text:
Xareb Àdduna bu Njëkk
Xareb Àdduna bu Njëkk (1914 – 1918) benn la ci ñaari Xarey àdduna yi tàkk ci xaaj bu njëkk ci ñaar-fukkeelu xarnu bi. Xarnu bi seere na tàkkug ñaari xare yi gën a rëy ci taariixu nit, beneen bi di Ñaareelu Xareb Àdduna bi (1939 – 1945g).
Tëraliin
- 1 Li waral xare bi
- 1.1 Sabab yu jonjoodi yi
- 1.1.1 Gëpplante gi ci wàllug canc
- 1.1.2 Tapoo yu réew yi
- 1.1.3 Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal
- 1.1.4 Lëj-lëji àdduna bi
- 1.2 Sabab yu jonjoo yi
- 1.1 Sabab yu jonjoodi yi
- 2 Jibalug xare bi
- 3 Lefum xare bi
- 4 Lijjanti yi ci ginaaw xare bi
- 5 Gongikuwaay
Li waral xare bi[Soppi]
Xareb àdduna bu njëkk bi am na ay sabab yu jonjoo ak yu jonjoodi,
Sabab yu jonjoodi yi[Soppi]
Man nanoo tënk sabab yu jonjoodi yu xareb adduna bu njëkk bi ci ñeenti sabab yu mag ñooy:
Gëpplante gi ci wàllug canc[Soppi]
Gëpplanteg àdduna gi taroon na ci ginaaw yewwuteg ndefar gi, ci fukk ak juroom-ñatteelu xarnu g . Réewi ndefar yi seeni cawarte gën naa yaatu, gën a jëm kanam ci gii wàll, ci fukk ak juroom-ñeenteelu xarnu g, li ko waraloon di naj gu tar ak jañax gu tëw a dakk gi leen seen lonkoo (société) yu ndefar yu mag yi daan jañax jëme ci loolu, ak boroom boppi-alal yi dëkk ci yile réew, rawati na nag ci réewi Tugal yi am ay noste yu gore (systèmes libéraux). Bu ko defee ñu jóg tàmblee seeti-ji cémb (brut) yi manul a ñàkk ngir liggéeyi ndefar yii man dox, man a jëm-kanam. Tàmblee wër it ja yu nu man a jaaye-ji seen liggéeyi ndefar yu wuute yi.
Loolu nag jur na fi ag xér ci ne-ne, loolu tam jurati fi jawwi gëpplante ci wàllug sanc ci diggante réewi ndefar yu mag yi, lii itam jur ag rawante ci ngànnaayu ci àdduna bi, bu ko defee ndefarug ngànnaay gën a jëm-kanam, ndaxte ku bëgg a sanc fàww nga yor ngànnaay yu doy, ku ko bëgg a suuxat it mbaa nga bëgg cee ame sa njariñi koom-koom yi tax nga koy def fàww nga ngànnaayu.
Ag gëpplante gu tar amoon na ci wàllug koo-koom ci diggante waa-Brëtaañ yeek waa-Faraas cig wàll, ak ci seen diggante ñoom ñaar ak Almaañ ci geneen wàll. Silaay Almaañ yi bari woon nañu ci ja yu àdduna yi, ngir ay sabab yoy yenn yi danoo dellu woon ci jëm kanam gi endustri Almaañ jëmoon-kanam, yi ci des dellu ci barig naali koom-koom yu Almaañ yi ci réewum Usmaan mi, rawati na naalub yoonu weñu Berlin-Baxdaad-Kuwet. Xëccoo googu nag amoon ay jeexiital yu rëy ci tàkkug xareb àdduna bu njëkk bi.
Ci nii lanuy gise ne gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi mooy li duggal àdduna bi ci paxum xare bu tàng, bu nu ngànnaayal.
Tapoo yu réew yi[Soppi]
Gëpplanteg politig gi aju woon ci canc ci àdduna bi dafa gënoon na jëm-kanam, ci ginaaw bi gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi gënee jëm-kanam. Loolu nag tax ba ay dank sosu yu réew, defees it ay kollarante aki dëppoo yu yor màndargam politig, mu xare ci diggante ab lim ci réew yi seeni njariñi canc di jegee, walla yi ci jot a àgg ci déggoo ci lijjanti lëj-lëj yi nekk ci seen diggante. Ñu tuddal leen ci dëppoo yooyu ak tapoo yooyu, yii di ñëw:
Tappoo gu ñaaral gi[Soppi]
Gii tappoo amoon na ci diggante imbraatóoru Almaañ gi ak gu Otris gi ci atum 1879, bokk na ci li ëppoon solo ci ay sartam, lii di ñëw:
- Bu Riisi gu Xaysar gi songee menn ci ñaari reew yi , meneen mi war naa dimbli mi nu song.
- Bu menn ci ñaari réew yi tappoo songee meneen mu ñatteel, ma ca des da ca a war a ame taxawaayub génn ci, di leen seetaan waaye nag ci anamug cofeel ñeel àndandoom boobu.
- Bu ag dimblante gu am solo amee, walla gu xare ci diggante Riisi ak Faraas, ñaari réew yii tapoo de war nanoo ànd liggéey ngir xeex loolu.
Tappoo gu ñattal gi[Soppi]
Moom ag tapoo la gu Almaañ-Otris-Itaali, mi ngi sosu ci bi Itaali duggsee ci tappoog ñaaral gi nu la tuddoon leegi ci 1882, ak doonte njariñi Itaali dëppoowut ak yu imbraatóorug Otris gi, waxuma la sax noonoo gu yàgg ga nekkoon ci seen diggante, te li ko waraloon di yilif gi ko Otris yilifoon njëkk bennoo ga, ak ca ginaaw ba, waaye Otris mii moo tegoon loxo ag wàll ci suufus Itaali, ba noppi yilif fa yeneen wàll.
Itaali duggsi na ci tappoo gi ngir wuute gi mu defoon ak Faraas, ndax fraans dafa dëgëraloon bu baax tànkub sancam ca goxi bëj-gànnaaru Afrig, fu ci mel ni Alseeri ci atum 1830g, ak Tiniisi atum 1881g, kon Itaali duggsi gii mu defoon ci tappoo gi du woon dara lu dul doxaliinu politig, li mu ci jublu woon di jañaxal Faraas ak Brëtaañ ngir manante leen ci ñu nangul ko te bàyyee ko njariñam yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Dëppoo gu Fraans-Rusi gi:
Dëppoog cofeel gu Faraas-Riisi[Soppi]
Dëppoo googu am na ci ginaaw bi ag jegeente amee ci diggante Faraas ak Riisi gu Xaysar gi, loolu nag tàmbli na ci atum 1886, daal di gën a jëm-kanam ci atum 1888g, bi ñaari réew yi dëppoo ci fas ag kollare guy waral Faraas di jox Riisi ngànnaay, te jëmale-kanam ag jokkoom jaare ko ci def fa ay yooni weñ. Ci atum 1891g la Faraas ak Riisi def ag kollarante guy yaxal lii di ñëw:
- Taxawal ag dëppoo ci diggante ñaari réew yi, ak weccante xalaat ak diisoo buy lëj-lëj amee ci adduna bi.
- Bu menn ci ñaari reew yi duggee cib xare, ñaari réew yi war nanoo diisoo ngir dëppale seen diggante.
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Sapoŋ[Soppi]
Ag dëppoog cofeel sosu na ci diggante Brëtaañ ak Sapoŋ ci atum 1902g, lii la yaxal:
- Bu xare tàkkee ci diggante Sapoŋ ak Riisi gu Xaysar gi, Brëtaañ da caa war a génn te seetaan.
- Bu meneen réew duggee ci xeex bi nekk ci diggante Riisi ak Sapoŋ , kon Brëtaañ da ciy war a dugg moom itam, jàpple Sapoŋ .
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Faraas[Soppi]
Ag dëppoo gu cofeel xewoon na ci diggante Brëtaañ ak Faraas ci atum 1904, gu lijjanti woon lëj-lëj ak reeroo yi amoon ci seen diggante, dëppoo googu nag lii la wax:
- Féexal Faraas, joyal ab loxoom ci Marok, gii nga xam ne jotoon naa temb, te nangul ko teg gi mu teg loxo Alseeri ak Tiniisi.
- Faraas moom tam nangul Brëtaañ teg gi mu teg loxo Isipt ci atum 1882
Dëppoo gu cofeel gu Brëtaañ-Riisi[Soppi]
Ag dëppoog cofeel am na ci diggante Brëtaañ ak Riisi gu Xaysar gi atum 1907g, lii la wax:
- Déggoo ci ni nuy séddoo barabi sañ-sañ yi ci Iraan, ba mu des fa benn barab rekk bu temb ca digg ba ñu bàyyil ko fa Shaah ba, ginaaw bi Riisi jëlee wàll gu bëj-gànnaar gi, Brëtaañ jël gu bëj-saalum gi.
Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal[Soppi]
Yëngu-yëngu yi aju ci xeetu dafa xëy gën a màgg ci Tugal, loolu nag bokk na ci li jañ àdduna bi jëme ko ci xare bi. Xarnub fukk ak juroom-ñeenteel g, dees na ko lim muy xarnub xeetu yi ci Tugal, yëngu-yënguy xeetu yooyu nga xam ne li leen taxoon a jug mooy gooreel seen bopp te nocciku ci kilifteef ak teg loxog réew yi leen di àtte cig wàll, ak sosal xeet wu nekk am réewum boppam mu koy ëmb, uuf ko ci geneen wàll. Ñaar nag bokkoon nanu ci yëngu-yëngu yi gënoon a siw ci yooyu, ñooy:
Mbootaayug Slaaf gi[Soppi]
Gii mbootaay, walla yëngu-yëngug slaaf gii, li ko taxoon a jug mooy xettali askanu slaaf wi jële ko ci àtteg imbraatóor gu Otris gi, ak sos réewum slaaf mu ëmb mbooleem slaaf yi dëkke ci Balkaan ak salaaf yi dëkke ci Penku Tugal. Mbootaay gii nag daan na jot ag jàpple mu tukke ci Riisi gu slaaf gi, loolu taxoon na ba ag reeroo gu mag am ci diggante Otris ak Riisi gu Xaysar gi.
Lëj-lëji àdduna bi[Soppi]
Ay lëj-lëj yu fasu yu àdduna bi sosu nañu, bokk it bu baax ci li fi taal xareb àdduna bu njëkk bi. Lëj-lëj yii it li leen jur day dellu ca reeroo ya amoon ca diggante réew yu mag ya ngir seen gëpplanteg canc gi, ak ngir màggug xeetu ci Tugal, ak ngir fipp gi askan yi fippoon ngir jot seenug tembte ak gore. Ñu tudd ci yi ëpp solo ci lëj-lëj yooyu:
Lëj-lëju Maraakes[Soppi]
Faraas yàgg naa waaj ak a naal ngir teg loxo Maxreb gu sori gi (Maraakes), moom nag Maraakes dafa yoroon ag tembam lu yàgg, te booba Tuniusi ak Alseeri, Faraas a ngi leen tegoon loxo, yilif leen cig canc. Ci noonu Faraas lijjanteek Brëtaañ seen reeroo gi nekkoon seen diggante, ca dëppoog cofeel ga ca atum 1904, Faraas daal di bokki ca ndaje ma ñu njëkk a def ca dun bu wert ba ca atum 1906 ca Espaañ ngir lijjanti lëj-lëju Maraakes bi.
Saxal ya juddoo ca ndaje ma nag njariñul Faraas la gënoon a nekk, ndax réew ya fa daje woon dañoo dëppoo woon ci nangul Maraakes ag tembam waaye feetale Faraas wàllug kaaraange ga ak sàmm njabootug Tugal ga fa nekkoon. Faraas nag jariñu na bu baax ci dénk gi ñu ko dénk kaaraange ga, ndax ba ay yëngu-yëngu amee ca Faas ga nekoon péey ba, da faa daal di woon yabal ay dooley xare yu Faraas ngir ne da ciy aar jàmburi Tugal ya fa nekkoon. Loolu moo merloo woon Almaañ, mi àndoon ak buurub Maraakes, daal di ne woon fàww Maraakes jot cig tembam, ngir naqaral Faraas. Almaañ daal di yabal ag gaal gu mag ca waaxub Agadiir ngir aar ag njabootam, ak ñaxtoo ci yabal gi Faraas yabaloon am mbooloom xare ca Faas ci atum 1911 ngir teg ko loxo. Ñu defaat am ndaje ca dun bu wert ba ca Espaañ ci atum 1911g, ngir lijjanti xuloob Faraas-Almaañ bi, la fa juddoo di: jox Almaañ ay moomeel ca Kongóog Faraas ga, bu ko defee Almaañ nangul Faraas nekk gi Maraakes nekk ci ron kaaraangeem, ñu daal di def Tanja muy ab waax bu àdduna bépp, daal di doxal nag politigu ubbi buntub Maraakes ci kanamu yaxantug àdduna bi.
Lëj-lëju Balkaan[Soppi]
Otris daa boole woon ci boppam ñaari gox yii di Bosni ak Hersogowin atum 1908g, te ñoom ñaar ñi ngi bokkoon ci diiwaani reewum Usmaan mi ci Balkaan. Reewum Usmaan mi ca jamono jooja dafa nekkoon di dund ci jawwi yong , mooy yong gi ñoñ bennoo ñi defoon atum 1908g. Serbi nag (moom ag wàll la ci yogoslaafi ci jamono jii nu nekk) daal di ñaxtu loolu ak Rusi gu Xaysar gi ko daan jàpple (moom Serbi). Almaañ jug moom jàpple Otris ci jëfam jooju. Loolu nag bokk na ci li gën a dolli tangoor wi ca daanaka-dun bu Balkaan ba.
Lëj-lëju Maseduwaan[Soppi]
Ab xare tàkkoon na ci diggante Reewum Usmaan mi ak Gres, Bulgari ak Serbi ci Maseduwaan, ñoom ay reewi Balkaan lanu. Li ko waraloon nag mooy Bulgari, Gres ak Serbi danu doon defi pexe ngir roccee Maseduwaan ci Reewum Usmaan mi, te seddoo ko ci seen biir. Bi nu dàqee Reewum Usmaan mi ca xare ba ba noppi, danoo reeroo woon ci ci seen biir ci nu nu koy seddoo. Serbi moom daa bëggoon a jot ci Albani, waaye ñu xañ ko ko, ndaxte Otris daa taxawoon temb ci nu jox Albani ag tembam. Loolu waral leneen coow amati ci Balkaan ci diggante Serbi, Otris ak Rusi ak ñeneen.
Lëj-lëju Tripoli[Soppi]
Itaali jariñu na ci am soxla gi Reewum Usmaan mi amoon soxla ak lu ko doy, ca xareem ba ca Balkaan, bu ko defee mu song ko ca Tripoli gu soww ga, atum 1911g, daal di nangu Libi, teg ko loxo atum 1912g, ginnaaw bi mu lijjantee ba Fraans ak Britani genn ci, te noppi ci.
Sabab yu jonjoo yi[Soppi]
Noonoo gi taroon na jëm ci Slaaf yi ci Balkaan, looloo waraloon ñoom Slaaf yi juggoon taxawal ag mbootaay gu làqu ngir xeex loolu, Serbi jàpple leen ci ak Riisi gu Xaysar gi. Ab dongab Slaaf yong na Arshidog Fransis Ferninand, mi nekkoon wuutlaayu Otris ak soxnaam, ca 28 suwe 1914g, ca dëkkub Sarayevo bi nekkoon peeyub Bosni, ci tukkib nemmeeku bu mu fa doon def. Otris daal di gaaw jariñoo xew-xew bii, daal di yonnee Serbi ag xupp ca bisub 22 sulye 1914g, gu làmboo fukki sart ak benn, bokk na ci yi ëppoon solo ci sart yooyu: raxas goornamaab Serbi bi ak dooley xareem ji ci mbooleem ku bokk ci kureel yiy kontar Otris, te may Otris mu defal boppam raxas gii, te tëj yëglekaay yi ak këri tas-xibaar yi noonu Otris, ak boole Otris ci gëstu ñi def yong googu ak àtte leen. Ak yeneen sart yu tar yu tax Serbi jortu ne kii daal daa fas yeenee dugg ciy mbiri biiram. Ba noppi Otris joxati Serbi diirub ñeen-fukki waxtook juroom ñatt, ne ko mooy àpp bi nga xam ne waru koo weesu te tontuwul, waaye Serbi moom tontuwul .
Jibalug xare bi[Soppi]
Otris taal na xare bi ci kaw Serbi, ci 28 sulye 1914g . Bi loolu amee Rusi moom itam jug song Otris ngir jàpple Serbi, loolu it jurati Almaañ jug – cig wàllam – jafal ab xare ci kaw Rusi ak ci kaw Serbi. Fraans duggsi ci, ci wetu Rusi miy reew miy xaritam, nadx moom la defal ag tapoo, daal di jibal ab xare ci kaw Almaañ ak Otris. Britani tam it xuus xare bi kontar ñaari reewi digg yi nga xam ne Reewum Usmaan mi mujj na àndseek ñoom ci xeex bi. Siin it ak Japon mujj nanu duggsi ci xare bi ci wetu reewi dëppoo gi. Itaali it dugg-si ci kontar reewi digg yi, atum 1915g, te kat bu njëkk da doon seetan rekk, feetewutoonn fenn. Britani nag nekkoon na di fasante ak Itaali kollareg sekkare. Kollare gi nag li mu doon yaxal mooy Itaali jox ko suufus Dalmaas bu xare bi jeexee. Amerig dikk moom itam, dugg-si ci xare bi ci wetu reewi dëppoo yi, daal di genn ca beroom ga mu defoon ca goxub Amerig ba. Duggsi gi mu duggsi woon ci xeex bi nag lu am solo la woon, ndax moo ko soppi bu baax, ngir doole ak jumtukaay yi mu indil reewi dëppoo yi ak alal.
Lefum xare bi[Soppi]
Jë bu sòww bi ëmboon Fraans ak Beljig, mooy barabu xeex bi ëppoon solo ci xare bi ci diggante 1914 – 1915g, boobu diggante mooy bi gën a tar ci xeex bi. ndaxte dooley reewi digg yi jot nanoo putuxlu ci reewum Beljig mi ak wàllug penku gi ci Fraans, ak li reewi dëppoo yi di jàmmaarlo lepp ak a xeex ngir loolu bañ a am. Lii nag bokk na ci ndam yi ëpp solo, yi reewi digg yi def ci jëwub sòww bi. Waaye reewi dëppoo yi jot nanoo taxawal jëm kanam gi Almaañ ak Otris doon def, ba daanaka àgg ca bunti Paris, ci xeexub njàmbaar bi nu doon def ngir aaru. Ñaari wàll yi nag xeex nanu ay xeex yu tar, yi ci gën a siw mooy bu Marn bu njëkk bi ci sulye atum 1914g.
Bu dee nag ci jë bu penku bi, xare bi moom foofa ci diggante Rusi ak Otris la nekkoon. Barabub xeex ba di woon Poloñ ak Balkaan. Xeex bi amoon ci penku bi nag xawoon na a woyofal tuuti yan bu diis bi nu tegoon ci ndòddum reewi dëppoo yi ci sòwwu bi, ndax reewi digg yi danoo mananul woon a ñàkk a dolli seen soldaar sa nekkoon ca penku ba di xeex ak Rusi. Foofa tam ca penku ba lanu gëne woon aw demiin ca sòww ba, ndax jot nanu fa a nangoo wàll gi Rusi moom ci Poloñ ak Litwaani.
Ay xeex am ca diggante Reewum Usmaan mi ak Britani ca Iraag ak Palastin. Ca la Britani tege loxo ñaari reew yii. Reewum Fraans it nangu Siri ak Libaa.
Bu dee ci geej gi moom, xeex bi mi ngi doon ame ci nuuraakon yi nga xam ne Almaañ da leen daa joyal ci gaali reewi dëppoo gi. Mbooloom gaalum Britani mi nag moo kawe woon ci xareb geej gi. Xareb Gitland bu geej bi amoon atum 1916g, bokkoon na ci xeexi geej yi gën a rëy ci xare bi, nga xam ne Amaañ ak Britani ñepp ñàkke nanu ci lu dul jeex ciy nit ak jumtukaay.
Atum 1917g, bokk na ci at yi gën a tar ci ati xare bii, ci la Rusi genne ci xare bi, ca kollareg Litofski ga ca 27 desambar 1917g , ci ginaaw bi fippug Balsafi gi amee. Romani topp ca moom mi sukkandiku woon ci xare bi ci Rusi, moom itam ag gennam mi ngi jaare ci kollare ga nu defoon ca Boxarest. Ca at mooma tam la Diiwaani Amerig yu Bennoo yi ñoom it duggsi ci xare bi ànd ak reewi dëppoo yi. Loolu nag feeñ bu baax ci doxiinu xare bi, ndaxte Amerig moom jàpplee woon na bu baax ci wàllug xare ak koom-koom, loolu nag di woon lu sonnal reewi digg yi. Ca at mooma tam la jë bu Usmaan bi it nërméelu. Ci la jë bu Otris it daanu. Ay yëngu-yëngu aki coow yu ay ligeeykat am ca Almaañ. Ca mooma at it la Woodrow Wilson defoon fukk ak ñeenti poñam ya doon woote ñu taxawal xare bi te bàyyi askan yi ñu def li nuy wax (autodétermination) muy tànnal seen bopp mujj gi nu gis ne moo gën ci ñoom.
Atum 1918g nag mooy atum ndam li ñeel reewi dëppoo yi, waaye it mu nërmeelu ñeel reewi digg yi, ndax imbraatoorug Otris ak gu Almaañ yépp daanu nanu, Imbraatoorug Usmaan gi it ñàkk mbooleem diiwaanam yi mu amoon ci bitib Asi gu ndaw gi, nguurug Bulgari daanu, ci noonu askani reewi digg bi daal sàkku wéerum ngànnaay ci ni ko poñi Wilson yi doon sàkkoo. Bi reewi digg yi demee ba lòtt ci wàllug aaru, te manatunoo dékkooti xare bi, lanu wommatu . Bu ko defee Bulgari xaatim ag wéer ngànnaay ak reewi dëppoo yi ci 30 satumbar 1917, Turki topp ci, ci mujjug oktoobar atum 1918, ak Otris ci 3 nowambar 1918, ak Almaañ ci benn fanu nowambar 1918g.
Lijjanti yi ci ginaaw xare bi[Soppi]
Reew yi am ndam ci xare bi defoon nanu am ndajem juboo ca Paris, peeyub Fraans, li ko waraloon nag mooy gëstu nan lanu war a def ci adduna bi ginaaw bi xare bi jàllee. Moomu ndaje nag Clemenceau moo ko jiite woon, njiilul jëwrin lu Fraans li, bu ko defee, ñu defe ndaje ma ca njéndul Varsaay la, di dëkk bu nekk ca wetu Paris. Diiwaani Amerig yu Bennoo yi Wilson teewal ko, Britani Luwid George njiitul jëwrin la nekkal ko fa, Fraans Clemenceau miy njiitul jëwrin ya moom itam wuutu ko fa ak Itaali ci teewaayu Orlando njiitul jëwrinam, reew yii amoon nanu xejj gu mag ci ndaje mi, rawati na ñatti reew yii di Amerig, Britani ak Faraas.
Ndajem juboo mii ay saxalam ballewunu ci déggoo ak waxtaan wu reew yi gañe def ak yi nu gañe, waaye kay reew yi gañe danoo teg seeni sart ci kaw reew yi nu gañe cig sañ-bañ. Kollare ga nu fase woon ca Versailles atum 1919g te xaatimoon ko ak Almaañ, bokk na ci kollare yi ëpp solo te juddoo ci ndajem juboo mi. Moom kollare googu dafa yaxaloon lii: Delloo Fraans Alsaas ak Loren, ak delloo Danmark wàllug bëj-gànnaar gi ci goxub Sholswig, bu ko defee Poloñ moom jot ci suuf su bari ci Almaañ ak yoon wu yaatoo ñeen-fukki miil, wu romb ci biir diiwaanub Brusiya gi nekk ci Almaañ, bu ko defee tàqale kook yeneen suufi Almaañ yi. Ci noonu ñu def waaxub Danseg bu Almaañ bi muy waax bu nu jagleel reewum Poloñ mi nga xam ne taxawalaat nanu ko ci ginaaw xare bi. Nu jëlati ci Almaañ diiwaanu Sodit jox ko Cekoslawaki, mi nga xam ne mi ngi sosu woon ci ginaaw xare bi, ñu jëlati ci Almaañ waaxub Mamel jox ko Lituwani. Bu ko defee Almaañ ñàkk mbooleem sancoom yi. Ba noppi nu ga ko ci mu yamale ay soldaaram ci teemeeri junni. Nu neenal fa duggum coldaarum gu sañ-bañ, dindi mbooleem tata yi wëroon kanaalub Kyel ak goxub Rayn. Nu tàmbli woon a def fuglu gu tar ci ligeeywaayu ngànnaay yi ak jumtukaay yi ci aju. Ñu nangoo woon ci Almaañ it mbooleem ay nuuraakonam aki gaali xareem aki fafalnaawam ak lu ëpp ci ay gaali yaxantoom, ci noonu Fraans nangooti diiwaanu Saar ( di xuru dexug Rayn gi) di barab bu naat ci ay mbell, mu nangu ko nag diir bu tollu ci fukki at ak juroom. Ñu daal di teg Almaañ nag ag alamaanug xare ak alal ju mu war a fay ju bari ju tollu ci (6,600,000,000) yu Sterlin, ak doonte Almaañ fayu ci ci diggante 1924 – 1930g lu dul lim boobu rekk.
Imbraatoorug Otris gi nag moom, ndaje ma daa daal di jeexal nguurug njabootug Habsborg ga fa nekkoon, daal di taxawal ciy màbbiitam ay àtte yu bari, ñooy: Pencum Otris ak Hongri ak pencum Cekoslawaki, ñu jëlati wàllam ya nekk ca Balkaan boole ko ca reewum Yogoslawi mi sosu ci ginaaw xare bi. Bu dee Reewum Usmaan mi moom dafa ñàkkoon mbooleem moomeelam yi mu amoon ci Asi ak Afrig, deseetutoon lu dul moomeelam yi mu amoon ci Asi gu ndaw gi, ñu daal di ko def muy leegi pencum Turki wuuteek lool reewum Usmaan mu mag ma nu xamoon, loolu di woon ci 29/10/1923g, ginaaw bi Mustafa Kamaal Atatork (1880 – 1930g ) neenalee nosteg saltana ga fa amoon atum 1923g, ak gu xalifa ga atum 1924g.
Ndaje mi nag sos na fi ay reew yu yees yu bari ci Balkaan, mu ci mel ne mom Yogoslawi mi jële won ay suufam ci reewum Serbi mi ak yenn ci goxi Balkaan yi bokkoon ci moomeelug imbraatuurug Otris gi, bu ko defee nu sosaat reewum Poloñ mi ak Brusiya. Reewum Cekoslaafi moom itam taxawe ci ñaari xeet yii di Slaaf ak Cek, reewum Hongri tam sosu, Finland, Stwaani, Lituwani ak Latfiya reew yii yepp jug di dëgëral seeni nekktey politig, te bu njëkk danoo nekkoon ci ron teg loxo gu Almaañ, ci ginaaw bi Rusi gennee ci xare bi atum 1917g, daal di fas kollareg Litofski gi ak reewi digg yi. Lii moo jeexal àtte gi njabootub Romanof gi doon àtte Rusi.
Ñu daal di jël nag yenn reew yi teg leen ci ron ag feetale: Iraak, Penkub Urdun (Jordanie) ak Palastin ñu teg leen ci ron feetale gu Britani atum 1920g, Siri ak Libaa ñoom ñu teg leen ci ron feetale gu Fraans atum 1920g. Ndajem Paris ma nag saxaloon na feetale gii te xaatimoon ko.
Ñu daal di sos Kureelu xeet yi (League of Nations) teg ko ci poñub fukk ak ñeent bi ci dali Wilson yi doon woote ag ñoŋal jàmm ci adduna bi ak tee xare amati fi ak dëgëral dimblante ci reewi adduna bi.
Nii daal la xareb adduna bu njëkk bi jeexe ginaaw bi mu sonnalee adduna bi bepp, sotti ko sawaraam si ak alkandeem li. Ray nanu ci lu jege juroom ñatti milyoŋi nit , gaañ ca lu jege ñaar-fukki milyoŋ. Waxuma la nag ñi faatoo ca xiif bu metti ba’ak tawat ja xare ba waraloon.
Gongikuwaay[Soppi]
Téere taariix bu bees bi te jamonoo bu Abdu Xaadir KEBE


