text:
Waxtaani jëfandikukat:Abdu Xaadir KEBE
Welcome to the Wolof Wikipedia/Bienvenue au Wolof Wikipedia! Feel free to write something about yourself on user page. Si vous preferez, je peux aussi ecrire en francais. Feel free to leave any questions. You can sign comments and questions using ~~~~. --Jose77 18 juillet 2007 à 22:50 (UTC)
dalal-jamm[soppi gongikuwaay bi]
ñoo ngi lay dalal-jamm ci wikipedia. lu benn loxo man ñaari loxo ko ko dax, con bek nañ ci sag mbindu. wiki wolof ca kanam. yërël xëtu dala-jamm gi fii
--Ibou 19 juillet 2007 à 11:06 (UTC)
Addu Xaadir KEBE[soppi gongikuwaay bi]
Di am yeenee jàpp ci bépp liggéey buy jëmale sunu làkk wii di wolof kanam
soppi[soppi gongikuwaay bi]
maa soppi saa Xëtu jëfëndikookat, looy wax ci lu jëm ci yaw, ci moomu xët nga ka wara bind yaw lañ ko jaglel. --Ibou 20 juillet 2007 à 19:34 (UTC)
leeral[soppi gongikuwaay bi]
bu ma sañoon xët-njëkk da nga naan xët wu njëkk wi, walla nga ne teeru walla kër gi. bul tënku ci li ñenn ñiy bind rekk, ndax am na ci ñoo xam ne gënuñu laa dégg wolof, te boo jëfandikoo sa xael génne lu gën li ñu génne, day mujj nga leen di jariñ, te maak yaw man nanoo sos ab gëstuwaayu baat muy akaademi boo xam ne baat bunuy génne gëstu ko ci. aji jëfandikoo moo gën jëfandikookat, bu dee ñu bari di way jëfandikoo
laaj[soppi gongikuwaay bi]
Nooy tekkee yii
compte:lim
categorie:maas:kuréel;mbooloo
son:kàddu
video:bu dee araab sax wideo lanuy wax, daa am baat yoo xam ne làkk yépp a ko bokk itaalien itam moom lay wax fr ak ang, waaye man nga koo firee (seetaanu) (gisu)
citation, citer: tudd
tableau: alliwa;tablo; limuwaay
espace:diggante
copier: sotti; làwwi;jël; tonni;yaxal;dayal. Sotti bu nu daa jàng alxuraan këyit wu ñu nu jox ngir ñu bind ko feneen dañu naan ñu sottileen ko mooy kopileen ko
coller:taf;tay
parrainage:baayale;waajurale
contribution:ag bokk;joxe xalaat, ceru,joxe ci ab cer
damaa bëggoona xam ndax baatu xarala yi ngay jëfëndikoo yaa koy sos wala?
man yi may jëfëndikoo ci sa may jukki fii laa koy jëlee muy baat yu seex anta joob sos. Yaakaar naa ne sunug deggoo ci baat yi nuy jëfëndikoo lu am solo la.--Ibou 20 juillet 2007 à 19:43 (UTC)
Ma lay xamal[soppi gongikuwaay bi]
ma lay xamal ne Seex Anta maa ko gën a dégg wolof, ndax moom tubaab bi duggoon bu baax ci làmmiñam aki xalaatm, am na téere bu ma la yonnee woon ci taariix, ma lay xamal ne bu ñu naw la ci Senegaal ci wàllug terminologie, ndax am na ci term yoy day reeral te day tax ba làkk wi di jafe
jukki[soppi gongikuwaay bi]
waaw kon ngir sunuy baat ma na nengoo faw nu book fañ leel di jëlee. ndax am nga ab baatukaay bu mel ne bu sex anta bi ma yor, boo ma ma na jox? man lii soxal na ma lool ndax mooy tax làkk wi neexa nand. kon li ma lay ñaan mooy nga jàng jukki yi ma bind, nga xool ndax baati xarala yi ma fay jëfëndikoo mengoo nañ ak yi nga xam. soo ci gisee ay dëngte,di la ñaan, nga jubbanti leen te wax ma, ci sama xëtu waxtaanukaay, yan lañu. jërëjëf --Ibou 22 juillet 2007 à 15:30 (UTC)
categorie:Wall la ko tekkeewoon wall moom manul a tekki categorie moom kay benn ci baat yi ma la yonnee, boo amatee lu l jaaxal wax ma teg it baat ba nu ne moo baax ci wolof te laaj ma ba xam baax na walla deet, rawati na boo ko dugalee cib jumla maanaam fraas compte: waxumawoon lim, ci misaal:compte banque, boite Email (une compte)
espace nom: (l'espace qui est reservee0 pour ecrire quelque chose)
tontu[soppi gongikuwaay bi]
diggante day firi espace bu boobaa ab diggante ngay wax, day firi it entre diggante ñaari kër yi aw yoon jaar na fi/entre/, bokkul ak bindal ci diggante bii maanaam espace bii, yaatu–yaatu it dina firi espace. boite Email moom boyotu bataaxel lanu koy wax, compte nag man naa tekki am sàq, muy fi ngay denc li nga jot a am ciy bataaxel di leen fa génnee. man ngaa yonnee ab E–bataaxel ci abd@sentoo.sn ci ku nuy wax soxna Aram FAAl moom lingust bu mag la def na benn téere xamtéef /informatique/ bu am solo, xamante leen nee ko maa leen boole. jëlal baat yii nag : fàccaakon:explosif, fàcc exploser; ci maanaa xare booba de fàccal nanu fa ay fàccaakon yu bari
baatukaay xamteef gi[soppi gongikuwaay bi]
waaw googu téere gisoo naa ki internet, wax naa sax ngir ñu jëndël ma ko te yònnee ma ko. xam na bala yagg di naa ko jot. soxna aram fal tamit degg naa ko; ligey yu am solo lay def ci làkk wi. dinaa jokkoo ag moom. wasalaam maa ngi jëndlu tamit baatukaay bu Jean-Léopold Diouf, Dictionnaire bilingue Wolof-Français, Paris, Éditions Karthala, 2003;
yaakaar nga ne jar naa jënd. man naa cee gis ay baat yu am solo? --Ibou 23 juillet 2007 à 17:29 (UTC)
tontu[soppi gongikuwaay bi]
Waa-waaw bu am njariñ la te moom man ngéen a liggéey sax, ku wolof ñor la boo amoon sa mbokk mu nekk fii fi senegaal boo ma boolee ak moom ma jox ko ay téere yu mu def, waaye ma lay xamal ne ab gëstukaayu baat bu ñépp déggoo moom amagul, lu ci waay def it lu aju ci yaw mi ko def rekk la, kon yaakaar naa ne yaw boo góor-góorloo xar baax (def lu extraordinaire), te man man naa laa jàpple, ñooñu ngay wax de maa leen raw li ma ci man de manuñu ko ci, caaxaanuma nag. Meme Aram Faal moomu damay faral a laaj. boo ma dee tegal ay jukki yu jar a tekki, dinaa la leen di faral di tekkil
aram faal[soppi gongikuwaay bi]
bind naa ko ab bataaxal, tont na ma. nee na ma li ma wax ci wikipedia amal na ko solo, nee na di na fi ñëw.
Say xarit yi nga am yu wolof yiiteel, daŋ leen cee wara xiir.
wikitionary: wall la ci wikipedia, foofu lu jëm ci wallu lakk rek lañ fay def. Man nan faa sakk ab baatu kaay boo xam ne ñëpp a ciy ma na duggal seen loxo. Di nan mana waxtan ci baat yi ba deggoo am ci, ni muy amee fii ci wikipedia. sunu amee ñu mel ne yaw, aram ak ñeneen, di nan fi ma na sakk ab baatukaay bu dëgër te wòor.--Ibou 25 juillet 2007 à 18:00 (UTC)
lahamdu lillaa[soppi gongikuwaay bi]
kon dinaa gën a gëstu loolu, xoolal maa ngi la ciy déglu, Aram Faal nag fonk ko, ku am solo ci wolof la
Wolof Wiktionary[soppi gongikuwaay bi]
Hi Abdu Xaadir KEBE,
User:Ibou wishes to become an administator on Wolof Wiktionary. You can support him here. Thankyou. --Jose77 26 juillet 2007 à 04:17 (UTC)
tekki[soppi gongikuwaay bi]
baat yi nekk ci sama Xëtu waxtaan. So leen mane tekki --Ibou 26 juillet 2007 à 18:57 (UTC)
Welcome, bienvenu![soppi gongikuwaay bi]
Welcome, ou bienvenu! Maybe you can also write a little bit about yourself in English and/or French. Peut-etre vous pouvez aussi ecrire un sur vous-meme en anglais et/ou francais :) Une question importante: est-ce que vous preferez l'anglais ou le francais? Merci, thanks! Guaka 31 juillet 2007 à 10:24 (UTC)
reply[soppi gongikuwaay bi]
I like english more than french,
wolof wikitionary[soppi gongikuwaay bi]
soo demee fii Wolof Wiktionary man nga faa duggal ay baat ak seen tekki ci yeneen làkk --Ibou 2 Baraxlu 2007 à 11:19 (UTC)
- Please support Ibou for administrator here. Thanks. --203.109.217.207 4 Baraxlu 2007 à 05:33 (UTC)
laaj[soppi gongikuwaay bi]
man sama jot daa bariwul, boo mamanoon a leeral bu baax nan lanuy dugale baat dina ma gën a sawarloo,ñaareel ba soo ma mayoon may man a gëstu baat yi nga duggal di wone yu ko gën dëppoo ba xam di nga ci ànd am déet loolu dina gën a rafetal liggéey bi. boo manoon it ma lay bindal li ma am ciy baat nga koy duggal moo may gën a noppal.jàmm ak xéewal
tontu[soppi gongikuwaay bi]
Soo bëggee duggal ab baat, ci lu njëkk seetal baxam baat bi am na ba noppi, walla deet. su dee amul, nga xool fan la baat bi wara bokk, ci ban wàll (su fekkee baatu xeltu la, nga bind ko ci biir xeltu, su dee xaralaymbëj la nga def ko fa). su dee nak baat bi bokkul ci benn ci yooyu, nga bind ko ci seet, kligal Ayca, su fekkee baat bi amul daf lay laaj ndax dang kaa bëgga sos. ci nii dafay mel ni nga sos ab jukki ci wikipedia. baat bi mooy nekk koju jukki bi. nga tekki ko ci làkk yi nga xam yëpp. ci suufa-suuf nga bind fa lii '''catégorie:baati wolof'''. soo bëggee gis baat yi ma mujjee duggal, da ngay dem ci Modifications récentes, nga soppi leen su ñu amee ay ndëng-ndëng. su la neexee tamit, saa yoo amul jot, nga bindal ma baat yëpp ci sama xëtu waxtaanukaay, man ma duggal leen. Soo bëggee seet baat yi nga duggal nga dem (Seet ab baat). Jàmm ak xéewal
Ay baat a ngoogu yu bees[soppi gongikuwaay bi]
dinaa def li nga wax bu ma gënee am jot waaye xoolal baat yooyu:
layalkat: avocat
naal;sémb:projet
jiiñkat:procureur
jiiñkat bu mag bi:procureur général
àttekaay;ëttu àttekaay:tribunal
yoon wiy yare:code penale
àttekatu càmbar: juge d'instruction
ag réewu:nationalité
kayitu jëmmal:carte d'identité
yoonu jawwu:ligne aerienne
nuuraakon:submersible;sous-marin
mburgël walla mburgal:tunnel
bàyyi-mu-jàll:laissez-passer
naawuwaay:aéroport
sañal-tukki:passport
sañ-dugg:visa
leer gu wert mbaa gu xonq:feu vert ou rouge
baagante:navette
sëla-bi-yoon:carrefourt;rond point
sañal-dawal:permis de conduire
waax:port
yoonu weñ:chemain de fer;rail
ab jéggiwu;pom:pont
wata cëfka:camion
aji doxal:directeur
jumu asamaan:satellite
barabu xibaar walla barabu tas-xibaar:agence de presse
boppi xibaar:les titres
temb;tembte:independance
pëjj:infrastructure
mbootaayu liggéeykat yi:syndicat
yong:coup d'état
gox-goxaan:local
waxiin:terme;therminologie
waxiin:dialecte
waxiin:mode da dire, de parler
jum:rocket
gàddaay gu yoonoodi:immigration clandistine
jëwrin:ministre
njëwrin:ministère
ma lay xamal ne ci wikitionary boo xoolee baat bu nekk ca discussion-wam defal naa la fa baat ba gën walla ba ma yaakaar ne moo gën, nanga ko xool nag te seet yi gën nga soppee léen yeneen yi . assalaamu 'aleykum no gui lèen di nuyu té di lèen sant ci liguèy bu rafét bi guèen di laguèey guir képp kuy wolof. guinnaw bà me am tuuti luma baga bukké ci mbir mii guir am luma lèen ciy fattali lumélni "gox-goxaan:local" lolu japp naani warguèen ko sèetaat ndax gox xam-nanu ko mumana nekk(Department)wayé goxaan moom mante firi ludul gox yu nèew te yaraax kon boolé gox-goxaan du mana tax muy local té yit "local" boka waxèe boolé gaci "region" té region ci wolof Tund là mana doon kon du jaadu gani gox-goxaan mooy local ndax bu booba tund du dung té ci la wara bukk té yit batëy budèe gox-guxaan bu rey ba-ak bu tuut bà guèen ci jublu ni gox mooy bu mat bà ni goxaan du tax mu tuuti liy waral mu tuuti manna nékk Ngox (tundu wi, qox bi, ngox si) tektal:tundu bawal (diourbel) tundu kajoor (thiès). kon warèess nako sèetat man nak lima ci joxé mooy Biir-rèew:local guir yi tam baat yi guèen di jafandiko sax, ba nit ñi diko jafandiko faww guèen di wut ay baat yoy day boolo te baña melni luñ firi Téktal: aji doxal:directeur guir nit ñi manko jafandiko faww guéen koy féxèe boolé melni doxalkat:directeur mba doxalakon:directeur wata cëfka:camion daanan ko wax ndagg:camion. gàddaay gu yoonoodi:immigration clandestine, immigration mante doon gadday ci lima japp gadday:depayisé immigration:tukki moom lan ku gëna xamé manna nekk yit immigration:jeggaani immigration clandestine:tukkiin wu jaadu-wul mba immigration clandestine:jeggaanin gu jaadu-wull lolu la ci doon bokké té guèen jéggalma ci bindiin wi ndax jaggu mako fénn waya wolof laa nak bu wolofé guinnaw lolu yit lii mafi doon lèeral taxul ma wéddi waxi kénn danuy layibiirenté rekk ma joxé ci sama xalaat buka défèe nu xool bu jubèe nu jall bu jubul nu bà ndax dagg yalla rekk moka moom, bu dara tax yit ba guèen xèep ma ndax lima amul fumay tektalo am fooy téktalo baax-na lool waya ñi nuy téktelo yalla moo lèen joxon ab deg té mongui fi diko joxé ba tëy li am solo mooy bu nit waxèe nu xool wax jà baxam jubna am dèet jërëgèen jëf may déllu bà tëy ci di rafét lu sèen linguèy bu wér té di lèen ñanal sèeni naal yegg waw-kay (ok)
tur:Abdu Xaadir Sant:GUEYE Dëkk:Dakaar/Guèjawaay jokko:221775724577 E–bataaxel:djili.gueye@hotmail.com
ma ne[soppi gongikuwaay bi]
leegi ma bàyyi la nga wéy nag ndax leegi nga miin mbir mi, xam naa xam-xam yi nu leeralagul dinaa ko xamale te ba la nga wéy b ko defee keneen ñëw moom itam joxe ab céram
ay laaj[soppi gongikuwaay bi]
Baat yii lu ñuy tekki?
- yaxantu:commerce
- gëweel:cercle
- koju:koj mooy luy dëkkale fennci maanaa nit ku di hijug Tuubaa ku bokk tuubaa, xam-xam bu di kojug koom-koom mooy xam-xamu koom-koom, xeltu bu di kojug nite añse. Añse mooy ak ñoom seen = ect
- empire: "nguur gu mag" laa ko doon woowee ci jukki taariix yi ma bing. Kon da ma leen war a soppi bind "imbraatòor"? waaw mooy baat bu baax bi
- falag:mooy xeet astronpmie baatu araab la, dees na ko wax it xam-xamu bidiw
- arminaat:mooy calendrier
dig:aw dig mooy frontiere? date mooy ba tay taariix, ci datu nàngam mooy ci taariixu nàngam --AbduXaadir 1 septembre 2007 à 18:36 (UTC)
sooy waxtaan deel xaatim say mbind, loolu di na tax ñu man laa xammee. gisóo man ci suuf, xaatim naa fa
--Ibou 1 septembre 2007 à 18:36 (UTC)
Ay tontu[soppi gongikuwaay bi]
Baat yii lu ñuy tekki?
