text:
Ñaqu rougeole (ŋas)
Ñaqu rougeole (ŋas) mooy li lay musal ci rougeole.[1] Sudee bi nga njëkkee ñaqu sa yaram defarul lu koy aar ci feebar bi, soo ñaquwaate rek feebar bi dootul mën dara ci yaw.[2] Sudee dañu ñaq lu weesu 92% ci waa dëkk bi, mën nañu jàpp ni dëkk boobu feebar bi dufa feeñ; waaye mën na fa ñëwaat sudee limu ñiy ñaqu dafa dem ba wàññiku. Soo ñaqoo dinga mucc ci feebar bi ay at yu bari. Xama guñu bu baax ndax ndax kaaraangeg ñaq bi dafay wàññiku. Ñaq bi mën nala aar itam soo ko jëlee ci biir ñaari fan yi nga nekk ci barab bula feebar bi mëna dale.[1]
Ñaq bi du indil nit ki benn jafe-jafe, doonte danga am VIH. Mën nala xawa sonal tuuti waaye du yàg dara. Maanaam fi ñu la ko jam mën na saf tuuti wala sa yaram xawa tàng. Amul benn yokkute buy seetlu ci limu Seetlu nañu itam 3,5 jàpp 10 kaa anaphylaxie ci miliyoŋi nit ñuñu ñaq. Sudee lu jëm ci feebar Guillain-Barré, autisme ak biir buy metti (maladie intestinale inflammatoire) gisu ñu ci benn yokkute.[1]
Ñaq bi amna mooy kese, waaye itam dina ñu koy boole ak yeneen ñaq yu ci melni ñaqu ROR, (muy boole ñaqu rubeole ak anti-ourlien) wala ñaqu RROV (maanaam ñu boole ñaqu RRO ak ñaq biy aare ci varicelle). Ñaq bii aare ci rougeole dafay musalaate ci feebar itam ndeem dañu ko boole ak yeneen ñaq, te effets secondaires yi dañuy wuute, lépp di aju ci xeetu ñaq bi ñu ko booleel. Waa OMS ñoo digal ñu ñaq xale bi su amee juróom ñeenti weer te nekk ci barab bu feebar bi bari. Waaye sudee fu feebar bi bariwul la, jaaduna ñu ñaq xale bi su amee fukki weer ak ñaar. Ñaq bi luy doomu jàngoroy rougeole bu dundu la waaye dañu ñéewal dooleem. Ñaq bi puudar bu waw la, fàww ñu jaxase ko laata ñu koy jam nit ki ci suufu deram wala ci siditam. Soo bëggee xam ndax ñaq bi jàppna danga saytu deretam.[1]
Ci atum 2013, ñaq nañu lu tollu ci 85% xale yi ci àdduna bi.[3] Ci atum 2015 amna gën gaa néew 160 réew yu baamtu ñaq bi ngir nit ñi mën a am matuwaay yu leen musal ci feebar bi.[1] Ci atum 1963 la ñu njëkka génne ñaq bi.[2] Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla.[4] Njëgi ñaq bi ci réew yu néew doole yi mingi tollu ci 0,70 USD dose bu nekk, en gros, li tàmbale 2014. Ginaaw feebar bi dafa faral ci barab yi nit ñu bari ñaquwul, feebar dina tax ñu xam barab yi ñaq bi barul ñu ko def.[1]Royuwaay:Infobox drug
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 et 1,5 "Measles vaccines: WHO position paper" (PDF). Weekly epidemiological record. 84 (35): 349–60. 28 August 2009. PMID 19714924.
- ↑ 2,0 et 2,1 Control, Centers for Disease; Prevention (2014). CDC health information for international travel 2014 the yellow book. p. 250. ISBN 9780199948505.
- ↑ "Measles Fact sheet N°286". who.int. November 2014. Retrieved 4 February 2015.
- ↑ "WHO Model List of EssentialMedicines" (PDF). World Health Organization. October 2013. Retrieved 22 April 2014.


c: text/html

text:
Related Articles
Cheikh Abdoul Ahad : Su ma waxee
Man day def su ma waxee ci kaw, ñu ne day xulóo. Bu ma waxee liñ wara def, ñu ne daa mer. Ma di léen xamal nak ni léen, xulóo ak mer darra du ma ko ci def li feeg may dundu. Ndax xulóo moom, li koy waral xam naa ko, ñaar ñu déggoodi koo […]
Visite de Serigne Mountakha Bachir MBACKE Khalif Général des mourides à Serigne Sidy Abdoul Ahad MBACKE
Revivez en images la visite du Khalif Général des mourides Serigne Mountakha Bachir MBACKE à Serigne Sidy Abdoul Ahad MBACKE Khalif de Cheikh Abdoul Ahad MBACKE, le 24 juin 2019

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jàpp ak toroxal yi leen alkaati yi di def taxul benn yoon ñu rët bay deltu ginnaaw. Kureelug NOO LÀNK dina duggaat ci biir fere yi ci koñ yi ngir waxtaan ak ñoom jox leen këyit yi leen di xamal li waral yokkuteg njëgu mbëj gi. Mbir mi nag man naa bañ a yomb ci alkaati yi buñu jotee ndigalul jàpp ñiy def lu ni mel.
Leneen li mooy ndayi-sàrti réew mi may na bépp ma réew mu wanee naqaram nu ni mel batax nguur gi waru koo tere.
Leeral:
Rët: terrorisé, terroriser
Fere yi: les populations
Mbëj g: electricité
Ndayi-sàrt y: la constitution


text:
Man day def su ma waxee ci kaw, ñu ne day xulóo.
Bu ma waxee liñ wara def, ñu ne daa mer.
Ma di léen xamal nak ni léen, xulóo ak mer darra du ma ko ci def li feeg may dundu.
Ndax xulóo moom, li koy waral xam naa ko, ñaar ñu déggoodi koo rekkay xulóo. Te man du ma xulóog buur, du ma xulóog baadoola, du ma xulóog mag, du ma xulóog ndaw ! Ngir yiy taxa xulóo moom, du jaar sama digg’ak kenn.
Xëcóo njariñ wala xëcóo daraja, yooyu rekk mooy tax di xulóo, te waat naa ci Yàlla ne du ma ko def ak kenn !
Mer itam, bu ngéen jàppee ni mer naa, déedéet, da maa am lu ma naqari, mer moom dara taxu ma ko mana def, lu dul gis loo xam ne lu naqari Yàlla la lu ma manu la faj. Loolee daf may naqari ngir li mu naqari Yàlla dongu, waaye du tee di naa xam ne
إنا من المجرمين منتقمون
Yàlla bim ko waxee, boo gisee kuy def lu neexul Yàlla yit, bu la naqaree war ngaa mana gàttal naqar wa, yéggul fenn !
Man du ma mer ! Du ma xulóo ! Da maa bëggoon rek loolu leer leen.
Contributeur :Abdou Lahad Diakhate


text:
Gargamboose
Gargamboose xeetu garab la gu bokk ci ñoñ "opuntia". Ca Amerig gu digg la bàyyikoo, fi ñuy woowee Karayib.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gargamboose garab la gog day màgg te am xeetu xob yu dijj ak ay dég yu mag te ñaw, seen taxawaay di kaaraange, am na it dég yu sew yuy jame
Meññeef mi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Meññeef mi dees koy lekk. Dees koy xolli bam set bala ñu koy jëfandikoo.
Njariñ yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay doomam bari nay njariñ lool.
Dees na ci defar ay tàngal, ay njar walla njambaan yu neex. Ay bantam day faj (estomaa) góomu biir. Biir buy daw it dina koy faj, ba ci sax jabeet.
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Opuntia tuna


text:
- Ku Lu baax tee def Lu baax Lépp ay bokk baax.
- Bu dara yàq dara.
- Lu la rombuy di bajantu Leegi mu romb lay soox
- Defar bayyi fi daf maa gënal yàq bàyyi fi .
- Fuma ñaan ne soxna ñu ne ma toogal déglu ma daa ñu ma déggaat waaye feneen lay doon
- Lu ñu la ne nékku fa nég ko fa.
- Wanewu daa nuróo ak wanu moo tax ma ragal ko.
- Wut aw nit la ca gën a gaaw mooy defar saw ñoñ ku leen ñee ñëw.
- Fa yaw a àgg du man àggu fa.
- Bu jëgg ja dee xulóo na baam ya fori.
- Amna tëraan joo xam ne dee su ko wax xajóo ci lal bi dañu koy wax làmbal lal bi.
- Koo dégg mu naan lii may def kenn manu koo faj lii may wax kenn manu koo faj bis dana ñëw mu ne lii ma dal kenn manu koo faj.
- Sama nday nee na reewande ba mu follee buur tas ab sëy lakk fóore lu mu jéemati dana ko man.
- Loo bëgg ku la ca way danga cay am ug way.
- Waat wàcc du ngóora xel bañ laa daj mooy ngóora.
- Yabaa nga waay mu jur loo yabul.
- Sinki mu jigéen mooy jur xusi mu góor.
- Ku ne la: Cëy li ma xeex! Nee ko: Cëy li nga yor ciy légét!
- Àddina neexul waaye amna lumu dàqe allaaxira àddina fu la neexul man nga faa tuxoo allaaxira nag demewul noonu
- Àddina mata suuru ko te man naa fande.
- Buñu ma saa wax ne wërsëg dawaa nga mu daagu.
Amna ci yoo xam ne ku leen gatanduwul ñu fanaan àll.
- Waaxul ak waaxusil kuy dox a koy dègg.
- Kuy joxe loo xamul fumu jëm yaay am loo xamul fumu bàyyikoo.
- Yónni ma yónni ma
bu ca yàggul yàq ca.
- Xel du rëbb sooy te
du jàpp lu rafet te lum jàpp yóti boroom.
- Joti taxut a mat ndaw
- Ku ñuy góobloo warees na laa wax fu dig wa yam.
- Yoonu Yàlla deesu ca jëme aw xél ndax soo àkkee it doo àgg.
- Doomi kaw day ñeme kaw .
- Ab sàmm bu jur ga bëree ba manatu leen a waññ dootu leen man a waññi.
- Bëgg du bañ day mere. Bañ it du bëgg day naxe.
- Loo doonul ab dongaam doo doon ab sëriñam.
- Lu ñuy tere lu nekk
Dees na ca terele.
- Jigéen ni mu doone ag gétt ci doom su ko xame woon noonu dana muñal baay ba lu koy dal dale ko ci kër gi.
Baay ni mu doo ne ab sàmm ci doom su ko xame woon noonu dana muñal Nday ba lu koy dal dale ko ci kër gi.
- Lu waay deñc ñent-fukki guddi mu amal la njariñ bamu des mer .
- Fóore amul foo rawe moo am.
- Lu la mer defloo soo giifee réccu ko, bu doon sax lu baax.
- Ku mer noppee muus .
- Jigéen ak gone ñoo yam loo leen di séddale
te manu leen a
daj bàyyi gaa gën .
- Xamuma ku ma bañ waaye xam naa kuy yàq samay wax .
- Sekkare bu daj mook ub yéenee yam.
- Gan du fii ak du nii mooy mbañam .
- Yàq nit dàqu ko ab dof, gone it dàqu ko mag.
- Jàmmoo mbaa jàmburoo.
- Xaar ma ba bis sàngam ñu ànd ba bis pénc ku am dara cig muñ war koo man a muñ.
- Jàmmsa-jàmmsa
moo gën jamoo ay kër.
- Ñàkk a xam waxiin Dana xañe wërsëg, ñàkk a xam defiin dana xañe barke.
- Duma gènne nit waaye danaa gènn ci nit.
- Boroom xam-xam bu ragalul Yàlla ak boroom alal bu ragalul Yàlla fuñu dajee man nañoo tukkal àdduna.
- Sa mbokk bu la tàggoo di tuxu nga am aw naqar te ku sañoon foo tukki fekk fa sa mbokk .
Nit ñi liñu bëgg yombut dëkk ak sa mbokk yépp te foo dem fekk fa sa mbokk.
- Fen ñaar a koy waral bëgg dara mbaa bëgg daraja.
- Tukkib xam-xam jarut tàggoo benn nga tàggu ab xarit mu gàllankoor la ngir bañ nga wéetal ko walla nga tàggub noon mu gàllankoor la ngir bañ nga raw ko.
- Bu la ko mbokk mi jaralut na la ko bokk gi jaral.
- Paaka de dees na ca tàmmbalee waaye Dees na dem ba yàgg ñu ne ana sémmiñ wa.
- Waxal ma xam sa xel, jëfal ma xam sa xol.
- Nit melut na mu wax na mu jëf la mel.
- Làntinoor sañ naa niin waaye sañut a tëye diw.
- Lu la waay wàll ëppale la ca walla mu jëkk la koo yëg.
Yaay lu neex doom neex na ko bamu des aj bët ya.
- Koo xam ne sag jëm-kanam neexu ko say pexe na koy ump.
- Baraana kuy sëkk-sëkki te yanuwul dara .
- Nit jëfam rekk a ko man a tiital.
Nit ne nit ña su leen ëppee du nit su leen yéesee du nit.
- Ba ñu ma ku ma weesu waaye bëgg naa ku ma weesu di ma geesu .
- Dàll fu ko tànk manut a jaarale ay yoxo man ko faa jaarale.
- Suñu masaa ne diw gàcce dal na ko:
Mu ne déet neel lu mat gàcce dal na ko ndax xamóo fu ko yëf ya tollu.
- Foo xam ne boo fa àggee taxaw soo ko jubee jarul daw.
- Ba laa ne nux-nux ne war-war .
Aji-bind ji: Saaliw Njaay
Aji-topp ji: Seex Lóo


text:
Na leen Yàlla buur Yàlla dolliy ngërëm, ci Abdul Asiis dolliwaat ay mayam.
Donoy mawdo jaa ngii di laa biire nit ñi, ci diine ak ug afle ciy xéewalam.
Na ngeen diglu tay jii ma wax ay meloom, bu kenn weddi ndax maa ko yar maa ko xam.
Sëriñ Aabdu day waare, tay yeete, tay, defar ay ayib loolu mooy ay mbiram.
Su dee waare day bégle tay jàqloo, ku sàggan te doo gis mu xeebum kemam.
Sëriñ Abdu doonul sëriñ buy tegee, te xam ngee yéwén na ci ab xaalisam.
Du kuy bind i leetar ngir ug sàkku ndimbal, ta nag taaratan sax mu faf jox ku am.
Bu dee way yonen bi (shw) bu baatam jibee, dangay wax ne sax moo dàq ay xalam.
taabarakta yaa ahsanal xaalixiina, neleen baarakallaahu baril nasam.
Bu fekkoon sëriñ sii dañoo doon wurus, damay wax ne moom laa fi gis muy ngalam.
Sëriñ Abdu laa gis, du fiiroo, du giiroo, du tongoo, du jengoo, te doo jis meram.
Du fab tànki mbokkam, du gor siisi rakkam, da koy def ni boppam du gottib cëram.
Du léewoo, du féewoo, du mbiicoo, ka mbàlloo, du ŋaayoo, du jélloo, du gaaral ñoñam.
Nitam yee ko tëngam, da dul tax mu bangam, te day jaamu sangam, di màggal waxam.
Iñaanul, fiñaagul, du kuy am di nay, du kuy sóxlu kenn it ngir ag bakkanam.
Du kuy boddi ñennat, du kuy jeqi nemmat, du kuy mer ba fenxat, di lox ngir meram.
Ku maandoo ni moom, mbaa nga sàmmoo ni moom, mbaa nga jaamoo ni moom Kay xanaa mas la am.
Sëriñ Abdu naa yaa di bëwkat bu mag bi, xanaa doo nelaw saasu nit ñay xeyam.
Sëtub demba bunna, na ngay xencu sunna, lu dul sunna bon na, lu bon bul ca jëm.
bu kenn tax nga juutal sa njëmbat yëgal ne, bu juutoo du jebbi du am reen itam.
Sëriñ Abdu rëbbal lëg ak jaar ju rëy, lëg ak jaar ku leen boole yaa am xorom.
Bawal déegi joor saasu gaa ñiy nelaw, nga baw déegi joor yaa yayoo ay ngërëm.
Sa tool Baay la deel bay di wattuy golo, ta bul dog dugub kon nga sàggib sagam.
Fabul tànki màkka ta bul mànki jàkka, ta ngay fonk i ràkka ndegam bëgg nga ndam.
Ku aw yoonuti jaan du wooteg wilaaya, du laaj ay àdiyya di diisal ñoñam.
Bu fekkoon dangaa woote yaw, ag wilaaya kon it yoon wi gàntal nga daal nuy ëlëm.
Te sax yoon wi xam ngeen ni ñépp ay wàlliyu, fasukran limawlaaya muulin niham.
Sëriñ Aabdu yaw as njegee ngii ma yët la, damaa xam ne yaw rekk a mat jëkkaram.
Xadinkahtukal bikkra yaa sayyidii, walaa xarwa ndax am nga ay war-waram.
muril séet bi seet ko ,damaa bañ nga teet ko, te teeyóo ba gis aw meloom ak jëfam.
Gisal ree ju neex jii, gisal saf xorom gii, ka ñuy toŋ di delloo du gii xar kanam.
Su fekkee baayay dogal nag ci doomam, ci yaw laa joyal loolu am ngab cëram.
Sa séet bii du doxkat, du waxkat, du fayi, du garmbaasu wujjam, du yab jëkkëram.
Saxal cig wayafloo ta bul dem di rëylu, ta bul woote maqaama kon doo ko am.
Ku aw yoonuti jaan du wooteg maqaama, du wooteg wilaaya bu doonee ku xam.
du fob boppam it teg ci kaw benn nawleem, du leen teg ci suuf it ni buur ak dagam.
Te nun yaa nu màndi sa mbaax gee nu làndi, sa leer gee nu gindi ba dootunu gëlëm.
Sëriñ sab goroo ngii dafay waaj a dellu, bu delloo bu ñeeñoom ya yàqub deram.
Bu fekkee ni géeram ga daa nàddi may ko, lu géeram amul yaa ko am yaa ko am.
Lu waykat yi way-way dañuy tàyyi bàyyi, ta sag sang day wëy di wëy jëm kanam.
Sii habdu lii hillatun fiifu-aadii, la koy tax mu wér yaa ko xam yaa ko am.
Bu fekkee jarag am na bennub tabiib, nde kon maa ngi nii maa la am maa la xam.
Bu ab taalubey gëm sëriñ benn yoon, kon it maa ngi nii maa la gëm maa la gëm.
Bu dollee gëmam ga ba muy ñaari yoon, kon it maa ngi nii maa la gëm maa la gëm.
Bu dollee ma dolli bu dellooti dolli, ma dolli ba dolli lu raw am xelam.
Bu fekkee ne yaaboole baax ak yéwén, nde kon man danaa boole sant ak ngërëm.
Bu way wii defee ci yaw mbég Kay xanaa, dinaa way weneen way wu xel dul xalam.
Nde man maa di waane, géwël yee di cuune, bu jàngul haruut ak bayaan ak hikam.
Ne way naa ba tàyyi te gis naa ne way yi, dabul xaaji may yi damaa faf wedam.
Fayaa rabbi sallim halal mustafaak ña gëm ay waxam teg ca Roy ay jëfam.
Sëriñ Aadi Ture.
Aji-bind ji: Sëriñ Bàlla Fëeli Njaay.


