text:
Senegaal
Senegaal menn la ci réew yi ne ci Sowwu Afrig, mu bokk nag ci Afrig gu bëj-saalumu sahraa (Afrique sub-saharienne), Mbàmbulaanug Atlas diw digam ci sowwu, taqaloo ak Gànnaar ci bëj-gànnaar ak penku, Mali féete ko penku, Ginne ak Ginne Bisaawóo ci bëj-saalum, Gàmbi moom sos ab daanaka-jiba (quasi-enclave) ci biir Senegaal, sutuxlu ba ci lu ëpp 300 km ci biir suuf yi. Duni Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ñi ngi ci 560 km ci tefesi Senegaal yi.
Réew maa ngi lebe turam wi ci dex gi ko peek ci penku ak bëj-gànnaar, te ab balluwaayam bawoo ca Fuuta Jallon ca Ginne, di Dexug Senegaal. Ab kilimaam bu gëwéel la te di bu fendi te yor ñaari jamono: jamonoy nawet (jamonoy taw) ak ju noor (jamonoy fendi).
Ci jamonoy canc gi (la période coloniale), ay digg yu yaxantu yu bari, yu ay imbraatóor yu canc (empire coloniale) moomoon, daal di woon nañuy sampu ci tefes gi gépp. Dëkkub Ndar mujj na di péeyub Afrig gu Sowwu gu Faraas, mu mujj juge ci di leegi Ndakaaru ci 1902, moom Ndakaaru nag mujj na di péeyu Senegaal ca ba mu jotee ca ag tembam ca 1960, nekk ci cat li gën a féete sowwu ci goxub Afrig
La dale 2012 ba fimne Maki Sàll mooy njiitul réew ma. Senegaal ak doonte bokk na ci càmpéef yu bari yu àdduna bi, teewul bokk na ci Bennoo gu Afrig (Union africaine) ak Mbooloom diiwaan yu Sahel-sahraa yi (Communauté des États sahélo-sahariens)
Senegaal nag yaatoo na 196.190 km2.
Tëraliin
Gongikubaat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cosaanul turu Senegaal dañul di jeqi dàggasante ak werante. ca 1850 labbe bii di David Boilat, ca mbindam ya mu doon def ci Senegaal,daa gisoon ne Senegaal mi ngi juge ci waxiinu wolof wii di suñu gaal. Bii nag mooy gis-gis bi gën a siiw, te xibaarukaay yi (les médias) gën koo ame. te moone lu ñu nangoodi la te sikk ko la ko dale ca ati 1960, ay gongikubaat yu bari nag joxe nañu leen, ci misaal biy taf cosaanul tur wi ci ag giir gu berber gu Sahara, mooy giirug Zenaga walla Sinhaaj, naan: Turu Senegaal mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Waaye werante wi dañul di tàng ci loolu ba tay.
Njëkk-taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu ci ëpp Njëkk-taariix ci Senegaal day tudd - ba laa tudd lenn - gëwéeli xeer yu mag yi (walla les cercles mégalithiques) yu Senegàmbi yi, walla jóori xor yu ñu sàkk yi (les amas coquilliers artificiels), yu ci mel ne ya nekk ca dunub Faajut.
Jàpp nañu ne Senegaal dëkkees na ko ci njëkk-taariix lu jiitu lool juddug Isaa. Ay doj yu ñu yatt yu Jamonoy doj wu ñu yatt ju njëkk ja(Le Paléolithique inférieur ), wuññees na leen ci daanaka-dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ak yeneen yëf yu gongikoo ci doj, ñu jekkal leen, dees leen di fekk ci diiwaanub Tëngéej ak ci pegi dexi Senegaal gu penku gi.
Ci jamonoy doj wu ñu xacc (néolithique), jumtukaay yi tàmbali nañoo soppiku ak a wuute, bu ko defee suuf su ñu togg (walla céramique) daal di feeñ. Gasi gëstu ya ñu doon def ca diiwaani tefes ya feñal nañu ay desiiti waañ yuy seere ak a firndeel askan wu mag wu ay nappkat aki yaxantukat wa fa nekkoon (marigot bu Xant ca delta, sottikukaayu dexug Saalum).
Ndefarug mbell (walla gu weñ (metallurgie)) jëm na kanam ci jamonoy mbell yi (protohistorique) (junni bu ngëkk bi njëkk Isaa), fi ñuy gis ay bàmmeel ci bindu ay mbaanaar (tumulus). Ci digg réew mi, fa tollook Gàmbi gu tay gii, dees na fa fekk mbooloom gëwéeli xeer yu mag (cercles de mégalithes) ci aw dog wu tollu ci 100km ci kaw 250|km.
Nguur yu njëkk ya[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëkksi gi dafa doon gën di dolliku ndànk-ndànk tey gën di dëgër ngir àgg ci sos ay nguur yu njëkk yu sosu ci VIIeelu xarnu, nguur gu Tekruur, gu Namandiru, gu Jolof, ak ay mbokkoo yu sori ak Iimbraatóor gu Gana, ci suufus Mali gu tay gi. Ci nguur yu wuute yooyu, gi ci ëppoon doole ci XIVeelu xarnu moo doonoon imbraatóor gu Jolof, gi boole woon Kajoor, Bawol, nguuri séeréer yu Siin ak yu Saalum, Waalo, Fuuta-Tooro ak Bambug. Ci bëj-saalum, nguurug Kaabu, teg ci gu Fulaadu.
Jolof nekkoon na imbraatóor gu Njaajaan Njaay sosoon, ki njëkk a nekk Buurba (buur) ca Jolof. Faleesoon na ko njiit ca loolu doon mujj di nguurug Waalo, ca bëj-gànnaar-penku gu Senegaalug tay gii, ca diiwaanu dex gi. Dajale woon na mbooleem askani giirug wolof ngir taxawal imbraatóor gii ci XIIIeelu xarnu . Ibraatóor gi saayoon na te naaxsaay ci 1549, ànd ak deeg imbraatóor ba mujjoon ca Jolof, Lele Fuli Fak, ki ko rayoon di Amari Ngóone Sabel Faal, ki nekkoon ca jooja jamono kilifag diiwaanu Kajoor.
Jolof des na di aw dog (vassal) ñeel imbraatóor gu Mali ci diir bu tollu ci xarnu. Ba loola amee, yeneen nguur yi, ñoom itam gu ci nekk, tàmbalee jël ag tembam ba mujj wàññi imbraatóor gu Jolof gu mag googu ba àggal ko ci tolluwaayu genn nguur gu yam ca digg réew mi. Ci ñaareelu xaaj bu XIXeelu xarnu, sancaani Faraas yi (les colons francais) tàmbali woon nañoo nangu ndànk-ndànk mbooleem nguur yu Senegaal yii. Jolof moo nekkoon nguur gi ñu mujj a nangu ak Buurab Jolofam bu mujj ba Alburi Njaay, ci ron deflu gu Luwis Federb.
Lislaam a ngi njëkk a tàbbi ci Senegaal ci diggante VIIIeelu xarnu ak IXeelu xarnu, ña ko fa dugal di ay yaxantukat yu araab-yu-berber. Dañu doon tas diine jii ci jàmm, ñu njëkk koo jox Jula yi tuubloo ci ginaaw bi Tukkloor yi ak Saraxule yi, ñoom itam ñu tas ko ci Senegaal gi gépp. Bi ñu demee ba ci kanam ca XIeelu xarnu , la Muraabituun, jug, Tukkloor yi jàpple leen, ñuy jéem a tuubloo mboolooy jaamukati xërëm yi jaare ko ci Jiyaar. Loolu benn la ci sabab yi tax Séeréer si gàddaayoon dem Siin-Saalum, Wolof yi, Pël yi ak Mandinke yi, te ñoom ñepp ña nga jalu woon ca Tekruur. Lislaam teel na tas ca imbraatóorug Jolof. Waaye ca XIXeelu xarnu la nangu ca dëgg-dëgg mbooleem askan yi, ci anam gu jàmmu, loolu nag deesi sante ko Sëriñ si, ku mel ne Seex Ahmadu Bamba, mi sos yoonu murit, Alaaji Maalik Sy kenn ci kilifay Tiijaaniya walla Seydina Limaamu Laay, ki sos laayéen gi, ñi yéemoon nit ñi ci seenug mbaax ak ragal Yàlla ak séeni karaama( xar-baax). Moom Lislaam tam nekkoon ab ker-keraan (moyen) ngir boole nit ñi te di leen aar ci jalgati yi ñu miinoon ci nguur yi (jiyaar yu toftaloo, canc gu ñu teg ci doole, jalgatiy Ceddo yi).
XIXeelu xarnu ñi ngi ko gën a xame ci daanug nguur yi, jàllsig sancaan yu Tugal yi ( colons européens ) ak jàmmaarloo gi lànk canc gi, ñi ko jëmmal di ay nit ñu mel ne Lat Joor, Alaaji Omar Taal, Mamadu Lamin Darame, Alburi Njaay walla Màbba Jaxu Ba. Diiney katolig (walla nasaraan, ndax katolig bànqaas la ci nasaraan) daal di tasu, ñi ko def di ay nasaraanalkat yu Tugal la ko dale ca XIXeelu xarnu, rawati na ca Siin ak kaasamaas.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam tàbbi na Senegaal ci fukk ak benneelu xarnu,ànd ak giirug Sinhaaj gu Amaasix gi. Turu Senegaal waxees na ne mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Askani Senegaal yi sos nañu ay nguur aki nguur-nguuraan, yi ci ëppoon solo di Imbraatóor gu wolof ca diiwaani Waalo, Kajoor ak Bawol, ci fukk ak ñeenteelu xarnu g.j, ak nguuruñg Tukklóor ak gu Deñaanke gu Pulaar gi ca penku bëj-gànnaar ga. Ay dooley Tugal teg nañu loxo ay wàll ci ay tefesam, ci fukk ak juroomeelu xarnu g.j, ginnaaw bi Faraas daal di teg loxo réew mi mépp, ginnaaw ay xare yu limu. Ci atum 1902 la Ndakaaru nekke péeyub Afrig gu sowwu gu Faraas gépp.
Seŋoor walla Léopold Sédar Senghor(1906-2001)(1960-1980) mooy ki njëkk a nekk njiitul Senegaal, yoroon dàkkantalu njiit liy woykat (walla taalifkat) Ci samwie 1959, la Senegaal bennoo ak li ñu daa wax Sudaan gu Faraas gi, ci ron turu Lëngoo gu Mali (fédération de Malie). Lëngoo gu Mali googu tembe na ci Faraas ci 20 suwe 1960. Waaye ginnaaw ay jafe-jafe yu politig, Lëngoo googu mujj na di ñaari réew ci 20 ut 1960: Senegaal ak Mali. Jibaleesoon na ag lëngoo ci diggante Senegaal ak Gambi ci turu Senegambiya atum 1982. Waaye ci jëf feeñul, bu ko defee ñaari nguur yi tàggalikoo atum 1989. Am na ab jë bu ngànnaayu (front armé) bu nekk ci bëj-saalumu réew mi, ca Kaasamaas bu bëgg tembteg diiwaan ba, leeg-leeg mu xareek nguur gi, la ko dale ca atum 1982. _
Canc gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sancaan yi (les colonisateurs) seen teg loxo gu canc gi (conquête coloniale) mi ngi door bi wuññig suuf yii amee ci 1442 ci loxol moolub Veneto (ab diiwaan ca Itaali) bii di Cadamosto, bi mu defalee ay wuññi ñeel Portigaal. Ca jooja jamono la waa portigaal daal di sóobu - ci lu gaaw - ci Njàppum jaam (walla jaayug nit ñu ñuul ñi), waaye doon nañu war a janook gëpplante (la concurrence) gi bawoo woon ci jaaykati ñu ñuul ñi te bawoo woon Britaani (négriers britanniques), Faraas ak Olaand ca Yaxantug ñatti-koñ ya (Commerce triangulaire).
Waa Olaand yi sos nañu ab diggub yaxantu ca dunub Gore, Faraas taxawal ca 1659 digg bii di bu Ndar nga xam ne moo mujj di péeyub Senegaal bu njëkk bi. Ci 1677 waa Faraas ñi ñëw nangu dunu Gore (benn ci digg yu mag yi ñu daa jaaye jaam yi ak Ndar ak tata ju dunu James ca Gàmbi).
Nosteg canc daal di nay taxaw ci dikkug Federb, Kaŋub Senegaal (le gouverneur du Sénégal) la ko dale ca 1854 ba 1861 ak 1863 ba 1865, mooy ki samp dàtti Afrig gu Sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Ci wormaal gi mu defoon aada ya fa cosaanoo ( du dëgg, wormaalu ko fenn) la tàllale jeexiital (l'influence)gu Faraas ba mu weesu Senegaal, mu liggéey ci lu jëmale kanam koom-koomu barab bi (ci njariñul Faraas rekk nag lol réew mi yitteelu leen woon ci lenn), daal di sos waaxub Ndakaaru.
Ginnaaw Ndar, Ndakaaru mujj na ci 1902 di péeyu Afrig gu Sowwu gu Faraas gi, benn ci sancu yu Faraas yi .
Ci samwie 1959, Sudaan gu Faraas gi (Mali gu tay gi) ak Senegaal seey nañu ci Lëngoo gu Mali, gi nga xam ne mujj na temb ci 20 suwe 1960. Temb gii mi ngi juddoo ci tuxalug ay nguur ( transferts de pouvoirs ) yu amoon ca dëppoo ga ñu xaatimoon ca Faraas ca 4 awril 1960.
Politig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Senegaal nguurug demokaraasi la gu limuy làng (gu bariy parti), njiitul pénc mi (président de la république)dees na ko tànn ngir diirub juroomi at (leegi soppees na ponku sartu réew bi aju ci diirub ngiitug réew mi, yobbóoti ko ci juroom ñaari at, ginnaaw bi ñu ko soppee jële ko ci juroom ñaar, yobbu woon ko ci juroom), moom njiit li nag mooy tànn njiitul jëwrin yi. Barlamaab Senegaal ñi ngi koy wooye Péncum ndawi réew mi mbaa ( jataayub xeet wi), am na nag 120 cér yu ñiy tànn ci ay tànnéef (élections) yu dul yu njiitul réew mi(tànnéef yu yoonal yi : élections législatives) ngir diirub juroomi at
Mii menn la ci réew yi gën a am demokaraasi te gën a dal ci Afrig, ndaxte genn daaneel nguur (coups d'État) masu fee am, « Senegaal niki roytéef »[1] yagg nañu koo joxe, wone ko ngir ñu roy ci, ba tee ay yi di fi am ak doonte Amnesty International mi ngi ñaawlu yenn jàpp yi yor mbubum politig[2]Royuwaay:,[3].
Senegaal am Pénc la mu demokaraasi (une république démocratique) (lu sakkan ci ay làngi politig a nga fa). Noste ga fa nekk gu njiitug réew la, ndax ba mu amee ag tembam Senegaal daa daal di jël Faraas niki roytéef, roy ca politigam ba ca 1958, niki yeneen réewi Afrig yi bokkoon ci ASF(Afrig gu Sowwu gu Faraas).Sartu réew bu Senegaal mi ngi taariixoo ci 1959, xoolaat nañu ko ci 1960 ki ko def di Léopold Sédar Senghor ginnaaw genn laaju (référendum). ay xoolaat (révisions) yu bari topp nañu ci, ñooy gu 1963 moo fi saxal nosteg njiitu réew (ci jamono jooju : dindi njiitul jëwriñ) teg ci gu 2001 gi yobbu àppub njiit gi jële ko ci 7 at, yobbu ko 5 at (jataayub mag ñi(le sénat) jëlees na ko fi, ginaaw bi ñu delloosi ko ci 2007).
Njiitul Pénc mi( Le Président de la République) (xoolal limub njiiti Senegaal yil) mooy kilifag nguur gi, moom nag ñi ngi koy tànn, mu ame ci pal gu mbooloo mi (suffrage universel) ci anam gu jonjoo de (manière directe) ci diir bu tollu ci juroom ñaari at, manees koo yeesalaat benn yoon. Mooy fal njiitul jëwrin yi (xoolal limub njiiti jëwrin yu Senegaal) moom itam (njiitul jëwrin yi) mooy tànn jëwrin yi, ba noppi sàkku ci njiitul réew mi mu tabb leen.
Ki njëkk a nekk njiitul Senegaal mooy Léopold Sédar Senghor,mu nekkoon njiit lu ubbeeku te dib taalifkat bu siiwoon . Ci 1981 la ko njiitul jëwrinan lii di Abdu Juuf wuutu, waaye ci 2000 la Làngug demokaraasi gu Senegaal gi am ndam ci njiitug Abdulaay Wàdd, ñu falati ko ci 2007. Njiitul góornamaa bi fi nekk fii mu ne mooy Seex Ajiibu Sumaare.
