text:
Sëriñ bi noo ngi deeti ñaan
Faxiir dafay nangoo dagaan
Nangul nu lépp lu nu ñaan
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Noo ngi dagaan ci Mustafaa
Ma nekk marwata ak safaa
Ak àqi Amdi Mustafaa
Mi Yàlla jébbal xarnu bi
Ak àqi mboolem ay rakkam
Ak àqi séen baay yi ñu am
Ak àqi seex yi Bàmba am
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mboolem muriit yépp a ngi tuub
Tey réccu bàkkaar yi nu juub
Ba lu nu bay-bay, du nu góob
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Mbàkke, dangay boroom i mbóot
Te sag njaboot tawat giloot
Ñu def ma ab àntalpareet
May làpputoo waa xarnu bi
Aw ma maxaamam di la woo
Waaye murit yi ñoo ma woo
Ne tawatal te bu nu woo
Saw làmmiñay wow xarnu bi
Tay jii ma wax ba ne tareet
Ngir yaa ma def àntalpareet
Yaa fab i xam-xam ne yëreet
Ci sama xol, ci xarnu bi
Te bul ma tanqamlu ci ñaan
Ngir lii ma bon tey ku añaan
Muriid yi yépp a la ko ñaan
Ngir bëg nga dekkal xarnu bi
Jooy i perantal la nu jooy
Boo nu fabul, lee nu ne wóoy
Ku nu yafal, ban def i kóoy
Mu dellu naatal xarnu bi
Jisu nu yaay te noo ngi raam
Ku ñàkk yaay, day nàmp maam
Buural te boot nu, ngalla daam
Roggndi mboolem xarnu bi
Fabal sa doom yi yépp boot
Ñoom it ñu boot séen ug njaboot
Ku manta boot nga jox ko mbóot
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Te fab muriit yi suturaal
Mottali jàkka jii ñu naal
Foo toll dolli séen alaal
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Ndax Yàlla Amdi Mustafaa
Tabax jumaa yi Mustafaa
Bam tol ni marwata ak safaa
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mboolem murit yépp a ngi jooy
Ngir luñu bay mu dal di gooy
Ba séen i àddiya a ngi booy
Sarax nu naatal xarnu bi
Jamono jaa ngi xiif a xiif
Luñ togg bar gi ne ko fuuf
Seex Bàmba neel ngën ji mbindeef
Mu dellu naatal xarnu bi
Xiif tax na ñenn mag ñi yooy
Xiif tax na gor su ndaw di jooy
Xiif tax na yenn tool yi booy
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Tax na ña daa joxee ngi laaj
Ñii jàpp séen i sas di xaaj
Ken dóotu dem fenn ba waaj
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Xam nañ ne yaa nu daa tawal
Daa nu bayal daa nu ñoral
Daa nu roñal daa nu daggal
Feesal nga sàqi xarnu bi
Sa yërmandee nu daa defal
Lu xel dajul daa nu dëfal
Daa nu tibbal daa nu lehal
Reggal nga mboolem xarnu bi
Sa yërmandee nu daa sanal
Jigéen ña yaa nu daa amal
Tay ñépp a yam ken amatul
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Ñii séen i sag sàggiku na
Ñii séen i gaay dàggeeku na
Ñii séen i ngëm rékkiku na
Ngir ñàkk gii ci xarnu bi
At moo ne ndax mu tane daaw
Muy gën a far dellu gannaaw
Ba rab yu aay yi sax di naaw
Ay Mbàkke geesul xarnu bi
Wuy nun a wuy noo ka torox
Yalwaan amoo ku la sarax
Garab bu daanoo xob ya lax
Bàmbaay ndànjaamal xarnu bi
Garab gu mag bu nee jirim
Garab yu ndaw yi diy jirim
Meññat ma say mbir ma ëlëm
Lii rekk a dal waa xarnu bi
Allaahu akbarus samaan
Jamono moo man a safaan
Xéewal yi daf daa walangaan
Ci dabi mboolem xarnu bi
Libeek sikkeek i sahfaraan
Lan daa diwoo muy walangaan
Nuy xelli kopp ya di naan
Wata ya korne xarnu bi
Astaxfirul Laahal Asiim
Tuub nanu lan daa def i koom
Te muy lu neexulon boroom
Jurbel a wuuteek xarnu bi
Xéewal yi daf daa wal-wali
Baawaan fi nun di kel-keli
Moo tax ma jóg di pél-péli
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Xéewal yi daf daa walangaan
Waxset nga wuute nga ak sayaan
Xamoo xur ak tund ak sayaan
Sam ndox a naatal xarnu bi
Wàcc nga yaw loo mas a wax
Def nga ko jox ku mat a jox
Daawoo nu nax daawoo nu ñax
Séddon nga mboolem xarnu bi
Gàncax gu ndaw gi weddatul
Mag ña nga yar ken wuddatul
Moo tax ma naa la suuxatal
Njëmbët li won ci xarnu bi
Njëmbët la mooy gaa ya dikkon
Daa wéy ci xéewal ya fi won
Tay ñi ngi def ya ñu bawoon
Ngir ñàkk gii ci xarnu bi
Ag ñàkk a bon ci waa ju baax
Day tas kërëm xolam di jaax
Daa ceebu tay ngay añe laax
Jaaxal na gaa yi xarnu bi
Leeg-leeg nga gis fi ab murid
Muy taxawaalu nib mariid
Walla mu xàcc def tariid
Ndaw njombe gaa ya xarnu bi
Ànd ak komersaa ya di jaay
Ñii di wajaaseeri ba xaay
Te xam ne yaa doon séen i baay
Moo! tee nga naatal xarnu bi
Ñilee ngi xàcc def i seef
Ñii def i dag ngir bañ a loof
Ñii daw ba raw ba ni nu fiif
Moo! tee nga naatal xarnu bi
Yaw la nu yaakaar abadaa
Ngir yaa nu tàggaleek bidaa
Tuub nanu mboolem la nu daa
Bàkkaar ci njëkk xarnu bi
Yërëm nu tay yaru na nu
Dóotu nu fo xàmmee na nu
Dóotun nelaw yewwu na nu
Yërëm nu naatal xarnu bi
Soo nu joxoon la nu yoron
Dóotu nu def nanu defon
Xanaa yëgoo ne yaru nan
Ku weddi laajal xarnu bi
Yërëmlu nan toroxlu nan
Jooy na nu ren saraxtu nan
Soppeeku nan jébbalu nan
Sarax nu naatal xarnu bi
Nun tuxu nan sun kër i baay
Gàddaay te def la ngën ji baay
Tuubaa di kër bàmba a di waay
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Murit yi saalit nanu ren
Ngir xam ne yaa léen ame woon
Yaa léen joxon la ñu yoran
Yóbb nga mbóoti xarnu bi
Tiijaan yi réccu nañu tay
Xam nañ ne bëy du sóoru boy
Yaa man a may nit lu ko doy
Moo! tee nga naatal xarnu bi
Bawal-bawal jolof-jolof
Mboolem pël ak naar ak wolof
Kenn gisatul ku am i yëf
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Koo xam ni daa na am i jaag
Daa am i àngaar ak i juug
Mii at mu am déwén mu jéeg
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Ku mas a am yaari wata
Soxla na ren yaari mata
Te manta am njëgu mata
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Koo xam ni daa na am i taax
Tay mi ngi ngeeju’b néeg bu baax
Bu gën a féex bam ne ca faax
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Kër yaa ngi wéet ba ni wëyëŋ
Lal yañ yoroon def i koroŋ
Ña doon i wuur def i koyaŋ
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Tubaab yi sax pert nañu
Ña léen gëmoon perdi nañu
Yahood yi sax fayit nañu
Yal na ñu yées ci xarnu bi
Ña tukkiwan faf nañu laŋ
Fuñ wàcc deefi léen falaŋ
Àdduna yaa ka noo welaŋ
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Naar yaa ngi yalwaan ak a xaar
Seex buñ xamoon dellu fa jaar
Ken talatul loo jox i naar
Sëriñ bi geesul xarnu bi
Wuy Mbàkke ! yuuxu nan ba dee
Wallu nu boo yeexee nu dee
Melal ni kuy rammu ku dee
Yaa nuy tinul waa xarnu bi
Yaw yaay donoy Muhammadu
Te yor nga sirrub Ahmadu
Te yor nga bóoti Haamidu
Man ngaa defar waa xarnu bi
Man ngaa defar bitteek i biir
Defar nga baadoola ak i buur
Yaa dindi àllarba ak dibéer
Sàkk Muriiti xarnu bi
Man sa kanam, man sa gannaaw
Loo sant Yàlla mu ne waaw
Loo wax fa diiwaan ñu ne waaw
Wax léen ñu naatal xarnu bi
Sa mbir ëppante na ak dërëm
Nde xarnu bépp a am gërëm
Te am dërëm te yokk ngëm
Nga may njariñ waa xarnu bi
Ma léebu gaa yi la xamul
Waa ju xamul dees koy xamal
Subhaana, yaa ka mat kumal
Yaa neex a wan waa xarnu bi
Nan far waññeeku tagg daam
Ngir moo nu may lu jomb i maam
Booleek Muriit yuy daw di raam
Ag cant a war waa xarnu bi
Bàmba maneefu laa misaal
Yaay géej gi wër waa senegaal
Deefu la jàlle genn gaal
Say duus a tooyal xarnu bi.
Seex Bàmba yaa dik mbàmbulaan
Ku sóobu dóotu ñaani naan
Ku màndi day dimbaan i teen
Say kaas a màndal xarnu bi
Ku sóobu génnaaley dërëm
Békkoor bi dóotu dem kërëm
Ku ne corom kaasub ngërëm
Du mar li des ci xarnu bi
Géejug hikkam gim daa dëtëm
Ba ne ko secc mook ñoñam
Maseefu caa nàndal ku xam
Toqan ga doy na xarnu bi
Luumloo na fóore ya wéyon
Raamloo na kàngam ya fi won
Daane na bër ya fi ne won
Amul niroo ci xarnu bi
Sirrub andaari xam-xamam
Museefu caa nattal wujjam
Ayam gi suural naw ñoñam
Wujjam amul ci xarnu bi
Fekkoon na dab yi ne xareet
Mu soppi léen watay sareet
Duy léen ngëneel bañ ne sëreet
Wàccoo na mook waa xarnu bi
Taalif na móol yu fees i taax
Te xalimaam du juum du jaax
Te am xelam du gag du naax
Du fàtte lëf ci xarnu bi
Day duusu dongo yay dëtëm
Duus yay jallaañoo ci’b dënnam
Mooy géej gu ridwaan diy jënam
Te mus la fer ci xarnu bi
Bàmbaa di géej gu tàbbi géej
Fekk fa géej gu ne ko ngiij
Mu duy ca leer ya ba ni giij
Dellusi tooyal xarnu bi
Lu baax du baax ba weesu baax
Waaye Sëriñ bee jàll baax
Baax a ngi yam fi xotti baax
Baaxaale gaa ya xarnu bi
Waa ju la sopp dal di baax
Waa ju la weddi dóotu baax
Waa joo gërëm muy gën di baax
Waayoo ko warna xarnu bi
Waayam du ñiit gariiti laax
Dóotu limbooy sagar di daax
Loxoom du daarati ci mbaax
Ku weddi laajal xarnu bi
Ku weddi lii demal lagan
Isaa di mbar moo man u gan
Yaaram la wuute na ak sagan
Bàmbaa ko ñaak ci xarnu bi
Ngëneeli daam yi gën a tuut
Xel manu koo takk di root
Mbaa xalima ak i daa yu xóot
Lottal na mboolem xarnu bi
Xarbaax la raw na kuy xiyaas
Lu xel dajul deefu ko raas
Fugraas la raw na góoru faas
Sakkaa ñi teewe xarnu bi
Moo jar a way bañ a selaw
Guddeek bëccëg bañ a nelaw
Ba raw ñi daa wayal calaw
Ngir li mu def ci xarnu bi
Seex Bàmba yaa bariy njariñ
Fëriñ nga wuute ga ak këriñ
Sëriñ si yaa di séen sëriñ
Yaa man a leeral xarnu bi
Sëriñ si, ñoo doon fatafoor
Sondeel du mel nib limiyeer
Jant la moom fawxa na weer
Leeram ga tiim na xarnu bi
Seex Bàmba yaa dig mànduwaar
Waaju la tàbbi dóotu réer
Yaay jant say gaa ya di weer
Leer ya gëndoo ci xarnu bi
Nun sóobu nan la jàlle nu
Waay Mbàkke! bul dem bàyyi nu
Yawmal Xiyaam yobbaale nu
Te yóbb mboolem xarnu bi
Seex bàmba yaay ngën ji keno
Sa jën yi doy na ñuy dono
Soo doon fetal di ag këno
Say wal a mokkal xarnu bi
Billaahi wéeru nan ci yaw
ŋoy nan ci yaw lu man a xew
Ngir urwatul wusxaa du sew
Déesu ko dog ci xarnu bi
Seex Bàmba yaay ngën ji wurus
Foo génn xànjar daaldi rus
Gor su la waaje dóotu rus
Doy nga takkaayal xarnu bi
Def nan la ngay sunu takkaay
Di sun bitig nu di la jaay
Yaa gën i baay gën i nejaay
Yaa gën xariiti xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’b libidoor
Làmburde wuute na aki cuur
Sëriñ si sóobuwuñ sa mboor
Nde kon ñu naatal xarnu bi
Seex bàmba yaa nu mat boroom
Fekkoo ci àddina moroom
Tooñoo boroom, tooñoo moroom
Tinul nu tooñ i xarnu bi
Buur Yàlla jox na lay midaay
Diiwaan ba xam nañu sa waay
Waajoo gërëm, kërëm du daay
Yaay kerkeraanub xarnu bi
Seex Bàmba yaa di’b kerkeraan
Ku jëm ca Yàlla na la ñaan
Soo doonu tur di «Alxuraan»
Yaa boole bóot i xarnu bi
Def nan la geg bu deefi yéeg
Te def la mbër mu deefi déeg
Kelaŋ mi, wub nga bër yi jéeg
Sebul ci mboolem xarnu bi
Yàllaa la jiital ca xadiim
Tudde la Ahmadul Xadiim
Jiitu na aadama ak i doom
Jiitu na gaa yi xarnu bi
Yawma ajaaba bi balee
Yéefar ya juum wuyoo walee
La Bàmba not ñu naa a
lee Notaale góor i xarnu bi
Sirrub dëggoom ba la ne naat
Ca doqi góor ña ñuy sanaat
Ñépp ni nuut tàllal i baat
Ken yënguwul ci xarnu bi
Mu jàll toog ca gàngunaay
Buur Yàlla ràng koy medaay
Diiwaan ba jox ko séen i gaay
Keroog la àtte xarnu bi
Billaahi Bàmbaa dim kelaŋ
Moo jàpp saytaane welaŋ
Ba tër ko rendi fa gaboŋ
Ñibbisi wax ko xarnu bi
«Qaataltu fil bahril lahiin
Kabkabahuu nadbul amiin
Mahal amiini wal amiin»
Moo ko waxon waa xarnu bi
Yonnente ba ak ahlu badar
Ñoo dàkku kaarce ya ko wër
Saytaane nërméelu di ser
Làbbe ya daw ci xarnu bi
Gaboŋ ña xam na ñuy biram
Galwaa ña xam na ñuy biram
Làmbarna seere nay biram
Seere sa wóor na xarnu bi
Keroog la làbbe ya ne waaw
Maaràbbu bii bu leen ci gaaw
Leeram gi sarna asamaaw
Sar na ci suufi xarnu bi
Tubaab ya naa ko nan maroo
Soldaar sa naa ko bun meroo
Làbbe ya naa ko bun woroo
Ñibbil yilif nga xarnu bi
Tëggaale wuñ la asamaaw
Bër yépp booloo nañ ne waaw
Goroŋ yi lay nañ sa gannaaw
Nde wub nga làmbi xarnu bi
Karaama yaa nu ko xamal
Màqaama yaa nu ko amal
Kaaraange yaa nu ko defal
Yaay suturaal waa xarnu bi
Àll ak kër ak jaam ak gor ag
Ceddook sëriñ buur aki dag
Bokk ak i jàmbur ñépp a jag
Jaaraama daam ci xarnu bi
Luy nit ku ñuul ak nit ku weex
Diggante askan yu du jeex
Fu nekk daam def na fa seex
Bu man a yor waa xarnu bi
Bindéef yi yaa léen fal i buur
Ku mas a xëy taali baboor
Di xelli attaaya ju foor
Fajoon nga aajoy xarnu bi
Soodaanu war nañ ne nërëm
Biidaanu war nañ ne naham
Ñépp di sant ak ay gërëm
Ngir yaa defar séen xarnu bi
Koomersi naa la mersi ñoom
Pël yaa nga naa la «mujji doom»
Wolof ya naa amoo moroom
Yaa dàmbe tagg i xarnu bi
Ken dóotu dox kem li nga dox
Ken dóotu wax kem li nga wax
Ken dóotu jox kem ñi nga jox
Darale woon nga xarnu bi
Limaamu Sahraaneey kamaal
Téeréerm ba Bàmba lay misaal
Giñ naa ne mooy aboo rijaal
Xutbu ya won ci xarnu bi
Mboolem i xawsu ya wéyon
Yaa sóobu ngér ya ñu awon
Wommat nga ruu ya ñu yoron
Yeesal nga wirduy xarnu bi
Xaadiru yeesal ngay biram
Tiijaanu yeesal ngay biram
Saasali yeesal ngay biram
Kuntiyu jox la xarnu bi
Lottal nga ñoñ sariihatu
Jommal nga ñoñ haxiixatu
Sa ngér mi mooy tariixatu
Moo gën a jub ci xarnu bi
Woroom kurus ya daa aji
Ak gaa ya daa siyaare ji
Yaa tax ñu daa siyaare ji
Sëriñ sa woon ci xarnu bi
Wommat nga naar yeek i wolof
Xàllaat nga ngérum tasawuuf
Sëriif si yaa tee ñu suruf
Jàlle nga léen ci xarnu bi
Roytéefi xutbu yi nga won
Kiimaani labdaal yi nga won
Kiiraayi lawtaad yi nga won
Ak nujabaa-uy xarnu bi
Xutbu yi, yaw lañ daa fegoo
Nattu ya góor ña daa tegoo
Lasyaax yi yaw lañ daa sagoo
Bay laaj hidaayay xarnu bi
Naar yaa ngi am hidaaya tay
Tiijaan di laaj hidaaya tay
Te masu ñoo weesu bu rëy
Yaw la ñu roy ci xarnu bi
Seex Bàmba, yaa di ab newet
Sébbi nga tooyal gépp wet
Bay nga mu ñor, góob nga ba fat
Man ngaa dundal waa xarnu bi
Dundal nu, noo di sa’g njaboot
Wodd nu nee nu wàkk boot
Te suturaal nu, may nu mbóot
Nee léen «amiin» yéen xarnu bi
Yaay fekk waayi njorondaay
Nga fal ko, boole kook i gaay
Ni doomi Maam Sëynabu Njaay
Làmp bi won ci xarnu bi
Muriid yi yaa yor séen ngërëm
Sëriñ si yaa yor séen xorom
Biñ la gisul ñi’ng ne xerem
Fajal nu aajoy xarnu bi
Seex Bàmba yaa di ag nduyoor
Sëriñ si ñoo doon njawli-béer
Waa ju la nemm falu buur
Sa lem gi neex na xarnu bi
«Wa saabixuuna saabixuun»
Yàllaay boroom «Kun fa yakuun»
Éy waaye gaay ya fi jëkkoon
Ñoo yóbb mbóoti xarnu bi
Ña rafle woon wodd na léen
Ña rifle woon sedd na léen
Ruu ya gëmoon wommat na léen
Bañ wommataale xarnu bi
Ña ko bëggoon Seexal na léen
Ña ko bañoon suuxal na léen
Ña xàddi woon neexal na léen
Bañ delsi ànd ak xarnu bi
Seex Bàmba yaay gayndeg ñëloor
Ag ndaama sóobutil sa mboor
Soo doon u weer di weeru koor
Mbaa weeru gàmmuw xarni bi
Fàddal nu ndaama yii di daan
Notal nu noon yii di nu daan
Jàggil nu bër yii buñ nu daan
Te def nu mbër ci xarnu bi
Seex Bàmba yaa matub Sëriñ
Yaa xóot i mbir te yaa xarañ
Waane wi yaa raw ab marañ
Say gaal a jàlle xarnu bi
Soppi nu ay wagook i gaal
Ten yab sa marsandiisi haal
Te yóbb góori senegaal
Def nub masin ci xarnu bi
Seex bàmba yaa matub sëriif
Mbàkkeek mbusoobe dootu soof
Séen xol ya war na ne gariif
Maam Jaara tiim na xarnu bi
Siggil nga waa Mbàkke bawal
Mbàkke kajoor yaa léen bewal
Penku bawal yaa léen defal
Lu tax ñu siiw ci xarnu bi
Mbàkke dimb ak mbàkke xewar
Ak mbàkke baari, kër sayar
Saañànka bàmbaa léen defar
Ba ñuy defar waa xarnu bi
Askanu kër Maam Maharam
Yaa tax ba waa ju ñu gërëm
Mu ber kërëm am i dërëm
Daagul rusoo ci xarnu bi
Daaru Salaam, Daarul Minan
Daaru yi fii kulli saman
Yaa léen joxon la ñu yoroon
Ku weddi seetal xarnu bi
Yaa tax ñu doon i kàppitaal
Niroowu ñook i fàkk-taal
Am nañu barke am alaal
Ñoo gàddu mboolem xarnu bi
Sa daaru yee diy lóppitaan
Ku ràgg war na lay dagaan
Ku ñëw nga jox garab mu naan
Doktoor bi yaa faj xarnu bi
