text:
Taariix
Mooy xam-xam bi'y gëstu la xewoon demb. Di itam mbooleem ay Jëf ak ay xew-xewu demb, la ko dale ca ña nu jiitu woon ba ci nun. Taariixkat mooy ki'y gëstu di bind ci wàllu taarix
Xam-xamu taariix moo nuy melalal mbiri dëkk yeek dëkk-dëkkaan yu yàgg ya, ci biir jamonoy taariix, ak mbiri seen way dëkk. Da na nu waxal it ca dund ga fa amoon. Ci gàttal daal, xam-xamu taariix day gëstu li-wéyi nit (dembam) cig matale. Da na wuññi (feeñal) it nekkiin ak dundiin yi nga xam ne nit jaar na ci jànkoonteek ñoom ci dundam gu gudd gi, ci biir ay jamono yu dabante te toftaaloo, bu ko defee mu gëstu anami jëm-kanam yi nga xam ne nekktéef bii (di nit) amal na leen ci taariixam bu gudd bi, ci noonu loolu jural ñu ñu jange ci daj-dajam (li mu jot a dund) yooyu wéy, aki ndamam, te jéem a moytu ay pakkastalam aki rëcc-rëccam ya jàll.
Bu lii amee nag dina nu gis njariñ ak ngënéeli gëstug xam-xamu taariix.
- Lenn ci taariix bu àdduna bi
Tëraliin
Li ñu jublu ci jàng taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Taariix dinanu ko jang ngir mu yombalal ñu xam mboolaayi nit ñi ci anam gu xereñ, te dégg (nand, gis), xàmmee it buum yi leen boole.
Gëstu dundug buur yeek imbraatoor yi rekk du lenn rek li nu war a yitteel ci taariix, li ci gën di farata kay mooy gëstu dundug mbooloo yi ak bennaan yi (benn-benn nit ñi). Ak gëstu jafe-jafe yi daa yeesu ci seenug dund bis bu Yàlla sàkk, te jéem leen a wutali saafara yu dëppoo, ba maas giy ñëwi ëlëg man cee jariñu.
Digal taariix (wutal ko aw dig)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngir digal ab xew-xew fàwwu mu am ab tombub boy (fa muy dooree). Ay tombi boy yu bari nag am nañu te taariix man na cee tàmbalee. Nasaraan yi ñoom seen tombub boy mooy juddug Yonnant Yàlla Isaa, ca lañuy taariixe seeni xew-xew, bu dee jullit ñi ñoom seeni xew-xew ñi ngi leen di wutaluw dig wu bawoo ca gàddaayug Yonnant bi(j.m) juge Màkka ga mu ganee àdduna, dem Madiina. Xew-xew bii nag mi ngi fiirook (dajeek) atum 622 ci taariixu juddug Yonnant Yàlla Isaa.
Jamono yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Donte taariix mooy la xewoon ba àdduna sosoo ba léegi, taariixu nit ñi, suuf si, jawwu ji,... Waaye ci déggoo taariix ñu ngi koy tàmbalee ca ba ñu sàkkee mbind, séddale ko ci ay jamono. Li nga xam ne ay téere yu ñu bindoon moo ñu ko xamal.
Njëkk-taariix(mooy taarixu ñi fi nekkoon laataa sàkkug mbind)
Taariix( mooy lépp li xewoon ca ba ñu sàkkee mbind ba leegi). Taariix ci boppam dañu koo sédale ci ay jamono.
Jamono ju yàgg ja: (feeñug nit ci suuf ba daanu'g nguuru rom gu mag ga ci 476)
Jamono ju diggu ja: ( ba feeñug Amerig ci 1492)
Jamono ju bees ja: (ba fippug waa-frãs ci 1789)
Jamono ju mujju ji:( ba ci sunu bis yii)
Njëkk-taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boroom xam-xam yi, ginnaaw gëstu gu ñu def ci suuf si, wuññi nañu ay jeexiit (reste;vestige;trace) yu yàgg: ay jumtukaay, ay xor, ay doj, añs yuy tegtale ne suuf sii déy aw nit dëkke woon na ko njëkk ay junniy at, jamono jooja la nuy tudde njëkk-taariix.
Moom nag mi ngi séddaliku ci ñaari xaaj:
- Jamonoy doj wu ñu yatt
- Jamonoy doj wu ñu xacc (wu ñu ñawal)
Ci ngënéelul jeexiit yii lanu xame njëkk-taariix. Nit ci jamono jii da daan tuxu rekk, di jëfandikoo ay ngànnaay aki jumtukaay yu njëlbéenu (primitive) (doj yu ñu yatt, ay ngànnaay, ay xeej aki xepp). Bi jamono gënee dox, seen dund gi soppiku, ñu xam leegi sawara, jëfandikoo ko ci togg ñam yi. Ci jamonoy doj wu ñu xacc wi, lañu tàmbalee dajaloo, sóobu ci mbéy, sàmm ak ràbb ak liggéey jumtukaay yu xànjar yi, tàmbali it di def yenn liggéeyi fànn yi niki bind ci doj (ciseler ;graver), ak yatt. La ko dale ca 3500 n.j.g (njëkk judd gu yonnant Yalla Isaa), la weñ feeñoon, ñu fent it mbind. Bi weñ feeñee, fentees it mbind la njëkk taariix jeex, taariix daal di tàmbali.
Ñenn ci ay taariixkat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Seex anta Joob(Cheikhe Anta Diop)
Paate sow
Téerekaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
paate sow (wo): Dembi Senegaal, 1998


c: text/html

text:
Suuf
Suuf si, mooy ñetteelu àdduna bi gën a jege jant bi, moom nag man nan koo woowee "Suuf si" walla "Àdduna bi", walla "Àddunaay Suuf" walla "Àdduna ju Baxa".
Suuf si nag bari na ay mindeef yu fi dëkk, nit ci la bokk, ci li nu xam fii rekk la ag dund am. cig xayma, boroom-xam-xam yi nee nañ, Àddunaay Suuf, mi ngi sosu am na 4,57 miliyaari at, te ag dund mi ngi juddu ci kawam ci diirub benn miliyaar ciy at. Moom nag jawwam soppikuna ci anam bu waral wërlaayam doon guy dundeef man a juddoo.
Kaw Suuf gu biti gi nag dafa séddatleku ci ay doj yu dëgër yu bari, di yëngu ci lu bari ci kawam ba leegi mat na miliyoŋi at. Daanaka 70% ci kaw Suuf si ay mbàmbulaani ndoxu xorom a ko muur, li ci des di ay gox aki dun. Ndox mu yollaakon mi ñu jàppee ne mooy yor dund, ci ni ñu ko xamee, Suuf si rekk mooy àdduna bi ñu gisagum bu ko am ci kawam. Ci biir Suuf si nag la fa na ne mooy: magma bi, ab saalub biti bu yollaakon biy jur toolu bijjaakon bi, ak saalub biir bi nga xam ne weñ la.
Suuf si day am ay digaale ag yeneen mbir yi ne ci kaw jawwu ji.
Diir bi Suuf si di def ngi man a def ab wër bu daj ci jant mooy 365,26 bés (bés di 24 waxtu)
Taariixam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boroom-xam-xam yi àgg nañ ci man a xam yenn xibaar yi ci dembi Suuf si. Suuf si ak yeneen àddunaay nosteg jant bi ñoo ngi juddu am na booba ak léegi 4,57 miliyaar ciy at, doore ciw niirub jant(nébuleuse solaire), di ab donjub pënd ak gil(gaz) gu bàyyeekoo ci juddug jant bi. Ci ndoorteel gi muy ruy, wàllu Suuf si féete woon biti tambalee sedd, dem ba doon ab donj bu dëgër bi ndox tambalee dajaloo ci jawwam. Yàggul dara weer wi dal di ciy tegu, boroom-xam-xam yi, ci lu wóor jàpp nañ ne mi ngi juddoo cib mbëkkante ci diggante Suuf si ak benn mbir bu réyaam matoon 10% gu Suuf si. Benn xaaj bi des ci Suuf si(yokk réyaayam), beneen bi nekk weer wi, dend ak moom.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saate fa yeene moseena and na cosaan fa mosu,to a ref’u yiit saate cedo ngaynaak fo a qooq a andit’e yo boo xaye.
Maaga o kiin roog oxe ref siriñ Muhamadu lamin baara juuf a fi’taa gamo,a fokataa maaga wiin roog a layaa fa den an refu o tuleer oxe Muamat sallalaahu Alayhi wasalam jam fo oten,ndaa a naanga tarinaa teen xa taalibe xe njangtoog na na daara um alxuraan,goornoor fee a njaareem fa perefe a naanga yooniidaa fa sandar moori ndulo fa meer paataar saambe,da ngeenwaniid a peresdaa maki sal na bes feene,baa nqes na a mbudin a kaamiil alxuraan,daayira ke siyaare aa boo roog a yaar Siriñ baara dalin genar we peresidaa a joktoor fa den a salan maat ne fo saax le fop,da tagasaa o tuleer oxe baa ndetna boo roog a feediidaa o siriñ xe dakwiid a andin wiin we an refu o tuleer oxe xar roog a simu wiin goor fo rew,a dakin wiin we na roog a salan a den fop a ndakoox no pind den fo caate den.
(Siriñ baara sam roog a waasin meen toota yoon fo o wod)
KHIRENA: JIBI BONJE NJAAY