Parlamaa bu Senegaal yor na ñaari néeg : Péncum ndawi réew mi ak jataayub mag ñi.
Bi ñu ko taxawalee ci 20 ut 1960,Péncum ndayi réew mi mi ngi yor 150 ndawi réew, yu ñu fal ci pal gu mbooloo mi ci anam gu jonjoo (au suffrage universel direct) ngir diir bu tollu ci 5 at. Tànnéef gi gu ëppte la (Le scrutin est majoritaire) ci genn wër, ci tund yiy xëccoo 90 ndawi réew, di it gu kem (proportionnel) di ab lim bu tas ci réew mi ñu koy xëccoo mu tollu ci 60 ndawi réew. Péncum ndaw yi Macky Sall moo ko jiite, mi nekkoon Njiitul jëwrin yi, waaye fii mu nekk, aw yoon jug na wu Saada Njaay indi ngir ñu jële ko fi, wàññi ab àppam ba du weesu menn at ngir man ko fee jële, wii yoon nag, jot naa jàll, waaye njiitul réew mi dëggalagu ko. Tànnéef yu yoonal yu Senegaal yu 2007 jàll nañu ci ndam lu yaatu lu àndandoo gu njiit gi (coalition présidentielle), waaye lu jege ñaari ñatteel (deux-tiers) ci falkat yi demuñu woon ca mbañ-gàcca ya, li ko waral di ndigalul dogoo(boycott) lu bawoo ci làngi kujje gi.
Parlamaa bu Senegaal boroom benn-néeg (monocaméral) la woon, ci diirub jenn jamono: Jataayub mag ñi, muy lu ñu dindi ci 2001 ci ginnaaw genn laaju gu sartu réew (référendum constitutionnel), delloosi nañu ko ca mee 2007. Mag ñi (Les sénateurs) nag dinañu tollu ci limub 100. 35 ya ca ñoom dañu leen a fal ci anam gu jonjoodi (au suffrage indirect) ci tund yi, yeneen 65 yi njiitul réew mi di leen tabb. Paap Jóob, kilifag Ndakaaru moo ko jiite .
Am na yoon (loi) wu ñu def ci diggadil gi(La loi sur la décentralisation), nekk na it di lu ñuy doxal la ko dale ca samwie 1997, , yoon woowu jox na ay ay doole yu am solo ñeel jataayi diiwaan yi (assemblées régionales).
Ci 1992 la Àttewaay bu Kawe (la cour suprême) bu Senegaal bi nekk di lu ñu dindi, ñu wottee ko cér (organes) yu jagoo loolu: Àttewaay bu firi bi(Cour de cassation), Jataayub nguur gi (Conseil d'État) ak Jataayub Sartu réew mi (Conseil constitutionnel), yooyu cér di yu niru lool séeni moroom ya nekk Faraas. Seeni àttekat Njiitul réew mee leen di tabb. Yooyu ñooy bànqaasi yoon yi gën a kawe ci réew mi (les plus hautes instances judiciaires du pays).
Dalub Àttewaay bu firi bi ëmb na lenn njiit lu njëkk, ak ñatti njiit yu néeg (trois Présidents de chambre) ak gën jaa néew juroon ñeenti xelalkat (9 Conseillers). Ca toppewaay ba le (Parquet), mi ngi ame ci ab Toppekat bu Matale (un Procureur général) , ci benn layalkat bu njëkk bu matale (un Premier Avocat général), ci gën jaa néew ñaari layalkat yu matale (deux Avocats généraux) ak gën jaa bari juroom benni déglukat (six Auditeurs) yu koy liggéeyal. Am na ñatti néeg, yoy bu ci nekk mi ngi ame ci lenn Njiit ak ñaari xelalkat gën jaa néew:
- Néeg bu njëkk bi mooy àtte layoo yi aju ci wàllug tooñaange yi (pourvois en matière pénale),
- Bu ñaareel bi di àtte layoo yi aju ci mbirum ñoñ ak yaxantu ( pourvois en matière civile et commerciale)
- Bu ñatteel bi di sëgg ci wàll yi jëm ci mboolaay (yoonu liggéey ak kaaraange gu mboolaay)(droit du travail et sécurité sociale).
Jataayub nguur gi ay xaaj yu bari ñoo ko sos:
- Xaaj bu njëkk bi moom lañu féetale xuloo yi aju ci bindu ci limi tànnéef yi(les listes électorales), yoonu (légalité) gu jëfi mbooloo yu barab yi ( collectivités locales ) ak diiŋat yi ngir neenal gu aju ci nguur gu ëpp (les recours en annulation pour excès de pouvoir).
- Xaajub ñaareel bi day def li Àttewaayu xayma yi (la Cour des comptes)di def ca Faraas , ci moom sax la jële woowiinam woowu bu yàggul rekk.
- Xaaj yooyu yépp nag am nañu ay njiiti xaaj (Présidents de section), ay xelalkati nguur (les Conseillers d'État) ay xelalkati laaju (les Conseillers référendaires) te ki leen jiite mooy njiitul jataayub nguur gi (Conseil d'État).
Jataayub sartu réew bi yor na juroomi cér, yu ñu tabbe ci ag santaane (décret) ngir juroom benni at yu ñu dul yeesal, yoo xam ne njiit ca la ak topp-njiit (Vice-président). Dees na ko yeesal cig wàll waaye déet lépp, waaye du weesu ñaari cér gën jaa bari. Ab liggéeyam mooy fuglu tànnéef yu yoonal yi, ak xool ba xam yoon yi (les lois) dëppoo nañook sartu réew mi, ak warlu yu àdduna yi (les engagements internationaux).
Senegaal dindi na mbugalum ray ci 10 desambar 2004[4].
Gëstu-askan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li ëpp ci gëstu yi ñu def ci wàllug Gëstu-askan (walla demogaraafi) ci Senegaal dafa sukkandiku ci Waññ (recensement) yi ñu jotoon a def ci 1976, 1988 rawati na 2002. Doxal gu Séentu ak Lim gi (la Direction de la Prévision et de la Statistique) ci 2004, siiwaloon na « ay leeral ci askani Senegaal yi, loolu di woon lu juge ci waññ gu 2002 » mu sóoraale woon ci màgg gi man a ami ci askanu Senegaal la ko dale booba ba 2015[5].
Bu ñu sukkandikoo ci gongikuwaay yii, askanu Senegaal - wi doonoon lu toolook 1 milyoŋ ciy way dëkk ci 1900 ak 2,8 milyoŋ ca jamonoy ag tembam ca 1960 – yekkatiku na tay ba àgg ci 11 343 328 ciy jëmm (nattale gi ci 31/12/2007) te man naa àgg ci 13 709 845 ci mujjug 2015. Askan wii kon day màgg ci anam gu gaaw, ànd ak benn tolluwaayu njuru (taux de fécondité) bu tiim 4 doom ci jigéen.
Seetloos na fa genn kuute gu giir gu mag: Wolof (43,3 %), Pël (23,8 %), Séeréer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malinke (3,0 %), Soninke (1,1 %) Maanjanke (2%) ak yennat ci ay giir yu gën a néew, te gën a gawu ci barab,waxuma la nag naari Libaan yi ak Tubaab yi, nga xam ne ñi ngi nekk ci dëkki taax yi [6]Royuwaay:,[7]. Ci mujjug 2007, 16 966 ci waa Faraas bindu woon nañu ci seen barabu aji teewal (ambassade) (boroom ñaari réewu it ci lañu woon (les binationaux))[8].
Ab diir bu yàgg a ngii askan wi nekk di jalu ci fi jàkkaarloo ak Mbàmbulaan gu Atlas gi, waaye nocciku gu kaw gi (l'exode rural) yokk na yamoodi gi ci séddale gii. Fi mu nekk ñeenti nit yoo gis ci waa Senegaal, kenn ka mi ngi dëkk ci Daanaka dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert), looloo waral péey baa ngi waaj a xëx.
Bu Ndakaaru jàllee, diiwaan yi ñu gën a taaxal (les régions les plus urbanisées) ñooy Siggicoor, Cees ak Ndar. Yi gën a néew ag taaxal (moins urbanisées) ci diiwaan yi ñooy Koldaa, Maatam ak Fatig.Diiwaanu Tàmbaakundaa nag moo yor fatt (densité) gi gën a doyadi (11 way dëkk ci km²).
Bu ñu sukkandikoo ci nattale yu 2007, digg yu taax yu diiwaan (les centres urbains régionaux) yi yor lu ëpp 100 000 ciy way dëkk ñooy Tuubaa (529 176) (Man nag yaakaar naa ne ag na ma xame Tuubaa, la fa dëkk man naa ñeentte lim bii ñu wax) – mi jekki jekki gis ag màgg gu yéem ñépp –, Cees (263 493), Kawlax (185 976), Mbuur (181 825), Ndar (171 263), Siggicoor (158 370) et Njaaréem (100 445)[5].
Ca 2007, Senegaal teeru woon na lu tollu ci 23,800 ciy daw-làqu ak sàkkukati ag wéeru ( demandeurs d'asile), yoo xam ne lu ëpp 20,000 ca ñoom ay waa Gànnaar lañu, yu doon daw boddanteg xeet ga, ak ñennat ci waa Liberiyaa, waa Siraa Leyoon, ak yeneen réew [9].
Gàddaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu Senegaal dee réew muy teeru ay way gàddaay (ay migrants), moo xam yu ay jamono lañu(saisonniers) mbaa déet, moo xam yu bawoo ci réew yi mu digool lañu walla yu ko sori[10], du tee menn mbooloo mu Senegaal mu mag ma ngay dund ca bitim réew. wisaaroo gii (diaspora)alal ju am solo la ci réew mi, ci wàllug koom ak njëmmte (identité). Xarala yu xibaar ak jokkoo yu bees yi XXJB dañuy gën di jàppandal jokkoo ci diggante njaboot gi te tax it deesi man a dund mu mel ne da ngaa nekk ci sa biir réew . Li ëpp ci ñiy dem nag ay waxambaane lañu yu jublu Tugal, rawati na Faraas, ak Itaali, walla ñuy dem ca Aamerig gu bëj-gànnaar ga, ca Kebeg yobbaale ci seeni xol naalub dellu réew ma ci ginnaaw yennat ciy at. Màggug gàddaay gu yoonoodi gi (immigrations clandestines), ñu koy def ci ay anam yu bon te ñaaw jëm ci Duni Kanaari yi lu tiital Senegaal la ak réew yi koy teeru.
Ñi gën a ñàkk yaakaar ñoom faalewuñu sax ay wi ñu ci man a dajeel, ginaaw gis nañu seeni moroom tekki, rawati na ya bokk ca wisaaroo ga (diaspora) — moo xam Senegaal lañu juddoo mbaa dañu faa am rekki way jur - rawati na ñi ciy yëngu ci tàggat yaram mbaa fànn (art).
Lu sakkan faatoo na ci gàddaay gu yoonoodi gi, mbaa mbëkk mi, baat bi ñu ko gën a xame, lu ko waral? xanaa géej gi ñu sóobu ci lu duli jumtukaay yu dëppoo , ñoom kay dañuy sóobu ci ay looca yu doyadi, duy kooki bagaas ak nit ci wépp xeet ak maas, bu ko defee yooru, duñu faale la leen dëgmal ciw ay ak musiba, gaal gaay doon duus ba, néegub añ ba, bu tëdd ba, leeg-leeg duus ñëw téq leen mbaa ngelaw lu saf, ba kero ñuy àgg bu ko Yàlla dogalee, waaye cis lëf cig loof, lu sakkan di ca des dib añ mbaa reerub ag kuréel ciy jën yu waroon a nekk diy añ ñeel leen mbaay reer. Nii lay deme ba kero ñuy àgg ak la leen fay xaar ciy kaso ak ëlëg gu lëndëm, lii mooy li xew ci mbeex mi, waxuma la nag la ca tàkk ga, aji tàng ji tàkk gii nga xam ne jali beeñ yi yàgg nañu fee tee nit àgg fa mu jëm.
Koom-koom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Senegaal nguur la gu bokk ci Bennoo gu koom-koom ak gu koppar gu Afrig gu sowwu gi. Ginnaaw ay jafe-jafe yu koom-koom ci njëlbéenug ati juroom neen-fukk yi, ay yoonam (ay luwaam) yu koom-koom soppiku nañu, bu ko defee ag màggam gu koom-koom mujj àgg ci ay 5% ci diggante 1995 ak 2001. Ci ndoortel 1994 Senegaal door na ci doxal tëriinu yéwénal gu koom-koom gu kawe ay yitte, ci càmmug mboolaay gu àdduna bi (communauté internationale), looloo ko jañoon ci mu woyofal xiimay kopparam bii nga xam ne daa tënku ci Frank bu Faraas, mu woyofal ko ba ci 50%. Jeexiitalu woyofal gii diisoon na lool ci ay way dëkkam, ndax taxoon ba njëgi li ëpp ci marsandiis yu dàttu yi ak yu dund yi seeroon te yekkatiku, niki meew, yàpp, ceeb, ba àgg ci fulu ci genn guddi, waaye am na genn màgg gu am ci koom-koom bi, ak ci njuddéef mu ñumm mu biirum réew mi, ngir yéwénal yi, nga xam ne àgg na ci 5% ci at mu nekk, bu ko defee walu gi(l'inflation) wàññiku ci anam gu yéeme ba àgg ci ay lim yu ndaw bu ñu ko nattee ca la romb.
Tembte[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci 20/ut/ 1960, la Senegaal génn ci lëngoo gu Mali gi, daal di jibal ag tembam.
Senegaal ak Gàmbi bennoo nañu ci 1982 ngir amal lëngoo gu Senegàmbi, waaye gii nekkutoon lu dul aw gisiin, kenn masu koo jëfe. Mujj gi ñu far ko tas ci 1989.
Ay janoo jot nañoo am la ko dale ca 1982 ci anam gu dogatu ci diggante ñoñ tàqalikoo (les séparatistes) ñi nekk ci bëj-saalum gu Kaasamaas ak doole yu góornamaa bi. Ginaaw ay jéem yu bari yu àntuwul, genn dëppoo mujj nañu ko xaatim ca Siggicoor ca 30/desambar/2004 [11] ci diggante jëwrini biir-réew ji woon Usmaan Ngom ak làbbe Augustin Diamacoune Senghor, mi nekkoon njiitul fipp gu Yëngu-yëngu gu doole yu demokaraasi yu Kaasamaas (YDDK)(MFDC), moom Diamacoune Senghor moomu mujj na faatu.
Beneen tombub coow ci diggante ay waa Kaasamaas ak Ginne-Bissaawuóo màgg na ci awril 2007[12].
Ci 1989, Gànnar ak Senegaal génne nañu ku ci ne, ci anam gu ñaaw sa njabootug moroom te ña ëppoon ca ñoom ña nga juddoo woon fa ñu leen génnee, muy réew mi leen doomoo woon, ñu jotoon faa seey ca mboolaay ga ak koom-koom ba. Bu ñu sukkandikoo ci li Jataayub daw-làq bu kawe bi (JDK) HCR wax, ay daw-làqu ña nga des ba tay ca guddaayub dexug Senegaal gi[13]. Ci 2007, Njiitul Gànnaar jibaloon na ba muy def càkkug palaam ga (campagne), ne nangu na delsig doomi réewam yooyu doon dund ci Senegaal ak Mali te neexu leen[14].
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Senegaal a ngi nekk ci diggante 12°8 ak 16°41 wu rëddu tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar ak 11°21 ak 17°32 wu rëddu tus-wu-taxaw wu sowwu. digam wi gën a féete sowwu mooy Ndakaaru di it cat li gën a féete sowwu ci goxu Afrig.
Su ñu ko méngalee ak réewum Mali walla ak mu Gànnaar di nanu gis ne Senegaal réew mu tuuti la ci rëyaayu-suuf.
Klimaa[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Klimaab Sahel la ame:
- Nawet maami koor la ba kori. Bëj-saalum gi moo ëpp taw. àllub yamoo bi ca Caasamaas la nekk, ndax ay tawam yu bari;
- Noor moom diggi tabaski la ba rakki gamu
Seddatleg yoriin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ca atum 1996 la seddale gu mujj gi ame, mooy giy wéy ba tay, lu dul coppite yi ci mujj a am: Sosug diwaanu Maatam ci 2001 ak gox-goxaan bu Kungeel ci 2006.