c: text/html

text: 1Ngam maan miy Pawlu mi nit yey leknimin a kultuma yèk Yeesu Kristu ngam wun, un nit ây èege nà yèk Fay gi, mi waarre Fay ngam hak wun. 2Takundi, un un rage yèk tèem mum yey hîim Fay a mbâr wàa, ha mi tèe ngam wun. 3Ni lònum jày cèngninim dànda wàa fûurriya, kà yey ɗàamifa dun kèta càa gi. 4Un janggirre go yèk maan, kpàa gun kpàa ɓaysum jàk cèngnum mum a yèk Yeesu Kristu tâage nà fûurriya gi. 5Mgbàr kana yèk fûurriya gi ti tâa cèngnumya a gin nit ây ba, kà yey lòni Fay kòsòng ni Jungci wàa da nit tèerra ây ni nit lònum ây, tâage nit della ta wàa gi. 6E rri yey jày gàa yèk yey tâage nà fûurriya gi: A gin Yeesu Kristu ni Yèk Kawrra, a nit ây èege nà yèk Fay aw 'mèmsi ni ni-Yude ây a jàk koyrra yey hîi Fay gi, aw dii isi kpolo, aw 'mèmsi ni aw a yèk mòonjum kàn. 7Mi nit tèerra tèem ɗi a sakta Yèk Kâwrra ngam mbâr Fay, hîigim a tèerra ni mbinum wàa gi. 8Miy nit yey hòmge luurra a tîim nit della ta wàa di Fay pî, mi kpàa mbâr wàa ha mi sak yèk gbaarra mbâr Kristu da nit ây èege yèk Fay, 9ha mi cèngnini daw da nit ây pî jày tâage dànda Fay fûurriya, fûuge diga ɗaarra jày pî a gin Fay Tooy mbangsum jày pî, 10ngam ha kòsòng a nit kimjum ây aw cèngnini daw jàk kana 'nang 'nang a còycum Fay da tiɗàm kpees ây, ni jàk mbinum ây a faktiturum. 11Diga ɗaarra jày pî Fay yiɗige kà yey a dànda wàa, de tèe jàk maan ni Yeesu Kristu Nitcoorra worro. 12Ot goosu go di Yeesu Kristu gi, kpàa got kpàa lekta a gin Fay ni dànda tinîir worro pî, tolnji cen. 13Hû go mi waanurre, èfin tinîiri yèk 'màar mum riimi ngam wun gi, 'maa ge 'maara dun jàk 'mita. 14Ngam maan mi gbâygirre a ɗàm kpees Tooy Bèl. 15A ni-gbaa ây pî a faktiturum ni deesi aw kpàa nîiri a gin wàa. 16Mi waawrre, ngam e kpèwsunu tinîiri ni Jungci wàa a gbaarra 'mita wàa, 17ha a goosum wun Kristu e tâa a mîis tinîir wun, ha un tâa gaktiya, rîirriya a yiide. 18Mi waawrre di Tooy Ɓèl, ngam un kpàa cèngnum ni nit della ta wàa pî jày tâage kpàklum, ni yâkta, ni yengda, ni 'mita a yiide Kristu gi, 19ha un cèngni mbâra yiide wàa hòmge cèngnum koo jàk hâ pî, ngam un mûuni ni jày mûuge a gin Fay pî. 20Fay tâage ni mbinum e mbir jày hòmge dèy di jày waana, koo di jày dànna gi pî, ge mbir ni kpèw kpèw tèe a tîim worro gi, 21e tâa ni 'mita a gin nit kimjum ây ni gin Yeesu Kristu, koo ningàa tâam timgbàri ha tâam timgbàri! Amen.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Polineesi
Polineesi benn la ci diwaan yi ñu seddatlee goxu Oseyaani.
Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi sax mooy la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi Polineesi box. Diwaan bi dafa am meloow ñettkoñ
Baatu Poloneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Melaneesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di πoλύς (bari) ak vnσoς (dun), maanaam dun yu bari.
Diwaan bi ay dun yu baree fi ne, man nan cee lim:


text: 1Wë dee sëmbë, mi Paulosu ta manda gaan odi da unu e. Nöö mi ta mbei di pampia aki da un dee sëmbë dee ta biibi a Masa Jesosi liba ta miti makandi a dee köndëköndë u di pisiwata u Galasia dë. Fa mi dë aki, mi da wan u dee tjabukama u Masa Jesosi de ta kai apösutu e. Nöö na libisëmbë buta mi sö. Na de manda mi tu. Ma Jesosi Keesitu ku hën Tata di bi weki ën a dëdë buta mi. Nöö fa mi ta manda di biifi da unu aki, nöö mi ku dee oto biibima u Masa Jesosi dee mi ku de dë aki, sö u tuu ta mandëën. 3Nöö u Tata Masa Gadu ku Masa Jesosi Keesitu musu dë ku unu e, ta heepi unu ku de bunuhati. De musu mbei hati fuunu dë bööböö. 4Fa Masa Jesosi sai dë, dee sëmbë, nöö hën wë hopo ën seei paka di paima da u fu dee hogidu fuu hedi e. Nöö a du ën faa sa puu u a dee hogi libi basu u di ten u dë aki. Sö wë u Tata Masa Gadu bi kë kaa. 5Nöö fa a sai dë a musu abi gafa ku nëbai fu teego. A tan sö. 6Wë dee sëmbë, di soni aki sö, a foondo mi tumisi e. Ma bi mëni sö fu unu taa un bi o bia sö hesi kumutu a di Sëmbë di bi kai unu ku ën bunuhati ko nëën. Wë biga ku ën bunuhati a bi manda ˻Jesosi˼ Keesitu ko jabi pasi da unu fuun sa ko sëmbë fëën. ˻Hën wë da di Buka di u konda da unu.˼ Nöö hën wë un kë disa di bumbuu soni naandë go ta piki dee sösö buka dee oto sëmbë ta konda da unu naandë taa Gadu buka, ma na Gadu buka seei de dë. Wë biga Gadu aambi oto pei Buka möönsö ˻möön leki di u konda da unu. Ma fu di un ta haika dee oto sëmbë˼, hën wë i si ta buuja unu sö teefa wan saandi un ta du möön. 8˻Nöö mi taki e, dee sëmbë, di Buka di i si u bi tja ko da unu dë, nöö hën nöö da di tuutuu wan e. Hën nöö un musu piki.˼ Ee u seei toona ko a unu baka ko da unu wan oto buka, nöö wan musu piki e. Ee wan basia u Masa Gadu Köndë seei bazia ko a unu dë ko da unu wan oto buka möön leki di u bi konda da unu kaa, nöö Masa Gadu musu sibëën fu nöömö e! ˻Biga di Buka u Gadu hën a ta poi.˼ 9Mi toona taki ën wan pasi möön leti kumafa i si u bi taki ën kaa, taa ee wan sëmbë a unu dë ta konda wan oto buka da unu möön leki di un bi jei a u kaa, nöö di siba u Gadu musu kisi ën fu nöömö e. 10Wë di fan mi fan aki, unfa un mëni fëën, dee sëmbë? Mi fan ën faa kai ku libisëmbë ö, naa faa kai ku Gadu? Fa u dë aki, un ninga taa mi ta suku gafa a libisëmbë eti ö? Wë nönö e baa. Biga ee mi ta suku gafa a libisëmbë eti, nöö hën da ma dë wan futuboi u ˻Jesosi˼ Keesitu. 11Be mi taki da unu e, dee sëmbë u mi dë, taa di Buka di i si mi bi tja ko konda da unu dë, nöö na libisëmbë abi ën e. 12Biga na a libisëmbë a kumutu, nöö na libisëmbë lei mi ën tu. Ma Jesosi Keesitu hënseei wë ko a mi ko lei mi ën sö. 13Biga fa un sai dë, nöö un bi musu jei sö u mi taa a fesi mi bi ta biinga ku hii dee guwenti fuu Isaëli sëmbë tuu, kumafa u bi lei a dee gaan sëmbë fuu. Mi bi dë a sömëni u dee pei u mi fesi a dee soni naandë. ˻Biga mi bi mëni taa fa mi ta hoi dee Isaëli wëti dë, nöö hën di soni dë Gadu bi kë ufö a o limbo fesi da mi.˼ Nöö hën wë mbei mi bi ta sitaafu dee biibima u Masa Jesosi gaanfa seei ˻fu di de an dë ku dee wëti dë möön˼. Ma hii fu di dë, nöö hën di keiki u Gadu wë mi bi ta biinga u kaba a sösö sö e. Ma bi sabi seei. 15Ma fa i si mi bi ta du dë seei, Gadu bi a' bunuhati u mi o. Biga gaanduwe a fesi bifö de pai mi, nöö a bi tei mi kaa fu mi ko sëmbë fëën a bakaten. 16Nöö hën wë u dë teefa di juu dou, hën a mbei mi ko sabi Jesosi di Mii fëën, fu mi sa ta tja di Buka fëën awaa ta konda da dee sëmbë dee an dë Isaëli sëmbë. Wë nöö fa i si a bi ko a mi naandë, nöö ma bi go a na wan libisëmbë go hakisi ee andi u mi musu du möönsö e. 17Na a dee Tjabukama u Masa Jesosi de ta kai apösutu, dee dë a Jelusalen, seei mi bi go. Fa de bi dë tjabukama ufö mi seei, ma töku ma bi go a de. Ma mi hopo u mi wante, mi wanwan, hën mi go u mi te na Alabia a di sabana köndë dë. ˻Wë nöö fa mi ta taki ën aki sö, hën da libisëmbë lei mi di buka nö?˼ Nöö di mi kumutu na Alabia naandë, hën mi toona go a Damasikusi baka ˻ka mi bi kumutu˼. 18Nöö hën mi tan dii jaa naandë. Nöö hën mi toona kumutu a Damasikusi go a Jelusalen go haika Petuisi, be mi ku ën mbei guwenti awaa. Nöö hën mi dë ku ën a Jelusalen dë teni-a-feifi daka ufö mi kumutu dë. 19Ma nöö fa i si mi bi go dë seei, ma si dee oto Tjabukama u Masa Jesosi möönsö e, ma di baaa u Jesosi de ta kai Jakobosi hën nöö mi bi si dë. 20Nöö fa mi ta fan aki, Masa Gadu seei sabi taa na soni mi ta mindi e. Tuutuu soni mi ta taki. 21Nöö hën di mi kumutu a Jelusalen naandë, hën mi go ta waka a dee köndëköndë u Silia ku Silisia ta konda di Buka u Masa Jesosi Keesitu ta lontu. 22Ma dee oto biibima fëën dee ta miti makandi a dee köndëköndë u Judea, nöö deseei an bi si mi sabi eti e. 23Ma de ta jei soni u mi nöö taa di sëmbë di bi ta sitaafu de a fesi ta kii, nöö hën wë bia ko biibi te a tei di Buka u Masa Jesosi ta tja ta paaja, di hënseei bi ta biinga u tapa. 24Nöö di de ko jei sö, hën de ta wai seei ta gafa Masa Gadu fu mi hedi.