text:
Melosuuf
Tëraliin
Xamale Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Melosuuf mooy xam-xam biy settantal ak a leeral feeñtey yaram yi walla jëmm yi ak yu dundat yi a yu nit ñi ci kaw suuf si ak gëstu gi aju ci ni ñu séddalikoo.
Li muy wund ak li mu doon[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Séwogaraafi baatub gereg la, boo ko doon firi ci wolof muy “melal suuf si”, maanaam wax ni mu mel, ni mu nekke.Moom nag baat la bu tukkee ci (Geographica): baatub gereg bob cosaanam mooy (Geography),muy ñaari baat yu ñu boole ñuy benn bu njëkk bi mooy tekki melo, walla nataal (Graphica), ñaareel bi di Geo di tekki suuf.
Bu nu sukkandikoo ci loolu danu naan Sewograafi walla Geographia mooy “melal suuf si” walla wax ni mu mel, xam-xam bii noonu la tàmblee woon, ndax ca njëlbéen ga, tukkikat yi daa wër di gëstu dañu daa bind li ñu gis ci dëkk yi nu romb ak gox yi ak diiwaan yi ñu siyaare, leeral, melal ni ñu leen gise, fekke leen ni. Sewogaraafi nag déggoo nanu ci séddale ko ay xaaj ñooy yii: Séwogaraafi bu dénd bi (nature), mooy biy sonn ci gëstu ni suuf si mel, ni mu bindoo ci wàllug jiyoloji, ak feeñte (fenomene)yu jawwu yi ak gàncax yeek dundat (animal) gu dénd geeg gu jeeri ji. Bokk na ci xaaj yooyu Séwogaraafi bu bidiw, li ko tax a jug di: jàng ni suuf si bindoo ak ab kemam, ni muy yëngoo, ak ni mu buloo ak séqoo gi mu am ak yeneen bidiw yi. Bokk na ci xaaj yi ba tay, Séwograafi bu nit: moom nag daa séddaliku ci :Séwogaraafi bu way dëkk yi (abitant), ak séwogaraafi bu koom koom ak bu politig, mooy gëstu ci goxi àdduna bi aki pegam (frontiere) yu politig, aki jafe-jafeem ak ña fa dëkk. Ak bu nataal yi walla bu lonkoyoon yi: moom mooy xam-xam biy yittewoo lonkoyoon sewogaraafi yi ak ni nu leen di sose. Bu yàggul bànqaas bu yees sosu na ci xam-xamu Sewogaraafi, mooy biy nos xam-xam yu sewogaraafi yi ak yëglu cig sori
Njariñul xam-xamu melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Melosuuf moom nekkatul rekk xam-xam boobu di melal feeñte yi (les phenomenes) di leen melal ak a leeral ci anam gu tond, gu soreek li am, waaye mujj na di xam-xam bi jagoo dox ànd ak jëm-kanamug xam-xam bu bees bii sukkandiku ci gëstu ak nattale, ak làmb ba daj, ak jëfandikoo misaal yi ak gis-gis yu yees yi, ci noonu la mujje di lu nuy doxal ci anam gi nuy tudde séwogaraafi bu kem ak séwogaraafi bu doxal walla dëppale “bu pratique” bi nga xam ne du nangoo beru wëliif soxlay nit yu mag yi, loolu nag li ko waral mooy li séwogaraafi làmbool yor ko ci man–manu dëppoo ak mbooleem xam–xam yi, moom mooy aji jokkale ji nekk ci diggante xam–xam yi di leen booleek a jokkale, bu ko defee di leen tàggat ngir ñu liggéeyal ko, di jël ci ñoom lu koy jariñ, di ko ràññale ak yeneen yi. At yu mujj yii seere nanu ag soppiku gu mag ci gérum séwogaraafi ak xam-xam bi mu ëmb, ak ci anam yi muy jaar ngir amal ay jubluwaayam aki xemmemtéefam. Man naa am nag mu bokk ci li indi coppiku gii: jëm gi nit ñi gën a jëm kanam, nga xam ne sax boroom xam-xami séogaraaf yi mujj nanu di gëstu ay mbir yoy bu njëkk xamuñu leen woon, ba sax kuy seetlu liggéeyu boroom xam-xam yii dana gendiku yittewoo gu dolliku gi nu sotti ci mbirum gëstu feeñte yi /phenomenes/ ak masala yu wuute yi aju ci dénd bi ak nit, ci anam gu wuuteek ga nu ko daa gëstoo bu njëkk, sababus loolu nag mooy jëfandikoo gi nuy jëfandikoo leegi ay jumtukaay yu xarañ te aaytal ci seeni gëstu, di dimbadikoo xam-xami takk yi (statistiques) ak yu xibaar yu jumtukaay yi ak mat ak misaalukaay yi (echantillon) ak xam-xamu xarala ak dénd (nature bi) ak kimya (simi). Jëm kanam gii am nag ci jëfandikoo jumtukaay yii ak ker-keraan yii (ces moyens) tax na ba ngérte (resultants) yu am solo juddoo ci, yu jañ séwogaraafi mu jëm kanam, def ko muy xam-xam bu jamonoo. Loolu sax tax na ba ñenn ñi di woowe jëm kanam gii am ci xamu melosuuf ((jeqiku walla fipp gu kemu ci xam-xamu séwogaraafi)), Jeqiku gii walla fipp gii waa melosuuf yi teeru nanu ko te màggal ko, ndax ngérum kem ay ngënéelam lu bari la, man naa am li ëpp solo ci ngënéel yooyu mooy ngérte yi mu lay àggale yépp ñooy gën a sew, gën a am maanaa, ngir seggat (analyse) gu xam-xam gi muy amal ñeel toftaloog mbir yi. Ceggat gu xam-xam gu melosuuf gii mooy wone noste (systeme) yi amal ay jeexiital ci amug feeñte yu wuute yi melosuuf di gëstu. Moom du doylu ci leeral feeñte yi rekk waaye day sukkandiku ci sabab yi sos feeñte yii.
Ëttub gëstu gu melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngir melosuuf man a génne, feeñal lëj-lëj ak jafe-jafe yi gawu cib gox walla ab diiwaan, li muy njëkk a def mooy digal ëtt boobu walla barab boobu , maanaam wutal ko aw dig ba ñu xam ne fii la, bu ko defee mu fésal séqoo (les relations) yi am ci diggante mbooleem xeet (element) yu wuute yu kojug dénd yi (naturel) ak yu kojug nit yi, ak nu ñu man a duggantee ci seen biir, ràbbaloo ni. Looloo tax séwogaraafi fi di boroom jikoo ju ràññiku, ndax danu koy gis mu tegub tànk ci xam-xami dénd yi, tegati beneen ci yu nit yi. Bu fekkee ne xam-xam yu wuute yi ci atum 1972 lanu leen raŋale, nos leen, séddale leen ñatti kuréel ñooy : xam-xami seggat yu nattu yi, xam-xami firi yi ak taawiil, ak xam-xami jam yi (yu critique yi), bu fekkee ne noonu la it melosuuf moom jël na mbooleem jikkoy yii kuréeli xam-xam . Jàng ëttub melosuuf dina feddali amug ay way nekk yu bari yu dénd ak yu nit yu lënkaloo yuy ràññikoo ci jëflante yu bari yuy am ci diggante way nekk yii, loolu moo lay won foofu solos boroom xam-xamu melosuuf, looloo tax nga gis gëstu ëttub melosuuf du yam rekk ci menn mbir walla benn feeñte bàyyi ya ca des, ak doonte ëttub melosuuf làmboo na mbooleem feeñte yépp, teewul gëstug feeñte yii day am cig beru tey natt tolluwaayu jëflante gii seggat ko, yillaal ko , ci lu dul muy sàggane benn xeet (element) ci xeeti ëtt bi. Ngir solos ëttub melosuuf Unesco saxal na ni nu koy jàngalee ci Tugal ci donga yiy door a dal, bu ko defee ñuy def aw doxaliinam ; sukkandiku ci dégg te xam juroomi laaj loolu nag mooy : ëtt biy jóox (biy produire) : bu ñu laajee njàggaan li jéego yi aju ci déggiinu ëtt biy jóox loolu man naa doon yoon wi ngir xam dëgg gi maanaam yewwu ci ne ëtt boo gis du lu dul melo ci meloy yëngu yi (maanaam mi ngi ci melow jóox) kon nag ngértel saxal yu tukkee ci nit ñi la (jeexiitalu jëfi nit)
Lonkoyoonu adduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boo gëstoo lonkoyoon (carte) adduna bi bu baax di nga ca gis dëgg yii :
- Kaw kol-kolub suuf si mi ngi ame ci jéeri ji ak ndox mi, bu ko defee jéeri ji yóbb ci benn ñeenteel, maanaam bu doon ñeenti xaaj la benn bi, ndox mi moom yóbb ci ñatti ñeenteel .
- Jéeri nag mi ngi ame ci juroom benni gox walla kontinã ( ci lu dul goxub dott (pole) bu bëj-saalum bi nga xam ne kenn dëkkewu ko ngir jawwu ak dénd bu méngoodi ba), juroom benni gox yii danu leen a toftale kem ni nu yaatoo :
1 – Goxub Asi : moo ëpp ci gox yi, ab tolluwaayam toll ci benn ñaareel 44 milyoŋi kilomet yu kaare , way-dëkk ya tollu ci 2200 milyoŋ ciy nit.
2 – Goxub Afrig : ab tolluwaayam di benn ñeenteel 30 milyoŋ ciy kilomet yu kaare , way-dëkk ya tollu ci 350 milyoŋ ciy nit.
3 – Goxub Amerig gu bëj-gànnaar gi: ab tolluwaayam tollu ci benn ñeenteel 24 milyoŋi kilomet yu kaare, way-dëkk ya tollu ci 270 milyoŋi nit.
4 – Goxub Amerig gu bëj-saalum gi: tolluwaayam toolu ci ñatti ñeenteel 17 milyoŋi kilomet kaare, way-dëkk ya tollu ci 300 milyoŋi nit.
5 - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj-saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.
5 – Goxub Tugal ab tolluwaayam tollu ci benn ñaareel 10 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 750 milyoŋ ciy nit.
6 – Goxub Ostraali : ab tolluwaayam tollu ci ñatti ñeenteel 7 milyoŋi kilomet kaare , way dëkk ya tollu ci 15 milyoŋi nit.
- Ndox yi nekk ci kaw kol-kol bi (globe) ñi ngi ame ci mbàmbulaan yi : ñoom ay diggante yu rëy lañu yu ndox, ak ci géej yi : ñoom ay diggante yu gën a ndaw lañu yu ndox . Bokk na ci mbàmbulaan yi : màmbulaan gu dal gi (moo ci gën a rëy) ak gu atlas, ak mbàmbulaan gu end gi ak gu bëj-saalum gi ak gu dott bu bëj-gànnaar bi(pole nord). Bokk na ci géej yi :géej gu diggu gi (mediteranee) gu xonq gi , gu araab gi, gu ñuul gi añs .
- Adduna ju njëkk ja walla ju yàgg ja – moom mi ngi ci xaaj bu penku bu kol-kol bi – mi ngi ame ci ñatti gox yu taqaloo, daal di sos nag benn dank (bloc) walla jóor, ñatti gox yii ñooy : Asi, Afrig ak Tugal, dara taqalewu leen lu dul yenn ci ay feeñte yu dénd yu néew : niki géej yu xat yi ak càllalay doj yi ak tund yu yaatoodi yu néew yi ag yékkatiku.
- Nit dundal na goxi adduna ju yàgg ja la ko dale ca ba mu tegee tànkam ci kaw suuf rekk, bu ko defee ay xay (civilisation) yu mbay, yu kawe, yu yàgg daal di am ci xuri ay dexam yu naat ya, lu ci mel ne xay ya amoon ca xuri dexug Niil ga nekk Isipt ak dexug Dijla ga ak Furaat ca Iraag ak dexug Sand ak Gangas ca End ak dexug Sigyang ak Yangci ca Siin.
- Adduna ju yees ji – moom mi ngi ci xaaj bu sowwu bu kol-kol bi – mi ngi ame ci Amerig gu bëj-gànnaar gi ak Amerig gu bëj-saalum gi, ñoom ñaar ñooy ñaari gox yi nga xam ne bi leen nit wuñee (decouvrir) ak leegi ay xarnu (siecle) rekk la, la ëpp ca ña fa dëkke ay waa Tugal lañu yu gàddaaye Tugal dëkksi fa, moom Tugal nag benn la ci goxi adduna ju yàgg ji .
- Goxub Ostraali –moom moo gën a tuuti ci gox yi, te gën a rëy ci duni adduna bi- mi ngi nekk ci xaajub kol-kol bu bëj-saalum bi, ca bëj-saalum gu penku gu dankub adduna ju yàgg ja.
- Mbàmbulaan gu dal gi moo dox ci diggante ñaari gox yii di Asi ak Ostraali cig wàll, ak ñaari gox yii di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi ci geneen wàll, bu ko defee mbàmbulaan gu atlas moom dox ci diggante ñaari gox yii di Tugal ak Afrig ak ñaar yee di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi , bu ko defee mbàmbulaan gu end gi tàqale ñaari gox yii di Aseek Afrig wëlif goxub Ostraali, mbàmbulaanug bëj-saalum gi tàqale mbooleem gox yi wëlif goxub dott bu bëj-saalum bi
- Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.


