindoo.
Na nuy julli tey soppey YONNEN bii Ibliis ba ñoon
Ba xëy suufe kon « firdaywsi » wallaay la nuy dëddoo.
Nde leerug Yonnen googee ca biir Bàmba moo taxoon
Ibliis bañ ba tay day noonu Bàmba ak ña cay juddóoo.
Bakkan da d’ib kàngam bu naa dagul ma.
Way naari ab dagam la naa tëjal ma.
Bànneex ku koy jaamu la naa saxal ma
Bu dee ëllag siraat ne kaay dëkkal ma.
Ku toppatul YÀLLA jëlees na xel ma,
Moojaa keroog ku koy fegal mbugal ma.
Tuubal te réccooti sag ndaw ndax da ngaa defe woon
Neg ndaw lu sax la te boobee sax dangaa dofe woon.
Boobee dangaa boole man am rafet ku la gis.
Ngay daagu fàtte yii buur daf la koo yabe woon.
Buur YÀLLA moo boole man am ak rafet te du dañ
Yaw nag bul fàtte sa fan yii la la buur sose woon.
Aji-bind ji: Seex Lóo


text:
Mbëjfeppal
Mbëjfeppal, di ci wu-faraas "électronique", "إلكترونيات" ci araab, ab banqaasu jëmm la buy saytu, gëstu, jumtukaay yu mbëj yi seen dox wékku ci walug ay mbëjfepp. Ci maanaa, baat bi tay dafay tekki mbooleem lees xam di ko jëfe ak di ko xalaat muy tax a man a xalaat ak a nekkal jumtukaay yuy dox ak mbëj. Li mbëjfeppal di amal mooy ay ndomboy mbëjfeppal yu ñuy defar ak cër yu bari yees di lëkkale ci ndimbalu ay wëñ, naka-jekk wëñi mbéll, yu dawaanu mbëj di jaar ci seen biir.
Mbëjfeppal ak xaralaymbëj nekk nañu ñaari banqaasi jëmm yu jegeente, seenug wuute mi ngi ci seen solo: su xaralaymbëj yoree li ñeel jóox dawaanu mbëj, seenug jokkale ak defari wuutuloxo yu mbëj, Mbëjfeppal moom, li ko yitteel mooy jëfandikoo mbëj ngir man cee weccee ay xibaar.


text:
1Éy Aji Sax ji, bàyyil xel li nu dal, xoolal, gisal sunu toroxte!
2Sunu suuf toxu ciy jaambur, sunuy kër ñeel ay doxandéem.
3Baay dëddu, nu diy jirim; ndey dib jëtun.
4Sunum ndox, xaalis lanu koy feye, naan, sunu matt ak njégam la mu nuy dikke.
5Sunuw loos lañu ràng, nu loof, te noppaleesu nu.
6Nu nangul Misra, nangul Asiri ngir ab dund.
7Sunuy maam a moyoon, tey nekkatuñu; nun, noo gàddu seeni mbugal.
8Ay surgaa nu yilif, te amunu ku nu wallu ci seen loxo.
9Bu nu lekkee, sunu bakkan lanu jaay, nde saamar a ngi ci màndiŋ mi.
10Sunu yaram nib taal la tànge ndax tàngoorub xiif.
11Jigéeni Siyoŋ lañuy tëdde, ak janqi dëkki Yuda.
12Kàngam yi, ñu jàpp, wékk; te mag ñi, teraleesu leen.
13Waxambaane yee yenu doji wolukaay, gone yu góor yi sëfoo sayi matt, di tërëf.
14Mag dakkal na jataayu pénc, te waxambaane talatula xalam.
15Xol nux-nuxeetul, te ay rongooñ a wuutuy pooj.
16Sunu mbaxana foq na! Wóoy ngalla nun ñi moy!
17Lee jeexal sunu xol, lii moo nu jooyloo, ba gët giim:
18tundu Siyoŋ wi gental, ba till yi di fi daagoo.
19Yaw Aji Sax ji, yaay toog ba fàww, sab jal, sët ba sëtaat.
20Ana lu waral nga fàtte nu fàww, ba nu jant yu yàgge nii?
21Éy Aji Sax ji, délloosi nu fi yaw, nu dellusi, yeesalal sunuy jant, mu mel na woon.
22Xanaa doo nu wacca wacc, mere nu mer mu amul kemu?


text:
Lebu
Lébu, mooy benn waaso nekk ci reewum Senegaal. Ñoom, Ndakaaru mooy seen dëkk, ñu leen fekk tamit ci diggante Ndar (Saint Louis) ak Tenŋeej (Rufisque), ba Mbur. Ci wetu géej ak tefes. Ci napp mi lañu dund, ci seen cosaan. Seen làkk di wolof. Seen wolof dafa xaw a wuute tuuti ak wolof bi yeneen yi làkk. Am na ñu ne, lébu yi ñoo sos làkk wolof.
Lebu (baat bi)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cosaanu baat boobu, wutte na ci li kilifa yi tekki. Ñooñu deeñi nettali ay cosaan yu wutte: leeb moo juur baat bi. Am na ñeneeni wax luubu mooy bañ, ndax ci cosaan, Lebu yi dañu musa bañ ku leen noot.
Seex Anta Jóob, ci gestoom, da wone ni, li ñu tudde lebu, am na lu mu bokk ak tur boobu ñu joxe reewum Libi. Libi, ci jamono Isipt gu yàgg ga amoon, moo ne woon benn diwaanu, nit ñi di fa dem Rëbbi, ak nappi. Dëkk boobu dafa janno ak geej gi. Moo tax ñu yoroon Isipt yu yagg ga, tudde dëkk boobu: rëbu. Ñu wara xam ni, Seex Anta Joob ak yeneen gestu kat, wone nañu ko, lakk boobu amoon ca Isipt boobu, ak lakk wolof, ñoo bokk maam. Rëbu moo juur Lebu (r-l), Lebu moo juur Libi. Dëkk bi ñu xam ne, ay nit ñu ñuul ñoo fa ne woon, te ñu daan tudd ñu dëkk ca biir reew mi kaw.
Mel ni li am Senegaal tey: Lebu yi dëkk ci tefes ak wetu geej gi, kaw-kaw yi dëkk ci biir reew mi.
Cosaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lebu yi, kon, reew mi ñu tudde tey Libi, lañu ne woon ci jamono Isipt gu yagg ga ame. Dañoo mujj daw dëkk boobu, ndax amoon na benn askan bu ñowoon foofu, joge Asi, te ñu leen daan begga noot. Ñoom ñoo Persi yi.
Ci seen gadday, jaar nañu ci ay dëkk yu bare (Sudaan, Caad, Niseer, Mali). Sudaan, mooy dëkk bi Lebu yi baawo, ñu ko gëna raññe ci turu Nubi walla Kuus.
Senegaal, lañu agsi, jamono nguuru Tekuruur ame. Foofu lañu fekk seen bokk, di Pël yi ak Séeréer yi. Rawatina Pël ak Seereer yi ñuy napp, ñu leen tudd ci lakku pulaar ay Cuballo / Subalbe. Foof lañu sanc ay dëkk mel ni KasKas ak Njum.
Waaye ci Senegaal, taxawuñu Tekruur rekk. Jaar nañu Jolof, ak Kajoor, sooga mujj agsi ca Ndakkaru ci diggante atum 1430 ak 1530.
Foofu, ay Socé lañu fekk.
Li ci dess, fi la: Réewi lebu yi.
Njabootayu Lebu yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Fukki ak ñaari xeet ñoo nose askanu Lebu yi. Ñu ne tamit, Fukki ak ñaari PENC yi.
Ñoom ci senn bopp, dañu xaaj ci ñaari njabootay yu mag, di Sumbejun yi ak Beeñ yi.
Ñoo yore woon gox yi ci Ndakaaru: Yoff, Wakam, Ngor, Sumbejun... .
Sant yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lebu yi ñoo bokk sant ak Seereer yi, mel ni: Ndóoy, Puy, Ndir, Jeen, Yaad, Jaañ, Fay, Jeey, Sar, Caw, Njaay, Juuf, Sek.
Bokk nañu ay sant tamit ak Tukkloor/Pël yi: Mbay, Gey, Ñaŋ, Jaw, Waad, Gay, Joob, Samb, Conŋaan, Baaxum, Jeŋ... .
Ñu sant Mbeŋ, ci li cosaan tekki, seen maam ay Mandiŋ lañu woon, seen mamaat di Jolof Mbeŋ (ab lamaanu Jolof), juge Mali.
Da firnde ni, Lebu yi, ci ñoom ñi lañu cosaanoo. Mel ni wolof yi rekk.
Diine[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lebu yi, ay jullit lañu. Ñu bare bokk ci Tariqa Tijaan, ak Layeen yi (Seydinaa Limaamu Laay). Seen këru diine di Kambereen, ca Yoff.
Waaye, du tax ñu fate seen cosaan, ak li seen maam defoon, ba ñu nekke Ceddo. Manaam tuur yi. Tuur yi, am na solo ci Lebu yi, ndax ci seen jaar jaar, tuur yi, gëdd gu mag lañu yoroon ci ñoom, ci lu jëme ci xare yi, ak yeneen xeew yu amoon solo ci seen cosaan.
Ci seen tuur yi, ndëpp la nit ñi gëna xam, ngiir faj febaru ñooñu ñu xam ne, jiine ñoo tax. Jiine ci Lebu, rab leen ko tudde.
Lëk Dawwur, Maam Kumba Kastel, Maam Jaare, ak yeneeni tuur, bokk neen ci ñooñu Lebu yi seqante.


text:
Doolerandu
Doolerandu mooy xam-xam biy gëstu lepp lu ñeel wuutuloxo yi, doxalkat, ndaamar, ci gattal, lepp luy jur walla di yòbb ab jalaxu, doole, ag soppeeku. Da nuy wax tamit doolerandu gu daj, doolerandug ndaamar, taggat-yaram gu doolerandu, doolerandug gaal, doolerandug asamaan, doolerandub kàttan-ferñent…
CosaanamModifier
ci taariix, doolerandu mooy boole, gi Newton def; jëmm ak gëstubidiw. Kon su nu ko xoole ci wallu taariix jëmm walla fisiyaa ci doolerandu la joge. Ci sunu besu tay yi, day lu noppale, ci daara yu kawe yi, ne atte doolerandu yi ci jëmm la ñu joge.
Xam-xam yi ci lënkuModifier
Doolerandu ab banxaas la ci xam-xam yiy gëstu jalaxu yi ak soppeekuy neen yi, ci lu tukkee ci doole jiy man a indi googu jalaxu walla googu coppiku. Man nan koo xoolee ni ag wàll ci xam-xamu jëmm. Kon aajoom mooy leeral, xalaatjiitalu jalaxug neen yu tekkaaral yi, ak yaram yu asamaan si walla jëmm yuy dund (dun-doolerandu) ëbb na tamit:
- Doolerandu gu yàgg ga, ni ko it gu newton, moo ñeel njangat gu imbiku (njangatum jalaxu yi te bañ a bayyi xel ca ngérte la), njangatu demin yu tekkaaral ak yuy yëngu, muy demiin gu wayaymbir (doolerandu gu tomb) walla demin gu lëj (doolerandu gu daj).
- Dolerandug asamaan, mooy jang jalaxub yaram yu asamaan si.
- Doolerandug tekkaaral, mooy jang demin gu bari cër, lu mel ne gil yi, yi cëroo ay milioŋi ngënjabar.
- Doolerandug jëmm moom day gëstu demin yu am y melokaanu jëmm yu mel ne doolerandu gu yolaakon yi ak doolerandu yu seen demin soppeekuwu.


text:
Afrig
Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.
Cosaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.
Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.
Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko waxaprica («Bari naaj»), la jóge.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.
Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.
Jamono ju yàgg ja[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xay yi juddoo ci goxu Afrik, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse.
Jamono ju yees ji[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jàppum njaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara.
Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate.
Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900.
Jamono ju mujj ji[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Aakimoo gu waa tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Réewi Gox bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Goxub Afrig gëstu gi aju ci ay way dëkkam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cosaan ak diine[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xool: Diiney Afrig
Làkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- History of Africa The last tribal states.


