text:
Senegaal
Senegaal menn la ci réew yi ne ci Sowwu Afrig, mu bokk nag ci Afrig gu bëj-saalumu sahraa (Afrique sub-saharienne), Mbàmbulaanug Atlas diw digam ci sowwu, taqaloo ak Gànnaar ci bëj-gànnaar ak penku, Mali féete ko penku, Ginne ak Ginne Bisaawóo ci bëj-saalum, Gàmbi moom sos ab daanaka-jiba (quasi-enclave) ci biir Senegaal, sutuxlu ba ci lu ëpp 300 km ci biir suuf yi. Duni Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ñi ngi ci 560 km ci tefesi Senegaal yi.
Réew maa ngi lebe turam wi ci dex gi ko peek ci penku ak bëj-gànnaar, te ab balluwaayam bawoo ca Fuuta Jallon ca Ginne, di Dexug Senegaal. Ab kilimaam bu gëwéel la te di bu fendi te yor ñaari jamono: jamonoy nawet (jamonoy taw) ak ju noor (jamonoy fendi).
Ci jamonoy canc gi (la période coloniale), ay digg yu yaxantu yu bari, yu ay imbraatóor yu canc (empire coloniale) moomoon, daal di woon nañuy sampu ci tefes gi gépp. Dëkkub Ndar mujj na di péeyub Afrig gu Sowwu gu Faraas, mu mujj juge ci di leegi Ndakaaru ci 1902, moom Ndakaaru nag mujj na di péeyu Senegaal ca ba mu jotee ca ag tembam ca 1960, nekk ci cat li gën a féete sowwu ci goxub Afrig
La dale 2012 ba fimne Maki Sàll mooy njiitul réew ma. Senegaal ak doonte bokk na ci càmpéef yu bari yu àdduna bi, teewul bokk na ci Bennoo gu Afrig (Union africaine) ak Mbooloom diiwaan yu Sahel-sahraa yi (Communauté des États sahélo-sahariens)
Senegaal nag yaatoo na 196.190 km2.
[Soppi] Gongikubaat
Cosaanul turu Senegaal dañul di jeqi dàggasante ak werante. ca 1850 labbe bii di David Boilat, ca mbindam ya mu doon def ci Senegaal,daa gisoon ne Senegaal mi ngi juge ci waxiinu wolof wii di suñu gaal. Bii nag mooy gis-gis bi gën a siiw, te xibaarukaay yi (les médias) gën koo ame. te moone lu ñu nangoodi la te sikk ko la ko dale ca ati 1960, ay gongikubaat yu bari nag joxe nañu leen, ci misaal biy taf cosaanul tur wi ci ag giir gu berber gu Sahara, mooy giirug Zenaga walla Sinhaaj, naan: Turu Senegaal mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Waaye werante wi dañul di tàng ci loolu ba tay.
[Soppi] Njëkk-taariix
Lu ci ëpp Njëkk-taariix ci Senegaal day tudd - ba laa tudd lenn - gëwéeli xeer yu mag yi (walla les cercles mégalithiques) yu Senegàmbi yi, walla jóori xor yu ñu sàkk yi (les amas coquilliers artificiels), yu ci mel ne ya nekk ca dunub Faajut.
Jàpp nañu ne Senegaal dëkkees na ko ci njëkk-taariix lu jiitu lool juddug Isaa. Ay doj yu ñu yatt yu Jamonoy doj wu ñu yatt ju njëkk ja(Le Paléolithique inférieur ), wuññees na leen ci daanaka-dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ak yeneen yëf yu gongikoo ci doj, ñu jekkal leen, dees leen di fekk ci diiwaanub Tëngéej ak ci pegi dexi Senegaal gu penku gi.
Ci jamonoy doj wu ñu xacc (néolithique), jumtukaay yi tàmbali nañoo soppiku ak a wuute, bu ko defee suuf su ñu togg (walla céramique) daal di feeñ. Gasi gëstu ya ñu doon def ca diiwaani tefes ya feñal nañu ay desiiti waañ yuy seere ak a firndeel askan wu mag wu ay nappkat aki yaxantukat wa fa nekkoon (marigot bu Xant ca delta, sottikukaayu dexug Saalum).
Ndefarug mbell (walla gu weñ (metallurgie)) jëm na kanam ci jamonoy mbell yi (protohistorique) (junni bu ngëkk bi njëkk Isaa), fi ñuy gis ay bàmmeel ci bindu ay mbaanaar (tumulus). Ci digg réew mi, fa tollook Gàmbi gu tay gii, dees na fa fekk mbooloom gëwéeli xeer yu mag (cercles de mégalithes) ci aw dog wu tollu ci 100km ci kaw 250|km.
[Soppi] Nguur yu njëkk ya
Dëkksi gi dafa doon gën di dolliku ndànk-ndànk tey gën di dëgër ngir àgg ci sos ay nguur yu njëkk yu sosu ci VIIeelu xarnu, nguur gu Tekruur, gu Namandiru, gu Jolof, ak ay mbokkoo yu sori ak Iimbraatóor gu Gana, ci suufus Mali gu tay gi. Ci nguur yu wuute yooyu, gi ci ëppoon doole ci XIVeelu xarnu moo doonoon imbraatóor gu Jolof, gi boole woon Kajoor, Bawol, nguuri séeréer yu Siin ak yu Saalum, Waalo, Fuuta-Tooro ak Bambug. Ci bëj-saalum, nguurug Kaabu, teg ci gu Fulaadu.
Jolof nekkoon na imbraatóor gu Njaajaan Njaay sosoon, ki njëkk a nekk Buurba (buur) ca Jolof. Faleesoon na ko njiit ca loolu doon mujj di nguurug Waalo, ca bëj-gànnaar-penku gu Senegaalug tay gii, ca diiwaanu dex gi. Dajale woon na mbooleem askani giirug wolof ngir taxawal imbraatóor gii ci XIIIeelu xarnu . Ibraatóor gi saayoon na te naaxsaay ci1549, ànd ak deeg imbraatóor ba mujjoon ca Jolof, Lele Fuli Fak, ki ko rayoon di Amari Ngóone Sabel Faal, ki nekkoon ca jooja jamono kilifag diiwaanu Kajoor.
Jolof des na di aw dog (vassal) ñeel imbraatóor gu Mali ci diir bu tollu ci xarnu. Ba loola amee, yeneen nguur yi, ñoom itam gu ci nekk, tàmbalee jël ag tembam ba mujj wàññi imbraatóor gu Jolof gu mag googu ba àggal ko ci tolluwaayu genn nguur gu yam ca digg réew mi. Ci ñaareelu xaaj bu XIXeelu xarnu, sancaani Faraas yi (les colons francais) tàmbali woon nañoo nangu ndànk-ndànk mbooleem nguur yu Senegaal yii. Jolof moo nekkoon nguur gi ñu mujj a nangu ak Buurab Jolofam bu mujj ba Alburi Njaay, ci ron deflu gu Luwis Federb.