Ci 2008, la Senegaal nekk 14 diwaan,
Yenn ciy dëkk:
- Cees, 311 324 way dëkk (2005) ;
- Ndakaaru, 1 009 256 way dëkk (2004) ;
- Jurbel
- Luga
- Maatam
- Mbuur
- Mexe
- Ndar, 154 496 way dëkk (2001) ;
- Podoor
- Tuuba
- Tëngéej
- Kawlak, 185 976 way dëkk (2007).
- Siggcoor, 158 370 way dëkk (2007) ;
Giir yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Senegaal doon na réew mu bariy giir, waaye it soo ko mengalee ak yeneen réewi Afrik yu bari, wuuteg ay giiram du feeñ. Man nan ni daanaka wuute amul ci diggante giiri senegaal yi ndax seenug bennoo ci caada. Man nan cee lim yii tambalee ko ci yi ci gën a bari ba ci yi ci gën a néew: Wolof (43,3 %), Pulaar (23,8 %), Seereer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malenke (3,0 %), Sooninke (1,1 %) Manjaak (2%), ak yeneen giir-giiraan yu tas ci réew mi, man nan cee boolee it tubaab yi ak naari libaan yi.
toftaloog xew-xew yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Ci VIIeelu xarnu : nguur yu njëkk ya
- XIeelu xarnu : Feeñug Lislaam
- 1442 : doorug teg loxo gu sancaan yi
- 1444 : wuññig Dunub Gore. Joqalante yu yaxantu yu njëkk yi ak waa Tugal ñi ngi door bi Waa Portigaal agsee ci sottikuwaayu Dexug Senegaal ak Cap-Vert (Bopp bu wert bi) (Nekkeesoon na di joqalante ay ndima aki weñ (métaux) ci pëndëxu wurus (la poudre d'or), ak daakaande ak bëñu ñay (dl'ivoire)).
- Ginaaw 1600 : Waa Faraas ak waa Olaand dàq nañu waa Portigaal.
- 1659 : Taxawal Ndar
- 1700 : Faraas yilif na yaxantu gi ci diiwaani tefes yi. Ak li kujje gi di tar ci diggante Faraas ak Britani lépp ak xeex yu bari yi teewul cangug Faraas akug jeexiitalam tallaliku. Bi mu toogee ca Ndar, Faraas daa daal di yéeg ci Dexug Senegaal gi ngir àgg Niseer, ak doonte daje na ak yenn jàmmaarloo yu bawoo ci yennat ci ay giir niki (Tukulóor yi ak Pël yi).
- 1815 : Ndajem Vienne mi jox na Faraas Gore.
- 1818 : njaayum jaam yi dindees na ko ca Faraas.
- 1852 : Federb wàcc na Senegaal, daal di àtte, dale ko 1854 ba 1861 ak la dale 1863 ba 1865.
- 1855 : Wàllug teg loxo gu xare daal di door ci nangug Waalo.
- 1857 : Sosus Sànnikati Senegaal yi(les tirailleur sénégalais).
- 1857 : Jëlug barabub Ndakaaru cig dëppoo ak kilifay lebu yi.
- 1860-1865 : Mbooleem Kaasamaas gu suufe gi ba Siggicoor rot na ci ron yiirug Faraas (sous protectorat français).
- 1886 : Faatug Lat Joor ak jeexug jamonoy Dammeel.
- 1892 : Xare yu mag yi jeex nañu
- 1895 : SosugAfrig gu sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Senegaal mujj na ci anam gu fés di ab sancu bu Faraas, ñu koy yore ak a doxale ca Ndar.
- 1902 : Tuxalug péeyub (ASF)(AOF) jële ko Ndar, yobbu ko Ndakaaru. Faraas mi ngi doon dundal koom-koomu Senegaal ci anam ga ko ñoroon te méngook ag jëm-kanamug réewam, googa di mbayum gerte, gu ñu war a génneji (culture de l'arachide destinée à l'exportation).
- 1914 : Blees Jaañ mooy nit ku ñuul ki njëkk a toog péncum ndawi réew mu Faraas ; moom nag tëyye na toogub ndawu réewam boobu ba ci 1934.
- 1959-1960 : Sosug lëngoo gu Mali (la fédération du Mali).
- 1960 : Tembug Senegaal (Indépendance du Sénégal).
- 1982-1989 : Sosug lëngoo gu Senegambi.
Karmat ak delluwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ « am na nu ñu gise Senegaal niki roytéef ci saafara xuloo yeek xeex yi ? » (table-ronde régionale sur le Sénégal animée par Jean-Claude Marut, CEAN-IEP de Bordeaux, 15 janvier 2004)
- ↑ Rapport 2006 d'Amnesty Internation jàppug Idriisa Sekk
- ↑ Rapport 2007 d'Amnesty International bàyyig Idriisa Sekk, ak setal gi nu ko def ci mbooleem li ñu ko toppe woon
- ↑ Abolition de la peine de mort au Sénégal [1]
- ↑ 5,0 et 5,1 (fr) Agence Nationale de la Statistique et de la Démographie du Sénégal
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ (fr) Samir Gharbi, « Combien sont-ils, où vivent-ils ? Toujours accueillant », Jeune Afrique, n° 2477, du 29 juin au 5 juillet 2008, p. 28
- ↑ U.S. Committee for Refugees and Immigrants. 2008. World Refugee Survey 2008
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Arrestations et renvois de migrants
- ↑ (fr) Rapport 2006 - Amnesty international
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Combats en Casamance
- ↑ (fr) HCR : La Mauritanie prête à autoriser 20 000 réfugiés à rentrer du Mali et du Sénégal
- ↑ (fr) Retour des réfugiés mauritaniens
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jukki yi ci lonku[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Suwaasilaand • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


c: text/html

text:
NJÀNGALE 2
Kan mooy Yàlla ?
1. Lu tax ñu war a jaamu Yàlla ?
Yàlla dëgg ji moo sàkk lépp. Amul komaasemaa te moo fi sax ba fàww (Sabóor 90:2). Xibaaru jàmm bi nekk ci Biibël bi, ci Yàlla la jóge (1 Timote 1:11). Ndegam Yàlla moo ñu may dund, moom rekk lañu war a jaamu. — Jàngal Peeñu ma 4:11.
2. Naka la Yàlla mel ?
Kenn masul gis Yàlla ndaxte Xel la. Xel mooy fasoŋu bakkan boo xam ne moo sut fuuf bakkanu bépp mbindeef buy dund ci kaw suuf (Yowaana 1:18 ; 4:24). Bu ñu xoolee li Yàlla sàkk, dinañu ci gis mbiri Yàlla yi, maanaam jikko yu rafet yi ñu mën a gis ci Yàlla. Bu ñu xoolee doomu garab yi ak fulóor yu bare yi Yàlla sàkk, dinañu gis mbëggeelam te xam ne ku bare xam-xam la. Ni àddina ak jaww ji tollu dafay wone kàttanu Yàlla. — Jàngal Room 1:20.
Mën nañu xam lu bare ci mbiri Yàlla yi bu ñuy jàng Biibël bi. Ci Biibël bi, mën nañu xam li Yàlla bëgg ak li mu bañ, xam it ni muy doxale ak nit ñi ak ni muy doxale ci bépp fànn. — Jàngal Sabóor 103:7-10.
3. Ndax Yàlla am na tur ?
Yeesu nee na : “ Sunu Baay bi nekk ci kaw, yal na sa tur di lu ñu sellal ” (Macë 6:9, ñun ñoo dëngal mbind mi). Ni ñu mën a woowee Yàlla bare na, waaye benn tur rekk la am. Ci làkk bu nekk am na ni ñu koy waxe. Ci wolof ñu ngi koy wax “ Yexowa. ” Waaye am na ay nit yu koy wax “ Yahweh ”. — Jàngal Sabóor 83:19.
Turu Yàlla dindi nañu ko ci Biibël yu bare def fa Boroom bi walla Yàlla. Waaye ba ñu doon bind Biibël bi, turu Yàlla feeñoon na fa lu jege 7 000 yoon. Yeesu xamal na nit ñi turu Yàlla bi mu leen daan jàngal lu jëm ci Yàlla. — Jàngal Yowaana 17:26.
4. Ndax Yexowa fonk na ñu ?
Coono yiy dal doomu Aadama yi, ndax loolu dafay tekki ne Yexowa Yàlla fonku ñu ? Am na ñuy wax ne Yàlla moo ñuy teg coono ngir nattu ñu, waaye du loolu. — Jàngal Saag 1:13.
Yàlla jox na doomu Aadama yi sañ-sañu tànnal seen bopp li ñu bëgg a def. Ndax loolu du lu neex, ñu am sañ-sañu tànnal suñu bopp jaamu Yàlla (Josué 24:15) ? Waaye ñu bare dañuy tànn def seen moroom lu bon, moo tax coono yi bare tey. Yexowa su gisee njubadi boobu dafay am tiis. — Jàngal Njàlbéen ga 6:5, 6.
Yexowa Yàlla fonk na ñu. Dafa bëgg ñu am bànneex. Ci kanam tuuti, dina fi jële coono yi ak ñi tax coono yooyu di am. Am na lu tax Yàlla bàyyi coono yi di am ba tey. Ci njàngale 8, dinañu xam lu waral loolu. — Jàngal 2 Piyeer 2:9 ; 3:7, 13.
5. Naka lañu mënee jege Yàlla ?
Yexowa dafa bëgg ñu jege ko ci ñaan. Ku nekk ci ñun Yexowa yëg na la (Sabóor 65:3 ; 145:18). Yexowa, ku nangoo baale la. Te it, lépp li ñuy jéem a def ngir neex ko, dafa koy gis, bu dee sax yenn saay dañuy juum. Suñu matadi terewul ñu mën a am diggante bu rattax ak Yàlla. — Jàngal Sabóor 103:12-14 ; Saag 4:8.
Ndegam Yexowa moo ñu may dund, moom lañu war a gën a bëgg (Màrk 12:30). Booy gën di jàng lu jëm ci Yàlla te di def li mu santaane, dinga wone sa mbëggeel ci moom te bu boobaa dinga ko gën a jege. — Jàngal 1 Timote 2:4 ; 1 Yowaana 5:3.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
UME 10
Um bi m’purir bun pëyikrën bëga bëcar?
1. Ne bëga bëcar bëloole ci bun din?
Yeesu ja bafetsul bëga bëcar aci bëloole rin. Aci pi bëga bi kan tsu bi iñaan nu ka ubira undits wi kaba. Yeesu ja: ‘Bawin bul cumats’. (Matthieu 7:14) Nasiën batsi ka niiran bëga bi kan fets bi ko un ci wi di Biblë, Përimul pëcar. Ban ci biki di bëga bëcar bu teelër tsi ko wi ba fiar wi. — Jangiri Jean 4:23, 24; 14:6; Éphésiens 4:4, 5.
2. Wé Yeesu jawun uleka iga kafal?
Yeesu ja bafetsul, aka bañaan bi kéé jukan biki ko un cits wi ucar. Bu ka naam ne bu ci di bëga bëcar. Bu ka ja bu ci bafets Yeesu. Maa m’purir pëme ne bu cits bafets Yeesu. Um bi m’purir bun pëme ko wi? Ban ci biki di bëga bëcar koor bukul, ka piban bukun tsi ko wi bu kë ro wi, ne bu ci bafets Yeesu. — Jangiri Matthieu 7:13-23.
3. Um bi m’purir bun pëyikrën ban ci biki di bëga bëcar?
Teenan ngëko kañan pa pëyikrën bukul:
Bañaan bëga bëcar rispitar Biblë, Përim Nasiën batsi. Bu ka ro uforsa pa përo ko wi Biblë ja wi. Bëga bëcar bofats ni iga yi kan jukan yi ngëwejats bañaan bajën. (Matthieu 15:7-9) Bañaan ban ci biki di bëga bëcar bu ka ro ko wi bu kë jukan wi balon. — Jangiri Jean 17:17; 2 Timothée 3:16, 17.
Bafets Yeesu rispitar katim Nasiën batsi, Jeuva. Yeesu rispitar katim Nasiën batsi, aleents kul bañaan. A jurar bañaan ba me katim Nasiën batsi a na jukan bukul pëñaan pa katim Nasiën batsi pëjënts. (Matthieu 6:9) Di ucaaku, bëga boom ka leents bun bañaan katim Nasiën batsi. — Jangiri Jean 17:26; Romains 10:13, 14.
Ban ci biki di bëga bëcar ka ñakan ni bañaan uleka Pësiën Nasiën batsi. Nasiën batsi yëli Yeesu umundu, pa pëleents kakuran kawar uleka Pësiënul. Pësiën Nasiën batsi koor pul purir pun pëkuri uwar pa bañaan bajën. Yeesu ñakanan bañaan uleka Pësiën Nasiën batsi, te unu wi na cats wi. (Luc 4:43; 8:1; 23:42, 43) Yeesu aja, bafetsul aka pëleents bañaan uleka pësiën pi. Biyën ka ya bukun di ito bañaan, pa pëleents bukul kukuran kawar uleka Pësiën Nasiën batsi bi Yeesu ro bi? — Jangiri Matthieu 24:14.
Bafets Yeesu bofats di umundu wi. M’purir pëyikrën bukul par bu bofats di plutik ni purblem umundu. (Jean 17:16; 18:36) Bu ri ka ro ngëko nga waraatsa ngi, ngi bañaan umundu kë ro ngi. — Jangiri Jacques 4:4.
Ban ci biki di bëga bëcar ñgalar mak. Ko wi ba juk wi di Biblë a jurar bukul përispitar bañaan ngëraasa bëliëng. Bañaan ban ci biki di iga kafal bu roon bu kë bof di ngëkam umundu, maa ban ci biki di bëga bëcar bu ri ka ro pi bukul. (Mika 4:1-3) Maa bu ka jej untan bukul ni ko wi ba ka wi pa pëjurar bañaan. — Jangiri Jean 13:34, 35; 1 Jean 4:20.
4. Um bi m’purir bun pëyikrën bëga bëcar?
Boom bëga ka jukan bun ko un ci wi di Biblë, Përim Nasiën batsi, a ba rispitar katim Nasiën batsi a bu leents ne Pësiën Nasiën batsi koor pul kéé kuri pun uwar pa bañaan bajën? Bañaan boom ñgalar bukun te bu ri ka bof di ukam? Pa wi aci bañaan boom? — Jangiri 1 Jean 3:10-12.


text:
Bis ba Sahara di dundaat
Deklul ngelawli, Sahara mungaa jooy.
Dafa buga naataat
Sahara musuta nekka ndana foy-foy bi mu nekka tay : réew mu rafet te naat lam nekon.
Ñe faa dekkon dañu wegoon ala bi te doon dunda ci mbekte.
Danu daan reba di samma ak di bey.
Dañu begoon sen réew, sen réew bugaleen.
Waaye baleen nit ñu buge ya genesee, musiba genesileen
Nit ñi nga xamne wutuñu woon jàamma waaye alal reka len soxalon.
Dara doyatulenwoon lu ñu gene di am alal di gena buge.
Bu ñu dan rebba da ñu dan rey rebi ala yi, di wone ni da ñoo jup loxo fekka ñom xiifuñu sax.
De ñu daan dega gerap ya fekka soxla wuñu laxatu si taw bi wala jenta bi waaye ngir defar ay tata reka.
Jefi nit ñu buge ñoñu ñoo gaañoon Sahara.
Mu daadi doxee foofa nekka am ndanda foy foy.
Waaye nit ñafa dekoon des fa, ndax deñu ko begoon bu baax.
Mbeggeel googu nak yengal xolu Sahara.
Ngir deloleen sen mbugel googa, mu joxleen ay dekk, ay garap yu ndox wer ak mbexi dex gu mak gi tudda Niser.
Boba ba leegi nak xolam dafa naxari.
Deklul ngelawli, Sahara munge jooy. Dafa buga naataat.
Bena bes mu ni benna mak mu màndu neke lay def be mbekte mu njekema delusi.
Mag ma ne ko : « Wutal ay dekaaley nit ñu jup te baax ñu wek ala bi. »
Mu yokka sa ne ko : « Bena bes dina am nit ku ñew. Yitem mooy dekkelaat gañcax ak garap yi daan sax ca jamono yu yaga ya. Ku baax ku jup la. Dundam yepa gancax gi lako jeklel.
Waaye ngir mu dekkelaat ajana jooju, fàwu mu daan nit ñu buge ña. Dina jafe lool nak.
Li ci neex nak mooy dina am surga bu koy japale ba mu daan ay noonam. Nit kooku moo yor jiwu bilay dundalaat. »
Deglul ngelawli: Sahara munge jooy. Mi ngi xaar nit ku jup ku baax ki kay naatalaat.
Lu ñu gena weg ala bi, gen ko buga, ndanda foy-foy gi naataat.