- yaxantu:commerce
- gëweel:cercle
- koju:koj mooy luy dëkkale fennci maanaa nit ku di hijug Tuubaa ku bokk tuubaa, xam-xam bu di kojug koom-koom mooy xam-xamu koom-koom, xeltu bu di kojug nite añse. Añse mooy ak ñoom seen = ect
- empire: "nguur gu mag" laa ko doon woowee ci jukki taariix yi ma bing. Kon da ma leen war a soppi bind "imbraatòor"? waaw mooy baat bu baax bi
- falag:mooy xeet astronpmie baatu araab la, dees na ko wax it xam-xamu bidiw
arminaat:mooy calendrier
- dig:aw dig mooy frontiere? date mooy ba tay taariix, ci datu nàngam mooy ci taariixu nàngam
--AbduXaadir 1 septembre 2007 à 18:36
dal[soppi gongikuwaay bi]
Gis naa sa dalub internet www.institutkhalil.com/Wolof.html, am na solo lool! --Ibou 27 octobre 2007 à 10:26 (UTC)
ma ne[soppi gongikuwaay bi]
noo def ba gis ko? bul fàtte ne joor mooy ci italien pianura, yaw yaa ngi koy firee terre ferme walla lifthosphere, te terre ferme walla lithosphere mooy jéeri, danuy wax jéeri ak géej walla jéeri ak ndox, ma lay ñaan boo gisatee baat yu la jaaxal nga laaj ma nu ñu koy firee ci wolof, ndax loolu dina waral wax ji di gën a leer, ndax li ngay bind lu am solo la waaye leeg-leeg day fasu, ngir ay baat yooy jëfandikoo te nuy tekki leneen ci wolof, walla sax ñu manoon a am yu gën a woyof. boo manoon it di def baat boo firi ci wolof, nga tekki ko ci tubaab ci diggante ñaari xàlla maanaam () tra virgoletti. maa ngi kontaan ci yaw ci liggeey bu mag bi. waaye liy li ci soof bu nit bëggee xam dal bi (site) bi day sonnu lool, lu tax manuñu koo def non boo ko gëstoo ci google gis ko? ba beneen
tontu[soppi gongikuwaay bi]
Waaw degg naa li nga wax. waaye sooy duggal ay baati nasaraan ci jukki wolof yi, ci sama gis-gis, day waññi taar bi. Moo tax baat yu jafe yi may jëfandikoo dama leen di duggal ci wikbaatukaay. Ci biir jukki bi ma def fa lii ci suuf: {{wikibaatukaay}}. soo ko bëgge duggal ci ab jukki, da ngay dem ba ca jeexit la nga duggal fa lii: {{m|wikibaatukaay}} ci misaal ubbil jukki bii Xaaju kol-kol, su ubbeekoo nga cuq ci wikibaatukaay nga xool.
Ban dalu ngay wax ne neexul a gis ci internet sa bos walla bu wikipedia?
Su fekkee sa bos ngay wax: am na lu ñuy meta-tag, ay baati cabi lañu yooy duggal ci say xëti dalu. baat yu mel ne: wolof, senegaal, njang, añs lépp lu ñeel dalu bi. Di na tax képp ku bind baati caabi yooyu le ci google sa dalu bokk ci yiy njëkk a feeñ. xoolal fii
ci bii dalu laa dem fekk ko fa, gis fa sa tur. wasalaam
--Ibou 27 octobre 2007 à 10:26 (UTC)
limbare (statistique)[soppi gongikuwaay bi]
Xoolal xët yii dañ la fiy won màggug wikipedia ci wolof tables akcharts. --Ibou 27 octobre 2007 à 10:26 (UTC)
ay baat[soppi gongikuwaay bi]
Xoolal baat yii
ibou[soppi gongikuwaay bi]
xanaa yaa ngi may soog a gis? monte sama nataal yàgg na fee ne.
Li am solo ci nit du at ya, waaye xel ma!!!!!! Ibou 27 octobre 2007 à 10:26 (UTC)
jukki bi[soppi gongikuwaay bi]
Dindiwu ma ko de!!!!!! da maa gis ne fii la gënn a jekke ma toopale ko, def ñaar:Melosuufug Afrig ak Koom-koomu Afrig. sooy seddale jukki yu gudd yi ci yu bari di na tax xët yi gën a bari. te sooy wax ci lenn li rekk utal ko xëtu boppam moo gën. Nuy bañ a boole li bokkul di na tax mbir yi gën a leer. Ibou 27 octobre 2007 à 10:26 (UTC)
baat bu bees[soppi gongikuwaay bi]
sékk: staticco, maanaam lu ne sékk rekk doxul bawaul.
- ngir duggal baat bu bees demal fii. su ma amee jot di naa ko gënn a xóotal. --85.34.94.100 30 rakki gamu(avril) 2008 à 18:55 (UTC)
Catégories[soppi gongikuwaay bi]
Salut, peux-tu rajouter des catégories en bas des articles que tu écris, merci d'avance. Guérin Nicolas 2 Rakkaati-gamu 2008 à 16:13 (UTC)
Salut[soppi gongikuwaay bi]
comment le faire? Abdu Xaadir KEBE --Abdu Xaadir Kebe 3 Rakkaati-gamu 2008 à 15:47 (UTC)03/05/08
- Ajoute en bas de la page [[Catégorie:NOM DE LA CATEGORIE]] en remplaçant "NOM DE LA CATEGORIE" par le nom approprié, par exemple pour religion cela donne Catégorie:Diine. Au plaisir. Guérin Nicolas 4 Rakkaati-gamu 2008 à 08:00 (UTC)
reponse[soppi gongikuwaay bi]
je pense q je n'ai pas besoin de le faire puisque je les met là oü tout ent en ordre, sinon donnez moi un example Abdu Xaadir KEBE--Abdu Xaadir Kebe 4 Rakkaati-gamu 2008 à 16:25 (UTC)
- categorie yi ci wikipedia yépp lañ am. day tax jukki yi nga xam ne ñoo bokk ci li ñuy wax man a bokk nekk ci wenn xët. Soo xoolee Catégorie:senegaal xët yi ñeel senegaal yépp a fi nekk. jukki yi ñeel nguuri senegaal yépp soo xoolee ñoo ngi leen boole ci Catégorie:nguuri senegaal; soo xoolee di nga gis ne itam nguuri senegaal mi ngi ci biir categorie:senegaal. Li ma la bindaloon ci wikbaatukaay yokk naa ci dara xoolal. fii. xéewal --Ibou 11 Rakkaati-gamu 2008 à 16:35 (UTC)
leer na[soppi gongikuwaay bi]
jaajef, sa naatagooy Wiki yi woo woo nanu ma ba nu gise ca ndaje ma ñu amaloon fii ci Senegaal, am na ku ci ne sax suba dina fi jaar.--Abdu Xaadir Kebe 14 Rakkaati-gamu 2008 à 22:25 (UTC)
- gis naa li nga mujje duggal ci wikbaatukaay noonu la! ni nga leen duggalee neex na ma te rafet na. Waaye soo amee jot, su manee ne, nga soppi baat yi nga njëkk a duggal, te ni nga leen duggale baaxadi, soo ma manoon a tekkil yii tamit: Lac de Gueir, Vallée du Ferlo, Tiângol Lougguéré, Vallée de Mboun, Vallée du Saloum, Badiara, Niéri Ko, Niokolo Koba, Soungrougrou, Géba (partially in Guinea-Bissau), Djoudj Bird Sanctuary. Daa am ku ma leen di tekkiloo.
waaw kon mujje nga gise ak waa-wikipedia yooyu, mbaa ndaje ma neexoon na rekk? dama gis ni rek yaay ki gën a farlu ci wiki bi, ci ñi ma xam, te mu ñor la loo, moo tax ma jox ko sa e-mail. xeewal --Ibou 15 Rakkaati-gamu 2008 à 18:44 (UTC)
tontu[soppi gongikuwaay bi]
Ndaje ma neex na waaye yàgguma fa ngir ay yitte yu ma amoon, ñaareel bi lu ëpp ca ndaje ma mi ngi aju woon ci mbirum fànn te loolu taxul mu yittéel ma dara. Waaye am na ca ñoom kenn ku ma ci seetsi sama kër ba ñu jot a waxtaan ñu koy wax Tania.
Lac de Gueir: Lac dees na ko firee as ngéej boo xoolee sax ci melo suuf di nga fa gis lu bari ma ko fay jëfandiko, ndax bu dee ci araab mooy buhayra buhayra nag mi ngi juge ci bahru giy tekki géej, buhayra di géej ñu xeeb ko muy as ngéej, Ag géej = Bahru,ñu xeeb ko muy Buhayra = As ngéej. Dees na ko firee it moom Lac déeg. Kon bu la neexee nga ne ngéejus Geer walla déegub Geer. Vallée du Ferlo: Vallée:Xur, Kon xuru Ferlo. Tiângol Lougguéré, lii du làkk baat la kon danga koy bàyyi ni ñu ko binde walla nga wolofal ko, maanaam jox ko kàddu gu ko wolof yi man a waxe: Cangol Lugere. Vallée de Mboun: Xuru Mbun, Vallée du Saloum: Xuru Saalum, Badiara: Bajara, Niéri Ko: Ñeeri Ko, Niokolo Koba: Ñokolo Koba, Soungrougrou: Sungurugru. Géba (partially in Guinea-Bissau), Djoudj Bird Sanctuary.--Abdu Xaadir Kebe 17 Rakkaati-gamu 2008 à 16:29 (UTC)
laaj[soppi gongikuwaay bi]
lu tollu nan ci ay way joowu aki gëstukat ñooy dugg ci Wikiwolof bi ci bis? ndax am na ñeneen ñu dul ñun ñaar ñu mbir mii yittéel te ñuy bokk ci way céru ñi?
Lii nag ag gaaral xalaat la (proposition): ndax doo def leeg-leeg nga yër bu baax li ma duggal, baat bu ci jar duggal ci wikibaatukaay bi nga duggal ko ci, bu la leeradee nga yonnee ma ma leeral ko?
Ndax du jàppandi sos ag mbootaay guy yëngu ci lii, te ñu jéem a def am ndajem tas-xibaar (conference de press) ngir leeral ci mbooleem jéego yii ñuy def ngir xëcc ci mbooleem ñi mu yittéel. Sax leen ci jàmm! --Abdu Xaadir Kebe 19 Rakkaati-gamu 2008 à 13:26 (UTC)
- jàmm nga am? soo xoolee fii di nga gis ñi bindu ci wikiwolof yépp ak li ñu cëru. fii
man di naay jàng, daana-ka, sa jukki yépp. Baat yu bari fa laa leen di jële. Di naa it faral di leen def ci ca wikbaatukaay.
Mbootaay gi xalaatoon naa ko, loolu ci xeeti wikipedia yépp la am, réew mu ne am na ab banqaasu wikimedia, di mbootaay miy dundal wikipedia, ci coppar ak xalaat. kon senegaal war naa am ab banqaasam, ci ag juddoom la ëllagu wikiwolof aju. ci weeru baraxlu am na ndaje mu mag mu mediawiki muy am ca Isipt , ndaje la muy am at mu ne, ci menn réew mu ñuy tànn, bëgg naa caa dem, su loolu antoo di naa fa gaaral xalaat bi. Sunu fexee bañ nangu ko danuy and ak njiiti mediawiki def ndajem tas-xibaar mi ngir leeral ci mbooleem jéego yii ñuy def ngir xëcc ci mbooleem ñi mu yittéel, dem wax ak kangam yi wolof yittéel te di ci liggéey. Li ma doon xalaat lu gën a sori, mooy fexe ba sos lu mel ne ab academie wolof ci wikbaatukaay, ngir sos baatukaay bu matale. fexe ba xëcc ñu mel ne aram fal, saxiir caam, yaw, ak añ.xéewal --Ibou 22 Rakkaati-gamu 2008 à 19:36 (UTC)
Tontuuuuuuuuuuu
Xalaat bu jéggi dayo ba ci am solo, man na la wóor ne dugg naa ci te nanga xam ne ñu ëpp ñooñu maanaa ci wolof sax ñi ngi fi man fas naa ñu bokk ci bu boobaa, na la Yàlla dooleel, guddalu fan --Abdu Xaadir Kebe 24 Rakkaati-gamu 2008 à 22:53 (UTC)
tontu[soppi gongikuwaay bi]
Ndaje ma neex na waaye yàgguma fa ngir ay yitte yu ma amoon, ñaareel bi lu ëpp ca ndaje ma mi ngi aju woon ci mbirum fànn te loolu taxul mu yittéel ma dara. Waaye am na ca ñoom kenn ku ma ci seetsi sama kër ba ñu jot a waxtaan ñu koy wax Tania.
Lac de Gueir: Lac dees na ko firee as ngéej boo xoolee sax ci melo suuf di nga fa gis lu bari ma ko fay jëfandiko, ndax bu dee ci araab mooy buhayra buhayra nag mi ngi juge ci bahru giy tekki géej, buhayra di géej ñu xeeb ko muy as ngéej, Ag géej = Bahru,ñu xeeb ko muy Buhayra = As ngéej. Dees na ko firee it moom Lac déeg. Kon bu la neexee nga ne ngéejus Geer walla déegub Geer. Vallée du Ferlo: Vallée:Xur, Kon xuru Ferlo. Tiângol Lougguéré, lii du làkk baat la kon danga koy bàyyi ni ñu ko binde walla nga wolofal ko, maanaam jox ko kàddu gu ko wolof yi man a waxe: Cangol Lugere. Vallée de Mboun: Xuru Mbun, Vallée du Saloum: Xuru Saalum, Badiara: Bajara, Niéri Ko: Ñeeri Ko, Niokolo Koba: Ñokolo Koba, Soungrougrou: Sungurugru. Géba (partially in Guinea-Bissau), Djoudj Bird Sanctuary.
Babel[soppi gongikuwaay bi]
Il y a un nouveau modèle que tu peux mettre sur ta page utilisateur personnelle et qui renseigne sur les langues que tu parles : {{Babel}}. Par exemple {{m|Babel|wo|fr-3}} ou autres. C'est particulièrement utile pour connaître le niveau de wolof de chacun. Guérin Nicolas 15 Rakkaati-gamu 2008 à 13:05 (UTC)
Merci[soppi gongikuwaay bi]
j'ai deja fait, regardez le--Abdu Xaadir Kebe 17 Rakkaati-gamu 2008 à 17:46 (UTC)
Merci[soppi gongikuwaay bi]
j'ai deja faif, regardez le
- Normalement, maintenant c'est bon pour "ar-5" ou "ar-4", ils devraient s'afficher, sinon purger le cache. Guérin Nicolas 17 Rakkaati-gamu 2008 à 17:45 (UTC)
ok je vai voir mais vtre mail? comme ca on pourra parler a travers msn
- J'utilise pas msn... Sais-tu comment on dit "français" (pour la langue) en wolof? et anglais? Si tu as le temps ce serait bien que tu crées des ébauches sur ces langues. Guérin Nicolas 17 Rakkaati-gamu 2008 à 17:53 (UTC)
sois plus clair!
- par exemple comment traduire en wolof le titre de l'article it:Lingua francese = fr:Français? Guérin Nicolas 17 Rakkaati-gamu 2008 à 18:06 (UTC)
A little help: Ecser[soppi gongikuwaay bi]
Hi! I'm a Hungarian Wikipedia editor, my name is Norbert Kiss. I'm very proud of my village and I would like to read about it in a lot of langauges. I translated already it into 10 languages (now it is in 42 languages), but I can't speak Wolof. Could you help me? My village's English page is this: Ecser in English or French page Ecser en francais. Could you translate the page of Ecser into Wolof? Then just link the side into the English version and I will see it, or you could write me, when it is ready. My Hungarian Wikipedia side is: My profile.
Thank you! Norbert
I ll try to do, but not now because i ve lot of tuings to do.thanks however
- Ok, It will be ok also later... Thank you! - Norbert
wikbaatukaay[soppi gongikuwaay bi]
Di nuyooti.
léegi waxtaan yi ñeel tànnug baat yi ci wikibaatukaay la leen di bind. Am na ay laaj yu ma la fa def, soo amee jot nga xool leen. soo ubbee sa sàq. jaajëf fii --Ibou 29 Maami-koor 2008 à 13:02 (UTC)
Ok[soppi gongikuwaay bi]
dinaa ko xool--Abdu Xaadir Kebe 30 Maami-koor 2008 à 21:14 (UTC)
bëgg naa nga seet ci wu fraas, li ñuy wax découpage administrative du territoire sénégalais = dogiin wu yoriinu senegaal, su ko defee nga yonnee ma ko ma tekki ko ci wolof, maanaam ni ñu seddalee réew mi dale ko ci {région, département, arrondissement añs} --Abdu Xaadir Kebe 1 Sattumbar 2008 à 22:43 (UTC)
- soo may bind soo ko deful ci sama xëtu waxtaanuwaay man naa ko bañ a gis, gisoo ni yaw su amee ku la bind so dugge ci wikipedia rekk mu yëggal la ko. bëggon laa bind ab bataaxal moo tax ma dugg ci sa waxtaanuwaay ba gis bataaxal bi, lu ko moy du ma ko gis ndax kenn du ma ko yëgal.
leneen li mooy ci biir jukki wolof yi jarul c nga ciy def ay mbindi wu faraas doy na baat bi muy tekki, te yaa ngi duggal ay mbir yu waroona na nekk ci wikbaatukaay. Fii ay jukki rekka fi wara nekk. lu nekk lii ci wikbaatukaay la waroon ana nekk Yonnee.