Lislaam a ngi njëkk a tàbbi ci Senegaal ci diggante VIIIeelu xarnu ak IXeelu xarnu, ña ko fa dugal di ay yaxantukat yu araab-yu-berber. Dañu doon tas diine jii ci jàmm, ñu njëkk koo jox Jula yi tuubloo ci ginaaw bi Tukkloor yi ak Saraxule yi, ñoom itam ñu tas ko ci Senegaal gi gépp. Bi ñu demee ba ci kanam ca XIeelu xarnu , la Muraabituun, jug, Tukkloor yi jàpple leen, ñuy jéem a tuubloo mboolooy jaamukati xërëm yi jaare ko ci Jiyaar. Loolu benn la ci sabab yi tax Séeréer si gàddaayoon dem Siin-Saalum, Wolof yi, Pël yi ak Mandinke yi, te ñoom ñepp ña nga jalu woon ca Tekruur. Lislaam teel na tas ca imbraatóorug Jolof. Waaye ca XIXeelu xarnu la nangu ca dëgg-dëgg mbooleem askan yi, ci anam gu jàmmu, loolu nag deesi sante ko Sëriñ si, ku mel ne Seex Ahmadu Bamba, mi sos yoonu murit, Alaaji Maalik Sy kenn ci kilifay Tiijaaniya walla Seydina Limaamu Laay, ki sos laayéen gi, ñi yéemoon nit ñi ci seenug mbaax ak ragal Yàlla ak séeni karaama( xar-baax). Moom Lislaam tam nekkoon ab ker-keraan (moyen) ngir boole nit ñi te di leen aar ci jalgati yi ñu miinoon ci nguur yi (jiyaar yu toftaloo, canc gu ñu teg ci doole, jalgatiy Ceddo yi).
XIXeelu xarnu ñi ngi ko gën a xame ci daanug nguur yi, jàllsig sancaan yu Tugal yi ( colons européens ) ak jàmmaarloo gi lànk canc gi, ñi ko jëmmal di ay nit ñu mel ne Lat Joor, Alaaji Omar Taal, Mamadu Lamin Darame, Alburi Njaay walla Màbba Jaxu Ba. Diiney katolig (walla nasaraan, ndax katolig bànqaas la ci nasaraan) daal di tasu, ñi ko def di ay nasaraanalkat yu Tugal la ko dale ca XIXeelu xarnu, rawati na ca Siin ak kaasamaas.
[Soppi] Taariix
Lislaam tàbbi na Senegaal ci fukk ak benneelu xarnu,ànd ak giirug Sinhaaj gu Amaasix gi. Turu Senegaal waxees na ne mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Askani Senegaal yi sos nañu ay nguur aki nguur-nguuraan, yi ci ëppoon solo di Imbraatóor gu wolof ca diiwaani Waalo, Kajoor ak Bawol, ci fukk ak ñeenteelu xarnu g.j, ak nguuruñg Tukklóor ak gu Deñaanke gu Pulaar gi ca penku bëj-gànnaar ga. Ay dooley Tugal teg nañu loxo ay wàll ci ay tefesam, ci fukk ak juroomeelu xarnu g.j, ginnaaw bi Faraas daal di teg loxo réew mi mépp, ginnaaw ay xare yu limu. Ci atum 1902 la Ndakaaru nekke péeyub Afrig gu sowwu gu Faraas gépp.
Seŋoor walla Léopold Sédar Senghor(1906-2001)(1960-1980) mooy ki njëkk a nekk njiitul Senegaal, yoroon dàkkantalu njiit liy woykat (walla taalifkat) Ci samwie 1959, la Senegaal bennoo ak li ñu daa wax Sudaan gu Faraas gi, ci ron turu Lëngoo gu Mali (fédération de Malie). Lëngoo gu Mali googu tembe na ci Faraas ci 20 suwe 1960. Waaye ginnaaw ay jafe-jafe yu politig, Lëngoo googu mujj na di ñaari réew ci 20 ut 1960: Senegaal ak Mali. Jibaleesoon na ag lëngoo ci diggante Senegaal ak Gambi ci turu Senegambiya atum 1982. Waaye ci jëf feeñul, bu ko defee ñaari nguur yi tàggalikoo atum 1989. Am na ab jë bu ngànnaayu (front armé) bu nekk ci bëj-saalumu réew mi, ca Kaasamaas bu bëgg tembteg diiwaan ba, leeg-leeg mu xareek nguur gi, la ko dale ca atum 1982. _
[Soppi] Canc gi
Sancaan yi (les colonisateurs) seen teg loxo gu canc gi (conquête coloniale) mi ngi door bi wuññig suuf yii amee ci 1442 ci loxol moolub Veneto (ab diiwaan ca Itaali) bii di Cadamosto, bi mu defalee ay wuññi ñeel Portigaal. Ca jooja jamono la waa portigaal daal di sóobu - ci lu gaaw - ci Njàppum jaam (walla jaayug nit ñu ñuul ñi), waaye doon nañu war a janook gëpplante (la concurrence) gi bawoo woon ci jaaykati ñu ñuul ñi te bawoo woon Britaani (négriers britanniques), Faraas ak Olaand ca Yaxantug ñatti-koñ ya (Commerce triangulaire).
Waa Olaand yi sos nañu ab diggub yaxantu ca dunub Gore, Faraas taxawal ca 1659 digg bii di bu Ndar nga xam ne moo mujj di péeyub Senegaal bu njëkk bi. Ci 1677 waa Faraas ñi ñëw nangu dunu Gore (benn ci digg yu mag yi ñu daa jaaye jaam yi ak Ndar ak tata ju dunu James ca Gàmbi).
Nosteg canc daal di nay taxaw ci dikkug Federb, Kaŋub Senegaal (le gouverneur du Sénégal) la ko dale ca 1854 ba 1861 ak 1863 ba 1865, mooy ki samp dàtti Afrig gu Sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Ci wormaal gi mu defoon aada ya fa cosaanoo ( du dëgg, wormaalu ko fenn) la tàllale jeexiital (l'influence)gu Faraas ba mu weesu Senegaal, mu liggéey ci lu jëmale kanam koom-koomu barab bi (ci njariñul Faraas rekk nag lol réew mi yitteelu leen woon ci lenn), daal di sos waaxub Ndakaaru.
Ginnaaw Ndar, Ndakaaru mujj na ci 1902 di péeyu Afrig gu Sowwu gu Faraas gi, benn ci sancu yu Faraas yi .
Ci samwie 1959, Sudaan gu Faraas gi (Mali gu tay gi) ak Senegaal seey nañu ci Lëngoo gu Mali, gi nga xam ne mujj na temb ci 20 suwe 1960. Temb gii mi ngi juddoo ci tuxalug ay nguur ( transferts de pouvoirs ) yu amoon ca dëppoo ga ñu xaatimoon ca Faraas ca 4 awril 1960.
[Soppi] Politig
Senegaal nguurug demokaraasi la gu limuy làng (gu bariy parti), njiitul pénc mi (président de la république)dees na ko tànn ngir diirub juroomi at (leegi soppees na ponku sartu réew bi aju ci diirub ngiitug réew mi, yobbóoti ko ci juroom ñaari at, ginnaaw bi ñu ko soppee jële ko ci juroom ñaar, yobbu woon ko ci juroom), moom njiit li nag mooy tànn njiitul jëwrin yi. Barlamaab Senegaal ñi ngi koy wooye Péncum ndawi réew mi mbaa ( jataayub xeet wi), am na nag 120 cér yu ñiy tànn ci ay tànnéef (élections) yu dul yu njiitul réew mi(tànnéef yu yoonal yi : élections législatives) ngir diirub juroomi at
Mii menn la ci réew yi gën a am demokaraasi te gën a dal ci Afrig, ndaxte genn daaneel nguur (coups d'État) masu fee am, « Senegaal niki roytéef »[1] yagg nañu koo joxe, wone ko ngir ñu roy ci, ba tee ay yi di fi am ak doonte Amnesty International mi ngi ñaawlu yenn jàpp yi yor mbubum politig[2]Royuwaay:,[3].
