text:
Bëj-saalumu Aamerig
Bëj-saalumu Aamerig ci yenn sedatle yu àdduna bi dees koy jàppe ni ab gox, walla ci yeneen sedatle, ab ron-gox bu yamoo wi jaar, te li ëpp ci suufam ci xaaju kol-kol bu Bëj-saalum la nekk.
Tëraliin
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bëj-saalumu Aamerig mi ngi ne ci diggante Mbàmbulaan gu Dal gi ak Mbàmbulaanu Atlas gi. Doon na gox bu bariy dun, yi ci ëpp nag ci réew yi ci gox bi lañu bokk. Li ko lëkkaleek Bëj-gànnaaru Aamerik mooy Panamaa. ag càllale gu ay doj moo leru penku gox bi bépp, ci kaw ba ci suuf; li ëpp ci penkoom àllub yamoo la. Amasoni mooy àll bi ëpp ci àdduna bi, ca réewum Bereesil la nekk.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay askan yu jòge woon goxub Asi ñoo ko dëkkee woon, daanaka am na ay junniy at nj.j.(njëkk judd gu Isaa). Amerigo Vespuci mooy tugal-tugal bi fa njëkk a teg tànkam, waaye li gën a siiw mooy ne Kristof Kolomb mooy ki ko wuññi
Cancug waa tugal gu gox bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
La ko dale ca xarnub XVI la way dëkk yu Bëj-saalumu Aamerig tàmbalee am ay jàmmaarloo ak waa Tugal yi. Waa Ispaañ ñooy ñi fa njëkk, waa portugaal tegu ci, ci noonu ndànk-ndànk boroom doole yu waa tugal yépp tase fa di xëccoo suuf sa ak way dëkk ya fa cosaanoo, ak tam it ci seen diggante, ay jàmmaarloo yu metti juddoo na ca.
Limu réew yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Juroom ñaari réew yu temb yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Arsantin
- Boliibi
- Bereesil
- Ciili
- Koloombi
- Ekwadoor
- Guyaana
- Panamaa
- Paraguwaay
- Peru
- Uruguwaay
- Benesuwela
Ñetti réew yu tembul yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Guyaana gu Faraas (Faraas)
- Dunu Falkland (Nguur-Yu-Bennoo)
- Jorjiyaa bu Bëj-saalum ak dunu Sandwich gu Bëj-saalum (Nguur-Yu-Bennoo)
Arsantin • Boliibi • Bereesil • Ciili • Koloombi • Ekwadoor • Guyaana • Panamaa • Paraguwaay • Peru • Uruguwaay • Benesuwela • Guyaana gu Faraas • Dunu Falkland • Surinaam • Tirinidaad ak Tobaago


c: text/html

text:
1Orze' gaze' nu bzaaca̱ tuuba' anc fert. Orze' bruuy gyibaa bet yu. Orze' za baa rsoow ñi cuerp niy. Ze' tooy riib shelcuit. Ze' ya loy briic ñi yaa gal nu na yaa ni doo güidz. Ze' gyi'y rabeeñ gal nu rabee tub yabi gyi. 2Orze' zu yaay tub gyicy mi'. Orze' bi ndiily loñ. Orze' bzu gyi' beey lo nisyudoo. Ze' gyi' reg yu bzuy ñi lo yu wach. 3Orze' ye tona' la brish tiy gal nu rbish ti biidz. Na ornu brish tiy na, orze' mnii guzii gagy se'. 4Na ornu mnii guzii gagy se' na, orze' bicy pe̱e̱ nu nca̱a̱ lo gyicy. Orze' güeña̱ nu zaab ti' gal gyibaa. Orze' nam: ―Riidz nu mnii guzii gagy se' ze', cu' choow ru ñii nañ lardoor. Cue' caar ñii lo gyicy ―nam. 5Gaze' nu bzaaca̱ anc nu zu gyi' lo nisyudoo gal nu lo yu wach, orze' yu ze' pshes nañ yaa beey par baa. 6Orze' bzat yu Ñgyoozh par nu gabe nu segur la gac gal nu mniiy. Ñgyoozh rcyiiñ mi tub la. Mi ze' psa' lagy mi baa, nu gyishlombecy, nu nisyudoo, nu dela coz. Orze' anc ze' bzat yu mi ze'. Orze' nay: ―Walagy ñi nu tuñ lez naa na. 7Tees ornu anc gagy ze' cugyi' nu laay trompet niy, orze' Ñgyoozh gza' lom coz nu rnii toom nu gyicy mi. Coz ze', nde' wangad lagy de mbecy. Tees pshaal mi ñii lo de moz nim, lo de yu nu mnii por cuen nim ―nay. 8Orze' güeña̱ nu zaab ti' nu rnii tub tira' laaba' gal gyibaa. Orze' nam: ―Gua na, nunu gush gyicy mi' nu bi ndiily lo nu zu yaa anc nu zu gyi' lo nisyudoo gal nu lo yu wach ―nam. 9Orze' gua̱ lo anc ze'. Orze' bdiña̱ gyicy mi' ze' loy. Orze' yu ze' nay rab yu ya̱: ―Gush ñi gow ru. Ornu gow ru ñii, orze' ish ñi gal nu ish dziñ. Tees ornu chetiñ nañ ru, orze' gyalyañ ―na anc ze'. 10Orze' brusha̱ gyicy mi' nu zu yaa anc ze'. Orze' bda̱w ñii. Orze' ish row ñi gal nu ish dziñ. Tees ornu gutiñ naña̱, orze' byalyañ. 11Orze' de mbecy mniiy lo̱: ―Orze' na tub tira' rlagy ñi nu shaal ru de riidz nu druu lo Ñgyoozh nu rniiñ lac na de coz nu gzac zañ nac nasyoong, gal nu zañ nac nez de mbecy, gal nu zañ lo riidz, gal nu zañ rey ―na dey rab yu ya̱.
Copyright
Learn More

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1Nchca tin' chcuin' lo'o yu nu ntsu'hui cunta 'in um, si'yana lo'on nan' lcan nu ntsu'hui cunta 'in jun, lo' na'an tloon ña'an mdijin Cristo nu ti'i, cui' cuaña'an qui'ni ca'an 'ñan lo'o cha' cuiya' nu taa ñi tiyaa xaa, 2can' cha' jñan cha' tsu'hue 'in um si'yana chu'hui um cunta 'in jun ta'a na nu cua' mdaa Ndiose 'in um, una si'i lo'o juesa, cui' ca nu lo'o cha' tsu'hue nu ndyi'o tiquee um, ñi si'i na nducua tloo um caja siya' um, cui' ca nu cu'ni um tñan can' lo'o nu chcui lca tiquee um. 3A cu'ni um 'in um ña'an nchca ti' sca x'nan jun, cui' ca nu ndyi'ya ti ña'an culo'o xñan um 'in um. 4Lo' xa ca chcan' loo Ñi nu ntsu'hui ca cunta 'in nchgaa jun ta'a na, chcuan um cunta cha' tsu'hue nu taa Ndiose 'in um la ni' cuaan, na nu a ntsu'hui 'a cha' tsatii. 5Ticui' cuaña'an 'un yu tsa suhue ti, ca ja'an um cha' nu nchcui' yu nu ntsu'hui cunta 'in um, cui' cuaña'an scasca um cu'ni lyo' um 'in um si'yana: —Ndiose nxcuan tloo ñi 'in nten nu siye', una nda yaa' ñi 'in nten nu suun—. 6Can' cha' cu'ni suun um 'in um tloo Ndiose, ñi nu tla la cha' cuiya' ntsu'hui yaa', si'yana cui' ñi scuen cuaan ñi cha' 'in um xa tsa tucua xaa. 7A cunta yaa' ñi xnu um nchgaa cha' nduhue ti' ntsu'hui tiquee um, si'yana cui' ñi ntsu'hui ñi cunta 'in um. 8Xñi um cunta 'in um lo' tyi'in tiyaa um, si'yana laxa'an nu lca ta'a cusuun na, nda'an chcua tyi'iin tso' tsaña'an nchca ti' sca cuichi nu la, lo' nan can' tucui ca 'in cujlyo. 9Can' cha' tyon quee' um 'in can', lo' a tyi'o tso' um sii' cha' nu ndiya qui'an ti' um, si'yana cua' jlyo ti' um scaña'an ti ndijin um nu ti'i lo'o jun sca chcui chendyu. 10Una Ndiose, ñi nu ntsu'hui nchgaa loo cha' tsu'hue 'in, si'ya Jesucristo nsi'ya ñi 'in na sten na loo xaa 'in ñi tsala xaa, xa cua' mdijin chin' um nu ti'i, cui' ñi cu'ni chcui ñi cha' 'in um, cu'ni ñi cha' tyon tla um, taa la ñi juesa 'in um, lo' cuaña'an tyi'in tya tla la ñi 'in um. 11Scati 'in ñi cu'ni tnu na lo' culo ñi tñan tsala xaa. Amen. 12Yu ta'a na Silvano, yu nu ndyu'hui lyoon si'yana ñi ndi'in cha' 'in, ngua'an yu tsa chin' cha' loo quityi re lo'o cunta 'ñan, si'yana taan cha' tnu tiquee 'in um. Taan suun lo'o um si'yana cha' tsu'hue re lca na cha' nu ñi 'in Ndiose, cui' loo cha' nu cua' ntsu'hui um. 13Jun ta'a na nu ndiyo' ti'in quichen Babilonia nchcui' cha' jun 'in um, jun nu cua' ngulohui Ndiose 'in tsatlyu lo'o na, a cunta yu Marco nchcui' cha' yu 'in um, yu nu lca sca sñen' nan' lo'o tso' 'in Ndiose. 14Cui' cuaña'an chcui' cha' ta'a um lo'o nu chcui lca tiquee um. Ndiose cu'ni ñi cha' si'yana tyi'in tsu'hue um nchgaa um nu cua' ndi'in tso' 'in Jesucristo. Amen.
Copyright
Learn More


text:
Xaralay xibaar ak jokkoo
Xaralay Xibaar ak Jokkoo (XXJ) walla Xaralay Xibaar ak Jokkoo yu Yees yi, ci wu-angalteer Information and Communication Technology, ci wu-faraas Nouvelles technologies de l'information et de la communication, moo ëmb mbooleem xarala yees jëfandikoo ngir yor ak jokkale ay xibaar. Yitteem mooy sos ay noste yuy yor ay xibaar, yor seenug suqaliku, seenug dencu, seenug jokkale, ak seenug kaaraange.
Yombul joxe ci ab tekki bu daj ndax amul benn tekki bu ñépp ànd déggoo. Ñi ciy liggéey raññee nañu leen niki ñu seen xam-xam daj, dañoo nekk ñuy xam lépp lu laal: mbëjfeppal, xam-xamu nosukaay, jokkoosoryante.


text:
Taariixu Senegaal
Ngir xam taariixu Senegaal, taariixkat yi am nañu ay gongikuwaay yu bari : gongikuwaay yu gimiñ, yooyu nag yu bari lañu waaye soxla nañu ay gëstu yu xóot, ndax dañuy faral di jaxase diggante dëgg ak léeb (mythe). Ak jeexiit yi, ñoom nag bariwuñu te lu tas la, ak gongikuwaay yu mbind yi, ñoom it yu néew lañu, ndax askan yi dëkke woon Senegaal ca jooja jamono xamuñu woon mbind.
Senegaal nag suuf su ñuy gàddaaye génn la ak su ñuy gàddaaye jëm. Aw askanam, diirub ay xarnu, dañoo nekk ci diggante sax ak laxas. Senegaal nag taxawal na ay séqoo yu am solo ak aw askanam ak itam réew yi mu feggool. Daa na jëflante ci wàllug yaxantu ak gox yu sori yi. Loolu lépp nag tax na ba réew mi am aada ju cosaanu. Nguur gi njëkk ci Senegaal ñi ngi ko taxawal ci lu tollook juroom ñaareelu xarnu g.j, man naa am sax mu jiitu loolu. Nguur yooyu nag amuñu woon doole lu dul ci ñaari xarnu yii, bu fukk ak ñatt ak bu fukk ak ñeent, maanaam ci jamonoy imbraatóor yu ñuul yi (yu nit ku ñuul yi), gu Gana, Mali ak Songaay. Nguur yii ci ron kiliftéefug imraatóor yii lañu nekkoon.
Ci xarnub fukk ak ñeent Jolof soppiku na di nguur gu mag gu am ay sañ-sañ yu yaatu, teg loxo ci ay wàll yu mag ci nguur yooyu. Ci xarnub fukk ak juroom ak bu fukk ak juroom benn, yenn nguur-nguuraan yi tàmbali woon nanoo daggu ci Jolof ndànk-ndànk, ci noonu Jolof mujj di nguur gu yamamaay niki yeneen nguur yi rekk. Nguur gu ci nekk ab buur a ko daan jiite, ab jataay (conseil) moo ko daa jox sañ-sañam, jataay boobu moom lañu dénkoon muy fuglu ay saxalam aki ndigalam , ay foŋsaneer daa nañu dimbale buur bi, di def liggéey yi aju ci saytu alal ji, wattu kaaraange gi, taxawal yoon, ñenn ci ñoom it daa nañu dooni kaŋ (gouverneur) ñeel lenn ci diiwaan yi.
Nguuri Senegaal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
canc gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cada Mosko mooy tubaat bi njëkk a tek tànkam ci suufi Senegaal ci atum 1442, buur ba nekkoon Poortugaal moo ko yónni woon. Ci noonu la waa Poortugaal tambalee jëflante ak waa senegaal yi fa nekkoo, yaxantu judd ci seen diggante. Ci nii ba mu yàgg waa angalteer dal di ñëw, waa faraas tegu ci ak waa Olaand. Dem na ba waa faraas rek a fi desoon sanc réew mi yépp; def Ndar péyam tek fa ab Laman buy yor réew mi. Laman yooyu ay tubaab la ñu daa doon yu daa jóge ca Faraas.
Ci Ndajem Berlin mi la réewi tugal yi waxtaan ba deggoo ci ana naka la ñuy seddoo Afrik.
Jàmmaarloo ci ngànnaay lànk canc gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu ëpp ci goxi Afrig yi waa Tugal yi tegoon loxo ci jàmm lañu ko defe woon, li ko waral mooy waa Afrig yi dañoo jortoon ne tubaab yi de dañu fee jaar rekk waaye duñu fi yàgg. Waaye ci ginnaaw bi lañu gis ne canc gi (la colonisation) de mi ngi defi sémb ngir nar fee sax, te it mi ngi liggéey ci soppi séenuw dundiin.
Ci yenn barab yi ( niki Senegaal ), waa Tugal yi daje nañook ay jàmmaarloo yu tar. Nguuri Afrig yi amoon nañu ay xare (larme) yu ñu waajal, looloo leen dimbali woon ci ñu man a xeex jàmbur yii. Bu dee giir yeek dëkk-dëkkaan yi, ñoom dañu doon xeex ci séenug anam, maanaam di def ay cong yu tàqalikoo, fii ak fee (dóor-làqu ;guérilla).
Waa Afrik yi def nañu ay jàmmaarloo ci ngànnaay, yu jur ay ñàkk yu tar ci sàppes waa Tugal yi. Yenn jàmmaarloo yi wéy nañu ba ci atum 1930 g.j . Ca dëgg-dëgg waa Afrig yi ñoo gënoon a limu, te ëppooni xam-xam ci toolu xare bi. Soldaari Tugal yi nag yoroon nanu ay ngànnaayi sawara yu aaytal, waaye dañoo xawoon a doyadi, ndax manuñu woon a dékku tàngoor wu tar wi ak tawati rëddu yamoo wi (maladies tropicales).
Man nan lim ñenn ci ay way lank canc gi ci Senegaal: Lat joor Joob, Alburi Njaay, Alaaji Omar Taal, Muhammad Lamin Daraame, Saamóori Ture, Alaaji Maalik SY, Seex Ahmadu Bamba, Seydinaa Limaamu Laay, Aliin Situwe Jaata,...
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix Senegaal bu Abdu Xaadir KEBE


