text:
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Jeqiku ga amoon ca Faraas, mooy jeqiku gi njëkk a am ci jamono ju bees jii, ci kaw nguuru ak jaay doole, ak doxale ni la neexe, doo diisoo, doo deglu xalaatu keneen. Moom nag (jeqiku googu), mi ngi ame woon ca Faraas, ca jamonoy buur ba tuddoon Luwis mu fukk ak juroom benneel ma, bokkoon ca njabootug Barbon ga, loolu nag di woon ca noorub 1789 g, saxoon it diir bu tollu ci fukki at, ba ca nawetub atum 1799 g, bi Jeneraal bi tuddoon Napoleon Bonaparte (1769 – 1821 g) defee daaneel nguur gu ñuy wax “daaneel nguur gu 18 Brumaire”, dëppoo ak 9 nowambar 1799 g, daal di daaneel doxaliin wa fa nekkon, jële fa it jataayub mag ña , mujj nag di kenn ci ñatti kilifa yiy doxal mbiri réew mi. Bonaparte mii - nga xam ne mujj na di kilifag Faraas gu njëkk gi, ci atum 1800 g, mujj it di imbraatoor ba atum 1804 g – moom Bonaparte mujj na am tawfeex ci dindi lëjug politig ga fa amoon, ñàkk-jàmm ga, tiitale ga , tuur-dereet ga, ak yeneen jëf yu ñaaw yi àndoon ak jeqikug Faraas gi. Loolu nag taxoon na ba “jeqiku gi” manu fi woon a amal dali gore(principes de liberté) , yamoo, mbokkoo yi nga xam ne ñoom la yàgg a yekkati kàddoom ngir saxal leen fi. Waaye nag jeexiital yi nga xam ne jeqiku gii amal na leen fi, yamuñu rekk ci Faraas, waaye weesu nañu ko ba daj Tugal gépp, ak lu bari ci réewi àdduna bi.
Ni Faraas meloon laata Jeqiku gi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu ñu gëstoo na Faraas meloon laata jeqiku gi, loolu dinañu dimbali ci ñu man a xam li waral jeqiku gi, atum 1789 g:
Melokaanu politig wa :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Buuri Faraas yi, ni ñu doon àttee Faraas, du woon nenn nu dul ni mu leen neexe. Buur bi moo daa saytu lépp, képp ku am nguur moo la ko daa jox, moo daa doon balluwaayu mbooleem doole yi, ak sañ-sañ yi, walla nga ne sax mooy nguur gi, di sañ-sañ bi, di kàttan gi, di doole ji. Loolu nag man nga koo dégge ci waxi buurub Faraas bii tuddoon Luwis mu fukkeel meek ñeent : ( Man maay nguur gi ).
Buur bi mooy ki am sañ-sañ ci def ay yoon(ay lois) , ak neenal leen, tege ay galag, def ci alali reew mi lu ko soob, tabb jëwrin yi, fal ligeeykat yi, folli leen, joxe ay ndigal jaare ko ci ay bataaxel yu nu xaatim, ngir ñu jàpp ku ko soob ci askan wi, ak tëj ko ci lu dul mu koy àtte mbaa mu koy laaj dara. Buur bi daal - ci gàttal – lu ko soob mu def . Ndax moom dafa gis ne mi ngi wéeru – ci sañ-sañam boobu – ci gis-gis bi fiy indi “sañ-sañu Yalla bi”, mooy li naan buur bi daal, nguuram gi, ak sañ-sañam bi mi ngi bàyyikoo ca Yàlla. Luwis mu 16 mii nag, nga xam ne ci atum 1774 g la nekkoon ci jal bi, tey buur bi nga xam ne ciy jamonoom la jeqiku gi xewoon, moom Luwis mii, nekkoon na ku doyadi, te daan dengi-dengi.
Moom de jëwriñam yi danu koo yilifoon, ak bëkk-néegam yi, ak soxnaam si bàyyikoo woon Hongri, Mari Antuwanet (di woon doomi lingeerub Ongri ba, Mariya Tereesa), moom soxnaam soosu nag, ku yëgoon boppam la te faaleedi woon askan wi, taxoon na ba kenn manut a def genn yéwénal (reforme), kenn manul a jàpple buur bi ci luy defar. Moom daal nekkewu fi woon lu dul yàq alal, noos, ak caaxaan, nekkoon it ku diis, te rëyal boppam, looloo taxoon mu mujjoon di ku waa Faraas yi bañoon.
Njabootug Barbon gi, yàgg nañoo jariñoo seen nguur gi, ci luy lor askanu Faraas wi, ñoom daal dañu daa nangu alali ku leen neex, daan tëj ku leen soob, daan xeexloo réew mi saa su leen soobee, te xeex yooyu yu ci ëpp dañu ci daa duma Faraas. Bari na lool lu ñu daa tabax ay njénd , di ci sotti alali réew mi, ak di may seen dag yi alal ju dul jeex, seen dag yu bari yooyu nga xam ne tolluwoon nañu ci 18 junniy nit, atum 1789g, te lu ëpp ci ñoom defuñu fa woon dara, amul lenn lu ñu fay liggéey lu amal njariñ réew mi. Looloo taxoon njëlul nguur gi loofoon, mujjoon moom nguur gi fees dell aki bor.
Nguur gi kat mujj na ay sànkam (ay deppaasam) àgg ci 130 milyoŋ yu Frank, atum 1789 g . Li mu ameele woon ciy bor àgg ci 206 milyoŋ yu Frank, ngir lòtt gu njëlam li lòttoon.
Baj-baji ak doxadi amoon na ci wàllug doxaliinu nguur gi, ci wetu doxe-ni-la-neex ga amoon ca wàllug politig ga. Nattukaayi diiwaan bii daawul bokk ak bee, naka noonu yoon yi , màndaxekaay yi, galag yi. Ci noonu Faraas mujj di réew mu ay diiwaan boole, diiwaan bu ci nekk am ay yooni boppam , aki nosteem yu wuuteek yeneen ya ca feneen, loolu nag waraloon na ag lënt ci nosiin yi ak yoon yi, réew mi mujj séddaliku, doon ay doxaliin yu temb. Bu ko defee, Faraas mujj doonatul menn réew, waaye ay doxaliin yu wuute te tas.
Na mboolaay ga meloon:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mboolayug Faraas gi, njëkk jeqiku gi, dafa séddaliku woon, doon ñatti kureel yu mboolaay, ñooy: garmi yi(kureelug ñu tedd ñi), kuréelu niti diine yi, ak baadoola yi walla kuréelu mbooloo mi. Ñatti kuréel yii nag – ñoom de ci li fi jamonoy laman desaloon lanu – yamoowuñu woon ci àq ak yelleef, du caageegug ci ay wartéef, li am daal mooy ag yamoodi gu mboolaay amoon na ci seen diggante, jëfkay tàqali ak feewaloo ruuru leen, ak boddante gu mboolaay.
Garmi yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu ko defee kuréelub garmi yi nu teggil leen galag yi, ña ca bokk it ñoo daa féetewoo pal yu kawe yi, yu ñoñ yi (siwil)ak yu xare yi , ci nguur gi. Ñoom ba tay, daa nañu am ay cér ci mbayum baykat yi, ak ci jurug sàm si, ak seen ñanaaw yi. Amoon nanu it sañ-sañ ci rëbb ci tooli baykat yi. Baykat yi tam amuñu wonn sañ-sañ ci wal seen dugub ci lu dul walukaayi garmi yi, te seen reseñ it sañuñu ko woon a nale fu dul ci seen nalukaay yi.
Niti diine[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
“Niti diine yi” nag ñoom, seen kuréel moom itam bu ràññiku la woon, niki bu garmi yi, ñoom de daa nañu am ay suuf yu ñu leen dogal, yu yaatu, yu daa toll ci jurooméelu suufi nguur gi, maanaam bu ñu xaajoon suufi nguur gi juróomi xaaj, benn xaaj bi. Ñoom itam, ñu ñu teggiloon ay galag lanu. Li Jàngu bi daa ame ci suufam yooyu, ak ci galagi diine yi nga xam ne mbooloo mi daa nañnu ko ko fay, àggoon na ci 200 milyoŋ yu Farank.
Loolu lépp nag daanaka ñi ko daa jariñoo, ñu néew lañu daan doon ci niti diine yi ak seeni njaboot, bu ko defee ñu bàyyi nee way ndool ñi, ak ñi aajowoo, kenn du leen dimbali. Ña ëpp nag ca niti diine ña, taxutoon ñu féexoon, moo taxoon dañu daan ànd ak mbooloo mi, kontar garmi yi.
baadoola yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kuréelub mbooloo mi di "baadoola" yi nga xam ne la ëpp ca askan wa ca lañu bokkoon, ñoom jegge woon nanu, bi jeqiku gi di bëgg a door, lu tollook 25 milyoŋi nit , te kat booba garmi yi bu ñu leen boolee ak niti diine yi weesuwuñu woon 300 junniy nit. Coonab galag yépp ci ndoddum baadoola yi la daan tegu. Kuréel googu nag (gu baadoola yi), moo ëmboon kuréel gu diggu gi(Bourgeois), ak kuréelu baykat yi ak gu boroom mécce yi ak gu soldaar si.
Kureel gu diggu gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu dee kuréel gu diggu gi moom, ca la boroom xam-xam ya bokkoon, xalaatkat ya, boroom xel yi. Ñoom nag amuñu woon sañ-sañ ci pal yu kawe yi. Moo ëmboon it yaxantukat yi, ak boroom alal yi daa fay galag yu mag yi, nga xam ne seen fay gu metti gi ñu daa fay galag yi, ak lamb gi amoon ci seen yaxantu gi, taxoon na ba seen koom-koom daanu woon.
Lii lépp nag taxoon na ba gii kuréel meroon lool ci nguur gi, te meroon it ci ay jëfam ak ci li ñu defaloon ñaari kuréel yii di gu garmi yi ak gu niti diine ñi.
Kuréelug baykat yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu dee “Kuréelug baykat yi” nag, ñooy ñi gënoon a sonn ci kuréelug baadoola yi, ñoo ci daa njëkk a yëg aw ay bu jafe-jafe bu kopooar amee, ndax ci seen kaw lañu ko daa tegaat, ci fayloo leen ay galag, ak teg leen liggéey yi gën a tar.
Kuréelug soldaar si[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu nu nee “Kuréelug soldaar si”, ñi ngi ci jublu soldaar su ndaw si, ak boroom ndomay xare yu ndaw yi, ndax ndoma yu mag yi ñoom, ak pal yu mag yi, garmi yi lañu leen daa jagleel.
Na fa xalaat meloon:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ak li Faraasu njëkk jeqiku gi, di gënadi woon a nekk cib coona, ak ñaawug nekkiin yeneen reew yi mel ne : Itaali, Otris, Brusiya, ak Riisi lépp, teewul waa Faraas a gënoon a yëg yeneen réew yi tooñaange yi nu leen daa teg. Li waraloon loolu nag mooy yewwuteg politig ga fa amoon ak gu xalaat ga, ca biir boroom xel ya ca kureelub baadoola ya, di yaxantukat ya, ustaas ya, layalkat ya , doktoor ya, boroom xam-xami koom-koom ya, bindkat ya, xeltukat ya añs.
Jamono jii , dafa fiiroo ak diggante bob Faraas da cee amoon ay xalaatkat yu mboolaay, ak yu koom-koom yu leen daa yee ci coona yi nu nekke, ak bonug nostey politig ya fa amon, yu mboolaay ya, yu doxaliin ya, ak yu alal ya.
Da na jaadu nu waxtaane fi ñatti xalaatkat yoy liggéey nañu lu rëy ci tas fi xalaat yi fi indi jeqiku gi. Ñooñu ñooy: Montesqieu, Voltaire, Jean Jacques Rousseau
Montesquieu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu dee Montesquieu (1689 – 1755 g) - moom mi nga xam ne siyaare na Angalteer, gondiku woon it lool ca nosteg sartu réew gu buur ga fa nekkoon – moom de ay liggéeyi xam-xamam mi ngi feeñe woon ca téereem ba tuddoon “Ruug yoon yi” (1748 g), téere boobu nga xam ne téere bu jaroon la, bu boroom xeli yi fonkoon la ci Faraas ak feneen.
Xalaati Montesquieu yi ñi ngi tënku ci fexee tënk nguur gi, te fuglu ko ak tàqale diggante dooley yoonal ji, ak ju wéyal ji(mbaa ju doxal ji, ak ju laman ji .
Moom Montesquieu nag li mu doon wut ci téereem boobu mooy taxawal ag àtte gu tegu ci sartu réew ca Faraas. Ndax kat moom dafa gondiku woon lool ca sartu réew bu buur ba amoon ca Angalteer.
Voltaire[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu dee Voltaire (1694 – 1778 g), moom de woote na jëme cig coppi ci nekkiinu askanu Faraas wi, jaare ko ci taalifam yi mu defoon ciy woy, nga xam ne taalifi jam lañu woon ak yéjj(saboote) . Moom de jamoon na nosteg politig ga amoon ca Faraas ak gu Jàngu ga, ak sañ-sañ yi garmi yi amoon ak niti diine yi.
Wolteer[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Wolteer de ak li xalaatam yi doonadee woon lu yees lépp, teewul seen solo ñi ngi feeñe woon ci nekk gi nu nekkoon di luy laal yëg-yëgi waa Faraans yi, ngir nekk gi ñu nekk di ay xalaat yu nit yuy jeexiital.
Wolteer de gore ga peéxte ga waa Angalteer amoon da koo neexoon lool, yéemoon ko, mu jeexiitalu ci, ginnaaw ba mu fa amee ñatti at, li waraloon mu nekk fa nag, mooy dañu koo dàqe woon Faraas. Gore googu mu gisoon ca Angalteer, ak xalaat ya mu fa ame woon, feeñal na leen ca téereem ba tudd “bataaxeli xeltu” , walla “ay bataaxel yu bawoo ca waa Angalteer”, atum 1734 g. Wolteer nag dàq gi ñu ko dàqe woon Faraas, yobbu ko Angalteer ak tëj gi nu ko tëjoon lépp ca kasob Bastil bu metti, bu raglu ba, teewu ko woon a wéy ci jam garmi yi ak niti diine yi. La desoon ca dundam ga lépp it da koo jeexaloon ci nekk di ku yoon di wër.
Jean Jacques Rousseau[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu dee Jean Jacques Rousseau (1712 – 1778 g), mooy boroom téere ba tudd “kollareg mboolaay” , mooy téere bi doon woote jëme ci goreg nit ak yamoo gi nit ñi war a yamoo ci wàllug mboolaay, mu neeti nguur gi daal li ko war mooy mu sonn ci yittey nit ñi. Jeqikug Faraas gi, mi ngi sukkandiku woon – bi muy lim yelleefi fraas-fraas bi – mi ngi sukkandiku woon ci xalaati Rousseau yu mboolaay yi nekk ci téereem boobu nu doon wax leegi.
Jafe-jafe bu koppar ba:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Atum 1789g, mooy at mi jeqiku gi ame woon, nekkutoon at mu ya ko jiitu woon tane, ci wàllug koom-koom, waaye la waraloon jeqiku ga am ca, mooy ñàkk a taw ga mu àndaloon, ga juroon bekkoor ba ak xiif ba, nit ñi mujjoon di ñu ñàkk, aw ñam jafe, dundiin wi naqari te tar. Bokkoon na ci li gënoon a mettil mbir mi, galag yu bari yi nga xam ne tege woon nanu leen, te lepp di woon ci ndoddum baadoola yi, ngir mëdde ci depaas yu bari yii nga xam ne nguur gi daa na leen def, ngir boram yu bari yii mu daa jële ci xare yii mu daa faral a def ci biti, ci jamonoy Luwis 14 ak Luwis 15, te loolu ci li daa jeexal ay koomam la woon.
Luwis 16, bi mu ñëwee jéem na ba sonn, ngir lijjanti jafe-jafe bii amoon ci mbirum alal mi, ak loppanti njëlul nguur lu loof lii te sonn, jaare ko ci tege ay galag yu bees, waaye mujj na di ku manutoon a ñàkk a woo “jataayub kuréel yu xeet wi” – bii nga xam ne dañu koo tasoon ci jamonoy Luwis 14 – ngir mu daje.
Naka la Jeqiku ga ame woon :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doomi kuréel gu diggu gi, begoon nanu lool, bi Luwis 16 woowee jataayu kureel yu xeet wi, ngir mu def am ndaje ngir gëstu yoon yi man a lijjanti jafe-jafe bii aju ci lòtt gi njëlul réew mi lòttoon, ñu gisoon ne loolu daal pose bu mag la ngir ññu indil seen bopp, saafara si ko man a faj, te fajal ko seen bopp. Ñi daa woote yéwénal it jàppe woon loolu pose ngir def seen yéwénal(reformes) yi nu yeene woon, ak soppi yi nu bëggoon ngir Faraas man a baax, man a tegu ci yoon, bañ koo yamale ci loppanti njël li rekk.
Ci noonu ag wuute am ci diggante kuréelug garmi yi ànd ak gu niti diine yi ci wàll, ak kuréelug baadoola yi ca geneen wàll.
Bu ko defee waa kuréelug baadoola yi sàkku woon ñu def woote bi mu sukkandiku ci cér yi te bañ a sukkandiku ci ay néeg, ndaxte la doonoon aada foofa mooy kuréel gu nekk ci ñatti kuréel yooyu, da daa am genn kàddu, bu ko defee yenenn ñaari kuréel yi (gu garmi yi ak gu niti diine yi) gu ci nekk am ñaari kàddu, bi ñaari kuréel yii lànkee, ne deesu fi wootee, di ko teg ciy cér , ne daal ay néeg ñooy woote, bi loolu amee, céri kuréelu baaloola yi dañoo daje ñoom nee, cig beru, ñu néew ci garmi yi ak niti diine ñi jàpple leen, dëgëral leen, ku ci mel ni garmi bii di Mirabo, ñu waxoon ne ñoom daal ñooy ndawi li ëpp ci askan wi, ñu giñoon it ca fowuwaayu tennis ba nekkoon ca wetu njéndul Versay la, ci atum 1789 g, ne ñoom de duñu bàyyi mukk lii ñu nekke li feek wutaluñu réew mi ab sartu réew bu man a yéwénal séenu nekkiin te baaxal ko, ak doonte Luwis 16 moom li mu àndoon mooy kuréel yepp daje, te xam ne ñooy ndawi réew mi, bu ñu booloo, waxul bu genn taqalikoo nee, beru.
Ci noonu way daje yii nga xam ne dañoo tudde woon seen ndaje mi, ndajem xeet wi , walla “jataayub taxawal bi” , ñoom de foofu lañu nekkoon ci defar sart bu bees bi ñeel Faraans, bi nga xam ne day leeral li waa Faraas bëgg, tey jéem ci seeni aajo. Jëf jii nag mooy doorug jeqiku gi.
Tolluwaay yi nga xam ne jeqiku gi romb na leen:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Céri ndajem xeet wi daje woon nañu ca Versailles ngir defaral Faraas ab sartu reew bu yees. Askaan wi daal di jañu jëm ca kasob Baasil ba, ca Paris, ca 14 sulye 1789 g, song ko, nangu ko, génne ña ñu fa tëjoon ngir politig. Jëf jooju mujj di juy wone gore gi nga xam ne moom la jequiku gi doon woote jëme. Ñu mujj jël bis boobu def ko màggal gu xeetu Faraas wi di màggal, at mu nekk .
Nangu gi nu defoon kaso bi, ñemeloo woon na baykat yi, ñoom itam ñu jug, song suufi garmi yi, yàq seen njénd yi, looloo waraloon lu bari ci garmi yi gàddaaye woon Faraas, dem feneen.
Nekk gi nu nekkoon feneen, mujjoon na di aw ay ci Faraas, ndax buur yi nga xam ne doonuñu woon ànd ci jeqiku gi, ndax du seen njariñ, dañu leen doon ngemb ngir ñu xeex ko, te loolu doon na jëme ci xareb ñoñ .
Askanu Paris wi wutaloon nanu seen bopp ay ngànnaay, ñu daal di woon sos ag aar gu réew ngir wattu jeqiku gi, aar ko,aar ko, Lafyette jiite ko, moom mi nga xam ne waxoon nanu la ne doon na xeex di jàpple waa sancu yi kontar waa Angalteer ca xareb temb ba. Xarekati jeqiku gi, ñi leen jiite woon ay nit lanu ñu bañoon te sib doxaliinu njabootub Barbon gi, ak seeni dag, Lafyette moomu ci la woon, ñoom de seen xol yi dara nekku ci woon lu dul mbañeel, wañse ak gënjëng (violance) .
Ci bis bi njëkk ci ut la ndajem xeet wi jibal “àqi nit aki yelleefam”, ci 4 ut, mu neenal sañ-sañi laman yi ak yeneen yi garmi yi ame woon, ak niti diine yi. Xeet wepp mujj daanaka di jàpple jeqiku gi, lu bari ci doole ju ngànnaayu (forces armées)ju Faraas ji mujj fekksi “aar gu réew “ gi nu taxawaloon ngir wattu jeqiku gi. Ci noonu mbooloom xare mu Faraans mi tas, Luwis 16 mujj ànd ca la xewoon ca kaso ba.
Waaye way jeqiku yi digale nu sàmm Luwis 16 ba du daw, ci noonu ñu taxawal seen bopp ci doxal mbirim réew mi, ak mu Jàngu bi ci wàllug doxaliin ak alal, loolu moo merloo woon Paab gi, mu mujj moom paab gi di kenn ci ñi gën a noonu jeqiku gi. Ñu daal di bennal nattukaay yi, ak yoon yi , ci Faraas gepp, ñu daal di séddalewaat Faraans def ko ay doxaliin yu bees .
Bi ndajem xeet wi di teg sart bi, Luwis 16 doon na jéem a dolli ay kàttanam aki sañ-sañam, bi mu ko manul nag, la doon jéem a daw, juge ca njéndam la, waaye ñu jàpp ko ca Farn, ca 22 suye 1791g, njëkk muy génn réew mi, gis nanu tam benn wayndare bu mu fi bàyyi woon buy feddali ne moom daal nanguwul yoonal yooyu mu àndoon, ndax ànd googu mu ci àndoon dañu ko cee manante woon , waaye du lu mu def ci teeyug bakkan.