Senegaal am Pénc la mu demokaraasi (une république démocratique) (lu sakkan ci ay làngi politig a nga fa). Noste ga fa nekk gu njiitug réew la, ndax ba mu amee ag tembam Senegaal daa daal di jël Faraas niki roytéef, roy ca politigam ba ca 1958, niki yeneen réewi Afrig yi bokkoon ci ASF(Afrig gu Sowwu gu Faraas).Sartu réew bu Senegaal mi ngi taariixoo ci 1959, xoolaat nañu ko ci 1960 ki ko def di Léopold Sédar Senghor ginnaaw genn laaju (référendum). ay xoolaat (révisions) yu bari topp nañu ci, ñooy gu 1963 moo fi saxal nosteg njiitu réew (ci jamono jooju : dindi njiitul jëwriñ) teg ci gu 2001 gi yobbu àppub njiit gi jële ko ci 7 at, yobbu ko 5 at (jataayub mag ñi(le sénat) jëlees na ko fi, ginaaw bi ñu delloosi ko ci 2007).
Njiitul Pénc mi( Le Président de la République) (xoolal limub njiiti Senegaal yil) mooy kilifag nguur gi, moom nag ñi ngi koy tànn, mu ame ci pal gu mbooloo mi (suffrage universel) ci anam gu jonjoo de (manière directe) ci diir bu tollu ci juroom ñaari at, manees koo yeesalaat benn yoon. Mooy fal njiitul jëwrin yi (xoolal limub njiiti jëwrin yu Senegaal) moom itam (njiitul jëwrin yi) mooy tànn jëwrin yi, ba noppi sàkku ci njiitul réew mi mu tabb leen.
Ki njëkk a nekk njiitul Senegaal mooy Léopold Sédar Senghor,mu nekkoon njiit lu ubbeeku te dib taalifkat bu siiwoon . Ci 1981 la ko njiitul jëwrinan lii di Abdu Juuf wuutu, waaye ci 2000 la Làngug demokaraasi gu Senegaal gi am ndam ci njiitug Abdulaay Wàdd, ñu falati ko ci 2007. Njiitul góornamaa bi fi nekk fii mu ne mooy Seex Ajiibu Sumaare.
Parlamaa bu Senegaal yor na ñaari néeg : Péncum ndawi réew mi ak jataayub mag ñi.
Bi ñu ko taxawalee ci 20 ut 1960,Péncum ndayi réew mi mi ngi yor 150 ndawi réew, yu ñu fal ci pal gu mbooloo mi ci anam gu jonjoo (au suffrage universel direct) ngir diir bu tollu ci 5 at. Tànnéef gi gu ëppte la (Le scrutin est majoritaire) ci genn wër, ci tund yiy xëccoo 90 ndawi réew, di it gu kem (proportionnel) di ab lim bu tas ci réew mi ñu koy xëccoo mu tollu ci 60 ndawi réew. Péncum ndaw yi Macky Sall moo ko jiite, mi nekkoon Njiitul jëwrin yi, waaye fii mu nekk, aw yoon jug na wu Saada Njaay indi ngir ñu jële ko fi, wàññi ab àppam ba du weesu menn at ngir man ko fee jële, wii yoon nag, jot naa jàll, waaye njiitul réew mi dëggalagu ko. Tànnéef yu yoonal yu Senegaal yu 2007 jàll nañu ci ndam lu yaatu lu àndandoo gu njiit gi (coalition présidentielle), waaye lu jege ñaari ñatteel (deux-tiers) ci falkat yi demuñu woon ca mbañ-gàcca ya, li ko waral di ndigalul dogoo(boycott) lu bawoo ci làngi kujje gi.
Parlamaa bu Senegaal boroom benn-néeg (monocaméral) la woon, ci diirub jenn jamono: Jataayub mag ñi, muy lu ñu dindi ci 2001 ci ginnaaw genn laaju gu sartu réew (référendum constitutionnel), delloosi nañu ko ca mee 2007. Mag ñi (Les sénateurs) nag dinañu tollu ci limub 100. 35 ya ca ñoom dañu leen a fal ci anam gu jonjoodi (au suffrage indirect) ci tund yi, yeneen 65 yi njiitul réew mi di leen tabb. Paap Jóob, kilifag Ndakaaru moo ko jiite .
Am na yoon (loi) wu ñu def ci diggadil gi(La loi sur la décentralisation), nekk na it di lu ñuy doxal la ko dale ca samwie 1997, , yoon woowu jox na ay ay doole yu am solo ñeel jataayi diiwaan yi (assemblées régionales).
Ci 1992 la Àttewaay bu Kawe (la cour suprême) bu Senegaal bi nekk di lu ñu dindi, ñu wottee ko cér (organes) yu jagoo loolu: Àttewaay bu firi bi(Cour de cassation), Jataayub nguur gi (Conseil d'État) ak Jataayub Sartu réew mi (Conseil constitutionnel), yooyu cér di yu niru lool séeni moroom ya nekk Faraas. Seeni àttekat Njiitul réew mee leen di tabb. Yooyu ñooy bànqaasi yoon yi gën a kawe ci réew mi (les plus hautes instances judiciaires du pays).
Dalub Àttewaay bu firi bi ëmb na lenn njiit lu njëkk, ak ñatti njiit yu néeg (trois Présidents de chambre) ak gën jaa néew juroon ñeenti xelalkat (9 Conseillers). Ca toppewaay ba le (Parquet), mi ngi ame ci ab Toppekat bu Matale (un Procureur général) , ci benn layalkat bu njëkk bu matale (un Premier Avocat général), ci gën jaa néew ñaari layalkat yu matale (deux Avocats généraux) ak gën jaa bari juroom benni déglukat (six Auditeurs) yu koy liggéeyal. Am na ñatti néeg, yoy bu ci nekk mi ngi ame ci lenn Njiit ak ñaari xelalkat gën jaa néew:
- Néeg bu njëkk bi mooy àtte layoo yi aju ci wàllug tooñaange yi (pourvois en matière pénale),
- Bu ñaareel bi di àtte layoo yi aju ci mbirum ñoñ ak yaxantu ( pourvois en matière civile et commerciale)
- Bu ñatteel bi di sëgg ci wàll yi jëm ci mboolaay (yoonu liggéey ak kaaraange gu mboolaay)(droit du travail et sécurité sociale).
Jataayub nguur gi ay xaaj yu bari ñoo ko sos:
- Xaaj bu njëkk bi moom lañu féetale xuloo yi aju ci bindu ci limi tànnéef yi(les listes électorales), yoonu (légalité) gu jëfi mbooloo yu barab yi ( collectivités locales ) ak diiŋat yi ngir neenal gu aju ci nguur gu ëpp (les recours en annulation pour excès de pouvoir).
- Xaajub ñaareel bi day def li Àttewaayu xayma yi (la Cour des comptes)di def ca Faraas , ci moom sax la jële woowiinam woowu bu yàggul rekk.
- Xaaj yooyu yépp nag am nañu ay njiiti xaaj (Présidents de section), ay xelalkati nguur (les Conseillers d'État) ay xelalkati laaju (les Conseillers référendaires) te ki leen jiite mooy njiitul jataayub nguur gi (Conseil d'État).