Ràggi xol ak ràggi yaram
Yaa koy ragal joxey ngërëm
Jarag yi war nañ laa gërëm
Ngir yaa wéral séen xarnu bi
Fekkoon nga réew mi def i ndóol
Fekkoon nga ñépp def i gool
Yaa tax ba nuy niinal i bool
Yafal nga mboolem xarnu bi
Fekkoon nga ñii def i lafañ
Ñii daanu far ba ne fëlëñ
Ñoo ku ñu ñaan jabar mu bañ
Ñii mel ni man ci xarnu bi
Yaa dikk jag ya fi dammoon
Jénganti mbir ya fi dëngoon
Yékkati néeg ya suufe woon
Bañ man a ànd ak xarnu bi
Amal nga gaa yu amulon
Xamal nga gaa yu xamulon
Feeñal nga mbir yi nëbbu won
Dekkal nga ruuhi xarnu bi
Sa waay du ñee waayi kaneen
Sa waay du xàcc jëm faneen
Deesu la xam di gëm keneen
Sa diine doyna xarnu bi
Taxoon nga ruu yi dajaloo
Te wootewóo, te fitalóo
Te watewóo ni kuy faloo
Lislaam nga moome xarnu bi
Xàlloon nga ngér mi ba mu weex
Ku ci awoon mujj na seex
Te masulaa jàdd ak a jeex
Ba yóbb mboolem xarnu bi
Wommat nga ruu yi jox boroom
Sàmmal nga cër yi séen boroom
Seex Bàmba ken du sa moroom
Yaa man a jàlle xarnu bi
Dekkal nga julli yi juróom
Ba ceddo yaa ngi jàppi wóom
Te fetaloo bañ am i góom
Yaa wone diiney xarnu bi
Aw nga siraatal mustaxiim
Te boolewoo wal ak i doom
Ba àgg yaak sa yépp doom
Tay ñi ngi wommat xarnu bi
Sunna si yaa ko dekkalaat
Tërbiya yaa ko yeesalaat
Te alxuraan yaa ko falaat
Yaa bindloo won xarnu bi
Fekkon nga ñuy waññ ak a toor
Daa takk i ndomboy takk i cuur
Yaa samp i daara, fal i wuur
Tasaare daaray xarnu bi
Soppi jigéen ñiy muslimaat
Ñuy dawu góor ni muhsinaat
Rékki takkaayi séen i baat
Di muuru dëddu xarnu bi
Yaa tax nu daa sellali jëf
Yaa tax nu tekki nun wolof
Yaa tax ba nuy way di walif
Xamal nga gaa yi xarnu bi
Jirim yi yaa don séen i baay
Baayo yi yaa doon séen i yaay
Miskiin yi yaa doon séen nijaay
Yaay wéeruwaayu xarnu bi
Ku jooy fi yaw nga noppiloo
Ku xiif fi yaw nga reggloo
Ku mar fi yaw nga màndiloo
Màndal nga góoru xarnu bi
Billaahi yaa mat li nga doon
Noo seddu teggi cer bu duun
Wàccal, damul, laggul te téen
Nde wub nga làmbi xarnu bi
Mboolem sahaabatu rasuul
Ak bër ya daa tagg rasuul
Mel na ni bay nga séen i tool
Bayaale tool i xarnu bi
Kahab da daa tagg rasuul
Busayri daa tagg rasuul
Hassaanu daa tagg rasuul
Semmal nga léen ci xarnu bi
Yaa raw ña daa janook rasuul
Ngir yaa liggéey ba am wusuul
Ba def xaliifatu rasuul
Kawe nga mboolem xarnu bi
Yoon wa mu aw ba raw mbindéef
Ba def donoy ngën ji mbindéef
Maneesu koo xamal mbindéef
Jomb na mboolem xarnu bi
Diggante mulkook malakóot
Ba sar ca péey i jabaróot
Ken masla boole séen i bóot
Lut Bàmba bàjjob xarnu bi
Aras la daa giseek boroom
Kursiyu lay xamey soloom
Diiwaan la daa faley moroom
Di folli seef i xarnu bi
Moom la ñu may nuurul jalaal
Moom la ñu may nuurul jamaal
Mu boole kook sirrul kamaal
Leeram ya dar na xarnu bi
Gaa leer, ca lay jañey cibeel
Gii leer ca lay ñoddeey ngëneel
Kamaal ga lay faleey meteel
Seexal na mboolem xarnu bi
Yàlla la daa sukkandikoo
Yonnen la daa jottalikoo
Jibriil la daa dimbandikoo
Ba jot ci mbóot i xarnu bi
Téere ya lay wéttalikoo
Durus nga lay moyandikoo
Pexe ya noon ya daa jagoo
Ba të na nooni xarnu bi
Taalif la daa jëfandikoo
Mahfuus la daa gàngandikoo
Hikkam la daa sukkandikoo
Moo nàndaloon waa xarnu bi
Tawhiid la daa xamali jaam
Hikaaya lay xëyee subaam
Riwaaya lay gonte ne kaam
Du jëw du jànni xarnu bi
Fum toll day tagg rasuul
Du war watay dammi rasuul
Du werse boŋ ci tarasool
Moo gën a wuuteek xarnu bi
Dem jàkk a moo ko tax a nooj
Julli na fiy ràkk a ba géej
Aj màkka mas na ko ne ngéej
Faadiilu aj na xarnu bi
Njool màkka daal lay sigiree
Soo ko tudee mu daldi ree
Giñ naa ne daawu ñu soree
Jikkoom ya waar na xarnu bi
Fab na ca xayru lanbiyaa
Jikko yu raw yuy lawliyaa
Moo raw xiyaaru lasfiyaa
Déndam amul ci xarnu bi
Dëddoom gu mat ga mu jagoo
Ak xam gu mat ga mu jagoo
Ak muñ gu rëy ga mu sagoo
Mus la tawat ci xarnu bi
Nattoom yu rëy yam daa tegoo
Te teewu koo ànd ak sagoo
Te amna bóot yu mu fegoo
Te du ko feg ci xarnu bi
Dunyaa da koo wanon gannaaw
Masula faale yamu laaw
Jublu ci Yàlla ne njanaaw
Wakkiirlu dëddu xarnu bi
Bëggul galan bëggul medaay
Bëggul lu ab tubaab di jaay
Jaayante na ak Yàlla sa waay
Gañe na mboolem xarnu bi
Bëggul fas ak nag ak galeem
Bëggul bay ak xar ak i doom
Bëggul a am sàqi njuróom
Du jaay du jandal xarnu bi
Bëggu la am junni yu roŋ
Bëggu la dox di yor i boŋ
Moo mas a dox ba dem gaboŋ
Dellu si fii ci xarnu bi
Dërëm du yàq ab deram
Wurus du tax mu ras bëtëm
Nawul dërëm xeebul përëm
Moo gën a wuuteek xarnu bi
Dërëm xàmmeewu kook xandeer
Diinaar xàmee wu kook ganaar
Kuy waaru bàmba doyna waar
Cey Yàlla ! bàjjob xarnu bi
Mbindéef yi yépp a yam fi moom
Alal yi yépp a yam fi moom
Bëggul bañul xeebul du yéem
Mooy génn góor ci xarnu bi
Bawal-bawal akub ajoor
Sàmm ak i baadoolook i buur
Ku laaj mu jox la lay sa muur
Di nég li des ci xarnu bi
Mbàkke gënul fi moom guyaar
Kon ummi mbàkkeek taar bi kaar
Kon du ko may sëriñ guyaar
Xamul ku bon ci xarnu bi
Tabax, gënul fi moomi baar
Àngaar, gënul fi moom sabaar
Baari, gënul fi moom pataar
Kon du fa jug ci xarnu bi
Wolof, gënul fi moomi naar
Gànnaar, gënul fi moom mbayaar
Kon taaxi jurbel du fa jaar
Ba def jumaa ci xarnu bi
Wata, gënul fi moom saxaar
Mbaanig gënul fi moom daqaar
Rusul a yalwaan ak a xaar
Ba Yàlla jox ko xarnu bi
Màggat, gënul fi moom sixaar
Ndaw it, gënul fi moom kibaar
Njàccaar, gënul gumba gu taar
Gu jox tumam ba xarnu bi
Bàmbaay boroom «kun, fayakuun»!
Moo donn Ahmadul Amiin
Moo tax amul xejj ak i séen
Mooy yërmandey waa xarnu bi
Baatin la daa fab di nu jóor
Du mere nit, ba di ko dóor
Mboolem jigéenam ak u góor
Defar na léen ci xarnu bi
Tarbiya, lay yarey goneem
Tarxiya, mag ña won fa moom
Tasfiya, bër yu deefi yéem
Bañ man a ànd ak xarnu bi
Diraaya, lay xamal goneem
Inaaya, moodi ay jikkoom
Wilaaya, lay defal boroom
Cofeel gu am ci xarnu bi
Cofeel gi, moo ma ko xamal
Xam-xam bi, raw na sama xel
Leeram gi, fees na sama xol
Baawaan ci gaa yi xarnu bi
Moo tax ba dóotu ma selaw
Cofeel gi, tee na maa nelaw
Maa nguy wëréelu, ni gelaw
Dóotu ma toog ci xarnu bi
Leeram gi, daal may tex-texaan
Saa xol di dem, ba poroxaan
May naan ba màndi, coroxaan
Di buusu gaa yi xarnu bi
Seex Bàmba, yaa di sun Imaam
Yaw la nu teg fa sun amaam
Yaw la nu doyloo, ba fa saam
Rammu nu, nook waa xarnu bi
Sëriñ si woon dañoo téxem
Ñoo way ne ñeex, ba xerem
Seex Bàmba, moo safon xorom
Safaale gaa yi xarnu bi
Ku leen faboon, teg ci balaas
Jël Bàmba, teg ca bee balaas
Konte, mu wat séen i palaas
Mbàkke! du maasam xarnu bi
Xawsu ya, mooy séen Yilimaan
Moo sàmmuwaanteek Alxuraan
Adiisi Yonnen, ba rañaan
Moo ko xamal waa xarnu bi
Moo am “fasaahatu lisaan”
Laaya yi, moo xam seen cosaan
Moo xam, la wàcce asamaan
Jëmsi ci suusi xarnu bi
Moo am “mahaarijul huruuf”
Làmmeñu yaaram lañ ko roof
Mooy waykatub gën ji mbindéef
Maay waykatam ci xarnu bi
Mooy “Muhjisaati adnaan”
Yuñ wàcce aaxirus samaan
Di rammu xeet wu jëm jinaan
Tuubaa li ahli xarnu bi
Tuubaa, ñehal na kuy muriid
Waylun, ñehal na kuy mariid
Yal na nu Bàmba def muriid
Neeleen “amiin” yéen xarnu bi
Jox naa ko fàww sama xol
Saabub ngënéel a may setal
Térub mbalaan i sama xol
Fóotal nu gàkki xarnu bi
Bàmba, da ngay boroom i may
Te nun, nu def woroom i moy
Moo tax nu sax ci di la way
Ndaxte, nga jéggal xarnu bi
Wayu nu ngir bëgg iy dërërm
Mbàkke, danuy sàkku ngërëm
Ca bis ba Yàlla di yërëm
Xeet wi ne woon ci xarnu bi
Yaw mi laggeeyal sa boroom
Ba am ngërëm “xayrul Xadiim”
Wàllil nu yaw ci say juróom
“Yawma yaquumu” xarnu bi
Tàbbal nu “jannatul nahiim”
Ten dëkk fa ak sa yépp doom
Wuntu ya, yaa yor seen i doom
Tijjil dugal waa xarnu bi
Ridwaan tijjil na la, nga wéy
Jox na la njénd yu la doy
Waa ju la soob mu daal di wéy
Yaa ame caabiy xarnu bi
Nopplujil ca «hilliyiin»
Yàlla gërëm nala ak Lamiin
Yonen gërëm na la ak ñeneen
Ak xulafaa-uy xarnu bi
Ak Mursaliina ak Lanbiyaa
Ak taabihiina ak lawliyaa
Jinne ya ak Malaayika ya
Gërëm nañook waa xarnu bi
Yural sa poŋ, te dem fanaan
Diggante kawsara ak jinaan
Nottil te lekk nag, te naan
Jaajëf! defar nga xarnu bi
{Alhamdulillaahi na ngéen;
Di sant rabbal haalamiin
Doom a di baay kii du kaneen
Man naa defar waa xarnu bi}
Yaw mi laggéeyal Mustafaa
Bul fàtte, Amdi Mustafaa
Ak doomi baayi Mustafaa
Ñoo ame bóot i xarnu bi
Mat na xaliifatul xadiim
Fees na plaas ba mat na doom
Te amna xam-xam, ame koom
Man naa musal waa xarnu bi
Noppeek, goreek, tàllal ndijoor
La moome saalum ak kajoor
Ku laaj, mu jox la lay sa muur
Te musla gàntul xarnu bi
Taafeeri Njool Aaminata
Yaa donn njool aaminata
Tuubaa di sun madiinata
Yaay weer wi tiim waa xarnu bi
Yaa neex a way, te neex a taas
Ngir xarnu bii, amoo fi maas
Li dale fii, ba weesu faas
Yaw lañu jébbal xarnu bi
Raayaw ngënéel wi yaako yor
Yaa teggi tuur ba, daw ba sar
Ngir naaru góor ak fasu par
Rawantewuñ ci xarnu bi
Mboolem sixaarun wa kibaar
Yaa tax ñu tàbbi ci’g saxaar
Ba wàcc Tuubaa ngën ji gaar
Noppal nga léen ci xarnu bi
Robino yaangiy walangaan
Nuy naani kawsara ak jinaan
Dóotu nu tàppaatuy sayaan
Jaajëf! defar nga xarnu bi
Jumaa ji yaa ko taxawal
Yaa tee mu naaxsaay niw yorol
Naalam wi yal nang ko matal
“Aamiina” war na xarnu bi
Yaw la sulaymaan xamalon
Karyeer ba, doj ya ca deson
Jumaa ja bayti tabaxoon
Moom ngay defal waa xarnu bi
Daawuda Bàmba lay misaal
“Baytil Muxaddasi” la naal
Wuyji boroomam ba kamaal
Taaw ba defal ko xarnu bi
Ndommoy ngënéel ya won ca maam
Yay sëtu kokki aki ndaam
Nga boole kook ngënée li daam
Ràngoo, amoo ci xarnu bi
Murit yi jox nala’y Idaay
Tubaab ya jox la ay midaay
Sultaan nga boole kook wilaay
Yaa man a tàggat xarnu bi
Yàlla na ngay muuram muriit
Te Yàlla booy, muuram mëriit
Bihaqi xaadirin muriit
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
“Allaahu sul fadlil asiim”
Kum jox ngënéel deefi la yéem
Faadilu mooy “fadlu hamiim”
Turam wi, doyna xarnu bi
Mooy doomi “shamsun wa xamar”
Mbàkkeek, mbusóobe duñ ko jar
Moo nàmp yaari meeni ngor
Mooy Bàmba tay ci xarnu bi
Saddiiti baayam lay royaat
Leerug cosaan ga day royaat
Nday jaa di xayru muhsinaat
Moo donn mbóoti xarnu bi
Mooy noobalub lislaam fi nun
Mboolem shariif yi moo ci gën
Donoy usaynu wal hasan
Maay xaadamam ci xarnu bi
Ma wax la lëf, ci ay jikkoom
Lewet, woyof, ànd ak sagoom
Niru na baay ba, mat na doom
Ëmb na kersag xarnu bi
Dem na ba màkkam jullikaay
Haj na, siyaare ngën ji baay
Te ëndiwul alal di jaay
Nawleem amul ci xarnu bi
Taalif i baayam ay wayam
Moo donn duusi xam-xamam
Moo naan ci géejug hikkamam
Sirroom ba, doyna xarnu bi
Yàlla na am lamuy mébét
Ci nun, nu am li nuy mébét
Ci moom, te yal nan am i sët
Yu gën a gëm waa xarnu bi
Nan tagg ahmadul amiin
Moom la ñu may sirrul masuun
Xarbaax la feese, ba ne guun
Baay baa ko lëm ci xarnu bi
Baatin ba, jaaxal naw kajoor
Moo tax ñu lëm ko jame biir
Soo ko gisee ma ngay bangéer
Ni kuuy lu mat ci xarnu bi
Faj aajo, moo ci gën a gaaw
Lum wax boroomam mu ne waaw
Day fal di folli ci lu gaaw
Mat naa ragal ci xarnu bi
Day way te jàngulon haraf
Te màndaxaam du ca suruf
Moo man Araab te man Wolof
Jommal na mboolem xarnu bi
Fab na ca baayam, yan yu diis
Te nduruwul boroomu tiis
Kuy rooti, moodi dex gu fees
Moo man a màndal xarnu bi
Sañ-sañ ba, làndi na ci moom
Jagle ga jiitu nab juddoom
Mbër mu ko sóoru daal di luum
Mbiram xajul ci xarnu bi
Rijaal ya ,xam nañ darajaam
Bu nee jalañ, ñuy saf i jaam
Nërëm-nërëm, di safi baam
Raamal ko war na xarnu bi
Yal nañ ko may mbóoti lamiin
Fegal ko ayu bépp noon
Ku dégg ñaan, na ne amiin
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mbég maa ngi teeru leen basiir
Donoy basiiran wa nasiir
Ku teeru naan, lekk ba suur
Doo ñàkk lëf ci xarnu bi
Moo am jalaal te am jamaal
Te xar kanam ga leer kamaal
Tem bari xam-xam am alaal
“Buurika fiika” xarnu bi
Taar ba ca yuusufal kariim
Ba buur ba fal ko def ko doom
Jigéen ja far tàngook sagoom
Manga ak basiirum xarnu bi
Ca ag rawam, la daal di raw
Fóore ya daa fireek a raw
Masu la jaar ci yëfi ndaw
Masu la faale xarnu bi
Sóobu na ngérum tasawuuf
Ku ko rawoon, nee na la wif
Moo raw ña xàllon moom a lef
Sakkaa ñi teewe xarnu bi
Hilmud Diraaya la jagoo
Mbirum hinaaya la lëkkoo
Nuurul wilaaya la sagoo
Dendam amul ci xarnu bi
Durus ci téerey alxuraan
Mbaa muy julleek a jàngi ñaan
Yooyu la baaxoo, te ku ñaan
Mu may la lëf ci xarnu bi
Yal na fi sax, ba dégg maam
Te tol ni maam Ahmadu daam
Te donn mbóot ya won ca daam
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Allaahu moodi jenn waay
Mooy jàpp doom, def ko ni baay
Ñu bokk benn ub taxawaay
Abdoo, di Bàmbam xarnu bi
Booko gisee muy sammandaay
Seex Bàmba, ñoo niroob jataay
Niroo yaram, niroo sewaay
Niroo deret ci xarnu bi
Niroo doxiin, niroo waxiin
Niroo jëmm ak melook defiin
Buy ree nga waat ne du keneen
Bàmbaa ñëwaat ci xarnu bi
Moodi wallax-njaanu jinaan
Bu léen ko xool bët i kañaan
Kañaan du tee béjjan a daan
Baayam a leeral xarnu bi
Moo donn tab, ga woon ca moom
Moo donnn njàmbaar ga ca moom
Séen baay a séddaley jikkoom
Sédde ko lii ci xarnu bi
Baatin ba, raw na saahiram
Day gaaw a soppi ay mbiram
Mbir ma ca baayamay mbiram
Moo yor jaliili xarnu bi
Yal nañ ko dolli ay muriid
Te yal na raw pexem mëriid
Te yal na mujj di’b fëriid
Ba tol ni gaayi xarnu bi
Nan ñaan ci Yàlla miy Samad
Mu may Sëriñ Abdu Samad
Te may Sëriñ Abdu Lahad
Lu doy a doy waa xarnu bi
Ci bóoti “xul huwal fadhliin”
Sëriñ bu mag bi gën ci yéen
Yàlla bu séeni barke neen
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Te yokk Abdul Qaadiri
Fii baatinin wa saahiri
Bijaahi baayu taahiri
Bam tol ni Jiilim xarnu bi
Te yal na Ibraahima moom
Def ab xariit fa sun boroom
Ba jot ca bóot i turandóom
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Mboolem ñi dooni saalihiin
Ci sowwu jant, mbaa feneen
Yàlla na saalihu di séen
Jant bu tiim waa xarnu bi
Dundug Sohaybu ga ak, alaal
Ju bari ja ak, jam darajaal
Yal na ko Seex Bàmba misaal
Ci sun Suhaybum xarnu bi
Te maynu barke ak ridaa
Te sol ngërëm ci murtadaa
Ba ku ko soob mu def xadaa
Haajaatihii, ci xarnubi
Te boole luy taaw ak i caat
Góor ak jigéen, ci benn baat
Ndax Yàlla sun xarnu bi naat
«Aaamiina» war na xarnu bi
Mboolem lu Sayxu Bàmba am
Yal nañu gën te yokku ngëm
Kon, lee nu bokk ame ndam
Te am ngërëm ci xarnu bi
Muusaa ka miy séen werekaan
Moo léen di way, di léen dagaan
Tey sant, tey tagg ak a ñaan
Ndax yàlla naatal xarnu bi
Waykat yi buñ yaboo ni xiim
Maa war di xaadimul xadiim
Damay muriid, di jaam, di doom
Te gën a bon ci xarnu bi
Ngir Abdu Mbàkkem soxna Mbay
Ak Maaharam mi ñépp ŋoy
Mooy baayi-yaayi sama nday
Maa dikke nii ci xarnu bi
Saynabu Mbàkkem Absa njaay
Ak Maaharam miy ngën ji baay
Mooy yaayi-baayi sama yaay
Maa dambe yii ci xarnu bi
Man léebu naa leen, kàll leen
Way naa wolof, ba làkk leen
Way naa araab, ngir bëgg ngéen
Xam Bàmba, yéen waa xarnu bi
Way naa ko Sëhru ramadaan
Mi Yàlla wàcce Alxuraan
Ngir bëgg lépp lu ma ñaan
Yàlla defal ko xarnu bi
Jullil ci ngën ji Addnaan
Muusaa, te ñaan ko ba nu naan
Géwal bu jaaxlee war a ñaan
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Aamiin ! Allaahumma salli halaa sayyidinaa Muhammadin wa aalihii wa sahbihii wa xayra
xadiimihii wa sallama tasliiman,
Subhaana rabbika rabbil hissati hammaa yasifuun wa salaamun halal mursaliin Wal hamdu lillaahi rabbil aalamiin
Aji-bind ji: Seex Lóo