Ndajem xeet wi eggal na sart bi ci 14 satumbar 1791 g, loolu di bi jeqiku gi amee ba toll ci ñaari at, bi mu ko defee nag, ndajem xeet wi daal di tas boppam, daal di fiy taxawal ab jataayub yoonal bu sukkandiku ci li nekk ci sartu Faraas bu bees bii nga xam ne lu feddali woon àqi ak yelleefi nitug Faraas la woon, ak war gu mu war a gore te am ag yamoo ci wàllug mboolaay. Moom sart bi tam tàqale woon na diggante nguurug yoonal gi ak gu doxal gi ak gu àtte gi. Mu jël nguurug yoonal walla dooley yoonal ji, teg ko ci loxol ab jataay bu askanu Faraas wi di tànn, mu jël dooley àtte ji , teg ko ci loxol ay àttekat yoy dañu leen di tànn, mu jël nag dooley wéyal ji walla ju doxal ji , teg ko ci loxol buurub Fraans bi aki jëwrinam. Ndaxte nguur saxoon na ca Faraas ba ca 21 satumbar 1792 g.
Geneen tànnéef[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci atum 1792g, geneen tànnéef amoon na, gu ñu doon tànnewaat ab jataayub yoonal. Ci noonu jataayub xeet daal di sosu, boo xam ne li mu njëkk a def mooy jibal nosteg pénc (systeme republicain) ca Faraas, ca 21 satumbar 1792 g. Ñu féetele ko doxal réew mi, ak teg sart bu bees buy sukkandiku ci nosteg pénc gu bees gi, ñu wax ko tam mu seet li nu war a def buur bii di Luwis 16, te teg yoon yuy aar jeqiku gi, aar it Faraas ci musiba yi ko man a dikkal, juge ci réew yii di : Otris, ak Brusiyaa, ak Britaani, ak sax yeneen réewi Tugal yoo xam ne dañoo noonu woon jeqiku gi.
Féetale nañu ko ba tay taxawal goornamaa bu Faraas bu dëgër, boo xam ne da fiy jéem a jële fitnay biir réew mi.
Ñi jiite woon góornamaa bu jataayub xeet boobu nag , ñi ngi sosoo woon ci “Girondins”yi, ñooy ñi nga xam ne dañoo gëmoon ag yéwénal, te daan woote jëme ci coppat goo xam ne dañu koy amal cig nànk-nànk, ak ci “Jacopins” yi xam ne, ñoo gënoon a xaabaabal Girondins yi, dañoo gëmoon ne fii Faraas toll tay ak nekkiinam wii, danu koo war a soppi bu wér ak doonte loolu dafa laaj doole. Ak ñu diggdoomu ñoo xam ne taxul woon leen a xaabaabal, ñoom ñooy ña ëppoon ca jataayub xeet wa, waaye amunu woon gis-gis bu dëgër, ndax leeg-leeg ñu ànd ak Jacopins yi, leeg-leeg Girondins yi.
Liggéeyub goornamaa bu jataayub xeet wi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Goornamaa bu jataayub xeet wi, daal di nay àtte buur bii di Luwis 16 àtteb ray, ci 21 samwiye 1793 g, loolu nag tax na ba lu bari ci réewi Tugal yi def ag jàppaloo kontar Faraas, mu ci mel ne Angalteer, ak Brusiyaa, Otris, Espaañ ak Holand. Ginnaaw bi nag góornamaa bu jataayu xeet wi daal di taxawal kuréelub kaaraange, féetale ko liggéeyub aar Faraas ci ñiy noonu jeqiku gi ci biir réew mi, ñu féetale ko ba tay moom kuréel bi, wàlulug taxawal am mbooloom xare mu Faraas mu dëgër, ngir aar Faraas, ak jeqiku gi, ak li mu fi jot a indi ci ndam, ak xéewal, moom jeqiku gi. Góornamaa bi nag ci njiitul Girondins yi am na ndam ci kaw xarekati Brusiya yi ca xareb Valmy ba, lijjanti na it ba xiir waa Belsig ci ñu fipp ci kaw Imbraatóor boobii di Francis mi nekkoon imbraatooru nguurug Rom gu Sell gi. Ñu daal di nangu alali Paap gi ci diiwaanu Afinion, ngir noonu gi mu noonu woon jeqiku gi (moom Paab gi).
Ñu fàttali leen ne Jacopins yu xaabaabal yooyu, ñoo saytu woon kuréelub kaaraange gu matale gi, ñoom songoon nañu ci anam gu tar, ci njiitul Robespierre képp koo xam ne yaakaaroon nañu ne da ngaa àndul ci jeqiku gi ak gaay jeqiku gi. Jacopins yi nag bari na lu ñu daa mbugal lim bu bari ci waa Faraas yi, ci tuumaal leen ne dañoo def ay wor yu mag. Ñoom ci seen jëmmi bopp nag ak doonte jàmaarloo woon nañook jafe-jafe yi leen dikkaloon juge ci réewi Tugal yi leen wër, te aju woon ci kontar jeqiku gi, ak doonte jàmmaarloo woon nañook ñoom ci doole ak fulla, te farataal duggug coldaar gu sañ-bañ, ngir aar réew mi, tas te giimal féttéerlu yi doon am ci yennat ci gox yi nekk ci biir réew mi, duggal seeni xarekat ci Belsig ak Holand, ànd ak loolu lépp teewul waa Faraas bëggoon ñu soppi séenuw doxiin ci politig ba mu gën a woyof, gën a teey, gën dal, te gën a maandu.
Ci 29 sulye 1794g, la céri jataayub xeet wi, tuumaal Robespierre, ne daa wor, yobbu ko ca mbuggalukaay ba. Jataay bi defaraat na beneen sart, boo xam ne moo waral ab goornamaab Faraas bu bees, ñu xame ko ci turu goornamaab doxaliin bi.
Goornamaab doxaliin bi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Goornamaab doxaliin bi sampu na atum 1895g, moom nag li mu doon wund, mooy ab diggante bu tuxu, nekk ci diggante jamonoy tiital, xuppe ak taral, ak jamonoy nguurug imbraatoor gu ñu joyal, gu tar, goo xam ne Napoliyon Bonaparte moo ko ame woon ci ginnaaw bi, ci bi mu fi nekkee. Atte googu walla góornamaa boobu nag li gënoon na fés ciy liggéeyam ci ñaari wàll yii lanu jëmoon:
(1) Def politig bu maandu ci biir doxaliinu réew mi, te du tax mu doyadi mbaa mu ñàkk fulla ci kanamu ay noonam
(2) Yonni Napoliyon ngir mu song Itaali, ngir yare ci Otris, ak yonneeti ko ci penku bi.
Nañu fàttaliku ne góornamaab doxaliin bi, mi ngi sosoo woon ci juroomi cér yoo xam ne dëppoowuñu woon. Ciy jamonoom it la jëmmi Napoliyon feeñ, moom mi nga xam ne jariñu woon na bu baax ci doyadig góoramaa bii, ak ñàkk dooleem, ngir saxal fi boppam ci wàllug politig. Ciy jamonoom it lu sakkan ciy làngi politig sosu woon nañu, ni ñu doon jëfandikoo alal ji gën a ñaaw, gën a bon. Ci fukki fan ci nowambar 1799g, la Napoliyon ak làngam gi, defoon daane nguur googu ñuy wax daane nguur gu Brumaire, daaneel goornamaab doxaliin bu néewoon doole boobu, loolu moo fi indi goornamaab kilifa bi, mooy bi ame ci ñatti kilifa yi nga xam ne ñoo doon jiite Faraas te Napoliyon jiite woon leen, nga xam ne daanaka mbooleem sañ-sañ yi ci loxoom lañu nekkoon.
Napoliyon Bonaparte:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Napoelon Bonaparte, mi ngi judd atum 1769g, ca Asaksio, ca dunub “Corsica” ca Itaali, dun boobu nga xam ne Faraas da koo mujjoon jënd ci Genova. Napoleon nekkoon na, ba muy doon gone, ku bëggoon fànnug xare, mi ngi génne ca bànqaasu xare ba nekkoon Paris, daal di dem nag doon ab ofise, bokk ca kuréelug kano ya ca xarekati Faraas ya. Moom nag ku soppoon xam-xamu yoon la , taariix, ak xam-xami xare yi ak yu doxaliin yi. Ku sawaroon la ci dali jeqiku gi , te fonkoon leen. Moom nag ab biddiwam a ngi féqe ci ginnaaw bi mu songee Itaali. Àtteg Napoleon walla yor gi mu yoroon Faraas, dafa séddaliku woon ci ñaari xaaj, bu njëkk bi: mooy kilifag Faraas gu njëkk gi, la ko dale ca 1799g, ba 1804g. Bu ñaareel bi: moom mooy imbraatoor bi, la ko dale ca 1804g, ba 1815g.
Song gi Napoleon defoon Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Góornamaab doxaliin bi, dafa féetale woon Napoleon jiiteg xeex boobu mu doon xeex Otris, jaare ko ca moomeelam yooyee nga xam ne Itaali benn la ci woon, atum 1796g, Ci noonu moom Napoleon mu daal di xeex ak nguurug Sardeñ, xeex bu tar boo xam ne jañ na ko ci mu xaatim ag wéer ngànnaay gu ñuy wax gu Cherasco. Napoleon defati ab xare ak dooley Paab gi, moñoxe ko ca Ancona, mu dumaati soldaari Otris yi ca bëj-gànnaaru Itaali, dàqeeti leen fa, xaatim fa ak ñoom juboo ga tuddoon Campo Formio, atum 1797g. Ci nii daal la Napoleon doyodile woon Otris, néewal ko doole, daal di àgg ci njobbaxtalu siw ci wàllu doxal xare. Napoleon, àntu gi xeexam yooyu àntu woon ci Itaali, tasoon lënkaloo gi waa Tugal defoon, kontar Faraas, mu mujj Britani rekk moo dese woon xeex beek Faraas.
Song gi Napoleon songoon penku bi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Politigkati Faraas yi naaloon nañu – Taliraan mi nekkoon jëwrini bitim reew mi jiite woon leen – naaloon nañu ay naal yu aju woon ci ngàdd Britani, jaare ko ca sancoom ya, te bañ koo fekk ci biir këram, rawati na moom Britani dafa amoon mbooloom gaal mu mag ca géejug Mans. Politigkati Faraas yi, li ñu bëggoon ci loolu mooy sos ab sancu bu Faraas ci géej gu diggu gi, ak man a àgg ca géej gu xonq ga, ak dog yoonu yaxantu wi daa àggale Britani ca sancoom ya nekk ca penku.
Góornamaab doxaliin bi, lii mi ngi ko dénkoon Napoleon, ci noonu mu jug mooki gaayam, géeju ci atum 1798g, tukkee ca waaxub Toulon, mbooloom xare mi àndoon ak moom àggoon na ci ñeenti teemeeri gaal, yu sëfoon ñaar fukki junneek juroom ñatti soldaar, bokkoon na ci tam teemeer ak juroom ñaar fukk ak juroomi boroom xam-xam yu waa Faraas. Ñu àgg waaxub Aleksandriya, ca Isipt, nangu ko. Waaye mbooloom gaalum Britani mi bettoon na mu Faraas mi, ca ndoxum dóoxug Abii Xiir (golf), moñoxe ko, ci noonu la Britani xañe Faraas cangug géej gi Faraas yàgg a gent. Fraas sax nag – ni mu ko baaxoo woon – nguurug xare la gu mag gu gën a am mbooloom xare mu jéeri ci mu géej, mu mel ne mu Britani mi.
Man nanu ne xare bii Napolen daan def ci penku bi, xareb jooñe la woon, ndax kat ag sof rekk la ca xarey jooñe ya amoon cag njëkk, loolu nag gën na a leere ca xare ya mu doon def ca Afrig gu bëj-gànnaar ga.
Isipt[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Misra (Isipt) ca jamono jooja, dafa nekkoon réew mu nekkoon ci ron àtte gu Usmaan[ gi , bu ko defee, buuri Mamaalik yi jiite ko, mu doon jànkoote ak ag doyadi gu biir, ak xeex gu sax ci biirum reew ngir nangu nguur gi, te tam ngànnaay yi mu ame woon yu doyadi la woon bu nu leen nattee ci yi Napoleon ame woon, aki jumtukaayam. Lii moo taxoon Napoleon sonnutoon ci teg loxo Isipt, ak doonte Mamaalig yi ñoom jàmmaarloo woon nañook moom, xeex ak moom xeex bu tàng ngir aar seen réew. Waa Isipt yi béguñu benn yoon ci àtteg Napoleon gi, li am kay mooy dañoo fippoon ci kawam, mooy la amoon, ca Xayra (Keer), ñu koy wax “jeqikug Xayra gi” . Napoleon jawali na réewi Shaam mook mbooloom xareem mi, ginnaaw bi mu nangoo Isipt, mu daal di teg loxo Hariis, Gaza, akYafa, daal di ray dooley kaaraange ja fa nekkoon daan ko aar, te tolloon ci ñeenti junniy soldaar. Juge fa, diriku jëm Hakka, gaw ko diir bu yàgg, waaye Hakka moom, toogul rekk faste ay loxoom di seetaan, dafa jànkoonte, jaamaarloo cig njàmbaar, ci njiitul kilifaam gii di woon Ahmad Basha, nga xam ne mbooloom gaalum xare mu Britani mi ñoo ko doon dimble tukkee ci géej gi, waa Usmaan yi di ko jàpple ci jéeri ji.
Bi gaw gi yàggee, te Napoleon ñàkke ca lu bari, te amewu ca lenn njariñ, xarekatam yi tàmblee tawat, rawati na tawat ji ñuy wax “siburu” di yaram wuy tàng, bi loolu amee Napoleon, xam ne fii muus du fi naane ñeex, mu deltu ginnaaw, dellooti Isipt, te jëlewu fa lenn ndam.
Napoleon bàyyikoo na Isipt ci sekkare, dellu Paris, askan wa teertu ko fa cig yaatal ak mbegte. Xew-xew yi toppante ci Faraas, waaye ci anam gu baaxul ci góornamaab doxaliin bi. Looloo fi jële boobule góornamaa. Bi ñuy wax bu ñatti kilifa yi taxaw, atum 1799g, Napoleon nekk ca Kilifa Gu Njëkk ga.
Ay ngérte , yu am solo juddoo nañu ca xareb Napoleon bu penku ba, ñu indil leen ci yii rekk:
(1) Xareb Faraas boobu ci penku bi, wone woon na solo si Isipt am ak fi mu féete, ci wàllug jokkoo ak tuxute, ñeel imbraatoorug Britani gi ci penku bi.
(2) Xare boobu Faraas da ci doon seete rekk, ngir xam nu muy def ba man a sanc walla kolonise réewi Afrig gu bëj-gànnaar gi.
(3)Boroom xam-xami xare boobu, bi ñuy ñëw, indaale woon nañu ay gëstuy xam-xam yu aju woon ci nàndal , ak jeexiit , indi woon nañu fi it benn sémb bu aju woon ci gas aw yoonu ndox ci diggante Suwes ak géej gu diggu gi, di kàmbug Suwes bi(canaalu Suwes), te it indaale woon nau fi ab moolukaayu téere ci araab ñu koy wax moolukaayu Bolaax bi.
(4) Xare bi wutoon na ay yoon yu man a indi ag jokkoo ci diggante Faraas ak Isipt, rawati na ci wàlli xam-xam ak njàngale añs.
Napoleon ak réewi Tugal yi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Napoleon de taxawaloon na màmm gi Otris màmmoon, ci yaatal nguuram, ndaxte amoon na ndam ci kawam ca xare ba ñuy wax Marenngo atum 1800g, jañoon ko ci mu xaatim ag juboo gu yees atum 1801g, mooy juboo gi saxaloon ponk ya nekkoon ca kollareg Campo Formio ga (1787). Napoleon xaatim na ak Britani juboog Amiens, atum 1802g, looloo waraloon dooley Faraas ji génn Isipt, bu ko defee Angalteer moom itam noppi ci li dal Otris, bañ cee wax dara.
Napoleon saxoon na di ki nga xam ne moo ame woon sañ-sañu fal niti Jàngu bi ci Faraas. Paab bi tam – bi Napoleon di sampu niki Imbraatoor, atum 1804g - mooy ki doon def li ci aju woon ci xeeti ñaanal ak xumbéel.
Napoleon bi mu jotee ci imbraatoor gi, daa daal di nosaat doxaliin wi ci campeefi nguur gi, mu taxawal fi benn jumtukaay buy yëngu ci luy amal bëgg-bëggam bii, mu jël lu sakkan ci mbokkam yi ak xaritam yi, jox leen pal yu kawe yi. Mbooleem dooley nguur ji ak sañ-sañ yi mu tëyyéel leen boppam, teg boppam it ci kaw mbooleem làngi politig yi, doyadil làngi politig yi ak barlamaan bi, nos galag yi.
Napoleon de tàbbi woon na ciy xare ak réewi Tugal yi. Britani amoon ndam nag ci kawam ci wàllug géej gi, ca xare ba ñuy wax (Attaraf Al-aqar), mu song Brusiya, gañe ko ca xareb Yena ba, atum 1807g. Mu daal di def waxtaan akAleksandar mi nekkoon Xaysarub Riisi, def ak moom genn dëppoo, ñu koy wax dëppoo gu Talist atum 1807g, mooy liy wone njobaxtal la Napoleon àggoon ci kàttan. Mu defoon ag gaw gu goxub Tugal gepp, jëme ko Britani , daal di woon ga (manante) réewi Tugal yi ci ñu topp ko ci loolu. Loolu indi woon na fi benn jafe-jafe bu koom-koom bu tar ci réewi Tugal yu bari. Loolu it waraloon na réew yii bañ ko, kontar ko. Mu xare woon ak Riisi gu Xaysar gi, ndaxte daa gisoon ne moom kat wormaalul gaw googu mu digale woon. Ci noonu mu jëmale fa menn mbooloom xare mu mag, atum 1812g, ñu dox ba àgg ca péey ba, di Butrusburg, waaye mujj nañu manatuñoo ñàkk a dëpp, ngir sedd bu tar ba leen fa gaw, ba jamonoy sedd ja duggee. Ak ba tay ngir jafe ga fa ag jokkoo jafee, guy man a yombal ñuy jot ci li am mbooloom xare di soxla ngir man a def liggéeyam, muy jotug jumtukaay yeek dund yeek lu ni mel. Bi ñuy dellu nag la waa Riisi yi sottiku ci seen kaw, ñoom xarekati Napoleon yi, ray ci lu bar. Bu ko defee Napoleon ñàkk soldaaram yu bari, te amul la mu doon bëgg.
Bu ko defee, waa Tugal yi ( Otris, Brusia, Rusi ak Britani) boole seen doole, jàmmaarlook Napoleon, daal di koy dàq ca xareb Libisg, nu koy wax ( xareb xeet yi ), di woon ci Oktoobar atum 1813g. Ca noona ñu sànni Napoleon ca dun ba tudd Elba, waaye mu lijjanti ba rëcce fa ci sekkare, ginnaaw bi mu fa defee teemeeri bis, dem nag Paris, dajale fa xarekat yu bari ci waa Faraas yi, ngir xeexi réewi Tugal yi ko doon sot. Ñu gañeeti ko, ca xareb Watrlo ba, atum 1815g, sànneeti ko ca dunub Santa Hilana, mu des fa nag ba kero bi mu faatoo, atum 1821g.
Bu ko defee, réewi Tugal yi def seen ndaje ma nuy wax ndajem Vienne atum 1815g, ngir séddalewaat kartu Tugal wu politig wi. Daal di fiy saxalaat bu baax kenoy nguur, te suuxat ko fi. Ak sàmmoonteek yamoo gu reew yi ak sos réew yu am doole yu peek Faraas wër ko.
Liggéeyi ndajem Vienne:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Liggéeyi ndajem Vienne nii la tënkoo woon:
(1) Way daje yi delloowaat nañu buuri Tugal ya ca seen réew ya ñu juge woon, teg ko ci “àqi yoon”, ci noonu nu delloosi njabootug Borbon gi, ngir ñu yilif Faraas ak Espaañ.
(2) Britani jëloon na sancu yi Faraas moomoon, muy Malta ak Kaab, ak Silaan, ak Morisos.
(3) Riisi jël moom Varsaw, Otris jël tefesug Dalmas, ak Milano gu Itaali gi, mujj nag ëpp doole nguur yu ndaw yu Itaali yi. Brusiya moom am ay moomeel yu mag ci Almaañ, ak ag wàll ci Poloñ. Ñu jël Belsig – cig sañ-bañ – boole ko ci Holand. Jëlati Norwej – cig sañ-bañ – boole ko ci Suwed . Jëf yii yepp nag dëppoowuñu woon ak xeetu, walla fonk sa xeet, di “nationalisme” gi doon am ca Tugal. Lii nag firee nañu ko ne li ko waral mooy Britani daal, ak Riisi ak Otris ak Brusiya, dañoo defoon seen bopp ay réew yu ñoo am ag kilifteef ci réew yu Tugal yu ndaw yi.
Li juddoo ci jeqikug Faraas gi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
(1) Jeqiku gi moo fi indi tay, dalub Fonk sa bopp bii nga xam ne, mujj na foo dem ci Tugal fekk ko fa, ci diirub xarnub fukk ak juroom ñeenteel bepp g, moo waral réewum Itaali bennoo, te moo jur it bennoo gu Almaañ gi.
(2) Moo fi jële sañ-sañ ak ràññale ci biiri kuréeli mboolaay yi, naan kii moo kawe kee, wii xeet a gën wee, te man nañu ne mooy jaasi ji mujj rendi nostey laman ya nekkoon Tugal.
(3) Jeqiku gi ci Faraas mooy gi njëkk ci jeqiku yi, ci taarixu Tugal bu bees bi, loolu nag li ko waral mooy coppat yi mu indi ciy gisiin aki déggiin, aki xalaat, ci wàll yu bari ci dundug politig gi, gu mboolaay gi, gu xalaat gi, gu koom-koom gi ci Tugal, ak fu ko moy. Ay baat yu politig feeñ, yu mboolaay, yu diplomasi yu bees.
(4) Moo fi jële gisiin wu “àqi Yalla ji” mooy gisiin wi naan buur yi seen àq ak sañ-sañ, ca ju Yalla ja lañu ko jële, mooy gisiin wi matale woon noste yi amoon ci Tugal gépp, la ko dale ca ba fa jamonoy laman tàmblee.
(5) Xalaatub jeqiku gi law na ba àgg ci Tugal gépp, ak yeneen réew yu dul Tugal, yu àadduna bi.