text:
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Kureelu Mbootaayu Xeet yi ndawi réew yu mag yi, yu ci mel ni Nguur-Yu-Bennoo , Diiwaan-yu-Bennoo yu Aamerig, Bennog Sofyet, Faraas ak Siin, danoo daje woon ci Wasington peeyub Amerig ci wenn waxtaan atum 1933g, ginaaw bi as lëf ci ndam tàmblee feeñ ñeel reewi tapoo yi . Ci noonu nu gëstu woon nan lanu fiy sose ag mbootaay gu adduna guy yëngu ci saxal ponki jàmm ci adduna bi, jële fi xeex yi, amal fi maandute ak yamoo ci diggante mbooleem reew yi, ak rafetal nekkiinu mboolaayu r;ew yi, ci koom-koom, mboolaay, aada ak wér. Bi loolu jàllee nu def benn dajeb waxtaan bu àdduna bi ci dëkku San Fransisco ci 25 awril atum 1945, ngir rëdd fa ag kollëre ñeel ag mbootaayug xeet gu yees gu fiy wuutu kureelu xeet yi. Ndawi lu tollook juroom fukk ak benni reew teewe nanu ko, nangu it ci nu def kollëreg mbootaayu xeet yi, ak xaatim ko ci 26/06/1945g. La jiitu ca kollëre ga mooy:
Nun askani mbootaayu xeet yi ñi ngi giñ ne di nanu xettali maas yiy ñëw ci musibay xare , yi nga xam ne sotti nanu nit ay alkande aki naqar yu kenn manul’a misaal ci ñaari yoon ci diir bu gàtt bu weesuwul genn maas reek. Ñi ngi giñ it ne dananu feddaliwaat sunu ngëm ci àqi nit ju cosaanu ji ak yelleefam, ak teddngay jëmm ak man-manam, di feddali it ne goor ñi ak jigeen ñi ak xeet yi, moo xam yu ndaw lanu, mbaa yu mag, ñoo yam kepp ci àq ak yelleef .
Tëraliin
- 1 Sosteefam
- 2 Ay ponkam
- 3 Bànqaasi kureelu gi
- 4 Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam
- 5 Campeefi mbootayu bi aki bàqaasam
- 5.1 Jataay bu matale bi
- 5.2 Jaataayu kaaraange gi
- 5.3 Koolute gu matale gi
- 5.4 Jataayub koom-koom ak mboolaay
- 5.5 UNESCO
- 5.6 Mbootaayu Liggéeyu Àdduna bi
- 5.7 Mbootaayug Wérug Àdduna bi
- 5.8 Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna bi
- 5.9 Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabax
- 5.10 Jataayub ndénkaan yi
- 5.11 Bankub addunna bi ngir sos ak tabax
- 5.12 Keesug kee gu àdduna bi
- 6 Lëkkalekaay yu biti
Sosteefam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Njiitul Aamerig la tuddoon Widro WILSON da doon ku daa xalaat nu mu fiy taxawale mbootaay gu mag gu àdduna bi, guy jeem a indi jàmm ci àdduna bi, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi.
Waxoon nañu ne Wilson moom jotoon naa leeral dalam yooyu nga xam ne fukk lañu woon ak ñeent ci biir Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ne woon daal fàwwu nu sukkandiku ci ñoom ngir taxawal xeex bi, ak ngir rëddaat sëqooy réew yi teg leen ci dàtti jàmm ju sax ak moytu xeex yi nar a amati.
Wilson moom gaaraloon na naalam boobu di “Kureelu Mbootayu Xeet yi” , gaaraloon na ko ca waxtaanu jàmm wa ñu amaloon, kollëre ga ñu jotoon a fas ca Versaay it moo rëddoon lañu fa xaatim.
Ay ponkam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sose kureelu xeet yi ci mbooleem réew yi am tembte gu mat gu dara wàññiwut, réew yoo xam ne man nañoo indi ay warlu yu mat ci jox-cër walla wormaal jàmm, te bàyyi xeex mbaa lu koy waral . Réew yi bokk ci kureel gi danañu warlu ne kenn du ci xeex ak kenn te gaaralul li ko tax a bëgg a xeex ci kureel gi, ngir ñu àtte leen, te xool li leen boole. Réew yi ci bokk it war nañuy seet mbugal yi yell ci réew yiy tooñ, yu ci mel ne teg leen ay gaw yu koom-koom , walla jëfandikoo doole ci seen kaw.
Jeem a dëgëral buumi dimblante ci àdduna bi jaare ko ci sukkandiku ci maslaa gu fés, ak wormaal kollërantey réew yi, ak xeex njaam, ci meloom yépp, jeem a rafetal nekkiinu liggéeykat yi ak seenug dund, ak xeex seneebar, nos yaxantu ci àdduna bi, ak sonn ci wér-gu-yaramu nit.
Réew yi ci bokk danañu warlul yeneen réew yi wormaal seenug tembteg politig , danañu warlu it bañ a def ay kollërey sekkare , ak jox kooluteg kureel bi ab day ci mbooleem kollërante yi réew yiy def ci seen diggante. Koolute gi nag di secretariat bi, ci dëkkub Geneve bi nekk Siwis la nekk. Aar neewtey xeet yi ak yu diine yi nekk ci mbooleem réew yi, ak wormaalal askan yi ak xeet yi nekkoon ci ron imbraatoor yi, wormaalal leen seen àq ak sañ-sañ ci wutal seen bopp mujj gi ñu bëgg te gis ne moo gën ci ñoom , ak réew yi ñu gañee ci xareb àdduna bu njëkk bi. Kureel bi mooy taxaw ci di xool ni nuy doxale nosteg féetale gi, mooy noste googu nga xam ne moo waraloon yenn ci askan yi, xeet yi ak mbooloo yi, ñu feetale leen réewi sancaan yu mag yi, teg leen ci seen ron kilitfeef ak doxaliin, ginaaw bi réew yooyu nekkee ci waawug réew yi ñu daanoon ci xeex bi, ñuy : réewum Usmaan mi , Imbratooru Otris gi, ak gu Almaañ gi. Loolu nag ñu defoon ko ngir waajale leen ci ba man leen a may ag tembte ëlëg. Kureel gi, bi muy door a sosu, 42 réew a ca bokksi woon. Ci noonu réew yiy temb di gën a dolliku, naka noonu di gën a bokksi, ba mujj limub réew yi bokk àgg ci juroom benn fukk, mu ci nekk it am genn kàddu ci bu ñuy woote. Kollëreg kureel gi jox na reew mu nekk àq ak sañ-sañ ci mu genn ne bokkatuma, waaye ci kaw reew moomu teel a yëgale ag bëgg a bàyyeem lu tollook ñaari at cig njëkk.
Bànqaasi kureelu gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kureelu xeet yi ñatti bànqaas yu mag la am, ñooy :
Jataay bu Matale bi, Jataayub Kureel bi, Koolute gi (walla secretariat), nga rax ci dolli ñaari bànqaas yu ci bànqaasoo, ñooy : Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi ak Mbootaayug Liggéey gu Àdduna bi.
Jataay bu matale bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mi ngi daa ame ci mbooleem ndawi réew yi bokk ci kureel bi. Ab dajeem it benn yoon la daa am ci at mi ci weeru koor, ngir xool aka xalaat ci mbooleem xew-xew ak mbir yu am solo yi nekk ci ay tëralam (prograamam).
Jataayub kureel bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom mi ngi sosoo woon ci njëlbeen gi ci juroom ñeenti cër, juroom yi ci juroom ñeent yooyu ñooy réew yi am ag bokk gu sax ñooy: Nguur-Yu-Bennoo yi, Faraas, Itaali, Sapoŋ ak Almaañ mi jël cërub Aamerig mi nga xam ne bokkutoon ci kureel bi. Ak yeneen ñeenti réew yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn leeg-leeg. Bii jataay nag dana faral di daje ñatti yoon ba ñeent ci at mi. Dana faral di daje it, ci anamug jagle, ci xew-xew yu bette yu man a xupp jàmmi àdduna bi. Limub toogu yu sax yi tam yokk na ci jataay bi, juge ci ñeenti toogu dem ci juroom ñeent.
Koolute gi (secretariat)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Koolute gu kureelug gi, mi ngi sosoo woon ci liggéeykat yu kureel bi, ya daa liggéeye ca dalam bu sax ba nekkoon Geneve. Njiit li moom moo daa doon Ku-nu-woolu ku matale, ki nga xam ne jataay bu matale bi moo ko daa tànn. Koolute gi nag amoon na ay kureel yu bari yu aju woon ci moom, ñooy: kureelug dimblanteg caada gi , kureelug jële fi ag njaam, kureelug xeex seneebar, kureelug aar neewte yi , kureelug féetale yu sax yi ak kureelug tawat yu bon yi.
Am na yeneen bànqaas yu am ag jokkoo ak kureelu xeet yi, ñooy yu mel ne: Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi, liggéeyam di àtte xuloo yi ak amlante yi, àttee ko nag ci yoon bu àdduna bi, ak kollërante yi réew yiy xuloo jotoon a def. Nosteg kureel bi nag li mu wax mooy àttekaay bi fukk ak juroomi àttekat ñoo koy taxawal yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn, tànne leen nag ci kandidaa yi nga xam ne réewi kureel bee leen di indi. Àttekaayub Maanduteg Àdduna bi moom, mi ngi sosu ci atum 1921g, ab dalam it nekk Lahaay ca Olaand. Ak Mbootaayug liggéeyub adduna bi, ligeeyam di yewenal nekkiinu ligeeykat yi ci Àdduna bi, ak yekkati seen tolluwaayu dund. Moom nag mi ngi booloowoo ci ndawi liggéeykat yi ak sendikaay ligeeykat yi, ak boroom liggéey yi. Geneve nag moo dib dalam.
Ay ayibam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kureelu mbootaayu xeet yi de, ak li mu def lépp ci liggéey yu jëm ci saxal jàmm ci àdduna bi ci biir fukki at yu njëkk yi, ak li mu fi def ci liggéey yu am njariñ ci wàllug mboolaay, loolu lépp teewul mu lottoon te ñakk kàttan ci lijënti xuloo ak ŋaayoo yi daa am ci diggante réew yu mag yi. Loolu nag waraloon na neew-dooleg kureelu gi, rawati na ci atum 1930g, bi nga xame ne ag lottam àgg na ci manatul a tee réew yu mag yi di noggatu yu ndaw yi, lu mel ni loolu moo xewoon bi Sapoŋ defee ay jalgati jëme ko Siin. Li ko gënoon a doyadil mooy génn gu ci Sapoŋ ak Almaañ génnoon ci atum 1933g, ak lott gu mu lottoon ci tee Itaali songu Ecoopi ci atum 1935g. Loolu sax moo taxoon mu génn ci kureel bi ci atum 1937g. Kureel bi ba tay demoon na ba manatul woon a tee ay “dank yu xare” yu bees di am, maanaam ay réew dajaloo, boole seen bopp ci wàlli xare. Kureel bi tam àggoon na ci manatuloon a tee réew yu mag yi di rawante ci ngànnaayu, yi ci bokk ci kureel bi ak yi ci génn.
Bokk na ci ayibi kureel bi, fent gu ñeenti réew yu mag yi fentoon nosteg feetate ngir may Nguur-Yu-Bennoo yi ak Faras ñu man a sancati ay suuf yu bees, yoo xam ne danoo juboo woon ci seddoo leen ci seen biir, rawati na ci réewi araab yi, ak yu dul ñoom. Yenn yi ci yooyu, danoo nekkoon ci ron kilifteefug réewum Usmaan mi, yi ci des ci waawug imbraatoorub Almaañ bi. Réew yu mag yii danoo jëloon seen xemmemteefi sancaan yooyu cuub leen ci cuubug ag nite ak bëgga def lu baax, bi nu waxee ne kureelub xeet yi daal mooy kilifa gu njëkk gi yilif réew yu neew doole yi muccoon ci kilifteefug Tirki ak Almaañ.
Bokk na ci ayibi kureel bi ba tay, aakimoo gi réew yu mag yi aakimoo woon mbooleem saxal yi ak mbir yi ñu daa gaaral ci kureel bi.
Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kollëreg mbootaayu xeet yi dafa saxal ay jubluwaayam ci ñeenti mbir yu dàttu , ñooy:
- Wattu jàmm ak kaaraangey adduna bi.
- Suuxat seqooy cofeel yi ci diggante reew yi.
- Gën a soññ dimblante gi am ci diggante reew yi ci mbiri koom-koom, ak mboolaay, ak aada, ak wàllug nit.
- Dëppale jëfi xeet yi walla reew yi, walla jëmale leen ci lu dëppoo ak li mbootaayu xeet yi bëgg.
Bu dee ker-keraan yi mbootaay giy jëfandikoo ngir àgg ci jubluwaay yooyu, moom mbootaay gi leerale na leen ci nii:
Bennoog askan yu moom seen bopp yi ngir ñonal jàmm ak kaaraangey adduna bi. Di jëf ci anamug jàmm ak baalante ak jéllale ci diggante reew yi. Warlu yoon yi man’a yobboo ci nu bàyyi jëfandikoo doole ci bu nuy lijanti jafe-jafe yi ci adduna bi, ndare bu loolu day li gën ci adduna bi. Sukkandiku ci campeefi adduna yi ngir dëgëral jëm-kanamug koom-koom ak gu mboolaay gu askan yi.
Campeefi mbootayu bi aki bàqaasam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbootaayu xeet yi mi ngi ame ci ñatti campeef yu mag ñooy:
Jataay bu matale bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mi ngi sosoo ci mbooleem reew yi bokk ci mbootaay gi, mu ci nekk it am na genn kàddu bu niy woote. Jataay bi da na daje benn yoon ci at mi ci weeru satumbar, ca dalam ba ca New York, man na’a am nag leeg-leeg ñu amal jataay bi ci xew-xew yu bette yi ko aajowoo. Jataay bu matale bi nag yii ñooy ay yiteem:
- Gëstu naal yi ko reew yi ci bokk di faral’a indil, ak saxal leen, ak def ndinkaane yi war ngir jàmmi adduna bi.
- Gëstu mbir yi nga xam ne man nanoo yokk anami dimblante ci adduna bi.
- Nangu bokkug reew yu bees yi bëgg a bokk.
- Tànn cer yu saxul yi ci jataayub kaaraange gi .
- Tànn àttekati àttekaayu maanduteg adduna bi, ak ceri ñaari jataay yi: bu koom-koom bi ak bu mboolaay gi, ak jataayub ndenkaane bi.
Saxal yi jataay bu matale bi daa faral di jël, ñi ngi daa ame ci ndollant gu toll ci ñaari ñatteeli cer (2/3) yu fekke woote bu nuy def ci naal bu mu man’a doon walla ab ndenkaane.
Jaataayu kaaraange gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jataayub kaarange gi mi ngi sosoo ci juroomi cer yu sax , ñooy ndawi Diiwaani Amerig yu Bennoo yi (USA) ak Bennog Sofyet gi , ak Nguur Gu Bennoo gi ak Frans ak Siin, ak yeneen fukki cer yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn ngir diirub ñaari at. Cer yu sax yi nag dananu am sañ-sañu firi lepp lu nu fas ca jataay ba, boobu sañ-sañ ñu koy woowe (veto), jataay bi nag dana daje ci anam gu sax ngir xool ci mbir ak xuloo yu adduna bi, yi nga xam ne man nanoo jur njombe. Saxal yu jataay bi, ñi ngi ame ci ndollant gu toll ci juroom ñeenti kàddu, ci cosaanul fukki kàddu ak juroom, maanaam saxal gi du man’a wér mbaa mu wéy ndare bu juroom ñeent danoo kàddoo waaw, la ca des ne deet walla ñu noppi. Waaye nag benn saxal du am njariñ bu ko benn cer bu sax firee ne àndu ci. Jataayub kaaraange gi moo ame kureel biy saytu kàttanug fepp gi , am na it sañ-sañ ci genne ay saxal yu aju ci taxawal xeex yiy am ci diggante ñaari reew, ak tege ay mbugali koom-koom, ak yu xare ci mbooleem reew yi dul dégg ndigalam, am na sañ-sañu yabal ay doole it ngir taxawal ab xeex, walla ay kureeli soldaar ngir ñu dox diggante ñaari reew yu nar’a xeex.
Koolute gu matale gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom jumtukaay la bu moo uuf mbooleem ñiy ligeeye ci mbootaayu xeet yi, koolute gi ki koy jiite mooy ku nu woolu kiy jiite mbootaay gi, nga xam ne jataayub kaaraange gi moo koy tànnlu, bu ko defee ñu gaaral mbir mi ci jataay bu matale bi ngir nu woote ko (kàddu ko). Dalub koolute gi mi ngi New York. Ci biir koolute googu lanuy denc mbooleem dosyeey mbootaay gi .
Jataayub koom-koom ak mboolaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bii jataay’a ngi ame ci cer yu seen xam-xam aju ci mbirum koom-koom ak mboolaay. Jataay bu matale bi moo leen di fal ngir diirub ñatti at. Jataay bii nag li nu ko wékk mooy gëstu mbiri koom-koom yi ak mboolaay yi, ak aada ak lu aju ci nit. Mbootaayi adduna yii ma lay bëgg’a leeral ci jataay bii lanu bànqaasoo:
UNESCO[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom mbootaay guy jagoo mbiri aada yi la ak xam-xam ak yar , dalam bu sax ma nga Paris, ca Frans. Yiteem nag mooy dëgëral dimbalante ci wàllug xam-xam ak aada ak yar ci diiggante reew yi ci bokk, jaare ko ci soññ ak sawarloo gëstu ak ligeey yi aju ci yar ak aada ak xam-xam yi.
Mbootaayu Liggéeyu Àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li nekk yiteem mooy rafetal dundiinu liggéeykat yi ci àdduna bi, ak fexe nu yokk seeni ngérte . Moom nag mbootaay gi, mi ngi ame ci ab lim ci ndawi ligeeykat yi, ak boroom ligeey yi ci mboooleem reewi adduna bi, ab dalam nag mi ngi nekk Geneve.
Mbootaayug Wérug Àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbootaay la guy sonn ci dimbali reew yiy màgg ,ci ñu man a xeex tawat yiy wàlle, te yekkati seen tottuwaayu wér gu yaram. Moom mbootaay gi nag dana def ay gëstu ci wàllug wér, di ci sàkku it xam-xam yi manul a ñàkk. Di yonni ay boroom xam-xam ci loolu, di nos ay prograam yu jagoo tàggat ñi yittewoo wallug wér. Ab dalam nag ma nga Geneve moom itam.
Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom nag liy ligeeyam mooy jeem’a def ay pexe ci nu niy yokke li nuy ligeey cib dund ci ñatteelu adduna bi . Loolu nag nu jaare ko ci jëme kanam mbay mi te yokk jumtukaayam aki ker-keraanam, ak xeex gàkk-gàkki mbay yi ak yu dundat yi , ak dox ci lu fi man a indi ag mottalikoonte gu dund ci adduna bi . Dalam bu sax bi nag mi ngi Rom ca Itaali. Ëttu àtte bu maandute gu kawe gi:
Moom nag daa mel ne àttekaayu maandute gu adduna bi gi toppoon ci Kureelu xeet yi. Moom daal moom lanuy jàppe kilifa gu wàllug yoon gu mag gi nekk ci mbootaayu xeet yi. Mi ngi ame nag ci fukk ak juroomi àttekat yu jataay bu matale bi di tànn, ak jataayub kaaraange gi, ginaaw bu leen seeni reew sampee, gaaral leen ci mbootaay gi. Ligeeyam nag mooy gëstu sabab yi waral xuloo yi ci diggante reew yi. Mooy kàttan gi ame firi ak leeral kollërante yi reew yiy def ci seen diggante, ak àttey yoonu adduna bi. Ab dalam nag mi ngi Lahaay ca Holand.
Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabax[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li miy yittewoo mooy mbiri way daw-làqu yi, te indil leen ndimbal li manul’a ñàkk te dëkkal leen, ligeeyloo leen.
Jataayub ndénkaan yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mooy saytu mbirum sancu yi Almaañ moomoon, Itaali ak Japon njëkk ñu leen di gañe ci xeexu adduna bu ñaareel bi. Bii jataay nag moo taxaw taxawaayu jataayu feetale bi nekkoon ci kureelu xeet yi, ginaaw xeexu adduna bu njëkk bi.
Bankub addunna bi ngir sos ak tabax[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bii bank danu koo sosoon ngir man’a lebal reew yi ci bokk, ak dimble leen ci tabax barab yi xeex bi yàq, ak jëmale kanam barab yiy tàmblee màgg, ak sos ay naal yoo xam ne man nanoo jàpplee ci màggug koom-koomu adduna bi, ak jeem’a rafetal dundiinu ñi dëkke ci reew yiy màgg . Banku adduna bi, moom dafa mel ni ag lonkoo gu adduna bi, goo xam ne boppu alalam mi ngi juge ci li cer yi di teg. Cer bu nekk nag li muy teg day tolloo ak ni koom-koomam toll. Dalam bu sax nag mi ngi Wasington, peeyub Amerig.
Keesug kee gu àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yitteem mooy saxal njëgu kee gu adduna bi, ak dindi fi jafe-jafe yi man’a juddoo ci wecciku ci diggante reew yi .
Man nanu ne mbootaayu xeet yi daal mbootaal la gu adduna, gu am sañ-sañ yi kureelu xeet yi amoon, waaye mu ëpple kureelu xeet yi ci ñatti mbir yu am solo, ñooy:
- mbootaayu xeet yi day dëgëral - ci ay jubluwaayam – àqi ak yelleefi doomu aadama yu dàttu yi, ak teddngay nit ak yamale ñaari xeet yi (goor ak jigeen) cig wàll, ak yamale reew yi ci geneen wàll.
- Mbooleem reew yu mag yi bokk nanu ci mbootaayu xeet yi, te bu dee kureelu xeet yi moom Amerig bokku ci woon ngir bañ gu Kongres bañoon ne du ci bokk. Te it Bennoog Sofiet moon bokku ci woon lu dul ci diggante 1934 – 1939 g. Nga rax ci dolli ne cer yi bokk ci mbootaayug xeet yi, boo ñaarte woo cer yi bokkoon ci kureelu xeet yi, yu mbootaay gi moo leen di ëpp.
- Mbootaayu xeet yi am na dooley xare ju koy kàttanal ci mu man’a wéyal ay saxalam, am na it sañ-sañu tege ay dogoo yu koom-koom, ak jëfandikoo doole jëme reew yiy tooñ.
Ànd ak loolu lepp nag, teewul mbootaayu xeet yi moom, doon daanaka ab jumtukaay bu nekk ci loxoy reew yu mag yi am ay toogu yu sax ci jataayub kaaraange gi, yooyu nga xam ne ñoo ame sañ-sañu firi (veto), man a bañ mbaa firi bepp naal boo xam ne gaaral nanu ko ci jataayub kaaraange gi. Ci noonu yenn ci reew yu mag yi, fètteerlu nanu,wéy ci jëfandikoo sañ-sañu firi, di ko jëfandikoo fu nu ko wart a defe, di ci tooñe, di ci dumaa, di ci aare reew yuy jalgati. Te lu bari ci saxali jataay bu matale bi, ak saxali jataayub kaaraange gi, ba leegi daa rekk lanu ci kayit, kenn doxalu leen. Ab ligeeyam nag ci wàllug dimbalnteg koom-koom, aada, wér gu yaram ak mboolaay, lu am solo la, te yayoo màggal, waaye bu dee ci lu aju ci politig ak xare, moom dëgg-dëgg ni mu ciy doxe sori na dëgg, sori maandute te sori yoon.