text: 1Tsa quiñan um chu'hui cha' tsu'hue 'in um scasca um. 2A jlya ti' um taa um se'en quinu jun nu nda'an ti, si'yana ntsu'hui nu mdaa na'an 'in se'en nguinu angujle, siya' a ngujlyo ti' tucui ca lca can'. 3Quia yu'hui ti' um 'in nu ntsu'hui na'an chcuan, lo' cu'ni um cunta si'yana tsatlyu ntsu'hui um lo'o can', ticui' cuaña'an lo'o nu nxitijin ne' 'in nu ti'i, cu'ni um cunta si'yana lo'o um ndijin um nu ti'i. 4Cunan um ña'an cu'ni co'o um 'in um luhui ti lo'o nten 'in um, una nu nguiten yu'hui lo'o scasca ne' cuna'an, Ndiose cu'ni ñi xñan bsya 'in can'. 5A taa um ya' ca lca tiquee um lo'o cha' cuilyiya', lo' qui'ya tu'hui ti' um lo'o tsa na nu ndi'in 'in um, si'yana ndeña'an juin Ndiose: —A siya' xnun 'in um cuati ña'an, lo' ñi a cula yaan' 'in um—. 6Can' cha' tca chcui' na lo'o nu nchgaa lca tiquee na: —Ñi X'nan na nda yaa' ñi ñan, lo' a xicutsen tin' lo'o ti'i nu tca cu'ni nten lo'on— 7Quia yu'hui ti' um 'in tsalca nu ntsu'hui cunta 'in um ni' lyaa, yu nu ycui' cha' 'in Ndiose lo'o um, xñi um cunta chendyu nu mdu'hui yu lo' chcui ncha'an um cha' nu ya qui'an ti' yu. 8Jesucristo scaña'an ti ñi nchgaa xaa: Tsaan lca, cua' ñii, lo' cui' ñi tsala xaa. 9A taa um ya' caja nu cuñilyi'o 'in um lo'o scasca cha' nu a nchcua ta'a lo'o cha' nu 'in Ndiose. Lyee la ntsu'hui lyoo nu su'hua loo um cha' tsu'hue 'in ñi lo' si'i nu chcui ncha'an um scasca loo cha' si'ya cha' nchcu, nu a sca cha' tsu'hue jui 'in ne' lo'o. 10Nare' ndon sca se'en n'ni tnu na 'in Ndiose la ni' cuaan, lo' yu nu ti' nguia ncha'an cha' 'in te' na'an can', a tca cu yu na nu nducua can'. 11Lo' si'ya qui'ya 'in nten quichen, yten lo'o yu tne 'ni se'en nu luhui lati 'in Ndiose, una cunan' 'ni can' ndiquin ti'in yu 'in na nde tu'hua quichen. 12Cui' cuaña'an Jesús mdijin ñi nu ti'i nde tu'hua quichen, si'yana suhui ñi 'in nten lo'o tne ñi. 13Can' cha' lo'o nare' tyi'o na nde tu'hua quichen lo' quia nan na 'in ñi, lo' ca sca cha' ti 'in na lo'o ti'i nu mdijin ñi. 14Si'yana loo chendyu re a la quija lyoo sca quichen se'en tyi'in na tsala xaa, cui' ca nu nta na sca quichen nu taa Ndiose 'in na tiyaa xaa. 15Can' cha' si'ya Jesús, cu'ni tnu na 'in Ndiose nchgaa xaa, taa na sca lcuan 'in ñi lo'o ña'an nu cula lo'o na 'in ñi, lo'o cha' nu chcui' na taa na loo ñi. 16A nchca cha' cula' ti' na cu'ni na tsu'hue, lo' ta yaa' ta'a na scasca na, si'yana ticui' sca lcuan nu ndyu'hui cuiya' ti' Ndiose ca lca na. 17A cunta ca ja'an um 'in scasca yu nu ntsu'hui cunta 'in um se'en ndiyo' ti'in um, lo' tucua um tñan cha' nu nchcui' yu si'yana cui' yu ntsu'hui yuhue ti' yu 'in um lo'o tso' nu 'in Ndiose, ñi nu ntsu'hui cha' tyaa yu cunta 'in um tiyaa xaa, ña'an ca si'yana cu'ni yu tñan ndon ti' yu, si'yana a sca cha' tsu'hue ljyaan 'in um cha' ta lu'un ti' yu. 18Jñan um 'in Ndiose si'ya cha' 'in hua, jlyo ti' hua si'yana luhui cha' tiyaa 'in hua, lo' nducua tloo hua tyi'o tsu'hue nchgaa tñan nu cu'ni hua. 19Jñan cha' tsu'hue 'in um si'yana nde lyee la jñan um 'in Ndiose, si'yana taa ñi cha' cuiya' xitucuin se'en ndi'in um nu ndla la. Xa msla' ta'a jun 20Ndiose, ñi nu n'ni cha' nxitñan' cusya 'in na, ñi nu m'ni cha' mdyiqui'o Ñi X'nan na Jesucristo, ñi nu ndon loo lati nu ntsu'hui cunta 'in nu cua' ngulohui Ndiose, si'ya tne ñi m'ni Ndiose cha' nguinu scua tla cha' nu cua' mdi'in tyaa ñi, 21lo' cu'ni ñi cha' ca chcui cha' tiyaa 'in um si'yana tca cu'ni um cha' nu nchca ti' ñi, lo' si'ya Jesucristo cu'ni Ndiose cha' ca lca tiquee um lo'o cha' nu ndyu'hui cuiya' ti' ñi, scati 'in ñi ntsu'hui cha' cu'ni tnu na tsala xaa. Amen. 22Mjñan cha' tsu'hue 'in um, 'un jun ta'a na, si'yana cuan xu'hue um cha' nu ycuin' lo'o tsa chin' cha' nu ngua'an re. 23Quitsan' 'in um si'yana yu ta'a na Timoteo cua' mdyi'o yu na'an chcuan, lo' cha' quila yu ndla la se'en ndi'in, lo'o yu ta'a tsa'an se'en ndi'in um. 24Chcui' cha' um 'in nchgaa yu nu ntsu'hui cunta 'in um tñan loon, tsatlyu lo'o nchgaa la ña'an jun ta'a na. Ticui' cuaña'an jun ta'a na Italia nchcui' cha' jun 'in um. 25Cha' tsu'hue 'in Ndiose quinu lo'o um tsala xaa. Amen.


text: 1Na ornu bded de nu nde' na, orze' Jesuuz gusam de gyedz, gal nu de ranch. Orze' pshaal mi de riidz nu sac ni gyel gubier ni Ñgyoozh. Nunu de trocyup de aposht gusa nu dey mi. 2Nunu ni' la be de biñ mñaa gusa num mi. Lat ze' ri Li nu bruu tub gyedz nu la Magadán. Jesuuz bloo chum gagy nuras lo mi ze'. 3Nunu ni' zi'l ri Wan, mñaa Cuza. Cuza yu ze' yu nu riib ic asunt ni Herodes. Nunu ri ga' Susan lat ze', gal nu zañ zir biñ mñaa. Orze' de biñ mñaa ze' rlocyuub dem Jesuuz, gal nu de yu nu rsya' lom. Rlocyuub dem Jesuuz nu nac de coz nu rad ni dem. 4Tona' la zañ mbecy bruu dey ledz yu za dey lo Jesuuz. Orze' tona' la mbecy zigy byatublaazh dey lom. Orze' brugyi' rniim nu riidz tiily. Orze' nam: 5―Tub mbecy bruuy zay za nuuz yu mbigy. Lat nu rtich yu de mbigy ze', yu'ñ bet lag ñi ru' gyernez. Orze' mbecy bded yu bzuub gyi'y tooñ. Nunu bru'ña chigyiñ bdow ma ñii. 6Ze' yu' ga'ñ bet lag ñi lo yu las ru' nu ri gyita' par nañ. Orze' ornu briib ñi na, orze' guwach ñi, gun a̱' lyup lo yu. 7Ze' yu' ga'ñ bet lag ñi lat gyech. Orze' gyech tublaazh la guuly ñi nu de ya mni ze'. Orze' pcyiig ñi de ya mni ze'. 8Ze' yu' ga'ñ bet lag ñi lo yu nap. Briib ñi nunu guuly ñi. Orze' tona' la cosech nap briic ñi. Gashtal tub gaynal mbigy briic tub ga mbigy nu bdunuuz ―nam. Orze' na ga'm: ―¡Mbecy nu zub gyidag rlagy ñi gyicy yu nu gyet lag yu cuen! ―nam. 9Orze' de yu nu rsya' lom bdugyi' dey lom lac yaruu de riidz tiily ze'. 10Gaze' nu nam rab mi dey: ―Ñgyoozh briic mi nu gad lagy de ru de coz ni gyel gubier nim, de coz nu wagad lagy mbecy gulas. Ze' de' zir mbecy ya̱ shaala̱ lo dey nu riidz tiily. Gun orze' mas zac dey, tees wayu' loy, nunu mas gyeñ dey, tees wayet lag dey cuen ―nam. 11Orze' nam: ―Orze' na ya̱ ne̱e̱ lo der lac yaruu de riidz tiily ze'. Orze' de mbigy ze' nañ gal na riidz ni Ñgyoozh. 12Orze' de mbigy nu bet lag ru' gyernez, nde' nañ gal nu na mbecy nu reñ de riidz ni gyel gubier ni Ñgyoozh. Rnii mbecy riidz ze' lo dey, tees orze' dru'ña nuras rbooy de riidz ze' nañ lardoo dey, gun orze' cue' nu cheña lagy dey niñ. Orze' cue' nu gruu mbañ dey. 13Ze' mbigy nu bet lag lo yu las ru' nu ri gyita' par nañ, nde' nañ gal nu na de mbecy nu reñ de riidz ze'. Orze' lueg la “O” rniiy nunu yet lagy yu. Tees a̱' fert yu par nu wacshet riidz ze' sheñ lyuñ nañ lardooy. Orze' la be zi'l dzi ragyeey. Tees ornu shuub dzi nu gac preb dey, orze' wagyee dey. 14Ze' de mbigy nu bet lag lat de ya gyech ze', nde' nañ gal nu na mbecy nu rzuub gyidag de riidz ze'. Tees como mbecy ze' dzi zuy shcab ni de coz ni gyishlombecy, nunu como rlagy yu gyicy yu gusht niy, orze' de nde' rsoow ñi lo de riidz ze'. Orze' nde' nu wacuic riidz ze' cosech nañ lardoo mbecy ze'. 15Ze' de mbigy nu bet lag lo yu nap ze', nde' mbecy nu rzuub gyidag de riidz ze' nu lardooy. Orze' bicy yac dey niñ. Orze' briic ñi cosech nap nañ lardoo dey ―nam. 16Orze' na ga' Jesuuz: ―Ni tub la mbecy wacaa dey gyi tub candiil nu riiy ñi nañ tub la coz, o nañ tub nuun, sinu zuub dey ñi se'ñ, gun orze' cuic ñi yaa lo de yu nu chu' nañ yu'. 17Ni' zi'l rac nu de riidz nu bruu lo Ñgyoozh. Gun dela de riidz ngach nim gyicy mi nu gad lagy de mbecy, nunu dela de riidz nu wagad lagy dey, shaal mi ñii lo dey. 18’Orze' nap bzuub gyidag der, gun yu nu ricy cup sheñ, sheñ zir gad niy. Ze' yu nu sac ni, gashtal coz miiñ nu rnii tooy nu gyicy cup yu gruuñ niy ―nam. 19Orze' bru'ña ñaam, nu de bicy mi. Tees wangac ñgyecha' dey lo Jesuuz, gun dzi yu' mbecy lom. 20Orze' tub mbecy byooy rishlo Jesuuz. Orze' nay rab yum: ―Ñaar nu de bicy ru yu' dey gashtal ich yu' re, nunu rlagy dey zac yu ru ―nay. 21Orze' na Jesuuz rab mi yu nu byoo rishlom ze': ―Yu nu reñ de riidz ni Ñgyoozh nunu “O” rniiy nu rzuub gyidag yuñ, orze' de yu ze' nac dey bicya̱ nu ña̱a̱ ―nam. 22Tub dzi Jesuuz gu'm nañ tub barc nu de yu nu rsya' lom. Orze' nam rab mi dey: ―Yaa der chan gal naa tub la' ga' dzu ru' nisyudoo ―nam. Orze' gu' dey nañ barc ze' za dey. 23Na lat nu za dey na, orze' Jesuuz gugyit mi nas mi. Orze' sij la bru'ña tub gyey bi ily. Orze' brugyi' nu rzu' nis nañ barc ze'. Orze' byarishdzidz nañ barc ze'. 24Gaze' nu gua cueeñ dey mi. Orze' na dey rab yum: ―¡Masht, masht, bi rnit lo den lo nis! ―na dey. Gaze' nu weshtem. Gaze' nu bicy mi mandaar lo bi, nu lo de nguuly lo nis. Orze' guri bi. Nunu se ri zu la byac. 25Gaze' nu nam rab mi de yu nu rsya' lom: ―¿La bzaac der? ¿Lagu wagyicy cup der consuel lo̱? ―nam. Orze' tona' la za nu ic dey nunu gudzib dey. Orze' na dey rab yu losa'y: ―¿Ze' cyu mbecy nac mi ii? Mi ii ricy mi mandaar mas gashtal lo bi nu lo nisyudoo, nunu rzuub gyidag ñi nim ―na dey. 26Orze' bri dem tub la' ga' ru' nisyudoo, tub lugaar nu la Gerasa nu ri par lo Galilea. 27Na laab bruu la Jesuuz nañ barc na, orze' bruu za la tub mbecy yad yu. Bruuy par lat gyedz. Yu ze' tub mbecy nu bicy ni nuras. Orze' becha'y lo Jesuuz. Nunu dzi bi rac tiem nu wacsuy shab yu. Nunu walab nañ yu' rcyiiñ yu, sinu lat de blyuu nu rcach dey añ rcyiiñ yu. 28Na ornu bzaac yu Jesuuz, orze' gusu tib yu lom. Orze' dub ru' la nuras ze' rbish tiy. Gaze' nu nay rab yu Jesuuz: ―¿La ryub ru yad ru lo̱ Jesuuz, i'ñ Ñgyoozh, biñ nu zily zir nac? ¡Ya̱ rnishba̱a̱ lor nu cue' shet zir ya̱! ―nay. 29Ni mniiy, gun Jesuuz mniim lo nuras ze' nu gruchuy lo mbecy ze'. Yad nu tona' la guzañ ña'n nu ni ricy nuy mbecy ze'. Nunu de mbecy rcyiig dey gyi'y nu yaay nu caden. Tees rshi'ñ rshi'ñ lay caden. Orze' nuras ze' ricy yu nu rza mbecy ze' lugaar ub zi. 30Orze' na Jesuuz rab mi nuras ze': ―¿La lar? ―nam. Gaze' nu nay rab yum: ―Ya̱ la̱ bee miily ―nay. Ni mniiy gun dzi zigy yu bicy niy mbecy ze'. 31Orze' de nuras ze' mnishbaa dey lom nu cue' zeed mi dey ze' nu cow. 32Gun lugaar ze' rded row tub nac cuch zigy. Orze' nuras ze' mnishbaa dey lo Jesuuz nu cuic mi rishbeey nu chu' dey nañ de cuch ze'. Orze' gaze' nu briic mi rishbeey ni dey nu chu' dey nañ de cuch ze'. 33Gaze' nu bruu chu dey lo mbecy ze'. Orze' gu' dey nañ de cuch ze'. Orze' de cuch ze' rzab la de ma bzu tiily ma par gyoow. Orze' bet lag de ma lo nisyudoo. Orze' gut de ma lo nis. 34Orze' de yu nu rña de cuch ze' gush dey carer ya niiy de coz nu guc lo de mbecy nu yu' lat gyedz, gal nu lo de mbecy nu yu' ngush. 35Gaze' nu bruu dey yad güiiy de coz nu guc. Na ornu bru'ña dey ze' nu zub Jesuuz na, orze' bzaac dey mbecy nu bicy ni nuras ze' zub yu yeñ gyi'm. Zuy shab yu, nunu byanap la shcab niy. Orze' tona' la gudzib dey. 36Orze' dela de mbecy nu bzaac coz nu guc ze' mnii dey lo de mbecy zigy ze' lac mod byac mbecy nu bicy ni nuras ze'. 37Orze' dela de mbecy nu yu' lo yu ni Gerasa brugyi' rnishbaa dey lo Jesuuz nu ruum ledz dey, gun tona' la rdzib dey lom. Orze' Jesuuz gu'm nañ barc zam. 38Orze' yu nu bicy ni nuras ze' mnishbaay lom nu cha num yu. Orze' Jesuuz nam rab mi yu: 39―Yaa lo de famil nir. Orze' gyoor rishlo dey de coz nu bicy Ñgyoozh num ru ―nam. Orze' mbecy ze' gush nez yu yay. Byooy rishlo dela mbecy nu yu' gyedz ze' de coz nu bicy Ñgyoozh num yu. 40Na ornu Jesuuz bru'ñam tub la' ga' ru' nisyudoo na, orze' de mbecy zigy nu yu' ze' tona' la bet lagy dey ornu bru'ñam lo dey. Gun dela dey yu' dey rbez yum. 41Orze' bru'ña tub mbecy nu la Jairo. Yu ze' riib ic yu nañ yu' nu rsya' mbecy riidz ni Ñgyoozh. Orze' gugyit tiily yu yeñ gyi' Jesuuz. Gaze' nu mnishbaay lom nu cham yu'y. 42Gun zu tub zi la i'ñ yu, tub fiñ mñaa ña'n trocyup. Orze' fiñ ze' rat ñi. Se nu gat zi'l lañ. Orze' rlagy yu nu gyicy yac mi ñii. Orze' Jesuuz za num yu, nunu tona' la mbecy zigy za nu dey mi gal rcyi'ñ su la dey mi. 43Orze' lat de mbecy ze' ri tub biñ mñaa nu bi bza' trocyup ña'n nu rshu reñ mi. Nunu mniit mi dela tiñ nim lo doctoor, tees ni tub la dey wangac ñgyicy yac dey mi. 44Orze' biñ mñaa ze' becha'm par ich Jesuuz. Orze' gul yaam ru' shab mi. Orze' laab or la ze' guca reñ ze'. 45Orze' Jesuuz nam: ―¿Cyu gul yaa ya̱? ―nam. Orze' dela mbecy mnii dey nu walab dey gul yaay mi. Orze' na Bed rab yum: ―Masht, de mbecy dub yub la rcyi'ñ su dey ru ―nay. 46Tees Jesuuz bzu fert mi. Orze' nam: ―Ca zi na mbecy gul yaa ya̱. Gun gud lagya̱, nu nac nu bruu fers ne̱ ―nam. 47Orze' ornu gud lagy biñ mñaa ze' nu waca' cach lom lo Jesuuz, orze' za laam gusu tib mi lom. Nunu rash la bis mi. Orze' mniim lo de mbecy zigy ze' la gyi' nu gul yaam shab Jesuuz. Nunu mnii ga'm nu byac mi laab or la ze'. 48Gaze' nu na Jesuuz rab mi biñ mñaa ze': ―Biñ mñaa, ru byac ru gun bicy cup ru consuel lo̱. Orze' dub gusht la yaa ―nam. 49Lat nu gabee rnii ru' Jesuuz nu biñ mñaa ze', orze' bru'ña tub mbecy nu biid nu raso̱o̱, yu nu bruu gashtal yu' Jairo, yu nu riib ic ze'. Orze' nay rab yu Jairo: ―I'ñ ru bi guut ñi. Orze' cue' ga' gyicy seed zir ru masht ―nay. 50Tees Jesuuz güeñ mi nu ni mniiy lo Jairo. Orze' nam rab mi Jairo: ―Cue' dzib ru. Bicy cup zi'l consuel lo̱. Orze' i'ñ ru gyac ñi ―nam. 51Na ornu bru'ñam yu' Jairo na, orze' wansaana'm nu chu' zir mbecy nañ yu' ze' nu mbish fiñ nguzh ze'. Nomaas gu' num Bed nu Santiag, nu Waa, gal nu uz fiñ nguzh ze' gal nu ñaañ. 52Orze' dela mbecy nu nguaa ze' ricy shni dey, nunu ruun dey nu nac fiñ nguzh ze'. Orze' nam rab mi dey: ―Cue' gun der. Fiñ nguzh ii nu nas zi'l ñi. Walab nu guut ñi ―nam. 53Orze' brugyi' nu rigy nu ñaañ dey mi, gun gud lagy dey nu gut fiñ nguzh ze'. 54Orze' bdu' yaam yaañ. Gaze' nu ye la mniim. Orze' nam rab mi ñii: ―¡Fiñ nguzh, weshte! ―nam. 55Orze' byabañ fiñ nguzh ze'. Orze' lueg la weshteñ. Orze' Jesuuz bicy mi mandaar nu cuic dey coz nu goñ. 56Orze' de mbel ni fiñ nguzh ze' za nu la ic dey. Tees Jesuuz bdu'm riiñ yaa dey nu cue' la nii dey lo ni tub la mbecy de coz nu guc ze'.