text:
Rap
Rap xeetu woy la, bokk ci yëngu-yëngub caada bii di hip-hop tambali ci ndoorteelu ati 1970 ca Réew yi Bennoo yi, ci biir askanu waa-aamerig yu ñuul yi . Am na ñu ne aji-rap bii di Joe Tex moo sos baat bi. Ci njëlbeen MC yi,(masters of ceremony, njiitu xew mi)liggéeyam moo doonoon jàppale DJ bi, wàll wi ñu doon rap la ñu doon woowee MCing. break dancing, DJing, MCing ak graffiti yi, ñooy ñenti ponku yi caaday hip-hop dàttu.
Luy rap?[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Rap niki lépp lu bokk ci caadaay hip-hop dafa ëmb lu bari: xew, fo, ñaxtu... Seeni mbind, ak seeni kàddu dañuy soppiku topp jamono. Mbind yi dañuy wax ci li nit ñi di dund bés bu ne: politig, koom, diine, mbëgéel,...
Bari nañ gangoori rap yu seeni mbidd fees aki ñaxtu, ay kaas. Li gëna fés ci seeni mbind, te yenn saa yi ñakk-kersa lool, ñi ngi leen jëmale ci way-politig yi, takk-der yi, yoon,... Ci Senegaal rap teel na fee àggsi, ci njëlbeenu ati 1980 la waa-senegaal yi tambalee xam aji-rap yu mag niki gangoor bii di Public Enemy, Africa bambata,...
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñenn ñi dañ koy tekke niki tënku baati waa-angalteer yii di rhythm and poetry walla rock against police. Ci ndoorteelul ati fanweer yi, waa-aamerig yu ñuul yi nekkoon nañ ci ñakk gu tar, loolu juroon ñakk-kaaraage, rayante, ay xeex ci diggante kureeli defkati ñaawteef yi, njaayum lu bon, añs. Ci dundin gu tar gii la ndaw yi tambalee fippu, jël rap def ngannaay ak yoon ngir fésal seen mer, ak seen nekkin gu tar. Lii moo tax li ëpp ci seeni mbind day yor jëmmu kaaskat, ñaxtukat jëmale ci takk-der yi, way-politig yi, njiiti yoon yi,...
Taariixu rap dafa séddaliku ci ay jamono: Rap Old school (1970-1985), di ndoorteel gi, ba ciRap Golden Age (1985-1993), di jamono ji rap tambalee am doole dëgg, ci la East-Coast (tefesu penku) ak West-coast (tefesu sowwu)juddu. Ci jamono jii la yeneen xeeti rap yii di gangsta rap ak G-funk juddu ca West Coast. Ci 1993 ba tay rap Hardcore, bling-bling, underground, añs, ñoo fi juddu.
Old school (daara ju yàgg ja)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Rap a ngi juddoon ci yeneen xeeti woy yii di funk, gospel, soul, blues, rawatina talking blues. Mi ngi juddu ci ati 1970 ca Bronx, di ab gox-goxaanub New York, di barab ba gangoor ba tuddoon Organization te gëna siiw ci Zulu Nation. Li ëppoon ci seeni wax ci aadaay Afrig ak Jamayka la doon jóge.
Kon ci ati 1970, ci xewi mbedd yi la nit ñu nel ne DJ Kool Herc tambalee taqale xeeti woy yu mel funk, soul, R&B, disco music. Ñu tambali di leen tek ci mbedd yi, ci xew, géej, dañ ko jàppe woon fo, bégal seen bopp ànd ak seen dj. Bi xeetu woy wi tambalee am ciiwte, lañ tudde woykat bi MC (Master of ceremonies). Li MC bi doon def sax man nañ kaa baña tudde woy ndax da doon wax ci biir woy wi dj bi tegg, ci wàll yi amul wax, doonoo wax ju neex, loolu dem bañ tudde ko "rapping". Doonul woon lun ñu man def ciy tappaan di leen jaay, ndax ay waxantu lañ woon rekk, yu ñu doon xalaat ci jamono ji ñu ko doon waxe.
Ci 1979 la tappaan bi ñeel bii xeetu woy njëkk a génn: ""Rapper's Delight"" bu Sugharhill Gang. Aji-rap mooy kiy def rap, ci wolof, waaye ci kàllaama waa-angalteer "rapper" la ñuy wax kiy def "rapping", baat baa ngi juddu ci woy woowu.
Génneeb Sugharhill Gang bi amoon na solo lool ci ciiwteeg xeetu woy wu bees wi, di laal mbooloo mu bari, yemul woon rekk New York, di fa mu juddoo, waaye réew mi yépp la mujje laal.
Ci ati juroom-ñett yi la Rap tambali bari melo, di màgg ci yeeneen melokaan yu gëna fasu. Ci jenn jamono ji, yeneen feem yu xereñ gis-bés, lu mel ne scratching.
Golden Age (ati wurus)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Laataa jamono jii, xeetu rapin bi fi nekkoo dafa dattu woon ci breaks ak Woyu mbëjfeppalwoyu mbëjfeppal. Ñëwug waa Run-DMC soppi lépp: seen feem kàttanu woon na te metti, ñoo ci tambaalee dugal ay jumtukaay yu bees, ay riff yu xalam, yàggul dara ñu nekk ay royuwaay. Waa Run-DMC ñoo ubbi buntu ati wurusu rap, mujj doon gangooru rap bi njëkka àgg ci collu àddunay woy, amoon ciiwte gu jéggi-dayoo te wéy di màgg. Ci nii rap bi tas ci àdduna yépp ni ab pënd
Rap Gaalsene[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci Senegaal rap teel na fee àggsi, ci ndoorteelu ati juroom-ñett yi la gangoor yi njëkk juddu. MC Lida mooy ki njëkka génne ab tappaanu rap, tuddoon Duma doyal mukku mooy aji-rap bi njëkk ci Senegaal. PBS tegu ci ag génneem boobu di Ataaya. Rapu Senegaal ci at yooyu waxi mbëggéel moo ci gënoona fés, ci 1998 rap Gaalsene am jekkiku gu am solo, beneen xeetu rapin feeñ, rap underground. Waa Rap-adio ñoo indi feemu rapin bu bees bi Senegaal, doonoon rap ñaxtu, seenug ñëw yokk rap doole, daanaka li ëpp ci yeneen aji-rap yi ñëw ci seen ginnaaw yépp rapin boobu lañu jël.Tay gangoori rap yu Senegaal xayma nañ leen ci lu tollook 2500.


text:
14 ”Ko at jun yil suk yi ca'l swetz, yi pale' bixbank yi walor yi ca'l, xomquen tu' te yi balajil yi ca'l, nin yi walor yi na bixbaj yi pale', tajwe'n yil cu' swutz yi taw ca'l.
15 Ma jalu', ko na taj yi taw tan colpe'n junt tir yi ca'l, tajwe'n tzuntz tan ẍchojol yi walor yi ca'l tuml jun part te yi o' piẍ yi jamel yi ca'l yi bixba'nt tan yi pale', spakxok tzun junt tir yi ca'l tk'ab.
16 ”Ko at jun ja suk jun piẍ cojbil swetz, yi walor yi jun piẍ cojbila'tz cho'n xomok te yi nicy'na' cosech na je' swutz, yi walor i'tz nicy' cient piẍ sakal te cyakil ca'wunak cient tu ca'wunak liwr cebada yi na je' swutz.


text:
Limu réewi àdduna bi
A[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Afganistaan - Afrig gu Bëj-saalum - Dunu Aland - Albaani - Almaañ - Alseeri - Andoor - Angila - Angolaa - Antigua ak Barbuda - Araabi Sawdit - Armeeni - Arsantin - Aruba - Aserbayjaan - Ayiti
B[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bahamas - Bahrayin - Banglaades - Barbados - Bareesil - Belaarus - Beliis - Beljik - Bene - Benesuwela - Bermuda - Boliibi - Bosni - Botswana - Brunaay Daarusalaam - Bulgaari - Burkinaa Faaso - Buruundi - Butaan - Dunu Buwet
C[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cadd - Dunu Christmas - Ciipër
D[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Danmaark - Diwaan-yu-Bennoo - Dominika
E[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ecoopi - Ekwadoor - End - Eritere - Eslowaaki - Esloweeni - Estooni - Eswatini
F[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Duni Faarow - Dunu Falkland - Faraas - Fiiji - Filipiin - Finlaand
G[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gaambi - Gaboŋ - Gana - Gine - Gine Bisaawóo - Gineg yamoo - Gires - Grenada - Groenlaand - Guam - Guwaadalup - Guwaatemala - Guyaana - Guyaana gu Faraas
I[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Imaarati Araab yu Bennoo - Indoneesi - Iraak - Iraan - Irlaand - Isipt - Islaand - Ispaañ - Israayil - Itaali
J[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jamayka - Jeoorji - Jeoorji gu Bëj-saalum ak Duni Islaand yi Bëj-saalum - Jibraltaar - Jibuti - Jordaani
K[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kaledooni-Gu-Bees - Kamboodi - Kamerun - Kanadaa - Kap Weer - Kasakistaan - Kataar - Duni Kaymaan - Keeñaa - Kirgistaan - Kiribati - Dunu Kokos - Koloombi - Komoor - Kongóo-Brasaawiil - Kongóo-Kinshasa - Dunu Kook - Kore gu Bëj-gànnaar - Kore gu Bëj-saalum - Korwaasi - Kosta Riika - Kot Diwaar - Kowet - Kubaa
L[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lesoto - Letóoni - Libaa - Libeeria - Libi - Liechtenstein - Lituwaani - Luksembuur
M[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Madagaskaar - Makaaw - Malawi - Maldiif - Maleesi - Mali - Malt - Marok - Duni Marshall - Martinik - Mayoot - Meksik - Mikroneesi - Miyanmaar - Moldaawi - Monaako - Mongoli - Montserrat - Móoris - Móritaani - Mosaambik
N[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Namibi - Nauru - Nepaal - Nguur-Yu-Bennoo - Nikaraaguwa - Niseer - Niseeria - Niue - Dunu Norfolk - Norweej
O[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Olaand - Omaan - Onduras - Ongiri - Ooŋ Koŋ - Óstraali - Ótriis
P[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Pakistaan - Palau - Palestiin - Panamaa - Papuwaasi-Gine-Gu-Bees - Paraguwaay - Peru - Pitkeern - Polineesi gu Faraas - Poloñ - Poortorikoo - Portugaal
R[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Reiñoo - Réewum Cek - Réewum Diggu Afrig - Réewum Dominik - Réewum Lawos - Réewum Maseduwaan - Riisi - Romaani - Ruwandaa
S[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Saambi - Sahara gu Sowwu - Saint Kitts and Nevis - Saint Lucia - Saint Pierre ak Miquelon - Saint Vincent and the Grenadines - Salbadoor - Samowaa - Samowaa gu Aamerig - San Marino - Sapoŋ - Saw Tome ak Preesip - Seent Eleen - Seerbi - Seland-Gu-Bees - Senegaal - Seysel - Siin - Siiri - Sili - Simbaawee - Singapoor - Siraa Leyoon - Siri Laanka - Duni Solomon - Somali - Sudaan - Surinaam - Suweed - Suwis - Swalbard ak Jan Mayen
T[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Taaylaand - Taaywaan - Tajikistaan - Tansani - Timor-Leste - Tiniisi - Tirinidaad ak Tobaago - Tirki - Togóo - Tokelau - Tonga - Turkumenistaan - Tuvalu
U[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ugandaa - Ukreen - Uruguwaay - Usbekistaan
V[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Duni Virgin (angalteer) - Duni Virgin (us)
W[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Wallis ak Futuna - Wanuatu - Watikaa - Wiyetnaam


text:
Bul
Bul garab la gu am ay xob yu tasaaroo ak peer buy gudd lool bu man a àgg ci fukk ak juroom ñatt ba ci ñaar fukk ak juroomi met ci njoolaay. Ci gëx bi di njëlbeenu peer bi dana yaatu ba àgg ci juroom benni met peer bi nag ci boppam man naa dem ba ci lu ëpp met ci xala ci yaatuwaay.
Njariñ yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab gi ay njariñam manees na cee faju man nañu koo jëfandikoo ci matt walla sax ñu di ko lekk. Ci wàllum paj xas mi man naa faj ay tànk yuy ruux walla tànk yu ab sedd di jàpp. Reen yi man nañu koo jëfandikoo ngir faj feebaru xel. Yu bari ci garab gi it man nañu koo jëfandikoo ngir faj tële ak faj bopp buy metti ngir faj ay picc ngir faj yaram wuy sol ndox ngir faj coona walla it nu man koo jëfandikoo ngir di ci faj i goom walla di ci faj i saan man na it yombal njurum jigéen maanaam jigéen juy wësin dena ko koy yombalal.
Jëfandiku gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Leneen ci ñariñ yi: Garab gi man nanoo jëfandikoo xas mi ngir defar ci ay basaŋ walla am ci matt mu ñuy togge.
Mbay mi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bul garab la gu ñuy ji waaye ji gi bu jàppee màgg gu gaaw lay man a màgg. Manees na koo jëmbat it, boo amee nduutan gi di njëmbat, man nga koo jëmbët.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Celtis toka