text:
1
De gyitoo bel ni Jesucrisht
1Nu nii tub lisht ni de gyitoo bel ni Jesucrisht, biñ nu bruu lat nez gyitoo Dabi nu nez gyitoo Abraham.
2Abraham guc yu uz Isaac. Zeꞌ Isaac guc yu uz Jacob. Zeꞌ Jacob guc yu uz Judá nu deꞌ zir de bicy yu. 3Zeꞌ Judá guc yu uz Fares nu Zara. Zeꞌ ñaa dey, mi zeꞌ lam Tamar. Zeꞌ Fares guc yu uz Esrom. Zeꞌ Esrom guc yu uz Aram. 4Aram guc yu uz Aminadab. Aminadab guc yu uz Naasón. Naasón guc yu uz Salmón. 5Salmón guc yu uz Booz. Zeꞌ ñaay lam Rahab. Zeꞌ Booz guc yu uz Obed. Zeꞌ ñaay lam Rut. Obed guc yu uz Isaí. 6Isaí guc yu uz rey Dabi. Zeꞌ Dabi guc yu uz Salomoong. Zeꞌ ñaay, ndeꞌ biñ nu guc mñaa Urías.
7Salomoong guc yu uz Roboam. Zeꞌ Roboam guc yu uz Abías. Zeꞌ Abías guc yu uz Asa. 8Asa guc yu uz Josafat. Josafat guc yu uz Joram. Joram guc yu uz Uzías. 9Uzías guc yu uz Jotam. Jotam guc yu uz Acaz. Acaz guc yu uz Ezequías. 10Ezequías guc yu uz Manasés. Manasés guc yu uz Amón. Amón guc yu uz Josías. 11Josías guc yu uz Jeconías nu de bicy yu. Tiem zeꞌ gua de mbecy Israeel pres gashtal lo yu ni Babilonia.
12Despuees ornu bri dey Babilonia, Jeconías guc yu uz Salatiel. Salatiel guc yu uz Zorobabel. 13Zorobabel guc yu uz Abiud. Abiud guc yu uz Eliaquim. Zeꞌ Eliaquim guc yu uz Azor. 14Azor guc yu uz Sadoc. Sadoc guc yu uz Aquim. Aquim guc yu uz Eliud. 15Zeꞌ Eliud guc yu uz Eleazar. Eleazar guc yu uz Matán. Matán guc yu uz Jacob. 16Jacob guc yu uz See ñgyee Li. Fiñ zeꞌ guc ñi ñaa Jesuuz, biñ nu rnii den nu nac Mesías, biñ nu ca lo cuen nu cyid nu co mbañ de mbecy.
17Orzeꞌ gush ñi nese tiem nu bzu Abraham gashtal tiem nu bzu Dabi guc trotap nac nez dey. Nunu gucaꞌ trotap nac nez dey, gush ñi nese tiem nu bzu Dabi gashtal tiem nu gua dey pres gal Babilonia. Nunu gucaꞌ tub trotapaꞌ nac nez dey nese tiem nu gua dey pres zeꞌ gashtal tiem nu gul Mesías, biñ nu ca lo cuen nu cyid nu co mbañ de mbecy.
Ornu gul Jesucrisht
18Mod nu guc ornu gul Jesucrisht. Li, fiñ nu guc ñaam, bi byaꞌ lo riidz nu chelaañ See, tees anzir nu gyatublaazh dey, orzeꞌ bi rabee nu secyi zuñ nu nac coz ily nu bicy Espiriit Yon ni Ñgyoozh. 19See, yu nu gac ñgyeeñ nac yu tub mbecy nu ricy coz nu seꞌñ. Orzeꞌ wangalagy yu coy gyel mbecy niñ lo dela mbecy. Orzeꞌ mnii tooy nu tily yu trat zeꞌ dze ga nu wachelaay ñi. 20Lat nu rash yu shcab nu nac ndeꞌ, orzeꞌ bruu zac tub anc ni Ñgyoozh loy lat pcaal yu. Orzeꞌ anc zeꞌ nay:
―See nez Dabi, cueꞌ dzib ru nu gash ru Li nu gac mñaar, gun secyi zuñ nu nac Espiriit Yon ni Ñgyoozh. 21Na gaal ñi tub mdoo gyeey. Orzeꞌ co lar mi Jesuuz. Ni gruu lam gun mi zeꞌ co mbañ mi de mbecy ledz mi nu nac cyi dey ―na anc zeꞌ.
22Dela de coz ii ni guuc ñi par nu byuꞌ niñ gal nu mnii Shuaan den lat de riidz nu bzeeñ tub yu nu mnii por cuen nim ornu nam:
23Tub fiñ feñ yon chuꞌ iꞌñ ñi.
Orzeꞌ gaal ñi tub mdoo gyeey.
Mi zeꞌ co la dey mi Emanuel,
mniim. (Riidz Emanuel zeꞌ yaruuñ: Ñgyoozh nac num de ub naa.)
24Na ornu See briish yu yaa ni pcaal zeꞌ, orzeꞌ bicy yu gal nu mnii anc ni Shuaan den. Orzeꞌ pchelaay Li. Byac ñi mñaay. 25Tees wangal dey losaꞌy gashtal bi bded nu gul iꞌñ ñi. Nunu See bloo lay mi Jesuuz.


text:
Khassida Huqal’bukaa « Jooyi Xol »
KI KO TAALIF CI ARAAB : CHEIKH AHMADOU BAMBA
KI KO TEKKI CI WOLOF : CHEIKHOUNA LO N’GABOU
Cliquer ici pour télécharger la version PDF : http://fsilngabou.com/huqal_bukaa_ci_wolof/
Ci turu Yàlla jiy yëramaakoon bi di jaglewqqkoon laay tàmblee, di julli (ñaan xéwël ak mucc) ci Yonnent bi aki waa këram aki àndandowam.
Jëf ju nekk yééné ja lay jëmmal.
Sama yééné nak moo di barkeel ca sang sa ( gaayu baax ya)
1- Jooy sang si fi jògé (faatu) lu jaadu la Ngir suuf yeek asamaan yaa ngi léén di jooy
2- Dama léén diin jooy di yaakar ci jooy yi bu ëlagéé(yawmal qiyaam) ngëramul Yàlla. Ñoom dañoo làqu dem ca neex-neex ya.
3-Ngalla man fuma jëm ñàkk naa gaayu mage doonoon ay ponkal yu xëy-xëy ne mes séén boroom woo léén yòbbu léén fu kowe.
4- Guddi yaa ngi léén di jooy( jooyi xol) weer yaa ngi léén di jooy, àndak marax ( ngoon) yeek suba yi.
5-Ay jaam la ñu woon yu daan topp Yàlla séén boroom moom it (Yàlla) mu nangul léén doon séén boroom bu léén di xëpp ay xééwël.
6-Ñoom dañoo jàppoon ne ab reggaay ci alal wala ñam wu lew buy tax ñu bàyyi séén wird ( lu baax luñu saxaloon) bokk na ci liy sabab musiba.
7-Ñoom daal bu guddi gi masaana muur ay mbalaanam (couverture) bay lëndëm këruus, ñu ne fojjet (jòg) bu gaaw ngir dundal guddi ya. (bàyyi nelaw aki caaxaan.
8- Ñoom dañoo jaayoon ay caaxaan jëndé (weccee) ko tudd Yàlla ji léén sàkk ak di ko fàttaliku, jayoon it ay nelaw jëndé ko dééyaaleek séén boroom.
9- Séén yaram ya dañu ko daan gàddaayloo tëddukaay ya, dañu daan fàtte (banneexu ci aw jigéén ñuy )bégalé niki Laylaa aki Salmaa (turi jigééni naar).
10- Bu laylaa nee tëll (ñëw) ak taaram ba, ñoom ñu ne wërëñ (wan ko ginaaw dem) toppi séén boroom.
11- Bu ñu taxawee bay dééyaalek séén boroom, dañuy fàtte ( jigéén ña) Laylaa ak Suhdaa, te ay zikr ak ay laaya doŋŋ la ñuy wéttalikoo.
12- (Fuñu tollu ) dañuy waxtaane Yàlla ji manal boppam lépp di jariñ ñépp di kilifag ñépp (waaye)duñuy waxtaane mukk aw jigéén niki Hind ak Lubnaa.
13- Aw nit lañu woon ñu jël sééni ngànaay fexe ba not ca sééni noon, bañu ko defee dañoo mujj kawe lool bari ay teranaga.
14- Gaayooyu am na ñu ñenenti kenu yu ñu daan taxawale néégub wilaaya.
15- – Noppi (nééw ay wax) – Xiif bu yàgg (nééw ag lekk– fog (nééw ay nelaw)– beru (ñeme wéétaay)ñu daan ko teg ci (ndigal ak tàggat) di ay junj yu jògé ci ay Sëriñ.
16- Nit ñooñu séén yoon wi Murid (ku namm ci yàlla) bu ci jaare jaaree dina ko fegal lor juy jogé ca ku féttéérlu ka (Saytaane) ak gép xeetu woru.
17- Séén yoon wa moo di jublu Yàlla (ne ko dann)baña topp bànneex, àndak sësuwaay (Usul) yay dàq tiitaange.
18- Ginaaw buñu jiitalee tuub teg ko ci ragal ak yaakar, baril lool njàqare ak di di ko saxoo boole ca doyloo gu mat sëkk.
19- Dëddu lépp luy jeex (mu bañ lééna mana fàbbib, am ga du léén taxa faku, ñàkk ko du léén taxa ñanki) amug sàmmu (ragal Yàlla) saxoo wééru ci séén boroom) ak di muñ saasu nekk.
20- Di xeex ak sééni bakan, di sant ( dello yàlla njukal) di gëram Yàlla ci lépp lu mu dogal, bàyyi di geestu mbiri nit ñi;
21- Séén yoon wa amna fukki mbir yoo xam ne képp ku ca bëgga sòòbu ci pastééf warut koo ñàkk.
22- – 1-Ab jëmuwaay te mooy taxa tuki –2 ab tegtalkat ku mel ni ab sëriñ bu Yàlla ubbi.
23- -3 Ab yòbbal te mooy ragal Yàlla, – 4 ngànnaay te mooy njàpp luy dàq sobe.
24- -5 ab niitukaay(làmp) te mooy tudd Yàlla ak di ko fàttaliku, -6 waruwaay te mooy itté ju kawe.
25- -7 Aw jàkk (yat) te mooy lott (xamne kàttan sunu boroom rekka ko ame) – 8 ag laxasaay te mooy laxasaayoo Haqiqa ( mbir ma dëggantaan).
26- Bokk na ci yi waruta ñàkk -9 am ngér (fumuy jaar) te mooy Sharia na ca jaar ci buy tàmbali ba baa muy jeexal (Sax ca fawu rek).
27- -10 aki àndandoo te mooy ay bokk yu am itté am kollëré dëggu ci mbokkoo googu.
28- Ñoom sang yooyu dañoo toppante ci ay martaba, ku nekk ci ñoom danay fegal Murid bi lépp luy mariid ak lu koy taxa woru.
29- Ku nekk ci ñoom ab sëriñ la bu am xam-xam, sàmmu, ñenn ci ñoom dañuy yar nit di ko tàggat ci ay zikr ak ay Haal tolluwaay.
30- Am na ci ñoom ñuy yéégé nit ci ab haal, am na ci ñoom ñuy yéégé nit ci ay junj (Demostration).
31- Ku nekk ci ñoom dafay deñ-kumpa (expert)xam jàngoroy (feebabari) xol yépp, di mana fegal Murid bi lépp lu koy taxa texeedi.
32- Ku nekk ci ñoom dafay yéwén tedd ragal Yàlla tabe ( genereux) di laabiire bindééf yépp.
33- Ci ragal yàlla lay dindéé bon-boni bakan yépp, dafay làq (ame) ay xam-xam yu kawe yu bawoo fa boroomam.
34- Dafay feeñal yoonu gòòr Yàlla ya mu leer nàññ, ci boppi ñiy sàkku njub mu di léén ko sotti ba muy walangaan (Fayd) inondation- abondance .
35- Ku nekk ci ñoom dafay ame itté ju muy yéégé fawu di jëm ca Yàlla ju tedd jiy terle ci di ubbéé.
36- Dafay gis yu nëbbu ya ak bëtu xolam kem ni muy jàkkaarlook ya nekk ca ginaaw ay kiraay.
37- Bu nee tëll ak fumu man di nekk dafay ame leer gu mel ni leerug jant bi di gand (jariñ) képp kuy sàkku ag leer.
38- Dafay fàddu (réér) képp kuy mbindééf dem ca Yàlla jiy bind lépp di boroomug leer aki mbòòt yu fàddu (ruqe).
39- Dafay far xumaag ju nekk ci xol di ko gàkkal, ni ab fòòtkat di def mbub mu tilim.
40- Ñoom gaayooyu képp kuy toog ci séén wet du texeedi toskare mukk, ngir ñoom ak texe rekk la ñuy fàggul Murid yi.
41- Bépp jaamub Yàlla bu namm yàlla Murid bu dëggal ci ñoom di léén ligééyal, di léén sopp, di léén jox hadiya di na kiilu texe.
42- Xeñtu mboorum yonnet bi (topp ak di jaar fa yonnent bi tegoon ay tànkam) tax na ñu am martaba yu kawe, Yàlla na Yàlla miy joxe may yi julli ci moom.
43- Xeñtu gu ñu doon xeñtu la ku wòòr ka Yonnent bi indi, maa ngi julli ci moom saasu nekk.
44- (Xeñtu googu) tax na ñu am ci ay baax-baax loo xam ne xalima manu koo bind, aw làmmiñ itam manu koo nettali.
45- Bokk na ci baax-baax yooyu : dañuy gééju ci xam-xamu shariya ak xam-xamu haqiqa ba laa ñuy dem sax di tàggatuji.
46- Ngir képp ku jòg di tàggat wala muy jubanti te jiitalul ñaari xam-xam yooyu Shariya ak Haqiqa la muy bijj (ñoddi- xëcc) jur moo di woru ak texeedi.
47- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañuy taxaw duñu jëf duñu wax ludul ginaaw buñu gisee lu wér lu àndak ay seede.
48- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañuy taqoo ragal Yàlla ci waxtu wa ñuy tàmbali ak buñuy jeexal.
49- Buñuy sooga tàmbali ragal bàkkaar moo léén di jàjj (soññ) motiver, bu ñuy jeexal nak màggal màggug Yàlla gi moo léén di jàjj.
50- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañuy not séén bakan ci àndul ak ngistal (Riyaa) ngir li bakan bari lool ay pexe te bari ay wor.
51- Dañuy jàpp ne ñoom ñoo yéés bindééf yépp, te yit dañuy jàpp ne yayoo wu ñu benn karaama.
52- Dañuy jàpp ne ñoo gëna bon ñu bon ña génn topp faasiq ya, jàpp na ñu ne sax yayoo wu ñu di am ijaaba.
53- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañuy saxoo muñ ay musiba ak jenguk moykat ya dañu koy muñ ngir Yàlla.
54- Bu ñu masaana gis ay lor jògé ca ñooña dal ci séén kaw dañuy dldi tuub ci séénug bari ay njuumte. 55- Bokk na ci sééni baax-baax : dañuy saxoo
njàqare saasu nekk, aywaay Yàlla na léén Yàlla
gëram waay.
56- Bokk na ci sééni jikko yu rafet : dañoo ragal
naaféq, ragal gàcce, ragal tiis yay nekk bis pénc ba. 57- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañu daan suufeel séén bopp di (toroxlu- modestie) ngir Yàlla miy notaakoon te di séén boroom, dañu daan dëggu,
dëddu àddina, di laabal ay gàkk-gàkk.
58- Bokk na ci baax-baax yooyu: dañu daan wééru
fawu ci séén boroom (Rahman) moo xam dañuy ñoddi wala ñuy jiñ taxoon na jàmbatu ñu dara.
59- Xam-xam la ñu daan làmboo (sol- màndarga- apparence) lewet dëxëñ ci séén biir, daawu ñu woote lu ñu doonul, daawu ñu bañal it keneen la mu am ci ay maqama.
60- Wòòy ! ñàkk na nu sang soo xam ne séén yoon wa moo di yoonu Yonnent ba Mustafaa may ngën-ji mbindééf.
61- Yàlla mi ko yabal yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal mooki ñoñam aki sahabam li féék ña ngay làq ay àjjana.
62- Yàlla mi ko yònni yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, na ko jox xééwal ya gëna sell te fegal nu ci ag woru.
63- Yàlla mi ko sàkk yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, mooki ñoñam aki sahabam ya làq ay may.
64- Yàlla mi ko moom yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, na ko jox xééwal ya gëna sell mu defal nu ci nun itam nu làq ay ubééku.
65- Yàlla mi ko wëragal yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal mooki ñoñm aki sahabam ña daan diinéwoo (saxoo) di ko topp.
66- Yàlla mi ko teral yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, na ko jox xééwal ya gëna sell, te may nu ci ay karaama.
67- Yàlla mi ko def ab sang yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, mooki ñoñam aki sahabam ña ñu sonnewoon (ña amoon ag defaru).
68- Yàlla mi ko def sheriif (ku tedd) yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, na ko jox xééwal ya gëna sell, te defal nu ci wuñug ay kiiraay (kashfu).
69- Yàlla mi ko jiital yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, mooki ñoñam xééwal gu tollook limub mbindééf yépp.
70- Yàlla mi ko yékati yàlla na ko musël te dooli ko ay xééwal, na ko jox xééwal ya gëna sell, te mu defalaale nu ci ag yékkatiku.
71- Wòòy ! nun nàkk nanu sang su dem yòbbalé ay sàq yu yéémé.
72- Yàlla ji léén woo ngir dajeek ñoom Yàlla na dolli ay xééwal yuy gëramloo Yonnentam ba mu jiital muy jawriñam ci ñaari kër yi (àddina ak àllaaxira).
73- Sunu sang ba soppe bay doomu Abdalla Yàlla jiy feg aw tiis (njaqare) yàlla na ko dolli ay xééwal.
74- Yàlla jiy saafar jépp jàngoro juy ruyaat, Yàlla na dolli xééwal Yonnent ba kañuy rammloo bu kerook bisub pang (rassemblement) ba.
75- Yàlla ji di ag njub gndikat te gindiwoon léén ba ñu tegu ca yoon wu jub xocc wa, Yàlla na dolli xééwal Yonnent bi nga xamne ngënéélam yi du jeex mukk.
76- Yàlla ji manal boppam lépp te daan fay gaaya ngënji pay, Yàlla na dolli xééwal Yonnent ba di ku ñu teral te moo di ngënji mbindééf yépp.
77- Xééwal yuy sax ba fawu Yàlla na nekk ci moom, mu àndkook i ñonam waa-këram ci saasu nekk te kenn baña des.
78- Yàlla jiy boroom asamaan yeek suuf si, Yàlla na gëram sahaba yeek sang su baax (si may jooy)