c: text/html

text:
Saab-saab
Saab-saab xeetu garab la gu bokk ci njabootug « Moringaceae », mi ngi bàyyikoo ci bëj-gannaaru End. Garab gu fés la leegi ci àddina bépp, te miin barab yi bari naaj.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
As ngarab la su gaaw a màgg te man a muñ bekkoor. Guddaayam danay àgg ba 10i met. Saab-saab garab guy gaaw a màgg la. Peeram danay àgg ba fukk baa 12i met, dàttam nag danay àgg ba 45i sàntimet, xàccam melo wu baam la te jege weex.
Tóór-tóor bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Tóor-tóor bi daa am xet te nguuni-ngaana, danay am ba juroomi xob yu tolloowul. Wirgoom dafa mboq. Tóor-tóor bi guddaayam 1 la ba 2,5i sàntimet cib guddaay. Yaatuwaay bi 2i sàntimet la.
Doom bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doom bi këmbaan la gu ñàtti-koñe te palmaan. Guddaayam 20 la ba 45i sàntimet. Xoox bi dafa wërmbalu.
Solo si[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Saab-saab bari na pàcc yees ciy jëfandikoo: foytéef bi, xob wi, xoox bi su ñoree, diw bees ciy jële, tóor-tóor bi , reen yi. Saab-saab dees na ko jëfandikoo ci anam yu bari ci wàllug toggu ci àddina bépp. Manees na ko lekk nim bindoo. Fële ca Senegaal dees na ko toggu boole ko ak cere (cere mbuum).
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moringa oleifera

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Géej gu Diggu
Géej gu Diggu mooy géej gi ne ci diggante goxu Afrik ak bu Tugal ak bu Asi. Guddaayam di 2,51 milyioŋ ciy km² te yaatuwaayam toll ci 3700 km.
Ci sowwu mi ngi yem ci Mbàmbulaanu Atlas, ci penku ci Géeju Marmara ak Géej gu Ñuul gi. Yenn saa yi Géeju Marmara dees koy boole ci Géej gu Diggu gi, waaye Géej gu Ñuul gi moom dees koy tàqale ak moom.
Melokaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Géej gu Diggu gi dees koo seddatle ci ñaari mbalka*. Mi njëkk mooy Géej gu Diggu gu sowwu gi, yam ci yoonal* gu Sisil. Meneen mi mooy Géej gu Diggu gu penku gi.
Karmat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Yoonal: canal
- Mbalka: bassin


text:
Sëriñ Muusa KA (1890 – 1965), werekaanu Bàmba di doomi Sëriñ Usmaan Ka ak Soxna Absatu Sekk.
Mi ngi ganee àdduna Ndiki ci wetu Mbàkke Bawal ci atum 1890.
Sëriñ Musaa Ka itam xerawloo na jamonoom ci ni mu peege woon mboorum nit ñu baax ñi ci Lislaam. Ci yoonu Murit ak it ci mboorum réew mi. Te loolu firnde laa ngi ci lu bari ci lumu binda. Peegoon na bu baax a baax kër yu mag yi ci réew mi. Looloo waral ay gëstukat yu bari te ñu bokkoon jamono daan topp ak liggéeyam bu baax te daan ko seeti lu bari. Ci jamonoy tay jii it ay woroomi xam-xam yu mag te nekk ci daara yu kawe yi buñu tiimee seen i gët day fees fell ci liggéeyi sëriñ Musaa Ka.
Ab yaram ak i jikkoom yu rafet, sñ Usmaan Ka moo ko yar laata muy jébbalu ci Xaadimu Rasóol. Mu ngi génne ci daara ju baax ndax baayam ñu gënoon koo xam ci Móodu Ngañ Awa ci jamono jooja, jàngal na ay kilifa yu mag te nu man cee lil Alhaaji Maalig Si, Alhaaji Abdu Siise bu Jamal, Alhaaji Daraame bu Ndaraame, ak sëri Momar Yaasin Dem. Bunu sukkandikoo ci nettalib sëriñ Musaa Ka ci ay mbindam.
Ku jege woon Sëriñ bi la it cig mbokk. Ndax sëtub Maam Maaram la moom it. Ku xamoon mboor la rawatina, mboorum yoonu murit. Ba bind na ci téere yu baree bari.
waykatu wolof la woon bu mag te xarañ ci, ab jullit la woon bu dëggu te di ab sufiyànke di taalubeb Sëriñ Tuubaa bokk it ci Seexi Sëriñ Tuubaa yi, taalif na lu sakkan ci ay téere ci wolof ndax ki mu daa tagg wolof mooy làkku cosaanam muy Sëriñ Tuubaa Sëriñam te sëriñam boobii it Yonnent bi moo doon sëriñam bu ko daa tagg ci araab la koy tagg, ndax nit koo di tagg di ko tagge weneen làkk wu dul làkku juddoom tagg ga du mat ndax yaa ngi koy tuutalal cosaanam, ay wayam nag li ci ëpp Sëriñam la ciy tagg ak di soññ bokki taalubeem ngir ñu gën a fonk Sëriñam te nangoo jaamu Yàlla, ku xelu la woon te jàng ba ci wayam yooyii mu way ci wolof ku jàng Aruud (xam-xamu woyiin) manu koo jam, sàmmoonte na ak sàrti way ak bahru yi (wayiin yi), ba sos na ay Bahruy boppam; niki Téere bi tudd « Njuuj-njaaj» ak way wi mu jébbaloo ci Seex Mustafaa Mbàkke xalifab Seexul Xadiim bu jëkk.
Moom nag mi ngi wuyuji boroomam ci atum 1965.


text:
Berenis
Ci angale mooy Berenice; Ci faranse mooy Bérénice
Doom bu jigéenu Erodd Agaripa I la woon, di magu Dursil. Ci 28 g.K. la juddu. May nañu ko magu baayam, Erodd bu jóge Calkis (Chalcis), bi Berenis amee 13 at. Jëkkëram gaañu na bi mu amee woon 20 at, Berenis séy ak magam Erodd Agaripa II (ñu bokk ndey ak baay). Gannaaw loolu mayoon nañu ko Polemon, buuru Silisi. Berenis dëddu na jëkkëram dellu ci magam Erodd. Mujjoon na nekk coro Tit, laataa muy nekk buuru Room.
Berenis moo feeñ ci Injiil ci Jëf 25:13,23; 26:30.


text:
Li Faal Sàmba Suuna
Sama maam daan na wax ni maamam dund na téeméeri at ak ñaar-fukk yu ànd ak wér ak wérle. Ndax magal terewu ko woon a dox ay soxlaam, taxul woon bët yi lëndëm walla ay cëram bañ. Li ëpp solo moo di ne ba bi muy wuyji Boroomam, naaxul. Ku tuuti la woon tamit, maanaam amul woon yaram.
Waaw, ndax jotul tey nu amal taxaw–seetlu ba xam lu tax sunuy maam mënoon a dund lu yàgge noonu te kenn daawu leen weer ak a weri ? Lu yéeme la ndax fi mu ne nii, juróom-fukki at rekk soo ko amee daldi jàpp ni mag ñëw na. Dañ nuy faral di gëmloo yit ne li ëpp ci feebar yi nuy dab, ci sunuy maam lañ leen donne.
Moone de, ñoom dund nañu ba dund sàppi leen ñu wàcc liggéey ci jàmm te seen i jàmbat mësul bari ci xeetu feebar yi ñu xam léegi ci àddina si. Mooy yi boroom xam-xam yi tudde feebari xay, lu ci mel ni taasyoŋ, feebaru suukar ñu gën koo xam ci jabet, mbuxuri, feebar yiy jàpp tenqo yi ak yax yi, ba ci kañseer biy lëmbe réew yépp.
Àddinay dox ba léegi dafa mel ni ‘’màggat’’ ak ‘’feebar’’, seen àndandoo dafa dëgër ba mënatuñoo tàqalikoo. Ba ku jëm mag daldi def ci sa xel ni fàww xeetu feebar yooyu dajaloo ci sa biir yaram te bu amee dangay jàpp rekk ni yoon la.
Boroom xam-xam yi gëstu nañu ba xam ni moone de doomu-aadama waroon naa mën a dund téeméeri at ak ñaar-fukk yu ànd ak wér-gi yaram.
Li jar a laajte mooy lii : sunu digganteek sunu maam yooyu, boobaak léegi lan moo fi soppeeku ? Naka lanu mën a donne ci ñoom ay feebar yoo xam ni ñoom mësu ñu koo xam te mësu leen a tëral bay téye seen i cër walla lëndëmal seenum xel ?
Man daal, seet naa ba seet waaye lenn rekk laa gis ni mooy tontu li. Mooy li nu soppi sunu nekkin, soppi sunu lekkin. Ci gàttal, danoo soppi sunu uslu dundin.
Ndax maam ya, seen jëf yépp ak seenug dundin dafa aju woon ci yoonu càkkeef te dëppook moom. Lépp lu ñu daan def amoon na waxtu wuñ ko war a defe : waxtu liggéey, waxtu lekk, waxtu naan, waxtu dal-lu, waxtu wéetal seen Boroom, waxtu saafonteek seen i soxna ak seen njaboot.
Seen lekk ak seen naan da daan yem, te yit daawuñu dugal seen biir lu ñu xamul. Boo seetee sax, moo waraloon ñuy bey di dunde te ku koy def sam xel day dal, ngay liggéey te doo sonal sa yaram. Loolu bokk na ci li leen taxoon a gudd fan te mu ànd ak wér. Ndax jàmmu xel ak jàmmu xol ñoo ëmb bu yaram.
Sunu jamono léegi sii nag, danoo worook yoonu càkkéef. Xamatunu yemale sunu lekk, beyatunu dunde, fonkatunu waxtu yi, sunuy bëgg-bëgg a ëpp sunu kàttan, xel yi dalatuñ, xol yi féexatuñ.
Ñu dem ba boroom xam-xam yi seetlu ni du lekkin wi walla dundin gi keseey sonal nit ñi. Ci seen gis-gis, leneen am na solo te mooy njàqare : bu amulee ay doomi-jàngoro yit, dina tax metit gën a tar.
Kon mënees na jàpp ni xel mu dal ak xol bu féex ñooy li ëpp solo ci àddina te yit, wér-gi yaram dëgg mi ngi aju ci nekkinu nit ki ak lekkam, ci anam bu dëppook yoonu càkkeef gi.