text:
1A dat unji kèrèw, Ananiya nit ɓèl daprum de dàara ni toonji ây, ni nit mbinda yèy nîir wàa Tertullu. De 'maaran yèk Pawlu a gin Feliku ngomna. 2Ye 'naasuwan di Pawlu, Tertullu de ɗaa yèerra yèy de gàa: Feliku nit ɓèl, ot tâarre tâam mbâri, ngam muy mu mòorre riiy yey mbâra ni mbangsum jàk ây da nit dees yey gi. 3Orro ot gàamde mbew koo ningàa, koo u hâ a jàk yey kpàana a kàn wey. 4Amma ngam ta mi iisumda loosum ba, mi waamde ndògòn, mu raksi a yèk worro càa. 5Ngam ot kpàawe nit yey mboysirre da nit ây, aanjirre yèy dèy a tîim ni-Yude ây tâage a deesi lang. Ey nit tiɗàm kpees waw ɗi da nit ây futke ot ni-Nasaret ây. 6Ey yiɗi maasum della àay Fay. Hû go ot mòowe. (Ot yiɗi ngin ot hiitu kà yey gàa yèk mgbèngda worro. 7Amma Lisiya wûun sooje ây de dàara e ngosu ni kpèw kpèw a kàn worro. 8De gàa da nit ây 'maaga yèk wàa aw dàara a gin wey.) To mu gunu go di nit yey, muy ni hak wey kpàa gum kpàa cèngnum yèk yey pî 'maara ot gi. 9A ni-Yude ây kana aw 'mèmsi a yèk maan, de gàan: Yèk yey hû go tâaye. 10Ngomna de hîiw orri di Pawlu e yèe. Pawlu de gàa: Ngam mi cèngni, muy mu ngomna, mu nit hiitum ɗi da nit ây a dees yey gi diga yeri dèy, yèe gim yèe yèk hak mum ni tinîir kâwrriya. 11Muy ni hak wey kpàa gum kpàa cèngnum, ti hòm unji ra sàm cuk diga ye dikmi waarra Fay a Yerusalem gi ba. 12Aw kpàam mi hàanjirre yèy di nirri, koo mi yûusirre da nit ây a àay Fay ba, koo a àay gin kimjum, koo a riiy ɓèl gi ba. 13A nit ây gi gaw kpàa gòynum a yèk yey 'maaran a hak mum ba. 14Amma jàk yey lònim a ɗàm kpees wey gi, mi futɗe ot fûuya yey gàan ot mboyrriya ɗi gi, mi dapru di Fak too rra mum, mi goosi a yèk mgbèngda Muusa ni yèk nit lònum ây pî tâage kètiya gi. 15Mi dii ni jàk dànda a yèk Fay, kà yey ngorin aw ɗa, nge gûysum a wurra dii daw da nit mbâr ây ni nit makta ây. 16Hû go mi hâtɗe tâarra ni tinîir burriya koo ningàa, a ɗàm kpees Fay ni gin nit ây pî. 17Pawlu de gàa bak: A dat yeri 'nang 'nang mi cenda a Yerusalem ba. De isimi a farra ngam mi 'maa jàk mgbaanjunum da nit ta mum, mi hîi hîiri ɗa di Fay. 18Ye kpàamin a àay Fay, mi gbèe hîirra hîiri, mi ɓetkini hak mum, aw kpàam ni mûsa nit ây a farra ba, mi mbir koo jâ ge yûusi da nit ây ba. 19A ni-Yude ây kana anga a dees Asiya aw dii nà a farra. Aw tâa go ni yèy, ndika aw aw 'maara yèk maan a ɗàm kpees wey. 20Koo a nit ây tâage ay gi, sey aw kàl maarra jày kpàamin nà a ɗàm kpees nit ɓèl raknjum ây gi, 21ti tâa go ngam yèk yey ba, ye bimmi a tîim waw mi gàa: Yèk gûysum a wurra, aw hiitimde unji yey a ɗàm kpees wun! 22Feliku ngaa cèngni yèk ot Yeesu mbâra, de woo jàk maan ngam mgbàr kana, de gàa daw: Lisiya wûun sooje ye ge dàara, dànda mum gbèe ge gbèe a yèk wun. 23De hîi orri di nit ɓèl sooje ây e faaw di Pawlu a kultuma, amma e atnjufa a 'màar wàa, ta e njang daw da kor ta Pawlu aw dàara aw mgbaanju gi ba. 24A dat unji càa Feliku de dàaran ni kin wàa sàni-Yude. De tèe aw 'naasu di Pawlu ngam e kàli daw yèk goosum di Yeesu Kristu. 25Ye tâa Pawlu kàl dawrre yèk gòyrra ɗèm a ɗàm kpees Fay, ni yèk mòosum hay, ni yèk kiita ɓèl ge dàara gi, Feliku de tole de gàaw: Kòsòng gerre, tayi! Mgbàr kana mi kpàa go orri, 'naa gim 'naasum. 26Dàne ɗa, Pawlu hîi ge hîiw seede ngam e woowa. Hû go de 'naasu nak mûsi jày ngam aw haa feeri. 27Yeri cuk ye hòme, Porkiyu Festu de koyrra ngomna a dat Feliku. Feliku yiɗige e kâwsi tinîir ni-Yude ây, de woow di Pawlu a kultuma.
Copyright
Learn More


text:
1Xacan' mxina'an, lo' na'an ndon ñi nu lca Slya' sca loo qui'ya nu naan Sion, tsatlyu lo'o sca ciento ntsu'hui tucua yla ntsu'hui jacua mii yu nu cua' ngua'an nii ñi tuchcan, a cunta lo'o nii Sti ñi. 2Ngune 'ñan jui nu ycui' la ni' cuaan, lo' ngune na tsaña'an nchca ti' ljyaan tyi'a tlya, tsaña'an ne xa ngula 'a nchu tyi'yu, lo' tyi'i nu nchcui' can' ne na tsaña'an nchca ti' xa ndla ne' cuhuii nu naan arpa. 3Nguila yu sca jyiin nu cui ti tloo ñi nu nducua se'en nchca cuiya' cha', lo'o tloo jacua nu lo'o ca can', lo'o qui'yu cula can'. Ñi a tucui nu ncua 'in cu'ni cha'an jyiin can', tsaloo ti sca ciento ntsu'hui jacua yla ntsu'hui jacua mii yu can', cui' nu cua' ngulo laa ñi 'in lja ta nten chendyu. 4Nde yu nu nsñi cunta 'in, nu a nchca siya' qui'ni ca'an 'in ne' cuna'an. Nducui ncha'an 'in ñi nu lca Slya' nchgaa se'en nguiaa ñi. Nde yu nu mdo'o laa lja nten chendyu si'yana ca yu nu culoo, lo' Ndiose lo'o ñi nu lca Slya' tucua tloo 'in yu. 5Ñi sca cha' cuiñi a mdo'o tu'hua yu, lca yu sca nu luhui tloo Ndiose se'en nducua ñi. 6Xacan' na'an tlu'hue la ni' cuaan mducui xca angujle, lo' ljyan lo'o sca suun, cui' cha' tsu'hue 'in Ndiose nu a ntsu'hui cha' tsatii, si'yana quine 'in nchgaa nten chendyu, quichen tnu lo'o quichen suhue ti, nchgaa ta nten, lo'o nu nchcui' xca loo cha'. 7Nchcui' cueen angujle can': Chu'hui sca ytsen 'in um lo'o Ndiose lo' cu'ni tnu um 'in ñi, si'yana cua' mdiyaa braa nu cu'ni ñi xñan bsya. Cu'ni tnu um 'in ñi nu mtñan ni' cuaan lo'o chendyu, lo'o tyi'a tujo'o, lo'o nchgaa se'en nducua tyi'a. 8Ti' ycui' xca angujle nu yaan nde chon' can': —Cua' ngujlyo, cua' ngujlyo Babilonia, cui' quichen tlyu can'—, si'yana cua' ngunan' yu'hui nten ndi'in sca chcui chendyu si'ya cha' ngunan' nu m'ni. 9Nu cua' nchca snan angujle nu yaan nde chon' can' ycui' cueen: Cha' ntsu'hui nu cu'ni tnu 'in 'ni la can' uta lcuin 'in, lo' cha' taa ya' cha'an cuiya' 'in 'in tuchcan uta yaa', 10ticui' cuaña'an Ndiose lo'o cha' nsin' ti' ntsu'hui tiquee ñi xitijin ñi 'in can' nu ti'i, se'en nu culyoo ñi cha' nsin' ti' nu mtsa'an yu'hui ni' cusya 'in ñi, lo' tyijyin can' nu ti'i loo quii' ndiquin lo'o azufre, lo' tsato'o cha' re tloo nchgaa angujle nu luhui 'in Ndiose lo'o ñi nu lca Slya'. 11Tsala xaa ntsu'hui cha' tyi'o sñi 'in nu ntsu'hui loo quii' can', scaña'an ti ndijin can' nu ti'i tla lo' cucha, nu m'ni tnu 'in 'ni la can' uta lo'o lcuin 'in, cui' cuaña'an lo'o nu ngua'an cuiya' nii can' 'in. 12Nde nchca chcan' ña'an tsala ña'an nda loo jun nu cua' mdo'o hui 'in Ndiose, nchgaa jun nu nxu'hua se'en cha' nu nchcui' ñi lo' ndiya qui'an ti' 'in Jesús. 13Ngune 'ñan jui nu ycui' ti' la ni' cuaan: Ca'an sca cha' nu chcuin' lo'o: Tsu'hue ca xu'hue nu caja ti' cua' ñii chcui nu nguiaa nde loo, tsalca nu ndiya qui'an ti' 'in Ñi X'nan na. Nchcui' Espíritu: Cha' ñi ca, xitñan' can' lo'o nchgaa tñan nu m'ni, si'yana cua' ncua chcan' loo tñan tsu'hue nu m'ni can'. 14Mxina'an, lo' ncua chcan' sca ndla mten, can' nducua Yu Qui'yu nu Mdo'o nde ni' Cuaan, nducua sca corona oro quee ñi, lo' yaa' ñi nducua sca bxtyi cha. 15Ni' lyaa can' mdo'o xca angujle nu nchcui' cueen lo'o ñi nu nducua loo ndla can': Tyisnan lya um lo' si'yu um, cua' mdiyaa braa quio' nchgaa na nu nducua loo chendyu, tsala ña'an cua' nguhuen na. 16Ñi nu nducua loo ndla can' mdyisnan msi'yu ñi 'in na, lo' mxo' ñi nchgaa na nu nducua loo chendyu. 17Mdo'o xca angujle ni' lyaa nu nducua ni' cuaan can', lo'o can' nducua sca bxtyi cha yaa'. 18Se'en n'ni tnu jun 'in Ndiose mdo'o xca angujle nu ntsu'hui cunta 'in quii', lo' cueen ycui' lo'o nu nducua bxtyi cha yaa' can': Si'yu lya nchgaa stya uva nu nducui loo chendyu si'yana cua' nguhuen na. 19Angujle can' mdyisnan msi'yu nchgaa stya uva nu nducui can', lo' msu'hua 'in na se'en nu ntsu'hui cha' culo Ndiose cha' nsin' ti' tiquee ñi lo'o uva can'. 20La tu'hua quichen can' ngulo' su'hua ñi mti uva can', lo' tlya tne nguilo 'in na tsaya' mdiyaa na se'en ntsu'hui ti tu'hua cuiyu, a cunta msnan na tsa se'en ntsu'hui lyoo snan ciento kilometro.
Copyright
Learn More