c: text/html

text:
Dendu mbëj
Dendu mbëj, ci biir ab toolu mbëj, lañuy faramfacce niki liggéey bi mu laaj gir man a jële ab yanu mbëj (1 Coulomb) ci ab tomb yóbb ko ci beneen. Dendu mbëj dañu koy jaawale ak wuuteeg aj gu ñaari tombi ag ndombo gu mbëj, su fekkee toolu mbëj bi duy soppeeku (maanaam dayoom sax) dañuy wuute wante su fekkee dafay soppi dayoom ci benn diir bu nekk wuuteeg aj gi kenn dootu ko man a natt ba tax dañu koy yamale ak dend bi.
TekkeemModifier
Su dawaanu mbëj dee liy natt walug yan yi, dendu mbëj mooy natt kàttan giy yóbb yan yi. Njunj bees koy jëmmalee mooy U walla yenn saa yi V te bennaanu nattam di volt [v].
Séddaleb kàttanu mbëjModifier
Nbombo yi ñuy séddalee kàttanu mbëj dañu leen xaajale ciy wàll sukkandiku ci seen dayoo: dend bu kawe, dend bu diggu, dend bu suufe, dend bu suufe lool.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abdulaay Wàdd
Abdulaay Wàdd mi ngi juddu ci 29 Mee 1926 ca Kebemeer, am na 82 ciy at, mooy njiitu réewum Senegaal ca 1fanu awril 2000 ba leegi, ki mu wuutu ci toogu boobu mooy Abdu Juuf. Ba tey mooy njiitu làng gu demokaraasi gu Senegaal (PDS), te it moo ko sos ci 37 Suwe 1974 ci ginnaaw bi mu ci tàggoo Léopold Sédar Senghor ba mu nangu, nekk na ci kujjeg politig gi lu toll ci 25 ciy at, yàgg na koo jiite, ci diir boobii tëjees na ko ci ay yoon. Soxnaam mi ngi tudd Fifiyaan Wàdd. Am na ñaari doom: góor ak jigéen, Kariim Wàdd mooy góor, Sinjili Wàdd di jigéen. Diineem mooy lislaam fiqu maalik, bokk it ci yoonu murit. Moom nag ku xareñ la ci wàllu yoon ak koom-koom am na it lijaasa jàng wi gën a mag ci ñaari wàll yooyii, mi ngi jànge wàllu yoon ci daara jii di lycée Condorcet ca Fraas. Wàllu koom-koom mu jànge ko ci daara ju kawe ju Ndakaaru.


text:
Garanaat
Garanaat xeet la ci xeeti garab yi nga xam ni dañuy am fóoyteef, mi ngi bokk ci njabootug Lythracées . Cosaanam ma nga nekk fële ca Asi ñu di ko bay ci kémbaar yu bari, fi muy sax nag mooy fu xaw a am aw naaj.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab gu ndaw lay doon, guddaayam man naa jàpp 6i met. Man naa dund 200i at, waaye li ëpp ci limiy jur mi ngi koy jur ci 20i atam ju njëkk yi.
Ay Tóortóoram, dañuy yor melo wu xaw a xonq, 3i sentimet la baaxoo di gudde, ñatti yoon rekk lay meññ ci at mi, weeru Ut ak Me . Melow foytéefu "Garanaat" ñoo ngi sukkandikoo ci nimuy matee, maanaam yenn saay mu yor melo wu weex, walla wu xoq, walla wu mboq.
Doonte man naa dund ci suuf su xaw a wow waaye du tee garab gi suuf su xaw a tooy la bëgg ngir mu man a jur ay foytéefam ni mu ware.
Solo si[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garanaat garab la gog manees na cee defar ay jar doom bi dees koy lekk ay tóortóoram manees na cee xeex yenn wopp yu mel ni Aasm.


text:
1Mu am bés, ci weeru Nisan, ñeenti weer gannaaw Kislew, yemook ñaar fukkeelu atu nguurug Artaserses, ma jël biiñ ba taaje woon fa kanam Buur, di ko ko xellil. Booba maa nga ànd ak tiis, ne yogg; lu ma masula dal ca kanamam.
2Buur laaj ma, ne ma: «Lu la tax ne yogg te woppuloo? Mbaa du tiisu xol?» Maa ngi tiit lool.
3Ma daldi ne Buur: «Guddalu fan, Buur! Nu may def ba duma ne yogg, te dëkk ba samay maam tëdd gental, bunt ya lakk ba xoyomu?»
4Buur wax ma, ne ma: «Ana looy sàkku?» Ma ñaan gaaw ci Yàlla Boroom asamaan,
5door ne Buur: «Xanaa Sang bi, su la neexee rekk, nga yéwéne ma, yebal ma Yuda, dëkk ba ñu denc samay maam, ba ma tabaxaat ko.»
6Buur nag wax ak man, fekk Lingeer soxnaam toog, feggook moom. Mu ne ma: «Boo demee, ana loo fay toog, doora délsi?» Ma wax ko. Gannaaw loolu Buur nangu maa bàyyi ma dem.
7Ci kaw loolu ma ne Buur: «Buur, su la soobee, ngalla nañu ma jox ay bataaxal yu jëm ca kilifay Wàllaa Dex ya, ngir ñu jàllale ma, ba ma àgg Yuda;
8akub bataaxal bu jëm ca Asaf may wattu toolu buur, ngir mu may ma bant yu ma defareji bunti tatay kër Yàlla ga, defaraale ca tatay dëkk baak kër ga may dali.» Buur nangul ma, ndax sama Yàlla ji ma toppe mbaaxam.
9Ba loolu amee ma dem ba ca kilifay Wàllaa Dex ya, jox leen bataaxali Buur, fekk Buur boole maakay njiiti xare aki gawar.
10Ba mu ko defee, Sanbalat ma dëkk Oron dégg mbir ma, mook Tobya, Amoneen ba, ndawal Buur. Ñu am lu leen soofa soof, te mooy li nit ñëw, di sàkkusi njariñu bànni Israyil.
11Ma àgg nag ba Yerusalem, toog fa ñetti fan.
12Gannaaw loolu ma jóg guddi, maak nit ñu néew, te waxuma kenn li ma sama Yàlla nammloo ngir ma defal ko Yerusalem. Yoruma woon jenn daamar ju moy ji ma war.
13Ma génne dëkk ba guddi, jaare buntu tata ba ñuy wax Xur wa, wutali walu ndox ma ñuy wax walu Ninki-nànka, daldi jàll ba ca buntu Sën ba. Ci biir loolu ma seetlu tatay Yerusalem ji toj fu nekk, bunt yi lakk ba xoyomu.
14Ma jubal wutali bunt ba ñuy wax Bëtu Ndox, jaare ca wetu déegu Buur. Amatul nag fu sama daamar ji ma war mana jaare.
15Ma daldi topp xur wa ca guddi ga, di seetlu tata ji, ba noppi waññiku, jaare ca buntu Xur wu xóot wa, duggsiwaat.
16Kilifay dëkk ba nag xamuñu fu ma demoon, mbaa lu ma doon def. Ndax fekkul woon ma wax kenn dara, du Yawut yi, du sarxalkat yi, du garmi yi, du kilifa yi te du keneen ci ñi wara sasoo liggéey bi.
17Ba loolu amee ma ne leen: «Yeena gisal seen bopp toskare gi nu nekke. Yerusalem tas na, bunt yi lakk na. Aycaleen nu tabaxaat tatay Yerusalem ndax sunu gàcce faju.»
18Gannaaw loolu, ma nettali leen ni ma sama Yàlla toppe yiwam, ak kàddu yi ma Buur wax. Ñu ne ma: «Nanleen tabax!» Ñu daldi gëna pastéefu ca liggéeyu ngëneel ba.
19Ba loolu amee Sanbalat ma dëkk Oron dégg ko, mook Amoneen ba Tobya, jawriñ ba, ak Gesem, Araab ba. Ñu di nu ñaawal ak a diiju naan: «Li ngeen di def nii lu mu doon? Dangeen di fexeel Buur?»
20Ma ne leen: «Yàlla Boroom asamaan moo nuy may ndam. Nun ñiy jaamam nooy jóg tabaxaat dëkk bi. Yeen nag amuleen wàll ci Yerusalem, te baaxoowuleen fi benn sañ-sañ!»