Jataayub sartu réew bi yor na juroomi cér, yu ñu tabbe ci ag santaane (décret) ngir juroom benni at yu ñu dul yeesal, yoo xam ne njiit ca la ak topp-njiit (Vice-président). Dees na ko yeesal cig wàll waaye déet lépp, waaye du weesu ñaari cér gën jaa bari. Ab liggéeyam mooy fuglu tànnéef yu yoonal yi, ak xool ba xam yoon yi (les lois) dëppoo nañook sartu réew mi, ak warlu yu àdduna yi (les engagements internationaux).
Senegaal dindi na mbugalum ray ci 10 desambar 2004[4].
[Soppi] Gëstu-askan
Li ëpp ci gëstu yi ñu def ci wàllug Gëstu-askan (walla demogaraafi) ci Senegaal dafa sukkandiku ci Waññ (recensement) yi ñu jotoon a def ci 1976, 1988 rawati na 2002. Doxal gu Séentu ak Lim gi (la Direction de la Prévision et de la Statistique) ci 2004, siiwaloon na « ay leeral ci askani Senegaal yi, loolu di woon lu juge ci waññ gu 2002 » mu sóoraale woon ci màgg gi man a ami ci askanu Senegaal la ko dale booba ba 2015[5].
Bu ñu sukkandikoo ci gongikuwaay yii, askanu Senegaal - wi doonoon lu toolook 1 milyoŋ ciy way dëkk ci 1900 ak 2,8 milyoŋ ca jamonoy ag tembam ca 1960 – yekkatiku na tay ba àgg ci 11 343 328 ciy jëmm (nattale gi ci 31/12/2007) te man naa àgg ci 13 709 845 ci mujjug 2015. Askan wii kon day màgg ci anam gu gaaw, ànd ak benn tolluwaayu njuru (taux de fécondité) bu tiim 4 doom ci jigéen.
Seetloos na fa genn kuute gu giir gu mag: Wolof (43,3 %), Pël (23,8 %), Séeréer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malinke (3,0 %), Soninke (1,1 %) Maanjanke (2%) ak yennat ci ay giir yu gën a néew, te gën a gawu ci barab,waxuma la nag naari Libaan yi ak Tubaab yi, nga xam ne ñi ngi nekk ci dëkki taax yi [6]Royuwaay:,[7]. Ci mujjug 2007, 16 966 ci waa Faraas bindu woon nañu ci seen barabu aji teewal (ambassade) (boroom ñaari réewu it ci lañu woon (les binationaux))[8].
Ab diir bu yàgg a ngii askan wi nekk di jalu ci fi jàkkaarloo ak Mbàmbulaan gu Atlas gi, waaye nocciku gu kaw gi (l'exode rural) yokk na yamoodi gi ci séddale gii. Fi mu nekk ñeenti nit yoo gis ci waa Senegaal, kenn ka mi ngi dëkk ci Daanaka dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert), looloo waral péey baa ngi waaj a xëx.
Bu Ndakaaru jàllee, diiwaan yi ñu gën a taaxal (les régions les plus urbanisées) ñooy Siggicoor, Cees ak Ndar. Yi gën a néew ag taaxal (moins urbanisées) ci diiwaan yi ñooy Koldaa, Maatam ak Fatig.Diiwaanu Tàmbaakundaa nag moo yor fatt (densité) gi gën a doyadi (11 way dëkk ci km²).
Bu ñu sukkandikoo ci nattale yu 2007, digg yu taax yu diiwaan (les centres urbains régionaux) yi yor lu ëpp 100 000 ciy way dëkk ñooy Tuubaa (529 176) (Man nag yaakaar naa ne ag na ma xame Tuubaa, la fa dëkk man naa ñeentte lim bii ñu wax) – mi jekki jekki gis ag màgg gu yéem ñépp –, Cees (263 493), Kawlax (185 976), Mbuur (181 825), Ndar (171 263), Siggicoor (158 370) et Njaaréem (100 445)[5].
Ca 2007, Senegaal teeru woon na lu tollu ci 23,800 ciy daw-làqu ak sàkkukati ag wéeru ( demandeurs d'asile), yoo xam ne lu ëpp 20,000 ca ñoom ay waa Gànnaar lañu, yu doon daw boddanteg xeet ga, ak ñennat ci waa Liberiyaa, waa Siraa Leyoon, ak yeneen réew [9].
[Soppi] Gàddaay
Bu Senegaal dee réew muy teeru ay way gàddaay (ay migrants), moo xam yu ay jamono lañu(saisonniers) mbaa déet, moo xam yu bawoo ci réew yi mu digool lañu walla yu ko sori[10], du tee menn mbooloo mu Senegaal mu mag ma ngay dund ca bitim réew. wisaaroo gii (diaspora)alal ju am solo la ci réew mi, ci wàllug koom ak njëmmte (identité). Xarala yu xibaar ak jokkoo yu bees yi XXJB dañuy gën di jàppandal jokkoo ci diggante njaboot gi te tax it deesi man a dund mu mel ne da ngaa nekk ci sa biir réew . Li ëpp ci ñiy dem nag ay waxambaane lañu yu jublu Tugal, rawati na Faraas, ak Itaali, walla ñuy dem ca Aamerig gu bëj-gànnaar ga, ca Kebeg yobbaale ci seeni xol naalub dellu réew ma ci ginnaaw yennat ciy at. Màggug gàddaay gu yoonoodi gi (immigrations clandestines), ñu koy def ci ay anam yu bon te ñaaw jëm ci Duni Kanaari yi lu tiital Senegaal la ak réew yi koy teeru.
Ñi gën a ñàkk yaakaar ñoom faalewuñu sax ay wi ñu ci man a dajeel, ginaaw gis nañu seeni moroom tekki, rawati na ya bokk ca wisaaroo ga (diaspora) — moo xam Senegaal lañu juddoo mbaa dañu faa am rekki way jur - rawati na ñi ciy yëngu ci tàggat yaram mbaa fànn (art).
Lu sakkan faatoo na ci gàddaay gu yoonoodi gi, mbaa mbëkk mi, baat bi ñu ko gën a xame, lu ko waral? xanaa géej gi ñu sóobu ci lu duli jumtukaay yu dëppoo , ñoom kay dañuy sóobu ci ay looca yu doyadi, duy kooki bagaas ak nit ci wépp xeet ak maas, bu ko defee yooru, duñu faale la leen dëgmal ciw ay ak musiba, gaal gaay doon duus ba, néegub añ ba, bu tëdd ba, leeg-leeg duus ñëw téq leen mbaa ngelaw lu saf, ba kero ñuy àgg bu ko Yàlla dogalee, waaye cis lëf cig loof, lu sakkan di ca des dib añ mbaa reerub ag kuréel ciy jën yu waroon a nekk diy añ ñeel leen mbaay reer. Nii lay deme ba kero ñuy àgg ak la leen fay xaar ciy kaso ak ëlëg gu lëndëm, lii mooy li xew ci mbeex mi, waxuma la nag la ca tàkk ga, aji tàng ji tàkk gii nga xam ne jali beeñ yi yàgg nañu fee tee nit àgg fa mu jëm.