发布时间 30/11/2015 - 更改时间 08/12/2015


text:
Cikëndëni Nasiën bati kii ka ubira undits wi kaba
Nasiën batsi ñgal piban inja bi ngë ka bi pëyandaar, nu buëran inja di ngëjuatsal nu beenir inja.
Ujundi
Nasiën batsi ñgal bañaan kawun nu piban inja bëga ba wara bi.
Um di gë purirun pëcikëndën Nasiën batsi?
Ngë ka pëme ko wi ngë ka wi përo ni yën yëlanun pëjurar inja përo wul.
Yën ciwun Nasiën batsi?
Ngë purir pëme katimul ni pëme ilon jikul.
Ubira di Paradi a ro nam um?
Ulibar ucak Biblë aleents wul.
Pëcikëndën Useetaani—Akuri bukul wé?
Ngëko ngëjuatsal ajund pëwina.
M’lik m’cum
—Biyën cikëndën bukun? Biyën cikëndënëts bukun?
Wé bañaan piban wun tsi ko wi bu kë ro wi?
Wé gë purirun pëjuk di ko un parwi pëcël Nowe?
Cits ko wi bañaan kë leents wi rin.
Yën ciwun Yeesu?
Wékawun u wara pëme Yeesu?
Wékawun Yeesu cats?
Pëcats Yeesu ka kuri ngëko ngëwar.
Lum di umundu kë cirun paradi?
Biblë aro leents ba ngëko ngi ka wina ngi uci unu wokan.
Wé ka lëpëwun bi kan cikëndën biki Nasiën batsi?
Ngëko ngi kë ñgal ngi pëwin.
Eska Jeuva ka cikëndën inja?
Ngoom ngëko ngi m’purir ngun pëñaanul?
Um di m’purirun pëka jama di famil?
Nasiën batsi leents ko un pe wi pëwara di famil.
Wé gë kawun përo pa pëlilan Nasiën batsi?
Aka ngëlon ngëko ngi na ñgalats ngi ni ngi na ñgal ngi.
Um di m’purirun pëpiban ne m’mob tsi Jeuva?
Uci m’ñgal pëmob tsi Nasiën batsi kowan ka wina di ko wi kë ro wi.


text:
Nettali 2: Tool bu rafet
XOOLAL suuf si. Lépp a rafet ! Xoolal ñax bi, garab yi, tóor-tóor yi ak mala yi. Ana ñey bi ? Ana gaynde yi ?
Lan la Yàlla def ba tool bu rafet bii am ? Nañu jëkk a seet li mu def ba nit mën a dëkk ci kow suuf si
Yàlla dafa bëggoon ñax muur suuf si. Moo tax mu jëkk sàkk ñax. Sàkk na itam garab yu bare. Garab yu mag ak yu ndaw yépp. Dañuy rafetal suuf si. Waaye yu ci bare dañuy joxe itam lekk bu neex.
Ginnaaw loolu, Yàlla sàkk na jën yi pur ñu dund ci biir ndox yi ak picc yi pur ñu naaw ci asamaan. Sàkk na ay xaj, muus, fas, mala yu mag ak mala yu ndaw yépp. Yan mala ngay gis fi nga dëkk ? Loolu yépp, Yàlla dafa ko def pur ñun. Ndax waruñu ci kontaan ?
Bi mu paree ci loolu, Yàlla tànn na benn béréb ci kow suuf si. Mu defar ko ba mu rafet lool. Béréb boobu, dafa ko tudde toolu Eden. Foofu, lépp a baaxoon ! Lépp a rafetoon ! Yàlla dafa bëggoon suuf si sépp mel ni tool boobu.
Tool boobu lañuy wone fii. Xoolaat ko bu baax. Yàlla gisoon na ne am na lu fi mànke. Ndax xam nga lan la ? Nañu ko seet ci nettali bii di topp.
Njàlbéen ga 1:11-25; 2:8, 9.
Laaj yi
- Naka la Yàlla waajale suuf si ngir nit mën ci dëkk ?
- Yàlla sàkk na ay fasoŋu mala yu bare lool. Waxal ay turu mala yi nga xam. (Xoolal ci li ñuy wone foofu.)
- Lu tax toolu Eden wuute woon ak yeneen béréb yi ?
- Naka la Yàlla bëggoon suuf si sépp mel ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal Njàlbéen ga 1:11-25.
Lan la Yàlla sàkk ci ñetteelu bés bi (Njàl. 1:12) ?
Lu xewoon ci ñeenteelu bés bi (Njàl. 1:16) ?
Yan mala la Yàlla sàkk ci juróomeel ak juróom-benneelu bés yi (Njàl. 1:20, 21, 25) ?
- Jàngal Njàlbéen ga 2:8, 9.
Yan ñaari garab yu amoon solo lool la Yàlla def ci tool bi, te lan lañu doon wone ?


text:
Ndax lii la Yàlla bëggoon ?
JÀNGAL surnaal boo bëgg. Seetaanal tele mbaa nga déglu rajo. Jëf yu bon, geer ak li ñuy woowe ci tubaab terrorisme lañu fay gën a dégg ! Xalaatal ci say jafe-jafe. Xéyna nga am lu la metti lool ndax mbokk walla xarit bu feebar walla bu gaañu. Xéyna dinga yëg li Ayóoba yëgoon ci xolam. Nit ku baax kooku lii la waxoon : “ Sama dund gépp, coono kese la. ” — Ayóoba 10:15, NW.
Laajal sa bopp lii :
- Ndax lii la Yàlla bëggoon pur man ak pur doomu Aadama yi ?
- Fan laa mënee am ndimbal ci samay coono ?
- Ndax mën nañu yaakaar ne jàmm dina mas a am ci suuf si sépp ?
Biibël bi dafay tontu lu leer ci laaj yooyu.
SOPPI YI BIIBËL BI WAX NE YÀLLA DINA KO DEF CI KAW SUUF.
“Dina fomp bépp rangooñ ci seeni bët ; te dee dootul am walla naqar walla jooy walla metit.” — Peeñu ma 21:4.
‘ Lafañ dina tëbeentu ni kéwél. ’ — Esayi 35:6.
‘ Gumba yi dinañu gis. ’ — Esayi 35:5.
“Néew yépp, yi nekk ci seen bàmmeel, di[nañu…] génn.” — Yowaana 5:28, 29.
“ Kenn ci waa réew mi du wax : ‘ Dama feebar. ’ ” — Esayi 33:24, NW.
“ Pepp mi [dina] baawaan ci réew mi. ” — Sabóor 72:16.
NANGA JARIÑOO LI BIIBËL BI WAX
Bul gaaw a wax ne, wax yu neex kese la. Yàlla moo ñu dig ne dina def loolu, te Biibël bi wax na ni mu koy defe.
Waaye Biibël bi def na lu ëpp loolu. Dafa ñu won it ni ñu mënee am dund gu neex dëgg tey jii sax. Xalaatal tuuti ci say naqar ak say coono. Mën na doon poroblemu xaalis, poroblem ci sa njaboot, feebar, mbaa mbokk walla xarit bu gaañu. Biibël bi mën na la dimbali nga xam ni ngay faje say poroblem. Mën na la may doole it ci li muy tontu ci laaj yu mel nii :
- Lu tax ñuy am metit ?
- Naka lañuy def ba faj poroblem yi ñuy am ?
- Lan lañu mën a def ba gën a am jàmm ci suñu kër ?
- Lan mooy dal nit bu deewee ?
- Ndax dinañu mas a gisaat suñu mbokk walla suñu xarit yi gaañu ?
- Naka lañuy def ba mu wóor ñu ne Yàlla dina def li mu ñu dig ?
Li ngay jàng téere bii, dafay wone ne bëgg nga xam li Biibël bi wax. Téere bii dina la ci dimbali. Seetlu nga ne, xise bu nekk dafay am laaj bi mu àndal. Bind nañu ko ci suufu xët bi. Ay milyoŋi nit kontaan nañu ci fasoŋ bi ñuy jànge Biibël bi ak Seede Yexowa yi, maanaam li ñu leen di laaj ay laaj, ñu ciy tontu. Yaakaar nañu ne fasoŋ boobu dina la neex yow itam. Ñu ngi ñaan Yàlla mu barkeel lu neex te am solo li ngay def, maanaam di jàng li Biibël bi wax dëgg-dëgg !
NANGA XAM BU BAAX LI NEKK CI SA BIIBËL
BIIBËL bi yépp, 66 téere ak leetar la. Dañu leen xaaj ci ay pàcc ak ay aaya ngir mu neex a gëstu. Bu ñu limee ay aaya ci téere bii, nimoro bi topp turu téere Biibël bi, mooy pàcc bi. Nimoro bi ci toppaat nag mooy wone aaya bi. Nañu ko seet ci lii : Bu ñu waxee “ 2 Timote 3:16 ”, dafay tekki ñaareelu bataaxal bu Timote, pàcc 3, aaya 16.
Dinga gaaw a xam bu baax li nekk ci Biibël bi, booy seetal sa bopp aaya yi ñu lim ci téere bii. Lu tax doo komaase jàng it bés bu nekk Biibël bi ? Booy jàng ñett ba juróomi pàcc bés bu nekk, dinga jàng Biibël bi yépp ci benn at.


text:
Average Rating: 0
Total Votes: 0
mera jahaan dard ka sailaab tere bina nahi laage laage laage laage tere bin jiya - 2 mera dil meri jaan armaan tadap jaaye jab aaye aaye aaye aaye - 3 yaadan teriya jab aaye aaye aaye aaye yaadan teriya mera dil meri jaan armaan tadap jaaye jab aaye aaye aaye aaye yaadan teriya - 2 dil ki gehraaiyon ne tera hi chehra dikhaaya apani tanhaaiyo mein sirf tujhko hi paaya rehguzar dilnashi sanam tune yeh kya kar diya hai mere jism dil deemag par kaisa nishaan yeh diya hai yaada teriya jab aaye aaye aaye aaye yaadan teriya - 2 raat din jaane jana maange tujhe meri aahen har jagah ab toh har pal dekhe tujhe hi nigaahen seene mein hai dhadkanen teri jaan mein tu hi basi hai tere liye aarzuen meri tere liye zindagi hai yaada teriya jab aaye aaye aaye aaye yaadan teriya - 2 mera dil meri jaan armaan tadap jaaye jab aaye aaye aaye aaye yaadan teriya - 2 yaadan teriya - 5 jab aaye aaye aaye aaye yaadan teriya - 2Tweet


text:
Toubamajalis.com- Jigéen bu wanne lor bamu am ñatti weer (3 mois), da ngay wax : H'abdulaahi ibnu H'omar, H'abdulahi ibnu Mas-h'uud, H'abdulaahi ibnu Zubëyri, H'abdulaahi ibnu Salaam, H'abdulaahi ibnu Zëydin, H'abdulaahi ibnu ummi Maktuum (YYDG).
Boo noppe nga tifliko ci biirëm.
In chaa Allaahu, Bu doom ji juddoo góor lay nék, dina doon boroom xam xam ta saytaané duko laal.
Seex Sidiya mu makma neena ap ëmbu bu amee ñaari weer (2 mois) wala luko ëpp tuuti, na nga bind lii ci aw këyitt gu weex :
Su noppee, mu defko ap téeré takkal ko soxnasi bam am ñéen fukki guddi (40 nuits). Ginaaw ñeen fukki guddi yi mu tekki téeré bi dencko ba doom ji juddu. Bu doom ji juddu mu takkalko téeré bi. In chaa Allaahu, yalla dana sammu ëmb bi ak doom ji.
Extrait de : Majmah'u nuurayni fii fawaa-i-di daarayni
Auteur : Cheikh Ahmadou Bamba (rta)
Transcription Wolof : S Moustapha Lô Kholl , Ingénieur en Energie Renouvelable
Ku bëgë gis yonent bi (YYJSM), guddi aljuma gune buy tëd na wax lii :
Allahuma inniya as-aluka bixuwatir-rubuu-biyati wa h’azamati samadaaniyati wa satwatil uluuhiyati wa h’izatil jabaruutiyati wa xidamil fardaaniyati wa xuudratil azaliyati. An tusaliya wa tusalima h’alaa sëydinaa muhamadin wa aalihi wa an turiinii wajhë nàbbiyika sallaahu tah’ala h’alëyhi wa sallama.
Extrait de 'Majmahu nuurayni fii fawaa-i-di darayni'
Transcription Wolof: S Moustapha Lô Kholl
Auteur : Cheikh AHmadou Bamba(rta)
Wax nañ ni sahaabay yonent bi (YYJSM) musnañoo jëfëndikoo tandarma daadi naan ndox. Yonent bi (YYJSM) ni léen lii boknaci xéewël giñ léendi laaj ëllëk. Loolu jaaxal sahaabayi lool. Yonent bi (YYJSM) ni léen bu ngéendi lekkati da ngéeni wax :
bismillaahi rahmaani rahiimi wa h'alaa barakaatihii.
Bu ngéen suurée ngéen wax : alhamdulillaahi lëzii ach-bah'anaa wa ar waanaa wa an h'ama h'alaynaa wa afdalu.
Loolu moo léendi fegal laaj gi. Amna hadiis bu yonent bi (YYJSM) wax ni ñaari xéewël yii ñu bëri naxnañ léen ci muy wér ak féex.
Extrait de "Majmahu nuurayni fii fawaaidi darayni"
Auteur : Cheikh Ahmadou Bamba (Rta)
Transcription Wolof : Serigne Moustapha Lô Kholl
Celui ou celle qui a des maux de tête n'a qu'à écrire sur papier la sourate xuraychin et ceci aussi :
après cela, il faut tremper le papier dans de l'eau et se laver la tête avec cette eau.
Wolof :
Ku boppam di metti na bind ci këyit saaru xuraychin ak lii :
-image ci-dessus
Su noppee mu jamb këyitgi ci ndox, raxase ko boppam.
Téléchargez la nouvelle version de l'application Toubamajalis
Extrait de "Majmah'u nuurayni fii fawaa-i-di daarayni"
Auteur : Cheikh Ahmadou Bamba
Transcription Wolof : Serigne Moustapha Lô Kholl
Weddi, yalla nanu ci yalla musël, ñenti (4) xaaj la :
1) bici njëk mooy kooku xamul yalla sunu boroom cip xolam. Tayit nangu wukoo saxal ciw lammeñam. Loolu mooy lumelni weddik Firh'awna bam naa :
maa h'alimtu lakum min ilaahin q'ayrii.
2) ñaareel bi mooy weddik ki nga xamni, xamna yalla waayee nanguwukoo saxal ciw lammeñam. Melni weddik Ibliis.
3) ñaatteel bi mooy weddik ki nga xamni xamna yalla sunu boroom ci xolam, saxal ko ciw lammeñam waayee duggul ci diine ji. Melni weddik Ummayata Ibnu Salti ak Abuu Taalibin, biko yonent bi (YYJSM) woowee cik ngëm.
Abuu Taalibin niko, budul konak ragal waa xuraychin dima reetaan, danaa dugu ci diine ji ngir seral sa xol. Waayee nak danaa la aar lifeek maagi dundu.
Abbu Taalibin ginaaw bi waxna bëyit yi :
4) ñeenteel bi mooy weddik naaféex. Ta mooy saxal ak ngëm ci lammeñ ta dooko fas ci sa xol.
Ab Tênk ci weddi
Li am mooy ku weddi yalla sunu boroom, wala mu weddi darra ci lim wàcce ci yonenteem yi, wala mu weddi ab yonent wala Muhammad (YYJSM), wala ben yonent, ab yéefërla. Ta bu tuubul sawara lay béel.
Seexu Safaa Xasiyyu neena ab yéefër bu feeñal ngëm mooy naaféex.
Bu fekkee nak njëkoon naa gëm, ap murtad la.
Bu jàppee ni yalla yu bëri daa am, kon day bokkaale.
Bu fekkee daa gëm téere bu juge ci kaw asamaan, kon ap kitaabiyu la.
Bu jàppeeni jamonoji mooy def xew xew yi, kon ap dëhriyu la.
Bu jàppeeni kenn defarul darra, kon ap muh'attilu la, wala muy koo xamni daa am pas-pas yumuy nëbbu yoo xamni dëppoonan ciñi ak weddi yalla, ap zindiix la.
Extrait de "Majmah'u nuurayni fii fawaa-i-di daarayni"
Auteur : Cheikh AHmadou Bamba (Rta)
Transcription Wolof : Serigne Moustapha Lô Kholl
Ku jàng bismillaahi rahmaani rahiimi ñaar fukki yoon ak ben (21) booy tëdd yalla sunu boroom danako musël ci saytaane guddi googee ak deewuk mbetteel ak sàcc ak béeppu balaa.