text:
Distance
distance calculator for the cities begins with nda in sn.
Ndabe Sow, Ndabe Tal, Ndadafar, Ndafene, Ndagam, Ndakar, Ndakar, Ndakhar, Ndakhar, Ndakhar, Ndakhar, Ndakhar, Ndakhar Birima, Ndakhar Koba, Ndakhar Lamane, Ndakhar-Poste, Ndalarlo, Ndaldali, Ndalinguer, Ndalla, Ndam, Ndam, Ndam, Ndam, Ndam Gott, Ndam Guinop, Ndam Khab, Ndam Khalil, Ndam Lo, Ndam Lo, Ndam Matakh, Ndam Ndam, Ndama, Ndame, Ndame, Ndamio, Ndamio, Ndamlo, Ndandantou, Ndande, Ndang, Ndanga, Ndangane, Ndangane, Ndangane Touti, Ndangar, Ndangour Fal, Ndanka, Ndankou, Ndaouere, Ndar Sall, Ndar Tout, Ndarame, Ndarame, Ndarami, Ndari, Ndari, Ndaro, Ndarou Diobene, Ndarou Matar, Ndat Diokoul, Ndatou, Ndavene, Ndawas Diagne, Ndayane, Ndayane,
ADS


text:
Castellano – Árabe – Búlgaro – Inglés – Francés – Portugués – Rumano – Ruso – Chino – Polaco
Santru Juumtukaay ngir Njàŋgum Caada yu Duggënte – ci Aragon (CAREI) santr la bu Bàŋqaasu Njàŋgale, Caada ak Tàggat-Yaram bu Guwernmaa wu Aragon taxawal ngir jàŋgalekatu Aragon yi sukkëndiku ci ngir dalal ak dugal ñi jóge bitim-réew ci njàŋg mi te wéer ko ci duggënte caada. Lii teg la ci ëllëg, bi nga xam ni moom rekk moo fi sës, te ngeen war ci bookk – xam ni ci ni ñu gise njàŋgmi, mëneesna tabax ëllëg teg ko ci wutum ndaje ak jaxasoo yi ñuy jëmële ci dundu mbooloo gu gënë dëgërël moom-sa-bopp, gënë yemale te gënë jappoo.


text:
Bëj-saalumu Aamerig
Bëj-saalumu Aamerig ci yenn sedatle yu àdduna bi dees koy jàppe ni ab gox, walla ci yeneen sedatle, ab ron-gox bu yamoo wi jaar, te li ëpp ci suufam ci xaaju kol-kol bu Bëj-saalum la nekk.
Tëraliin
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bëj-saalumu Aamerig mi ngi ne ci diggante Mbàmbulaan gu Dal gi ak Mbàmbulaanu Atlas gi. Doon na gox bu bariy dun, yi ci ëpp nag ci réew yi ci gox bi lañu bokk. Li ko lëkkaleek Bëj-gànnaaru Aamerik mooy Panamaa. ag càllale gu ay doj moo leru penku gox bi bépp, ci kaw ba ci suuf; li ëpp ci penkoom àllub yamoo la. Amasoni mooy àll bi ëpp ci àdduna bi, ca réewum Bereesil la nekk.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay askan yu jòge woon goxub Asi ñoo ko dëkkee woon, daanaka am na ay junniy at nj.j.(njëkk judd gu Isaa). Amerigo Vespuci mooy tugal-tugal bi fa njëkk a teg tànkam, waaye li gën a siiw mooy ne Kristof Kolomb mooy ki ko wuññi
Cancug waa tugal gu gox bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
La ko dale ca xarnub XVI la way dëkk yu Bëj-saalumu Aamerig tàmbalee am ay jàmmaarloo ak waa Tugal yi. Waa Ispaañ ñooy ñi fa njëkk, waa portugaal tegu ci, ci noonu ndànk-ndànk boroom doole yu waa tugal yépp tase fa di xëccoo suuf sa ak way dëkk ya fa cosaanoo, ak tam it ci seen diggante, ay jàmmaarloo yu metti juddoo na ca.
Limu réew yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Juroom ñaari réew yu temb yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Arsantin
- Boliibi
- Bereesil
- Ciili
- Koloombi
- Ekwadoor
- Guyaana
- Panamaa
- Paraguwaay
- Peru
- Uruguwaay
- Benesuwela
Ñetti réew yu tembul yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Guyaana gu Faraas (Faraas)
- Dunu Falkland (Nguur-Yu-Bennoo)
- Jorjiyaa bu Bëj-saalum ak dunu Sandwich gu Bëj-saalum (Nguur-Yu-Bennoo)
Arsantin • Boliibi • Bereesil • Ciili • Koloombi • Ekwadoor • Guyaana • Panamaa • Paraguwaay • Peru • Uruguwaay • Benesuwela • Guyaana gu Faraas • Dunu Falkland • Surinaam • Tirinidaad ak Tobaago


text:
Amerig, Kanadaa ak Meksig
Mën ngeen a jënd sunuy téere ci Amazon walla ngeen jokkook Thierno Guèye (+15144184140).
Senegaal
Librairie Aux 4 Vents (Dakar), Librairie Clairafrique (Dakar & Thiès), L’Agneau carnivore (Saint-Louis) ak L’Harmattan (Dakar, Ziguinchor ak Saint-Louis). Walla ngeen jokkook Ndèye Codou Fall (+221776516848).
Faraas
Présence Africaine (Paris), L’Harmattan (Paris) ak Folies D’Encre (Saint-Denis). Walla ngeen jokkook Mme Assy FALL (+33633967554).
Su ngeen bëggee jaay sunuy téere
Su nu amoon li nu gënal, téere yi EJO defar dañuy jar fépp ci àddina si. Su ngeen leen bëggee jaay ci seen réew, noo ngi leen di xaar fii : jokkook nun.


text:
saafaral ay lonku ci ay jëfandaayu kàddu Bluetooth ak ay wone yu amul buum
Kàddu Bluetooth
Sudee bës ci bitoŋuLonkci barabu toppatoo gisul sa jëfandaayu kàddu biy doxee Bluetooth, jéemal lii:
Wérlul ni sa jëfandaayu Windows dafay nangu Bluetooth ak ndax taal nañ ko. Dinga gis ab bitoŋu Bluetooth ci barabu toppatoo gi.
Wérlul ni jëfandaayu kàddu biy doxee Bluetooth mu ngi takk te mën nañ ko gis. Ni nga koy defee dafay wuute ci jëfandaay yi, kon xoolal leeral yu àndak sa jëfandaay wala nga dem ci daluweb defarkat.
Continue reading saafaral ay lonku ci ay jëfandaayu kàddu Bluetooth ak ay wone yu amul buum Kàddu BluetoothJëfandaayi Miracast Sudee bës ci bitoŋuLonkci barabu toppatoo gisul sa jëfandaayu kàddu biy doxee Bluetooth, jéemal lii: Wérlul ni sa jëfandaayu Windows dafay nangu Bluetooth ak ndax taal nañ ko. Dinga gis ab bitoŋu Bluetooth ci barabu toppatoo gi. Wérlul ni jëfandaayu kàddu biy doxee Bluetooth mu ngi takk te mën nañ ko gis. Ni nga koy defee dafay wuute ci jëfandaay yi, kon xoolal leeral yu àndak sa jëfandaay wala nga dem ci daluweb defarkat. Sooy seet yeneen jëfandaay yuy doxee Bluetooth yu wuute ak yu kàddu, demal ci xëtu Jekkali Bluetooth bi. Demal ci Jekkal yi, tànnal Jëfandaay yi, tànnal Bluetooth tànnal jëfandaay bi, tànnal Dindi jëfandaay, te nga jéemaat leen kuupale.


text:
Mbëjfepp
Mbëjfepp "électron ci fr" as wàll-wàllaan la (wàll su ndaw lool) su xarefulwoon bi bu sëfoo ab yanu mbëj bu bon(-) bu tollook qe = 1,602 · 10-19 C, te dayoom toll daanaka ci 9,10 · 10−31 kg (ci beneen bennaanu natt di 0,511 MeV/c²), dees na ko wax itam yan bu njëlbeen walla wàll-wàllaan wu njëlbeen.
Naka-jekk ab mbëjfepp njunj bees koy jëmmale mooy e-. Xarefulwoon yi li booloo nekk leen ñooy ab saal (bi dajale ci biiram ay feppsaal aki feppmaandu) aki mbëjfepp yu koy wër. Dayoo mbëjfepp yaa ngi tollook daanaka 1/1836 yu feppsaal ak yu feppmaandu). Mbëjfepp yi cër yu cëslaayu lañu ci ne-ne yi, ñooy wàll-wàllaan yi gën a tuuti cib ne-ne ba tax kenn maneesu koo séddalewaat yeneeni cër.