text:
Waxi Sëriñ Fàllu Mbàkke
1- Boo bëggee mucc ci làmmiñu nit ñi, deel def gémmiñ gu ŋa nga def ca dara. Kon ñaanal la rekk lañuy def.
2- Àdduna benn fan la muy tay, démb weesu na suba dikkagul, kon fexeel ba tay jag rekk.
3- Saabu weer teroo xamal ne weer wàññiku na ci sag dund te dóotul déllusi mukk!
4- Ak ndawal jarul xér, ndax saa boo ko tiimee rekk bakkan rot na.
5- Nit man naa suufeel boppam waaye bu mu nangu ku ko ci jàppale.
6- Nit boo bëggee seen diggante yàgg, danga koy jàpp bu wér. Ndax nit xëjul ci ñatti waaraam, koo cof mu wadd.
7- Sëriñ bu mag bi kenn bañu ko, ku ko xamul rekk a fi ne. Waaye moom ku ko xam bëgg ko.
8- Diw du ma yilif, waaye diw a may yilif jarul xuloo jarul xeex. Ginnaaw yaw yilifóo dañu lay yilif rekk.
9- Kër, kër-kër a koy yor, waaye toog yoru ko.
10- Ag muñ suuf rekk laa ci ñee.
11- Xajoo naa leen, xajoo seen i bëgg-bëgg.
12- Mbubb moo xool jekkul ci sab der, bu ko solal sa mbokkum jullit.
13- Ginaarug jaboot ni muy yërëme ay doomam nu ko raw laa yërëme mbindeef yépp.
14- Ab ànd li koy yàq mooy: tege lu maneeful ak gàntu lu maneef.
15- Li nga dégg ci nit boo ko gënee gëm ci li nga xam ci moom, booba la nga dégg da laa gënal.
16- Jigéen manut a taxaw jub kocc fàww mu wéeru, kon yaw miy boroom këram nangul mu wéeru ci yaw.
17- Boo yéenee ñépp jàmm, ku am jàmm, nga am jàmm. Ku amul jàmm it yaw danga am jàmm.
18- Koo nekkal ku ne mu nekkal la, kon nekkalal Yàlla mi nga xam ne bu la nekkalee, dóotoo soxla ku lay nekkal.
19- Jaay naa samag njureel sëriñ Tuubaa, jënde ko la nekk fa moom, bi ma ko jaayee ba noppi it, jox naa ko njëg gi àddiya.
20- Boo bëggee mucc ci nit ñi nii ngay def: bul tooñ kenn, ku la tooñ nga baal ko, loo am bokk ko ak ñoom, lu ñu am nga yéene leen ko.
21- Jumaa ji dina àgg coleet, ma jiite ko ay ati at.
22- Am mbind ñaar a koy tax a rafet: araf wu ne nuru la mu doon, te nekk fa mu war a nekk.
23- Yaar rekk a nu fi bàyyi: muy muñ baŋŋ-baŋŋ yi ak xaj bon-bon yi.
24- Yaw miy wër ku mel ni sama sëriñ bi (Seexul Xadiim) man ngaa noppalu, te xam ne doo ko gis mukk.
25- Tuur rongooñ ngir bëgg Sëriñ Tuubaa, gisuma lu ko gën di farata.
26- Buma sañoon lu baax laay am, te bokk ko ak ñépp.
27- Ndokk ba nu ko amee moom Boroom Tuubaa, kaar ba la cee cat a dugg.
28- Samag bëgg ci moom, tax na manatumaa bëgg leneen lu dul moom Sëriñ Tuubaa.
29- Man ak sama mag ju baax ja, sëriñ Móodu Mustafaa sunu maam Ceerno danoo jàngal ba nu ne arr, yar nu ba nu ne nërr, yee nu banu ne jarr.
30- Deeleen jaamu Yàlla ci jaami Yàlla yi.
31- Nanu jàpp Sëriñ Tuubaa bu baax, kii nu am kenn amu ko.
32- Jihaad dëgg mooy: di jaamu Yàlla, te not ci sa bakkan, bamu yomb ci yaw lool ».
Aji-bind ji: Seexunaa Sëy
Aji-topp ji: Seex Lóo


text:
Dundal nu, noo di sa’g njaboot
Wodd nu, nee nu wàkk boot
Te suturaal nu, may nu mbóot
Nee léen «amiin» yéen xarnu
Yaay fekk waay i njoro-ndiaay
Nga fal ko, boole kook i gaay
Ni doom i Maam Sëynabu Njaay
Làmp bi won ci xarnu bi
Muriid yi yaa yor séen ngërëm
Sëriñ si yaa yor séen xorom
Biñ la gisul ñi’ng ni xerem
Fajal nu aajoy xarnu bi
Seex Bàmba yaa di ag nduyoor
Sëriñ si ñoo doon njawli béer
Waa ju la nemm falu buur
Sa lem gi neex na xarnu bi
«Wa saabiquuna saabiquun»
Yàllaay boroom «Kun fa yakuun»
Ewwaaye gaay ya fi jëkkoon
Ñoo yobbu mbóoti xarnu bi
Ña raflewoon wodd na léen
Ña ko bëggoon Seexal na léen
Seex bàmba yaay ngayndeg njaloor
Fàddal nu ndaama yii di daan
Seex bàmba yaa matub Sëriñ
Soppi nu ay wagook i gaal
Seex bàmba yaa matub sëriif
Siggil nga waa mbàkke bawal
Mbàkke dimb’ak, mbàkke xewar
Askanu kër maam maaram
Daarus Salaam, Daarul Minan
Yaa tax ñu dooni kàppitaal
Sa daaru yee di’y lóppitaal/n
Ràggi xol’ak ràggi yaram
Fekkoon nga réew mi defi ndóol
Fekkoon nga ñii defi lafañ
Yaa dikk jag ya fi dammoon
Amal nga gaa yu amulon
Sa waay du ñee waayi kaneen
Taxoon nga ruuh yi dajaloo
Xàlloon nga ngiir mi ba mu weex
Wommat nga ruuh yi jox boroom
Dekkal nga julliy juróom
Aw nga siraatal mustaqiim
Sunna si yaa ko dekkalaat
Fekkon nga ñuy waññ ak a tuur
Soppi jigéen ñiy muslimaat
Yaa tax nu daa sellali jëf
Jirim yi yaa don séeni baay
Ku jooy fi yaw nga noppi loo
Billaahi yaa mat li nga doon
Mboolem sahaabatu rasuul
Ka’ab dadaa tagg rasuul
Yaa raw ña daa janook rasuul
Yoon wamu aw ba raw mbindéef
Diggante mulkoo’k malakóot
Aras la daa gisee’k boroom
Moom la ñu may nuurul jalaal
Gaa léer, ca lay jañe’y cibeel
Yàlla la daa sukkandi koo
Téere ya lay wéttalikoo
Taalif la daa jëfandikoo
Tawhiid la daa xamali jaam
Fum toll day tagg rasuul
Dem jàkk a moo ko tax a nuuj
Njool màkk a daal lay segeree
Fab na ca xayru lanbiyaa
Dëddoom gu mat gamu jagoo
Nattoom yu rëy yam daa tegoo
Dunyaa da koo wanon gannaaw
Bëggul galan bëggul medaay
Bëggul fas ak nag ak galeem


text:
1er Couplet
Job bou nice nanga ko xaar fils Yéékhi bagass melni Slampee MC xawma kagn nga takk mais homie diapal ni yow fayna sa lampes yi Fils ghetto negger dafa tar fils Té boys yeupeu beugeu tékki Deukoulo fi danga fi gané sii wakh ma homeboy lan ngay def fii Seutou Ceddo ba si nimay bindé day yomb ma wathié la 16 bars Mandikat nga consal daaj bi damla romb homie fek c’est trop tard Manla Lat Dior Mama Diakhou Ba Cadior Cadior beugue Bamba Heure bi diotna temps bi sonner na Nieuweul séédé kone melni Buur Sine Adiowoul wakh ni la guéwél la Tagg séni maam melni Diallo Pape Cheikh Sa deugg deugg dama si fier ni Mansour Mbaye Hey manla Mbaye Pékh Armer gun bi rindi noonbi Xall yoon bi dawal negger man police yow la Satan Domou Iblis sacrifier la yaak say fétiches Talibé bi tangal kogn bi yow bang bang


text:
Takku Làkku Jokkalekaayu (LIP) Windows 8.1 dina indi sumb buñ tekki ñeel li ëpp ci Windows 8.1.
Note:There are multiple files available for this download.Once you click on the "Download" button, you will be prompted to select the files you need.
LIP_wo-SN-32bit.mlc
LIP_wo-SN-64bit.mlc
Takku Làkku Jokkalekaayu (LIP) Windows dina indi sumb buñ tekki ñeel li ëpp ci Windows. Ginnaaw sampug LIP, mbind mi ci jàppalekaay bi, boyet yi, njël yi, tombi Ndimbël ak Njàppale dinañ léen di wonee ci làkku LIP wi. Mbind mees ci tekkiwul nag dina nekk ci làkku Windows 8.1 wawoon. Maanaam, sudee danga jënd ab sumbu Windows 8.1 bu Español, ak ab LIP Katalam, yenn mbind yi dinañu feeñ ci Español. Man ngaa samp lu ëpp benn LIP ci benn dàttu làkk. LIP yu Windows manees na léen a samp ci mboolem sotti yu Windows 8.1.
Doxalin bu jappake:
Windows 8.1
- Ngir gis Laajtey Noste yi, bësal fii
- Ngir gindiy njëkk samp gi, bësal fii
- Bësal ci bitoŋu Yebbi bi ci xêt wii ngir door yebbi gi, walla nga tànn weneen làkk ci lim biy dirikut.
- Défal lii ci topp:
- Ngir door samp gi ci saase, bësal Dawal.
- Ngir denc yebbi gi ci sa nosukaay ngir samp ko beneene, bësal ci Denc
- Ngir gindiy ginnaaw samp gi, bësal fii
- Ngir jafe-jafe yees ci gis, bësal fii


text:
Jànjóoli ée, Biram Paate Jànjóoli ée, Aali war na Laat.
Jànjóoli war na jànjóoli , Maakumba war na ndóogóor Aali war na saryaan.
Baay jàngalóo ma, baay jàngalóo ma.
Damaa màgg daan.
Ba ma àttanee sab gopp oo,
Daal di aw sa yoonu tool, booba damay ndaw.
Sàmba Gilaajéegi nee:
Bu ndën xatee ndaama jooy.
Sàmba Gilaajéegi nee:
Xulóol du màtt saamaan.
Sàmba Gilaajéegi nee:
Ku am nag du yàppu muus.
Sàmba Gilaajéegi nee:
Nag du màtt mbaam du daan bëy du day ni giléem Saar.
Xam naa ku ma ci fayul njoow, dinaa la lawti-lawtee
Xam naa ku ma ci lebum njoow, xam naa fa muy jaar ba siiw.


text:
Tugal mooy wàll wi féete penku goxub Tugalasi, ci baax dees koy jàppe niki benn ci juroom-benn walla juroom-ñaari goxi àdduna bi. Gox baa gi digu ci sowwu ci mbàmbulaanug Atlas gi, ci bëj-gànnaar ci dottub Bëj-gànnaar bi, yem ci géej gu Diggu gi ci bëj-saalum. Ay digam ci penku dese nañoo leer, dinay faral di jur ay werante; li ko waral mooy ni mu taqalook goxub Asi.
Waa-Islaand jàppees na leen ni waa-tugal (donte féeteem ci degalub Tugal-Aamerig), ak mbooleem dun yi ci géej gu Diggu gi, Sipër mi gën a jur coow, ci wàllu melosuuf. Riisi ak Tirki ñi am li ëpp ci seen suuf ca Asi, waaye day ni rekk li ëpp ci seen taariix réewi gox bi lañu ko bokkal.
Ngir xóotal: Melosuufug Tugal
Tugal a ngi yaatoo 10 392 855 km² (fukki junni-junni ak ñetti-fukki-junni ak juroom-ñent-fukk ak ñaar ak juroom-ñetti-téeméer ak juroom-fukk ak juroom). Di benn ñetti Afrig walla benn ñenti Asi walla Aamerig.