text:
Waame w: Taw bu bari te am doole.
Baataan
Wagg: tur
Ay mbagg, bu dee menn mooy mbagg, bu dee yu bari di wagg.
Ne walax (njëfka)
Nëbb, làq, wann, denciin la denc gu kenn manul a àgg.
Walluwaan b: tur
Wata la buy jël nit ñu gaañu ñi, walla ñu tawat di leen rawale ca wopp-taal. (embulenche)
Wata b: tur
Waxambaane w: tur
Góor gu toll ci fukki at ak juróom jëm ñaar-fukk ak juróom. Ku tàmbalee yittewoo jigéen.
Way-dawlu ñ: tur
Ñi faatu, ñi wuyuji seen boroom. Niral: Ñaanalleen waydawlu ñu Yàlla yërëm leen.
Jàng ba jeexal Alxuraan ji.
Aw takkiin, aw bootiin. Jël dara teg ci ginnaaw takk. Niral: Neel wàkk sa doom ji boot.
Ne wérét: (njëfka)
Génniin wu bette wu waajul. Niki ñu wax la lu la tiital rekk sam xel génn ne wérét.


text:
Dédd
Dédd genn xeet la ci xeeti garab yi, mi ngi bokk ci njabootug Fabacées, mi ngi fekk baax ci Afrig gu ron-saharaa
Melo wiSoppi
Garab gii melow ñax gu sëq gu law ci guddaayu garab lay yor.
Yenn saa yi nag melow as ngarab su dàttam di àgg 20 ba 30i sàntimet ak 3 ba 5i met ci guddaay lay yor. Daa bariy dég, yu ay car ak reeni xobam tiye. Seen ug guddaay danay àgg ba 8i milimet. Doomam day tàcc, di yore melow puur, xonq mbaa baam tey àgg cig natt 6 ba 10i sàntimet ci guddaay ngir 1 ba 1,5 sàntimet ci yaatuwaay. Ci tënk 6 ba 8i saal yu tàcc, yu nëtëx mbaa xuun lay ëmb.
NjariñSoppi
Dédd gi deef na ko jëfandikoo nig garabu paju cosaan. Tóortóoram meññ lem. Màttam danay jariñ ci defarug jumtukaay yu wuute (tum, fett...). Wàqaasam dees na ko feteñe.


text:
-
Xàlid Ibn Ali Al-Ghàmidi "Limou mbiryi : 13"
Mélokâne bi :Mi ngi juddoo Màkka. Amna bak bookk ci ñici ràññéku ci wàllup Al-Xuràn ak sunna ak cossànu diiné ci universiep Ummoul khurà. Ci atum1412 ci gàddày gi nékkna kuñu jiital foofé ci xamxamam ci waallu nŋàggiinum alxuràn. Ci atup 1416 ci gàddày gi la am majester ci al-xuràn akiy xamxamam ci universitép Ummul xurà ci jàŋŋinu al-xuràn. Ci atup 1416 ci gàddày gi la am doctoorà ciy poñ yi gëna kawé ci facultép Al-xuràn akiy xamxamam ci université boobu ci pàccup jàŋŋin yi. Ci atup 1422 ci gàddày gi lañ kofa fal Ustàs buy jàppalé ci facultép wooté ak cossànu diiné. Ci at boobu lañuko fal mu jiité pàcc gi fété ci jàŋŋin yi ba ci diggu atum 1424 ci gàdày gi. Ginàw loolu ministér biy saytu mbiri lislàm ak mayé yiñudul doon ak wooté ak téktalé défko yilimàn ci jàkkàp Al-xayf ci Minà. Ci atum 1428 ci gàdàygi la buuru arabi sawdite bii di Abdalla diglé ñu défko yilimàn ci kàbagi.


text:
I
Sëriñ Baabakar Jóob Callweer ndaanaan la, di bindkat, di gëstukat itam ci làmmiñu wolof. Liggéeyam ak xam-xamam dëgg nag ñi ngi jëm ci teyaatar. Mooy doxal jotaayu léeb bI tudd Callweer, cI Mourchid TV.
SAAGA
Saaga du ngànnaay,
du pakk, du ray, du gaañ, du jàpp, du takk.
Saaga du faxas, du raxas, du jubal, du dugal, du ràbb, du nàmm.
Heey yaw mi sa xel nasax, rambax, senax, yonjax, jastindikoo saaga, def ko paaka.
Du jam, du rendi, du fàdd, du ngàdd, du ñàdd.
Su xalaat tërëfee, xel tarxiis, ñàkk, ñëg, ñànki,
Xol nërmeelu, bóli coroxaan, làmmiñ saaga.
Heey saaga, du lay, du way, du yay,
Ku sa xalaat wér péŋŋ, say saaga ne meŋŋ.
II
Soxna Ndey Xayba Faal mi ngi dëkk Ndakaaru, doon jàng xam-xamu melosuuf ca Daara ju mag ju Séex Anta Jόob. Bind na taalif yu bari ci fànn yu wuute, niki bëgg-bëgg ay jafe-jafey àddina, ngëm ak diine, sàkku xam-xam ak coono yi ci aju.
Yoonu bànneex moo bariy xeer
Leeg-leeg mu lëndëm
Ba nga foog ni danga gëlëm
Moone soo siggee de seen as leer
Yoonu bànneex moo bariy nattu
Ay tolof-tolof yoo war a muñ
Gëm ni lu mu yàgg yàgg dinga muuñ
Yokku, féex mel ni jigéen ju masul a matu
Yoonu bànneex moo bariy njariñ
Dina la tàggat ñemeloo la tawat
Ngay dékku naqar fab sa xel di xalaat
Jàngat ne Yaa Rabbi rekk a doy Sëriñ
Yoonu bànneex moo man a gudd
Ngay dékk say loxo di sàkku ñaan
Di laabal sa xol dëddale la ak kañaan
Xam ne bis du gën a réy sa bisu juddu
Bànneex bi may waxtaane
Xajul ci bile dëkk
Dafay sax dàkk
Ni ko téere bu sell bi junje


text:
Jurukaayu mbëj
Jurukaayu mbëj ab jumtukaay la buy tax ñuy man a jël wenn xeetu kàttan wi soppi ko kàttanu mbëj. Naka-jekk xeeti kàttan yees di soppali gu mbëj ñooy gu doolerandu, gu simi, gu leer ak gu tàngoor. Jurukaayu mbëj yi dañu leen di séddale ci jurukaayu dawaan ak jurukaayu dend, bu njëkk bi manees na koo, itam, séddale ci jurukaayu dawaan bu safaanu ak jurukaayu dawaan bu wéy.
Jurukaayu dawaan ak bu dend[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Àtteb ohm mooy yamale giy wone digaale gi ne ci diggante dawaan ak dend ci biir ag ndombo gu mbëj. Bu ci yokku sa moroom wàññeeku su ngóora gi soppikuwul.
Tekki:
- P ngóora gi, ñu koy natt ciy watt.
- V mooy dend bi ne ci diggante ñaari cati wommatukaay bi , volt mooy bennaanu nattam.
- I mooy dawaan biy jàll ci wommatukaay bi, ampere mooy bennaanu nattam.
Jurukaayu dawaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab jurukaayu dawaan mooy tax nu man a am dawaan bu sax, limam ci biir ag ndombo gu mbëj gu mu nekk du soppiku ci coppiteg dend bi, limu dend bi man naa nekk lu ne te moom du soppiku.
Jurukaayu dend[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab jurukaayu dend moom mooy tax dend bi ci ag ndombo di sax, dayoom du aju ci dawaan bi.


text:
Ku faj sa tasyoŋ, sàmm sa yóor
Ci kàddu yu gàtt yii lees tënke jukki biy ñëw, Profesëer Amadu Galo Jóob bind ko ci «Orange info », Soxna Aram Faal tekkil leen ko ci wolof (Professeur Amadou Gallo DIOP, Faculté de Médecine, CHU Fann , Université Cheikh Anta Diop de Dakar).
AVC - Yóor gu jékki-jékki maral jàpp ko « Accident Vasculaire Cérébral (AVC) »
06 sulet 2009
AVC «Accident vasculaire cérébral », tur wi de nit ñaa ngi koy bëgg a miin ci kër yi, ndax bare na nit ñoo xam ne ci moom la Yàlla jaarale seenug faatu mbokk mbaa seenug tële, ñu paraaliise, mënaluñu seen bopp dara.
Lan moo di AVC ?
Jàngoro la juy jékki-jékki ne jaas, fekk am na yàqu-yàqu bu tax ba deret ji yegsiwul ci yóor gi. Ñàkk a yegsi googu, mën naa sababoo ci ñàkkug ngelaw « oxygène » (AVC «ischémique»), mbaa ci solom yu toj (AVC biy nàcc «hémorragique»). Loolu lees bëgg a leeral.
1. AVC «ischémique», maanaam AVC bu ñàkk ngelaw («oxygène»)
Su fekkee ne arteer yi « artères » maanaam solom yiy yóbbu deret ji ci yóor gi dañu fatt ndax kolesterol walla weneen xeetu bon-bon, loolu mooy indi AVC «ischémique», maanaam AVC bu ñàkk ngelaw. Nanu xam ne, deret ji biir solom yi jëm ci yóor gi dafa ànd ak ngelaw «oxygène» te ngelaw loolu mooy dundal yóor gi, kon bu deret ji yegsiwul, ngelaw li yit du yegsi, su ko defee yóor gi du am lu ko dundal.
2. AVC biy nàcc («hémorragique»)
Su fekkee ne solom yi dañu toj (ndax àttanuñu dooley deret ji, mbaa leneen lu ko sabab), deret ji dafay walangaan, looloo indi nàcc-nàcc bi, ba tax ñu tudde jàngoro jooju AVC biy nàcc («hémorragique»).
Nit ñan ñoo gën a aawlu ci AVC ?
Ñan ñoo gën a aawlu : tóxkat yi, ñi ame jabet ak tasyoŋ te fajuwuñu, boroom yaram yi, ñi dëkke toog benn béréb, bañ a dox yëngal seen yaram, ñiy lekk ñam yu niin yi, yu saf xorom lool, mbaa suukar, jigéen ñiy jël doom yiy soreyàntool njur te toppuñu ndigalu doktoor… Mën naa dal yit ndaw ñoo xam ne waxu «angine» da leen a yab te kenn faju ko ni mu ware. Bu yàggee mën naa jàpp xol bi, mu mujje AVC.
Ana màndarga yi ?
Màndarga yi dañuy niru lu ñàkk solo, jékki-jékki feeñ, jékki-jékki demal seen bopp, naka noonu : mënoo yëngal sa loxo, mbaa doo ci am benn yëg-yëg, ba yàgg mu deñ, walla nga bëgg wax, baat yi duñu génn diiru ay simili, walla bët bi lëndëm diir bu gàtt, walla mu mel ni ay sanqaleñ ñooy dox ci sa genn-wàllu xar-kanam mbaa përëg, ba yàgg lépp deñ, walla miir mu metti jàpp la, ba yàgg mu deñ, walla nopp yi mel ni lu fatt, déggoo dara, walla nga toog ay minit yu, dafa mel ni nekkoo fi…
Lan nga war a def ?
Màndarga yi, ñaare, dañu leen di sofental, waaye su amee loo ci yëg, yëgati ko, li la war moo di seeti doktoor, wax ko sa tawat, mu def li ci war. AVC dees ciy teel a fagaru, doore ko ci ni ngay dunde bés bu ne, bàyyi tere yi (tóx, yaram wu yokku, ñam yu saf lool xorom ak suukar…) topp santaane yi (yëngal sa yaram, di dox, topp sa resimu jabet soo ko amee, teel a faju ci jépp jàngoroy xol…).
Yóbbal bii la la OSAD indil, yow mi bëgg a fagaru ci tasyoŋ
Moytul yàpp wu duuf, moo xam wu xar la mbaa wu nag, taamul ganaar ak jën. Ci lu jëm ci toggin wi, wàjji (lakk ci furno) moo gën saaf yàpp ak ganaar ci diwlin mbaa fiiriir jën wi. Ganaar gi nag, laata nga koy lekk, dangay dindi der bi.
Garabu tasyoŋ, soo ko xasee tàmbali, waroo jékki-jékki rekk bàyyi ko te amoo ci ndigalu doktoor


text:
Simi
Sunu dund gi, niki gu dundat yi ak gu gàncax, dafa wéeru ci jurdund, mooy xeet wu simi wi ëpp ci jéeri ji. Jurdund nag nekkul rekk ci ngelaw li, waaye ci jaxasoo gu mu jaxasoo ak yeneen xeet yi ci anam gu wuute te bokkadi, mi ngi ci lu ëpp ci ne-ne yi ñu baaxoo dund ak ñoom ak a jonjool.
Xalaatal rekk ne xeet yi toggale ndox mi, bu ñu doon fukk lañu juroom ñatt yi jurdund lañu, te moom jurdund moomu moo toggale li ëpp ci doj yi.
Jurdund dinanu ko faral di jëfandikoo nii:
- Def ko ci bitéeli gaas yi, ngir dagg, suude ay weñ ak tàkk-tàkk lu Osidrik walla Osiyasetilenik liy jariñoo tàngoor wiy amu ci sawara wu jurndox ak wu Acetilin.
- ci liggéeyiinu mbell yi nga xam ne danu cay jëfandikoo ngelaw lu nu woomal ak jurdund.
- ci paj ngir yombal noyyig ñu tawat ñi.
- niki taalukaayu jum yi: fii moom jurdund bu yolaakon bi lañu fiy jëfandikoo ci tàngoor wu suufe.


text:
Home COKKAASU ODIA Tisóoli ak soj rekk…
XËT YI MUJJ
(AMI MBENG)
Senegaal : Yan njàngat la askan wi wara jukkee ci kàngam yu bare te ràññeeku yi génn àddina ci fan yii ? Ci diirub 40i fan rekk, réewum Senegaal dëjal na fiy boroomi daraja yu fésoon lool. Li ci gën a doy-waar mooy ne dafa méngook jamono joo xam ne, réew maa ngi jànkoonteek mbasum covid-19 mi. Loolu, nag, war nanoo yee, nu xool naka lees di def ba ndaw ñi roy ci ñooñule réew mi ñàkk. KORONAA : Jawriñ biñ dénk kaaraange biir réew mi Aali Nguy Njaay, dina jàkkaarlook taskati xibaar tey ci àjjuma ji bu ñeenti waxtu ci ngoon jotee. BEYROUTH : Daanaka lu tollu ci 137i nit ñàkk...
Taalifi Nday Sayba Faal ak Saydu Ba
Saydu BA waa Ñooro la, di al-pulaar bu gàlle. Ndaanaan luy yëngu ci teyaatar la, tëgg ak um pecc. Tukki na ci réewi nasaraan...
LÀMBI GOLO-O ! KU JÓG SAAGA ! (PAAP AALI JÀLLO)
Njoolum-golo miy def yëfi goloom, ku ci yéemu dangay door a yeewu, mbaa nga doon ku mësta yeeru. Ñu baree ngiy coow ci...
GÀTTALUG XIBAAR YI (AMI MBENG)
Ami Mbeng Ndengeleer Askan way yeewoo ca Ndengeleer amal nañu ab ndaje di xamal waa nguur gi ne : ñaari fan lañu leen may ngir ñu...
ËTTUB TAALIF (BAABAKAR JÓOB AK NDEY XAYBA FAAL)
I Sëriñ Baabakar Jóob Callweer ndaanaan la, di bindkat, di gëstukat itam ci làmmiñu wolof. Liggéeyam ak xam-xamam dëgg nag ñi ngi jëm ci teyaatar....
USMAAN SONKO : ‘‘BU MAMADU JA AK SÉEX ANTA JÓOB ÀNDOON YOR RÉEW MI...
LU DEFU WAXU : Ban taxawaay la Afrig war a am ? USMAAN SONKO : Tey, Afrig ci boppam moo nekk ci guddi gu bët setagul. Réew yépp...
GÀTTALUG XIBAAR YI (AMI MBENG)
(Ami Mbeng) 6i DOGAL YI MAKI SÀLL MUJJEE JËL ÑEEL MBAS MI Njiitu réew mi, Maki Sàll, amal nab bàttale ci altine ji weesu, 29eelu fan...
ËTTUB TAALIF
‘’Ëttub taalif’’ mooy xët wu bees wi defuwaxu.com jagleel ladabu réew mi. Sunu xarit, sunu doomu-ndey Mataar Caam Faal, moo yor wile xët. Képp...
LI TAX NDENGLEER MERE BAABAKAR NGOM ”SEDIMA” (PAAP AALI JÀLLO)
Beykati Ndengleer yi, ab dëkk bu féete ci bokk-moomeelu Njagañaaw, ñooy jiiñ Baabakar Ngom, boroom SEDIMA, ne da leen a jaay doole, nangu seen i...
SUNU GIS-GIS CI ”BLACK LIVES MATTER” AK YENEEN XEETI ÑAXTU ÑEEL XEETAL AK ÑAAWTEEFI...
(Ci tekkig Ndey Koddu Faal) Njolloor, ca Minneapolis. Alkaatib Tubaab teg óomam ci kow loosu nit ku ñuul di bës, di bës, di bës rekk, tëwa...
FÀWW FAIDHERBE DAANU !
Paap Aali Jàllo «Tooñ, torox, goreedi ak ñàkk fulla weesuwul ñuy woyal Lat-Joor ci tóojug estati bu Faidherbe…» (Usmaan Sémbéen) Ginnaaw mbasum Covid-19 bi, mel na...
YOLOMAL BUUMU NJAAM GI NGIR GËN LAA XOJ, FARÃS DEFATI NA MËNINAM (Boos...
Boos Ndóoy Jikko ak boroom, sëg ya rekk ! Ndege, Farãs dafa am pexe moo xam ne, ca jamonoy nootaange ja ba tey jii, ci...
USMAAN SONKO : ‘’ÀNDUMAAK ÑI NAAN ‘FRANCE DÉGAGE’ !’’ (Ñaareelu xaaju laaj-tontook Ndey...
LU DEFU WAXU : Seetlu nañ ni, saa booy wax ci nguurug Maki Sàll, danga naan « Nee na moom moo gañe… ». Mu mel...
USMAAN SONKO : « MAKI SÀLL CUUNE LA, DI DEF YËFI CUUNE. » (Ndey...
(Xaaj bu njëkku laaj-tontook Ndey Koddu Faal, Paap Aali Jàllo ak Daawuda Géy) LU DEFU WAXU : - Usmaan Sonko, ginnaaw bin la nuyoo, noo ngi lay...
FUKKI SIMILI YI SOPPI AMERIG BA FÀWW (Paap Aali Jàllo)
PAAP AALI JÀLLO George Floyd, jamono jii, mooy néew bi gën a siiw ci àddina sépp. Li kob takk-der bu weex faat ci anam yu ñaaw...
YOW KORONAA (Mamadu Jara Juuf)
TAALIFU MAMADU JARA JUUF Nee nga layy, ni dott Ñów di nas, di nocci Nërmeel nga boroom doole Detteel nga boroom alal Botti nga boroom xam-xam Yow Koronaa, yaay fas...
MAKI SÀLL : “NAN JÉEM A DUND AK DOOMU JÀNGORO BI TE DU LOR...
(PAAP AALI JÀLLO) Njiitu réew mi woyofal na sàrti guural gi ak dogal yi mu jëloon ngir xeex mbasum Covid-19 bi. Ci altine ji, 11eelu...
AFRIG AK KORONAA, AFRIG GINNAAW KORONAA (Uséynu Béey)
Uséynu Béey -
USÉYNU BÉEY Koronaawiris bi, li muy metti metti, terewul kàngami boroom xam-xam yiy wéy di ci weccee xalaat ñeel doxalinu àddina si, ba xam luy nar a...