text:
Pël
Pël genn giir la gu nekk Senegaal. Pël yi ci Sowwu Afrig, dañoo bokk ci waaso yi gën a bari gën a yaatu. Senegaal, Mali, Gànnar, Gàmbi, Gine, Gine Bisaawóo, Niseer, Burkina Faso, Niseeria, Benin, Kot Diwaar, Kameroon, Réewum Diggu Afrig, ba Sudaan, ca réewum yii yépp Pël yi ña nga fa. Xeet woowu am nañu tur yu bari: Pël ci Wolof, ci Afrig mooy tur wi gën a siiw, Fula ca Mande ya, Fulani ca Naar ya, Fellata wala Fellan ca Sudaan.
ÑÑoom ci seen bopp dañuy wax Pullo wala FulBe. Isipt mooy réew mi ñu bawoo. Pël ya ca Isipt ay nit ñu ñuul lañu nekkoon. Ba noppi, ay nit ñu weex, ñëw ca seenum réew juge Asi ak Tugal , bokk na ca xeet yooya: Scythe, Aryen, Phrygien, Hittite, askan yu bari yu ñuy tudde ay waa End-tugal (Indo-européen). Pël yu ñuul yi ak nit ñu weex ñi dañoo jaxaasoo woon. Lii moo tax Pël yi gën a xees, gën a sew, am kawar gu gën a nooy, bu ñu leen xoolee ci yeneen xeet yu ñuul yi ci Afrig. Ba noppi, Imbraatóor gu Iran(ñoñ Cambyse ñi(les Perses) ), tegoon nañu loxo réewum Isipt, di fa tege dund gu metti, rawati na ca nit ñu ñuul ña. Lii moo tax Pël ya ak Séeréer sa gàddaay, dëkki ca Sudaan (Nubie) dëkki seeni maam, soog a dem Senegaal. Pël ak Séeréer danoo bokk maam, seeni làkk tamit. Yàgg nañoo ànd, dañuy kalante ci seen biir. Ca yoonu Tekuruur, pël ya ca Dexug Senegaal rekk lañu nekkoon ak seeni nag. Booba nekkuñu woon ay jullit. Amuñu woon nguur ndax ak seeni nag ci màng rekk lañu nekke woon. Meew ak Sanqal (ñórndi) moo doonoon seenu lekk. Pël ci boppam am na xeet yu bari (Leyyi/KinDe), Ardo mooy seen Buur: JaawBe yi, UrurBe, WodaaBe, LaaCe, CutinkooBe, YirlaaBe. Am na yeneen KinDe. Màng gi ñu dëkke tax na ñu tuuru ci Sowwu Afrig gépp, ba far delseeti Sudaan, cig muñ ak coona ndax saa su nekk ci dëkki jàmbur yi rekk lañuy nekk, seen nag yi leeg-leeg ñu ruur tooli baykat yi, loolu it di jur xuloo bu rëy ak ŋaayoo ci seen digg ak woroon tool yi.
Ca atum 1539 Koli Tengella Bâ, mi ngi bokke ci Pël ci wetug baayam, bokk it ci Mande yi ci wàllug yaayam (Keyta), dajale woon na sàmmkati Pël yi ak mande yi, ngir ñu man a am doole. Daa di dugg ci yeneen xeet (Wolof, Séeréer, Bajaaranke, Joola, Baga, Sooninke . Ñoom ñépp ak seen aroo Koli Tengella, ñu yéeg ba Tekuruur, di xeex ak Buur-ba Jolof ba, ndax kii moo doon yor dëkk ba, ak Lam-Toro ya, Lam-Térmes, Lam-Taga ya, Juroom ñeenti fan soog a yor dëkk ai. Koli Tengella teg na fa njabootam (Denyakoobe yi), tudde na nguur ga Fuuta-Toro (Fuuta mooy dëkku Pël ca seen Làkk). Lii ca Senegaal la xewe.
Ca Mali Pël ya doñoo njëkk am doole ca atum 1818. Booba nag Ahmadu Bari, Sëriñ la nekkoon, dajale na Pëli Jullit yi, ak Mande yu jullit yi ( Mandé Mori yi : Siise, Ture, Silla ), ngir ñu àndandoo xeex (Jiyaar) safaan nguuru Bàmbara yi fi nekkoon (nguuru Ségu ak Kaarta). Buuru Bàmbara yi (Fama) ak seeni jàmbaar (Ton-Dion), amoon nanu doole, lii moo tax Ahmadu Bari tabax Imbraatoor gu Pël ca Massina Kese. ak itam Pël yi, ca Mali, foofu lañu ëppe woon ba tay (Tay jii foofa mooy diiwaan (Région) bu Mopti). Ca Gine, Pël ya dañu faa yàgg, waaye Mande ya (Jalonke) ñoo yoron dëkk ba. Ca 1715, ay Pël yu jullit yu juge Fuuta-Tooro ak Massina ca Mali, ñoo ñëw Gine, di fa Jiyaar, di ray ñi duli jullit walla di leen jàpp ay jaam, lii moo tax giir yu bari (Susu yi, jalonke, ak Baga yi) daw ca géeju Gine, di tabax foofa ay nguur. Pël yu Jullit yi dañu doon ray ñoom tamit yeneen Pël ngir ne nekkuñu woon ay juulit. Pëli jullit yi dañoo bokkoon ca njabooti: Bâ, Bari, Jallo, Sow. Ñoom ñoo tabax nguuru Fuuta-Jalon. Karamoko Alfa Jallo mo njëkk a nekk Almaami. Ca Niseria atum 1808, Usmaan Dan Fojo, njabootam Fuuta-Tooro la bawoo, nekk ay Tooroodo, Sëriñ bu mag la nekkoon, bu bokk ca tariixa Xaadiriya. Moom nag dajale na baykatu Awsa yi, ak sàmbkati Pël yi, di leen dugal ci Lislaam, ndax ñu man a def jiyaar ca Nguuru Awsa yi fi nekkoon. Ray na Buuru Awsa bi, daal di tabax Imbraatoor gu Sokoto. Dem na xeex ca Imbratoor gu Kanem-Bornu ca Cadd, waaye ñooñu dañoo amooon doole lool. Ca kaw Kamerun atum 1810, benn sëriñ bu tudd Mojibo Adama, dajale na Pëli jullit(foofu Fulbé lees leen di wax) yi fi nékkoon, nu tabax nguuru Adamawa. Waaye am na Fulbé yu bari (WodaaBe/Borooro), yoy ànduñu woon ca googa nguur. Modibo ak yeneen Pël yi ñoo defoon Jihaad, ndax ay jullit lanu woon. Modibo Adama, Usman Dan Fojo moo ko dimbali woon. Ca atum 1860, Alfa Yaaya Molo Balde, tabax nguuru Fuladu ca Bëj-saalumu Senegaal. Daal di dajale Pël yi di leen dugal ci lislaam, ndax Almaami bu Fuuta-Jalon Alfa Bokar Biram, nee na woon du dimbali ku dul Jullit. Almaami boobu ak Alfa Yaaya xare nanu ak nguur gu Mandé, Kabbu ak seeni Buur (Mansa), ndax foofu Pël yi danu faa nekkoon Jaami Mandé yi. Ñaari Buur rekk ñoo yoroon Fulaadu, Alfa Yaaya ak doomam Musaa Molo Balde.
Kon Pël yi, Lislaam moo leen dajale, di leen jox doole.
Pël seeni Nostey mboolaay nii lanu tëdde woon:
- RimBe ñoo daa doon Buur yi.
- JaawanDo yi, ñoo daa topp RimBe yi di leen won nan lañuy yore nguur.
Ñeeño yi:
- WayilBe ñoo daa nekk Tëgg yi.
- LawBe ñoo daa doon Seen yi.
- SakeeBe, nekk Wuude yi.
- MabuuBe, doon Ràbb yi.
- BaambaaDo, doon Xalamkat yi, woykati Jàmbaar yi.
- Gawlo, Woykati Buur yi.
Jaam yi:
- Maccudo walla Kordo.
Ca Isipt Pël ya, dañoo yoroon ñatti Sant rekk (Ba, Ka, Bara (tay mu soppiku di Bari)). Ba noppi Pël yi danoo jël yeneen Sant Ndax dëkk bi, walla Mban yi, liggéey yi ñu doon def.
Li lépp ba am tay Sant yii: Bâ, Bari, Jallo, Ka, Ja, Sow, Jaw, Caam, Naan, Jum, Dikko, Seydi, Mbow, Bokum, Dem, Sidibe, Sàll, Ca fulaadu Pël yu bari Jamanka lañu sant. Ca Mali Sidibe mooy Sow. Ca Niseriyaa Pël yu bari Bello lanu sant. Ku sant Baal, maamam ay Bâ lanu woon. Ku Sant Jakk maaman ay Sow lanu woon. Sankara, Sankaré, Shagari, yooyu yépp benn lanu. Am na Pël yu bari yoy dem nanu ca Wolof ya, looloo tax am ay wolof yu sant (Caam, Mbow, Sow, Naan, Sàll). Am na tam waaso yu bari yoy dikk nanu ci Pël yi, moo tax am ay Pël yu sant Siise, Ture, Njaay, Jakite, Kamara ak yeneen sant.


text:
Bijjaan
Bijjaan aw yaram la wuy jur ab toolu bijjaakon. Man naa nekk ab mbëjbijjaan, moom dafay soxla ñu koy jox dawaanu mbëj ngir muy man di wéy di jur toolu bijjaakon. Man naa nekk itam bijjaan bu sax, ndax ngir jur tool bi du jële dara ci biti, Lépp ci biiram lay xewee, moo tax toolu bijjaakon bi di sax ba faww. Bii bijjaan man naa juddoo ci dénd ci yenn xeeti xeer walla it manees na koo sàkk.
Ab bijjaan di na am lu néew-néew ñaari dott, benn bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum. Yenn xeeti yaram yi bijjaan da leen di xëcc, lu mel ne weñ, yeneen yi mu leen di bëmëx, lu mel ne ndox. Soo jëlee ñaari bijjaan nga jegele bëj-gànnaaru benn bi ak bëj-saalumu beneen bi dañuy xëccante.


text:
1Un kor ta mum, ye tâa un futɗe yèk goosum Yeesu Kristu Nitcoorra worro a 'mita wàa, ta un rapti nis nit ây 'nang 'nang ba. 2Ngam to nirri lek go a àay kimjum wun, ni tikòr kangeerri a kàn, ni lurra delliya, nit kana ɗa dàara go, lekfa ni lurra ngatiya, 3un ii go nis wun a gin nit yey mgbapke lurra delliya, un gàaw «tâa a gin tâam mbâra gi», un gàaw di nit èca ngaa «gòy muy ay go, koo tâa ay a gin nafta nak mum gi», 4kà yey un ɗòlnjirre ni hak wun, un ire nit hiitum ây ni dànda maktiya. 5Raksin, un kor ta mum yiɗim dun gi! Fay catke nit èca ây a kparri gi, ha aw tâa nit bèeb ây a goosum, aw lek a wûun wàa, yey gàa ge hîi da nit ây yiɗu gi. 6Amma un un coo daw da nit èca ây ba. Ti tâa nit bèeb ây ndakrunu jày ni ndakcu, nàtkunu aw 'maanu a kiita ba yi? 7Ti tâa aw aw maasi della nîir yey hîinu Fay gi ba yi? 8Un mbitɗe mbâra, to un futɗe go yèk wûun Fay, kà yey gàa nà a defterre wàa: Yiɗi nit tâanjum wey kà yey yiɗum hak wey. 9Amma to un raptirre go nis nit ây 'nang 'nang, un tèerre jàk maarra, yèk mgbèngda hii ge hiitunu kà nit hàanjum ây. 10Ngam koo wun futke yèk mgbèngda pî amma mgbòl go a yèk kpolo, mbire jàk maarra a woy ngasta ɗa. 11Fay gàa «ta mu ii njeenu ba», gàa ɗa «ta mu ɓàr nirri ba». To mu ii go njeenu ba, amma mu ɓàr nirri, mu dii nit yewrra a yèk mgbèngda. 12Yèen, mbirin ɗa kà nit ây ge hiiti daw yèk mgbèngda hîigina tâam tiròom gi! 13Kiita ge iiw 'maton di nit yey èege 'maton gi ba. Amma nit yey tâage ni 'maton gi, kpàa ge kpàa 'maton a kiita Fay. 14Un kor ta mum, to nirri gàa go dii ni goosum a tinîiri, amma ti lònirre tèem ba, goosum maan ji ge mbira ya? Malla goosum maan saa ge saanuwa yi? 15To kor wey nihun koo nikin èe go lurra ni tiriici, 16amma nirri kpolo a tîim wun gàa daw go «tayin mbâra, awin ebi, riin un oli», ti hîi daw jày a gayam waw ba, ji ge mbira daw ya? 17Hû go ɗa ni goosum, to ti lòni go tèem ba, goosum maan wurre. 18Nit kana gàa ge gàa: Muy mu dii ni goosum, miy ngaa mi dii ni tèem. Kàlnim goosum wey cen tèem, miy ɗa kà gim kàlnum tèem mum a goosum. 19Muy mu goosirre, nge Fay dii kpolo. Mu mbire mbâra. A tindòom ây ɗa aw goosirre hû go, aw malle tolnji. 20Muy mu ray ɗi! Mi yiɗi mi kàlum, goosum cen tèem gi goosum maan ɓa hû go ɗi: 21Wosom worro Abraham gòye ɗèm a ɗàm kpees Fay ni tèem, ye 'maa hàm wàa Isak a gin gurfum gi. 22Mu kpàawe kày 'mèmsi goosum ni tèem wàa. Tèerra tèem tâage jàk tigbèesunum a goosum wàa. 23Hû go gbèe yèk defterre Fay, gàa: Abraham goosuge di Fay, Fay de sagu nit gòyrra ɗèm, de 'naasu soob wàa. 24Kà yey un kpàa, nirri gòye ɗèm a ɗàm kpees Fay ni tèem, naa ni goosum gbè. 25Hû go ɗa Rahab kin tikàm toonji, ni tèem gòye ɗèm a ɗàm kpees Fay, ye ngore mbâra da ni-Israyel ây tèeran daw gi, yuuni daw a ot kana gi. 26Kà yey tâa isi jungci cen gi wutiya ɗi, hû go ɗa goosum tâa ti lòni tèem ba, wutiya ɗi.
Copyright
Learn More


text:
Suuf
Suuf si, mooy ñetteelu àdduna bi gën a jege jant bi, moom nag man nan koo woowee "Suuf si" walla "Àdduna bi", walla "Àddunaay Suuf" walla "Àdduna ju Baxa".
Suuf si nag bari na ay mindeef yu fi dëkk, nit ci la bokk, ci li nu xam fii rekk la ag dund am. cig xayma, boroom-xam-xam yi nee nañ, Àddunaay Suuf, mi ngi sosu am na 4,57 miliyaari at, te ag dund mi ngi juddu ci kawam ci diirub benn miliyaar ciy at. Moom nag jawwam soppikuna ci anam bu waral wërlaayam doon guy dundeef man a juddoo.
Kaw Suuf gu biti gi nag dafa séddatleku ci ay doj yu dëgër yu bari, di yëngu ci lu bari ci kawam ba leegi mat na miliyoŋi at. Daanaka 70% ci kaw Suuf si ay mbàmbulaani ndoxu xorom a ko muur, li ci des di ay gox aki dun. Ndox mu yollaakon mi ñu jàppee ne mooy yor dund, ci ni ñu ko xamee, Suuf si rekk mooy àdduna bi ñu gisagum bu ko am ci kawam. Ci biir Suuf si nag la fa na ne mooy: magma bi, ab saalub biti bu yollaakon biy jur toolu bijjaakon bi, ak saalub biir bi nga xam ne weñ la.
Suuf si day am ay digaale ag yeneen mbir yi ne ci kaw jawwu ji.
Diir bi Suuf si di def ngi man a def ab wër bu daj ci jant mooy 365,26 bés (bés di 24 waxtu)
Taariixam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boroom-xam-xam yi àgg nañ ci man a xam yenn xibaar yi ci dembi Suuf si. Suuf si ak yeneen àddunaay nosteg jant bi ñoo ngi juddu am na booba ak léegi 4,57 miliyaar ciy at, doore ciw niirub jant(nébuleuse solaire), di ab donjub pënd ak gil(gaz) gu bàyyeekoo ci juddug jant bi. Ci ndoorteel gi muy ruy, wàllu Suuf si féete woon biti tambalee sedd, dem ba doon ab donj bu dëgër bi ndox tambalee dajaloo ci jawwam. Yàggul dara weer wi dal di ciy tegu, boroom-xam-xam yi, ci lu wóor jàpp nañ ne mi ngi juddoo cib mbëkkante ci diggante Suuf si ak benn mbir bu réyaam matoon 10% gu Suuf si. Benn xaaj bi des ci Suuf si(yokk réyaayam), beneen bi nekk weer wi, dend ak moom.


