text:
Xaralaymbëj
Xaralaymbëj Mooy xeetu xam-xam giy gëstu lépp lu jëm ci wàllug mbëj, ay jëfandikuwiinam ak ay seddalewiinam. bu njëkk dañoo foogoon ne mbëj ag wal la rekk guy dem, gu man a nekk gu baax(+) walla gu bon(-). Waaye ci ndimalu ay woroom xam-xam yu mel ne Hertz, Helmholtz, Maxwell, Heaviside, Alessandro Volta ak ñeneen ñu bari, ci lees dem ba gën a nànd, xam mbir mi. Lu mel ne yamaleb maxwell biy faramfàce tëdiinu yani mbëj yi ( feppsaal ak mbëjfepp yiy wuute ci seen jublug yanub mbëj) walla toolu mbëjbijjaakon ba ca juddoo.
Ci gàttal, ci noonu lañu tambalee gis yenn ci ay jëfandiku yu mbëj: Doxalukaay bu mbëj, soppalikaay aki niitu...
Tay xaralaymbëj moo yor wàllu sàkk ay wuutuloxoy mbëj ak ay buumi séddalekaayu kàttanug mbëj
Ay Faramface[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay faramface ak ay àtte yi lal xaralaymbëj.
yamaleb maxwell yi, ñooy àtte yu am-solo yu ñeel mbëjbijjaakon, ci la yeneen yi soqeekoo.
àtteb ohm(om) yiy faramface ndëgërlu gu mbëj gi
àtteb Faraday-Neumann-Lenz mooy faramface xiirtalug mbëjbijjaakon
njeexitu joule mooy leeral ni kàttanu mbëj di soppeekoo nekk tangoor ngir njeexitu ndëgërlu gi.
àtteb Kirchhoff(kiirkof) mooy leeral jëflante bi nekk ci diggante dawaan ak dend ci ag ndombo.
Jóox, yóbb ak séddale kàttanu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag wàll gu am solo moo jëm ci lépp lu ñeel yokkte ak seddalewiinu kàttanu mbëj ba ca jëfandikuwaay ya (barab yees koy jëfandikoo). Kàttan gi dees na ko jóox ci ndimbalul ay jurukaayu mbëj ci barab yees ko jagleel, li ñuy wax diggub mbëj, ci lu ëpp fa muy nekk day soree ak dëkkuwaay yi.
Buumi séddalekaay yi dañu leen a lëkkale ci seen biir ñuy jëlee kàttan gi ca jóoxuwaay ya di ko yóbb ca jëfandikuwaay ya.
Li wuutale Buumi yóbbukaay yi, mooy limu dend gi ñuy yóbb, moo tax ñuy gis ay buumi dend gu kawe, [[Dend gu diggu]|dend gu diggu]], dend gu suufe. Su diggante jóoxuwaay yi guddee, dañ fay def ay mbëjjaaru, ay buumi dend gu kawe yu man a yóbb ay milioŋi watt ci kàttan tambalee ciy 400000 v. Buumi dend gu kawe yii la ñuy duppe yu yóbbug kàttanu mbëj, yi nga xam ne ñooy tax a man a yóbb kàttanu mbëj gi, jële ko ca jóoxuwaay ya, jëmee ko ca barabu soppikaay ya.
Ci nii la ñuy soppee dend gu kawe mu nekk dend gu diggu, jaarale ko ci ay masin yu mbëj yees di duppee soppalikaay, ci noonu la ñuy yóbboo kàttanu mbëj gi ca ndombo gu dend gu diggu, moom ci boppam dañu koy àggal ci néegu seddalekaay yi jaarale ko cig ndombog séddaleg kàttanu mbëj, foofa lañuy defee geneen coppite jëlee ko ci dend gu diggu soppi ko dend gu suufe ngir ñu man koo jox jëfandikukat yi ci kër yi ak liggéeyuwaay yi.
Wuutuloxo yu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doxalukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doxalukaay yu mbëj yi, ay wuutuloxo lañu yu’y soppi kattanu mbëj def ko kattanu doolerandu. Doxalukaay yi dañu leen a séddale ci:
- Doxalukaay yu dawaan bu wéy
- Doxalukaay yu dawaan bu safaanu, bii man naa dox ci ñaari fànn ( ñettwéq, wennwéq), ci nii ñu am:
- Doxalukaay yu demandoo: su fekkee baraayu ni muy wëddeeloo demandoo na ak baraayu ndombo gi
- Doxalukaay yu demandoodi: su fekke wëddeeluwiinu boppam la am.
- Doxalukaay yu wennwéq
Jurukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jurukaayu mbëj yi Ñoom ay wuutuloxo lañu yuy soppi kàttanu doolerandu def ko kàttanu mbëj. Yi ci gën a raññeewu:
- Safaanukaay, mooy juddal dawaan gu safaanu
Soppalikaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Soppalikaay, Ab wuutuloxo la, maneelam mooy soppi limu dendu mbëj gi nekk ci ab ndombo, ci yokkute walla wàññi. Lu mu néew néew di na am ñaari lëmës yu bijjaakon boole.
Wuutuloxo yu man a yokk walla néewal taraay te di jëfandikoo benn lëmës rek, lañuy tuddee Soppiboppam
Niitu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay jumtukaay lañu yu aajowoo soppi kàttanug mbëj mu nekk leer. Di ko jëfandikoo ngir leeral barab yi.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]


c: text/html

text:
Kureel gii di JAMRA noppi ngir jàmmaarloo ak ak RÀNGU miy lémbe lénd gi. Ki yor kàddug mbootaayug Diine googu, jure na ndaw si. RÀNGU nag waw na bët lool te ñime coow ginnaaw ba mu defee ay werale yu tegginewul ngir di ca siiwal ngontam xumbal ma muy def. Coow li mbir mi jur nag, taxul mu teggi tànkam benn yoon nde tóllanti na ko ginnaaw bi mu solee colka gu gàtte di wane céram ya siiwal ko ci mbaalu jokkoo gi. Lu ni mel la maam Maxtaar Gëy di ñaawlu, ba tax muy wax ne «RÀNGU mi ngi dëggal boppam ne dina def i biram 11i fani feewarye bii di ñëw di luy xëtt sàrti réew mi tënk njémmeer gi jëm ci yiw, ak jikko yu rafet. Bunu sukkaandikoo ci maam Maxtaar Gëy ginnaaw seen daje bi ñu nar a def àjjuma jii di ñëw ci ngoon, dina jébbal yoon ay firnde yuy wane jëf yu bon yi RÀNGU di def.
Leeral:
Jure =porter plainte
Njémmeer g=public
Lënd g=Internet
Mbaalu jokkoo g=réseaux sociaux

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bismil Laahir Rahmaanir Rahiim
Wa sallal Laahu halaa Sëyyidinaa Muhammadin wa sallama tasliiman
Mbooleem murit yi dégluleen ma yee leen
Ci biri Seex Anta buleen nelaw yéen
Li may nelaw nelaw du tee ma yeete
Li may gëlëm gëlëm du tee ma woote
Amaa na kuy nelaw-nelawlu ngir réer
Waaye bu dee fi yeete dootul yàndoor
Buleen di fàtte Yàlla ak dogal yaa
Ak àtte ya ak sañ-sañ ya ak bugal yaa
Kàttan gu ànd ak coobare ca lay jëf
Loo jis mu xew mbidéef manul sañul lëf
Dogal bu am day lëkkalook i xew-xew
Ngir ku’ñ jisul war naa lëkkook i sew-sew
Te Yàlla doo ko jis ba xam la muy def
Loo xejji xejji Buur ba làq la’y yëf
Ku gën a xejji, gën a jis nattoom baa
Ku jege péey ba’ay gën a jis tiisam yaa
Te Yàlla kat xarit ba lay musiibaal
Ngir darajaal ko mbaate muy ku muy baal
La Yàlla jox xarit ba ciy maqaamaa
Te manukoo jëf nattu lañ koy xaymaa
Te bala laa wóolu ba jox la bir yaa
Nga muñ yenam ba aw ca tànki mbër yaa
“La nabluwanna kum… Lis saabiriinaa”
” A hasiban naasu… Lil kaasibiinaa”
Moom la’ñ waxoon Yónnen ya ak Labdaal yaa
Ak Xutbu yaak Waliyyu yaak Lawtaat yaa
(Wa xaala Xutbul Lawliyaal Bakkiyyu
Radiya hanhul Laahu wal Makkiyyu):
” Wa fil hadiisi: In ahabbal Laahu”
“Hubaydahuu bin nukbat-ib-talaahu”
“Fa haysumaa yastabir-ij-tabaahu”
“Wa haysumaa bihaa-r-tadaa-s-tafaahu”
“Ahlul balaa laysa lahum miisaanu”
“Wa laysa yunsaru lahum diiwaanu”.
Déglul ma wax la la daloon Yónnen yaa
Ak Saaba yaak waliyyu yaak xejjam yaa
Soo xalamee bir ya amoon ca baawon
Mbiram Sëriñ Gaawaan woyof ci baatin
Seetal boroom muñ ga ñu naan Ayuubaa
Sax yaa ko daa xëccoo di wat ni’y koobaa
Te teewu ko sant di wax: Alhamdu
Moo tax ba Yàlla naa ko: Nihmal Habdu
Seetal ma Daaniyal ma daanu cib teen
Ñu boole kook gaynde yeew ko cig ceen
Gaynde ya faf di mar yaram wa muy ree
Ñu far ko jàngal saar ya rab yay waare
Yahyaa nattoom ba dootu am ci Senegaal
Noon yaa ko jàpp xar jëmmam ja yaari gaal
Muy bëgg a wax, Yàlla yabal Jibriilu
Ne ko: Bu nee; Eh! Dootu doon Marsuulu
Soo xalamee maam sunu Ibraahiimaa
Bam laata am xaliila ak haliimaa
Noonam ya génnee nañ ko muy bay feelaa
Ba Yàlla rendiloo ko Ismaahiilaa
Ñu dellu taalal ko bënnug Namruusaa
Def ko ca biir Yàlla a seral suloom saa
Seetal ma Yónnen bu ñu naan Yahquubaa
Gumba na ay at di palamtu néeg baa
Da daa simbóoy rongoñ gannaaw bu Yuusufaa
Sànkoo ba fum jekki saxoo “Yaa asafaa”
Soo xalamee Yuusufa ak bokkam yaa
Dellu xalam kasoom ba ak tuumaam yaa
Dootóo ragal ku dul Ilaahin naasi
Doo yox-yoxeeti ngir pexem Xànnaasi
Nattub julit day yokku ay maqaamaa
Baa muy sippiy ñaawtéef bisub xiyaamaa
Nattoo di ker-keraanil Lawliyaa-i
Ku weddi laajal Xayral Lanbiyaa-i
Mas nañ ko génne mu dem ba Najaraan
Ñu di ko sànniy doj te naan day jabaraan
Noon yaa ko génne Màkka ngir bañ diine
Bi isni Rabbihii la dem Madiina
Fanaan na ci’m xunti, fanaan ci ay doj
Ànd ak Abaabakar lu nekk ñuy daj
Fab nañ ko tàbbal ko ci biiru Sarwaan
Jox nañ ko tooke teewu koo doy kéemaan
Keroog la Yàlla wàcce saarun naasi
Ak falaqi mocce ko Xayrun naasi
Bisub keroog la Yàlla daane kéefar
Yëkkati lislaam loolu doy na tiitar
Dunyaa xanaa du moo di sijnul muumini
Wa jannatul kaafiri ñii ñaar duñ mane
Dogal bu am Yàlla a ko def te xam na
Di ay, di yiw, soo gërëmul, gërëm na
Seetal Sahaaba ya gannaaw Yónnen baa
Wareefu koo wax ku xamul baatin baa
Amna ci bir yoo xam ne làmmiñ du ko laal
Amna ci bir yoo xam ne deef na ko misaal
“Fa wajabal imsaaku hammaa sajaraa”
Waaye danaa la fi mosal file daraa
Ndax ku xamul yaaram mu dolli ko’g waar
Ku man araab na seeti “Nuurul Absaar”
Ginnaaw Rasuulul Laahi ak Siddiiqu
Lañ rendi Usmaan dellu jam Faaruuqu
Ray nañ ko tuumaal nañ ko, jàpp Marwaan
Ma sooke bir ya dégluleen yéen Gaawaan
Gaw nañu kër ga arbahiina⁴⁰ yawmaa
Wa tishatan⁹ lii doy na fecci wormaa
Ken mas la jis nañ rayee Abdul Laahi
Dañ koo “salab”† dog bob ba wóor na Laahi
“Yawmal jamal” toj nañ bëtub càmmoñ baa
Bis ba ca des ñu toj bëtub nday-joor baa
Muhammadum Abaabakar Siddiiqu
Rayiin wa jar na waa ju nekk yuuxu
Ray nañ ko wat ko sànni cib santaare
Taxan, jafal ko, boole kook himaari
Aliyyu Haydara ma doon jàmbaar jaa
Abul Husayni wal Hasan yaakaar jaa
Bañam ya ray nañ ko ca réewam Kuufaa
Ngir weddi Yàlla gaa ña rob ko foofaa
Fa muy jullee fajar la Ibnu Maljam
Fab jaasi, nëw, bett ko daal di koy jam
Seetal Husaynu yawma haasuraa-aa
Lañu ko ray ca réewi Karbalaa-aa
Noon yaa nga yor bob ba gannaaw bu dee naa
Làmmiñ wa naa: “Sa yahlamul lasiinaa”
Seetal Hasan noonam ya dañ koo tooke
Mu daal di faatu soxna saa ko sooke
Ñoo tooke Saadiq dellu tooke Baaqir
Ñoo tooke Sëynul Haabidiinat Taahir
Sëtub Rasuulul Laahi Muusaal Kaasimi
Gëneefu koo am ngor ci doomi Haasimi
Taal nañu néegam ci kawam ca Bahdaat
Tëj nañ ko ay at baat ba mel ni ag raat
Yànquuba doomi waa ju naa Daawuudaa
Kookaa rëyub nattu asal mooy waadaa
Fukki at ak juróom la am cig bënn
Aw buru lay reere te mus la génn
Seetal Anas baayub Imaamu Maaliki
Doomam a xàll ngiir mi tax nuy saaliki
Tëj nañu koy at ci kasoom la faatoo
Mbër ma ko jullee wuutu foofa faatu
Xanaa xamóo Hilaaju Suufiyyooy mbër
Dóor nañ ko waxtuw tàkkusaan junniy yar
Mu tëe weddi gaa ña far ko rendi
Sànni ca Dajlata, amoon nay jéndi
Xanaa xamóo Jahfar doomi Yahyaa
Tëj nañ ko far ko rendi, jéng Yahyaa
La Muntasir def Mutawakkil baayam
Maseefukoo jis, ray ko donn i gaayam
Ken mas la gis nañ raye Abdul Xaahir
Ak Murtadaa ak Mustahiin ak Naasir
Dañ leen a tër daaj pont booleem cër ya
Togg biteex sotti ca booleem gët ya
Abbaas boroom daara ja woon ca Misraa
Tëj nañu koy at far ko ray fa Bisraa
Boroom jumaa ja woon ca Faakahaani
Tëj nañ ko far ko rendi toj bunyaani
Xanaa xamóo Mansuuru Sayfud-diini
Moom lañu génne woon mu dem ba Siini
Seetal ma kañ dàqe woon ca réew yu sori ya
Mu jóge Misray daw ba Laskandariya
Ñu jot ko far ko jàpp tëj ko foofa
Te woowa waxtu moo defoon xaliifa
Ndeem xulafaa-u yiy donoy Rasuulu
Ñoom lañu def nii kenn wart’a wóolu
Soo xalamee Saasaliyyook Sahraanii
Kalaame nañ leen nattu leen sëhraani²
Soo xalamee woroom yenenti ngiir ya
Doo jis ku daj la ñu dajoon ca buur ya
Ahmadu Hanbal ma rawoon ca ngiir yaa
Ñenent jéng lañ defoon ca yeel yaa
Daa nañ ko caw téeméeri yar subaak ngoon
Te mas la weddi Yàlla mas la moy yoon
“Wa yaxtimul xur-aana kulla yawmi”
“Maha xiyaamihii mudiima sawmi”
Ci lii la sax ba Muhtasim xëy faatu
Buur ba ko tëjlu woon, taxul mu yaatu.
Ba Muhtasim faatoo, ñu xëy fal Waasiq
Mu yeesalaat kasoom ba dóor ya far sax
Soo xalamee kasob Abuu Haniifa
At ma Abuu Jahfar defee xaliifa
Kon doo xalaatal Siidiyal Muhtaari
Téeméeri yar la daa añeek a reere
Téeméeri ràkkaa yu’ñ wubbee: “Alhamdu”
La daa def ag naafila door a werd
“Wa yaxtimul xur-aana kulla yawmi”
“Maha xiyaamihii mudiima sawmi”
Ci lii sax ba faatu wóor na Bahdaat
Fii yawmi jumhatin la war ci ag jaat
Soo xalamee fitnay Imaamu Maaliki
Ngir waxi Haaruunar Rasiidil maaliki
Kon nga ne ndax Maalig amul karaama
Te xam ne day ragal ëllëg malaama
Seetal mbirum Amiina ak Maamuunaa
Te xam ne ñoo dogog geñog Haaruunaa
Da koo yalam ba xam ne gaa ya dee fa
Mu ray ko daa di xëy defub xaliifa
Su ngeen gëmul lii yéen muriiti Gaawaan
Ngeen daal di yër téereb “Hayaatul Hayawaan”
Te xam ne tay bu dul konak farañse
Mbir ma amoon dana amaat ci saa si
La ñu defoon gaa ya gëmoon Yónnen baa
Misaal ma war naa am ci gaa yi Bàmbaa
Waaye farañse not na góori Senegaal
Ñii ñu fetal, ñii ñu duggal ci seen i gaal
Ñii génn gàddaay, ñii di dem ba faatu
Ñii joxe seen ngànnaay ne ndax ñu yaatu
Fab nañu Saamóodi ca réewi soose
Yóbb Gaboŋ booleeg Boraama Siise
Taalal ko puur ba ñuy lakkee bulaañse
Def ko ca biir laa hawla ma’b farañse
Ñoo génne Laamdu Julbeeri yum Ñooro
Ray Makki doom ja jàll Fuuta Tooro
Ñoo dellu ray Almaami Abdul Buukar
Ahmadus Seexu jàpp Abdul Xaadir
Jàpp rakkam Almaami Aali Buukar
Yóbb Gaboŋ doom ja ñu wan ko puutar
Ñoo génne Albureeki Sàmba Ceelaw
Fukraas yi yéen penku ne leen ma waawaw
Wuuri Kajoor ya fi ne woon ca baawon
Ñoo leen tuxal xëy taxawal Tiwaawan
Raatale doomi buur ya woon fa Saalum
Raatale Siin, Gànnaar taxaw ni maalum
Sëriñ sa woon diggante Waalook Njàmbur
Ñu jàpp leen génne fatul ab jàmbur
Ayna Sëriñ Màkka Biraama xaadi
Ñoo ka ne woon cas te moo rawoon kuy xaadi
Sëtub Mataar Numbe ma sànc Kokki
Ahmadu Aaminata ñoo ko sànki
Nan jéem a dëddu àddunag bonam gaa
Te xam ne waa ju aaye wal ayam gaa
Dunyaa di tiisu gaa yi jëm ci Yàlla
Tey àjjanay yéefar yi weddi Yàlla
Ku weddi seetal Ahmadul Mbàkkiyyu
Bam laata donn Ahmadul Màkkiyyu
Noon yaa ko génne néegi Mbàkke Baari
Sàndarma ya a nga naa ko Ndar ngay jaari
Mu jaari Ndar muy bëgg a mel ni Daaru
Ñu daal di koy jallax mu wéy Ndakaaru
Soo xalamee yaari guddiy Ndakaaru
Ba dégg wax ja mbër ma wax nga waaru
“Isaa sakartu saalikal mabiitaa”
“Wa saalikal amiira was sabuutaa””
“Taarat ilal jihaadi bil armaahi”
“Nafsii walaakin zabba hanniil Maahii”
Noon yaa ko génne foofa yóbb Galwaa
Mu sax juróom yaari atam ci balwaa
Dem na Konaakri ba dem Maayombaa
Te mas la yox-yoxi ba délsi Tuubaa
Kasook fital baa karawaas mbaa jaasi
Du tee Sëriñ Tuubaa di way jinaasi
Mu ñëw ñu fab kaarce ya booleek Mbaaxaan
Ci kaw i tuuma lépp def ay caaxaan
Ngal doole Bàmba du moroomam kàccoor
Ngaaxi tukkal deefu ko bergal mboccoor
Yen ba’ñ yenoon Xutbu ya ak Labdaal ya
Te àttanuñ ko moo ko fab raw gaa ya
Diŋŋeeñ di wéy te tawatul balaa ya
Suuratul ahwaani la am ciy laaya
Sëriñ si naaxis lañu Bàmbaay kaamil
Bër yépp suq lañu Bàmbaay kaabal
“Man sakka fii saalika fal yujarribi”
“Wa man yu jarrib baa-a bit taxarubi”
Xandeer akub dërëm akub diinaaru
Ñoo yam fa Daam te du mayey daynaaru
Bàmba a kumal moo di donoy Rasuulu
Moo ñime mooy kenn ku wecci mbooloo
“Wa xiila rubba rajulin ka alfi”
“Wa rubba alifin xiimatan ka uffi”
“Muhammadun Fardun yafuuqu tasniya”
“Wa faaqa jamhan wal hadaayaa muhniya”
Sëriñ bi cem soo ko xiyaas mu yées ko
Te moom palaas boo ko wutal mu fees ko
Sëriñ bi as lëf ciw desam la ñéddal
Seex Anta moo tax noon ya faf ko randal
Ku donn saahir war a jënd baatin
Saahir balaa man a taxaw am baatin
Kuy rëbb day xiif aka mar sax baa mu
Nangoo guddee, baa du fatal lu’ñ taamu
Jaaraama Maam Seex Anta yaa gëm Bàmba
Yaa taaru yaa tabe te gëm Yónnen baa
Yaa jëkk a fab sa mbir ci seenu askan
Jébbal ko Sëriñ Tuubaa niruwóo laak ken
Gëm Yàlla gëm Yónnen ba am Sëriñ baa
Moo tax nga gëm dogal ya àttan yen baa
Gëmug dogal te aw ndigal fokraasi
Nii la Sëriñ bi def ba raw farañse
Sa yen bu rëy bi diis na mbooleem Senegaal
Te tawatóo kalaamewóo “Nihmar rijaal”
“Far rajulur rajulu man yasbiru fii”
“Baliyyatin wa nihamin haysu tafii”
“Sabran jamiilan” Mbàkke yaa wakiilu
Yaa wóolu Rabbal harsi maa la wóolu
Nattu yu rëy booleek bariy jaloore
Ànd ak guddab tànk la mbër yay loore
Yaa fi demoon Konaakireeki Kongoo
Fekki Sëriñ Tuubaa neleen ma gongoo
Yaa bari ay ndam te bariy jaloore
Yaa dem ba romb géej ga romb Tuuri
Yaa Aji, Umra, dem Minan dem Arafa
Yaa dem Safaa, dem Marwattak Musdalifa
Siyaare fil Madiinatil Munawwara
Maneefu laa gàkkal haraam nga sawara
Ahmadu Njaay, Mayoro, Ibraahiimaa
Yaa leen xamal Maqaama Ibraahiimaa
Ramm nga leen tàggoog nañook sunuubaa
Siyaare nañ Tayba siyaare Tuubaa
Ajaale ngaak mbër wommataale say doom
Te mante Bàmba Sàmba yàqóo sam koom
Fab pawiyoŋ ba fa Rasuulul Laahi
Yót ko Sëriñ Tuubaa ndamul Wallahi
Seleŋlu nga’w ŋàññi ci wàlluw Yàlla
Fees nga palaas santal te wóolu Yàlla
Yaw la farañse teg nattuy Maaraabu
Ngir xam ne mat nga Xawsu mat na Xutbu
Yoonu murit sempi nga seenu raaya
Saw des lanuy giiroo ba am hidaaya
Sa mboor la gaa yiy xeeñtu fii ba Gànnaar
Naka nga jóg ñu tuddi Siidil Muxtaar
Yaa jëkk a aj Màkka ci yoonu Bàmbaa
Yaay santiyoŋ ci yoonu Seexu Bàmbaa
Lu nekk yaa ko jëkk a am ci Soodaan
Yaa nuy mosal di nu musal ci ay daan
Yaay ndimbalal réew mi ci at mu bekkoor
Yaa doon lebal waadoola yeek ñi fiy buur
Jirim yi ak miskiin yi ak ñiy baayoo
Ak muslukat yi waa ju ñëw nga waayoo
Amaana kuy ndokk witax baaraam baa
Te xam ne yaa cenal ndayam baayam baa
Maneefu laa suuxlu ba suul sa ndam yi
Maneefu laa gotti ba suul sa jëf yi
Yaa war a sant Yàlla ak Yónnen baa
Ngir foo tax ràngoo ngëneeli Bàmbaa
Bàmba takkal na la midaayi baatin
Amul ku koy tekki ladaa Booroom kun
Mbërum Sëriñ Tuubaa maneefu koo daan
Ma ngay takkee ndomba fa péeyi diiwaan
Maam Anta Njaay Wàcci na am na’b yaaram
Am ilimaan gàllewuleen ci Maaram
Yaaram du gam-gamlook sa gan mbaa xaadam
Wallaahi waa ju nekk xam na maasam
Taxawlu naa lii doy na gaa yu baax yi
Waa ju ko dégg war a muñ balaa yi
Te war a muñ nattu yi ak bekkoor bi
Te war a tuub bon-bon yi ak bàkkaar bi
“Ilayhi tubtu tawbatan nasuuhaa”
“Min kulli maa fahaltuhuu xabiihaa”
Bu dul konak xalaati ñiy parnoose
Danaa fi way way wu dëfal waa suu si
“Ahaasanal Laahu minas saytaani”
“Wa kulli haasidin minal jiiraani”
“Wa min tafassuqi wa min takabburi”
“Wa min tahawwudi wa min tanassuri”
Saytaane day mbër miy liggéey i ruuxale
Tubaab bi dib dagam di gënloo féewale
Xanaa yëgoo ci Al-Quraan la Yàlla wax
“Innas sayaatiina la yuuhuuna…” ilax
Naaféq yaa ngi daw di raam ngir jamono
Jàngal: “Isaa laquul lasiina aamanuu”
Bu ñu demee Tuubaa nirook waa Tuubaa
Te buñ demee ca réew ma mel niy koobaa
Waaye Sëriñ Tuubaa maneefu koo nax
Maneefu koo njublaŋ ku tawlu day tex
Tabaarakal Laahu na def bóotam yaa
Ci Ahmadal Maamuuna ak rakkam yaa
Cem su nu naa Ahmadu Faati Tuure
Yal nañ ko tuuri may yu doy waa Tuure
Te Bàmba boole nu ca góoru diiwaan
Te fab boroom Gaawaan mu dellu Gaawaan
Te yal na waa Tumbuktooki Ñooro
Jébbalu ak Sigooki Fuuta Tooro
Te taal ba Bàmba taal ci réew mii
Yal na ko Seex dekkale far ci réew mee
Te dem gi yal na dollikuy maqaamaa
Ak i ngërëm keroog bisub xiyaamaa
“Aamiina aamiina wa sallal Laahu”
“Halaa Nabiyyinaa wa man waalaahu”
“Muhammadin wa Aalihii was Sahbi”
“Wa kulli muntamin lahuu fii hisbihii”
“Wa radiyal Laahu hanil Xadiimi”
“Mahat talaamiisati bil Maxduumi”
“Wa wahabal Laahu bihim li Muusaa”
Ànd ak Sëriñ Tuubaa te tàggoog buusaa
Allaahuma salli halaa Sëyyidinaa Muhammadin wa Aalihii wa Sahbihii wa Xadiimihii wa sallim.
Aji-bind ji: Omar Siise Al-Faaruq