text:
Ñaari dongoy ci daaray farañse fent nañu ab tum ngir silmaxa yi ci Senegaal
Maalig Faal ak Kani Kan ñoo ko fent, ab tum dañu koo defar ngir dimbali walla gindi nit ñi dul gis walla seen ub gis neexul. Yat wii toll ci benn ñay da ñu koo defar cig xarala goo xam ne dafay wane ay bir yu nekk ci kanamu nit ki ci riir walla yuuxu, ci xamleg « Socialnetlink ».
Tum bi nag dina dimbali silmaxa bi mu man di doxi soxlaam, jéggi tali ak di moytu pakk yi ci yoon wi. Li koy artu pësin la bu ndaw yooyu liggéeyaale ci bant bi.
Fii nag la réew mi di xaar jépp doomam, mu wane xereñam ci di sos ak a sottal ay bir ak i jumtukaay yuy yombal dundug nit ñi. Fent ak sos ay bir ak yokk xereñug bir yi jot a am bokk na ci li man a suqali am réew ci lu gaaw.


text:
Dalub Archimède
Dalu ArchimèdeSoppi
Du ñàkk mas ngéen a gis ay gaal yu mag ñuy tëmb ci kaw géej: te kat ci weñ lañu leen liggéeye te weñ du feey, loolu man nga cee xam dara soo jëlee ab pont mbaa lenn ci weñ tàbbal ko ci ndox.
kon am na jenn doole juy safaananteek diisaayu gaal yooyu, te ñooy tax ba ñuy des ci kaw ndox mi di tëmb. Bu ngéen ci bëggee xamal seen bopp dara, jëlléen loxo ngéen nuural ko ci mbalkam ndox, bu ko defee ngéen yolomal séen loxo te xool, dingéen gis ne am na jenn doole juy jañ loxo bi te di ko tëmbloowaat.
yii ak yeneen seetlu yu ni mel ñooy wone ci anam gu leer jikko ju daj ji nga xam ne nekkul rekk ci ndox, waaye nekk na ci yeneen yolaakon yi ak gaas yi,ñu duppee ko Dalub Archimède, moom Archimède nag benn boroom xam-xam bu Gres bu yàgg la


text:
LEKKUG JIGÉENU-WÉRUL
Jigéenu-wérul dafa soxla lekk gu wuute te gën a duun, ngir sàmm màggu doom ji mu ëmb ak wér-gu-yaramu boppam. Faatu dafa ëmb te bëggul lekk, ndax nee na dafa bañ am doom ju réy, loolu indil ko jafe-jafe ci wasin gi. Nogoy mi nga xam ne ndawal kër doktoor la, dem na këram seeti ko.
LAAJ
Lan la Nogoy war a digal Faatu, ngir dimbali ko ba mu lekk bu baax, su ko defee mu sàmm màggu doomam ak yokkuteem ?
DÉNKAANE YI TUKKEE CI NOGOY
• Faatu, ci li ngay lekk la sa doom di jële dundam ; kon, ngir sàmm sa wér-gu-yaram ak sa bosu doom, deel lekk lu ëpp la nga daan lekk te mu doon ñam yu wuute.
• Faatu, deel lekk ñam yu am weñ (res, yàpp, ñoom xobu pataas ak ñàmbi, nen) te nga jël doomu weñ yi la ndawal kër doktoor di jox, ngir sàmm sa màggug doom ak sa wér-gu-yaram, yow ci sa bopp.
• Faatu, gannaaw ñetti ndënale yi nu baaxoo niki ndékki, ak añ, ak reer, nanga ci yokk njogonal lu am solo (soow, nen, gerte, meññet…), rawatina ci ñetti weer yi mujj ci ëmb bi.
NDOLLENT LI
• Ngir sa lekk aw yoon, war ngaa lekk, bés bu ne, ñetti yoon lu mu néew néew, ñam yu am ndugg yii may bëgg a lim :
- yàpp, res, ganaar, jën, nen, ñebbe, ak ñam yu am weñ ;
- lujum ak xob yu nëtëx yi niki xobu pataas, xobu ñàmbi ak ñoom seen ;
- toggu ceeb walla dugub niki mbaxal, daxin, laaxu caaxaan, laaxu soow, laaxu nëtëri, cere, cere baasi, cere mbuum, ceebu jën, ngurbaan, etooje, poyka) ;
- meññet yi ànd ak jamono, rawatina yi am witaamin A ak witaamin C (màngo, pàppaayo, guyaab, sorãs, banaana) ;
- kaasu meew, bés bu ne.
• Ñam yi am proteyin (maanaam ñam yu am suux, niki, jën, yàpp, ginaar añs.), ak weñ, ak kalsyom, ak witaamin A baax nañu lool ci jigéenu-wérul.
• Jigéenu-wérul soxla na ñam yu am weñ, ngir moytu biir bu xàcc (=biir bu yàqu), ak wasin doom ju matul, ak doom ju tuuti lool ca ba muy juddu, ak coono.
JIGÉENU-WÉRUL SOXLA NA NDIMBALAL JËKKËRAM
Jigéenu-wérul dafa soxla ndimbalal jëkkëram diiru li mu ëmb, ndax war naa am lekk gu naat, wuute te yokku ; laaj na ñu toppal ko bu baax ëmbam, woyofalal ko liggéeyu kër gi. Faatu dafa ëmb.
LAAJ
1. Lan la jëkkëram, Mamadu war a def, ngir mu am lekk gu naat, wuute te doy ?
2. Nan la Mamadu mën a jàpplee Faatu, ngir ñu di ko toppal ëmb bi ni mu ware ?
3. Ci anam yan la Mamadu mën a woyofalal Faatu liggéeyu biir kër gi ?
DÉNKAANE YI
- Yow Mamadu, doom ji Faatu ëmb ci li Faatu di lekk lay jële dundam ; ngir doom ji màgg ni mu ware, ngir ndey ji ànd ak wér, wutalal sa jabar, lu mu néew néew benn (1) walla ñaari yoon (2) ci ayu-bés bi, morso res, morso yàpp, walla ay nen.
- Te yitam, bés bu ne, ceeb walla dugub ji muy lekk, war na cee boole ñebbe walla gerte, jën ak xob yu nëtëx yi (mbuum, xobu ñàmbi), lujum, meññet, meew.
- Ndënale (ndékki, añ, reer) yi mu baaxoo woon di ko am ci bés bi, dafa ci war a yokk beneen.
- Mamadu, taxawul Faatu ba mu dem ci ceetum njëkk-wasin 3 yoon lu mu néew néew, ngir fanq safaan yi lonku ci ëmb ak wasin, ci kàttanu Yàlla.
- Mamadu, taxawul Faatu ndax mu bañ di def liggéey yu metti, niki yenu ndab yu diis te nga wutal ko ku ko dimbali ci liggéeyu biir kër gi (dëbb, rooti, taxani); soo ko defee, dinga ko aaral ëmbam, ci kàttanu Yàlla.
- Mamadu, defal loo mën, ngir Faatu di noppalu, rawatina ci ñetti weer yi mujj ci ëmb bi.
NDOLLENT LI
• Liggéey yu metti yi baaxul ci jigéenu-wérul ( biir bu xàcc, ak wasin doom ju matul lees ciy ragal).
• Ceetum njëkk-wasin mi jigéenu-wérul bi war a def 3 yoon, njariñam a ngi nii :
- lépp lu xew ci wér-gu-yaramu ndey ji ak doom ji, dees na ko teel a yëg, ngir mën koo saafara balaa ëpp loxo ;
- dees na jox jigéenu-wérul bi doom yi koy aar ci ñàkkum deret ak sibbiru ;
- dees na ko defal 2 ñakk yi koy aar ci tetaanoos, aaraale doom ji mu ëmb ;
- dees na ko fa xelal ci wàllu lekk.


text:
SUUXAT XELU XALE BI
Ndawal kër doktoor, jagoo nemmeeku waa gox bi, nu tudde ko wéyalkat bi, war naa ñaax way-jur yi ak njaboot gépp, ñuy won xale bi cofeel gu yaatu, di fo ak moom, ndax loolu lu baax la ci màggu xale bi.
Pexe yi mën a cuq xelu xale bi
Lii la way-jur yeek njaboot gi war a def :
- jamono ji xale bi nekkee ci biiru ndeyam, na ndey ji faral di raay biiram te di wax doomam di ci dégg, loolu dina tax ñu jokkoo.
- bu xale bi juddoo, nañu ko dàmp ;
- nañu koy teel a woyal te saxoo di ko def ;
- wax ak xale bi, bu juddoo rekk ba mu am ay waxtu ;
- wutal ko ay fowukaay te dimbali ko muy defaral boppam ay fowukaay
- na ndey ji fo ak doomam ;
- na ko nettali, ay léeb, ay maye ak yu ni mel ;
- nay yóbbaale doomam ci doxantu yi mbaa tukki yi ;
- na njaboot gi wormaal nelawu xale bi ;
- na njaboot gi moytu lu jëm ci beddi diggante góor ak jigéen.
Xale bu kenn cuqul xelam, ñaare nii lay mel :
• Dafay naqadi deret ;
• Dafay tëju ci boppam ;
• bëggul nit ;
• doonul ku yeewu ;
• wóoluwul boppam.
SUUXAT XELU XALE BI
- Détails
- Catégorie : Vulgarisation sanitaire
- Affichages : 12888
SUUXAT XELU XALE BI