text:
Radio gox-goxaan yi
Pacc bi moom mu ngi taataan ay jumtukaay ak ay bërëbu radio gox-goxaanu Senegaal ak Maali.
Li ko dalle ci atum 2006 ba leegi Senegaal bénn kureelu radio gox-goxaan rek la am: URAC moo boole ARC ak ARPAC. Kurel bu bees bi nak mungi mebeta wann nguur gi ap sartu radio gox-goxaan yëp.book n ci tamit ap tiyaatar ci kalama wolof bu ňu fassa dawal ci radio yi te loolu nak Ambassadu tugal ca Dakaar mooko jooxe.
Munga giss listu radio gox-goxaans Senegal lonkuway.
Ca Maali 168 radio yo xamni 121 yëpp ay radio gox-goxaan, 38 radio jaaykat ak 9 radio diine (xibaaru URTEL ca Maali - URTEL).
Munga giss radio yêpp boo besee yi lonk bi: liste des radios libres du Mali (fichier pdf).


text:
Njaatigel njaayum garabi réew mi Aan Sekk Njaay àddu na ngir ñu fayeeku galag ci watsab bi ngir dooleel garabi paj mi ci Senegal:
Ci Senegaal ñiy jëfandikoo lënd gi ci seeni jollasu takku nañu lool. Kon war nanoo seet i pexe ba fayloo leen bataaxel ak ndéggat yiy jaar ci watsab bi ak sax yeen mbaali jokkoo yi. Loolu lépp war na ñu koo xool ngir dimbali paj mi. Ndax lépp daa war a bawoo rekk ci Nguur? Ndax waru noo seet yeneen pexe? Fan la nu war a jële yooyu pexe?», di laaj yi mu samp moom doktoor Njaay ci “Soleil”.


text:
Unaakuwaa àrtu na ci yokkute gi dëgmal ci njëgu dund gi. Bunu sukkandikoo ci Usmaan Njaay, di jëwriñ ju sax ju mbootaayug yaxantukat yi, ñoom xamuñu li waral nguur gi yokk kumbal gi aju ci lépp luy dugg ci réew mi. Joge na 2% dem ba 12% batax dëggal na ne bu ñu dàjjiwul dogal boobu, njëgu ceeb ak diwlin dina fulu maanaan lu doon jar dërëm, ñaari dërëm lay mujj jar.
UNAAKUWAA JÀPPOO YËGLE NAÑU AG YOKKUTE CI NJËGU DUND GI
2i tontu ci « UNAAKUWAA JÀPPOO YËGLE NAÑU AG YOKKUTE CI NJËGU DUND GI »
Gisu gunu dara sax, loo xam ne mat a gul sax atréew mi loof.


text:
Lu tax nit ñi buñ déggee lu baaxul ci nit ku yiw
Taxaw temm ngir yaatal ko bam law ba daj fu ne
Lu tee woon nga jéggal nit te koy nëbbaley ay sikkam
Ndaxam suturas Buur Yàlla yittéel na cam su ne
Goray xam safaan dencal ko mbokkam ba faatu ñëw
Ragal Yàlla tax ak maandu ak xam na ñëw bone
Bu leen weratib jullit bu leen yàq ab deram
Ku fiy dund feek deewóo safaan man na laa gane
Wolof day misal ag dund ciw koor
Ku jàpp bis lifeeg dog jotul ag jubu weesul fa dog bone
Di siiwal safaanub nit ba far ëpp koy ayib
Ku am xel du def loolii bu leen yor xelam gone
Lu tee woon nga nëbbal kob safaanam te Yàlla tax
Ndagam Yàlla mooy sattaaru maandooy li war ku ne
Na ngeen moytu jëw baaxul te daa mel ne lekk nit
Te rambaaj a raw day tax ba ay bokk duñ mane
Na ngay nëbbe say bon-bon bëggóo kenn xam ca lëf
Na las cam di nëbbey bon-bonam kon bu koy wane
Te Ibliis ma ngeen daa muslu tey moytu ag mbonam
Mu ngoo gii ci seen apaareyiy woote tay sone
Te anternet ay ab jumtukaayam di daamaram
Koneksiyoŋ bi mooy xontam bi ngay aktiwey done
Nataalak wokaal boo jot ci watsab ñu koy toxal
Efaaseel te bul partaase luy yàq ay gone
Éy waay siggileen watsab yi day yàq seen i xol
Lu ngeen am ci mbon ngay xew Farãsak la xew Gine
Éy waay siggileen ceetaan mi réeral na seen i xel
Ba kenn dóotul jàmmanteek i nawleem ya koy gane
Ewaay siggileen for yoon wa yéenak ci xuur wu rëy
Wu lëndam te gar yang fay sibuy yong ay tene
Ewaay siggileen ndax Yàlla seen gët yi xoolu yiw
Ba laa leeri gët yee fàddu xoolleen fa mbir ya ne
Li apaarey yàqal nit ku koy xayma doo fi jug
Batay kuy naxub diriyànke ayfon nga koy cane
Li watsab di jël ciy waxtu ndax jur na ay njariñ?
Te moo tax mukalaf yaa ngi niiy waxtu niy gone
Na muy yàqe dundug nit dafay dem ba mel ne sax
Manul ñàkk cig dundam te am kooy lëjal ku ne
Li ngay def ci Feesbug boo ko jàppoon dogub sikar
Ndaxam lee nga am xam-xam yu Feesbug ya dul wane
Te kat ñàkk Feesbug lortilës cam nde Yàlla mii
La muy sédd ab jaamam ci sax ciw turam la ne
Kurus gaa ngi nii der baa ngi nii jukki baa ngi nii
Ta dog yaa ngi nii céeboy ngënéel yaa ngi dët fu ne
Ku sellal ndabal biiram mu feesak tawab ngëram
Ku not ab xolam cib net ñu nattoo ko mbon ku ne
Ndagam deftilag mbon waxtilag mbon di gis lu bon
Akay déggi bon-bon doy na lag mbon fa mbon bone
Te man maa ngi nii xamteeti mas lëf
Te fàtte naa li saa xol bi takkoon fëtt naa mokkal ak lu ne
Damaa talatul sax wérd mba may talug nafar
Damaa sonn ngir ndéggat yi gaa yi di ngun-ngune
Mo Baas tee nga sàlloo tuub te faf raasi wépp yiw
Labat may yi tàggook moy yi moy yaa ngi lay gane
Te mbon sax jigul sëppéen ba sàkkaa ku tol ne yaw
Faseek moy yi daa jot sëkk ngir doonatóo gone
Ka jéggal ña juumoon démb tey nëbb ay ayib
Dagaan naa ko ag njéggal gu far saa ayib yu ne
Ka xam lépp cib jaamam te muural ko ay moyam
Fa laay tuube laa jàddoon ci ag mag ba cig ngone
Ka jéggal laram Daawuda laay sàkku njéggalam
Te moo jéggaloon Yuunus nde moo tee mu faf jëne
Ka jéggal Badar jàmbaar ya songoo te diine tax
Asal man na maa jéggal ci mbaxam gi moy gu ne
Te kii jéggaloon Wahsii ma xar dënnu Hamsatin
Asal man na maa jéggal te ràngal ma pal ku ne
A yallaahu yaa rahmaanu yaa sañ te yaay dogal
Fa salli halal maahii te far saa ayib yu ne
Aji-bind ji: Soxna Nogay Cuun_