text:
(2) Allaahu ma salli allaa Seydinaa Muhamadu
BISMI LAAHI RAHMANI RAHIMI
"Allaahu ma salli allaa Seydinaa Muhamadu
Salli wa sallim, yaa Rabbi, salli a laa Muhamadu"
Saa maam Limaamu wooté na
Ba "Lanbiyaayi" woolu na
Te Ruuhu Laay jiitu na
Di làmpu leeri Medina
Yaaram bu yiw bi wàcc nga
Yaa Ruuhu Laay tedd nga
Ku koy werante weddi nga
Su ma yabo ne sànku nga
Yàlla la yonni ngay Nabi
Ngay seen gënéél ginnaaw Nabi
Liggééy nga, am ngërëm lëmbe
Sa ñaari leer yi jolli na
Ñaari ngërëm nga boole, am
Nga ndam sa may ga yaatu na
Firdawsi ngay tëggoo junjung
Yaa Séydi moom nga tuumë ja
Gëm léen te woolu tey dëgël
Di sant Laahu kiy ndimmël
Buur Yàlla moo la may, Rasuul
Nu gëm ko woolu diine ja
Yaa xalla yoon wu réy wu yaa
Wu jëm ca pééy yu magg ya
Sa ngir mi leer na noo ngi jaamu
Bañji diiné pertana
Fekkon nga yoonu diine sew
Ba nééw ji doole yépp daw
Nga xalla yoon wi, yaa fi raw
Ku fonk jamu waaxusil
Goor ak jigéén di taalibe
sikkar sa riir fa baabu ba
Ba xol ya buur digaani ba
Amiin ja, doy na noo jubël
Xamxam ba raw na foore ya
Jaaxal na lawliya yi ya
Yaa jiité lanbiya yi ya
Diiwaan bi yaa di seen ngënéél
Yaa saytu diine jiy defar
Jullit yi, sant leen lu war
Ñiy xantu diine ngir sa leer
Ñuy topp tééré ya di jiir
Ñi weddi Njiin dañoo xamul
Ki mën ci diiné, noo dëggal
Da ngeen a laajul kiy jubal
Nde moo di goor gu laabiir
Jom-jomlu jommi fey na ko
réy-réylu, réér it fey na ko
Xamul na laaj ñu wax ko ko
Ci yoonu diine mooy li war
Damaa gisul ku mel ni Maam
Limaamu Laay te dégguma
Ku wax ne Yàlla moo ma yonni
Moo ko wax nu woolu ko
Gëm seede leen ne sant naa
Ki tax ma seeru Séydinaa
Ba gëm ko, naa ko "aamanaa"
Ku woolu sant war na la
Sëriñ sa toppu tank ba
Saa bay Libaass ne maay boroom
Kuy xañtu weer ba jant fenk
Xamal ne leer ya wër na la
Njaal-all yeek njanaaw yi ñook
Garab yi boole gëm na ñoo
Nit ak jinney werante, noo
La woolu, Seydi tedd nga
Bu gaalug Baay Libaas riddéé
Ba gëm yi naani Kawsara
Kerook, ñi gàntu Baay Libaas
Di ñee ñi gëm ca kump ga
Ñi tëx te buur dañoo tëkkaale
Mahdiyook i walliyu
Ka wax ne Yàlla moo ma yonni
Kooka moo di Nabiyu
Araab yi ak Tubaab yi ñoo
Jëkkoon ci yoonu Nabiyu
Wolof di xaar mujjug jamaana
Maam Limaamul Mahdiyu
Yaaram ba feeñ na ciy leboo
Xërëm ya tiit na bay faboo
Boroom ngënéél la nuy xaboo
Yaa woote diine, noo wuyyoo
Subhaana maa ko yéénéwoon
Nu boole xol yi ndax nu man
di jéém a roy ñi jiituwoon
te aw ci yoonu Muhammadoo
Lu fiy jullit nu bokk Ndey
Da gaan ci Buur bi leeri pééy
Ndax Buur jubal sunub liggééy
ci lampi leeri Muhamadoo
Yonnent yi wootewoon li laahi
dakkantalees na leen ci Laahi
Ku dee te doo"aduuwa"Laahi
di Abdalaahi Muhamadoo
Nabee dikkoon ne jaamu leen
Yonnentub Yàlla ñeel na leen
Ku weddi kii dawal keneen
Te génn yoonu Muhamadoo
War ngeen na xam ne jangu neen
Te jëfewoo ko moo di ten
bu teey bu neex te doo ca naan
Gojam ba ñeel na Muhamadoo
Moo tax ba Baay Libaas ne leen
da ngeen di wax te laaju leen
War ngeen a gaaw ma àtte leen
ci yoonu Diine Muhamadoo
Xamxam ba woon ca Mustafaa
Du jééx te lënt nekku faa
Bu kaan sottee mu tuuru faa
Lu mankewul la Muhamado
Araab du jël wolof déjoo
Ndax gëm yépp janguñu
Ñi mel ni man dañuy béjoo
werante sarti Muhamadoo
"Laa ilaaha illa Laahu Muhamadoo
Rasuulu laahi waahidun
Rabbul Jalliilu Maajidun
Salli alaa Muhamadoo"
Yaa feeñ ci Yoofu gééja waay
Sa tur wi siiw na dootu fey
Boroom jamaano maa la woy
Nga may nu, dig nu, doo naxe
Sëriñ sa jang Alxuraan
Ba xam "Chariihatu" ak cosaan
Ki Yàlla yonni fii Zamaan
ñu bañ ko, xaw ma seen pexe
Giñ naa ci Laahu kiy Boroom
Ibnu Maryaama yaa di moom
Yàlla la tann doo moroom
Ñi gëm te woolu ñoo texe
Diggënte Beyti Maamur ak Yaraax
Diggënte boobu dànd na
Te lef ma yaa na, Ruuhu laahi
Ngawar la, naar wa pepp na
Njool war na gaal ba dem Yaraax
Boroom cosaan yi teeru ko
Da ñoo xamul fumoo bawoo
Ngëlëmte ñaaw na, metti na
Jullee na tàkkusaan Yaraax
Jàkkeer la war fanaani Yoof
Jullee fa Njool ma, gëm ya naa
Ko, Ruuhu Laahi, doy nga noo
Ba Maam jogéé, jëm Jamma Laahi
Ñi gantu woon xëccoo na koo
Ña wuyyuwoon Madiiné Laahi
Ci yoonu diine yobbu koo
Bésub keroog la gééj ga neex
Ngor ak, Wakaam ya seede koo
Caaroy, Ndakaaru, waa Yaraax
Ñu naan ca mbeex ma, jaale koo
Haalim ya jomlu, gééj ga gëm
ba jox Madiine ak ruu-am
Lu tee werante fey, nu gëm
ba gaa ya jiituwoon texe
Jirim ya jooy na ba sëngeem
Njool ma ñëw na, seen rongoñ ya fer
Jullit yi wéétoon bay xelaat
Donoy Madiine wàcc naa
Raxas xolam ba muy fayaax
Lu cay lu bon mu rekki koo
Mu mel ni saaba door a baax
Lu cay lu gën mu dolli ko
Ku déglu saari Alxuraan
Ña gàntuwoon la fay tëkkoo
Ñi jomlu diine ngir kiñaan
Malaaka yaa ngi leen ëkkoo
Ku nekk fooreyë boo nuyoo
Sa mbooti xol mu ràññe ko
Kerook mu jam la doo feyyoo
ba loo xamoon nga fàtte ko
Ni baay Libaas di def "rijaal"
Bu dee mbëriit mu daane koo
Mbiram manee fu ko misaal
Ki gëm te woolu xam na ko
Li Yàlla sante doo ko jaas
Ku farluwul nga jéppi koo
Taasanxa diine, yaa ko daas
Ku bañ nga rendi sañ nga ko
Ku làmb saa buumi cofeel
ci Baay Libaas, na bàyyikoo
Bu wooluwul ki nuy texeel
Guddeek bëcëg nu muslu koo
Samag cofeel di law ni ngooñ
Ku saytu paaka jublu koo
Nu ñaan ci Buur bi bañ ku tooñ
Musël ga yal na jiitu koo
Sa diine dootu fey wallaay
Yàllaa la woolu jox la koo
Yow it nga woolu Ruuhu Laay
Mu jiitu, gëm ya topp koo
Séytaane mel nikkik fital
Di takk jëm ci buumu xol
Damaa bëgoon lu may ragal
Nga mey ma tul gu may "sawe"
Ndax waaji man damaa léjël
Ba mel ni kul ma fëkk jël
Moo tax, ma ñaan si sam ndimmël
Ndax mbër nga, yow man nga ma rawe
May ndaw lu tollu cig bëggam
Muy dox di yonni ay ndawam
Yu bon di sante aw xambam
te xaw ma boor bu muy xawe
Sëriñ si mar na bay xundooñ
Ñu dem ba Màkka weesu koo
Ma jooy rotal samay rongooñ
Da ñoo gëlëm te rééré ko
Ku weddi ndaw te laajuloo
Bu ngeen làyyoo mu sànk la
Ku Yàlla yonni, ngay jotal
Mbindééf yi, booba wacc nga
Ki sot xalima, soos daa
Tektal yu woor la daa xalam
Ña saytu téére ya gëlëm
Nde boon ñu ràññee aw meloom
Kurél bu yiw bi fawxa ngeen
Ku dul yonnent bi ñee na leen
Lu jiitu tey la Yàlla noon
Di ngeen sujjoot ci Muhamadoo
Li ngeen di jëf, li ngeen di wax
Li ngeen di jorta wooru maa
Li ngeen di lééb la Yàlla wax
Amaana moo di àtte ba
Jullit yi maase ngeen ne Njiin
Sore na waaye dektu na
Li ngeen di waa ja léép malaaka
Daldi saytu tàmpe ba
Mbooleem li fooréyiy yaxal
Du ñu fi def lu gën jubël
Sikar te boolekaak matal
Jullee ka ñaan ci Muhamadoo
Bu nuy siyaari Jàmmalaay
Yooryoor ba Maam nangul na nu
Guddik diiwaan la gëm ya yéék
Kerkeraani Muhamadu
Da noo gisul ku mel ni Maam
Limaamu Laay te déggu noo
Ku melni Seydi dootul feeñ
Ci dun bi woor na kiy fexe
Ñi gëm te woolu noon na seew
Nga woote, yow ni yonni ku
Ku bañ sa diiné dey ku beew
Jëfam ja Yàlla xoolu ko
"Baxril buxxuri Mustafa
Wa laa nafaasa xad kafaa
Li kambareen wa Yoofa haa"
Si lim bi nuuri Muhamadu
Yonnen bi won naa num ngirëm
Xallal nu yoonu Ajjana
Nu santa Laahu woy Rasuul
Bu yiw bi saytu caabi ja
Nabee waxoon ne saa ginnaaw
La waay di ñëw di leen fi woo
Liggééy ba faw yool ba nééw
Du tol ni yoolub Muhamadu
Xam ngeen ne jaam bu bañ Boroom
Du am tarànga am ngërëm
Te yoonu laaxiraam, xelam
Du dal, du am ku ko yërëm
La woon fa Màkka ak Medin
Ñoo ka boole Jàmmalaay
Ba suuf yëngoo leeri Jabeel
Ya "turné" wéy fa sowu ba
Yàlla la yonni ngay ndawam
Nu gëm la soobu ci ngirëm
Te Yàlla daal a fiy Boroom
Ku bañ du tee nga di laram