[Soppi] Koom-koom
Senegaal nguur la gu bokk ci Bennoo gu koom-koom ak gu koppar gu Afrig gu sowwu gi. Ginnaaw ay jafe-jafe yu koom-koom ci njëlbéenug ati juroom neen-fukk yi, ay yoonam (ay luwaam) yu koom-koom soppiku nañu, bu ko defee ag màggam gu koom-koom mujj àgg ci ay 5% ci diggante 1995 ak 2001. Ci ndoortel 1994 Senegaal door na ci doxal tëriinu yéwénal gu koom-koom gu kawe ay yitte, ci càmmug mboolaay gu àdduna bi (communauté internationale), looloo ko jañoon ci mu woyofal xiimay kopparam bii nga xam ne daa tënku ci Frank bu Faraas, mu woyofal ko ba ci 50%. Jeexiitalu woyofal gii diisoon na lool ci ay way dëkkam, ndax taxoon ba njëgi li ëpp ci marsandiis yu dàttu yi ak yu dund yi seeroon te yekkatiku, niki meew, yàpp, ceeb, ba àgg ci fulu ci genn guddi, waaye am na genn màgg gu am ci koom-koom bi, ak ci njuddéef mu ñumm mu biirum réew mi, ngir yéwénal yi, nga xam ne àgg na ci 5% ci at mu nekk, bu ko defee walu gi(l'inflation) wàññiku ci anam gu yéeme ba àgg ci ay lim yu ndaw bu ñu ko nattee ca la romb.
[Soppi] Tembte
Ci 20/ut/ 1960, la Senegaal génn ci lëngoo gu Mali gi, daal di jibal ag tembam.
Senegaal ak Gàmbi bennoo nañu ci 1982 ngir amal lëngoo gu Senegàmbi, waaye gii nekkutoon lu dul aw gisiin, kenn masu koo jëfe. Mujj gi ñu far ko tas ci 1989.
Ay janoo jot nañoo am la ko dale ca 1982 ci anam gu dogatu ci diggante ñoñ tàqalikoo (les séparatistes) ñi nekk ci bëj-saalum gu Kaasamaas ak doole yu góornamaa bi. Ginaaw ay jéem yu bari yu àntuwul, genn dëppoo mujj nañu ko xaatim ca Siggicoor ca 30/desambar/2004 [11] ci diggante jëwrini biir-réew ji woon Usmaan Ngom ak làbbe Augustin Diamacoune Senghor, mi nekkoon njiitul fipp gu Yëngu-yëngu gu doole yu demokaraasi yu Kaasamaas (YDDK)(MFDC), moom Diamacoune Senghor moomu mujj na faatu.
Beneen tombub coow ci diggante ay waa Kaasamaas ak Ginne-Bissaawuóo màgg na ci awril 2007[12].
Ci 1989, Gànnar ak Senegaal génne nañu ku ci ne, ci anam gu ñaaw sa njabootug moroom te ña ëppoon ca ñoom ña nga juddoo woon fa ñu leen génnee, muy réew mi leen doomoo woon, ñu jotoon faa seey ca mboolaay ga ak koom-koom ba. Bu ñu sukkandikoo ci li Jataayub daw-làq bu kawe bi (JDK) HCR wax, ay daw-làqu ña nga des ba tay ca guddaayub dexug Senegaal gi[13]. Ci 2007, Njiitul Gànnaar jibaloon na ba muy def càkkug palaam ga (campagne), ne nangu na delsig doomi réewam yooyu doon dund ci Senegaal ak Mali te neexu leen[14].
[Soppi] Melosuuf
Senegaal a ngi nekk ci diggante 12°8 ak 16°41 wu rëddu tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar ak 11°21 ak 17°32 wu rëddu tus-wu-taxaw wu sowwu. digam wi gën a féete sowwu mooy Ndakaaru di it cat li gën a féete sowwu ci goxu Afrig.
Su ñu ko méngalee ak réewum Mali walla ak mu Gànnaar di nanu gis ne Senegaal réew mu tuuti la ci rëyaayu-suuf.
[Soppi] Klimaa
Klimaab Sahel la ame:
- Nawet maami koor la ba kori. Bëj-saalum gi moo ëpp taw. àllub yamoo bi ca Caasamaas la nekk, ndax ay tawam yu bari;
- Noor moom diggi tabaski la ba rakki gamu
[Soppi] Seddatleg yoriin
Ca atum 1996 la seddale gu mujj gi ame, mooy giy wéy ba tay, lu dul coppite yi ci mujj a am: Sosug diwaanu Maatam ci 2001 ak gox-goxaan bu Kungeel ci 2006.
Ci 2008, la Senegaal nekk 14 diwaan,
Yenn ciy dëkk:
- Cees, 311 324 way dëkk (2005) ;
- Ndakaaru, 1 009 256 way dëkk (2004) ;
- Jurbel
- Luga
- Maatam
- Mbuur
- Mexe
- Ndar, 154 496 way dëkk (2001) ;
- Podoor
- Tuuba
- Tëngéej
- Kawlak, 185 976 way dëkk (2007).
- Siggcoor, 158 370 way dëkk (2007) ;
[Soppi] Giir yi
Senegaal doon na réew mu bariy giir, waaye it soo ko mengalee ak yeneen réewi Afrik yu bari, wuuteg ay giiram du feeñ. Man nan ni daanaka wuute amul ci diggante giiri senegaal yi ndax seenug bennoo ci caada. Man nan cee lim yii tambalee ko ci yi ci gën a bari ba ci yi ci gën a néew: Wolof (43,3 %), Pulaar (23,8 %), Seereer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malenke (3,0 %), Sooninke (1,1 %) Manjaak (2%), ak yeneen giir-giiraan yu tas ci réew mi, man nan cee boolee it tubaab yi ak naari libaan yi.
[Soppi] toftaloog xew-xew yi
- Ci VIIeelu xarnu : nguur yu njëkk ya
- XIeelu xarnu : Feeñug Lislaam
- 1442 : doorug teg loxo gu sancaan yi
- 1444 : wuññig Dunub Gore. Joqalante yu yaxantu yu njëkk yi ak waa Tugal ñi ngi door bi Waa Portigaal agsee ci sottikuwaayu Dexug Senegaal ak Cap-Vert (Bopp bu wert bi) (Nekkeesoon na di joqalante ay ndima aki weñ (métaux) ci pëndëxu wurus (la poudre d'or), ak daakaande ak bëñu ñay (dl'ivoire)).
- Ginaaw 1600 : Waa Faraas ak waa Olaand dàq nañu waa Portigaal.
- 1659 : Taxawal Ndar
- 1700 : Faraas yilif na yaxantu gi ci diiwaani tefes yi. Ak li kujje gi di tar ci diggante Faraas ak Britani lépp ak xeex yu bari yi teewul cangug Faraas akug jeexiitalam tallaliku. Bi mu toogee ca Ndar, Faraas daa daal di yéeg ci Dexug Senegaal gi ngir àgg Niseer, ak doonte daje na ak yenn jàmmaarloo yu bawoo ci yennat ci ay giir niki (Tukulóor yi ak Pël yi).
- 1815 : Ndajem Vienne mi jox na Faraas Gore.
- 1818 : njaayum jaam yi dindees na ko ca Faraas.
- 1852 : Federb wàcc na Senegaal, daal di àtte, dale ko 1854 ba 1861 ak la dale 1863 ba 1865.
- 1855 : Wàllug teg loxo gu xare daal di door ci nangug Waalo.
- 1857 : Sosus Sànnikati Senegaal yi(les tirailleur sénégalais).
- 1857 : Jëlug barabub Ndakaaru cig dëppoo ak kilifay lebu yi.
- 1860-1865 : Mbooleem Kaasamaas gu suufe gi ba Siggicoor rot na ci ron yiirug Faraas (sous protectorat français).
- 1886 : Faatug Lat Joor ak jeexug jamonoy Dammeel.