text:
1Miy mi Pawlu, mi nit yey 'naasim Fay, ha mi tâa nit Yeesu Kristu tèerriya kà yey yiɗi Fay gi, 'mèmsa ni Sostenes kor worro, 2ot kèpfa dunde, dun nit ta Fay kimje a Korintu, un nit ây tâage ɓetkumya a gin Yeesu Kristu, ye 'naasunu ha un tâa nit della ta wàa, 'mèmsa ni nit ây tâage koo u hâ 'naase nîir Yeesu Kristu Nitcoorra waw, ni Nitcoorra worro gi. 3Nge Fay Too worro, ni Yeesu Kristu Nitcoorra aw hîinu mbâr waw ni tâam mbâri! 4Mi gàarre mbew di Fay ngam wun koo ningàa, a yèk mbâr wàa kpàanu a gin Yeesu Kristu gi. 5Ngam a gin Yeesu Kristu un kpàa bèebi pî, koo a yèk hâ, koo a cèngnum jàk hâ. 6Kà yey yèk seedamku Kristu gòyrre kpèw a tîim wun, 7cen hîir Jungci Delliya tâa un kpàa ba gi, ye tâa un waarre lòta Yeesu Kristu Nitcoorra worro. 8Ey gò ge gòynunu ɗa ha mgbàr gbèeni, gun tâa ni yèk kana a hak wun ba a unji wàa ge ii kiita gi. 9Fay gòyrre a yèk wàa, ey 'naasunuge ha un 'mèmsi kpolo ni Hàm wàa, Yeesu Kristu Nitcoorra worro. 10Amma un kor ta mum, mi mgbèngnurre ni nîir Yeesu Kristu Nitcoorra worro, ha un yèe yèk kpolo, ta ɗòlnjum e tâa a tîim wun ba, amma un 'mèmsi a dànda kpolo, ni raknjum a jày kpolo. 11Un kor ta mum, a nit Kolowe ây aw kàlimge, tilètnjum dii a tîim wun. 12Jày gàami kà yey, ngam koo wuna a tîim wun yèerre 'nang. Nit yey gàarre «miy mi nit Pawlu ɗi», nit kana gàarre «miy mi nit Apollo ɗi», nit kana gàarre «miy mi nit Piyèr ɗi», nit kana ɗa gàarre «miy mi nit Kristu ɗi». 13Mba Kristu ɗòlnji hak wàa cuk yi? Koo aw gbalim dim dim di Pawlu a minjum kpiiri ngam wun yi? Koo un kpàa baptisma ni nîir mum yi? 14Mi gàarre mbew di Fay, ngam mi ii baptisma koo di wuna a tîim wun ba, sey di Kirispu ni Gayu, 15ngam ta nirri kpolo e gàa, kpàa baptisma ni nîir mum ba. 16Amma mi ɓaysi ɗa, mi iiwrra baptisma di Estefanas ni nit àay rra wàa. Hòm go di yey, mi cèngni to mi iiwrra go baptisma di nit kana ba. 17Kristu ti tèem iirra baptisma ba, amma tèem ha mi sak Yèk Kâwrra, ti tâa ni còycum a yèk nirri ba, ngam ta wurra Kristu a minjum kpiiri e tâa ɓa hû go ba. 18Ngam sakta yèk wurra Kristu a minjum kpiiri, kà ray tâa daw da nit ây gbeegi gi. Amma a gin worro dot nit ây saage gi, yèk maan mbinum Fay ɗi. 19Ngam gàa a defterre Fay: Gbee gim gbeesifa còycum nit ây còyci gi, kpi gim kpiwfa cèngnum jàk nit ây cèngni jày gi. 20U hâ tâa ni còycum ya? U hâ tâa ni cèngnum yèk defterre ya? U hâ tâa nit mbinda hàanjum yèy a tîim yòot nit ây tâarra yey ya? Fay inuge di còycum kparri gi e tâa ray. 21Ye tâa kparri ni còycum wàa ti cèngni còycum Fay ba, Fay yiɗige e saani daw da nit ây goosu gi, ni ray a sakta yèy. 22A ni-Yude ây aw gunde lònum jàk kayeefi, a ni-Girèk ây ngaa aw kàmde còycum. 23Amma orro ot sakɗe yèk Kristu gbaluwan a minjum kpiiri gi. Da ni-Yude ây tâa daw yèk timgbòlnji, da nit ây èege yèk Fay tâa daw yèk ray, 24amma da nit ây tâage 'naasumya, koo ni-Yude ây ɗi, koo yòot ni-riiy ây kana ɗi, Kristu tâage mbinum Fay ni còycum Fay ngam waw. 25Ngam rak Fay hòme còycum da còycum nit ây, nûurra Fay hòme kpèw kpèw di kpèw kpèw nirri. 26Un kor ta mum, raptuwan di hak wun a ye 'naasunu Fay gi, un cen ni nit còycum ây dèy a tîim wun kà nit ây kana ba, un cen ni nit mbinum ây dèy ba, un cen ni tiròom ây dèy ba. 27Amma Fay carre rak kparri, ha e mòosini daw lawsam da nit còycum ây, carre nûurra kparri, ha e mòosini daw lawsam da nit kpèw kpèw ây. 28Fay carre jày tâa aw 'misurre a kparri ba, ni jày wâskin a nit ây, ni jày tâage ɓa hû go, ha e inu di jày 'misin a nit ây e tâa jàk ɓa hû go, 29ngam koo wuna ta e 'misi hak wàa a ɗàm kpees Fay ba. 30Amma ey 'mèmsunu ni Yeesu Kristu, iiwe e tâa còycum worro. Yeesu gi hîigina gòyrra ɗèm, ni tâarra nit della ta wàa di Fay, ni sàasum a jàk maarra, 31ha e tâa kà yey gàa defterre Fay: Nit yey râani hak wàa gi, sey e râani ngam Nitcoorra.
Copyright
Learn More


text:
1Nu nac trat loga la, yu' mod nu briib zily mbecy Ñgyoozh. Nunu bzub tub yu' negy gyishlombecy ii. Ze' briib zily dey mi. 2Yu' ze' ricy cup ñi cyup cuart. Cuart loga la, nde' bloo la dey ñi Lugaar Yon. Ze' zub tub candeler ily nu tub mez. Ze' nguaa gyishtily nu bzu chu dey par Ñgyoozh. 3Na par ich tub ro' negy ca tuuba' cuart. Orze' cuart ze' bloo la dey ñi Ze' nu Blazha' Zir Lugaar Yon. 4Ze' zu tub mez or par nu zaay dey yaal. Nunu ze' zub gyiñ ni trat nu bicy nu Ñgyoozh dey. Gyiñ ze' briily dey or dutuub lañ. Nañ gyiñ ze' ri tub casit or. Ze' nañ ñi yu' maná, coz nu bdow dey lat nu gusay lugaar ub zi. Nunu laab nañ gyiñ ze' ri yanga Aroong nu briib i'ñ ich ze'. Nunu laab nañ gyiñ ze' ri cyup gyita' nu pca leey ni Ñgyoozh. 5Ze' par too gyiñ ze' zub cyup nab ni tub lo mbecy nu yu' gyibaa nu la Querubines. Nab ze', nde' muesht ni gyel lily ni Ñgyoozh. Nunu ptiily lowe'ñ par nu soow ñi lugaar ze' nu ricy sulagy Ñgyoozh cyi mbecy. Tees na wac shaal de̱ lac zu dela coz ze'. 6Na ornu bi zu lily de coz ze', orze' de uz nu zu riiñ lo Ñgyoozh zaab za la dey nañ cuart loga ze' par nu za' lo dey riiñ nu bi cay. 7Tees tub zi la uz nu rzu' lo Ñgyoozh por cuen ni de mbecy, tub zi la yu ze' gac chu'y nañ cuart cyup ze'. Nunu yu ze' tub tir zi gac chu'y nañ cuart ze' nañ tub ña'n. Rza nuy reñ nu rbic yu lo Ñgyoozh nu nac de cyiy, gal nu nu nac de cyi mbecy. 8Na Espiriit Yon ni Ñgyoozh rbic mi nu gad lagy den nu lat nu gabee zu uz riiñ nañ cuart loga ze', orze' wac chu' mbecy nañ cuart cyup ze', ze' nu blazha' zir lugaar yon. 9Mod nu ricy dey nañ yu' ze', nde' ricy ñi nu yet lag den cuen mod nu rac nu de ub na. Orze' yaruuñ nu de gun nu rbic mbecy lo Ñgyoozh tiem ze', gal nu de bañcyug nu rut dey lom, de nde' wac gyicy nap ñi lardoo mbecy, gun gabee wac chu' dey nañ cuart cyup ze'. 10De uz ze' tub lo zi'l cuen ni dey ni de coz row mbecy zi'l, gal nu ni de coz nu ro' zi'l dey. Cuen ni dey nu lac mod gyicy caacy yu de coz. Nunu de riiñ nu ricy de yu ze', nde' tub lo zi'l nu cyiiñ ñi gal tiem nu bruu zac tub mod cub. Orze' gya' lo de coz nu ricy de uz ze'. 11Tees na Crisht bi biid mi. Byac mi uz nu rzu' lo Ñgyoozh por cuen ni den. Ricy mi de coz nap nu rzac den na. Yu' nu zum riiñ nañ ze', nde' coz nap zir, nunu coz nu cyiiñ zir gaze' yu' nu bzu de uz riiñ nañ ze'. Nunu yu' ze', walab mbecy bzaay ñi. Nde' walab coz ni gyishlombecy ii. 12Ornu Crisht gu'm nañ cuart nu blazha' zir yon ze', orze' wancha num reñ chiib, ni reñ biser par nu cuic mi lo Ñgyoozh, sinu reñ ub lam gua num. Orze' gu'm tub tir zi'l nu nac dela mbecy, nunu bicy mi nu gac gruu mbañ den tub la. 13Gun gyishlombecy ii rbic dey reñ chiib, nunu rbic dey reñ tor, nunu rtush las dey di'ñ terner too de mbecy nu a̱' caacy, gun orze' gyicy caacy dey yu. 14Benu ni, orze' ¡dzi zir coz ily ricy reñ Crisht! Gun nu nac Espiriit nu zu tub la, orze' Crisht briic mi ub mi par tub gun nu rila sac falt ni. Nunu nu nac reñ mi, orze' gyicy mi nu wat den lo Ñgyoozh nu nac de coz to' lo nu bicy den, de coz nu gyicy nu yad ñi nu gat den, gun orze' gyicy den coz nu rlagy Ñgyoozh mbañ. 15Nde' nu Crisht nac mi biñ nu bzu trat cub. Nu nac nu gut mi, orze' guud mod par nu gyicy sulagy Ñgyoozh de cyi nu bicy de mbecy nu byub ic trat loga ze'. Nunu gut mi, gun orze' de mbecy nu bzum nu gac nim zeeñ mi gyel nap nu rila waded ni yaa dey, gal nu mnii Ñgyoozh nu segur la gyicy mi. 16Na benu tub mbecy gyicy yu tub trat nu rniiñ lac mod gyicy nu dey de coz nu yu' niy ornu gat yu, orze' rlagy ñi cuic de famil niy nu gad lagy de mbecy nu bi gut yu anzir nu gyicy dey gal nu rniiñ lo trat ze'. 17Tees wagyicy dey gal nu rniiñ lo trat ze' lat nu gabee mbañ yu nu bzu trat ze'. Sinu ornu bi gut yu, orze' gyicy dey gal nu rniiñ lo trat ze'. 18Nde' nu trat nu bicy Ñgyoozh nu loga la, bzu nap dey ñi nu nac nu pshu reñ. 19Gun Moisees blab yu dela coz nu mnii leey ze' lat de mbecy zigy. Gaze' nu gush yu tub nac gyich ña shily, nunu gush yu tub yaa yag nu la hisopo. Orze' psal yu nde' lo reñ chiib, nu lo reñ biser nu gu' can nu nis. Orze' pcooy nde' lo gyicy ni leey, nunu pcooy ñi lat de mbecy zigy. 20Orze' nay rab yu dey: “Nii reñ nu gyicy nu chesu nap trat ni Ñgyoozh, trat nu bzum nu gyicy yac der”, nay. 21Ni' zi'l mod pcoo Moisees reñ ich yu' yon ze', nunu pcoo ga'y reñ ze' lo de yuu nu nguaa nañ ñi. 22Gun par lo leey sñuu ga la gac dela coz yacaacy ñi nu nac reñ. Nunu Ñgyoozh rila wayicy sulagy mi ni de mbecy benu washu reñ. 23De coz ze', nde' nab de coz gyibaa. Tees ni mod rlagy ñi gyacaacy ñi. Na de coz rishli nu yu' gyibaa dzi zir gun ily rlagy ñi niñ. 24Gun Crisht wanchu'm nañ tub yu' yon nu bzaa mbecy. Yu' yon nu bzaa mbecy ze', nde' tub nab de coz rishli gyibaa. Tees Crisht ub la gyibaa gu'm. Ze' zum lo Ñgyoozh por cuen ni de ub na. 25Na uz nu zu riiñ lo Ñgyoozh por cuen ni de mbecy Israeel, yu ze' rzu'y nañ cuart ze' nu blazha' zir lugaar yon. Tub ña'n ga rzu' nuy reñ bañcyug ze'. Tees Crisht wancuic mi ub mi par tub gun lo Ñgyoozh nu zañ tir gal nu bicy de yu ze'. 26Gun benu ni, orze' rlagy ñi nu zañ tir gat mi nese nu bzub gyi' gyishlombecy. Tees na, ornu sñuu ga gya' lo tiem, orze' bruu sac mi tub tir zi'l par dela mbecy. Briic mi ub mi par tub gun lo Ñgyoozh par nu za' lom cyi de mbecy. 27Na dela mbecy rlagy ñi nu gat dey tub tir zi'l, nunu despuees orze' gri bee Ñgyoozh ni dey. 28Nunu ni' Crisht tub tir zi'l briic mi ub mi par tub gun lo Ñgyoozh par nu bza' lom cyi zigy mbecy. Orze' despuees gruu zac mi tuuba' tir, nunu nde' walaba' nu za' lom cyi de mbecy, sinu par nu co mbañ mi de mbecy nu rbez nu cyid mi.
Copyright
Learn More