text:
Lislaam
'Lislaam jenn diiney asamaan (monothéiste) la (walla ju jenn yàlla), ju Muhammad (j.m) doon woote ca Dunu Araab ba (arabie) ca VIIeelu xarnu, Moom nag jenn la ci ñatti diine yees di wooye (diine yu ibraayma) yi, ñooy (diiney yahood, nasaraan ak Lislaam). Ñi ko gëm ñu leen di wooye ay "Jullit", mu bawoo ci baatub julli biy wund nangul Yàlla (t.s) di dégg ay ndigalam, ndax kooy julli ngir moom di ko jaamu nangul nga ko te ronu cig ronam, baatub jullit nag ci araab mooy (Muslim) giy tekki "aji jébbalu", aji nangul Yàlla, ndax jullit bi naafequl day déggal Yàlla, wéetal ko, ronu ci ron keppaaram, tënku cig nosteem, raggu cig bokkaaleem, dañtalu ci ñoñam (ñoñ bokkaale). Loolu nag ag bayliku gu mag la gu tukkee ci nit ñeel Yàlla, féete ci moom, jox ko boppam ci lépp lu muy def.
Jullit ñi dañoo gëm ne Lislaam mooy diine ji Yàlla mujj a wàcce ci (diiney asamaan) yi, te moom nasaxal na ya ko fi jiitu ci diine, (maanaam wotte na leen) ni ko Alxuraan waxe: «Tay jii laa leen matalal seen diine te mottali sama xéewal ci yéen, te gërëm naa Lislaam muy seen diine » (Taabal (mayida) 3), waxati ko: «Wàcce nañu ci yaw téere ba ànd ak dëgg, muy dëggal li ko fi jiitu ci téere, te di ko féete kaw » (Taabal 48).
Jullit ñi tam dañoo gëm ne Muhammad ab yonent la bu bawoo fa Yàlla, mooy ki ub nabiyu yi ak yonent yi, moom nag Yàlla da koo yonni ci ñaari way dijj-bopp yi (Jinne ak Nit). Bokk na ci dàtti pas-pasu Lislaam gëm ne am na jenn yàlla ju fi nekk moom rekk mooy Yàlla "Allaa", te ñoom (juliit ñi) anafiya lañuy topp muy diiney Ibraayma.
Jullit ñi dañuy Gëm Yàlla, Gëm Malaaka yi, Gëm Téere yi, Gëm Yonnant yi it mboole seen, yi fi jiitu woon, ak Gëm Bis Pénc te Gëm Dogal bi, ak Alxuraan mooy téere bi ñu wàcce ci Muhammad mu tukkee ci Yàlla, jaare ci Jibriil, Alxuraan nag mooy balluwaayu yoonal bu njëkk bi ci Lislaam, teg ci Sunna. Ponki Lislaam nag juróom lañu:
- Seere
- Julli
- Natt asaka
- Woor
- Aj Màkka ci ku ko man benn yoon
Moom lañuy jàppe ñatteel ci dawaan yu mag yu diiney jenn-yàlla yi bokk ci njabootugDiiney Ibraayma yi. Moom nag diine la ju wuuteek diiney Yahood ak ju nasaraan ji mu bokkal ay wàll yu bari yu niroo. Moom nag mooy jaaro bu mujj bi ca càllalag diine ja yonent ya indi woon mu bawoo woon ca Yàlla, la ko dale ca Noohin romb mbooleem yonent yi ba ci Muhammad (j.ñ) mi tëj Yonent gi ak téere yi ci téeéreem bii di Alxuraan.
Alxuraan nag mooy téere bi jullit ñiy sukkandiku ci seen yoonal, bu jàllee sunna ñëw, di jëf ak waxi Yonent bi Muhammad (j.m), mook Sunna ak yeneen ñaar ñooy bañlluwaay yi jillit yiy ball-loo seeni àtte ak yoon (sariiya), yeneen ñaar yi di "ijmaah" (dajeg boroom-xam-xam yi) ak Qiyaas (nattale). Moom Alxuraan nag waxi Yàlla la ju ñu wahyu Yonent bi jaare ko ci Jibriil, muy lol daa wàcc ci anam gu toftaloo te toppante, ci diir bu tollu ci 23 at.
Lu tollook 1,5 milyaar ciy jullit ñi ngi ci àdduna bi. Ñoon nag dañoo séddaliku ci ay dawaan yu limu, ñooy ci tur dawaanu Sunna, bi ëmb lu tollook 80 ak 85% ci jullit ñi, ak bu Siiya bi nga xam ne ma nga ëppe ca Iraan, ci biir Sunna am na fa ay bànqaas niki tasawuf, naka noonu ci Siiya.
Xamale ko[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Baatub Lislaam day tekki jébbalu ci jenn Yàlla ji amul moroom amul ku mu bokkal (laa sariika lahuu) joxe sa bopp gii nag ci teeyug bakkan lay ame. Fi Jullit ñi Yonent yépp ay jullit lañu, Ibraayma, Musaa ak Isaa (j.ñ), ndax ñoom niki jullit yépp dañoo tënku ci ay àtte yu Yàlla, te topp ci, kon jébbalu nañu te nangul Yàlla, bu ko defee Yàlla di leen dëgëral ak a dooleel ci ay kéemtaan (miracles)
- Baatub Jullit nag li muy tekki mooy ki aju ci diiney Lislaam di ko doxal, di julli tey def mbooleel àttey Yàlla yi.
- jullit nag leeg-leeg mu tekki aw xeet, walla aw nitu am réew niki ña dëkk ca Bosni, ñooñu ay Jullit lees leen di wooye, naan Kurwaat Serb ak Jullit
Lislaam nag du lu ñu jagleel aw askan wëliif weneen, walla aw nit bàyyi weneen, moom de ag woote la ñeel mbindéef yépp, ngir amal ag maandute ak yamoo ñeel mbindéef yépp. Lislaam daa taxaw ci ag nite ak yamale mbooleem bennaani mboolaay gu Lislaam gi, du def genn ràññatle ci diggante ku am ak ku ñàkk, ku am doole ak ku ko néewle, garmi akub baadoola. Neewul wenn xeet a gën moroom ja ndare ci ragal Yàlla ak topp ko. Loolu mooy dàtt bi jëfi jullit di tegu ngir man a baax, lu ko moy déet. yàlla a ngi wax ci Alxuraan: «Yéen nit ñi, ñun de bind nañu leen ci góor ak jigéen, te def leen ay askan aki giir ngir ngéen xamante, (te ngéen xam ne) ki gën a tedd ci yeen fa Yàlla mooy ka ca gën a ragal Yàlla, Yàlla ku xam la, ku dañ-kumpa la (dara umpu ko) » (saaru néeg (Hujuraat) 13)
Yonent bi Muhammad (j.m) nee na: «Ndax duma leen xamal ku di ab jullit? Kok nit ñi wóolu nañu ko ci seen alal ak seen bopp, ab jullit mooy ki nit ñi mucc ci làmmiñam ak loxoom, jiyaarkat mooy ki jiyaar ak bakkanam ci topp Yàlla, aji gàddaay mooy ki gàddaay ñaawtéef yeek bàkkaar yi»
Ag sosoom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam feeñ na ca Dunu araab ba ca juroom ñaareelu xarnu g.j, (ginaaw juddug Isaa), ci loxol Muhammad mom Abdul Laa (j.m), mi xéyoon di woo nit ñi ci ñu gëm pas-pas buy woote jaamu Yàlla miy kenn tey ku wéet te ba jaamug xërëm yi, mu boole ci indiwaale fi meneen mbooloo ciy ponk aki xalaat ak pas-pas, loolu nag di ndigal lu bawoo fa Yàlla miy kenn tey ku ñàkk maas, (Allaa), rax ci it Alxuraanالقرآن ju araab ju ñu wàcce ci Muhammad (j.m) mu tukkee ci Yàlla jaare ci malaaka Jibriil, mii daa jàng Alxuraan jii ci Muhammad ci anam gii nuy wooye "Wahyu".
Pas-pas ak Sariiya[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jullit ñi dañuy gëm ne Muhammad (j.m) daa dikk ngir mottali te tëj bataaxelub Yàlla bi mu yonnee yonent yi ko fi jiitu woon niki Ibraayma, Musaa, ak Masi Isaa mom Maryaama (y.j.ñ) te ñoom Yonent yooyu yépp ay jullit lañu, te dañuy gëm it ne Anafiya ji ñu nekk mooy cëslaayu diiney Ibraayma. Dañuy gis it ne wuute gi ci diiney asamaan yi ci sariiya la (maanaam àtte yi) waaye du ci pas-pas bi te sariiyab Lislaam nasaxal na (wuutuna fi) mbooleem sariiya yi ko fi jiitu woon.Kon diiney Lislaam mi ngi ame ci pas-pas ak sariya. Pas-pas bi di mbooleem dal (principe) yi nga xam ne jullit bi war na leen a gëm, ñoom nag way sax lañu, duñu soppiwku ak lu yonent yi soppiku. Sariiya nag aw tur la ñeel àtte yu jëf yi nga xam ne man nay wuute ak a soppiku ci soppikug yonent yi, bu ko defee bi mujj a ñëw di nasaxal (di fi wuutu) bi ko jiitu.
Alxuraan nee na: «Wàcce nañu ci yaw téere bi ànd ak dëgg, muy dëggal la ko fi jiitu ci téere te di ko féete kaw (di ko nasaxal), àtte leen ci li Yàlla wàcce te bul topp seeni bànneex ba bàyyi li la dikkal ci dëgg, ku mu ci yeen defal nañu ko aw yoon akum ngér, bu sooboon Yàlla mu def leen wenn xeet, waaye da leen di nattu ci li mu leen indil, njëkkanteleen yiw yi, ca Yàlla ngeen di dellu, bu ko defee mu xibaar leen fi seenug wuute nekkoon» (saaru Taabal 48) {وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ عَمَّا جَاءكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَـكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُم فَاسْتَبِقُوا الخَيْرَاتِ إِلَى الله مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ }المائدة48
Ay baat aki waxiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
"Allaa":Yàlla, mooy yàlla jiy dëgg ji yayoo ag jaamu moom rekk, moom mooy Aji bind jiy Aji sàkk, kiy melal, ki moom tur yu rafet ya ak melokaan yu kawe ya, ki bind nekk gi(àdduna bi) tey ki nga xam ne moom rekk a ko man, mooy ki moom asamaan yeek suuf si. Yàlla nag yonni na yonent yi ngir ñu woo nit ñi ci ñu jaamu ko moom rekk te bàyyi jaamu ku dul moom.
"Yonent bi", yonentub Lislaam mooy Muhammad mom Abdul Laa mom Abdul Mutalib mu Quraysin, mi ngi judd ci 571 ci Màkka gu tedd gi. Ag njabootam ñu xame ko ci turu njaboot gu Haasim, ngir askanale ko ca maamam Haasim mom Abdu Manaaf. Yàlla yonni na ko jox ko diiney Lislaam atum 610 g.j te booba ma ngay def xalwatu ngir jaamu ca xuntim Harraa. Xamees na ko ci njëkk ak ci ginaaw yonent gi ci ay jikko yu rafet, dëggu ak wóor, looloo waraloon ñu ko daa wooye "Ku dëggu, Ku wóor ki", mi ngi faatu ci bisub altine 12 ci rabiihul lawal atum 11 g (mu gàddaay gu Yonent bi)te booba ma nga amoon 63 ciy at.
Alxuraan: Alxuraan mooy téere bu sell bi ñeel jullit ñi, mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal gu Lislaam gi, ci ginnaawam la Sunna di ñëwe. Li njëkk a wàcc ci Alxuraan it mooy laaya wi njëkk ci saaru Halaq muy : «Jàngal ci sa turu boroom bi bind (sàkk)»
Alxuraan nag mooy waxi Yàlla ji mu wàcce ci Yonenteem bi Muhammad, Jibriil nag mooy ndawul Yàlla tey malaaka mi ko wàcce; ngir nag Yonent bi jottali ko nit ñépp,. Moom nag fa Yàlla dees koo bind ca àlluwa ju ñu wattu ja (Lawhul Mahfuus), àlluwa jii nga xam ne Yàlla bind na fa lu nekk njëkk mu koy sàkk.Wattu googu nag Yàlla la soob, mu bëgge ko noonu, noonu la ko waxe: «Ñun ñoo wàcce Alxuraan, te ñun ñoo koy wattu»
Barab yu sell yi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam am na ñatti barab yu sell, ñooy Màkka gu tedd gi, Madiina gu leer gi ak Quts (sorisalem):
Fa la Yonent bi Muhammad (j.m) ganee àdduna, mooy tam barabub wàccug Wahyu gi, fa la doorees it woote gi. Fa la Masjidul Haraam it nekk (Jumaa ja wër Kaaba ga) gi ëmb Kaaba gu tedd gi nga xam ne Ibraayama'a ko tabax ak doom ja Ismaayil (j.ñ), fa la jullit yiy jublu it ngir jóoxi séen faratay aj. Kaaba gi mooy xiblay jullit ñi, fa lañuy jublu ci mbooleem seeni julli.
Madiina :
Madiina gu leer gi (madiinal munawwara ci araab), njëkk Lislaam (Yasrib) la tuddoon, ñi ngi ko tudde Madiinal Munawwara, walla Madiinatur Rasuul (dëkkub Yonent bi) ginnaaw Lislaam. Fa la Masjidun Nabii nekk (Jàkkay Yonent bi)
Quds :
Quds nag dafa mel ne turam wiy tekki "ag sell", di barab bu ñu sellal fi jullit ñi, fa la masjidul aqsaa nekk, (Jàkkay Aqsaa) ca Palestin, muy jàkka ji Yonent bi siyaare woon ca guddig "rañaan ga ak yéeg ga", mooy guddi gi ñu farataale julli. Fa la Yonent bi jiite woon cig julli mbooleem nabiyu yeek yonent yi. Masjidul Aqsaa nag mooy benn pàkk bi nga xam ne mbooleem diiney Ibraayma yi yépp sellal nañu ko: Lislaam, Nasaraan ak diiney Yahood
Sariiya bu Lislaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci gëm-gëmu jullit ñi Sariiya bu lislaam (walla yoon wiy àtte ci lislaam) mooy nos mbooleem wàlli dund yu wuute yi, gu politig, gu mboolaay, gu koom-koom ak gu jëmm. Loolu nag ag kéemtaan nekku ci ginnaaw moom mi taxaw ci Alxuraan ak Sunna dafa bawoo ca Aji bind ju tedd ji te màgg (Yàlla). Sariiya nag am mbooloom ay yoon la (ay àtte) yuy leeral séqoo ak digaale yi am ci diggante nit ak Yàlla (t.s) ak diggante nit ak nit ak mboolaay gi ak àdduna bi. Day leeral it li dagan a def ak li daganul. Yi ëpp solo ci àtte yii ñooy ponki Lislaam yiy juroom te ñu leeraloon leen.
Lislaam tam day waral jullit bi di tënku ci Sariiya, di ci àttee ay lëj-lëjam ak xiiroo ak ŋaayoo mbaa xuloo yiy am ci diggante jullit ñi, day waral it ci jullit bi muy ràngoo jikko yu rafet.
Gongikuwaayu Sariiya bu njëkk bi nag (walla ab balluwaayam) mooy Alxuraan, moom nag ag wahyu la gu tukkee ca Yàlla ñeel ab yonentam Muhammad (j.m) mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal yi ak àtte yi ci Lislaam, Yàlla (t.s) warlu na ne dina ko wàttu cig soppi mbaag wëlbati: «Innaa nahnu Nassalnaas Sikra wayinnaa lahuu la haafisuun». Alxuraan yaxal na ci waraug topp ndigali Yonent bi (j.m) ndax ay waxam ag wahyu lañu gu tukkee fa Yàlla (t.s), Alxuraan nee na : «Du waxe bakkan, li muy wax ag Wahyu la gees koy wahyu», looloo tax deesi jàppe Sunnas Yonent bi (moom am mbooloom ay wax la aki jëf yu Yonent bi (j.m)) muy gongikuwaay bu ñaareel bi ñeel Sariiya walla yoon ci Lislaam.
Sunna nag nga xam ne mooy ñaareelu gongikuwaay bi, dajalees na ko ci am mbooloom ay téere, niki Sahiihul Buxaarii, ak Sahiihul Muslim ak yeneen téere yu Addiis.
Ñatteelu gongikuwaay bi nag balluwaayu wuute la ci diggante ñaari ngér yii di Sunna ak Siiya: Waa Siiya ñoom dañoo gis ne Addiis yi bawoo ca Ahlul Bayt (Njabootug Yonent bi (j.m)) ñooy ñatteelu gongikuwaay bi ñeel Sariiya, téerey Addiis yi nekk fi ñoom dafa ëmb waxi Yonent bi (j.m) ak waxi Ahlul Bayt,seen téereb addiis it mooy téereb Kaafii bu Kaliinii (كتاب الكافي للكليني)
Ñeenteelu gongikuwaay bi mooy Qiyaas walla “nattale” (maanaam nattale mbir mu amul ab àtte ci mbir mu mu nirool mu ko amoon)
Ngérum Lislaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lislaam day dox ak a liggéey ci teggi toroxte wëliif nit ñi, tee leen a toroxlu ñeel ku dul yàlla (t.s). Mu gis ne doyodal gi gën a réy gi nit mas a dajeel ak toroxte mooy muy jaamu aw doj mbaag garab walla dundat (bayyima), mbaa muy toroxlu ñeel mbindéef muy dund mbaa mu dee, moo xam nit la mbaa lu ko moy, ci noonu mu aaye ñuy jàppe ay fóore mbaay làbbe (الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ)ay yàlla te ba fi Yàlla. Mu jugati moom Lislaam xeex tooñaange yi ñennat ci nit ñi di teg seeni moroom yu néew yi doole, loolu leer na bu baax ci Alxuraan :{وَلاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُواْ فَرِيقاً مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ }[2] «Buleen di lekk seeni alal ci seen biir cig “neen” (ci lu dul dëgg, ci bàkkaar) ak di ci jox way àtte yi (di ci gere) ngir (rekk)ngeen lekk ab kuréel (ab lim) ci alali nit ñi ci bàkkaar te booba xam ngeen ko» Alxuraan waxati it ne : {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّ كَثِيراً مِّنَ الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ }[3] «Yeen ñi gëm, ñu bari de ci fóore yi ak làbbe yi dañuy lekk alali nit ñi cig neen tey dëdduloo wëliif yoonu Yàlla wi, ñiy dëxëñ (denc) wurus ak xaalis te duñu leen def ci yoonu Yàlla, nanga leen bégal ci mbugal mu tar»
Loolu mujj na di ab balluwaayu doole ak kàttan ñeel Lislaam, ngir yamale gi ci nekk ñeel nit ñi ñépp, amul xejj ak séen, ab bàkkam di “Ab araab gënul ab ajam (ku dul araab), ab ajam gënul ab araab, ku weex gënul ku ñuul, ku ñuul it gënewul ku weex lu dul ragal Yàlla (tënku ciy ndigalam teet ay tereem, nit ñépp ci aadama lañu bawoo, te moom ci suuf la bawoo ” kon manuñoo gënantee ciw melo mbaag ndawal, waaye ci jikko ju rafet ji ëmbu ci ragal Yàlla giy waral di tënku ci ay ndigalam aki tereem te loolu mooy ag xay dëgg-dëggi xay, ndax mooy waral nit di def ag nite, di wormaale tey xam ne mook ñepp a yam, mook ñepp a bokk fu ñu juge, mooy Aadama, te moom cosaanam du dara lu jar muy jàpp ne kenn la, mbaa moo gën kenn, suuf sii muy joggi ak a puup, ak a saw ci la bawoo, kon déet ag gëne di ko ñeel lu dul cig ragal Yàlla giy njobbaxtal cig baax akug yiw.
Déet ag xeetal (racisme), déet ag kuréelal (def ay classes sociales). Bu ko defee, ngér mii xéy di luy doog a am ci taariixu àdduna bi, ci nguur gog ki ko doon àtte, di ko doxal ab yonent la, ab sartu réewam di Alxuraan ja juge ca Yàlla, bu ko defee aw askanam di xéewu ci xéewalug maandute ak kaaraange.
Jullit ñi dox nañu ci wisaare maandute ak yoon ci mbooleem ruqi àdduna bi, yëngu it ci yekkati tooñaange, toroxte ak doyadal wëëliif way néew yi doole ak ñu ñu noot ñi. Looloo jur nit ñi sottiku ci diine ji ci ay mbooloo, buur yi daal di koy xeex ak way jalgati yi ngir li ñu ci gis ci ag tiital ñeel seeni nguur, ñu xam ne seeni nguuru way jeex lañu, seeni nguur way dañ lañu feek lu néew, way tuxoo ci seeni loxo lañu, ndax seeni njaboot ak seeni càmmiit (administrés) tàmbali nañoo tàbbi ci diine ju yees ji.Loolu mooy mbóotum gaaw a tasug Lislaam ci mbooleem pàkki àdduna bi ci diir bu gàtt bu weesuwul at yu néew, loolu nag jaaxal na boroom xam-xami taariix yi ak boroom xam-xami mboolaay yi.
Saaba bii di Ribhi'Bn Haamir génn na loolu ci anam gu leer ca waxam ja:(Yàlla moo nu yonni ngir nu génne ku ko soob ci jaamug jaam yi, yobbu ko jaamu boroom jaam yi, ngir ñu jële ko ci xatug àdduna jëme ko cig yaatoom, xettali ko ci jengug diine yi, yobbu ko ci maandug Lislaam..mu yonni ñu ak diineem ji ci mbindéefam yi, ngir ñu woo leen jëme leen ci, ku nangu loolu ñu nangul ko, dellu wëliif ko (ba ko ci jàmmam), ku bañ nag ñu xeex ko ba fàww, ba kero ñuy àgg ca dëelub Yàlla ba. Ñu ne ko : luy dëelub Yàlla ba? Mu ne: Àjjana ñeel ki dee ci xeex ak ki bañ, ak tuufu (gañe) ñeel ki des (ki deewul).
Tasug Lislaam akug wisaaroom ak ni jullit ñi séddalikoo ci àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Muhammad (j.m) aki saabaam tàmbali woon nañu di woo giiri araab yi ci ñu dugg ci Lislaam, ba mujj nguurug Lislaam gii doon doog a sosu ci Madiina di gu am doole ak kàttan, mu daal di sóobu ci ay kollarante yu politig, yu diine ak Quraysin, ci noonu giir yi daal di séddaliku ci yuy ànd ak Muhammad (j.m) ak yu koy safaan, di ànd ak Quraysin, loolu wéy nag di nekk ba kero bi ñu ubbee Màkka (fath Makka) te duma way bokkaale ñi (am ndam ci seen kaw), booba la la ëppoon ca giir ya bennoo woon ci ron raayab Lislaam.
Ginnaaw bi Yonent bi génnee àdduna, ay Xalifaam wéyoon nañu di woote jëme ci Lislaam ak a nos Jiyaar gi ngir wisaare diiney Lislaam ak tas maandute ak yoon te yekkati tooñ wëlif nit ñi, ba mujj digi nguurug Lislaam gi mujj àgg Siin ci penku bi, akMbàmbulaanug Atlas ci sowwu bi, Lislaam it wéy cig yaatoom akug tasam jaare ko ci yaxantukati jullit yi doxoon jëm penku ak bëj-saalum ci Asi, ak cig wokkoo ak riisoo ak wàll yi gdigoo ak dig (frontières) yu Lislaam yi ci Afrig ak Tugal. Am na it ñu bari ci lokkikat yi (les conquérants) ñoñ tàbbi woon nañu ci Lislaam bi ñu agsee ci barabi Lislaam yi, ñu ci mel ne Mongool yi ak ñenn ci ñi doon def Xarey jooñe yi ak Tataar yi.
Kuy xeeñtu (suivre) Sariiya bu Lislaam dana gis ne moom dey daa farataal ci bépp jullit mu nekk ab wootekat jëme ci Lislaam; di digale lu baax di tere lu bon, di sonn it ngir nit ñi dugg ci Lislaam ciy mbooloo, ngir jëfe waxi yonent bi (j.m): ((Yàlla gindee ci yaw jenn waay moo gën ci yaw àdduna ak li ci biiram)), Lislaam kon gaweesu ko ci mag muy woote walla boroom xam-xam buy génne ay fatwaa, mbaa ñu jagleel ko jenn jàkka wëlif jeneen. Lii kon menn la ci mbóoti wisaarook Lislaam ci àdduna bi ci jàmm mbaa xare.
Ay ngér yu fiq[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngérum fiq moo man a gis day ball-loo àttey Sariiya yi ci tegtal (adila) yi rot (nekk) ci Alxuraan ak Sunna, dëppoo nag ak ay ponk aki cosaan yu fiq yu leer, manees na leen a tudde ay daara yu fiq (écoles de jurisprudence) ngir dëppoo gi ñu def ci pas-pas bi (alhaqiida) ak cosaan yi (al-usuul), waaye man nañoo xaw a wuute ci àtte yi ñuy ball-lu. Ngéri fiq yu ñeent yi tas nañu ci anam gu yaa ci ñoñ Sunna ñi, te mujj di lu kilifawu (officel) ci li ëpp ci seeni téere, ñoom nag (ngér yooyu) ñooy ijtihaad (ay liggéeyi xel) yu fiq yu lëng yi ñeel ñeenti Imaam yu ñoñ Sunna ñi ak mbooloo mi (Ahlus sunna wal jamaaha), ñoom nag nii lañu toftaloo ci taariix:
- Imaam Aboo Haniifa Annuhmaan, am ngéram mooy mu Haniifa walla Aniifa, mbaa Anafi, moom ngér moomu nag mi ngi sosoo ci Baxdaad ca Iraag
- Imaam Maalig Ibn Anas, am ngéram nag di Maaliki walla mu Maalig mi ngi sosu ca Ijaas ca Madiina (almunawara)
- Imaam Muhammad Bn Idriis As-shaafihii, ñu koy dàkkantale Shaafihi, am ngéram di saafihi walla saafihiya, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraak
- Imaam Ahmad Bn Hanbal, am ngéram di Anbali, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraak
- Imaam Dawuda bn Aliyu As-saahirii, am ngéram di Saahiriya, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraag
Ngérum fiq mu waa Siiya yu Fukk-ak-ñaar-yi, mooy fiq bu Jahfar, bi ñuy askanale Imaam Jahfar As-saadiq
Lislaam ak yeneen diine yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Alxuraan de ëmb na am njàngale mu jëm ci wormaal yeneen diine yi. Alxuraan daa wormaal diiney Yahood ji ak ju nasaraan ji, ngir jàppe gi mu leen jàppe ñuy ay diine yu Ibraayma. Alxuraam mi ngi feddali ne daa ñëw ngir feddali diiney asamaan ju sell ja ñu wàcce woon ca Ibraayma (j.m) te yahood yeek nasaraan yi soppi ko, wëlbati ko(soppi walla wëlbati (التحريف) amaa na mu tekki lu gën a sori déggiin wu ñaaw mbaa wu juum ñeel ab yax (texte), déggiinu mbir mii ak maanaam ci ay tolluwaay yu mujj ci taariixu Lislaam mujj na di : ay xaaj ci Injiil ak Tawreet baaxatuñu). Ñeneen ñu duli jullit it dëggal nañu soppi googu walla "tahriif" googu.
Salaat (julli)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jullit bi am na juroomi jullit yu koy war ci bis bu nekk, yooyu ñi ngi leen di wooye julliy farata (salaatul fariida) ci araab, ginaaw yooyu nag am na fi yeneen yu ñuy wooye "naafila" ñooy yi ñuy def cig coobarewu ngir yokk ab yool, ngir jaamu Yàlla gees la tegul cig farataal.
Julli daa war a nekk di lees di def cig laab : bu la fekkee cig laabadi, kon dangaa war a jàpp (ablution).
Julli nag dees koy def cig jublu xibla (maanaam jublu ca Kaaba ga nekk Màkka) ; aji julli ji daa war a yéene def julli gi ko tax a jug ci anam gu leer, yéene jooju moom lañuy wax:(niyah)ci araab.
Voir aussi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bibliographie[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Avertissement : la bibliographie ci-dessous est proposée à titre indicatif. La littérature sur l'islam étant abondante, riche et variée, seuls quelques livres sont proposés. Toutefois, ces livres n'ont pas tous la même valeur didactique et leur choix repose sur celui de plusieurs éditeurs de cet article. Leur présence sur cette liste n'est en aucun cas gage de sérieux de l'ouvrage.
- Charles Saint-Prot. Islam: l'avenir de la Tradition entre révolution et occidentalisation. Paris, Le Rocher, 2008, 620 pages.
- Jean-Claude Barreau De l'Islam en général et du monde moderne en particulier, Editions Le pré aux clercs, 1991, collection Pamphlet
- Mahmud Shaltut, L'islam : dogme et législation, Al bouraq, 1999
- Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société, Iqra, 2003
- Fdal Haja, Assalihats, les femmes vertueuses, Universel, 2005
- Charles-André Gilis, Études complémentaires sur le Califat, Al Bustane
- Tabari - Traduit par Hermann Zotenberg, La Chronique de Tabari (5 volumes), rééditée en 2001 par Actes Sud en deux volumes Volume I (ISBN 978-2-7427-3317-0), Volume II (ISBN 978-2-7427-3318-7)
- Ibn Taymiya, Lettre à un roi croisé, 2005, Tawhid
- Mohammed ben Jamil Zeino, Comment comprendre le Coran ?, Éditions Chama, 2005
- Dalila Adjir- Adlali Beghezza, Entrée interdite aux animaux et aux femmes voilées, Akhira Distributions
- Roger Du Pasquier, Découverte de l'islam, Seuil, 1984 (Comprendre l'islam de Frithjof Schuon, Seuil, 1976)
- Michel A. Boisard, L'Humanisme de l'islam, Albin Michel
- Dominique Sourdel, Vocabulaire de l'islam - N°3653, PUF, Collec. « Que sais-je ? », Nov. 2002
- Anne-Marie Delcambre, L'islam des interdits, Éditions Desclée de Brouwer, 2003, (ISBN 2-220-05415-2)
- Mohammed Arkoun, Ouvertures sur l'islam, Grancher, 1992
- Michel Reeber, L'Islam, Les Essentiel Milan, 1999 (pour une première approche)
- Paul Balta, L'Islam, Le Monde édition, 1997 (également pour une première approche)
- Malek Chebel, Manifeste pour un islam des lumières, Hachette, 2004
- Abdallah Penot, Le Coran, Alif Editions, 2004.
- Denise Masson, Le Coran, Paris, Folio, 1992 (une traduction aussi juste que poétique).
- traduction d'AbdAllah Penot, La Doctrine de l'unité, selon le soufisme, Alif Editions.
- Al Nawawy, traduction d'AbdAllah Penot, Les Jardins de la piété, Alif Editions
- Henry Corbin, Histoire de la philosophie islamique, Folio, 1989 (ISBN 978-2070-323531)
- Fatima Mernissi, Sultanes oubliées, Femmes chefs d'État en Islam, Albin Michel
- Eva de Vitray-Meyerovitch, Anthologie du Soufisme, Albin Michel
- Ligue francise de la femme musulmane, Éducation des enfants en islam , LFFM
- Bernard Lewis, Islam, Quarto Gallimard (ISBN 978-2070-774265)
- Abdallah Penot, L'Entourage féminin du Prophète, Alif Editions.
- Brahim Labari, Recettes islamiques et appétits politiques, Paris, Syllepse, 2002.
- Edouard-Marie Gallez, Le Messie et son prophète, Aux origines de l’Islam, 2 tomes, Tome 1. De Qumran à Muhammad, Tome 2. Du Muhammad des Califes au Muhammad de l’histoire, Versailles, Éditions de Paris (un résumé sur le lien suivant : http://www.ict-toulouse.asso.fr/ble/site/659.html) cette publication a constitué la thèse de doctorat en théologie / histoire des religions qu’Edouard-Marie Gallez a soutenue à l’Université de Strasbourg II en 2004.
- Histoire de l'Islam : Fondements et doctrines de Sabrina Mervin (Présentation de l'éditeur : De la Jâhiliyya à l'islam. Le Coran. Le prophète comme modèle. Le droit islamique et sa méthodologie. L'élaboration de la théologie. Les schismes dans l'islam. Le chiisme duodécimain. Théories et pratiques du soufisme. Les réformistes, entre réaction et modernisme. Les courants de pensée dans l'islam contemporain), Poche: 311 pages, Nouv. éd (19 septembre 2000), Collection Champs Flammarion, ISBN-10: 2080830090
- Alfred-Louis de Prémarre, Les fondations de l'Islam, entre écriture et histoire, Seuil, 2002, 522 pages.
- Alfred-Louis de Prémare, Aux origines du Coran, Téraèdre 2005, 144 p
- Christoph Luxenberg, The Syro-Aramaic Reading of the KoranA Contribution to the Decoding of the language of the Koran, Hans Schiler Verlag, 2007.