text:
Yoonu murit
Yoonu murit walla Muriidulaa ni ko ñenn ñi di waxe, wenn yoon wu am solo la wu tasawuf, muy moom tasawuf benn bànqaas bu mbóotu (mystique) ci lislaam , mi ngi nekk nag rawati na ci Senegaal ak Gàmbi. Muy lu ñu sos ci ndoortel XXeelu xarnu, ki ko def di Seex Ahmadu Bamba, yoonu murit nekk na tay yoon wi gën a am ag jeexiital ci Senegaal, bu ñu waxul ci Afrig gu sowwu gi [1] Murit yi tam ñi ngi jëf lu am solo ci wàllug koom-koom ak politig [1]. Njiitul réew mi Abdulaay Wàdd, mi ñu fal ci 2000, mooy njiitul Senegaal lu murit li njëkk a am [2].
Aaday Murit[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Aaday murit (walla ju yoonu murit)lu jeexiitalu ci caaday Afrig la, rawatina ju wolof. Yitte ak fulla ji yoon wi jox liggéey tax na ba mu man a suuxatu bu baax ci wàllug koom-koom ci Afrig, te tax na it ba mu man a tas bu baax ci dëkk yu mag yi ci Tugal ak Diiwaan yu Bennoo yi. Tay, daanaka mbooleem dëkk yu mag yu Bëj-gànnaar yi gàddaay gu Senegaal gi dëgmalsi te jëm fa kanam, am na ag Kër Sëriñ Tuubaa (Barabu daje ngir julli, jaamu Yàlla, defi màggal, daaray jàng xam-xam añs). Moom de dalub mbooloo mu murit mi la, fi ñuy defe seeni daje ngir jaamu Yàlla, walla ngir leneen, waaye it dana di jariñ it niki ab teeruwaayu gan ñeel way door a agsi yi ciy gan. Danañuy faral di def ab siyaare walla lu mel ne ag aj gu ñuy def ci at mu ne ca dëkk bu sell ba Tuubaa, gi nekk ci digg Senegaal.Màggal gi genn xumbéel la guy jëmmal at mu ne fàttalikug gàddaayal gi ñu defoon Seex Ahmadu Bamba ca 1895, ci loxol kiliftéef gu Canc gi (l'autorité coloniale).
Gongikubaat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baatub mourid walla murit ni ko wolof yi di waxe, mi ngi bawoo ci Jef ju Iraada, te mooy « bëgg dara », « namm dara, xëccu jëm ci lenn » teg ca gongikooti ci murīd giy tekki « aji namm mbaa aji bëgg», jubloos ci aji namm ji Yàlla ki bëggul ku dul moom, lu dul moom, lu dul ngërëmam, loolu it mooy firi fonk gi taalube yi di def seeni sëriñ, ndax Yàlla ga ñuy gis ci ñoom, maanaam ñoom ñoo fi nekkal Yàlla ci jàngale Diine ak aar ko. Murit nag benn la ci ñaari baat yu ba ca des di Laah, kon muy muriidulaa, di tekki aji namm ji Yàlla, maanaam ki Yàlla rekk tax a jug, mu mel ne baat bii mbooleem yooni tasawuf yi dañu koy jëfandikoo niki taalube, walla dongo, waaye bokk na ci li gën a génne baat bi, jox ko fulla mooy ñëw gi yoon wi ñëëw ci jamono joj lislaam da cee xawoon a doyodi, néew ci doole, te li ko waral di nekk gi nit ñi nekke woon lu wuute ak lislaam, daan ko foye, yor geneen dund gu dul gi lislaam tànn, wii melo di lol ñu bari ci bindkati Senegaal yi wax nañu ci, ku ci mel ne Sëriñ Musaa Ka ak ñu ko moy, melokaan wii nag man nañu ne bokk na ci li taxoon Seex Ahmadu Bamba jugoon mel ne ku naan «ana ku namm Yàlla» ana «ku Yàlla tax a jug», ca foola la baat bii daal juge di tekki leegi képp ku di taalubeb murit, muy baat bob daa jug mel ne kuy tàqale diggante ki nekk ciy caaxaan ak ki ko nangoo ba te jublu lu baax li di Yàlla ak la ko wër. Sëriñ bi booy xool day mel ne yorul aw yoon, waaye lislaam la jug ngir taxawalaat, yeesalaat, ndax mbooleem yoon yi mu fi fekk, da leen a nangu, topp leen, jël seeni wird, daa na joxe mbooleem seeni wird te booba mi ngi yor wird wu juge ca Yàlla jaar ci Yonent bi Muhammad, ni yoon yepp ame seeni wird. Leegi kon luy ndayi muy joxe yooyule wird te yoroon wu boppam? Ndaxte daa jugaloon lislaam déet aw yoon, moom moo wax ne
« wépp wird wu waay yor ngir jëmmi Yàlla rekk te leneen taxu koo jug, moo xam woowu daa bawoo ca Jiilaani (Xaadiriya) mbaa mu juge ca Ahmad Tiijaan (tiijaan), na xam ne li mu yor moo dig jub»
Kon kii boole jullit yee ko taxoon a jug, yombal seenug jëm ca Yàlla, far digi yoon yi, boole ñepp ñuy jaami Yàlla ci ron keppaarug Lislaam
Yàllaange (Théologie) ak nosiin wu biir gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yoonu murit Seex Ahmadu Bamba (1853-1927)moo ko sos, mu di aw yoon wu mbóotu wow mi ngi feeñ ci Senegaal ci biir aw nekkiin wu mboolaay wu ñu nëxël ag sellam jaxase ko, nga xam ne Canc gi (la colonisation) jaxase na bu baax nosteg màndaxoo gu mboolaay gi (le système d'équilibre social). Ngir nag yéwénal mboolaay gu senegaal gi Seex Ahmadu Bamba daa woote woon jëme ci ñu roy njàngalem Alxuraan mi, te ŋoy ci sunnas Yonent bi Muhammad (j.m), te xeeñtu it maanaay tasawuw yi te roy ci, fullaal it xam-xam ak liggéey te jox leen seen àq ak xiima.
Lii nag daa dëppoo ak li ñuy wooye ag yeesal mbaa ag yéwénal, ndax ci Tasawuf waxees na ne Yàlla (t.s) day yonni ci téeméeri at yu ne, jenn Aji yeesal (walla mujaddid) juy taxaw ci dundalaat, yeesalaat lislaam ca dëgg-dëggam, kooku tam mooy nekk aji donn ju ruu ju Yonent bi (j.m), ñu koy wax (qotb walla « pujub cellte ») maanaam fa ag sell man a yam. Bamba kon kenn lay doon ci tànnéef yii.
Yàllaange gu murit yi (walla seen gëm-gëm) dafa jeexiitalu ci yoon yii di Xaadiriyaak Tiijaan waaye it ak mbindi Alxazaali, nga xam ne Bamba da koy tudd lu bari ciy mbindam. Yenn jullit yiy woote ag cunna danuy jàpp ne gëm gu tar gii am ci murit yi jëm ci Ahmadu Bamba aki way donnam aw xeet la ci ag njaamu xërëm, waaye booy xool xamadi rekk a ko waral, ndax ku xóotal ab xam-xamam ci yoon wi duggi ruqam di nga gis lu dul loolu, nit nag bu jëfee lu moy la ñu ko xamal moom mooy ka tooñ, kon na murit yi di jàng mbindum Sëriñ bi tey bañ di tëñëxu di doxe ni ñu ko bëgg a doxe, bëgg ko nee gëme, tey doxe ni ko Sëriñ bi bëgge ci ñoom. Seex Ahmadu de giseeful ciy mbindam lenn lu dëppoowul ak Alxuraan ak sunna [1].
Murit yi am nañu ay jikko ak xiima yu di yu lislaam fekkoon ci ñoom, te xawoon a giim Sëriñ bi ñëw dekkalaat ko . Bokk na ci yooyu liggéey gi ñuy àgg ci di sellal, jàpplanteek dimbalante. At mu nekk ay milyoŋi nit dañuy bawoo fu nekk di màggali Tuubaa gi nekk ci digg Senegaal . .
Ni ko Emmanuel Brisson gise, Yoonu Murit « dafa nosu - ci gis-gisu ñenn ñi - niki ag noste gu laman (système féodal), moom daa tegu ci kaw ag toppe gu joyu ñeel genn kiliftéef gu ruu (une autorité spirituelle), Xalifa bu matale bi (le Khalife général), di ku doomu mbaa mu sëtu ci anam gu jonjoo ci Aji sos ji yoon wi. » [2].
Taariixu yëngu-yëngu gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Muy ku janook yoriin wu cang gi(l'administration coloniale) maanaam tubaab yi ngir mbooloom mii di wéy di màgg ba tàmbali woon leen a tiital, Seex Ahmadu Bamba gàddaayalees na ko ci anam gu toftaloo ca Gaboŋ (Afrig gu yamoo gi (Afrique équatoriale)), dale ko ci 1895 ba 1902, ca Gànnaar dale ko 1902 ba 1907, ginaaw bi ñu teg ko ci ron ag dëj gu ñu wattu (résidence surveillée) ci Senegaal ba kero muy làqu (génn àdduna) ca 1927. Kiliftéef gu Faraas gii mujj na ko nànd xam ne aw ay taxu koo jug, mu jàmmal ko, loolu it may yoon wi ci ndimbalul Yàlla ag naataange gu kawe.
Bi fi Sëñ bi jugee ci 1927 ba tay, ay Xalifaam yi ko fi wuutu ñooy ay doomam, dale ko ca ka ca mag, ba ca ka ca gën di gone:
- Sëriñ Muhammadu Mustafaa Mbàkke, dale 1927 ba 1945
- Sëriñ Muhammadu Falilu Mbàkke, dale 1945 ba 1968
- Sëriñ Abdul Ahad Mbàkke, dale 1968 ba 1989
- Sëriñ Abdu Xaadir Mbàkke, moom ag ayam weesuwul 11 weer dale 1989 ba 1990
- Sëriñ Saaliwu Mbàkke (mi ngi gane àdduna 1915), di xalifa dale 1990, làqu ci guddig 28 jëm 29 desambar 2007
- Sëriñ Muhammadu Lamin Baara mom Muhammadu Falilu Mbàkke, dale 30 desambar 2007
Ginaaw bi fi Sëriñ Saaliwu bàyyikoo, moom miy doomi Sëriñ Tuubaa ju fi mujj, la xilaafa gu matale gi tuxu leegi dem ci sët yi. Xalifa bii fi nekk mooy ki mag ci sët yi, di Sëriñ Muhammadu Lamin Baara Mbàkke, ññu koy wax Alaaji Baara.
Seexal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bi Sëriñ bi yoree yoon wi ci la seexale ñennat ci mag ñi, bu ko defee ñu daal di leen féetale ñenn ci taalube yi, loolu nag daa doon luy am ginaaw ag yar akug wulli ba mu mel ni war ci ab sëriñ dëgg bu war a jiite aw nit ci lislaam, bu man a yare, man a tege ci yoon. Loolu mooy li am ci Maam Seex Ibraayma Faal ak Maam Cerno bi tubaab yi gàddaayalee Sëriñ bi. Seexal gii nag dakkoon na ca 1912, at mi Sëñ bi seexale ki mu mujj a seexal, mu di Madiba Silla ca Njaaréem. Sette gi ci amaat mooy Beeco Cuun mi ñu ne Sëriñ Saaliwu moo ko seexal ca 1987. Seexal gii jeqi na coow lu bari ci biir yoon wi. Bokk na ci Seexi Sëriñ Tuubaa yu may yu jàmbaare yi Sëriñ Ndaam Abdu Rëhmaan Lóo, Sëñ Isaa Jenn
jeexiital gu koom-koom ak gu politig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yoonu murit mi ngi gën di yaatu bu baax, te am na it ag jeexiital gu am doole ci politigu Senegaal . Moom day joxe ay ndigali farle (consignes de vote) te xalifa bi it lu sakkan ciy way politig dañu koy seetsi, di diisook moom juge fu ne.
Ci wàllug koom-koom ak mboolaay , « Ñoom Murit yi dañuy joxe dëkkuwaay, dund ak tàggatug xel - ci jàngale alxuraan ak xam-xam yi ci aju - ñeel xale yi gën a ñàkk, mbaa yi "sànku". Am nañu ay way jam (détracteurs), yu leen di yedde seen roose gi, seen mbay mu bari mi, seen ndimbal gu mboolaay gi (aides sociales). (...) Yoon wi war naa yor koom bu sakkan mu bawoo ci mbay mi, rawati na ci gerte g. » (Brisson, 2008 [2])
Wisaaroo gi (La diaspora) ca Paris, ca Brescia ak ca New York, nga xam ne daa jàppe xaalis muy lu sell, ndax ci liggéey la meññoo, ak ci yaxantu, day yonnee ay lim yu rëy ci xaalis ñeel mbokk ya nekk Tuubaa.
Xalifa yu Murit yi ñaare ñu am ag jeexiital lañu, ndaxte duñu rekk ay njiiti ruu yu ay taalube yu ñu nattale ci 3 ba 5 milyoŋ, (man jortu naa ne ëpp na loolu di dem ndax Tuubaa rekk lu ëpp milyoŋ dëkk na fa), waaye it ca dëgg-dëgg ay njiit lañu yu jamono (yu àdduna) yu dëkkub Tuubaa bii nga xam ne mooy péey bu ruu bu murit yi, te mujj na ndànk ndànk (moom Tuubaa) di ñaareelu dëkk bu Senegaal, ngir diisaayu demogaraafam ak bu koom-koomam.
Yeneen doom mbaa sëti Sëriñ bi, ñoom it ñu am ag jeexiital lañu ni xalifa yi, ak doonte àgguñu ci xilaafa gi. Ku ci mel ni:
- Seex Ahmadu Mbàkke Gaynde Faatma, mi ñu xam ci ag sóoboom ci yar ak jëmale kanam gu mboolaay-koom-koom (socio-économique) gu mbooloo yi, xame nañu ko it ci jeexiital gi mu am ci njiiti politig yu Afrig yu mag yi, mi ngi faatu ci 1978 ;
- Seex Muhammadu Murtalaa Mbàkke, "sëriñub wisaaroo gi" (le marabout de la diaspora), moom it muy ku ñu xam ngir sos gi mu sos ngir Yàlla rekk lu sakkan ciy cëslaayi jàngu ci mbooleem Senegaal, mi ngi làqu ci 2004. fii mu tollu doomam ak xalifaam sëriñ Maam Moor Mbàkke mi ngi wéyal ab liggéeyam, di ci dolli yeneen cëslaay yu bees(autres structures nouvelles) yu dëppook gis-gis bu jëm-kanam bi mu am ci ag jamonoo (la modernité). Moom de mi ngi jéggeek murit gi ag wàll gu am solo ci lu aju ci wisaaroo gi (au niveau de la diaspora).
Bidaa[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kenn ci ñi gën a siiw ci taalubey Bamba yi mooy Seex Ibraayma Faal. Bàyyi na fi ay dongo yu ñuy wooye Baay Faal yiy wottee seenug ñàkk a julli ak woor, liggéey bi ñuy def ci seen loxo ak yalwaan , looloo tax yeneen jullit ni ñoom di leen jam tey naqarlu seeni jëf. Seen njañ yi ñu yore ak seen létt yi yobbe na leen way nemmeekusi yi (touristes) di leen jaawale aki rastamen . Maam Seex nag nekkoon na di ku dëggu te liggéeyal lislaam lu réy, waaye ñàkk a jullit gi ñu bari firee nañu ko ci ne daa amoon ngànt, ndax daa meloon ne ku àndul woon ak sagoom, booy xool it ci ni mu daa waxe mbaa mu koy jëfe lépp da daa wund loolu, mu mel ne ku sóobu la woon ba sóobu gi yobbu ko ci mu nekkoon di ku àndadi akum xelam te loolu lislaam boole na ko ci sart yiy tee julli di war. Bokk na ci sart yiy tax julli di war nit ki ànd akum xelam. Sëriñ bi bind na ko bataaxel bob Sëriñ Abdul Ahad 3eelu xalifa génn woon na ko móollu ko ca téere ba ñuy wax majmooha, muy téere bu dajale waxi Sëriñ Tuubaa yu bari, ma nga cay wax naa :« Yaw Ibraayma Faal boo jotee ci sama bataaxel bii nanga digal sa ñoñ ñuy julli te nga sax ci te muñ ko, laajuñu la wërsëg ñoo la koy jox, te mujj gu rafet ñeel na way ragal Yàlla yi,» lii di aw laaya wu alxuraan wu mu ko yonnee ngir délloosi ko ci, kon day mel ne Sëriñ bi moom wàcci na ak ku nekk, Maam Seex nag ak ni mu gëme Sëriñ bi bu julliwul ngànt a tax, ndax daawul jëfeedi ndigal te loolu ndigal la woon. Seen gëm-gëm nag amul lenn lu ko wuuteel ak bu lislaam, ñu jàmbaare lañu ci lislaam di liggéey di joxe, ngir lépp lu ñu war a kopparal ci lislaam man a kopparu, lépp luy sémb man a àntu, foo leen fekk dañuy sikkar (maanaam tudd Yàlla) di woroomi pastéef yu kawe aki jéll, bu koor gee ñuy joxe ay ndogu ñeel way woor yi, di tabaxi jàkka aki jumaa, lii rekk mooy li ñu leen man a doyodale ci lislaam te du ñépp ñooy ña ca dul julleek a woor, am na ci ñoñ dañu koy def, doonte ñu néew lañu it.
Térekaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en) O’Brien Donal B. Cruise, The Mourids of Senegal. The Political and Economic Organization of an Islamic Brotherhood, Oxford, Clarendon Press, 1971, XXII-321 p. (Publication d'une thèse de 1969)
- (fr) Omar Ba, Ahmadou Bamba face aux autorités coloniales (1889-1927)
- (fr) Jean Copans, Les marabouts de l’arachide. La confrérie mouride et les paysans du Sénégal, Paris, Sycomore, 1980, 263 p. (Thèse Paris, EHESS, remaniée)
- (fr) Momar Coumba Diop, La confrérie mouride : organisation politique et mode d’implantation urbaine, Lyon, Université de Lyon, 1980, 273 p. (Thèse de 3e cycle)
- (fr) Youssouf Diop, « La signification du mouridisme dans l'actuel contexte socio-politique du Sénégal », Université de Dakar, 1983, 118 p. (Mémoire de Maîtrise)
- (fr) Mamadou Mbodj (dit) Pape Coumba, Le mouvement des jeunes dans la confrérie religieuse des mourides. Essai d’analyse et d’interprétation, Dakar, Université de Dakar, 1980, 149 p. (Mémoire de Maîtrise)
- (fr) Oumar Mbaye, Le mouridisme sous le khalifat de Mohamed Fadilou Mbacké (1945-1968), Dakar, Université Cheikh Anta Diop, 2000, 98 p. (Mémoire de Maîtrise)
- (fr) Cheikh Tidiane Sy, Traditionnalisme mouride et modernisation rurale au Sénégal. Contribution à l’étude des rapports entre socialisme et islam en pays sous-développés, Paris, EPHE, 1965, 236 p. (Thèse de 3e cycle, publiée sous le titre La confrérie sénégalaise des Mourides. Un essai sur l’islam au Sénégal, Paris, Présence Africaine, Université de Paris, 1969, 353 p.
- (fr) Samba Sy, Le mouridisme à l'Université : essai sur l'association des étudiants mourides, Université de Dakar, 1984, 85 p. (Mémoire de Maîtrise)
Filmkaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- 'Yoonu murit' di ab film bu Samba Félix Ndiaye defoon ci 1976.
Karmat ak delluwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ 1,0 1,1 et 1,2 Emmanuel Brisson, Reportage sur les Mourides, 2008, sur le site de Grand reportage.
- ↑ 2,0 2,1 et 2,2 Njuumteg royuwaay: Balise
incorrecte : aucun texte n’a été fourni pour les références nommées
Brisson3
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jukki yi ci lonku[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- [[ ]]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- موقع مريدي بالعربية www.wikimouridia.org, dal la buy wax ci yoon wi ci araab
- Majalis.org
- Association Culturelle Réligieuse Islamique Mouride
- Mouride.com
- Jamiatou.com
- Daaramouride.asso.ulaval.ca
- htcom.sn
- Ahloubadar.com Serigne Bi Reck
- Bibliothèque virtuelle Cheikh Ahmadou Bamba
- Emmanuel Brisson, Reportage sur les Mourides, 2008, sur le site de Grand reportage.