text:
Wolof (làkk)
Wolof làkk la wu ñuy wax ci Gaambi (Gaambi Wolof), Gànnaar (Gànnaar Wolof), ak Senegaal (Senegaal Wolof). Mi ngi bokk nag moom wolof ci bànqaasub atlas bu làkki kongoo yu kojug nit ku ñuul yi. Mbokkoo gi mu am ak làkku pël lu yàgg la. Am na it lu mu seq ak yeneen làkk ci gox bi niki séeréer, joolaa ak basari.
Tëraliin
Ubbite[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bi ñu demee ba gis jëmm ja, muy ku sew, tuuti te xaw a wow, waaye di ku ñu muure ab taar, ci anam gu woyof te loyox, di ku ñu aare kàttan, sóob ko ci ag fonk-sa-bopp doonte ag neen la, solal ko yerey yëgle ak jaral, te ma jëli loolu ca jafeem gaa jëli. Bi loolu amee, da ma ne leen xanaa kay du kii ngeen ma doon wax? ñu ne aha kay, cis lëf, cig yéemu, ak ñàkk a xalaat ne di naa sikk mukk ci moom, ma jug man, xajal leen foofa fépp.
Ma ne nag waaw ku mel nii, ci li mu làmboo ciy melo, lu ko nit di doye ? Ginaaw bi nag dégg naa ñu'y wax naan moom de bokk na ci ñi gën a jekk ci boobule gox, ànd ak jaaxle ci sama aw jëfiin, ci ba nga ma ko fa ba, ma ne leen man : moo xam! Lii mooy li am ci sunu làkk wii, walla yii di yu Afrig yi, dañu di yu am solo te man a dem ni yépp di deme, am barab ci digg barabi làkk yépp, waaye li nu dal nun waa Afrig, mooy li dal sunu lépp, dalaale ci li muy dal sunu kàllaama yii nga xam ne wii de bokk na ci yi gën a nosu, gën cee nooy, gën cee nangoo defaru, yéwénu, ruy, ci ku ko ruyal, tey way nag ca nanu bëgge mu waye ni.
Ana nag ku am janq bu mel ni bii cib taar, nangoo ni, jongee ni, jekke ni, man nee toppatoo, nangu nee jeme-kanam, waaje ni ngir lemu ci say bëgg-bëgg, ana ku am ku mel nii, looy xoolati ku sewe nii, ràgge ni, te taaroodi ni?
Li ma bëgg a wax mooy naka lanu bëgg a bàyyee sunu làkk yii, rawati na wii di wolof, ca nooyam ga, ak nangoom ga, ak gàttam ga ak noppaleem ga, taaram ba, leeram ga, manam gaa leeral ak yaatoom ga, ak ruyu gi mu nangu, naan da nga'y jëlati weneen di ci sonn ak a sonle, naan day wa gën? Ma ne ñoom ñoo gis loolu man de déet !
Wolof mooy làkk wi ñu gën a wax ci Senegaal, waaye ngir doyodig waa Afrig yi ba leegi, franse mii nga xam ne lu matul fukk cib téeméer ci doomi Senegaal yi rekk a koy wax moo fiy làkk wu njëkk, maanaam wi nguur gi di waxe di ci liggéeye.
Cosaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ni ko gëstukat yi waxe, làkku wolof am na ag mbokkoo ak yeneen làkki Afrig yu bari, yu mu bokkali maam. làkk yi dañ leen a séddale ci ay wàll: bu ci nekk ñi am ag mbokkoo lañu fa def. Nee nañu wolof ci wàll gi ñu'y woowe bànqaasub atlas bu làkki kongóo yu kojug nit ku ñuul la bokk. Am na ag mbokkoo ak pulaar ak séeréer ak joolaa ak yeneen.
Daanaka ñoo ngi koy làkk ci senegaal gépp, bëj-gannaar ba bëj-saalum, penku ba sowwu. Donte wolof da di làkku askanu ñi ñuy woowe ay wolof, waaye kàllaama wolof amul aw dig. Dem na ba romb dig (frontiere)yu Senegaal àgg ba Gaambi, Gànnaar ba Mali, ci ñaari dëkk yu njëkk yi sax boole nañ ko ci seeni làkki réew. Daanaka gox boo dem ci Senegaal am nañu waxinu wolof wu wuute: am na wolofi waalo-waalo, jolof-jolof, saalum-saalum, wu kajoor-kajoor, wu baol-baol ak wu lebu.
Mbindin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
--154.0.180.65 29 Ut 2014 à 00:17 (UTC) h h=== Abajada wolof === a - à - aa - b - bb - c - cc - d - dd- e - ee- é - ée - ë - ëe - f- g - gg - i - ii - j - jj - k - kk - l - ll- m - mm - mb - n - nn - nc - nd - ng - nj - nk - nq - nt - ñ - ññ - ŋ - ŋŋ - o - oo - ó - óo - p - pp - q - r- rr - s - t - tt - u - uu - w - ww - x - y - yy.
1- Doonte sax, li ñu téj ci biir lonk yi ngay dégg, nanga bind: xule, bu bëggee, pus, xuloo.
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- commons:Category:Wolof pronunciation Ngir déglu waxiinu baat yi
- wikbaatukaay: ab baatukaay bu matale ci wolof
- Xibaaryi.com : Yéglekaay bi njëkk ci làkk wolof
- xLingua-Online-Dictionary German-Wolof / Wolof-German