text: 1Tsiñee lëë xaa ptsiñ kex Jerusalén laañee nche kyedzy Betfagé ni kyedzy Betania laañee nyoo sob kiy nii lë Olivos, lëë Jesús pxaal chop xpëëdscuel 2chëb xaa lo xaa: —Kol tsi kyedzy nii nche kexka ske aan tsiñee ktsiñ do, lëë do kan tu burr nii këtuu. Ni tu cho karty sob lady ma. Kol klaa ma aan kol tëni ma. 3Aan deelñee cho kñabtiits lo do penak xlaa do ma, kol këb nii naa jkiiñ ma. Na kakni gakaa ma. 4Lëë xpëëdscuel xaa si, aan tsiñee lëë xaa ptsiñ kyedzy ko, lëë xaa kon nii lëë burr këtuu kex tu chu yu laañee xtye nëz aan lëë xaa blaa ma. 5Aan lëë bla meñ nii nche siko chëb lo xaa: —¿Pe cos chuñ do? ¿Penak nii xlaa do burr gue? 6Tsigo lëë xaa chëb si chëb Jesús lo xaa. Aan lëë meñ blaa biy xaa ma. 7Tsi lëë xaa ptsiñni ma laañee so Jesús, lëë xaa pxob xab xaa lady ma aan lëë Jesús kwsob lady ma. 8Aan ndaly meñ ptañ xab lo nëz. No gaa meñ pchug xikw yag aan kwleek meño lo nëz. 9Tsigo lëë kchësy meñ nii nech ni meñ nii nal bislo kwchuptsyë xñee: —¡Skizh Dios! ¡Xaatee buen xaa nii pxaal xaa lo no! 10¡Skizh Dios nii lëë xaa pxaal tu xaa nii kñabey lëë no sinak kwnabey rey David! ¡Kol ktee skizh lo Dios! 11Singo kwsëëb Jesús leñ kyedzy Jerusalén ni leñ lidzy Dios. Aan loxsye buy xaa kchësy cos nëz re nëz rek, lëë xaa si Betania ksa xaa ksa tsiipchop xpëëdscuel xaa porñee lëë tse ptsyel. 12Lëë byaani lyu lëë xaa bi Betania, aan lëë Jesús kwlaañ. 13Aan sitre so xaa kon xaa tub xan yag yegw nii singootyee no xikw. Aan lëë xaa kukuy dyon pe kë yegw, per këdyo. Xaktyee xiplago singootyee xña porñee lëdy xtiemp yegw. 14Tsigo lëë Jesús kwnee lo yag yegw, chëb xaa: —Ni tu cho kpikchedre kaw xnexoo. Aan biñ xpëëdscuel xaa nii kwnee xaa. 15Loxsye ngo lëë xaa ptsiñ leñ kyedzy Jerusalén. Aan tsiñee lëë Jesús kwsëëb leñ lidzy Dios, lëë xaa bislo kwlii xaa kchësy meñ nii nche kto ni nche si siko. Ptische xaa xmezh meñ nii no ktsëë tumi lo xcombañer, ni ptische xaa xyagxily meñ nii xto palom, 16ni blaady xaa nsyëëb meñ nii noy pe cos leñ lidzy Dios. 17Aan lëë xaa bislo beeñ kseedy xaa meñ xñee xaa: —Leñ kitsy nii kë xtiits Dios gon xñee: “Lidzyaa kak tu laañee kiidnee kchësy meñ lo Dios”, per lëë do byuño lidzy ngbaan. 18Lëë xaa nii xñabey lo pxosy ni maestre ley biñ nii kwnee Jesús. Ngo nii lëë xaa bislo byub xaa mod par kuty xaa xaa. Nli gaa nii ptsyeb xaa Jesús porñee kon xaa kchësy meñ psee biñ xiwseedy Jesús. 19Per tsiñee lëë lyu pkyey lëë Jesús pchoo kyedzy ksa xpëëdscuel. 20Lëë byaani stu lyu silyga, lëë xaa kwte kexka xan yag yegw aan kon xaa nii axte luw pidzy. 21Tsigo lëë Pedre psaladzy nii chëb Jesús lo yag yegw ko aan lëë xaa chëb: —Maestre, buy gaanoo lëë yag yegw nii ptsiibteel pidzy. 22Tsigo lëë Jesús kwëb chëb: —Kol kniladzy Dios. 23Por nli xñen deelñee cho këb lo kiy re: “Bichee nu aan kukyab lo nistoo”, aan xkandy kik xaa, sink xniladzy tyub styoo xaa nii lëë nii xñee xaa kak, tsigo sako. 24Por ngo lëën xñe lo do nii kchësy nii kñab to lo Dios, deelñee xniladzy to nii lëëw chaple to, lëëw kap to. 25Aan tsiñee lëë do noyutiitsni Dios, kol knityladzy tol nii ngo xcombañer do lo do parñee ktsily pxosy to nii sob kpaa xtol do. 27Tsiñee lëë xaa ptsiñ Jerusalén stub, lëë Jesús kwsëëb leñ lidzy Dios, aan lëë xaa nii xñabey lo pxosy, ni maestre ley, ni bla xaa kol big lo xaa 28aan lëë xaa kwnabtiits chëb xaa: —¿Cho bneetsy tiitspey lool par kuuñtsyeyoo kchë nii chuuñtsyeyoo? 29Tsigo lëë Jesús kwëb chëb: —Wi gak gaan dyon kñabtiits tu cos lo do. Deelñee snë dow na, tsigo sniyaa cho xtiitspey chuuñtsyeyaa kchë cos re. 30¿Cho pxaal Juan dyon biid kchoobnis xaa? ¿Pe Dioso ote no chol meñ lo kislyu rew yak? Kol nëw dyon. 31Tsigo lëë xaa go bislo ptilytiits lsa xñee xaa: —Deelñee tyeesy no nii Dios pxaal xaa, kñë xaa lo no: “¿Penak tsigo bnilasty to nii bluuy xaa?” 32Lëë deelñee tyeesy no nii chol meñ lo kislyu re pxaal xaa, no nii ktsyeb no meñ, por kchësy meñ xniladzy nii nli xtiits Dios bluuy Juan. 33Por ngo lëë xaa chëb lo Jesús: —Ndondy noow. Tsigo lëë Jesús kwëb chëb: —Per ni naa ngo busy kniydy dyon cho xtiitspey chuuñtsyeyaa kchësy cos re.


text:
Id al-Fitr 1428 H. / 2007 A.D.
KERCEEN YI AK SERIÑ YI WAR NA ÑU
AND LAWLOO AADA U JAMM JI
Yeen sumay xarit seriñ yu baax yi,
1.
Lu ma neex lool la, ma di leen jottali yéeney kureelu paap bi di yënggu ci
waxtaan gi war ci digante diine yi, yéeney xarit, te ñu sawar di ko def, ci seen
xew-xewu Id al-Fitr bi di xewte baneex te di jeexantalu doxum weer lëmm, bi
ngeen dox, ci koor ak ñaan, di weeri Ramadaan bi. Dox boobu jamano ju am maanaa
la ci dundu mbootayu seriñ yi, mu di jottali ku nekk doole gu bees ngir dundu
boppam, bu njabootam ak bu mbootay gi mu bokk. Ndaxte lu war la, ku nekk di
seede li diine di santaane, ci dund guy gën di jub te gëna mengoo ak li
Bindakatu aduna bëgg, and ci ak xalaata surgawu ay mbokkaam, bokk soxla ak ñoom,
am xolu mbokk ak ñi bokk ci yeneen diine yi, ak nit ñi di uta def lu baax ñépp,
ndax rekk bëgg bokk ligey ngir liy jeriñ nit ñi ñépp.
2.
Ci jamano ju jaxasoo ji nu nekk, ñi gëm ci diine yi, am na ñu sas wu jiitu : moo
di ligey, niki surgay Aji-katan ji ngir jamm ji nga xam ne balaa muy am, ell na
ñu may cër li nit ku nekk ak li mbootay bu nekk gëm, te ku nekk yaatu ngir mëna
jaamu Yall naka lako diineem tëralee. Yaatu ci diine bobu nga xam ne yemul rekk
ci am sañsañu mëttali ay taxawaay u ngëm, benn anam bu jiitu la ci li di
njambuuru fit bi nga xam ne yelleefu nit ku nekk la, di itam li di wóoral
yelleefu nit yi yëpp.
Su nu bëggee taxawal aada u jamm ak bokk soxla ci digante nit ñi, ell na ñu
bayyi xel ci loolu ; noonu, ñëpp di na ñu mëna soobu te yebu ngir jagal mbootay
buy gën di nekk mbootayi mbokk, te di nañu mëna def lëpp li ñu mën ngir bañ
fitna bu mu mënti doon, ngir weejee te yedd këpp ku bëgga jëfoo fitna ; te moos,
fitna mënul sukkandiku mukk ci diine, ndaxte defay ñaawloo nit ki bindu ci
meliinu Yall. Ñun ñëpp xam nanu ne fitna, waxatu ma iite tiitalaate ak boom bi
dul rañatle ci kaw ñan lay dal te muy lor nit ñu bare, jëkkee ko ci jambuur yi
mënul sottil bajjikonte yi, lu dul, xanaa, jur dee, mbañ ak yaqqal nit ñi ak
mbootay yi.
3.
Ñun ñi di niti diine, nun ñëpp noo wara jiitu ci li di jangalee jamm, ci yeete
ci yelleefu nit ñi, ci digal njambuur bu di cëral nit ku nekk, ak itam dundu
mbootay buy gëna am doole ; ndaxte nit ki defa wara saytu bëpp nit, ci kaw li mu
bokk ak moom ndey ak bay, baña tuutil kenn. Waru ñu génnee kenn ci mbootayu réew
ngir xeetam, diineem, mbaa beneen melukaan bu nekk ci moom. Nun ñëpp ñi bokk ci
xeetu diine yu uutante, sunu sas moo di lawloo jeemantale bu di suturaal bépp
doomu adama, lawloo yéene cofeel ci digante nit ñi ak ci digante xeet yi. Li
gëna nekk sunu sas moo di nu yar ndaw yi ci xalaat boobu, ñoom ñi wara doxal
aduna si suba. Njaboot yi, ñi am cër ci yarum ndaw yi, njiiti addina yi ak yu
diine yi, ñëpp de ñoo wara farlu ci di jottalee njeemantale bu jub, ak ci fexeel
ku nekk yar bi war ci anam yi ñu fi tudd, ñu gëna fësal jeemantalee dund ci
mbootay bu di xamal ndaw bu nekk mu cëral ñi ko wër te seetee leen niki ñu mu
bokkal ndey ak bay, te mu wara dund ak ñoom bes bu nekk. Waxu ñu nga def niki ku
xamul ñi muy dund ak moom, wande nga di bayyi xel ci ñoom, niki su ñu nekkoon ay
mbokk.
Kon lu jamp lool la, ñu di jeemantal maasi ndaw yi li nit ñi japp niki lu baax,
li di dund gu rafet, li di taxawal dund ci biir mbootay, li ci jiitu, te nga xam
ne mënu ñu ñakk nekk ngir dundu nit ku nekk ak dundu mbootay bi. Saa yu ñu gisee
ndaw yi def naka su dul noonu, war na ñu léen fattali li ñuy xaar ci ñoom ci
dundu mbootay bi. Njekk lu baax li war mbootay bu nekk ak addina si sepp ci
loolu la aju.
4.
Yooyu xalaat ñoo wara tax nu japp ne lu am maanaa la ñu wey dund te gëna
dooleel waxtaan bi ci digante kerceen yi ak seriñ yi ci li mu nekk yar ak saxal
aada, ngir ñu boolee mënmën yi yëpp, ñu jeriñ nit ku nekk ak nit ñi ñëpp, ndax
maasi ndaw yi baña doon getti aada ak diine yu di xeexoo, te ñu doon ay mbokk ci
kaw li ñu di ay nit. Waxtaan bi doon na juntukaay, bu nu mëna dimmali be nu
génna ci bojjikonte ak ŋaayoo yu bare yi ci biir mbootay yi, ndax xeet yi yëpp
mëna dund ci dal ak jamm, ñu di mayante cër, te njaboot yi uutee yi dund ci
déggoo.
Ngir loolu mëna am, mangiy dagan ñëpp ñu yebu : noonu, ci pexe dajee yi ak
weccoo yi, kerceen yi ak seriñ yi and ligey, ñii di cëral ñii, ngir jamm am, te
nit ñi ñëpp mëna yaakaar addina su gëna neex suba. Noonu itam, di na ñu doon
rooyukay ngir ndaw yi. Ndaw yi di na ñu leen top te toppandoo leen. Ndaw yi di na ñu gëna wóllu dundu
mbootay te di na ñu gëna sawar ci bokk ci mbootay bi ak ligey ngir soppali ko mu
gëna baax. Yar gi, ak wonee rooyukay di na leen may ñu am yaakaar ci addinab
suba.
5.
Lilee moo di iite bu ma ñor bi ma bëgg seddoo ak yeen ; kerceen yi ak seriñ yi
war na ñu yokka digaale xaritoo yu di defar ngir ñu weccoo lu jekk té rafet li
ku nekk am, te ñu sabablu bu baax seedees gëmkat bu rafet !
Yeen sumay xarit seriñ yu baax yi, mangi leen waxaat suma yeene yi ma tibbee ci
suma xol, ci seen xewte bi, te mangi ñaan Yallu jamm ak yermande bi, mu may leen
yeen ñëpp wërgum yaram, dal ak naatangee.
Jean-Louis Kardinaal TAURAN
Njiit li
Pier Luwiji CELATA
Bindakat bi