text:
Wikipedia:Tàmbali
Ab junj mooy as njukki, jukki bu tuut lool. Su fekkee man ngaa bind ci wolof, di la sakku nga def ko. Su fekkee dégg nga wolof , te manoo it bind bu baax, bu mu doonub jaaxle, def ko rekk.
Àlliw Sàll Kawlax. Golo de ab rabu hàll la, bu man a yàq lool sax, te sawar ci, li muy dunde mooy li ci hàll rekk, lu mel ni, garab ug dimb, ak màngo... añs.. Ak a ragal xaj, xaj nag ab rabu hàll la moom itam, moom golo Amna ay xeet yu bari a bari, nimuy meloo nag mooy xonq walla nete. Nit ñi da nañ koy jàpp di ko yar ci kër yi, def ko reetaanu kaay, daana ka lépp lu nit di lekk rekk, dana ko lekk moom golo, ko am a am xel la nag, du faral di daw lu mu xamul. Li mu gën a ràññe a koo daal mooy yàq.


text:
Ay dëk
Poroze E-TIC bi mungi tek tankam ci goxu Senegaal ak Maali gënn jaa nek nak ci goxu bayukaay ya ca Sahel.
Le "Sahel" nak boo ko dégé mu ngi juge ci baatu araap buy wundi "wet" wala "ňak" moom nak ay dëkuwaay la yu taxaloo yoo xamni ňooy wane jeexitalu bët sahara ak allu Sudaan bi(wute na nak ak reewu sudaan bi mu bokal tur) nga xam ni taw bi moom dafa neew lool ca bët ganaaru reew ma. Li ko dale ca penku ba ca sowu nak mungi lallu ci geeju Atlantik ba ca Geeju "mer rouge" alam ba nak amna ay gancax yu yaatu yu ay garab yu taxaw rax yu ca deme ni Acacia.
Ca Maali nak poroze bi mungi yungu ca:
- Bamako: di gox bi kureel yi bari sanc seen makaan
- Tombuctu: mbayum ceeb, ble, càmm ak nàpp
- Seegu: ceeb dugub mbox càmm ak nàpp
- Sikaaso: ňambi mango, bèpp xeetu fruit camm ak tamitt wëteen
Ca Senegaal xalaat baa ngi yengu ci gox yii di:
- Dakar / Yoff: foofe la ay kureel yu barri def seeni ëtt
- Gede santie: mbayum ceeb gaňcax, ňambi, tamaate, sople, dugub, camm gi ak napp gi
- Mbaam: ceeb, gerte, mango camm gi ak napp gi
- Mexe: gerte, dugub, ňambi, mango ak càmm gi


text:
Budda
Siddhārtha Gautama (Sanskrit: सिद्धार्थ गौतम; Pali: Siddhatta Gotama) nekkoon na di ab jàngalekatu diine ca pénkub dogu-gox bu indian, moo sos ngiirum budda xolees na ko ci way buddaa niki xalifab budda (Sammāsambuddha)ci sunuy at. Atum juddoom ak mom deeyam wuutees na ci: ñaar fukki réew yi gën a fes ci jaar-jaar, taarixal na ñu diirub dundam ci ne c. 563 BCE jëm 483 BCE; li gën a mujj, te sax,
Waxam ju mujj moodi: «Mbëj yees defar yepp luy wéyadi la ; Liggéey ci ag xarañ te bañ a noppalu ; Am jubluwaay bu baax farlu ; Saytu xalaat yi ! »


text:
Nu des ak yéen ci réewum Itali ba tey. Tey nag, xibaar yi nu leen di jottali xaw nañoo wute ak yi ngeen di faral a dégg. Nde kenn réerewul mbir ne sunu xibaar bi mujj mu ngi ajuwoon ci nekkinu doxandéem yi, rawatina ci doomi-Afrig yi dëkk ci miim réew. Sunu yéene tey mooy waxtaan ak yéen ci làngu politigu Itali. Waaw, juumu leen de, “làngu politigu Itali” ngeen jàng. Du ñàkk sax ngeen naan ci seen xel : “Waaw ! Baay ak Stefano ñoom, lu ñu xewle nii ? Luy sunu yoon ci politigu Itali ?” Waaye delloosileen seen sago nde léegi ngeen xam lu tax nu war cee yéy yàbbi !
Dafa fekk rekk ne am nay coppite yu am solo yuñ tàmbalee seetlu ci géewu politigu réew mi te ba fu yëf yiy mujje sunuy mbokk duñu ci mucc.
Ren, atum joŋante la naroon a doon ndax fan yee nu génn, jawriñbi ñu dénk mbiru biir réew mi dafa jékki-jékki rekk ne dafay tekki ndomboy-tànku Konte mi doon njiitum Itali, ginnaaw dara doxatul ci dëkk bi. Ci noonu, wutaakon yi duggaat ci làng gi. Ku nekk ci ñoom di xëcc jëmale fi nga yaakaare mbooloo bésu wote ba. Salwini ne moom it kenn du dem muy des. Ci la daldi samp ndëndam, tàmbalee wër Itali ngir dajeek nit ñi ba xiir leen ci ñu sànnil ko kàrt ëllëg. Fépp la dem, nag, rawatina dëkki tefes yi, moo xam bëj-saalum walla bëj-gànnaar, di ratatati rekk, di yakk wàlliyaansi yi lu mel ni xeme. Yemul foofu de, nde nee na bés bu jotee ci réew mi dina indiy coppite yu bare ci doxalinu nguur gi.
Waaye waa kujje gi newuñu yàcc di ko seetaan, dañu ne mukk du ci dal, wote du fi am tey, du fi am ëllëg. Li leen gënal mooy ñu seet naka lees taxawale geneen nguur guy yittewoo génne Itali ci jafe-jafe yi mu nekke.
Te sax, nag, Salwini naam am na ñu ko bëgg waaye du ñépp. Ndax am nay Italyeŋ yu ko doon teerooy nen yu nëb mbaa ndox ci mitiŋ yi mu daan amal, teg ci di ko diiŋat. Loolu, ku dugg Youtube dinga fa gis ay widewo yu bare yu koy firndeel. Moo waral ngóor soosu, Salwini, furu-faraam dem, mu dellu ginnaaw ne teg na waxu wote jooju ci suuf. Te bu loolu weesoo, kenn ci ñi mu àndal ŋànk nguur ngi tey wὀoluwu ko. Ndax ak li coow liy bare yépp, lenn rekk a yitteel Salwini te mooy jot ci réew mi. Ñi xam saa-waay yépp nee ñu njiiteef doŋŋ ako soxal, du leneen.
Waaye fii Itali la, wax jee fi nekk rekk waaye doful, jinne jàppu ko, moo gën a xam ne jot ci réew mi du yombe noonu.
Bu wote amoon itam, du raw ñépp ba tax koo nekk “buuru Itali” di Buur di Bummi, lu ko neex mu def.
Rax-ci-dolli, li fi xewoon ci 14elu fan bii weesu ci weeru Ut yee na ñu bare. Loolu lan la ? Xanaa gaal gu tudd Open Arms, yab 147i doxandéem yu jòge Libi, moo def fukki fan ak juróom ci géej giy xaar ñu may ko mu dugg Làmpedusaa. Li ko waraloon moo doon ab sàrt bu Salwini xaatim, di tere ku wallu doxandéem yi, wàcce leen ci dëkk bi. Bu dul woon li TAR – kërug-àttekaay gu mag – weddi Salwini, taxawal ab sémbu bu wuteek sàrtam boobu, sàllaaw leneen lees wax tey ci 147 doxandéem yooyu, musiba mu ne mënoon naa dal ci seen kow.


text:
Gàmm Jaksaaw gog 2020 gi, te ñu koy amal at mu jot, mu war a am 8i fan ci weeru Saawiye, doon na gees di xaar bu baax. Li ko def mooy Xalifa bépp Murit yi di Sëriñ Tuubaa Sëriñ Muntaxaa Mbàkke la ñu tuddee Gàmmug ren gi. Loolu di mbégte mu rëy buñu xoolee mbokkoo gi dox ci diggante Tuubaa ak Tiwaawon te ñaari kër sax ci di ko sàmm. Sëriñ Muntaxaa Mbàkke wax ne bég na loolu ci cér bii jóge Tiwaawon jaare ci Sëriñ Siidi Ahmet Si Dab-Baax mi ñu yabal.
Tuubaa ak Tiwaawon ànd defati lu rëy
8i tontu ci « Tuubaa ak Tiwaawon ànd defati lu rëy »
Lii daal mooy senegaal
Bég naa ci lool
Jërëjëfati xol sedd na lool ci ànd bo
Jërëjëfati! Am naa mbégte lool ci jëf ji rafet na.
Jëjëjëfati xol sedd na lool ci ànd bi
Lii de am na solo lool, Yal na wéy.
Yal na sax te nu ànd ko ak jullit yépp
Lu rafet yàggna senegaal, dox diggante mag ñi!


text:
Mbootaayu koom- koom u réew i Afrig sowu jant
Royuwaay:Organisations supranationales africainesMbootaayu koom-koom u réew i Afrig sowu jant ab kuréel la gu dox diggante ay gornamaa, ñu taxawal ko 28i fan i mee atum 1975. Mooy kureel gi gëna raññiku ci lëkkële yéngu yéngu réew yi féete Afrig sowu jant (MKRASJ). Li ko taxa jog, mooy jëflante ak dugalante ngir mana taxawal ag bennoo ci wàallu koom ak xaalis. Ci atum 1990 lees ko doleele wàllu saytu kaaraange gi ci diwaan bi, ak ECOMOG gi ñu taxawal, mu di ag kureel u soldaar guy wàllu. Ca atum 1999 nak lañ ko saxal dàkk. Tey jii, 15i réew ñoo bokk ci MKRASJ. Ci atum 2017 allalu réew yooyu ca bokk àggoon na ci lu toll ci 565i tamñareet ciy dolaar u Amrig.
Doonte bamu sosoo koom-koom rekka ko yitteeloon, MKRASJ dafa gaaw jublu ci luy saytu jàmm ak lu koy dëgëral. Loolu sax doon lu manula ñàkk ci bu ñu bëggee taxawal am mbootaay mu dëgër. Ginaaw loolu, MKRASJ farlu na ci tabax ci diwaan bi ay jumtukaay ci wàllu dem ak dikk ak jokkookaay yi.
COSAAN LIModifier
LI JIITUModifier
Mbootaayum koom-koom u réew i Afrig sowu jant mu ngi soqikoo ca mbootaayu duwaañ bi boolewoon 4i réew u kuréelug déggo, ñu xamoon ko ci (Conseil de l’Entente) ak Mali. .
SUMB GIModifier
Ca atum 1972 la Yakubu Gowon, dib seneral bawoo Niseria ak Ñasimbe Eyadema bu Togo digle ngir ñu sos ci diwaanu Afrig ab ëtt ngir koom-koom u réew yi mana duggante. Loolu soññ seen yeneen i nàttangoo yi. Ci noonu lañ ko waxtaane ak 12i réew diggante weeru sulet ba ut atum 1973..
TERETE BI NJËKK (1975-1993)Modifier
Ñagas ñagas yi amoon ci diggante yenn réew yi ñoo indiwoon MKRASJ mu dogal ci atum 1978 ab sart buy tere jàmmaarloo diggante ay réew. Topp ci beneen ci atum 1981, buy digle jàppalante ci wàllu kaarange boole ca genn woote ci ay doxalin u polotig sulet ci atum 1991. Waaye nak ci atum 1990 la jëmmal tigi fànn wi laal kaarange. Ca lël bi njit i réew ak yu goonamaa yi amaloon la jàpp sosug kureel giy saytu jëmëlug wéer nganaay yi. Kuréelug saytu googu doon ci diir bu gaay ab dooley àttekaayu xeex. Ci noonu la dugge ci xare ba amoon biir Liberiya, bii Sera Leona ak biir Gine-Bisaawo.