text:
Yoonu murit
Yoonu murit walla Muriidulaa ni ko ñenn ñi di waxe, wenn yoon wu am solo la wu tasawuf, muy moom tasawuf benn bànqaas bu mbóotu (mystique) ci lislaam , mi ngi nekk nag rawati na ci Senegaal ak Gàmbi. Muy lu ñu sos ci ndoortel XXeelu xarnu, ki ko def di Seex Ahmadu Bamba, yoonu murit nekk na tay yoon wi gën a am ag jeexiital ci Senegaal, bu ñu waxul ci Afrig gu sowwu gi [1] Murit yi tam ñi ngi jëf lu am solo ci wàllug koom-koom ak politig [1]. Njiitul réew mi Abdulaay Wàdd, mi ñu fal ci 2000, mooy njiitul Senegaal lu murit li njëkk a am [2].
Tëraliin
Aaday Murit[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Aaday murit (walla ju yoonu murit)lu jeexiitalu ci caaday Afrig la, rawatina ju wolof. Yitte ak fulla ji yoon wi jox liggéey tax na ba mu man a suuxatu bu baax ci wàllug koom-koom ci Afrig, te tax na it ba mu man a tas bu baax ci dëkk yu mag yi ci Tugal ak Diiwaan yu Bennoo yi. Tay, daanaka mbooleem dëkk yu mag yu Bëj-gànnaar yi gàddaay gu Senegaal gi dëgmalsi te jëm fa kanam, am na ag Kër Sëriñ Tuubaa (Barabu daje ngir julli, jaamu Yàlla, defi màggal, daaray jàng xam-xam añs). Moom de dalub mbooloo mu murit mi la, fi ñuy defe seeni daje ngir jaamu Yàlla, walla ngir leneen, waaye it dana di jariñ it niki ab teeruwaayu gan ñeel way door a agsi yi ciy gan. Danañuy faral di def ab siyaare walla lu mel ne ag aj gu ñuy def ci at mu ne ca dëkk bu sell ba Tuubaa, gi nekk ci digg Senegaal.Màggal gi genn xumbéel la guy jëmmal at mu ne fàttalikug gàddaayal gi ñu defoon Seex Ahmadu Bamba ca 1895, ci loxol kiliftéef gu Canc gi (l'autorité coloniale).
Gongikubaat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baatub mourid walla murit ni ko wolof yi di waxe, mi ngi bawoo ci Jef ju Iraada, te mooy « bëgg dara », « namm dara, xëccu jëm ci lenn » teg ca gongikooti ci murīd giy tekki « aji namm mbaa aji bëgg», jubloos ci aji namm ji Yàlla ki bëggul ku dul moom, lu dul moom, lu dul ngërëmam, loolu it mooy firi fonk gi taalube yi di def seeni sëriñ, ndax Yàlla ga ñuy gis ci ñoom, maanaam ñoom ñoo fi nekkal Yàlla ci jàngale Diine ak aar ko. Murit nag benn la ci ñaari baat yu ba ca des di Laah, kon muy muriidulaa, di tekki aji namm ji Yàlla, maanaam ki Yàlla rekk tax a jug, mu mel ne baat bii mbooleem yooni tasawuf yi dañu koy jëfandikoo niki taalube, walla dongo, waaye bokk na ci li gën a génne baat bi, jox ko fulla mooy ñëw gi yoon wi ñëëw ci jamono joj lislaam da cee xawoon a doyodi, néew ci doole, te li ko waral di nekk gi nit ñi nekke woon lu wuute ak lislaam, daan ko foye, yor geneen dund gu dul gi lislaam tànn, wii melo di lol ñu bari ci bindkati Senegaal yi wax nañu ci, ku ci mel ne Sëriñ Musaa Ka ak ñu ko moy, melokaan wii nag man nañu ne bokk na ci li taxoon Seex Ahmadu Bamba jugoon mel ne ku naan «ana ku namm Yàlla» ana «ku Yàlla tax a jug», ca foola la baat bii daal juge di tekki leegi képp ku di taalubeb murit, muy baat bob daa jug mel ne kuy tàqale diggante ki nekk ciy caaxaan ak ki ko nangoo ba te jublu lu baax li di Yàlla ak la ko wër. Sëriñ bi booy xool day mel ne yorul aw yoon, waaye lislaam la jug ngir taxawalaat, yeesalaat, ndax mbooleem yoon yi mu fi fekk, da leen a nangu, topp leen, jël seeni wird, daa na joxe mbooleem seeni wird te booba mi ngi yor wird wu juge ca Yàlla jaar ci Yonent bi Muhammad, ni yoon yepp ame seeni wird. Leegi kon luy ndayi muy joxe yooyule wird te yoroon wu boppam? Ndaxte daa jugaloon lislaam déet aw yoon, moom moo wax ne
« wépp wird wu waay yor ngir jëmmi Yàlla rekk te leneen taxu koo jug, moo xam woowu daa bawoo ca Jiilaani (Xaadiriya) mbaa mu juge ca Ahmad Tiijaan (tiijaan), na xam ne li mu yor moo dig jub»
Kon kii boole jullit yee ko taxoon a jug, yombal seenug jëm ca Yàlla, far digi yoon yi, boole ñepp ñuy jaami Yàlla ci ron keppaarug Lislaam
Yàllaange (Théologie) ak nosiin wu biir gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yoonu murit Seex Ahmadu Bamba (1853-1927)moo ko sos, mu di aw yoon wu mbóotu wow mi ngi feeñ ci Senegaal ci biir aw nekkiin wu mboolaay wu ñu nëxël ag sellam jaxase ko, nga xam ne Canc gi (la colonisation) jaxase na bu baax nosteg màndaxoo gu mboolaay gi (le système d'équilibre social). Ngir nag yéwénal mboolaay gu senegaal gi Seex Ahmadu Bamba daa woote woon jëme ci ñu roy njàngalem Alxuraan mi, te ŋoy ci sunnas Yonent bi Muhammad (j.m), te xeeñtu it maanaay tasawuw yi te roy ci, fullaal it xam-xam ak liggéey te jox leen seen àq ak xiima.
Lii nag daa dëppoo ak li ñuy wooye ag yeesal mbaa ag yéwénal, ndax ci Tasawuf waxees na ne Yàlla (t.s) day yonni ci téeméeri at yu ne, jenn Aji yeesal (walla mujaddid) juy taxaw ci dundalaat, yeesalaat lislaam ca dëgg-dëggam, kooku tam mooy nekk aji donn ju ruu ju Yonent bi (j.m), ñu koy wax (qotb walla « pujub cellte ») maanaam fa ag sell man a yam. Bamba kon kenn lay doon ci tànnéef yii.
Yàllaange gu murit yi (walla seen gëm-gëm) dafa jeexiitalu ci yoon yii di Xaadiriyaak Tiijaan waaye it ak mbindi Alxazaali, nga xam ne Bamba da koy tudd lu bari ciy mbindam. Yenn jullit yiy woote ag cunna danuy jàpp ne gëm gu tar gii am ci murit yi jëm ci Ahmadu Bamba aki way donnam aw xeet la ci ag njaamu xërëm, waaye booy xool xamadi rekk a ko waral, ndax ku xóotal ab xam-xamam ci yoon wi duggi ruqam di nga gis lu dul loolu, nit nag bu jëfee lu moy la ñu ko xamal moom mooy ka tooñ, kon na murit yi di jàng mbindum Sëriñ bi tey bañ di tëñëxu di doxe ni ñu ko bëgg a doxe, bëgg ko nee gëme, tey doxe ni ko Sëriñ bi bëgge ci ñoom. Seex Ahmadu de giseeful ciy mbindam lenn lu dëppoowul ak Alxuraan ak sunna [1].
Murit yi am nañu ay jikko ak xiima yu di yu lislaam fekkoon ci ñoom, te xawoon a giim Sëriñ bi ñëw dekkalaat ko . Bokk na ci yooyu liggéey gi ñuy àgg ci di sellal, jàpplanteek dimbalante. At mu nekk ay milyoŋi nit dañuy bawoo fu nekk di màggali Tuubaa gi nekk ci digg Senegaal . .
Ni ko Emmanuel Brisson gise, Yoonu Murit « dafa nosu - ci gis-gisu ñenn ñi - niki ag noste gu laman (système féodal), moom daa tegu ci kaw ag toppe gu joyu ñeel genn kiliftéef gu ruu (une autorité spirituelle), Xalifa bu matale bi (le Khalife général), di ku doomu mbaa mu sëtu ci anam gu jonjoo ci Aji sos ji yoon wi. » [2].
Taariixu yëngu-yëngu gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Muy ku janook yoriin wu cang gi(l'administration coloniale) maanaam tubaab yi ngir mbooloom mii di wéy di màgg ba tàmbali woon leen a tiital, Seex Ahmadu Bamba gàddaayalees na ko ci anam gu toftaloo ca Gaboŋ (Afrig gu yamoo gi (Afrique équatoriale)), dale ko ci 1895 ba 1902, ca Gànnaar dale ko 1902 ba 1907, ginaaw bi ñu teg ko ci ron ag dëj gu ñu wattu (résidence surveillée) ci Senegaal ba kero muy làqu (génn àdduna) ca 1927. Kiliftéef gu Faraas gii mujj na ko nànd xam ne aw ay taxu koo jug, mu jàmmal ko, loolu it may yoon wi ci ndimbalul Yàlla ag naataange gu kawe.
Bi fi Sëñ bi jugee ci 1927 ba tay, ay Xalifaam yi ko fi wuutu ñooy ay doomam, dale ko ca ka ca mag, ba ca ka ca gën di gone:
- Sëriñ Muhammadu Mustafaa Mbàkke, dale 1927 ba 1945
- Sëriñ Muhammadu Falilu Mbàkke, dale 1945 ba 1968
- Sëriñ Abdul Ahad Mbàkke, dale 1968 ba 1989
- Sëriñ Abdu Xaadir Mbàkke, moom ag ayam weesuwul 11 weer dale 1989 ba 1990
- Sëriñ Saaliwu Mbàkke (mi ngi gane àdduna 1915), di xalifa dale 1990, làqu ci guddig 28 jëm 29 desambar 2007
- Sëriñ Muhammadu Lamin Baara mom Muhammadu Falilu Mbàkke, dale 30 desambar 2007
Ginaaw bi fi Sëriñ Saaliwu bàyyikoo, moom miy doomi Sëriñ Tuubaa ju fi mujj, la xilaafa gu matale gi tuxu leegi dem ci sët yi. Xalifa bii fi nekk mooy ki mag ci sët yi, di Sëriñ Muhammadu Lamin Baara Mbàkke, ññu koy wax Alaaji Baara.
Seexal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bi Sëriñ bi yoree yoon wi ci la seexale ñennat ci mag ñi, bu ko defee ñu daal di leen féetale ñenn ci taalube yi, loolu nag daa doon luy am ginaaw ag yar akug wulli ba mu mel ni war ci ab sëriñ dëgg bu war a jiite aw nit ci lislaam, bu man a yare, man a tege ci yoon. Loolu mooy li am ci Maam Seex Ibraayma Faal ak Maam Cerno bi tubaab yi gàddaayalee Sëriñ bi. Seexal gii nag dakkoon na ca 1912, at mi Sëñ bi seexale ki mu mujj a seexal, mu di Madiba Silla ca Njaaréem. Sette gi ci amaat mooy Beeco Cuun mi ñu ne Sëriñ Saaliwu moo ko seexal ca 1987. Seexal gii jeqi na coow lu bari ci biir yoon wi. Bokk na ci Seexi Sëriñ Tuubaa yu may yu jàmbaare yi Sëriñ Ndaam Abdu Rëhmaan Lóo, Sëñ Isaa Jenn
jeexiital gu koom-koom ak gu politig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yoonu murit mi ngi gën di yaatu bu baax, te am na it ag jeexiital gu am doole ci politigu Senegaal . Moom day joxe ay ndigali farle (consignes de vote) te xalifa bi it lu sakkan ciy way politig dañu koy seetsi, di diisook moom juge fu ne.
Ci wàllug koom-koom ak mboolaay , « Ñoom Murit yi dañuy joxe dëkkuwaay, dund ak tàggatug xel - ci jàngale alxuraan ak xam-xam yi ci aju - ñeel xale yi gën a ñàkk, mbaa yi "sànku". Am nañu ay way jam (détracteurs), yu leen di yedde seen roose gi, seen mbay mu bari mi, seen ndimbal gu mboolaay gi (aides sociales). (...) Yoon wi war naa yor koom bu sakkan mu bawoo ci mbay mi, rawati na ci gerte g. » (Brisson, 2008 [2])
Wisaaroo gi (La diaspora) ca Paris, ca Brescia ak ca New York, nga xam ne daa jàppe xaalis muy lu sell, ndax ci liggéey la meññoo, ak ci yaxantu, day yonnee ay lim yu rëy ci xaalis ñeel mbokk ya nekk Tuubaa.
Xalifa yu Murit yi ñaare ñu am ag jeexiital lañu, ndaxte duñu rekk ay njiiti ruu yu ay taalube yu ñu nattale ci 3 ba 5 milyoŋ, (man jortu naa ne ëpp na loolu di dem ndax Tuubaa rekk lu ëpp milyoŋ dëkk na fa), waaye it ca dëgg-dëgg ay njiit lañu yu jamono (yu àdduna) yu dëkkub Tuubaa bii nga xam ne mooy péey bu ruu bu murit yi, te mujj na ndànk ndànk (moom Tuubaa) di ñaareelu dëkk bu Senegaal, ngir diisaayu demogaraafam ak bu koom-koomam.
Yeneen doom mbaa sëti Sëriñ bi, ñoom it ñu am ag jeexiital lañu ni xalifa yi, ak doonte àgguñu ci xilaafa gi. Ku ci mel ni:
- Seex Ahmadu Mbàkke Gaynde Faatma, mi ñu xam ci ag sóoboom ci yar ak jëmale kanam gu mboolaay-koom-koom (socio-économique) gu mbooloo yi, xame nañu ko it ci jeexiital gi mu am ci njiiti politig yu Afrig yu mag yi, mi ngi faatu ci 1978 ;
- Seex Muhammadu Murtalaa Mbàkke, "sëriñub wisaaroo gi" (le marabout de la diaspora), moom it muy ku ñu xam ngir sos gi mu sos ngir Yàlla rekk lu sakkan ciy cëslaayi jàngu ci mbooleem Senegaal, mi ngi làqu ci 2004. fii mu tollu doomam ak xalifaam sëriñ Maam Moor Mbàkke mi ngi wéyal ab liggéeyam, di ci dolli yeneen cëslaay yu bees(autres structures nouvelles) yu dëppook gis-gis bu jëm-kanam bi mu am ci ag jamonoo (la modernité). Moom de mi ngi jéggeek murit gi ag wàll gu am solo ci lu aju ci wisaaroo gi (au niveau de la diaspora).
Bidaa[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kenn ci ñi gën a siiw ci taalubey Bamba yi mooy Seex Ibraayma Faal. Bàyyi na fi ay dongo yu ñuy wooye Baay Faal yiy wottee seenug ñàkk a julli ak woor, liggéey bi ñuy def ci seen loxo ak yalwaan , looloo tax yeneen jullit ni ñoom di leen jam tey naqarlu seeni jëf. Seen njañ yi ñu yore ak seen létt yi yobbe na leen way nemmeekusi yi (touristes) di leen jaawale aki rastamen . Maam Seex nag nekkoon na di ku dëggu te liggéeyal lislaam lu réy, waaye ñàkk a jullit gi ñu bari firee nañu ko ci ne daa amoon ngànt, ndax daa meloon ne ku àndul woon ak sagoom, booy xool it ci ni mu daa waxe mbaa mu koy jëfe lépp da daa wund loolu, mu mel ne ku sóobu la woon ba sóobu gi yobbu ko ci mu nekkoon di ku àndadi akum xelam te loolu lislaam boole na ko ci sart yiy tee julli di war. Bokk na ci sart yiy tax julli di war nit ki ànd akum xelam. Sëriñ bi bind na ko bataaxel bob Sëriñ Abdul Ahad 3eelu xalifa génn woon na ko móollu ko ca téere ba ñuy wax majmooha, muy téere bu dajale waxi Sëriñ Tuubaa yu bari, ma nga cay wax naa :« Yaw Ibraayma Faal boo jotee ci sama bataaxel bii nanga digal sa ñoñ ñuy julli te nga sax ci te muñ ko, laajuñu la wërsëg ñoo la koy jox, te mujj gu rafet ñeel na way ragal Yàlla yi,» lii di aw laaya wu alxuraan wu mu ko yonnee ngir délloosi ko ci, kon day mel ne Sëriñ bi moom wàcci na ak ku nekk, Maam Seex nag ak ni mu gëme Sëriñ bi bu julliwul ngànt a tax, ndax daawul jëfeedi ndigal te loolu ndigal la woon. Seen gëm-gëm nag amul lenn lu ko wuuteel ak bu lislaam, ñu jàmbaare lañu ci lislaam di liggéey di joxe, ngir lépp lu ñu war a kopparal ci lislaam man a kopparu, lépp luy sémb man a àntu, foo leen fekk dañuy sikkar (maanaam tudd Yàlla) di woroomi pastéef yu kawe aki jéll, bu koor gee ñuy joxe ay ndogu ñeel way woor yi, di tabaxi jàkka aki jumaa, lii rekk mooy li ñu leen man a doyodale ci lislaam te du ñépp ñooy ña ca dul julleek a woor, am na ci ñoñ dañu koy def, doonte ñu néew lañu it.
Térekaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en) O’Brien Donal B. Cruise, The Mourids of Senegal. The Political and Economic Organization of an Islamic Brotherhood, Oxford, Clarendon Press, 1971, XXII-321 p. (Publication d'une thèse de 1969)
- (fr) Omar Ba, Ahmadou Bamba face aux autorités coloniales (1889-1927)
- (fr) Jean Copans, Les marabouts de l’arachide. La confrérie mouride et les paysans du Sénégal, Paris, Sycomore, 1980, 263 p. (Thèse Paris, EHESS, remaniée)
- (fr) Momar Coumba Diop, La confrérie mouride : organisation politique et mode d’implantation urbaine, Lyon, Université de Lyon, 1980, 273 p. (Thèse de 3e cycle)
- (fr) Youssouf Diop, « La signification du mouridisme dans l'actuel contexte socio-politique du Sénégal », Université de Dakar, 1983, 118 p. (Mémoire de Maîtrise)
- (fr) Mamadou Mbodj (dit) Pape Coumba, Le mouvement des jeunes dans la confrérie religieuse des mourides. Essai d’analyse et d’interprétation, Dakar, Université de Dakar, 1980, 149 p. (Mémoire de Maîtrise)
- (fr) Oumar Mbaye, Le mouridisme sous le khalifat de Mohamed Fadilou Mbacké (1945-1968), Dakar, Université Cheikh Anta Diop, 2000, 98 p. (Mémoire de Maîtrise)
- (fr) Cheikh Tidiane Sy, Traditionnalisme mouride et modernisation rurale au Sénégal. Contribution à l’étude des rapports entre socialisme et islam en pays sous-développés, Paris, EPHE, 1965, 236 p. (Thèse de 3e cycle, publiée sous le titre La confrérie sénégalaise des Mourides. Un essai sur l’islam au Sénégal, Paris, Présence Africaine, Université de Paris, 1969, 353 p.
- (fr) Samba Sy, Le mouridisme à l'Université : essai sur l'association des étudiants mourides, Université de Dakar, 1984, 85 p. (Mémoire de Maîtrise)
Filmkaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- 'Yoonu murit' di ab film bu Samba Félix Ndiaye defoon ci 1976.
Karmat ak delluwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ 1,0, 1,1 et 1,2 Emmanuel Brisson, Reportage sur les Mourides, 2008, sur le site de Grand reportage.
- ↑ 2,0, 2,1 et 2,2 Njuumteg royuwaay: Balise
incorrecte ; aucun texte n’a été fourni pour les références nommées
Brisson3.
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jukki yi ci lonku[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- [[]]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- موقع مريدي بالعربية www.wikimouridia.org, dal la buy wax ci yoon wi ci araab
- Majalis.org
- Association Culturelle Réligieuse Islamique Mouride
- Mouride.com
- Jamiatou.com
- Daaramouride.asso.ulaval.ca
- htcom.sn
- Ahloubadar.com Serigne Bi Reck
- Bibliothèque virtuelle Cheikh Ahmadou Bamba
- Emmanuel Brisson, Reportage sur les Mourides, 2008, sur le site de Grand reportage.