Dogiinu yoriinu senegaal a gi nii ci wu faraas jukki yi ko ñeel yepp: fii --Ibou 2 Sattumbar 2008 à 17:53 (UTC) Degg naa li nga wax, dinaa xool it loolu
Hi Abdu Xaadir KEBE ;)[soppi gongikuwaay bi]
Hi! How are you? Could you please help me add a couple of sentences to the .wo version of this interesting article?
Thanks so much! -Ivana Icana 6 Sattumbar 2008 à 21:38 (UTC)
Hi, I'd like to do, but my problem is business, I have a great deal of things to do, but however I'll try to do later --Abdu Xaadir Kebe 6 Sattumbar 2008 à 21:51 (UTC)
Xoolal fii te wax ma ci sa xalaat --Abdu Xaadir Kebe 10 Sattumbar 2008 à 14:17 (UTC)
Ay siyaarati ci koor gi[soppi gongikuwaay bi]
Ma ne daa am ab jukki bu am solo boo defoon ci Mbëj ma bëggoon ñu àndandoo maak yaw def ci ay lajmbat, rawati na ci baat yi, ngir ne gis naa ci baat yu manoon a gën a lëmóodiku, gën a leer, te ma bëggoon ñu àndandoo ci. --Abdu Xaadir Kebe 14 Sattumbar 2008 à 18:17 (UTC)
- man nan see waxtaan kay, bindal ma baat yi nga andul, nu xool. Baat yi ngay tekki fii, di leen sakkali xët te duñu ay jukki, faruñu nekk ci wikipedia waaye ci wikbaatukaay. Fii ay jukki rekk nga fi wara def. yii nii ci suuf ci wikbaatu kaay lañ wara nekk, su fekke danga bëgg a yem rek ci tekki leen, soo leen bëgge yaatal nak bind ci lu bari man nga leen fee def. Soo leen defee fii waroo yem rekk ci bind seen tekki ci wu-fraas. Doxaliin Yéwénal Lonkoo yu askan Nosteg galag Ndefar gu barab gi, añs --Ibou 20 Sattumbar 2008 à 12:41 (UTC)
Siyaar dégg naa li nga wax, bu beneen yoonatee damay def tekki yi ci diggante ñaari xala () --Abdu Xaadir Kebe 20 Sattumbar 2008 à 13:46 (UTC)
Jaajef sang xoolal baat yooyu ngir ñu man cee tënku:
* Diiwaani Senegaal: Régions du Sénégal * Tundi Senegaal: Départements du Sénégal * Ndiiwaani Senegaal: Arrondissements du Sénégal * Dëkkaani Ndiiwaan yu Senegaal: Communes d'arrondissement du Sénégal * Dëkkaan yu Senegaal : Communes du Sénégal * Gox-goxaan yu Senegaal : Communautés rurales du Sénégal * Dëkk yu Senegaal : Villes du Sénégal * Dëkk-dëkkaan yu Senegaal : Villages du Senegal --Abdu Xaadir Kebe 24 Sattumbar 2008 à 11:14 (UTC)
--Abdu Xaadir Kebe 21 Sattumbar 2008 à 16:22 (UTC)
- waaw kon nu tënku ci. di naa ci tambalee liggéey. Di delloo siyaar ci koor gi. xéewal!!! --Ibou 24 Sattumbar 2008 à 10:19 (UTC)
- maa jàmm nga am? baat yi nga fi duggal yu mel ni elektron, proton, elektronik, añs. bindoon leen ci wolof moo gënoo ndax am na leen.jàmm-ak-jàmm --Ibou 10 Oktoobar 2008 à 06:34 (UTC)
Jaajef[soppi gongikuwaay bi]
Ñi ngi delloo siyaar tey nuyyoo tey baalu àq te di ko baale, rawati na ci njeextel koor gi, ci korite gii, di ñaan Yàlla mu indil ñu ko ay yooni yoon. Li aju ci baat yooyu: man da maa xamul baat yooyu, ma bëggoon nga raŋaleel ma leen fii ngir ma xam leen ci wolof, bu ma ci manee def ay gëstu aki lajbat def ko ci as lëf.
Am na leneen lu ma bëggoon a wax: mooy gis naa ne araab de elektron lay wax, xoolal ba xam dina jar firi am déet.maa ngi la ko doon wax ca ginnaaw, boo ma manoon a bindal mbooleem baat yi aju ci mbëj raŋaleel ma leen te firl ma leen ngir ma xool ba xam amul yu leen gën a noppale ci wolof, ndax lu mel ne jalaxu man xamuma ko, ak yennaat ci baat yu ni mel, du ñàkk su ma xamoon li m uy tekki man cee ànd mbaa ma man a am baat bu ko gën a méngoo
--Abdu Xaadir Kebe 10 Oktoobar 2008 à 09:54 (UTC)
- Baat yooyu yépp an nañu ndax seex anta joob defoon na ci ay gëstu yu sori. Man ab gëstu bu ma amal ci internet moo tax ma jot ci yooyu liggéey. Di naa leen duggal ci wikbaatukaay, baal naa la yàlla nanu yàlla baal. dewenati. --Ibou 11 Oktoobar 2008 à 12:44 (UTC)
Yaa ngi xool xëtu senegaal, maa ngi fay deyi coppat de --Abdu Xaadir Kebe 19 Oktoobar 2008 à 12:33 (UTC)
xetu waxtaanuwaay[soppi gongikuwaay bi]
Discussion Utilisateur:Abdu Xaadir KEBE manoo koo jox weneen tur. soo ko tudde neneen dakoy jàppe niki ab jukki, dootul nekk xëtu waxtaanuwaay. Soo seetloo nii-nii xët wi daa xonk, te ba nga ko tuddewaate daa weexoon. Man miy tekki jokkalekaayu (interface) dal bi maa ko man a tekki ci wolof ni li nga fi gis yépp mu nekk wolof, dama faa àggagul rek.
Jamono yii njàng mi damaa gëtën lool, ba tax samay cëru ci dal bi wàññeeku bu baax, suma féexee tuuti rekk dellusi, jàmm-ak-jàmm. --Ibou 28 Oktoobar 2008 à 19:25 (UTC)
Jaajef --Abdu Xaadir Kebe 28 Oktoobar 2008 à 21:43 (UTC)
Translation Request[soppi gongikuwaay bi]
Hello, Abdu Xaadir KEBE. Can you help me translating just short stub article of Kiswahili, which based on http://simple.wikipedia.org/wiki/Kiswahili ? And I'll definetely help you to write any article which ask you me to write for you! Please,--Mwanaharakati (Longa) 3 Disembar 2008 à 12:53 (UTC)
I'll do because it's nothing, it's very short but u need me to translate it into wolof or ? but look at here: http://wo.wikipedia.org/wiki/Kiswahili --Abdu Xaadir Kebe 3 Disembar 2008 à 18:38 (UTC)
- Excellent response. Yes, what I was just about to say is, to translate it into Wolof Language! But I saw you made it very clear. I have absolutely nothing to say, but thanks!! Whenever you wish to see any article wants to be translated to Kiswahili, I welcome you right there at anytime!! And can you add any other more information on the article of Tansani? Because I found only one line and no more words anymore! Please (if possible!). Cheers,--Mwanaharakati (Longa) 4 Disembar 2008 à 07:13 (UTC)
Dont mention it, if I have to tell u I'll do. Glad to meet u by the net --Abdu Xaadir Kebe 4 Disembar 2008 à 07:43 (UTC)
New page for discussion[soppi gongikuwaay bi]
Hi, i oppened the following page Wikipedia:Pénc for global discussion on this wiki. Everything can be discussed in wolof or other languages. I posted already many messages in french or in english (my wolof is too poor sorry) about priorities on this wiki. I think your opinion is highly needed as you are one of the most active contributor on this wiki. Thank you in advance and see you on Wikipedia:Pénc (to be faster, you can access this page with the shortcut WP:P). Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 5 Disembar 2008 à 13:18 (UTC)
Ok I'll see. See u there!--Abdu Xaadir Kebe 6 Disembar 2008 à 21:20 (UTC)
Élection[soppi gongikuwaay bi]
Salut et merci pour ton message et ta proposition d'aide sur Wikipedia:Pénc. Je me présente au poste de Bureaucrate à cette page d'élection Wikipedia:Bureaucrats/Guérin Nicolas pour faciliter l'aide technique (tout est expliqué sur cette page). J'espère que je ferais bien ce travail, comme cela vous pourrez rédiger les articles sans se soucier des ennuis techniques. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 8 Disembar 2008 à 01:11 (UTC)
Leeral[soppi gongikuwaay bi]
Ma ne sumb mu móoluwu kenn du ko wax, waaye sumb bu móolu.
Ay misaal U: jumtukaay la ñeel jëf juy def boppam : lekku gi gongikoo co lekk: weñ gi lekku na, suuf si màbbu na, màbb na boppam. Walla muy jumtukaay ñeel jëf ju nangoo defu, móol, móolu: sumb bu móolu: bu nangu ñu móol ko. Bu àndee ak ab baatal ni u walla i danga ciy boo w, niki tere terewu
--Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 4 Maars 2009 à 15:39 (UTC)
Translation[soppi gongikuwaay bi]
Please, could you translate this article onto Wolof language? Thanks a lot for your help. If you want to translate any article onto Galicia, Catalonian, Spanish or Portuguese, tell it to me. --Jult (xëtu waxtaanuwaay) 2 Fewiriye 2009 à 16:17 (UTC) I'll do after, because I m engaged in these days in some heavy tasks, I mean some long articles to translate. But I'll do, --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 2 Fewiriye 2009 à 18:35 (UTC)
Gamadji[soppi gongikuwaay bi]
Asala maleykoum sa ma bokk senegalais. Balma ca sa ma bind, ak toppando gi, dina geuneu goorgolu, man pulaar la, france lay juddu li moye tax français lay geuneu xam, wayé lakk wolof nex na ma lol, damay jang bind sasounek. Gamadji moye sama dakantal, Gamadji-Saré deuku samay mam (Fouta). Jajëf 212.198.179.151 4 Fewiriye 2009 à 02:06 (UTC)
Gis naa loolu, kon xam naa yaay bind jukki yu am solo yooyu ma doon topp(corriger)? Boo manoon a bindu maanaam créer compte, dina gen a am solo, bu ko defee man dinaay jeem a topp li ngay bind, waaye boo doon jang mbind mi dina gen. --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 4 Fewiriye 2009 à 17:27 (UTC)
Bataaxalu dalal-jàmm[soppi gongikuwaay bi]
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 7 Awril 2009 à 12:58 (UTC)
Gamadji[soppi gongikuwaay bi]
Asala Maleikoum.
Na ngeen def ? Da ma beugeu bind bene yeuf, ca wallu Diine bu amon bu jekk ca afrig sogo islam ak yenene diine nasaraan niow fofu. Dama la bougone ko wax, sogo ma tambali ko bind, ngiir nga set fan lay bindul bu bax. Wayé tamit dina def ni ma jeem bind bou bax, kon nga xol su fekené amna ay bind yu baxul. Ciao. 212.198.179.151 4 Suwe 2009 à 02:50 (UTC)
Sant[soppi gongikuwaay bi]
Jaajëf Sëñ Abdu Xaadir KEBE wax ji rafet na waaye ni ma dangaa dëgër bopp de yéeme na yéem na ma lool waaye amul solo, Ma lay xamal ni jàppee naa la lu ëpp doole li ngay def fii ak li nu fiy def, te it am na lu nu boole lu ëpp doole Wiki bi ak feneen, bàyyi ko xel, Xalaatal. Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 2 Ut 2009 à 15:35 (UTC) Looloo tax ma sañ la koo wax, te it leegi nu la neex defal, jeggalu--Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 2 Ut 2009 à 16:11 (UTC)
- Déet bul waxee noonu na nuy def li gën rek te bañ a def li nu neex lee nag waxtaan la woon rek, Nee wonn naa la amul solo, man du ma jàppal nit lu may lu baax te rafet, lu gënul mbaa lu ñaaw ma jàppee ko njuumte nde matu nu, waaw-kay Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 2 Ut 2009 à 19:15 (UTC)
Kon ñi ngi dolli sunug jeggalu ci lu nu warul--Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 2 Ut 2009 à 21:07 (UTC)
Request for help[soppi gongikuwaay bi]
Greetings Abdu Xaadir KEBE! Could I ask you to translate en:Qin Shi Huang(listed in 1000 vital articles) and en:Wuhan(a chinese city,my hometown) into wolof? You may shorten them as possible to contain only the basic informations,one or two sentences are enough. If you want me to translate any article into Chinese or Vahcuengh,contact me without hesistation. Thank you very much!------
I'll do when I have some time, but if you could shorten it, and put it there again as a link, that would help more --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 3 Ut 2009 à 11:29 (UTC)
The short version of the first article (which is more important):"Qin Shi Huang (Chinese: 秦始皇; 259 BC – 210 BC) was the first emperor of a unified China. After unifying China, he and his chief adviser Li Si passed a series of major economic and political reforms, and undertook gigantic projects including the first version of the Great Wall of China. But the tyranny of his autocratic rule (including the burning of books and burying of scholars) make him a controversial figure in Chinese history."
Do you think this short version is all right?
Thanks:)--Biŋhai (xëtu waxtaanuwaay) 1 Sattumbar 2009 à 07:13 (UTC)
I ve translated it:
Qin Shi Huang moo doonoon imbraatóor bu njëkk bu Siin gees Bennal. Ginnaaw bi mu bennalee Siin, mook njiitu xelalkatam yi Li Si def nañu am mbooloom ay yewenal (reformes) yu koom ak politig yu mag, def it ay sémb yu ngand yu ëmbaale sumb bu njëkk bu Miir bu Mag bu Siin bi. Waaye nguurug jaay-dooleem ga ( nga xam ne lakk na ay téer, suul ay woroom xam-xam) tax na muy jëmm ju jeqi dàggasante ci taariixu Siin --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 12 Samwie 2010 à 22:55 (UTC)
South Sudan[soppi gongikuwaay bi]
Hi, Abdu!
There is an article for Sudaan but none for "South Sudan". How is this (new) country called in Wolof? Maybe you could add it to Royuwaay:Réewi afrig. Thanks! Malafaya (xëtu waxtaanuwaay) 15 Sulet 2011 à 08:50 (UTC)
- Sudaan gu Bëj-saalum, That s its name, we ll add it
--Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 7 Oktoobar 2011 à 18:18 (UTC)


c: text/html

text:
Mbàmbulaan gu Bëj-saalum
Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi mooy mbalkaam ndox mi ne ci li wër Dottub Bëj-saalum bi. Mooy ñenteelu mbàmbulaan mi gën a réy ci àdduna bi.
Yaatuwaayam gépp mi ngi toll ci 20 327 000 km², guddaayu tefes gi di 17 968 km.
Mi nu wuteeg yeneen mbàmbulaan yi seen dig doon ay gox, moom rek mooy la ñuy tekkee ni ab mbalkaam ndox mu wër ab gox (goxub Dott bu Bëj-saalum); doon ab jaaro bu tëdd ci 60°(60 aj) gu tus-wu-gaar wu Bëj-saalum.
Mbàmbulaan gu Bëj-saalum xóotee na lu tollook 4 000 ba 5 000 m, daanaka ci tëraayam gépp, lu weesu yénn barab yi gën a néew xóotaay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bis ni tay la woon : 10i fani saawiyee 1994, sosug UEMOA.
UEMOA, mbootaay la gu ëmb réewi Afrig Soowu jant yi. Kureel la gu dolleeku ci yu fi nekkoon, ngir jàppndal gëndaloog koom-koomu Soowu Afrig gi.
10i fani saawiyee 1996 la ñu ko sos. Ndakaaru la ame woon. Daa dëgëral tërëlin yi ci sàrt bi sanc UMOA, mbootaay gi dajale réew yiy jëfandikoo Seefaa ci Soowu kembaar gi, ci la dale woon 12i fani mee 1962.
UEMOA, daa dolli ci bokk xaalis bi, boole koom-koom yi. UEMOA lu jëm ci xaalis bi lay saytu, te UEMOA gëndale koom-koomi réew yi la jublu, jaare ko ci def leen benn ja, bennale seen tërelin ci wàllu yoon.
Réew yii ñoo ko séq : Bene, Burkinaa Faaso , Kodiwaar , Gine Bisaawóo, Mali, Senegaal, Togo, Niseer.
Dalu UEMOA a ngi Wagadugu, gëblay Burkinaa Faaso .
Ak xaalisu seefaa bi waroon a dee, ECO juddu, yaakaaroon nañu itam faatug UEMOA ci atum 2020 mii. Walla boog ci melo wii. Ndax 15i CEDEAO yi ñoo waroon a booloo, bokk di benn ja, di jëfandikoo benn xaalis bi. Liy laaj bi sàmpe leegi mooy ba xam « Seefa-Eco » bii dafa nar a weddi ECO ba ñu waroon a may nu wéddikoo ci Farãs am déet.