text:
Taariixu Itaali
Bennal gu Itaali[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ni Itaali meloon njëkk xare yu Napoleon yi:
Itaali laata a Napoleon di ko teg loxo, di ko nangu, nekkutoon réew mu ñu bennal , nekkutoon it di mu am ag temb, moom kay daa seddaliku woon, doon fukki xaaj ak ñaar, yu doon topp ak a nekk ci ron kiliftéefug ay nostey politig yu wuute: nosteg nguur ca Savoia, Piemonte, Napoli, ak nosteg pénc ca Venezia ak Geneva, ak ag àtte gu paab ca Rom, ak gu Dóox ca Toskaana ak Parma, ak xaaj yoo xam ne dañoo nekkoon ci waawug imbraatóor gu Otris gi, ñooy Milano ak Lombardia.
Piemonte nag moo nekkoon nekkteg politig gi gënoon a dëgër, te ëppoon doole ci nekkte yooyu. Ña ëppoon ca njiit ya yilifoon nekkte yooyu, ay diktaatóor lañu woon, rawati na ñi ci waa Otris jiite woon, cig jonjoo mbaa cig jonjoodi .
Jeexiital ya Napoleon bàyyiwoon ca Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Napoleon, bi mu nangoo Itaali, dafa lijjanti ba boole xaajam yu politig yu bari te wuute yooyu ci ñatti nguur rekk, ñooy: Nguurug Alp gu bëj-gànnaar gi, walla Itaali, ak Nguurug Savoia, ak Nguurug Napoli. Mu wutaloon réew mi mépp, wenn yoon , daal di dindi galag ak tënk yu koom-koom yi amoon ci wàllug ndefar ak yaxantu, ak mbay. Mu ubbi leekol yi ngir jàngal doomi réew mi, mu may waa Itaali ñi ñu man di jot ci pal yi, te kat bu njëkk waa Otris rekk a ci manoon a jot. Looloo tax ñu man a wax ne Napoleon de mooy ki ji njiyum bennoo gu xeet ci suufus Itaali, mooy ki leen def ñuy xeeñtook a gént am réew mu Itaali mu man a am, mu ñu bennal.
Itaali ginaaw ndajem Vienne:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ndajem Vienne mi – ci xalaati njiitu jawrin ju Otris jii di Metternich-Winneburg – seddale woon na Itaali, def ko juroom-ñaari xaaj, ñooy:
Ñoom ñaar nag, mujj nañu leen boole, def leen benn, teg leen ci ron kilifteefug Otris. Ginaaw nag Metternich fexe woon na ba yay njiiti ndaje mi, gëmloo leen “dalu desal fi lu yàgg la ca yàggam ga” maanaam lu nekk, nañu ko delloo na mu meloon, loolu nag moo indi ndaje mi delloosi njiiti nguur yu ndaw yu Itaali yu njëkk ya, ñu delloosi leen ci seeni pal, tegaat leen ci seen barab.
Metternich ak gëtam yi mu tasoon ci gox yépp, jéemoon nañoo fuglu yëglekaay yi, daan naj it gépp cawarte gu politig. Ci noonu ñu daa tëj gor ñi ci kaso yi, daan xañ way dëkk yi pali ñoñ yi (siwil) yi ak yu xare yi nga xam ne bi Napoleon ñëwee jox na leen ko,mu daan leen weccee ak ay waa Otris (moom metternich), te daan leen teg ay galag yu diis te sonnle.
Yewwuteg xeetu (nationalisme) ni mu xëye rekk am te màgg ca Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Politigu noteel bi Metternich yore woon, ak li muy tar lepp, taxutoon mu man a rekki yëg-yëg bi waa Itaali yi ame woon, ak xam ngi ñu xamoon am solo gi bennal seen réew mi, te booloo ci wàllug politig amoon solo, loolu nag mi ngi am, ginaaw bi ñu ci ñamee’s lëf ci jamonoy Napoleon. Bi nga xamee ne politig bu ñaaw boobu fa amoon, mayu leen woon ñuy def seeni cawarte ak jëfi politig, ci lu bér, te nëbboodiku, bi loolu amee lañu wéeru ci di def seeni yënguy politig cig làqu ak fésadi.
Bu ko defee, ay booloo yu politig yu sekkare tàmblee sosu ci dëkki Itaali yu mag yi, li leen taxoon a jug di bennal Itaali, bokk na ci yooyu:
- Booloo gu Karbonaari (ñoñ këriñ)
- Ak booloo gu Itaali gu waxambaanee gi.
Booloo gu Karbonari, moom mi ngi sosoo ca Napoli, daan def ay jataayam - ngir làqatu - ci barabi ligeeykati këriñ yi, walla lakkati mat yi, mu mujj nag tas ci mbooleem Itaali. Mbooleem kureeli askanu Itaali wi nag bokkoon nañu ci, baykat yi, liggéeykat yi, boroom mecce yi, yaxantukat yi, boroom xel yi, añs. Li leen manke woon nag, mooy dañoo nosuwutoon bu baax, te ni ñu daan naale ak a rëdde seeni mbir tam dafa dese woon a tegu ci yoon, looloo taxoon li nu bëggoon daawul àntu, te seeni noon daa leen gaaw a noot, te daa àntoodil seeni fipp.
Waaye nag booloo gii, di gu Karbonari gi, jot na fee taal yëg-yëgu xeetu ci Itaali, te lijjanti ba mu sax fi di tàkk, ak doonte daje na’ak coona yu bari, te nu teg ko lu sakkan ciy mbugal.
Bu dee booloo gi tuddoon “Itaali gu Waxambaanee gi”, moom Jozeph Mazzini (1805 – 1872 g) moo ko sosoon, ginaaw bi mu nekkee ab cér ci booloo gu Karbonari gi. Mazzini mii, moom waay Itaali la woon ju xéroon ci réewam ak xeetam, nekkoon it ab xeltukat bu bokkoon ci ñoñ nite ñi , bu gëmoon ne xeetu nit ñepp benn lanu, te bëggoon lool goreg askan yi , moom nag jot na’a àgg ci xëcc cig wàllam boroom xel yi ci Itaali, te fàggu ñeewanteg nitug neen ku Itaali ki, akug cofeelam.
Bokkoon na ci jubluwaay yi gënoon a tax booloo gii am, goreel Itaali ci àtteg Otris, ak duma àtte gu paab gi nga xam ne Otris a ko daa dimbleek a dëgëral, ak fexee bennal réewum Itaali mi, ci ron ag noste gu pénc.
Yëngu-yëngu yii, mujjoon nañu naat, te dox, bijjaloon it boppam lu sakkan ci waxambaane yi ak xalaatkat yi, àggoon nañu ci lu toll ci juroom fukki junniy waxambaane, yu weesu ay ñeen-fukki at yooyu. Mazzini dimblante na’ak Garibaldi, moom Garibaldi, ab ab waa xare la woon, bu itaali, bu gëmoon bennug Itaali, te gëmoon ne dañoo war a gorewu ci àtte gu Otris gii bóof ci suufus Itaali si. Ci noonu lañu jot a taxawal ñoom ñaar, ag àtte gu pénc ca Rom, ca moomeeli paab ga, ak ca Venezia, atum 1848g. Waaye Otris moom, ca dooleem ju bari ja, faagaagal yëngu-yëngu googu, daal di dàq Mazzini mu daw, làqu ca Anggalteer. Ag woote nag feeñ na fa, jëm ci ñu def nattukaay yi benn, xaalis bi, ak peesekaay yi , ci mbooleem diiwaani Itaali yi aki nguur-nguuraanam, rawati na bi ndefaram tàmblee màgg, yaxantoom gën a jëm kanam. Boroom liggéey yi nag ak boroom boppi alal yi , gisoon nañu am njariñ gi gore ci koom-koom amoon njariñ, ñu tàmbli woon a sàkku ñu sosal leen ay yooni weñ , yuy taqale diggante bëj-gànnaaru Itaali ak bëj-saalumam, te nu uppi mbooleem ja yu Itaali yi, ci kanamu yaxantu gu Itaali gi, te bañ cee indi yenn jafe-jafe walla ay mbugal yu doxaliin , walla ay galag yu man a tee bennoo gu yaxantu gi am ci Itaali.
Fàttalees léen[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñu fàttali léen ne barab yu bari de ci bëj-saalumu Itaali, yu deltu-ginaaw lañu woon ci wàllug ndefar, koom-koom, mboolaay ak politig. Looloo taxoon xalaat yi jëmoon ci bennoo, mi ngi gënoon a dëgëre ci fi ñuy wax Itaali ( di nguuru Alp gu bëj-gànnaar gi) ak ci digg bi. Foofa daal la wooteg bennoo gi gënoon a tare ci yeneen wàll yu bëj-saalum yi. Ndax kat wàlli bëj saalum yi dañoo jëmutoon kanam dara ci wàllug ndefar, yaxantu, politig ak mboolaay. Lii a waraloon woote gi, jëme ci bennoo gu koom-koom, yamoon rekk ci digg Itaali ak ci bëj-gànnaar gi. Ñi ëppoon it ci xalaatkat yi ak boroom xam-xam yu Itaali yi, ñi ngi dëkke woon digg bi, ak ci bëj-gànnaar gi.
Ak li boole Itaali, def ko menn réew doon nekk càkkuteful ñépp lépp, teewul yenn ci nguur-nguuraan yi, ak Dóox yi , kontaroon ko, ndaxte ñoom dañoo ragaloon ne loolu de, moo xam leegi la walla ci kanam, bu amee, di na fi indi ag bennoo gu politig, te loolu bëgguñu ko woon, ndax kat ñoom seeni njariñi nguur yooyu moo leen gënaloon njariñul Itaali li. Ci noonu, nguurug Paap gi kontar ko, naka noonu gu Otris gi nga xam ne amoon na kilifteef gu yaatu, ak sañ-sañ bu mag ci Itaali. Ndax moom daa gisoon ne bu Itaali bennoo ci wàllug koom, boole ay nguur-nguuraanam, aki dóoxam, loolu du wund lu dul ne moom kat (Otris) waxtuw génnam Itaaliee ngi bëgg a jot, ci lu dog. Te loolu du ko nangu mukk.
Nguurug Piemonte ak Bennalug Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci bëj-gànnaaru Itaali ag nguur a ngi fi woon, ñu koy wax nguurug Piemonte walla Sardeñaa, ka nekkoon ca gàngunaay ga, di woon Victor Emmanuel. Moom Piemonte nag, nguur la woon gu ame woon ci ñeenti xaaj yu taqaloowul, ñooy:
- Savoia, mi ngi nekkoon ci kaw doji Alp yi, tiim wàllug Faraas gi dend ak Itaali, moom nag diiwaan la bu gën a yor ay màndarga yu Faraas ci yu Itaali, moom itam taxu ko woon a jëm kanam mbaa mu woomle, ak
- Sardeñaa, moom dun la, bu nekk ci géej gu diggu gi, xaw a sori Piemonte, ak
- Genova , moom nag, nguurug Piemonte jot na ci, ci ginaaw xarey Napoleon yi ci Tugal.
Di nanu gis fii ne Piemonte moom yorul woon nguur gu àttanoon coonay bennal Itaali, waaye nag yoroon na yenn yu rëy ci yiy taxawal réew mu mag, yu ko mayoon mu man a yanu yan bu diis bii. Ñu tudd ci yi ci ëpp solo:
- 1 Ab buuram daa gëmoon ag àtte gu tegu ci sartu réew, te daa gëmoon it bennoo gu Itaali.
- 2 Njiitul jawrinam lii di Cavor, - mi ngi doonoon njiitul jëwrin atum 1851g – daa gëmoon moom itam te sopp sartu réew ba Angalteer defoon, te bëggoon lool Itaali doon benn, te nekk ci ron ndëppul Piemonte.
- 3 Piemonte amoon na dooley xare joo xam ne, li ko daa wone mooy soldaaram sii nga xam ne jot nañoo xare ba am ci xam-xam, jarbu ko.
- 4 Piemmonte moo nekkoon làqatuwaay bi politigkat yi ñu daa sonale ci nguuri Itaali yeneen yi daan làqatoo.
- 5 Màgg gi koom-koom doon màgg ci Piemonte, moo gënoon a gaaw, gi mu doon def ci feneen ful Milano.
- 6 Nguurug Piemonte, gu sori woon loxol Otris la, nga xam ne daawul man a dugg ci mbiri biiram.
Cavour ak bennalug Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cavour mii (1810 – 1861g), nekkoon na di ku gëm bennoo gu Itaali, waaye nag ci ron ag àtte gu nguur gu sartu réew , goo xam ne buurub Piemonte bee koy jiite, moom kon ci loolu la wuute woon ak Mazzini mi nga xam ne da doon woote ag bennoo gu Itaali ci ron ag àtte gu pénc. Moom de daa gëmoon ag yéwénal gu politig, gu koom-koom ak gu doxaliin , ngir Itaali man a doon benn. Mu gisoon ne nguurug Piemonte am na kàttanug dàq Otris mu genn Itaali, ak naj nguurug Paab gi daa lënkaloo ak Otris, bu lënkaloo woon (moom Piemonte) ak jeneen doole ju réew, ju mel ne Faraas mbaa Britani.
Cavour mi ngi yoroon njiitug jawrin gi ci atum 1851g, bi mu ko defee nag, mu tàmblee waajal am réewam ngir mu man a jiite liggéey biy bennal Itaali.
Ci noonu mu sotti yitteem ci xarekatam yi, waajal leen ba ñu man a jàmmaarlook mbooloom xare mu Otris mi, te man leen a génne Itaali, mu jug ci suqali koom-koom bi, defar ay yooni weñ , yu lënkale mbooleem dëkki Piemonte yi, daal di jamonool mbay mi ak ndefar gi, defar ay yoon, neenal galag yeek mbir yi man a tënk yaxantu ak ndefar, tege ay galag yu nduwaan yu mag ngir aar ndefar gu barab gi, yéwénal nosteg galag gi, daal di sos lonkoo yu askan yi ak bànk yi.
Bu dee lu aju ci doxaliin , ak yéwénal yu biir réew mi, moom da fee daal di woon buddee doxaliin wu yàgg wa fa nekkoon, daal di jël ay matuwaay yoo xam ne tax nañu ba yoon ci réewum Itaali gën a jamonoo, jële fi lu bari ci ay jàngu, maanaam ay egliis, wàññi dooley politig ju paab gi, tàqale àtte geek Jàngu bi.
Kafor mii nag xamoon na ni réewam mi tuutee woon, bu ñu ko tollalee ak Otris walla Britani, mbaa Faraas, am Riisi, ak Brusiya, waaye loolu lépp teewutoon mu gëmoon ne bennug Itaali daal, mbirum aw xeet la, manul a ñàkk, te itam mbirum àdduna bépp la, laaj na réew yi sonn ci, te jeem koo faj ci nu mu gën a gaawe, mu dogu woon ci sóobu ci géewub politig bu àdduna bi, ngir yékkati kàddug Piemonte ci àdduna bi ba ñépp dégg ko, ci ndajey Tugal yi.
Ci noonu mu digal Parlamaa bu Piemonte mu nangu ñu yonnee ab kuréelub xare bu Piemonte ngir mu bokki ca xareb Xarm ba , àndoon ca ak Britani ak Faraas, ngir sàkkoo ci xaritoo ak Imbraatóor bu Faraas bii di Napoleon mu ñatteel mi, (Napoleon III), te ame ca ñeewantug Britani akug jàppaleem ci li mu bëgg.
Kuréelu xare gu Piemonte googu, ak doonte bariwu ci ñu ci dee ca xareb Xarm ba, ndax ñu bari ci ñi ci dee ci mbasum koleraa lañu deewe, teewul Kafour moom lijjanti na ba ñu yëg Piemonte ci kanamu ndawi Tugal yi, ca ndajem juboole ma ñu doon def bi xareb Xarm bi jeexee.
Kafour sàkku na fa ca Fraans mu dimbli ko ci Otris, ndaxte nguurug Piemonte moom rekk manul a dàq imbraatóorug Otris gu dëgër gii. Kavour ci njëlbeen gi, li ko gënaloon mooy Britani jàpple ko, safaan Otris, waaye Britani moom, bëggutoon a xeex ak Otris, xeex bu ko amalul njariñ.
Bu dee Fraans nag, nga xam ne péncam mi , Napoleon III moo ko jiite woon, moom Napoleon III mi nga xam ne daa jàppe woon Itaali am ñaareelu réewam, ndax moom doom la woon ca Napoleon I - ginaaw doomi mbokkam la woon - te Napolen I mi ngi cosaanoo Corsica. Moom Napoleon III, ku soppoon waa Itaali la, te xéroon ci seeni àq aki yelleef ci gore te doon benn, moom de bokkoon na ci ñi gënoon a siw ci woote ag xeetu ci Tugal. Politigu bitim réewam it mi ngi ko tegoon ci bañ Otris mi dendoon ak moom. Te ginaaw Piemonte it réew mu nekk ci wetu Faraas la, loolu taxoon na mu bëgg mu nekk réew moo xam ne yoonu Otris du ca nekk.
Cavour lënkaloo na ak Napoleon III, ñu def dëppoo ga nuy wax (Plombiere) ci 21 sulye atum 1858g, dëppoo googu, la mu yaxal mooy:
Ñu taxawal ag nguur gu Itaali ca bëj-gànnaaru Itaali, buurub Piemonte jiite ko, ak geneen nguur ci digg bi. Moomeeli paab gi moom ñu bàyyi leen fi, te bañ a laal dara ci nguurug Napoli, gi nekk ci bëj-saamu Itaali, bu ko defee nag, genn bennoo gu ame cig dëppoo lënkale leen ci njiitug paab bi. Fraans nag li muy ame ci loolu mooy ñu bàyyee ko Niis ak Savoia.
Xare yi amoon ci diggante Piemonte ak Otris:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kafour wéy na di cokkaas Otris, rawati na bi ko Napoleon III yonnee ñaari témeeri junniy xarekat, ngir ñu xeexle ko safaan Otris, loolu nag amoon na ci ginaaw dëppoog (Polombiere) gi . Kafour am na la mu bëggoon muy jeqi Otris, yëngal ko, ndax moom kat (Otris) mujjoon na jekki-jekki rekk sàkku ci Piemonte mu nocci ay ngànnaayam ci diir bu gàtt, bu weesuwul ñatti fan, mu tóllanti loolu ci jug jawali Piemonte ànd ak ay xarekatam atum 1859g. Taarixkat yi firee nañu loolu ne ag wuyyusi la gu Otris def ci li ko Piemonte doon yàgg a cokkaas, ak a dëkk.
Nii daal la xare bi tàkke ci diggante Otris ak Piemonte, waaye nag Otris a njëkk a song, ci noonu Faraas itam jibal ab xareem ci kaw Otris. Soldaari Piemonte yi ak yu Fraas yi jot nañoo duma Otris, dàqe ko ca xare ba ñuy wax Maginta ak Salvarino, waaye Napoleon III moom daa xëyoon rekk taxawlu ci xare bi, daal di gise ak Imbraatóor bu Otris bi, def ak moom ag wéer-ngànnaay, dellu xaatim ak moom ag juboo, te diisoowu ci ak nguurug Piemonte. Wéer-ngànnaay gii nag mooy li jur ci ginaaw bi, li ñuy wax juboo gu Siyorix atum 1859g. bokkoon na ca tomb ya ëppoon solo ca juboo ga:
1 Otris bàyyee Piemonte Lombardi
2 Sos booloo gu Itaali ci njiitul Paab bi ci tur
3 Venezia day des ci moomeelug Otris, waaye bokk ci bennoo gu Itaali gi
4 Delloosi ñi yilifoon Dóox yi nekkoon ci digg Itaali ci seen barab, ak seeni pal, ginaaw bi leen askan wi follee.
5 Boole Niis ak Savoia ci Faraas.
Taarixkat yi, firee nañu taxawal xare gu bette gi nga xam ne Napoleon III, defoon na ko, ne daal li ko waraloon, mooy daa bañoon ag nguurug Itaali gu dëgër am, taxaw, rawati na bi mu tàmblee gis lenn ci Dóox yi nekkoon ci digg Itaali tàmblee bokksi ci Piemonte.
Bokkoon na it ci li ko ko taxoon a def, jeem a gëramloo Katoligi Faraas yi nga xam ne dañoo tàmbli woon a mer ci néewal gi ñuy néewal doole nguurug paab gi ci Itaali, te Otris a ko daan jàppleek a dëgëral.
Kafour nag moom, daa daal di woon xàcc , walla tekki ndombaam, bi mu sàkkoo ci buur bi Victor Emanuel ba soon ngir ñu wéy ci xare bi ak doonte Faraas génne na ci loxoom, waaye mu lànk mom buur bi.
Askani Dóox yi bañ nañu ne duñu nangu mukk ñu delloosi ña leen yilifoon bu njëkk, ni ko tombi juboo gu Siyorix gi yaxale(stipuler), ñu ne woon daal ñoom leegi dañuy dem bokki ca nguurug Piemonte. Ci noonu ay jeqiku am yu toftaloo, ci Parma, Modena, Romaña ak Toscana, di woote ag bokki ca Piemonte. Kafour dellusi na yoraat njiitug jawrin gi, ngir sonal gu ko askan wi sonaloon ci mu dellusi, ci biir Piemonte ak ci biti.
Nii daal la Itaali doone benn ci diiwaan yi nekk ci bëj-gànnaar gi ak digg bi. Kafour dara deseetu ko woon lu dul mu fexee nangu Venezia, ak moomeeli paab bi, ak nguurug Napoli gi boole leen ci Itaali.
Coona yi Garibaldi doon daj ci Itaali doon benn:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garibaldi moom ku bëggoon la te gëmoon bennug Itaali. Moom nag soldaar la woon bu dëgër, jàmbaare te ñeme. Mujjoon na it bokk ci jàmbaari Itaali yi siiwe woon ag wooteg bennoo gu xeet, te daan ci liggéey. Garibaldi mii, tukkee na Genova atum 1860g, ànd ak lu jege junniy xarekat yu bokkoon ci way coobarewu(les volontaires) yu Itaali yi ñu tudde woon “Boroom simis yu xonq yi”. Daal di wàcc ak ñoom Sisil, jot faa dàqe doole ya fa nekkoon te àndoon ak buurub Napoli bi, ginaaw diirub ñatti weer. Daal di jéggi xat-xatu Sisil bi (le détroit de Sicile) , dugg ak dooley xareem ji Napoli, ci lu dul jàmmaarloo gu am solo. Ci noonu Napoli mujj ak dëkk yi nekk ci ronam, dugg ci bennoo gi.
Samp Victor Emmanuel muy buuru Itaali:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dooley Piemonte ju xare ji jawali woon na ca diiwaan ya nekkoon ca ron kilifteefug Paab bi, mu jotoon a nangu moomeeli Paab bi yépp, lu ci dul Rom. Ci noonu xarekati Piemonte yooyu jawali woon ca soldaari Garibaldi ya, ca Napoli, ci ndigalul Kafour, ñu àndandoo nag xeex ba nangu mbooleem diiwaan yi nekkoon ci ron nguurug Napoli, te Garibaldi manu fa woon àgg moom rekk. Ci noonu Victor Emmanuel ñëw, dugg Napoli, ni ku am ndam di dugge ci dëkk bu ñnu xare ba nangu ko.
Parlamaa bu Itaali bu bees bi def na ndajeem mu njëkk, ca Torino, bisub 18 feewrye atum 1861g. Ca ndaje ma lañu ndëppale Victor Emmanuel , def ko buurub Itaali gu ñu bennal gi.
Ginaaw bi Itaali taxawee di ag nguur gu ñu bennal, ba am juroomi weer la Kafor faatu, ci sulet atum 1861g. Garibaldi it bàyyi politig, ndax kat moom li ko taxoon a jug mooy liggéey ci Itaali doon benn, waaye soxlawutoon ay pali politig.
Def Rom péeyu nguurug Itaali gi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Itaali yi delloosi nañu Venezia gi Otris tegoon loxo, nangu woon ko, delloosi gi di ci atum 1866g, mu mujj nag moom Venezia di ab diiwaan ci Itaali, ginaaw ba ñu fa dàqee dooey xare ju Otris ji. Nanguwaat googu nag ñi ngi ko mane ci ñàkk a tal gi leen Otris ñàkkoon a tal, ngir xeex bi mu nekkoon di ko def ak Brusiya. Faraas it ay xarekatam génnoon nañu Rom, ngir sotti gi Faraas sotti woon yitteem ca xareem ba’ak Brusiya. Bi mu ko defee soldaari Itaali yi daal di leen fay wuutu, ci 20 sebtambar atum 1870g, ñu daal di jibal ci anam gu kilifawu (officiel) ne Rom daal mooy péeyu nguurug Itaali gu ñu bennal gi.
Doxaliin wii merloo woon na Paab bi, yobbu woon ko ci mu bañ a nangu loolu, ne woon it du man a summiku ci sañ-sañu politigam yi te du nangoo raflewu ci nguuram gi.
Noonu la mbir mi nekke woon ba 1929g, ca la genn dëppoo ame ci diggante Mossolini ak Paab bi, dëppoo googu mayoon na Paab bi mu doxe nu ko soob ci mbiri diine ji, te am ag tembte gu mat ca Vatikaan, am it sañ-sañ ci yabal ay way teewal ca bitim réew. Ñu wutal ko nag (moom Paab bi) njëlul boppam lu mu jagoo (son propre budget).
Nii nag la Itaali doone woon benn, muy lol ay doomam a ko xeex. Doomam yoy dañoo jëloon seen coona bepp def ko ci goreel ko, bennal ko, te fuqarcee ko ci ngëbug jàmbur, bu leen ruuroon, teg leen loxo. Bennoo gii de lu ñepp soppoon la, ndaxte doole la ci ñoom, di teddnga, di tembte te dig fonk sa xeet. Bennoog Itaali du lenn lu dul meññatum sellal ak gëm ag bennoo. Mooy wuyyu gu mag ga, ca woote ga Michiavelli doon woote, moom mi doon sàkku ciw nitam ca téereem ba tudd “buur bi” te looloo njëkkoon bennoo gi ci ay xarnu, mu doon sàkku ci ñoom ñu liggéey ngir bennal seenum réew.