text:
Ñaareelu Xareb Àdduna
Ñaareelu Xareb Àdduna bi ab xare la woon bu laaloon àdduna bi. Mi tàkk ci bi Almaañ ak Itaali ak Imbratóor gu Sapoŋ bëggee noot àdduna bi ci diggante 1914-1918 g.j. Ñaari réew yii mu ci nekk daw na wuti ndimbal ci li ëpp ci réew yi mu defal ay tappoo. Bu ko defee yàggul dara lu bari ci réewi àdduna bi duggsi ci.
Faraas sàkku woon na ci mbooleem ay sancoom ñu jàppale ko ci xeex bi, te jox koy nit. Jot naa dajale - ci ndimbalul Blees Jaañ - am mbooloom xare mu mag, mu xeex ci wetu Faraas lank sancuy Almaañ yi, ñu nangu ci Togóo ak Kamerun ak wàllug sowwu gi ci bëj-saalumu Afrik ak Tanganika (Tansani ci jii jamono).
Ci atum 1939 g.j, la ab xare tàkkaat bu bees bu tàllaliku ba daj Tugal ak mbooleem réewi àdduna bi. Hitler njiitul Almaañ li daa gëmoon ne réewam mooy mi gën a kawe ci àdduna bi, kon yi ci des yépp dañoo war a toroxlu ciy tànkam, Itaali nag ak Sapoŋ dañoo àndoon ak moom ci loolu. Waaye réewi demokaraasi yi dañu koo lankoon.
Xareb Almaañ bi songoon na suufi Faraas yi, loolu jur Faraas séddaliku ci ñaari wàll, wàll guy jàppale Almaañ te ànd ak moom ak gu nekk ci ron kiliftéefug Jeneraal Degol, mooy giy jàmmaarloo ak a xeex Almaañ.
Li laytaay xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lijjanti ak saxal ya juddoo woon ca ndajem jàmm ma ca Paris, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ñoo jur - man nanu ne – lu ëpp ci li sooke ñaareelu xare bi. Kollareg jàmm ga fa juddoo woon sooke woon na mer wu metti akub sànj ci askani reew yi nu note ca xeex ba. Askan yooyu nga xam ne doyutoon ñu yanu coonay xare beeki musibaam rekk, waaye ñu tegati ci yan leen li ci juddoo ci ginaaw bi ciy saxal aki lijjanti yu diis yoo xam ne réew yi notoon a leen tegoon ci seen kaw. Loolu nag juroon ci ñoom ag mbañeel akug bëgg a fayyu, nekkiinu koom-koom wi jaxasoo, tegoodi ci yoon, am pax gasu ci Tugal ci diggante askan yeek seeni goornamaa, loolu tam - man nanu ne - mooy li gën a tax ay noste yu yees sosu, yoy “sañ-sañ bu joyu” lanu jëloon def ko seen raayo. Ay kureel yu neew jugoon nanu teg loxo ci àtte gi ci yenn ci reewi Tugal yi, daal di biral ne li leen tax a jug mooy xettali seeni askan ci jafe-jafe yi nga xam ne xareb adduna bu njëkk bi ba na leen fi. Ay goornamaa yu diktaatoor feeñ ci biir Tugal ak ci biti. Leegi nag jeneen jamono ju yees tàmbli ju ngànnaayu, muy wutu ngànnaay moo xam ne li ko jur mooy bëgg a fayyu ci reew yii note ci xare bu njëkk bi, te toroxal askani reew yi nu not, te diisal seen ginaaw ci ay alamaan yu saf te tar. Lii daal moo sabab xareb adduna bu ñaareel bi.
Àttey beddi yu bees yi sosuwoon man nanu ne ñooy jëfka yi jiitu ci taal ñaareelu xare bi. Ñu indil la wax ju gàtt ci ñatt ci yi gën a am solo ci noste yooyu.
Nosteg àtte gu mbokkte[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Riisi mooy reew mi àtteg mbokkoo njëkk a taxaw, loolu di woon ci ginaaw fippug oktoobar ga amoon ca atum 1917g, li ko waraloon di koom-koomam ba daanu woon, te ñu dàqoon ko ci anam gu toftaloo ca xare bu njëkk ba ca kanamu Almaañ ci ñaari at yii di 1916 ak 1917g, te mu ñàkkoon it lu tollu ci milyoŋ ak xaaj ci ay xarekatam ca xare booba.
Lenin (1870 – 1924g) mi nekkoon njiitul làngug mbokkte gi (parti communiste), moo jiite woon fipp googu, daal di woon def ag juboo ak waa Almaañ yi, taxwal it ay jataay yu askan yu barab yi (soviets) , daal di xeetal jumtukaayi ligeey yi, taxawal ab goornamaa bu ay ligeeykat aki baykat, daal di yëngu ci luy neewal tàqale yi am ci diggante xeet yu wuute yi. Waa Rusi yu Sofiet yi taxawaloon nanu ab jë bu yaatu kontar nosteg bopp-alal gu soww gi, ñu jiite woon kureelub mbokkoo bi kontar diine ak nostey demokraasi yi, ñu mujj nag am doole ju mag ak jeexiital gu rëy ci liy xew ci adduna bi, yàgg nanoo jëfi jëf ci yekkati tàngoor yi ci adduna bi, walla xiiroo ak ngaayoo yi daa am ci adduna bi ci diggante ñaari xare yi.
Nosteg àtte gu Nasi ca Almaañ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Làngugug mbokkoo gu xeet gu ligeeykat yi gu ( Nasi) gi (di parti national-socialiste almand des travailleurs) gii làngug politig di gu Nasi gi, daa jariñoo woon (profitoo woon) ci li daloon waa Almaañ yi, te wàcci ci seen kaw ci toroxte ak doyadal ak suufeel, te li ko waraloon di tënk-tënk yi nekkoon ci kollareg Versailles gi, ak jafe-jafe yi mu leen indil, ak ñàkk gi leen wër, peek leen, ak ñàkk-ligeey gi, ak deltu ginaawug koom-koom bi nga xam ne saxoon na fi ay at ginaaw xare bu njëkk bi, làng gii nag jariñu woon na ci lii lepp ngir fitali ca àtte ga (l’état) teg ko loxo, nangu ko, ci njiitug Adolf Hitler (1889 – 1945g), mi nga xam ne bindoon na dali làngam googu ci teereeb xeexam ba, dal yooyu nag danoo taxawoon ci ay cëslaayi waaso, ndax daa gëmon ne waasow Jermaan mooy waawo wi gën ci waaso yi, te it daa gëmoon ne danoo war a sos ag Almaañ gu mag gu ëmb mbooleem waa Almaañ yi, gëmoon it ne àtte gi (l’état) daa war a teg loxo mbooleem lonkoo yu rënk yu mag yi ci Almaañ, te danoo war a neenal kollare ga nu fasoon ca Versailles, te danoo war a delloosi mbooleem sancu yi kollare googu ñàkkloo woon Almaañ.
Hitler mujj na di njiilul Almaañ loo xam ne daa amoon sañ-sañ bu joyu (pouvoir absolu). Ñu mujj di ko wooye Fuhrer, mu tàmbli nag di doxal dali làngam yooyu ci askanu Almaañ wi nga xam ne àndoon na ak moom ngir bëgg a mucc te xettaliku ci nekkiin wu bon wi mu nekke woon, rawati na ñàkk-ligeey gi nga xam ne yaatu woon na lool ci Almaañ ngir xare bi, ak ngir tënk-tënk yi nga xam ne kollareg Versailles gi indi woon na leen fi.
Hitler def na ay jëf yu bari yoo xam ne ñoo fi sabab ñaareelu xare bi, ndax daa jëloon diiwaanu Saar boole ko ci Almaañ atum 1935g, neenal kollareg Versailles, jox sodaar si ngànnaay yu diis te xereñ, jëmale endustri bu Almaañ ci ligeey ngànnaay ak jumtukaayi xare aki bagaas yu ame solos xare. Mu jëlati reew yiy wax làkkuw Almaañ wi boole leen ci Almaañ, daal di taxawal Rayix bu ñatteel bi. Mu booleeti Otris ci Almaañ atum 1938g, jëlati goxub Sodit bi nekk ci Cekoslaawi atum 1939g, daal di jeem a nangu yoonu Danseg ci doole, seddoo ak Rusi Poloñ. Almaañ nag dundoon na ci ron àtteg Nasi la ko dale ca 1933g ba bi mu daanoo tas ci atum 1945g.
Nosteg àtte gu Fasi ca Itaali[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Itaali yi yëgoon nanu – te ñoom kat ci reew yi amoon ndam lanu woon ci xareb adduna bu njëkk bi – yëgoon nanu ne danu leen a naxe ca ndajem jàmm ma amoon ca Paris, màngiit yi juge woon ci xare bi it lu neew lanu leen ci jox, te kat ñoom ñu ci sonne lanu.
Ag ñàkk ligeey tas ci Itaali, nekkiinu nit ñi ñaaw, làngi politig yi fees fa dell, reew ma jaxasoo, xalaat yi tas fa, di mbokkte (communisme) fasi, ak yeneen xalaat yi. Fasi nag lu fi ñëwoon la ngir xeex mbokkte, Benito Mussolini jiite ko mi jiite woon ag làngam (1883 – 1945g). Làng googu nag danoo warlu woon ci seeni dal (principes) xeex mbokkte, taxawal ag nosteg dimblante, te jeem a jot ci ngañaayi sanc yi nga xam ne danu leen a xañoon Itaali ca ndajem Paris ma.
Ci noonu làngug Fasi gi tàmbli di jëfandikoo fitna(violence) ci xeex ak xuloowaaleem yi, bi dégug làng gi gënee dëgër, gën a ñaw, mu gën a am doole ci la Mussolini ak àndandoom yiy solsimis yu ñuul xuppe goornamaab Itaali bi, ci noonu Buurub Itaali bi di Victor Emmanuel amatul woon pexe, mu daal di jox nguur gi kii di Mussoliini, mi nga xam ne mujj na di diktaatooru Itaati, ñu ko daa dàkkantale Dotsi.
Mussolini digale na ñu neenal làng yi, aaye askanu Itaali wi ñuy def yëngu-yëngu mbaa coow, nos endustri bi, dëppale diggante njariñi liggéeykat bi ak naatug walla jëm kanamug ndefar yaxantu yi. Daal di juboo ak Paab bi, delloosi njàggalem diine mi ci jàngu yi (leekol yi).
Mussolini feeñal na mbonam gi ak mbonug làngam gi, jaare ko ci jëfam yu ñaaw yi mu jëmale woon ci askanu Libi wi, ba mu fa bëggee samp sancug Itaali gi. Mu gënoon a yaatal ag kilifteefam ca Ecopi atum 1936g, ginaaw bi ko soldaari Itaali yi tegee loxo ci doole, nangoo ko ci waa Ecopi. Yaatalug sanc gu Itaali gii merloo woon na askan yi nekkoon ci ron ag sancam, te taxoon na yeneen reewi sancaan yi kontar ko ci loolu. Lii nag mooy li jegeele diggante Nasi ak Fasi, nga xam ne mujj nanu àgg ci def ag dëppoo ci seen biir, mooy taxawal ag tapoo gu xare , nu duppee ko diggub Berlin-Rom .
Bokk na ci aakimookat yii ba tay, làngug xare (parti militaire) gi nekkoon Japon, ak àtteg Franco ga ca Espaañ (1892 – 1975g), moom Franco mi mujjoon ame nguur gu joyu (pouvoir absolu) ca Espaañ atum 1939g, ginaaw xareb ñoñ bu Espaañ ba. Koolute gi askani Almaañ yi amoon ak yu Itaali yi, yu Espaañ yi ak yu Japon yi ci seeni goornamaay xeet yu ëppaloon yi te teengal dolliku woon na te li ko waraloon di ñàkk gi nostey bopp-alal yi ak yu demokraasi yi ñàkkoon kàttan ci jële fi coonab koom-koom bii fi amoon ak ñàkk gu tar gii ubale woon Tugal gépp ak feneen, ci biir jafe-jafeb koom-koom bi amoon ci adduna bi atum 1929g, ñu gënoon koo xame ci turu lamb gu mag gi.
Yeneen jëfka yu sabab xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Am na fi yeneen jëfka yoy dugg nanu ci li fi indi xare bu ñaareel bi, bokk na ci yi ci ëpp solo:
- Lott gi kureelu xeet yi lòttoon ci ñoŋal jàmmi àdduna bi, ginaaw bi ci Almaañ ak Itaali gennee ak Japon.
- Digg (axe) yu politig ak xare (militaire) yi nga xam ne reewi diktaatoor yi taxawaloon nanu leen ci seen biir, bu ci mel ne digg bu Berlin-Rom, ak bu Berlin-Tokkiyo, ak kollarante gu ñàkk-a-noonu gi amoon ci diggante Berlin-Mosko laata a xareb ñaareel bi di tàkk ci lu tollu ci ay ayu bis yu neew. Ci geneen wàll gi, Fraans, Britani, Romani, Poloñ, ñoom itam booloo nanu def seenug tapoo. Nii daal la ñaari dank sosoo dankub digg bi, làmboo Almaañ, Itaali, Japon, ak dankub reew yi tapoo walla (way tapoo yi) di Britani, Fraans, Romani, Poloñ, Benoog Sofiet gi ak Amerig – ci ginaaw bi.
- Xuloo bi amoon ci diggante reewi Balkaan yu yees yi te aju woon ci mbirum dig yi ci seen biir, ndaxte amunu woon ay dig yu sax, ak xuloo bi amoon te aju woon ci mbirum xeetu (nationalisme), ndax kat reew yii, di yu sosoo ci seddaleg ndaje ma, danoo ëmboon lu sakkan ciy xeeti Almaañ, lu jege juroomi milyoŋi ay waa- Almaañ, ñu mujjoon bokk ci njabootug Poloñ ak Cekoslaafi.
- Masalam yoonu Poloñ wi tàqale Almaañ ak Brusiya, te daytaloo ca waaxub Danseg bu gore ba(libre). Ña dëkke woon ca yoon woowa ci ay waa Almaañ jege woon nanu 96٪ , ci noonu Hitler daal di ne day boole yoon woowu ci Almaañ, looloo fi taalati gilinug xare bi ci adduna bi, ndaxte Fraans ak Britani ñoom danoo daal di woon jàpple Poloñ, ci noonu Hitler daal di joxe ay ndigal ci nu song Poloñ, ci 01 satumbar atum 1939g, ginaaw bi mu gisee ne ànd na ak Bennoog Sofiet gi, Itaali ak Japon . Nii daal la sawaras ñaareelu xareb adduna bi tàkke.
Jamonoy xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñaareel Xareb Àdduna bi romb na ci ñatti jamono ñooy:
- Jamono ju ndam yi Hitler doon ame ci xare bi, mu tàmbli ci 1939 – 1941g
- Jamonoy yamoo (équilibre), walla li nuy duppee at mu jaxasoo mi, di woon atum 1942g
- Jamonoy nërméelu ñeel réewi digg yi, mu tàmbli ci atum 1943 – 1945g.
Hitler yëgaloon na Poloñ atum 1939g ne ko manul ñàkk mu génne loxoom ci waaxub Danseg bi, te delloo Almaañ yoonu Poloñ wi romboon ci suufus Almaañ. Boobu lëj-lëj – bokkoon na ci li juddoo woon ca ndajem jàmm ma – mooy li fi taalati xare bi ci adduna, ndax mooy sabab bu jonjoo bi ko jafal. Hitler yamul rekk ci yonnee ag xupp jëme ca Poloñ, waaye da ca a rax dolli yabal ay soldaaram ñu song ko, teg loxo ay suufam, bi mu lànkee bañ a wuyyu wooteb Almaañ bi, bañ a faale xuppam gi. Bi mu kodefee, Britani ak Fraans jug yonnee ag xupp jëme ca Almaañ, ne ko na génn suufus Poloñ si, ci diir bu weesuwul ñaar-fukk ak ñeenti waxtu. Bi Almaañ lànkee bañ leen a déglu, la ko Britani ak Fraans song, ci 02 satumbar 1939g.
Almaañ jot naa teg loxo waaxub Danseg ak yoonu Poloñ wi, ak lenn ci goxi soww yu Poloñ yi. Ag dëppoo am ci diggante Almaañ-Rusi, gu waral ñu séddoo ñoom ñaar suufus Poloñ si, loolu nag di bi Rusi tegee loxo goxi penku yu Poloñ yi, daal di def ak Almaañ kollareg ñàkk-a-noonu (non-agresssion) di gi amoon ci 23 ut 1939g. Waa Almaañ wéy ci seen xare bi, daal di nangu Danmark ak Norwej atum 1940g, ginaaw ba nu fa dàqee dooley Britani ji ak ju Fraans ja fa nekkoon. Ci geneen wàll, Rusi moom gën na a tàllal ay tànkam ci Finland, loolu nag mu jaare ko ca kollareg ñàkk-a-noonu gi mu fasante woon ak Almaañ. Almaañ daal di song Luksamburg, nangu ko ci lu yéeme cig gaaw. Songati Holand, nangooti ko, song Beljig nangu ko waaye ci ginaaw xare bu saf sàpp, bu mujjoon waral deltu ginaawug dooley Britani ji ak ju Fraans ji atum 1940g. Dooley jañ ak naj gi Almaañ doon def ci bëj-gànnaaru Fraans gënoon a dolliku, gën a tar, ci noonu goornamaab Fraans bi daal di tuxoo Paris, dem Bordeau, foofa lanu tàmbli woon a sàkku ag wéer ngànnaay ak Almaañ. Ci noonu General Deegol daw làqu ca London, fa la doon jiitee jànkoonte (resistance) gu Fraans gi kontar réewi digg yi, fa la birale it ag Fraans gu gore gu ànd ak réewi tapoo yi( les alliés). Goornamaab Fraans bi diriku woon ba Bordoo, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak Almaañ, muy gu mel ne ga Almaañ defoon ag réewi dëppoo ya ca 1918g.
Wéer ngànnaay yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Almaañ nangu bëj-gànnaaru Fraans, péey ba di Paris bokk ca, ak mbooleem tefesi Fraans yi tiim mbàmbulaanug atlas gi.
- Fraans day fay Almaañ ay alamaan yu alal, yu tollu ne ferey soldaari Almaañ yi nangu Fraans.
- Limub soldaari Fraans yi dootul weesu téeméeri junniy soldaar.
- Taxawal goornamaa bu Fraans buy ànd ak Almaañ, bii goornamaa nag taxawoon na ci njiitug Marsal Bitan. Ñu duppee woon ko goornamaab Fishi, ngir nekk ga mu fa nekkoon.
Ginaaw bi Fraans wommatoo meruw Almaañ- Itaali wi dafa sottiku woon ci kaw Britani. Bu ko defee, fafalnaaw yu Almaañ yi jog def lòkki yu toftaloo ci kaw dëkki Britani yi, la ko dale ca ut 1940g. waa Almaañ ñi nag li nu jublu woon ci loolu mooy manante Britani ci wommatu cig wàll, ak waaj ngir wàcce ay dooley Almaañ ca duni Britani ya, ci geneen wàll. Waaye taxaw gi askanu Britani wi taxaw taxawaay bu dëgër, te sax, moo tax ba waa Almaañ ñi manuñu woon a am li nu bëgg.
Réewi tapoo yi tàmbli woon nanoo ndàmmi ndam, di xaw a kawe réewi digg yi as lëf, bi Amerig duggsee ci xare bi ànd ak ñoom atum 1941g, ni ci Bennoog Sofiet gi dugge. Dooley Britani yi nag ndàmm nanu ndam lu mag ci jë bu Afrig bi ci kaw dooley Itaali yi, daal di leen dàqe ca Ecopi ak Eriteri. Looloo taxoon Hitler yabaloon ñaari kuréeli xare yu Almaañ ca bëj-gànnaaru Afrig, Marshal Rommell jiite woon leen ngir xettali-ji àndandoom ba ca Afrig. Ab xeex bu saf am ca bëj-gànnaaru Afrig ca 24 nowambar 1942g ci diggante réewi tapoo yi ak yu digg yi ci njiitug Mongomeri mi jiite woon réewi tapoo yi, ak Romal mi jiite woon réewi digg yi, ci noonu Réewi tapoo yi ndamu ci kaw yu digg yi ca xeex ba nuy wax Alamayni, ginaaw xeexub ñukkaakon (tank;char) bu mag bu sax fukki fan. Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xeex bii, nanu ci tudd:
- Teg loxo gi réewi tapoo yi tegoon loxo goxi bëj-gànnaaru Afrig, ginaaw bi nu fa dàqee dooley Itaali ji ak ju Almaañ ji.
- Itaali wommatu na, soldaari réewi tapoo yi wàcc ca Sisil, ñu daal di daaneel nosteg Mussolini gi ca 3 satumbar 1943g
- Nosub xare bi mujj na nekk ci loxol way tapoo yi , ginaaw bi mu nekkee ci loxol Almaañ ak réewi digg yi, àggoon nanu nag ci seen njòbbaxtali ndam atum 1942g
Ndamul Réewi tappoo yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ginaaw bi dooley Britani yi ak yu Amerig yi lijjantee ba am ndam ca jë ba ca Afrig, ak ginaaw bi Mussoolini daanoo, la réewi tapoo yi fasoon yéenee jële fi Almaañ. Ñu wàcce woon soldaar su dul jeex ca tefesug Normandi ga, àggoon nanu cib lim ñaari milyoŋi nit daanaka, ñu tegoon leen nag ci kilifteefug Generalu Amerig bii di Dwaayet Asinhawar. Bu ko defee yii doole daal di teg loxo Fraans, Beljig, Holand (suuf yu xóot yi). Dooley Almaañ yi xëyoon nanu wëlbati një – cig deltu ginaaw - jëme Almaañ, waaye dooley tapoo yi mayuñu leen woon fu nu yakke seen nàkka, ngir ragal ñu jekkaat ba amaat doole ju nuy songeeti kenn, ci noonu ñu dab leen ca saa sa, jot a sutuxlu ca digi Almaañ yu soww ya ca fewriye 1945g.
Ruus yi nag ñoom jotoon nanoo jéego jéego yu am solo ci jëwub penku bi, ci goxi penkub Tugal bi, ginaaw ba fa dooley Almaañ yi jugee, ci noonu ñu nangu jëwub Tugal gu penku gi ci suwe 1944g. Ci nii daal la dooley Almaañ tàbbee ciy xat-xat yu jafe, ci kanamu doole yu rëyub lim te nu waajal leen ci ngànnaay yi mujj a génn, bu ko defee Almaañ xëy di ku ñu gaw ci diggante ñaari wàlli kuur , ci diggante penku ak soww, looloo juroon Almaañ faroon wommatu ci mujjantal gi, ci me atum 1945g, ñu daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak réewi tapoo yi, loolu mujj di li taxawal dooley xare ju Almaañ jii jot a miiral adduna bi sonnal ko ngir xareem yu bari yii. Leegi nag réewi tapoo yi – di Angalteer, Fraans, Bennoog Sofiet ak Amerig - nangu nanu Berlin péeyub Almaañ, jàmmaarloo gi waa Almaañ yi doon def ak a dàkku seenub dëkk taxaw te jeex .
Wommatug Sapoŋ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Amerig yi yanoon nanu seen bopp coonab xare bi ci penku kontar Japon. Ginaaw bi waa Amerig nangoo suuf yu bari ci li Japon tegoon loxo ci xare bi, lanu dogu woon ci gañe xeex bi, ginaaw bi nu jotee fent bombub fepp (bombe atomique), te bëgg a xam li mu man, te bëggoon it Japon wommatoo ci seeni loxo. Ñu daal di jug ci ut 1945, sànni ñaari jum yu fepp ci ñaari dëkk ci Japon ñooy: Irosima ak Nagasaki, ci noonu Japon mujj wommatu, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak waa Amerig yi ci turu réewi tapoo yi, ci satumbar 1945g, bu ko defee ñaareelu xare bi daal di jeex.
Li ci juddoo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xareb adduna bu ñaareel bi, bokk na ci yooyu:
- Def ndajem Botsdam ca anéeru Berlin, ca 17 sulye 1945g, ngir jeexal xeex bi. Britani teewe woon na ko, Fraans, Bennoog Sofiet gi ak Diiwaani Amerig yu Bennoo yi.
- Dagg goxub Brusiya ci Almaa ñ gu penku gi, bu ko defee Bennoog Sofiet gi jël ca wàllug bëj-gànnaar ga, Poloñ jël wàllug bëj saalum ga, ñu joxati Poloñ dëkkub Danseg bu gore bi (waaxub Danseg)
- Séddale Almaañ def ko ñeenti barabi sañ-sañ, ci diggante Amerig, Britani, Fraans, ak Bennoog Sofiet. Ci atum 1949g la njëkk a am ci taarixu Almaañ ñaari reew sosu ci Almaañ, te yor ag nosteg pénc (systeme republicain) walla tosteg askan, ñooy: Almaañ gu soww gi walla péncum Almaañ mu bennoo mi (la république Fédérale d’Allemagne), nekk nag ci ron saytug Amerig, Britani ak Fraans, Bon di péey bi. Geneen gi di Almaañug penku gi (Brusiya gu njëkk ga), walla Almaañ gu demokraasi gi (la république démocratique allemande), Bennoog Sofiet gi saytu ko, Berlin gu penku gi dib péeyam. Ñu fàttali leen rekk ne Amerig, Britani ak Fraans mujjoon nanoo may Almaañ atum 1951 mu wut ay soldaar.
- Almaañ ñàkk na mbooloom xareem bu dëgër ma te rëy, ñàkk ngànnaayam yu bees ya te jëm kanam, bi nu tasee ab xareem neewal dooleem.
- Tegoon nanu Almaañ mu war a fay li mu yàqal rewi tapoo yi.
- Nosaat koom-koomu Almaañ bi, rawati na nosteg alal gi ak gu endustri gi, yooyu yépp ñu jëme leen leegi ci luy ligéeyal mbiri yi dul xare.
- Séddale Otris def ko ñeenti barabi sañ-sañ ci diggante Britani, Amerig, Fraans ak Bennoog Sofiet. Otris it des ci ron teg loxog réewi tapoo yi ba ci atum 1955g, ak doonte réewi tapoo yi nangu woon nanu ne réew la mu temb dale ko ca atum 1946g.
- Réewi tapoo yi nangoo nanu ci Japon dun yu am solo, bu ci mel ne Farmosa ak Sakalin añs. Rafleel ko ci mbooleem moomeelam yi nekkoon ci màmbulaan gu atlas gi. Dooley Amerig yi nag juge nanu Japon atum 1951g, ginaaw bi nu xaatimee ag kollareg wéer-ngànnaay cis een digganteek goornamaab Japon bic i dëkkub San Fransisko.
- Xaatim nanu ag juboo ak Itaali, Bulgari, Romani ak Hongri atum 1947g, gii juboo nag li mu yaxal mooy réew yii warloo fay réewi tapoo yi ay alamaani xare.
- Deltu ginaawug ñaari réew yii di Fraans ak Britani ci nekk gi nu nekkoon ay réewi adduna yu mag ci ginaaw xare bi, bu ko defee Amerig ak sofyet yi jël seen barab, mujj it di réew yi ëpp doole ci adduna bi, mujj yor ngànnaay yu bon te aaytal.
- Nërmeelug ñaari noste yii di Nasi ak Fasi ci Tugal ak nosteg xare ga nekkoon Japon, te noste gu mu ci doon rekk sag am bokk na ci li fi indi ñaareelu xare bi. Nostey diktaatoor yooyu bokkoon nanu ci nooni mbokkte yi gën a mag
- feeñug dankub mbokkoo bi (bloc socialiste) ay réew yu bari bokk ci, Bennoog Sofuet gi jiite ko, mu ci mel ne : Kore gu bëj-gànnaar gi, Wietnaam gu bëj-gànnaar gi, Poloñ, Bulgari, Romani, Cekoslowaki ak Hongri añs. Bu dee nag Siin gu Askan gi ak Yogoslawi nag, ñoom ñaar ay réeyi mbokkoo lanu waaye nekkunu woon ci ron yilifug Bennoog Sofiet. Dankub bopp-alal bu gore bi it feeñ, Amerig jiite ko, làmboo nag réewi Tugal gu soww gi, niki: Britani, Fraans, Almaañ gu soww gi, Holand, Beljig, Danmark ak Norwej añs. Amerig it warlul yii réew ndimbalug alal ak gu xare, ngir ñu man a taxaw ci kanamu dankub mbokkoo bi.
- Sos tapoog càmmooñu Atlas (Otan) atum 1939g, mooy tapoo gi boole woon Amerig, Britani, Fraans, Kanada, réewi sowwub Tugal bi, Japon ak Turki. Réew yii nag danu ne woon ku ci song menn rekk, song nga yeneen yepp. Ñu kollarante woon ci seen biir ci dimblante ci wàllug aaru, koom-koom ak alal. Ci geneen wàll, tapoog Warsaw gi daal di taxaw, tukkee ci Bennoog Sofiet ak réewi mbokkoo yi topp ci ginaawam ci càmmooñu Tugal ak penkoom.
- Jëya ju rëy ji juddoo ci xeex bi muy faatug lu sakkan ci dooomu aadama ak yàqug alal ju dul jeex, ngir jumtukaayi xare yu xereñ yi nu ci jëfandikoo ñuy jum yi (les missiles), bombi fepp yi, nuuraakon yi ak ñukkaakon yu diis yi ans. Xare bii moo ëpp lu mu yàq, ray ko, màbb ko ca moomam ja ko fi jiitu woon.
- Ëttu àtte yu Normbrug yi ngir àtte ñoñ Nasi ñi ci tuumay jèqi fitna ak sabab xare bi ak def ay tooñaange jëme ci ñu ñu tëj ñi (les prisonniers) ak ñi ñu njafe ca reewi tapoo ya. Àtte nanu fa tam njiiti nosteg xare gi nekkoon Japon.
- Juddug mbootaayu xeet yi, ngir dëgëral jàmm ak tere xare yi ak xulooy réew yi, ak amal mbaandute ak yamoo ci réewi adduna bi.
- Koom-koomu àdduna bépp a naatoon ginaaw bi xare bi jàllee, li ko waraloon di naali tabax yeek yeneen yi nga xam ne defaraat dëkk yi la doon ligeeye ak wàllug tabax ci anamam yepp. Bi gënoon a rëy ci naal yooyu mooy bu Marsaal.
- Judduwaatug joŋante ci ngànnaay ci diggante ñaari dank yi: bu mbokkoo ak bu bopp-alal, ak sosu gi xare bu sedd bi sosu ci seen diggante, naka noonu dund ci jàmm gi am leegi ci diggante xeet yi ci kaw suuf.
Xare bi ci Afrig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu bari ci xarey Afrig yi (sànnikati Senegaal yi ca lañu woon ) jawali nañu Tugal, ngir xeexal Faraas. Xarekati Afrig yii ñi ngi nekkoon ci dundiinn wu tar te wow, ci biir yeer yi ak ci sedd bu metti bi, jànkoonte nañook jafe-jafe yu bari, lu ci mel ne ñàkk a dégg làkkuw waa Faraas wi akug tumbrànke. Waaye loolu lépp teewul ñu ràññikoo woon ag njàmbaare akug dogu. Xare ba jeex na ci ndamul Faraas ak ñi àndoon ak moom, ñu dàq Almaañ, mu doxe ci ñàkk mbooleem sancoom yi ci Afrig.
Afrig gu yamoo gi Faraas yilifoon ci njiitul Flips Ibuwe dafa nekkoon di jàppale Degol, bu ko defee njiiti Afrik gu sowwu gu Faraas gi ñoom di jàppale Almaañ, ba ca tabaski 1942 g.j, booba lañu wëlbatiku jàppaleji way tappoo yi .
Waa Afrig yi yamuñu foofu, waaye yabal nañu ay xarekat ca jëwub xare ba (front de guerre) ngir jox ñam way xare yi ak jox mbell Tugal.
jeexug xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci atum 1945 lañu daan Almaañ. Sapoŋ it daanu ngir fàccaakonub saal (bombe atomique) ba waa AameriK yi taal ca kawam. Ñaareelu xare bi dakk na - niki bi ko jiitu woon - alag dundug ay milyoŋ ciy nit.