text:
1«Yaw nit ki, jëlal saamar bu ñaw, nga def ko sa saatus watukaay te nga wate ko sa bopp ak sa sikkim. Nga jël ab màndaxekaay, séddalee ko kawar gi ay cér.
2Benn cér bi, nanga ko lakk ci digg nataalu dëkk bi, gannaaw bu fani gaw bi matee. Beneen cér bi, nga dóore ko saamar bi, kawar gi tasaaroo fi wër dëkk bi. Ñetteelu cér bi, nga sànni ko ci ngelaw li, man ma toppe ko saamar.
3Waaye nanga sàkk tuuti ci kawar gi, fas ci sa lafu mbubb.
4Nga dellu sàkk cooca, sànni ca sawara sa, lakk ko. Ca la sawaray jóge, tàkkal mboolem waa kër Israyil.
5«Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Yerusalem a ngoogu. Ci digg xeet yi laa ko teg, réew yi wër ko.
6Ñoo gàntal sama àttey yoon, ba gëna bon xeet yi, gàntal samay dogal, ba gëna bon réew yi leen séq. Xalab nañu sama àttey yoon te jëfewuñu samay dogal.
7«Moo tax Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Gannaaw seen reewande wees na reewandey xeet yi leen séq, samay dogal, jëfewuleen ko; sama àttey yoon, sàmmuleen ko; sàmmuleen sax àttey xeet yi leen wër,
8kon nag Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Maa ngii ci seen kaw, man itam. Maay wàcce fi seen biir ay mbugal, xeet yi teg ci seeni gët.
9Maay def fi seen biir lu ma masula def te duma defati lu ni mel, ndax seen mboolem jëf ju siblu.
10Moo tax baay dina yàpp doom, doom yàpp baay fi biir Yerusalem. Maay wàcce ay mbugal fi yeen, te maay tasaare seenu ndes wépp fépp fu ngelaw jublu.
11«Moo tax, dogu naa ci man miy dund, kàddug Boroom bi Aji Sax jee, gannaaw yeena def seen wépp njombe ak seen jépp jëf ju siblu, di sobeel sama bérab bu sell bi, man itam, maa leen di wat nel te duma leen xool bëtu ñéeblu, duma leen ñeewante.
12Seen ñetteelu xaaj, mbas lañuy deeye mbaa xiif bu leen di sànk ci biir dëkk bi. Beneen ñetteelu xaaj bi, saamar lañuy fàddoo ci seen dig-digal bi. Xaajub ñetteel bi ci des, fépp fu ngelaw jublu laa leen di tasaare, te saamar laa leen di toppe.
13Maa leen di ŋaccal sama mer, sottil leen sama xadar ba giif, te bu ma leen ŋaccalee sama mer, ñu xam ne man Aji Sax ji, maa waxe sama fiiraange.
14Yeen waa Yerusalem maa leen di gental, sewal leen ci biir xeet yi leen séq, ku fi romb, di ci gis.
15Keroog bu ma leen wàcceelee àtteb mer ak xadar ak dumay xadar, seen dëkk beey doon dëkkub toroxte bu ñuy kókkali, dëkk bu gental buy yedd xeet yi leen séq. Man Aji Sax ji maa ko wax.
16«Ñoom bu ma leen soqee fitti xiif yu aay, fitti faagaagalkat yooyu may fitt ngir faagaagal leen, xiif laa leen di yokkal, ba dagge dugub fi seen biir.
17Maay yebal ci seen kaw ab xiif ak rabi àll yu leen di xañ ay doom; mbas ak deret ju tuuru gane leen, saamar, ma indil leen. Man Aji Sax ji, maa ko wax.»


text:
Dawaan gu wéy
Dawaan gu wéy (ñu man koo tënk ci DC Direct Current ci wu-angalteer, moom lees di gën a jëfandikoo), di dëddoo ak dawaan gu safaanu AC, xeetu dawaan la gu am genn jubluwaay. Dawaan gi dafay wéy di dox ci ag ndombo ci genn jubluwaay. Mbëjfeppal yi ci genn jubluwaay lauy wéy di daw.
Nattiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dawaan gu wéy ciy amper lees koy natt. Benn amper mooy ,24*1018 mbëjfeppal ci saa (I = Q/t), I = dawaan, Q= coulomb, t= saa).
Wenn rëdd wu wéy ak ñett yu ndaw, ci suufam, mooy njunju dawaan gu wéy; dees na jëfandikoo itam DC (Direct Current). Dawaan gu safaanu moom AC alternating current lees di jëfandikoo wall njunj wii di ~.
Jëfandikoom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dawaan gu wéy lees di jëfandikoo lu bari la ci taraay gu suufe ak ci mbëjfeppal, rawatina ci jumtukaay yiy doxeek tegle yiy man a jur dawaan gu wéy kepp. Ci daamar yi, su safaanukaay bi juree dawaan gu safaanu dess koy soppali gu wéy. Saxaar yiy doxee mbëj itam ñoom dawaan gu wéy lañuy jël.
Taariixam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Thomas Alva Edison mooy ki fi taxawal séddaleeg dawaan gu wéy ci wetu njeextalu XIXu xarnu bi, bi ndefar gi tambalee jëfandikoo mbëj. Ci ginnaaw bi lees ko wuutaleek dawaan gu safaanu gi Nikola Tesla sakk, ndax limu gën a yomb a yóbb ci diggante yu gubb.


text:
Ndombo gu mbëj
Ndombo gu mbëj dees koy tekkkee niki lëkkalante gu ay cëri mbëj ci wenn yoon wu tëju ci genn anam guy tax ba dawaanu mbëj ga cay jaar di man a wéy di wal, maanaan du am benn dog-dog.
Gëstug ag ndombo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Solos gëstu ag ndombo gu mbëj mooy génne ca dayooy dawaan ba ak dend ba. Sukkandiku ci melokaani cëri ndombo gi ak àtte yi ñeel ndomboy mbëj yi.
Noste gu wéy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag ndombo gu mbëj guy dox ci ag noste gu wéy (maanaam kem yi ajuwuñu ci jamono, seen dayoo du soppiku ci jamono, dees na ko woowee itam jamono-soppeekudi) dina am lumu néew-néew ag ndëgërlu, ab jurukaayu mbëj di luy joxe ab dend (walla ab dawaan) bu wéy, man naa am it, yenn saa yi, ab doxalukaay. Manees naa gëstu ag ndombo ak yii àtte:
- Àtteb ohm: moo nuy xamal dayoob dend U bi ci ag ndëgërlu R gu dawaan I jaar ci biiram: U = RI.
- Àtteb Kirchhoff mooy lay jox jëflante bi ci cër yu wuute yu ndombo gi.
- Céetu Norton: mooy wax ne gépp ndombo gu ndëgërlu (ndombo gu ami ndëgërlu rekk) dafay yam ak ab jurukaayu dawaan I bu lang ak ag ndëgërlu R.
- Céetu Thevenin: mooy wax ne sooy xoolee ag ndombo gu mbëj ci ñaari tomb, yu nekk ci ndombo gi, dafay yam ak ab jurukaay bu dendam tollook wuuteeg aj gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi, toppanteeg ag ndëgërlu gu yam ak gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi batay su jurukaay yu temb yi fayee.
Noste gu jàllu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Batay dawaan bu wéy lees di dundale ag ndombo gu ami fattalukaay walla xiirtalukaay mbaa ñaar ñépp. Kem yi U ak I dañuy bawoo cig noste gu jàllu dem ci geneen noste gu sax. Kon nosteg jàllu du luy wéy, luy nekkandi la rekk. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay.
Noste gu sin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci gii noste ndombo gi dawaan bu safaanu lañu koy dundale. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay, waaye ak coppite yi ci war.


text:
1Lii, di ngën-gi-woy, ñeel Suleymaan.
2Fóon maa, ngalla fóon ma, sa cofeel a ma dàqal biiñ.
3Sa diw yi ngay xeeñoo neex, saw tur jib, mel ni lu xeeñ a xelli. Moo tax janq ji nob la.
4Yóbbaale ma, nu daw, dem. Sama buur, yóbbu ma sa néeg, nu bokk mbég ak bànneex, di tàqamtikoo sa cofeel gi dàq biiñ. Ñoo yey nob la!
5Yeen janqi Yerusalem, damaa ñuul, rafet; ñuul ni xayma ya ca Kedar, mel ni ridoy Buur Suleymaan.
6Buleen ma xoole sama ñuulaay bi, jant bee ma lakk. Samay càmmiñ a ma mere, di ma wattuloo tóokëri reseñ ya, te wattuwuma sama tóokëri bopp.
7Sama soppey xol, ngalla wax ma ana fooy foral, di fa gooral, digg bëccëg? Lu ko moy may muuru, di la wër fi say xarit ak seeni gétt.
8Aa! Xamoo koo? Yaw mi dàq ci jigéen ñi! Génnal rekk, topp wewi jur gi, sàmmi say tef, fi dendeek mbaari sàmm si.
9Xarit, xam nga lu ma lay xoole? Yànjaayu wajan wu takk watiiru Firawna.
10Sa lex yaa ngi tàkk fi digg sàdd yi! Céy wii loos ak caqu peram!
11Sàddi wurus lanu lay defaral, tapp ca xaalis.
12Li sama buur tëdd, di xéewlu lépp, maa ngi gilli lu neex.
13Sama nijaay di mbuusum ndàbb may fanaan sama digg ween.
14Saa nijaay, saa cabbu tóor-tóoru fuddën, fa digg tóokëri Engedi.
15Xarit, yaaka rafet, yaaka taaru! Say gët niy pitax.
16Nijaay, yaaka góorayiw, yaaka maa neex! Mbooy gu naat, nu laloo,
17garabi seedar di sunu xànqi néeg, garab gu dul ruus xadd ko.


text:
Lu tax nit ñi buñ déggee lu baaxul ci nit ku yiw
Taxaw temm ngir yaatal ko bam law ba daj fu ne
Lu tee woon nga jéggal nit te koy nëbbaley ay sikkam
Ndaxam suturas Buur Yàlla yittéel na cam su ne
Goray xam safaan dencal ko mbokkam ba faatu ñëw
Ragal Yàlla tax ak maandu ak xam na ñëw bone
Bu leen weratib jullit bu leen yàq ab deram
Ku fiy dund feek deewóo safaan man na laa gane
Wolof day misal ag dund ciw koor
Ku jàpp bis lifeeg dog jotul ag jubu weesul fa dog bone
Di siiwal safaanub nit ba far ëpp koy ayib
Ku am xel du def loolii bu leen yor xelam gone
Lu tee woon nga nëbbal kob safaanam te Yàlla tax
Ndagam Yàlla mooy sattaaru maandooy li war ku ne
Na ngeen moytu jëw baaxul te daa mel ne lekk nit
Te rambaaj a raw day tax ba ay bokk duñ mane
Na ngay nëbbe say bon-bon bëggóo kenn xam ca lëf
Na las cam di nëbbey bon-bonam kon bu koy wane
Te Ibliis ma ngeen daa muslu tey moytu ag mbonam
Mu ngoo gii ci seen apaareyiy woote tay sone
Te anternet ay ab jumtukaayam di daamaram
Koneksiyoŋ bi mooy xontam bi ngay aktiwey done
Nataalak wokaal boo jot ci watsab ñu koy toxal
Efaaseel te bul partaase luy yàq ay gone
Éy waay siggileen watsab yi day yàq seen i xol
Lu ngeen am ci mbon ngay xew Farãsak la xew Gine
Éy waay siggileen ceetaan mi réeral na seen i xel
Ba kenn dóotul jàmmanteek i nawleem ya koy gane
Ewaay siggileen for yoon wa yéenak ci xuur wu rëy
Wu lëndam te gar yang fay sibuy yong ay tene
Ewaay siggileen ndax Yàlla seen gët yi xoolu yiw
Ba laa leeri gët yee fàddu xoolleen fa mbir ya ne
Li apaarey yàqal nit ku koy xayma doo fi jug
Batay kuy naxub diriyànke ayfon nga koy cane
Li watsab di jël ciy waxtu ndax jur na ay njariñ?
Te moo tax mukalaf yaa ngi niiy waxtu niy gone
Na muy yàqe dundug nit dafay dem ba mel ne sax
Manul ñàkk cig dundam te am kooy lëjal ku ne
Li ngay def ci Feesbug boo ko jàppoon dogub sikar
Ndaxam lee nga am xam-xam yu Feesbug ya dul wane
Te kat ñàkk Feesbug lortilës cam nde Yàlla mii
La muy sédd ab jaamam ci sax ciw turam la ne
Kurus gaa ngi nii der baa ngi nii jukki baa ngi nii
Ta dog yaa ngi nii céeboy ngënéel yaa ngi dët fu ne
Ku sellal ndabal biiram mu feesak tawab ngëram
Ku not ab xolam cib net ñu nattoo ko mbon ku ne
Ndagam deftilag mbon waxtilag mbon di gis lu bon
Akay déggi bon-bon doy na lag mbon fa mbon bone
Te man maa ngi nii xamteeti mas lëf
Te fàtte naa li saa xol bi takkoon fëtt naa mokkal ak lu ne
Damaa talatul sax wérd mba may talug nafar
Damaa sonn ngir ndéggat yi gaa yi di ngun-ngune
Mo Baas tee nga sàlloo tuub te faf raasi wépp yiw
Labat may yi tàggook moy yi moy yaa ngi lay gane
Te mbon sax jigul sëppéen ba sàkkaa ku tol ne yaw
Faseek moy yi daa jot sëkk ngir doonatóo gone
Ka jéggal ña juumoon démb tey nëbb ay ayib
Dagaan naa ko ag njéggal gu far saa ayib yu ne
Ka xam lépp cib jaamam te muural ko ay moyam
Fa laay tuube laa jàddoon ci ag mag ba cig ngone
Ka jéggal laram Daawuda laay sàkku njéggalam
Te moo jéggaloon Yuunus nde moo tee mu faf jëne
Ka jéggal Badar jàmbaar ya songoo te diine tax
Asal man na maa jéggal ci mbaxam gi moy gu ne
Te kii jéggaloon Wahsii ma xar dënnu Hamsatin
Asal man na maa jéggal te ràngal ma pal ku ne
A yallaahu yaa rahmaanu yaa sañ te yaay dogal
Fa salli halal maahii te far saa ayib yu ne
Aji-bind ji: Soxna Nogay Cuun_