text:
Xeltu
Xeltu baat la bu nu doge ci « filasofia », muy baat bu cosaanoo ci làkkuw gereg, maanaa mi mu yor ci baat yi di « sopp hikma » loolu di (xel mu rafet ;sagesse ci Fr), ba ci laaj rekk ne « lan mooy xeltu ? » dees koy jàppe ab laaj bu di kojug xeltu bu nu man a yendu di ci dàggasante. Lii benn la ci màndargay xeltu yu dëgg-dëgg yi ak jeng gi mu def jëm ci laaju ak defi gëstu ci lepp lu mu man a doon te jéem a xam dëgg-dëggam aki màndargaam aki àtteem. Lii lépp a tax nag xeltu di xam-xam bu yaatu te bari ay ñall, laal daanaka ci xam-xam yépp, walla ci mbooleem wàlli dund. Waaye loolu lépp téewul muy xam-xam bu wéet ci boppam wëlif yeneen xam-xam yeek jagoo yi (specialisation). Xeltu leeg-leeg ñu melal ko ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci jëmmi xalaat, cib déndam ak ci settantal, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a indi ay tontu ci laaj yi am gi di indi ak nekk gi (l’existence). Xeltu seere na ay jëm kanam yu am solo te lëw, dale ko ca waa Geres ya sos ponki xeltu yu mag yi niki xam-xam buy tabax ab gis-gis bu matale ñeel nekk gi(adduna bi) ci biir gis-gis bu di kojug li-am(réaliste), ba ca xeltukati jullit ñi nga xam ne danoo jëflanteek ndonol Geres li (li fi waa geres yu yàgg ya ba woon), jaxase kook nattu (experimentation), daal di soppi “xeltu bu kojug li-am” bi, yóbbu ko ci “xeltu bu kojug tur” ak “xeltu bu kojug xam-xam ak nattu” ci jamonoy yewwute walla judduwaat (renaissance), teg ci “xeltu yu kojug am yi” (existence) ak “yu kojug nite yi” ak “ngéri yees gi ak la ca ginaaw yeeg” ak “ñàkk” (maanaam dee walla bañ a am). Xeltu gu yees gi – ci aaday seggat ci Amerig gu bëj-gànnaar gi(USA) ak nguur gu bennoo gi (UK) (ci seen aada ji nu am ci seggat mbir yi (anaaliise ko)) – day barastiku jëm ci gën a nekk gu xarala ci gu neen rekk, moom day taxaw ci xellu (logique) ak ceggat gu dégg-dégg (conceptual analysis), looloo waral ay tërte (sujets) yi yitteem di jëm day àgg ci làmboo “gis-gis bu kojug xam” ak “jikko” ak “déndu làkk” ak “déndu xel”. Am na yeneen xam-xam ak jubluwaay yu jàppe xeltu muy jàng “fann” (walla ci Fr:art) ak xam-xam yi, bu ko defee muy gis-gis bu daj te matale, di tegtalub dund bu ubale te daj. Ci déggiin wii la xeltu di nekke di luy yittewoo xamale yoonu dund ga gën, dootul nekkati luy jéem a xam dund gi. Jamono yi jubluwaay bu seggat bi jàppee xeltu muy mbirum jëf mom fawwu nu jonjook moom, doxal ko, jëf ko, am na yeneen një (jubluwaay) yu ko jàppe muy cëslaay (base) li xam tegu, ñu war koo xam xam gu wér te xereñe ko.
Tëraliin
Xamale luy xeltu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xeltu baat la bu gereg bu juge ci (fila) di tekki sopp, ak (sofia) di tekki hikma maanaam (sagesse) walla xel mu rafet, kon muy firi ((sopp hikma)). Baatub xeltu ci jamono ju yees ji ñi ngi koy wax jublu ci dox gi nit di dox ngir xam laaj yu mag yi aju cig dundam, bokk na ci yooyu dund ak dee ak li-am (realité) ak maanaa yi ak dëgg. Baatu xeltu it dees na ko di faral di jëfandikoo ngir xamalee ci li xeltukat yu mag yi def ciy liggéey yu nu bokk.
Waxtaan ci xeltu du lu waa geres jagoo ñoom rekk, waaye kay ag wàll la ci xayug (civilisation) xeet wu nekk, xeet yépp a ci bokk. Looloo tax laaj luy xeltu? Du tekki benn tontu rekk. Xeltu cig tàmaleem ca jamonoy Taalis da doon gëstu cosaanul am gi (l’existence) ak aji bind ji (le créateur), ak ne-ne (matiere) bi ñu binde mbindéef yi, ak xeet (elements) yi leen toggale, bu ko defee dàggasante gi wéy di tang ci loolu ba ci jamonoy Sinon ak (Sofistaa) yi nga xam ne danu doon jëfandikoo xeltu ci weddi Yàlla ak wëlbati maanaa yi ak dégg-déggi baat yi (li nu ciy dégge) ngir notal seeni gis-gis, waaye mi ngi tàmbali ci jamonoy Sokraat mi Siisroon doon melal ci ne mooy ((ki wàcce xeltu ci suuf si jële ko ci asamaan si)), maanaam mooy ki jële xeltu ci xalaat ci nekk gi ak ki ko sàkk, ak xeet (elements) yi mu ko toggalee (yi mu ko sàkke), yóbbu ko ci xalaat ci jëmmi nit. Moom nag soppi na lu bari ciy màndargaam, daal di tuxal ay ŋaayoom aki dàggasanteem yóbbu leen leegi ci déndub nit (nature-am) ak dëgg-dëggam, ak gëm aji bind ji te gëstu ko, te jëfandikoo tegtalu xel ci saxal ko. Sokraat nag jëfandikoo woon na xeltu ngir tas jikko yu rafet ci biir nit ñi ak dëggu ak soppante. Sokraat nag ñëw na mook Aflaton (Platon) sukkandiku ci ñaari jumtukaay yii di xel ak xellu (logique) niki cëslaayi xalaat bu sell te mucc ayib, xalaat bob day dox dëppoo ak ay ponk yuy leeral ag wéram akug neenam.
Laaj : “luy xeltu?” bii laaj Aristo tontu na ko. Ci noonu sunu wax ji amatul njariñ, ndax dafa jeex te tàmbaleegul, kon tontu bu gaaw bi ci loolu day man a taxaw ci cëslaay lii: tontu bi Aristo joxe woon ci lan mooy dëgg-dëggi xeltu du moom rekk mooy tontu bi nu ci man a joxe, ca dëgg-dëgg loolu daal benn rekk la ci tontu yi nu ci man a joxe. Nit daal - bu sukkandikoo ci ni Aristo xamalee xeltu – dina man a xalaat te firi xalaat yi jiitu Aristo ak Aflaaton ak xeltu yi ñëw ginaawam. Ànd ak loolu teewul nit ki dina seetlu ci anam gu yomb ne xeltu de ak yoon wi nu xame dëgg-dëggam soppiku nanu ci ñaari junniy at yi topp ci Aristo soppiku gu mag.
Waaye ci biir loolu jëmm ji wart a réere ne xeltu, la ko dale ca Aristo ba ca Nits dafa sax – ci cëslaayi soppiku yooyu ak yu leen moy – di moom ci jëmmi boppam, ndax kat soppiku yooyu dafa ame ci wàllug xereñ. Wattu ag yamoo ci biir moom moom la (…)
Lu wér la ne dinanu man a ame ci yoon woowu ay xam-xam yu wuute te xóot, neel yu am njariñ ci ni xeltu feeñe ànd ak taariix, waaye nag woowu yoon dunu may ñu àgg ci am tontu yu dëggu maanaam yu yoonu ci : lan mooy xeltu?
Ni Aristo firee xeltu ne mooy “sopp hikma” am na lu ëpp benn teglal walla maanaa. Tegtalub làkk bi, moom mi ngi aju ci làkku gereg wi ñu tëgge baatub filosofia, ak tegtalub xam-xam bi nga xam ne dafa wuuteek li nu nekk lool. Sikk amul ci ne tegtal bu mujj bi walla maanaa mu mujj mi mooy bi leeral maanaa mi, gaw ko ci “sopp hikma” niki melo wu nu man a wonee ñàkk gi ay am-am (donnés) yu xam-xam ñàkkoon ñeel xeltukat bi ca jamono jooja, bu ko defee hikma nekkoon benn ci pexe yi ñu daa pexee ci lu nu xamul, niki ab ne-ne bu njëkk bi nga xam ne ci la xeltukat biy sose nosteg xam-xamam, mu dëppook settantal gu xam-xam ga amoon ca jamono jooja.
Bu dee leegi nga xam ne xam-xam daa sakkan, li ñu wuññi lëw, laaj yi bari ci ëtt yu bari ak mbir yu dul jeex, ak jëm kanam gi nit def ci wàll yu bari, loolu lépp tax na ba liggéeyub xeltukat du doonati rekk sopp hikma, ak gëstu ko ci jumtukaay yi mu ko daa gëstoo ak ci ron kilimãb réer gu tar gi mu amoon ci wërlaayug àdduna gi ko wëroon ca jooja jamono… Xeltukat leegi lu sakkan ciy ngér (ecole, methode) ñoo ko tënk aki àtte yu di kojug xellu aki am-am yu di kojug péng (lu wóor), ci ron jalub ay xam-xam ak seeni doxal (pratique) yu xarala yu la dul may fenn fooy sikke seenug nekk di yoon. Ci ndabi jamono (conditions) yu mel ne yii, ak ci am-am yu nirook yii xamaleg xeltu ga nu xamoon du manatee dëppook liggéey bi xeltukat bu jamonoo bi man a def, maanaam bu sunu jamono jii nu nekk, moom mi nga xam ne ab liggéeyam daa wuuteek bu ñoñ jamono yu yàgg ya lool.
Bu nu sukkandikoo ci li jiitu danu naan manatuñoo def nenn nu dul jéem a xool nu nuy soppee dégg-dégg ak maanaam xeltu ndax mu doon leegi “juddal hikma” te bañ a doonati “sopp hikma”
Xeltug waa-afrik[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Gu jamonoy firaawna
- Xeltu gu magreb
- Daaray xeltu yu tombuktu yu jamono yu yagg ya
- Xeltuy waa-afrik yu jamono yu yees yi ak yu mujj yi
Dawani(courant) xeltug waa-afrik gu mujj gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
yeneen Xeeti xeltu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Xeltu leeg-leeg (nu koy melal ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci ni nuy xalaate ak ci jëmmi xalaat ci boppam akuw melokaanam, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a tontu ci laaj yu mag yi nekk gi di laaj ak am gi(l'existence))
- Xeltu gu tur
- GBu xam-xam ak nattu
- Yu kojug nekk
- Yu kojug nite
- Xeltu gu yees (ni ko waa Amerig gu bëj-gànnaar gi baaxoo seggate ak Nguur gu bennoo gi(u.k) day xaw a barastiku jëm ci wàll gu xarala, bu jàllee ay wax (ay sujets) doog a digg, moom day sukkandiku ci xellu ( logique) ak seggat, kon ay yitteem day sottiku ci gis-gis bu kojug maanaa ( conceptual analysis)ak jikko ak melokaanu làkk ak wu xel.)
- Xeltug Ceggat
- xeltug waa-sapon
- Xeltug julliti-araab
- Xeltug waa-siin
- Xeltug yëwut
- xeltug waa-end
Yenn ciy xeltukat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Kocc barma faal (Reewu Senegaal)
- Mohammed Bagayogo (Reewu mali)
- Ahmed Baba (juddoo Araun ca Mali ci 1556 )
- Anton Wilhelm Amo (rewu Gana)
- Kwasi Wiredu (Reewu Gana)
- Ibn Badjdja (Nguuru Marok)
- Ibn Battuta (Nguuru Marok)
- Ibn Khaldûn (Reewu Tinisi)
- Socrate (Reewu Geres)
- Diodore Cronos (Reewu Geres)


text:
Wuutuloxo bu mbëj
Wuutuloxo bu mbëj walla masin bu mbëj, ab jumtukaay la buy tax a man a soppi kàttanug doolerandu def ko kàttanug mbëj (di ab safaanukaay) walla kàttanug mbëj ci kàttanug doolerandu (di ab doxalukaay bu mbëj) walla rekk soppi melokaanu kàttanu mbëj gi (di ab soppalikaay). Xeeti masini mbëj yi ñett lañu: Doxalukaay, jurukaay ak safaanukaay
Tëraliin
doxalukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doxalukaay ab xeetu wuutuloxo la buy soppi kàttanu mbëj def ko kàttanu doolerandu ngir defi liggéey. Doxalukaay yi dees leen séddale ci ñaar doxalukaay bu dawaan bu safaanu ak doxalukaay bu dawaan bu wéy.
doxalukaay bu dawaan bu safaanu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab xeetu doxalukaay la buy jël kàttanu dawaan bu safaanu soppali ko kàttanu doolerandu. Doxalukaay bu dawaan bu safaanu dees koo séddale ci ñaar:
doxalukaay bu dawaan bu wéy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bii doxalukaay dafay soppali kàttanu dawaan bu wéy ci kàttanug doolerandu.
Jurukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jurukaay mooy wuutuloxo bu mbëj biy jël kàttanu doolerandu génne ci kàttanu mbëj.
Jurukaay yi dees leen séddale ci ñaar: Jurukaay bu dawaan bu safaanu ak jurukaay bu dawaan bu wéy
Jurukaay bu dawaan bu wéy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab jurukaay la booy jox kàttanu doolerandu mu delloo la kàtaanu mbëj ci melokaanu dawaan bu wéy
Jurukaay bu dawaan bu safaanu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab jurukaayu mbëj la buy jël kàttanu doolerandu soppali ko dawaan bu safaanu, di nañu ko woowee itam safaanukaay. Nekk na lu ñu Séddale ñaar:
- Jurukaay bu demandoo
- Jurukaay bu demandoodi
Safaanukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab wuutuloxo la bu man a dox ci dawaan bu safaanu rekk, ci jëfe dafay soppi melokaanam. Yitteem mooy yokk walla wàññi tolluwaayu dend bi walla rekk soppi baraay bi. Doxam a ngi sukkandiku ci njeexit lees di wax xiirtalu bijjaakon.


text:
Diggi-gàmmu
Diggi-gammu, (صفر ci araab), mooy ñaareelu weer ci weeri wolof. Tuddees na ko "safar" ci araab giy firi féex, wéet, limub tus, ci araab mi ngi bawoo ci baat boobu di safar {sifr) ndax féexam ga, ëmbadeem ga dara. Kon safar tuddees na ko safar ci araab - ma baamu- ngir ne weer la wow këri araab yi dañu ci daan wéet, féex ci ci ay ñoñam ngir xare-ji, waxees na it ne li ko waral mooy araab yi dañu ci daan song ak a lokki giir yi, bu ko defee ñu leen di "safaral" maanaam tusal ci seeni bagaas ( maanaam jël li ñu am ba duñu deseeti "tus" (sifr),ñu mujj di ñu wéet ciy yére, féex ciy bagaas).
Xew-xew[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Ci la njabootu Muhammad dugg njéndul Yasid ca Siri.
- ci 7u fan la juroom-ñaareelu imaamu Shiit ba Musaa al-Kasim judd.
- ci 9u fan la ndamu Imaam Aali ibn Abi Taalib ci xareb Nirwaan.
- ci 18 la serigne touba démone gabon.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en) Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar)
- (en) The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia


text:
Weeri wolof
Weeri wolof, ci arminaatu gàddaay gi, walla bu jullit ñi mbaa bu Lislaam, ab arminaat bu weer la, buy sukkandiku ci doxiinu weer wi ngir xam ak natt weer wi. Jullit ñi danañu ko jëfandikoo ci bépp barab, rawati na ngir natt ak xam xew-xewi ak bisi diine yi. Ki ko sos nag mooy Omar Ubn Xattaab (g.m), daal di def gàddaayug Yonent bi (j.m) juge Màkka dem Madiina muy ab tàmbaleem, looloo waral deesi tudde ko arminaatub gàddaay gi. Ak doonte arminaat bi ci jamonoy jullit ñi lañu ko sos, teewul turi weer yi ak arminaatub weer ñu leen daa jëfandikoo lu jiitu Lislaam.
Yenn ci réewi araab yi, mu ci mel ne Araabi Sawdit, moom ci nguur geek askan wi dañuy jëfandikoo arminaatub gàddaay gi niki arminaat bu kilifawu di ci taariixe ci bindante yiy am ci diggante liggéeyuwaayi nguur gi, waaye nag lu ci dul moom, askani araab yi ci des yépp arminaatu Garegori (bi dale ci juddug Yonent Yàlla Iisaa) lañuy gën a jëfandikoo..
Arminaanub gàddaay gi mi ngi ame ci 12 weer yu weer wi, maanaam atum gàddaay gi mi ngi tollook 354 bés daanaka, maanaam 354.367056 ci ay bés. Weer wi ci arminaatu gàddaay gi, benn mu nekk 29 walla 30 bés (ndax doxug weer wu feeñ wi 29.530588 bés la). Ginnaaw nag wuuteg 11 fan am na ci diggante arminaatu judd gi ak bu gàddaay gi, ñaari arminaat yi duñu jamonoo mukk (duñu tolloo mukk) looloo waral dëppale leen di gën a jafe.
Weer ci arminaatu gàddaay gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Tamxarit
- Diggi-gàmmu
- Gàmmu
- Rakki-gàmmu
- Rakkaati-gàmmu
- Maami-koor
- Ndeyi-koor
- Baraxlu
- Koor
- Kori
- Diggi-tabaski
- Tabaski