text:
Xaralaymbëj
Xaralaymbëj Mooy xeetu xam-xam giy gëstu lépp lu jëm ci wàllug mbëj, ay jëfandikuwiinam ak ay seddalewiinam. bu njëkk dañoo foogoon ne mbëj ag wal la rekk guy dem, gu man a nekk gu baax(+) walla gu bon(-). Waaye ci ndimalu ay woroom xam-xam yu mel ne Hertz, Helmholtz, Maxwell, Heaviside, Alessandro Volta ak ñeneen ñu bari, ci lees dem ba gën a nànd, xam mbir mi. Lu mel ne yamaleb maxwell biy faramfàce tëdiinu yani mbëj yi ( feppsaal ak mbëjfepp yiy wuute ci seen jublug yanub mbëj) walla toolu mbëjbijjaakon ba ca juddoo.
Ci gàttal, ci noonu lañu tambalee gis yenn ci ay jëfandiku yu mbëj: Doxalukaay bu mbëj, soppalikaay aki niitu...
Tay xaralaymbëj moo yor wàllu sàkk ay wuutuloxoy mbëj ak ay buumi séddalekaayu kàttanug mbëj
Ay Faramface[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay faramface ak ay àtte yi lal xaralaymbëj.
yamaleb maxwell yi, ñooy àtte yu am-solo yu ñeel mbëjbijjaakon, ci la yeneen yi soqeekoo.
àtteb ohm(om) yiy faramface ndëgërlu gu mbëj gi
àtteb Faraday-Neumann-Lenz mooy faramface xiirtalug mbëjbijjaakon
njeexitu joule mooy leeral ni kàttanu mbëj di soppeekoo nekk tangoor ngir njeexitu ndëgërlu gi.
àtteb Kirchhoff(kiirkof) mooy leeral jëflante bi nekk ci diggante dawaan ak dend ci ag ndombo.
Jóox, yóbb ak séddale kàttanu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag wàll gu am solo moo jëm ci lépp lu ñeel yokkte ak seddalewiinu kàttanu mbëj ba ca jëfandikuwaay ya (barab yees koy jëfandikoo). Kàttan gi dees na ko jóox ci ndimbalul ay jurukaayu mbëj ci barab yees ko jagleel, li ñuy wax diggub mbëj, ci lu ëpp fa muy nekk day soree ak dëkkuwaay yi.
Buumi séddalekaay yi dañu leen a lëkkale ci seen biir ñuy jëlee kàttan gi ca jóoxuwaay ya di ko yóbb ca jëfandikuwaay ya.
Li wuutale Buumi yóbbukaay yi, mooy limu dend gi ñuy yóbb, moo tax ñuy gis ay buumi dend gu kawe, [[Dend gu diggu]|dend gu diggu]], dend gu suufe. Su diggante jóoxuwaay yi guddee, dañ fay def ay mbëjjaaru, ay buumi dend gu kawe yu man a yóbb ay milioŋi watt ci kàttan tambalee ciy 400000 v. Buumi dend gu kawe yii la ñuy duppe yu yóbbug kàttanu mbëj, yi nga xam ne ñooy tax a man a yóbb kàttanu mbëj gi, jële ko ca jóoxuwaay ya, jëmee ko ca barabu soppikaay ya.
Ci nii la ñuy soppee dend gu kawe mu nekk dend gu diggu, jaarale ko ci ay masin yu mbëj yees di duppee soppalikaay, ci noonu la ñuy yóbboo kàttanu mbëj gi ca ndombo gu dend gu diggu, moom ci boppam dañu koy àggal ci néegu seddalekaay yi jaarale ko cig ndombog séddaleg kàttanu mbëj, foofa lañuy defee geneen coppite jëlee ko ci dend gu diggu soppi ko dend gu suufe ngir ñu man koo jox jëfandikukat yi ci kër yi ak liggéeyuwaay yi.
Wuutuloxo yu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doxalukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doxalukaay yu mbëj yi, ay wuutuloxo lañu yu’y soppi kattanu mbëj def ko kattanu doolerandu. Doxalukaay yi dañu leen a séddale ci:
- Doxalukaay yu dawaan bu wéy
- Doxalukaay yu dawaan bu safaanu, bii man naa dox ci ñaari fànn ( ñettwéq, wennwéq), ci nii ñu am:
- Doxalukaay yu demandoo: su fekkee baraayu ni muy wëddeeloo demandoo na ak baraayu ndombo gi
- Doxalukaay yu demandoodi: su fekke wëddeeluwiinu boppam la am.
- Doxalukaay yu wennwéq
Jurukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jurukaayu mbëj yi Ñoom ay wuutuloxo lañu yuy soppi kàttanu doolerandu def ko kàttanu mbëj. Yi ci gën a raññeewu:
- Safaanukaay, mooy juddal dawaan gu safaanu
Soppalikaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Soppalikaay, Ab wuutuloxo la, maneelam mooy soppi limu dendu mbëj gi nekk ci ab ndombo, ci yokkute walla wàññi. Lu mu néew néew di na am ñaari lëmës yu bijjaakon boole.
Wuutuloxo yu man a yokk walla néewal taraay te di jëfandikoo benn lëmës rek, lañuy tuddee Soppiboppam
Niitu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay jumtukaay lañu yu aajowoo soppi kàttanug mbëj mu nekk leer. Di ko jëfandikoo ngir leeral barab yi.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]


text:
Taariix
Mooy Mboor ci làkk wolof dëgg, di xam-xam bi'y gëstu la xewoon demb. Di itam mbooleem ay Jëf ak ay xew-xewu demb, la ko dale ca ña nu jiitu woon ba ci nun. Taariixkat mooy ki'y gëstu di bind ci wàllu taarix
Xam-xamu taariix moo nuy melalal mbiri dëkk yeek dëkk-dëkkaan yu yàgg ya, ci biir jamonoy taariix, ak mbiri seen way dëkk. Da na nu waxal it ca dund ga fa amoon. Ci gàttal daal, xam-xamu taariix day gëstu li-wéyi nit (dembam) cig matale. Da na wuññi (feeñal) it nekkiin ak dundiin yi nga xam ne nit jaar na ci jànkoonteek ñoom ci dundam gu gudd gi, ci biir ay jamono yu dabante te toftaaloo, bu ko defee mu gëstu anami jëm-kanam yi nga xam ne nekktéef bii (di nit) amal na leen ci taariixam bu gudd bi, ci noonu loolu jural ñu ñu jange ci daj-dajam (li mu jot a dund) yooyu wéy, aki ndamam, te jéem a moytu ay pakkastalam aki rëcc-rëccam ya jàll.
Bu lii amee nag dina nu gis njariñ ak ngënéeli gëstug xam-xamu taariix.
- Lenn ci taariix bu àdduna bi
Li ñu jublu ci jàng taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Taariix dinanu ko jang ngir mu yombalal ñu xam mboolaayi nit ñi ci anam gu xereñ, te dégg (nand, gis), xàmmee it buum yi leen boole.
Gëstu dundug buur yeek imbraatoor yi rekk du lenn rek li nu war a yitteel ci taariix, li ci gën di farata kay mooy gëstu dundug mbooloo yi ak bennaan yi (benn-benn nit ñi). Ak gëstu jafe-jafe yi daa yeesu ci seenug dund bis bu Yàlla sàkk, te jéem leen a wutali saafara yu dëppoo, ba maas giy ñëwi ëlëg man cee jariñu.
Digal taariix (wutal ko aw dig)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngir digal ab xew-xew fàwwu mu am ab tombub boy (fa muy dooree). Ay tombi boy yu bari nag am nañu te taariix man na cee tàmbalee. Nasaraan yi ñoom seen tombub boy mooy juddug Yonnant Yàlla Isaa, ca lañuy taariixe seeni xew-xew, bu dee jullit ñi ñoom seeni xew-xew ñi ngi leen di wutaluw dig wu bawoo ca gàddaayug Yonnant bi(j.m) juge Màkka ga mu ganee àdduna, dem Madiina. Xew-xew bii nag mi ngi fiirook (dajeek) atum 622 ci taariixu juddug Yonnant Yàlla Isaa.
Jamono yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Donte taariix mooy la xewoon ba àdduna sosoo ba léegi, taariixu nit ñi, suuf si, jawwu ji,... Waaye ci déggoo taariix ñu ngi koy tàmbalee ca ba ñu sàkkee mbind, séddale ko ci ay jamono. Li nga xam ne ay téere yu ñu bindoon moo ñu ko xamal.
Njëkk-taariix(mooy taarixu ñi fi nekkoon laataa sàkkug mbind)
Taariix( mooy lépp li xewoon ca ba ñu sàkkee mbind ba leegi). Taariix ci boppam dañu koo sédale ci ay jamono.
Jamono ju yàgg ja: (feeñug nit ci suuf ba daanu'g nguuru rom gu mag ga ci 476)
Jamono ju diggu ja: ( ba feeñug Amerig ci 1492)
Jamono ju bees ja: (ba fippug waa-frãs ci 1789)
Jamono ju mujju ji:( ba ci sunu bis yii)
Njëkk-taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boroom xam-xam yi, ginnaaw gëstu gu ñu def ci suuf si, wuññi nañu ay jeexiit (reste;vestige;trace) yu yàgg: ay jumtukaay, ay xor, ay doj, añs yuy tegtale ne suuf sii déy aw nit dëkke woon na ko njëkk ay junniy at, jamono jooja la nuy tudde njëkk-taariix.
Moom nag mi ngi séddaliku ci ñaari xaaj:
- Jamonoy doj wu ñu yatt
- Jamonoy doj wu ñu xacc (wu ñu ñawal)
Ci ngënéelul jeexiit yii lanu xame njëkk-taariix. Nit ci jamono jii da daan tuxu rekk, di jëfandikoo ay ngànnaay aki jumtukaay yu njëlbéenu (primitive) (doj yu ñu yatt, ay ngànnaay, ay xeej aki xepp). Bi jamono gënee dox, seen dund gi soppiku, ñu xam leegi sawara, jëfandikoo ko ci togg ñam yi. Ci jamonoy doj wu ñu xacc wi, lañu tàmbalee dajaloo, sóobu ci mbéy, sàmm ak ràbb ak liggéey jumtukaay yu xànjar yi, tàmbali it di def yenn liggéeyi fànn yi niki bind ci doj (ciseler ;graver), ak yatt. La ko dale ca 3500 n.j.g (njëkk judd gu yonnant Yalla Isaa), la weñ feeñoon, ñu fent it mbind. Bi weñ feeñee, fentees it mbind la njëkk taariix jeex, taariix daal di tàmbali.
Ñenn ci ay taariixkat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Seex anta Joob(Cheikhe Anta Diop)
Paate sow
Téerekaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
paate sow (wo): Dembi Senegaal, 1998