text:
Àddina ndax day bëgg a jeex
am gaa yu baax yeey bëgg a jeex
am mbër yu ndaw yeey bëgg a seex
Moo gaa yi xam naka pexe ?
Ka xamle woon ag tarbiya
ak ka xamoon ag tarbiya
moo buñ demee ba surga ya
ku leen di wax nag luy pexe ?
Ka woote woon ci àddina
ba ñépp wuysi fàddu na
nan jéem a dëddu àddina
te jéem a wuyji mooy pexe
Seex Bàmba dem ca « Wamsashi»
Seex Ibra dem ca « Tamsashi»
Moo ñi fi des ku ñuy dese ?
yeenu muriit naka pexe ?
Ab séet du dem ba doom dikkeem
Seex Ibra Faalay doom dikkeem
moo rawi bokk, rawi doom
topp mi waaj leen mooy pexe
Ab séet moroom yaay topp ma
sëriñ muriit yaay topp ma
jéem leen a wàlli séen po ma
te ba po mii ngeen di fexe
Seex Ibra gëm ga làndi na
moo tax mu dëddu àddina
fekki na Bàmba sotti na
wàcci na aljanay texe
Mas nay xibaar ag jébbuloom
ba wax ne Yàlla mii ko moom
moo ko ne Bàmba moo la moom
raasi ko jox ko say pexe
Tegtal ko yoon wa ab muriid
di aw ba raw pexem Mariid
ba am ngërëm bariy muriid
te dootu ree di tex-texi
Mu dal di dem Tayba-Daqaar
Ngir dégg Bàmba di fa xaar
seet na Sëriñ Tayba-Daqaar
ci jàng lay xamey pexe
Mu tëdd guddi listixaar
bët set mu xëy ba tusubaar
Sëriñ Mataar Turee fa jaar
leeram ga wan ko ay pexe
Muxtaar Turee nga yori njoor
yanu ko jëm Mbàkke-Kajoor
Sëriñ ba yónni ko ca buur
Seex Ibra topp cay fexe
Mu jis fa Seex Aadama Géy
Sànni mbiram dal di ca ŋoy
Mu wan ko Bàmba mbër mu rëy
Sëriñ ba naa ko foo fëxe ?
Mu wax ko tegtal ya fa moom
Seex bàmba wan ko la fa moom
mu xam ne jis na ka ko mom
mu dal di fab mbiram joxe
Mu sóobu far ba jiitu leen
Bàmba ne kii ëpp na leen
leeram gu rëy gi wër na leen
fum toll xol bay nux-nuxi
Wax na ne tuuti kon mu dem
fekk Sëriñ ba lëm mbiram
ba ken du jot ci baatinam
lu dul ca bis ba ñuy texe
Jaaraama Seexi Ibra Faal
Làmp bi Sayxii Bàmba taal
leerale réewmi, yaa kamaal !
yal na nga dolliy beréxi
Ba mu ñëwee Mbàkke-Kajoor
fekk na daara ja di suur
moo jëkk a yalwaani di woor
ñu di ko ree di tex-texi
Yendoo liggéey, fanaan a root
gaa yay xaran ba naa xuréet
ba lay ganaar ne kurkureet
moo ko xewal daawul doxi
Moo fa xewal nuyoo di raam
moo nu teree wuyooti naam
fekkon na ñuy jàng fa maam
moom muy muriitu di fexe
Fekk na daara ja di riir
moo dindi àllarbaak dibéer
lu Bàmba wax mu dal di buur
lum mas a am dal di joxe
Moo fi xewal soli sagar
moo fi xewal saxoo sikar
moo fi xewal sëqal kawar
daawu fa bay di rux-ruxi
Ba mu demee Mbàkke-Bawal
daf ne na waa kër ga ba wal
naay soq tey rooti di wal
booleek liggéey di ko joxe
Lu bàmba wax mu dal di naaw
fóore ju rëy ja sant Saaw
naa ko dangay dellu gannaaw
jàngil muriitu du pexe
Mbooleem muriit ya di ko soow
mu mel ne dof bu mat a yeew
ba mujj far ñépp ne siiw
Meloom ya far di ko doxe
Mu jiitu far amul moroom
far gëni bokk gëni doom
jaaraama jaaraama Xadiim
wàcc nga wàccaaleek texe
Yaw masulaa juuyook ndigal
naka nga jóg të nga ndugal
ku aw sa mboor duñ ko mbugal
garmi yi yaa tax ñuy texe
Yaa jëkk a jébbale sa xol
fekkon nga gaa yay xorxoral
ñaley setal ñaley nëxal
yaa wane ngér mi ñiy doxe
Yaa xam Sëriñ bi yaa xereñ
daawoo weranteek ab sëriñ
bàjjo bi yaa bariy njariñ
waane wi yàgg ngaa naxe
Am ngay gërëm ba am dërëm
fab ngay dërëm jëndey ngërëm
loo mas a am tàbbal këram
ay junni daal nga daa joxe
Joxe nga àddiyay giléem
yu safi ngurdu safi koom
soldaar sa yaa joxe sa doom
Faadilu Faal am nag texe
Sa ndaw da daa dem ba Gaboŋ
di yóbbu ay saaku yu roŋ
di war ca gaal ya yori boŋ
doo denc lëf ba muy maxe
Moo tax nga mel ne ag saxaar
ku nar a dem da na fa jaar
kuy ñaani paas na seeti gaar
bum nég ba naa naka pexe ?
Ndegam da nga xebat sa paas
way-wata yaa nga fa garaas
seetal ma wax jii te xiyaas
ndegam da ngaa am looy joxe
Baayay saxaar doomay wata
kuy xamle Yàlla du fi të
ku ji àndaar góob cay mata
jiyal ci taw buy bex-bexi
Seex Bàmba taawloo Mustafaa
Seex Ibra taaw bay Mustafaa
diggante Marwataak Safaa
kuy aji war na faa doxi
Seex Bàmba am nam Faadilu
Seex Ibra am nam Faadilu
ku xam na faale Faadilu
kon ag mujam du toroxi
Seex Bàmba bégle nam Basiir
Seex Ibra bégle am Basiir
ndab loo ci dem lekk ba suur
jegeel ma kay toggiy joxe
Seex Bàmba am nam Abdulaay
Seex Ibra am am Abdulaay
Abdu mu nekk mat na waay
bul weddi céebo kaay texe
Yal na ñu aw seen tànki baay
ba mujj donnu seeni baay
ba mujj boole seeni gaay
aamiina ndax ñépp texe
Seex Ibra dem na wàcci na
lum mas a aajo faju na
ba xëy ne ñibbi àjjana
nan farlu tey àndi pexe
Ken masl a jis sasam wu booy
du daw ku koy moslook a jooy
moo jar a way te jar a jooy
Céy àddinaa man a naxe
Déglul ma lim fi ay ndamam
ba gaa yi dollee xam mbiram
ba xol yi bég ba dellu gëm
leegi ragal yi yox-yoxi
Jaaraama Ndey Saynabu Njaay
la Soxna Jaara yor di jaay
yaa ko mosal waa Njare-Njaay
saw ŋàññ rot na yaa texe
Diggante Njukkeek Jamatiil
dañ daa dajey naani butéel
yaa tax ñu jébbulu ca teel
Faal Njaga yaa rëyi pexe
Mbulaki Sàqaki Sugeer
dañ daa falook a soli fuur
yaa tax ba diine di fa leer
toxal nga póon mañ daa tuxe
Doomi Dàmmeel ya fi ne won
yaa dàmm mbir ya ñu ne won
tay ñépp ñépp a ngi fi nun
ken amatul lu muy fexe
Yaa yóbbu Mbaaxaan ca Xafóor
yaa tax ba xol ba dootu fuur
yaa tax mu sànni yatu nguur
fab yatu ngëm di laaj pexe
Te xam ne mas naa yor junjung
fum jëm géwal ya naa kundung
muy xas di bàkku cid goroŋ
tay mu yam ak nun ay pexe
Yaa tax ba Abdulaahi Xaar
taxaw fi bunt di fa xaar
woyaflu bay lekk daqaar
ngir sopp Bàmba kiy joxe
Te xam ne moo doon doomi buur
lum mas a wax ñu dal di buur
la dale Mbaakol ba Kajoor
moo ame woon seeni pexe
Yaa tax ba Soxna Mbenda Faal
ak Gañsireeki Làlla Faal
gën doomi soxna yii fi taal
diine ju rëy ji ñuy doxe
Te xam ne seeni baay a moom
Feedar ma taalagut kanoom
koo mas a jis ay jamonoom
xolam ba daawul yox-yoxi
Yaa tax ba Abdulaay ñaxib
làmbi ndigal far na ko wub
la gaa ya giiroo moo ko xëb
tabax na ay kër di joxe
Te xam ne mas naa dox fi moom
tay jii mu mat sëkk boroom
nga denc doomam dib goroom
lii doy na xarbaax doy pexe
Seex Ibra Faal amul moroom
sàkk na bër yu tol ni moom
leeral na penkoom ak sowoom
luy yàq dootul ñuy-ñuxi
La dale Ndar ba ca Dakaar
jàll gannaaw yoonu saxaar
mbër mu fi rëy ba ñu ne kaar
Seex Ibra lay laaj pexe
Ndar la ko doomi Jaara may
leeral na bopp jaara tay
waykat wa Sàmba Jaara Mbay
moo tax dënnam bay béx-béxi
Mu jóg fa agsi Ndànd-Faal
jàpp fa doomi Ngóone Faal
def ko ne làmp bu ñu taal
tay Ngingineew moo fay fexe
Leeram ga sar ba agsi Kees
ku ñëw mu duy la ba nga fees
luy nit ku ñuul ak ku xees
ñéppay bawoo fa Ngaay-Mexe
Sëriñ bi ñëw Njurbél mu ñëw
gàddaay këram ya te du daw
guddeek bëccëg ñam ya di ñëw
Ba Bàmba xëy sàkk pexe
Mbooleem muriid yépp gëlam
ken xamatul kuy Sëriñam
kune na ngéej a dal di dem
àddina séppiy jëx-jëxi
Mu dal di ŋoy ci Mustafaa
ngir xam ne yor na listifaa
mag ñépp dem moom mu ne fa
Masla tuxook a yox-yoxi
Ba xëy na wuyji ab sangam
tuubaa la togge woon añam
Bàmba a ko jiiteloo ñoñam
diggante Béb gaak Guy-Texe
Ma ngay janook tooli dërëm
meññat mu gën junniy dërëm
jis na lu weesu mébetam
am na lu raw lam doon fexe
Ngërëm la Yonnen bay gëram
Abaabakar ma jëkk a gëm
la Sayxu Bàmba di gëram
Seex Ibra mooy njëkk a texe
Midaay ba Yonnen bay takkal
Abaabakar ngir ag dëggal
la Sayxu Bàmba di takkal
Seex Ibra Faal bisub texe
Mànto ba Yonnen bay solal
Abaabakar yor paresol
jël saadixiina ya tofal
yal na ko Bàmba di joxe
Muusaa la way wii wolafal
yal na ko Shayxii Bàmba ful
te boolekook gaa yu dëggal
yoo xam ne ken du yox-yoxi
Aji-bind ji: Sëñ Mbàkke Jeŋ
Aji-topp ji: Ismayla Géy


text:
Ndimbal:Ubbeeku
Bakkub Wikipedia mooy Jimbulang bu Ubbeeku bi. Tekkeem yenn saa si man naa wuute.
Lu "Ubbeeku" di tekki?[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- "Ubbeeku" ndaxte ëmbitam da fa ubbeeku ngir ñépp. Su nu toppee ay àtteem.
- "Ubbeeku" ndaxte amulum pay.
- "Ubbeeku" ci su nu xoolee ci maanduteem. Fexe ba benn jengte du am ci biiram, ci wàllu gis-gis yi.
- "Ubbeeku" ndax àtte yiy tëral doxalinam amul kenn ku leen di tek, du ku ci "kaw" walla ci "biti". Lu weesu yenn tomb yi dul deñ, di yi ko teye (juroomi ponk yi), Askanu jëfandikukat yi ñooy yor màggam.
- "Ubbeeku" ndax bind ab jukki taxul nga moom ko, li ngay bind moomoo ko. Kon ku nekk am na sañ-sañu soppi leen, loolu àttey Wikipedia ñoo ko tëral.
Lu "Ubbeeku" tekkiwul[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- "Ubbeeku" tekkiwul ne lu la neex duggal ci. Dan fee nekk ngir defar ab jimbulang bu baax te sell. Du ab yéenekaay, du it ab yëglekaay...
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man nga fee taf ay mbind walla ay nataal yoo jële ci beneen dal walla ab kaggu(bibliothéque). Loolu jalgati aqi ki-sos (droit d'auteur) la, te yoon nanguwu ko.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne amul kenn kuy saytu ëmbitam. Askan wi day seet aka xent jukki yi, lu weesu seenug dugg, su jaree far ñu far leen.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man ngaa def lu la neex ci xët yi. Dal bii ab Mbootaay buy "def ngir yalla" moo ko sos ngir lenn rekk, muy sos ab jimbulang.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man ngaa taf ay jukkeem ci sa dal, walla jël ëmbitam bind ci ab jukki ngir sa yéenekaay, te tuddoo ci Wikipedia, ni fa nga ko jële.


text:
Baay Faal ba daa jóg ca fajar
Nga séén ko mu soli sagar
Boppam ba sëq xëki kawar
Yore këllëm bë di sikkër
Te faalewul xiifak mer
Moo demee kat xeex na badar
Kii turam wi dootul fay
Ku weddi lii laaj ko waa Ndar
Baay Faal jaaxal na waa Ndar
Baay Faal jaaxal na waa Ndar
Baay Faal ba daa jóg ca fajar
Mani kuur Yàlla daa jóg ca fajar
Nga séén ko muy soli sagar
Yore këllëm bë di sikkër
Kii turëm wi dootul fay
Ku weddi lii laaj ko waa Ndar
Baay Faal jaaxal na waa Ndar
Baay Faal jómmal na waa Ndar
Dundam ga neex na, sikkar sa neex lool
Baay Faal bi, Baay Faal idi moo di gënë góór
Sikkar sa moo tax mu jege Yàlla
Baay Faal bi, Baay Faal ku ko xamoon di nga maandu ci moom
Sa tool ya, sa teen ya, ca waañ wa, maajal ya
Baay Faal iigééy la xam
Baay Faal ndigël la xam
Baay Faal du xeex du xulóó
ëg na nit, fónk na nit
Xeebul kenn, noon la yegeeg boroomam
Li mu li figééyat suñu boroom
Bëgg naa la Bay Faal
Ndongo li kii moo jege sunu boroom
Day ligééy di joxe
Moo tax Baay Faal jege na sunu boroom
Day ligééy di joxe
Day ligééy di joxe moo tax Baay Faal
Toggam ga neex na lool moo tax Baay Faal
Day maajal moo tax Baay Faal
Day sikkar moo tax Baay Faal
Paroles2Chansons dispose d’un accord de licence de paroles de chansons avec la Société des Editeurs et Auteurs de Musique (SEAM)


text:
Fuuta Tooro
Nguurug Tukulóor mi ngi sosu njëkk juroom ñeenteelu xarnu, njabootug Ogo Ja jiite ko, ci mujjantalug xarnu bu fukkeel la Waar Jaabi song ki mujjoon ci buuri njaboot googu, ray ko. Bu ko defee daal di jël nguur gi, ci noonu la geneen njaboot jote ci nguur gi, mooy gu Mana.
Waar Jaabi dugg na ci lislaam, daal di jug def jiyaar ci kaw dëkkandoom yi dul jullit, ci noonu la nguurug Tukulóor xéye di nguur gi njëkk a dugg ci lislaam ci Senegaal.
Tukulóor yi bokkoon nañu ci yaxantug wurus wi ak njaayum jaam yi, li ko waraloon it mooy dend gi ñu dendoon ak dexug Senegaal gi, ak nekk gi ñu nekkoon ci yoonu yaxantu wi. Mu nekkoon réew mu naat te am doole, waaye dafa rotoon ci ron teg loxo gu imbraatóor gu Gana, (ci xarnub fukk ak benn), ginnaaw bi mu rot ci gu Mali (ci xarnu bu fukk ak ñatt), rotati ci gu Jolof (ci xarnub fukk ak ñeent). Ci mujjug xarnub fukk ak juroom la Koli Tingala (kilifa gu bokk ci càllallag Pël, juge ci wàllug bëj-saalum gi) jug xeex Tukulóor yi, daal di tembal ay goxam (ñu moom seen bopp) taxawal nag nguur gu yees mooy Fuuta Tooro, njabootug Deñanke jiite ko.
Ci xarnub fukk ak juroom benn Fuuta Tooro def na ay xare ngir yaatal suufam ci kaw ay dëkkandoom : Jolof, Kajoor. Njabootug Deñanke nag manatuñu woon a jàmmaarlook cong yi tukkee ci biti, ak lëj-lëji kuutu gi (succession). Ci atum 1770 g.j, la ag fipp am walla ag jeqiku tukkee ci kilifay jullit ñi, Cerno Sulaymaan Baal jiite ko, daal di daaneel njabootug Deñanke, bu ko defee Baal jël lislaam def ko cëslaay li nguur gi di tegu te di ko ci doxale. Cerno Sulaymaan Baal bàyyee woon na nguur gi Yilimaan Abdul Xaadir Kan, moom lañuy jàppe ki njëkk a doon Yilimaan ( Amiirul Moominiin :njiitul jullit ñi)
GongikuwaayModifier
Taariixu Senegaal bu Abdu Xaadir KEBE


text:
Suuf
Suuf si, mooy ñetteelu àdduna bi gën a jege jant bi, moom nag man nan koo woowee "Suuf si" walla "Àdduna bi", walla "Àddunaay Suuf" walla "Àdduna ju Baxa".
Suuf si nag bari na ay mindeef yu fi dëkk, nit ci la bokk, ci li nu xam fii rekk la ag dund am. cig xayma, boroom-xam-xam yi nee nañ, Àddunaay Suuf, mi ngi sosu am na 4,57 miliyaari at, te ag dund mi ngi juddu ci kawam ci diirub benn miliyaar ciy at. Moom nag jawwam soppikuna ci anam bu waral wërlaayam doon guy dundeef man a juddoo.
Kaw Suuf gu biti gi nag dafa séddatleku ci ay doj yu dëgër yu bari, di yëngu ci lu bari ci kawam ba leegi mat na miliyoŋi at. Daanaka 70% ci kaw Suuf si ay mbàmbulaani ndoxu xorom a ko muur, li ci des di ay gox aki dun. Ndox mu yollaakon mi ñu jàppee ne mooy yor dund, ci ni ñu ko xamee, Suuf si rekk mooy àdduna bi ñu gisagum bu ko am ci kawam. Ci biir Suuf si nag la fa na ne mooy: magma bi, ab saalub biti bu yollaakon biy jur toolu bijjaakon bi, ak saalub biir bi nga xam ne weñ la.
Suuf si day am ay digaale ag yeneen mbir yi ne ci kaw jawwu ji.
Diir bi Suuf si di def ngi man a def ab wër bu daj ci jant mooy 365,26 bés (bés di 24 waxtu)
Taariixam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boroom-xam-xam yi àgg nañ ci man a xam yenn xibaar yi ci dembi Suuf si. Suuf si ak yeneen àddunaay nosteg jant bi ñoo ngi juddu am na booba ak léegi 4,57 miliyaar ciy at, doore ciw niirub jant(nébuleuse solaire), di ab donjub pënd ak gil(gaz) gu bàyyeekoo ci juddug jant bi. Ci ndoorteel gi muy ruy, wàllu Suuf si féete woon biti tambalee sedd, dem ba doon ab donj bu dëgër bi ndox tambalee dajaloo ci jawwam. Yàggul dara weer wi dal di ciy tegu, boroom-xam-xam yi, ci lu wóor jàpp nañ ne mi ngi juddoo cib mbëkkante ci diggante Suuf si ak benn mbir bu réyaam matoon 10% gu Suuf si. Benn xaaj bi des ci Suuf si(yokk réyaayam), beneen bi nekk weer wi, dend ak moom.