text:
MARIAGE FORCÉ – Viviane CHIDID
he yeay no no noooo wa waaaw yaye boye lii lane la nii loutax ngue beugue ma méye kouma xamoul baye boye ki kane la nii loutax nga beugue ma méye kouma noboul té mane mii mangui dogua dougou si samay fouki aat ak diourrom niaar té mane mi xalé la yaye bayiima ma diangue bathie kaanam bagnou ma séye wayéé bagnou ma séye wayéé bagnou ma séye wayéé bagnou ma séye wayéé kii amna alaal wooooo amna daaradja wooooo auto you rafét wooooo ak keur you rafét woooooo (×2) loutax lolou wawaaaw yaye xamnani tarou djiguéne moy séye (moy deugue) waat nani doumanak sén wawadjilé fékéné alaal lanén di djay kone ma xamné sama ndaw dou diar xamnguéne lithie biir néguou séy bookak laal ko xamoul everyday metina thi xole sunday yeah yeah mariage forcé mo waroul baye bagnou ma séye wayéé bagnou ma séye wayéé bagnou ma séye wayéé bagnou ma séye wayéé ki amna alaal wooooo amna daaradja wooooo auto you rafét wooooo ak keur you raféét woooooo(×4) té mane mii mangui doga dougou si samay fouki aat ak diourom niaar té mane mii xalé la yaye bayimaa ma diangue bathie kaanam yaay booy bayiléne xaléyi niou ndiangui ki amna alaal wooooo amna daaradja wooooo auto you rafét wooooo ak keur you rafét woooooo(×4)


text:
Kàttan
Tëraliin
Tekkeem[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kàttan mooy man a def dara (sos ag soppi), kàttan nag am na ay melo yu bari, yi ci ëpp solo ñi ngi feeñe ci tàngoor ak leer.
Ci biir “xam-xami dénd yi” (science naturelle) kàttan man na fee jël ay melokaan yu wuute : “kàttanug tàngoor”, “kàttanug kimyaa (simi)”, “kàttanug mbëj”, “kàttanug ceññeer”, “kàttanug saal (nucleaire)” ak ci mujjantal gi “kàttanug mbëjbijjaakon (éléctromagnétique)” añs. Xeeti kàttan yii ñaare dees leen di séddale ci: “kàttan guy yëngu ak “kàttan gu nëbbu” te kat am na yenn kàttan yoy dëppoowunook séddale gii, lu ci mel ni: “leer gi”, ak yeneen yoy man nanoo nekk am njaxas mu tukkee ci ñaari kàttan yi, guy yëngu gi ak gu nëbbu gi.
Lu bari ci xeeti kàttan yii manees na koo soppi (transformer) jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, jaare ko ci jëfandikoo ay jumtukaay yu fasoodiku (simple) walla ay xarala yu fasu (compliqué): la ko dale ca “kàttanug kimya” ba ci “gu mbëj” jaare ko ci jumtukaay bu siiw bi di tegale(pile) yi, walla ndëxañtéef yi, Albert Ayinstaayin it ci biir ”faramfaceg ajoo” (theorie de relativisme) boole na ñaari ëtt yii di bu ne-ne ak kàttan, nga xam ne kàttan day mujj man a soppiku di ne-ne(matiere), naka noonu safaan bi, maanaam neen soppiku moom it di kàttan: wuññi (découverte) gu yees gii mi ngi ko xamalee ci yemalem gu siiw googee E=mc2, soppiku gii ci jëf (ci wàllug pratique) ñi ngi ko firee ci man gi nu man a ame kàttan jaare ko ci “xarug saal” walla “booleeg saal”.
Waxiin walla baatal (terme) yu kàttan yi akug soppikoom lu am njariñ la ci leeral jëfiini dénd yi. Ba sax feeñte(phenomene) yu kilimã yi niki ngelaw, taw, melax ak riddi yi (tornado) dees leen di jàppe ñu juddoo ci soppiku yu kàttan gi juge ci jant bi wàcc ci suuf si. Dund gi ci jëmmi boppam dees koy jàppe muy benn ci njuréef (resultat) yu soppikuy kàttan yi: ci anamu “toggaleg leer gi” dees na ci jële soppi kàttanug jant bi yóbbu ko ci “kàttanug kimya” ci biir gàncax yi, bu ko defee ci kanam ñu man a jariñu ci kàttanug kimyaa gii nu denc, ci ay “liggéeyiinu wëlbati” ci ay way nekk yuy dund.
Njariñam ak yaxam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci biir jëfandiku gu mboolaay (gu société bi): baatub kàttan dees koy wooye lépp lu nekk ci ron gongikuwaayu kàttan (source d’energie), juddalug kàttan, lakkug kàttan (ag jëfandikoom) ak wattu rootuwaayu kàttan (maanaam fi muy juge), ginnaaw nag dooley koom-koom dafa laaj te soxla ab rootuwaay walla ab gongikuwaay ci gongikuwaayi kàttan yi, looloo tax ag amam akug yooxam(baril ko) bokk ci yitte yu mag yiy caabi. Ci at yu mujj yi, jëfandikoo kàttan feeñ na di benn ci jëfka (facteur) yi gën a sabab nuggug àdduna bi (global warming), looloo ko def muy ab lëj-lëj ci li ëpp ci réewi adduna bi.
Coppiteg kàttan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Manees naa soppi kàttan jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, ci misaal, manees naa soppi kàttanug kimyaa gi ñu denc ci ab tegaleeb(pile) Jiib def ko ag leer.
Kem (quantité) bu kàttan bi nekk ci àdduna bi, day lu sax ba fàwwu, kàttan du jeex, du sosu, li am kay mooy day soppiku juge ci melo dem ci weneen. Bu melee ne kàttan dafa jeex, booba jeexul, daa soppiku kay dem ci weneen melo. Looloo tax ñuy gis ne kàttan mooy man gi neen man a def ab liggéey (yëngu) muy njuréeful yëngoom googu, walla njuréeful ab barabam bu nu ko nattee ci doole yiy liggéey ci kawam. Kàttan giy ànd ak yëngu moom la nuy tudde “kàttan gu yëngu”, kàttan nag gi am ag jokkoo ak barab bi moom la nuy wax “kàttan gu nëbbu” (gu coona walla gu ñu dëxëñ (gu nu denc) )...
Melokaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kàttan dana ame ciy melokaan yu bari, niki kàttanug doolerandu (mecanique) ak gu tàngoor, ak gu dinaamig gu tàngoor (tangdooleel,termodinamique), gu kimyaa, gu mbëj, gu ceññeer ak gu saal( walla xartil), kàttan yii yépp nag man nanoo def ag soppiku gu biir jaare ko ci ay yoon yu dëppoo. Ñam wi nuy lekk am na kàttan gu kimyaa gu yaram wiy denc te di ko génne bu nuy liggéey walla nuy génne ab coona (def effort)
Kàttan ci taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kàttanug bàyyima yi mooy gi nit njëkk a jëfandikoo ci fajarug xay (bi xay (civilisation) di door a am), loolu mooy bi mu jëlee bayyima yu miin yi di leen jëfandikoo ciy liggéeyam, ginnaaw bi mu tàmbalee jëfandikoo dooley ngelaw li ci doxal ay loocaam ba ci ay gox yu sori ci géej gi. Lu xayam di gën a yokku muy gën a jëfandikoo kàttan gii, mu jëfandikoo ko niki kàttanug doolerandu (mekanig) ngir doxal walukaayi ngelaw yi, ak ngir dawal ponoy wuutuloxoy wal yi, ak daggukaayu dénk yi ak najukaay yiy yékkatee ndox yi ci teen yi. Lii mooy li nu xame ci turu kàttanug doolerandu (mekanig).
Xeeti kàttan yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
ci maanaa, da nuy ràññee xeeti kàttan yu bari te wuute. Kàttan tamit day tax nu man a natt melow feeñte yi, seenub taraay; feeñte gu ne ak kàttan ga mu àndal.
Xeeti kàttan yi nu yàgg a jàpp:
Kàttanug imbiku (cinétique)
Kàttanug tàngoor (calorifique)
Kàttanug ëmbu (potentielle)
Kàttanug doolerandu
Kàttanug kimiya
Kàttanug saal
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëjbijjaakon
Kàttan gu féex (libre)


text:
Kitaabu Nahji Xadaayil Haaj (Teeréb yoonu fajug aajo)
UBBITEci tudd turu yàlla laay tàmblee samay jëf ak samay
wax yalla miy xéewël
bindéef yépp ci àddinasi di jagleel yërmaandeem ñi
ko gëm ca àllaaxira
Nahju Qāda al-haj
Yalla dooyna ma te dooyaloonaa ko.
Yalla doyna weeru waay te doyaloonaa ko
Jef ju nekk yeene ja lay nuroo
Te looy jëf rekk langay ci yeene ngay am
Bokk na ci xam-xamu xereñ (hikma)
Lepp looy sakku boo ci sonnee danga ciy jot.
Kepp kuy fëgg bunt saa bu tanqale (ñii cii biir) ubbilees ko.
Kepp kuy woor ci gepp caay-caay na xam ni gënneel lu Yàlla lay dooge (koramnga ko)
Kepp ku bayyi ñakku fayda buy ñu lim woroom (boroom) xel yi boole ko ca
Kepp ku bëgg bakkanam ngërëm Yàlla du ko gërëm
Kuy def lu ko sòb di dajeek lu ko soof (sa’a)
Kuy xeex ak bakkanam su noppee dund texe
Kepp ku top yonnent bi (SAS) dina am lepp lu gënn ci lumu bëgg
Bepp reew minga xam ni fenn moo ko samp yagg-yagg dafay daanu
Bepp reew minga xam ni dëgg moo ko samp dafay des ba baa saa ji taxaw
Mangi sant Yalla ni mu sutuural ba nëbbu samay sikkte dimbalima
Mangi sant Yalla ci limu tabbe lool ci man te loolu yeewoona cant
Moom Yalla moo def ku am ay teggin sa rër (ñakku xam-xam) du feeñ ak sa suufe askaan
Moom moo defal ku am xam-xam ak teggin mu am yool (thawab) bu bare ak njub
Yall na Yàlla xewel yonnent bi moo moo yegoon ci kow al-Burãq
Moo moo daan woote jemi ci Yàlla te tek ko ci ay teggin ak jikko ju rafet
Moom Muhammad ak ña jiituwoon di ay sahaaba-am ñoom laqnañu (amnañu) ngënneelu Yàlla (fadlallah)
Ñu defoon laabire (conseil-nush) muy seen yoon biñu woote te daawuñu bundaxataal kenn (irhãq)
Ndax dañuy daan moom seen bakkan (nafs) ci seen sago (istirqãq)
Dañu daan joxe seeni allal ci yoonu Yàlla
Te daawul and ak ngistal walla naafiq (nifãq)
Dañoo gëmoon ni Yàlla mooy jariñ mooy joxe wërsëg moo tax ñu weroon ko seen lepp
Dañu daan jekkante jem ci lepp luy dundal allaaxira fasewoonañu adduna ba daawuleen yaqal dara
Ndool (Ñakk gu tar-imlāq) daawuleen tiitloo ndax xamn a ñu ni Yàlla mooy settaantal mbiir yepp te moo ko bind.
Dañoo soppoon seen boroom, kom-kom daawu leen fabbi
(detourner-alha) ci seen bëggante ci seen biir.
Bu guddi masaana (masoon-na) lëndëm dañu jël seen lampi xam-xam (ak di ko jëfe) di ko niitoo (tall-torcher)
Céy gaa yooyu dañoo moson cafka lu gëna neex te dañu ñoroon ñooñu
Yàlla na leen Yàlla gërëm, Yalla julli ci yonnent bi
Te nag, maa ngi tontu Murid yi bëgg a jajju ñoom dañu sakku waay woo xam ni dina ëmb ay teggiin yu ñu mën a tegginoo te loolu sax dafa di lu war.
Ndaxte kepp kuy sakku top Yàlla te andul ak iy teggin du ci mën ame njariñ
Ay Teggin, mooy lu gen ci lepp lu nit di denc te mooy teraanga ji gën ci lèpp lu nit di terloo (sakku di am ci teraanga)
Moom ay teggin dafay leeral xol, te mooy tax a jege ajjana
Mooy tax nit ñi sopp la, mooy tax nga sori safara
Ma buur (rise quickly) ci saa si ngir tont di ci yaakaar ngërëmu Yàlla ak yoolam (thawãb)
Li ko taxa jog nag, mooy jèema tënk lu waliyu ‘add al-hajji bindoon “ma di ci yaakaar faju aju”
Di ci yaakaar itam dajale ci gattal la boroom xam-xam yi bindoon bu yàgg
Ndaxte lèpp lu néew te jotal moo gën lu gudd bay ànd ak ay coono
Mangi ko tënk mu am lool njariñ ci ngëneelu Yàlla
Maa ngi ciy ñaan di ci yaakaar ngërëm ak koolute (surete-woolu) ak njëggël ca bes ba nga xam ni moo tiitloo ñepp
Yeen mbooleem taalibé yi maa ngi leen di dènk ngeen sàmoonte ak tontu lii
Jikko yi ci nekk ak teggin (adab) yi moo leen di womat jëmè leen ci njub
Njariñ yi ci nekk ak njub gi du sappi kenn ku jëm fenn kuy door a soobu ak kuy yàgga soobu ñoo ci yem kepp yiw yi du jeex
Ndaxte dafa lay xamal naka ngay jaare ba yegg ci gën ja rafet ay teggin ak lingay sàkku
Tudde naa ko nag, “yoonu faj ajoo” ngir gattal (ngir goob) liggeyu sunu seriñ bi tudd al-hajji
Mangi sant Yàlla di ko ñaan mu nangu liggey bi ci ngënèelam te dimbali ma ba ma matal ko
Te def ko mu mel ni turandoo-am ba kepp ku ko jàngati say mbiir yèwèn nga texe
Te musël ma ci ngistal ak awjëf (‛jb) ci dara ja Yonnent bi (sas) moom mooy boroom liwal h) amd
Te mangi koy ñaan mu musël ma ci gépp caay-caay te
may ma lèppi ngënéel.
Na ma musël itam ci ayu ibliis ba faww ak ci ayu lèpp lu mu bind lu nekk ci suuf si lu nekk ci asamaan ak lu nekk ci seen diggante
Na ma defal may topp ngën ji kuy ramm ki gën ci kepp kuñuy top.
Yalla nga juuli ci ñoom (Yonnent bi ak sahaabam) Lii mooy ubite teere bi


text:
Fàttaliku ay baatu-jàll ci Microsoft Edge
Sooy yër ab daluweb bu lay laaj nga dugg, Microsoft Edge dina la laaj sudee da nga bëgg ñu fàttalila dàkkantal ak baatu-jàll Soo dugaatee ci dal bi, Microsoft Edge dina noppil feesal say leerali sàq. Denc baatu-jàll di na takk ci baaxoo, waaye ni lañuy koy taalee mbaa fay:
Ci xuusukaayu Microsoft Edge, tànnal Yeneeni jëf (…) > Jekkal yi > Xool Jekkal yu Xóot.
Taal May ko mu denc baatu-jàll ngir mu Fay.
Karmat: Lii du far baatu-jàll yuñu dencoon ci njëlbéen. Ngir def lu ni mel, demal ci Jekkal yi, tànnal Tànnal li wara faase ci suufu Fomp njoxey xuus, te nga tànn Baatu-jàll yi.