text:
Doolerandu
Doolerandu mooy xam-xam biy gëstu lepp lu ñeel wuutuloxo yi, doxalkat, ndaamar, ci gattal, lepp luy jur walla di yòbb ab jalaxu, doole, ag soppeeku. Da nuy wax tamit doolerandu gu daj, doolerandug ndaamar, taggat-yaram gu doolerandu, doolerandug gaal, doolerandug asamaan, doolerandub kàttan-ferñent…
Cosaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
ci taariix, doolerandu mooy boole, gi Newton def; jëmm ak gëstubidiw. Kon su nu ko xoole ci wallu taariix jëmm walla fisiyaa ci doolerandu la joge. Ci sunu besu tay yi, day lu noppale, ci daara yu kawe yi, ne atte doolerandu yi ci jëmm la ñu joge.
Xam-xam yi ci lënku[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doolerandu ab banxaas la ci xam-xam yiy gëstu jalaxu yi ak soppeekuy neen yi, ci lu tukkee ci doole jiy man a indi googu jalaxu walla googu coppiku. Man nan koo xoolee ni ag wàll ci xam-xamu jëmm. Kon aajoom mooy leeral, xalaatjiitalu jalaxug neen yu tekkaaral yi, ak yaram yu asamaan si walla jëmm yuy dund (dun-doolerandu) ëbb na tamit:
- Doolerandu gu yàgg ga, ni ko it gu newton, moo ñeel njangat gu imbiku (njangatum jalaxu yi te bañ a bayyi xel ca ngérte la), njangatu demin yu tekkaaral ak yuy yëngu, muy demiin gu wayaymbir (doolerandu gu tomb) walla demin gu lëj (doolerandu gu daj).
- Dolerandug asamaan, mooy jang jalaxub yaram yu asamaan si.
- Doolerandug tekkaaral, mooy jang demin gu bari cër, lu mel ne gil yi, yi cëroo ay milioŋi ngënjabar.
- Doolerandug jëmm moom day gëstu demin yu am y melokaanu jëmm yu mel ne doolerandu gu yolaakon yi ak doolerandu yu seen demin soppeekuwu.


text:
NLAGA- BIRS 2023: Organizing committee
- Details
- Written by Daouda Niang Diatta
Organizing Committee
- Mbissane Ndiaye, Université Cheikh Anta Diop de Dakar
- Bakary Manga, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Masseye Gaye, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Babacar Mbaye Ndiaye, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Mariama Ndiaye Diakhaby, Université Gaston Berger de Saint Louis, Sénégal
- Ibrahima Faye, Université Alioune Diop, Bambey
- Marie Salomon Sambou, Université Assane Seck de Ziguinchor, Sénégal
- Diaraf Seck, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Papa Ngom, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Soulèye Kane, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Daouda Niang Diatta, Université Assane Seck de Ziguinchor, Sénégal
- Faguèye Ndiaye Sylla, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Coumba Diallo Diop, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Ameth Ndiaye, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Léna tendeng, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Adjaratou Arame Diaw, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Abdou Aziz Diop, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Abdou Karim Sané, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Ameth Mbaye, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Papa Khala Ba, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Adama Thiandoum, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Mouhamadou Alpha Diallo, Université Cheikh Anta Diop, de Dakar, Sénégal
- Diène Ngom, Université Assane Seck de Ziguinchor, Sénégal
- Emmanuel Nicolas Cabral, Université Assane Seck de Ziguinchor, Sénégal
- Oulèye Diallo Gaye, Comptable, NLAGA.


text:
Dalal jàmm ci OneDrive, le nouveau service de Microsoft parle Wolof
Lancé il y a seulement quelques jours (voir notre article), le service de stockage en ligne de Microsoft disposerait d’une version Wolof. En tout cas l’e-mail qui nous été envoyé dans un de nos comptes hotmail est bien écrit en Wolof.
Voici le texte contenu dans cet e-mail :
Dalal jàmm ci OneDrive, benn barab bi ngay denc ak séddoo say nataal, wideo, téere ak yeneen bara denc-fu la neex, ci benn jëfandaay, te doo fay. Ci weer yii di ñëw, mën na am ngay wéy di gisandoo SkyDrive ak OneDrive ci sa yoon, waaye bul jaaxle! Di nga mën di jot mbooleem say bara denc ci diirub coppite googu. OneDrive moo ëmb lépp lu la neex ci SkyDrive ak yeneen mbir.
Benn barab ngir mbooleem say nataal ak wideo
Jëleel ci sa telefon say nataal ak wideo yi la gënal ndax nga mën di leen jotee ci mbooleem say jëfandaay ak séddóo yi la neex te doo sonn.
Benn barab ngir mbooleem say téere
Sos ak soppi ay téere Word, Excel, PowerPoint, ak OneNote yu am solo, denc leen ñoom ñépp ci benn barab, te mën leen jotee ci bépp jëfandaay.
Benn barab ngir mbooleem say jëfandaay
Jotee say bara denc OneDrive ci bépp jëfandaay bu la neex boole ci say jëfandaayi PC, laalukaay, Mac, Windows Phones, iPhones, Android, ak yeneen.
Xool leneen lu OneDrive mën a def
Duggal seet mën-mën yu mag yi ci OneDrive te xam lan mooy benn barab ngir denc mbooleem mbir yi la gënal.
Xam yeneen mbir
Danga bëgg a am dencukaay bu maye? Am ba ci 8 GO soo toppee jéego ngir may sa dencub fagaru jëlug nataalukaay ak yabal say xarit.
Duggal ci OneDrive.com.


text:
Imam Mame Libasse LAYE
taalif bi Laa jakleel Maam Libasse ibn Seydi Abii Bakar ibn Seydina Imaamil Lahi psl
1) Ci lakku yaaram wi laadoon jeema diir dayoba
jeggalma tay Sa ay wolof Maam Njiin sagup nujabaa
2) Ap sanga deesuko cof deeskoy dogal yëfi yëf
Waral maway ci wolof luy baati naar yama ba
3) Kuy ndoong daara nisër naa sadda way ci sa cër
Yaa farlu foonk sa mbir ba gaaya naa Xaleba
4) Göör YALLA deesuko xam ciy njoorta baa diko lëm
Jëflënte leen di nga am ngandaay kerook xareba
5) Göör YALLA piir dafa war muy laay biir ñak wër
Kaawteefu waa ja nga dar in mam yaxuj arabah
6) Yayoo nga tagga yi ndax Njariñ sa kem la ci ndox
Ku yëk sa mbir yi di fëx binnaf'i muktasibah
7) AHsanta cëy li nga def AHSanta cëy li nga laf
Afnayta cëy li nga maf du rëër du fay ba subë
Xaabaabaluk tagga sax bëggooka ndax fegi wax
Laakinna juudaka kay lottalna man katabah
9) QaSiidatii ci wolof Laa tanne baat yuma këf
Di bakka waajima saf naam reere woo 'arabe
10) Na YALLA dottila may ñooddeeti fanwi nga wëy
Toftal ci wër bamu doy CI Barke Sun Sangaba
11) Sallaa 'alayhi Ilaahul 'Arshi ak ñako dar
Saabaam Ya ak ña jagoo man akhlaSuun Nasabah
Le 21 janvier 2017


text:
Njool Makka
" Njool Makka "
1) Awadda'at Khoudia kane ' annii, maman anama
Xouxxal Firaaqu, wa baanat innahaa banama
2) maa degg ag taggatoom njaal beenu njël gala jök
Tuhamhimus sawta ngir yaakaar niman yëguma
3) Saxaar gi Laa degg muy, yëklee ka yuuxu ma fëx
Muharwilan ngir balaa moodem ma wax munima
4) Mu xëy ni mes ni wërëñ, saa xolbi defni wëyëng
Iz annahaa demna 'annil yawla tagguwuma
5) Reelaa naroon, mani naa jooy ngir yaram mana daw
Wadda'tuhaa diko ree, mu mel ni moom gisuma
6) Tasuuxu naxwa kajoor, xasul juduudu samad
Yobbaale Collé madaan, yer ndoo ko seet anama
7) Waa Khoudia Yaw da nga miis, am kunti qaati'atan
Hablal wisaali di dem , te Yaw meroo meruma
8) Diirup nga wëy talumaa mus, ñam musak di nelaw
Ludul xalaat ci sa mbir, waatnaani tay weruma
9) Bul deklu rambaac bilay rabbal fenam bamu jak
Man joombanaa dila xas, ay khoudia kaay jigema
10) Saa xolbi tammul di yëk as ndaw su jak sula moy
Laa tatrukiinii di dem am rumti doggalima
11) Wa xabla dhal bayni, kaanal xubbu marta'anaa
Daan wax yuneex diko def muuñam dong, léma
12) Qaaluu 'azalta 'anil AsHaabi qultu lahum
Bouleenma yokku tawat , mböörënte yëngëluma
13) 'Ayantumuu saqamii jeextakk ngir xale bi
Kon Ndax dinaa mana xumbël ap jotaay, Manuma
14) Bul yedda, Bul laayebiir Xasbiid Danaa- faxad
Ilayka 'annii bu dee deggoo Araab Sorima
15) Walastu Arjuu ci saa feebar bi waa juko Fac
Ndax Ndour ci ak xarañam sax, neena Kii tënëma
16) Man Lii bi Tabbin yudaawii jaangoroy kunu wor ?
Am 'azza wujdaanuhu aahin turaa wuyuma
17) Saa xolbi daa tëlbateem , am kuntu dhaa walahin
Am ngañju soppa ma ñaas saa xolbi lakkanama
18) Ndeem rëccënaa duma soppat kenna baa diko nop
Yaa layta Khoudia ñëwaat daa xamni man kafuma
19) illal Lazii Hubbuhu baynal waraa charafun
Yawlaa ni kepp ku sopp, waaji soppanama
20) Yaa nafsu dëppël nu seet, waajay safoo ñamu am
Ndax soppa waa jamono Ndeem yagganaat doyuma
21) Miisnaa ku mas dima gaaral soppa ak diko nass
Walaytu chawqii kudul Njool Makka soppatuma
22) Huwal lazii amruhu lottalna keppa ku xam
Wa a'jazal bulahaa ak ñamu ndamoo xalima
23) Soppam ci jullit bu xam mooy koom, batax mani man
Maya kan ci soppa Nogaye Ak fatou An Alima
24) qaalat liyannafsu, laa tahjur ku mél ni Nogaye
Fiimat tabaayunu 'an Khoudiak ñoñam, wa Lima
25) Fa qultu ndax dinawar, may bëgg bay bëggë dof
'An Seyydil khalqi, lii Ndeem jaadunaat weruma
26) Mooy balluwaayu lu jak, Aslul usuuli ma'an
Ndax looy ndamoo diko naw ciy jikko rek yëfëma
27) Naatango ñeeluko min khaysul asaalati ndax
Jikkoom ya taaruna, gaaral waa ëlëm Umamah
28) Soo nanguwoon sama feeteek yaw madoon kifi raw
Idhaa taxallaba 'anniin Naasu sax safuma
29) Te sax sa mbaax, aantanul xañ soppe ay mbebetëm
Yaw miy dëfël kula naw , tey aar kanaan tinuma
30) Maa Khaaba man kaana yarjuu raxca nak dila roy
Laa faaza man xad tawallaa doonte sax ñoñama
31) YALLA la def sak li islaaHil waraa banu jak
Ngay Nuur ci kepp ku jakk, tay xupp man DHalama
32) Atayta waddahru fiddayjuuji DHulmatihi
Wa Nuuru hadyika jahran xad nafaa DHulamah
33) Sa RuuHa tax kufi mus ak nekka Yaako sabab
Sa tab ci rusloo geej xaddaj daraa dinama
34) Keefër gu sax nga fi randal , Ceddo daaldi nasax
Mustabshiral qawmi bil islaami ton Sanama
35) Ku jappandoowul Rasuulal LAHI Ciy jëfinam
Wujuuduhu Xad yusaawii sooy melal 'anama
36) Yaa Khayra Hibbin Wa yaa Khayral Khaliili Bu wer
Ngoor naa ci yaw dila ñaan ak feetewoo tafuma
37) Buur YALLA dolliKo xeewël ak salaamu muccëk
ñooñ Waaki Saabaam ña gööp seen Njiw ya toftalema
Le 27 rajab 1437


text:
Xiirtalukaay
Xiirtalukaay ab jumtukaayub mbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su dawaanu mbëj jaaree ci biiram, muy dawaan bu wéy walla bu safaanu. Xiirtalu gi mooy kemu jëmm giy tax nuy man a natt dayoob man gi xiirtalukaay gi man a xiirtaloo. Ci xiirtalukaay gu xalaat kàttanu mbëj gi muy jël daf koy rënk ci toolu bijjaakon bi muy jóox. Su nekke nak ci xiirtalukaay gu dëgg, di lees defare ak ag lëmës gu ag wëñu wommatukaay, faww nu bàyyiwaale xel ci wàll wu kàttanu mbëj wiy yàqu, wi dul soppiku kàttanu bijjaakon, di doon liy jur tàngoor ci biiram.
Xiirtalukaay yi doon nañu ay jumtukaayu mbëj yu bari ci xeeti Wuutuloxo yu mbëj walla yu mbëjfeppal yees leen di jëfandikoo, yenn ci ñoom doxalukaay yu mbëj yeek soppalikaay yi, ci biir ndombo yu mbëj yu dawaan bu safaanu.
Defaram[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bokkaani (li bokk doon ko) ab xiirtalukaay ag lëmës la gees defar ak ag wëñu mbéll, naka-jekk përëm lay doon, gu ñu lal lenn lu tàcc luy ber (ab berukaayu mbëj), mooy tax ba lëmës-lëmës yi duñu laalante. Ngir yokk xiirtalu gi, lëmës gi ci ab dogub weñ (di saal bi) lañu koy defe. weñ gi faww mu am senniinu bijjaakon gu kawe, di li nuy wax ni benn jumtukaay bi di nangoo bijjaakon jàll ko.
Kàttan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kàttan gi rënku ci xiirtalukaay bi (ñu koy natt ciy Joule) dafay yam ak dayoob liggéey bees soxla ngir am dawaan biy wal ci biiram ak itam ngir jur toolu bijjaakon bi, ba tax:
- I mooy dawaan biy wal ci xiirtalukaay bi;
- L di xiirtalu gi;
- E mooy kàttan gi rënku ci xiirtalukaay bi.
- W di liggéey bi
Nataal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nataali xiirtalukaay yu ndombo yees móol
Xeeti saali bijjaakon yu wuute yu ay xiirtalukaay(nataal yees defareek ab nosukaay). Ci saal bi lañuy lëmës wëñug mbéll gi dawaan biy jur toolu bijjaakon bi di jaar.
Bokktekki[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Taxañ