text:
Bataaxal Gu Mag Gi Ëmb Sañ-Sañi Doomi Aadama
Preamble
Ñu jàpp te nangu ne sagu doomi aadama ak sañ-sañam yépp-dañu yam te kenn mënukóo jalgati, te lu lépp nekk na cës laay ci taxufeex ci mbirum àtte ak jàmm ci biir àdduna.
Ñu jàpp ne ñakk xam ak soofantal sañ-sañi doomi aadama indi na aymusiba yu tar tax képp kuy dund fippu. Temano egsi na ba mu nekk ci doomi aadama ñu mën a wax, xalaat, ci seen coobare, bundxatal, nàkk dëddu leen.
Ñu jàpp ne am na solo lool ñu aar sañ-sañi doomu aadama ak ay matukaay ci wàllu yoon; ngir doomu aadama moomu kenn du ko sonal, muy fippu ci nootaange ak lu koy bunduxatal.
Ñu jàpp ne am na solo lool ñu góor-goorlu ba gën a rataxal jokkalante gi diggante xeet yi.
Ñu jàpp ne ci bataaxal boobule mbootaayu xeet yi yeesalaat na ay pas-pasam jëme ko ci sañ-sani doomi aadama yu tolloo, ci sag, ci bir lépp lu aju ci dundin diggante góor ak jigéen, ci biir tawfeex gu yaa.
Ñu jàpp ne réew yi ci bokk jël nañu ay matukaay ngir dëgëral jokkalante gi ak mbootaayu xeet yi, ñu naw it bu baax sann-sañi doomi aadama ak tawfeex yu wóor ci biir àdduna yépp.
Ñu jàpp ne ànd taxawal sañ-sañ yeek tawfeex yi nekk na lu am solo lool ngir, darajaal matukaay yooyu.
Ndaje mu mag mi biral na ci bataaxal bii ne xeet yépp, réew yépp ak kurel yépp ñu jàpp li ci nekk, ci seen xel, te ñu góor-góorlu, ñu jaarale lii lépp ci njàng mi ak yar gi.
Ñu lawal sañ-sañ yeek taawfeex yi jël aymatukaay ci biirak bitim réew.
Ñu nangu te di doxal fépp ci anam gu wér ci biir xeet yi sosoo ci réew i bokk ci mbootaay gi ak gox yi bootu ci ñoom.
1. Matukaay bu jëkk bi
Doomi aadama yépp danuy juddu, yam ci tawfeex ci sag ak sañ-sañ. Nekk na it ku xam dëgg te ànd na ak xelam, te war naa jëflante ak nawleen, te teg ko ci wàllu mbokk.
2. Naareelu matukaay
Ku ne mën naa wax ne am na ay sañ-sañ ak ay tawfeex yu sosoo ci bataaxal bii te amul xeej ak seen, rawatina ci wàllu xeet, melo, awra, làkk, diiné, peete ci wàllu politig, xalaat, réew mbaa askan woo mën ti sosoo, ci it wàllu juddu alal ak lu mu mën ti doon.
Rax sa dolli amul xeej ak seen ci politig, yoon, mbaa doxalin wu aju ci bitim réew mbaa suuf soo xamne nit ki fa la cosaanoo; réew moomu mbaa suuf soosu moom na boppam walla deet, mbaa ñu yamale yengu-yëngoom.
3. Ñatteelu matukaay
Nit kune war naa dund ci tawfeex ak kaaraange.
4. Ñeenteelu matukaay
Waruñoo def kenn jaam mbaa mbindaan. Njaam ak njaayum jaam nanguwunu ko ci anam gu mu mën ti doon.
5. Juróomeelu matukaay
Waruñoo mbugal, tutal, mbaa teg kenn lu metti lool lu yelloo wul ak doomu aadama.
6. Juróom benneeli matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ ñu war kaa nangul darajaam ci wàllu yoon.
7. Juróom benneeli matukaay
Népp a yam ci kanamu yoon. Te it amul xeej ak seen, ku ne yoon woowu war na laa aar. Népp war nañu leen aar ci luy jalgati liñu tënk ci bataaxal bii ak bepp yëngu-gëngu buy indi par-parloo.
8. Juróom natteelu matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ dem ci berebi àtte kaay yi ci reewam saa yoo xamne sañ-sañam yooyu dëppook sàrti réewam mba yoon jalgati nañu ko.
9. Juróom ñentteeli matukaay
Menuñoo jàpp, tëj, mbaa genne kenn réewam te tegunu ko ci yoon.
10. Fukkeeli matukaay
Ci lu wér, nit kune mën naa egg ci berebu atte kaay wax li ko naqari ci anam gu jub, te baña ànd ak par-parloo, ne dañu ko taxal.
11. Fukkeeli been matukaay ak benn
- Bépp nit bu ñu taqal cimbir mu tar jàppe nanu ko ku set ba loolu ñu ko taxal leer nàññ ginnaaw bi ñu ko attee. Te ñu taxawu ko ci lépp lu koy aar ci atte boobule.
- Duñu tëj kenn ci ay jëfam mbaa lu mu fàtte mbete loolu mu jëf ci jamono jooju nekkul mbir mu tar ci wàllu yoon, ci biir ak bitim réew. Foofu it yoon du ko teg lu dul limengóok li mu def ci jamono jooju.
12. Fukkeeli matukaay ak ñaar
Kenn warula xuus ci dundinu doomu aadama, bu njabootam, ci lu jëm ci këram mbaa lu mengóok moom, di damm it jarajaam. Buñu jalgatee yii nit kune am na sañ-sañ ñu aar ko ci wàllu yoon.
13. Fukkeeli matukaay ak ñatt
- Nit kune am na sañ-sañ wëndeelu ni mu ko neexe, tànn it dekkuwaayam ci biir réew bu mu mën ti doon.
- Nit kune am na sañ-sañ génn réew mu mu mën ti doon. Fimu dëkk it bokk na ci-ak it dellusi ci réewam.
14. Fukkeeli matukaay ak ñent
- Nit kune bu ñu ko mbugalee am na sañ-sañ làqu ji, mbaa ñaan ñu làq ko ci yeneni réew.
- Su fekkee ne nit ki dañu koy toppu ginnaaw bi mu defee jëyyi, mbaa yëngu-yëngóon méngóowul ak li mbootaayu xeet yi tëral, sañ-sañ boobu.
15. Fukkeeli matukaay ak juróom
- Nit ku ne am na sañ-sañ xeetoo cim réew.
- Mënuñu ne nit ki xeetoowul cim réew te teguñu ko fenn, mbaa ñu xañ ko sañ-sañ su bëggee soppi xeetoom ak réewan.m
16. Fukkeeli matukaay ak juróom benn
- Jigéen mbaa jóor saa yu matee amul xaaj ak seen, ak waaso bu mu mën ti bokk, réew, mba diiné am na sañ-sañ sëy ak it sos njaboot. Ñoo yam it sañ-sañ, balaa ñuy sëey, ci biir sëy ak it bu seen sëy tasee.
- Sëy kenn menunuko fas, xanaa lu jiitu ku ne ci way-dencante yi joxe xalaatam.
- Njaboot nekk na menneef gu am solo ci askan wi.
17. Fukkeeli matukaay ak juróom ñaar
- Ngay dund yaw doww mbaa ak mbooloo am nga sañ-sañ am loo moomal sa bopp.
- Menuñoo xañ kenn am aman.
18. Fukkeeli matukaay ak juróom ñatt
Nit kune am na sañ-sañ xalaat ak sa goom ci wàllu diine, soppi it diineem mba ngëmam, am na it tawfeex feeñal diineem, mbaa ngëmam, ak mbooloo, mbaa moom doww, fu àdduna daje mbaa deet, jarali ko ci njàngale mi, ci ay jëf, ci jaamu yi ak xarbaax.
19. Fukkeeli matukaay ak juróom ñent
Nit ku ne am na sañ-sañ wax mbaa bind lu ko soob. Ci waxam yooyule kenn menuko ce bundu xatal. Te it am na sañ-sañ di gëstu, di jot, di wasare ci anam gu yaa ay xabaaraki xalaat ak ay jumtukaay yu mi Men ti jefandikóo.
20. Ñaar fukkeeli matukaay
- Nit kune am na sañ-sañ woote ab ndaje, mbaa sos mbootaay ci jàmm.
- Mënuñoo bokk loo kenn ci mbootaay te àndu ci.
21. Ñaar fukkeeli matukaay ak benn
- Nit ku ne am na sañ-sañ bokk ci ñiy doxal mbiri réewam. Mu teewal fa boppam, mbaa mu yabal ab ndaw mu teewal ko fa.
- Nit ku ne am na sañ-sañ, amul xeej ak seen liggéey ci bépp béréb buy doxal mbiri réewam.
- Pas-pasu askan mooy cëslaay buy dëgëral lépp luy doxal réew. Pas-pas gile war na feeñ ci palin yu yiw yu ñu wara amal léeg-léeg ci tannin gu yaa te am sutura,mbaa topp yoon wu wóor wu andak taw feex ci wàllu pal.
22. Ñaar fukkeeli matukaay ak ñaar
Nit ku ne meññeefu askan wi am na sañ-sañ ñu aar ko ci giru dundam. Ci dundam war na ci am xol bu sedd ci sañ-sañam yooyu, lu aju ci koom-koomam, ci dundinam ak ci lépp lu aju ci aadaam te di ko jox maanaa ak yookkute gu ànd ak tawfeex ci wàllu darajaam, loolu lépp nag ku ne doomu réew mi indi dooleem ak di jokkalante ak bitim réew te mu méngook tërërin ak am-amu réew mu ne.
23. Ñaar fukk ak ñatteeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ liggéey, tànn it ci eanam gu ko neex liggéeyamm te mu dëppóok ay sàart yu yam te baax ci wàllu liggéey. Te it ñu aar ko ci ñàkkub liggéey.
- Amul xeej ak seen ku néppam nanu sañ-sañ ñu fay leen, te loolu méngóok li mu aliggéey.
- Keépp kuy liggéey am na sañ-sañ ñu jox ko pay gi mu yellool, baax te mën koo dundal ak njabbotam te mu yellook sagu doomu aadama, mu mottaliku it ak yeneeni pexe su mënee am ngir aar dundinam.
- Nit ku ne am na sañ-sañ samp mbaa bokk ci ay kurel yu koy taxawu ci wàllu liggéeyam.
24. Ñaar fukk ak ñenteeli matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ noppalu, feexal xolal ak it di yamale diirub liggéeyam ak it léeg-léeg muy për, bër gu ànd ak xaalis.
25. Ñaar fukk ak juróomeeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ am dundingu yamamaay ngir dëgëral wér-gi-yaramam, raataageem ak bu njabootam, lrawatina ci wàllu lekk col, dëkkuwaay, lépp lu aju ci wàllu paj ak bépp yëngu-yëngu gu am farata ci wàllu dundam. Am na it sañ-sañ ñu aar ko bu liggeeyatul bu feebaree, bu amee laago, ñàkk saxnaam mbaa sërinam, mbaa màgget, mbaa mu ñàkk li muy suturloo ci anam yu dul ci cootareem.
- War nañu beral loxo, dimbali képp ku tollu ci am doom ak it gune yi. Bépp xale bu juddu ci sëy, mbaa bu judduwul ci sëy ñoo bokk benn anam buñ leen di aare.
26. Ñaar fukk ak juróom benneeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ ñu jàngal ko, njàng mi waruñu ci fayaku lu mu bon bon ci njàng mu suufe mi te am solo. Njàng mu suufe mi lu war la. Njàng mu xarala mi, te it aju ci wàllu liggéey war nanu koo wasaare. Amul xeej ak seen njàng mu kawe mi ubbil nañu ko képp ku ko yelloo.
- Njàng war naa indi naataange gu yaa ci ddoomi aadama te it war na dëgëral ñu naw sañ-sañi doomi aadama aki tawfeexam ci anam gu yaa-wat na it rataxal déggóo gi ak yokkute mbootaayu xeet yi ngir jàmm sax.
- Waajur yi ñoo jëkk am sañ-sañ ci anam gi ñuy yare seeni doom.
27. Ñaar fukk ak juróom nenteeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ bokk ci dépp lu aju ci caaday askan wi, di bànneexu ci lu cu aju ak it bokk ci lépp luy suqali xarala gi ak lu ciy meñ.
- Nit ku ne am na sañ-sañ ñu aaral ko lépp lu aju ci lu mudefar ci wàllu la xarala, mbind mbaa lu aju ci wàllu caala.
28. Ñaar fukk ak juróom natteeli matukaay
Nit ku ne war naa tawaxu dëpp lu aju a askan wi, ak lu aju ci bitim réewam ba sañ-sañ ak tawfeex yi bataaxalu xeet gi ëmb mën a sax.
29. Ñaar fukk ak juróom nenteeli matukaay
- Nit ku ne am na ay wareef yu ko war digganteem ak dëkkandoom yi ngir dëgëral ci anam gu ya darajaam.
- Nit ku ne buy doxal ay sañ-sañam aki tawfeexam war naa sallook li ko yoon may, ngir mu mën a nangu, naw, sañ-sañ nawleem ba léepp lu aju ci yiw, teey ak naataange gu yaa sax ci askan wi.
- Sañ-sañ yeek tawfeex yi mënuñukoo doxal ci anam gu deppoo-wul li mbootaayu xeet yi misër mbaa taxawal.
30. Fanweereeli matukaay
Ci fànn gu mu mën ti doon ci bataaxal bii, bépp réew, mbootaay mbaa nit, warul doxal mbaa def luy yàq sañ-sañ yeek tawfeex.