text:
Bëggu la am junni yu roŋ
Dërëm du yàq ab deram
Dërëm xàmmee wu kook xandeer
Mbindéef yi yépp a yam fi moom
Bawal-bawal akub ajoor
Mbàkke gënul fi moom guyaar
Tabax, gënul fi moomi mbaar
Wolof, gënul fi moomi naar
Ña reflewoon sedd na léen
Ña ko bëñoon suuxal na léen
Ag ndaama sóobutil sa mboor
Notal nu noon yii di nu daan
Yaa xóoti mbir te yaa xarañ
Ten yab sa marsandiisi haal
Mbàkkeek mbusoobe dootu soof
Mbàkke kajoor yaa léen bewal
Ak mbàkke baari, kër sayar
Yaa tax ba waa ju ñu gërëm
Daaru yi fii kulli zëman
Niroowu ñoo ki fàkk-taal
Ku ràgg war na lay dagaan
Yaa koy raggal joxey ngërëm
Fekkoon nga ñépp defi gool
Ñii daanu far ba ni fëlëñ
Jénganti mbir ya fi dëngoon
Xamal nga gaa yu xamulon
Sa waay du xàcci jëm faneen
Te wootewoo, te fitaloo
Ku ci awoon mujj na seex
Sàmmal nga njur yi séen boroom
Ba ceddo yaangi jàppi wóom
Te boolewoo wal aki doom
Tërbiya yaa ko yeesalaat
Daa takk i ndomboy takk i cuur
Ñuy dawu góor ni muhsinaat
Yaa tax nu tekki nun wolof
Baayo yi yaa doon séeni yaay
Ku xiif fi yaw nga regg loo
Noo seddu teggi cer bu duun
Ak bër ya daa tagg rasuul
Bushayri daa tagg rasuul
Ngir yaa liggéey ba am wusuul
Ba def donoy ngën ji mbindéef
Ba sar ca péey i jabaróot
Kursiyu lay xamey soloom
Moom la ñu may nuurul jalaal
Gii léer ca lay ñoddee’y ngënéel
Yonen la daa jottali koo
Durus nga lay moyandikoo
Mahfuus la daa gàngandikoo
Hikaaya lay xëyee subaam
Du war watay dammi rasuul
Julli ji na fi’y ràkk a ba géej
Soo ko tudaa mu daldi ree
Jikko yu raw yuy lawliyaa
Ak xam gu mat ga mu jagoo
Te teewu koo ànd ak sagoo
Musula faale yamu laaw
Bëggul lu ab tubaab di jaay
Bëggul bay ak xar aki doom
Bëggu la dox di yor i boŋ
Wurus du tax mu ras bëtëm
Diinaar xàmee wu kook ganaar
Alal yi yépp a yam fi moom
Sàmm aki baadooloo ki buur
Kon ummi mbàkkeek taar ba kaar
Àngaar, gënul fi moom sabaar
Gànnaar, gënul fi moom Mbayaar
Ruuh ya gëmon wommat na léen
Ña xàddiwoon neexal na léen
Soo doonu weer di weeru koor
Jàggil nu mbër yii buñ nu daan
Waane wi yaa raw ab marañ
Te yobbu góori senegaal
Séen xol ya war na ni gariif
Pénku bawal yaa léen defal
Saañàŋka bàmbaa leen defar
Mu ber kërëm am i dërëm
Yaa leen yoxon la ñu yoroon
Am nañu barke am halaal
Ku ñëw nga jox garab mu naan
Jarak yi war nañ laa gërëm
Yaa tax ba nuy niinal i bool
Ñoo ku ñu ñaan jabar mu bañ
Yékkati néeg ya suufe woon
Feeñal nga mbir yi nëbbu won
Deesu la xam di gëm kaneen
Te wate woo ni kuy faloo
Te masulaa jàdd aka jeex
Seex bàmba ken du sa moroom


text:
Yamoo
Ci melosuuf, yamoo wi aw rëddu tus-wu-gar la, di ag buumug jeneer gees rëdd mu wër àdduna, jaar ci diggante dott yi. Yamoo wi moo xàjjale àdduna bi, def ko xaaju-kol-kol bu bëj-gànnaar ak xaaju-kol-kol bu bëj-saalum. Tus-wu-gaar wu yamoo wi 0° (tus aj). Guddaayu yamoo gu Suuf si mi ngi tollu, ci xayma, 40 075 km.
Yamoog Suuf siModifier
KilimaaModifier
Kilimaab barab yi ne ci li wër yamoo gi lañuy wax kilimaab yamoo. Di nañ wax itam klimaab gëwéel, di bu barab yi ne ci li wër gëwéel yi (gëwéelub Tef ak gëwéelub Sànkar).
Réew yi mu daggModifier
Ci sunu àdduna (Suuf si), yamoo gi ay mbàmbulaan ñoo ëpp ci li mu dagg ci yoonam, téeméer boo jël ci gudaayam ñaar-fukk ya rekk a jaar ci suuf.
AfrigModifier
Yamoo gi jaar na ci juroom-ñaari réewi Afrig :


text:
Yaa ibna xaaliya na ngeen diy dànn
te bañ a ngóoroo donn naa ab dànn
Donn ug fetal cib dànn daf maa wóor ne
Soo dànnawul du tee nga reerew yànn
Fëlee di woon dàggaam du tee jëggaani
Moom tool ya soo bayul du tee yalwaani
Ndax ñaari siin ak ñatti xaaf ñooy dunyaa
Ca siin ya mbaate xaaf ya dóona sunyaa
Sonn bu wér sàmm bu wér nawees leen
Mbaa lu ko moy xaaf yee fi sës yabeef leen
Di dox di xat-xatloo ci bunti jaambur
Tàbbi ci biiri kër di xaar aw jaambur
Tax lu fa réer ñuy xeñ di laajte foo jaar
Bul mere kenn yaa deful ag njàmbaar
Lilee di saa ndigal te mooy saab yeete
Nelaw yu rëy xaraŋ ya doy nab yeete
Aji-bind ji: Seex Lóo


text:
Salut c khadim Seye deuk tivaouane beug loll orange di participer thi likoy dieulé kanam.Samay idée yeup you am importance la thi Sénégal mais amouma yakar thi orange.Entreprise bouy gagné ay 50milliards de bénéfices par an lolu warna def ay aidé,ak journée appel gratuite ak di organiser d'i diapalé nit yi.Mane nak doumafi nekk d'i publier d'i yakk sama temps parck limay def diarouko.Mé mane kouma financer rek m'a defar rewmi.samay 27 idées yeup dans l'eau parck orange n'excute rien.Mon numéro est 784535152 pour mes amis ctc.Mercy thi yatal bi.
Adieu....................


text:
Démb, 30i soxna yu rànneeku bokk nañu siiwal ab bind buy sàkku ci këri saabal yoy réew mi ñu dakkal wane gi ñuy wane saabalkat bi dii Seex Yerim Sekk. Soxna yooye, li wund seen dagaan googi moo di jàpp nañu Seex Yerim Sekk yaqtaankat la, siifkat la, ëpp na ci mim réew ñu koy jox kàddu ngir mu wax ci li xelam màcc di xew-xewu jamono rawati na polotig. Soxna yooye seen doxaliin am na aw tur : « cancel culture » ci Angale. Mbiir mi ñaari waat a ko seq : “cancel” ak “culture”. “Cancel” man na tekki fomm mbaa dakkal. “Culture” moom di tekki mbatiit. Waaye fii su ñu ko doon jéem a tekki ci Wolof, manees nanu ni mooy “doxaliinu fomm” mbaa “doxaliinu aaye”.
“Doxaliinu aaye” googee mooy tere nit mu wax walla feeñ ci pénc ndax i jëf mbaa wax yumu amaloon walla yuñu ko jiiñ. Fii, soxna yii, dañu bëgg muumaloo Seex Yerim Sekk ndax topp guñu ko fi toppon 8i at ci gannaaw. Atum 2012, Yoon toppoon na, teg daan Seex Yerim ñaari atu kaso ci mbiru siif ak yeg ci kaw uk soxna. Donte wàccoo na ak yoonu réew mi ak askan wi, ndax tëdd na kaso ba génn. Ñu bari ci mim réew jàpp nañu ni du royukaay, sàmbabooy la, may ko mu wax ci pénc, du xel. “Doxaliinu aaye” nag, lu yàgg la ci jamono. Mboor wane ni ci askan yu bari, muy ci sunu réew mbaa feneen, yàggees na génne nit ci dëkk, gàddaayloo ko, noppiloo ko ndax i wax walla i jëf yu méngoowul ak ni askan woowee tàmmoon a dundee.
“Doxaliinu aaye” nag daa ñëw ci anam gu bees ci jamono yii. Leegi, nekkatul Buur mooy tere nit mu wax walla dëkk cib tund. Mbaalu jokko yi ñooy àtte, tëjlu, taakal buumu gààce, gàddayloo mbaa raylu nit. Ci atum 2017, ci Twitter, ci la #MeToo judd. Astag bii, tax na soxna yu bari, ci Tugal ak Amerig nettali siif, yeg ci kaw ci lu ñu àndul, yaqtaan mbaa jaay doole yi ñu leen mas a def. Te ci seede yi, ñu bari joxooñoon nañu baaraam ay nit yu rànneeku, ci fànn yu bari : kilifag politig, waykat, filmookat, fecckat, bindkat, saabalkat, xumbalkat, njaatige, añs. Loolu tax na, ñu bari jàpp ni, ngir néewal doole gi ñuy doole jigéen ñi dakk, faw ñooni ñu jiiñ mbir yu ñaan yooyu, ñu noppiloo leen ba fàww. Ci nooni la ca Amerig, Faraas, Angalteer ak yeneen i réew, la ñu bari ci génnee ci seen i këru liggéeyukaay : ëttu saabal, këru bind, filmoo, añs.
Doxaliinu aaye googu egseegul ci sunu réew walla boog néew na lool ñu amal ko ni mu amee ca réew yi nu lim. Sunu ëttu saabal yi, daanaka tëjaluñu seen i bunt kenn. kilifag polotig gu jëfi tayam woroo ak i waxi démbam, ndawu réew mu ñu jàpp cib luubal, raykatu nit, siifkat… Amul kenn kuñu tere seen i waxukaay. Leegi li nuy laaj mooy kañ ak ñan la ñu war a aaye walla fomm ? Ndax fen, war na indi aaye ? Ndax sàcc war na indi aaye ? Ndax siif war na indi aaye ? Ndax nit bu duggee kaso ba génn war nañu ko tere wax donte tuub na réccu ?
Mu baax walla mu bonn, cib bokkeef la nu nekk. Yewwu ci dëkk bi, liggéey, wax fi, mooy nangu ni Bokkeef gi di doxee. Bokkeef gi nag daa am i yoon, am i daan. Nit su wàccee yoon, ñu teg ko i daan ba daan gi jeex, faw ñu nangul ko mu dund ci réew mi dundug jàmm.
Fàllu Sekk


text:
Mbëj
Mbëj da di ag feeñte gu gisuwul ak bët, guy feeñ ci ag wootalante walla bëmëxante ci diggante yani mbëj yi. Ci gattal mooy gépp feeñte gu juddu ci jàmmaarloo gi nekk ci diggante: feppsaal yi, ñoom ci lu ëpp da ñuy tekkaaral, ak mbëjfepp yi nga xam ne ñoo ëpp yëngu-yëngu, ci biir xarefulwoon bi. seenuw demiin jur ab dawaanu mbëj.
Su ñu ko boole ak bijjaakon, mu jur beneen banqaas bi ñu duppee mbëjbijjaakon. Mbëj moo yor ay feñte yu jëmm yu mel ne melax, toolu mbëj ak dawaanu mbëj (ci lu bari dañ leen di jaawale).
Mbëj doon na “jaamu” nit bi gën, doon tamit raññeekayu àdduna bu bees bi. Dafay leeral sunu dëkkuwaay yi di doxal sunu këri koom-koom yi te jegeele nit ñi gënoon a soriyante.
Yanub mbëjSoppi
Yanub mbëj doon na lu ñu man a natt te man koo jëfandikoo, waaye doonul lu neex a faramface ak ay baat yu yomb a nand, ndaxte yombul leeral melokaan yi mu am dëgg-dëgg. Xayna li gën mooy wax lan la ak li muy sabab. lépp (lu mu man a doon) lu am yanub mbëj, man nañoo wootalante walla bëmëxante. Li gëstu yi wone mooy am na ñaari xeeti yani mbëj, benn bi lañuy woowe yan bu baax (+) moom mooy nekk ci biir saalu xarefulwoonu ne-ne yépp ak yan bu bon (-) (mbëjfepp) ñoo nekk ci li wër saalu xarefulwoon yi. Naka-jekk yan yu baax yu saalu xarefulwoon bi dañuy tolloo ak limu yan yu bon yu mbëjfepp yi ko wër.
Dawaan bu wéy ak bu safaanuSoppi
Ba fii danoo jàppoon ne, gépp ndombo goo jël, mbëjfepp yi dañuy yëngu saa su ne jëm ci benn jubluwaay ci biiram. Yenn saa yi nag dawaan bi du sax ci maase, muy ci doole walla ci jubluwaay bi. Ag noste mbaa ag ndombo gu ne mel lees di wax dawaan bu wéy. Am misaal man naa nekk ag noste gu ab tegle di doxal. Donte sax aajowoowul dawaan bi di am genn jubluwaay gu sax. Bari nañu ndombo yu mbëj yees di jëfandikoo yuy safaan jubluwaayu seen dawaan ci biir ndombo gi.
Gii xeetu dawaan lees di wax dawaan bu safaanu. Ndombo yu mbëj yu ëpp yi ñuy jëfandikoo, dawaan bu safaanu lañu. Cig ndombo gu dawaan bu safaanu, dafay laaj waxaale tamit baraayu ni dawaan bi di safaanoo, taraayu dawaan bi ak dend bi ci ndombo gi, moom rekk , bu mujj bi, doy na su fekkee dawaan bu wéy la. Ci baraay bi lañuy natte ñaata yoon la dawaan bi di soppi jubluwaay ci benn saa.
Mbëj ak BijjaakonSoppi
Liy wër ab mbëjfepp walla leneen lu mu man a doon lu am ab yanub mbëj day am melokaanu luy dox, moom lañuy tuddee toolu mbëj.
Soo jallaxee ay mbëjfepp, day am benn tool bu wër seenub jublu, moom la ñuy tuddee toolu bijjaakon. Dooley tool boobu dafa aju ci limu mbëjfepp yiy daw ak seen gaawaay, maanaam, ci yeneeni kàddu, ci dawaanu mbëj bi.
Soo jallalee ab dawaan ci ag lëmës, gu nekk wëñu përëm, ci nimu waree, lëmës googu day mel ne bijjaakon gu weñ, day xëcc walla bëmëx yeneen lëmës yi mu yemal wëñ. lëmës gu mel noonu su fekkee danga koo defaree ak ag wëñu përëm goo wëndeel cib weñ, day gën a yokk toolu bijjaakon ba cay juddoo. Su fekkee dangaa am ay lëmës yu bari, yu ñu wëndeel wëñ ci weñ, yu man a wëndeelu, nga boole leen ak yeneeni lëmës yu dul wëndeelu, yu am toolu bijjaakon bu tar, yu dawaan jaar, day jur jenn dooley doolerandu. Doole joogu moy wëndeel lëmës yu man a wëndeelu yi, mu daal di man a def liggéeyu doolerandu. Mu nekk ab jumtukaay bi ñuy woowe doxalukaay bu mbëj. Tay jii, doxalukaay yu mbëj yi ñooy doxal bépp wuutuloxo, tambalee bi ci gën a ndaw ba ca ba gën a ngande. Doxalukaay yi dañoo bari te am ay melokaan yu wuute.
SoppalikaaySoppi
Njariñ li ci jëfandikooy noste yu dawaan bu safaanu moo ngi ci li ñuy man a yokk walla waññi dayoo bu ab dendam ci jëfandikoo jumtukaay bees di woowee soppalikaay. Ab soppalikaay ñaari taxañ yu tàqalikoo lay am, yees ber, yu ay wëñ yees lëmës cib dankub weñ (saalu soppalikaay bi). Ab dawaan bu safaanu su walee ci taxañ bu njëkk bi, ab toolu bijjaakon daf fay juddoo, mu jur moom itam, ab dend buy soppeeku ci jenn jamono ju nekk ci ñaareelu taxañ bi. Su ñu jëlee benn dayoo bu saal bi (weñ gi) ak yenn limi lëmësi wëñ yu taxañ yi, dees na man a yokk walla waññi dend bi ci nees ko bëgge. Kon, ab Soppalikaay di nanu tax a man a jëfandikoo dend bu suufe, ngir sunu kaaraange, ci kër yi, te terewul nu man koo jokkale, mu jóge cib digg bu mbëj bu sori, cib dend bu kawe. Manees naa jëfandikoo ab soppalikaay ciy fowekaay yu mbëj ak ci yeneen jumtukaay yu ndaw yu mbëj ba-tay. Maneesul a jëfandikoo soppalikaay cig ndombo gu dawaan bu wéy, ndaxte dawaan bi toolu bijjaakon ba muy jur duy soppiku.