text:
Xareb Àdduna bu Njëkk
Xareb Àdduna bu Njëkk (1914 – 1918) benn la ci ñaari Xarey àdduna yi tàkk ci xaaj bu njëkk ci ñaar-fukkeelu xarnu bi. Xarnu bi seere na tàkkug ñaari xare yi gën a rëy ci taariixu nit, beneen bi di Ñaareelu Xareb Àdduna bi (1939 – 1945g).
Tëraliin
- 1 Li waral xare bi
- 1.1 Sabab yu jonjoodi yi
- 1.1.1 Gëpplante gi ci wàllug canc
- 1.1.2 Tapoo yu réew yi
- 1.1.3 Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal
- 1.1.4 Lëj-lëji àdduna bi
- 1.2 Sabab yu jonjoo yi
- 1.1 Sabab yu jonjoodi yi
- 2 Jibalug xare bi
- 3 Lefum xare bi
- 4 Lijjanti yi ci ginaaw xare bi
- 5 Gongikuwaay
Li waral xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xareb àdduna bu njëkk bi am na ay sabab yu jonjoo ak yu jonjoodi,
Sabab yu jonjoodi yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Man nanoo tënk sabab yu jonjoodi yu xareb adduna bu njëkk bi ci ñeenti sabab yu mag ñooy:
Gëpplante gi ci wàllug canc[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëpplanteg àdduna gi taroon na ci ginaaw yewwuteg ndefar gi, ci fukk ak juroom-ñatteelu xarnu g . Réewi ndefar yi seeni cawarte gën naa yaatu, gën a jëm kanam ci gii wàll, ci fukk ak juroom-ñeenteelu xarnu g, li ko waraloon di naj gu tar ak jañax gu tëw a dakk gi leen seen lonkoo (société) yu ndefar yu mag yi daan jañax jëme ci loolu, ak boroom boppi-alal yi dëkk ci yile réew, rawati na nag ci réewi Tugal yi am ay noste yu gore (systèmes libéraux). Bu ko defee ñu jóg tàmblee seeti-ji cémb (brut) yi manul a ñàkk ngir liggéeyi ndefar yii man dox, man a jëm-kanam. Tàmblee wër it ja yu nu man a jaaye-ji seen liggéeyi ndefar yu wuute yi.
Loolu nag jur na fi ag xér ci ne-ne, loolu tam jurati fi jawwi gëpplante ci wàllug sanc ci diggante réewi ndefar yu mag yi, lii itam jur ag rawante ci ngànnaayu ci àdduna bi, bu ko defee ndefarug ngànnaay gën a jëm-kanam, ndaxte ku bëgg a sanc fàww nga yor ngànnaay yu doy, ku ko bëgg a suuxat it mbaa nga bëgg cee ame sa njariñi koom-koom yi tax nga koy def fàww nga ngànnaayu.
Ag gëpplante gu tar amoon na ci wàllug koo-koom ci diggante waa-Brëtaañ yeek waa-Faraas cig wàll, ak ci seen diggante ñoom ñaar ak Almaañ ci geneen wàll. Silaay Almaañ yi bari woon nañu ci ja yu àdduna yi, ngir ay sabab yoy yenn yi danoo dellu woon ci jëm kanam gi endustri Almaañ jëmoon-kanam, yi ci des dellu ci barig naali koom-koom yu Almaañ yi ci réewum Usmaan mi, rawati na naalub yoonu weñu Berlin-Baxdaad-Kuwet. Xëccoo googu nag amoon ay jeexiital yu rëy ci tàkkug xareb àdduna bu njëkk bi.
Ci nii lanuy gise ne gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi mooy li duggal àdduna bi ci paxum xare bu tàng, bu nu ngànnaayal.
Tapoo yu réew yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëpplanteg politig gi aju woon ci canc ci àdduna bi dafa gënoon na jëm-kanam, ci ginaaw bi gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi gënee jëm-kanam. Loolu nag tax ba ay dank sosu yu réew, defees it ay kollarante aki dëppoo yu yor màndargam politig, mu xare ci diggante ab lim ci réew yi seeni njariñi canc di jegee, walla yi ci jot a àgg ci déggoo ci lijjanti lëj-lëj yi nekk ci seen diggante. Ñu tuddal leen ci dëppoo yooyu ak tapoo yooyu, yii di ñëw:
Tappoo gu ñaaral gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gii tappoo amoon na ci diggante imbraatóoru Almaañ gi ak gu Otris gi ci atum 1879, bokk na ci li ëppoon solo ci ay sartam, lii di ñëw:
- Bu Riisi gu Xaysar gi songee menn ci ñaari reew yi , meneen mi war naa dimbli mi nu song.
- Bu menn ci ñaari réew yi tappoo songee meneen mu ñatteel, ma ca des da ca a war a ame taxawaayub génn ci, di leen seetaan waaye nag ci anamug cofeel ñeel àndandoom boobu.
- Bu ag dimblante gu am solo amee, walla gu xare ci diggante Riisi ak Faraas, ñaari réew yii tapoo de war nanoo ànd liggéey ngir xeex loolu.
Tappoo gu ñattal gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom ag tapoo la gu Almaañ-Otris-Itaali, mi ngi sosu ci bi Itaali duggsee ci tappoog ñaaral gi nu la tuddoon leegi ci 1882, ak doonte njariñi Itaali dëppoowut ak yu imbraatóorug Otris gi, waxuma la sax noonoo gu yàgg ga nekkoon ci seen diggante, te li ko waraloon di yilif gi ko Otris yilifoon njëkk bennoo ga, ak ca ginaaw ba, waaye Otris mii moo tegoon loxo ag wàll ci suufus Itaali, ba noppi yilif fa yeneen wàll.
Itaali duggsi na ci tappoo gi ngir wuute gi mu defoon ak Faraas, ndax fraans dafa dëgëraloon bu baax tànkub sancam ca goxi bëj-gànnaaru Afrig, fu ci mel ni Alseeri ci atum 1830g, ak Tiniisi atum 1881g, kon Itaali duggsi gii mu defoon ci tappoo gi du woon dara lu dul doxaliinu politig, li mu ci jublu woon di jañaxal Faraas ak Brëtaañ ngir manante leen ci ñu nangul ko te bàyyee ko njariñam yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Dëppoo gu Fraans-Rusi gi:
Dëppoog cofeel gu Faraas-Riisi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëppoo googu am na ci ginaaw bi ag jegeente amee ci diggante Faraas ak Riisi gu Xaysar gi, loolu nag tàmbli na ci atum 1886, daal di gën a jëm-kanam ci atum 1888g, bi ñaari réew yi dëppoo ci fas ag kollare guy waral Faraas di jox Riisi ngànnaay, te jëmale-kanam ag jokkoom jaare ko ci def fa ay yooni weñ. Ci atum 1891g la Faraas ak Riisi def ag kollarante guy yaxal lii di ñëw:
- Taxawal ag dëppoo ci diggante ñaari réew yi, ak weccante xalaat ak diisoo buy lëj-lëj amee ci adduna bi.
- Bu menn ci ñaari reew yi duggee cib xare, ñaari réew yi war nanoo diisoo ngir dëppale seen diggante.
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Sapoŋ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoog cofeel sosu na ci diggante Brëtaañ ak Sapoŋ ci atum 1902g, lii la yaxal:
- Bu xare tàkkee ci diggante Sapoŋ ak Riisi gu Xaysar gi, Brëtaañ da caa war a génn te seetaan.
- Bu meneen réew duggee ci xeex bi nekk ci diggante Riisi ak Sapoŋ , kon Brëtaañ da ciy war a dugg moom itam, jàpple Sapoŋ .
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Faraas[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoo gu cofeel xewoon na ci diggante Brëtaañ ak Faraas ci atum 1904, gu lijjanti woon lëj-lëj ak reeroo yi amoon ci seen diggante, dëppoo googu nag lii la wax:
- Féexal Faraas, joyal ab loxoom ci Marok, gii nga xam ne jotoon naa temb, te nangul ko teg gi mu teg loxo Alseeri ak Tiniisi.
- Faraas moom tam nangul Brëtaañ teg gi mu teg loxo Isipt ci atum 1882
Dëppoo gu cofeel gu Brëtaañ-Riisi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoog cofeel am na ci diggante Brëtaañ ak Riisi gu Xaysar gi atum 1907g, lii la wax:
- Déggoo ci ni nuy séddoo barabi sañ-sañ yi ci Iraan, ba mu des fa benn barab rekk bu temb ca digg ba ñu bàyyil ko fa Shaah ba, ginaaw bi Riisi jëlee wàll gu bëj-gànnaar gi, Brëtaañ jël gu bëj-saalum gi.
Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yëngu-yëngu yi aju ci xeetu dafa xëy gën a màgg ci Tugal, loolu nag bokk na ci li jañ àdduna bi jëme ko ci xare bi. Xarnub fukk ak juroom-ñeenteel g, dees na ko lim muy xarnub xeetu yi ci Tugal, yëngu-yënguy xeetu yooyu nga xam ne li leen taxoon a jug mooy gooreel seen bopp te nocciku ci kilifteef ak teg loxog réew yi leen di àtte cig wàll, ak sosal xeet wu nekk am réewum boppam mu koy ëmb, uuf ko ci geneen wàll. Ñaar nag bokkoon nanu ci yëngu-yëngu yi gënoon a siw ci yooyu, ñooy:
Mbootaayug Slaaf gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gii mbootaay, walla yëngu-yëngug slaaf gii, li ko taxoon a jug mooy xettali askanu slaaf wi jële ko ci àtteg imbraatóor gu Otris gi, ak sos réewum slaaf mu ëmb mbooleem slaaf yi dëkke ci Balkaan ak salaaf yi dëkke ci Penku Tugal. Mbootaay gii nag daan na jot ag jàpple mu tukke ci Riisi gu slaaf gi, loolu taxoon na ba ag reeroo gu mag am ci diggante Otris ak Riisi gu Xaysar gi.
Lëj-lëji àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay lëj-lëj yu fasu yu àdduna bi sosu nañu, bokk it bu baax ci li fi taal xareb àdduna bu njëkk bi. Lëj-lëj yii it li leen jur day dellu ca reeroo ya amoon ca diggante réew yu mag ya ngir seen gëpplanteg canc gi, ak ngir màggug xeetu ci Tugal, ak ngir fipp gi askan yi fippoon ngir jot seenug tembte ak gore. Ñu tudd ci yi ëpp solo ci lëj-lëj yooyu:
Lëj-lëju Maraakes[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Faraas yàgg naa waaj ak a naal ngir teg loxo Maxreb gu sori gi (Maraakes), moom nag Maraakes dafa yoroon ag tembam lu yàgg, te booba Tuniusi ak Alseeri, Faraas a ngi leen tegoon loxo, yilif leen cig canc. Ci noonu Faraas lijjanteek Brëtaañ seen reeroo gi nekkoon seen diggante, ca dëppoog cofeel ga ca atum 1904, Faraas daal di bokki ca ndaje ma ñu njëkk a def ca dun bu wert ba ca atum 1906 ca Espaañ ngir lijjanti lëj-lëju Maraakes bi.
Saxal ya juddoo ca ndaje ma nag njariñul Faraas la gënoon a nekk, ndax réew ya fa daje woon dañoo dëppoo woon ci nangul Maraakes ag tembam waaye feetale Faraas wàllug kaaraange ga ak sàmm njabootug Tugal ga fa nekkoon. Faraas nag jariñu na bu baax ci dénk gi ñu ko dénk kaaraange ga, ndax ba ay yëngu-yëngu amee ca Faas ga nekoon péey ba, da faa daal di woon yabal ay dooley xare yu Faraas ngir ne da ciy aar jàmburi Tugal ya fa nekkoon. Loolu moo merloo woon Almaañ, mi àndoon ak buurub Maraakes, daal di ne woon fàww Maraakes jot cig tembam, ngir naqaral Faraas. Almaañ daal di yabal ag gaal gu mag ca waaxub Agadiir ngir aar ag njabootam, ak ñaxtoo ci yabal gi Faraas yabaloon am mbooloom xare ca Faas ci atum 1911 ngir teg ko loxo. Ñu defaat am ndaje ca dun bu wert ba ca Espaañ ci atum 1911g, ngir lijjanti xuloob Faraas-Almaañ bi, la fa juddoo di: jox Almaañ ay moomeel ca Kongóog Faraas ga, bu ko defee Almaañ nangul Faraas nekk gi Maraakes nekk ci ron kaaraangeem, ñu daal di def Tanja muy ab waax bu àdduna bépp, daal di doxal nag politigu ubbi buntub Maraakes ci kanamu yaxantug àdduna bi.
Lëj-lëju Balkaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Otris daa boole woon ci boppam ñaari gox yii di Bosni ak Hersogowin atum 1908g, te ñoom ñaar ñi ngi bokkoon ci diiwaani reewum Usmaan mi ci Balkaan. Reewum Usmaan mi ca jamono jooja dafa nekkoon di dund ci jawwi yong , mooy yong gi ñoñ bennoo ñi defoon atum 1908g. Serbi nag (moom ag wàll la ci yogoslaafi ci jamono jii nu nekk) daal di ñaxtu loolu ak Rusi gu Xaysar gi ko daan jàpple (moom Serbi). Almaañ jug moom jàpple Otris ci jëfam jooju. Loolu nag bokk na ci li gën a dolli tangoor wi ca daanaka-dun bu Balkaan ba.
Lëj-lëju Maseduwaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab xare tàkkoon na ci diggante Reewum Usmaan mi ak Gres, Bulgari ak Serbi ci Maseduwaan, ñoom ay reewi Balkaan lanu. Li ko waraloon nag mooy Bulgari, Gres ak Serbi danu doon defi pexe ngir roccee Maseduwaan ci Reewum Usmaan mi, te seddoo ko ci seen biir. Bi nu dàqee Reewum Usmaan mi ca xare ba ba noppi, danoo reeroo woon ci ci seen biir ci nu nu koy seddoo. Serbi moom daa bëggoon a jot ci Albani, waaye ñu xañ ko ko, ndaxte Otris daa taxawoon temb ci nu jox Albani ag tembam. Loolu waral leneen coow amati ci Balkaan ci diggante Serbi, Otris ak Rusi ak ñeneen.