text:
baat
Wolof[Soppi]
Gongikubaat[Soppi]
→ Mottalil gongikubaat bi. (Soppi)
Tur[Soppi]
baat :
- 1. Ab cër la ci cëri nit muy li taqale bopp ak mbagg,
- Kii de baat bu gàtt la am
- yaw de masuma laa gis nga takk ceen ci sa baat
- 2. Kàddu giy génn ci bolig nit ñu di ko dégg.
- Xoolal kàddu
- déglul woybat bi ni baat bi neexee
- 3. Am mbind mbooloom ay baat la
- Baat bi nga bind amul ci wolof
- 4. Liy waral boo waxee ñu def ko mbaa ku war a wax ci am mbir
- Kilifa dafay am baat ci këram
Waxiin
Déglu baatu baat ci wolofi Senegaal


text:
Manatuma toog di xaar leneen
Li nek sama bop bi xatt na fees na
Manatuma toog di xaar leneen
Dama muju joow ci gaal ba dess fa
Lelelelelena dama muñ ba de, muñ bi jeex na
Ndaw si diggu geej weet na, reer na
Sama bakanay rot su geej gi mare naan
Lo sorale dalay diisël
Tëwa fatte ñima bayi ginaaw
Nap kat bi gëdj na giss jën
Ku saccul, ñaanul marr na xiif na
Diplome ak journala yam këyit lë
Fay ndox ak courant ba tay dañuy të
Suñu quotidien mo gëna tiss tëss
Suñu kër day taa ndox luñu miin lë
Xamul ndax yoonu xaru la am yoonu risque lë
Tekkey alxuranam, tekkey biblëm
Geej du mëssa rëy ba ëp fittëm
Gëm ni buñu yegge nañ yeetal fitnë
Def ni ku rep giss yoon
Dekkufi sedd di lox
Defuñu ken lu bonn
Dadj luñu yeene wul dom
Soobu si teen bi di root
Dem te ñëw tedd ni Gorr
Dem te ñëw fay suñuy borr
Delu samay digg mbok
Don mak si kër di daw yërmande ak ndimbël
Motax ñu sëss xam liñu bëg fimu ne moy xam fiñu jëm
Yoonu geej du liñu gënël liñu gënël moy am li gën
Ken bëgul doomam di taggo dem ñukoy deggat si dëdj
Gaal bu dëppu, këppu, këppale famille lëm
Mëno ŋacc waye dem nga seeti charlie demb
Juromi temeri neew Etat ne du wax si sen dëdj
Fi yaakar si nguur moy yaakar si ay ngandi dëm
Manatuma toog di xaar leneen
Li nek sama bop bi xatt na fees na
Manatuma toog di xaar leneen
Dama muju joow ci gaal ba dess fa
Lelelelelena dama muñ ba de, muñ bi jeex na
Ndaw si diggu geej weet na, reer na
Sama bakanay rot su geej gi mare naan
Paroles2Chansons dispose d’un accord de licence de paroles de chansons avec la Société des Editeurs et Auteurs de Musique (SEAM)


text:
Yoos-bisaaw
Yoos bisaaw:
garab gii lañuy wax ci Wolof Yoos bisaaw turu xam-xam wi moom lañuy wax (Agave sisalana) moom daf a bokk ci xeeti (Agaaf) yi bu ko defe dañuy jëfandikoo baatu (sisaal) ngir di ko ràññatle ak yaneen (Agaaf) yi ndax xeetu garab yu ñuy wax (Agaaf) daf a bari lool te ci xeetu garab yuy am ci wetu (Amerig) lay doon mu doon xeet yu bari moom nag ñu di ko ràññatle mu bokk ci njabootu (Agaaf) yi waaye ñu jël baatu (sisaal) ngir di ko ràññatle turu xam-xamam nag mooy (Agaaf sisallnaa) moom nag garab la goo xam ni ci xeeti (Agaafl yi la bokk kon baatu (Sisaal) lañuy jël di ko jëfandiko ngir ràññatle ko ak yaneen garab yi nga xam ne (Agaaf) lañ, Moom nag fimuy faral di sax réew yu ñuy tudde (Karayibil) fu de me ni (Panamaa) ak (Kubã) ak fu de me ni (Jamayg) réew yooyu fala baree lum fay sax leg lee ñu gis ko faneen waaye foofu la ëpp lum fay sax mi ngi faral it di sax ci barab yi nga xam ni dafa nooy te di faral di tàng foofu la ëpp lumuy sax kon ñi ngi koy faral di gis ci réewu (Karayibi) añs kom ni ma ko waxe.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom nag garab la goo xam ne day am ab dàtt boo xam ne dàtt bu xaw a dëgar lay doon day bindoo ni dàttu tàndarma day gàtt it waaye dafay am ker goo xam ni ker gu yaatu lay doon gu rëy ker gi it dafay dëll ndax li tax muy dëll mooy xobam yu mu am dafay xob yu tal xob yu tal yoo xam ne daf a xaw a rëy daf a xaw a yaatu su ko defee xob yooyu nuñuy ràbb a loo wee moo tax ker gi dafay xaw a yaatu doonte moom garab la goo xam ne du gudd lool waaye dafay dëll ker gi it dafay yaatu moom nag nimuy saxe dafa mel ni dafa am ay xupptali-xupptal ni ki ni tàndarma di saxe noonu lay saxe ba noppi day sax ay xob mu wër xëb yoy dafay yor melokaanu ab daba ni daba di bindoo noonu lay bindoo, Boo xoolee xob yi ci wed gi dafay mel ni dafay am ay bëñ yu mel ni ay bëñ i joolaa la am xob yi noon la mel ba noppi dafay xaw a ràbbaloo nga xam ni dafay sax ni tàndarma di saxe bu saxee day yëkkatiku wëraat amaat yaneen yu saxaat yoo xam ni dañuy teglaanto kom ay xuppatal yu teglaanto noonu lay doon guddaayam dan a toll ci met jàpp ñaar-fukki met ak sàtti met ak juróom.
Nataal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Agave sisalana


text:
Bu la kersa manee, nga bañ maa woo
Mbaa mu jàpp ma, ma bañ laa woo.
Xaw ma lu ko jar ba sa xol def góom
Te góomu xol di lu la man a gaañ.
Suma jekki-jekkee
Damay dégg am luy riir, ci biir xolam.
Nu dëkk ci tong
Sama xol di jeex
Sa xol di fees
Nun ñaar noo ko def.
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Yaay seet!
Yaay seet!
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Yaay seet!
Yaay seet!
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Sa dëgg-dëgg, yaay sama guddi
Yaay sama bëccëg
Ba tax na yaa ma moom
Te it bunu dee nelaw nun ñaar,
Day ànd ak teey ànd ak silãs.
Fumu toll, dafay janeer
Mel ni ku réer ci biir mbëggeel.
Nu dëkk ci tong
Sama xol di jeex
Sa xol di fees
Nun ñaar noo ko def
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Yaay seet!
Yaay seet!
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Yaay seet!
Yaay seet!
Mii xel naan , naa ko woo
Yaw seetal mi gën
Mële xel naan buma ko woo
Yaay seet!
Yaay seet!
Mii xel naan , naa ko woo
Mële xel naan buma ko woo
Dafa daan peñewu yoor-yoor.
Dafa daan solu di ma xaar.
Dafa daan xeeñ gëtt ci yaramam.
Yaramam, yaramam, yaramam.
Suma lekkee mu mel ni lekk na,
Suma xiifee mu tàggoo ak sagoom.
Suma toogee mu janoo ak man di ma xool.
Di ma xool, di ma xool, di ma xool.
Ée yaw! Ée yaw!
Kaay gindi ma
Ée yaw ! Ée yaw
Kaay firi ma
Ée yaw ! Ée yaw
Kaay jege ma
Ée yaw !
Mbëggeel dafa neex lool,
Mbëggeel dafa neex.
Dafa neex a neex a neex ba mujj metti lool.
Metti lool, metti lool di metteek a naqari.
Ée yaw! Ée yaw!
Kaay gindi ma
Ée yaw ! Ée yaw
Kaay firi ma
Ée yaw ! Ée yaw
Kaay jege ma
Ée yaw ! Bilaay !
Xolam dafa ànd ak xet gu neex.
Haa billaay lu xel mi gën a sori ci tukki…
Billaay! Su guddi masaan a jot ci suuf su teey sii
Cëy waay, billaay, billaay!
Xolam dafa ànd ak xet gu neex, gu gën a teey billaay!