- 1892 : Xare yu mag yi jeex nañu
- 1895 : SosugAfrig gu sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Senegaal mujj na ci anam gu fés di ab sancu bu Faraas, ñu koy yore ak a doxale ca Ndar.
- 1902 : Tuxalug péeyub (ASF)(AOF) jële ko Ndar, yobbu ko Ndakaaru. Faraas mi ngi doon dundal koom-koomu Senegaal ci anam ga ko ñoroon te méngook ag jëm-kanamug réewam, googa di mbayum gerte, gu ñu war a génneji (culture de l'arachide destinée à l'exportation).
- 1914 : Blees Jaañ mooy nit ku ñuul ki njëkk a toog péncum ndawi réew mu Faraas ; moom nag tëyye na toogub ndawu réewam boobu ba ci 1934.
- 1959-1960 : Sosug lëngoo gu Mali (la fédération du Mali).
- 1960 : Tembug Senegaal (Indépendance du Sénégal).
- 1982-1989 : Sosug lëngoo gu Senegambi.
[Soppi] Karmat ak delluwaay
- ↑ « am na nu ñu gise Senegaal niki roytéef ci saafara xuloo yeek xeex yi ? » (table-ronde régionale sur le Sénégal animée par Jean-Claude Marut, CEAN-IEP de Bordeaux, 15 janvier 2004)
- ↑ Rapport 2006 d'Amnesty Internation jàppug Idriisa Sekk
- ↑ Rapport 2007 d'Amnesty International bàyyig Idriisa Sekk, ak setal gi nu ko def ci mbooleem li ñu ko toppe woon
- ↑ Abolition de la peine de mort au Sénégal [1]
- ↑ 5,0 et 5,1 (fr) Agence Nationale de la Statistique et de la Démographie du Sénégal
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ (fr) Samir Gharbi, « Combien sont-ils, où vivent-ils ? Toujours accueillant », Jeune Afrique, n° 2477, du 29 juin au 5 juillet 2008, p. 28
- ↑ U.S. Committee for Refugees and Immigrants. 2008. World Refugee Survey 2008
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Arrestations et renvois de migrants
- ↑ (fr) Rapport 2006 - Amnesty international
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Combats en Casamance
- ↑ (fr) HCR : La Mauritanie prête à autoriser 20 000 réfugiés à rentrer du Mali et du Sénégal
- ↑ (fr) Retour des réfugiés mauritaniens
[Soppi] Xool it
[Soppi] Jukki yi ci lonku
[Soppi] Lëkkalekaay yu biti
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Jibuti • Isipt • Eritere • Ecoopi • Gaboŋ • Gaambi • Gana • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Keeñaa • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Marook • Malawi • Mali • Móoris • Gànnaar • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ugandaa • Ruwandaa • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Suwaasilaand • Tansani • Cadd • Togóo • Tiniisi • Saambi • Simbaawee


c: text/html

text:
Xarefulwoon
Xarefulwoon (di tekki lees manatul a xar, di ci fr Atome), baat bi Seex Anta Jóob a ko tëgg te mi ngi sukkandiku ci bu njëkk li ñu foogoon ne mooy xaaj bi gën a tuuti bees manut a xaraat bu ab ne-ne, (manees na koo tudde it fepp (mi doon tuutalug pepp "peppu suuf as feppu suuf") muy lu bawoo ci ngéru xeltukat yu waa-gires yu yàgg ya. Mooy wàll wi gën a tuuti ci bépp cër bu nekk ci dénd bi buy wéy di yor màndarga yu simi yu la mu doon, ci yeeneen kàddu, soo ko xaaje du nekkati wenn wàll wu ne-ne wa mu bokkoon laataa xaaj gi, beneen xeetu ne-ne lay nekk.
Ci mujjug ati 1800 (ak wuññig mbëjfepp) lañu biral ne xarewulwoon manees na koo séddale, ndax li mu doon, moom ci boppam, lu cëroo ay wàll-wàllaan yu bari yu gën a ndaw (baatu ronxarefulwoon loolu lañu ci jublu).
Faramfacceb xarefulwoon mooy faramfacce biy wax ci melokaanu ne-ne yi, di dëggal ne bépp ne-ne ay bennaan ñoo ko cëroo te ñu leen di woowee xarefulwoon, ñoom ñooy dajaloo ci benn anam bi nekk ne-ne bi. Bii faramfacce ñoo ngi koy man jëfe ci ne-ne yi nekk ci nekkiin wu wow, yullaakoon ak wu gile.
Ab xarefulwoon mi ngi cëroo ab saalu xarefulwoon, bu am ay yani mbëj yu baax, ak ay mbëjfepp yu am yan yu bon te di wër saalu xarefulwoon bi di wëndeelu ci anam gu nosoodiku. Saalu xarefulwoon bi mi ngi cëroo ay feppsaal, yu doon ay wàll-wàllaan yu ami yan yu baax, ak ay feppmaandu, di ay wàll-wàllaan yu amul yanu mbëj. Ab Saalu xarefulwoon di na am lef wu ëppee ab mbëjfepp 1800 yoon.
Màndargaay wàll-wàllaan yi ne ci ab xarefulwoon:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mbëjbijjaakon
Mbëjbijjaakon mooy banqaasu jëmm biy gëstu feeñte yu mel ne mbëj ak bijjaakon ak lépp lu leen ñeel (niki ci misaal tooli bijjaakon yi juddoo ci dawaanu mbëj ak dawaani mbëj yi juddoo ci tooli bijjaakon).
Ñoo ngi ko tëgg ngir man a faramface ci anam gees boole feeñte yu mbëj ak yu bijjaakon. Ay feeñte yu mel ne xiirtalug mbëjbijjaakon ngir wone ni toolu mbëj lënkook toolu bijjaakon: ab toolu bijjaakoon buy soppiku dafay jur ab toolu mbëj, naka noonu la toolu mbëj buy soppiku di juree ab toolu bijjaakon. Yamaleb Maxwell mooy liy faramface mbëjbijjaakon te di sukkandiku ci yan ak dawaanu mbëj.
[Soppi] Taariix
William Gilber , ci téereem ba De Magnete (1600), la wone wuute gi nekk ci diggante aw yaram wu mbëj ak wu bijjaakon. Mu fésal àtte yi laqu ci bëmëxante ak xëccante yu bijjaakon yi jaare ci seeni dott ak njeexit li tàngoor am ci bijjaakon bu weñ.
ci 1831 la Michael Faraday doon gëstu doxiinu dawaan bi ci biir ab toolu bijjaakon ba gis ca ne, moom bijjaakon bi, man naa jur liggéey. Oersted moom wuññi woon na ne ab dawaanu mbëj dafay jur ab toolu bijjaakon, Faraday moom wuññi ne ab toolu bijjaakon dafay xiirtal ab dawaanu mbëj. Ci noonu la wuññee baaxi doxalukaay bu mbëj ak ni liggéey bu doolerandu man a soppeekoo kàttanu mbëj, naka-noonu mu sàkkee ca ab jurukaayu dawaan.
Mbëjbijjaakon a ngi judd ci bi James Maxwell (1864) boolee ay gisiin yu jiitu woon, niki mbëjtekkaaral, bijjtekkaaral. Bii gisiin di bees bennal moo leeral jikko yi ci yani mbëj yeek dawaani mbëj yi, bijjaakon yi, duusi mbëjbijjaakon yi, yu mel ne ag leer walla duusi rajo yi.