text:
Mohammed
MuhammadModifier
Dundam bim nekkon xaleModifier
Muhammad (jamm na sax ci mom) mi ngi judd ca Makka atum 571 g. Ci at wowu la Abraha , buru Abissini , bëggona danel Kaba ji, waye Yalla suñu borom danelna pexem , yonnifa ay picci yu amon ay xer yu mag ci sen sall , ray nitam yepp . Alxuran waxna ci li ci sar 105 , Al-fil , ñay wi . Muhammad ci banu Hashim la bokkon .
Bayam Abdullah la won , dom bi Abdul Mutalib ganona bëgg Abdul Mutalib . Bimu juddu dafa fekk Abdullah mu de , di dellu ci jayantu ci Sham , kon yay ji Amina bint Wahb ak mam ji, Abdul Mutalib . Mom bi Yonenta bi judd mag la won ta at yi danka xawona sonal .
Ca tukkib yaxantoom booba la baayi Yonnant bi làqoo , ca tawat ju ko daloon ba muy dëpp, ba muy ñëw ba agsi Madiina la ko gënoon a sonal, mu daal di wàcc ca ña ñu daa wax Banii Najaar di woon genn ci giiri Xasraj yi, fa la génne àdduna. Maamam nag di Haasim mom Abdul Manaaf dafa a takoon soxna, looloo tax ñu naan Banii Najaar de ay goroy Yonnant bi lanu (j.m).
Yónnent baa ngi judd (j.m) ginaaw bi waajur wi làqoo, mu daal di màgg cig njirim, waaye maamam Abdul Mutalib beg ci moom lool, tudde ko Muhhamad, yar ko cig cofeel ak ñeewant
Waa Quraysin nag aadawoo woon nanu di yóbb seeni doom ca la génn Màkk, ca nàmpalkat ya ngir ñu man a màgg ci jàwwu ju sell, wér-gu-yarame te deesi fa dégge araab yu sell, bu ko defee loolu di tax ba ñuy wér, neexi araab te leeri wax. Nii la Aamina defoon ni ñépp, yóbb doomam Muhammad (j.m) ca ab nàmpalkat bu tuddoon Aliima Asahdiya, mu bokkoon ci Banii Sahd Bun Bakr, seeni kër nekkoon ca tàkk ga ca wetu Màkka. Bi Muhammad àggee ci am juroomi at la ko Soxna Aliima delloosi ndayam ca Màkka, mu nekk fa ca pekkam , maamam Abdul Mutalib di ko sàmm.
Ca jamono jooja la Soxna Aamina Bint Wahbin jugoon ne day siyaareji bàmmeelub boroom këram Abdul Laah ca Madiina, ba mu demee bay dëpp la ko tawat ja dikkal, mu faatu ca ndëkk sa nu naan Abwaa te nekk ca yoon wa dox diggante Màkk ak Madiina, ñu daal di ko fay denc, looloo waral bi Yonnant bi màggee di ku soppoon di jaar ci ndëkk soosu ngir siyaare bàmmeelu waajuram ju jigéen ju laab jooju.
Ci nii – ndaysaan – la Muhammad mujje di jirim ci nday ak ci baay, looloo waraloon maamam Abdul Mutalib mujjoon féetewoo ag yaram akug wattoom, bëggoon ko it lool. Waaye sàmm googu gépp ak fonkeel gi teewul Muhammad (j.m) doon yëg naqaru njirim, ndax kat da daa gis moroomam yi ñu nekk ak seeni way jur, moom muy ku leen ñàkk, waaye nag loolu jox na ko ag sukkandiku ci boppam, may ko ag temb ci njëmm akug wéroodi ci kenn, nàmm am xelam, ubbil ko ay bëtam ci dëgg-dëggi dund gi, te booba ay atam lu néew la woon. Loolu de lu jeexiital la ci moom ak cig dundam, Yàlla nag moo bëggoon ci moom loolu ngir tànn gi mu ko tànn ngir mu yanu bataaxel bii di Lislaam te war koo tas.
Yonnant baa ngi sàmm ag jurModifier
Abdul Mutalib ginaaw bi Aamina làqoo yàggu fi dara moom itam làqu, te booba Yonnant baa ngi amoon juroom ñatti at, fa la ko baay-tëxam Aboo Taalib jële yóbb ko ca këram ca doomam yu xaw yaa sakkan tubaar-kàlla, ngir mu yaroo fa. Aboo Taalib nag moo wuutu woon baayam ci jiite Màkk, ci noonu mu jeexaloon alalam jépp ci sàmm Kaaba gi ak way aj yi ak dimbali ñi aajowoo, looloo taxoon alalam bariwutoon ak li muy nekk kilifag Màkk lépp. Lii a waraloon Yonnant bi doon jéem a woyofal yan bi ci baay-tëxam jooju, ba àggoon ci di sàmmal ag jur ñenn ci waa Màkk yi, ñu ko ci daa fay lu néew a néew. Loolu it doonati ab pose ngir mu tàggatu ci xam ni nuy sàmme ag njaboot, jikkowoo ag ñeewant akug laa-biir ak sàmm ak yewwute, ñuy jikko yu manul a ñàkk cib sàmm bu bëggee wattu gétt gi muy sàmm. Yàlla moo ko bëggaloon loolu ngir tàggat ko ci bataaxel bi mu ko nar a joxi. Sàmm ag jur nag daara la joj lu bari ci yonnant yi jaar nanu ci, ba sax jële nanu ci Yonnant bi (j.m) mu ne : amul yonnant bu sàmmul ag jur.
Yaxantu gi mu doon def ak tudde gi nu ko tudde woon Ku wóor kiModifier
Bi mu amee fukki at ak ñaar la ànd ak baay-tëx ji Aboo Taalib cib tukki dem Shaam, bi mu amee nag ñaar fukki at la tàmblee bokk ci yaxantu gi ni ko waxambaaney Quraysin yi daan defe, mu wone ci it man gu mu ko man lool, ndax ku ñu xamoon la cig wóor, ak dëggu, yewwute ak ñaw, ay man-manam tàmblee feeñ ñeel waa Màkk, li ko gënoon a wuutaleek nit ñi mooy wóoram gi jéggi woon ab dayo te xaroon baax, ñu mujjoon di ko wóolu ci lu mu man a doon, te am xel mu dal ci ne dana sàmmoonteek kóolute gi nit ñi def ci moom , looloo taxoon ñu naan ko ku wóor ki ak ku wóor ku dëggu ki.
Jël gi mu jëloon Xadiija soxna ak doom ya mu ca ameModifier
Bi at yi àggee ci ñaar fukk ak ñeent daa dajeek Soxna Xadiija soxla waxambaane wu ko yoral yaxantoom gi mu doon deflu ca Shaam, moom nag soxna su woomle la woon bokkoon ci way woomley Màkk yi, ci noonu ñu digal ko mu gis Muhammad (j.m), ba mu ca waxeek moom Yonnant bi nangu. Yonnant bi yaxantujil na soxna Xadija ca Shaam ànd ak ngóoram sa nu naan Muyasara, Muyasara mii yéemu woon na lool ci jikko yu rafet yi ci Muhammad ak yewwu geek man gee yaxantu, ndax bi njaay mi nekkee ciy loxoom fulu na ay yooni yoon, wuuteek ba mu nekkee ci loxoy keneen, looloo tax bi Yonnant bi (j.m) delloo, jébbal soxna Xadiija alalam ak la mu ca tonoo, cig kóoluteek dëggu, soxna si yéemu na lool ci jikkoom yu rafet yi ak njëmm gi ne ci moom, ci noonu mu yónni ci moom kenn ci ay jegeñaaleem xamal ko ne da koo bëggoon niki boroom kër, Yonnant bi (j.m) nangul ko . Noonu la seen diggante sottee te booba Yonnant baa ngi am ñaar fukk ak juroom ciy at, Xadiija moom yor ñéen fukk, ci noonu mu faroon di soxnaam, di yaayam, di ki koy dimbali ci lépp. Yonnant bi (j.m) amoon na ag texe ci séy boobu naka noonu Xadiija, ci noonu séen kër di misaalum mbégte cib séy ak texe ci biir kër. Soxna Xadiija nag mooy ki jur mbooleem doomi Yonnant bi, ku ci dul Ibraahiima, moom de soxna Maariya mi di ab qibt moo ko jur, moom nag (Sëñ Ibraahiima) ci jamonoy Yonnant bi la làqu. Yonnant bi wéyoon na ci yaxantoom gi ginaaw bi mu yoree soxna Xadiija, mu ko daan defe nag ni ko waa Xuraysin gépp daan defe rekk, ñoom de yorunu wooni bitig aki mangasin, moom kay danu daa defi njëgg yu mag mbaa yu ndaw jawali Yaman ci sedd bi, bu cooroonee ñu dem Shaam, màkk-màkka bu nekk daa na man a bokk ci njëgg li bu bëggee, njëgg loolu nag moom la nu daa wax ci ci araab Bahiir, kenn ci góori Xuraysin yee ko daa jiite , ku soob ci ñoom ànd ak moom, bu ko defee bu dellusee ñu seet li ñu tonowu, seddale ko, ku ci nekk am ca la nga ca def. Seen yaxantuwiin woowu moo taxoon Xuraysin daan am jot, di daje ci jataay yi di waxtaan, rawati na ca la wër Kaaba ga. Waaye Yonnant bi (j.m) moom néewaa na bu mu bokkee ci yii jataay, moom kay këram la daa toog mbaa mu génn dem ca àll ba ngir wéet fa di xalaat ak a settantal, ndax sopputoon di fo mbaa muy caaxaan ak a waxi larax.
Yonnant baa ngi amoon fan-weer ak juroom ciy at jamono yi Xuraysin di màbb Kaaba gi ngir tabaxaat ko, ndax tabax bi daa xawoon a màggat ngir yol mi daa sottiku ci kawam. Bi ñuy tabax ba àgg ca Hajarul Aswad ñu jaaxle ci gan giir ci Xuraysin mooy am teraangay yekkati ko teg ko fi mu war a tegu, ñu toog ca Kaaba ga di gëstu nu ñuy lijjantee loolu, far ñu dëppoo ci ne ku njëkk a ñëwaat rekk ñu jox la nga àtte leen ci jaaxle googu, far Muhammad (j.m) ne tëll, ñu ne ku wóor kaa ngee na ñu àtte, waaye mu àttee leen nu gaaw te yomb, mooy jël làmbaayam li mu yoroon lal ko ci suuf, teg ci doj wi ne giir gu nekk na jàpp ci cat ngeen tegandoo ko ca barabam. Nii daal la ko lijjantee ca yombam ga ak xarañam ga ak lëmóodikoom ga.
Wàccug Wahyu gi ak yonni giModifier
Bi at yi jegee ñeen-fukk la sopp gi mu soppoon ag wéet gën a yokk, mu gën a bëgg xëlwa ak beru, mu daan génn Màkk ngir dem ca doj wa nu daa wax Harraa, ngir xunti mu fa nekkoon mu mu daa faral a dugg ngir jaamu Yàlla, noonu la daa jeexale weeru koor wi, ngir sellal boppam, laabal xolam. Benn bis nag ci koorug atum 610 g .j, ba jant bay so la ko genn kàddu gu nooy dikkal ca dalug xunti ma naan ko : jàngal. Yonnant bi (j.m) tiit njàqare li jàpp ko, waaye mu ne ko : man duma kuy jàng. Waaye mu yëg mu mel ne dafa am lu koy naj ba dënn bi xaw a xat mu noppal ko, bu ko defee kàddu gi delseeti neeti ko: jàngal, Yonnant bi neeti ko : man de manu maa jàng. Naj ga delseeti, ba mu xawee woyofati kàddu ga delseeti ne ko : ((jàngal ci sa turu boroom mi bind , bind na nit ci lumbu dereet, jàngal, sa boroomay ki gën a tedd)) kàddu ga daal di dal, daal di deseeti. Fekk jant biy so Yonnant bi yëg njàqare lu rëy, daal di gaaw génn xunti ma, dem ñibbi, bi muy àgg lëndëm gaa ngi doon dugg, ndax diggante Màkk ak xur wa xaw na a ëpp ay ñatti kilomet.
Ba Yonnant ba (j.m) àggee ca kër ga daa daal di woote ne : muur leen ma, muur leen ma, booba ñaq waa ngay siit, yaram way lox, soxna Xadiija daal di dawsi sàng ko, tàmbli koo dalal, bi tiitaange gi demee Yonnant bi xamal ko li xew, ne ko : man de damaa xëm. Ndax xamagutoon ne li ko daloon ag wahyu la gu tukkee ca sunu boroom (t.s) , indil ko laaya wi njëkk ci Alxuraan ju tedd ji.
Soxna su tedd sii di Xadiija wéy ci di dalal xelum Yonnant bi (j.m) naan ko lii la dal de du man a doon lu dul lu baax, ndax yaw ku baax nga, am kóllare, dëggu, baax ci sa ñoñ, di taxawu nit ñi bu ñu ameey naqar. Ca noona xel ma tàmblee dal, mu yëg jàmm.
Waraqat’Ubn Nawfal mi ngi bégal Yonnant bi (j.m)Modifier
Bi soxna Xadiija gisee ne tiitaange gi dañ na daa ànd ak moom seeti doomi baay-tëxam ja tudd Waraqat’Ubn Nawfal, mu nekkoon góor gu am hikma, daan jàng téerey diine yi te dégg ebrë , Yonnant bi nettali ko li xew, Waraqat yéemu lool, ne ko lii de mooy mbóot mi Yàlla wàcce woon ci Muusaa (j.m), ne ko aka neexoon may gone ba man a ànd ak yaw ci tas sa bataaxel bii, xelum Muhammad dal, mu dellu këram, waaye teguñu ci lu néew rekk Waraqat faatu, ndax daa xawoon a màggat. Yonnant bi dellu këram ak Xadiija ci xel mu dal ak mbégte, am yaakaar ne wahyu gi dina delseeti, bu sukkadikoo ci waxi Waraqat yi, waaye wahyu gi yeex a ñëw ba Yonnant bi far àgg ci jaaxle lool, waaye mu mujj ñëwaat ginaaw bi, xelum Muhammad dal, mu xam ne lii kat ag wahyu la gu tukkee ca Yàlla (t.s) te moom ku ñu tànn la ngir mu jottali nit ñi diine ju juge ci asamaan si, war a joxaat diiney asamaan yi seen leer ak sell gu njëkk ga ñu yoroon njëkk nit ñi di ko yàq, di ko tàqal ci li jamono di gën a romb.
Nii daal la Muhammadum Abdu Laah mi (j.m) mujje di yonnant bu nu tànn yonni ko ci mbooleem mbidéef yi ngir mu indi fi leer gu tukkee ci sunu boroom di gindee, di tege ci yoon, di jële cig bokkaale jëme cig wéetal Yàlla,di jële ci lëndëmug réere Yàlla, jëme ci leerug gëm ko, jëme ci Lislaam.
Fii la jaloorey Muhammad yonnantub Yàlla bi - jàmm yal na sax ci moom – tàmblee akug jànkoonteem ngir wisaare bataaxel bii ko Yàlla jox mu war koo jottalee ci ngën ji anam ak melo.
ginaaw bi la wahyu gi tàmblee dikk cig toppante di wàcc ci Ku tedd ki, di indi laaya yi def tay alxuraan nànk-nànk, kon alxuraan ñëwadoowul cig mat, waaye laaya topp laay, ba kero muy mat, nga xam ne Jibriil da ko daan dikkal di ko déggal laaya yi, bu ko defee du ko ba ba kero muy wattu laaya jooju ci dënnam, mel ne sax dañu ko cee bind, làmmiñ wi di ko baamu, Yonnant bi bu masaa na jot ciw dogiit ci alxuraan da ko daa baamu ba mokkal ko, bu noppee jàng ko ci saabaam yi, daal di woo ñenn ci ñi man a bind ci ñoom ngir ñu bind ko ca saa sa ci anam gu xereñ, bu ko defee saaba yi gaawantu ñoom itam jàng ko mokkal ko ci anam gu dul soppikooti ba fàww. Nii la laaya yi doon dabantee, saar yi di ko mate nànk-nànk ci lu tollook ñaar fukk ak ñatt ciy at, ndax kat laaya wi njëkk a wàcc ci Yonnant bi (j.m) mi ngi ko fekkoon mu am ñéen-fukki at wi ci mujj wàcc bi muy bëgg a faatu te booba mi ngeek juroom benn fukk yu teg ñatt ciy at. Alxuraan nag ñi ngi ci jublu téere bu tedd bi bépp walla ab xaaj ci moom.