text:
(2) Allaahu ma salli allaa Seydinaa Muhamadu
BISMI LAAHI RAHMANI RAHIMI
"Allaahu ma salli allaa Seydinaa Muhamadu
Salli wa sallim, yaa Rabbi, salli a laa Muhamadu"
Saa maam Limaamu wooté na
Ba "Lanbiyaayi" woolu na
Te Ruuhu Laay jiitu na
Di làmpu leeri Medina
Yaaram bu yiw bi wàcc nga
Yaa Ruuhu Laay tedd nga
Ku koy werante weddi nga
Su ma yabo ne sànku nga
Yàlla la yonni ngay Nabi
Ngay seen gënéél ginnaaw Nabi
Liggééy nga, am ngërëm lëmbe
Sa ñaari leer yi jolli na
Ñaari ngërëm nga boole, am
Nga ndam sa may ga yaatu na
Firdawsi ngay tëggoo junjung
Yaa Séydi moom nga tuumë ja
Gëm léen te woolu tey dëgël
Di sant Laahu kiy ndimmël
Buur Yàlla moo la may, Rasuul
Nu gëm ko woolu diine ja
Yaa xalla yoon wu réy wu yaa
Wu jëm ca pééy yu magg ya
Sa ngir mi leer na noo ngi jaamu
Bañji diiné pertana
Fekkon nga yoonu diine sew
Ba nééw ji doole yépp daw
Nga xalla yoon wi, yaa fi raw
Ku fonk jamu waaxusil
Goor ak jigéén di taalibe
sikkar sa riir fa baabu ba
Ba xol ya buur digaani ba
Amiin ja, doy na noo jubël
Xamxam ba raw na foore ya
Jaaxal na lawliya yi ya
Yaa jiité lanbiya yi ya
Diiwaan bi yaa di seen ngënéél
Yaa saytu diine jiy defar
Jullit yi, sant leen lu war
Ñiy xantu diine ngir sa leer
Ñuy topp tééré ya di jiir
Ñi weddi Njiin dañoo xamul
Ki mën ci diiné, noo dëggal
Da ngeen a laajul kiy jubal
Nde moo di goor gu laabiir
Jom-jomlu jommi fey na ko
réy-réylu, réér it fey na ko
Xamul na laaj ñu wax ko ko
Ci yoonu diine mooy li war
Damaa gisul ku mel ni Maam
Limaamu Laay te dégguma
Ku wax ne Yàlla moo ma yonni
Moo ko wax nu woolu ko
Gëm seede leen ne sant naa
Ki tax ma seeru Séydinaa
Ba gëm ko, naa ko "aamanaa"
Ku woolu sant war na la
Sëriñ sa toppu tank ba
Saa bay Libaass ne maay boroom
Kuy xañtu weer ba jant fenk
Xamal ne leer ya wër na la
Njaal-all yeek njanaaw yi ñook
Garab yi boole gëm na ñoo
Nit ak jinney werante, noo
La woolu, Seydi tedd nga
Bu gaalug Baay Libaas riddéé
Ba gëm yi naani Kawsara
Kerook, ñi gàntu Baay Libaas
Di ñee ñi gëm ca kump ga
Ñi tëx te buur dañoo tëkkaale
Mahdiyook i walliyu
Ka wax ne Yàlla moo ma yonni
Kooka moo di Nabiyu
Araab yi ak Tubaab yi ñoo
Jëkkoon ci yoonu Nabiyu
Wolof di xaar mujjug jamaana
Maam Limaamul Mahdiyu
Yaaram ba feeñ na ciy leboo
Xërëm ya tiit na bay faboo
Boroom ngënéél la nuy xaboo
Yaa woote diine, noo wuyyoo
Subhaana maa ko yéénéwoon
Nu boole xol yi ndax nu man
di jéém a roy ñi jiituwoon
te aw ci yoonu Muhammadoo
Lu fiy jullit nu bokk Ndey
Da gaan ci Buur bi leeri pééy
Ndax Buur jubal sunub liggééy
ci lampi leeri Muhamadoo
Yonnent yi wootewoon li laahi
dakkantalees na leen ci Laahi
Ku dee te doo"aduuwa"Laahi
di Abdalaahi Muhamadoo
Nabee dikkoon ne jaamu leen
Yonnentub Yàlla ñeel na leen
Ku weddi kii dawal keneen
Te génn yoonu Muhamadoo
War ngeen na xam ne jangu neen
Te jëfewoo ko moo di ten
bu teey bu neex te doo ca naan
Gojam ba ñeel na Muhamadoo
Moo tax ba Baay Libaas ne leen
da ngeen di wax te laaju leen
War ngeen a gaaw ma àtte leen
ci yoonu Diine Muhamadoo
Xamxam ba woon ca Mustafaa
Du jééx te lënt nekku faa
Bu kaan sottee mu tuuru faa
Lu mankewul la Muhamado
Araab du jël wolof déjoo
Ndax gëm yépp janguñu
Ñi mel ni man dañuy béjoo
werante sarti Muhamadoo
"Laa ilaaha illa Laahu Muhamadoo
Rasuulu laahi waahidun
Rabbul Jalliilu Maajidun
Salli alaa Muhamadoo"
Yaa feeñ ci Yoofu gééja waay
Sa tur wi siiw na dootu fey
Boroom jamaano maa la woy
Nga may nu, dig nu, doo naxe
Sëriñ sa jang Alxuraan
Ba xam "Chariihatu" ak cosaan
Ki Yàlla yonni fii Zamaan
ñu bañ ko, xaw ma seen pexe
Giñ naa ci Laahu kiy Boroom
Ibnu Maryaama yaa di moom
Yàlla la tann doo moroom
Ñi gëm te woolu ñoo texe
Diggënte Beyti Maamur ak Yaraax
Diggënte boobu dànd na
Te lef ma yaa na, Ruuhu laahi
Ngawar la, naar wa pepp na
Njool war na gaal ba dem Yaraax
Boroom cosaan yi teeru ko
Da ñoo xamul fumoo bawoo
Ngëlëmte ñaaw na, metti na
Jullee na tàkkusaan Yaraax
Jàkkeer la war fanaani Yoof
Jullee fa Njool ma, gëm ya naa
Ko, Ruuhu Laahi, doy nga noo
Ba Maam jogéé, jëm Jamma Laahi
Ñi gantu woon xëccoo na koo
Ña wuyyuwoon Madiiné Laahi
Ci yoonu diine yobbu koo
Bésub keroog la gééj ga neex
Ngor ak, Wakaam ya seede koo
Caaroy, Ndakaaru, waa Yaraax
Ñu naan ca mbeex ma, jaale koo
Haalim ya jomlu, gééj ga gëm
ba jox Madiine ak ruu-am
Lu tee werante fey, nu gëm
ba gaa ya jiituwoon texe
Jirim ya jooy na ba sëngeem
Njool ma ñëw na, seen rongoñ ya fer
Jullit yi wéétoon bay xelaat
Donoy Madiine wàcc naa
Raxas xolam ba muy fayaax
Lu cay lu bon mu rekki koo
Mu mel ni saaba door a baax
Lu cay lu gën mu dolli ko
Ku déglu saari Alxuraan
Ña gàntuwoon la fay tëkkoo
Ñi jomlu diine ngir kiñaan
Malaaka yaa ngi leen ëkkoo
Ku nekk fooreyë boo nuyoo
Sa mbooti xol mu ràññe ko
Kerook mu jam la doo feyyoo
ba loo xamoon nga fàtte ko
Ni baay Libaas di def "rijaal"
Bu dee mbëriit mu daane koo
Mbiram manee fu ko misaal
Ki gëm te woolu xam na ko
Li Yàlla sante doo ko jaas
Ku farluwul nga jéppi koo
Taasanxa diine, yaa ko daas
Ku bañ nga rendi sañ nga ko
Ku làmb saa buumi cofeel
ci Baay Libaas, na bàyyikoo
Bu wooluwul ki nuy texeel
Guddeek bëcëg nu muslu koo
Samag cofeel di law ni ngooñ
Ku saytu paaka jublu koo
Nu ñaan ci Buur bi bañ ku tooñ
Musël ga yal na jiitu koo
Sa diine dootu fey wallaay
Yàllaa la woolu jox la koo
Yow it nga woolu Ruuhu Laay
Mu jiitu, gëm ya topp koo
Séytaane mel nikkik fital
Di takk jëm ci buumu xol
Damaa bëgoon lu may ragal
Nga mey ma tul gu may "sawe"
Ndax waaji man damaa léjël
Ba mel ni kul ma fëkk jël
Moo tax, ma ñaan si sam ndimmël
Ndax mbër nga, yow man nga ma rawe
May ndaw lu tollu cig bëggam
Muy dox di yonni ay ndawam
Yu bon di sante aw xambam
te xaw ma boor bu muy xawe
Sëriñ si mar na bay xundooñ
Ñu dem ba Màkka weesu koo
Ma jooy rotal samay rongooñ
Da ñoo gëlëm te rééré ko
Ku weddi ndaw te laajuloo
Bu ngeen làyyoo mu sànk la
Ku Yàlla yonni, ngay jotal
Mbindééf yi, booba wacc nga
Ki sot xalima, soos daa
Tektal yu woor la daa xalam
Ña saytu téére ya gëlëm
Nde boon ñu ràññee aw meloom
Kurél bu yiw bi fawxa ngeen
Ku dul yonnent bi ñee na leen
Lu jiitu tey la Yàlla noon
Di ngeen sujjoot ci Muhamadoo
Li ngeen di jëf, li ngeen di wax
Li ngeen di jorta wooru maa
Li ngeen di lééb la Yàlla wax
Amaana moo di àtte ba
Jullit yi maase ngeen ne Njiin
Sore na waaye dektu na
Li ngeen di waa ja léép malaaka
Daldi saytu tàmpe ba
Mbooleem li fooréyiy yaxal
Du ñu fi def lu gën jubël
Sikar te boolekaak matal
Jullee ka ñaan ci Muhamadoo
Bu nuy siyaari Jàmmalaay
Yooryoor ba Maam nangul na nu
Guddik diiwaan la gëm ya yéék
Kerkeraani Muhamadu
Da noo gisul ku mel ni Maam
Limaamu Laay te déggu noo
Ku melni Seydi dootul feeñ
Ci dun bi woor na kiy fexe
Ñi gëm te woolu noon na seew
Nga woote, yow ni yonni ku
Ku bañ sa diiné dey ku beew
Jëfam ja Yàlla xoolu ko
"Baxril buxxuri Mustafa
Wa laa nafaasa xad kafaa
Li kambareen wa Yoofa haa"
Si lim bi nuuri Muhamadu
Yonnen bi won naa num ngirëm
Xallal nu yoonu Ajjana
Nu santa Laahu woy Rasuul
Bu yiw bi saytu caabi ja
Nabee waxoon ne saa ginnaaw
La waay di ñëw di leen fi woo
Liggééy ba faw yool ba nééw
Du tol ni yoolub Muhamadu
Xam ngeen ne jaam bu bañ Boroom
Du am tarànga am ngërëm
Te yoonu laaxiraam, xelam
Du dal, du am ku ko yërëm
La woon fa Màkka ak Medin
Ñoo ka boole Jàmmalaay
Ba suuf yëngoo leeri Jabeel
Ya "turné" wéy fa sowu ba
Yàlla la yonni ngay ndawam
Nu gëm la soobu ci ngirëm
Te Yàlla daal a fiy Boroom
Ku bañ du tee nga di laram


text:
Pàppaaya
Pàppaaya ñu ngi koy fekk lu ci ëpp ci fu bari ndox. Bu dee ca Senegaal bari ca fa ñuy tudde ñaay bi ak ca Kaasamaas.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Guddaayam dana toll ci 3 ba 7u met. Mu bokk ci njabootu dicotylédone bi nga xam ne seen i wànqaas lu ci ëpp day taqaloo. Dundam ci kaw suuf nag, taxu koo yàgg lool diggante ñatt ba juróomi at su bare ba bari waaye ci at mu njëkk mi dina tambalee am meññeef. Te booy dagg wànqaas yi, diir bu gàtt mu tàmbalee amaat yaneen i wànqaas. Ag ndombaam nag da mat 20i sàntimet . Yaram wi yenn saa yi mu yor melo wu nëtëx yenn saa yi mu yor wu baam. Xob wu rëy lay yor wow manees na cee uppu.
Njariñi paj yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boo amee liir buy sank muy seere dangay jël ñam wi ci biir nga nal ko di ko ko jox kudd gu ndaw dana dindi seere bi. Bu dee mag mu jël genn wàllu kaas. Ñi am jafe-jafey reesal buñuy jël doom bi ba la ñuy tëdd dinañu reesal ni mu ware. Ku am dagg-dagg bu bees bu jëlee xott pàppaaya wu xaay wi teg ko ci dana tax dagg-dagg bi gaaw a wér.
Paj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ku am bopp buy metti bu jëlee xobu wi tiimale ko ci taal bamu xaw a tàng mu takk ko ci bopp bi bàyyi ko bamu sedd ci dana ko saafara. Naka noonu day faj pëyiis ak epaatit ak sëqët.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Carica papaya


text:
(6) Siyar naa la Baay Laay
BISMI LAAHI RAHMANI RAHIMI
Siyar naa la Baay Laay yow mi doyloo sa Buur, woo ma
Siyaar naa ñi and ak yow, digéék yow ki am worma
Ku siyaar sa xol dootu wow, dey tooy ngireek mar wi ciy baawaan
Ku yaakaar ci yow doo sooy bay dellook merum awmaa
Sa Buur baa la doyloo sol la leeram ya ngay wooteSiyaar naa la yow Baay Laay, siyaar naa ci say Saaba
Nabeey gaal gu réy guy jallé mooy Maam Limaamu Laay
Ku am gaal te am say mool, ne looy tiit fa jàllu ba
Nabeey gééju leer, duusam yu réy yaak na ñuy bëbe
Njanaaw yaa ca naanoon leeri waxyoon la ñuy sabe
Al hamdu li Laahi, nuy sant Buur ngir ga Maam Libaas
Sunu soppe, soppe Laahu, Séydee di xejj ba
Ku diis yaa ko yan Laahu, sa Yonnent ba seede ko
Sa yan boo ma yan ñaan naa la dooley na may fabe
Jullit yeen ñi gëm Baay Laay dëggël Seydi kiilu ngeen
Ku si weesuwul buntam ya booy fëgg muy ubbi
Rafet gëm ci Baay Laay moo di jééma roy ciy jikkoom
Waxew yiw, jëfew yiw mandu moo gën ci taalibe
Ku xemmem ndënal ñoñ Yàlla da ngay déklu woote ba
Nga am xel, te am teggin, di toog ak ñi koy tibbe
Te bul déglu gaa ñi regg bay dox di puukëre
Lu dul diine duy teggin, dañoo mel ni ñuy sebe
Ba Mahdiyu woote gaa ña jiitiwoon dañoo rawe
Ba tey ñu ngiy daw, may daagu ndax man dinaa dabe
Ma dib lar bu dib laayif, te def pank muy tooñaan
Ba saay wax ak saa jëf, seen bon gi tiital ma
Damaa soobu cib gol, sopp gànnaay, ragal namaa
Lu fiy daane, booleek rab yu bon yeek na ñuy tëbe
Ma jébbël la saay mbir, yow miy njàccaar ma silmaxa
Tënëxtooti may réér, am tum bi ommat ma
Li nuy sàkku ciy bon bon, ba tee noo rafet fa Maam
Lu tee noo labat baaxam ga ba weesu dénd bi
²
Ragal naa sa may jëf, xawma jan jëf la nuy mujje
Bu yemmook ju ñaaw muy coono, saa san la ñuy ñibbi
Bu leen deeti xeeb kuy woote, Buur Yàlla moom du ñëw
Dafay woolu ay soppeem di leen yonni woote ba
Ku dem pénc may làyyoo da nga weddi woote ba
Nu faf gëm Limaamu Laay mi xam yoonu jàllu ba
Da noo bon te nééwuk jaamu, nan seeti Muhamadu
Ci dunyaa, na ngeen seet Maam Limaamoo di jàllu ba
Man dey xawma waa dunyaa lu ñuy bañ ca woote ba
Nde Baay Laay li muy digleek a wax, moo di jàllu ba
Di leen japp tey sellal di laay laay fa jakk jaa
Li Baay Laay di diglé ngoog, looloo di jàllu ba
Di leen wax ci seen mbokkum jullit wax ju teey ju baax
Li Baay Laay di diglé ngoog, looloo di jàllu ba
Di leen xool ci seen mbokkum jullit xool bu teey bu baax
Li Baay Laay di diglé ngoog, looloo di jàllu ba
Bu leen fen ta buleen jëw ta buleen bokka sik rambaac
Li Baay Laay di diglé ngoog, looloo di jàllu ba
Guddig "Leylatul israahi" la jaaroon fa jàllu ba
Ba déeyook Boroomam Laahu, may gaa di jàllu ba
Siraat gééj gu réy ay duus, te dey xiiru noonam ya
Nu ngiy gëm Limaamu Laay mi nuy jalle jàllu ba
Dafay xool Boroom tangaay wa, feyloo ko beelem wa
Nu ngiy gëm Limaamu Laay mi xam yoonu jàllu ba
Boroom mey yu réy, dey joor nu tàllal sunuy ndijjor
Ba maanaam li gééj giy fuur, te ya raw tabeel mey ma
Ku am saabu, am ndox tax nga naaguy ñimeñ taq
Da ngay kum xelam des mbaa nga xés wuyu woote ba
Bakken def na noon buy wor boroom def ko muy barmool
Digaan leen nu sàkku man bakken, won ko fiy ngir mi
Sëriñ seeti leen seen tééré, niiraati Mahdiyu
Bu ngeen ràññewul Baay Laay, Limaamoo di xejj ba
Sëriñ dénca leen seen tééré ñëw laajsi Ruuhu Laay
Nabiyu Lummiyoo feeñ ci Yoof, moo di jàllu ba
Ku ci woolu sab xamxam ba yaakaar sa alluba
Ba tax ngay jundum gii gééj, te doo jàll jàllu ba
"Salaatan wa tasliiman alaa Seydil waraa"
Maam Limaamu Laay leeram ya moo raw yu jant bi


text:
-
Details
-
Written by Webmooster
mooing
verb
1. The state or process of releasing the moo sound that is released from a cow.
2. The state or process of talking about a most uninteresting and uncharismatic subject.
3. Mooing - as in to like, moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo moo (repeat until bored)