text: 1Bondu buwas, Yesu n'aane hahooja hu n'eriboora yeene: 2---Émuse yite Eluwa yite Moyis, n'Efarisiyeŋ i, burokiin kaliikenuun Eluwa yite Moyis. 3Náami ariwariinwar kájeŋgin, abe n'árihin yooŋ bimbi kaliikenuun fe. Bare atum'ariliikool ti máhinar mooniin, ábuki bimbi kawaare, káhinaariit bo. 4Iŋi kakob buroon beeniŋe-niŋ, keesejan bo ésuk i, abe káŋaaŋaariitiin káyokunan n'añuuru aŋgilij u keesejo bo. 5Buroon bimbi káhin fe bite búwuforooro: arijuk naane muroon mimmi kakob tu kúyuutiin ni ti sitekiin, méeyekie mu kike kirim kite Míkiñjin mu mihahe i; iŋi káhin yooŋ balis bite wújufa wooniin bihaŋ bite b'ésuk i kakambu. 6Hiriy ifi hibaj, iŋi kámaŋi kajab kariiko keewun ésuk i; ti ñáalawum ñu, boko ifi kariiko hágila. 7Iŋi kámaŋi ésuk i eŋ'erito yeesaafiin ti sifiñjan su, abe n'eŋ'eeniin «Ámuse u». 8Bare aruun fe baatiaay; iŋ'ite ho aamo fu ariwarut kajokiee naane émuse, ábuki Ámuse afeeneŋ taŋ a aribaje fu. 9Atum'arijok an t'etaam ye naane faafuun, ábuki Faaf afeeneŋ taŋ a aribaje fu, eeemo u t'etiir. 10Atum'árihin yooŋ ariijokee naane eseef, ábuki Aseef afeeneŋ taŋ a aribaje fu, eeemo u Afakana u. 11Eehaŋe u t'aruun aja áyemi ásukateen oonuun. 12An fe eeyitooree, o kawananee; abe an fe eewananooree, o kayitiee. 13---Átaañi t'aruun émuse yite Eluwa yite Moyis, n'aruun Efarisiyeŋ i! Ñatuuk ñondu! Arikulakul ésuk i tíyaŋ Jáyi jite Atambatun. Ariyooseit toko aruun kumuumuun, abe n'ariteñeko yooŋ kawasu kéemaŋie ku keeyooso. 15«Átaañi t'aruun émuse yite Eluwa yite Moyis, n'aruun Efarisiyeŋ i! Ñatuuk ñondu! Aŋ'ariñaahoor etaam i fe, ni kan ku, kaanuku man n'aribaj afeeneŋ taŋ, ariiyoosano ti bítim boonuun. Abe af'aribajo, n'aŋ'árihino eehaŋuun káyemi an ite sambuun tu kúsuba. 16«Átaañi t'aruun, aruun égila i kéefuume ku! Aruun kaŋk'ariene an af'awaat Enuuf ite Atambatun, diyu dóoniit. Bare n'afin awaat éwurus i yeeemo i níbahindaa toko, awarawar káhinu doon d'awaate du. 17Aruun busoŋ, árijukaariit! Kame naŋ nihaŋe fu? Eeman Enuuf ite Atambatun, yéekinineŋe i éwurus i n'éñeyi? 18N'aŋ'arisooñ ariene an af'awaat ataabul ite wusarah wu, diyu dóoniit. Bare n'afin awaat doon deesarahee du Atambatun t'ataabul u, awarawar káhinu doon d'awaate du. 19Aruun fu bakan kéefuume! Kame naŋ nihaŋe fu? Eeman ataabul u, éekinineŋe u doon deesarahee du ni díñeyi? 20Náami an eewaate ataabul ite wusarah wu, awaata ataabul u, nu buroon beeemo bu t'etiir te o fe. 21An eewaate Enuuf ite Atambatun, awaata Enuuf i, n'Atambatun eekine u te yo. 22An eewaate bufor bu, awaata eriikeey ite Atambatun yite híyiaate hu, n'Atambatun eeriikee u te yo. 23«Átaañi t'aruun émuse yite Eluwa yite Moyis, n'aruun Efarisiyeŋ i! Ñatuuk ñondu! Aŋ'ariyit buroon bite kajaman kite maanu wu naane kuloolomen ku, efoobar i, ni maamu muroon meejose mu fe, áriihin kúrub keemo sumoŋu, abe n'árisik hifeeneŋ ariisarah ho Atambatun. Bare n'aŋ'arifin ariwas beehaŋe bu fe t'Eluwa yite Moyis, naane káyemi bakate bifeeneŋ, n'ariyubiyeniin, abe n'áriyemi bakan keejoŋoore. Abe bare buroon bondu b'ariware fu yéeni káhinu, abe baabu yooŋ atum'arifiil bo. 24Aruun égila kéefuume! Aŋ'arijind doon d'ariware du búhujo iŋ'ite efaas, bare n'aŋ'arimer bíŋgelem! 25«Átaañi t'aruun émuse yite Eluwa yite Moyis, n'aruun Efarisiyeŋ i! Ñatuuk ñondu! Aŋ'ariñaw akuur but meejukanee mite ekot i bija ebool i fe, bare níbahindaa, aŋ'ahooj bib nu wúfaŋi wute kákuwat, ni biyinoor boonuun beejakut bu. 26Aruun Efarisiyeŋ i bakan kéefuume! Arijab tíme ariñaw ekot i níbahindaa, man meejukanee mu nu mukuur yooŋ. 27«Átaañi t'aruun émuse yite Eluwa yite Moyis, n'aruun Efarisiyeŋ i! Ñatuuk ñondu! Aŋ'arinokoor nu búlum beefañjanee, kajuku bo tíyaŋ náami béewarie naane, bare níbahindaa, uŋu buhooj bib nu kujoj kite bakan keekete, nu buroon bánoban beefute. 28Aruun yooŋ, arinokooranokoor t'ésuk i naane bakan kéejube, bare níbahindaa, aŋ'arihooj bib nu butuuko, nu wuhoofoor. 29«Átaañi t'aruun émuse yite Eluwa yite Moyis, n'aruun Efarisiyeŋ i! Ñatuuk ñondu! Aŋ'arinut áwari búlum bite eyiŋana yite Atambatun, abe n'aŋ'arisaŋgan bite kéejube ku. 30Abe n'aŋ'ariene: "Kane arko yéeni uni íriwuwina fu kóyin sifaaf uni, man írisiiŋoorein nu boko iriiyool eyiŋana yite Atambatun." 31Kame fu me árimoomi kaanuku aruun biñi bite bakan keeyoole ku eyiŋana yite Atambatun? 32Úja tíme! Arihabanoor bi sifaafuun kómbokun kajabe bu! 33Ñuroon ñondu! Búsunduk! Buŋ b'af'arisooñ ariyinoor n'aŋ'ariene aruun kafaku tu kúnuur kite sambuun su? 34Iŋ'ite ho aamo fu íñje káboñinauun eyiŋana, ni bakan kéewesinatee, n'émuse yite bítim bite Atambatun. Aruun kayoolu bakaake, n'aritib bakaaku tu bukuruwa kaket, n'árimiñ bakaaku kikarawas ti ñáalawum ñoonuun, abe n'árihihinooriin ti kikinu ku fe ti kayino kateyi. 35Náami t'aruun t'Atambatun aja fu kaniju iŋi bakan kéejube ku keeyoolee ku fe, huta hu t'Abel éejube u, bija yooŋ ti Sakari añi ite Barasi, eeyoolee u t'Enuuf ite Atambatun, t'etut t'Anabe du n'ataabul u tindi kásuf ejuraay i. 36Iisokuun bifeeneŋ bu: kúnuur kondu fe, aruun bakate ku hahiye arija fu ko kajuku iŋi bokondu keeyoolee kii fe! 37---Yéeh, aruun bakate ku Serusalem, aruun kaŋk'ariyool eyiŋana yite Atambatun, abe kaŋk'áboñin t'aruun, n'árimiñiin nu bujuju kaket! Kuhooja teereŋ k'ímaŋie fu kakuukanuun naane emañjuk aa ákumbalool bufuw boone ni síbend soone, náami bare árimaŋiit! 38Hahiyu aruun kawasiee ni hikinu hoonuun áriiweet. 39Ábuki fu iisokuun: ariroŋut káheelin t'íñje bija hunak h'arija hu kaanu: «Atambatun ásoniyan an eebin u tu huruwu hite Atemit!»


text: 1Loxsye kwnee Jesús lo meñ, lëë xaa bi Galilea, aan lëë xaa si nëz Judea. Nëz tañ go xtye kiigwpee Jordán. 2Ndaly meñ kunal aan ndaly meñ xsyaknë beeñ kyak xaa siko. 3Lëë bla xaa fariseo big lo Jesús aan parñee kuñ xaa Jesús preb, lëë xaa chëb: —¿Pe schilo dyon klaa mguiy tsiil por cualquier falt nii ko me? 4Tsigo lëë Jesús chëb: —¿Pe karty nayak klab to leñ kitsy nii kë xtiits Dios laañee xñee nii worñee lëë Dios psaa kislyu, tugak mguiy ni tugak kwnaa psaa Dios? 5Por ngo chëb Dios: “No nii klaa mguiy pxosy ni xñaa parñee kpañ xaa chop tsiil xaa, aan singo mod lëë xaa kyak sinak tugak meñ chop tsiil xaa.” 6Deelñee tugak meñ tsigo busy nak xaa nii xtsiilña chop tsiil xaa, nody nii klaa xaa me, por lëë Dios pteedy me lo xaa. 7Tsigo lëë xaa fariseo chëb: —¿Penak tsigo nii kwnabey Moisés nii ktee xaapkiy tublë kitsy lo kwnaa, deelñee klaa xaa me? 8Tsigo lëë Jesús chëb: —Porñee koklasty meñ nsoob xtiits Dios, ngo nii lëë Moisés ptee tiits nii klaa tsiil meñ, per lëë mastre klo psëëbtsiildy meñ. 9Ni nli gaa xñen nii deelñee klaa tu mguiy tsiil, aan pkaady me lo xaa chop me stu mguiy, aan ktsiilña xaa stu kwnaa, tol chuñ xaa. 10Tsigo lëë xpëëdscuel Jesús chëb: —Deelñee singo xtsyool xaa nii xtsiilña, masy ktsiilñady meñ. 11Lëë Jesús chëb: —Lëdy kchë mguiy xsyak nii masy buen tsiilñady xaa, xaktyee blasy xaa xsyak nii bueno. 12No xaapkiy nii destye nii koly xaa, chilody kap xaa mëëd. No gaa xaapkiy nii chilody kap xaa mëëd porñee lëë meñ pchug xaa parñee kapty xaa mëëd. Ni no xaapkiy nii schilo ktsiilña ni kap xaa mëëd, per xtsiilñady xaa porñee chakladzy xaa kuñ xaa xtsiiñ Dios. Deel no cho chaklasty ktsiilña, schilo ktsiilñady xaa. 13Lëë meñ kuni bla xaa wiñ lo Jesús parñee kxob Jesús ña kik xaa wiñ ni kñab xaa lo Dios por kchë xaa wiñ go, per lëë xpëëdscuel Jesús kwëntseeb lo meñ nii kuni xaa wiñ. 14Per lëë Jesús chëb: —Kol klaa kiid xaa wiñ lon, jkady tow. Por kchë meñ nii nak sinak xaa wiñ kyey laañee xñabey Dios. 15Lëë Jesús pxob ña kik kchë xaa wiñ go, aan lëë xaa bi siko. 16Lëë Jesús nol nëz nii kpi xaa tsiñee lëë tu xaa kwey lo Jesús chëb: —Maestre, kwnë kchë cos buen nii no kuuñtsyeyaa parñee jkan kyalmbañ nii xnitylody. 17Lëë Jesús chëb: —¿Penak nii xñabtiitsoo pe cos buen? Tugak xaa nii chuuñtsyey cos buen no. Per deelñee chakladzyoo jkaal kyalmbañ nii xnitylody, beeñtsyey nii xñabey xley Moisés. 18Tsigo lëë xaa go chëb: —¿Cho xley Moisés no nii kuuñtsyeyaa? Lëë Jesús chëb: —Kujtyoo, kyubtyoo stu kwnaa deelñee no tsiiloo, kwandyoo, ni jkots tiitskizhtyoo meñ, 19psoob xtiits pxoosyoo ni xtiits xñaal, ni pkëstyoo xcombañeeroo sinak xkëstyool lii. 20Lëë xaa go chëb: —Kchësy ngo noyuuñtsyeyaa. Kwnë dyon pe cos chak falt kuuñtsyeyaa. 21Tsigo lëë Jesús chëb: —Deelñee chakladzyoo jkaal kyalmbañ nii xnitylody, byey aan pto kchësy nii chapoo aan pkady tumi go lo meñ prob tsiin kchilo sëëboo laañee xñabey Dios. Loxsye ktol kchë nii chapoo, tënal naa. 22Tsiñee lëë xaa go biñ nii chëb Jesús, mban ptee styoo xaa porñee tir rikw xaa, aan lëë xaa sey. 23Tsigo lëë Jesús chëb lo xpëëdscuel: —Nli xñen nii neñ sëëb tu rikw laañee xñabey Dios. 24Masy sinusy te tu camey xan tu kyeech kuzh que nii sëëb tu rikw laañee xñabey Dios. 25Tsiñee biñ xpëëdscuel xaa ngo, ntseeb psee xaa aan lëë xaa chëb lo Jesús: —¿Cho lë nii telaa lo tol tsigo? 26Lëë Jesús buy lo xpëëdscuel aan lëë xaa chëb: —Chilody telaa meñ nonsy, per lëë Dios kteelaa meñ. 27Tsigo lëë Pedre chëb: —Lëë noo psaan kchësy nii chaap noo aan lëë noo syoop naal lii. Kwnë dyon pe cos jkaa noo. 28Lëë Jesús chëb: —Nli xñen nii tsiñee lëë Dios kuuñ jkub kchë cos nii no lo kislyu, lëë xaa kxaal naa kakaa rey, aan lëën kso lëë do kñabey do ksa tsiipchop tiiy nii no Israel. 29Kchë meñ nii xsaan lidzy, ni xsaan betsy ni psyañ ni xñaa ni pxosy ni xiñ, ni xsaan xilyu parñee kiidnal naa, siik tu kyoow nii psaan meñ go jkaa meñ go ni lëë meñ go jkaa kyalmbañ nii xnitylody. 30Per ndaly xaa nii nyats chak nina kyablyu, parñee ktaan xaa nii mban nina.


text: 1Naa nak Judas, betsyaa nak Jacob, xtsiiñ Jesucrist xkyën. Lëën xal kitsy re lo xaa nii kwtsyetsy Dios ni xkëstyoo Dios ni kënap Jesucrist. 2Lëë lëësy Dios dyon kakni lëë do ni jkëstyoo lëë do ni knee tiits nii mbëë kpañ do. 3Beetsy, penaadle no styoon jkën xa nak kyalwtelaa nii kwaa no, per lëë na lëën xkë kitsy re parñee kñabaa nii ktily do por xtiits Dios nii kwaa do kchë do siñee ngab to lo Dios. 4Por lëë bla xaa nii destye penaadle xseety kitsy nii kë xtiits Dios kwsëëbtsilaan lady to. Mal xaa, xsyoni xaa Dios par kuñ xaa cos mal ni xsaldy xaa Jesucrist nii xñabey, per lëë Dios ksaksi xaa. 5Nikxe nii nanle to nrii lëëw kniyaa lo do stub. Tsiñee gon lëë Dios lox pteelaa meñ Israel lo meñ Egipto, lëë xaa beety meñ Israel nii bnilasty xtiits xaa. 6Singo gak angly nii ptiiydy laañee psoob Dios xaa, lëë Dios ngo angly ko skiib par tse nii kak kyalxtisy. Lo nguey no angly ko. 7Singo gak meñ Sodoma, ni meñ Gomorra, ni meñ nii no kyedzy nii nche kexka siko, lëë Dios ngo meñ go lo ki nii tsitsiñdy tse kyuuy, porñee kwyoni meñ go meñ nii nakty tsiil meñ go ni porñee kwyoni meñ go meñ nii xkaatyee. Lëëw beeñtsyey Dios parñee ktsyeb los demasy meñ. 8Per nikxe kok kchë cos ko, lëë xaa mal nii kwsëëb lady to chuuñtsyey kchë cos mal nii xñeexkaal xaa, ni xsaldy xaa xkyalwnabey Dios, ni xñeenë xaa angly. 9Per ni angly Miguel byaxty ntsiibtee xaatox worñee ptily xaa xcuerp Moisés. Chëbsye xaa lo xaatox: “Wante Dios dyon ksaksi xaa lii.” 10Per lëë xaa mal nii kwsëëb lady to xñeenë xaa cos nii nandy xaa xa nak. Lëë cos nii xyuumbeysye xaa na, sinak xyuumbey chol ma xyuumbey xaaw. Por ngo lëë Dios ksaksi xaa. 11¡Chooksye lëë xaay! Si beeñtsyeyak Caín chuuñtsyey xaa. Por tumi lëë xaa pchooxso lo xtiits Dios sinak pchooxso gak Balaam, ni si kutyak Coré kety xaa porñee xsoobty xaa tiits. 12Xaktyee kyalto xkwii xaa lo lni ntson nii chuuñtsyey do, por chawcho xaa aan xcuenjty xaa meñ. Lyaadzy lëësy xaa no xaa. Nak xaa sinak xkey nii nëz re nëz rek choy me aan chaktyo kyo. Nak xaa sinak yag nii pidzy nii kindy lu aan xkyëdyo nex xtiempo. 13Sinak xiptsiiñ nistoo nii choy me nak kchë cos mal nii chuuñtsyey xaa. Sinak mëly nii këtañ nak xaa, lo nguey tugak tso xaa. 14Kadzyle tiiy meñ no tedy lo kislyu destye nii biid Adán, worñee lëë Dios psaabini leñ kik Enoc parñee këb xaa: “Konaa nii lëë Dios sëëd lo kislyu aan tir ndaly angly sëëdni xaa 15par kuñ xaa kyalxtisy. Lëë xaa ksaksi kchë meñ ngoptol ni kchë meñ mal nii kwneenë xaa.” 16Ni tu pe xyody styoo xaa mal nii kwsëëb lady to. Kchë cos xñeenë xaa, lyaadzy lëësy xaa no xaa, ndaan chutiits xaa, ni ngui xñee xaa parñee jko xaa styoo meñ. 17Per kol ksaladzy kaanoo nii destye tiemp lëë xapostle Jesucrist chëb: 18“Tsiñee lëë kislyu mer nitylo lëë xaa nii kidyni xtiits Crist kiid aan lëë xaa kpañ si xkaatyee.” 19Lëë xaa go chuñ meñ chop tiiy, nii xlyaañtyee styoo xaa chuuñtsyey xaa, nody xKyalbini Ntson Dios leñ styoo xaa. 20Per lëë lëë do, beetsy, tsiitsy kol so lo xtiits Dios nii xniladzy to. Kol kutiitsni Dios si xñabey Kyalbini Ntson nii no leñ styoo do. 21Knitylasty to nii xkëstyoo Dios to ni kol kwës axte tsitsiñ tse nii kneetsy Jesucrist kyalmbañ nii nitylody lo do. 22Kol jkëstyoo xaa nii xkan kik. 23Kol kteelaa xaa nii no nëz kyab lo ki, ni kol jkëstyoo kchë meñ ngoptol, per kol kap cuent por axte ladx nii nakw xaa xña tol. 24Lëë Tat Tios nii pteelaa lëë no kan lëë do parñee kchooxsody to, ni parñee kyabty to lo tol, ni parñee nguiool tso styoo do kyey do lo xaa. Kol tsoo ktee no skizh lo xaa ni lo Jesucrist nii xñabey. Tugak kol tsoo ktee no skizh. Amén.


text:
Bëj-saalum-penku Asi
Bëj-saalum-penku Asi ci goxu Asi la bokk.
Su nu sukkandikoo ci sedatle, bu àdduna bi, gi Mbootaayu Réew yi def, Bëj-saalum-penku Asi benn la ci diwaani Asi.
Réew ya fa nekk:
- Brunaay Daarusalaam
- Kamboodiya
- Endoneesi
- Lawos
- Maleesi
- Miyanmaar
- Filipiin
- Singapoor
- Taaylaand
- Timoor gu Penku
- Wiyetnaam
Réew yépp yi nekk ci lim gi ci kaw, ba mu des Timoor gu Penku, ay Cër la ñu ci ASEAN: di ab mbootaay bu judd ngir soqali koom-koom mu diwaan bi jaare ko ci jappalante.


text:
Niccolò Machiavelli
Niccolò di Bernardo dei Machiavelli (Nikoloo Makiawelli)(3 mee 1469 – 21 suwe 1527) ab bindkat, xeltukat, aji-politig ju Itaali la woon.
Niki Leonardo Da Vinci, Machiavelli jàppe nañu ko kuy misaal dëgg-dëgg nitug yewwute. Bii tekki - ginnaaw ñu bari - di nanu xamal ci jëmm ji ak ci nitu mbind ki waaye du nu xamal ci ngérum machiaveli, mi dugg ci waxtaani bés yi di junj am xel mu yaa te ñaw waaye it di gaaw a ñaaw-xel, ami sikki-sakka ci lépp. Machiavelli jàppe nañu ko niki ki sos xam-xamu politig bu jamonoo bi.


text: 1Ñali xaa nii sob leñ yulyey no tu libre. Xitsy low kë, ni konaa nii nguiitsyo kadzy sey. 2Ni konaa tu angly nii xkëë tsyetsy xñee: —¿Cho lë nii kxaly libre re ni cho lë nii kchos sey nii nguitsyo? Xaa xñabey nak angly ko. 3Per ni kpaa, ni lo kislyu, ni leñ kislyu ptsyoldy xaa nii nxaly libre ko, per ni tu xaa nii nyuy syew ptsyoldy. 4Aan per nii nli busy biñaa, porñee ptsyoldy cho nxaly libre ko, per ni tu xaa nii nyuyo ptsyoldy. 5Tsigo lëë tu xaa kol në lon: —Kooñtroo, por lëë xaa nii xñee meñ xmëëdzy meñ Judá beeñ gan lo kyalkuty. Lo xtiiy rey David sëëd xaa aan lëë xaa chigal kxaly libre re ni kchos xaa ksa kadzy sey nii nguitsyo. 6Lëën buy chu yulyey ni laañee nche ksa tap ma nii tyub lady sob mëlo ni laañee nche xaa kol aan lëën kon nii lëë tu mëkwxiily soli, nikxe nii nyoo nii beety meñ ma. Kadzy xkach ma ni kadzy mëlo ma sob. Lëë xkach ma ni lëë mëlo ma nak ksa kadzy xkyalbini Dios nii pkaasy tyub lo kislyu. 7Lëë mëkwxiily go kwnaasy libre nii no ñali xaa nii sob leñ yulyey. 8Tsiñee lox kwseñ ma libre ko, lëë ksa tap ma nii tyub lady sob mëlo ni lëë ksa kalyptap xaa kol psoxib lo ma. Kchë xaa noy arp ni psiñ kox yaal nii nyaa con or. Lëë kox yaal go nak xlay meñ nii ngab lo Dios. 9Kchësy xaa kol go chool tu ti kub nii së sinrii: Lii xyal señ libre ni liisy xyal kchos sey nii nguitsyoo, por beety meñoo, ni lii kwxii meñ tyub lo kislyu con cheñ nii pxeel parñee jkab meñ lo Dios. 10Lii pso meñ go parñee kak meñ go pxosy lo Tat Tios ni lii psaan nii kñabey meñ go lo kislyu. 11Loxsye ngo lëën biñ tsiy tub yox angly nii nche kyako yulyey, ni kyako ma nii sob mëlo tyub lady ni kyako kchë xaa kol. Pchilody ngab angly ko porñee tir ndaly xaa, 12aan nguieex xñee kchë angly ko: Lëë mëkwxiily nii beety meñ xyal jkaaxcuent kyalwnabey ni kchësy cos non. Lëë ma xyal jkaaxcuent kchë kyalchak ni kyalndaan, lëë ma xyal jkaa skizh ni kyalnsaak. 13Ni biñaa nii wi kchësy cos nii psaa Dios leñ kpaa ni kchësy cos nii psaa xaa lo kislyu, ni kchësy cos nii no leñ kislyu, ni kchësy cos nii no lo nistoo xñee: Lo xaa nii sob leñ yulyey ni lo mëkwxiily tugak kol tsoo ktee no skizh ni kyalnsaak, iip kyaldy jkaa xaa kyalwnabey ni kyalndaan. 14Aan lëë ksa tap ma nii sob mëlo tyub lady xkyëb xñee: —¡Nliw, singo kako! Lëë ksa kalyptap kaa xaa kol psoxib lo xaa nii iip kyaldy xkyalwnabey.


text:
Albert Einstein
Albert Einstein (juddoo Ulma (Almaañ) ci atum 1879, faatoo Princeton (Diiwaan yu Bennoo yu Amerig) ci 1955) doonoon na ab boroom xam-xamu jëmm, xaymakat, xetlukat bu waa Almaañ bu jëloon réewu gu waa Suwis, te mujje ca Diiwaan yu Bennoo yu Amerig.
Lu weesu doon gi mu doonoon kenn ci jëmmkat ak xaymakat yi gën a siiw ci àdduna bi ci taariixu xam-xam, doonoon na xalaatkat, ku bari yëggu-yëggu ci yeneen fànn (tambalee ca xeltu ba ci politig). Boole nañu ko ci gëstukat yi gën a màgg ci xarnub XX.
Bokk na ci li ko gën a siiwal gisiin wi mu def te duppe ko gisiinuw ajoo. Dugal na it loxoom ci li jëmale-kanam doolerandub kàttan-ferñent, doolerandug tekkaaral, añse.
Jotoon na Neexalub Nobel ci jëmm ci atum 1921
Dundam[Soppi]
Albert Einstein Ulma la juddoo ca Almaañ aji juram ju gòor mooy Hermann Einstein, doonoon booroom këru liggeéyukaay bu doon defar ay wuutuloxo yu mbëj, Pauline Koch doonoon aji juram ju jigéen.


text:
Jimbulang bu waa-Brëtaañ
Jimbulang bu waa-Brëtaañ walla Encyclopædia Britannica (ci wu-angalteer), ñi ngi ko siiwal ci diggante 1768-1771. Siiwalam gu njëkk mi ngi ame ca Edimbuurg ca Ekos. Bu waa-Brëtaañ bi bokk na ci jimbulang yiy wax ci lu daj yi njëkk ci kàllaama wu-angalteer, te bay jii ñoo ngi koy siiwal.
Ci ndoorteelu ñaareelu xaaju 1700 ba ci 1900, bari woon na ay boroom xam-xam yu doon jàppee ay jukkeem niki delluwaay bu wóor, yenn saa yi, ci siiwal yu yees yi, daa na am ay gisiin yu yees yees jagleel ay mboolooy gëstukat. Ci jamono yooyu amoon na gëdd bu baax ci biir askan wiy làkk wu-angalteer. Ci XX xarnu bi la yitteey jimbulang soppiku bu baax, coppite gi amal na ay njeexiit ci xarkanam ci fukk ak benneelu siiwal gi.
Taariixu jagal yi[Soppi]
jagal gu njëkk gees def ci CD-ROM mi ngi génn 1994.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi]
- (en) dal bees ko jagleel
- (en) 9eel ak 10eel ci lënd gi
- (en) 11eel jagal ci lënd gi


text:
Njëkk-taariix
Cig déggoo, Njëkk-taariix mooy jamono ju taariixu nit ji jiitu sosum mbind.
Ak juddug mbind taariixkat yi am nañu ay wayndare yu leer te yaa yees man a sukkandiku ngir man a taxawal toftaloog xew-xew yi yiy biral digalub jamonoy taariix yi.
Xaaj bu yaa bu taariixu nit njëkk sosug mbind, ci xayma, mi ngi door mat na 200 junni at, ba jëmm ji njëkk jees man a nattanleek nitu tay jii feeñee ci Afrig gu Bëj-saalum.
Donte sax mat na 2 milioŋi at, benn xeetu nit bu doon dund ci wetu Dexu Victoria (war a doon tay jii ci diggante Ugandaa, Keeñaa, Tansani) moo njëkk a jëfandikooy jumtukaay ci noonu taariixu xarala door. Cig lawal, manees naa njort ne fala xalaat, fànn, xeltu ak xam-xam dooree.
Sosug jumtukaayu liggéey bu njëkk man a tax nu jàpp ne nëkk-taariix a ngi door 2 milioŋi at ci ginnaaw, donte mbooloo yooyu maneesu leen jàppe niki nit ninu ko xamee tay, ci jëmm ak doxalin.


text:
Anas
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Annas; Ci faranse mooy Hanne ou Anne
Saraxalekat bu mag ba la woon. Kiriñus, boroom réewu Siri moo ko fal saraxalekat ci at 6 walla 7 g.K.. Waaye Garatus, boroom réewu Yude, folli na ko ci at 15 g.K.. Mu fal ci palaasam Ismayel ba noppi Elasar doomu Anas, ba noppi Simoä, ba noppi Kayif ci at 18 g.K.. Waaye gannaaw bi ñu ko follee, baatam dafa weyoon di am sañ-sañ bu bare. Naka noonu Anas ak Kayif bokkoon nañu ci liggéeyu saraxalekat bu mag ba ca jamano ji Kirist liggéeyoon. Kayif takk na doomu Anas.
Dañuy gis Anas ci Injiil ci Lu 3:2; Yow 18:13,24; Jëf 4:6; 5:17-18, 27-28.


text: 1Loxsye ngo lëë Jesús pso tu cuent lo xpëëdscuel parñee këb xaa nii ktsagty xpëëdscuel xaa, sink tugak kutiitsni xaa Dios axte nii ktikche Dios lo xtiits xaa. 2Sinrii së lo cuent ko: —Tu kyedzy name kwyo tu xtisy nii ptsyebty Dios ni psaldy meñ. 3Leñ kyedzy ko gak kwyo tu kwnaa viud nii kunab kyalxtisy lo xtisy parñee ksaksi xaa meñ nii xlëë lo me. 4Xtse kwë me, per psaldy xtisy me. Lëë lultime nladzy xaa: “Nikxe nii xtsyeebtyaa Dios ni xsaldyaa meñ, 5per como kety kety chiid kisyeedy me naa, lëën kcho xfavor me parñee kiijtre me, por toontlaa kloox me xpaciensyaa.” 6Lëë Jesús chëb: —Singo gon chëb xtisy mal. 7¿Lëë Dios dyon pe kchoody xaa xfavor meñ nii xniladzy xtiits xaa nayak deelñee tsel kyool xñab meñ kyalxtisy lo xaa? ¿Slaa xaa nawen kyëmbës meñ go xaa? 8Klyëëdy xaa gon, lëë xaa kchoo xfavor meñ go. Per tsiñee lëë mguiy nii pxaal Dios dyon kiid, ¿pe bii sanre xaa meñ nii xniladzy xtiits Dios lo kislyu re? 9Lëë Jesús pso cuent re par xaa nii xsyak nii tir buen aan xsyablyu los demasy meñ, chëb xaa: 10—Tu vuelt kwey tu xaa fariseo ni tu xaa nii xtop tumi nii xyey Roma lidzy Dios par kutiitsni xaa Dios. 11Lëë xaa fariseo kwsoli aan lëë xaa chëb lo Dios: “Tat Tios, xnetsyaa skizh lool, porñee naktyaa sinak xaa nii nak ngbaan, ni xaa mal, ni naktyaa sinak xaa nii no tsiil aan choni stu kwnaa, ni porñee naktyaa sinak xaa nii xtop tumi nii so ske. 12Naa chawdyaa chop vuelt tu leñ xmal par kuuñ ksakaa lii ni chuñaa kchë nii xtsiñaan tsii tant aan xtedyaa tu tanto jkiiñ liidzyoo.” 13Lëë xaa nii xtop tumi nii xyey Roma kwsosit aan byaxty xaa nlis xaa lo xaa kpaa, sink lëë xaa xtee golp styoo xaa xñee xaa lo Dios: “¡Tat Tios, pkëstyoo naa, por tu ngoptol nakaa!” 14Nli xñen nii tsi lëë xaa nii xtop tumi nii xyey Roma bikche sey lidzy, lëë Dios beeñ xaa perdón, per lëë xaa fariseo kokty xaa perdón. Por lëë kchë xaa nii xaly chak nyaa kyablyu aan lëë xaa nii mban chak kyak klaa. 15Wi xaa wiñ kuni meñ lo Jesús parñee kxob Jesús ña kik xaa wiñ. Per lëë xpëëdscuel Jesús kwëntseeb lo meñ nii kuni xaa wiñ. 16Per lëë Jesús chëb lo xpëëdscuel: —Kol klaa kiid xaa wiñ lon. Jkady tow, por kchë meñ nii nak sinak xaa wiñ kyey laañee xñabey Dios. 17Nli xñen nii deelñee knilasty meñ xtiits Dios sinak xniladzy tu xaa wiño, sëëbty meñ laañee xñabey Dios. 18Lëë tu xaa xñabey chëb lo Jesús: —Maestre buen, ¿pe cos kuuñtsyeyaa parñee jkan tu kyalmbañ nii nitylody? 19Tsigo lëë Jesús chëb: —¿Penak nii xñeel nii bueenaa? Tugak xaa buen no. Lëë xaa go nak Dios. 20Nanloo nii xñabey xley Dios: “Kyubtyoo stu kwnaa deelñee no tsiiloo, kujtyoo, kwandyoo, kñeedyoo tiits kizh par ksaksil meñ, ni psal pxoosyoo ni xñaal.” 21Lëë xaa go chëb: —Kchësy ngo noyuuñtsyeyaa destye nii nakaa xaa wiñ. 22Tsiñee biñ Jesús nrii, lëë xaa chëb: —Tu cos bii chakoo falt: pto kchësy nii chapoo aan pkadyo lo meñ prob tsiin kchilo kapoo cos kpaa. Loxsye ngo të aan tënal naa. 23Per tsiñee lëë xaa go biñ ngo, mban ptee styoo xaa, porñee tir rikw xaa. 24Tsiñee kon Jesús nii mban kok xaa, lëë Jesús chëb: —¡Xaatee ngan sëëb rikw laañee xñabey Dios! 25Masy ngandy sëëb tu camey xan tu kyeech kuzh que nii sëëb tu rikw laañee xñabey Dios. 26Kchësy meñ nii biñ ngo chëb: —¿Cho lë nii telaa lo tol tsigo? 27Lëë Jesús chëb: —Chilody telaa meñ nonsy, per lëë Dios kteelaa meñ. 28Tsigo lëë Pedre chëb: —Lëë noo psaan kchësy nii koop noo aan lëë noo syoopnaal lii. 29Tsigo lëë Jesús chëb: —Nli xñen nii kchë xaa nii psaan lidzy, tsiil, o betsy, o pxosy, o xiñ gaa par sëëb xaa laañee xñabey Dios, 30ndaly re nii jkaa xaa lo kislyu re aan lëë lo stu kislyu nii nare sëëd lëë xaa jkaa tu kyalmbañ nii nitylody. 31Lëë Jesús kwtsyetsy ksa tsiipchop xpëëdscuel tublad, aan lëë xaa chëb lo xaa: —Chan do gon nii lëë no syo Jerusalén, aan siko lëë kchësy nii pkëë profet nii ktsyoolaa nii nakaa mguiy nii pxaal Dios kak cumplir. 32Lëë meñ jko naa ña meñ sit, ni lëë meñ kityni naa, lëë meñ kotsyetsy naa, ni lëë meñ kchoo mxeñ lon. 33Lëë meñ kiñ naa ni lëë meñ kuty naa, per tse nii loxo tson kpidz lëën kpañ. 34Per byeñdy xpëëdscuel Jesús ngo, por nonsyke cos ngano. Nandy xaa penak chëb Jesúso. 35Lëë Jesús mer ktsiñ Jericó, aan lëë tu ciegw sob kex chu nëz xñab limosn, 36tsiñee lëë ciegw biñ nii singootyee ndaly meñ xtyedy, lëë xaa kwnabtiits penak nii singootyee xtye meñ. 37Lëë meñ chëb lo xaa nii lëë xaa Nazaret nii lë Jesús sitedy siko. 38Aan lëë xaa kwchuptsyë chëb xaa: —¡Jesús, lii nii nakoo xiñ David, pkëstyoo naa! 39Kchësy meñ nii sinech kwëntseeb lo xaa parñee nyoogw chuw xaa, per lëël mastre kwchuptsyë xaa xñee xaa: —¡Lii nii nakoo xiñ David, pkëstyoo naa! 40Lëë Jesús kwsotse, aan lëë Jesús chëb: —Kol tëni xaa nu dyon. Tsiñee lëë ciegw ko ptsiñ kex, lëë Jesús chëb lo xaa: 41—¿Pe cos chakladzyoo? Lëë ciegw ko chëb: —Xey, chakladzyaa nii kña lon stub. 42Lëë Jesús chëb: —¡Lëë lool kña! Lëël byak, por bniladzyoo nii suuñ kyakaa lii. 43Wor go kazh lëë lo ciegw ko byak, aan lëë xaa sinal Jesús xtee xaa skizh lo Dios. Wi kchësy meñ nii kon ngo ptee skizh lo Dios.


text: 1Lëë Jesús mer ktsiñ Jerusalén tsiñee lëë xaa pxaal chop xpëëdscuel xaa kyedzy nii lë Betfagé nii nche chex kiy nii lë Olivos. 2Chëb xaa: —Kol tsi kyedzy nii nche kexka ske aan tsiñee ktsiñ do, lëë do kan nii lëë tu burr kusy këtuu chop xiñ. Kol klaa ma aan kol tëni ma lon. 3Deelñee cho kñabtiits lo do penak nii xlaa do ma, kol këb nii naa xkiiñ ma ni kol këb na kiid kni gak xaa ma. 4Singo beeñtsyey Jesús par kak cumplir xtiits Dios nii kwnee profet tsiñee chëb xaa: 5Kol këb lo meñ Jerusalén: “Buy gaanoo ndoladzy xreeyoo, lëë xaa sëëd soobsye xaa lady tu burr wiñ.” 6Lëë xpëëdscuel Jesús kwey mandad nii pxaal Jesús xaa. 7Kuxi xaa burr kusy chop xiñ ma aan loxsye pxoob xaa xab xaa lady ma, lëë Jesús kwsob. 8Aan ndaly meñ ptañ xab lo nëz. No gaa meñ pchug xikw yag aan kwleek meño laañee tedy Jesús. 9Aan lëë meñ nii nal xitsy xaa ni nech lo xaa bislo kwchuptsyë xñee: —¡Skizh Dios nii pxaal xaa tu xaa nii sëëd lo xtiiy rey David kak xrey no! ¡Lëë Dios nakni xaa! ¡Kol ktee skizh lo Dios! 10Tsiñee lëë Jesús kwsëëb leñ kyedzy Jerusalén, kchësy meñ xñabtiits lo xcombañer: —¿Cho nak xaa gue? 11Aan lëë meñ nii si ksa Jesús xñee: —Lëë xaa gue nak Jesús. Profet xaa, Nazaret nak xkyedzy xaa. Galilea ngabo. 12Lëë Jesús kwsëëb leñ lidzy Dios, aan lëë xaa kwlii kchësy meñ nii nche kto ni nche si. Ptische xaa xmezh xaa nii xtsëë tumi lo meñ ni ptsily xaa laañee xsyob xaa nii xto palom. 13Aan lëë xaa chëb: —Leñ kitsy nii kë xtiits Dios xñee nii lidzy Dios kak tu laañee kiidnee meñ lo Dios. Per lëë do byuño lidzy ngbaan. 14Aan lëë xaa beeñ kyak meñ nii xñady lo ni meñ nii chilody së nii big lo xaa leñ lidzy Dios. 15Per tsiñee lëë xaa nii xñabey lo pxosy ni maestre ley kon kchë kyalntson nii beeñtsyey Jesús, ni lëë xaa biñ nii lëë kchë xaa wiñ nii no leñ lidzy Dios bislo chuptsyë xñee: “¡Skizh Dios nii pxaal xaa tu xaa nii sëëd lo xtiiy David!”, lëë xaa blëë 16aan lëë xaa chëb lo Jesús: —¿Pe chonoo nii xñee xaa wiñ gue? —Chonno —chëb Jesús— ¿ni pe karty kaa nayak klab to leñ kitsy laañee xñee nii lëë Dios kwle mëëd nii bii chadzy par kool mëëd lay lo Dios? 17Loxsye ngo nche gak meñ, lëë Jesús si Betania. Siko ptseñ xaa. 18Lëë byaani lyu lëë Jesús si Jerusalén stub, aan lëë xaa kwlaañ. 19Aan lëë xaa kwey xan tu yag yegw nii sob kex chu nëz, per këdy nex loo go. Xaktyee xikwo singootyee xña. Tsigo lëë xaa chëb lo yag yegw: —¡Kpikchedre kyë nex lool! Aan wor go kazh lëë yag yegw ko pidzy. 20Tsiñee lëë xpëëdscuel xaa kono, kchësy xaa psee, aan lëë xaa kwnabtiits lo Jesús chëb xaa: —¿Xa nak nii blyëëdy pidzy yag yegw? 21Lëë Jesús chëb: —Nli xñen nii deelñee kniladzy to nii schilo kuuñtsyey do tu cos ni jkandy kik to, lëjty xaktyee yag yegw kchilo jkwiitsy to, sink schilo këb to lo kiy re: “Bichee nu aan kukyab lo nistoo”, aan lëë kiy tsikyab. 22Ni lëë Dios knee kchë nii kñab to deelñee kniladzy to. 23Lëë Jesús kwsëëb leñ lidzy Dios aan lëë xaa noyuuñ kseedy meñ tsiñee lëë xaa nii xñabey lo pxosy ni bla xaa kol nii xñabey kukëb lo xaa: —¿Cho bneetsy tiitspey lool par kuuñtsyeyoo kchë nii chuuñtsyeyoo? 24Lëë Jesús chëb: —Wi gak gaan dyon kñabtiits tu cos lo do. Deelñee snë dow na tsigo sniyaa cho xnee tiitspey lon par kuuñtsyeyaa kchë cos re. 25Kol në dyon cho pxaal Juan biid kchobnis xaa. ¿Pe Dioso ote cholsye meño yak? Tsigo lëë xaa bislo xtilytiits lsa xaa, xñee xaa: —Deelñee tyeesy no nii Dios pxaal xaa, kñë xaa lo no: “¿Penak tsigo nii bnilasty to nii bluuy xaa?” 26Aan chilodyak tyeesy no nii chol meñ lo kislyu re pxaal Juan, por xtsyeb no meñ. Por kchësy meñ xniladzy nii xtiits Dios bluuy Juan. 27Por ngo lëë xaa chëb lo Jesús: —Ndondy noow. Tsigo lëë Jesús chëb: —Per ni naa ngo busy kniydy dyon cho bnee tiitspey lon. 28Loxsye ngo lëë Jesús chëb lo xaa: —Tu xaa name chap xaa chop xiñgan xaa aan lëë xaa chëb lo tu xaa: “Xiñ, kwey tsiiñ lo xkwaan natse.” 29Lëë xiñ xaa kwëb chëb: “¡Chaklastyaa kan!” Per kok xtsedyako lëë styoo xaa bikche aan lëë xaa kwey. 30Tsigo lëë xaa go kunee lo stu xiñ aan lëë xiñ xaa chëb: “Na kan.” Aan kweydy xaa. 31Kol në na dyon cho xaa go beeñtsyey nii chakladzy pxosy xaa. Lëë xaa chëb: —Xiñ xaa nii kwey tsiiñ lo xkwaa xaa. Tsigo lëë Jesús chëb: —Nli xñen nii klo xaa nii xtop tumi par kyeyo Roma ni klo kwnaa nii chap ndaly mguiy sëëb laañee xñabey Dios lo do. 32Por lëë Juan Bautist biid kluuyle xa kpañ meñ, aan bnilasty to xtiits xaa sinak nii bniladzy xaa nii xtop tumi par kyeyo Roma ni sinak bniladzy kwnaa nii chap ndaly mguiy. Per lëë do, nikxe kon do nii lëë xaa go ptsëë xmod, bnilasty to xtiits Juan. 33’Kol kon stu cuent re. Tu xaa name beeñ pni xaa yag uv lo xkwaa ni psuugw kwraly xaaw ni psaa xaa tu laañee kxii uv ni psaa xaa tu laañee sob meñ nii kyënapo. ’Loxsye ngo lëëw ptee xaa companiy lo xaa nii kuuñ tsiiño, aan lëë xaa si viaj. 34Aan tsiñee lëë xtiemp uv kol, lëë xaa pxaal xmos xaa siknab nii xyal xaa. 35Per lëë xaa nii beeñ tsiiñ ptee cheñ xmos xaa, ni no xmos xaa beety xaa go, no gaa xmos xaa pkaa lo kyo. 36Tsigo lëë xpixwan uv pxaal stubtsoon mos. Per singo gak beeñtsyey xaa nii beeñ tsiiñ. 37’Lultime lëë xpixwan uv pxaal xiñgan nladzy xaa: “Stsyeb xaa go xiñganaa.” 38Per tsiñee kon xaa go nii lëë xiñgan xpixwan uv ptsiñ, lëë xaa chëb lo xcombañer xaa: “Lëë xaa gue kyaani xkwaa pxosy. Kol tsoo kuuty no xaa tsiin kyaani now.” 39Lëë xaa kwnaasy xiñgan xpixwan uv aan lëë xaa kukyeety xaa tublad chu kwaa. 40’¿Pe në do dyon pe cos kuñ xpixwan uv xaa nii beeñ tsiiñ xkwaa xaa? 41Tsigo lëë meñ kwëb chëb: —Jkëstyoody xaa xaa yox ko, lëë xaa kuty xaa, aan lëë xaa kutiñ xkwaa xaa lo xaa nii kxaal nii ktyop lo xkwaa xaa tsiñee kal xtiemp kwlaap. 42Lëë Jesús chëb: —¿Pe karty klab to leñ kitsy nii kë xtiits Dios laañee xñee nii lëë kyo nii kwxaak xaa nii xsaa yu xkiiñdy? Byak tu kyo nii mastre xkiiñ. Lëë Dios byuñ kyo go kyo nii xkiiñ, aan xsee no xtyon now. 43Por ngo lëë Dios ksaan lëë do aan lëë xaa tsikyub meñ nii ksoob xtiits xaa. 44Deel kyab meñ lady kyo nii psetyaa lo do, lëë meñ kak byuy. Per deelñee kyab kyo go lady meñ, ni kak nyoody pa kuty meñ. 45Tsiñee lëë Jesús lox pso cuent ko, lëë bla xaa nii xñabey lo pxosy ni lëë xaa fariseo byeñ nii contre lëë xaa kwnee Jesús. 46Kokladzy xaa nyaasy xaa Jesús wor go kazh, per ptsyeb xaa meñ, porñee kchë meñ bniladzy nii xtiits Dios xluuy Jesús.


text:
Kajoor
Ci wàllu xay Kajoor moo doonoon seetub Senegaal. Dammeel moo nekkoon ca kaw di seddale ay ndomboy tànk.
Tëraliin
Cosaan[Soppi]
Kajoor mooy kàdd ab garab gu nekk Senegaal ak joor, suuf si. Moo jur baat boobu kajoor ci wolof. Ñi jëkka yor suufi kajoor, ay séeréer lañu woon, ñu doonoon ay lamaan te sant JAAÑ. Ba pare, xeetu wagadu ak jafunu, soqi ci sooninké yi, jóge ca penku, ñoo sos meeni jëkka ilif nguuru gi, ak ñu sant FAAL. Gàddaay moo leen tax ñëw Kajoor. Kon ñooñu mujj nekk Dammeel Kajoor, ay doxandéem lañu nekkoon ca réew moomu ca njëlbéen. Dammeel mooy damm, ndax ku jëkka jël dakkantal boobu, di Decce Fu Njogu FAAL, dañu naan damm na li Kajoor seqante woon ak Jolof, ndax Jolof moo nangu woon Kajoor. Li mu def a tax Kajoor jël yoonam te yore boppam. Loolu, ca jamono Lele Fuli Fak NJAAY nekkoon buur-ba Jolof la xeewe. Buur-ba boobu moo tase ci xare ak doomu Decce Fu njogu, di Amari Ngone Sobel FAAL, ca benn dëkk bu ñu naan DANKI. Ca xare boobu Kajoor jël yoonam, te damm li ko Jolof nangu woon. Ba noppi Amari Ngone, jox baayam Decce Fu Njogu mu jiite Kajoor. Ca tegu, Kajoor di gëna am doole, Amari Ngone dem naa Bawal ak ay jammbaaram, nangu reew moomu. Li tax Amari doonoon ku jëkka nekk Dammeel-Teeñ. Bawal, njabootu ndeyam ñoo fa nekkoon buur, ak nijaayam, Ñoxor Njaay Kuli Njigan. Amari moo duggal aada bi ñu fal buur bu ñu tudd xulixuli, di fateliku bi NJAAJAAN NJAAY (ku jëkka nekk buur-ba Jolof) nekkoon biir dex gi, ca Waalo.
Koom-koom[Soppi]
ci lu jiitu ñëwug tubaab yi, Kajoor doonoon na nguur guy am-amam newoon gàññ. Mbay ak liggéey ci loxo ak camm ak napp ak ak njaay ñoo nekkoon fànni liggéey yi ëppoon solo ca nguur ga.
Mbay[Soppi]
Mbay moo doonoon liggèey bi ëppoon solo ci koom-koomam. Looloo taxoon ba su baykat yi amul woon jàmm doon na feeñ cakoom ga, manoon naa andi sax ab xiif. Dugub moo ëppoon ci mbay mi ak ci dund gi. Barile woon nañ ay garabi tiir yu daa indi diw tiir ak sëng. Xamoon nañu mbayum. wëtteen.
Liggéey ci loxo ak Njaay[Soppi]
liggéey ak loxo ñeeño yi la ñu ko feetale woon. Napp gi amoon na solo lool ci dund gi. Waaye njaay moo naka-jekk tubaab yi ñoo ëppoon ci ñi ñu ko defal. Mujj na ba yoon yi jòge bëj-gànnaar ñakk solo lool njëgg mi.
Booba fekkoon na géej gi di gën a am solo, Fekkoon na Kajoor da jaay ay der ak ay bëñi ñayy mu dal cay dolli njaayum jaam, ngir am ay fas, ay piis, ay dibi,...
Suuf moo nekkoon jumtukaay bi ëppoon solo, moom ñépp a ko bokkoon. Ñi ñuy wooye Kangam yi mbaa Laman ñoo ko doon saytu. benn nit amu ci woon moomeel. Loolu terewul woon ku mu neexoo mu jariñoo ci kèem kàttanam.
Doole ju bees ji[Soppi]
Nguur gu bees moo fa jële woon ña daa saytu suuf sa ca diiwaan ya. Ñiy doora falu ñoo yoral seen bopp suuf si walla boog ñu dénk ko ay ceddo. Looloo waraloon jalgati gi ak bundxatal gi taroon, ñu tegoon ca kaw gor ña ay njotti bopp yu kenn àttanul, rax ci dolli mayuñu leen fu ñu yakke seen nàkk
Liggéeykat yi[Soppi]
Su fekkee ne suuf si tuxu na ci ay loxo dem ci yeneen, li jëm ci liggéey ak loxo moo des ci loxoy ñeeño yi. Looloo taxoon ba géer ñi sori woon nguur ga, ak ñeeño ya ak jaam ya ñu féetele woon mbay mi, ñoom ñépp mujj nañu nekk ay liggéeykat. Ñoo féetewoo woon indi lépp lu nit soxla ci dund ak takkaay ak col ak ay jëfëndikukaay.
Yoriin[Soppi]
Nguur gu bees gi tax na ba ñu andi tër yu bees ci ay àtte yu bees. Dammeel moo feete woon ñépp kaw. Moom mu ngi daan sant Faal ci geño ak ci meen. Man naa am ñu tànn dammeel ci lu dul geño mbaa meenum Paaléen. Waaye loolu su xewee li koy waral mooy fullay waa ja ak faydaam ak tabeem. Yii yépp ñiy tànn daa nañu ci bàyyi xel.
Su ñaar dee xëccoo nguur gi war na ci ñoom ñaar ñépp ñu nekk Jaambur, mbaa ay Bummi mbaa ay Beñ-jéem. Su ñu bokkee lu ñuy nekk, boroom baat yi nekk ci kaw, yiy tànn dellu seet seen jikko ak nu ñuy àttee ak su mbir nee këtt ne jonn nu ñuy taxawe. Lii doy na tegtal ci leerug seen tànniinu buur.
Loolu terewul nguur gi nekk ndono ci kaw bu amee ku ko war a donn.
Kajoor nekkoon na juroomi tund: Gànjóol, Njaambur ci bëj-gànnaar, Ndéet ca penku, Sañaxoor ca digg Kajoor, Jandeer ca diggante sowwu ak bëj-saalum. Su ñu falee Dammeel dafa war a séddale ndomboy tànk yu mag ya ba ku nekk xam foo féete. Ci mujjug xarnub XVII la Dammeel joxe woon ndigal ngir ndomboy tànk yooyee, ñu man koo takkal rekk ñi cosaanoo Ngàllo te féete ci kër buur.
Buuri Kajoor[Soppi]
Delluwaay[Soppi]
Paate sow, Démbi Senegaal: ci làmmeñu Wolof, Dakaar, 1998