text:
- Stories 1-5 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof
- Stories 6-11 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof
- Stories 12-16 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof
- Stories 17-21 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof
- Stories 22-25 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof
- Stories 26-29 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof
- Stories 30-34 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof
- Stories 35-40 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof
- Stories 41-45 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof
- Stories 46-50 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof
- Stories 51-53 – The Way To Salvation (Yoonu Mucc gi Yàlla Tëral) in Wolof


text:
XËT YI MUJJ
KUJJE GEEK WOTEB 2022 BI: BËGG NAA LA, BËGGUMA LA, LOOLU JARUL COOW (USÉYNU...
Uséynu Béey -
Ci bésub 23 sàŋwiye ci atum 2022 bii di ñëw, la Senegaal fas yéene amal ay wote jëm ci palu njiiti gox-goxaan yi. Gannaaw ba pàrti pólitig...
FÀTTALIKU OMAR BOLONDEŊ JÓOB… (Foloryaŋ Bobeŋ ci tekkig Daawuda Géy) 2/2
(ÑAAREELU XAAJ) Bi ñu nee Senegaal moom na boppam tamit, loolu ciy wax rekk la yem ; ndax Seŋoor àndul woon ci réew mi génn...
FÀTTALIKU OMAR BOLONDEŊ JÓOB… (Foloryaŋ Bobeŋ ci tekkig Daawuda Géy) 1/2
(XAAJ BU NJËKK) Ci àjjuma tey jii, 17i fan weeru sàttumbar 2021 la Omar Bolondeŋ Jóob am kon 75i at. Ngir sargal jàmbaar jooju bëggoon...
BAÑ A WACC SA ÀND… (BAAY NJAAY)
Baay Njaay -
Mbir mi doy na waar. Kenn xamul lii lu mu doon. Nekk cim réew, dund fa lu ëpp fanweeri at, te ba tey may...
KAN MOO DOON ISEN AABARE ? (AMI MBENG)
« Jébbalees na Aabare Boroomam », nii la jawriñ jiñ dénk wàllu yoon wi, Maalig Sàll, dëggalee xibaar bi rotoon ci yéenekaay yi :...
COOW DINA TOPP SENEGAAL CI FAATUG ISEN AABARE GI (NDEY KODDU FAAL)
Isen Aabare, Njiitu réewum Càdd la woon, génn na àddina ci loppitaal “Principal” bu Dakaar talaata 24eelu fan ci weeru ut 2021. Nee na...
ÀND WATTU LÀKKI RÉEW MI
"MBINDAAN" LEES WAROON A BIND ------------------------------------------------------------------------------ ÀND WATTU LÀKKI RÉEW MI Ànd jubal mbind mi ! Ñaareelu yëngug jubbanti mbindin mi Yaxub kubbite Tey jii, boroom xam-xam yaa...
BOROOM-ÑAARI-TUR YI SAMP NAÑU SEEN NDËND WAAYE… (MUSAA AYSATU JÓOB)
Mbirum ngóor-jigéen doon na lu lëmbe àddina si fi mu tollu nii, moonte dey amul jenn diine ju ko nangu, du jullit, du kercen,...
DALOOB KËR MOMAR SAAR 3 : NDOX MU DOY, DUND GU SELL (NDEY KODDU...
Robine tijji, ndox walangaan, xel dal, xol tóor yaakaar, yaakaar ëllëg gu tane ndax fu ndox mate, dund sell. Lii mooy njeexitalu Kër Momar...
WAAW, KAÑ LA SENEGAAL GËJ A YËNGOO NII…? (USÉYNU BÉEY)
Uséynu Béey -
Weeru màrs wii weesu, Senegaal tàngoon na jipp ! Gannaaw ba alkaati yeek sàndarm yi jëlijee Usmaan Sonko ngir jébbal ko Yoon, daanaka waa...
JOXEB LIJAASA BU 48eelu LËLU CESTI (NDEY KODDU FAAL)
Alxemes jii nu génn la CESTI doon jox seen lijaasa 4i taskati xibaar yu jigéen ak 21 yu góor. Xew-xew baa nga ame "UCAD...
ÑU BÓOM 160i DOOM-AADAMA CA BURKINAA, AFRIG DUMMÓOYU : LAN MOO NU DAL ?...
Solhan, gaawu, 5eelufan ci weeru suweŋ, ci kow i néew la jant bi fenk. Xetub bànqanoos bu jaxasook xetu deret ubale foofu yépp. Ay...
WAVE AK ORANGE MONEY, NUN LAÑ FI NEKKAL WALLA SEEN BOPP? (AMI MBENG)
Wax ji bari na, werante bi ne kurr, ñii naan « Ñaw ! Upp baax na ci laax bu tàng ! », ñi ci des naan « Aawo...
ANNONCE COURS DE WOLOF À L’IFAN ET À L’EBAD
ANNONCE La deuxième session des cours d’alphabétisation en wolof aura lieu du samedi 5 juin 2021 au samedi 26 juin 2021 inclus. Prévus en présentiel à...
CEERNO ALASAAN SÀLL : “SAMA YÉENE CI RÉEWUM SENEGAAL…” (PAAP AALI JÀLLO)
Tey, Senegaal, kenn mënul a wax waxu pólitig te doo ci boole Ceerno Alasaan Sàll. Turam ak turi Usmaan Sonko, Bàrtelemi Jaas, Xalifa Sàll, Abdul...


text:
Ibrahim Khali Lô
Karte bou matalébi
Tour bi: Ibrahim Khali Lô
Bess bi gnouko dougal: 2014-12-18
Adréss bougnou gâttal b: http://IslamHouse.com/796454
Lî môye karte bignou têkki thi lâkk yî di gneuw: Arab
Tème yi ajou thi ( 40 )
WolofJaangalé aj si wolof ( Wolof )
Tekki tere biy wakh siyiy yakh Islam ( Wolof )
Amsolak yarethi diney islam ( Wolof )
Aoube guoumatale ( Wolof )
Ay joumtoukây youy jâppandal tôpp Yonnènete bi (Yalla na Yalla joulli thi môm té dôlliko jâm) ( Wolof )
Darajâj deuggou ( Wolof )
Deuggou ak am solôm ( Wolof )
Deukkandô ( Wolof )
Diouli ak wadthiouwayam thi islam ( Wolof )
Dokkale ak khamlem ak ay moussibam ( Wolof )
Guem yalla guou febar ( Wolof )
Hakhi dakadno ( Wolof )
Jarignô sa jott ( Wolof )
Jeufelaneté ak koudoul joullite ( Wolof )
Kharé Badar ( Wolof )
Lislam ak bank ( Wolof )
Lislam: Pass-pass la akouw dokhîne ( Wolof )
Naka la julli di neekke luy feexël xol ( Wolof )
Ndiabôte: jafé-jafé ak sâfara ( Wolof )
Nite ak warougaram thi kow souf ( Wolof )
Passpass bu sell ak lu juuyook moom ( Wolof )
Ragal Yalla ( Wolof )
Sakh thi dîné ( Wolof )
Sâkkoup wassîla ( Wolof )
Takhawayou darayi thi mokale al khourane ( Wolof )
Warèfoup bénnôp joulliteyi ( Wolof )
Yawmal qiyâma ( Wolof )
Âr sa bôpp ak sa njabôte thi safara ( Wolof )
Gënéelal toude yalla ( Wolof )
Wadjal Lénn déé ( Wolof )


text:
Penku gu Sori
Penku gu Sori mooy barab bi nga xam ne moo ëmb yenn réew yu Bëj-saalum-penku Asi, ak yenn diwaani Siin, ak Ooŋ Koŋ, ak Singapoor, ak Réewum Maleesi, ak dunu Taaywaan.
Ci diwaan bii di nan fa gis ay réew yu wuute, ca wàllu koom ak xarala. Ci genn wàll di nan fa gis Taywaan ak Koom-koomam gu naat, ak dunu Hoŋ Koŋ aky taaxikawam yi gën a kawe ci àdduna bi, ak. Ci geneen wàll, ay réew yu seen koom-koom cëslaayu, ba tay, ci mbéy, waa kaw gi nekk ci coona.
Limbari yi joxe nañ ay lim yuy firndeel ni Ooŋ Koŋ jiitoo ci Koom ak ci Xaral ci àdduna bi.