Lëj-lëju Tripoli[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Itaali jariñu na ci am soxla gi Reewum Usmaan mi amoon soxla ak lu ko doy, ca xareem ba ca Balkaan, bu ko defee mu song ko ca Tripoli gu soww ga, atum 1911g, daal di nangu Libi, teg ko loxo atum 1912g, ginnaaw bi mu lijjantee ba Fraans ak Britani genn ci, te noppi ci.
Sabab yu jonjoo yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Noonoo gi taroon na jëm ci Slaaf yi ci Balkaan, looloo waraloon ñoom Slaaf yi juggoon taxawal ag mbootaay gu làqu ngir xeex loolu, Serbi jàpple leen ci ak Riisi gu Xaysar gi. Ab dongab Slaaf yong na Arshidog Fransis Ferninand, mi nekkoon wuutlaayu Otris ak soxnaam, ca 28 suwe 1914g, ca dëkkub Sarayevo bi nekkoon peeyub Bosni, ci tukkib nemmeeku bu mu fa doon def. Otris daal di gaaw jariñoo xew-xew bii, daal di yonnee Serbi ag xupp ca bisub 22 sulye 1914g, gu làmboo fukki sart ak benn, bokk na ci yi ëppoon solo ci sart yooyu: raxas goornamaab Serbi bi ak dooley xareem ji ci mbooleem ku bokk ci kureel yiy kontar Otris, te may Otris mu defal boppam raxas gii, te tëj yëglekaay yi ak këri tas-xibaar yi noonu Otris, ak boole Otris ci gëstu ñi def yong googu ak àtte leen. Ak yeneen sart yu tar yu tax Serbi jortu ne kii daal daa fas yeenee dugg ciy mbiri biiram. Ba noppi Otris joxati Serbi diirub ñeen-fukki waxtook juroom ñatt, ne ko mooy àpp bi nga xam ne waru koo weesu te tontuwul, waaye Serbi moom tontuwul .
Jibalug xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Otris taal na xare bi ci kaw Serbi, ci 28 sulye 1914g . Bi loolu amee Rusi moom itam jug song Otris ngir jàpple Serbi, loolu it jurati Almaañ jug – cig wàllam – jafal ab xare ci kaw Rusi ak ci kaw Serbi. Fraans duggsi ci, ci wetu Rusi miy reew miy xaritam, nadx moom la defal ag tapoo, daal di jibal ab xare ci kaw Almaañ ak Otris. Britani tam it xuus xare bi kontar ñaari reewi digg yi nga xam ne Reewum Usmaan mi mujj na àndseek ñoom ci xeex bi. Siin it ak Japon mujj nanu duggsi ci xare bi ci wetu reewi dëppoo gi. Itaali it dugg-si ci kontar reewi digg yi, atum 1915g, te kat bu njëkk da doon seetan rekk, feetewutoonn fenn. Britani nag nekkoon na di fasante ak Itaali kollareg sekkare. Kollare gi nag li mu doon yaxal mooy Itaali jox ko suufus Dalmaas bu xare bi jeexee. Amerig dikk moom itam, dugg-si ci xare bi ci wetu reewi dëppoo yi, daal di genn ca beroom ga mu defoon ca goxub Amerig ba. Duggsi gi mu duggsi woon ci xeex bi nag lu am solo la woon, ndax moo ko soppi bu baax, ngir doole ak jumtukaay yi mu indil reewi dëppoo yi ak alal.
Lefum xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jë bu sòww bi ëmboon Fraans ak Beljig, mooy barabu xeex bi ëppoon solo ci xare bi ci diggante 1914 – 1915g, boobu diggante mooy bi gën a tar ci xeex bi. ndaxte dooley reewi digg yi jot nanoo putuxlu ci reewum Beljig mi ak wàllug penku gi ci Fraans, ak li reewi dëppoo yi di jàmmaarlo lepp ak a xeex ngir loolu bañ a am. Lii nag bokk na ci ndam yi ëpp solo, yi reewi digg yi def ci jëwub sòww bi. Waaye reewi dëppoo yi jot nanoo taxawal jëm kanam gi Almaañ ak Otris doon def, ba daanaka àgg ca bunti Paris, ci xeexub njàmbaar bi nu doon def ngir aaru. Ñaari wàll yi nag xeex nanu ay xeex yu tar, yi ci gën a siw mooy bu Marn bu njëkk bi ci sulye atum 1914g.
Bu dee nag ci jë bu penku bi, xare bi moom foofa ci diggante Rusi ak Otris la nekkoon. Barabub xeex ba di woon Poloñ ak Balkaan. Xeex bi amoon ci penku bi nag xawoon na a woyofal tuuti yan bu diis bi nu tegoon ci ndòddum reewi dëppoo yi ci sòwwu bi, ndax reewi digg yi danoo mananul woon a ñàkk a dolli seen soldaar sa nekkoon ca penku ba di xeex ak Rusi. Foofa tam ca penku ba lanu gëne woon aw demiin ca sòww ba, ndax jot nanu fa a nangoo wàll gi Rusi moom ci Poloñ ak Litwaani.
Ay xeex am ca diggante Reewum Usmaan mi ak Britani ca Iraag ak Palastin. Ca la Britani tege loxo ñaari reew yii. Reewum Fraans it nangu Siri ak Libaa.
Bu dee ci geej gi moom, xeex bi mi ngi doon ame ci nuuraakon yi nga xam ne Almaañ da leen daa joyal ci gaali reewi dëppoo gi. Mbooloom gaalum Britani mi nag moo kawe woon ci xareb geej gi. Xareb Gitland bu geej bi amoon atum 1916g, bokkoon na ci xeexi geej yi gën a rëy ci xare bi, nga xam ne Amaañ ak Britani ñepp ñàkke nanu ci lu dul jeex ciy nit ak jumtukaay.
Atum 1917g, bokk na ci at yi gën a tar ci ati xare bii, ci la Rusi genne ci xare bi, ca kollareg Litofski ga ca 27 desambar 1917g , ci ginaaw bi fippug Balsafi gi amee. Romani topp ca moom mi sukkandiku woon ci xare bi ci Rusi, moom itam ag gennam mi ngi jaare ci kollare ga nu defoon ca Boxarest. Ca at mooma tam la Diiwaani Amerig yu Bennoo yi ñoom it duggsi ci xare bi ànd ak reewi dëppoo yi. Loolu nag feeñ bu baax ci doxiinu xare bi, ndaxte Amerig moom jàpplee woon na bu baax ci wàllug xare ak koom-koom, loolu nag di woon lu sonnal reewi digg yi. Ca at mooma tam la jë bu Usmaan bi it nërméelu. Ci la jë bu Otris it daanu. Ay yëngu-yëngu aki coow yu ay ligeeykat am ca Almaañ. Ca mooma at it la Woodrow Wilson defoon fukk ak ñeenti poñam ya doon woote ñu taxawal xare bi te bàyyi askan yi ñu def li nuy wax (autodétermination) muy tànnal seen bopp mujj gi nu gis ne moo gën ci ñoom.
Atum 1918g nag mooy atum ndam li ñeel reewi dëppoo yi, waaye it mu nërmeelu ñeel reewi digg yi, ndax imbraatoorug Otris ak gu Almaañ yépp daanu nanu, Imbraatoorug Usmaan gi it ñàkk mbooleem diiwaanam yi mu amoon ci bitib Asi gu ndaw gi, nguurug Bulgari daanu, ci noonu askani reewi digg bi daal sàkku wéerum ngànnaay ci ni ko poñi Wilson yi doon sàkkoo. Bi reewi digg yi demee ba lòtt ci wàllug aaru, te manatunoo dékkooti xare bi, lanu wommatu . Bu ko defee Bulgari xaatim ag wéer ngànnaay ak reewi dëppoo yi ci 30 satumbar 1917, Turki topp ci, ci mujjug oktoobar atum 1918, ak Otris ci 3 nowambar 1918, ak Almaañ ci benn fanu nowambar 1918g.
Lijjanti yi ci ginaaw xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Reew yi am ndam ci xare bi defoon nanu am ndajem juboo ca Paris, peeyub Fraans, li ko waraloon nag mooy gëstu nan lanu war a def ci adduna bi ginaaw bi xare bi jàllee. Moomu ndaje nag Clemenceau moo ko jiite woon, njiilul jëwrin lu Fraans li, bu ko defee, ñu defe ndaje ma ca njéndul Varsaay la, di dëkk bu nekk ca wetu Paris. Diiwaani Amerig yu Bennoo yi Wilson teewal ko, Britani Luwid George njiitul jëwrin la nekkal ko fa, Fraans Clemenceau miy njiitul jëwrin ya moom itam wuutu ko fa ak Itaali ci teewaayu Orlando njiitul jëwrinam, reew yii amoon nanu xejj gu mag ci ndaje mi, rawati na ñatti reew yii di Amerig, Britani ak Faraas.
Ndajem juboo mii ay saxalam ballewunu ci déggoo ak waxtaan wu reew yi gañe def ak yi nu gañe, waaye kay reew yi gañe danoo teg seeni sart ci kaw reew yi nu gañe cig sañ-bañ. Kollare ga nu fase woon ca Versailles atum 1919g te xaatimoon ko ak Almaañ, bokk na ci kollare yi ëpp solo te juddoo ci ndajem juboo mi. Moom kollare googu dafa yaxaloon lii: Delloo Fraans Alsaas ak Loren, ak delloo Danmark wàllug bëj-gànnaar gi ci goxub Sholswig, bu ko defee Poloñ moom jot ci suuf su bari ci Almaañ ak yoon wu yaatoo ñeen-fukki miil, wu romb ci biir diiwaanub Brusiya gi nekk ci Almaañ, bu ko defee tàqale kook yeneen suufi Almaañ yi. Ci noonu ñu def waaxub Danseg bu Almaañ bi muy waax bu nu jagleel reewum Poloñ mi nga xam ne taxawalaat nanu ko ci ginaaw xare bi. Nu jëlati ci Almaañ diiwaanu Sodit jox ko Cekoslawaki, mi nga xam ne mi ngi sosu woon ci ginaaw xare bi, ñu jëlati ci Almaañ waaxub Mamel jox ko Lituwani. Bu ko defee Almaañ ñàkk mbooleem sancoom yi. Ba noppi nu ga ko ci mu yamale ay soldaaram ci teemeeri junni. Nu neenal fa duggum coldaarum gu sañ-bañ, dindi mbooleem tata yi wëroon kanaalub Kyel ak goxub Rayn. Nu tàmbli woon a def fuglu gu tar ci ligeeywaayu ngànnaay yi ak jumtukaay yi ci aju. Ñu nangoo woon ci Almaañ it mbooleem ay nuuraakonam aki gaali xareem aki fafalnaawam ak lu ëpp ci ay gaali yaxantoom, ci noonu Fraans nangooti diiwaanu Saar ( di xuru dexug Rayn gi) di barab bu naat ci ay mbell, mu nangu ko nag diir bu tollu ci fukki at ak juroom. Ñu daal di teg Almaañ nag ag alamaanug xare ak alal ju mu war a fay ju bari ju tollu ci (6,600,000,000) yu Sterlin, ak doonte Almaañ fayu ci ci diggante 1924 – 1930g lu dul lim boobu rekk.
Imbraatoorug Otris gi nag moom, ndaje ma daa daal di jeexal nguurug njabootug Habsborg ga fa nekkoon, daal di taxawal ciy màbbiitam ay àtte yu bari, ñooy: Pencum Otris ak Hongri ak pencum Cekoslawaki, ñu jëlati wàllam ya nekk ca Balkaan boole ko ca reewum Yogoslawi mi sosu ci ginaaw xare bi. Bu dee Reewum Usmaan mi moom dafa ñàkkoon mbooleem moomeelam yi mu amoon ci Asi ak Afrig, deseetutoon lu dul moomeelam yi mu amoon ci Asi gu ndaw gi, ñu daal di ko def muy leegi pencum Turki wuuteek lool reewum Usmaan mu mag ma nu xamoon, loolu di woon ci 29/10/1923g, ginaaw bi Mustafa Kamaal Atatork (1880 – 1930g ) neenalee nosteg saltana ga fa amoon atum 1923g, ak gu xalifa ga atum 1924g.
Ndaje mi nag sos na fi ay reew yu yees yu bari ci Balkaan, mu ci mel ne mom Yogoslawi mi jële won ay suufam ci reewum Serbi mi ak yenn ci goxi Balkaan yi bokkoon ci moomeelug imbraatuurug Otris gi, bu ko defee nu sosaat reewum Poloñ mi ak Brusiya. Reewum Cekoslaafi moom itam taxawe ci ñaari xeet yii di Slaaf ak Cek, reewum Hongri tam sosu, Finland, Stwaani, Lituwani ak Latfiya reew yii yepp jug di dëgëral seeni nekktey politig, te bu njëkk danoo nekkoon ci ron teg loxo gu Almaañ, ci ginaaw bi Rusi gennee ci xare bi atum 1917g, daal di fas kollareg Litofski gi ak reewi digg yi. Lii moo jeexal àtte gi njabootub Romanof gi doon àtte Rusi.
Ñu daal di jël nag yenn reew yi teg leen ci ron ag feetale: Iraak, Penkub Urdun (Jordanie) ak Palastin ñu teg leen ci ron feetale gu Britani atum 1920g, Siri ak Libaa ñoom ñu teg leen ci ron feetale gu Fraans atum 1920g. Ndajem Paris ma nag saxaloon na feetale gii te xaatimoon ko.
Ñu daal di sos Kureelu xeet yi (League of Nations) teg ko ci poñub fukk ak ñeent bi ci dali Wilson yi doon woote ag ñoŋal jàmm ci adduna bi ak tee xare amati fi ak dëgëral dimblante ci reewi adduna bi.
Nii daal la xareb adduna bu njëkk bi jeexe ginaaw bi mu sonnalee adduna bi bepp, sotti ko sawaraam si ak alkandeem li. Ray nanu ci lu jege juroom ñatti milyoŋi nit , gaañ ca lu jege ñaar-fukki milyoŋ. Waxuma la nag ñi faatoo ca xiif bu metti ba’ak tawat ja xare ba waraloon.
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix bu bees bi te jamonoo bu Abdu Xaadir KEBE