text:
Hamdan li Rabbin Kariimin xadsanaa ci lu bér,
tànneef bu mag ba ko wax laay marsiyaal ci wolof.
Xerawluleen ma bu baax te jéem a jooy ci xalim
ngir diir bu yàgg a ngi nii, ranqoñ di tuuru ci xef.
Wéet ak jeneer sunu maam, Abdul Asiis Si Dabbaax,
jur nay xalaat sama xel, saab xol di tiit ak a raf.
Huqal bukaa-u halaa haarif billaahi ba woon
maam najli Maalikinaa, wéetal na suuf si walif.
Naa jooyle diine ji ndeem, nax naa ba sonn mu të
garjeem ba wuutee waral, ruur nañ ko fii ba Jolof.
Toolam ba lax na ba liis, pas-pas ya yépp yolox
kenn naafatul tari gëm, ba jeer ngirum tasawuf
Daa yépp xëy nañu ŋiis, xam-xam bu sell ne mes
àlliwóok i téere ne mërr, njub bindatuñ ca araf.
Kenn dootu digle lu baax, kenn dootu aaye safaan,
Kenn dootu wax dëgg buur, muy dégg boole ca jëf.
Maam doomi garmi ba woon, ag dëgg jooy na ko tax,
tay matti kàdd yi giim, log moo nu tee man a ëf.
Maam naaru maam Sofi Ñaŋ, tay mbokk jooy na ko wuy
jikkoy pusoom ja ñu réer, tax réew mi xar fu ne laf.
Waa penku ak soww baak, ñoñ diine aada cosaan,
mooy buum ga lënkale woon, seen say wa moo setu lef.
Tawhiit bu sell ba wuuf, xam-xam ba moo waraloon,
buy wax dënnam ba di riir, kàddoom ni dénnu gu këf.
Pas-pas bu sell te dëer, xam Yàlla sàmmu gu wér,
way fonk sunna woyof, Xuraan di ñam wa ko saf.
Baaxal na ceddo ya ak buur ak dammeel ak i teeñ,
bañ xëy di ay surafaa, juboole till ak i tef.
Tabam ga mooy li saxal toobay teraanga fi nun,
teral na bokk ya cér jàmbur sax ñi ngi sëf.
Moo daa nu yar di nu yiir, yërmaande ak sutura,
dox sun diggak musibaak way-bijji mbon ya walif.
Mooy ndox mu sell te teey, mbindeef du waat njariñam
ndundat yi sax bind nañ, mbaaxam ca xob ya di taf.
Raayaw ngëneel la ne cas, di daagu kenn dabu ko
ndendam ci mbaax judduwul, ña jiitu woon la ne wif!
Taajul karaamaati moo dëppoo garaat yi fi sut,
mooy dànn moo man a diir, jawfalfaraa la ne tëf.
Waayam du fande du xiif, kum yar nga gën ñi fi gën,
moo tedd mat li mu doon, kum gindi réer du ko këf.
Mooy rootukaayu ngërëm, màndal na gaa ya ko xëy,
bañ màndi Yàlla mu duy, mbaax seen bagaan ya ñu sëf.
Gaalug sariiha ci kaw, géejug haqiixa la joow,
ba teer ca boor ba ñu tànnal kàngamiy tasawuf.
Woyof ni toll ca kaw, diis gann ak mayi biir,
lëm ay màqaama yu rëy, saw kañ wareesu koo cof
Yaa donn bóot ya ca Faas, déemug sëriif ba nga raas,
yaay waada mat li nga doon, yaa sell yaa set i jëf.
Sirrub wilaayati yaa koy, ràng góor ña ko am,
yaa déjji pakk ya woon, ca yoon wa tee ñu tëruf.
Ngax yaa ngi tëb ak a bàkkooy folli buur ak a fal
nebbon bi nëbbu ci ñay, compam defuñ ko ci tef.
Doo fecci kóllare Maam, koo yar du fayu du tooñ,
say jëf du weddi sa wax, kuy raas sa kem dafa dof!
Yaa sax fi béjjénu kun, te mbëkkewóo ak a sëlbuy sippi ay darjaat, yaa mat li gaa yi di def.
Loo digle yaa nu ca man, loo aaye dun la ca seen,
lut Yàlla ak Yónnenam, taxul sa bët bi di raf.
Màndal nga xol yi ci maa-us suhdi wal warahi,
la Mawdo ruujoon nga bay, ñaraas ca ay lefi lef,
Dekkal nga daara yi woon, dundal tariixatu Seex,
ndaw ñaa ngi jàng ak a werdiy yewwu njël di wasif.
Noobul ba naaf sunu neewoy xol yi tur wa du fay,
kalxatti fii suhufil ahjaari ardi Jolof.
Kariim la doomi kariim, Mawdook Sofee nu ko jox,
muy sànni tàccu fi nun, far mawti ñëw ne ko këf!
Neexoon nu gis ko ci bët, sun ruu yi nàmp ca moom,
ndax xol yi xippi ci gii ngëmmeen gu tar niki dof!
Na Yàlla dolli ko leer, ful yërmadeem ja ca moom
bijaahi Sang ba gën jaam ñépp wax ak i jëf
Sallal ilaahu halal, Mahmoodi xudwatinaa,
wal aali was sahbi feek watat di ñatti araf.
Aji-bind ji: Imaam Jóob
Aji-topp: Seex Jaxate


text:
7
Janqi Yerusalem
1 Dikkal, janqu waa Sulam bee, dikkal;
dikkala dikk, nu niir la.
Waa ji
Moo, lu ngeen di seetaane janqub waa Sulam bi
ni kuy fecc galanu Ñaari Dali Xare?
2 Janqoo, lingeer sama,
sa tànk yee ka jekk ci sa dàll yi,
sa mooco yi mërgalu niy jaaro
yu ndaanaanu tëgg yette loxoom.
3 Sa jumbux bi di kaas bu mërgalu,
yàlla bumu ñàkk biiñu njafaan!
Sa biir bi di jalu pepp
mu ay tóor-tóor ñag.
4 Sa ween yi ni ñaari tef,
mbaa seexi kéwél.
5 Sa loos wi, coleet, rattax, ni tatay bëñi ñay;
say gët di lerxat ni déegi Esbon,
ya feggook buntu Bat Rabim.
Sa bakkan bi jub xocc ni tatay Libaŋ
ja tiim Damaas.
6 Sa bopp siggi ni tundu Karmel,
njañ liy nes-nesi ni sooyu buur,
létt yay fëy-fëyi, ba laaw buur.
7 Rafet, sopploo!
Soppee, bànneex nga!
8 Sa taxawaay bii garabu tàndarma la,
sa ween yi di cëggi doom ya.
9 Ma ne, maay yéeg tàndarma gi,
ŋëb doom yi.
Yal na say ween di sama cëggi reseñ,
sag noo jox ma doom yu xeeñ,
10 sa gémmiñ di xelli ngëneelu biiñ.
Ndaw si
Na walal sama nijaay,
tuurul ñiy nelaw.
11 Man, nijaay a moom,
te maay nammeelam.
Ayca ca tool ba
Ndaw si
12 Nijaay, ayca nu dem tool ba,
fanaani ca tóor-tóori fuddën ya.
13 Nan teela xëyi ca tóokëri reseñ ya,
bu reseñ ji jebbee,
mbaa tóor-tóor yi focci,
mbaa gërënaat ji tóor, nu gis.
Fa laa lay jébbale mbëggeel.
14 Tóor-tóor yu xeeñ yaa ngi gilli,
lépp luy doom yu neex aje sunu bunt néeg,
yu yees yaak ya woon,
ma boole dencal la, nijaay.


text:
XËT YI MUJJ
18 SAFAR (TAALIFU SOXNA BAAWO JÓOB)
18 SAFAR Dikkati nga ngir saafaraati sunuy aajooki tawat, yaw 18 safar. Kon képp ku bëgg a tonowu dikkal màggal 18 safar. Wépp yiw wees di sàkku...
2002, ATUM SUUXU JOOLAA BI (NDEY KODDU FAAL)
Bërki-démb 26 sàttumbar ci atum 2020, "Bateau le Joolaa" def na 18i at ci biir géej. Daanaka ñaari-junni nit ñàkkoon nañ ci seen bakkan....
BINDKATU AYUBÉS BI : IBRAAYIMA SAAXO CAAM
Ibraayima Saaxo Caam a nga juddoo Rëbës ci atum 1973, muy gox bi nekk diggante Medinaa ak Ñaay-Cokkeer, géej gi féete ko sowu. Gannaaw...
SENGHOR, HOUPHOUET, DOOMI-AFRIG YI DAAN XEEX AFRIG (BOOS NDÓOY)
"Tubaab yaa ngiy dem, waaye seen i karabaane a ngi des sunu biir ba tey, ñu ngemb leen, ràng leen i ngànnaay ; ba...
FAIDHERBE, SAAY-SAAY BI NUY SARGAL II (BUBAKAR BÓRIS JÓOB)
Moone de, ngóor sii ñuy sargal tey, mooy ki daan fitnaal ak a toroxal sunuy maam, démb. Moo leen daan rey guddeek bëccëg. Mooy...
NDEY SÀGGAN, DOOM FAATU (NDEY KODDU FAAL)
Waa Mamel, fii ci Ndakaaru, naqar ak tiis lañ fanaanoo. Li ko waral mooy tuut-tànk bu tollu ci benn at moo daanoo ci seen...
KU TEDD KI (Soxna Kumba Mbόoj)
Soxna Kumba Mbόoj, ñu gën koo xam ci turu Kumba Falilu, mi ngi am 20i at, doon ab ndongo ca Daaray Sorbonne ca Paris....
MBAS MEEK ÑÀKK XÉY CI SENEGAAL (SAFIYETU BÉEY)
Bérébu liggéeyukaay yu bare tëj nañu ndax mbas mi, loolu la ab lànket bu Programme sénégalais pour l'entrepreneuriat des jeunes (PSE-J) xamle ciy xibaar....
SENEGAAL WÓOLUWUL GARABU MADAGASKAAR GI (SAFIYETU BÉEY)
«Kenn du jëfandikoo Covid Organics fii ci Senegaal». Porfesoor Musaa Séydi xamle na ni garab gii di Covid Organics te juge Madagaskaar du bokk...
GÀTTALUG XIBAAR YI (AMI MBENG)
TUUBAA Ki yore kàddug « Muxadimatul xidma » di Maxtaar Kan, mu ngi xamle ne « li wér te wóor mooy ne ab góor-jigéen kenn du ko suul...
MALI (Musaa Aysatu Jóob)
Ginnaaw bi nguurug Ibraayim Bubakar Keyta daanoo ci weeru ut 2020, réewum Mali mi ngi doon wéyal ay waxtaan ngir tabb njiit laata ñuy...
TAALIF CI MAAM ABDUL ASIIS SI DABBAAX (DAAWUDA NJAAY)
Taalif ci Maam Abdul Asiis Si Dabbaax Mag mat naa bàyyi cim réew Seex Abdul Asiis...
MÀGGALU TUUBAA (Musaa Aysatu Jóob)
Dees na amal màggalu Tuubaa ci 6i fan ci weeru oktoobar. Ginnaaw bi ndigal li wàccee, Serin Muntaxaa Basiir Mbàkke ci kaddu Seriñ Bas...
TÀGGAT YARAM : SAFIYETU BÉEY
Saajo Maane dugal na ñaari bal ci joŋante bi ekibam Liverpool doon amal démb ak Chelsea. Ci ñaareelu fanu joŋante yi la dugal balam...
MAKI SÀLL GANEJI NAY DËKK AK I GOXI RÉEW MI : SAFIYETU BÉEY
Kafrin, Fatig ak Kawlax am nañu gan fan yii weesu, gannaaw bi njiitu réew mi Maki Sàll doon wër dëkk yeek gox yi ngir...
POLITIG : SAFIYETU BÉEY
Aymeru Ñing, doon kilifa ci Bennoo Bokk Yaakaar te jiite kurél gi ca Péncum Ndawi Réew mi, moo xamle ni « bu ñu sukkandikoo...
NOOK MBËNN MII NAG, BA KAÑATI ? (SÉEX AXMADU BÀMBA NJAAY)
Séex Axmadu Bàmba Njaay “Ku ndóbin rey sa Maam, foo gisee lu ñuul sax daw.” Xanaa kon ndóbin gi nekk Senegaal di reye taxul wolof...
PÉEXTE (LÀMP FAAL KALA)
PÉEXTE Da maa dëfeenu di jeneer Ba xel mi tàbbi cig ndenéer Dellusi naan ma nu gàddaay Fii kat lépp a ngi naaxsaay Xel mi sonal ma Di yuuxu naan...
WEYI TAN (SAYDU BA)
Saydu BA waa Ñooro la, di al-pulaar bu gàlle. Ndaanaan luy yëngu ci teyaatar la, tëgg ak um pecc. Tukki na ci réewi nasaraan yu...
SUNU RÉEW MI (NDAY XAYBA FAAL)
Soxna Nday Xayba FAAL mi ngi dëkk Ndakaaru, doon jàng xam-xamu melosuuf ca Daara ju mag ju Seex Anta Jόob. Bind na taalif yu bari...