text:
Isipt gu yàgg ga
Isipt gu yàgg ga nekkoon na réew mu woomle, mu ami suuf yu naat, yu nangu mbay, ngir dexam gu mag googu di (Niil), am na it ay mbelli wurus ak xànjar ak weñ ak jamaa. Moo nga tambalee woon ca peggu Sudaan jëm ca géej gu diggu ca bëj-gànnaaram.
Isipt bu njëkk dafa séddaliku woon ay xaaj. Ci jamonoy 3200 nj.j(njëkk judd gi) lañu bennal xaaj yii, mu mujj nag di nguur gu dëgër, buur bu tudd Firhawna jiite ko, ay foŋsaneer di ko jàppale yu man a bind man a jàng. Bindkat ya dañu daa jëfandikoo li nuy wax mbindum Yirogliif, ñoom nag bindkat yooyu lañu féetale woon war a jottali ndigali buur bi, ak dajale galag yi (juuti yi) ak taxawal yoon.
Ñoñam it siiwoon na ñu ci yaxantu ak réew yi ñu digool, ci gaal yi daa jaar ci Niil. Waa Isipt am nañu xay gu cosaanu, ñu nekkoon ñu daa gëm ay yàlla yu bari, daan leen melale ci bindu nit ku am boppub bàyyima., yàlla ju ci mel ne Amoon Ra (yàllay jant ji) benn la ci ak Isis (yàllay weer wi) , nga xam ne Firhawna it yàlla lanu ko jàppe woon. Daa nanu tabaxal seen yàlla yi ay jaamuwaay (ay temple) ngir màggale leen ko. Ña cay ñu woomle dañu daa tabaxal seen bopp ay bàmmeel yu yor bindub mbaanaar (pyramide). Bu ñu daa suul seeni néew nag, dañu ci daa boole mbooleem seeni bagaas ak alal. Ci atum 332 nj.j la waa Geres teg loxo Isipt, booba it la tàmbalee naaxsaay.
Isipt ak Afrik gu ñuul gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Seex Anta Jóob (1923 – 1986 g.j) moom lañuy jàppe boroom xam-xam bu Senegaal bi jot a def ay gëstu ci nguurug Isipt gu yàgg ga, mu leeral ci séqoo gi am ci diggante xayug Isipt ak xayug waa Afrig yu ñuul yi.
Seex Anta Jóob wuññi na jaare ko ci gëstoom yooyu mu defoon ci mbind yi nu yatt ci doj yi ci Isipt, ak ci gëstu yi mu defoon ci tàdd (cadavre) yu ñu taaniit (momifier) yi , - wuññi woon na ne Firhawna yi de li ëppoon ci ñoom ay nit ñu ñuul lañu, ñu néew reek ñoo ca nekkoon ñu weex. Seex Anta it wone woon na niroo gi am ci diggante lu bari ci làkki waa Afrig yi ak làkku Isipt wu yàgg wa, ponki làkk yi ak bennaani baat yi dañoo niroo.
(Man nag ma ne ngir dëggal niroo googu : mbaanaari séeréer yu yàgg ya ak mbaanaari waa Isipt yi walla seen pyramide yi, xool-leen leen, ag niroo ngi fi de, waxuma la nag suulaale gi waa Isipt yi daa suulaale néew beeki bagaasam te séeréer su yàgg sa daa ko def .)
Am na yeneen tomb yu ñu bokk ci diggante Isipt gu yàgg ga ak Afrig gu ñuul gi : Am col ak watuwiin, ak topptoowiinu kër ak yenn ci ay gëm-gëm aki jaamuwiin.
Wuññi yii wone nanu ne ag wàll ci xayug Isipt ga ci Afrig gu ñuul gi lañu ko jële.
Yenn ci wuññi yu waa Isipt[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Isipt gu yàgg ga daa nekkoon gu di boroomug xay gu kawe gu dimbalee ci amal ay wuññi yu am solo ci wàllug xam-xamu xayma, ak xam-xamu falag (fidiw).
Fànnu Isipt bokk na ci fànn yi gën a rafet ci yu yàgg ya. Xam-xam yii nag tas nanu ci àdduna bi, kon goxub Afrig sañ naa ndamu ci li mu indil ag nite ciy liggéey yu am solo.
Waa Isipt defar nañu ab arminaat, lim ci at mi muy 365 fan : 12 weer * 30 fan = 360. Ñu dolli juroomi fan ngir màggale ci juddug seen yàlla yi : Osaris – Isis – Oris – Sit – Nifti . Séddale nañu at mi def ko 4 xaaj, xaaj bu ci nekk am ñeenti weer. Weer wi ñu séddale ko ñeenti ayu bis, gu ci nekk am fukki fan. Bis bi nag ñu séddale ko 24 waxtu.


text:
Baay Aale Njaay Rayal na mam kuuy Jël fàllare ja, ba ci bopp ak baat Yuur ga maa ko naan
Baay Gallaay óo Gallaay Aale Njaay Góor benn ub jabar Jabar benn ub doom Bu rootee tooy Bu walee weex Bu toggee ñuul
Soo bëggee doom Awal yoonu ndéem Soo demee ndéem Dangay dugg ub néeg Sa mbaam dugg um mbaar Ngay lekk cere Sa mbaam di lekk um ngooñ
Bu ca déwén saa Sa doom di jooy Sa doomi mbaam di ŋaax
Dënnub góor ni goroŋ Dënnub jigéen tema Dënnub màggat xiin Boo tëggee mu bëx-bëxi
Awuleen mu riir Dër du tee awu Ñaar du tee awu Kon ma dóoxlu tey awu Mbëxiit mu tol ni man Ku ko ñaf cib géew Mu war a nangoo awu
Yimbëy Sama yimbëy NgaIa Yimbëy! Sama yimbay Ngala Yimbëy!
Kuy jaay sa mbaam awal yoonu Ngooy Soo yeggee Ngooy Kër Moodu Si Buur Jolof Njaay xar la lay rayal.
Yuur ga yaa kooy naan Yaw ak Say gaay Yimb sama yimw Ngda Yimbëy! Sama yimbay Ngala. Yimbëy!
Suma jàppee yimbe Tëb dal ci kawam Yaxub ndiggam dëmm! Yumbe! Tubaab bi jàpp ma Dugal ma ci mbale Yumbe!
Mbale gi abaa kaso Yumbe! Booy dem ci ngoro Yumbe!
Booy dem ci ngoro Yumbe! Dangay gudde-guddelu Yumbe! Boo déggee yuuxu Yumbe! Nga dem walluji Yumbe!
Ñu ne Kmbaa a tooñ Yumbe! Ñu ne Sàmba a tooñ. Yumbe ! Sàmba rocci geen Yumbe! Geen gu tol ne bakku Yumbe! Mu ñagas ko ko Yumbe!
Ba muy ñatti yoon Yumbe! Mu ne neex naam ? Yumbe! Mu ne waaw-waaw Yumbe! Mu ne su neexul woon Yumbe! Mu tëb tëb ne »piit » Yumbe! Mu tëb tëb ne « paat » Yumbe! Sira Aaw xool Sira Yumbe! Sira Aaw amul jabar Yumbe!


text:
Wolofalu Boroomam
Ma jóg kañ waa ja daa way ngën ji Yónnen
Ba Yónnen fal ko muy xutbub Boroomam
Li tax way wii wolof te waroon di yaaram
Damaa nar gaa yi jàngul xam Boroomam
Ma kañ ko te way ko ndaxte mu dolli may may
Géwal sañ naa wëreeluy kañ Boroomam
Ma nettali fiy jaloore te sulli fiy ndam
Te wax xar-baax yu tax ngeen xam Boroomam
Te xejj ya Yàlla fal xam nañ maqaamaam
Ca xar-baax yaak ca may yaak xam Boroomam
Ca wàlliyu yaak ca xawsu ya sax fa diiwaan
Ca xutbu ya ak ña daa wéet ak Boroomam
Ña xam Yàllaak ña xam Yónnen ca baawon
Ba tay kenn jaarugul fa mu jaar Boroomam .
Te wax jii moo ko wax ba ko noon ya yóbboo
Ku diiŋat wax jii moo juuyook Boroomam
Ca géej ga la làmbe Yàlla ba fekk muy géej
Mu tanq ca leeru hëybu ya naan, Boroomam
Ca géej ga la dàqe saytaaneek i gaayam
Buñiy maaj muy taxaw faratay Boroomam
Ca géej ga la moome mbóotum kun ci baatin
Bu noon ba fobee kënoom mu ne kun Boroomam
Ca géej ga la Bàmba tijjee ndàmbi xam-xam
Ba faf yor alliway xalimag Boroomam
Ba àgg ci Yàlla àgg ci ngën ji Yónnen
Ñu sopp ko soppi léppam muy Boroomam
Saxal foofee jihaari bakkan ci ay at
Di boole taggag julleek wéetal Boroomam
Ba faf seey mel ni suugar far ci Yónnen
Di moom muy moom ci baatin cëy! Boroomam .
Ñu bokk ko fal tofal ko ngërëm mu fob kun
Ñu wommat ruu yi jox ko mu jox Boroomam
Di kenn ku ñépp xam foofee ci baatin
Tubaab ya di bañ sëriñ si di yéem Boroomam
Mu faf dib jant faf tiim jépp dunyaa
Di taalif téere yuy sellal, Boroomam
Malaaka ya seere pal ga mu am fa diiwaan
Mu fal ay xutbu yuy déeyag Boroomam .
Balaa lëf a am ci péeyi aras ci baatin
Ñu diisook Daam te mooy jaasii Boroomam .
Te mooy wuutaatu Yónnen far ci kaw suuf
Di mbóotam kun ci lépp lu soob Boroomam
Mu làq ngërëm ci saahir ak ci baatin
Maqaamaam fawqa mboolem ñoñ Boroomam
Sëriñ Tuubaa di maanaam dex, ku dem duy
Ku sóobu ne mes, bu génnee xam Boroomam
Ku sóobe te wéy aw yoonam ya feesal
Ci ay leeram ba faf di duyal moroomam
Ku sóobug dex, na xam ndox dof bi yewwul
Te wàttum ndox lewet na te wex ci biiram
Ku sàggan sànku fàww te lab te doo duy
Te doo set, doo setal doo xam Boroomam
Meloy Bàmbaa ngi waa ju xamul na dégloo
Te roy-royluy jikkoom moo xam Boroomam
Di jox aji-laaj di dimbali ay dëkkaaleem
Du tooñ te ku tooñ mu jéggal ngir Boroomam
Di may ku ko bañ di woo ku ko foñ di neexal
Safoo ku ko soof ku dul kuy moy Boroomam
Di faj aajook a xamleey bóot di seexal
Di génneg ruu ci tuskare jox Boroomam
Di fekk ku ñépp xeeboon ay cosaanam
Mu fal ko ba ñépp faale ko mook Boroomam
Di fekk ku mel ni man jàngul liggéeyul
Mu seexal sol ko xam-xam mook Boroomam
Di fekk muriit bu dof bu tilim ferul baa
Mu fóot ba mu set tofal mbooloom Boroomam
Meloy kaw yaak meloy biiram dëppoo nañ
Du digle lu bon duy déglu ku dul Boroomam
Du moy ngir tiit, du bew ngir mbég lu rëy-rëy
Du bëgg, du bañ, du faale lu dul Boroomam
Du jàq, du rët, du jaaxle, du fàtte Yónnen
Te masul a tawat lu xew ci ku dul Boroomam
Du daw ay noon, du yox-yoxi ngir pexem nit
Du sukkandikoo ci mbam ku dul Boroomam
Lu mbir rëy-rëy da koy far dolli ag ngëm
Du yoqi, du daw, di mbër mu far ak Boroomam
Du wopp ba tax mu wàññig jaamu Yàllaam
Du tiis ba mu tax mu ër faratay Boroomam
Du dégg ag nodd mbaab kàppar te teewul
Lu taw-taw ak lu liw-liw cëy Boroomam
Du tabje ba tiim, du wuute masul di maamuum
Du gàpparu bis, du wéeru jullig Boroomam
Du yeexal wenn waxtu te masul a fay faat
La koy wax raw montar mooy Boroomam
Du ñàkk ba tax mu boddi kuréel ya koy laaj
Du denc alal lu dul téereey Boroomam
Du dox di tëjook i dëkkaaleem ci ay kër
Bu wéetaa ma nga ci Yónnen baa Boroomam
Du dox di nelaw ci ay lal guddi cëy kii!
Du lekk ba regg day mos ngir Boroomam
Di far ay moy di gàdduw tiis ci aw nit
Di sotiy may di jël sànjub Boroomam
Bu nattu jógaa ba jëmsi ci ag njabootam
Mu daar-daarloo ko ngir àndag Boroomam
Yërëm naw ndaw xamal leen yoonu baatin
Teral naw mag ba jébbal leen Boroomam .
Yafal nay bër tabax nay kër ci suuf sii
Xamal na ña sànku woon ngéerum Boroomam
Te taal na ci réew mi taal bu dul fay ci dunyaa
Maseefu la gis kemam cëy mook Boroomam !
Dëgër ba ni këŋ nooy ba ni nemm cig wet
Te am njàmbaar gu tar te ragal Boroomam
Woyof ba ni toyy diis ba ni gann cig wet
Lewet ba ni domm saf-sàppag Boroomam
Sawar, te lefog, te yaatu, te xér, te am ngor
Di tab bu dul jeele lumu am jox Boroomam
Rafet jëf saf xorom du waxa te reewul
Bariy teggiin ci ku mu gis ngir Boroomam
Du xejjag seen, du ay bokkam, du jàmbur
Ku ñëw mu teral digal la nga xam Boroomam
Du boddi, du ñax, du jànni, du xotti saatir
Da lay yaatal ëfal la nga mel ni doomam
Du màtte, du jëw, du xool lu warul te siisul
Du rummi, du mer, du xul ci lu dul Boroomam
Du xaste, du dóore, ñàkkul bay fayantoo
Du dog wormaak i bokkam baa Boroomam
Du fàtte, du fécc wóllëre, masul a wor nit
Du xàddi, du naagu yërmande ngir Boroomam
Du bew, du bajantu day waarook a waare
Du jeng, day fakki maasam ngir Boroomam
Du reetaan nit, du far-farloo, du sot nit
Du yàqub der, du tas nit ngir Boroomam
Ndaxam jii waay jikooy Yónnen la làmboo
Maneeful a lim ngëneelam yeek Boroomam
Funuy raaseeti waa juy mel ni mii mbër
Woyof na kaw te diis na ci biir Boroomam
Funuy raaseeti jant bu dem ba njolloor
Ta leeral yépp gox di kenul Boroomam
Funuy raaseeti waa joo xam ne buy wax
Ku nekk di lox di làqu ku dul Boroomam
Funuy raaseeti kok bu jógaa du geesoo
Di romb dërëm ya, jëm ca mbiram Boroomam
Funuy raaseeti kuy fob Alxuraan jii
Di def ciy taax di taalif ngir Boroomam
Funuy raaseeti kuy gis Ahlu Badrin
Di ànd ak ñoom te dëkkaaleek Boroomam
Funuy raaseeti waa joo xam ne buy way
Araf wu mu def aras di ca bég Boroomam
Funuy raaseeti waa joo xam ne fumu teew
Ku wopp mu faj ku dee mu yëgal Boroomam
Ku bañ bii xutbu bay raasiy moroomam
Du gis bu ni mel ci jii jamonoy Boroomam
Giseefu ko woon ca gaa ya wéyoon ca baawon
Te xarnu yii nuy jub it du ci ñëw Boroomam
Ku weddi ba tax mu bëgg ne maay moroomam
Na def li mu def te wax li mu wax Boroomam
Te dox li mu dox ci réewi Gaboŋ wa Kongo
Ci ay noonam te dellusi ciy moroomam
Te sàkk ku mel ne seexi Ibra Faati
Wa Ahmadu Ndombe ak Làmpub Boroomam
Te sàkk ku mel ni seexi Abdu Rahmaan
Ku juddu ci Mbàkke mool a xamal Boroomam
Te sàkk ku làq jagleg Siidi Muxtaar
Ki dem ba siyaare Yónnen mook i doomam
Te seexal kem li Seexi Bàmba seexal
Te sellal seen xol ba ñu xam Boroomam
Te sàkkal leen i booloo fàww yuy jëf
Te tàggat leen ba duñu man a moy Boroomam
Te kat na saxal liggéeyal ngën ji Yónnen
Te bum tere muy taxaw faratay Boroomam
Te dootul nelaw, day daw soxna ya mu am
Di daw saytaane tey wéetag Boroomam
Te bum yoqat te bum jéllal lamuy jëf
Te bum ngistal ci jëf na ragal Boroomam
Te bum diiŋat sëriñ sa te bum fayantoo
Te bum bég ngir ku koy gottil moroomam
Te bum xas nit, bum jëw bum rambaaj it
Te bum fen bum dogag bokkag moroomam
Te kat na saxal jihaar bakkan ci boppam
Te muñ tiis ak naqar te ragal Boroomam
Te day xam bóoti xol xam baatinam nit
Di saafara ràggi xol di xalam Boroomam
Te bum digleek a aaye ci wàllu bakkan
Di woote ci kaw te biir ba gisul Boroomam
Li ngay lim doy na yaw Muusaa taxawlul
Ba tay jotagóo lu mat asakay Boroomam
Gu dégg ñu jàng way wii nang ma ñaanal
Ma am ngërëm te sax fi ba xam Boroomam
Te def géwelam bu koy way fii ak ba may dee
Te wax ju ma wax mu saf ko te saf Boroomam
Ku bëgg di mbër meloy Bàmba a ngi nii seetal
Ku mel nii mooy donay xutbub Boroomam
Aji-bind ji: Njaga Saar