text:
Yaw linga beug def baye dou dém Mais comme danga gnou beug check kay gnou dem Kou ndobine rey sa mame daaw dé rêne Lou nioul foko sène doko diégué dingko daw bodé borom xell Yeah nitteu gawa faté lolo takh Nga takamlou deuk leumm té niola faal Prési dem prési dikk prési doul niou sissou fippou takk derr yi diniou shoot Mbirr bi doufi goulète kagn lagnouy tall khekh yu Bess yakarone nagn la tchi demb macky sall Mais teydji nioune la contre yaw Té nala leer né dictateur doufi am ndam
Taal sama name guiss véhicules lourds yi di djougué fatick Wathie guiss decret bi prefet arrêter cours yi oh shitt Nombre mort yi mingui yokk corona dotoul fitna Fimou dieum lay ladj narr na gueunah métii Esk baye cheikh wa keuram moudjei negn djott coram Thioye bi ko shoot esk dina nangou toram Mohamed tony agent GIGN bi lokhom bi dagg Boutchi deretaam taakoul mother taalal lokho Ley moudjé Prix fort bi nioko deuké feyy Golo di bey baboune di doundé tei sunu kaw lay deyy Gnifi wooté wone pour gnu guéneu ba niou falou tey dji Niom niognou niognou worr niou beug guéneuh niou taxaw xagn niouko Néna dou guiss lou xonk sunu derett yengalouko Requête diam dong leu mais prési gantou ko Idy taxaw sugnu kanam nane niou boudone bénéne deukk mort yi daniouy gueuna beuri What the fuck ? Niata nio wara useless Pour nguène dieuli né Danguène wara tégui tank pour aar li tchi dess Démocratie sénégal mingui perte vitesse Bane exemple nguène niouy djokh boudé kou si nek tchi yène Dafa fatté lane mo takhone tchi ndialbène mou executed xeex Si sène jeunesse leer nama li bokoul wone tchi sène rêve Deukou leumm diouk taxaw dilène xoolé beutou traître Nguène di xol sene bopp à l’aise si sètou wallahi yène ay deumm nguène
Mais nak thiow dou djipp, dedett thiow dou djipp Ndakh sène dokhaline défoul dara loudoul yokk sunu fitt Leeral sunu beutt niou xippi di guiss Legui xam negn kane moy kane yeah ragné nagnou bitch yi Gni niou sekhall ba sène gatt feess meuneutouniou wakh Gni mbouxoum kerall boulène sax sène dotouniou marche Gnémétouniou naadj gnom ak gni niouy door nio far Degn ley togn nga aalou niou shoot seu ndeye parei neila masta
Après capitaine bou démissionner ak bèneu juge bou rassou Dossier biniou classé dou takh bountou histoire bi teudjou Li dou juste simplou niakhtou degn niou boukh bagn seuss niou fippou Ndakh guissouniou avenir ci reew bouy nott djaboot keuff séni kaddou Prefet téyé callam dissi djot ay ordre bavures Nervis yi executed saltél claté negn Bo coupé sunu connexion nionguék vpn Dieundeu nga aissatou diop fall Nionguek absa bou seneweb Té cnra meunoul bloqué youtube Diamonoy sopalikou Danga sous-estimer sunu capacité tei dingako réthiou #freesenegal hashtag bi moungui daw té di negn ko doundou Génération twitter tiktok instagram baaram doyna pour daanél ngouur Bénn pour cliquer 5 pour ngueupp ay massive kheer té balle bouy taak sène serment lay taal wakhko bepp takk derr Légui sipp negn seu système Seuss negn té negn insisté Sonko bou libre début le rek takhoul ba thioki bi djekh Comme que do degg deug tchi larbin yi ley assister Peuple bey andeu wakh nga degg
Yaw linga beug def baye dou dém Mais comme danga gnou beug check kay gnou dem Kou ndobine rey sa mame daaw dé rêne Lou nioul foko sène doko diégué dingko daw bodé borom xell Yeah nitteu gawa faté lolo takh Nga takamlou deuk leumm té niola faal Prési dem prési dikk prési doul niou sissou fippou takk derr yi diniou shoot Mbirr bi doufi goulète Kagn lagnouy tall khekh yu Bess Yakarone nagn la tchi demb macky sall Mais teydji nioune la contre yaw Té nala leer né dictateur doufi am ndam
Rafétalaal litchi dess Ngala thiow li na djekh Domou rew mi gningui dè tchi diéma défendre séni rêve Gni dieul balle gni dieul gaal tchi nguru macky sall Esk bo teudé dinga nélaw goudi Esk culpabilité leek leek dinaley fék sii Def niou sey dom li dess mandat bi niou def la ndjiite Mou djekh ak djamm nga dem bo bégné gaal gui dikk
Canabasse’s Khekh Yu Bess Lyrics.For More Article Visit Anxiousfrogs


text:
At yi weesu yépp, fitu doomi-Mali yi toogul benn béréb. Weer yi nu génn sax, seen njàqare ak seen tiis dafa mel ni lu yokku. Te lenn waralu ko lu dul jàmmaarloo yu tar yi am ci diggante ñaari waasoo yii di Pël yeek Dogoŋyi. Lu ni mel nag, jaaxal na ñu baree-bari. Ndax, ci atum 2012 ay defkati ñaawteef yuy mbuboo lislaam song réew ma. Ginnaw gi la ci Mbootaayu xeet yi dugg, jële leen fa ci atum 2013 ba noppi déggoo ak ñoom ci atum 2015 ci li fay war a saxal jàmm. Waaye loolu lépp mel na ni mujjul fenn. Ci at mii nu nekk, ci weeru Mars, 160 Pël la Dogoŋyi bὀom. Ñu ne déet-a waay, Pël yi daa di feyu, faat bakkanu 35 Dogoŋci 9elufan ci weeru Suweŋ, dolli ci 38 ba tey ci woowu weer, ci li nguuru Mali wax. Loolu lépp ci ñaari dëkk yu wute la xewe. Waaye Mbootaayu xeet yi jàpp na ne 41 Dogoŋ la ñu faat. Daw fitnaa tax Pël yeek Dogoŋ yiy gàddaay, wuti fu ñu làqu, moo xam Burkina-Faaso la walla fu ñuy wax Dinaguura.
Mbir mii nag, am na ñu jàpp ne xare ba fi jiyaadis yi amaloon moo ko sabab. Ndax nee ñu seen njiit, Aamadu Kufaa, ci Pël yi la doon wute ay soldaar. Pël yi nag, dañoo jàpp ne Dogoŋ yee sotba Mbootaayu xeet yi sempi ndëndu jiyaadis yi, reyaale seeni mbokki Pël yu bare.
Ñàkk kóolute gi lal lii lépp fan la jóge ? Ndax réerook mbañante gu yàgg rekk la ? Yàlla rekk a xam. Li am ba wὀor moo di ne waasoo Afrig yi yàgg nañuy jàmmaarloo ci seen biir. Te li koy waral léeg-léeg, bu weesoo xëccoo nguur, du lenn lu dul réere mbir li ñu bokk ndax, ni ko Séex Anta Jóob di waxe, li leen boole moo ëpp doole fuuf li leen di féewale.
Leneen ub na lool boppu nit ñi ci mbir mi te mooy tekk-tekkaralu àddina sépp, li ñépp toog boobaak léegi di seetaan. Ku nee ngi xaar ba sa moroom wax ngay soog a yëkkati sa baat. Lii kañ xanaa mooy lekkante leen ba jeex tàkk, sunu yoon newu ci ! Moom daal, ku mën sa moroom dumaal. Mbete làmbu tàkkusaan !
Li ci gën a xëtt xol, nag, mooy yàcc-yàccaaralu njiiti réewi Afrig yi, mu mel ni waa Mali duñu seeni mbokk. Te moo ne de ñoom lañu waroon a njëkk dégg bala kenn di yëkkatiy kàddu. Fi mu ne nii bala ñoo mën a wax mbaa ñu jëf fàww ñu jot ndigal lu tukkee ci nasaraan yi. Tàmm nañu ko sax. Seen yoon newul ci dëkkandoo bi leen yittewoo waaye su daray xew ci réewi Tubaab yi ñuy daldi tàggook seen sago. Ku ko weddi fàttalikul bés ba ay saay-saay songee Saarli Ébdo, rey fay taskati-xibaar. Keroog jooju njiiti Afrig yu bare fésal nañu seen naqar, ku nekk ci ñoom di nu tanqal, naan « Je suis Charlie ». Yii njiit daal, kenn xamul lu ñu doon. Boroom kër gu ñuy dab di ko mbej sax moo leen tane.
Li am ba des daal mooy na waa Mali delloosi seen xel te xam ne ay wu waxtaan fajul, xeex du ko saafara mukk. Nde bi àddina sosoo ak léegi kenn mësul a gis xare bu jur jàmm. Moom kañ, musiba rekk lay sooke, delloo am réew ginnaaw.


text:
Afrig sa doom yaa ngi war ay gaal di tàbbi ci mbeex
Di lab di dee soo jógul kat lee ñu faatu ba jeex
Sa néewi doom yaa ngi géej giy gëq booba ba tay
War-ndéexe tax leen a war ay gaal yu gudd ta déex
Géej gii jirimloo na ay ndaw tas na ay këri-kër
Jeeg jiy jotul seen i rangooñ sax ci tuuru ba jeex
Ay ndaw yu am doole am xam-xam di sànku jubul
Afrig jógal kar sa ndaw yii leegi say gone jeex
Su géej gi dee ray tubaab yiy jàppe ak di fital
Nga sax ci nguurook a xëccooy pal balaa bi du jeex
Kuñ fal mu lëngook i gaayam sax ci sàcc alal
Di taax ak ay tuuxu ay sàntam di regg ba géex
Rongooñi waadoole yeek miskiin yi faf saf i déeg
Di siim cerey wuur yi tay siif seen ñaxet di ko ñeex
Way-ñàkk yiy wéy ci seen ug ñàkk gaa ya amoon
Di gën di woomal bariy daamar di lekk lu neex
Baykat ba daa suqlim réew réccu lum baye woon
Bay weeri weer jaaye as njëg notti notti ga yeex
Ku jaay kilob gerte tay jii njëg sa num man a toll
Du mat kilob ceeb mo ndax baykat bi deeti na féex
Tay Afrikaa jaay na ay géejam yabooy ak i jay
Lay xonti doomam tubaab yiy yóbb jën yi fi weex
Ag càmm yàqu na, jur giy wopp parlu hamul
Baykat yi ak sàmm yaa ngiy soow i ruur ak a xeex
Ku màng téemeeri nag ren jublu àll déwén
Mu mànki fanweeri nag ag càmm yàqu na jeex
Ku jàng yor ay lijaasaam mun la ham fumu xëy
Yii rekk a tax ndaw yi jóg war gaal yi tàbbi ci mbeex
Afrig jógal defaraat mbay mii nga ham te defar
Sa càmm gii nanguwaat géej gii tubaab yi ne céex
Sekkarti dex yii ñu sakkoon jël sa ndaw yi nga ham
Joxleen i xëy dunde sam koom ñàkk dal di fi jeex
Yaw am nga way xaralaak ay waane am ñu xereñ
Say suuf njariñ li mu ham réerul ba dee fi ko jeex
Am ay garab tay jëggaanim paj ci réewi Tugal
Say ndën di ñor ngay xëccoo lañ wetti ak di ko wéex
Afrig dogal buumi njaam yii ndax nga àgg ca kaw
Lu der bu ñuul tële tay bay jaamu till yu weex.
Lu nit ku ñuul di xëccoo ak nit ku weex du ca jot
Ak doonte moo ko yayoo ñuul tax du jiite ñu weex
Seetal sa doom yiñ fi ràngoon ngir ñu wallu tugal
Dogan kon ak ñoom tugal day far ca boobële xeex
Tay jii Tugal xañ la ay wuntam sa ndaw yi taxaw
Di ñalgu ay gaal di xét ay géej di faatu ba jeex
Biddanti bon na ndaxam Afrig bu teeloon a jóg
Kon tay Órob du nëxal géejug xelam ba du téex
Seetal ma réew mii di bañ lim am di jëgg di jël
Ceebub Risaatool bi jeeg jii nee ñu mantil a neex
Tay dàlli Turkeek i Siin ngay jëndi junni di sol
Te dàll Ngaay nekk nii gën fopp piire te féex
Orãs ji ñor Kaasamaas lañ jal ci mbedd mi def
Juñ jëggi ciy firigoo ngir nee ñu moo gën a neex
Sobles Risaatool la ñuy wànteer ca luuma ya tay
Sobles bitim réew si lañ seeral ne moo gën a weex
Jëggaani aw làkk jox sam réew ñu fàtte Wolof
Di soppi sax der bu ñuul ciy jumtukaay ba mu weex
Moo der bu ñuul lu la jot lii ndax tayeef la ci yaw
Déedeet li sam xel mu nëx taxtil ba nëxtil a téex
Faral taxaw foofu yaw Baas njàmbatak ba a yam
La gaa ya daa mer ci baawon mer la muy tëe a seex
Allaahuma salli halaa Sëyyidinaa Muhammadin wa sallim
Aji-bind ji: Suhaybu Si


text:
Jalambaan
Jalambaan as ngarab la su am ay xop yu sew yu toll ci ñeent ak xaaj, ba ci juróom-ñaar ak xaaj, ci ay met waaye néew na lool lu muy yegg fukki met ak juróom. Garab gi noo ngi koy fekk lu ci ëpp ci àll bi di ko jëfandikoo ci wàllug paj walla ci ay jumtuwaay. Bantu jalambaan bokk na ci li ëpp dayo ci liy jóge ci Afrig boole ko ak ay jumtuwaay yu bari yu nu ci man a jële. Bokk na ci it yi ñu gën a jox cër gën koo yittewoo ci wàllug yattum bant ci wàllum defar ay jumtuwaay yu jëm ci wàllu misig ñu di ko jaay ci àdduna bébb ci lu ndaw waaye ci njëk lu kawe.
Dëkkuwaayam garabu jalambaan man nañu koo fekk ci gox yu bari ak ci dundiin wu wuute man nañu koo fekk ci suuf su wow walla suuf su xaw a tooy dana ñu ko fekk it fu am i xeer waaye fi ëpp ci fi ñu koy fekk mooy cib àll ci àll boo xamentani lu ëpp ci garab ya séeni xop day sew walla fu jége géej.
==Melo wi== Xooxi jalambaan yi buñu leen génnee ci koog yi ñu nekk ba ji leen dina ñu gaaw a sax. Da ñu leen di teg ci kaw ub car ngir ñu wow ba laa ñu leen a weer ci naaj wi. Dina ñu sax juróom-ñatt jàpp ñaar fukki fan bu ñu ko jiyee ak it lu tolloog juróom-fukk ci téeméer bu ne ñu man a dund séen ug màgg nag gaawut lool ndax man nañu dem ba ñaari at toll ci fukki sànt-met ak ñaar yépp ci reen yi lay nekk.
Ay ñariñam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li ci njëkk ci njariñ yi ci wàllug paj nee nañu reeni garab gi boo ko jëfandikoo dana ray ay saan dana yokk it ngóora góor, ku ko togg it man nañu koo jëfandikoo ngir fàggandiku ci ëmbu jigeeen buy yàqu walla faj biir buy metti walla biir buy daw walla faj xeeti feebar yiy juddoo ci sëy. Bant yi boo ko lakkee saxar si nga noyyi ko man naa faj bopp buy metti walla soj walla xeeti sëqat yu metti yi. Xas mi ak reen yi bu ñu ko boolee ci paj um cosaan man naa faj biir buy daw bu ñu ko boolee ak buy.
Batay ci wàllug paj xas mi ku ko jël dëbb ko ba mu mokk ba mu xaw a nooy man nañu koo faje góom ku jël xop yi it dëbb ko ba mu nooy man naa faj ay metiitu yax walla ay teq ak yu ni mel ndox miy génnee ci garab gi nu koy wax njoy-njoy ak ci xop yi man naa faj gémmiñ guy nàcc mbaa gu sofe walla it put guy xasan Batay ci xas mi as lëf ci xas mi wane nañu ni man naa faj lu jëm ci ay mikrob te it man nañu cee faj ay gaañu-gaañu.
Ci wàllu jëmbat garab gi, garabu jalambaan man naa doon luy gën a dundal suuf yokk ak mbaaxam man nañu koo jëfandikoo it ngir fàggandiko dees na ko jëfandikoo it ci sàkket yu dëggar.
Yaneen i njariñ ci jalambaan, léppam day jëm ci bantam ndax bant la bu njool xaw a jàpp ... leeg-leeg mu dër lool walla mu jël yeneen wirgo. ay bantam man na dem ba ci fukk ak ñaar ci ay sànt-met, bantam nag dana niin dëgar lool duy gaaw a dammu, man naa it fàggandiko ci ay yàq-yàqu yu mel ni ay max añs teg ci it neex a jëfandikoo te rafet lool ba tax na dañu koy jëfandikoo ci jumtuwaay yi ñuy defe misig ak bant bi ñuy doxe nu koy wax dokk dees na ko jëfandikoo fii ci Senegaal ci yu bari lu ci mel ni kurus ak yat ak jaaro añs.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dalbergia


text:
Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke (dàkkantal: Sëriñ Fàllu, Fàllu Galas, Alaaji Fàllu) gane àdduna ca Daaru Salaam nekk ci tundu bawal ca réewum Senegaal ci 27 ndeyu-koor (rajab) atum 1305 ci gàddaay gi yamoo ak atum 1887/88.
Mu tombe ak bis bi turandoom Sunu Sang Muhammed (jàmm i Yàlla ak xéewalam ci kawam) riñaanee ci ndigalal Boroomam ànd ak sunu Sang Jibriil (jàmm ci moo) war daaba ju deesi woowe «Al-buraax», Ci rañaan googii la ko Yàlla sunu boroom joxee julliy joróom di ponk bi ëpp doole ci Lislaam, waral ko ci mboolem jullit ñi, ak xeet i xam-xam yu mu fi sotti ngir nun ak ya ko ñeel ci ag jagle, Muy guddi gu màgg ci Lislaam, guddi gi nu xéewal gi dikkale juge fa Aji-Màgg ji. Sëriñ Fàllu Mbàkke génn na àdduna ci atum 1968. dund na 81 ciy at ci ginnaaw bi mu nekkee xalifab Sëriñ Tuubaa ci atum 1945 ba 1968. Sëriñ Fàllu Mbàkke mom Seex Ahmadu Bàmba Xaadim Rasuul baayam mi sos yoonu Muriid ak Soxna Awa Buso ndayam doomu Sëriñ Muhammadu BUSO di Sëriñ Mbusóobe nijaayu Sëriñ Tuubaa, Mu bawoo ci njaboot gu sell gii, di askan wu ragal Yàlla daa jàng tey jàngale, dëkkoo jaamu Yàlla te di ko jaamulu, di ay wàlliwuy Yàlla yu mat. Mu cosaano ci askanu Sëriif gog càllala ga dem na ba ca Imaam Hasan mom Imaam Aliwu mom Abii Taalib ak Faatima mom Muhammad Yonenteb Yàlla XMM. Mu dondoo ci loolu (donte ag njub déesu ko donnonte waaye dees na ci yare, te moo baaxoo am) ag cell, Yar, xam, ngëm ak melo ya war ci doomu Soxna, ci yooyu jikko la ko ay way-juram yare te nàmptal ko ci.
Moom nag mi ngi wuyuji boroomam ci atum 1968 ca Tuubaa.