text:
Njàngale
Njàngale walla Yar[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Tekkiy ñaari baat yi, yenn saa yi dañ leen di jaawatle. Ci maanaa, baat bu mujj bi, ci lu daj, mooy lépp lu ñuy xamal nit ki, ci bépp fànn (diine, ngor, teggin, xam-xam,añs). Baatu njàngale moom, ci wàllu boppam, day di rekk benn xeetu yariin, mooy xam-xam bi ñuy sukkadinkoo ngir taggat la ci lenn li, jàngal la lenn li.
Kon njàngale benn xeetu yarin la bu ñu man a gis ci daara yu taaxe yi, fa nga xam ne ab sëriñ, bu taxaw janook ay ndongaam, di leen taggat ci xam-xam, jaare ko ciy kaddu walla ciy mbind.
kon njàngale man naa tekki yar, waaye yar man naa bañ a doon njàngale. Baatukaay Jàngale wolof


text:
Mee
Weeru mee mooy juroomeelu weer ci arminaatu Gregori di ñetteel ci bu Suul.
Turam ma ngi jóge ci latin, doon tur bu ko waa-rom yi joxoon ngir màggale ko seen yàlla ju jigéen ja maius, jàppees na ne Romolos miy buuru Rom bi njëkk moo ko ko jagleeloon. Ca jamono yooyu moo doonoon ñetteelu weer ci arminaatu waa-rom bi.
Bés bi njëkk ci weeru mee xamees na ko niki bés bees di màggale liggéeykati àdduna bépp, ba ci Senegaal kenn du ko liggéey, ci Diiwaan-yu-Bennoo yi ak Kanadaa ñoom 1 Sattumbar lees ko di xewal.


text:
Daba Ke Dunu Gaal
Song Artists
- Jhukur Lal YadavSinger
- Ranjan KumarLyricist
About Daba Ke Dunu Gaal Song
Listen to Jhukur Lal Yadav Daba Ke Dunu Gaal MP3 song. Daba Ke Dunu Gaal song from the album Daba Ke Dunu Gaal is released on Jun 2021. The duration of song is 03:01. This song is sung by Jhukur Lal Yadav.
Related Tags - Daba Ke Dunu Gaal, Daba Ke Dunu Gaal Song, Daba Ke Dunu Gaal MP3 Song, Daba Ke Dunu Gaal MP3, Download Daba Ke Dunu Gaal Song, Jhukur Lal Yadav Daba Ke Dunu Gaal Song, Daba Ke Dunu Gaal Daba Ke Dunu Gaal Song, Daba Ke Dunu Gaal Song By Jhukur Lal Yadav, Daba Ke Dunu Gaal Song Download, Download Daba Ke Dunu Gaal MP3 Song


text:
Voici le tout nouveau clip Niou Dem Mairie de OMG
Auteur : Kruh Mandiou Mauri Compositeur : B.Beut Producteur Exécutif: DD Records Distribution : Believe Digital Directed by: Awanje Films
LYRICS
Bokoulok gniy door Li goor yi di bari bari amo thi dé dénda ndo Léme bougnou soukeur Kouko xass moss daal Dou yombeu bayi ko Yaw danga meune mine mokal jiguéne Mani danga rax ndax li dou néne HOOK Beut yi gueuthie na taa ndax yaw Xol bi deuké naate ndax yaw Yéndo di rétaane ndax yaw Namuma greffage ndax yaw Faléwuma maquillage ndax yaw Diotna gnou mariage maak yaw REFRAIN Baby kaay gnaane si Dieundeu gouro Paa bi takeu seuye bi Lima beug moy niou dem mairie Dem mairie niou dem mairie (2x) Yaye sama titi tara pararapa para para Li mbeuguelou moumeu le diaroul di wax ndax yaw mi xam nga Laadiou ma aye milliard Kilo gouro nga ame diabar Kone légui lane ngay xaar Gnoune jiguene seuy moy suñu taar HOOK Beut yi gueuthie na taa ndax yaw Xol bi deuké naate ndax yaw Yéndo di rétaane ndax yaw Namuma greffage ndax yaw Faléwuma maquillage ndax yaw Diotna gnou mariage maak yaw REFRAIN Baby kaay gnaane si Dieundeu gouro Paa bi takeu seuye bi Lima beug moy niou dem mairie Dem mairie niou dem mairie (2x) Yangui dape sama banekh Di fathie samay adio Xam di def lila war bolèwo darak thioy wayè wayè am na lou dess niou dem mairie (x4) Baby kaay gnaane si Dieundeu gouro Paa bi takeu seuye Lima beug moy niou dem mairie Dem mairie niou dem mairie (2x)


text:
Baay Aale Njaay Rayal na mam kuuy Jël fàllare ja, ba ci bopp ak baat Yuur ga maa ko naan
Baay Gallaay óo Gallaay Aale Njaay Góor benn ub jabar Jabar benn ub doom Bu rootee tooy Bu walee weex Bu toggee ñuul
Soo bëggee doom Awal yoonu ndéem Soo demee ndéem Dangay dugg ub néeg Sa mbaam dugg um mbaar Ngay lekk cere Sa mbaam di lekk um ngooñ
Bu ca déwén saa Sa doom di jooy Sa doomi mbaam di ŋaax
Dënnub góor ni goroŋ Dënnub jigéen tema Dënnub màggat xiin Boo tëggee mu bëx-bëxi
Awuleen mu riir Dër du tee awu Ñaar du tee awu Kon ma dóoxlu tey awu Mbëxiit mu tol ni man Ku ko ñaf cib géew Mu war a nangoo awu
Yimbëy Sama yimbëy NgaIa Yimbëy! Sama yimbay Ngala Yimbëy!
Kuy jaay sa mbaam awal yoonu Ngooy Soo yeggee Ngooy Kër Moodu Si Buur Jolof Njaay xar la lay rayal.
Yuur ga yaa kooy naan Yaw ak Say gaay Yimb sama yimw Ngda Yimbëy! Sama yimbay Ngala. Yimbëy!
Suma jàppee yimbe Tëb dal ci kawam Yaxub ndiggam dëmm! Yumbe! Tubaab bi jàpp ma Dugal ma ci mbale Yumbe!
Mbale gi abaa kaso Yumbe! Booy dem ci ngoro Yumbe!
Booy dem ci ngoro Yumbe! Dangay gudde-guddelu Yumbe! Boo déggee yuuxu Yumbe! Nga dem walluji Yumbe!
Ñu ne Kmbaa a tooñ Yumbe! Ñu ne Sàmba a tooñ. Yumbe ! Sàmba rocci geen Yumbe! Geen gu tol ne bakku Yumbe! Mu ñagas ko ko Yumbe!
Ba muy ñatti yoon Yumbe! Mu ne neex naam ? Yumbe! Mu ne waaw-waaw Yumbe! Mu ne su neexul woon Yumbe! Mu tëb tëb ne »piit » Yumbe! Mu tëb tëb ne « paat » Yumbe! Sira Aaw xool Sira Yumbe! Sira Aaw amul jabar Yumbe!
Deppaas bu doy jëkkër ju la nob. Xel mu dal ca la. Deppaas doyul jëkkër nobbu la Saw fit ne tëfit
Li ma yor sax su doon jaay gone yi, Kon ma jallax la ko Man li ma yor fàtte naa ka ñaan gone yi Foo ma jallax jëme?
Deppaas bu doy jëkkër ju la nob xel mu dal ca la. Deppaas doyul jëkkër nobbu la Saw fit ne tëfit
Li ma yor sax su doon jaay gone yi, Kon ma jallax la ko Man li ma yor fàtte naa ka ñaan gone yi Foo ma jallax jëme.
Seetluleen géej li muy rëy rëy saxaar-jéeri du ca daw Lu dul gaal du ca daw lii boroom gaal a ko xam.
Àdduna a ngoog ku ko seet tay say xalaat jeex nanu muñ Di sëngéem jooy sunu xol Móodu Maamun sang ba.
Seetluleen géej li muy rëy rëy saxaar-jéeri du ci daw lu dul gaal du ca daw lii boroom gaal la ko xam.
Deppaas bu doy jëkkër ju la nopp xel mu dal ca la. Deppaas doyul jëkkër nobbu la Saw fit ne tëfit
Mbës mii mbaa sonnalu leen gone yi, Cëy wallaay Kumba Li nu def mbaa neex na leen xale yi? Waaw wallaay Kumba.
Deppaas bu doy jëkkër ju la nopp Xel mu dal ca la. Deppaas doyul jëkkër nobbu la Saw fit ne tëfit
Mbës mii mbaa sonnalu leen gone yi, Cëy wallaay Kumba. Nun li nu def mbaa neex na leen gone yi? Waaw wallaay Kumba.
Lu doon jar ñaari dërëm démb ba jar na juróom-benn tay. Njaboot gii fu ñu jëm? moom boroom kër xamu ko.
Seetluleen géej li mu rëy rëy saxaar-jéeri du ca daw. Lu dul gaal du ca daw lii boroom gaal la ko xam.
Àddunaa ngoog ku k seet tay say xalaat jeex nanu muñ Di sëngéem jooy sunu xol Móodu Maamun sang ba.
Kuy laax géej sab sanqal dina yàqu te sab laax tooy. Soow ak yolom Sor jonkoroŋ jonkoroŋ Saa ginnaar kóli Mawda siro Mawda siratoo jën wu mag du nelawal gaynde bu bóofee ba ko fa ndax boo ko laalee dee man dee duma ko laal Gumba Gawlo ñëwal.
à yee deppaas bu doy jëkkër ju la nopp boo yeboo kontaan.
Waaye deppaas doyul jëkkër nobbu la saw fiit na tëfit.


text:
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Muriid yi saalit nanu ren
Ngir xamni yaa léen ame wan
Yaa léen joxon la nu yoran
Yobbu nga mbóoti xarnu bi
Tiijaan yi réccu nañu tay
Xam nañ ni bëy du sóoru boy
Yaa man a may nit lu ko doy
Moo tee nga naatal xarnu bi
Bawal-bawal jolof-jolof
Mboolem pël’ak naar’ak wolof
Kenn gis a tul ku ame yëf
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Koo xam ni daan a ame jaak
Daa ame àngaar’aki juuk
Mii at mu am déwén mu jéek
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Ku mas a am yaar i wata
Soxla na ren jii yaar i mëta
De munta am njëg u mëta
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Koo xam ni daan a ame taax
Tay ming ni ngeeju’b néek bu baax
Bu gën a feex bam ni ca faax
Sëriñ geesul xarnu bi
Kër yaa ngi wéet ba ni woyoŋ
Lal yañ yoroon def i koyoŋ
Ña doon i wuur def i koyaŋ
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Tubaab yi sax pert nañu
Ña léen gëmoon pert nañu
Yahood yi it fayit nañu
Yal na ñu yées ci xarnu bi
Ña tukkiwan faf nañu laŋ
Fuñ wàcci deef i léen falaŋ
Àdduna yaa ka noo welaŋ
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Naar yaangi yalwaan’ak a xaar
Seex buñ xamoon dellu fa jaar
Ken talatul loo jox i naar
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Wooy Mbàkke ! yuuxu nan ba dee
Wallu nu boo yeexee nu dee
Melal ni kuy rammu ku dee
Yaa nuy tinul waa xarnu bi
Yaw yaay donoy Muhammadu
Te yor nga sirrub Ahmadu
Te yor nga bóot i Haamidu
Man ngaa defar waa xarnu bi
Man ngaa defar biteek i biir
Defar nga baadoola’aki buur
Yaa dindi àllarba’ak dibéer
Sàkk Muriidi xarnu bi
Man sa kanam, man sa gannaaw
Loo sant Yàlla mu ni waaw
Loo wax fa diiwaan ñu ni waaw
Wax léen ñu naatal xarnu bi
Sa mbir ëppante na’ak dërëm
Nde xarnu bépp am gërëm
Te am dërëm te yokku ngëm
Nga may njariñ waa xarnu bi
Ma léebu ngaa yi la xamul
Waa ju xamul dees koy xamal
Subhaana, yaa ka mat kumal
Yaa neex a wan waa xarnu bi
Nan far waññee ku tagg daam
Ngir moo nu may lu jombi maam
Boolee’k Muriid yuy daw di raam
Ag cant a war waa xarnu bi
Bàmba muneef u laa misaal
Yaay géej gi wër waa senegaal
Deef u la jàlle genn gaal
Say duus a tooyal xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’k mbàmbulaan
Ku sóobu dóotu ñaane naan
Ku màndi day démbaan i teen
Say kaas a màndal xarnu bi
Ku sóobu génnaaley dërëm
Békkoor bi dóot u dem kërëm
Ku ni curum kaasub ngërëm
Doo mar li des ci xarnu bi
Géejug hikkam ga mu dëtëm
Bani ko sécc moo’k ñoñam
Maseef u caa nàndal ku xam
Toqan nga doy na xarnu bi
Luum loo na fóore ya wéyon
Raam loo na kàngam ya fi won
Daane na mbër ya fi newon
Amul niroo ci xarnu bi
Sirrub andaar i xam-xamam
Museefu caa nattal wujjëm
Ayam ngi suural na’w ñoñam
Wujjëm amul ci xarnu bi
Fekkon na dab yi ni xareet
Mu soppi léen watay sareet
Duy léen ngënéel bañ ni sëréet
Wàccoo na moo’k waa xarnu
Taalif na móol yu fees i taax
Te xalimaam du juum du jaax
Te am xelam du gag du naax
Du fàtte lëf ci xarnu bi
Day duusu dong a yay dëtëm
Duus yay jallaañoo ci’b dënnam
Mooy géej gu ridwaan di’y jënam


text:
Lan mooy xLingua?
- xLingua juumtukaay bu matale bu bees la ngir ngirum-barillàkk
- xLingua daa nar a dimbali nit ñi ci yombal jëfandikook yeneen làkk yi
- xLingua amna jokkalekaayu tëraliinu boppam
- xLingua ag jàppandal la ngir sos ci ag matal jumtukaay i làkk yu bees
- xLingua barab bu ubbeeku la ngir njuréefu xalaat yu bees yi
- xLingua dëkk bu bees la
xLingua - ag jàppandal ñeel nit ñ?
- xLingua day dimbalee ngir nànd ak a jubbanti sa bopp ci yeneen làkk yi
- xLingua Wu-Almaañ ak Wu-Poloñ la dooree
- xLingua dina jàppandiji ci wu-Fraas ak wu-Riis ci diir bu néew
- yéene ji ñeel yeneen làkk yi bér na.
xLingua - yoon wu bees ngir ngirum-barillàkk
- xLingua sàqum-njoxem làkk mu xarale la
- xLingua man naa joxe ay tekki yu wuute
- xLingua nangu na araf i seet yu jéllalewu yi
- xLingua nangu na seet i yàqu-yàqu yu jéllalewu yi
- xLingua day dellu ci soppikuy baat yu digg-dóomu yi
- xLingua nangu na yokkalek baat jaare ko ci benn soppikoom
xLingua - jokkalekaayu tëraliin bi
- xLingua amna jokkalekaayu tëraliinu boppam
- xLingua may na bépp tëraliin ci jëfandikoo man-manu ngirum-barillàkk
xLingua - daytal ñeel juumtukaay i làkk wu bees
- xLingua mooy daytalu juumtukaayu tekki gu jonjoo gixLingua yëgle
- xLingua maye na juumtukaay i jàng làkk wu bees
- xLingua maye na dajale yu bokk ak i baatukaay yu solowu
- xLingua man naa taxawu njàngum kenn
xLingua - ubbeeku na
- xLingua ubbeeku na ngir dugalug njuréef i xalaat yu yees
- xLingua ubbeeku na ngir tëral ci .Net walla Barabu Java [environment]
- xLingua ubbeeku na ngir xam-xamu anam ci luy yokk juumtukaayi làkk
- xLingua dina yokk ci diir bu néew ngir di génne kàddu
xLingua - dëkk bu bees bi
- xLingua may na tëralkat yi, saytukatu-làkk yi ak ñeneen ngir ñu defar séen juumtukaayi làkk i bopp
- xLingua moongi woote ci ag jagleel ngir defar ay tëriin yu yees ñeel politig, koom-koom, cosaan ak lépp lu ñeel dundug nit.