text:
Guy
Guyug Afrig bokk na ci juróom ñàtti guy yi ñu gën a xam, mi ngi bokk ci njabootug Bombacacees. Guy garab la gog dañu koo fonk lool ci aada ak cosaan, ñi ngi koy fekk ci barab yi am naaj fu ci mel ni réewum Senegaal ak Ginne.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Guy, garab la gog peeram da fa yaatu lool man a denc ndox mu bari, loolu moo tax ñu di ko woowe grabug butéel. Ci guddaay mi ngi toll ci ñaar fukk jàpp ñaar fukk ak juróom i met ci yaatuwaay mi ngi toll ci juróom jàpp juróom ñaar i met. Bokk na ci garab yi nga xam ne day jël reenam dugal ko ci biir suuf ngir wuti ndox mum dunde. Guy garab la gog manut a dékku ngelaw lu tar lool.
Satamànna[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Satamànna mooy xobi guy yu ndaw yi. Moom nag dees koy jëfandikoo bu baax ci yenn barab yi. Dees koy watt di ko def laalo di ko boole ak cere. Jur gi it bëgg nañu ko lool. Guy nag nawet kepp lay sëq am i xob, waaye yeneen jamono yi du am dara. Fu mel ni Kaasamaas nag, ca Senegaal, dees na fa fekk guy yoo xam ni at mi yépo dañuy sëq. Xobu guy nag, dana yaatoo 20i milimet.
Mbotmbotaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Botmbotaan mooy tóortóori guy, moom nag day weex. Ginnaaw bu feeñee ba dem manees naa séntu wuy. Ba xiif di am daahees na ko lekk.
Cëggal guy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cëggal guy mooy xànci guy. Ca bu njëkk, dees ko daa xànc di ko weer di ci defar ay buum. Goj yi ñuy roote ci lees ko daa defare.
Wuy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Wuy wi di meññeef mi ñi ngi koy natt ci ñaari téemeer ak juróomi garaam, ci yaatuwaay mi ngi toll ci téemeeri milimet walla mu jàpp sax ñaar fukk i sàntimet ba ci sax fan weeri sàntimet ci guddaay. Man naa am ci biir lu ëpp 300i doomi buy.
Buy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Buy, mooy ñam wiy nekk ci biir wuy wi. Doom bu weex lay doon bu neex. Manees na koo macc noonu, manees na koo def njambaan mbaa njar. Ca Senegaal dees cay faral di def cifaay di ko boole ak laax.
Gif[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gif mooy xooxu buy. Boo maccee buy bi bamu set xoox ba cay des mooy wuy. Aw meloom day ñuul, boo ko tojee it day am aw kemb ci biir. Gif moomu nag moom jur guy, moom la ñuy ji. Wolof da ne: Lu guy rëy rëy gifay ndayam.
Xetax[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xetax mooy lu nëtëx liy muur xottu wuy. Bu taqee ci yaramu nit day xasan lool. Dees ci daan taal. Bu ñaar yi jonjoo, riisoonte man naa jur sawara.
Turu xam-xam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Adansonia digitata


text:
Damaa génn bis saa kër di dox romb benn dof
Mu toog cib ruqam jël ay yoxoom faste ciy waggam
Te leeg-leeg mu ree leeg-leeg mu jooy rafle wang ko wër
Ma ngay lox keroog daa sedd boolek tarug lëndam
Wérul waaye teewul nag mu dis gor nde tàllalul loxoom kenn
Tooñul it ña toogoon ci ag wetam
Yaram waa nga sooñoo sooñoo duw dàll duw basaŋ
Te lee-lee mu taw ndaysaan ba taa suuxal ab ëmbam
Bu xiifee pupel lay dem amul ndey ju koy tibbal
Fa nuy këppiy des lay dem fa lay fekki aw ñamam
Te it man la wax day mujj dem lekki ñam wu bon
Wu am yaari fan woo xam ne baaxul ci ag wéram
Na muy def?Gisul yaayam te it amna yatti at
Yu mat sanguwul lum sol da koy for ci ay sënam
Bu jaaykat bi sànnee màngo mbaa sax orãs bu nëb
Mu daw këf ko noonee sax la koy lekkee cig takkam
Ngalaw sàqi nit daw tàbbi néegam ne kàpp tëj
Mu des tay kanaayal want yay dal ci ay gëtam
E ndaysaan bu rombew dàll mbaa pot wallaw sagar
Da koy teg lu rëy moo tax mu koy boole cib ëmbam
Dafay waxtu fum wéetée te lee-lee mu mer di xul
Te kat am na ndey am baay ba am rakk ak magam
Ba muy wér la bokkak ñépp bis ñëw ñu dal ko ber
E waay wéradee tax waaye as gor la woon su gëm
Rakkam donn nab néegam jabar jaa ngi séy feneen
Te ndoom sam amoon boobee batay xolu koy gëtam
Juróom yaari doof lañ fekk Tàmbaa ñu rendi leen
Ba jël séen i awrak séen i yuur lii ka daw yaram
Dañoo butti ñee xar boppi ñee ñee ñu sànni leen
Ci ay kër yu kenn dëkkul ba ñuy xeeñ ñu door a xam
Gisal ñaata yoon lab dof di xëy dee ci ay tabax
Yu yeggul ba am ay fan ba fay xeeñ te kenn du xam
Gisal benn dof bee faatu Leelan ci wenn xur
Ba fay xeeñ te ab xiif rekk moo sànk ag dundam
Gisal ñaata yoon lab dof di xëy lekk ñam wu bon
Ba febar ca ay at kenn du jug saytu ay mbiram
Gisal ñaata yoon lan fekk ab dof mu xëy wësin
Te ken man ta laaxaan kenn ken foogulab ëmbam
Gisal ñaata dof ngay fekk dus kumba mbaa tubay
Dañuy rafle noonee rek di dem ñépp gis pëyam
Gisal ñaata dof ngay fekk duñ jekki duñ nelaw
Dañuy dox ba dee doo gis ku naa xam na bàmmelam
Te gis naa fi bis ab dof bu am benn góom bu rëy
Ma ngay wokkotoo kay waxtu kenn saytuwul wéram
Liilee tax ma jug tay woo Etaa beek ñi Yàlla ñor
Ñu booloo taxaw tey saytu jaa-Yàlla yii ñu am
Wowóowow wowóo yéen góornëmaa réew mi walluleen
Ewaay walluleen as gor su xëy ñàkk am xelam
Te gis ngeen fi ay dof yoy ku leen faj ñu daa di wér
Te xam ngeen ne mbooleem dof yi koo tëye dootu dem
Nde dof boo fi gis muy dem kërug nit la bàyyi koo
Ku wér dellu ciy mbokkam xarit xel dafay xalam
Te gis naa ku faj mbaamam te gis naa ku faj fasam
Fajum jàmb-jóobam faj goloom sax fajub xajam
Te taxtil mu faj mbokkam mu xëy ñàkk am xelam
Ku faj mbaam fajub xaj bàyyi nit àndul ak xelam
Ci lii sax ci laay faf ñaaxe askan wi may waxal
Ñu daw lépp luy tax nit di xëy ñàkk am xelam
Xelal gànjarag nit xel la nit am ba not mbëfër
Xelay tax xaleb naar not gëléem bay xëccab nosam
Xelay tax nu wullig naaga war xàcc tay dañal
Te xam gee ne du maasam nit ci dooleek ci ag rëyam
Xel ay tax ba lislaam teg nu jëf waa ju ñàkk xel
Asal dootu am aw yiw te dootu yilif këram
Xel ay tax nga xàmmee mbaax xel ay tax nga daw lu bon
Xel ay tax ba nit xam lëf ci Buur Yàlla ak mbiram
Xel ay ndab la xam-xam tàbbi ngir waa ju ñàkk xel
Du xam lëf du am lëf waa ju am xel am i yëfam
Xel ay leer ga nit xëy tedde moo tax ba Aadamun muñ
Di sangub malaakaak jinne Ibliisu ñàkk ndam
Xel ay tax ba nit rekkay sangub suuf lu weesu nit
Xarit loo fi gis ngir nit la ngir moo yoram xelam
Xarit ñàkki gët mbaa ñàkki waaraama gën nga nàkk
Am xel xel ay nit nit nitteetil ci ay cëram
Ku jàngoon walaa tulxuu bi aydiikumóo ilaa
Dangay xam ne kon kuy yàq am xel yorul gëmam
Ma wax yenn mbir yuy tax ba sun ndaw yi xëy di dof
Ñi ley rab la nii ay raab la raab yàq nay ndawam
Dofab raab dafay wuuteek dofab rab ci yenn mbir
Na ñuy moytu yàmbaa daw dorog bàyyi ay mbiram
Dofab iilu ak bob siisu ñoom it danaa ci ñëw
Damay jëkk a way ki sàngara yàq ag dundam
Bu kenn fóoni diyiyã day rayum xel di yàq xol
Lu rey xel di yàqub xol ku koy def du nit daxam
Te alkool alag naw gaay ku koy naani dootu wér
Lu waay am lu dul wér jaay ko ngir jënde kok wéram
Lariklees di yàqal nit ci xol ak ci ay xëtër
Ñi xam nee ñu day dem sax ba far gàttal ug dundam
Te dee diis ku koy naan man na dee dee gu diis te tar
Nde luy fuq bët moo gën ci nit luy fuqab xolam
Gisal waa ji naan sum-sum ne xëndaŋ ci géddi bëy
Nelaw bay xaran sum soof na lool xel yi lay gësam
Amoon na ku màndim sëng faf dër di yag-yagal
Ñu koy tàccu muy taasook a saagaa ci ab ëttam
Te am na ku naan biiñ daanu bañ sàcc lam yoroon
Te muy lim bu rëy boo xam ne moo yor dundug këram
Amoon na ku naan sàmpaañ di xeexoo ñu far ko ray
Sulaar saa ko jam ay paaka ndaw dee gu ñàkk jom
Ku naan roos du rus nit dootu rus Yàlla dootu rus
Njabootam ndaxam man naa sëyak yaayamak rakkam
Wisig yeek falaag day yàq am xel ba leen dorog
Kokaa gën kokaayine fopp cib xol akuw yaram
Te gis naa ku naan am ñoll daa màndi bay tërëf
Xalel yaa ko sottim ndox mu far yàq ay sëram
Te it am na dof yoo xam ne ay wird lañ yoroon
Ba rawhaan ya dofloo leen ñu far topp ay xëram
Gisal benn waay biy wird ab diir mu summi ay
Yëreem summi caayaam génn néegam di dox di dem
Te kat bañ ko laajee nee na suuf see ko àttanul
Ma laaj waa ji kon san suuf la doon sàmp ay ndëggum
Te talsam yi ak rawhaan yi lim sànq ciy xalel
Dorog mantikoo jot fàww daf dul lu neex a xam
Te say jàq tax nas cam di siisook a say ba dof
Kurus ag ndofam day metti ndax yombulam pajam
Gisal jenn waay jiy yuuxu tay daw di wër te naan
Dafay bañ a doon ab xutbu kii séenu nag ndofam
Te am raxasun xas-xas xarit xawma lum saxal
Lu dul ndof jëlal aw tur wu leer bàyyi talsamam
Te tas tas na waay bam yuuxu xàccit mu tas këram
Te tas mbiramak soxnaam ñu naa déet mu tas xelam
Kitil ak katal ak màkk jal-jal ku koy sikar
Bu teewloo war a naree dafay waat yu saf xorom
Te ag nasabin ak hatariisun ku leen bawul
Dafay mujj rekk fab ay mbubbam daanu ciy sënam
Jaxaay yaayi dëhtëhtiilu doofloo na ay kuréel
Jalaal jal na fiy wàmmeel te dofloo ñu am xorom
Gisal waa ji tëj néegam ba ab diir mu mbëkk daw
Te naa maa nee ajabaaru maa tay ci ab ëttam
Ku woo Ummu Muusaak yaayi Xëlbaa ci ay kurus
Ma woo man ki bindoon yaayi Muusaa te yor mbiram
Ku fiy woo Afaariitun minal jinni man ma woo
Ka bindoon Afaariitun te yor léppi wërsagam
Dalal nag te teey booy sàkku mbir ndax ku wattuwul
Xérak ëppalak yàkkamti looy sàkku doo ko am
Faral noppi yaw Baas wax bu niwee te am njariñ
Dafay doy salaatun yal na dal Taaha ak ñoñam
Aji-bind ji: Soxna Nogay Cuun