text:
Moo xam, la wàcce asamaan
Mooy waykatub gën ji mbindéef
Di rammu xeet wu jëm jinaan
Yal na nu Bàmba def muriid
Terub mbalaan i sama xol
Mootax nu sax ci di la woy
Ca bis ba Yàlla di yërëm
Wàllil nu yaw ci say juróom
Wuntu ya, yaa yor seeni doom
Waaju la soob mu daal di wéy
Yonen gërëm na la’ak ñeneen
Jinne ya’ak Malaayika ya
Nottil te lekk nag, te naan
Doom a di baay kii du kaneen
Ak doomi baayi Mustafaa
Te amna xam-xam, ame koom
Ku laaj, mu joxla lay sa muur
Tuubaa di sun madiinata
Li dale fii, ba weesu faas
Ngir naaru góor ak fasu par
Ba wàcc Tuubaa ngën ji gaar
Dóotu nu tàppaatuy sayaan
Naalam wi/u yal nang ko matal
Jumaa ja bayti tabaxoon
Wuy ji boroomam ba kamaal
Nga boole koo’k ngënéeli daam;
Sultaan nga boole koo’k wilaay
Bihaqi xaadirin muriid
Faadilu mooy “fadlu hamiim”
Moo nàmp yaari meeni ngor
Nday jaa di xayru muhsinaat
Donoy usaynu wal-Hasan
Niru na baay ba, mat na doom
Te ëndiwul alal di jaay
Moo naan ci géejug hikkamam
Ci moom, te yal nan am i sët
Xarbaax la feese, bani guun
Soo ko gisee ma ngay bangeer
Day fal di folli ci lu gaaw
Mooman arab te man wolof
Kuy rooti, moodi dex gu fees
Mbër mu ko sóoru daal di luum
Nërëm-nërëm, di safi mbaam
Ku dégg ñaan, nani amiin
Ku teeru naan, lekk ba suur
Tem bari xam-xam am alaal
Jigéen ja far tàngook sagoom
Musula jaar ci yëfi ndaw
Moo raw ña xàllon moom a lef
Nuurul wilaaya la sàngoo
Mooy yërmàndey waa xarnu bi
Defar na léen ci xarnu bi
Bañ man a ànd’ak xarnu bi
Cofeel gu am ci xarnu bi
Baawaan ci gaa yi xarnu bi
Dóotu ma toog ci xarnu bi
on Feb 03 in Caada, Diine, Taataan, Uncategorized tagged by tam
Moo xam, la wàcce asamaan


text:
Paperback: 235 pages
Publisher: Ejo Editions, 2017
BUY THE BOOK: Contact Ejo Editions at info@ejobooks.com
BÀMMEELU KOCC BARMA
Second novel published by Boubacar Boris Diop in Wolof after Doomi Golo, Bàmmeelu Kocc Barma returns to the Joola shipwreck off the coast of the Gambia in 2002. The novel represents a memorial to the victims of this national tragedy, a cautionary tale to prevent similar disasters from ever happening again. The story is told from the perspective of Njéeme Pay who blends into her narrative personal memories of her friend and widely celebrated fictional writer Kinne Gaajo, who perished in the shipwreck.
Njéeme Pay, taskatu xibaar bu siiw ci Senegaal, moo toog bés këram dégg ci rajoy réew mi ne Joolaa bi, bato bi daan lëkkale Sigicoor ak Ndakaaru, suux na. Bàmmeelu Kocc Barma day delsi ci jéyya ju tiis jooju, di sargal ñi ci faatu ñépp, di jéem a yeewaale yit askan wi ngir lu ni mel bañ noo dalati. Waaye Njéeme yemul foofu: dafa nuy fàttali yit jaar-jaaru ndem-si-Yàlla ji Kinne Gaajo, fentaakon bu mag bu fiy taalifam yéemoon Afrig ak àddina si yépp. Ñoom ñaar nag, ay xariti benn bakkan, ay doomi-ndey, lañu woon, mu xamaloon ko lépp. Looloo tax Njéeme Pay di dànkaafu jàngkat bi, naan ko: bul jàppe Bàmmeelu Kocc Barma ni téereb nettali doŋŋ, téereb dekkali la tamit. Yokk na ci sax ne “fey bor, féddali kóllëre ak sàmm sama kàddu ñoo ma ko tax a bind…”


text:
Dëgërluwiin
Dëgërluwiin walla Dëgërluwiin gu mbëj mooy ni ab wommatukaayu mbëj jikkowoo di jéem a bañ ay yani mbëj di ko jàll, di dëgërlu. Ci dëgërluwiinu ab jumtukaay lanuy man a xamee nu ndëgërloom toll.
Tekki[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëgërluwiin wi p bennaanu nattam mooy ohm x meetar [Ω x m], dafa aju ci ni wommatukaay bi bindoo (dijjaayam, guddaayam) waaye li ko lonkale ak Ndëgërlu gi R mooy mile mbind:
- p mooy Dëgërluwiin wi ñu koy natte ohm x meetar [Ω x m];
- R mooy ndëgërlu gu benn dogu jumtukaay boo jël ñu koy natte ohm [Ω];
- l mooy guddaayu jumtukaay bi dawaan bi di jaar ñu koy natte meetar;
- S mooy dijjaayu jumtukaay bi ñu koy natte meetar kaare [m2].
Sunu wëlbëtee ci bii yamale mu jox nu nan lanuy natte ndëgërlu gu ab wommatukaay bu nu xamee guddaayam ak dijjaayam:
Dëgërluwiin gi manees na koo natte itam ak bii yamale:
- E mooy taraayu toolu mbëj bi, ñu koy natte volt ci meetar
- J mooy fattaayu dawaan bi, ñu koy natte ampere ci meetar kaare
ci mujjante manees na koo natte itam ak safaanu wommatiin wi:
- σ mooy wommatiin wi.
Ajoom ci tàngoor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëgërluwiin gu ab wommatukaay dafay aju ci xeetu ne-ne bi ñu ko defaree.
Dëgërluwiin gu ab mbéll[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci mbéll yi Dëgërluwiin gi dafay yokk lu tàngaay bi di gën a bari, manam a wommat dafay wàññeeku. Safaan wa su tàngaay bi wàññee koo ba àgg ci benn lim bumu manuta romb.
mooy Dëgërluwiin gi T tàngaay bi, mooy Dëgërluwiin gi ci tàngaayu delluwaay bi, naka-jekk benn ci ñaar yii lay doon 0° walla 20°. &alpha di ab ngungu tàngoor bu aju ci ne-ne bi.
Dëgërluwiin bu ab xaaj-wommatukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëgërluwiin gu ab xaaj-wommatukaay dafay wàññeeku lu tàngaay bi di yokk, kon lu tàngaay bi yokk ñuy gën a man a wommat. Bii digaale moo koy faramface:
A, B ak C ay ngung yees jagleel ne-ne bi lañu.


text:
-
Diine
-
Alxuraan ci làkku wolof Alxuraan ci wolof
-
Benn bés, benn woy: Sëriñ Musaa ka XARNU BI Sëriñ bi noo gi deeti ñaan Faqiir dafay nangoo dagaan Nangul nu lépp lu nu ñaan Ndax Yàlla naatal xarnu bi Noongi dangaan ci Mustafaa Ma nekk marwat’ak […]
-
-
Diine ci làmmiñu Wolof: Yoonu ragal-Yàlla Bisimilaahi Rahmaani Rahiimi… Ñu fas yeeney dollee denkënte ak di dollee fàtleente. Ñin koy jëmële nak ci tomb bi nga xam ne mbooleem liy yiiwu àdduna ak yiiwu àllaaxira ci […]
-
-
Xasida Sëriñ Tuuba ci Wolof : Nahjul Xadaail Haaji – Wolof Maa ngi tàmbale samay wax ak jëf ci turu Yàlla miy kiy boroom yërmande ju yaa ji ci adduna ak ja ca allaaxiraa. Yal na Yàlla dolli xéewal ak mucc […]
-
Xasida ci Wolof : Sindiidi SINDIIDI Ki ko tekki ci wolof : Cheikhouna LO Ngabou Ci turu Yàlla jiy yëramaakoon bi di jaglewaakoon laay tàmblee, di julli (ñaan xéwël ak mucc) ci Yonnent bi aki […]
-
-
-
-
Alxuraan ci Wolof: Suraat XCII – Guddi Wàcce ci Màkka 21 laaya Benn – Senn – Menn la – Raax Menn – Raax Yërëm 1- Ag guddi fu mu tallale muraayam 2- Ag bëccëg fu mu leere […]
-
-
-
Alxuraan ci Wolof: Suraat wi jëkk Wacce Màkka 7 laaya Benn – Senn – Menn la – Raax Menn – Raax Yërëm 1- Màggal Yàlla buuru dunyaa2- Raax Menn Raax yërëm 4- Yaw la ñuy […]
-
Alxuraan ci Wolof: Suraat CXIV – Nit ñi Wàcce ci Màkka 5 laaya Benn – Senn – Menn la – Raax Menn – Raax Yërëm 1- Nil damay wut kiiraay ci sunu Booroom 2- Buur ci ku di […]


text:
Gëwéel
Gëwéel yi ñaari rëdd lañu yu dëppook yamoo gi: gëwéelub Tef tollu ci 23°24' wu tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar gi ak gëwéelub Sànkar tollu ci 23°27' wu tus-wu-gaar wu bëj-saalum. di nañu woowe it gëwéel diiwaan yi ne ci li wër rëdd yooyule (di faral di wax dëkk ci gëwéel yi).
Melokaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci li jege yamoo gi, di nañu faral di gis klimaa bu ànd ak tàngoor wu tar ak taw bu bari ci at mi mépp: di ko wax klimaab yamoo. Waaye, ci li jege gëwéel yi (Tef mbaa Sànkar), ci at mi noor ak nawet rekk a ci am, kon wàcciit yi (taw yi) day wuute ci jamonoy at mi, ba daanaka at mépp ay tàng, di li ñuy wax klimaab gëwéel.
Waaye nag jàpp nañu ne it ngelaw yiy upp ak duusi géej yi ak rëyaayu diiwaan bi am nañu ay jeexiital yu solowu ci klimaay diiwaan yi, ba tax na su nu seetloo yenn diiwaan yi, doonte nekk nañu ci wetu ab gëwéel, amuñu klimaab gëwéel (ci misaal diggu Óstraali walla bu Sahara, nga xamne amuñu nawet) ak yenn diiwaan yu am klimaab gëwéel te nekkuñu ci lu jege gëwéel yi( lu mel ne réewum Keeñaa, nekk ci yamoo gi te li ëpp ci suufam klimaab gëwéel la am).
Diiwaani gëwéel yu mag yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Diiwaan yiy dund cib klimaab gëwéel dëgg-dëgg ñoo ngi nekk ci diggu Aamerig ak bëj-saalumu Aamerig, ci digg ak genn wàllu bëj-gànnaaru Afrig, ci bëj-gànnaaru Óstraali ak genn wàllu Endoneesi. Li des ci barabu diggantegëwéel bi dañu leen di séddale ci diggante klimaab tàkk (rawatina ci Afrig), bu yamoo walla bu xaw a sedd (rawatina ca Asi
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (fr) CNRS [1] La bodiversité tropicale.
- (fr) Agropolis: Portail européen de recherche de formation et d'information sur la Méditerranée et les pays tropicaux.
- (fr) Une agronomie tropicale au service des agricultures familiales ? (Forum d'Agropolis)
- (fr) P. W. Richards, professeur de botanique, "Etude de la végétation tropicale (se référant particulièrement à la Guyane britannique et à l'Afrique occidentale britannique)". University College of North Wales, Bangor. UNESCO 1956. Archives de la fAO.
- (fr) Mieux connaître et protéger la nature et les peuples des forêts humides
- (fr) "Gestion environnementale des écosystèmes et forêts tropicales" : Groupe de Formation et de Recherche sur les écosystèmes tropicaux forestiers et naturels, AgroParisTech-ENGREF


text:
POLITIG : Toussaint Manga génn na PDS
Ab bataaxal la kii di Toussaint Manga jébbal njitaal PDS li, Abdulaay Wàdd, di ko xamal ne dafay bàyyi parti bi ak bépp ndombog-tànk bi mu ci yoroon. Ci biir bataaxal bi, mi ngiy ciy sant Njiitu réew ma woon, di ko sargal ak a ñaanal.
FUTBAL
Ñaari saa-senegaal yi nekk ekibu Chelsea bi neexlewuñ tey. Nde, ci ñetteelu fan Premier League bi amoon dibéer jii, 21 ut 2022, waa Leeds United door ñoo leen dóor 3i bal ci dara. Bal bu njëkk bi a ngi dugg, ginnaaw bi Aarason fokkatee bal bi ci Eduwaar Mendi daal di duggal. Kalidu Kulibali tamit mujjul àggali futbal bi, dañu ko génne ginnaaw ñaareelu kartoŋ mboq bi mu am.
BITIM-RÉEW
Jawriñ ji yor mbiri bitim-réew génne na ab yëgle di ci xamle ne, benn saa-senegaal a naroon dàjji bunt àmbasaad bu Senegaal ca Pari, ci gaawu bi 20 ut. Ab waay la bu tollu ci 42i at nekkoon cib kamiyoŋ ak i gànnaayam, demoon na sax ba tàmbale yéeg ci etaas bu njëkk bi. Waaye mujj nañ ko teg loxo ci ndimabalu sàndarm saa-senegal bi di wuyoo ci turu Sonaar Seen ak pólis bu Farãs. Ñu ngi ko dénc ci komisariyaa bu 16e Arrondissement bu Pari, di xaarandi ab lànket.
WÉR-GI-YARAM
Kurél gi ëmb waa aar ak sàmm Raglu Aristide Le Dantec, amaaloon nañ ab doxu ñaxtu ci gaawu bi 20 ut bi, ca Place de la nation, ànd ci ak waa FRAPP, ak ñu bari ci ndawi réew mi. Li ñu doon kaas te di wéyal xeex mi mooy bañ Càmm gi jaay 3i ektaaru raglu bi. Li taw biy bari ci biir Ndakaaru yépp, terewul doxu ñaxtu bi am.


text:
Jimbulang
Jimbulaŋ aw wayndare la wu yitteem doon ëmb mbooleem xeeti xam-xam walla man naa itam tënku ci benn xam-xam, maanaam jimbulaŋ buy wax ci paj walla ci taariix kepp. Jimbulaŋ am mbooloom ay jukki la def, bu ci nekk di wax ci lenn: ciw nit, cib barab, cib xew-xew, cib xam-xam,... Jimbulaŋ day wuuteek baatukaay, ndax du yem rekk ci faramfacce wenn làkk wi. Naka-jekk day doon ay téere yu bari.
Tekkeem gu dajModifier
Cër yi ëpp solo yiy tax a raññee ab jimbulang, ñeent lañu:
- Jagleel gi ci am
- Seenug lëkkaloo
- Nosiin wi
- Mbidiinu jukki yi.
Jimbulang yi man nañoo wuute, aju ci seenum ëmbiit, man nañoo ubbeeku ci xeeti xameef yépp (Jimbulang bu Trecani ak Jimbulang bu waa-Brëtaañ, ñooy yi ci gën a siiw), walla itam tënku ci wenn xeetu xam-xam wi, niki ab jimbulangu paj, bu xam-xam walla bu xeltu. Am na it ay jimbulang yuy jagleelu ci wàll wu yaa ci cosaan, diine walla politig wu wenn askan, walla xeet, niki Jimbulang bu Mag bu Siwiet yi, Jimbulangu Jewish bi...
Yitteey liggéeyi jimbulang mooy jébbal xameef gi ëpp solo gees dajale ñeel tëriit li. Yii liggéey nit yàgg na koo def, dalee lu sori ci taariixam, waaye baatu jimbulang ñi ngi ko tambalee jëfandikoo ngir wax yile liggéey ci XVIu xarnu. Bépp liggéeyu jimbulang, ci lu leer, ab tënk rekk la ci xameefi nit, te it liggéey bi day soppiku aju ci dayoo ak xóotaayu ëmbiitam. Mbooloo ma ñu koy jagleel man naa am njeexiit ci ëmbiit mi; ab jimbulang bees jagleeli gone mooy gën a néew bees jagleeli mag.
Nosiinu jukki yi am na solo lool, ndax moo koy tax a doon ab jumtukaay bu saytoom yomb, kon gëstu ci dina yomb. Ci taariix, ñaari xeeti nosiin lañuy jëfandikoo ci jimbulang yu këyit yi: nosiin gu abajada, jukki yi dañu leen a nos topp nosiinu arafi abajada gu làkk wa ñu binde jimbulang ba, beneen bi mooy séddale leen ciy wàll. Bu njëkk bi mooy bi ñu gën a jëfandikoo ba tay jii, donte xibaarukaay yu mbëjfeppal yi tax nañu ceet geek dello gi man a am, di lu kenn manutoon a xalaat bu njëkk ba.
Jimbulang yi njëkkModifier
Nit, dale ci lu yàgg cig nekkam, doon na jéem a nos ay xameefam. Li dale ci jamono ju yàgg ja, bindkat yi tambali woon nañu xalaat di boole banqaasi xam-xam yépp. Ci jimbulangkat yu njëkk ya man nañu cee lim Góor gi Plini mi bind Naturalis historia (taariixu dend bi), doonoon ag faramfacce, ci fanweer ak juroom-ñaari téere ñeel dend bi, nekkoon na liggéey bu siiwoon ca Tugal gépp ca Jamono ju duggu ja.
Yenn ci liggéey yi mat a fattaliku bokk na ci jimbulang bi Ibn Xaldun bindoon ci 1377, duppee ko Al-Muqaddima(Taariixu àdduna bi), mu ëmboon mbooleem xameefi XIVu xarnu bi: melosuuf, xeltu, taariix, koom-koom, gëstumboolaay, politig, paj ba ci suqaliku gu sax. Jimbulangu xam-xam bu Abu Bakr al-Razi, mutasilita bu Al-Kindi(ci daanaka 270 téere)
Imbratóor bu siin bi, Cheng-Zu bu callala gu Ming moo amaloon Jimbulangu Yongle, di benn ci jimbulang yi gën a yaa ci taariix, mi ngi àgg ci 1408 nekkoon 11.000 téere yees bindeek loxo, lu mat 400 ci ñoom ñoo ngi leen denc ba tay.
Yii téere, loxo lañu leen doon sottee ba tax doonuñu woon tasaaroo lool, boroom alal yeek niti diine yi rekk ñoo ci doon jot: Doonoon nañu ay téere yu seer lool.