text:
Téereb Injiil di Kàddug Yàlla mu ne : Ca jamono yu wees ya Yàlla toppul ñàkka xam googa, waaye léegi koo mana doon ak foo mana nekk, Yàlla santaane na, nga tuub say bàkkaar. 31 Ndaxte sàkk na bés bu muy àtte àddina ci njub, dénk ko Nit ki mu tànn ; te firndeel na loolu bu wóor, ci li mu ko dekkal ca néew ya. »
Téereb Injiil di Kàddug Yàlla mu ne, Ca jamono jooju ay nit ñëw ca Yeesu, nettali mbirumwaa Galile, ya Pilaat reylu woon, jaxase seen deret ak dereti mala, yi ñu rendi woon, jébbal léen Yàlla. Mu ne léen: « Mbaa du dangeena xalaat ne, waa Galile yooyu dañoo gëna nekk bàkkaarkat ña ca des, ndax coono bi ñu daj ? 3 Maa ngi leen di wax ne du dëgg. Waaye su ngeen tuubul seeni bàkkaar, dingeen sànku noonu, yéen ñépp itam.
Un programme radiophonique sur les Saintes Ecritures


text:
MORT DE RIRE
Messages les plus consultés
-
Histoire bi nak . Pikine la amone, ci bene quartier, dinganetey Fara, kou mane dokhane ak bene femme bou mikkar. Fara nak rarement lay tok keur. Soukka sokhname djissey rek ay 2 heures du matin et que sokhnassi dou wakh dara, lepp pour sangakko soutoura. Bene bess nak, Sophie binga khamni moy sokhmame teuthie bountou keurgui, bania tidjil Fara, ba wadji moudie fanane ci biitti. Bi wa kogne bi degguey Fara nek ci biiti di thiow pourk femme bi tiidji, nieuw nanou. Mais takhoul Sophie diok tiidji. May lathie, esk Sophie (mikkar et personne ki ne communique pasul boppame soutoura. Lepp ci wakhtane ak kharaitoo.
-
Trouvant dans la case son oncle tout nu le cul en l'air Pito 12 ans héla le vieux: -Hé mon oncle c'est bein toi? Mais depuis quand ...
jeudi 24 novembre 2011
Histoire bi nak . Pikine la amone, ci bene quartier, dinganetey Fara, kou mane dokhane ak bene femme bou mikkar. Fara nak rarement lay tok keur. Soukka sokhname djissey rek ay 2 heures du matin et que sokhnassi dou wakh dara, lepp pour sangakko soutoura. Bene bess nak, Sophie binga khamni moy sokhmame teuthie bountou keurgui, bania tidjil Fara, ba wadji moudie fanane ci biitti. Bi wa kogne bi degguey Fara nek ci biiti di thiow pourk femme bi tiidji, nieuw nanou. Mais takhoul Sophie diok tiidji. May lathie, esk Sophie (mikkar et personne ki ne communique pasul boppame soutoura. Lepp ci wakhtane ak kharaitoo.
mardi 22 novembre 2011
Le crane de l'oncle
-Hé mon oncle c'est bein toi? Mais depuis quand tu t'es rasé en plus t'as fais une DAVALA! Ah! mon tonton, il veut être toujours plus jeune dit_il.
Lorsque l'oncle se releva, il lui dit
-Mon neveu tu zieutes le derrière de ton tonton maintenant?
Réponse de Pito "
-Ah tonton non pourtant je savais que t'était renversé...hi hi!


text:
Resolution 217 A (III) (10.12.1948)
Preamble
Ñu jàpp te nangu ne sagu doomi aadama ak sañ-sañam yépp-dañu yam te kenn mënukóo jalgati, te lu lépp nekk na cës laay ci taxufeex ci mbirum àtte ak jàmm ci biir àdduna.
Ñu jàpp ne ñakk xam ak soofantal sañ-sañi doomi aadama indi na aymusiba yu tar tax képp kuy dund fippu. Temano egsi na ba mu nekk ci doomi aadama ñu mën a wax, xalaat, ci seen coobare, bundxatal, nàkk dëddu leen.
Ñu jàpp ne am na solo lool ñu aar sañ-sañi doomu aadama ak ay matukaay ci wàllu yoon; ngir doomu aadama moomu kenn du ko sonal, muy fippu ci nootaange ak lu koy bunduxatal.
Ñu jàpp ne am na solo lool ñu góor-goorlu ba gën a rataxal jokkalante gi diggante xeet yi.
Ñu jàpp ne ci bataaxal boobule mbootaayu xeet yi yeesalaat na ay pas-pasam jëme ko ci sañ-sani doomi aadama yu tolloo, ci sag, ci bir lépp lu aju ci dundin diggante góor ak jigéen, ci biir tawfeex gu yaa.
Ñu jàpp ne réew yi ci bokk jël nañu ay matukaay ngir dëgëral jokkalante gi ak mbootaayu xeet yi, ñu naw it bu baax sann-sañi doomi aadama ak tawfeex yu wóor ci biir àdduna yépp.
Ñu jàpp ne ànd taxawal sañ-sañ yeek tawfeex yi nekk na lu am solo lool ngir, darajaal matukaay yooyu.
Ndaje mu mag mi biral na ci bataaxal bii ne xeet yépp, réew yépp ak kurel yépp ñu jàpp li ci nekk, ci seen xel, te ñu góor-góorlu, ñu jaarale lii lépp ci njàng mi ak yar gi.
Ñu lawal sañ-sañ yeek taawfeex yi jël aymatukaay ci biirak bitim réew.
Ñu nangu te di doxal fépp ci anam gu wér ci biir xeet yi sosoo ci réew i bokk ci mbootaay gi ak gox yi bootu ci ñoom.
1. Matukaay bu jëkk bi
Doomi aadama yépp danuy juddu, yam ci tawfeex ci sag ak sañ-sañ. Nekk na it ku xam dëgg te ànd na ak xelam, te war naa jëflante ak nawleen, te teg ko ci wàllu mbokk.
2. Naareelu matukaay
Ku ne mën naa wax ne am na ay sañ-sañ ak ay tawfeex yu sosoo ci bataaxal bii te amul xeej ak seen, rawatina ci wàllu xeet, melo, awra, làkk, diiné, peete ci wàllu politig, xalaat, réew mbaa askan woo mën ti sosoo, ci it wàllu juddu alal ak lu mu mën ti doon.
Rax sa dolli amul xeej ak seen ci politig, yoon, mbaa doxalin wu aju ci bitim réew mbaa suuf soo xamne nit ki fa la cosaanoo; réew moomu mbaa suuf soosu moom na boppam walla deet, mbaa ñu yamale yengu-yëngoom.
3. Ñatteelu matukaay
Nit kune war naa dund ci tawfeex ak kaaraange.
4. Ñeenteelu matukaay
Waruñoo def kenn jaam mbaa mbindaan. Njaam ak njaayum jaam nanguwunu ko ci anam gu mu mën ti doon.
5. Juróomeelu matukaay
Waruñoo mbugal, tutal, mbaa teg kenn lu metti lool lu yelloo wul ak doomu aadama.
6. Juróom benneeli matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ ñu war kaa nangul darajaam ci wàllu yoon.
7. Juróom benneeli matukaay
Népp a yam ci kanamu yoon. Te it amul xeej ak seen, ku ne yoon woowu war na laa aar. Népp war nañu leen aar ci luy jalgati liñu tënk ci bataaxal bii ak bepp yëngu-gëngu buy indi par-parloo.
8. Juróom natteelu matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ dem ci berebi àtte kaay yi ci reewam saa yoo xamne sañ-sañam yooyu dëppook sàrti réewam mba yoon jalgati nañu ko.
9. Juróom ñentteeli matukaay
Menuñoo jàpp, tëj, mbaa genne kenn réewam te tegunu ko ci yoon.
10. Fukkeeli matukaay
Ci lu wér, nit kune mën naa egg ci berebu atte kaay wax li ko naqari ci anam gu jub, te baña ànd ak par-parloo, ne dañu ko taxal.
11. Fukkeeli been matukaay ak benn
- Bépp nit bu ñu taqal cimbir mu tar jàppe nanu ko ku set ba loolu ñu ko taxal leer nàññ ginnaaw bi ñu ko attee. Te ñu taxawu ko ci lépp lu koy aar ci atte boobule.
- Duñu tëj kenn ci ay jëfam mbaa lu mu fàtte mbete loolu mu jëf ci jamono jooju nekkul mbir mu tar ci wàllu yoon, ci biir ak bitim réew. Foofu it yoon du ko teg lu dul limengóok li mu def ci jamono jooju.
12. Fukkeeli matukaay ak ñaar
Kenn warula xuus ci dundinu doomu aadama, bu njabootam, ci lu jëm ci këram mbaa lu mengóok moom, di damm it jarajaam. Buñu jalgatee yii nit kune am na sañ-sañ ñu aar ko ci wàllu yoon.
13. Fukkeeli matukaay ak ñatt
- Nit kune am na sañ-sañ wëndeelu ni mu ko neexe, tànn it dekkuwaayam ci biir réew bu mu mën ti doon.
- Nit kune am na sañ-sañ génn réew mu mu mën ti doon. Fimu dëkk it bokk na ci-ak it dellusi ci réewam.
14. Fukkeeli matukaay ak ñent
- Nit kune bu ñu ko mbugalee am na sañ-sañ làqu ji, mbaa ñaan ñu làq ko ci yeneni réew.
- Su fekkee ne nit ki dañu koy toppu ginnaaw bi mu defee jëyyi, mbaa yëngu-yëngóon méngóowul ak li mbootaayu xeet yi tëral, sañ-sañ boobu.
15. Fukkeeli matukaay ak juróom
- Nit ku ne am na sañ-sañ xeetoo cim réew.
- Mënuñu ne nit ki xeetoowul cim réew te teguñu ko fenn, mbaa ñu xañ ko sañ-sañ su bëggee soppi xeetoom ak réewan.m
16. Fukkeeli matukaay ak juróom benn
- Jigéen mbaa jóor saa yu matee amul xaaj ak seen, ak waaso bu mu mën ti bokk, réew, mba diiné am na sañ-sañ sëy ak it sos njaboot. Ñoo yam it sañ-sañ, balaa ñuy sëey, ci biir sëy ak it bu seen sëy tasee.
- Sëy kenn menunuko fas, xanaa lu jiitu ku ne ci way-dencante yi joxe xalaatam.
- Njaboot nekk na menneef gu am solo ci askan wi.
17. Fukkeeli matukaay ak juróom ñaar
- Ngay dund yaw doww mbaa ak mbooloo am nga sañ-sañ am loo moomal sa bopp.
- Menuñoo xañ kenn am aman.
18. Fukkeeli matukaay ak juróom ñatt
Nit kune am na sañ-sañ xalaat ak sa goom ci wàllu diine, soppi it diineem mba ngëmam, am na it tawfeex feeñal diineem, mbaa ngëmam, ak mbooloo, mbaa moom doww, fu àdduna daje mbaa deet, jarali ko ci njàngale mi, ci ay jëf, ci jaamu yi ak xarbaax.
19. Fukkeeli matukaay ak juróom ñent
Nit ku ne am na sañ-sañ wax mbaa bind lu ko soob. Ci waxam yooyule kenn menuko ce bundu xatal. Te it am na sañ-sañ di gëstu, di jot, di wasare ci anam gu yaa ay xabaaraki xalaat ak ay jumtukaay yu mi Men ti jefandikóo.
20. Ñaar fukkeeli matukaay
- Nit kune am na sañ-sañ woote ab ndaje, mbaa sos mbootaay ci jàmm.
- Mënuñoo bokk loo kenn ci mbootaay te àndu ci.
21. Ñaar fukkeeli matukaay ak benn
- Nit ku ne am na sañ-sañ bokk ci ñiy doxal mbiri réewam. Mu teewal fa boppam, mbaa mu yabal ab ndaw mu teewal ko fa.
- Nit ku ne am na sañ-sañ, amul xeej ak seen liggéey ci bépp béréb buy doxal mbiri réewam.
- Pas-pasu askan mooy cëslaay buy dëgëral lépp luy doxal réew. Pas-pas gile war na feeñ ci palin yu yiw yu ñu wara amal léeg-léeg ci tannin gu yaa te am sutura,mbaa topp yoon wu wóor wu andak taw feex ci wàllu pal.
22. Ñaar fukkeeli matukaay ak ñaar
Nit ku ne meññeefu askan wi am na sañ-sañ ñu aar ko ci giru dundam. Ci dundam war na ci am xol bu sedd ci sañ-sañam yooyu, lu aju ci koom-koomam, ci dundinam ak ci lépp lu aju ci aadaam te di ko jox maanaa ak yookkute gu ànd ak tawfeex ci wàllu darajaam, loolu lépp nag ku ne doomu réew mi indi dooleem ak di jokkalante ak bitim réew te mu méngook tërërin ak am-amu réew mu ne.
23. Ñaar fukk ak ñatteeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ liggéey, tànn it ci eanam gu ko neex liggéeyamm te mu dëppóok ay sàart yu yam te baax ci wàllu liggéey. Te it ñu aar ko ci ñàkkub liggéey.
- Amul xeej ak seen ku néppam nanu sañ-sañ ñu fay leen, te loolu méngóok li mu aliggéey.
- Keépp kuy liggéey am na sañ-sañ ñu jox ko pay gi mu yellool, baax te mën koo dundal ak njabbotam te mu yellook sagu doomu aadama, mu mottaliku it ak yeneeni pexe su mënee am ngir aar dundinam.
- Nit ku ne am na sañ-sañ samp mbaa bokk ci ay kurel yu koy taxawu ci wàllu liggéeyam.
24. Ñaar fukk ak ñenteeli matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ noppalu, feexal xolal ak it di yamale diirub liggéeyam ak it léeg-léeg muy për, bër gu ànd ak xaalis.
25. Ñaar fukk ak juróomeeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ am dundingu yamamaay ngir dëgëral wér-gi-yaramam, raataageem ak bu njabootam, lrawatina ci wàllu lekk col, dëkkuwaay, lépp lu aju ci wàllu paj ak bépp yëngu-yëngu gu am farata ci wàllu dundam. Am na it sañ-sañ ñu aar ko bu liggeeyatul bu feebaree, bu amee laago, ñàkk saxnaam mbaa sërinam, mbaa màgget, mbaa mu ñàkk li muy suturloo ci anam yu dul ci cootareem.
- War nañu beral loxo, dimbali képp ku tollu ci am doom ak it gune yi. Bépp xale bu juddu ci sëy, mbaa bu judduwul ci sëy ñoo bokk benn anam buñ leen di aare.
26. Ñaar fukk ak juróom benneeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ ñu jàngal ko, njàng mi waruñu ci fayaku lu mu bon bon ci njàng mu suufe mi te am solo. Njàng mu suufe mi lu war la. Njàng mu xarala mi, te it aju ci wàllu liggéey war nanu koo wasaare. Amul xeej ak seen njàng mu kawe mi ubbil nañu ko képp ku ko yelloo.
- Njàng war naa indi naataange gu yaa ci ddoomi aadama te it war na dëgëral ñu naw sañ-sañi doomi aadama aki tawfeexam ci anam gu yaa-wat na it rataxal déggóo gi ak yokkute mbootaayu xeet yi ngir jàmm sax.
- Waajur yi ñoo jëkk am sañ-sañ ci anam gi ñuy yare seeni doom.
27. Ñaar fukk ak juróom nenteeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ bokk ci dépp lu aju ci caaday askan wi, di bànneexu ci lu cu aju ak it bokk ci lépp luy suqali xarala gi ak lu ciy meñ.
- Nit ku ne am na sañ-sañ ñu aaral ko lépp lu aju ci lu mudefar ci wàllu la xarala, mbind mbaa lu aju ci wàllu caala.
28. Ñaar fukk ak juróom natteeli matukaay
Nit ku ne war naa tawaxu dëpp lu aju a askan wi, ak lu aju ci bitim réewam ba sañ-sañ ak tawfeex yi bataaxalu xeet gi ëmb mën a sax.
29. Ñaar fukk ak juróom nenteeli matukaay
- Nit ku ne am na ay wareef yu ko war digganteem ak dëkkandoom yi ngir dëgëral ci anam gu ya darajaam.
- Nit ku ne buy doxal ay sañ-sañam aki tawfeexam war naa sallook li ko yoon may, ngir mu mën a nangu, naw, sañ-sañ nawleem ba léepp lu aju ci yiw, teey ak naataange gu yaa sax ci askan wi.
- Sañ-sañ yeek tawfeex yi mënuñukoo doxal ci anam gu deppoo-wul li mbootaayu xeet yi misër mbaa taxawal.
30. Fanweereeli matukaay
Ci fànn gu mu mën ti doon ci bataaxal bii, bépp réew, mbootaay mbaa nit, warul doxal mbaa def luy yàq sañ-sañ yeek tawfeex.


text:
Mbëjfepp
Mbëjfepp "électron ci fr" as wàll-wàllaan la (wàll su ndaw lool) su xarefulwoon bi bu sëfoo ab yanu mbëj bu bon(-) bu tollook qe = 1,602 · 10-19 C, te dayoom toll daanaka ci 9,10 · 10−31 kg (ci beneen bennaanu natt di 0,511 MeV/c²), dees na ko wax itam yan bu njëlbeen walla wàll-wàllaan wu njëlbeen.
Naka-jekk ab mbëjfepp njunj bees koy jëmmale mooy e-. Xarefulwoon yi li booloo nekk leen ñooy ab saal (bi dajale ci biiram ay feppsaal aki feppmaandu) aki mbëjfepp yu koy wër. Dayoo mbëjfepp yaa ngi tollook daanaka 1/1836 yu feppsaal ak yu feppmaandu). Mbëjfepp yi cër yu cëslaayu lañu ci ne-ne yi, ñooy wàll-wàllaan yi gën a tuuti cib ne-ne ba tax kenn maneesu koo séddalewaat yeneeni cër.