Ku jàkkarlook ap tooñ kat mu jàng bismillaahi rahmaani rahiimi juroom fukki yoon (50) sunu boroom danako tàggatal tooñ kat boobu. Tayyit dana dugal ak ragal ci xolam baduko ñime.
Ku tegale ñatti fann di jàng téeméeri (100) bismillaahi rahmaani rahiimi ci ku tawat sunu boroom danako saafara.
Ku bayyi ba jant bi di fenk mu jàng ñatti téeméeri (300) bismillaahi rahmaani rahiimi julli ci yonent bi (YYJSM) téeméeri yoon (100), sunu boroom danako wërësëgël fumko foogewul. Ta balaa am at dana doon ku woomal.
Budee taw nga jàng bismillaahi rahmaani rahiimi juroom ben fukki yoon ak ben (61) fas ci yéenée saafara tawat jum mana doon yalla danako saafara.
Kuy jàng bismillaahi rahmaani rahiimi fukki yoon ak juroom ñent (19) suba ak ngoon sunu boroom danako musël ci ñiy fitnaal ci bàmmeel ak booleem gàkk yi ta danako may ak raglu akuk soppu ci nit ñi.
Ku bind بسم الله الرّحمان الرّحيم fanweeri yoon ak juroom (35) tak ko cisa néek saytaane dufa duggu ak jinne. Ta sa néek dana bëri barke akuw yiw.
Bës bi njëk ci weeru tamxarit ku bind بسم الله الرّحمان الرّحيم téeméeri yoon ak fukk ak ñatt (113) tak ko, sunu boroom danako musël ci béep ñawtéef mook waa kërëm féek migi dund.
Ibn Alhaaji neena ku bind بسم الله الرّحمان الرّحيم téeméeri yoon ak fukk ak ñent (114) tak ko, sunu boroom dana faj aajoom ta danako may ak raglu ci xoli buuryi ak tooñ kat yi. Batay lifeek moogi tak téeré bi kenn duko lor tayyit sunu boroom danako wattul alalam ak ñoñam.
Yonent bi (YYJSM) neena sunu boroom giiñ na cik màggam akuk teddam akuk mbaaxam ni ku jàng bismillaahi rahmaani rahiimi ben yoon (1) tek ci faatiha ben yoon (1) danako jéegël ay bàkkaaram donte jotnañ déele asamaan. Ta danaa nangu ay yiwëm ta duma lak lameñam ci sawara ta danaaa ko musël ci bugëlum sawara ak tiit mu makma ca ëllëk ta danaa ko jàppundalal ba buy taseek man day àndak yonent bi (YYJSM) ak waliyuyi
Ku bind ب س م ا ل ا ه ا ل رّح م ا ن ا ل رّح ي م tak ko, sunu boroom danako may ngënéel lu rëy.
Ku bind ci këyyit ب ñaar fukki yoon ak ben (21). Su noppee mu jàng ci këyyit gi téeméeri (100) bismillaahi rahmaani rahiimi ci yéene ju dëggu tek ko ci alalam dana barkeel ta dana yokku.
Ku bind baatup الرّحمان juroom fukki yoon (50) tak ko dana am wërsëk tadu gis lumu sip.
Néenañ ku taqook bismillaahi rahmaani rahiimi junniyoon (1000) fukki fanan ñent (14 jours) ci ginaaw julli gune, yalla danako wuñil mbiryu nëbu yéep ba dana mënë gis yenn malakayi di waxak ñoom ñukoy lëgéeyël diko dimbëli.
Ku bind baatup الرّحيم ñaari téeméeri yoon ak juroom ñen fukku ak juroom ñent (299) tak ko, ngànnaay dula manal darra. Ta noon bu taseek yaw daw ci sa kanam.
Majmahu nuurayni fii fawaa-i-di darayni
Auteur : Cheikh AHmadou Bamba
Transcription Wolof : S Moustapha Lô Kholl
Ku bëgë gis yonent bi (YYJSM), guddi aljuma gune buy tëd na wax lii :
Allahuma inniya as-aluka bixuwatir-rubuu-biyati wa h’azamati samadaaniyati wa satwatil uluuhiyati wa h’izatil jabaruutiyati wa xidamil fardaaniyati wa xuudratil azaliyati. An tusaliya wa tusalima h’alaa sëydinaa muhamadin wa aalihi wa an turiinii wajhë nàbbiyika sallaahu tah’ala h’alëyhi wa sallama.
Majmahu nuurayni fii fawaa-i-di darayni
Auteur : Cheikh AHmadou Bamba
Transcription Wolof : S Moustapha Lô Kholl
Ku ñuy wax al Hakiim neena ku bind aaya yii tak ko, boo amul soxna da nga daaldi am soxna. Boo ñakkee da nga woomal, boo tawatee da nga wér, boo bërée looy fatteyit dootoo fatte. Migi nii :
Extrait de "Majmah'u nuurayni fii fawaa-i-di daarayni"
Cheikh Ahmadou Bamba
Transcription Wolof : Serigne Moustapha Lô Kholl
Lu aju ci faatiha :
Sunu boroom neena wala xadd aataynaaka sabh’an minal masaanii. Al masaanii nak mooy faatiha. Litax ñu tuddeko noonu mooy liñ koy jàng ci julli gune ay yoon.
Suko defee nak faatiha nak juroom ñaari aye la. Aaye buci ne di tëc ap buntu ci bunti sawara yi (hëëwiya, aljëhiim, asah’iir, saqar, alhutamatu, lazaa ak jëhënamu).
Jëhënamu nak mooy sawara si nga xamni boroom bakaar yu mak yi tubul ci jullit yi ñoofay dugu ba kerook ñuy set.
Batay faatiha juroom ñaari (7) aaya la yoo xamni ñent (4) yi day tagg yalla sunu boroom ñatti yi (3) di ñaan yalla sunu boroom.
Ndax:
1) Al hamdulillaahi rabbil h’alaa miina mooy tagg gumat gi nga xamni kudul sunu boroom yayoo wuka. Moom mi nga xamni moo moom léepu, bind léepu, di wërsëgël léepu, di yéwénël léepu tay ak ëllëk cik mbaaxaam.
2) Ar-rahmaani rahiimi nak mooy ki nga xamni mooy yërëm ñéepu ci adduna jullit bi ak yéefër bi. Loolu moom doŋŋ mooko jagoo. Kenn fekku koci. Waaye nak di yërëm ëllëk ñiko gëmoon doŋŋ.
3) Maliki yawmi diini bis ba nga xamni ludul diine dufa jariñ ta mooy allaaxira.
4) Iyyaaka nah’budu wa iyyaaka nastah’iinu yaw lañuy ñaan nga may ñu kàttan ci jaamula ta musël ñu ci mooyla.
5) Ihdinaa siraatal mustaxiim yalla ngañu tawféexël ci yoonu njub ta mooy yoonu xam ak jëfe.
Yoon yi daa bëri lool waaye ku aw ci yoonu njub da nga taseek sunu boroom ci xol bu sedd akuk mucc. Waaye kuko deful daaldi alku. Ndax yoon wudul yoonu njub saytaanee nga fa juy réerë laate. Yoon nak ñaar la (2). Wici adduna ak waca ëllëk. Ku tegu ci wii ci adduna bu ëllëguée nga mucc ca woowee muy siraat.
6) Siraatal lëziina an h’amta h’aleyhim ta mooy yoonu yonent yi ak waliwu yi.
7) Q’ayril maq’duubi h’aleyhim wala daalina waxuma yoonu ñi sunu boroom mere ta mooy yëhuud yi ak nasaraan yi. Wala ñi nga xamni dañoo réere yoonu njub
Sukoo defee nga xamni faatiha ëmbna mbooleem arafyi ludul juroom ñaari (7) araf yiñ tomb ta mooy : al jiimu=ج ; al xaa-u=خ ; azzaa-yu=ز ; asaa-u=ث ; azzaa-u=ظ ; al faa-u=ف ; achiinu=ش.
Litakh dikuñu mooy dañoo wàcc cik tëku.
Ndax:
(al jiim=ج) ñinko jële ci al jusuwu ta mooy suku ci sawara ci ay bëti woom. Sunu boroom neena wa nazaru zaalimiina fiiha jusiyan.
Taku mokkal faatiha aki maanaam doo suku ci sawara.
(al xaa-u=خ) ñinko jële ci al xaybatu ta mooy sooy. Sunu boroom neena wa xadd xaaba man dassaahëë.
Taku mokkal faatiha aki maanaam doo sooy ëllëk.
azzaa-yu=ز) ñinko jële ci zal-zalatu xalbi ta mooy rëg rëgi xol. Sunu boroom neena wa zil ziluu zil zaalan chaddiidan.
Taku mokkal faatiha aki maanaam doo am rëg rëgi xol ëllëk.
(asaa-u=ث) ñinko jële ci as-subuur ta mooy bugël. Sunu boroom neena laa tadh'uul yawma subuuran waahidan wadh'uu subuuran kassiiran.
Taku mokkal faatiha aki maanaam doo gis bugël ëllëk.
(azzaa-u=ظ) ñinko jële ci az-zulmu ta mooy tooñ. Sunu boroom neena wa laa taziddi zaalimiina illaa tabbaaran.
Taku mokkal faatiha aki maanaam doo gis loolu ëllëk.
(al faa-u=ف) ñinko jële ci al xawdu fiil xusraani ta mooy pert. Sunu boroom neena innal insaana lëfii xusrin.
Taku mokkal faatiha aki maanaam doo gis pert ëllëk.
(achiinu=ش) ñinko jële ci charru naari ta mooy ferñenti sawara. Sunu boroom neena tarmii bi charrari kal xasri.
Taku mokkal faatiha aki maanaam doo gis ferñenti sawarra ëllëk.
Extrait Majmah'u nuurayni fii fawaa-i-di daarayni
Par Cheikh Ahmadou Bamba (RTA)
Transcription Wolof : S Moustapha Lô Kholl
Yonent bi (YYJSM) neena nit ki bu faatoo dana woote junniy (1000) woote naan yéen sama doom yi, yéen sama mbok yi yéen sama xarit yi saraxéelléenma donte benn tibbu la wala wenn sagar wala genn ñaan ndax yalla yërëm maci. Ñoogi duggu ci pax mu xóot ta xat kon dégléen liñ léendi wax bala géeni ñëw fii. Xanaa xamuléen loolu géen yor yoroon nañu ko sàgganeko ba ñëw fii jariñu ñu darra.
Al Yaddaaliyu (YYDG) neena ci Xaatimatu Tasauffi ñi faatu liñ ngëna bëggë mooy dellu adduna donte benn waxtu lañ fay am. Ndax ñu mënë jëff lubaax lu léendi jariñ buñu delloo. Kon yaw miy dundu war ngaa gaawee sak dundu bala moo faat.
Ta ngay sàmmoonteek sa biir tay wattu say cër ak say noyyi. Ndax noyyi gune daa melni wurus woo xamni mën ga cee ame koom mudul jeex ba fawwu.
Ta nga xamni bayyi sa noyyi mu dem ci ludul toppu yalla sunu borom wala nga bayyiko mu dem ci ak mooy loolu pert gu rëyla ëllëk.
Na ngay dundël say waxtu ginaaw farata yi ci ay naafila guddi ak saraxe ak koor ci bës yiñ soppu kuci woor ak wird ak sikkar ak xalaat ginaaw boo xamee ba noppi.
Ta léep looy def nga ciy yéene aw yiiw, ak di béegël jullit yi di léen defal aw yiiw, ta ngay wutël sa boppu dok boo xamni dankoy saxal, ta diko seelal, ta diko nëbbu nitñi.
Ndax lu nitñi xam, lici ëpp du bëri njariñ ëllëk.
Booy ziàrre ku faatu da ngay taxaw ci kanamam xawa tollook ay tankam wax lii :
As-salaamu h'aleykum diyaara xawmin muuminiina wa innaa in chaa-allaahu bikum laahixuuna. Yarhamul laahu al mustaxdimiina minkum wal mustaaxiriina minnaa. Antum lanaa faratun wa nahnu lakum tabah'un. Annasal laahu wax-chatakum wa ammana rawh'atakum wa jah'alal jannata mih'aadan baynanaa wa baynakum. Allahuma rabba haazihil ajsaadil baaliyati wal h'izaamil naxiratil lëtii xarajat min dunyaa wa hiya bika muuminatu. Adhil h'alayhaa rawhan minka wa salaaman minnii. Allaahuma innaka tah'lamu h'adadahum wa rahmatuka awsah'u minhum faq'fir lanaa walahum.
Allahuma iq'fir lëhum wa arhamhum wah'fu h'anhum. Soo noppee nga jàng saaru ixlass fukki yoonak benn (11) ak saaru inna ah'taynaakal kawsara benn yoon (1) ak ayaatul kursiyu benn yoon (1).
Soo noppee nga yéene ko yool bi.
Sudee nak ki faatu da ngaa yaakar ci moom barke da ngay dem féeté ko ginnaaw, jublu penku, ñaan yalla sunu boroom ci barkeem mu fac say aajo. Ginnaaw bi nak nga ñaanal ko njéengël ak yërëmande ak ngërëmul sunu boroom.
Ñu bëri ci boroom xam xam yi neena ñu kuy ziàrre xabru nit ku baax boo waxe ñaan gii loo ñaan yalla danako nangu:
Allaahuma inniya as-aluka bijaahi nabiiyika muhammadin sallaa laahu h'aleyhi wa sallama wa anbiyaa-ika wa as-fi-yaa-ika wa suhëybin wa h'ammaarin ibni yaassirin wa h'imraana ibn husayrin wa tayfuurin ibn h'iisaa wa h'abdil laahi ibnil mubaaraki wa bi hàqqi waliyi hëëzaa dariihi an tusallii h'alaa sëydina muhammadin wa h'alaa aalihii wa sahbihii wa tusallima.
Boo demee ci bàmmeel nak war na ga teewlu bu baax baña def ci sa xol leneen.
Ku dem ci armeel wax lii sunu boroom danako bindël limup ñafa neek ciy tuyaaba.
Migi nii : Allaahuma rabba haazihil arwaahi wal ajsaadil baaliyati wal h'izaamil naxiratil lëtii xarajat mina dunnyaa wa hiyë bika muuminatun. Adhil h'aleyhaa rawhaan minka wa salaaman minnii.
Amna nettili yu waxni boo waxee ñaan googu, béep jullit bu sunu boroom mësë bind danala jéeglul. Batay amna nettili yu waxni boo waxee ñaan googu, danañ ko bindël limup ñi mësë faatu ak ñiy bëgë faatu ciw yiw.
Al Imaamul Q'azaaliyu (YYDG) neena ci Tibrul Masbuuk, H'abdullaahi Ibnu H'omar (YYDG) ak ñu bëri ci ay mbokkam amnañ fukki at ak ñaar (12) di ñaan yalla wann leen H'omar Ibnul Qattàb ci ay nelaw ginaaw bamu faatoo.
Bañ ko gisee, mu melni ku sangu ba génn, gàccoo ap morso, ñu laac ko :
-Nusa boroom defak yaw ?
-Muniléen bañu jugée ci yéen ak léegi ñaata at la ?
-Ñuniko fukkak ñaar (12 ans).
-Muniléen booba ba léegi maagici hisaab. Xaw tuuti ma alku buma sunu boroom jéegalutoon.
Extrait de Majmah'u nuurayni fii fawaa-i-di daarayni
Cheikh Ahmadou Bamba Mbacké
Transcription : Serigne Moustapha Lô Kholl
(SERVICE COMMERCIAL ) Email : toubamajalis@gmail.com | webtawfeh@gmail.com
(REDACTION TOUBAMAJALIS) Email : sennegueye@gmail.com tel.
Chargé de communication : +221 77 539 55 17


text:
LI ÑU YOKK CI WAXTAAN YI NEKK CI TÉERE BII
Turu Yàlla : ni ñu koy jëfandikoo ak li muy tekki
CI BIIBËL bi nga yore, lan lañu bind ci Sabóor 83:18 ? Ci Biibël bi tudd Les Saintes Écritures — Traduction du monde nouveau, lii moo fa nekk : “ Ngir nit ñi xam ne yow mii tudd Yexowa, yow rekk yaay Aji Kawe ji ci kaw suuf si sépp. ” Am na ay Biibël yu ñu bind ci yeneen làkk yu wax loolu itam ci aaya boobu. Waaye am na ay Biibël yu ñu bind ci yeneen làkk yu dindi turu Yexowa, def ci leneen lu mel ni “ Boroom bi ” walla “ Ki Sax ba fàww ”. Lan lañu war a bind ci aaya boobu ? Turu Yàlla ci boppam, Yexowa, walla yeneen fasoŋ yi ñu koy woowe ?