text:
Abdu Xaadir KEBE
Ñi ngi siyaare man de doomi Senegaal laa juy dund fii mu nekk ca Ndakaaru ak Tuubaa, di jaabante ci diggante bi ci mujjug-ayu bis gu nekk daanaka, nekkoon naa nag Itaali, di naa wax wolof mooy làkk wi ma dàqal ci làkk yi ak araab, frãse, àngale ak itaalien, wu ci nekk nag déggiin wu wér laa ko dégg, ab dongob daara laa woon nag bu jàng alxuraan ba mokkal ko, demoon naa Aamerig ak Faraas ak Espaañ, taalif naa as lëf ci wolof, tekki ci it ay téere, bari na lu ma dugal ci wiki bi ciy jukki, ab metlang (entrpreneur) laa ci B.T.p maanaam tabax laay liggéeye, may ñaan ñun ñi sopp wii làkk te man koo jëmale kanam ñu xamante, booloo ngir def ci ay liggéey yu man a amali Sunu gaal njariñ.
Abdou Khadre KEBE sakkmultiservices@hotmail.com


text:
Nu ngi jagleel bataxal bi
Ñépp, góor ak jigéen ñi ànd di jëf ngir xeex jafe-jafey sunu jamono,
ñi gëm ne nit mën na delloo si xel yi,
juboo, nangu ne ñépp benn la ñu, nu ngi leen di yónnee ab bataxal jublu ci fexe ba bésu 16 ci weeru mai, bés bi àdduma jagleel « bokk gi dund ci jàmm », nekk yoon lal, dëgëral jàmmoog nit ñi, dëkkandoo yi, askan yi ak réew yi
Nun ñépp, ànd ko ak ñi nu fal ci ci dëkk yi, ci gox yi ak ci réew yi, kilifa « politique » yi ak kilifa diine yi, kuréel yi ci réew yi ak yi réew yi bokk, na nu nangu àdduna jëm ci bokk gi dund ci jàmm.
Ànd jëfandoo mooy yoon wi gën ngir taxawal bokk gi dund ci jàmm
Dogalu àdduna bi jëm ci
« bokk gi dund ci jàmm »
« bokk gi dund ci jàmm »
Préambule
Bu nu sukkandikoo ci ne suñu wareefu nit mooy nu ànd jëfandoo fexe ba tëral yoonu juboo ak jàppalante ci nit ñépp,
Bu nu sukkandikoo ci wàll wi gën a am solo wi taskatu xibaar yi ak jumtukaayu xarala yu bees yi am ci tas xibaar yi, ak doole ji ñu am ci gëm-gëmu nit ñi ak ci xeex xibaar yi dul dëgg te rax ci, di indi ak féewaloo,
Bu nu sukkandikoo ci ne dafa jamp ci yar xaley tey yi ci ñuy saxoog sàkku jàmm ba mag ña ñuy dooni mën a àndandoo tabax seen ëlëg, bañ a féewaloo,
Bu nu sukkandikoo ci ne ci 8 fan ci weeru « décembre » atum 2017, ci la Mbootaay réew yi (ONU) dogal, 193 réew yépp ànd ci, ne at mu jotati, 16 ci weeru « mai » mooy bés bi àdduna di jagleel « bokk gi dund ci jàmm » (JIVEP),
Bu nu sukkandikoo ci ne kuréeel gi ëmb réewi Afrik yi ci ndajeem (891, 2019) ak itam mbooloom réew yi nu tudde « non alignés », ànd na ci dogal bi te di na ñu jàppale JIVEP,
Bu nu sukkandikoo ci ne réew yu bari ak « capitale » yu bari itam fésal na ñu seen ànd ci bés bi ci la ñu déggoo ca jataayu « maires » yi ba ñu amaloon ca Düsseldorf ci août 2019,
Bu nu sukkandikoo ci ne ba tey jii, ragalante gi mooy suuxat nàkk nawleente gi, lawug bopp-sa bopp gi mooy jur coow li ci polotig, kom-kom, kéewnga ak dëkkuwaay yi, di nasaxal jàmm ji,
Bu nu sukkandikoo ci ne ay junniy junni jigéen aki góor ñu ngi dund, lu baax rekk dox ci seen diggante tegu ci ngëneel yi ci jégalante ak yërëmante,
Bu nu sukkandikoo ci ne ku nekk soxla nga sa moroom, ak fo mën a jóge, loo mën a gëm, lu mën a doon sa cosaan, sa daraja, sa dëkkuwaay ak sa dundin,
Proclamation
Ñun ñëpp ñi dëkke àdduna, kilifa yiy yëngu ci polotig, ci koom-koom, ci dëkkandoo gi, nooy xamle ne nangu nanu dogalu àdduna bi jëm ci « bokk gi dund ci jàmm » ngirdi suuxat nawlante gi, mbokkoo gi, déggoo gi ak jàppalante gi, di fésal suñug bëgg ci suñu xol, dund booloo nekk benn, bañ a xool wuute gi, ànd tabaxàdduna bu sukkandiku ci jàmm, jàppalante dal ak déggoo *
* Pàcc, ci dogal A/RES/72/130 bi Mbootayu réew yi jël jëm ci bés bi àdduna di màggal « bokk gi dund ci jàmm »
Bu ma nangoo dogal bi, jëm ci bokk gi dund ci jamm, dafay war ci man:
Nangu ne ñun ñi dëkke àdduna, ñun ñépp a yem jiggéen ak góor, kenn ku nekk soxla nga sa moroom:
Dëkk ci di suuxat liy boole, di xeex liy féewale,
- Di màggal « bésu bokk gi dund ci jàmm » teg ci weg aada ak cosaan yépp, ak moomeelu ku nekk, boole ci yar ak yeete,
- Xiir nit ñi ci di taxawal lu ku nekk di gis sa bopp, lu amal nit ñi ñjariñ bés bu nekk, di taxawal kuréelu koom yuy jariñ ñépp te bañ a nekk rekk luy indi koom kesse,
- Soppi doxalin, fexe ba wàññi lor gi wutum koom gi am ci càkeef gi ak ci tàngooru àdduna biyyokku, jël doxalin yu jëm ci yemale góor ak jigéen, rawatina ci mbirum payoor.
Boo de ku ñu fal ci dëkk bi, ci gox bi mbaa ci réew mi:
- Di suuxat « bokk gi dund ci jàmm » teg ko ci nangu wuute yépp ak di xeex ñàkk bëggante gi ba bokk gi dund ci jàmm mën a nekk ci gox yi,
- Di dooleel bennoo gi ak déggoo gi boole ci askan wi ba kóolute gi law, fexe ba kenn ku nekk jigéen ak góor gis boppap ci mbooloo mi,
- Fexe ba nit ñi nangu diine ak gëm-gëmu ku nekk.
Boodee jigéen mba góor guy jiite këru liggéeyukaay:
- Fexe bu liggéey di sàmm worma nit ñi, fexe ba népp ñi ko séq, kenn ku nekk gis ci boppam,
- Soppi doxalin, fexe ba wàññi lor gi wutum koom gi am ci càkeef gi ak ci tàngooru àdduna biy yokku, saxoo doxalin yu jëm ci yemale góor ak jigéen, rawatina ci mbirum payoor.
Booy Kilifa diine dafay war ci yow nga:,
- Xiir kuréél yi ci réew mi, ñuy fexe ba bokk gi dund ci jàmm di wéy,
- Fexe bay joxe xibaar yuy wér di jëmale kanam, di jariñ ñépp, di suuxat dunud gi ci jàmm.
Boo jiitee réew:
- Wéy di liggéey ci juboo gi, lawal jàmm ji ak koom-koom guy sax, jëflanteek mbootaay yi, kilifa diine yi ak képp ku ci bëgg jàpp, teg ay tëralin yuy suuxat jàppalante gi, xiir nit ñi jéggalante ak yëramante,
- Jël ay dogal nguir fexee yamale nit ñi ci koom-koom ak si dundin.
- Tere liggéeyu xale yi,
- Dugal njàngaleem suuxat jàmm ci li ñuy jëkk jàngale.
Booy kuréelu réew mbaa kuréel gu ay réew bokk:
- Fexe ba soppi ay jëf yu nu mën a teg loxo, digle yi ak tëralin yi lal dogal A/RES/72/130 bi Mbootaay réew yi jël jëm ci JIVEP,
- Fexee ay waxtaan yu yaatu yu soxal àdduna bi yépp jëm ci « bokk gi dund ci jàmm », bokk ci li àdduna di def.


text:
Jolof
Jolof moo doonoon nguur ngi gënnoo na mag ci Senegaal ci jamono yooyu. Mi ngi sosu ci xarnub XIV ba Nguuru Mali gu mag ga saayee, rawati na la feete woon ca sowam. Ba nguuru Jolof taxawee, jëloon na melokaanu nguur yi ko jiitu woon, waaye bàyyi woon na fa melokaanu càmm ak màng ga xewoon ci jamono.
Sosteefam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ki ñu ne moo sos nguur googu mooy Njaa Jaan Njaay. Mooy doomu araab la bu ñuy wax Abaabakar ak Lingèer ab Tukulòor bu tudd Faatimata Sall. Moom, Njaa Jaan Njaay, def na ci réew mi liggéey yu réy.
Bokk na ci def wolof yi ñuy benn, teg réew mi ci yoonu nguur gu leer. Samp nguuru Waalo ba mu dëgër, mu dal di koy jox rakkam. Sos nguuru Jolof gu mag ga ba mu yegg fa gën a kawe mu door a wàcce boppam. Looloo tax ña ko wuutu ñoo mottali liggéeyam ci xarnub XIV, waaye jotu ñoo moytu taste gu gaaw ca nguur gu mag ga.
Boo seetloo turi buur yu njëkk yi ci nguur gu mag gi di nga leen fekk ñekk fukk doŋŋ. Seen péey nekkoon na Céŋŋ ca jamonoy Njaa Jaan Njaay. Réew yu bari nekkoon nañ ci kilifteefu gu mag ga. Lu mel Senegaal ak Gaambi ak Faleme nekkoon na ñu ci suufu Jolof gu mag ga.
Buuri ñu mënoon fal ngir elif nguuru Jolof, dañu doon wara bokk ci juroomi meen (wallu ndeey) yoyu, sant: Njaay, Joob, Faal, Ndaw, Ñaŋ. Ci xeeti Seereer ak Pël, lañu joge.
Buuri Jolof yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nguuru Jolof[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jolof boo ko dee xool dafa këll bunom dem na ba lag da geer, égg na Ferlo. Moom dafa xawa uuf Tooro ak Dimat ak Waalo ak Kajoor ak Bawol ak Siin-Saalum wàllu penku wi ndand féy-féy la. Jolof fu neew ñax la, bari na lool garabi werek. Mel na ne du fu naat it ndax ab woykat bu siiw ci yu wolof yi di Sëriñ Musaa KA am na fu muy melale lu ni mel ci genn xasidaam, mu ne : nawet Jolof noor fa te doo nooraani - ndaw lu ca sax soo màggatee yalwaani
Kon du war a nekk fu bari ay balluwaayi xéewal .
Ay way dëkkam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Jolof nekkoon nañu ay giir yu wuute, booba ñu ngi ci seen joge bëj-gànnar jëm bëj-saalum: giir yooyu ay Séeréer lañu ak ay Wolof ak ay Tukulòor. Naari gànnar yi daana ñu song ñi dëkk ci tàkkal dex gi. Nee nañ ki fa njëkk a dëkk mu ngi tudd Njolofeen Mbeng, mu ngi bokk ci xeetu Màndeŋ. Turam la ñu jox nguuru jolof. moo fa njëkk a sos dëkk bu ñu daan wooye Kàyti, moom mu ngi nekkoon ci Yeŋ-yeŋ.
Jolof gu màgg ga[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Fuuta moo doon gën jaa màggi réew ci mbooleem gox yi. loolu masu la deñ ba ci fukkeelu xarnu ak ñeent, moo tollook falug waa Tonjon.
Jamono jooju la màndeŋ yi yaatal seen nguur gu mag dale ca géeju Atlas ca bëj-gànnaar ba bëj-saalum ca Gàmbi. Ca jamono jooju yit la nguuru jolof nangoo boppam, moo gënoon a am solo ci réewu Wolof yi ak Séeréer si ak ci mbooleem réew yi ci géej gi, ci li ko dale ca bëj-gànnaar ba bëj-saalum, Fuuta ba Saalum. Ëmboon na Waalo, Kajoor, Bawol ak rèewi Séeréer si ak lenn ci Fuuta Tooro.
Saayug nguuru Jolof gu mag ga[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Rèew yu bari nangu nañ seen bopp ci nguuru Jolof gu mag ga. Kajoor njëkk a nangu boppam topp ca Waalo ci njiitu Barag. Bawol ci njiitu Teeñ. Rèewi Sèeréer si ci njiitu Buur. Jolof mujj na nekk réew ni yeneen yi ci xarnub XVI ba XIX. Waaye Dammeel moom moo gënnoona metti ag jàmmaarloo ak Burba jolof ca xareb Danki ba nga xam ne moo njëkk a faagaagal nguuru Jolof gu mag ga. Ganaaw loolu la xareb Mbisin ca 1697 foofa kajoor moo Jekku, ak xareb Ambaal ci 1760, ak xareb 1886.
Ngirtey saayam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bok na ci li ngirteel saayam, ñaari noon yu doon xëccoo nguur ga ñaarelu xaaj bu xarnub XIX. Noon bu njëkk bi mooy Tanoor Jeŋ. Ñareelu noon bi mooy Amadu Sayxu.
Tanoor Jeŋ doomi Lingeer Kura Ngoy, song na Buurba ngir nangu nguur ga. Ginaaw bi moom Amadu Sayxu nanguwaat ko ci 1870. Yor ko ba ci atum 1875, ci at moomu lañu ko jekkoo ca xareb Sàmba Saajo. Ci noo nu la Jolof tàbbee ci loxoy Faraas ci 18 rakki gammu 1885.
Delluwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Paate sow, Démbi Senegaal: ci làmmeñu Wolof, Dakaar, 1998
Lëkkalekaay yu biir[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téerekaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Samba Lampsar Sall, Njajaan Njaay. Les mythes de fondation de l’Empire du Djolof, Dakar, Université de Dakar, 1982, 157 p. (Mémoire de Maîtrise)
- Mbaye Thiam, Le Djolof et Bouna Ndiaye, Dakar, Université de Dakar, 1976, 110 x.
- Eunice A. Charles, A History of the Kingdom of Jolof (Senegaal),1800-1890, Boston, 1973, 280 p.
- Eunice A. Charles, Precolonial Senegal: the Jolof Kingdom 1800 to 1890, Boston, African Studies Center : XII-163 p. African Research Studies, n° 12.
- Victoria Coifman-Bomba, History of the Wolof State of Jolof until 1860 including comparative data from the Wolof State of Walo, Madison, University of Wisconsin, 1969, 395 x.
- Jean Boulègue, Le Grand Jolof (XIIIe-XVIe siècle), Paris, Façades, 1987, 207 x. tome 1 : Les anciens royaumes wolof (Sénégal) (Thèse d’Etat publiée en partie)
- Patrice Mingou, Le Jolof de 1870 à 1895, Dakar, Université de Dakar, 1977, 111 x.


text:
Diiwaanu Fatik
Diiwaanu Fatik benn la ci diiwaani Senegaal yi.
Ci bëj-gànnaar ak ci bëj-gànnaar-peku, diiwaanu Cees, Jurbel ak Luga ñoo ko wër, ci bëj-saalumam Gaambi la taqalool, mbàmbulaanug Atlas gee ko féete sowwu.
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xeetu klimaam mooy bu sudaan-sahel. te yii Ñooy ay tundam:
Digi diiwaan bi yu tay jii, ñi ngi leen tëral ci àtteb 84-22 bu 22 diggi-gamu 1984. Laataa-loolu mi ngi bokkoon ci diiwaan bu yaa ba woon, di Siin-Saalum.
Am na 613 000 ciy way dëkk te yaatoo 7 930 km2
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en) Statistiques Geo Hive
- (fr) Situation économique et sociale de la région de Fatick - Édition 2004 (rapport du Ministère de l'économie et des finances, août 2005)


text: Njiitu République des Valeurs, Thierno Alassane Sall, dina amal léeg-léeg waxtaan di dellu ci jafe-jafe yi Senegaal jànkootel, ak pexe yi nu mën a indi ngir doxal dëgg-dëgg sunu réew ci jub, ci xam-xam ak ci teraanga bu yaatu, njëriñ doomu-Senegaal yépp. Ci limat bu njëkk bii, Thierno Alassane Sall mu ngi saytu, di wax lu waral Senegaal moom boppam lu mat, ci atum ren, juróom-benn-fukk-ak-benn at, te ba leegi réew maa ngi tumrankee. Mu ngi ut itam ay pexe ngir kàttanal ndaw yi, ñu toog seen réew fekk fi jàmm ak naataange.