text:
Xaralay xibaar ak jokkoo
Xaralay Xibaar ak Jokkoo (XXJ) walla Xaralay Xibaar ak Jokkoo yu Yees yi, ci wu-angalteer Information and Communication Technology, ci wu-faraas Nouvelles technologies de l'information et de la communication, moo ëmb mbooleem xarala yees jëfandikoo ngir yor ak jokkale ay xibaar. Yitteem mooy sos ay noste yuy yor ay xibaar, yor seenug suqaliku, seenug dencu, seenug jokkale, ak seenug kaaraange.
Yombul joxe ci ab tekki bu daj ndax amul benn tekki bu ñépp ànd déggoo. Ñi ciy liggéey raññee nañu leen niki ñu seen xam-xam daj, dañoo nekk ñuy xam lépp lu laal: mbëjfeppal, xam-xamu nosukaay, jokkoosoryante.


text:
Jaar Jaari Serigne Abdou Khadre Mbacké
mi ngi juddoo njaarem (Diourbel). Tambaleefa njangum alxuraan ci daara Serigne Moustafa Gëy jàkarlook kër Seriñ Mor Mbaye Cissé (kër Gumak) ba jéexal, bind fa ñett (3) kaamil.
Ginaaw ba mu jugefa dem Touba ngir jàngi xam xamu diiné ci kër Serigne Affia Bousso ( imaam jumaa Touba).
Ci àtum 1996 la bayikoo Touba ñëw Dakar ngir jàngaléfa alxuraan ak xam xamu diiné ci daara Seriñ Cheikh Awa Balla Gëy.
Ci bisu 8 Mai 2002 la taxawal daaray bopam ngir difa weyël jàngalé alxuraan ak diiné ci Cité Fadja.
Ci weeru Novembre 2004 la toxoo foofée dem Parcelles Assainies Unité 17 ngir weyël ligeey boobu. itéem yepu moodi xamlé diiné lislaam ak di tarbiya ak
di tarqiya taalibe yiko Yàlla boléel ba kérook ñuy am ngërëmal Sunu Boroom ( subhaanahu wa ta-a-laa).
Yalnako Sunu Boroom tàxawu ci ligeey boobu muy ligeeyal Yàlla tadiko jàrée ci yoonu Serigne Touba, ta mu am ci jàmm ak sutura, am ci ndam ak sutura
ak ngërëmal Serigne bi!!!


text:
Ci Windows
Soo toxoo ci meneen réew wala diwaan, mën nga soppi sa jekkalu diiwaan ngir wéy di jënd ci Màngasiin bi. Karmat: Costéef yu ci gën a bari yuñ jëndee ci Màngasiinu Windows ci benn gox, duñu dox ci beneen gox. Yooyu ñooy Xbox Live Gold ak Groove Music Pass, jëfekaay yi, po yi, misik, film yi, ak emisoŋi tele yi.
Ngir soppi sa diwaan ci Windows, ci boyetu seet gi, duggalal Diwaan, te tànn Soppi sa réew mbaa diiwaan.
Ci suuf Réew wala diiwaan, tànnal sa réew bu bees.
Mën nga dellu ci sa gox bu njëkk ba saa yu la neexee.
Ci daluwebu Màngasiin
Soo toxoo ci meneen réew wala diwaan, mën nga soppi sa jekkalu diiwaan ngir wéy di jënd ci Màngasiin bi. Karmat: Costéef yu ci gën a bari yuñ jëndee ci Màngasiinu Windows ci benn gox, duñu dox ci beneen gox. Yooyu ñooy Xbox Live Gold ak Groove Music Pass, jëfekaay yi, po yi, misik, film yi, ak emisoŋi tele yi.
Ci Màngasiinu Windows, lemmi ko ba ci suufu karmatu tànk bi.
Bësal ci lëkkalekaayu làkk yi te nga tànn làkk wu bees – ànd ak goxam.
Mën nga dellu ci làkk wi nga jëloon saa yu la neexee.
Sàqum Xbox Live
Nii ngay soppiwee sa diwaanu sàqum Xbox Live.
Duggal ci Xbox Live bi Xëtu toxalum sàq.
Tànnal Li ci Topp, nga teg gox, teg ci Nangu naa.


text:
PHP
PHP Làkku Day la bu ubbeeku te jàppandi, defees na ko ngir sos ay xëti web yu matale jaare ko ci ab seddalekatu HTTP3, waaye it di nay man a dox niki beneen làkk bu man a doon ci anam gu biiru, PHP làkk wuy màgg la ba ci sumbu 5 ci doxiin aki melo yu mat, akuk woom ci ag kàngoom. Yaxub PHP sos na ko moom Rasmus Lerdorf ci atum 1995, fim ne ñiy toppatoo yokkte gi ak di ko saytu moodi The PHP Group (Mbaaluk PHP gi), PHP Tëriin lu ubbeeku la ci Sarti PHP dëppalees ko ak Sarti GNU General Public License (GPL)
misaalum xëtu PHP.php / PHP.php4 /PHP.php5 PHP.phtml
<?php
//baat yi fii
?>


text:
Géej gu Diggu
Géej gu Diggu mooy géej gi ne ci diggante goxu Afrik ak bu Tugal ak bu Asi. Guddaayam di 2,51 milyioŋ ciy km² te yaatuwaayam toll ci 3700 km.
Ci sowwu mi ngi yem ci Mbàmbulaanu Atlas, ci penku ci Géeju Marmara ak Géej gu Ñuul gi. Yenn saa yi Géeju Marmara dees koy boole ci Géej gu Diggu gi, waaye Géej gu Ñuul gi moom dees koy tàqale ak moom.
Melokaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Géej gu Diggu gi dees koo seddatle ci ñaari mbalka*. Mi njëkk mooy Géej gu Diggu gu sowwu gi, yam ci yoonal* gu Sisil. Meneen mi mooy Géej gu Diggu gu penku gi.
Karmat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Yoonal: canal
- Mbalka: bassin


text:
Tënk bii, Soxna Aram Faal a ngi ko toxale ci yëglekaayu Frãs bi ñuy woowe « Le Monde » génnoon talaata 9 sàttumbar 2014
Boroom xam-xam yee ko wax :
«Doomu jàngoro ebola mën naa dund ñetti weer ci maniyu bi «sperme», gannaaw ba aji-opp ji wéree ; loolu dafa laaj nit ki jël matukaayi kaaraange yi war, laata mu jote ci séy».
Laaj ak tont
Laaj : Yan matukaay lees war a jël ngir daan oppu Ebola ?
Tont : 1. Feeñal ñépp ñi opp ji dal, toppatoo leen. Loolu nag yombul, ndax gisees na ci yeneen réew ay nit ñu opp, bañ a dem ci fajukaay yi, xanaa toog ci seen biir njaboot.
2. Feeñal ñi laaleek aji-opp ji, topp leen lu mat ñaar-fukki fan ak benn, gannaaw ba laale gi amee. Su ñu génnewul ay màndarga, fekk na wàllaate amul. Su ñu génnee màndarga, ñu xam ne wàll nañu leen opp ji. Su boobaa, jokkoo ak kër doktoor a war, ngir toppatoo.
3. Taxawal ay yeete yu takku ñeel opp ji, xamal nit ñi dénkaane ak tere yi boroom xam-xam yi siiwal.
Laaj : Ki opp ji dal, nañu koy def ?
Tont : Fexe ba teg ko ci loxo kër doktoor, ñu ber ko, ngir mu bañ a wàllaate, toppatoo ko. Gannaaw wóoraleesagul ñakk mbaa garab gu ci màcc, dañu koy defal li ñu tudde pajtalu dooleel « soins de support », naka noonu ñu sol ko ndox ndax biir buy daw, indil ko xeeti xorom ak dundeef yi mënul a ñàkk, sol ko ngelaw lu mu noyyi, seetal ko tasyoŋam, fajaale yeneen jàngoro yu ci laxasu... Fàttali telefon bi : 800 00 50 50.
Laaj : Nees di def ngir aaru ci opp ji ?
Tont : Saxoo raxas say loxo, moytu laaleek mbir yu ndoxe yiy génne ci yaramu aji-opp ji, rawatina su fekkee ne màndarga yi feeñ nañu (yaram wu tàng, waccu, biir buy daw, nàcc-nàcc…), bañ a laaleek aji- opp ji ak ay bagaasam…
Laaj : Lees mën a wax ci ndoxum alkol bi ? Ci dëkk yi ndox mu set jafe, ndax loolu dina wàññi wàllaate gi ?
Tont : Ndoxum alkol baax na lool, rawatina fu ndox mu set tumurànke. Waaye nag doyul, fàww ñu sàmmoonte ak dénkaane yeek tere yi : raxas loxo yi ak ndox ak saabu, bañ a laaleek aji-opp ji, naka noonu ak ay bagaasam...
Laaj : Lees mën a wax ci mask yi ?
Tont : Ci jumtukaayi fajkat yi la bokk, ngir lu leen aar, ñoom ñiy jege ki opp ji dal mbaa ku ñu jort ne moo ko dal. Waaye nag, jaar naa leeral ne, fii ñu tollu ci xam-xam bi ñeel opp ji, wàllaate gi mënul a jaar ci ngelaw li ñuy noyyi.


text:
Espace inc présente le nouveau single de Tarba Mbaye intitulé, « Téyé lène ko ». Un single qui fait exploser les téléphones portables à travers le monde. Ce tube de l’année est plébiscité par les mélomanes.
Ecoutez:
Voici le lyrix qui affiche les paroles de la chanson que vous écoutez
Paroles « Teuyé Léne Ko » de Tarba Mbaye
Mann déé Beugueunala Boula Daara Diaral Ngaa demm Bama Khass Ngaama Mineul
Say Khettou Bakh Bakh …………..Laahi Layla ho Waaw!
Taa Say Khetou bakh bakh Weurr nako ba Dadieul Ta Guissoumako Fenenn Fou doul thii yow Yayy rëënou Khol bé Kaay!!
Mann Bougouma dila Dioylo! Ngay misére nékhouma ! My baby lii nga yakarr ! Dou Lolou!
Bougouma dila Dioylo! Soyy misére douma nekh Khalé bi léé yow Lii nga yakarr Dou Löölou Lahi Layla Hoo!
Ndaakh té mann Souma guëné nga mërëma Ma wakh téléphone nga mërëma Yow dé khamalni
Amena ay soopé Ame mbook! Ame Amedi diaam Damaléni woo Yenn sayy ma sëtilenn Yow dé li nga yaakar Dou löölou
Mann déé Beugueu naleu !
Mann déé Beugueu NalaMalaraww meunouko fayy Kii la ndieukeuné Beugueu molaraw
Foufé yeah! Haan ndeysanëë
Baby mbeugueul wegn Bouyy taawëë kouleu Niarr niouko kheuthie Kou ndieukeu bayi Gaagn nga sa moröm
Mbeugueul dafa riichéé ! Mbeugueul!
Ndéné Demba ak Ndéné Marame Diallo Haan Ndéné Yassine Sa Mame leu Bourr…
Aladji Ndiaga Fall layy Sa Bayy boyy Amineta Mbaye moyy Sa Yaye! Sa Yaye da liguey sa Keur Baye
Baa bo narré daanou Sa ligueey ndeye Molay Téyé ba do danou
Chérie Ndoumbé!
Baby laalou Mbeugueul Dafa khaatt niitt koussi bokoul Khadjossi! Louy Nakh wa nékha saani Yaay sama mool !
Mbeugueul sa Gaal leu…Yakoyy dioww Yapp ma thii sa gaalou Mbeugueul diko diow wo Diow !
Fo terr ak mann Saff nama mann! Bou Jigeen yii dhé tëëmër Benn lassi taamou Ta Yow laa! Sa Deug Deug deug !Mann taamoula nala Ba nga doyma !
Déthié diéré maa thieu Sine ! Chérie Papa Aly Badiene Woyy nala !
Mbokou bayy Fatou Binetou Faye Sine Sine Yii Dagoulenn ! Tayy ma woylenn
Ame dieuleul sa Yeuff Yow dieuleul sa Yeuf Sama Khol yako moom Baby! Bokoko ak kenn
Ameü ! Dieuleul! Maman Chérie ! Cheikh M’baye
Ameü dieuleul sa yeuf ! Yow dieuleul sa yeuf Cheikh Kholam yako moom! Boko ko ak Kenn
Ameü ! Dieuleul!
Khaley bii amena Salagn Salagn ak Thieufeur Thieufeurr! « Tarba Mbaye lii nga Wakh sakh diarna Bayi Xel »
Raïssa amena Salagn Salagn Alé kham ngassi daara! « Moo Khaley bi loumou wakh sakh diarna Bayi Xel »
100% Tarba Mbaye Mann déé Fonkou nalenn no!! « Tarba li nga wakh sakh diarna Bayi Xel »
Eh !! Sama feem youma yorr Damakoy diayy Doumako mayéé! « Tarba Mbaye Tarba Mbaye Say Feem diarna dieunde »
Han !! Amy !! « Kokou kayy Amy » Amy Gueye
Aladji Modou Gueye Bouaké Moyy sa bayy boyy Ndiolé sa yay diongue Yay Diomba Sarr Amy Aladji Bara Fallilou Beugueu nala!
« Tarba Mbaye ! Tarba Mbaye Dikeuneu Dikeuneu Dikeuneu déé Khaley bii Négn déglou daniouy woyal »
Sama feem youma yorr damakoy diayy doumako mayé ! « Tarba Mbaye ! Tarba Mbaye Say feem diarna dieunde »
Teuyé Léne Ko Teuyé nako ! « Bou moula reuthie » Koussi ame goor bou bakh Yow nanko teuyé
« Téyeul sa yeuff » Déé koy topoto Goor yombatoul ! « Lolou deugg leu »
Diko wakh! wakh diou nekh Ndakh mokay saagal! « Dou mola warr » Fonkal sa Dieukeur ! « Kayy »
Déé koy bëugëul ! « Téyeul sa yeuf » ! Diko topoto ! « Bou moula reuthie »
Goor Yombatoul! Déé koy wakh Wakh diou nekh ! « Fonkal Fonkal Fonkaal… »
« Dëgg loule ma ndiguëlëm jigeen day seyy »
Sa Dieukeur djila dieul Deff cii yow Alal Dëko Bëuguëul
« Moo koufi baa nieupp nieup Né yow dong dëko seuyeul »
Thiaat ! Kara! Mii la dieul deff cii yow ! Alal dëko saagal
Source : Senego.com


text:
Bijjaan
Bijjaan aw yaram la wuy jur ab toolu bijjaakon. Man naa nekk ab mbëjbijjaan, moom dafay soxla ñu koy jox dawaanu mbëj ngir muy man di wéy di jur toolu bijjaakon. Man naa nekk itam bijjaan bu sax, ndax ngir jur tool bi du jële dara ci biti, Lépp ci biiram lay xewee, moo tax toolu bijjaakon bi di sax ba faww. Bii bijjaan man naa juddoo ci dénd ci yenn xeeti xeer walla it manees na koo sàkk.
Ab bijjaan di na am lu néew-néew ñaari dott, benn bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum. Yenn xeeti yaram yi bijjaan da leen di xëcc, lu mel ne weñ, yeneen yi mu leen di bëmëx, lu mel ne ndox. Soo jëlee ñaari bijjaan nga jegele bëj-gànnaaru benn bi ak bëj-saalumu beneen bi dañuy xëccante.