Nii lañu binde turu Yàlla ci ebrë
Aaya boobu, ci tur lay wax. Ci làkku ebrë bu njëkk bi, benn turu Yàlla bi mu am kepp lañu bind ci aaya boobu (li ëpp ci Biibël bi, ci làkku ebrë bu njëkk bi lañu ko binde). Nii lañu ko doon binde ci ebrë : יהוה (YHWH). Ci wolof, dañu faral di bind : “ Yexowa ”. Ndax tur boobu ci benn aaya kese lay feeñ ? Déedéet. Ci Biibël bu njëkk bi, ci xaaj bi ñu bind ci làkku ebrë, dafay feeñ lu jege 7 000 yoon !
Naka la turu Yàlla ame solo ? Seetal ñaan bi Yeesu waxoon ngir mu nekk royukaay. Nii la komaasee : “ Suñu Baay bi nekk ci kaw, na sa tur sell. ” (Macë 6:9). Ginnaaw loolu, Yeesu masoon na wax Yàlla ci ñaan nee ko : «Baay, màggalal sa tur !» Yàlla tontu ca kaw asamaan nee ko : «Màggal naa ko ba noppi, te dinaa ko màggalaat.» (Yowaana 12:28). Leer na ne turu Yàlla am na solo lool. Kon lu tax mu am ay Biibël ci yenn làkk fu ñu dindi turu Yàlla, def fa tiitar ?
Dafa mel ni ñaari gis-gis yi ñoo gën a tax loolu : Bu njëkk bi mooy, ñu bare dañu foog ne kenn mënul wax tur boobu, ndaxte kenn xamul tey ni ñu ko doon waxe dëgg bu njëkk ba. Làkku ebrë bu njëkk bi amul woon li ñuy woowe ci tubaab voyelle (lu mel ni a, e ,o). Looloo tax tey jii kenn mënul wax ci lu leer ni ñu doon waxe YHWH ca jamono Biibël bi. Waaye ndax loolu war na ñu teree jëfandikoo turu Yàlla ? Mën na am, ca jamono Biibël bi, Yeshua walla Yehoshua lañu doon waxe turu Yeesu. Kenn mënul wax ci lu wóor ni ñu ko doon waxe. Waaye tey ci àddina si, dañuy woowe Yeesu ci fasoŋ yu wuute. Nit ku nekk dafa koy woowe ci fasoŋ bi mu xam ci làkkam. Li ñu xamul ni ñu doon waxe turu Yeesu ca jamono taalibe Yeesu yu njëkk ya terewul kenn jëfandikoo turam. Noonu it, soo tukkee dem beneen réew, mën na am nga seetlu ne ni ñuy waxe sa tur ci beneen làkk dafa wuute. Kon boog, du li ñu xamul ni ñu doon waxe turu Yàlla moo ñuy teree jëfandikoo turam.
Leneen li ñu faral di wax ngir wone lu tax ñu bañ a bind turu Yàlla ci Biibël bi, mu ngi jóge ci aada bu yàgg lool ci yawut yi. Ñu bare ci ñoom dañu gëmoon ne kenn warul a jëfandikoo turu Yàlla. Xéyna loolu dañu ko jële ci dégg-dégg bu baaxul bi ñu am ci li Biibël bi wax ne : “ Bul tudd turu Yexowa sa Yàlla ci ay caaxaan, ndaxte Yexowa du seetaan mukk kuy caaxaane turam. ” — Gàddaay gi 20:7, NW.
Sàrt boobu dafay tere kuy jëfandikoo turu Yàlla ci fasoŋ bu ñaaw. Waaye ndax sàrt boobu dafay tere kuy jëfandikoo turu Yàlla ci fasoŋ buy wone ne may na ko cér ? Déedéet. Ñi bind téere yi nekk ci xaaju Biibël bi ñu bind ci làkku ebrë (ñu koy woowe ci tubaab Ancien Testament), nit ñooñu ñépp a gëmoon Yàlla te doon topp sàrt yi Yàlla joxoon waa Israyil bu njëkk. Waaye dañu tàmmoon di jëfandikoo turu Yàlla. Mën nañu ko seet ci lii : bare na li ñu ko def ci Sabóor yi mbooloo yi doon woy ak baat bu kawe ngir jaamu Yàlla. Yexowa Yàlla waxoon na sax ñi koy jaamu ñu woo ko ci turam, te ñi koy topp def nañu ko (Yoël 2:32 ; Jëf ya 2:21). Moo tax tey karceen yi ragaluñu di jëfandikoo turu Yàlla ak teggin, ni ko Yeesu defe woon ci lu wóor. — Yowaana 17:26.
Ñi dindi turu Yàlla ci Biibël bi ci yenn làkk ba pare def fa tiitar, juum nañu lool. Dañuy tax ñu foog ne Yàlla neexul a jege, fekk Biibël bi dafay xiirtal nit ñi ñu “ jege Yexowa ” (Sabóor 25:14, NW). Xalaatal sa benn xarit bu la jege lool. Naka nga ko mënee jege dëgg boo xamul ni mu tudd ? Noonu it, bu ñu waxul nit ñi lu jëm ci turu Yàlla, naka lañuy mënee jege Yàlla ? Rax-ci-dolli bu fekkee ne nit ñi duñu jëfandikoo turu Yàlla, duñu xam it lu neex li tur boobu di tekki. Lan la turu Yàlla di tekki ?
Yàlla ci boppam moo xamal Musaa mi ko doon jaamu, li turam di tekki. Bi ko Musaa laajee lu jëm ci turam, Yexowa dafa ko tont ne : “ Dinaa doon ki may doon. ” (Gàddaay gi 3:14, NW). Ci Biibël bi ci ãgale bi ñuy woowe Rotherham, lii la wax ci aaya boobu : “ Dinaa def sama bopp li ma neex. ” Kon Yexowa mën na def boppam lépp li war ngir coobareem am.
Boo mënoon doon li la neex, lan ngay nar a defal say xarit ? Bu ci amee ku feebar feebar bu metti, dinga def sa bopp doktoor bu aay te faj ko. Bu ci keneen amee poroblemu xaalis, dinga def sa bopp nit ku bare alal, ñëw dimbali ko. Waaye li am mooy, li nga mën a doon am na fi mu yem. Noonu la it ci ñépp. Booy jàng Biibël bi, dinga gis ni Yexowa di defe boppam lépp li war ngir def li mu dig nit ñi. Te jëfandikoo kàttanam ngir jàpple nit ñi ko bëgg, lu ko neex la (2 Chroniques 16:9). Jikko yu rafet yooyu nekk ci Yexowa, ñi xamul turam duñu ko mën a gis.
Leer na ne dañu war a bind turu Yexowa ci Biibël bi. Xam li tur boobu di tekki te di ko faral di jëfandikoo bu ñuy jaamu Yàlla, loolu dina ñu dimbali bu baax ngir ñu gën a jege Yexowa suñu Baay bi nekk ca asamaan*.
* Boo bëggee yokk li nga xam ci turu Yàlla, li muy tekki ak li tax war ko jëfandikoo bu ñuy jaamu Yàlla, seetal li nekk ci téere bi tudd “ Le nom divin qui demeure à jamais ”. Seede Yexowa yi ñoo defar téere boobu.


text:
Yewwute gu ndefar
Tëraliin
- 1 Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:
- 2 Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal
- 3 Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam
- 4 1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :
- 5 2 jëfandikoo kàttan :
- 6 3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam
- 7 3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam
- 8 4 Feeñug campeefi ndefar yi :
- 9 Li fi yewwuteg ndefar gi jur:
- 10 Li mu fi indi ci wàllug koom:
- 11 Li mu fi jur ci politig:
- 12 Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:
- 13 Gongikuwaay
Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gu ndefar ci Tugal, ñi ngi ci jublu soppiku gu mag gi fa amoon ci wàllug ndefar, walla jëm kaman ga fa amoon ci wàllug jumtukaayu mekanig, rawati na ci Biritani, ci ñatteelu xaaj bu mujj bi, ci fukk ak juroom ñatteelu xarnu g.
Waaye nag, moom ndefar gii, yàggul dara mu tàmblee tas ci Tugal nànk-nànk, ak Aamerig, la ko dale ca njëlbéenug fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Bi mu ko defee nag, ay jeexiitalam tas, ba àgg ci pàkk yu bari ci àdduna bi, loolu nag ci ñaari xarnu yii la: fukk ak juroom ñeenteelu xarnu ak ñaar-fukkeelu xarnu g.
Ndefar yi nag masuñoo dañ di jëm kanam ba ci suñu jamono jii ñu toll.
Looloo waral du man a ñàkk ñu xam sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal.
Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
1 Jëm-kanam gi xam-xam def ci Tugal, ci jamonoy yewwute, moo waral yewwuteg ndefar am.
2 Dëkki Tugal yu mag yi, am gi ñu am, ak tegu gi ñu tegu ci yaxantu ak ndefar, ak woomleg koom gi loolu di jur, nga xam ne day tax ba ndefar di jëm kanam, rawati na, gi ci aju ci ràbbu sér , nga xam ne mooyndefar gi njëkk ci Tugal.
3 Jëmmaan (l'individu) walla jëmm ci Tugal, ni mu jekki-jekkee rekk fés, mujj di dàtt bi mboolaayi Tugal yi tegu, sabab la ci li yee waa Tugal yi, moom jëmm jooju, ci Tugal kees tënk la woon ci jéngi nosteg laman , jamonoy yewwute ñëw dog jéng yooyu, féexal am xelam, leeral ko ci xam-xam, ba mu man a xalaat bay fent ay jumtukaay yu am solo yu koy dimbli ci yombal ag dundam.
4 Li juddoo ci wuññiy melosuuf yi it, muy teg loxo gi réewi sancaan yi daa def réew yi ñu sanc , ak di fa jële ay xéewal aki cémb (ñumm) , di leen yobbu seeni réew, loolu it bokk na ci li jëmale kanam yewwuteg ndefar gi ci Tugal.
5 Réewi Tugal yi ak mbootaayi koppar yi, jàpple gi ñu doon jàpple sémb yi jug ngir jëmale kanam ndefar ci Tugal, loolu de ci li defar jawwu ji la ba ndefar man a dox, man a àntu.
6 Boroom xam-xam yu aay, yi xëy feeñ, te bari ci Tugal.
7 Bari gi liggéeykat yi bari ci Tugal, rawati na ñiy liggéey ci ndefar yu ndaw yi. Na ngeen xam nag ne lu bari ci fentkati Angalteer yi daa defar ak a fent jumtukaay yi ak masin yi, ci liggéeykat yi amoon xam-xam yu néew lañu woon, nga xam ne daanaka jànguñu woon.
Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar ci Tugal, daa jagoo woon ay mbir yu bari, yii ci lañu:
1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Meccem ràbb daal, ci yi gën a jariñu ci fent yu xam-xam yi aamoon ci Tugal la, rawati na ci Britani, loolu di ci ñeenteel bu mujj bi ci xarnub fukk ak juroom ñatt g.
Loolu nag li ko waral mooy yittewoo gu tar gu nit yittewoo ay sér, ak ñàkk a jafeg jëfandikoo jumtukaay yi ngir liggéey ci.
Ràbbkatu Angalteer bi ñuy wax James Hargreaves, jot na a fent atum 1764 g, benn jumtukaayu defar wëñ, muy benn masin (wuutuloxo) bu loxo, bu ñuy jëfandikoo ci ëcc, li koy doxal nag doon genn mbege walla póno, bu yor juroom ñatti ëccukaay ak ñaari forukaay, bu ko defee benn liggéeykat di ko yor, di ko doxal.
Bu ko defee, fentkat bu Angalteer bii di Richard Arkrihgt, fent moom it atum 1771g, benn jumtukaay buy xëcc wëñ yi, moom nag jumtukaay la bu ñu daa doxale ci dooley ay fas, mujj ñu koy defe ci dooley ndox, ñu tudde woon ko kaadaru ndox bi, (water frame). Ki ñuy wax Samuel Compton, ñëw fent – atum 1779g – benn jumtukaay buy boole gaaw ci liggéey bi ak baaxle ko, boobu jumtukaay nag tasoon na ci fi dend ak barabi ndox yi, ci ñaari diiwaani Angalteer yii di Yorkshire ak Lancashire .
Ki ñuy wax Edmund Cartwright, moom itam àgg ci fent benn jumtukaay bu ñuy doxale dooley ndox, ginnaaw bi ñu koy doxale dooley cóolóol , te kat tax na ba ñu man a ful li ñu daa ràbb, daa ko defar ciy sér.
Liggéey bi ñu daa def ngir gën a jëmale kanam ak gën a rafetal liggéeyu ëcc beek ràbb bi, gën a dolliku, te sax. Nu àgg ci jëfandikoo ne-ne yu simi yi ngir raxas wëtéen wi, defarati yeneen jumtukaay ngir móol ay deseñ aki mbind ci ndima yi ñu liggéey.
2 jëfandikoo kàttan :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jumtukaay yu njëlbéenu yi amoon, nit a ko daa doxale ci dooleem, walla dooley dundat . Kàttan nag di “energie” jëm na kanam ci jëm gi jumtukaay jëm kanam te dox. Ci noonu nit jot a jëfandikoo ci njëlbéen gi dooley ndox, ngir doxal jumtukaayam yi mu fent bu yàggul, ginnaaw bi, mu jëfandikoo dooley cóolóol ak këriñ.
Ki ñuy wax Thomas Newman, ñëw, indi fi jumtukaayu cóolóol, James Watt, moom itam dikk, gën a defaraat jumtukaayu Thomas boobu atum 1765g, loolu waral ay soppi yu mag yu xóot ci wàllug liggéey bi, ak li ñuy liggéey, ndax kat dugal gi ñu dugal jumtukaay bu mekanig, bu cóolóol ci ndefar ak jokkoo lu rëy a rëy la te am solo, te moo tax ba nga gis ndefar tay mu toll fii mu toll.
Bu ko defee ca saa sa, waa Tugal yi tàmblee gëstu fu ñuy jële këriñ. Këriñ nag bari woon na lool ci Wels gu bëj-saalum gi, ak Skotland.
Nit it gënoon na a jéego ay jéego ci jëfandikoo gi muy jëfandikoo kàttan, mu feeñaloon petrol ca D.B.A (Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi), ci digg fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Ginnaaw bi, ñu gisaat petrol fu bari ci àdduna bi. Ginnaaw bi ñu fentati benn jumtukaay buy “lakk ci biir”, boo xam ne mooy soppi petrol bi, ginnaaw bu ko lakkee, def ko kàttan guy yëngal ak a doxal. Loolu moo waral ngay gis leegi jumtukaay yu mekanig yii nga xam ne dañuy sukkandiku ci li ñuy wax “lakkug biir gi”, mooy lakku gi petrol bi di lakku ci biir jumtukaay bi, jumtukaay yooyu nag ñooy yu mel ni: oto yii ngay gis, fafalnaaw yi, gaal yii nga xam ne lakkug biir gee leen di doxal añs.
Mbëj tam jariñ na nit lu bari, loolu nag mi ngi ame ci bi kii di Faraday juge, fent li ñuy wax '''juddalukaayu mbëj''', nga xam ne loolu indil na nit lu bari ci ay liggéey ak njariñ ci dundam.
Nit àgg na ci xam kàttanug saal te jëfandikoo ko ci anam yu bari, loolu tax mu man a néewal li muy sukkandiku ci petrol. Waaye nag nañu xam ne kàttanug saal moom lu seer la, manu fee wuutu petrol ci genn anam, nit it jot na a xam kàttan gu jant gi , te jëfandikoo ko ci yenn anam yi, niki nuggalukaayu ndox yu jant yi ñuy jëfandikoo ci kër yi, ak ci yeneen anam yi.
3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bokk na ci lu am solo li yewwuteg ndefar gi jagoo, bokk na ci, jëmale gi ñu jëmale kanam ndefar gu weñ, loolu nag mooy bi waay Angalteer jii di Bassemer, jugee, fent yoon woo xam ne manees na cee jaar bay soppi weñ di ko def “sulb” mooy weñ gu wow kong, dëgër këng, loolu nag ni mu daa ame mooy nu jaarale ko ci tàngoor wu kawe lool. Nit it gënoon naa def ay jéegoy jëm kanam ci wàllug yoon yi muy jaar bay génne këriñ, loolu tam dimble ko ci mu man a dolli, gën a lëwal li muy liggéey. Lii lépp nag bokk na ci li waral yewwuteg ndefar gi man a am ci Tugal, rawati na ci Britani.