text:
Bawol
Ci xarnub fukk ak juroom Bawol nguur su ndaw la woon su toppoon Jolof gu mag gi, bu ko defee, ag njaboot gu amug jegeñaale ak buuri Kajoor yi daa ko jiite.
Bu jëkk, nguur googu, ay socé ak ay séeréer, ñoo ko yoroon. Am na ñu ne sax, baat bu ñu tudde dëkk boobu tey, di Bawol, ci kallama socé yi ñu fa nekkoon la joge, di tekki lii wolof tudd dex. Ndax Bawol, been dex la woon foofu ci lu dooga am. Boobu jamono, Bawol, amoon na ndox mu bare.
Ci cosaan, dañu ne, Bawol, ku fa jëkka nekk buur, XAAYAMAGAAN moo doon turam. XAAYAMAGAAN, ci lakku socé yi la soqeekoo, mooy: buuru gaalam. Ñoom, socé yi fa nekkoon jamono boobu, seen mamm, Mande lañu baawo.
Ba paré, séeréer yi ñëw. Ñoom, fuuta tooro lañu joge woon, gadday ba Bawol, ndax jiyaar ji muraabituun defoon foofu. Ba ñu agsi Bawol, ci ubbite, dañu daan dekkando ak socé, sooga leen daq. Ba loolu ame, ñu elif dëkk boobu. Ci séeréer yi, askan yi ñu faloon, ñoo ñu sant Juuf, Ngom, Caw. Te buur ba ñu daan taan ci ñoom, Téeñ lañu ko daan tudde.
Loolu mo amoon, sooga nguuru Jolof ñëw uuf dëkk bi.
Ci xarnub fukk ak juroom benn g.j, la Jolof mànge poseb néew-dooleg nguurug Jolof , daal di jël ag tembam, ni ko yenn ci nguur yi defe woon, gu ci mel ne Kajoor ak Waalo, ngir song gu tar ga Amari Ngóne Sabel Faal defoon Jolof. Ci ñaareelu xaaju xarnu bii la Amari Ngóone xëy di buuru Kajoor ak Bawol ci jenn jamono ji.
Booba la buur bi tàmbalee jiite ñaari nguur, waaye nguur gu ci nekk yor politigu doxaliinu réewam. Waaye boole gii bari lu mu daa jur ay réeroo ci diggante ñaari nguur yi, ndax gu ci nekk daa bëgg a yilif ga ca des.
Buurub Bawal nag di Teeñ ab jataay a ko daa jàppale, bu ñu wéer tabbug kiy wuutu buur bi bu faatoo, ak fuglug saxal yi buur bi di def. Nguur gi amoon na ab ëttu àtte buy àtte mbir yi, mbooleem kuréel yi nag daa nanu fa àttewoo (kuréelug nappkat yi, baykat yi, sàmm si, ñoñ fànn ñi (boroom mecce yi) ak jigéen ñi). Bokkug Bawol ci Yaxantug Tàkk gi taxu ko woon a deme noonu, ndaxte yooni yaxantu gi rombutoon ciy suufam, moom kay daa yamoon rekk ci yaxantug tefes gi.


text:
Jàngoro Koronaawiris 2019
Koronaawiris 2019 (COVID-19) Jàngoro la buy wàlle saa su nitt ku mu dal jege ñeneeni nitt. Jàngoro ji li key ubbil buntu ci ab doomu aadama mooy mu jege ku feebar, walla mu tekk loxoom fu ku feebar jotoon a laal ba pare dàldi laal at bëtam, walla bakkanam walla gémminñam. Li ci ëpp, wiris bi li koy tasaare moodi tox-tox yiy juge ci tissóóli ak sëqëtu ku mu wàll ba pare. Képp koo xamantene yaa ngi jege ku feebar bi wàll, muy tissóóli mbaa di sëqët te sori wu loo ko lu ëpp ñaari meetar, li gën woor mooy di na la wàll. Neneen nu la wiris bi mënees wàll mooy nga laal fu mu teggu ba noppi, raxasuloo sey yoxo ak saabu, ba pare nga laal sey gët, sa nopp walla sa bakkan.[1]
Ndoorte[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jàngoro ji Wuhan, capitaalu Hubei ca Chine, la njëkk feeñ bi atum 2019 di door tàmbale. Diggënte boobu ak léégi, wiris bi law na ci aduna ci yëpp. Ba tax na OMS, bisu 11 mars 2020, diggele ñu jappee Koronaawiris ab pandemie. Pandemi doon feebar boo xamantene da fa tasaaro bu baax ci aduna ci yëpp. Rééw yi feebar bi gën sonnal, ñi mu fa rey bari neñ tek ci seeni dispañseer ak loppitaal li ñu leen yan ci ay ñu tawat dootu ñu ko àttan. Njiitu OMS, Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, wax na ni “lii du mbirum wér gu yaram doŋŋ, ndax bépp xeetu liggééyukaay da na ko yég moo tax it ñëpp a war a japp ci xeex mi.
Màndargay feebar bi ak pac-mi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bokk na ci Màndargay Jàngorooy Koronaawiris sëqat, xeetu sibbiru, sonn ak xiixët. Léé- léé ki feebar am metitu yaram, baqata yuy tuuru, biir buy daw, metitu boli, metitu naq ak it dara dootu ko xeeñ. Ñi koronaawiris wàll, ci diggënte ñaar ak fukk-ak-ñenti fan la ñuy key tàmbale yég, waaye ñi ci ëpp, bu weeso fukki fan ley tàmbale feeñ. Ñu bare nak feebar bi di na leen dal te du metti noonu. Ña feebar bi sonnal dëgg lée-lée ñu jëlé ci Pneumonie, mu yàq seeni xëtër, seeni xol, ak yeneen. Ña feebar bi sonnal li leen war mooy ñu teela jublu ci doktoor.[2]
Nit mun naa am jàngoro ji te lenn du ko fesal, du metit bu muy yég, du lu ñi ko jege mën tek bët. Loolu la ñu naan "asymptomatique". Waaye ña feebar bi wàll te yégu ñu ko, ña "asymptomatique", mëness ne ñu wàll jàngoro ji képp ku leen jege. Loolu moo waral jàngoro ji gaaw law ci àdduna.
Doktoor yi bu ñuy seet ndax jàngoro ji mi ngi ci nit, ca baqata ya leñuy key seet. Beneen pexe buy firnde ndax nit ki da fa am jàngoro ji am déét mooy seet bu ñu naan “CT-scan”. Kéép ku ñu gis ne am na jàngoro ji, nañu ko yobbu loppital mu beru ku dul fackat du ko jege. Dëgg la garabu koronaawiris amagul waaye ña ëpp ci ñi muy dal bu leen doctoor taxawoo di ne ñu wér.
Fagaru[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Guir wañi jangâro-ji dañu wara sorenté suñu biir, wañi dèm berep you fess ak nit. Kouy guène si biti, dafa wara sol mask bouy fate bakanam ak guèmem teksi "gant". Nit ñi dañu si wara bolé-di raxass sen loxo ak sabou ndir 20 simili, aye yoni yone. Ño gui wax nit ni ñu moyou di lal sen kanam ak seni loxo.
Yeneeni Leeral[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ CDC (2020-02-11). "Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)". Centers for Disease Control and Prevention (in en-us). Retrieved 2020-04-06.
- ↑ CDC (2020-02-11). "Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)". Centers for Disease Control and Prevention (in en-us). Retrieved 2020-04-06.


text:
Ndimbal:Sàqum jëfandikukat
Wii xët dalay wax lu sàqum jëfandikukat di tekki, luy ay ngëneelam, noo koy sosee. Di la tektal tamit yoon wi ngay jaar ak xibaar yi ngay dajeel ci yoonu soste gi, yooy gis te, xéj-na, xamoo seen tekki.
Sàqum jëfandikukat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay ngëneelam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Balaa dara, yeneen jëfandikukat yi, di nañ la xam, mana xammee say cëru ak say waxtaan. Ci turu jëfandikukat bi ngay tànn, lañu lay xammee (so demee bay bindu). Di na tax nga mana bokk ci aw askan wuy gën di yaa.
Su loolu weesoo di la xamal ne sàqub jëfandikukat yemul foofu rek. Soo sosee sam sàq ba noppi, Wikipedia tijjil la boppam nak! Jox la ay jumtukaay yu ku binduwul manuta jot. Ab lim bu tuuti ngi nii ci suuf:
- Di nga am sa xëtu bopp fooy man xamalee sa bopp, man nga caa def lépp lu la neex, ci misaal: ab nataal, ay lëkkalekaay,... Soo xoolee yu ñeneen ñi man nga caa jëlee ay misaal.
- Di nga am sa xëtu waxtaanuwaay, foo xam ne yeneen jëfandikukat yi, fa lañu lay bindee ay bataaxal. Soo amee bataaxal bu bees di nañ la ko yëgal ci anam bu gaaw(doy na nga dugg).
- Di nga mana topp yenn jukki yi ngir mana xam ndax soppeeku nañ walla déet. Doon na lu am solo ndax soo sosee sab jukki di na tax nga man koo topp ba ab saay-saay du ko yaq, mbaa yokk ci ay xibaar yi baaxul.
- Di nga mana soppi say tànneef.
- Di nga mana am ab lim ci say cëru, lépp loo indi ci Wikipedia.
- Di nga mana tuddewaat koj yu xëtu jukki yi.
- Di nga mana yeb ab dencukaay
- Beneen ngëneel bu am solo mooy ne sa màkkaanub IP kenn du ko gisati, ndax soo binduwul sa IP la ñuy bind (ci "Jaar-jaar") muy turu ki def boobu cëru. Loolu kaaraange la ngir sa nosukaay dina tax ba saay-saay si du ñu la mana gis, di xam foo ne, bay mana indi ay tolof-tolof ci sa PC.
Foo koy jëfandikoo?[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Soo sosee am sàqum jëfandikukat ci Wikipedia wolof, foofu rek nga koy mana jëfandikoo. Kon beneen Wikipedia bu ne da nga faa wara bindu soo fa bëggee cëru.
Su fekkee jëfandikukat bi doxalinam mengóowul ak àtte yi Wikipedia tëral ngir ag yoriinam jaar yoon, yorkat yi am nañu sañ-sañu téye la ab diir ba doo mana dugal dara.
Tànn ab turu jëfandikukat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu Sàqum jëfandikukat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu weesu xibaar yi ñu la jox ci xëtu mbindu mi, mbindu mi ci Wikipedia, ci kàllaama xarala mooy "Turu Sàqum jëfandikukat".
danu koy jappee ni sa dàkkantal, jëmm gu dëggu gu jëfandikukat yi, manuñu koo xam ndaxte ku mu neek man ngaa bindoo ak:
- Sa tur dëgg;
- Sa tur dëgg goo xawa soppi;
- Turu jambur boo jël;
- Walla ab dàkkantal boo sàkkal sa bopp.
Lépp mi ngi aju ci ni nga bëgga bokke: naxasal walla jubal walla bañ ku la xammee. Xamal ne tamit sa turu jëfandikukat warul doon baat bu ñakk-teggin, baat buy wone sag bokk ci yenn mbootaay yi (politig, diine,...). Mana jur ay réeróo ak ñeneen ñi. Day tax ñuy gisee say cëru ak yeneeni gët ( ci misaal baat yu mel ne "Hitler" walla "kkk").
"Turu jëfandikukat" bi day tax nga mana xaatim say bataaxal ci xëtu waxtaanuwaay yi, ñetti ~ ngay def ci sa jeexintalu bataaxal, ngir xaatim.
Tur yi jara moytu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Man ngaa jëfandikoo sa tur dëgg, su la neexee, waaye li ëpp ci waa-wikipedia yi, ay dakkantal la ñuy jëfandikoo. Daanaka tur bu la neex jël, waaye nak am na ay dig:
- Ab saaga manoo koo jël, ndax ni ko ñeneen ñi di gisee, su amee it di nañ sakku ci yaw nga soppi ko.
- Bul di jëfandikoo tur dëgg bu jambur, donte ku siiw la, koo doon soppeem.
- Bul di jëfandikoo turu këru koom-koom walla bu nit bu aqi aji-sos aar
- Bul di jëfandikoo baat yii: yorkat; àttekat, bot,...), ndax dañoo am yeneen tekki, kon day jur jaawatle.


text:
Doxalukaay bu demandoodi
Doxalukaay bu demandoodi ab xeetu doxalukaay bu mbëj la bu dawaan bu safaanu bu xél yu wëndeeluwaan bi yamul ak yu toolu bijjaakon buy wëndeelu bi lëmës yi nekk ci tekkaaralaan bi jur. Maanaam amul ag demandoo ci ñaari gaawaay yi, benn bi moo raw beneen bi. Loolu moo ko wuutale ak doxalukaay bu demandoo.
Bii xeetu doxalukaay manees na koo jëfandikoo niki ab jurukaayu mbëj, ab safaanukaay. Waaye bariwul li ñu koy jëfandikoo ngir jóox kàttanu mbëj ndax li ko doxalukaay bu demandoo gënee ci wàll woowu.
MelokaanModifier
Doxalukaay bi ci ñaari xaaj la séddaliku, benn bi di tekkaaralaan bi, di xaaj bu taxaw bi, beneen bi di wëndeeluwaan bi, doon xaaj biy yëngu. Tekkaaralaan bi dafa am ay bën-bën yu, lang ak wëndeeluwaan bi, di fi lëmës gi di jaar, maanaam wommatukaay yi dawaanu mbëj bi di jàll.
DoxiinModifier
Dawaan biy jaar ci lëmës gu tekkaaralaan bi mooy jur ab toolu bijjaakon buy wëndeelu, xélu wëndeelug tool bi mi ngi aju ci baraayu dawaan biy dugg ci doxalukaay bi te jóge cig ndombo gu biti. Ngir am ab toolu bijjaakon bu taxawul benn barab, di wër, faww ñu am ñetti lëmës yu tolloo, te itam yam dendu mbëj bu safaanu bi ñu leen di dundalee. Waaye ngir gëstu masin bi doy na ñu xool rekk benn wommatukaay ci ñett yi ndax liy xew ci benn bi mooy xew ci yeneen yépp.
Kon lëmës gu tekkaaralaan bi dafay nekk ci biir ag wal gu bijjaakon guy soppiku ci jamono. Toolu bijjaakon buy soppeeku bi mooy sabab juddug jenn doole ju mbëjdoxalukaay, lëmës gu wëndeeluwaan bi su sóoboo ci boobu tool, sunu sukkandikoo ci àtteb Lorenz, dafay xiirtal ci ay catam ab wuuteeg aj, moom it juddal ab dawaanu mbëj ci wëndeeluwaan bi. Segam xamees na ne su ab dawaan di jaar ci aw taxar, dafay jur ab toolu bijjaakon. Kon ñu am ñaari tool (bu tekkaaralaan bi ak bu wëndeeluwaan bi) liy tukkee ci digaaleeb ñaari tool yi mooy jenn doole ju mbëjbijjaakon, di liy wëndeel wëndeeluwaan bi.
Li tool bi tekkaaralaan bi jur, di xiirtal ab wuuteeg aj ci wëndeeluwaan, loolu itam sabab beneen tool, di lu ag ñakkam a judd di indi ñakk a demug wëndeeluwaan bi. Tax ñuy far di ko woowee itam masinub xiirtal.
Turu demandoodi ngi jóge ci li wëndeeluwaay bi manut a yam ak walug bijjaakon bi, xél gi ñuy demee, walug bijjaakon bi mooy raw. Wuuteg xél gi nekk ci diggante wal gi ak wëndeeluwaan bi lañuy wax xélu tarxiis. Xélu wëndeluwaan bi lañu wax xélu demandoo.
Lëkkaloo gi ci diggante xélu tarxiis gi, baraayu dawaan bi koy dundal ak limu seexi dott yi (benn limu seexu dott benn bëj-gànnaar ak benn bëj-saalum lay am), mile mind moo koy fésal:
- xelu toolu bijjaakon bi, ñu koy natt ci w/sim (wër ci simili), ñaata wër lay def ci simili bu nekk;
- f mooy baraay bi, ñu koy natt ci Hz;
- P mooy limu seexi dott yi
ngir xayma tarxiis gi s
- n mooy xélu wëndeeluwaan bi.
Ci misaal, ab doxalukaay bu am ñetti seexi dott p (6 dott), bu baraayam f doon 50 Hz mi ngi am xélu demandoo 1000 wër ci simili.


text:
43 ”Nin kol jal junt tir yi manch swutz yi ca'l, te nsken wi't banlij ba'n tetz,
44 tz'opon tzun junt tir yi pale' tan tilwe'n. Nin ko ja ben lo'on junt tir yi manch swutz yi ca'l, na tzun elpont-tz yi i'tz jun jilwutz manch yi cy'a'n quimichil ta'n. Nin tan yi xtxolbile'j na elpont yi at il c'ol te yi ca'l.
45 Tajwe'n cunin tzuntz tan cwe'n woq'ue'n yi ca'l, nin tz'elpon quicy'al yi e'chk c'ub, tu yi e'chk ptzo'mil yi ca'l, tu cyakil yi puklajil, joylaj len yi tnum, tul jun ama'l yi qui xansa'nt.