Alxuraan ju tedd ji ak li mu ëmbModifier
Kon daal Alxuraan ci nii mu ñëwe waxi Yàlla a ju mu wàcce cib yonnantam (j.m) ngir mu jottali ko nit ñi. Ñi ngi ko wàcce ci Yonnant bi, muy lu nu biddiwal, maanaam nànk-nànk, kem ni ko xew-xew yi soxlaa ak tolluwaay yi ba kero muy mat, di téere bu ñu laabal, bu ay caaxaan dul laal fenn ((laa yaatiihil baatilu min bayni yadayhi walaa min xalfihii)). Moom nag danu koo séddale def ko ay saar yu toll ci 114 saar. Saar wu ci ne tam seddaliku ciy laaya, saari alxuraan yi nag ak laaya yi lii lanu ëmb :
- Ponki pas-pasu lislaam :
Saxal kennug Yàlla (t.s), nangu ne Muhammad Yàlla a ko yonni, gëm mbooleem yonnant yi fi jiitu woon Yonnant bi, gëm téere yi Yàlla wàcce ci ñoom, gëm alaaxira.
- Ni ñuy jaamoo ci lislaam :
Julli, woor, natt asaka, aj.
- Ponki jikko yi jullit bu nekk war a jikkowoo :
Ñuy wóor, dëggu, am yërmaande ci ku néew-doole, ku aajowoo, ku ñàkk, am ag cofeel ñeel bépp jullit tey dimblante ak moom ci lu baax ak fonki way jur, teral leen añs.
- As lëf ci taariix:
Ngir jàjjeek waare aki nettali ci dundug yonnant yi, ngir soññee ci ngëm ak foñloo wëlif bokkaale
- Yee nit ñi :
Ubbi seeni gët ci kàttanug Yàlla gi akug xerañam, jaare ko ci di leen woo ci ñu settantal bindiinu àdduna bi akug nosoom gu xereñ gi
- Sopploo nit ñi gëm Yàlla :
Jaare ko ci wax leen li Yàlla dig ku gëm cib yool akug pay gu neex ci àdduna ak alaaxiraa ak soññee ci jiyaar ci yoonu Yàlla.
- Ragalloo nit ñi ag weddi Yàlla ak bokkaale ko ak moytuloo leen wuuteek ndigëli Yàlla yi :
Jaare ko ci leeral leen mbugël yi ñu waajal ñeel ñi ragalul Yàlla mbaa ñuy tooñ nit ñi di jalgati, mbaa ñuy gàttañlu ci def jaamu Yàlla yi
- Sariiya :
Mooy yoon wu mat wiy nos ni nit ñiy jëflantee ci seen biir, ak li nu am ciy àq aki yelleef ak li leen war ciy wartéef
Lislaam nosteg dund gu matModifier
Dinanu gise ci loolu ne alxuraan de ëmb na ag nos gu mat ñeel dundug nit ci gépp anam, mi ngi rëdd séqoo gu nit ki ak boroomam akug séqoom ak mbokkam, dajaleeti jullit ñi ci genn bennte mooy umma bi walla mbooloom lislaam mi (di jullit ñi ), joxati mbooloo mii yoon ak nosteg politig, gu mboolaay ak gu jikko. Dugg ci lislaam du rekk jël diine gëm ko, di def li mu digale ciy jaamu, waaye kay ag tuxu la dem ci ag mboolaay gu yees gu mat gu ami ponkam aki nosteem aki yoonam aki misaalam yu kawe, ndax lislaam ag noste gu mat la gu takkatoo.
Bataaxelub Yonnant bi (j.m) mooy dugal nit ñépp ci lislaam ak tuxook ñoom jëm ca nosteg lislaam gu yees ga te mat. Looloo taxoon Yonnant bi (j.m) daawul yam ci sàkku ci nit mu tudd ñaari seere yi rekk ak def jaamu yi, waaye kay da daan sàkku ñu bàyyi seen dundug réer gu njëkk ga te tàbbi ci nosteg politig, gu mboolaay, gu ruu gu yees gii. Moom de santuñu ko woon rekk mu woote te jotal bataaxel bi, waaye ligéey bu baax ci nit ñi gëm te dugg ci xeetu lislaam wi ak àddunaam ju yees ju fees ji dell ak yiw ak barke.
Bataaxelub Muhammad (j.m)Modifier
Yonnant bi wéy na di xamal nit ñi bataaxelam bi, bu ko defee gàllankoor yi nekk ci kanamam mel ne ay doj , ndax kat nit yombul mu tàqalikook ni mu baaxoo woon a dunde, nit jaamub li mu miin la, waaye moom mu wéy di deewoo, di jànkoonte, di muñ ba jóoxe bataaxel bi ca na mu gën a rafete. Loolu mooy kiimaanug dundug Muhammad (j.m) gu yéeme gi cib taar, moom daal ci léppam dund la gu fees dell ak ay bind yu fees aki bind yuy jàngale dëggug ngëm, wóor ci def li la war, muñ ci lu naqari, ñeg ci fas yéenee jéggi gàllankoor yi, ŋoy ci jikko yu rafet, muñ ci loraangey nit ñi, gëm ne ndam lu mu yàgg yàgg dana mujj ñeel jullit biy jëf tey jànkoonte tey ŋoy ci buumug Yàlla gi ci lu dul naagu mbaa yoqat walla tàyyeel.
Jànkoonte gi Yonnant bi doon def ci bi mu nekkee MàkkaModifier
Yonnant bi ginaaw bi nu ko yonnee dund na ñaar fukki at ak ñatt yoy ci la matale bataaxelam bi, fukki at ya ak ñatt nag Màkka la leen jeexal, fukk ya ca des mu def leen Madiina, làqu nag ca weeru rabiihul lawal ci atum fukk ma ak benn ginaaw gàddaayam gu tedd ga.
- Diirub Màkka bi :
Mooy diirub deewoo ak jànkoonte gu tar ga ak way bokkaaley Màkka yi, ak jiyaaram ga ngir taxawal fa mbooloo mu lislaam mi, ba bi mu gàddaayee dem Madiina, diir ba di fukk ak ñatt ciy at.
- Diirub Madiina bi :
Mooy jamonoy ndam, jaare ci dugg gi waa Madiina dugg ci lislaam, mbooloom lislaam am fa, ak nos mbooloo mii ak mottali jaamu yi nekk ci lislaam ak sariyaam, ak tëral nosteg xeet wi, gu politig gi ak gu mboolaay gi, ak dugal dunu araab bi ci lislaam ngir waajale ci tas gi lislaam war a tas ci mbooleem pàkki àdduna bi, ab diiram nag fukki at la ak lenn ciy weer.
Jamonoy Màkka jiModifier
Dafa séddaliku ci ñatti tolluwaay :
- Tolluwaay bu njëkk ba ak jullit ñu njëkk ña
- Tolluwaay bu njëkk bi ci jamonoy Màkka ji - ab diiram juroomi at la daanaka – mi ngi doore ci bi Muhammad (j.m) tàmblee di woote jëme ci lislaam, tàmblee ko ci giiram gi ko gën a jege, ca ñoom la jële mbooloo mi jiitu ci lislaam, ka nekkoon ca bopp ba di soxna Xadiija, nekkoon jigéen ji njëkk a jébbalu, ak Aboo Bakr di ki njëkk a gëm ci góor ñi ak Aliyun mom Aboo Taalib doomi baay-tëxi Yonnant bi (j.m), mooy ki njëkk a gëm ci gone yi, moom de booba ay atam fukk rekk lañu woon , ak Seyd’Ubn Haarisa mi doonoon mawlaab Yonnant bi, mooy ki njëkk a jébbalu ci mawlaa yi.
Am mbooloo topp ci tàbbi ci lislaam ci waxambaaney këri Màkka yu Xuraysin yu mag yi, ñi ci Yàlla ubbi séeni xol nanguloo leen lislaam ak dalam yu kawe yi, ku ci mel ne Talhata mom Hubaydul Laah, Abdurahmaan’Ubn Hawf, Sahd’Ubn Abii Waqaas, Usmaan’Ubn Haffaan, Subayr’Ubn’Ul-hawwaam.
Am mbooloo it tàbbeeti ci Lislaam ci ñu ñàkk ñeek jaam yi ak way néew yi doole ci ñi Yàlla tawfeexal ubbil leen buntub gore ak yamoo ak yaakaar, ku ci mel ne Bilaal mom Ecopi mi, Hammaar’Ubn Yaasir, Xabaab’Ubn’Ul-arat.
- Jullit ñi ci kër Arqam :
Mbooloom lislaam mii baaxoo woon naa dajeek Yonnant bi ca Kaaba ga ngir déglu alxuraan ci moom ak jàng ci ponki lislaam, loolu it jur way bokkaaley Quraysin yi yoqat ci jataayi néew yi doole yii ci li wër Kaaba gi, tax it ba ñu tàmbli di leen xatal ak a yoqatloo, Yonnant bi it gis ne war naa wutal jullit ñi barab bu ñuy daje cig féex akug dal, ci noonu wenn waxambaane wu bokk ci ñoom ñu naan ko Arqam Ibn Abiil Arqam ne man naa joxe këram ngir ñu fay daje, Yonnant bi nangu, looloo taxoon jullit ñi ba woon daje ga ñu doon daje ca Kaaba ga.
Waaye làqu gi nu làqu leegi tiitloo waa Màkka yi, jeqi ci ñoom njàqare, rawati na Aboo Jahlin ak Aboo Lahab mi nekkoon baay-tëxi Yonnant bi ak ñeneen, ñu tàmbli di topp jullit ñi ak di leen xeeñtu ngir xam li nuy def.
- Jébbalug Hamsa, Omar topp ci :
Am na bis Aboo Jahlin nekk fi barab di néggandiku Yonnant bi booba mi ngi jëmoon ca kër Arqam, ba Yonnant bi (j.m) egsee mu toroxal ko, waaye Yonnant bi muñ ak doonte ku dëgër la woon te manoon koo sonal, waaye Yàlla da koo digaloon mu woo nit ci hikma ak waare gu rafet, ci noonu mu wacc ko fa dem, bi Hamsa baay-tëxi Yonnant bi yëgee li xew daa mer seeti Aboo Jahlin duma ko ba noppi jébbalu dib jullit, ci noonu mbooloom lislaam mi gën a am doole ci dugg gi ci Hamsa dugg leegi.
Bi ci as ndiir toppee Omar’Ubn Xattaab jébbalu, jullit ñi gën a sawar, gën a ñeme, ñu daal di génn leegi kër Arqam daal di dellu fa nu daa dajee di la wër Kaaba ga, ci noonu Yonnant bi tàmbli di woote ci kaw ci lu bir, te faaleetul merum waa Màkka yi. Fii la jamonoy woote ci kër Arqam jeexe, leegi woote gu biti gu matale gi tàmbli.
- Tolluwaayu Màkka bu ñaareel bi ak xeex gi Quraysin doon xeex woote gi
- Waa Màkka yi dañoo jàppe woon loolu muy ag dëkk gu leen jullit ñi di dëkk ak ag fontoo, ñu jug nag xeex leen xeex bu metti, jaare ko ci di sonal way néew yi doole ak faqiir yi ku ci mel ni Bilaal, Hammaar Ibn Yaasir ak Xabaab, ñu tàmbli woon it di ñaawal Yonnant bi(j.m) di ko saboote ak a lor ak lenn ci saaba yi.
- Gàddaay ga dem Ecopi:
Yonnant bi daa amoon njàqare ci saabaam yi, ragal waa Màkka yi sonal leen, ci noonu mu laabiire woon leen ci ne ku bëgg ci ñoom man naa dem Ecopi, foofa dananu fa man a doxal seen diine te kenn du leen topp mbaa mu leen di sonal, bi mu ko defee lu tollook juroom ñatt fukki góor akug jigéen gàddaay dem fa ci ñaari yoon. Yonnant bi des Màkka ak mbooloo mu néew ci jullit ñi, di jànkoonteek lori Quraysin yi. Waa Màkka yi jaaxle woon nanu ci man gi Yonnant bi (j.m) manoon a muñ ay coona ak sax gi, ñu sàkku woon ci baay-tëx ji mu tere ko woote gi maanaam Lislaam, waaye Yonnant bi bañ te wëy ca woote ga, looloo waraloon way bokkaale yi defoon ag dogoo gu mat ak Banii Haasin ak itam Banii Abdul Mutalib te ñoom ñooy mbokki Yonnant bi (j.m). Banii Haasim jànkoonte na aki coona ngir dogoo gii nga xam ne saxoon na ñatti at. Tolluwaay bu ñaareel bii nag weesuwutoon juroomi at.
- Ñatteelu tolluwaay bi ci jamonoy Màkka ji
- Sonalug waa Màkka yi ak xatal gi nu doon def Yonnant bi ak jullit ya jotutoon a gàddaay dem Ecopi àggoon na ca dayo ba bi yonnant gi amee fukki at, maanaam bi nu ko yonnee ba mu mat fukki at. Bi dogoo gi jeexee ba teg lu néew la Aboo Taalib baay-tëxi Yonnant bi (j.m) faatu, mi nekkoon njiitu Quraysin ak Màkka te daan aar Yonnant bi ci tar gi waa Màkka yi taroon ci di ko lor. Bu ko defee noonub lislaam bu tarug noonu gi jug moom itam yor njiitug Quraysin gi, moom baay-tëx la woon ci Yonnant bi waaye ku ko iñaane woon la te soxote ko.
Bi Aboo Taalib faatoo ba teg lu néew la soxna Xadiija làqu moom it (y.y.g ) ginaaw bi mu àndeek Yonnant bi ñaar fukki at ak juroom cig sell, cofeel, dimblante ak bànneex, ak doonte fukki at yu mujj yi daa feesoon dell aki jafe-jafe, mettiit ak xatal. Yonnant bi naqarlu woon na bu baax ci faatug àndandoom bii mu bokkaloon dund gi, nekkoon ku matal kóllare, wóor, taxawoon ci wetam ci ati jafe-jafe yi, wone woon gën jaa kawey misaal ci ni soxna su gëm tey muñ war a mel.
Bi Aboo Taalib ak soxna Xadiija làqoo Yonnant bi yëgoon na ne ku wéet la dëgg, te at yu metti yii mu def Màkka di jiyaar indilunu ko lenn ngérte lu ñu xam lu mu yaakaaroon ngir lànkug waa Màkka yi ak nuur gi nu nuuroon cig kéefar ak ŋoy ci li ñu fekkon seeni baay.
Génn gi Yonnant bi defoon dem TaayifModifier
Fii la Yonnant bi xalaate ci génn jéem a wooteji ca Taayif ga jege Màkka, mu daal di fay dem ànd ak mawlaam bi Sayd’Ubn Haarisa, waaye waa Taayif déggalunu ko, looloo tax mu dëppoon dellu Màkka.
Waaye Yonnant bi loolu taxutoon mu yoqat ak doonte waa Màkka yi dañoo dogu woon ci lor ko, mu daal di jawali ca biti Màkka ca lenn ca giir ya fa dëkke woon, daan leen woo ci lislaam waaye taxutoon lu bari wuyyu ko ca.
- Mbégtey gàddaay gi:
Yonnant bi (j.m) da daan def bu déggaan aw nit ñëw Màkka mu gaaw gisi leen, woo leen ci lislaam, ba yonnant ga tollee ci fukki at ak benn daa dajeek ab kuréel ci giirug Xasraj ñëwoon Màkka, di woon genn ci ñaari giir ya nekkoon Màddiina, geneen ga di woon Aws, xare ba nekkoon di lu tar ci seen diggante ak noonoo ga. Ca at ma ca topp am mbooloo ci Aws dikk na Màkka, Yonnant bi gaawantu seetsi leen wax ak ñoom, waaye fekk fi ñoom nopp yuy déglu, ndax kat Yahood yu Madiina yi dañu daan wax naan ab yonnant bu ñu yonni de dana dikki di dimbalisi Yahood yi ci Xasraj ak Aws, looloo waral Aws jortoon ne Muhammad (j.m) mooy yonnant bi Yahood yi doon wax. Bi seen mbooloo mi toogeek moom déglu ko lanu gis ne moom kat ku dëggu la ci li muy wax, bi mu leen jàngalee ay laaya ci alxuraan lanu ko gëm, sàkku woon ci moom mu may leen ba ñu dellu Madiina, man a nettali seeni mbokk li nu dégg.
Ci noonu ñu dellu nettali seen mbokki Aws yi li nu dégg, ñoom itam ñu amoon yitte lool ci gis Yonnant bi te déglu ko, Xasraj it dégg loolu, ñaari giir yépp tàmbalee yittewoo gis Yonnant bi, ñu daal di dogu ci yonni am mbooloo mu mag ci jamonoy aj gi ngir mu dajeek Yonnant bi (j.m), déglu ko
- Jaayanteg Haqaba gu njëkk gi:
Mbooloo mi làqu waa Màkka ñëw dejeek Yonnant bi (j.m), déglu ko, waaye am lu leen wóor ci ne Yonnant bi de ku dëggu la, ci noonu ñu ànd dugg ci lislaam, def ak Yonnant bi jaayante gu Haqaba gu njëkk ga, daal di ko cay dig ne danañu woo waa Madiina ci Lislaam, te dinañu ko seetsiwaat ginaaw at, ci noonu Yonnant bi yabal ak ñoom saabaam ba tudd Mishab Bun Hamiir, ngir mu jàngal sariiya waa Madiina.