3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li kenn manul a sikk mooy ni ndefar jëme kanam ci Tugal de indi na fi ag jëm kanam ci wàllug jokkoo, rawati na bi liggéeyu weñ gënee dox, gën a jëm kanam. Ci noonu angle bii di George Stephonson, moom ñëw , fent saxaarug cóolool maanaam , muy daw ci ay banti weñ ci diggante dëkkub Liverpool ak Manchester ci atum 1830g, yoonu weñ wii mooy yoonu weñ wi njëkk ci àdduna bi.
Ginnaaw bi, nitug Aamerig kii di Robert Foulton, moom dikk, jëfandikoo cóolool, di ci doxale gaali dex yu ndaw yiy daw ci dex yu mag yi nekk ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Ginnaaw bi mu jugati, jëfandikooti cóolóol, dawal ci gaali cóolóol yu mag yii di daw ci géej yeek mbàmbulaan yi. Ci noonu la jokkoo tàmblee jëme kanam nànk-nànk, ni ko ndefar defe. Bu ko defee, feeñteg jëm kanam ci wàllug jokkoo mujj di feeñte giy raññale tey màndargaal yewwuteg ndefar gu mag gii am tay ci àdduna bi.
4 Feeñug campeefi ndefar yi :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Liggéeyuwaay yu ndaw yi juge nañu ci kër yi, doon leegi ay campéef yu ndefar, yu mag, yu nekk leegi ci dëkk yu mag yi. Ndefar yi mujj di loo xam ne am mbooloom ay lonkoo yu ndefar, yu mag ñoo koy moom, ñooy lonkoo yooyu nga xam ne ñooy faral a moom li ëpp ci alal yi.
Liggéeyuwaay walla isin yu mag yi nag, ci wetu barabi cémb yi (ñumm yi) lañu daa faral a sampu, te loolu da leen daa dimbale ci ñu man a néewal seeni fere ci lu aju ci seeni liggéey, ndax loolu daa na tax li ñu ci waroon a ñàkk gën a néew. Néewug fere yooyu daa na feeñ bu baax ci njëg yi, ndax daa na leen daaneel. Te daa na gën a baaxal liggéey bi, gën koo wuuteel.
Li fi yewwuteg ndefar gi jur:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Maneesul a sikk ne yewwuteg ndefar gi indi na ci Tugal ay ngérte yu yaatu ci wàlli koom, politig ak mboolaay.
Li mu fi indi ci wàllug koom:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar gi bàyyi na fi ay jeexiitat yu rëy ci wàllug koom, ci biir Tugal ak biteem. Ndax ca la isin yu mag yi tàmblee feeñ, yi daa am jumtukaay yu rëy yi. Li ñuy liggéey gën a yokk, gën a wuute, li ñu koy jënde gën a néew, ñépp man cee jot, jumtukaayi liggéey yi gën a bari, jokkoo gën a yomb, yoon yi gën a bari, ja yu àdduna yi gën a yaatu, lonkoo yu mag yi amoon ay gis-gis aki xemmemteefi rënk ak sanc , tàmblee booloo.
Ndax kat canc gu politig gu yees gii, du lu dul doomi canc gu koom-koom, gi Tugal daa def, jaare ko ci ndefaram gu jëm kanam gii, ak baaxug ay jumtukaayam, ak soxla gu tar gu mu soxla ñumm yi, ak soxla gu mu soxla ay ja yu yees, yu mu man a jaaye marsandiisam yu bari yii te wuute.
Waaye mbay nag moom, ak li ay jumtukaayam gën a jamonoo lépp, ak li mu gën a ñaw lépp, te gën a xam-xame, teewul ay njëgi njuddéefam gën a seer, li ko waral mooy li ëppoon ci baykat yi dañoo gàddaayoon àll yi, dem ci taax yi, fi isin yi nekk, ngir man fa a liggéey, ndax la ñu daa ame ci liggéey bi moo daa gën a bari, te daa nañu ci ame ag sax fi barab. Gàddaay gii nag, juge ci àll yi, dem ci taax yi, taxoon na ba ab kiris walla jafe-jafe bu rëy amoon fi ci wàllug mbay ci Tugal, rawati na ci Angalteer.
Joqalanteg yaxantu gën a yokku ci àdduna bi, nga gis réew yiy defante ci seen biir ay kollarantey yaxantu, ak yeneen kollarante yu aju ci yombalug jaarale marsandiis yi ci géej yi, ak mbàmbulaan yi , ak barabi romb yu àdduna yi. Ci noonu lonkooy yaxantu yu àdduna yi nga xam ne seeni boroom dañuy am alal lool tàmblee feeñ, bank yi tàmblee yëngook a sawar, ak këri koppar yi.
Li mu fi jur ci politig:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sanc gii Tugal tàmblee sanc réewi jàmbur yi ak di leen teg loxo, bokk na ci li fi yewwuteg ndefar gi indi, wuutal ko fi, ginnaawal ko fi ci wàllug politig, ndax ni ma la ko waxe woon ci ginnaaw , ndefar day soxla ay cémb (ñumm)(matière première), te loolu dañu ko daa gis feneen fu dul Tugal, te loolu jur na ay xare ci diggante ay réew ci fu bari ci suñu àdduna bii, tax it ba réew yi ñu sanc jug, di xare ngir goreel seen bopp, soril senn bopp ag canc, ak lépp lu ko jege ci xeeti moomadi sa popp, ak tembadi.
Bu ko defee, benn dal (principe) daal di feeñ ci Tugal, mooy dalu “koom-koom bu gore bi walla bu af bi” (bu libre bi) am te taxaw ci nosteg bopp-alal (système capitaliste) . Loolu nag mi ngi am ci ginnaaw bi ndefar gu yees gii soppikoo dem ci noste gii, li ko waral di yitewoo gu bari gi mu yitewoo ci ñu sos ay isin yu mag, ak isin yu mag yii, yitewoo gu tar gi ñu yittewoo alal ju bari ngir taxawal leen, sos leen.
Nguuri Tugal yi, jàpple woon nañu noste gii te dëgëral ko ci mbooleem li ñu man, am ko ciy man-man aki kerkeraan . Ci noonu wartéefi góornamaa yi gën a yaatu, gën bari ci mboolaayi ndefar yi. Loolu yobbu leen ci ay wartéef yu mel ni sonn ci mbiri mboolaay yi, te yittewoo leen, sosal leen ay jàngu (leekol) aki daara yu mag, ak sonn ci mbiri wér gu yaram, ak lepp lu yitteel mboolaay gi maanaam (societe bi).
Ci noonu ay boroom xam-xam aki bindkat daal di feeñ, yoo xam ne seen liggéey bépp ñi ngi ko jëmale ci luy dundal mboolaay gi, suqali ko. Ay gisiini politig yu yees feeñ, yoo xam ne bokk nañu ci li fi indi xalaatu politig bu Tugal bu yees bii tay.
Góornamaay Tugal yi duggsi nañu ngir aar liggéeykat yi, ci noonu ñu yamale waxtu yi ñuy liggéey, def leen leegi ñuy: 7 – 8 waxtu, te bu njëkk 12 – 16 waxtu lañu woon. Ñu ñëwati indi fi noppaluy tawat yi ak yu njeextel-ayu-bis yi ak yu at yi . Ñu defati ay liggéey ngir yekkati seen payoor yi, jéemati ba seenug dund ak seeni dëkkuwaay gën a baax.
Man gi réewi ndefar yi man a doxal seen mbiri réew, feeñ na, te am bi réew yooyu amee alal ju doy ak ngànnaay yu yees te xereñ . bu ko defee, nga gis réewi Tugal yi sukkandiku ci ndefar, ëpp doole fuuf yi sikkandiku ci mbay, ak ngànnaay yu yàgg, yi ñu miinoon.
Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gi ci Tugal jur na ay gàddaay yu mag, juge ci àll yi, ak dëkk-dëkkaan yi, dem ci taax yi ak dëkki ndefar yi, loolu nag mi ngi am ci bi isin yi yokkoo, jumtukaayi ndefar yi gën a xereñ cig wàll, moomeeli mbay yu mag tàmblee feeñ ci Tugal, la ko dale ca ñaareelu xaaju xarnub fukk ak juroom ñatt g, rawati na ci Angalteer ci geneen wàll.
Bu ko defee, baykatu Tugal bi moom gisoon ne li ko gënal daal mooy mu dem ci isin yii nga xam ne li ñu koy fay moo gën a wóor te gën di lu ñu xam, te bàyyi mbay mii nga xam ne leeg-leeg mu baax, leeg-leeg du baax, ak jafe-jafe yi mu àndal, muy njaay meek toppatoo gi.
Lii mooy li waral ñiy liggéey ci mbay néew, te wàññiku, ñi dëkke kaw gi gën a néew, loolu it jur yokkug ñi dëkke ci taax yi, bu ko defee, am lu juddoo ci loolu, mooy néewug njóoxiitum mbay mi , te loolu it tax na njëg yi aju ci mbay ak li ciy juge gën a seer.
Beneen jafe-jafe daal di juddooti, mooy bu aju ci dëkkuwaay ñeel way gàddaay yu bees yii gàddaaye kaw ga ngir dëkksi ci taax yi, di wër liggéey. Ci noonu ay barabi dëkkuwaay yu xat tàmblee feeñ ci wetu fi isin yi nekk. Di dëkkal lu sakkan ciy nit, te matalewul li ñu laaj ci dëkkiin wu baax te xellu. Ci noonu wér gu yaram dajeeki jafe-jafe yu rëy a rëy , jikko it naka noonu. Jafe-jafey liggéeykat yi gën na a yokku, bi ñu demee ba li ñu leen di fay manatul a faj gën ja’a néewi seeni aajo, ngir seerug dund gi.
Beneen jafe-jafe bu mboolaay bu bees amati, ànd ak yewwuteeg ndefar gi, ak ag jëmam kanam, loolu mooy ne lu bari ci jigéen ñeek xale yi, leegi dañoo tàmbli di liggéey ci isin yi, te kat kenn soññu leen ci ku dul boroom isin yii nga xam ne li leen ñoroon weesuwul nu ñu man a gën a ame ay liggéeykat ba gën a man a néew lu ñuy fay, ginnaaw liggéey bi ci isin yi laajul doole ju rëye noonu ngir man ko. Loolu tam jurati yeneen jafe-jafey mboolaay, ndax tax na ba jigéen bàyyi fi ay liggéeyi boppam, dem ci isin yi, xale yi it bàyyi njàng mi, te loolu ag pert manu koo kawe, ndax xale yi ñooy yaakaari ëlëg.
Ag yàqu-yàqu tàmblee feeñati ci wërlaay gu mboolaay yi, ci Tugal, loolu nag mi ngi am bi ag ñàkk-liggéey walla ag liggéeyadi tàmblee tas ak a yaatu ci Tugal, ci liggéeykat yu góor yii nga xam ne dañoo tàmbli woon a nekk ay jafe-jafe dëgg, ci kanamu goornamaa yi, di yëngal, tey sàkku nu ñu leen lijantile seen jafe-jafey liggéey yi. Ci noonu goornamaa yi daal di def ay àtte , indi ay sart yu nos liggéey bi, aar liggéeykat yi ci fuqaleg boroom bopp-alal yi moom isin yi.
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix bu Abdu Xaadir KEBE


text:
Si gare bi lako fekkeu,
Le bi gare fekkeu Lako,
Mi ngui sanguo seur
Mi Ngui Sanguo Seur
Té beut yi di takkeu,
Té BEUT yi dans takkeu,
Ma dal di koye nougnou
Ma dal dans Koye nougnou
Mou dal di maye faye ,
Mou dal dans maye faye,
Dal di maye yédeu ci adouna bou yakhou bi
Dal, maye yédeu yakhou bou bi ci Adouna
Mane douma fatté!
Mane Douma Fatte!
Ah mani ah mani!
Ah ah Mani Mani!
Man douma fatté bamako lii mani lii mani!
Homme Douma Fatte bamako lii lii Mani Mani!
Mane douma fatté!
Mane Douma Fatte!
Kerok lama khamal louma khamoul woone ci diamono bou yakhou bi yénene ak yénene;
Grattez le vieux Khamal louma khamoul woone yakhou bou bi ci diamono yénene yénene ak;
Balaa maye dougeuti mane ci loumou meuneu doone
Balaa maye dougeuti ci crinière Loumou meuneu Doone
Dinaa fattélikou ndaw sossou
Dinaa fattélikou Ndaw Sossou
Limouma wakhoone!
Limouma wakhoone!
Souy souy sou sou sou sou sou sou souy!!!!!!!
Souy sou sou sou sou sou sou Souy Souy!!!
Ci gare bi lako fekkeu mi ngui sanguo seur té beut yi di takkeu,
Ci gare bi Lako fekkeu km Sanguo Ngui Seur té BEUT yi dans takkeu,
Ma dal di koye nougnou
Ma dal dans Koye nougnou
Mou dal di maye faye dal di maye yédeu,
Mou dal dal dans maye maye faye dans yédeu,
Maky yé maky maky yé maky yéééééééééééé!!!!
Maky YE YE maky maky maky yéééééééééééé!!
Waw kérok lama khamal louma khamoul woone ci diamono bou yakhou bi,
Grattez le vieux waw Khamal louma khamoul woone ci diamono yakhou bou bi,
Balaa maye dougeuti ci loumou meuneu doone,
Balaa maye dougeuti ci Loumou meuneu Doone,
Dinaa fattéli ko maky yé maky maky yé maky yééééééééééééééé!!!
Dinaa fattéli maky Ye ye ko maky maky maky yééééééééééééééé!
Ah mani ah mani!
Ah ah Mani Mani!
Douma fatté bamako lii mani lii mani!
Douma Fatte bamako lii lii Mani Mani!
Mane douma fatté bamakoooooooooooooooooo
Mane Douma Fatte bamakoooooooooooooooooo


text:
Ni ñuy jëfandikoo téere bu ndaw bii
Téere bu ndaw bii, dina la dimbali nga mën a jàng li nekk ci Kàddu Yàlla, Biibël bi. Aaya yi nekk ci njeexteelu xise bu nekk, dinañu la won fan ci sa Biibël nga mënee liir tontu laaj yi ñu def ci mbind yi gën a ñuul.
Sooy liir aaya yi ci sa Biibël, nanga xool naka la aaya yi di tontoo laaj yooyu. Seede Yexowa bu mu mënta doon mën na la dimbali nga xam li Mbind mi wax. — Jàngal Luug 24:32, 45.
Xamal lii : Téere yi ñu lim yépp ci téere bu ndaw bii, Seede Yexowa yi ñoo ko defar.
XÓOTALAL WAXTAAN BI
KU BËGG JÀNG BIIBËL BI
Njàngum Biibël, naka lañu koy doxale ?
Ci àddina si sépp, Seede Yexowa yi dañu leen a xamme ci njàngum Biibël bi ñuy defal nit ñi. Xoolal ni muy deme.


text:
Ndaali-Maali walla Mande benn la woon ci nguuru nit ku ñuul yu mag yi nekkoon démb ci déndub Afrik. Moo fi wuutu woon ndaali GANA ci Afrik sóowu-jànt. Gana moom itam moo donnoon jàllooreey yeneeni nguur yu mel ni Aksum , Kuus, Nibi ak Misiraay-démb bu Buur-Fari ya.
Ndaali Maali jàpp nanu ne ca 10eelu xarnu ba ci 14eelu xarnu ba la fi nguuram lawoon, ëmboon réew yi téy: Maali, Senegal, Gambi, Gine, Niseer, ak bëj-boppu Gànaar…Ña fa doonoon Buur-daali seen jàlloree jàll xarnu yi ba yegsi ci nun: ñoom Mansa Musaa, Sumaaworo Kante, Sunjata Keytaa ak ñeneen. Booba Afrik a yore woon wurus àddina si, nit di jógge fu nekk di waliwaansi di wutsi xam-xam.
Tekki bii nu leen fi indil téy nag ay-boroom xam-xami cosaan yu mag yu Senegaal, Mali, Gine ay gawlo ak ñeneen ñoo dekkalaat ca Kankan (Gine) sàrt bi doon doxal ndaali Maali. Maanaam na ñu tërëlewoon seen jëflaante ci seen biir sosiete ci fànn yépp: koom-koom, politik ak yeneen. Kon sàrt bii téy bi réew mu mel ni Senegaal tollee diggante ba ñépp aj seen noo di dégglu li àttekat yiy saytu sàrti-réew mi di nara doggal jëmale ko ci kandidaa bi njiitu-réew mi bëgga doonaat, téy la maanaa sàrt bii gëna fésati. Wante su weesoo loolu itam mënees na cee jàngat lu bare ci ni Maam yi gise woon àddina, seen farlu ak seen mandute.