text:
Oseyaani
Oseyaani ab gox la bu nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ci biiram Óstraali, ak Seland-Gu-Bees gi, ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees gi, Tasmaani, ak yeneeni dun. Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti.
Ci lu daj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci lu daj Oseyaani dañ koy jàppee ni ab gox bu nekk ci diggante Bëj-saalum-penku Asi ak Bëj-saalumu Aamerik.
Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti ci gox yi ci àdduna bi, ci 8 523 655 km kaare lay tollu, te 90% ya Óstraali la, 5,4 % ya di Papuwasi-Ginne-Gu-Bees, 3,1% ya di Seland-Gu-Bees gi, yeneen réew-réewaan yi tas ci Mbàmbulaan gu Dal gi doon 1,5 ci gox bépp.
Am na 32 642 390 ciy way dëkk di ñareelu gox bi gën a néew ay nit lu weesu Dottu Bëj-gànnaar bi. 60% ya Óstraali la ñu dëkk, 16% ya Seland-Gu-Bees gi, 12% ya Papuwasi-Ginne-Gu-Bees.
Diwaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ni yeneen gox yépp, ay peggan ci deggoo rekk lañ leen daggee. Baatu Oseyaani dañ koy jëfandikoo ngir jëmmal ab xaaj ci àdduna bi bu ëmb bépp suuf su nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi te duggoo ci barabi dott bi.
Ci lu ëpp yii la ñuy jàpp ne ñooy ay Diwaanam:
Ki defoon bi seddale moo doonoon Jules Dumont d'Uville ci 1831, waaye tegu woon ci cëslaayu xam-xam gu ñu ñangu tay. Ci 1970 ba tay, séwógaraafikat yi, Gëstukatu-làkk yi, ak yeneen boroom xam-xam, ci seeniy liggéey, yii rekk la'ñ koy seddalee Oseyaani gu Jege ak Oseyaani gu Sori.
Rèew ak suuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu ëpp ci réewi Oseyaani yi, ay dun la ñu. Mennum Óstraali ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees ñoo am ay peggu suuf ak yeneen réew (Ci Dunu Ginne gu Bees gi ak Endonesi gi ñuy boole wàllam gu bari ci Oseyaani).
Lim bii di toftal dafa boole mbooleem réew aki suuf yi fa nekk. Te jàpp nak ne am na ay suuf yu fa ne te ñu jàppee leeni réew, waaye tembu ñun kon ay réew la ñu ci biiri réew, di nan bind ci réew mi ñu bokk ci wet gi.


text:
Laaj : Fees man a wéer bii xeex (ñeel gëdday askan yi) ci jamono joj jikko yi dañoo maase yàqu ?
Eme Seseer : Laaj bu doy waar. Bir na leegi lajjub yenn xalaat yi jëm ci nees gise àdduna si ak ni mu lootaabewoo. Bu nu xoolee loolu, gisuma ne war nañoo jàpp ne lépp yàqu na fépp yaxeet. Bu dee amna lu fi am lu am solo ci biir at yi mujj, man naa wax ne mooy ne naxembaay yu bari tàggoo nañu ak ñoom. Leegi xam nañu li ñu warul a def. Lajjug réew yi féete soowu-jant ak lajjug Kominism ak Maksiism, terewuñu ma wéy di jàpp ne amna fi ay gànjar yu ñu man a boole ñu doon benn : péexte, gëddu nit, yëg-yëg, xel, dimbalante, mbokkoo … Ci loolu lees war a tënku te wan ginnaaw yu ñàkk solo yi ak rëcc-rëcc yi ñu yàgg a jural aw tiis. Du caageni dañuy sànni lépp ba noppi ne dagaj ci ràppitu Sàmba-Lawbe, waaye dañuy joyantiwaat àdduna si. Xam naa dinga ne sémb wu yaa la. Waaye luy doon maanaa sunu dund, bu ñu ci boolewul loolu ? Jàllarbi gi jikko yu rafet a koy lal walla furaas »
Laaj-ak-tontu ak Fawsiya Suwaari ak Anig Tebiyaa-Meslaan, Jeune Afrique, lt 1966, fukki fan ak juróom jàpp ñaar fukki fan ak benn ci weeru sàttumbar 1998.
Daawuda Géy Pikin


text:
1Kàddug Aji Sax ji dikkal na ma ne ma:
2«Yaw nit ki, waxal ak sa bokk yi, nga ne leen: “Am réew, su ma wàccee xare ci kawam, waa réew ma tànne ci seen biir kenn, def ko seen jongrukat,
3su kooka séenee congum xare muy dikk ci réew mi, daldi wal liit gi, àrtu waa réew mi,
4ku dégg baatu liit ga te fàgguwul, bu cong mi agsee ba yóbbaale ko, mooy gàddu bakkanu boppam.
5Gannaaw dégg na baatu liit ga, te taxu koo fàggu, mooy gàddu bakkanu boppam. Ku déggoon ba fàggu nag, moo musal boppam.
6Su jongrukat ba séenee congum xare may dikk te walul liit ga, loolu waral waa réew mi fàgguwñu, ba cong ma agsi, ba rotal bakkanu kenn ca ñoom, su boobaa njubadiy jongrukat baa ko rotal, te bakkanu nit kooka, jongrukat ba laa koy topp.”
7«Yaw nit ki nag, jongrukat laa la tabb, ñeel waa kër Israyil, ba boo déggee baat bu jibe sama gémmiñ, war leen koo artoo ci sama ndigal.
8Bu ma nee ku bon ki: “Yaw ku bon ki, dee rekk mooy sa àtte,” te yaw waxuloo ko ko, àrtu ko ngir mu wacc yoonu mbonam, ku bon kooka aw ayam mooy àtteb deeyam. Waaye bakkanam, yaw laa koy topp.
9Waaye yaw soo artoo nit ki ngir mu wacc yoonu mbonam, te taxu koo wacc yoonu mbonam, moom la aw ayam di àtteb deeyam, waaye yaw yaa musal sa bopp.
10«Yaw nit ki, waxal ak waa kër Israyil, ne leen: “Ngeen ne dungeen mana mucc ndax seeni tooñ ak seen bàkkaar yu leen diis ba semmal leen?”
11Waxleen ne leen: “Giñ naa ko ci man miy dund, kàddug Boroom bi Aji Sax jee, awma bànneex ci deewug nit ku bon. Sama bànneex mooy mu wacc yoonu mbonam, ba dund. Kon yeen waa kër Israyil, waccleen, ngalla waccleen seen yoonu mbon. Ana lu jar ngeen di dee?”
12«Yaw nit ki, waxal sa bokk yi, ne leen: “Boroom njekki démb li, su tooñee tey, njekkam loola du ko musal. Ku bon ki itam, bu waccee yoonu mbonam, tey, mbonu démbam ga du ko lor. Boroom njekki démb li nag, su bàkkaaree, njekkal démbam la du ko may mu dund.
13Doonte maa ne boroom njekk li dina dund moos, te gannaaw gi mu yaakaar njekkal démbam la, bay def safaan ba, su boobaa gépp njekkam ga woon, deesu ci bàyyi xel, te safaan bi mu def tey mooy doon àtteb deeyam.
14Su ma nee ku bon ki: ‘Yaw dee rekk mooy sa àtte,’ mu mujj dëddu bàkkaaram, di jëfe njub ak njekk,
15di delloo alalu tayle ju mu laajoon, di fey lu mu sàccoon, di jëfe dogali yoon yiy taxa dund, tey baña jëfe njubadi, su boobaa dina dund moos te àtteb dee toppu ko.
16Mboolem lu mu bàkkaaroon, deesu ko ko bàyyil xel. Njub geek njekk gi mu mujje moo ko may mu dund.”
17«Sa bokk yi nee ñu: “Ni Boroom biy doxale du noonu.” Te ñoom la seen doxalin dul noonu!
18Boroom njekk li daal, su dëddoo njekkam di def njubadi, njubadi gaay doon àtteb deeyam.
19Ku bon ki nag, su dëddoo mbonam, di jëfe njub ak njekk, loolaa koy may mu dund.
20«Yeen waa kër Israyil, ngeen ne: “Ni Boroom biy doxale du noonu.” Nit ku nekk daal, jëfinam laa koy àttee.»
21Ca fukkeelu atu ngàllo ak ñaar, keroog juróomi fan ca fukkeelu weer wa, jenn waay a rëcce ca jéllub Yerusalem ba, dikk ne ma: «Dëkk ba daanu na!»
22Fekk na ngoon ga jiitu dikkam, Aji Sax ji teg ma loxo, ba tijji sama gémmiñ. Ba waa ja rëcc agsee fa man ca ëllëg sa ca suba, fekk na sama gémmiñ tijjiku, luuwatuma.
23Gannaaw loolu kàddug Aji Sax ji dikkal ma ne ma:
24«Yaw nit ki, ñi dëkke genti réewum Israyil mii ñu ngi naan: “Ibraayma kenn la woon te moo moomoon réew mi. Kon nun ñiy ñu bare noo ko ci gëna yey.”
25Kon nag nanga leen wax ne leen: “Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Yeen ngeen di boole yàpp ak deret di ko lekk, di wékki gët kasaray tuur, di tuur deretu jaamburi Yàlla, ba noppi di moom réew mi?
26Yeen wóoluwuleen lu moy seen saamar, ngeen di def jëf ju siblu, ku nekk di jaalook jabaru moroomam, ba noppi di moom réew mi?”
27Wax leen ne leen: “Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Giñ naa ko ci man miy dund, ku nekk ci yeen ci biir gent yi, saamar lay fàddoo; képp ku nekk ci biir àll bi, rab yi laa koy jox, ñu lekk ko; te képp ku làqoo tata yeek xunti yi, mbas a koy rey.
28Maay def réew mi gent bu wéet, sagu réew mi sàggiku, tundi Israyil ne faraas, kenn du ca jaare.
29Bu ma defee réew mi gent bu wéet ndax seen mboolem jëf ju siblu, dinañu xam ne maay Aji Sax ji.”
30«Léegi nag, yaw nit ki, sa bokk yaa ngi lay waxtaane ci keppaari tata yi ak ci bunti kër yi. Ñu ngi waxante ci seen biir, ku nekk naa mbokkam: “Aycaleen nu dem dégluji gan kàddoo tukkee ci Aji Sax ji.”
31Noonu la sama ñoñ di dajesee fi yaw, toogaanu la, di la déglu. Dañuy déglu say wax, waaye duñu ko jëfe mukk. Lu neex lañuy wax waaye amin wu lewul rekk la seen xol di sàkku.
32Dañu laa jàppe rekk ni boroom woy yu neex, ku neex baat, te mane xalam. Dañuy déglu say wax te duñu ci jëfe dara.
33Waaye sa wax jaa ngii di waaja sotti, te bu sottee dinañu xam ne ab yonent a ngi woon fi seen biir.»


text:
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëj xeetu kàttan la gu lonku ci doole walla tool yu jóge ci mbëj, maanaam lu ñeel yëngug, walla doxub, yani mbëj. Kàttanu mbëj manees na koo jëfandikoo ngir defi liggéey, leeral, tàngal,...
Kàttan ak dawaanu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Digaale bi ci kàttan ak ngóora[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kàttanu mbëj manees na koo natt ci dawaanu mbëj bi, balaa dara manees naa xayma liggéey bi
- ,
Liggéey bi W ciy joule, yan bi Q ciy coulomb ak wuuteeg aj gi ciy volt.
ak , I dawaanu mbëj bi, t jamono ji:
- ,
Kàttan gi manees na koo nattee nii:
Kàttan gi UE ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu mbëj, C mooy def bi, di ci lees di sukkandiku ngir man a xam daayoob kàttan gees man a sol cib fattalukaay.
Kàttan gi Um ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu bijjaakon, mooy walug bijjaakon giy soppiku ci jamono t.
Ci yenn anam yi dees na man a bind gii yamale:
Bennaanu natt[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bennaanu natt bi ëpp lu ñuy jëfandikoo ngir natt ab limu kàttanu mbëj mooy kilowattwaxtu (kWW)
sunu xamee ne
S mooy saa


text:
Faraŋ ko fóni (Woy) Faraŋ ko fóni Man kat daa waaru Kaay làggi ci saaw làmmiñ Na doon saw làmmiñ Te bañ di aw làkk Ci yow Waaye kat yemal foofee Bu fi ne jaas bu fi xand Faraŋ ko fóni Man kat daa waaru Na saw làmmiñ Di aw làmmiñ ci...
COKKAASU ODIA
BAÑ A WACC SA ÀND… (BAAY NJAAY)
Mbir mi doy na waar. Kenn xamul lii lu mu doon. Nekk cim réew, dund fa lu ëpp fanweeri at, te ba tey may bind baat yi, doxandéem la ñu la fi jàppe. Am fi...
KAN MOO DOON ISEN AABARE ? (AMI MBENG)
« Jébbalees na Aabare Boroomam », nii la jawriñ jiñ dénk wàllu yoon wi, Maalig Sàll, dëggalee xibaar bi rotoon ci yéenekaay yi : Isen Aabare, njiitu réewum Càdd ma woon, faatu na. Waaye, kan...
COOW DINA TOPP SENEGAAL CI FAATUG ISEN AABARE GI (NDEY KODDU FAAL)
Isen Aabare, Njiitu réewum Càdd la woon, génn na àddina ci loppitaal “Principal” bu Dakaar talaata 24eelu fan ci weeru ut 2021. Nee na ñu “covid-19” bee ko yóbbu. Mi ngi amoon 79i at....
BOROOM-ÑAARI-TUR YI SAMP NAÑU SEEN NDËND WAAYE… (MUSAA AYSATU JÓOB)
Mbirum ngóor-jigéen doon na lu lëmbe àddina si fi mu tollu nii, moonte dey amul jenn diine ju ko nangu, du jullit, du kercen, du yawuut. Waaye ci réewi Tugal yi moom bari na...
DALOOB KËR MOMAR SAAR 3 : NDOX MU DOY, DUND GU SELL (NDEY KODDU FAAL)
Robine tijji, ndox walangaan, xel dal, xol tóor yaakaar, yaakaar ëllëg gu tane ndax fu ndox mate, dund sell. Lii mooy njeexitalu Kër Momar Saar 3 (KMS3), dikke 274i milyaar ci kopparu Senegaal. Ñetteelu defaru...
JOXEB LIJAASA BU 48eelu LËLU CESTI (NDEY KODDU FAAL)
Alxemes jii nu génn la CESTI doon jox seen lijaasa 4i taskati xibaar yu jigéen ak 21 yu góor. Xew-xew baa nga ame "UCAD 2" ci njiiteefu Abdulaay Jóob, jawriñu Mbatiit bi. Lël bii...
WAVE AK ORANGE MONEY, NUN LAÑ FI NEKKAL WALLA SEEN BOPP? (AMI MBENG)
Wax ji bari na, werante bi ne kurr, ñii naan « Ñaw ! Upp baax na ci laax bu tàng ! », ñi ci des naan « Aawo bu xamul boppam, wujj rekk moo koy faj... ». Coow li coow...
ANNONCE COURS DE WOLOF À L’IFAN ET À L’EBAD
ANNONCE La deuxième session des cours d’alphabétisation en wolof aura lieu du samedi 5 juin 2021 au samedi 26 juin 2021 inclus. Prévus en présentiel à l'IFAN Cheikh Anta Diop et à l'EBAD, ces cours intensifs...
KÀDDUY USMAAN SONKO (USÉYNU BÉEY ) 2/2 PÀCC
Senegaal gépp amoon na fiy yëngu-yëngu, réew mi jaxasoo, yëf yi doy waar lool, yegg sax fu ko kenn foogul woon. Ñii seen i bakkan rot ci, ñee am ciy gaañu-gaañu yu metti, ñale...
RAFLE JÀMM (DAAWUDA NJAAY JARAAF)
Fitt a jiitu fetal Lépp aju ci ngistal Doolee mën dëgg Weddil googu dëgg Njaayum gànnaay Rombal doonub nay Bu njaay mi lambee Dëgg daan doole Gént naay gànnaay Yu wuteek yiy rey Sànni xeeju jàmm Ngir cofeel ak ndam Gànnaay gi may xaar Ca cofeel gi...
XËT YI LEEN DÀQAL
GÀTTALUG XIBAAR YI (AMI MBENG)
AMI MBENG ABLAAY JUUF SAAR : « Li nu gën a seetlu mooy ne limu way-tawati Covid-19 day gën di yokku. Ndege, lim bi ful na...
KORONAA JAT NA PAAP JUUF, GAYNDEY GAYNDE YI !
« Ërob, rawatina Farãs, dañuy xeex ak a bunduxataal tuutaafoni waaso yi (minorités ethniques). » Njiitalu “Olympique de Marseille’’ ba woon, Paap Juuf, faatu na...
Laaj-tontu ak Kolonel-Masoor Ismayla Wage : « Li nu def Mali, mëneesu ko tudde...
France 24 amal nab laaj-tontu ak kii di Kolonel-Masoor Ismayla Wage mi yor kàddug way-fétteerlu yi booloo ci kurélug CNSP miyitte woo sàmm muccug...
ARAM FAAL, SUNU SÉEX ANTA JÓOB BU JIGÉEN…
Talaata jii weesu di 23 ci weeru awril la Mbootaayu-Xeet yi jagleel bépp teere bu doom-aadama bind ci àddina si. Ci la EJO ak ArtXaleyi, di...
MAKI SÀLL GANEJI NAY DËKK AK I GOXI RÉEW MI : SAFIYETU BÉEY
Kafrin, Fatig ak Kawlax am nañu gan fan yii weesu, gannaaw bi njiitu réew mi Maki Sàll doon wër dëkk yeek gox yi ngir...
USMAAN SONKO : « MAKI SÀLL CUUNE LA, DI DEF YËFI CUUNE. » (Ndey...
Laaj ak tontu bii nag, seen yéenekaayub web defuwaxu.com séqoon na kook Usmaan Sonko ci weer yii weesu. Xaaj bu njëkk bii nu siiwaloon...
LI TAX 102i BOROOM XAM-XAM YU MAG JÀPP NE SENEGAAL DU RÉEWUM YEMALE
CI TEKKIB PAAP AALI JÀLLO * Séex Anta Jóob mas naa bind ne "Senegaal, mënees na fee jalgati yoon, tooñ nit ba toññarbi ko ba noppi rafetal...
waxleen seen xalat
MBËMËSTAL CI JAAR-JAARU ÀLLAAJI OMAR TAAL
Àllaaji Omar Taal mi juddu ci atum 1796 ca Fuuta, bokk na ci ñi siggil ba fàww nit ku ñuul ci lislaam. Nekkul woon...