text:
Bennoo gu Almaañ
Bennoo gu Almaañ
[Soppi] Almaañ njëkk xare yu Napoleon yi:
Almaañ njëkk xarey Napoleon yi, dafa séddaliku woon ci lu jege ñatti téemeer ak juroom benn fukki diiwaan(360 diiwaan), yépp it ci ron imbraatóor gu Otris lañu nekkoon, walla li ñuy tudde Imbraatóor gu Rom gu sell gi. Almaañ gépp it genn nguur rekk a fa nekkoon gu mag te temb, mooy gu Brusiya. Nguur googu nag jëmoon na kanam, te ag yewwuteem fés, ci jamonoy buuram ba tuddoon Fredrick mu mag mi (Great Fredrick) (1740 -1786 g), mooy ki ko defoon muy nguur gu dëgër te am doole. Bu ko defee waa Almaañ yépp wëlbati seeni gët jëme ci nguur gii, ngir bëgg ag bennoo.
[Soppi] Almaañ ci jamonoy Napoleon:
Napoleon ak xarekatam ya xuusoon nañu ci diiwaani Almaañ yi, teg leen loxo. Daal di jawali ca nguurug Brusiya, gi nga xam ne jàmmaarloo woon na’ak ñoom cig njàmmaar ak fit, waaye Napoleon moom mujj na ko noot, te gañe ko ci mujj gi, ca xareb Yena ba, atum 1806g, daal di teg loxo péeyam ba Berlin. Napoleon merloo woon na lool waa Brusiya yi, ci dog gi mu dogoon ay wàll ci seeni suuf, te jébbaloon leen diiwaanu Saksoniya bi. Waaye nag ci geneen wàll, am na lu am njariñ lu mu fa indi, ndaxte wàññi woon na limub diiwaan yu Almaañ yi ba ci fanweer ak juroom ñeent rekk, te bu njëkk lu jege 360 lañu woon. Kon jëfi Napoleon jii, mbir la mom moo nooyal yoon wi, waajal ko ba ag bennoo gu Almaañ man a judd, man a taxaw.
[Soppi] Almaañ ginnaaw ndajem Vienne mi:
Ginnaaw bi Napoleon Bonaperte daanoo atum 1815g, ci lañu def ndajem Vienne, ñu jële fa ay saxal yu bari, bokk na ci yooyu, dagg Dóox bu Warsaw gu Poloñ gi, dagg ko ci Brusiya, te jox ko Riisi, bu ko defee ñu jox Brusiya moom itam diiwaanub Rayan ak xaaju diiwaanu Saksoniya. Daal di taxawal ag bennoo gu Almaañ gu làmboo fanweer ak juroom ñeenti nguur-nguuraan yu Almaañ, Otris jiite ko. Defiin wii nag mi ngi ame ci càkkuteeful Metternich, ak naj gi mu doon naj way daje yi, ngir ñu defal ko bëgg-bëggam boobu. Bennoo gu Almaañ gii juddoo ci ndajem Vienne mi, nekkoon na di lu manul a wéy, ndax kat Otris moom daa tàmbli woon di génne ay saxal aki ndigal yuy safaan tas-xibaar gu gore , te wéeroodi fenn, tey safaan mboolooy Almaañ yi daan sàkku ag bennoo te daan ko woote. Te Otris it daa mujjoon teg loxo ci jataayub bennoo gu Almaañ gi, te ga woon ko ci mu génne ay saxal yuy digale ñu fuglu daara yu kawe yi , ak leekol yi, ak ndaje yi añs.Doxaliin yooyu nag taxoon na ba ay kàddu jib yu ay waa Almaañ, di sàkku ñu fipp ci kaw Otris, tey sàkku ñu jeem a bennal Almaañ, ci keppaarug nguur gu Almaañ gu dëgër. Loolu mooy li xeltukatu Almaañ bi (Hegel) daan sàkku, te daan ko woote, moom ak ñeneen ñi daa jam bennoo gii nga xam ne Otris a ko moomoon daanaka, te tegoon ko loxo.
[Soppi] Taxawaay bi nguurug Brusiya ame woon ci naal yi jëmoon ci Bennoo gu Almaañ gi:
Nguurug Brusiya dafa tàmbli woon di yëngu ngir dajale xeetu Almaañ wi, dugal leen ci genn nguur gu Almaañ gu ñu bennal. Mu daal di woon rëddal boppam ab politig bu muy jaar ngir àgg ci loolu mu bëgg. Mu daal di woon door ci dëgëral boppam ci biirum réew, defaraat doxaliinam , yekkati koom-koomam, soppi nosteg galag yi aju woon ci nduwaan ci mbooleem diiwani nguur gi. Ñu daal di taxawal noste gi nu daa wax (Solofrayn), di ag bennoo ci wàllug nduwaan, mooy li neenaloon nosteg nduwaan gi ci biir Almaañ. Nga xam ne li nekk ci biir réew mi cim njaay deesu ci génne duwaan. Nga xam ne daññoo fééexal yaxantu gi ci Brusiya, afal ko ba mu man a doxe ni ko soob, ci lu dul ñu ciy teg ay tënk-tënki galag mbaa yu nduwaan. Doxiinu Brusiya wii déy dees na ko lim mu dig soopiku gu mag ci taarixu bennoo gu Almaañ gi. Doxal nañu ko nag ci atum 1818g, ci biir ay diiwaanam yu biir yi. Diiwaan yooyu nga xam ne njëkk “Nosteg Solofrayn gi” danoo nekkoon ay diiwaan yoo xam ne bu ci nekk daa amoon nosteg bobb gu nduwaan(systeme autonome douanier), gu mu bokkul ak kenn. Waaye bi Solfrayn taxawee, lañu bennal biir Brusiya ci wàllug nduwaan, ginnaaw bi mu nekkee moom Brusiya di lu ñu séddale ci juroom benn fukki diiwaani nduwaan.
Waa Brusiya yi yëgoon nanu ne benno gi ci wàllug koom-koom mooy cëslaay li ñu war a teg bennoog Almaañ gi ci wàllug politig. Looloo taxoon kilifay Brusiya yi tàmbli woon a fexe nu ñuy def ba dugal yeneen diiwaani Almaañ yi ci bennoo gu nduwaan googu. Brusiya nag amoon na ndam ci li mu doon wut ci yenn ci diiwaan yu Almaañ yu ndaw yi, waaye nag jot naa dajeek ag jàmmaarloo gu mag ci yeneen diiwaan yu Almaañ yu mag yi, li ko waral mooy ñoom dañoo gisoon ne li gën ci ñoom mooy ñu sosal seen bopp ag bennoo gu ndawaan gu temb, ngir xeex ci bennog nduwaan gu Brusiya gi. Looloo fi indi woon ñatti bennoo yu nduwaan ci Almaañ, ñooy:
[Soppi] 1 Solofrayn
[Soppi] 2 “Bennoog nduwaan gu Bavar” gi
nga xam ne mi ngi judd woon atum 1820g, maanaam ginaaw bi gu Solofrayn amee ba am ñaari at.
[Soppi] 3 Ak bennoo gu nduwaan gu Saksoniya
Mooy gi Saksoniya taxawaloon atum 1828g.