text:
Xarefulwoon
Xarefulwoon (di tekki lees manatul a xar, di ci fr Atome), baat bi Seex Anta Jóob a ko tëgg te mi ngi sukkandiku ci bu njëkk li ñu foogoon ne mooy xaaj bi gën a tuuti bees manut a xaraat bu ab ne-ne, (manees na koo tudde it fepp (mi doon tuutalug pepp "peppu suuf as feppu suuf") muy lu bawoo ci ngéru xeltukat yu waa-gires yu yàgg ya. Mooy wàll wi gën a tuuti ci bépp cër bu nekk ci dénd bi buy wéy di yor màndarga yu simi yu la mu doon, ci yeeneen kàddu, soo ko xaaje du nekkati wenn wàll wu ne-ne wa mu bokkoon laataa xaaj gi, beneen xeetu ne-ne lay nekk.
Ci mujjug ati 1800 (ak wuññig mbëjfepp) lañu biral ne xarewulwoon manees na koo séddale, ndax li mu doon, moom ci boppam, lu cëroo ay wàll-wàllaan yu bari yu gën a ndaw (baatu ronxarefulwoon loolu lañu ci jublu).
Faramfacceb xarefulwoon mooy faramfacce biy wax ci melokaanu ne-ne yi, di dëggal ne bépp ne-ne ay bennaan ñoo ko cëroo te ñu leen di woowee xarefulwoon, ñoom ñooy dajaloo ci benn anam bi nekk ne-ne bi. Bii faramfacce ñoo ngi koy man jëfe ci ne-ne yi nekk ci nekkiin wu wow, yullaakoon ak wu gile.
Ab xarefulwoon mi ngi cëroo ab saalu xarefulwoon, bu am ay yani mbëj yu baax, ak ay mbëjfepp yu am yan yu bon te di wër saalu xarefulwoon bi di wëndeelu ci anam gu nosoodiku. Saalu xarefulwoon bi mi ngi cëroo ay feppsaal, yu doon ay wàll-wàllaan yu ami yan yu baax, ak ay feppmaandu, di ay wàll-wàllaan yu amul yanu mbëj. Ab Saalu xarefulwoon di na am lef wu ëppee ab mbëjfepp 1800 yoon.
Màndargaay wàll-wàllaan yi ne ci ab xarefulwoon:


text:
Sibiru
Sibbiru ab feebar bu yoo di joxe di dal nit ak yenn rab yi te li koy joxe di parasit protozoan (benn xeetu selil microorganism) bu xeetu Plasmodium.[1] Ni sibbiru di faral di feeñee mooy yaram wu tàng, coono, waccu ak metitu bopp. Su demee ba tar mën na jur der bu mboq, say, komaa wala faatu.[2] Feebar baa ngi tàmbalee feeñ fukki fan ak juróom ginaaw bu la yoo bi màttee. Ñi mu dal te faju ñu ko bu baax, mën na leen dalaat ginaaw ay weer ci kanam.[1] Ñi mu dal bu yàggul ba ñu mucci, su leen dalaatee du metti noonu. muslaay boobu nit ki am dafay jeex su amee ay weer wala at sudee newul fu mu mën a amee sibbiru.[2]
Gis nañu ni, màtt-màttu yoo bu jigéen bi tuddu Anophele mooy joxe feebar bi. Sula màttee dafay dugal parasit yi nekk ci tiflitam ci sa deret.[1] Ginaaw loolu mu jàll ci res wi ndax foofu lay màggee ak juree. Juróomi xeeti Plasmodium a mën a dal nit te ñooy la nit mën a wàlle.[2] Ñu bari ñu sibbiru di faat P. falciparum ak P. vivax, P. ovaleñoo leen faat, ak P. malariae biy joxe sibbiru bu tarul lool.[1][2] Xeet yi tudd P. knowlesi bariwul lu ñuy daaneel nit.[1] Bu ñuy seet ndax danga sibbiru jël ci sa laamu deret xool ko ci mikroskop, wala ñu jëfandikoo test bi tuddu antigen-based test bu gaaw la.[2] Defar nañu jumtukaay buy jëfandikoo polymerase chain reaction ngir gis ADN bu doomu jàngoro ji, waaye loolu bariwul ci barab yi sibbiru bari ndax dafa seer te jafe.[3]
Sibbiru bu mën na wàññiku bu baax sudee nit ñaa ngi jëfandikoo sàñce (mustikeer) wala diw bu dàq yoo ngir moytu màtt-mattu yoo yi, wala def lu leen di dàq wala ray, lu ci melni pompu yoo ak dindi dox yi taa.[2] Bari na garab yu ci melni prevent malaria yiñ jagleel ñiy tukki ci barab yu sibbiru bi tasaaroo. Yenn saa mën nañu bindal xale sulfadoxine/pyrimethamine xale ak jiggéenu wérul ci ñatti weer yi njëkk cib ëmb bi ci barab yi sibbiru bari lool. Fiñu tollu amagul ñakk bu ci mën a aar ni naam soxla nañu ko, teewul nit ñaa ngi ciy gëstu bu baax ngir am ko.[1] Ñaari xeeti garab yi ñu digle ngir faj feebar bi ñooy garab yiy xeex sibbiru bi amaale ab artemisinin.[1][2] Ñaareelu garab gi mën na doon mefloquine, lumefantrine, wala sulfadoxine/pyrimethamine.[4] Mën nañu itam jël Quinine boole ko ak doxycycline sudee artemisinin amul.[4] Mooy lañuy digle ci barab yi feebar bi bari, dañu wara xam bu baax ndax nit ki dafa sibbiru laata muy jël garab yi ndax dañuy bañ jàngoro ji dërkiis ci garab gi. Jangoro dem na ba dërkiis ci yenn xeetu garab yu daan faj sibbiru; lu ci melni, dërkiis ci-chloroquine P. falciparum barina ci barab yi sibbiru bi bari, te itam dërkiisam ci artemisinin doon na jafe-jafe bu mag ci réew Asi Gànjoolu-penku.[1]
Fi feebar bi gënee bari mooy ci réew yu tàng yi ak xawa tàng te ñooy yi séq rëdd wiy xaajale suuf si di ekuwaatër.[2] Bokk na ci ñoom Afrigu Suufu-Sahara, Asi, ak Amerik Latin. Mbootaayu Wérgi-yaramu Àdduna bi maanaam OMS xayma na ci atum 2012, ni amoon na 207 miliyoŋi ñu amoon sibbiru. Ci at moomu, feebar bi fatna lu tollu ci diggante 473,000 ak 789,000 doomu aadama, li ëpp ci ñoom doon ay gunéy Afrik.[1] Fuñu tuddee sibbiru xel yi dem ci ndóol te loolu doonul lu baax ci koom-koom guy suqaliku.[5][6] Xayma nañu ni at mu nekk sibbiru dina ñàkkloo Afrik lu tollu ci $12 miliyaar ciy dolaar ndax pajum feebar bi, ñàkk a mën a liggéey ak li muy yàq turism bi.[7]
Royuwaay yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 et 1,8 "Malaria Fact sheet N°94". WHO. March 2014. Retrieved 28 August 2014.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 et 2,7 Caraballo, Hector (May 2014). "Emergency Department Management Of Mosquito-Borne Illness: Malaria, Dengue, And West Nile Virus". Emergency Medicine Practice 16 (5).
- ↑ Nadjm B, Behrens RH (2012). "Malaria: An update for physicians". Infectious Disease Clinics of North America 26 (2): 243–59. PMID 22632637. doi:10.1016/j.idc.2012.03.010.
- ↑ 4,0 et 4,1 Organization, World Health (2010). Guidelines for the treatment of malaria (2nd ed. ed.). Geneva: World Health Organization. p. ix. ISBN 9789241547925.
- ↑ Gollin D, Zimmermann C (August 2007). Malaria: Disease Impacts and Long-Run Income Differences (PDF) (Report). Institute for the Study of Labor.
- ↑ Worrall E, Basu S, Hanson K (2005). "Is malaria a disease of poverty? A review of the literature". Tropical Health and Medicine 10 (10): 1047–59. PMID 16185240. doi:10.1111/j.1365-3156.2005.01476.x.
- ↑ Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA (2005). "Malaria". Lancet 365 (9469): 1487–98. PMID 15850634. doi:10.1016/S0140-6736(05)66420-3.


text:
Diggi-gàmmu
Diggi-gammu, (صفر ci araab), mooy ñaareelu weer ci weeri wolof. Tuddees na ko "safar" ci araab giy firi féex, wéet, limub tus, ci araab mi ngi bawoo ci baat boobu di safar {sifr) ndax féexam ga, ëmbadeem ga dara. Kon safar tuddees na ko safar ci araab - ma baamu- ngir ne weer la wow këri araab yi dañu ci daan wéet, féex ci ci ay ñoñam ngir xare-ji, waxees na it ne li ko waral mooy araab yi dañu ci daan song ak a lokki giir yi, bu ko defee ñu leen di "safaral" maanaam tusal ci seeni bagaas ( maanaam jël li ñu am ba duñu deseeti "tus" (sifr),ñu mujj di ñu wéet ciy yére, féex ciy bagaas).
Xew-xew[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Ci la njabootu Muhammad dugg njéndul Yasid ca Siri.
- ci 7u fan la juroom-ñaareelu imaamu Shiit ba Musaa al-Kasim judd.
- ci 9u fan la ndamu Imaam Aali ibn Abi Taalib ci xareb Nirwaan.
- ci 18 la serigne touba démone gabon.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en) Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar)
- (en) The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia