text:
NJÀNGALE 15
Lu tax nga war a kontine ?
1. Wéy di jàng Biibël bi, ban njariñ la lay amal ?
Ci lu wóor li nga jot a xam ci Biibël bi yokk na sa mbëggeel ci Yexowa. Fexeel ba sa mbëggeel di gën a yokku (1 Piyeer 2:
Sa xam-xam ci Yàlla buy yokku, sa ngëm di gën a dëgër. Ngëm dina la dimbali nga neex Yàlla (Yawut ya 11:1, 6). Ngëm dina tax nga tuub say bàkkaar te dina tax nga def ay coppite yu lay amal njariñ ci sa dund. — Jàngal Jëf ya 3:19.
2. Li nga xam ci Yàlla, naka lay jariñe ñeneen ñi ?
Li nga jàng, yoon la nga bëgg koo séddoo ak ñeneen ñi. Ñun ñépp su ñu amee xibaaru jàmm yàkkamti nañu koo yégle. Booy kontine di jàng Biibël bi, dinga xam ni ngay jëfandikoo Biibël bi ngir xamle sa ngëm ci Yexowa ak xibaaru jàmm bi. — Jàngal Room 10:13-15.
Ñu bare dañuy komaase séddoo xibaaru jàmm bi ak seeni xarit walla seeni mbokk. Boo koy def nag, nanga xam bu baax ni ngay waxe ak ñoom. Bu leen wax ne li ñu gëm baaxul, waaye wax leen lu jëm ci li Yàlla dig doomu Aadama yi. Bul fàtte ne nit ñi sa jikko bu rafet lañuy seetlu, du li ngay wax. — Jàngal 2 Timote 2:24, 25.
3. Ban diggante nga mën a am ak Yàlla ?
Sa njàngum Biibël bi dina la dimbali nga màgg ci wàllu ngëm. Te it mën nga am diggante bu rattax ak Yexowa. Su boobaa dinga bokk ci njabootam. — Jàngal 2 Korent 6:18.
4. Naka nga mënee wéy di jëm kanam ?
Mën nga jëm kanam ci wàllu ngëm booy kontine di jàng Kàddu Yàlla (Yawut ya 5:13, 14). Mën nga laaj benn Seede Yexowa mu jàng ak yow Biibël bi ci téere bi tudd Lan la Biibël bi wax dëgg-dëgg ? Looy gën a jàng Kàddu Yàlla, sa dund di gën a neex. — Jàngal Sabóor 1:1-3 ; 73:27, 28.
Xibaaru jàmm bi, ci Yexowa Yàllay mbégte la jóge. Mën nga ko jege booy gën a jege ñi koy jaamu (Yawut ya 10:24, 25). Booy wéy di góor-góorlu ngir neex Yexowa dinga am dund gu wóor gi, maanaam dund gu dul jeex. Ci dëgg-dëgg, jege Yàlla mooy li gën ci li nga mën a def. — Jàngal 1 Timote 1:11 ; 6:19.
XÓOTALAL WAXTAAN BI
NDAJE YI
Lan lañuy def ci suñu saalu Nguur yi ?
Gisalal sa bopp.
KU BËGG JÀNG BIIBËL BI
Lu tax ñu war a jàng Biibël bi ?
Biibël bi tontu na ay milioŋu nit ci àddina si sépp ci seeni laaj yi gën a am solo. Ndax bëgg nga bokk ci ñooñu ?
Lan la biibël bi wax dëgg-dëgg ?


c: text/html

text:
Ñaareelu Xareb Àdduna
Ñaareelu Xareb Àdduna bi ab xare la woon bu laaloon àdduna bi. Mi tàkk ci bi Almaañ ak Itaali ak Imbratóor gu Sapoŋ bëggee noot àdduna bi ci diggante 1914-1918 g.j. Ñaari réew yii mu ci nekk daw na wuti ndimbal ci li ëpp ci réew yi mu defal ay tappoo. Bu ko defee yàggul dara lu bari ci réewi àdduna bi duggsi ci.
Faraas sàkku woon na ci mbooleem ay sancoom ñu jàppale ko ci xeex bi, te jox koy nit. Jot naa dajale - ci ndimbalul Blees Jaañ - am mbooloom xare mu mag, mu xeex ci wetu Faraas lank sancuy Almaañ yi, ñu nangu ci Togóo ak Kamerun ak wàllug sowwu gi ci bëj-saalumu Afrik ak Tanganika (Tansani ci jii jamono).
Ci atum 1939 g.j, la ab xare tàkkaat bu bees bu tàllaliku ba daj Tugal ak mbooleem réewi àdduna bi. Hitler njiitul Almaañ li daa gëmoon ne réewam mooy mi gën a kawe ci àdduna bi, kon yi ci des yépp dañoo war a toroxlu ciy tànkam, Itaali nag ak Sapoŋ dañoo àndoon ak moom ci loolu. Waaye réewi demokaraasi yi dañu koo lankoon.
Xareb Almaañ bi songoon na suufi Faraas yi, loolu jur Faraas séddaliku ci ñaari wàll, wàll guy jàppale Almaañ te ànd ak moom ak gu nekk ci ron kiliftéefug Jeneraal Degol, mooy giy jàmmaarloo ak a xeex Almaañ.
Tëraliin
Li laytaay xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lijjanti ak saxal ya juddoo woon ca ndajem jàmm ma ca Paris, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ñoo jur - man nanu ne – lu ëpp ci li sooke ñaareelu xare bi. Kollareg jàmm ga fa juddoo woon sooke woon na mer wu metti akub sànj ci askani reew yi nu note ca xeex ba. Askan yooyu nga xam ne doyutoon ñu yanu coonay xare beeki musibaam rekk, waaye ñu tegati ci yan leen li ci juddoo ci ginaaw bi ciy saxal aki lijjanti yu diis yoo xam ne réew yi notoon a leen tegoon ci seen kaw. Loolu nag juroon ci ñoom ag mbañeel akug bëgg a fayyu, nekkiinu koom-koom wi jaxasoo, tegoodi ci yoon, am pax gasu ci Tugal ci diggante askan yeek seeni goornamaa, loolu tam - man nanu ne - mooy li gën a tax ay noste yu yees sosu, yoy “sañ-sañ bu joyu” lanu jëloon def ko seen raayo. Ay kureel yu neew jugoon nanu teg loxo ci àtte gi ci yenn ci reewi Tugal yi, daal di biral ne li leen tax a jug mooy xettali seeni askan ci jafe-jafe yi nga xam ne xareb adduna bu njëkk bi ba na leen fi. Ay goornamaa yu diktaatoor feeñ ci biir Tugal ak ci biti. Leegi nag jeneen jamono ju yees tàmbli ju ngànnaayu, muy wutu ngànnaay moo xam ne li ko jur mooy bëgg a fayyu ci reew yii note ci xare bu njëkk bi, te toroxal askani reew yi nu not, te diisal seen ginaaw ci ay alamaan yu saf te tar. Lii daal moo sabab xareb adduna bu ñaareel bi.
Àttey beddi yu bees yi sosuwoon man nanu ne ñooy jëfka yi jiitu ci taal ñaareelu xare bi. Ñu indil la wax ju gàtt ci ñatt ci yi gën a am solo ci noste yooyu.
Nosteg àtte gu mbokkte[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Riisi mooy reew mi àtteg mbokkoo njëkk a taxaw, loolu di woon ci ginaaw fippug oktoobar ga amoon ca atum 1917g, li ko waraloon di koom-koomam ba daanu woon, te ñu dàqoon ko ci anam gu toftaloo ca xare bu njëkk ba ca kanamu Almaañ ci ñaari at yii di 1916 ak 1917g, te mu ñàkkoon it lu tollu ci milyoŋ ak xaaj ci ay xarekatam ca xare booba.
Lenin (1870 – 1924g) mi nekkoon njiitul làngug mbokkte gi (parti communiste), moo jiite woon fipp googu, daal di woon def ag juboo ak waa Almaañ yi, taxwal it ay jataay yu askan yu barab yi (soviets) , daal di xeetal jumtukaayi ligeey yi, taxawal ab goornamaa bu ay ligeeykat aki baykat, daal di yëngu ci luy neewal tàqale yi am ci diggante xeet yu wuute yi. Waa Rusi yu Sofiet yi taxawaloon nanu ab jë bu yaatu kontar nosteg bopp-alal gu soww gi, ñu jiite woon kureelub mbokkoo bi kontar diine ak nostey demokraasi yi, ñu mujj nag am doole ju mag ak jeexiital gu rëy ci liy xew ci adduna bi, yàgg nanoo jëfi jëf ci yekkati tàngoor yi ci adduna bi, walla xiiroo ak ngaayoo yi daa am ci adduna bi ci diggante ñaari xare yi.
Nosteg àtte gu Nasi ca Almaañ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Làngugug mbokkoo gu xeet gu ligeeykat yi gu ( Nasi) gi (di parti national-socialiste almand des travailleurs) gii làngug politig di gu Nasi gi, daa jariñoo woon (profitoo woon) ci li daloon waa Almaañ yi, te wàcci ci seen kaw ci toroxte ak doyadal ak suufeel, te li ko waraloon di tënk-tënk yi nekkoon ci kollareg Versailles gi, ak jafe-jafe yi mu leen indil, ak ñàkk gi leen wër, peek leen, ak ñàkk-ligeey gi, ak deltu ginaawug koom-koom bi nga xam ne saxoon na fi ay at ginaaw xare bu njëkk bi, làng gii nag jariñu woon na ci lii lepp ngir fitali ca àtte ga (l’état) teg ko loxo, nangu ko, ci njiitug Adolf Hitler (1889 – 1945g), mi nga xam ne bindoon na dali làngam googu ci teereeb xeexam ba, dal yooyu nag danoo taxawoon ci ay cëslaayi waaso, ndax daa gëmon ne waasow Jermaan mooy waawo wi gën ci waaso yi, te it daa gëmoon ne danoo war a sos ag Almaañ gu mag gu ëmb mbooleem waa Almaañ yi, gëmoon it ne àtte gi (l’état) daa war a teg loxo mbooleem lonkoo yu rënk yu mag yi ci Almaañ, te danoo war a neenal kollare ga nu fasoon ca Versailles, te danoo war a delloosi mbooleem sancu yi kollare googu ñàkkloo woon Almaañ.
Hitler mujj na di njiilul Almaañ loo xam ne daa amoon sañ-sañ bu joyu (pouvoir absolu). Ñu mujj di ko wooye Fuhrer, mu tàmbli nag di doxal dali làngam yooyu ci askanu Almaañ wi nga xam ne àndoon na ak moom ngir bëgg a mucc te xettaliku ci nekkiin wu bon wi mu nekke woon, rawati na ñàkk-ligeey gi nga xam ne yaatu woon na lool ci Almaañ ngir xare bi, ak ngir tënk-tënk yi nga xam ne kollareg Versailles gi indi woon na leen fi.
Hitler def na ay jëf yu bari yoo xam ne ñoo fi sabab ñaareelu xare bi, ndax daa jëloon diiwaanu Saar boole ko ci Almaañ atum 1935g, neenal kollareg Versailles, jox sodaar si ngànnaay yu diis te xereñ, jëmale endustri bu Almaañ ci ligeey ngànnaay ak jumtukaayi xare aki bagaas yu ame solos xare. Mu jëlati reew yiy wax làkkuw Almaañ wi boole leen ci Almaañ, daal di taxawal Rayix bu ñatteel bi. Mu booleeti Otris ci Almaañ atum 1938g, jëlati goxub Sodit bi nekk ci Cekoslaawi atum 1939g, daal di jeem a nangu yoonu Danseg ci doole, seddoo ak Rusi Poloñ. Almaañ nag dundoon na ci ron àtteg Nasi la ko dale ca 1933g ba bi mu daanoo tas ci atum 1945g.
Nosteg àtte gu Fasi ca Itaali[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Itaali yi yëgoon nanu – te ñoom kat ci reew yi amoon ndam lanu woon ci xareb adduna bu njëkk bi – yëgoon nanu ne danu leen a naxe ca ndajem jàmm ma amoon ca Paris, màngiit yi juge woon ci xare bi it lu neew lanu leen ci jox, te kat ñoom ñu ci sonne lanu.
Ag ñàkk ligeey tas ci Itaali, nekkiinu nit ñi ñaaw, làngi politig yi fees fa dell, reew ma jaxasoo, xalaat yi tas fa, di mbokkte (communisme) fasi, ak yeneen xalaat yi. Fasi nag lu fi ñëwoon la ngir xeex mbokkte, Benito Mussolini jiite ko mi jiite woon ag làngam (1883 – 1945g). Làng googu nag danoo warlu woon ci seeni dal (principes) xeex mbokkte, taxawal ag nosteg dimblante, te jeem a jot ci ngañaayi sanc yi nga xam ne danu leen a xañoon Itaali ca ndajem Paris ma.
Ci noonu làngug Fasi gi tàmbli di jëfandikoo fitna(violence) ci xeex ak xuloowaaleem yi, bi dégug làng gi gënee dëgër, gën a ñaw, mu gën a am doole ci la Mussolini ak àndandoom yiy solsimis yu ñuul xuppe goornamaab Itaali bi, ci noonu Buurub Itaali bi di Victor Emmanuel amatul woon pexe, mu daal di jox nguur gi kii di Mussoliini, mi nga xam ne mujj na di diktaatooru Itaati, ñu ko daa dàkkantale Dotsi.
Mussolini digale na ñu neenal làng yi, aaye askanu Itaali wi ñuy def yëngu-yëngu mbaa coow, nos endustri bi, dëppale diggante njariñi liggéeykat bi ak naatug walla jëm kanamug ndefar yaxantu yi. Daal di juboo ak Paab bi, delloosi njàggalem diine mi ci jàngu yi (leekol yi).
Mussolini feeñal na mbonam gi ak mbonug làngam gi, jaare ko ci jëfam yu ñaaw yi mu jëmale woon ci askanu Libi wi, ba mu fa bëggee samp sancug Itaali gi. Mu gënoon a yaatal ag kilifteefam ca Ecopi atum 1936g, ginaaw bi ko soldaari Itaali yi tegee loxo ci doole, nangoo ko ci waa Ecopi. Yaatalug sanc gu Itaali gii merloo woon na askan yi nekkoon ci ron ag sancam, te taxoon na yeneen reewi sancaan yi kontar ko ci loolu. Lii nag mooy li jegeele diggante Nasi ak Fasi, nga xam ne mujj nanu àgg ci def ag dëppoo ci seen biir, mooy taxawal ag tapoo gu xare , nu duppee ko diggub Berlin-Rom .
Bokk na ci aakimookat yii ba tay, làngug xare (parti militaire) gi nekkoon Japon, ak àtteg Franco ga ca Espaañ (1892 – 1975g), moom Franco mi mujjoon ame nguur gu joyu (pouvoir absolu) ca Espaañ atum 1939g, ginaaw xareb ñoñ bu Espaañ ba. Koolute gi askani Almaañ yi amoon ak yu Itaali yi, yu Espaañ yi ak yu Japon yi ci seeni goornamaay xeet yu ëppaloon yi te teengal dolliku woon na te li ko waraloon di ñàkk gi nostey bopp-alal yi ak yu demokraasi yi ñàkkoon kàttan ci jële fi coonab koom-koom bii fi amoon ak ñàkk gu tar gii ubale woon Tugal gépp ak feneen, ci biir jafe-jafeb koom-koom bi amoon ci adduna bi atum 1929g, ñu gënoon koo xame ci turu lamb gu mag gi.
Yeneen jëfka yu sabab xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Am na fi yeneen jëfka yoy dugg nanu ci li fi indi xare bu ñaareel bi, bokk na ci yi ci ëpp solo:
- Lott gi kureelu xeet yi lòttoon ci ñoŋal jàmmi àdduna bi, ginaaw bi ci Almaañ ak Itaali gennee ak Japon.
- Digg (axe) yu politig ak xare (militaire) yi nga xam ne reewi diktaatoor yi taxawaloon nanu leen ci seen biir, bu ci mel ne digg bu Berlin-Rom, ak bu Berlin-Tokkiyo, ak kollarante gu ñàkk-a-noonu gi amoon ci diggante Berlin-Mosko laata a xareb ñaareel bi di tàkk ci lu tollu ci ay ayu bis yu neew. Ci geneen wàll gi, Fraans, Britani, Romani, Poloñ, ñoom itam booloo nanu def seenug tapoo. Nii daal la ñaari dank sosoo dankub digg bi, làmboo Almaañ, Itaali, Japon, ak dankub reew yi tapoo walla (way tapoo yi) di Britani, Fraans, Romani, Poloñ, Benoog Sofiet gi ak Amerig – ci ginaaw bi.
- Xuloo bi amoon ci diggante reewi Balkaan yu yees yi te aju woon ci mbirum dig yi ci seen biir, ndaxte amunu woon ay dig yu sax, ak xuloo bi amoon te aju woon ci mbirum xeetu (nationalisme), ndax kat reew yii, di yu sosoo ci seddaleg ndaje ma, danoo ëmboon lu sakkan ciy xeeti Almaañ, lu jege juroomi milyoŋi ay waa- Almaañ, ñu mujjoon bokk ci njabootug Poloñ ak Cekoslaafi.
- Masalam yoonu Poloñ wi tàqale Almaañ ak Brusiya, te daytaloo ca waaxub Danseg bu gore ba(libre). Ña dëkke woon ca yoon woowa ci ay waa Almaañ jege woon nanu 96٪ , ci noonu Hitler daal di ne day boole yoon woowu ci Almaañ, looloo fi taalati gilinug xare bi ci adduna bi, ndaxte Fraans ak Britani ñoom danoo daal di woon jàpple Poloñ, ci noonu Hitler daal di joxe ay ndigal ci nu song Poloñ, ci 01 satumbar atum 1939g, ginaaw bi mu gisee ne ànd na ak Bennoog Sofiet gi, Itaali ak Japon . Nii daal la sawaras ñaareelu xareb adduna bi tàkke.
Jamonoy xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñaareel Xareb Àdduna bi romb na ci ñatti jamono ñooy:
- Jamono ju ndam yi Hitler doon ame ci xare bi, mu tàmbli ci 1939 – 1941g
- Jamonoy yamoo (équilibre), walla li nuy duppee at mu jaxasoo mi, di woon atum 1942g
- Jamonoy nërméelu ñeel réewi digg yi, mu tàmbli ci atum 1943 – 1945g.
Hitler yëgaloon na Poloñ atum 1939g ne ko manul ñàkk mu génne loxoom ci waaxub Danseg bi, te delloo Almaañ yoonu Poloñ wi romboon ci suufus Almaañ. Boobu lëj-lëj – bokkoon na ci li juddoo woon ca ndajem jàmm ma – mooy li fi taalati xare bi ci adduna, ndax mooy sabab bu jonjoo bi ko jafal. Hitler yamul rekk ci yonnee ag xupp jëme ca Poloñ, waaye da ca a rax dolli yabal ay soldaaram ñu song ko, teg loxo ay suufam, bi mu lànkee bañ a wuyyu wooteb Almaañ bi, bañ a faale xuppam gi. Bi mu kodefee, Britani ak Fraans jug yonnee ag xupp jëme ca Almaañ, ne ko na génn suufus Poloñ si, ci diir bu weesuwul ñaar-fukk ak ñeenti waxtu. Bi Almaañ lànkee bañ leen a déglu, la ko Britani ak Fraans song, ci 02 satumbar 1939g.
Almaañ jot naa teg loxo waaxub Danseg ak yoonu Poloñ wi, ak lenn ci goxi soww yu Poloñ yi. Ag dëppoo am ci diggante Almaañ-Rusi, gu waral ñu séddoo ñoom ñaar suufus Poloñ si, loolu nag di bi Rusi tegee loxo goxi penku yu Poloñ yi, daal di def ak Almaañ kollareg ñàkk-a-noonu (non-agresssion) di gi amoon ci 23 ut 1939g. Waa Almaañ wéy ci seen xare bi, daal di nangu Danmark ak Norwej atum 1940g, ginaaw ba nu fa dàqee dooley Britani ji ak ju Fraans ja fa nekkoon. Ci geneen wàll, Rusi moom gën na a tàllal ay tànkam ci Finland, loolu nag mu jaare ko ca kollareg ñàkk-a-noonu gi mu fasante woon ak Almaañ. Almaañ daal di song Luksamburg, nangu ko ci lu yéeme cig gaaw. Songati Holand, nangooti ko, song Beljig nangu ko waaye ci ginaaw xare bu saf sàpp, bu mujjoon waral deltu ginaawug dooley Britani ji ak ju Fraans ji atum 1940g. Dooley jañ ak naj gi Almaañ doon def ci bëj-gànnaaru Fraans gënoon a dolliku, gën a tar, ci noonu goornamaab Fraans bi daal di tuxoo Paris, dem Bordeau, foofa lanu tàmbli woon a sàkku ag wéer ngànnaay ak Almaañ. Ci noonu General Deegol daw làqu ca London, fa la doon jiitee jànkoonte (resistance) gu Fraans gi kontar réewi digg yi, fa la birale it ag Fraans gu gore gu ànd ak réewi tapoo yi( les alliés). Goornamaab Fraans bi diriku woon ba Bordoo, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak Almaañ, muy gu mel ne ga Almaañ defoon ag réewi dëppoo ya ca 1918g.
Wéer ngànnaay yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Almaañ nangu bëj-gànnaaru Fraans, péey ba di Paris bokk ca, ak mbooleem tefesi Fraans yi tiim mbàmbulaanug atlas gi.
- Fraans day fay Almaañ ay alamaan yu alal, yu tollu ne ferey soldaari Almaañ yi nangu Fraans.
- Limub soldaari Fraans yi dootul weesu téeméeri junniy soldaar.
- Taxawal goornamaa bu Fraans buy ànd ak Almaañ, bii goornamaa nag taxawoon na ci njiitug Marsal Bitan. Ñu duppee woon ko goornamaab Fishi, ngir nekk ga mu fa nekkoon.
Ginaaw bi Fraans wommatoo meruw Almaañ- Itaali wi dafa sottiku woon ci kaw Britani. Bu ko defee, fafalnaaw yu Almaañ yi jog def lòkki yu toftaloo ci kaw dëkki Britani yi, la ko dale ca ut 1940g. waa Almaañ ñi nag li nu jublu woon ci loolu mooy manante Britani ci wommatu cig wàll, ak waaj ngir wàcce ay dooley Almaañ ca duni Britani ya, ci geneen wàll. Waaye taxaw gi askanu Britani wi taxaw taxawaay bu dëgër, te sax, moo tax ba waa Almaañ ñi manuñu woon a am li nu bëgg.
Réewi tapoo yi tàmbli woon nanoo ndàmmi ndam, di xaw a kawe réewi digg yi as lëf, bi Amerig duggsee ci xare bi ànd ak ñoom atum 1941g, ni ci Bennoog Sofiet gi dugge. Dooley Britani yi nag ndàmm nanu ndam lu mag ci jë bu Afrig bi ci kaw dooley Itaali yi, daal di leen dàqe ca Ecopi ak Eriteri. Looloo taxoon Hitler yabaloon ñaari kuréeli xare yu Almaañ ca bëj-gànnaaru Afrig, Marshal Rommell jiite woon leen ngir xettali-ji àndandoom ba ca Afrig. Ab xeex bu saf am ca bëj-gànnaaru Afrig ca 24 nowambar 1942g ci diggante réewi tapoo yi ak yu digg yi ci njiitug Mongomeri mi jiite woon réewi tapoo yi, ak Romal mi jiite woon réewi digg yi, ci noonu Réewi tapoo yi ndamu ci kaw yu digg yi ca xeex ba nuy wax Alamayni, ginaaw xeexub ñukkaakon (tank;char) bu mag bu sax fukki fan. Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xeex bii, nanu ci tudd:
- Teg loxo gi réewi tapoo yi tegoon loxo goxi bëj-gànnaaru Afrig, ginaaw bi nu fa dàqee dooley Itaali ji ak ju Almaañ ji.
- Itaali wommatu na, soldaari réewi tapoo yi wàcc ca Sisil, ñu daal di daaneel nosteg Mussolini gi ca 3 satumbar 1943g
- Nosub xare bi mujj na nekk ci loxol way tapoo yi , ginaaw bi mu nekkee ci loxol Almaañ ak réewi digg yi, àggoon nanu nag ci seen njòbbaxtali ndam atum 1942g
Ndamul Réewi tappoo yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ginaaw bi dooley Britani yi ak yu Amerig yi lijjantee ba am ndam ca jë ba ca Afrig, ak ginaaw bi Mussoolini daanoo, la réewi tapoo yi fasoon yéenee jële fi Almaañ. Ñu wàcce woon soldaar su dul jeex ca tefesug Normandi ga, àggoon nanu cib lim ñaari milyoŋi nit daanaka, ñu tegoon leen nag ci kilifteefug Generalu Amerig bii di Dwaayet Asinhawar. Bu ko defee yii doole daal di teg loxo Fraans, Beljig, Holand (suuf yu xóot yi). Dooley Almaañ yi xëyoon nanu wëlbati një – cig deltu ginaaw - jëme Almaañ, waaye dooley tapoo yi mayuñu leen woon fu nu yakke seen nàkka, ngir ragal ñu jekkaat ba amaat doole ju nuy songeeti kenn, ci noonu ñu dab leen ca saa sa, jot a sutuxlu ca digi Almaañ yu soww ya ca fewriye 1945g.
Ruus yi nag ñoom jotoon nanoo jéego jéego yu am solo ci jëwub penku bi, ci goxi penkub Tugal bi, ginaaw ba fa dooley Almaañ yi jugee, ci noonu ñu nangu jëwub Tugal gu penku gi ci suwe 1944g. Ci nii daal la dooley Almaañ tàbbee ciy xat-xat yu jafe, ci kanamu doole yu rëyub lim te nu waajal leen ci ngànnaay yi mujj a génn, bu ko defee Almaañ xëy di ku ñu gaw ci diggante ñaari wàlli kuur , ci diggante penku ak soww, looloo juroon Almaañ faroon wommatu ci mujjantal gi, ci me atum 1945g, ñu daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak réewi tapoo yi, loolu mujj di li taxawal dooley xare ju Almaañ jii jot a miiral adduna bi sonnal ko ngir xareem yu bari yii. Leegi nag réewi tapoo yi – di Angalteer, Fraans, Bennoog Sofiet ak Amerig - nangu nanu Berlin péeyub Almaañ, jàmmaarloo gi waa Almaañ yi doon def ak a dàkku seenub dëkk taxaw te jeex .
Wommatug Sapoŋ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Amerig yi yanoon nanu seen bopp coonab xare bi ci penku kontar Japon. Ginaaw bi waa Amerig nangoo suuf yu bari ci li Japon tegoon loxo ci xare bi, lanu dogu woon ci gañe xeex bi, ginaaw bi nu jotee fent bombub fepp (bombe atomique), te bëgg a xam li mu man, te bëggoon it Japon wommatoo ci seeni loxo. Ñu daal di jug ci ut 1945, sànni ñaari jum yu fepp ci ñaari dëkk ci Japon ñooy: Irosima ak Nagasaki, ci noonu Japon mujj wommatu, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak waa Amerig yi ci turu réewi tapoo yi, ci satumbar 1945g, bu ko defee ñaareelu xare bi daal di jeex.
Li ci juddoo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xareb adduna bu ñaareel bi, bokk na ci yooyu:
- Def ndajem Botsdam ca anéeru Berlin, ca 17 sulye 1945g, ngir jeexal xeex bi. Britani teewe woon na ko, Fraans, Bennoog Sofiet gi ak Diiwaani Amerig yu Bennoo yi.
- Dagg goxub Brusiya ci Almaa ñ gu penku gi, bu ko defee Bennoog Sofiet gi jël ca wàllug bëj-gànnaar ga, Poloñ jël wàllug bëj saalum ga, ñu joxati Poloñ dëkkub Danseg bu gore bi (waaxub Danseg)
- Séddale Almaañ def ko ñeenti barabi sañ-sañ, ci diggante Amerig, Britani, Fraans, ak Bennoog Sofiet. Ci atum 1949g la njëkk a am ci taarixu Almaañ ñaari reew sosu ci Almaañ, te yor ag nosteg pénc (systeme republicain) walla tosteg askan, ñooy: Almaañ gu soww gi walla péncum Almaañ mu bennoo mi (la république Fédérale d’Allemagne), nekk nag ci ron saytug Amerig, Britani ak Fraans, Bon di péey bi. Geneen gi di Almaañug penku gi (Brusiya gu njëkk ga), walla Almaañ gu demokraasi gi (la république démocratique allemande), Bennoog Sofiet gi saytu ko, Berlin gu penku gi dib péeyam. Ñu fàttali leen rekk ne Amerig, Britani ak Fraans mujjoon nanoo may Almaañ atum 1951 mu wut ay soldaar.
- Almaañ ñàkk na mbooloom xareem bu dëgër ma te rëy, ñàkk ngànnaayam yu bees ya te jëm kanam, bi nu tasee ab xareem neewal dooleem.
- Tegoon nanu Almaañ mu war a fay li mu yàqal rewi tapoo yi.
- Nosaat koom-koomu Almaañ bi, rawati na nosteg alal gi ak gu endustri gi, yooyu yépp ñu jëme leen leegi ci luy ligéeyal mbiri yi dul xare.
- Séddale Otris def ko ñeenti barabi sañ-sañ ci diggante Britani, Amerig, Fraans ak Bennoog Sofiet. Otris it des ci ron teg loxog réewi tapoo yi ba ci atum 1955g, ak doonte réewi tapoo yi nangu woon nanu ne réew la mu temb dale ko ca atum 1946g.
- Réewi tapoo yi nangoo nanu ci Japon dun yu am solo, bu ci mel ne Farmosa ak Sakalin añs. Rafleel ko ci mbooleem moomeelam yi nekkoon ci màmbulaan gu atlas gi. Dooley Amerig yi nag juge nanu Japon atum 1951g, ginaaw bi nu xaatimee ag kollareg wéer-ngànnaay cis een digganteek goornamaab Japon bic i dëkkub San Fransisko.
- Xaatim nanu ag juboo ak Itaali, Bulgari, Romani ak Hongri atum 1947g, gii juboo nag li mu yaxal mooy réew yii warloo fay réewi tapoo yi ay alamaani xare.
- Deltu ginaawug ñaari réew yii di Fraans ak Britani ci nekk gi nu nekkoon ay réewi adduna yu mag ci ginaaw xare bi, bu ko defee Amerig ak sofyet yi jël seen barab, mujj it di réew yi ëpp doole ci adduna bi, mujj yor ngànnaay yu bon te aaytal.
- Nërmeelug ñaari noste yii di Nasi ak Fasi ci Tugal ak nosteg xare ga nekkoon Japon, te noste gu mu ci doon rekk sag am bokk na ci li fi indi ñaareelu xare bi. Nostey diktaatoor yooyu bokkoon nanu ci nooni mbokkte yi gën a mag
- feeñug dankub mbokkoo bi (bloc socialiste) ay réew yu bari bokk ci, Bennoog Sofuet gi jiite ko, mu ci mel ne : Kore gu bëj-gànnaar gi, Wietnaam gu bëj-gànnaar gi, Poloñ, Bulgari, Romani, Cekoslowaki ak Hongri añs. Bu dee nag Siin gu Askan gi ak Yogoslawi nag, ñoom ñaar ay réeyi mbokkoo lanu waaye nekkunu woon ci ron yilifug Bennoog Sofiet. Dankub bopp-alal bu gore bi it feeñ, Amerig jiite ko, làmboo nag réewi Tugal gu soww gi, niki: Britani, Fraans, Almaañ gu soww gi, Holand, Beljig, Danmark ak Norwej añs. Amerig it warlul yii réew ndimbalug alal ak gu xare, ngir ñu man a taxaw ci kanamu dankub mbokkoo bi.
- Sos tapoog càmmooñu Atlas (Otan) atum 1939g, mooy tapoo gi boole woon Amerig, Britani, Fraans, Kanada, réewi sowwub Tugal bi, Japon ak Turki. Réew yii nag danu ne woon ku ci song menn rekk, song nga yeneen yepp. Ñu kollarante woon ci seen biir ci dimblante ci wàllug aaru, koom-koom ak alal. Ci geneen wàll, tapoog Warsaw gi daal di taxaw, tukkee ci Bennoog Sofiet ak réewi mbokkoo yi topp ci ginaawam ci càmmooñu Tugal ak penkoom.
- Jëya ju rëy ji juddoo ci xeex bi muy faatug lu sakkan ci dooomu aadama ak yàqug alal ju dul jeex, ngir jumtukaayi xare yu xereñ yi nu ci jëfandikoo ñuy jum yi (les missiles), bombi fepp yi, nuuraakon yi ak ñukkaakon yu diis yi ans. Xare bii moo ëpp lu mu yàq, ray ko, màbb ko ca moomam ja ko fi jiitu woon.
- Ëttu àtte yu Normbrug yi ngir àtte ñoñ Nasi ñi ci tuumay jèqi fitna ak sabab xare bi ak def ay tooñaange jëme ci ñu ñu tëj ñi (les prisonniers) ak ñi ñu njafe ca reewi tapoo ya. Àtte nanu fa tam njiiti nosteg xare gi nekkoon Japon.
- Juddug mbootaayu xeet yi, ngir dëgëral jàmm ak tere xare yi ak xulooy réew yi, ak amal mbaandute ak yamoo ci réewi adduna bi.
- Koom-koomu àdduna bépp a naatoon ginaaw bi xare bi jàllee, li ko waraloon di naali tabax yeek yeneen yi nga xam ne defaraat dëkk yi la doon ligeeye ak wàllug tabax ci anamam yepp. Bi gënoon a rëy ci naal yooyu mooy bu Marsaal.
- Judduwaatug joŋante ci ngànnaay ci diggante ñaari dank yi: bu mbokkoo ak bu bopp-alal, ak sosu gi xare bu sedd bi sosu ci seen diggante, naka noonu dund ci jàmm gi am leegi ci diggante xeet yi ci kaw suuf.
Xare bi ci Afrig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu bari ci xarey Afrig yi (sànnikati Senegaal yi ca lañu woon ) jawali nañu Tugal, ngir xeexal Faraas. Xarekati Afrig yii ñi ngi nekkoon ci dundiinn wu tar te wow, ci biir yeer yi ak ci sedd bu metti bi, jànkoonte nañook jafe-jafe yu bari, lu ci mel ne ñàkk a dégg làkkuw waa Faraas wi akug tumbrànke. Waaye loolu lépp teewul ñu ràññikoo woon ag njàmbaare akug dogu. Xare ba jeex na ci ndamul Faraas ak ñi àndoon ak moom, ñu dàq Almaañ, mu doxe ci ñàkk mbooleem sancoom yi ci Afrig.
Afrig gu yamoo gi Faraas yilifoon ci njiitul Flips Ibuwe dafa nekkoon di jàppale Degol, bu ko defee njiiti Afrik gu sowwu gu Faraas gi ñoom di jàppale Almaañ, ba ca tabaski 1942 g.j, booba lañu wëlbatiku jàppaleji way tappoo yi .
Waa Afrig yi yamuñu foofu, waaye yabal nañu ay xarekat ca jëwub xare ba (front de guerre) ngir jox ñam way xare yi ak jox mbell Tugal.
jeexug xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci atum 1945 lañu daan Almaañ. Sapoŋ it daanu ngir fàccaakonub saal (bombe atomique) ba waa AameriK yi taal ca kawam. Ñaareelu xare bi dakk na - niki bi ko jiitu woon - alag dundug ay milyoŋ ciy nit.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
UME 1
Wé ci wun kakuran kawar?
1. Kakuran koom ki Nasiën batsi kakun pa inja?
Nasiën batsi ñgal bañaan pëci uwar di umundu. Aleemp umundu, ni ko un ci wi rul bëliëng, par añgal bañaan. Di ka jon nu tsu bañaan bëliëng di umundu bu ka ci uwar. Kéé ba ni ko wi ka nooran wi bañaan. — Jangiri Jérémie 29:11.
Kaats pësiën pan purir pi pëba ni ngëgus, m’maak, ni pëcats. Maa aka kakuran kawar. Di ka jon Nasiën batsi ka ba ni isiën umundu bëliëng nu tsu pësiënul. Bañaan bi kan duka biki di umundu bu ka fac te bu katse ka maak. — Jangiri Isaïe 25:8; 33:24; Daniel 2:44.
2. Wékawun u wara pëme kakuran kawar?
Unoor kaba unu wi Nasiën batsi ba wi ni bañaan bi kan do biki umaal. (Tsephania 2:3) Ko wan ka ci lum? Përim Nasiën batsi ro leents ba ngëko ngëlënkanuël, ngi ka wina ngi tsari. Ngëko nga waraatsa ngi di umundu ka piban ne di ka jon Nasiën batsi ka ba ni ngul. — Jangiri 2 Timothée 3:1-5.
3. Wé ngë ka wun përo?
Ngë ka pëjuk Biblë pa pëme Nasiën batsi. Biblë aci pi uletar wi asin inja tibar inja wi. Biblë ka piban inja bi ngë purir bi pëka ubira uwar tsari, ni bi ngë purir bi pii ka ubira undits wi kaba tsi bërum. Uci kë juk pëme Biblë, balon bañaan bu ri ka ñgal ko wan. Lesan ne Nasiën batsi aja ka wël bañaan ubira undits wi kaba, tsats niiran iñaan pëlaañgu pëme bi m’purir bi pii ka ubira wan. — Jangiri Proverbes 29:25; Révélation 14:6, 7.
TSASAN PËME
PËJUKANA BIBLË
Wékawun u wara pëjuk Biblë?
Bañaan bacumal bu win umé uleka ubira di Biblë. M’ñgal pënaam ni bukul?


text:
Lëkkalekaay
Lëkkalekaay yi ñooy tax ñu man a jòge ci aw xët dem ci weneen wu mu lëkkalool.
Gongikuwaay ak àgguwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab lëkkalekaay day am gongikuwaay (maanaam fa muy jóge) ak ab àgguwaay (maanaam fa mu war a àgg, jëm fa). Soo doxalee xeetu(element) lëkkalekaay bi, ca saa sa, da ngay man a jàll ca àgguwaay ba.
Gongikuwaayub lëkkalekaay day doon naka-jekk aw xeet(ab baat, walla nataal,...) bu ab jukki. Àgguwaay bi man naa doon aw xeetu benn jukki bi, loolu la ñuy wax lëkkalekaay bu biir. Àgguwaay bi man naa doon itam beneen jukki, bu dul bi mu nekk.
Jaar-jaar[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lëkkalekaay yi ñi ngi sosu ci ati juroom-benn fukk yi, waaye seenug tas mi ngi ànd ak màggug internet, di fu Lëkkalekaay yi di boole, niki ag lënd, ay junny junni dal ci Lëkkale(resaux) gi. Su dul woon Lëkkalekaay yi, xereñu Internet di na wàññiku bu baax, jafeel ag jëfandikoom.
Ak jëm-kanam gu réy gu Internet, lëkkalekaay yi, ci li ñuy wax tag yu HTML lañuy jaare di leen sos, joowukaay bi won la ko; ci misaal
moo lay jox: wikipedia
Tay jii sax lëkkalekaay yi ay nattukaay lañu, limu lëkkalekaay yiy jëme ci ab dal ci la ñuy xamee ñaata la siiwee.
World Wide Web[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
lëkkalekaay yu World Wide Web bi ci xëti web yi la ñu nekk, maanaam ci jukki yi ñu bind ak HTML (Hypertext Markup Language).


text:
UME 10
Yeesu aci iñaan ni kan cikëndëni
Pëcikëndën asinu ni aninu aci ko un daf wi-a? — Aja uci bëlon bëyaas u nooran. M’me bañaan biki Yeesu cikëndën biki? — A cikëndën Jeuva a na cikëndën buts asinul ni aninul. Ko wi na ro wi purir pëjuraru kë cikëndën asinu ni aninu ñgal uci u nooran. Nja ka tsas pëme ko wi uwar.
Bi Yeesu netse bi bi umundu, aro ci di batsi ni Asinul, Jeuva. Maa Yeesu ka buts asinul ni aninul di umundu. Bu ka jaa Juse ni Maaria. M’me bi ba yandaar bi te ba bukul? —
Jeuva jej ubira Yeesu di batsi atsu di pëpës Maaria, wul kawun Yeesu buka di umundu. Iñaan purirëts përo ko wi! Yeesu awiaka di pëpës Maaria kom bi napats kë wiaka bi di pëpës aninul. Bi uband bi këli kuwas ni pëlon a Yeesu buka. Ink di Maaria ni ayënul Juse, ci bun anin ni asin Yeesu di umundu.
Bi Yeesu ka bi ñgëwaanu 12, aro ko un piban wi ne a ñgal Asinul mak, nan cii Jeuva. Aci bi Yeesu tsëp bi Jerusalen ni familul pa ufesta uwiak. U tsisi bukul Juse ni Maaria winats Yeesu. M’me tsi na ci tsi? —
Wékawun Yeesu ro ci di kato bëñaan?
Juse ni Maaria witsa Jerusalen pëtsas Yeesu. A ba lënk mak par bu winatsul. Maa tsi unu uwajantsën a ba winul di kato bëñaan! M’me ko un ka wi Yeesu ci di kato bëñaan? — Aci rul par dul di na purir run pëjuk uleka Asinul, Jeuva. A ñgal Jeuva a na ñgal buts pëme bi na purir bi pëlilanul. Ñgal bi na cibi natsafal, Yeesu amob tsi pëcikëndën Jeuva. Yeesu amob tsi pëcikëndën ñgal bi u nooran bi pa nul. Ne Yeesu a cikëndën Juse ni Maaria? — Biblë aja a cikëndën bukul.
Wé m’purir wun pëjuk di Yeesu? — M’ka pëcikëndën asinu ni aninu ñgal uci u nooran. Kë cikëndën bukul-a? —
JANGIRI DI BIBLË
Luc 1:30-35; 2:45-52
Éphésiens 6:1
Hébreux 5:8


text:
UME 6
Bañaan ban cats biki purir pii natse-a?
1. Koom kakuran kawar ci kun pa ban cats biki?
Bi Yeesu ci bi di umundu, aro ka bëfetsarul ni kan jakee Lazaru. Lazaru bi cats. Lazaru ro ciina untab wi kan jaka wi Betania di kawok Jerusalen. Bi Yeesu band bi Betania, Lazaru ro ba ngënu ngëbaakër ngi na cats ngi. A Yeesu yandaar ni Marta ni Maaria bamak Lazaru, a ba tsëp di pëbëkul. Jonats rin a bañaan cumi rul. Yeesu Natsani Lazaru di pëcats a Marta ni Maaria lilan mak. — Jangiri Jean 11:21-24, 38-44.
Marta ro me ba kakuran kawar pa ban cats biki. A ro me ne Jeuva ka natsani bañaan ban cats biki di pëcats bu ka ci di umundu kak. — Jangiri Job 14:14, 15.
2. Wé ka par wun uci iñaan cats?
Nasiën batsi jej m’boos aleemp bañaan bajën. (Genèse 2:7; 3:19) Uci iñaan cats, ko ri ka pëni di uliaful u ya tsëlon. Uci iñaan cats m’fukul ni uwejatsul ka cats buts. Lazaru leentsas ko wi na par wi, bi na cats bi par bañaan ban cats biki meets ko. — Jangiri Psaume 146:4; Ecclésiaste 9:5, 6, 10.
Ne Nasiën batsi ka tër bañaan ban cats biki di bërua? Biblë apiban ne bañaan ban cats biki meets ko, pëja Nasiën batsi ka tër bañaan ban cats biki, aci pëcok katim Nasiën batsi. Pëtër bañaan di bërua aci ko wi Nasiën batsi bër wi. — Jangiri Jérémie 7:31.
3. Ne bañaan ban cats biki purir pëñakan ni inja?
Bañaan ban cats biki purirëts pëñakan o pëte. (Psaume 115:17) Maa aka ngëcaay ngi ka ñakan ngi ni bañaan, pa pëfal bukul bu ka jaar ne aci bañaan ban cats biki. (2 Pierre 2:4) Jeuva ñgalats nja puu tsas pëñakan ni bañaan ban cats biki. — Jangiri Deutéronome 18:10, 11.
4. Yën kéé natse wun di pëcats?
Bañaan bacumal, ban cats biki kéé ba natsane di pëcats bu ka ci di umundu. Ñgal balon ban doots biki me Nasiën batsi a ba ro umaal kéé natsane di pëcats. — Jangiri Luc 23:43; Actes 24:15.
Bañaan ban natsane biki di pëcats bu kéé juk ucar uleka Nasiën batsi bu ka cikëndën Yeesu, pa pëpiban ne bu ka uwak di nul. (Révélation 20:11-13) Bañaan ban natsane biki di pëcats a ba ro uwar, bu ka ka ubira undits wi kaba di umundu. — Jangiri Jean 5:28, 29.
5. Pënatsane di pëcats ka jukan inja wé di Jeuva?
Nasiën batsi ñgal pënatsani bañaan ban cats biki, kawun na yëli Abukul pa nul pii cats pa inja. Pënatsane di pëcats ka piban ne Jeuva ñgal inja. Unu wi bañaan ban cats biki kë natse wi di pëcats, yën ni m’ñgal wun pëwin? — Jangiri Jean 3:16; Romains 6:23.


text:
Maa ngi tàmbale samay wax ak jëf ci turu Yàlla miy kiy boroom yërmande ju yaa ji ci adduna ak ja ca allaaxiraa. Yal na Yàlla dolli xéewal ak mucc ci suñu sàng Muhammad ak ci ñoñam aki saabaam ci anam yu sax Yàlla doy na ñu, moom de wéeruwaay wu baax la, wu mat a wéer say mbir, joyal ko ko. Jëf yaa ngi ci yéene yi, ku nekk it la nga yéeneey sag pay.
Bokk na ci hikam (sagesse) : ku sàkku mbir de bu ca saxee am ko. Ku fëgg bunt it boo fa saxee ubbilees la.
Bokk na ci hikma ba téy: ku tëyye boppam wëlif neen yi (caaxaan yi ) limees ko mu bokk ci boroom xel yi.
Bokk na ci ba leegi: ku dul merloo boppam du begloo boroomam.
Bokk na ci ba téy : ku def la ko soob dajeek la ko naqari.
Bokk na ci: ku taqook jiyaar ak bakkanam, texe fa biir bàmmeelam .
Bokk na ci : ku topp Yonnant bi, am gën ji la mu ñaan.
Am ku jël maanaa yii yépp boole leen ci wenn bayit : képp ku woor wëlif caaxaan yi danga dogi ciy ngënéel.
1 Taalif wi
Taaliif wii nag lu ñu barkeel la ci njëlbéen gi ba ca dayo ba. Moom nag, ki waxoon bayit wu njëkk wi –yal nañu ko dolli ag bëbb (xéewal) – am na ba tay weneen bayit wu yor maanaa, mu ciy nos (woy) maanaam waxi sëriñam ji, wax jooju mooy jii : (nguurug neen waxtu rekk la, nguurug dëgg nag day wey ba yawmal-xiyaam).
Woy waa ngii : dëgg day sax , neen nag bu kawe woon it day mujj naaxsaay, mujj suufe.
Maa ngi tàmbale samay wax ak jëf ci turu Yàlla miy boroom yërmande ju yaa ji ci adduna ak ja mu ñu jagleele ji ca allaaxiraa
2 Ubbite gi
Kii di doomi sëriñam ji dul sànt ci boppam lu dul turam wu tedd wa, Muhammad,
Kii de mi ngi sant Yàlla (t.m) mi suturaal ay ayibam te taxawu ko te dimbali ko.
Tudd naa sellam ga moom de Boroom bu tedd la bob may na ma lu waral ma koy sànt. Moom de mooy ki def ay teggin yu raf muy luy làq ag reer ak judd bu ñaaw (bonu askan).
Mooy ki jagleel boroom xam-xam yeek teggin, mooy ki léen jagleel ab yool akug jam-jub (def la jub).
Xéewal ak mucc gu kawe nañu sottiku ca ka yéegoon ca Alburaax.
Kooku mooy suñu sàng biy woote jëme ci Aji-bind ji (Ki sàkk mbindeef yi), defee ko nag ci gën jaa rafeti teggin yi .
Kooku mooy Muhammad ak ñoñam ñi di woroomug raw ak saabaam yi làq ngënéelul Aji-des-ji (Yàlla mi fi dul jug).
Ñoom saaba yooyu de saxaloon nañu ag laa-biire ci lu dul naayoo , ndaxte dañoo toroxaloon seeni bakkan ba far leen moom.
Sànkoon nañu seeni alal cig joxe ci lu dul ngistal mbaa naaféq. Ñu sukkandiku woon ci Aji-jariñ (Yàlla) jiy Aji-wërsëgale, ngir ag wakkiirlu ci moom ci mbooleem wërsëg yi. Ñoom de dañoo boyoon jëm alaaxlenniraa ngir ne dañoo fase woon wujj wa (adduna). Masuñoo bàyyi lenn ndigal lu juge ci Aji-settantal ji (kiy def mbir yi di Yalla), kiy Aji-bind ji.
Ñoom de – ci safaanub ñuy bàyyi ndigal yi – dañu ciy sax ànd ceek bànneex, ndaxte koomum ja du tax ñu koy fàtte (alal ji ñuy jële ci marse yi duñu tax ñuy fàtte ndigali suñu boroom yi) .
Wuññi woon nañu lëndëm-lëndëmi gox yi ci xam-xam ak jëf ak dëppoo. Ndaw ñu di sàng yu ñaw !
ñoom de la neexoon ca cafka ga jël navu ko. Yal na ngërëm – lol di naa ci dajeek ëlëg ka làq cang gu joyu ga – sottiku ci seen kaw .
Kooka mooy Muhammad, yal na ko Aji-des-ji sotti ay xéewal ak mucc mook ñoñam ak saabaam yi di ay ndab yuy duy xam-xam aki xeewal aki hikam
3 Li waral xasida gi
Man dey téy damaa ñëw ngir wuyyu lenn ci murid yi di woroomi tuub (ñiy tuub ak a jéggalu seen Boroom). Ñoom de dañoo sàkku woon ñu defal leen woy wuy jàngale ay teggin, ngir ñu sàkkoo ciy teggin, te loolu wartéef la . Ndax kat képp ku bëgg a topp Yonnant bi te tegoo ko ciy teggin dees na ko xañ ag texe akug jariñu.
Moom teggiin de – ci àdduna ak allaaxiraa – mooy gën ji ndàmb tey gën ji lu ku tedd di tedde. Ndaxte mooy leeral ab xol tey jegeele àjjana. Dina waral say dëkkandoo di la tàgg te dina sooreel it sawara. Ma daal di jug ngir sàkku gi ñu ko sàkku woon ci man gaawantu, tontu leen, di ci sàkku nag ab yool ak ngërëm.
Moom nag du lu dul jël la Waliya wa tuddoon Dal-Haaji wesaroon (manaam la mu bindoon te woyu ko, maanaam defu ko woon ay bayit ) def ko ay woy, di ñaan ci def gi Yàlla fajal ma samay aajo
4 Lu tax ma taamu ko ?
Ndax dafa boole – ba noppi gàttal ko – li ëpp ci li taalifkat yu njëkk ya bindoon cig tàqale. Lépp loo gis mu néew te doy moo gën lu bari te sonnale. Def naa ko nag woy wu ami njariñ, ci baaxug Yàlla mi dige ci Alxuraan ne dana aar ñi gëm. Ndax Yàlla may ma ci ngërëm ak kóolute ak njéggal ca bisub njàqare ba. Kon kat yeen sàkkukati xam-xam yi maa ngi leen di dénk te dellu di leen dénk te di leen xiirtal ci tontu bii (téere Nahju bii) Ndax kat yor na ci ay jikko aki teggin lool: bu ngeen ci tënkoo dina leen wommat jëme leen ca jub ga. Ay gindee ngi ci aki njariñ yooy boroomug-nammeel (ab murid) du ci yoqat mukk. Kuy door a dal ak kaanfóoree yam ciy njariñam, aw yiiwam it du jeex mukk. Ndaxte ni ñuy àgge ci Gën-jaa-rafeti jikko yi mi ngi ci ak ca (lu baax) la ñuy mébët. Maa ngi ko tudde: Nahju QadaaAl Haaji ci góob mbayum suñu sëriñ bii di Dal-Haaj. Maa ngi ñaan Yàlla mu nangu ko ca baaxam ga te àggale liggéey bi. Di ko ñaan it mu mel ne turam wi, ba ki koy jàng ay mbiram man cee yéweene ngir mu texe. Te mu musal ma ci ngistal ak aaw (naw sa jëf) ci barkeeb Yonnant biy Boroom Liwaaul Hamdi ak yu dul ñoom ñaar ci caay-caay yi (bon-bon yi) te mu may ma ay ngënéel.
Te mu musal ma (t.s) ba fàwwu ci ayuw Ibliis mii nga xam ne dafa féttéerlu .
Te mu musal ma ci ayu li mu bind ci suuf si, ak li mu bind ci asamaan si ak li nekk ci seen diggante ñoom ñaar.
Te mu may ma ma topp ci sunnas Yonnant bi (j.m) miy Gën-ji-mbindéef , miy ku ñu ramuloo, miy ku ñu topp ginnaaw bi mu jullee ci moom te sëlmël ci, ak ñoñam aki saabaam ci anam gu dul dog. Fii nag mooy fi tarjumaani téere bi yam, kon leegi nanu jublu ci (indil leen) teggiin yi.
5 ndoorte li
Ngir woy, nos lii di wesaru Seex Amaadu – mii di ku géeju ci xam-xam – maa ngi naan : Yeen mbooleem waay-sàkku yi xam-xam déglu leen sama laabiire gii di leen tàqaleek ag texeedi Mu di laabiire gog dañu leen koo jëmme ngir jëmmi Yàlla rekk, muy yee nag jépp aji-xellu ak ku jamuj(fàtte):
Yoonu teggiin de mooy yërëm ndaw, ni ko baayam di yërëme ak ndayam te weg mag ak def sa moroom ni sa bopp ngir jëmmi Yàlla mi nekk ca aras (toogu ba)’ saraab aji taalif ji.
Yoonu teggiin mooy nga yërëm ndaw mel ci moom ni baayam ba ko jur te am lool ci moom yërmande, te mel ci ne ndayam ju am ja ag ñeewant, nga weg it mag ak doonte da di ab jaam bu bawoo Abasa (Ecopi) , te nga yamale sa bopp ak sa moroom ngir jëmmi Yàlla kepp.
Xamal ni teggin de mooy taarub boroom xam-xam ak ku koy sàkku, mooy it takkaayi
aji -xellu ak ku lewet, mooy njobbaxtalu jikko yi, ku ko takkaayoowul yoqéel na, ñàkk na ay takkaay, te neenal, dana mujj di ku Ki bind bañ ak ñi mu bind -Yàlla aki mbindéefam. Képp ku ko gis bañ ko te sànj ko (mere ko), képp ku toog ak moom am ci moom ag yoqat akug doyal.
Bokk na ciy teggin ngay laabiire koo gis ca la nga gis ne ag jubam a nga ca, te ngay bañ a yayale sa bopp jenn àq ci kenn, te nga jort it ne yayoowoo ci kenn mu lay màggal ci lenn. Loolu nag mooy li mu junj ci waxam jii :
6 Na ngay yërëm gone
Nangay yërëm gone, rikk, bu ko nëbbal benn yoon genn laabiire gu aw yiwam nekk. Deel weg mag doonte da di ku doyadi te xeebu.
Bokk na ci ay teggiin nga bañ a njort ne yayoo nga jenn àq ci kenn ku mu man a doon . Te nga bañ a séentu genn màggal mbaa wormaal wu jóge ci kenn (kok man nay mer sax ci màggal gi mu lay màggal).
Yaw daal jortal ne teggin yépp ci yaw la war a bawoo, bu leen seentu mukk ci say àndandoo. Àndal ak nit ñi ni nga bëgge ñu ànde ko ak yaw. Saraab aji taalif ji : li mu namm a wax mooy :
Bokk na ci teggiin yu rafet nga jort ne ay teggiin moom ci yaw rekk la war a juge, te nga bañ di ko seentu ci ku dul yaw. Te ngay ànd ak nit ñi ci jikko yu baax yi nga bëgg ñu ànde kook yaw; boo ko deful it jikko yoo ànde ak ñoom ci yu bon séentu ko ci ñoom, nit ñi daal ni nga mel ak ñoom rekk lañuy mel ak yaw. Na ngay sàmmoonteek aqi (Yàlla) – Boroom màgg giy Boroom kàttan gi – ci ñoom ngir jëmmam ja moom Yàlla ni waxi woykat ba. Mu bëgg a wax rekk ne bokk na ci teggiin yu rafet ngay sammoonte ci mbindéef yi àqi Ki leen bind(t.s) ci di àndeek ñoom ni ko woykat bi waxe ca qasidaam ga yor bahru basiit:
Yaw mbokk mi na ngay am yërmande ci mbooleem mbindéef yi, nanga leen di xoole bëtub ñeewant ak yërmande. Na ngay weg mag di yërëm gone, tey sammoontek àqi aji bind ji ci mépp mbindéef. Am na addiis bu naan : sama xeet wi de du dañ di nekk ciw yiiw féek ku ndaw a ngi ci weg mag, mag di ci yërëm gone. Kon rikk na nga di roy ci gindig Imaam yi (y.y.g) kon de di nga gindiku.
Bul di toogandook ku la mag ci lu dul lu manul a ñàkk(loola mooy lu mel ne) : ngay jàng ci moom walla nga dëkk ak moom walla nga bokk ak moom di lekk, bul toogandook moom cib lal it. Saa su Yàlla defee nga toogandook moom na nga ko def cig wegeel akug dal akug xeebu akug watandiku, te bul di tafu ci kawam, bul toog it ci kanamam Yaw mbokk mi rikk, bu ko tàllal sab tànk boo toogee ci moom, te deel damm sab gis wëlif ko, maanaam bul ko di faral di xool rekk
7 Saraa
Mu bëgg a wax ne : bokk na ci teggin yu rafet nga bañ a toogandook ku la mag ci lu dul lu manul a ñàkk, ngir jàng mbaa dëkk ak moom walla di lekkandook moom añ. Boo toogeek moom it na nga ko def cig wegeel akug dal akug xeebu ak wattandiku. Bul di ko ñóoxu mbaa nga koy tàllal ab tànk, bu ko di ja tam, bul di baril di gëstu ci lu dul aajo, ndax loolu ci màndargay ag ndof la. Yàlla nee na (t.s) : “neel jullit ñi ñu dam seenub gis” loolu moom lay junj ci waxam jii di ñëw :
Bul di baril looy geestu fu nekk, te dara ñoru la ci geestu gi. Ndax loolu kat màndargam ndof la, te boo demee ci téereb Yàlla bi di nga fa gis: “neel jullit deel topp ndigali Boroom mbindéef yi, ndax kat nekk na ci addiis yi. Waay de sànkoo na ci bennub xool rekk. Ab woykat de waxoon na bu yàgg ne : booy def loo gis xool ko danga ci mas a am bis
kon bul di wëndéel sab gis .
Saraa : Mu namm a wax rekk, war na la nga topp li la sa Boroom digal muy damm sab gis. Ndax Addiis bi nee na : waay de dana xool benn xool bob xolam dina ci yàqoo nib der di yàqoo ca sébej ga, du ca jariñu mukk. Woykat ba nee na : yaw de boo sànnee sab gis ngir sa bànneexub xol, bis dina ñëw bob li ngay gis dina la sonal: danga gis lolodoo man léppam (doo man a am lépp ) te doo man a muñ rekk ca lenn la, doo man a yam rekk ca xool ba. Doo ko man a am te doo ko man a muñ, bu ko defee ngay sonn ci loo dul am, te boo ko gisutoon doo ko yittewoo. Keneen it ne: jàmbaar du mooy kiy aar ay gawaram ca bisub jamante ba, bu xare ba tàkkee, waaye ka damm ab gisam mbaa mu lem ab tànk wëlif ay moy kooku ci jëmmam mooy gawar dëgg bay jàmbaar.
Bul di baril am po, bul di ree lu bari, mbaa ngay baril looy yëngatu ak a defi neen.
Bul di baj-baji mbaa ngay jéem a yëddu lu nëbbu lu mu man a doon: loolu de màndargam tóoy la ak woyofum xel ci ku ko baaxoo.
Boo jekkee nanga dalal say cér, nangay taqook ag noppi ànd ak dëddu ci lug dëddu war, kon de nga jariñu. Deel muñ ag nàññ te bu ci toontu kenn, te mel ni na Boroom njàngat la (adiib) waxoon : Wallaay damay romb waa ji mu may xas may jellale naan kii de xam naa ne waxuma, ndax kat xasante ak weddeente bokk nañu ci jikko yi gën a bon niki dóorante. Bariy ree day ray ab xol, kon rikk néewalal ree yi, ndax nga gërëmloo Boroom bi
8 Saraa
Maanaam bokk na ci teggiin yu rafet nga bañ a barili ree, po, ag neen, ag baj-bajeek yëngatu ak a jéem a yëddu lu nëbbu, loolu de ci màndargam tóoy la bokk,ak gàttum xel, na ngay faral a dal boo jekkee (boo toogee) cib jataay tey faral a noppi, ba ñu laaj la, bu boobaa nga tontu ci kàddu gu suufe, walla nga soxlaa laaj dara, bu boobaa nga def ko te yam ca sa soxla rekk, bu ca dolli dara, ndax kat noppi noflaay a ngi ci ak sutura niki ñu ko waxe: nëbbal ayib yi kem li nga man cig noppi, ndax kat ab noflaay a ngi ci noppi ñeel aji noppi ji. Defal sab toontu boo lottee muy “noppi”, bari na wax joj toontu baa nga ca ag noppi.
Bokk na ci hikma: bu wax doon xaalis noppi di wurus, bu la nit réeree, def la ag ñàkke-teggiin jéllale ko taqoo noppi. Ni ko woykat bi waxe: amaa na ma romb ku soxat ki, ku yaradiku ki mu may nàññ, bu ko defee ma fegu te naan kii daal waxut ak man, nàññante ak weddeente bokk nanu ci jikko yi gën a ñaaw, yi gën a bon, ree ju bari day ray ab xol. Boo bëggee am sa ngërëmul Boroom, néewalali ree, Yàlla ci jëmmam (t.s) moo ne : “nañuy ree lu néew”. Boo toogee ak ku la mag booy ree nangay yam ci muuñ. Booy wax ak moom it bul bayliku ( ëppal ci wax ji), ndax loolu du lu rafet. Noppil ba nga gis mu bëgg a wax ak yaw, bu boobaa yamal ca la mu soxla ci yaw. Loolu kat moo di ay teggin, kon jëfe ko cig wàllam. Bu la béccingalee, muñal béccingalam yooyu, bu defee lu jaaduwul suturaal ko. Bul dañ di ko jéggalu, te bu ko di mere it. Bu koy faral di ja (jëmale ko say gët , samp ko ko rekk) ci waxtu wu nekk
9 Saraa
Bokk na ci teggin yu rafet nga bañ di ree ci jataayub ku la mag ndare muuñ, nga bañ di wax ak moom cig bayliku, maanaam ëppal ci wax ji, lu ñor nga wax ak lu ñorul, moom daal na nga yam ci li mu soxla ci yaw, bu boobaa doxal nga ay teggin ci moom.
Bu la defee lu jaaduwul jéggal ko, te di ko jéggalu, bul ko di faral di xool xool bu metti, ndax loolu duy teggin. Boo bëggee juge ca jataay ba, na nga ko defe cig tëyyewu (tëyye sa bopp ba suuf du jug pënd du jeqiku). Bu léen xëpp suuf si ci seeni kanam ndax loolu wuute na ak ag jub. Boo ko manee bul di nelaw ci biiru nit ñu nelawul ndax kat loolu duy teggin, ngir ne am na lu ci nekk lu man a waral ag yeddeel: kuy nelaw man ngaa ngelawal te doo ko yëg.
10 Saraa
Bokk na ci teggiin yu rafet nga bañ a jeqi pënd boo toogee ci jataay bay jug, boo nammee jug , def ko ci ag dal akug tëyyewu, te bul jaar ci kanamu way jekki yi. Bokk na ci ay teggiin nga bañ di nelaw ci digg ay way yewwu boo ko manee, ndax amaa na ngelaw génn ci yaw te doo ko yëg, ndax bët ay saañu ag suuf (bën-bënu aw taat).
Na nga xam ne fuqale bokk na ci liy waral gàcce ak yeddeel. Képp ku aj yitteem ci lekk ak séy na xam ne boole na lépp luy toroxte. Lekk dee ci jël lu lay dëgëral ba nga man a jaamu sa Boroom te yam ca. Deel wattandiku jamono ju nekk fuqale ndaxte mooy cëslaayu wépp ay. Saraa: Bokk na ci ay teggiin ñàkk a fuqale ak ñàkk a aj sa yitte jépp ciw ñam, loolu de cig suufe la te day waral ag nàññ.
Woykat ba nee na: yaw de foo fi joxe sa biir li mu la laaj ak sa pëy, di nanu àgg fa mbooleem toroxte ya yam. Sab loxo na nga ko tëyye, bul ci di baril am po, ndax loolu de ayib la. Bul jottaliku mukk loo làqul njariñ lu la man a jegeel sa Boroom


text:
Dem dem
Dem dem
Dem fan ?
Dem fan?
Den ndax lan ?
Ndax ce travail?
Baya ko mom
Baya est maman
Dem nguir xee bou barri bi
Dem nguir XEE deux chalutiers de nouvelles
Dem ndax teen boh neex bi
Deux adolescents boh ndax Dem neex
Teh rapp rek noom noo siy naan
Rapp teh noo siy naan noom destination
Nach bi lakkatouma taw bi barrewoul
Double deux lakkatouma Nach deux barrewoul
Dem ngir bokk bone menou fee am
Os Jr. ngir Dem frais Bokk am
Dem ngir daffa wara nekk gorr done
Dem Daffa ngir fait wara rouge nekk
Goorgoorlau
Goorgoorlau
Dem dem
Dem dem
Dem fan ?
Dem fan?
Dem ndax lan ?
Dem travail ndax?
Liberte bi
Liberté deux
Si espace bou lendeum bi
Si deux bou espace lendeum
Sama beut yi guissa tounou
Sama BEUT Yi Guissa Tounou
Garap yi nga xamenteni noo ma souxat
Nga Yi xamenteni développement noo ma souxat
Su beut setiee barap yi bow
Su Yi arc BEUT setiee barap
Dem ngir Keur gui daf may nirou lou lendeum
Keur ngir Dem Lou Nirou peut daf gui lendeum
Dem nguir daffa warranekk goor done
Dem nguir Daffa Goor fait warranekk
Goorgoorlau
Goorgoorlau
Damay dem
Damay dem
Chi alla bi
Chi deux alla
Damay dem Chi dex goumak gui
Dex dem Chi Damay Goumri gui
Ne damay dem waw seeti sama nawleyee
Ne Damay dem WAW seeti sama nawleyee
Damay dem si ban bou ritax bi
Si dem ritax interdiction chalutiers Damay deux
Damay dem ba reewu bitty
Eh bien dem Damay Bitty reewu
Ne damay dem waw setti samambokkyee
Ne Damay dem WAW Setten samambokkyee
Go-go (bis)
Go-go (bis)
Won ma sa xarit ma wax la ki nga donoy
Cire a remporté le ki ma ma sa Xarit Nga donoy
Won ma sa mbokk ma wax ko fi ngay diaar
Gagné par Wax ma ma sa fi ngay diaar mbokk
Hey what do you need ?
Hé quoi avez-vous besoin?
He he yaw lilaneex
Il lacet, il lilaneex
Won ma sa xarit ma wax la ki nga donoy
Cire a remporté le ki ma ma sa Xarit Nga donoy
Won ma sa mbokk ma wax la fi ngay diaar
Cire a remporté le fi ma ma sa mbokk ngay diaar
Hey defa li la neexoy hey yaw lila soop
Hé hé li la diffamation neexoy lacet lilas soop
Sammkatou mboott moo xam ba ciy
Xam moo ba mboott Sammkatou ciy
Sooxaoy ni meneuh kott ñoom daal amouñou
Je Sooxaoy meneuh Kott Noom daal amouñou
Mbaam hey defal li la nexx oo
Hey Mbaam defal li oo la nexx
Hey what do you want ?
Hey qu'est-ce que tu veux?
Ho ho ho ho ....
Ho ho ho ho ....


text:
Gox
Gox baat la buy tekki ab yaa-yaa wu suuf wu réy te tegu ci kol-kolu àdduna bi. Ci deggoo barab bi ñuy woowee gox dan ciy boolee tamit dun yi ko jege, maanaam yu soriwul tefes yi, lu mel ne Madagaskaar ni mu bokkee ci Afrig, ndax moom la gën a jege ni Asi.
Seddatleeg gox yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci xam-xam, xaaj bu àdduna bi, bu beru rek gox nga, ci tekki bu yaatu, kon sunu sukkandikoo ci loolu dun yépp ay gox la ñu, ndaxte da ñoo beru, dañ ni cundum ci ndox mi.
Baatu gox amul benn tekki rekk. Looloo tax daanaka barab boo dem ci àdduna bi am na ay limi gox. Ci lu daj man nañoo jàpp ne mooy ab yaa-yaa wu suuf wu réy wu am ay yemu yu am solo,(mbàmbulaan, doj, ndand féy-féy... Donte ñu bari da ñoo jàpp ne ñent walla juroomi gox a am waaye di nan far di ci téye juroom walla juroom ñaar.
Ñaar yi ci tàqaloo ñooy Tugal ak Asi, di ko woowee Tugalasi, Bëj-saalumu Aamerig ak Bëj-gànnaaru Aamerig danuy faral di leen di jàppee ñaari gox, suñu booloo nekk Aamerig. Ñenn ñi di boole Afrig Tugal ak Asi mu doon Afritugalasi.
Dun yi dañ leen di boole ci gox yi ñu gën a jege. Lu mel Kanaari donte ci réewum Espaañ la bokk, ci goxu Afrik lañ koy boole. Duni Mbàmbulaan gu dal gi, ci Oseyaani lañ leen boole, ak yeneen.
- 7 gox: Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig, Bëj-saalumu Aamerig, Asi, Tugal, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.
- 6 gox: Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig, bëj-saalumu Aamerig, Tugalasi, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.
- 5 gox: Afrig, Aamerig, Tugal, Oseyaani, Asi.
- 4 gox: Aamerig, Afritugalasi, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.


text:
XAAJ 1
Dégluleen Yàlla ngir am Séy bu Neex
“ Ca njàlbéen ga Aji Bind ji sàkk na léen, kii góor, kii jigéen ”. — Macë 19:4
Yexowa * Yàlla moo taxawal séy bi njëkk a am. Biibël bi dafa ñuy xamal ne Yàlla dafa sàkk jigéen bi njëkk daldi ko ‘ indil ’ ku góor ki. Aadama kontaan ba wax lii : “ Waaw kay nag, kii moo bokk ci samay yax ak sama suux ! ” (Njàlbéen ga 2:22, 23). Mbégte boobu la Yexowa bëgg ñiy séy am ba tey.
Ñu bare bu ñu duggee ci séy, dañuy foog ne bànneex rekk lañu ciy am. Waaye ci dëgg, poroblem mënul ñàkk diggante jëkkër ak jabar, bu dee sax bëggante nañu bu baax (1 Korent 7:28). Dingeen gis ci téere bii li Yàlla santaane ci Biibël bi ngir dimbali ñi séy ak seen njaboot ñu am jàmm. Bu ngeen ko toppee, dingeen gis njariñ bi ci nekk. — Sabóor 19:9-12.
1 NANGULEEN FI LEEN YEXOWA TEG CI BIIR NJABOOT
LI BIIBËL BI WAX : Jëkkër mooy kilifa ci biir njaboot. — Efes 5:23.
Yaw miy jëkkër, Yàlla dafa bëgg nga fonk sa jabar te toppatoo ko (1 Piyeer 3:7). Yàlla dafa sàkk jabar ngir mu jàpple te wéetali jëkkëram, te yaw jëkkër ji, Yàlla dafa bëgg nga may sa jabar cér te won ko mbëggeel (Njàlbéen ga 2:18). Danga war a bëgg sa jabar ba mu jaral la nga jiital njariñam te bañ a jiital sa njariñu bopp. — Efes 5:25-29.
Yaw miy jigéen, Yexowa dafa bëgg nga weg bu baax sa jëkkër te jàpple ko bu baax ci wareefam (1 Korent 11:3 ; Efes 5:33). Jàppleel sa jëkkër ci dogal yi muy jël te ànd ak moom ak xol bu tàlli ci li muy def (Kolos 3:18). Boo ko defee, dinga taaru ci sa kanamu jëkkër ak ci kanamu Yexowa. — 1 Piyeer 3:1-6.
LI NGEEN MËN A DEF :
Laajal ki nga séyal ni nga mën a def ngir gën a nekk jëkkër walla jabar ju baax. Déglu ko bu baax te jéem a gën a nekk jëkkër walla jabar ju baax
Bul yàkkamti. Bala ku nekk di mën a béggal moroomam, dina jël jot
2 NA KU NEKK YËG KI MU SÉYAL
LI BIIBËL BI WAX : Danga war a wut njariñu ki nga séyal (Filib 2:3, 4). Ci sa doxalin ak moom, won ko ne sopp nga ko, te xam ne Yexowa dafa bëgg jaamam yi “ lewet ci ñépp ” (2 Timote 2:24). “ Làmmiñu waxkat, jam-jami jaasi ; kàddu gu xelu, garab la ci. ” Kon nanga xool bu baax ni ngay waxe ak ki nga séyal (Kàddu yu Xelu 12:18). Xelum Yexowa dina la dimbali ba mbaax ak mbëggeel feeñ ci sa waxin. — Galasi 5:22, 23 ; Kolos 4:6.
LI NGEEN MËN A DEF :
Bala ngay waxtaan ak ki nga séyal ci mbir bu mën a yee fitna, nanga ñaan Yàlla ngir bañ a xuloo te nangu déglu
Xalaatal bu baax ci li nga bëgg a wax ak ni nga koy waxe
3 BOKKLEEN XALAAT
LI BIIBËL BI WAX : Boo séyee, dangay “ doon benn ” ak ki ngay séyal (Macë 19:5). Waaye ba léegi ñaari nit ngeen te mën a wuute ci ni ngeen di xalaate. Kon dangeen war a jàng bokk xalaat ak bokk yëg-yëg (Filib 2:2). Dafa am solo ngeen déggoo bu ngeen di jël dogal. Biibël bi dafa ne, bu diisoo amee pexe dina am (Proverbes 20:18). Yéen ñaar, bu ngeen di jël dogal yu am solo, nangeen bàyyi santaane yi nekk ci Biibël bi wommat leen. — Kàddu yu Xelu 8:32, 33.
LI NGEEN MËN A DEF :
Bu ngeen di waxtaan, wax ko say yëg-yëg, bul yem ci wax ko li xew rekk walla li ngay xalaat
Boo bëggee sóobu ci dara, nanga ci njëkk a waxtaan ak ki nga séyal
^ par. 4 Yexowa mooy turu Yàlla ci Biibël bi.


text:
Tugal mooy wàll wi féete penku goxub Tugalasi, ci baax dees koy jàppe niki benn ci juroom-benn walla juroom-ñaari goxi àdduna bi. Gox baa gi digu ci sowwu ci mbàmbulaanug Atlas gi, ci bëj-gànnaar ci dottub Bëj-gànnaar bi, yem ci géej gu Diggu gi ci bëj-saalum. Ay digam ci penku dese nañoo leer, dinay faral di jur ay werante; li ko waral mooy ni mu taqalook goxub Asi.
Waa-Islaand jàppees na leen ni waa-tugal (donte féeteem ci degalub Tugal-Aamerig), ak mbooleem dun yi ci géej gu Diggu gi, Sipër mi gën a jur coow, ci wàllu melosuuf. Riisi ak Tirki ñi am li ëpp ci seen suuf ca Asi, waaye day ni rekk li ëpp ci seen taariix réewi gox bi lañu ko bokkal.
Ngir xóotal: Melosuufug Tugal Tugal a ngi yaatoo 10 392 855 km² (fukki junni-junni ak ñetti-fukki-junni ak juroom-ñent-fukk ak ñaar ak juroom-ñetti-téeméer ak juroom-fukk ak juroom). Di benn ñetti Afrig walla benn ñenti Asi walla Aamerig.


text:
Bëj-saalum-penku Asi
Bëj-saalum-penku Asi ci goxu Asi la bokk.
Su nu sukkandikoo ci sedatle, bu àdduna bi, gi Mbootaayu Réew yi def, Bëj-saalum-penku Asi benn la ci diwaani Asi.
Réew ya fa nekk:
- Brunaay Daarusalaam
- Kamboodiya
- Endoneesi
- Lawos
- Maleesi
- Miyanmaar
- Filipiin
- Singapoor
- Taaylaand
- Timoor gu Penku
- Wiyetnaam
Réew yépp yi nekk ci lim gi ci kaw, ba mu des Timoor gu Penku, ay Cër la ñu ci ASEAN: di ab mbootaay bu judd ngir soqali koom-koom mu diwaan bi jaare ko ci jappalante.


text:
Nettali 3: Nit ñi jëkk a am ci kow suuf
LAN ngay gis fii te amul woon ci nettali 2 ? Benn góor ak benn jigéen. Ñoom ñooy nit ñi jëkk a am ci kow suuf si. Kan moo leen sàkk ? Yàlla la. Ndax xam nga turu Yàlla ? Yexowa la tudd. Góor gi, Aadama la tudd, jigéen bi, Awa.
Nii la Yexowa sàkke suñu maam Aadama : dafa jël suuf, def benn yaramu nit bu amul benn sikk, mu ëf ci bakkanam, Aadama daldi dund.
Yexowa jox na Aadama benn liggéey. Dafa ko wax mu jox mala yépp tur. Xéyna Aadama toog na lu yàgg di leen xool rekk ngir xam tur bu gën a mën a ànd ak xeetu mala bu nekk. Waaye am na lu Aadama gis. Ndax xam nga lan la ?
Mala yépp, ñaar lañu woon. Amoon na pàppa ñey ak yaay ñey, pàppa gaynde ak yaay gaynde. Waaye Aadama moom, amul woon ku muy àndal. Kon, Yàlla dafa nelawloo Aadama, nelaw bu xóot, jël benn yax ci wetam, maanaam benn faar, defar ci benn jigéen, may ko Aadama mu nekk jabaram.
Aadama kontaan na lool ! Awa itam naroon na kontaan. Mu ngi ci tool bu rafet lool ! Léegi, mën nañu am doom te am dund gu neex ci kow suuf si.
Yexowa dafa bëggoon Aadama ak Awa dund ba fàww. Dafa bëggoon ñu liggéey ba àddina si sépp mel ni toolu Eden. Liggéey boobu, Aadama ak Awa naroon nañu ci kontaan lool ! Boo fa nekkoon, ndax dinga ci bëgg bokk ? Waaye jàmm jooju Aadama ak Awa amoon, yàggul. Nañu seet lu tax ci nettali bii di topp.
Sabóor 83:18; Njàlbéen ga 1:26-31; 2:7-25
Laaj yi
- Lan lañuy wone ci nettali 3 loo gisul ci nettali 2 ?
- Kan moo sàkk góor gu jëkk gi, te naka la tuddoon ?
- Ban liggéey la Yàlla jox Aadama ?
- Lu tax Yàlla nelawloo Aadama, nelaw bu xóot ?
- Ba kañ la Aadama ak Awa mënoon a dund, te ban liggéey la Yàlla bëggoon ñu def ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal Sabóor 83:18.
Yàlla, naka la tudd, te ban taxawaay la moom rekk am ci kow suuf si (Jér. 16:21; Dañ. 4:17) ?
- Jàngal Njàlbéen ga 1:26-31.
Lan la Yàlla mujj a sàkk ci juróom-benneelu fan bi, te li mu sàkk noonu, lu mu wuute woon ak mala yi (Njàl. 1:26) ?
Lan la Yexowa may nit ak mala yépp (Njàl. 1:30) ?
- Jàngal Njàlbéen ga 2:7-25.
Lan la Aadama waroon a def ngir mën a wutal mala yi tur (Njàl. 2:19) ?
Naka la Njàlbéen ga 2:24 di ñu wonee ni Yàlla gise séy, tàggoo ak fase (Macë 19:4-6, 9) ?


text:
Nettali 32: Fukki musiba yi
XOOLAL li ñuy wone fii. Yaa ngi gis fukki musiba yi Yexowa indi Misra. Li ñu jëkk a wone mooy bi Aaroona doon dóor ak yetam ndoxu dex bi tudd Niil. Bi mu defee loolu, ndox mi daldi soppaleeku deret. Jën yépp dee. Dex bi komaase xasaw.
Ci beneen musiba bi, Yexowa def na ba mbott yu bare jóge ci Niil bi. Ñu nga woon fu nekk : ci biir fuur yi, ci cin yi, ci lalu nit ñi, fu nekk. Bi mbott yi deewee, waa Misra dañu leen doon dajale, ba ñu def ay jal yu réy. Réew mi yépp di xasaw.
Ci musiba bi ci topp, Aaroona dafa dóor suuf si ak yetam, pënd bi daldi soppaleeku ay yoo yu doon màtte. Ñu ngi ci ñetteelu musiba bi.
Yeneen musiba yi nag, laaluñu waa Israyil. Waa Misra rekk lañu laal. Ñeenteelu musiba bi, ay weñ yu réy la woon. Ñuy dugg fu nekk ci këru waa Misra yi. Juróomeel bi, mala yi la laal. Ay nag, ay xar ak ay béy yu bare yu waa Misra moomoon, dee nañu.
Ci musiba bi ci topp, Musaa ak Aaroona dañu jël dóomu-taal, sànni ko ci kow, nit ñi ak mala yi daldi am góom yu metti. Ñu ngi ci juróom-benneelu musiba bi.
Ginnaaw loolu Musaa dafa tàllal loxoom ca asamaan. Yexowa def ba asamaan di dënnu, def it mu taw ay xeeru galaas. Masul woon a taw xeeru galaas yu mel noonu ci Misra.
Ci juróom-ñetteelu musiba bi, amoon na njéeréer yu baree bare. Masuñu woon a bare noonu ci réew mi. Lekk nañu lépp lu tawu galaas bu metti boobu bàyyi woon.
Ci juróom-ñeenteelu musiba bi, nit ñi toog nañu ñetti fan ci lëndëm. Kenn mënul woon a gis dara. Waaye waa Israyil ñoom, dañu amoon leer.
Ginnaaw loolu, Yàlla wax na waa mbooloom ñu rey béy bu ndaw walla xar bu ndaw, jël deret bi te taqal ko ci poto yi doon téye seen buntu kër. Ba pare malaaka Yàlla dafa jaar ci biir Misra. Bu gisee deret bi, du rey kenn ci biir kër googu. Waaye bépp kër bu amul deret ci buntam, malaaka Yàlla dafa ciy rey taaw bi, ci nit ñi ak ci mala yi yépp. Mooy fukkeelu musiba bi.
Bi musiba boobu amee, Firawna dafa wax waa Israyil ñu dem. Mbooloo Yàlla yépp pare woon na. Guddi googu lañu jóge Misra.
Gàddaay gi pàcc 7 ba 12.
Laaj yi
- Xoolal li ñuy wone foofu te waxal ñetti musiba yi Yexowa jëkk a wàcce ci Misra.
- Ñetti musiba yooyu, lu ñu wuute ak yi ci des ?
- Lan moo xewoon ci ñeenteel, juróomeel ak juróom-benneelu musiba yi ?
- Waxal li xewoon ci musiba juróom-ñaar, juróom-ñett ak juróom-ñeent.
- Lan la Yexowa wax waa Israyil ñu def bala fukkeelu musiba bi am ?
- Lu xewoon ci fukkeelu musiba bi, te lan moo xewoon ginnaaw musiba boobu ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal Gàddaay gi (Exode) 7:19- 8:23.
Luxuskati Misra mënoon nañu defaat ak seen kàttan li xewoon ci ñaari musiba yu jëkk yi. Waaye ñetteelu musiba bi, lan la leen forse ñu nangu (Gàdd. [Ex.] 8:18, 19; Macë 12:24-28) ?
Ñeenteelu musiba bi, naka lay wonee ne Yexowa mën na aar mbooloom ? Te xam loolu, lu muy def ci mbooloo Yàlla bi nga xam ne léegi mu war a jaar ci “ metit wu réy ” wi (Gàdd. [Ex.] 8:22, 23; Peeñ. 7:13, 14; 2 Chron. 16:9) ?
- Jàngal Gàddaay gi (Exode) 8:24; 9:3, 6, 10, 11, 14, 16, 23-25 ak 10:13-15, 21-23.
Yan ñaari gurupu nit ñoo feeñ bi fukki musiba yi amee, te loolu lu mu jote ak ni ñu war a gise ñaari gurup yooyu tey (Gàdd. [Ex.] 8:10, 18, 19; 9:14) ?
Li nekk ci Exode 9:16, naka la ñuy dimbalee ñu xam lu tax Yexowa bàyyi Seytaane mu dund ba tey (Room 9:21, 22) ?
- Jàngal Gàddaay gi 12:21-32.
Naka la Jéggi bi taxe woon ñu bare mucc, te lan la doon misaal (Gàdd. 12:21-23; Ywna. 1:29; Room 5:18, 19, 21; 1 Kor. 5:7) ?


text:
UME 2
Yën ciwun Nasiën batsi?
Nasiën batsi ci naloolé, katimul ka jaa Jeuva. (Psaume 83:18) Nako ci ri batsi gë purirëts pëwinul. A ñgal inja, a na ñgal nja pëñgalul. A na ñgal buts nja pëñgallar. (Matthieu 22:35-
Nacak ni Nasiën batsi leempi a wëlul uforsa uwiak di batsi, nu bi ména katim Yeesu Kristu bi na bibi di umundu. Jeuva a leemp buts gëwaanju.
Jeuva leempun ko un ciwi bëliëng di batsi . . . ni di utsia. Révélation 4:
11
Jeuva leempun gëpesaj, kom bi na leemp bi utsia ni tu ko un ciwi rul.
Jeuva jéj m’boos a leemp niints nacak, Adam.


text:
Nettali 64: Suleymaan mu ngi tabax kër Yàlla gi
BALA mu dee, Daawuda jox na Suleymaan palaŋ yi mu waroon a topp ngir tabax kër Yexowa gi. Yexowa moo joxoon Daawuda palaŋ yooyu. Suleymaan tàmbali na tabax bi ci ñeenteelu atu nguuram. Jeexal na ko juróomi at ak génn-wall ginnaaw loolu. Ay fukki junniy nit ñoo bokk ci liggéey boobu. Dañu ci def xaalis bu baree bare ndaxte ci biir kër gi, amoon na lu bare lu ñuy defare wurus ak xaalis.
Kër Yàlla gi am na ñaari néeg yu gën a am solo, mel ni yi amoon ci tànt bi nekkoon jaamukaayu Yàlla. Waaye néeg yi nekk ci kër Yàlla gi ñoo gën a mag. Mat nañu ñaari yoon ya amoon ca tànt ba. Suleymaan dugal na gaalu kóllëre gi ci néeg bi gënoon a féete ci biir. Leneen li nekkoon ci tànt boobu, dugal na ko ci beneen néeg bi.
Bi tabax bi paree, def nañu feet bu mag. Xoolal li ñuy wone fii. Suleymaan sukk na ci kanamu kër Yàlla gi te mu ngi ñaan Yexowa. Lii lay wax : ‘ Asamaan si sépp sax, xajuloo ci. Kon du ci kër gii ngay xaj. Waaye, céy sama Yàlla, nanga déglu sa mbooloo bu ñu lay ñaan di jublu ci kanamu kër gii. ’
Bi Suleymaan paree ñaan bi, safara daldi wàcc asamaan, lakk mala yi ñu saraxe woon foofu yépp. Leer bu mag jóge ci Yexowa daldi feesal kër Yàlla gi. Loolu dafay wone ne Yexowa déglu na li ñu fa wax. Wone na it ne kontaan na ci kër gi ak ci ñaanu Suleymaan. Léegi, mbooloo mi dina ñów ci kër Yàlla gi ngir jaamu Yàlla. Dootul dem ci tànt boobu nekkoon jaamukaay.
Suleymaan nguuru na lu yàgg ci fasoŋ bu rafet, mbooloo mi kontaan lool. Waaye Suleymaan mujj na takk jabar yu bare yu bokkoon ci réew yu jaamuwul woon Yexowa. Ndax gis nga benn ci jabar yooyu fii ci suuf di jaamu xërëm bi ? Jabaru Suleymaan yi mujj nañu yóbbaale Suleymaan ba mu jaamu ay yàlla yu dul dëgg. Ndax xam nga loolu lu mu indi ? Amatul woon yërmande ci nit ñi, mu komaasee soxor. Mbooloo mi amatul jàmm.
Yexowa daldi mere Suleymaan. Mu ne ko : ‘ Dinaa nangu nguur gi ci yow, jox ko keneen. Waaye duma def loolu bi ngay dund. Dinaa ko def ci jamano bu sa doom nekkee buur. Waaye duma nangu réew mi yépp ci moom. ’ Nañu seet naka la loolu ame.
1 Chroniques 28:9-21; 29:1-9; 1 Buur yi 5:1-18; 2 Chroniques 6:12-42; 7:1-5; 1 Buur yi 11:9-13.
Laaj yi
- Ñaata at la Suleymaan jël ngir tabax kër Yexowa gi, te lu tax xaalis bi mu ci dugal bare lool noonu ?
- Ñaata néeg yu gën a am solo ñoo nekkoon ci kër Yàlla gi, te lan moo nekkoon ci biir néeg yooyu ?
- Lan la Suleymaan ñaan Yàlla bi mu paree tabax bi ?
- Naka la Yexowa wonee ne li ko Suleymaan ñaan, neex na ko ?
- Jabaru Suleymaan yi, ci lan lañu ko xiir, te lan moo ko dal ?
- Lu tax Yexowa mere Suleymaan, te lan la ko Yexowa wax ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal 1 Chroniques 28:9, 10.
Bu ñu jàngee li Daawuda wax ci 1 Chroniques 28:9, 10, lan lañu war a jéem a def bés bu nekk (Sab. 19:15; Fil. 4: 8, 9) ?
- Jàngal 2 Chroniques 6:12-21, 32-42.
Naka la Suleymaan wonee ne amul benn tabax bu nit def fu Yàlla Aji-kowe ji mën a dëkk (2 Chron. 6:18; Jëf. 17:24, 25) ?
Li Suleymaan wax ci 2 Chroniques 6:32, 33, lan lay wone lu jëm ci Yexowa (Jëf. 10:34, 35; Gal. 2:6) ?
- Jàngal 2 Chroniques 7:1-5.
Bi doomi Israyil gisee ndamu Yexowa, dañu ko màggal. Ñun it tey, bu ñu gisee ni Yexowa di barkeele mbooloom, loolu lan la war a def ci ñun (2 Chron. 7:3; Sab. 22:23; 34:2; Ps. 96:2) ?
- Jàngal 1 Buur yi 11:9-13.
Dundu Suleymaan bi, naka la ñuy wonee lu tax kontine di def lu baax ba bés bu ñuy dee, am solo (1 Buur. 11:4, 9; Macë 10:22; Peeñ. 2:10) ?


text:
Yamoo
Ci melosuuf, yamoo wi aw rëddu tus-wu-gar la, di ag buumug jeneer gees rëdd mu wër àdduna, jaar ci diggante dott yi. Yamoo wi moo xàjjale àdduna bi, def ko xaaju-kol-kol bu bëj-gànnaar ak xaaju-kol-kol bu bëj-saalum. Tus-wu-gaar wu yamoo wi 0° (tus aj). Guddaayu yamoo gu Suuf si mi ngi tollu, ci xayma, 40 075 km.
Yamoog Suuf si[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Klimaa[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Klimaab barab yi ne ci li wër yamoo gi lañuy wax klimaab yamoo. Di nañ wax itam klimaab gëwéel, di bu barab yi ne ci li wër gëwéel yi (gëwéelub Tef ak gëwéelub Sànkar).
Réew yi mu dagg[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci sunu àdduna (Suuf si), yamoo gi ay mbàmbulaan ñoo ëpp ci li mu dagg ci yoonam, téeméer boo jël ci gudaayam ñaar-fukk ya rekk a jaar ci suuf.
Afrig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yamoo gi jaar na ci juroom-ñaari réewi Afrig :


text:
NJÀNGALE 3
Ndax ci dëgg-dëgg xibaaru jàmm bi, ci Yàlla la jóge ?
1. Biibël bi, ci kan la jóge ?
Xibaaru jàmm biy wone ne, nit ñi dinañu dëkk ba fàww ci kaw suuf si, ci Biibël bi lañu ko bind (Sabóor 37:29). Biibël bi yépp 66 téere yu ndaw la. Yàlla jël na 40 góor yu takku ci moom ngir ñu bind Biibël bi. Musaa moo bind juróomi téere yu njëkk yi te booba ba léegi am na lu jege 3 500 at. Téere bu mujj bi, ndaw li Yowaana moo ko bind, am na léegi lu ëpp 1 900 at. Ñi bind Biibël bi, ndax seen xalaati bopp lañu bind ? Yàlla dafa doon jëfandikoo Xel mu Sell mi ngir wax ak ñi bind Biibël bi (2 Samuel 23:2). Binduñu seeni xalaati bopp, waaye xalaati Yàlla lañu bind. Kon Biibël bi, ci Yexowa la jóge. — Jàngal 2 Timote 3:16 ; 2 Piyeer 1:20, 21.
2. Lan moo ñu wóor ne Biibël bi, dëgg lay wax ?
Xam nañu ne Biibël bi ci Yàlla la jóge ndaxte saa yu waxee lu war a am ëllëg day am. Kenn mënul loolu (Josué 23:14). Yàlla Aji Kàttan ji rekk moo mën a xam ëllëgu doomu Aadama yi. — Jàngal Esayi 42:9 ; Isaïe 46:10.
Li ñuy séentu ci téere bu jóge ci Yàlla mooy mu wuute ak yeneen téere yi, te Biibël bi noonu la mel. Ay milyaari Biibël lañu sotti ci àddina si sépp ci ay téeméeri làkk. Bu dee sax téere bu yàgg la, Biibël bi dafa ànd ak li tubaab di woowe science, maanaam li boroom xam-xam yi di gëstu. Te it li 40 góor yooyu bind dafa ànd. * Rax-ci-dolli Biibël bi wone na bu baax ne Yàlla mbëggeel la. Biibël bi am na itam doole ngir soppi nit ba mu gën a baax. Loolu yépp a tax ay milyoŋi nit gëm ne Biibël bi Kàddu Yàlla la. — Jàngal 1 Tesalonig 2:13.
3. Biibël bi, ci lan lay wax ?
Lépp li Biibël bi wax mu ngi jëm ci xibaaru jàmm biy wax ci li Yàlla bëggoon pur doomu Aadama yi. Mbind mu sell mi dafa ñuy xamal naka la doomu Aadama yi teelee ñàkk àjjana bi ñu leen mayoon ci kaw suuf si, ak naka la àjjana jooju di amaate. — Jàngal Peeñu ma 21:
Kàddu Yàlla am na itam ay sàrt, ay xelal, ak ay ndigal. Biibël bi dafay nettali ni Yàlla doon doxale ak doomu Aadama yi te nettali yooyu dañuy feeñal mbiri Yàlla yi. Kon Biibël bi mën na la dimbali nga xam Yàlla. Dina la xamal naka ngay def ba nekk xaritu Yàlla. — Jàngal Sabóor 19:8, 12 ; Saag 2:23 ; 4:8.
4. Naka ngeen mënee nànd li Biibël bi wax ?
Ni Yeesu daan def ngir jàpple nit ñi ñu nànd Biibël bi, noonu la téere bu ndaw bii di def ngir jàpple leen ngeen nànd Biibël bi. Yeesu doon na jëfandikoo aaya yi nekk ci Biibël bi ngir leeral “ li Mbind mi di wax ”. — Jàngal Luug 24:27, 45.
Xibaaru jàmm bi jóge ci Yàlla ak ni mu ame solo yépp, terewul mu am ñoo xam ne faalewuñu ko, am it ñoo xam ne da leen di tanqal. Waaye buleen xàddi. Seen yaakaaru am dund gu dul jeex, mu ngi aju ci li ngeen di nangoo xam Yàlla. — Jàngal Yowaana 17:3.
^ par. 3 Seetal téere bu ndaw bi tudd Un livre pour tous.
XÓOTALAL WAXTAAN BI
Lan la biibël bi wax dëgg-dëgg ?
Biibël bi : téere la bu jóge ci Yàlla
Lan la biibël bi wax dëgg-dëgg ?


text:
Naka la ki feebar
di laabloo ak nu muy jullé
Ki ko bind
Ash Cheikh Mouhammad Ibn Saalih Al-Usaymîne
(Yàlla nako Yàlla Yërëm)
Kiko Jeema firi
Djibril Dièye
Ci turu YALLA lay doore sama mbind mi, moom miy borom yërmande bu yaatu bi, di yërëm ku ko soob.
Mboleem xeeti cant yi ñeel na Yàlla miy borom mbideef yi. Maa ngi julli aki ñaanal jàmm ci ki gën ci yonnent yi, mooy suñu yonnent MAHAMAD aki ñoñam aki saabaam mbooleseen.
Ginaaw loolu, lii ap tenk la bu aju ciy atte yuy wane naka la ki feebar di labloo ak naka lay jullée.
Pàcc bi ci jiitu mooy naka la ki feebar di laabloo :
1. Tomb bu njëkk bi mooy war na ki feebar muy laabloo ci ndox muy jàpp ci tojal gu ndaw gi di sangu ci tojal gu mag gi.
2. Ñaareel bi mooy: su jëfandikóo ndox moomu, jëfandikóo ndox moomu su ko defee, ngir lott walla ragal feebaram doleeku walla wëram yeex bu boobaa dafay tiim.
3. Ñetteel bi : naka la wara tiime ? ni muy time mooy mu dóor ñaari ténqam ci suuf su lab, benn dóor boobu mu daldi ci masaa mbooleem kanama, ginaaw gi mu daldi masaa benn loxo bi ca beneen ba, ba ñaari yoxo yi daj.
4. Ñeenteel bi : bu fekkee mënul laabal boppam, bu booba keneen moo koy dimbali ba mu laab.
5. Juróomeel bi : su fekkee lenn ciy cëram dafa amug ngaañ ngaañ, bu booba dakoy raxasee ndox, su fekentenee ndox moomu dina ci jeexantal, daf koy masaa. Bu ko defee dafay tooyal loxoom ci ndox daldi koy rombal ci bërëb boobu noonu waaye bu fekkee betey rombal boobu muy rombal dafay jeexintal ci ngaañ ngaañ boobu, bu booba dañu koy may mu tiim.
6. Juróombénéel bi : bu fekkentenee lenn ciy cëram wu dam, dañu koo tabax, bu booba walla book ñu daldi koy yiire dara dafay masaa ci kawam waaye du ko raxas te du jar itam muy tiim ndax masaa bi mu koy masaa dafay wuutu raxas bi mu ko waroon a raxas.
7. Juróom ñaareel bi : dina dagan mu tiim ci miir, walla beneen mbir bu laab, boo xam ne pënd yiir na ko, bu dee nak miir bi, li ci nekk du loo xam ne cosaan la bu ñu miin ci suuf, bu booba du ci mën a tiim ludul mu ànd ak pënd boobu.
8. Juróom ñetteel bi : mooy su fekkee mënul tiim ci suuf walla miir boo xam ne am na pënd du aay mu dadi def suuf ci benn ndab walla ci morso ginaaw gi mu daldi ci tiim.
9. Juróom ñeenteel bi mooy: su tiimee ngir benn julli ba beneen fekk ko fa fekk tojalul bu booba ca timm bu jekk ba lay jullee julli bii di ñëw te du jar muy tiimaat meneen tiim ndax deñul di nekk ci laab te amul loo xam ne yàq na laabam goobu.
10. Fukkéel bi : dina war ki nga xam ne feebar mu daldi laabal mbooleem yaramam ci xeeti sobe yi su fekkee mënu ko na julli ni mu nekke noonute julléem dina wér te baamuwaat du lo war
11. Fukkéel béek benn mooy: war na ki nga xam ne dafa feebar mu daldi julli ak ay yéré yu lab su yéréem yi amee sobe dey war ci moom mu daldi koy raxas walla mu soppi ko ak yeneen yu laab su amul loolu na julli ci nimu nekkee noonu julléem gi dina wér te baamuwaat du ko war.
12. Fukkéel béek ñaar : war na ki nga xam ne dafa feebar mu julli ci kaw lu laab su fekkee bërëb bi dafa sobewu dina war ci moom mu raxas ko baa mu sppi ko ak beneen bu laab walla book mu daldi ci lal lu laab su amul lépp na julli ci ni mu nekkee noonu juléem gi dina wér te baamu du ko war.
13. Fukkéel béek ñett mooy: du dagan ci ki nga xam ne dafa feebar mu yeexee ab julli ba waxtoom genn ngir ne dafa lott ci laablu waaye li jaadu mooy na laablu ci keem ni mu ko mëne ginaaw gi mu daldi julli julli gi ci waxtoom donte ne dafa làmboo moom ci jëmam walla bërëbam ni muy jullée walla ay yéréem làmboo sobe boo xam ne dafa lott ci dindi ko.
Ñaareelu Pàcc bi : Naka la ki feebar di jullée
1. Tomb bi ci jiitu mooy : war na ki feebar mu julli fekk dafa taxaw donte ne jubul xocc walla book mu sukkandiku cib miir walla cib yat boo xamne day aajowoo mu sukkandiku ci
2. Ñaareel bi, mooy : su fekkee mënul taxaw dafay julli toog li gën nak mooy mu fereŋkulaay ci jamano ba mu taxawee ak jamano bi mu rukoowee
3. Ñetteel bi : su fekkee mënul julli toog dafay julli wetu daldi jublu penku àndak ne wetu ci ndeejoram moo gën su fekkee dafa lott ci jublu xibla dafay julli ci fi mu mën a jublu bu booba juléem dina wér te baamu du ko war
4. Ñeenteel bi : su fekkee mënul julli fekk dafa wettu dafay julli jaaxaan daldi jubalé tank yi ci penku bi li gën nak mooy mu yeketi bopam tuuti ngir mu daldi jublu penku su fekkee mënul jubal ay tankam ci xibla bi dafay julli ci nim nekkee noonu te baamu du ko war
5. Juróoméel bi mooy: war na ci ki feebar mu rukoo ak mu sujóot ci biir julléem su ko tëlée dafay daldi junju ak boppam bu ko defee mu daldi def sujóot bi gën a suufé rukkóo bi bu fekkee nak mën naa rukkóo te tëlé sujóot doŋŋ dafay rukkóo waaye su sujóot jotee mu daldi junju ak boppam bu fekkee mën naa sujóot te mënul rukkóo dafay sujôot bu rukóo jotee mu daldi junju ak boppam
6. Juróom bénéel bi : su fekkentenee mënul junju ak boppam ci rukkóo ak ci sujôot dafay junju akiy gëttam ci sujóot bi mu xef xef gu gën a suufe budee junju ak baaraam ni ko lenn ci ñi feebar di defe loolu dey amul cëslaay xamaluñ ko tamit benn tekktal ci Alxuraanul Kariim ak ci sunna YONNENT BI SALLAHU WASALAM rawatina ci waxu borom xam-xam yi .
7. Juróom ñaareel bi : su fekkee mënul junju ci boppam walla mu junju ciy gëttam dafay julli ak xolam mu daldi kàbbar daldi jàng bu tolee ci rukóo ak sujóot ak taxaw ak toog mu daldi ko yéené ci xolam te nit ki lépp loo yéené da nga koy am
8. Juróom ñetteel bi : war na ki ci feebar mu julli mbooleseen julli yi ci seen waxtu lépp li ci war mu defee ko ni mu ko gën a mënee bu ko jooxe mboleem julli yi ci waxtu jotee dina mën a boole digganté tisbaar ak takusaan dina mën a boole timis ak gee boole googu nak dina nekk boole jiital bu ko defee mu julli waxtu takusaan bi ci jamano bi waxtu tisbaar bi julli dugee ginaaw bi ñu jullee tisbaar be noppi waxtu gee bi mu daldi koy indi ci waxtu timis gi ginaaw bi ñu jullee timis pa noppi walla book mu boole boole boo xam ne dafay yiixe bu ko defe mu yiixee waxtu tisbaar ba takusaan ginaw bi jullée tisbaar mu julli takusaan walla book mu yeexe waxtu timis ba gee ginaw bi mu jullée timis mu julli gee loolu nak ci ni mu ko gën a yombee lay tànn ci digganté ñaar yooyu bu dee fajar nak moom du ko booleek benn julli du bu ko jiitu walla bu ci topp
9. Juróom ñeenteel bi : su fekkee ki nga xam ne da feebar da ñuy koy fajee ci beneen dëkk budul dëkkam mu xam ne dafa nekk ci tukki bu booba mbooleem julli yi nga xam ne ñeent la ñaar la koy def bu ko defe tisbaar, takusaan gee da koy julli benn bu ci nekk ñaari rakka ñaari rakka ba mu dellu ci dëkkam moo xam nak tukkib faju boobu gudd na walla gàtt na YALLA mooy ki nga xam ne mooy defal tawfeex moom la ñuy ñaan mu defal ñu tawfeex ki bind li mooy A Cheikh Mouhammad Ibn SaalihAl-Usaymîne fañu ko jële mooy cisitam bi nga xam ne xët la yu ñu ko jagleel ci yimu def ciy waxtaan ak ciy mbind.
Ay xadis yuy wane ngënéel bi nekk ci feebar aki nattu ak naka la ci julit bi wara muñé
Xadis bi ci jiitu : Jëlee nañu ci Abi Hureyra ak Abi Saiid Al-Qudri Yàlla na leen Yàlla gërëm ñu jële ci yonnent bi SALLAHU ALAYHI WA SALLAM mu ne: "dara du jot jullit bi ci coono walla feebar walla tiis walla njàqarewalla lor walla tiis bu jeggi dayoo bu metti ba ci dég bi nga xam ne dina ko jam ludul ne YALLA dina ko ci faral ay bakaaram." xadis boobu BUXARI ak MUSLIM dëpóoo nañu ci génée ko waxin wii mu ngi génée ci li BUXAARI soloo.
Ñaareelu xadis bi : jëlee na ñu ci abii massa ud Yàlla na ko Yàlla gërëm mu ne Yonnent bi SALLAAHU ALEYHI WOSALAM nee na "amul benn jullit bu ab lor ci feebar walla lidul feebar di dal ludul ne YALLA faral na ko ci ay ñaawteefam ni nga xam ne noonu la xob di ruuse ci garab." xadis bii BUXAARI ak MUSLIM dëpóo nañu ci génée ko.
Ñetteel bi : jëlee na ñu ci yaay AÏSHA YALLA na ko YALLA gërëm mu ne Yonnent bi SALLAAHU ALEYHI WOSALAM nee na: "amul benn mussiba buy jot jullit bi ludul ne YALLA faral na ko ci bakkaar ba ci dég bi nga xam ne dina ko jam." xadis boobu BUXAARI ak MUSLIM dëpóo nañu ci génée ko.
Ñeenteelu xadis bi: ñu jëlé ci JAABIR YALLA na ko YALLA gërëm mu ne Yonnent bi SALLAAHU ALEYHI WOSALAM nee na "Bu bes pénc taxawee ñi nga xam ne dañu nekkoon ci jàmmi yaram ci àdduna ginaaw buñu giseée tuyaabo yi ñu jagleel ñi nekkoon ci ay nattu ñoom dañuy daldi mébët ne aka neexoon seeni der ci àdduna nekk loo xam ne ay daggukaay dañu ciy nekk di ci dagg." xadis boobu ki ko soloo mooy At-TIRMIZI te Al-ALBAANI wéral nako ñu ngi ñaanal wér gu yaram mbooleem wayi feebar yi ci jullit ñi moom YALLA mooy aji dégg ji te mooy kiy jox nit ki li mu laaj.


text:
Goxub Dottub Bëj-saalum
Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a suufe ci Suuf si. Nekk ci dottub Bëj-saalum, Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi moo ko wër. Laal na itam géeju Ross ak bu Weddell.
Réyaayam toll ci 13,9 junni-junni km², Dottub Bëj-saalum moo gën a tuuti Asi, Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig ak Bëj-saalumu Aamerig. Tugal ak Oseyaani rekk la gën a réy. Lu mat 98% ci suufam galaas a ko sàng, ci dëllaay bu mat 1,6 km.
Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a sedd, bi gën a wow, ëpp ngelaw. Di itam gox bi gën a yëkkatiku ci kawu tollulwaayu géej gi. Ñakkug taw ga fa am, lu dul ci tefes yi, moo tax ci biir gox la tàkk bi ëpp ci Suuf si nekk. Amul nit ñu fay dëkk lu yàgg, amul itam nit ñu fa baaxoo. Ay gañcax ak ay rab rekk a fa man a dëkk.
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ak réyaay bu toll ci 13,9 junni-junni km² mooy juroomeelu gox bi ëpp ci àdduna bi cig réyaay.
Gox bi dafa séddaliku ci ñaari xaaj:
- Sowwu Dottub Bëj-saalum
- Penku Dottub Bëj-saalum


text:
Ujundi
Nasiën batsi tsunkar inja. 1 Pierre 5:
6, 7
Nasiën batsi leemp inja wun, a na tsunkar inja. Ka jukan bañaan bëliëng tsi ba citsi di umundu um di ba purirun pëci uwar di ubira, kom bi ñaan kë piban bi babukul bëga ba wara bi.
Ko wi Nasiën batsi kë jukan wi ka juabëtsën uwaas, ka piban buts gëko gëwar gi na kangi piiro.
Uci ba m’cikëndën Nasiën batsi, nu pibanu bi m’ka bi pëyandar, nu buëranu di gëjuatsal, nu juraru kë mé um di m’purirun përo uler wi m’kawi prublem.
Maa ko un pe wi pëlil—kii ka ubira undits wi kaba.
Nasiën batsi ja nja: “Nda cikëndëni . . . ndu kuntanir pëka ubira.” Isaya 55:
3, MN
TSASAN PËME
NASIËN BATSI AKA KAKURAN KAWAR PA INJA!
Yën ci wun Nasiën batsi?
Katim Nasiën batsi ka jaa um, ne nul atsunkar inja?


text:
NJÀNGALE 4
Kan mooy Yeesu Kirist ?
1. Fan la dundu Yeesu komaase ?
Yeesu wuute na ak bépp doomu Aadama, ndaxte ci kaw asamaan la doon dund ni malaaka bala muy juddu ci kaw suuf si (Yowaana 8:23). Yeesu la Yàlla njëkk a sàkk, te Yeesu jàpple na ko mu sàkk leneen lépp. Yeesu kese la Yexowa sàkk te jaarul ci kenn, loolu moo tax jaadu na ñu koy woowe “ Doomam ji mu am kepp. ” (Yowaana1:14.) Yeesu moo doon jottali Kàddu Yàlla moo tax ñu koy woowe itam “ Kàddu gi ”. — Jàngal Kàddu yu Xelu 8:
2. Lu tax Yeesu ñëw ci kaw suuf ?
Yàlla dafa jël bakkanu Yeesu ca asamaan, toxal ko ci biiru benn janq Yawut bu tudd Maryaama. Noonu la yónnee doomam ci kaw suuf si. Kon Yeesu amul woon baay ni ñun (Luug 1:30-35). Yeesu dafa ñëw ci kaw suuf (1) ngir jàngal ñu dëgg gi ci Yàlla, (2) ngir nekk suñu royukaay ci def coobare Yàlla, bu dee sax dañu nekk ci ay jafe-jafe, (3) ngir joxe it bakkanam ni peyug ‘ njot ’. — Jàngal Macë 20:28.
3. Lu tax ñu soxla njot gi ?
Njot mooy li ñuy fey ngir musal nit ku ñu jàpp bëgg ko rey (Exode 21:29, 30). Dee ak màgget bokkul woon ci li Yàlla bëggoon ca njàlbéen pur doomu Aadama yi. Naka lañu ko xame ? Yàlla dafa waxoon Aadama, góor gu njëkk ga ne, bu defee lu Biibël bi di woowe “ bàkkaar ” dina dee. Kon su Aadama bàkkaarul woon du mas a dee (Njàlbéen ga 2:16, 17 ; 5:5). Ni ko Biibël bi waxe dee “ dugg ” na ci àddina ndax Aadama. Kon Aadama wàll na doomam yépp bàkkaar ak li mu indi, maanaam dee. Soxla nañu njot gi ngir ñu mën a mucc ci dee bi ñu donn ci Aadama. — Jàngal Room 5:12 ; 6:23.
Kan moo mën a fey njot gi ngir yewwi ñu ci dee ? Bu ñu deewee, suñuy bàkkaar kese lañuy fey. Nit ku matadi mënul fey bàkkaaru moroomam. — Jàngal Sabóor 49:8-10.
4. Lu tax Yeesu dee ?
Yeesu wuute na ak ñun ndaxte ku mat la. Kon soxlawul mu dee ngir ay bàkkaaram — ndaxte masul a bàkkaar. Wànte Yeesu dee na ngir bàkkaaru ñeneen. Yàlla wone na mbëggeel bu réy a réy bi mu am ci doomu Aadama yi, ci li mu yónni doomam ngir mu dee pur ñun. Yeesu itam won na ñu mbëggeelam bi mu déggalee Baayam ba joxe bakkanam ngir suñuy bàkkaar. — Jàngal Yowaana 3:16 ; Room 5:18, 19.
5. Fi mu tollu nii, lan la Yeesu di def ?
Bi mu nekkee ci kaw suuf, Yeesu dafa doon faj ñi feebar, dekkal ñi dee te musal nit ñi ci musiba. Ci noonu wone na li mu nar a defal ëllëg nit ñi déggal Yàlla (Macë 15:
Ci kanam tuuti Yeesu dina jëfandikoo kàttanam ni Buur ngir jële fi bépp coono ak ñi tax coono yooyu di am. Képp ku am ngëm ci Yeesu, di ko déggal, dinga mën a dund ci àjjana ci kaw suuf. — Jàngal Sabóor 37:9-11.
XÓOTALAL WAXTAAN BI
Lan la biibël bi wax dëgg-dëgg ?


text:
Um bi ulibar wi purir bun pëjuraru?
Ulibar wi ka juraru kë juk ko un ci wi di Biblë, përim Nasiën batsi. Kara ume aka ngëyepar, a bëpican pe pëjin. Itim ngëlibar Biblë yi n ci yi di ulibar wi, a bëpican cika, ka pibanu tsi kë win tsi ko un yepara wi di Biblë.
Uci kë jangir ko un ci wi di Biblë tsasan pëme um bi u leents bun ko un yepara wi. Bayëla Jeuva ka lilan pëjuraru kë me ko wi Biblë ñgal wi pëja. — Jangiri Luc 24:32, 45.
Përim: Ngëlibar nga ñakanana ngi di ulibar wi, ngul bëliëng aleempa pa Bayëla Jeuva.
TSASAN PËME
PËJUKANA BIBLË
Um bi bañaan kë jukana bun Biblë?
Di umundu bëliëng Bayëla Jeuva mena ka jukan bañaan Biblë te bu ri ka luk. Tenan bi bu kë ro bi.


text:
Taariix
Mooy xam-xam bi'y gëstu la xewoon demb. Di itam mbooleem ay Jëf ak ay xew-xewu demb, la ko dale ca ña nu jiitu woon ba ci nun. Taariixkat mooy ki'y gëstu di bind ci wàllu taarix
Xam-xamu taariix moo nuy melalal mbiri dëkk yeek dëkk-dëkkaan yu yàgg ya, ci biir jamonoy taariix, ak mbiri seen way dëkk. Da na nu waxal it ca dund ga fa amoon. Ci gàttal daal, xam-xamu taariix day gëstu li-wéyi nit (dembam) cig matale. Da na wuññi (feeñal) it nekkiin ak dundiin yi nga xam ne nit jaar na ci jànkoonteek ñoom ci dundam gu gudd gi, ci biir ay jamono yu dabante te toftaaloo, bu ko defee mu gëstu anami jëm-kanam yi nga xam ne nekktéef bii (di nit) amal na leen ci taariixam bu gudd bi, ci noonu loolu jural ñu ñu jange ci daj-dajam (li mu jot a dund) yooyu wéy, aki ndamam, te jéem a moytu ay pakkastalam aki rëcc-rëccam ya jàll.
Bu lii amee nag dina nu gis njariñ ak ngënéeli gëstug xam-xamu taariix.
- Lenn ci taariix bu àdduna bi
Tëraliin
Li ñu jublu ci jàng taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Taariix dinanu ko jang ngir mu yombalal ñu xam mboolaayi nit ñi ci anam gu xereñ, te dégg (nand, gis), xàmmee it buum yi leen boole.
Gëstu dundug buur yeek imbraatoor yi rekk du lenn rek li nu war a yitteel ci taariix, li ci gën di farata kay mooy gëstu dundug mbooloo yi ak bennaan yi (benn-benn nit ñi). Ak gëstu jafe-jafe yi daa yeesu ci seenug dund bis bu Yàlla sàkk, te jéem leen a wutali saafara yu dëppoo, ba maas giy ñëwi ëlëg man cee jariñu.
Digal taariix (wutal ko aw dig)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngir digal ab xew-xew fàwwu mu am ab tombub boy (fa muy dooree). Ay tombi boy yu bari nag am nañu te taariix man na cee tàmbalee. Nasaraan yi ñoom seen tombub boy mooy juddug Yonnant Yàlla Isaa, ca lañuy taariixe seeni xew-xew, bu dee jullit ñi ñoom seeni xew-xew ñi ngi leen di wutaluw dig wu bawoo ca gàddaayug Yonnant bi(j.m) juge Màkka ga mu ganee àdduna, dem Madiina. Xew-xew bii nag mi ngi fiirook (dajeek) atum 622 ci taariixu juddug Yonnant Yàlla Isaa.
Jamono yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Donte taariix mooy la xewoon ba àdduna sosoo ba léegi, taariixu nit ñi, suuf si, jawwu ji,... Waaye ci déggoo taariix ñu ngi koy tàmbalee ca ba ñu sàkkee mbind, séddale ko ci ay jamono. Li nga xam ne ay téere yu ñu bindoon moo ñu ko xamal.
Njëkk-taariix(mooy taarixu ñi fi nekkoon laataa sàkkug mbind)
Taariix( mooy lépp li xewoon ca ba ñu sàkkee mbind ba leegi). Taariix ci boppam dañu koo sédale ci ay jamono.
Jamono ju yàgg ja: (feeñug nit ci suuf ba daanu'g nguuru rom gu mag ga ci 476)
Jamono ju diggu ja: ( ba feeñug Amerig ci 1492)
Jamono ju bees ja: (ba fippug waa-frãs ci 1789)
Jamono ju mujju ji:( ba ci sunu bis yii)
Njëkk-taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boroom xam-xam yi, ginnaaw gëstu gu ñu def ci suuf si, wuññi nañu ay jeexiit (reste;vestige;trace) yu yàgg: ay jumtukaay, ay xor, ay doj, añs yuy tegtale ne suuf sii déy aw nit dëkke woon na ko njëkk ay junniy at, jamono jooja la nuy tudde njëkk-taariix.
Moom nag mi ngi séddaliku ci ñaari xaaj:
- Jamonoy doj wu ñu yatt
- Jamonoy doj wu ñu xacc (wu ñu ñawal)
Ci ngënéelul jeexiit yii lanu xame njëkk-taariix. Nit ci jamono jii da daan tuxu rekk, di jëfandikoo ay ngànnaay aki jumtukaay yu njëlbéenu (primitive) (doj yu ñu yatt, ay ngànnaay, ay xeej aki xepp). Bi jamono gënee dox, seen dund gi soppiku, ñu xam leegi sawara, jëfandikoo ko ci togg ñam yi. Ci jamonoy doj wu ñu xacc wi, lañu tàmbalee dajaloo, sóobu ci mbéy, sàmm ak ràbb ak liggéey jumtukaay yu xànjar yi, tàmbali it di def yenn liggéeyi fànn yi niki bind ci doj (ciseler ;graver), ak yatt. La ko dale ca 3500 n.j.g (njëkk judd gu yonnant Yalla Isaa), la weñ feeñoon, ñu fent it mbind. Bi weñ feeñee, fentees it mbind la njëkk taariix jeex, taariix daal di tàmbali.
Ñenn ci ay taariixkat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Seex anta Joob(Cheikhe Anta Diop)
Paate sow
Téerekaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
paate sow (wo): Dembi Senegaal, 1998