- Jaayanteg Haqaba gu ñaareel gi:
Bi lu toll ci at jàllee Mishab dellusi ànd ak ab kuréel bu mag ci waa Madiina, seenub lim tolloon ci juroom ñaar fukki góor ak ñatt ak ñaari jigéen, ñu jàkkaarloo woon ak Yonnant bi fa Haqaba jaayante fa ak moom, muy jaayanteg ñaareel ga, ñu ñaanoon ko mu tuxu dem Madiina, ne ko fas nanu ko yéenee aar ci gépp noonu te dinanu ànd ak moom ci tas Lislaam.
Ci ginaaw bi rekk la Yonnant bi digaloon saabaam yi ñu gàddaay dem Madiina, ñu daal di woon tàmblalee gàddaay ci ay mbooloo, mbooloo topp mbooloo, lislaam daal di fay tas ba mujj doo gis genn kër ca Madiina gu ay jullit nekkul.
Gàddaay dem MadiinaModifier
Li ëpp ci jullit yi nekkoon Màkka daal di gàddaay dem Madiina ci weer yu néew, bi Yonnant bi amee xel mu dal ca saabaam ya ca Madiina, daa daal di gàddaay moom itam ànd ak àndandoom bu dëggu ba Aboo Bakr, ñu ngi génn ci lëndëm gi cig làqu, ndax waa Màkka dañoo bëggoon a tëye Yonnant bi ca Màkka ngir ragal lislaam di ame doole ca Madiina.
Mi ngi àgg Madiina ci 12 rabiihul Awal ca at mu njëkk ma ca gàddaay ga (4 sëtumbar atum 622 g,j), booba nag di taarixe ci gàddaay gi tàmbaleegutoon a dox, ndax Seydinaa Omar mooy ki digale ñu jël at mu njëkk mi ci gàddaay def ko at mi taariixu jullit ñi di tàmblee.
Yonnant bi fekk na li ëpp ci waa Madiina ñu tàbbi ci lislaam, ñu néew a ci desoon cig kéefar, te bi Yonnant bi dikkee dañoo daal di jébbalu. Yahood yu bari nag nekkoon nanu Madiina, tasoon fépp it, ña ca ëppoon daan bay, mbaa ñuy def yenn mecce yi niki meccem weñ ak tëgg. Ñatti giir yu mag nag feeñ na ci ñoom, ñooy Banoo Qinqaah, Banoo Nadiir ak Banoo Qariitha, ñoom nag dañu daa won Xasraj ak Aws ne ñoo leen kawe, te daan leen jaxase bay waral ñuy xulook a xeex. Bu xeex amee leeg-leeg ñu ànd ak Xasraj, leeg-leeg Aws, daa nañu wax naan ab yonnant de dana feeñi ci ñoom te bu ñëwee dina ànd ak ñoom xeex Aws ak Xasraj ba jële leen fi.
- Jëfi Yonnant bi (j.m) ca Madiina:
Yonnant bi bi mu àggee Madiina rekk daa daal di tàmbalee ligéey, ligéey bi nag ci ñaari mbir yii la jëmoon :
1 – Sos wenn xeetu lislaam wu gëm tey benn, ag mbokkoo muur ko, ag yamoo ëmb ko, ag maandute yiir ko, ñu fay doxal lislaam.
2 – Waajal xeet wii, wutal ko doole ju doy sëkk ngir mu man a duggal araab yépp ci Lislaam, teg ci mbindéef yépp.
Yoon yi Yonnant bi jaaroon ngir amal ñaari mbir yii ñooyModifier
- Def ag mbokkale ci diggante jullit ñi, mu jox muhaajir bu nekk am mbokk mu bokk ci ansaar yi
- Taxawal jenn jumaa ca Madiina ñu fay jullee, muy nekk it barab bu mbooloom lislaam miy dajeek seenub yonnant ak saaba yu mag yi
- Def ag kóllare guy nos àq ak yelleefi nit ñi ci Madiina ak seeni wartéef ci lu jëm ci seeni moroom ak ci lu jëm ci xeet wu lislaam wi, kóllare gii nag Yahoodi Madiina yi ci lañu woon, waaye ñoom dëgguwuñu woon ci bokk gi ñu ci bokkoon.
Yaatal gëwéelub xeet wiModifier
Bi Yonnant bi nekkee ci ligéeyam boobu ngir amal jubluwaayam yooyu, mi ngi doon wéy it ci di woo ci lislaam giir yi peek Madiina ngir ñu bokksi ci uma bi, di xeetu lislaam wii xëy taxaw, bi mu gisee ne lenn ci kilifay giir yii ànduñu woon ak moom ci loolu, daa daal di woon yabal ay cong yu lislaam ngir xeex kilifa yooyu ak ñi leen di jàppale ba duñu man a gàllankoor giir yi ci dugg ci lislaam. Cong yii lanuy wax xaswat, ndax Yonnant bi (j.m) moo ko daan jiite, bu ko kenn ci saaba yu mag yi jiitee nag ñu koy wax sariya
Xaswat yi ak sariyat yiModifier
Yonnant bi tàmbli na, daal di yabal juroom benni xaswa ak ay sariya yoy amal nanu xemmemtéef lii, bu ko defee gëwéelub uma bu lislaam bi gën a yàkkiku, daal di far ëmb mbooleem wàllug càmmooñ gu Hijaas gi, loola nag la ca juddoo mooy Madiina mujj teg loxo ci yoonu yaxantu wi jëme Shaam juge Màkka. Looloo taxawaloon yaxantu ga ca Màkka te kat moo nekkoon balluwaay bi seen koom di juge.
Xaswat bu Badar bu mag ba ca 2eelu at g,gModifier
Xaswa bu Badar walla xareb Badar Yonnant baa ngi ko def ci atum ñaareelum gàddaay gi, mi ngi ame nag ca digg yoon wa dox diggante Màkka ak Madiina, lu tollook ñatti téeméeri jullit am ca ndam ca kaw junni ci yéefari Màkka yi, muy ndam lu mag lol lislaam dëgëre na ci, nit ñi it xame ci ci anam gu wér péŋ gees manul a sikk ne Yonnant bi de wooteem gii lu wé la, ci noonu nit ñi sottiku Madiina ciy mbooloo yu mag ngir dugg ci lislaam, ci xare bii lanu raye Aboo Jahlin ak ñu ko moy ci nooni lislaam yu tar yig noonu.
Xaswat bu Uhud atum 3eel mi giinaaw gàddaay giModifier
Màkka manutoon a ñàkk mu def lu ko delloosi darajaam ji mu ñàkkoon ci dunu araab bi, ubbilaat ko yoonu yaxantu wi, looloo waraloon ay way bokkaaleem dajale woon doole ju mag ju toll ci ñatti junniy góor, ñaari téeméer yi diy gawar , ca atum gàddaay mu ñatteel ma ñu dox jëm Madiina ngir dugg ko ci doole, waaye Yonnant bi génn àkk léen ci lim bu toll ci junni ciy saabaam.
Ñaari mbooloo yi daje ca bëj-gànnaaru Madiina, fa ron doju Uhud, xare bu tar tàkk fa bob jullit ñaa ca amoon ndam ca njëlbéen ga, waaye boroom fett ya mujjoon wooteek ndigal la leen Yonnant bi joxoon daal di wacc seen barab ya nu leen taxawloo woon, Xaalid’Ubn Waliid mi jiite woon yéefar yi daal di màng pose bi song jullit ñi, bu ko defee seen sàppe jaxasoo, baj-baji, ñu ray ca ñu bari, waaye Yonnant bi moom des fa ak lu néew ciy gaayam, mu daal di woo ay saabaam ngir ñu dellusi. Ak li ñu ko gaañ ca xare ba lépp téewul mu xettali dooley jullit ñi ca njàmbaaram ga ak saxam ga, te tee yéefar yi dugg Madiina. Xeex bi wéy ba jant so, fii la coona bi sonale yéefar yi, ñu rocciku dellu Màkka ci lu dul ñuy amal li nu bëggoon, te loolu saxug Yonnant bee ko waral akug njàmbaaram ak sorib gisam.
Waaye yéefar yi li nuy amadi li ñu bëggoon lépp téewul ray nañu ab lim ci tànnéefi jullit ñi, ku ci mel ne Hamsa bay-tëxi Yonnant bi (j.m), ak Mishab’Ubn Hamiir mi daa gàddu raayob jullit ñi ak leneen lu toll ci juroom benn fukki jëmm, jullit ñi am nañu lu leen naqari lool ci seen sahiid yi, waaye jànge nañu ci Uhud benn bind bu ñu dul fàtteeti mukk, mooy topp Yonnant bi (j.m) ak defi ndigalam.
Xaswat bu Xandaq atum 5 g.gModifier
Waa Màkka yi yég nañu ne amaluñu dara lu am solo ci li ñu doon sàkku, ñu gis ne ñoom kat ak seen mbégte mu rëy mi ñu am lépp ci ray gi ñu def lu bari ci jullit ñi téewul Màkka dañul di nekke na mu nekke woon: yoonu yaxantu wi mi ngi ci loxol jullit ñi, giir yaa ngi tàbbi ci lislaam, gu dugg geneen topp ca.
Lii a tax Aboo Sufyaan’Ubn Harb mi nekkoon njiitul Màkka ginaaw Aboo Jahlin jugoon boole doole ju mag ci waa Màkka ak ñi tapoo ak ñoom ci giir yi, ñu dox nag jëm Madiina ca juroomeelu at ma ñeel gàddaay ga, bu ko defee Yonnant bi aki saabaam jug gas am xandaq ca la wër Madiina, ba mboolooy xarey yéefar yi agsee manuñoo jéggi pax ma, bu ko defee xare bi yam ci sàneente ay fett jéggi xandaq mi, ci noonu jullit ñi ñoom wone ag yewwu gu mat ci sàmm seen xandaq ba yéefar bu ko jéggi rekk rayees ko ca saa sa. Gaw gi sax lu tollook ñaari ayu bis, ginaaw bi Yàlla yonnee gelaw lu tar ak taw bu metti mu yàq xaymay yéefar yi, fay seenuw sawara, sedd bi metti ci ñoom ak doonte weer woowa wu mars la woon, te woowu weer fa Hijaas mooy tàmbalig lolli bi, bu ko defee yéefar yi àggati ci manuñoo ñàkk a dind gaw gi te dellu Màkka ngir sedd bi te amuñu dara ca seen càkkutéef ya. Loolu di ag juunu gu mag akug sooy ñeel leen, te diw lay wu mag ak firnde ci kàttanug xeetu lislaam wi ak dëggug gëm gi ay nitam am, ak ñaw gi nekk ci njiit la Muhammad (j.m).
Génne Yahood yi MadiinaModifier
Ñatti giiri yahood yi di (Banoo Qinqaah, Banoo Nadiir ak Banoo Qariitha) yoroon nanu taxawaay bu ñaaw te noonoowe jëme ca Yonnant ba ak wooteem ga, dale ko ca bi muy door a agsi Madiina, weddi woon nañu ag yonnantam, naan neey yonnant bi ñuy néggandiku manul a juge ci fu dul gañog Banii Israayil. Ginaaw nag yonnant boobu ñu daa wax farul génne ci ñoom, xanaa kay ci giirug Quraysin gu araab gii dara raxul, loolu naqari woon na leen, jural leen ag soxot ak kañaan ak mbañeel.
Yonnant bi yàgg naa muñ lor yi ñu ko daa lor ngir yaakaar gi mu yaakaaroon ne danañu mujj noppal ko, ba àgg sax ci gëm ko, waaye lu mu muñ rekk ñu gën koo bañe lislaam gën koo dellikoo ag noonu, waaye làqoon nanu seen noonu googu ak mbañeel gi bi ñu gisee ne lislaam mi ngi gën a dolliku doole, di gën a dëgër bis bu Yàlla sàkk:
Bi jullit ñi amee ndam ca Badar la xolub Yahoodi Madiina yi gën a dagg, ab kuréel ci ñoom it – ñooy Banoo Qinqaah - àgg ci manatuñoo ñàkk a feeñal seen bañ gi ñu bañ lislaam ak soxote gi ñu def jullit ñi ci ndam li leen Yàlla may, ci noonu ñu tàmbli di saboote Yonnant beek lislaam, waaye Yonnant bi (j.m) dem ca seen kër ya gaw ko, bi ñu jëbbalee seen bopp la leen génne Madiina ñu dem Shaam.
Ginaaw bu xaswat bu Uhud jàllee ba teg lu néew, la yahoodi Banoo Nadiir lànk ne duñu joxeeti li leen war ci ndimbalul alal li war ñeel umma bi, waaye yamuñu ca, dañoo tàmbli woon a defi pexe ngir yong Yonnant bi (j.m), waaye Yàlla (t.m) musal ko ci seenuw ay, nga xam ne Yonnant bi amul woon lenn lu mu manoon a def lu dul génne leen ñoom itam ngir mucc ci seenuw ay. Ci biir xareb xandaq ba yahoodi Banoo Qariitha doon nañu jéem a wor jullit ñi dem jàppaleji yéefar ya gawoon Madiina jaare ko ci may leen ñu dugg Madiina jaare ko ci seenug wàll, looloo war bi xeex bi jàllee rekk Yonnant bi daa daal di jawali ca seen kër ya, gaw leen ba ñu wommatu, nangul ko, mu digal saabaam ba tudd Sahd’Ubn Muhaaz mu àtte leen ci li jaadu fi moom, li tax mu tànn ko nag mooy ñoom ci mom lañu doon sàkkoo ag tin ci Yonnant bi, moom it mu ne nañu ray ñi ci doon xeex, ñi ci des ñu génne leen Madiina.
Ci noonu la xeetu lislaam wi mucce ci ayuw yahoodi Madiina yi, Madiina mujj yor lu néew rekk ciy yahood yu bokkoon ci ñi defoon ay tapoo ak lenn ci bànqaasi Aws yeek Xasraj, ginaaw nag feeñaluñu woon genn wor mbaag mbañeel ñeel jullit ñi Yonnant bi defu leen dara. Looloo waral ab kuréel ci ñoom gëm ca gëm gu dëggu, am ca ñeneen ñu ca gëm ñu ag ragal gëmloo akug naaféq
Juboo gu Udaybiya atum 6eel g.gModifier
Bi Yonnant bi amee lu ko wóor ci ne am cong mu juge ci biti jeex na, wor gu biir gi it dañ na la tàmblee waaj ngir dugal Màkka ci lislaam. Gisoon na ne waa Màkka yi ñi ci ëpp ñu tàmbali woon a yittewoo mbiri lislaam lañu ndax gis nañu muy yaatu, di gën a am doole bis bu nekk, li Alxuraan digoon jullit ñi bañu nekkee Màkka di ñu néew doole gën di feeñ, gën di am. Nga xam ne Màkka li ko tee woon a dugg ci lislaam wéesuwutoon lenn ci njiiti yéefar yi ak seeni àndandoo, ñoom ñi ragaloon seeni njariñ di sànku, seeni daraja di suufe su ñu duggee ci lislaam.
Ci biir loolu ab laaya wàcci bu tedd buy digal Yonnant bi mu wëlbati qibla bi jullit ñi amoon muy Baytil Maqdis def ko leegi Kaaba gu sell gi, mu mujj ca saa sa di qiblab jullit ñi ñépp.
Bi ñu wëlbatee qibla bi leegi jëme ko ci Kaaba gi, te Yonnant bi xam dëgër gi xeetu lislaam wi def leegi te ame ko doole ci la jugoon ànd ak am mbooloo ci saabaam yi ngir defi umra, mooy siyaareji Bayti Laahil Haraam ci waxtu yi dul yu aj, looloo tax ñu tudde ko aj gu ndaw gi.
Bu ko defee, Yonnant bi (j.m) daal di génn ci junni ak ñeenti téeméer ci ay saabaam jëm Màkka ngir defi umra, looloo taxoon yobbaalewuñu woon ngànnaay ngir bëgg waa Quraysin xam ne jullit ñi dañoo ñëw ngir defsi ag jaamu rekk mooy umra gi. Bi jullit ñi aggee ci barabub Hudaybiya mooy buntub Màkka bi féete wàllug cammooñ la waa Quraysin yi tàmbali woon a ragal jullit ñi dugg Màkka. Ñu daal di yonnee ci Yonnant bi ne ko daal àndatuñu ci jullit ñi dugg Màkka ak donte yoruñu ngànnaay. Ñu daal di fay def waxtaan wu yàgg yu mujj àgg ci li ñuy wax Juboog Hudaybiya, moom nag li mu yaxal mooy jullit ñi buñu dugg Màkka ca at mooma waaye bu déwén ja’a ca waxtu woowa dinañu man a dugg (muy atum juroom ñaareel ma g.g), bu ko defee ñaari wàll yi def ag juboo guy sax fukki at.
Ca juroom-ñaareelu at ma ñeel gàddaay ga, Yonnant bi dellu defi umra ga mu yéene woon ca daaw ja, daal di siyaare ab dëkkam bi mu juddoo, ginaaw ba mu fa gëjee lu tollook juroom ñaari at.