I NEKKANDOO CI BIIR ASKAN WI
Matukaay 1eel:
Askanu ndaali Maali pegg yi ñoo ko sos:
. 16 xalakat walla “ton ta jon”
. 4 njabootu garmi walla “mansa si”
. 5 njabootu sëriñ walla “mori kanda”
. 4 peggi liggéykat yi walla” nymakala”
Pegg bu nekk dafa am ay wareef ak ay sas.
Matukaay 2eel:
Peggu liggéykat yi “Ñamakala” dafa war wu fu tollu di wax dëgg seeni njiit, di leen digal, di saytu ci seen làmmiñ ak seen jëf yoon yi ak sàrt yi ñu tëral ci ndaali Maali.
Matukaayu 3eel:
“Morikanda” yi walla sëriñ yi ñooy sunuy sàng te ñoo ñuy yar ci diine lislaam. Kon ku nekk yoreel na leen njukkël te war na leen a weg.
Image
Matukaayu 4eel:
Askani ndaali Maali ay maas ñoo ko bokk. Maas bu nekk day fal njiitam. Ñi bokk benn maas ñooy nit ñi (góor walla jiggéen) yi seen magante weesuwul 3 at.
“Kangbe yi”, walla maas yi nekk diggante ndaw ñi ak mag ñi, dañoo wara bokk fa ñuy fasee tëral yu am solo yépp yi soxal sosiet bi.
Matukaay 5eel:
Nit ku nekk ci askan wi yelloo na dund, yelloo na karaangee ci yaramam. Képp ku faat bakkanu keneen nit, yoon di na la natt ñu faat sa bakkan.
Matukaay 6eel:
Taxawalees na ngir xeex yaafuus ak yàccaral, am yokkute, kuréel gu ñu tuddee “Könögbèn wölö”.
Matukaay 7eel bi:
Diggante waaso yi ci biir Mande sàkkees na ag kàll ci seen diggante ñoom ñépp ag lees di tuddee “Tanamanyöya”. Ñoom ñépp ay doomu-bàjjan lañu maanaam, jottee seen diggante warula ëpp loxo mukk, te war nañu di nawante ak di weggante fu ñu tollu.
Naka noonu diggante ay goro, diggante maam aki sëtam kaf ak fo ak ree fu ñu tollu moo leen war.
Matukaay 8eel:
Njabootu Keytaa ñooy njaboot giy jiite ndaali Maali.
Matukaay 9eel:
Yaru gone yi askan wi yépp ci wara farlu, ba tax askan wépp ay baay di ndéy ci tuut-tànk yi.
Matukaay 10eel:
Nañu baaxoo di jalewante saa su nit genne àddina.
Matukaayu 11eel:
Su seen jabar walla doom dawee làqu ci seen dëkkandoo bu leen ko fa topp.
Matukaayu 12eel:
Ndegam ndono néegu-baay a ko yelloo, bu leen fal mukk doom bàyyi baay fekk kenn ci baayam yaa ngi dund. Bu leen jox mukk ndogal ab xale ngir rekk am-amam.
Matukaayu 13eel:
Buleen tooñ mukk “Ñara yi” (manaam boroom-kàddu yi)
Matukaayu 14eel:
Ñeel leen fu ngeen tollu jiggeen ñi, sunuy yaay.


text:
UBBITE
Ñu jàpp te nangu ne sagu doomi aadama ak sañ-sañam yépp-dañu yam te kenn mënukóo jalgati, te lu lépp nekk na cës laay ci taxufeex ci mbirum àtte ak jàmm ci biir àdduna.
Ñu jàpp ne ñakk xam ak soofantal sañ-sañi doomi aadama indi na aymusiba yu tar tax képp kuy dund fippu. Temano egsi na ba mu nekk ci doomi aadama ñu mën a wax, xalaat, ci seen coobare, bundxatal, nàkk dëddu leen.
Ñu jàpp ne am na solo lool ñu aar sañ-sañi doomu aadama ak ay matukaay ci wàllu yoon; ngir doomu aadama moomu kenn du ko sonal, muy fippu ci nootaange ak lu koy bunduxatal.
Ñu jàpp ne am na solo lool ñu góor-goorlu ba gën a rataxal jokkalante gi diggante xeet yi.
Ñu jàpp ne ci bataaxal boobule mbootaayu xeet yi yeesalaat na ay pas-pasam jëme ko ci sañ-sani doomi aadama yu tolloo, ci sag, ci bir lépp lu aju ci dundin diggante góor ak jigéen, ci biir tawfeex gu yaa.
Ñu jàpp ne réew yi ci bokk jël nañu ay matukaay ngir dëgëral jokkalante gi ak mbootaayu xeet yi, ñu naw it bu baax sann-sañi doomi aadama ak tawfeex yu wóor ci biir àdduna yépp.
Ñu jàpp ne ànd taxawal sañ-sañ yeek tawfeex yi nekk na lu am solo lool ngir, darajaal matukaay yooyu.
Ndaje mu mag mi biral na ci bataaxal bii ne xeet yépp, réew yépp ak kurel yépp ñu jàpp li ci nekk, ci seen xel, te ñu góor-góorlu, ñu jaarale lii lépp ci njàng mi ak yar gi.
Ñu lawal sañ-sañ yeek taawfeex yi jël aymatukaay ci biirak bitim réew.
Ñu nangu te di doxal fépp ci anam gu wér ci biir xeet yi sosoo ci réew i bokk ci mbootaay gi ak gox yi bootu ci ñoom.
1. Matukaay bu jëkk bi
Doomi aadama yépp danuy juddu, yam ci tawfeex ci sag ak sañ-sañ. Nekk na it ku xam dëgg te ànd na ak xelam, te war naa jëflante ak nawleen, te teg ko ci wàllu mbokk.
2. Naareelu matukaay
Ku ne mën naa wax ne am na ay sañ-sañ ak ay tawfeex yu sosoo ci bataaxal bii te amul xeej ak seen, rawatina ci wàllu xeet, melo, awra, làkk, diiné, peete ci wàllu politig, xalaat, réew mbaa askan woo mën ti sosoo, ci it wàllu juddu alal ak lu mu mën ti doon.
Rax sa dolli amul xeej ak seen ci politig, yoon, mbaa doxalin wu aju ci bitim réew mbaa suuf soo xamne nit ki fa la cosaanoo; réew moomu mbaa suuf soosu moom na boppam walla deet, mbaa ñu yamale yengu-yëngoom.
3. Ñatteelu matukaay
Nit kune war naa dund ci tawfeex ak kaaraange.
4. Ñeenteelu matukaay
Waruñoo def kenn jaam mbaa mbindaan. Njaam ak njaayum jaam nanguwunu ko ci anam gu mu mën ti doon.
5. Juróomeelu matukaay
Waruñoo mbugal, tutal, mbaa teg kenn lu metti lool lu yelloo wul ak doomu aadama.
6. Juróom benneeli matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ ñu war kaa nangul darajaam ci wàllu yoon.
7. Juróom benneeli matukaay
Ñépp a yam ci kanamu yoon. Te it amul xeej ak seen, ku ne yoon woowu war na laa aar. Népp war nañu leen aar ci luy jalgati liñu tënk ci bataaxal bii ak bepp yëngu-gëngu buy indi par-parloo.
8. Juróom natteelu matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ dem ci berebi àtte kaay yi ci reewam saa yoo xamne sañ-sañam yooyu dëppook sàrti réewam mba yoon jalgati nañu ko.
9. Juróom ñentteeli matukaay
Menuñoo jàpp, tëj, mbaa genne kenn réewam te tegunu ko ci yoon.
10. Fukkeeli matukaay
Ci lu wér, nit kune mën naa egg ci berebu atte kaay wax li ko naqari ci anam gu jub, te baña ànd ak par-parloo, ne dañu ko taxal.
11. Fukkeeli been matukaay ak benn
- Bépp nit bu ñu taqal cimbir mu tar jàppe nanu ko ku set ba loolu ñu ko taxal leer nàññ ginnaaw bi ñu ko attee. Te ñu taxawu ko ci lépp lu koy aar ci atte boobule.
- Duñu tëj kenn ci ay jëfam mbaa lu mu fàtte mbete loolu mu jëf ci jamono jooju nekkul mbir mu tar ci wàllu yoon, ci biir ak bitim réew. Foofu it yoon du ko teg lu dul limengóok li mu def ci jamono jooju.
- Fukkeeli matukaay ak ñaar
Kenn warula xuus ci dundinu doomu aadama, bu njabootam, ci lu jëm ci këram mbaa lu mengóok moom, di damm it jarajaam.
Buñu jalgatee yii nit kune am na sañ-sañ ñu aar ko ci wàllu yoon.
13. Fukkeeli matukaay ak ñatt
- Nit kune am na sañ-sañ wëndeelu ni mu ko neexe, tànn it dekkuwaayam ci biir réew bu mu mën ti doon.
- Nit kune am na sañ-sañ génn réew mu mu mën ti doon. Fimu dëkk it bokk na ci-ak it dellusi ci réewam.
- Fukkeeli matukaay ak ñent
- Nit kune bu ñu ko mbugalee am na sañ-sañ làqu ji, mbaa ñaan ñu làq ko ci yeneni réew.
- Su fekkee ne nit ki dañu koy toppu ginnaaw bi mu defee jëyyi, mbaa yëngu-yëngóon méngóowul ak li mbootaayu xeet yi tëral, sañ-sañ boobu.
- Fukkeeli matukaay ak juróom
- Nit ku ne am na sañ-sañ xeetoo cim réew.
- Mënuñu ne nit ki xeetoowul cim réew te teguñu ko fenn, mbaa ñu xañ ko sañ-sañ su bëggee soppi xeetoom ak réewan.m
16. Fukkeeli matukaay ak juróom benn
- Jigéen mbaa jóor saa yu matee amul xaaj ak seen, ak waaso bu mu mën ti bokk, réew, mba diiné am na sañ-sañ sëy ak it sos njaboot. Ñoo yam it sañ-sañ, balaa ñuy sëey, ci biir sëy ak it bu seen sëy tasee.
- Sëy kenn menunuko fas, xanaa lu jiitu ku ne ci way-dencante yi joxe xalaatam.
- Njaboot nekk na menneef gu am solo ci askan wi.
- Fukkeeli matukaay ak juróom ñaar
- Ngay dund yaw doww mbaa ak mbooloo am nga sañ-sañ am loo moomal sa bopp.
- Menuñoo xañ kenn am aman.
18. Fukkeeli matukaay ak juróom ñatt
Nit kune am na sañ-sañ xalaat ak sa goom ci wàllu diine, soppi it diineem mba ngëmam, am na it tawfeex feeñal diineem, mbaa ngëmam, ak mbooloo, mbaa moom doww, fu àdduna daje mbaa deet, jarali ko ci njàngale mi, ci ay jëf, ci jaamu yi ak xarbaax.
19. Fukkeeli matukaay ak juróom ñent
Nit ku ne am na sañ-sañ wax mbaa bind lu ko soob. Ci waxam yooyule kenn menuko ce bundu xatal. Te it am na sañ-sañ di gëstu, di jot, di wasare ci anam gu yaa ay xabaaraki xalaat ak ay jumtukaay yu mi Men ti jefandikóo.
20. Ñaar fukkeeli matukaay
- Nit kune am na sañ-sañ woote ab ndaje, mbaa sos mbootaay ci jàmm.
- Mënuñoo bokk loo kenn ci mbootaay te àndu ci.
21. Ñaar fukkeeli matukaay ak benn
- Nit ku ne am na sañ-sañ bokk ci ñiy doxal mbiri réewam. Mu teewal fa boppam, mbaa mu yabal ab ndaw mu teewal ko fa.
- Nit ku ne am na sañ-sañ, amul xeej ak seen liggéey ci bépp béréb buy doxal mbiri réewam.
- Pas-pasu askan mooy cëslaay buy dëgëral lépp luy doxal réew. Pas-pas gile war na feeñ ci palin yu yiw yu ñu wara amal léeg-léeg ci tannin gu yaa te am sutura,mbaa topp yoon wu wóor wu andak taw feex ci wàllu pal.
- Ñaar fukkeeli matukaay ak ñaar
Nit ku ne meññeefu askan wi am na sañ-sañ ñu aar ko ci giru dundam. Ci dundam war na ci am xol bu sedd ci sañ-sañam yooyu, lu aju ci koom-koomam, ci dundinam ak ci lépp lu aju ci aadaam te di ko jox maanaa ak yookkute gu ànd ak tawfeex ci wàllu darajaam, loolu lépp nag ku ne doomu réew mi indi dooleem ak di jokkalante ak bitim réew te mu méngook tërërin ak am-amu réew mu ne.
23. Ñaar fukk ak ñatteeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ liggéey, tànn it ci eanam gu ko neex liggéeyamm te mu dëppóok ay sàart yu yam te baax ci wàllu liggéey. Te it ñu aar ko ci ñàkkub liggéey.
- Amul xeej ak seen ku néppam nanu sañ-sañ ñu fay leen, te loolu méngóok li mu aliggéey.
- Keépp kuy liggéey am na sañ-sañ ñu jox ko pay gi mu yellool, baax te mën koo dundal ak njabbotam te mu yellook sagu doomu aadama, mu mottaliku it ak yeneeni pexe su mënee am ngir aar dundinam.
- Nit ku ne am na sañ-sañ samp mbaa bokk ci ay kurel yu koy taxawu ci wàllu liggéeyam.
24. Ñaar fukk ak ñenteeli matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ noppalu, feexal xolal ak it di yamale diirub liggéeyam ak it léeg-léeg muy për, bër gu ànd ak xaalis.
25. Ñaar fukk ak juróomeeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ am dundingu yamamaay ngir dëgëral wér-gi-yaramam, raataageem ak bu njabootam, lrawatina ci wàllu lekk col, dëkkuwaay, lépp lu aju ci wàllu paj ak bépp yëngu-yëngu gu am farata ci wàllu dundam. Am na it sañ-sañ ñu aar ko bu liggeeyatul bu feebaree, bu amee laago, ñàkk saxnaam mbaa sërinam, mbaa màgget, mbaa mu ñàkk li muy suturloo ci anam yu dul ci cootareem.
- War nañu beral loxo, dimbali képp ku tollu ci am doom ak it gune yi. Bépp xale bu juddu ci sëy, mbaa bu judduwul ci sëy ñoo bokk benn anam buñ leen di aare.
26. Ñaar fukk ak juróom benneeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ ñu jàngal ko, njàng mi waruñu ci fayaku lu mu bon bon ci njàng mu suufe mi te am solo. Njàng mu suufe mi lu war la. Njàng mu xarala mi, te it aju ci wàllu liggéey war nanu koo wasaare. Amul xeej ak seen njàng mu kawe mi ubbil nañu ko képp ku ko yelloo.
- Njàng war naa indi naataange gu yaa ci ddoomi aadama te it war na dëgëral ñu naw sañ-sañi doomi aadama aki tawfeexam ci anam gu yaa-wat na it rataxal déggóo gi ak yokkute mbootaayu xeet yi ngir jàmm sax.
- Waajur yi ñoo jëkk am sañ-sañ ci anam gi ñuy yare seeni doom.
27. Ñaar fukk ak juróom nenteeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ bokk ci dépp lu aju ci caaday askan wi, di bànneexu ci lu cu aju ak it bokk ci lépp luy suqali xarala gi ak lu ciy meñ.
- Nit ku ne am na sañ-sañ ñu aaral ko lépp lu aju ci lu mudefar ci wàllu la xarala, mbind mbaa lu aju ci wàllu caala.
- Ñaar fukk ak juróom natteeli matukaay
- Nit ku ne war naa tawaxu dëpp lu aju a askan wi, ak lu aju ci bitim réewam ba sañ-sañ ak tawfeex yi bataaxalu xeet gi ëmb mën a sax.
29. Ñaar fukk ak juróom nenteeli matukaay
- Nit ku ne am na ay wareef yu ko war digganteem ak dëkkandoom yi ngir dëgëral ci anam gu ya darajaam.
- Nit ku ne buy doxal ay sañ-sañam aki tawfeexam war naa sallook li ko yoon may, ngir mu mën a nangu, naw, sañ-sañ nawleem ba léepp lu aju ci yiw, teey ak naataange gu yaa sax ci askan wi.
- Sañ-sañ yeek tawfeex yi mënuñukoo doxal ci anam gu deppoo-wul li mbootaayu xeet yi misër mbaa taxawal.
30. Fanweereeli matukaay
Ci fànn gu mu mën ti doon ci bataaxal bii, bépp réew, mbootaay mbaa nit, warul doxal mbaa def luy yàq sañ-sañ yeek tawfeex.
jukki bi: un.org