text:
Xam-xamu nosukaay
Xam-xamu nosukaay (walla Xam-xam bi ñeel nosukaay), moo yor gëstu gi aju ci cëslaay yu xibaar yi, xarala yi ñeel seenug nos ak seenug jëfandikuwiin ci noste yi ñuy jëfandikoo ay nosukaay. Ñi ciy yëngu seen liggéey doon lëkkale ay nosukaay ñu doon li ñuy tuddee ag lonkoo, defar ay dàtti njoxe, boppal ay noste, defar ay tëriin te loolu laaj na xam ag kàllaamag tëriin, .
Cig lawal, xam-xamu nosukaay dafa ëmbu ci li ñuy wax xaralay xibaar ak jokkoo yu yees yi di xeetu xam-xam bi ëmb lépp li ñeel xibaar, ci gépp anamam. Ci tëriin wi la tëralkat bi di joxee ay tegtal nosukaay bi ci anam gi mu war a yoree xibaar yi, lan la ci war a def ak nan la ko war a defe. Jëfaan yi nag ñooy mbooleem cëri nosukaay bi, benn bu ci nekk am na liggéey bu ñu ko sant: yii di rënk xibaar yi, yii di leen wone ni nga bëgge, yii di leen soppi...
Taariix[Soppi]
Ba àdduna dooree ba tay nit daa mas di ut ay jumtukaay ngir man a def ay waññeem. Ci jumtukaay yooyu, ci yi gën a yàgg, man nañu cee lim àlliway Hammurabi (1750 laata yeesu). Wuutuloxo yu doolerandu yu njëkk ñoo ngi tàmbalee feeñ ci diggante XVI ak XVIIu xarnu. Waññikaay bu doolerandu bu njëkk, jàpp nañu ne, mooy bu Wilhelm Schickard ci XVIu.
Ci 1642 Blaise Pascal defaroon na, moom itam, ab Waññikaay bu doolerandu, doonoon bu ñu doon jaay sax, ba tay jii juroom-ñeent ci yooyu man nga leen a fekk ci jeexiituwaay (musée) yi. Ci ay njëlbeenam man nanoo wax ne xaymaan yi rekk ñoo ci doon yëngu ndax li leen yitteeloon moo doonoon defar ay jumtukaay yu leen di yombalal seeni Waññi yu xayma. Ay cëslaayam yépp ci xayma lañu taxaw, rawati na liñuy way aljibar bu Bool.
Tay jii xam-xamu nosukaay jël na wàll wu am solo ci sunug dund, cig suqali ci wàllu koom-koom ak mboolaay yu askan yi.


text:
Xëtu web
Xëtu web wenn la ci Xëti World Wide Web bi, doon lu ñu sakk ngir ay nemmeekukat man kaa yër ci ndimbalu ab joowukaay. Aw xëtu web day am ab màkkaanu web bu muy àndal ngir ñu man kaa ubbi ci joowukaay bi. Ci jëmmam dëgg, Xëtu web, day nekk ab mbooloom ay mbind, ay nataal aki riir, ci gattal lépp lu gisu walla déggu.
Saytuwiin[Soppi]
Fànn yi ñu man a saytoo aw xëtu web bari nañu: man ngaa bind ci banqaasu màkkaan yu joowukaay bi màkkaanu webam, walla nga topp ab lëkkalekaay bu nekkoon ci weneen xët. Li ëpp ci joowukaay yi ñu gën a jëfandikoo dees la koy won cib wonekaayub nosukaay jaare ko cib palanteer bu mu lay tijjil, tax it manees koo móol. Làkkiin wu HTML mooy cëslaay gi ñu sukkandiku ngir sos xëti web yi, ba tax saytu gi man a am ak jumtukaay yu wuute: dayob wonekaay bu ne, móolukaay yi, añs.
Cëslaayi xereñ[Soppi]
Cig xereñ, aw xëtu web dafa cëruwoo ne-ne yu wuute yi ne ci World Wide Web bi. Ci lu daj ne-ne bi ci njëkk ab jukki bu ñu bind ci làkkiinu xibaarfeppal gu HTML. Làkkiin wii di HTML day tax ñu man a sos ay xëti web, jox leen ay màkkaani web, tax itam nu man a melowal xët wi, tëral ni ci ne-ne yi taxawee.


text: 1¿Ta xiya' tyisnan taa hua suun lo'o um si'yana chu'hui lyoo um 'in hua? ¿Ta xtyi ti' um jñan um sca quityi 'in hua nu taa suun ña'an nten lca hua, uta nchca ti' um taa um sca quityi chcua yaa' hua, tsaña'an n'ni scasca la tucui? 2¿Ta si'i cui' um lca um quityi can', cui' sca quityi nu cua' ntsu'hui ni' cusya 'in hua, nu nchgaa tucui ndyu'hui lyoo lo' nchcui' 'in na? 3Nchca chcan' loo si'yana lca um sca quityi ngua'an Cristo si'ya cha' nu ycui' hua lo'o um, ngua'an ñi quityi can' una si'i lo'o tyintya, cui' ca nu lo'o Espíritu 'in Ndiose, ñi nu lo'o ca, ñi si'i loo ca' quee ngua'an scua cha' can', cui' ca nu nguinu scua na ni' cusya 'in um. 4Si'ya Cristo ndyijyi cha' tnu tiquee 'in hua tloo Ndiose, 5una si'i lo'o cunta 'in hua ndon tiyaa hua, uta ticuii' hua nda hua loo hua, cui' ca nu ndon tiyaa hua si'ya cha' cuiya' 'in Ndiose. 6Si'ya ñi can' cha' nchca n'ni hua tñan re, sca cha' nu cui ti mdi'in tyaa ñi, una si'i lo'o cunta 'in lee, cui' ca nu ljyaan na lo'o tso' 'in cusya 'in na, si'yana lee can' ndlo na tñan caja nten, una Espíritu ndaa chendyu 'in ne'. 7Lee nu nguinu scua loo ca' quee nu ndlo qui'ya 'in nten loo cha' ndyija, cha' yan lo'o na sca cha' cuiya' nu tlyu, nu hasta ne' Israel lo' a ncua ña'an ne' tloo Moisé, loo nu lyee ncha'an xaa 'in na, sca xaa nu ntsu'hui cha' tsatii cha' 'in. 8¿Ña'an la ca tñan tsu'hue nu cu'ni Espíritu lo'o na? 9Cha' cuaña'an tlyu cha' cuiya' yan lo'o lee nu ndlo qui'ya 'in nten, una nde lyee lati tlyu cha' cuiya' yan lo'o cha' nu tca xnu luhui 'in na tloo Ndiose. 10Siya' tlyu cha' cuiya' yan lo'o lee can', una yatii cha' 'in na, si'yana a mchcua ta'a cha' 'in na tsaña'an tlyu cha' cuiya' re. 11Cha' tlyu cha' cuiya' 'in nu cua' mdijin can', una tlyu lati cha' cuiya' yan lo'o cha' nu a tsatii 'a re. 12Cha' cuaña'an nducua tloo hua lo'o cha' re, una a ntsen hua chcui' la hua cha' re, 13si'i ña'an m'ni Moisé xa mducun yu tloo yu lo'o sca te' si'yana a ña'an ne' Israel ña'an nguia ndyuhui' xaa can' tloo yu, 14si'yana mchcun cha' tiyaa 'in ne', lo' cuaña'an ndi'in cha' 'in nten hasta cua' ñii xa nchcui' ne' quityi cula can', cua' lca na ti' nchcun tloo ne' lo'o te' can', una scati Cristo tca sla ñi cha' tiyaa 'in ne'. 15Hasta cua' ñii xa nchcui' ne' quityi nu ngua'an Moisé, ticui' te' can' nchcui ndijin na ni' cusya 'in ne'. 16—Una xa ndyaa ti' nten 'in Ñi X'nan na, nguitan te' can' tloo ne'—. 17Si'yana Ñi X'nan na lca ñi Espíritu, lo' se'en ntsu'hui Espíritu 'in Ñi X'nan na, ñi sca cha' lo' a nchcui ndijin. 18Nchgaa na nan' 'ya na loo cunan se'en nchcan' xaa 'in Ñi X'nan na, ñi a nchcun 'a tloo na, lo' cunda scaa tsaan nguia nxitsa'an ñi 'in na tsaña'an nu lca ñi ycui' ñi, lo' cui' Espíritu 'in Ñi X'nan na ngui'ni ñi cha' re.


text:
Mbëjbijjaakon
Mbëjbijjaakon mooy banqaasu jëmm biy gëstu feeñte yu mel ne mbëj ak bijjaakon ak lépp lu leen ñeel (niki ci misaal tooli bijjaakon yi juddoo ci dawaanu mbëj ak dawaani mbëj yi juddoo ci tooli bijjaakon).
Ñoo ngi ko tëgg ngir man a faramface ci anam gees boole feeñte yu mbëj ak yu bijjaakon. Ay feeñte yu mel ne xiirtalug mbëjbijjaakon ngir wone ni toolu mbëj lënkook toolu bijjaakon: ab toolu bijjaakoon buy soppiku dafay jur ab toolu mbëj, naka noonu la toolu mbëj buy soppiku di juree ab toolu bijjaakon. Yamaleb Maxwell mooy liy faramface mbëjbijjaakon te di sukkandiku ci yan ak dawaanu mbëj.
Taariix[Soppi]
William Gilber , ci téereem ba De Magnete (1600), la wone wuute gi nekk ci diggante aw yaram wu mbëj ak wu bijjaakon. Mu fésal àtte yi laqu ci bëmëxante ak xëccante yu bijjaakon yi jaare ci seeni dott ak njeexit li tàngoor am ci bijjaakon bu weñ.
ci 1831 la Michael Faraday doon gëstu doxiinu dawaan bi ci biir ab toolu bijjaakon ba gis ca ne, moom bijjaakon bi, man naa jur liggéey. Oersted moom wuññi woon na ne ab dawaanu mbëj dafay jur ab toolu bijjaakon, Faraday moom wuññi ne ab toolu bijjaakon dafay xiirtal ab dawaanu mbëj. Ci noonu la wuññee baaxi doxalukaay bu mbëj ak ni liggéey bu doolerandu man a soppeekoo kàttanu mbëj, naka-noonu mu sàkkee ca ab jurukaayu dawaan.
Mbëjbijjaakon a ngi judd ci bi James Maxwell (1864) boolee ay gisiin yu jiitu woon, niki mbëjtekkaaral, bijjtekkaaral. Bii gisiin di bees bennal moo leeral jikko yi ci yani mbëj yeek dawaani mbëj yi, bijjaakon yi, duusi mbëjbijjaakon yi, yu mel ne ag leer walla duusi rajo yi.


text: 1Ta un woofa yiɗum kor ây ba! 2Ta un woo ngota ni-wooy ây ba! Ngam kà yey a nit ây kana ngorin nà malayka ây, aw cèngni nge aw a malayka ây ɗi ba. 3Ɓaysin daw da nit ây tâage a kultuma, mu gàa un ɗa un dii 'mèmdiya ni aw a kultuma gi. Ɓaysin da tiriit 'màar ây, ye tâa un cèngni un ɗa un dii ni is dàngdiya, gun rii 'màari kà aw. 4Un pî coonjin a atnjum nihun ni nikin, ta tâanjum wun e mboy ba, ngam Fay hii ge hiiti daw da nit tigîtnjurum ây ni nit ây iirge njeenu gi. 5Ta dànda tinîir wun e fut yiɗum seede ba. Kâwsin tinîir wun a jày tâagunu gi! Ngam Fay gàaye: Miy gim woomfa ba, gim 'màktumfa ba sam. 6Hû go gàa got gàa ni suurra tinîiri: Tooy Ɓèl tâage nit mgbaanjum mum, gim tol koo jâ ba. Ji ge mbirim nirri ya? 7Ɓaysin da nit tiɗàm kpees wun yèegunu nà yèk Fay gi, raptin dikri waw ni yèk wurra waw, furrin goosum waw! 8Yeesu Kristu ey gòyge kpolo ninjaay, niyey ha tâam timgbàri, ge bunji ba sam. 9Ta jàk kàlnjum ây kana 'nang 'nang aw nàtnu aw jòlnunu ba. Ngam dele to tinîir nirri kpèwsi go ni mbâr Fay, naa ni yèk tiriici tâa ge mgbaanji daw koo jâ da nit ây futke ot maan gi ba. 10Orro ot dii ni gin gûurra jàk gurfum, yey tâa a nit ây tèege tèem daprum a gin tâam delliya aw cen ni orri ha aw rii jày hîin a farra gi ba. 11Nit ɓèl daprum hû waa nà e lekni njîim jàk tinay a gin tâam delliya hòmge della gi, e dapri ngam jàk maarra nit ây, amma is jàk maan hû waan nà aw aksifa a dat àay ây. 12Ngam maan Yeesu ɗa wurre a dat riiy Yerusalem, ha e ɓetkini daw da nit ây ni njîim hak wàa. 13Hû go sey ot yuufa a gin wàa a gbaa, ot tok jàk wâskum wàa. 14Ngam ay gi ot cen ni riiy tâarra koo ningàa ba, amma ot kàmde riiy yey ge tâa gi. 15Dàan ot hîiw jàk gurfum ây di Fay koo ningàa ni Yeesu, e tâage hîir 'misunum nîir wàa ni mgbelyèk worro. 16Ta un hènti tèerra jàk mbâri, ni mgbaanjurum a tîim wun ba. Ngam hîir ây kà yey ge delu di Fay. 17Ragin daw tuy da nit tiɗàm kpees wun, goosin yèk waw! Ngam aw aw faanurre gi, goo gaw goosi yèk hak wun a ɗàm kpees Fay. To un rak dawrre go tuy, kpàa gaw kpàa mbita kà yey ni kâwum tinîiri. Tonaa hû go ba, mbi gaw mbir ni àyrra tinîiri, yey tâa ge mgbaanja dun koo jâ ba. 18Waan Fay ngam worro! Ngam ot cèngni mbâra nge dànjum tinîir worro dii burriya, ye tâa ot kàmde dikta dikri mbâra a jày pî. 19Mi iisirra dunde gàarra un waa Fay, ngam e insimfa kènu a gin wun. 20Fay gûysu di Yeesu Nitcoorra worro, irge hàm faat ɓèl da mgbâay ây yèk wurra wàa, ni njîim wàa gòyni jàk wasta tâam timgbàri gi. 21Fay Fak tâam mbâri e kpèwsunu a jàk mbâri pî ha un tèe jày yiɗi gi, e tèe a gin wun jày delgu gi ni Yeesu Kristu! 'Mita e tâaw di Yeesu tâam timgbàri ha tâam timgbàri! Amen. 22Mi waanurre un kor ta mum, ngorin yèk yey yèenim dun ha mi kpèwsunu gi. Ngam yèk yey kèrmifa dun gi, luuye. 23Cèngnin, di kor worro Timote aw woowe. To dàara go kènu, di gim diknjifa ni ey a gin wun ha mi rapnu. 24Kèbin daw da nit tiɗàm kpees wun, ni nit ây pî tâage nit della ta wàa di Fay gi! A ni-Italiya ây aw kèpfa dunde. 25Mbâr Fay e tâanji ni un pî!


text:
Safaanukaay
Safaanukaay ab masinu mbëj la buy soppi kàttanu doolerandu ci kàttanu mbëj ci melokaanu dawaan bu safaanu. Soppali gi mi ngi cëslaayu ci feeñte gu xiirtalug mbëjbijjaakon.
Defariin[Soppi]
Defariin gi dafay aju ci xeetu safaanukaay bi mu nekk.
Safaanukaay bu demandoo[Soppi]
Masin bi dafa am ñaari xaaj, benn bi ab xott la bu am am pax ñu koy wax tekkaaralaan, beneen bi di xaaj biy dugg ci bu njëkk bi, ñu koy wax wëndeeluwaan. Baatu demandoo mi ngi jóge ci li walug bijjaakon bi di demandoo ak wëndeeluwaan bi.
Ci tekkaaralaan bi la lëmës giy jur toolu bijjaakon buy wëndeelu di nekk ci ndimbalu ay mbëjbijjaakon, seen lim yam ak limu wéq yeek seexi dott yi, kon su nekkee ab safaanukaay bu ñettiwéq, ñetti mbëjbijjaan ak ñetti seexi dott lañuy doon, su nekkee ñeenti wéq juroomi mbëjbijjaan lañuy doon. Safaanukaay bu demandoo ab doxalukaay bu demandoo lañu jël wëlbati ko. Ab doxalukaay soo ko joxe kàttanu mbëj mu delloo la kàttanu doolerandu, soo ko wëlbatee jox ko kàttanu doolerandu mu nekk ab jurukaayu mbëj, jox la kàttanu mbëj.
Safaanukaay bu demandoodi[Soppi]
Bii xeetu safaanukaay ab doxalukaay bu demandoodi lañu jël wëlbati ko mu nekk jurukaayu mbëj. Ngir mu man a dox niki jurukaay faww muy jële kàttan ci geneen ndombo gu biti ngir man a bijjaakoonal lëmës gu wëndeeluwaan bi. Su wëndeeluwaan bi di wëndeelu lay joxewaale kàttanu mbëj waaye ngir walug bijjaakon gi koy wëndeel di sax di dox faww muy wéy di jëlee kàttanu mbëj gu koy dundal ci beneen safaanukaay bu demandoo. Lii moo tax daanaka du xeetu jurukaayu mbëj bu ñuy faral di jëfandikoo ci digg yu mbëj yi, bu demandoo lañuy jëfandikoo.
Jëfandikoom ci jëfe[Soppi]
Safaanukaay yi bari nañu fi ñu leen di jëfandikoo, ci biir bépp digg bees di jóoxee kàttanu mbëj. Ginnaaw jóog gi ci dawaan bu safaanu, ngir man koo yóbb ba ci liggéeyuwaay yeek kër yi dañu koy soppali ak ab soppalikaay.