Yonnant bi (j.m) bind na buur yiModifier
Ci biir atum juroom ñaareel mi ñeel gàdday gi la Yonnant bi (j.m) yabal ay ndaw ca Qaysar mu Rom mi, Kisraa mu Faaris mi, ak kilifag Qibt ya ca Isipt, joxaale leen ay bataaxel yu leen di xamal lislaam te di leen ci woo. Qaysar moom daa yeexoon a tontu, bu dee Kisraa mu xottite bataaxel ba, waaye Maqooqas moom daa tontu tontu bu rafet, yonnee ca Yonnant ba adiya waaye taxutoon mu dugg ci lislaam.
Yonnant bi yonneeti ci lu bari ci njiiti araab yi ak seeni kilifa ak buur yi nekk ci mbooleem dun bi, am ñu ci dëggal te gëm, waaye la ca ëpp tontuwuñu.
Ubbig XaybarModifier
Xaybar am mbooloom ay waaha yu ndaw la yu nekk ci bëj-gànnaaru daanaka dun bi, ca waxtu woowa Xaybar ci loxol yahood yi la nekkoon, ñu seŋe woon ko, ngartaajoo woon ay xéewalam, def ko seen dàttub xare tey seen barab bu alal, ñu tàmbali woon di xiirtal seen dëkkandooy araab yi ci ñu fexeel lislaam ak Madiina. Waaye Yonnant bi dëgmalsi leen ci mbooloom xare mu mag, gaw Xaybar, jullit ña songoo fa ak yahood ya cib xare, Yonnant bi dumaa leen fa, ñu wommatu, yeneen waaha yi ko jege woon te nekkoon ci loxol yahood yi topp ci, niki Fadk ak Timaa. Ci jëf jii la Yonnant bi raye jànkoonte ak jafadiku gi yahood yi dese woon daal di fegu ci seenuw ay.
Ubbig Màkka ci juroom ñatteelu at mu gàddaay giModifier
Ci biir loolu fekk na Màkka mu néew lool doole, ñu ëpp ci ñi ko daa jàppale bàyyi ko, lislaam tas fat tas gu yéeme rawati na ginaaw Juboo gu Hudaybiya gi. Ci njëlbéenug juroom ñatteelu at mu gàddaay gi la waa Quraysin firi woon seen kóllëreg juboo ga ñu defoon ak Yonnant bi, loolu nag mi ngi ame ci tooñ ak jalgati gi ñu defoon giirug Xasaaha gi nekkoon jullit, ci noonu Yonnant bi jug ci fukki junniy jullit dugg Màkka ci lu dul xare ci weeru koor gu juroom ñatteelu at ci gàddaay gi (samwie 630 g.j) Bi Yonnant bi duggee Màkka daa daal di laabal Kaaba gi, dammate xërëm ya, sànni leen ñu sori Kaaba ga, jullit ñi daal di raxas Kaaba gi, mu nekk leegi nag di néegub Yàlla deesu fa jaamooti ku dul moom. Ci loolu la Yàlla dëggale dëel bi mu joxoon Yonnant bi ak jullit ñi, ndax jàppale na leen, jàppale diineem, fay leen ci seen sellal gi ak dëggu gi ak jiyaar gi ñu doon def ci seen alal ak bakkan.
Bi loolu jàllee ba teg lu néew, lislaam daal di tas ci Màkka gépp, ñu taxawal fa ay jàkka, mu mujj di ñaareelu dëkk ak digg bu lislaam ginaaw Madiina gu ñu leeral gi .
Xareb HunayniModifier
Ginaaw bi ñu ubbee Màkka ba teg lu néew la giirug Hawasaan ak giirug Saqiif gi mu tapooloon jugoon dajale xare bu mag, dox nag ngir xeexi jullit ñi, waaye Yonnant bi duma leen duma yu tar ca fa ñuy wax Haniin, bi loolu amee genn giir jugatul naan day xeex lislaam. Ginaaw ndam lii Yonnant bi (j.m) dem na Taayif dëkk bi Saqiif dëkkoon gaw ko, ba gaw ga yàggee mu xam ne dana wommatu , la leen fa ba dellu Madiina, waaye noonu la deme woon ndax yàggaatul dara Taayif jébbalu, giirug Saqiif gépp dugg ci lislaam.
Atum Mbooloo yi di juroom ñeenteelu at ginaaw gàddaay giModifier
Atum juroom ñeenteel mi ñeel gàddaay gi ñi ngi ko tudde woon atum mboolooy yi, ngir ne ci la giiri dunu araab bi bépp doon yabal ay mbooloo yu bokk ci ñoom ngir yëglesi seenug dugg ci lislaam, mbooloo yii nag bawoo nañu ci mbooleem goxi, nga xam ne bi fukkéelu atum gàddaay giy jot fekk na mbooleem dunu araab bi dugg ci lislaam, ñépp ña fa dëkk mujj bokk ci uma bi.
Xaswat bu Tabuuk di bi Yonnant bi mujj a defModifier
Ci sawaal atum 9 ci gàddaay gi, ginaaw bi nga xamee ne mbooleem araabi daanaka-dund bi dugg nanu ci lislaam, la Yonnant bi bëggoon a xamal jullit ñi ne jiyaar ji de fàwwu mu génn dunu araab bi, ngir ñu man a tas diine ji ci àdduna bépp, looloo taxoon mu wommatoon benn xare bu mag ci ay jullit, dox jëm bëj-gànnaar ba àgg Tabuuk ca dig wa dox diggante dunu araab beek réewi Shaam yi nekkoon ci ron teg loxo gu Rom, foofa la nguuri araab yi nekkoon ci dig yooyu duggoon ci lislaam, jullit yi it xame ci ne jiyaar de day sax di wéy ba fàwwu .
Ajug tàggoo gi atum 9 g.gModifier
Ci silhijja atum fukkéel mu gàddaay gi la Yonnant bi defi woon hajjatul wadaah di ajug tàggoo gi, ba muy dem nag ma nga àndoon ak ay junniy junni ci jullit ñi, ci aj gii la Yonnant bi (j.m) leerale ajiin wi ñu yoonal, te mooy wii fi nekk bat ay jii ñu nekk .
Bi mu noppee ci aj gi la def xutbaam bu bu mujj ba nuy wax xutbab tàggoo ba, mu dénk ca jullit ña dëggu, bennoo, boole séen sàppe, jóox farata yi lislaam digale ak tënku ci ponki jikkoom yu màgg yi, bi mu noppee jàngal nit ñi waxi sunu boroom ju tedd ja: (( al yawma akmaltu lakkum diinakum, wa atmamtu halaykum nihmatii, wa radiitu làkkumil islaama diinan)) di : (ci tay jii de laa matale seen diine ji, ci laa matale xéewal gi ma leen doon jox, te lislaam nag mooy diine ji ma gërëm te sopp ko ci yeen). Fii nag jullit ñi yëg nañu fi ne yonnant baa ngi leen di tàggu te di leen dénk li ñu war a def bu ñu ko gisatul, ñoom ñépp jàq te am lu leen naqari.
Bi Yonnant bi (j.m) delloo Madiina la yëg – ci mujjug safar – lu mel ne tawat di ku dugg, waaye faalewu ko, dafa wéy di ligéey ba tawat ji far ko man, mu doog a tëdd, waaye tawat ji yàggul, ndax mi ngi làqu ginaaw bi tawat ji amee ci moom fukki fan ak juroom, di ci 13 rabiihul awal atum 11 g.g ( 8 suwe 632 g.j) :
Jëmmi Yonnant biModifier
Ci nii la Yonnant bi (j.m) tuxoo dem ca boroomam ginaaw bi mu jottalee bataaxelam bi ci anam gu mat te yaatu, tas ko ba ñépp jot ci, ca na mu ware. Wooteem gi mi ngi ko tàmbali cig wéet , ay gàllankoor aki pakastal gaar ko ay yooni yoon, mu daje ciy coona lol manoon naa yoqatloo geneen góor gu mu manoon a doon gu dul moom, woote na fukki at ak ñatt yoy amu ca lenn ngérte lu am njariñ, waaye mu sax di ku dëgër ag ngëm ci Yàlla, ku am kóolute ci ndimbalam, wéy ca liggéeyam ba ba ndimbal dikkal kook ndam ginaaw bi mu gàddaayee dem Madiina, daal di fay taxawal umma bu lislaam bi, dox ak moom ci yoonu nosu ak doole ci anam gu màndaqewu te callalewu, weer ginaaw weer, ba mujj am ci ndam lii ngay gis tay.
Yonnant bi nag li ko dimbali ci mu jot jubluwaayam bii mooy jikko yu yéeme yi te wéet yi mu jikkoo woon ak bataaxelam bii bàyyikoo woon ca Yàlla ma ko tànnoon ngir mu jottali ko.
Ñun nag manuñoo lim mbooleem jikko ak ngënéeli Yonnant bi (j.m), looloo waral jullit ñi ñoom dañu koo def muy xam-xam ci jëmmam bu ñuy jàng ñu koy wax xam-xamu jikkoy Muhammad (As shamaayil al muhammadiya) taalif nañu ci lu dul jeex, ñun nag ñu ñeme ñemelu indil leen lenn ci yi ëpp solo ci jikko yii :
Gëm gu xóot ci YàllaModifier
Gëm gi mu gëmoon Yàlla gu matale woon la te xóot, da daan def fu jafe-jafe yi gënee bari, gàllankoor yi gën a dolliku, gëmam gi ci boroomam gën a dëgër, mu gën a ŋoy ci bataaxelam bi, gën a dogu ci wisaare wooteem bi ko Yàlla dénk.
Looloo taxoon Yonnant bi ak saaba yi daawuñu nangu lu dul ngëm gu mat gu dara ci sikk dul jege. Ci daaray ngëm gu xóot gii la saaba yu mag yi génne, ku ci mel ne Aboo Bakr, Omar, Aliyu, Usmaan, Sahd’Ubn Abii Waqaas, Abii Hubaydata Haamir’Ibn Jaraah, Talhata’Bn Hubaydul Laah, Zubayru’Bnul Hawaam ak ñi mel ni ñoom ci ñi war a yanuji raayob lislaam ginaaw Yonnant bi (j.m), te war a tasaareji diiney Yàlla ji ci li ëpp ci pàkki àdduna yi ñu xamoon ca jamono jooja
Jafandu ci way teddi jikko yiModifier
Ngir gëm gu dëgër gu xóot googu ci boroomam (t.s) ak ci lislaam, daawoo gis Yonnant bi mukk muy jëf ci lenn ndare bu tegu ko ci gën jaa dëgëri dàtti jikko yi, niki dëggu, matal kóllare, wóor gu mat ci wax ak jëf, ak seelug yéene ci lépp lu muy wax mbaa mu koy jëf, ak tëyye bu dëgër cig maandu ci mbooleem ay jëflanteem aki saabaam, ba ci ay kontaram, nekkoon na di ku bu waxee dëggal, bu dëelee matale, bu kóllarantee def ko, bu manee jéggale.
Doylu ak bàyyeeModifier
Yonnant bi de ak li ko dikkaloon lépp ci xéewali àdduna, ak teddnga ak doole teewutoon mu nekkoon di kuy doylu ci gën jaa tuuti ci xéewal yi, dundam gépp masu cee feesal biiram ciw ñam, lu néew ci mburu la daa mos ak tàndarma, bu amul rëndaay mu rëndaayoo diw, mbaa diw ak bineegar, mbubbam ak dallam ci loxoom la ko daa daaxe, daan fóot mbubbam bis bu jot ci loxoom, ndax moom (j.m) ku jéggi woon ab dayo la ci set, bis bu nekk daa na ci socc ay yooni yoon.
Daawul toggoo nag ag dund gu ñagas te di ko woote, moom kay ñam wu ko dikkal rekk mu lekk. Soloos na ci moom ne daawul sàkku mukk aw ñam wu fi nekkul, cib pajaas la daan nelawe, am mbalaanam it lu gàtt la daan doon, daawul tëju ay saabaam, ki gën a doyodi ci nit ñi da ko daa gis di wax ak moom, waayam ja ko daa ligéeyal di Anas mom Maalik nee na masul a dégg ci Yonnant bi ci dundam gépp benn baat bu ko mas a naqari.
Daf daan bàyyee saabaam yi xéewal yi, te daawu ci féetewoo dara bàyyi leen, nekkoon na di ku sopp xale yi te daan kaf ak ñoom, ku amoon ag ñeewant la ci jirim yi, way ñàkk yi, ñu doyadi ñi, di seeti way tawat yi, bëcëg bépp it ci yëgg la daan nekk, daawul dal, ku bañoonug jekki la ak tàyyeel, daa na ko moytulooy saabaam.
Misaal la woon ci ni ñu war a jiitee xeet wi ak ni ñu ko war a sàmmeModifier
Yonnant bi ku amoon ag yewwute gu sax la, daawul ba dara romb ko ci lu aju ci umma bi ndare bu da koo gendiku bu baax te settantal ko. Daf daan settantal di teg ay naal yu jub, yu yaatu yu muy jaar ci ligéeyam ci anam gu nosu te toftaloo. Yitteem jépp da ko daa sotti ci li ëpp solo ci mbiri xeetam wi, teg ca la ca topp cig am solo. Daa gisoon ne ay ligéeyam aki jëfam roytéef la wuy saabaam di jaari ëlëg, làmp la bu ñuy niitloo, moo waraloon lu muy def rekk mu koy def cig njàngale , cig yare. Bu kenn ci saabaam yi juumee ci mbir, da ko koy won cig nooy, leeral ko lay la jub. Ku daan am ag muñ ci way xuloo yi la, daan leen jéggal seeni soppaxndikooki jikko yu ñaaw ngir ñu gis seen njuumte, dellu ca jub ga. Ku wormaaloon nit ñépp la, daan sàmmoonteek teddngay ki gën di gone ci ñoom ak àqam. Masuñoo dégg fenn fu ñu ne Yonnant bi (j.m) génnee na fa baat bu ñaaw jëme ko ci kenn, ak doonte kenn kooku da dib noonam. Bu masaan a mer day noppi ba mer wa dañ mu doog a wax nànk, cig dal.
Yonnant bi noppee ko gënaloon wax, dégloo ko gënaloon déggal. Bu masaan a wax day àgg ca la mu bëgg a wax du jàdd-jàddal, def ko it ci baat yu leer te gàtt, looloo taxoon Yonnant bi (j.m) moo gënoon a am fasaaha ci nit ñi, gën cee am balaaxa, adiisam yi ci balaaxa ñoo topp ci Alquraan miy wax ji gën a balaaxaa ci wax yi.
Yonnant bi (j.m) yérmaande la ñeel mbindéef yépp, bi muy ñëw ci àdduna bi da koo fekkoon mu yor lëndëmug réer, ndof, xamadi Yàlla, waaye mu bàyyikoo fi, ba fi ag leerug gëm Yàlla . Mi ngi feeñ ci araab yi te booba ñi ngi ciy xareek fitna ak ŋaayoo, mu juge fi ba leen ñuy xeet wuy wenn, yiw peek leen, lislaam ëmb leen, jàmm uuf leen. Ak li Yàlla sotti nit ñi lépp ciy xéewal, jaarale ko ciy loxoom teewul Yonnant bi – jàmm yal na nekk ci moom – bi mu fiy juge di woon ku ndóol, ku moomul lenn. Saddaloon na nit ñi aw léew ci nite, ngënéel, def wartéef, sellal ak dëggu. Yàlla dëggal na – tudd naa sellam ga – ba mu nee : ((yaa ayuhan nabiyu inna arsalnaaka shaahidan wa mubashiran wa nadiiran wa daahiyan ilal laahi bi idnihii wa siraajan muniiran, wa bashiril moominiina bi anna lahum minal laahi fadlan kabiiran)) muy :( yaw Yonnant bi de dañu laa yonni ngay seere tey bégaleek a xuppe, di woote jëme ci Yàlla ci ndigalam, tey làmp buy leeral, na nga bégal jullit ñi ci ne am nañu ngënéel lu rëy lu tukkee ca Yàlla) Yonnant bi nag (j.m) tënk na wax jépp ca bataaxelam ba niki kuy jàngale ba mu nee : (dees maa yonni ngir ma mottali jikko yu rafet yi).


text:
Bëj-saalumu Tugal
Bëj-saalumu Tugal ab diwaan la ci goxu Tugal. Tekkib baat bi nak di na faral di indi ay werante, ba tax na am na ay tekki yu bari. Ci lu ëpp da ñuy wax naa Ispaañ, Itaali, Girees, ñooy réew yi ci bokk, daanaka ci lu daj réew yépp yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Bëj-saalumu Faraas ci lu bari da ñu ko ciy boole.
Tekkeem gu séwógaraafiModifier
Ci séwógaraafi da ñu naa Bëj-saalumu Tugal mooy xaaj bi gën a féete Bëj-saalum ci goxu bi; bii tekki nak da fa ajoo, ba tax na sax amuli pegg yu leer. Càllaleeb doj bu Alpi moom la ñuy téewee ni ab pegg buy seddatle Itaali ak li des ci Tugal, doon liy xaajatle ñaaru Tugal yi