text:
1Aw dàarage a Derbe ni Listira. Pawlu de kpàaw di nit futa Yeesu a farra, nîir wàa Timote, nuu wàa sàni-Yude dii ni goosum di Fay, amma too wàa ni-Girèk ɗi. 2A kor goosum ây tâage a Listira ni Ikoniya aw yèerre mbâra a hak wàa. 3Pawlu yiɗi aw diknji ni ey. De arru, de rrèpnuwa yèk ni-Yude ây tâage a dees maan. Ngam aw pî aw cèngni, too wàa ni-Girèk ɗi. 4A ye hòmin a riiy ây 'nang 'nang, de hîin da nit futa ta Yeesu yèk mgbèngda yey kèrin a nit ây tèedaw Yeesu gi, ni toonji nit kimjum ây tâage a Yerusalem, ngam ha aw fut yèk maan. 5A nit kimjum ây aw iisirra kpèw kpèw a goosum waw. Unji pî aw iisirrarre mûurra. 6Ye tâa Jungci Delliya njanggi daw sakta yèk Fay a Asiya, de hòmin a dees Firigiya ni Galatiya. 7De hèeran a Misiya, de yiɗin aw dik a Bitiniya. Amma Jungci Yeesu ti hîi daw orri ba. 8De hòmin a cewci Misiya, de dàaran a Torowas. 9Ndaram de àyu di Pawlu ni tuma. Ni-Makedoniya gòyrre, de waawa de gàa: Dàara ay a Makedoniya, mu mgbaanjina! 10A dat ndaram maan de yiɗina ot yew a Makedoniya, ngam ot cèngni, Fay 'naasina ot sak daw Yèk Kâwrra a farra. 11Hû go de anna a Torowas, de dikna ni koombowal 'nâar a Samotaraki. Ni ndamji de kpètna a Neyapolis. 12A ye anna a farra, de tayna a Filippe. Riiy maan dii riiy màrra woy ɓèl a dees Makedoniya, gin titâam ni-Roma ây. De tâana a farra unji càa. 13Unji wuysum de yuuna a dat àay ây a taga sîirra. Ot dàne, a farra dii gin tiwaarra Fay da ni-Yude ây. De tâana ot yèe da nikin ây kimje a farra. 14Nikin kana dii a tîim waw coorre Fay, nîir wàa Lidiya anga a Tiyatira, kin tisàangum jàk joorra woy cal delliya. Ye rage yèk Pawlu, Nitcoorra de dàngsu tinîir wàa, ha e ii hakkilo a yèk maan. 15De kpàa baptisma ni nit àay rra wàa. De waana de gàa: To un dàn go mi ire nit goosum di Nitcoorra, cirin a àay mum un tâa a farra. De ndakna ha de lekna a àay wàa. 16Mgbàr kana ot dikɗe a gin waarra Fay, de kpàanjina ni sapri ti asrum sîwsi, dii ni tindòom makta, 'maara bèebi dèy da nit ta wàa ni sîwsi maan. 17De furru di Pawlu ni orro. De bimre e gàa: A nit ây gi aw dii nit tèerra tèem Fay hòmge pî, tâage a faktiturum, aw kàlnunu ot saarra! 18Mbire kà yey unji mûsi jày. De ngòlu di Pawlu, de dûre de gàaw di tindòom nà: Ni nîir Yeesu Kristu mi gàamde, yuu a gin wàa! Tindòom nà de yuu yaale. 19A nit ta wàa di sapri maan ye rabin, ot tikpàani bèeb waw gbeeye, de mòon Pawlu ni Silas, de nàrrin daw a luumu a ɗàm kpees wûun ây. 20De 'maan daw a gin nit hiitum ây de gàan: A ni-Yude ây gi aw yûuskirre da ni-riiy worro. 21Aw kàlnarre dot ni-Roma ây a hàar ây tâa ti gesi, ha ot ngor ot fut ba! 22A mûsa nit ây de 'mèmsin, de andan daw. A nit hiitum ây ngaa de ngasuwan lurra di Pawlu ni Silas, de gàan aw lèf daw ni timbii. 23Ye lèfin daw tilèfni dèy, de leknin daw a kultuma, de gàan di nit ɓèl a àay kultuma, e faa daw mbâra. 24Nit ɓèl nà ye rage kà yey, de lekni daw a àay kultuma woy tîim, de gbali daw nak waw a kpiiri. 25Ni tîim tuma Pawlu ni Silas de waan Fay, aw 'misu ni kâarra ndûu. A nit ây tâage a farra aw raksi dawrre. 26Yooge yooge deesi de yûu ni tigòyni àay kultuma pî. A tifantunum nin ây pî aw faarige, ti'mèmni nit ây pî patige. 27Nit ɓèl a àay kultuma ye mûye, de rabe nin ây pî aw faarige. De nduu ɓet ɓèl ha e ɓàsi hak wàa, ngam dàne a nit kultuma ây aw 'nòoye. 28Amma Pawlu de bime ɓàng de gàaw: Ta mu mbisi koo jâ di is wey ba! Ngam orro pî ot tâa ay gi. 29Nit ɓèl nà de 'naase aw 'maawra ebi, de 'nòo e lekfa a àay ni timalni. De yaa a ɗàm kpees Pawlu ni Silas. 30De yuuni daw a gbaa, de gun daw: Un nit coorra ây, ji gim mbir ha mi kpàa saanum jungci mum ya? 31De gàawan: Goosi di Yeesu Nitcoorra, saa gum saa muy ni nit àay rra wey. 32Aw saguge yèk Fay, ni nit ây pî tâage a àay wàa. 33Nit ɓèl nà de arre Pawlu ni Silas ni tuma maan, de kòl daw nuki waw. De iiwrran baptisma yaale ni nit ta wàa pî. 34De naani daw a àay wàa, de hîi daw tiriici, dii ni kâwum tinîiri ni nit àay rra wàa, ngam goosuge di Fay. 35Ndamji ye kayge, a nit hiitum ây de tèeran sooje ây de gàan: Woon daw da nit ây nà aw tayi! 36Nit ɓèl kultuma nà de kàlu yèk maan di Pawlu de gàa: A nit hiitum ây aw gàara mi woonu. Hû go yuun, un tay mbâra! 37Amma Pawlu de gàa da sooje ây: Aw lèfna a nis nit ây, cen iirra kiita, dorro ni-Roma ây, aw leknina a kultuma. Kòsòng aw woonarre ot tay ni fûucu yi? Ge tâa hû go ba, sey aw dàara ni hak waw aw yuunina! 38A sooje ây de digin aw sak yèk yey da nit hiitum ây. Aw ngaa aw tole ye ragin, a ni-Roma ây ɗi gi. 39De dàaran aw waa daw ni waacu. De yuunin daw de gàan, aw tay aw woofa riiy yey. 40Ye yuun a kultuma, de digin a àay Lidiya. De kpàanjin ni kor goosum ây, de mgbènggin daw aw gòy kpèw. De tayin.
Copyright
Learn More


text:
1To nirri kàm go tâarra nit tiɗàm kpeesi, ey kàme tèem mbâra. 2Sey nit tiɗàm kpees waw da nit kimjum ây e tâa nirri cen yèk kana a hak wàa, e tâa ni kin kpolo, nit dànda tèes, nit hakkilo, nit mbâri, nit ngota ni-wooy ây, nit mbinda kàlnjum. 3Ta e tâa nit râmrum mbàl koo nit hàargum gbàaci ba, amma e tâa nit mgbergum yèy. Ta e tâa nit lètnjurum koo nit yiɗum seede ba. 4Sey e tâa nit yey mbinge mòorra nit àay rra wàa mbâra, e tâa ni hàm ây rake tuy, tâage mbâra a nis nit ây. 5Ngam nit tiɗàm kpeesi to mbin go mòorra nit àay rra wàa ba, kà ge mbin faarra da nit ta Fay kimje gi ya? 6Ta e tâa ɗa nit fûuya a goosum di Fay ba, ngam ta e 'misi hak wàa, ha e yaa a kiita Seyɗan ba. 7Sey e tâa ni seedamku mbâra a gin nit ây tâa aw dàara a kimjum ba, ngam ta aw yèe yèk makta a hak wàa, ha e lek a tidokri Seyɗan ba. 8Hû go nit tèem mgbaanjum ây a tîim nit kimjum ây ɗa sey aw tâa mbâra a nis nit ây, ta aw tâa nit yèk cuk cuk ba, ta aw njoorgi mbàl dèy ba, ta aw tâa nit yiɗum kpàarra jày ni tèem makta ba. 9Sey aw mòo yèk yey tâage nà fûurriya a goosum gi ni dànjum tinîir burriya. 10Amma ɗà sey aw gerri daw, ngam to yèk kana cen go a hak waw ba, a dat maan aw mòo tèem mgbaanjum gi. 11Hû go ɗa kin ta waw sey aw tâa mbâra a nis nit ây, ta aw cîinji yèy ba, aw tâa ni dànda tèes, aw tâa kin mbâr ây a jày pî. 12A nit tèem mgbaanjum ây sey aw tâa nirri ni kin kpolo, aw mbin mòorra hàm ta waw ni nit àay rra waw mbâra. 13Ngam nit tèem mgbaanjum ây tèege tèem waw mbâra, aw kpèrre ni hak waw a gin gòyrra mbâra, kpàa gaw kpàa yèerra jày pî tolnji cen a goosum a nîir Yeesu Kristu. 14Mi dànde, di gim difa a gin wey ɗàm kpeesi càa. Amma mi kèrumfarre yèk ây gi, 15ngam to mi tòofa go dikta, ha mu cèngni jày gesi mu mbir a tîim mûsa nit kimjum ây tâage nit ta Fak beengiya, tâage kpiir tigòyni yèk takundi ni gin tata wàa gi. 16Fûurra yèk Fay gi dii 'mitiya, takundi, nirri ge kpàaw hàanjum ba: Ey lòrre ni isi, tâaye ɗèm ni Jungci Delliya, lòtɗa dawge da malayka ây, tâaye kàlliya a gin nit dees ây, aw goosuge a kparri, Fay naansuge a 'mita wàa.
Copyright
Learn More


text:
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
xam-xamu suuf si mooy li nuy wax (Jiyoloji), xam-xam la buy gëstu lépp lu aju ci suuf si kaw gi ak biir gi, ak doj yi (montaañ yi)añs. Bu jawwu ji di biy gëstu lépp luy jawwu ak tegaloo gi ñu tegaloo.
Jawwu ji[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jawwu ji nak :mooy mbalaanum ngelaw li wër suuf si. Lees di gën a sori suuf si, ngelaw liy gën di néew-doole di gën di amadi, day mujj sax di lu fàddu ci ay fukki culómet cig kawe. Lii a tax ñu man a séddale Jawwu ji ci ay goxi jawwu yu wuute te tegaloo, gox bu ci nekk ami jagley boppam:
Fatt-jawwu walla JAWWU JU FATT ji: mooy ji gën a tal gën a fatt te gën a féete suuf; moom ngelawam day yëngu jamono ju nekk, fa lay niir yi di sosoo ak mbooleem soppaxndikuy jawwu yi; kon cig jege mooy jawwu ji ëpp ag jeexiital ci wàllug dëkk ci kaw suuf ak ci ni kilimã bi di séddalikoo
- Yolom-jawwu walla JAWWU JU YOLOM ji: mooy tiim bi ñu la njëkk a wax, moom nag ngelaw lu yëngoodi moo ko sos, lu ñàkk a ñàkk.
- Iyon-jawwsu walla JAWWU JU IYON ji: moom mi ngi sosoo ci ay dogiit yu ñu kurãal walla yu nu mbëjjal yu soreente.
- Biti-jawwu walla JAWWU JU BITI ji: mooy féex gu biti gi, fi nga xam ne ag féex gu joyoo fa nekk .
Jéeri ji (Lithosphere)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbooleem beeñ bi ak doj yi ñoo sos wàll gu tond (superficiel), gu dëgër gu kol-kolu suuf si, ñu koy woowe Jéeri ji walla aji wow ji.
bu ñu séddalee Jéeri ji, def ko ñeenti xaaj, ñatt yi daanaka ndox yee leen muur, yooyu ndox nag ñoo sos mbàmbulaan yi ak géej yi, waaye wàll yi génn ci jéeri ji; nga xam ne ndox yi muuruñu leen (gox yi ak dun yi , wàll yii ñooy wërlaay gu dëppoo te méngoo ak dundug nit, moo tax fi la nit di dunde, di fi defe ay liggéeyam, walla li ëpp ci ay cawarteem (activités).
Jéeri ji nag day dund tey màgg ci anam gu sax, ak doonte fi nun, day mel ne ni mu nekke soppikuwul. Li ko waral nag mooy ni muy soppikoo day faral a yeex lool: doj yi bu ñu sosoo ci ron géej gi, dañuy mujj lemu, yékkatiku, màgg ànd ak Jamono yu jiyoloji yiñooy mujj sos ay càllalay doj yu yees.
Ci safaanub loolu doj yi gaaru ci kanamu jëfkay jawwu yi dañuy xolliku, di xoosu, di fellu, bu ko defee, yooyu xoosiit ak felliit (ban yeek beeñ yeek yi ni deme) ñooy mujj sottikuwaat ci géej gi


text:
Sowwu Afrig
Sowwu Afrig ab diiwaan la ci Afrik. Mi ngi tambalee ca Niseeria ba ci Senegaal. Afrik da fa mel ne arafu 1, am lu taxaw ak lu génn jublu sowwu, lu génn loolu lépp te féete ci suufu Sahara man nan kaa jappee Sowwu Afrik.
Bun ko jaawale ak Maghreb di baatu araab buy tekki sowwu.
Su nu sukkandikoo ci seddaleb adduna bi Mbootaayu Réew yu Bennoo(onu) yi def, Sowwu Afrik bénn la ci diwaan yi ñu seddalee Afrik.
Fukk ak juroom bénni (16) réew la am :
- Benin
- Burkina Faso
- Kot diwaar
- kap Weer
- Gaambi
- Ginne Bisaawóo
- Gana
- Ginne
- Libeeria
- Mali
- Gànnaar
- Niseer
- Niseeria
- Senegaal
- Siraa Leyoon
- Togóo
Tëraliin
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Tefesu gii xaaju Afrik ci Mbàmbulaanu Atlas la bokk. Tefesam xaajoon nan ko joxoon leen ay tur: Tefesug pépp, Tefesug wurus, Tefesug bëñu-ñay (ci nasaraan:Côte d'Ivoire, moo indi turu réewum Kot diwaar). Jappum njaam mi yëggaloon na barab yooyu bu baax; ba tax na sax lu ëpp ci jaam yi fa ñu leen jaarale yòbb Amerik.
Ci barab yu bari yi nekk ci Diwaan bi klimaab yemoo la ñu am, allub yemoo it am na fa. Bari na ci ay réew yu bari gancax, am na ci tamit réew yu bekkoor: yi jege ndand féy-féy gu Sahara, yu ci mel ne Senegaal ak Mali
Réew yi génn ci géej gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Benin
- Kot diwaar
- Gaambi
- Gana
- Ginne
- Ginne Bisaawóo
- Libeeria
- Gànnaar
- Niseer
- Niseeria
- Senegaal
- Siraa Leyoon
- Togóo
Réew yi génnul ci géej gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dex yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci taariix Diwaanu Sowu Afrik mooy barab bi nguur yi ëppoon solo ci Afrik nekkoon, man nan cee woññi yénn: Nguuru Mali gu Mag ga, Nguuru Songaay gu Mag ga, Nguuru Gana gu Mag ga. Doonoon na génn ci barab yi xay yi gën a mag juddoo ci adduna bi, dëkk bu mag bii di Timbuktu bokkoon na ci selebiyoonu njaay ak cosaan yi gënoon a mag ci jamono ju yagg ja. Ay réew yu amoon-alal te bariwooni yëggu-yëgguy cosaan ak aada nekkoon nañ fa, waaye li leen gën a faagaagal mooy jappum jaam mi ak coppitey klimaa bi, ñakkum ndox mi (rawatina taw) moo réy mbay meek camm gi ak lépp li ciy génnee.
njëkk-taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay gëstu yu bari wone nañ ne ay nit ñëwoon nañ ci Sowu Afrik, njoort nañ ne ay Pigme lañ, ci li jege atum 12.000 B.K.(balaa Kristaa). Ay jumtukaay ngir liggéey ak xeer, gis mañ leen ci mandiŋ mi, fa nga xam ne ay sammkat a fa nekkoon yu daan jëfëndikooy jumtukaay yu ñu yatt ci xeer (ay paaka, xeec,...). Ñi dëkkoon ci all bi nak ci yax lañ daan yatt seeniy jumtukaay.