Kilifay Brusiya yi xamoon nañu ne diiwaani Almaañ yi danañu nangoo duggsi ci bennoo gu Solofrayn gi, bu ñu soppee sart yiy tax manees cee dugg. Looloo taxoon ñu soppi sarti Solofrayn yi, nga xam ne leegi dañoo sos ab jataay bu làmboo mbooleem ndawi yi ci bokk, buy saytu noste googu. Leegi nag lu fa duggati rekk ci li bawoo ci nduwaan mi ak galag yi ñu koy séddale mbooleem diiwaan yi, ci kem limub ña fa dëkk. Soppi yii de dimblee na ci yaatal gëwéelub Solofrayn, gën a yàkkali ab géewam. Leegi nag Bavar bokksi na ci ak Saksoniya ci atum 1934g, ca saa sa tam, nga tàmblee gis lu lay won ne Solofrayn moom tàmbli na a naat ak a am ag yokkute. Yaxantu ga tàmbli woon nay jar, di dox, mbay ma màgg, ndefar ga jëm kanam ci mbooleem diiwaan yi bokksi ci Solofrayn. Am na nag benn jëfka boo xam ne moo àntul Solofrayn, mooy moom de noste gu waa Almaañ xalaat ba def ko la, loxol Otris duggu ci, jenn doole it ju ko man a teg loxo yoonam nekku ci. Metternich gisoon na ay wi nekkoon ci noste gii, waaye bi mu koy gis fekk na waxtu wa jàll, manatu ca woon dara. Mu daal di bind Imbraatoor bu Otris bi ne ko: “Na la wóor ne nguuri Almaañ yi - bi lii amee de – di nañu nekki wenn yaram wu jàppaloo, ci ron kerug doxaliin wu Brusiya, te da na jàppeji Otris muy - moom - aw yaram wu di doxandeem, wu tumbrànke wu bokkul ciw yaramam”. Te kat waa Otris yi ñoom, ca dëgg-dëgg, duñu ay doxandéem ci waa Almaañ yi, ndax ñoo bokk xeet, làkk ak taarix. Man nañu ne Almaañ gépp mujj na bokksi ci Solofrayn gi, atum 1842g.
Xalaatu xeltu bu Hegel bi feddali woon na dooley nguur, ak ray gi muy ray jëmmaan (individu) ak lépp lu mu am, ngir sàmm dooleem akug màggam ak wegeelam. Nguur walla àtte – ci gis-gisu Hegel- cëslaayam mooy doole, ci doole rekk la man a dëgërale gëgg. Kon nguur walla àtte gu dëgër ci gis-gisu Hegel, mooy nguurug walla àtteg dëgg. Kon moom Hegel day mel ne moo teg ci loxol Brusiya lay wa di xeltu guy rafetal, di baaxal seen jëfi jiite googu ñu jiite woon bennalug Almaañ gi.
Ñu leeral leen ne bi 1848g di jot, fekkoon na Brusiya muy réew mu am kàttan ci tere Otris muy dugg ci mbiri nguur-nguuraani Almaañ yi. Naka noonu, nekkoon na it mu amoon kàttan ci jiite yëngu-yëngu gi jugoon ngir bennal Almaañ. Nguur-nguuraan yi bokkoon ci Solofrayn it, doon man a dimblante ci seen biir ci wàllug koom-koom, te daan jëflante ci lu dul yoonu Otris di ci nekk mbaa ñuy diisoo ak moom, walla ñu koy tàggu. Ci noonu nguur-nguuraan yooyu tàmblee xoole Brusiya bëtu kilifa. Ci noonu la bennoo gu koom-koom googu doon màgg ak a dëgër ci ro kerug Solofrayn, mujjoon di ab jéego bu mag jëm ci ag bennoo gu politig ak xare ci Almaañ.
[Soppi] Jeexiital yi jeqiku gu atum 1848g defoon ci amug bennoo gu Almaañ gi:
Ay jeqiku yu bari jot nañoo am ca Tugal atm 1848g. Ag jeqiku am ca Paris, am gu am ca Vienne, geneen ca Brusiya ak ay fipp ci Itaali ak Almaañ, yepp it di xëccu jëm ci ag gore , demokraasi ak xeetu .
Metternich mu màggat mii, mujjoon na manatul woon a noot jeqikuy Tugal yooyu, mbaa mu giimal leen, ni mu ko baaxoo woon a defe. Kërug Tugal gi mujj – ni ko Metternich di waxe – di kër gu màggat, te ràpp, ba àgg ci maneesatu cee yatt sax ab palanteer ciy miiram ngirug màggat, kon leegi li jaadu kay mooy ñu màbb ko, te wuutal fa geneen kër gu yees. Ca dëgg-dëgg nag loolu am na, ndax kat noste ga amoon ca la ëppoon ca réewi Tugal ya, daa mujjoon di lu ràpp, ngirug yàgg, mujj manatutoon a ñàkk ñu yeesalaat ko, te taxawalaat ko ci anam gu dëppoo ak li jamono laaj.
Metternich dawoon na, te daanu woon, ci noonu buurub Brusiya bi Frederick William mu ñeenteel mi daal di jug, woote am ndaje mu parlamaa, ngir ñu defaral Brusiya ab sartu réew bu bees. Mu dig aw askanam ne leen moo fas yeenee jiite yëngu-yëngu giy jug ci jéem a bennal Almaañ, ci benn bataaxel bu mu leen jàngal. Ndaw yi teewal Almaañ yépp teewe woon nañu ndajem atum 1848g moomu, ñu def fa ay gëstu ci lu aju ci Almaañ gu nekk benn. Ndajem parlamaa mii, ñi ngi ko gën a xame ci turu “Parlamaab Frankfort”. Ndaje ma ëmboon na lu bari ciy woykat (walla taalifkat) , aki xeltukat aki taskati xibaar aki ustaas. Ñatti saxal nag yu mag juddoo nañu ca ndaje ma:
- Bennal Almaañ ci njiitul buurub Brusiya.
- Ñu boole ci bennoo gu Almaañ googu, wàllug Almaañ gi bokkoon ci imbraatóorug Otris gi
- Génne Otris ci bennoo gu Almaañ gi.
Way daje yii ci Frankfort, (seenub lim àggoon na ci 830 ciy jëmm) tànnoon nañu buurub Brusiya bi Fredereick William mu ñeenteel mi, def ko imbraatóor ci Almaañ gu ñu bennal gi. Waaye Frederick moom daa bañoon ne du dëppoo ndëppul imbraatóor li ñu ko joxoon, te way daje yi joxoon ko ko, ndax da ne ndëpp li daal ndawi askan wee ko ko jox, waaye buur yeek kàggam yi joxuñu ko ko. looloo taxoon nanguwu koo sol.
La am nag mooy ne buuru Brusiya bi dafa bañ a jël ndëpp li, ndax xam ne Otris ak Riisi ànduñu woon ci bennoog Almaañ googu, te manoon nañoo xëy di duggati ci seeni mbir ngir loolu. Rawati na ne Otris moom jot na a noot fipp gi amoon ca péeyam ba Vienne. Nga rax ci dolli ne Buuru Brusiya bi, moom dafa gëmoon gisiinu “àq ak sañ-sañ bu Yàlla bi”, mooy gisiin wi naan ñoom buur yi Yàlla a leen fi teg, moom lanu fi wuutu, nit ñi teguñu leen fi, du keneen it. Looloo taxoon bu nangoo it ñu def ndaje moomu, muy mu Frankfort mi, jubluwu ci woon lu dul ngistal, waaye du liggéey bu fullawu, mbaa mu dëggu ci yoonu soppi.
Otris ak Riisi dimblante nanu ci màbb barlamaab Frankfort bi, ak naalam yi mu amoon te ñu jëm cig bennoo gu Almaañ, looloo waraloon jéem gi ñu doon def ngir bennal Almaañ ci ron kilifteefug Brusiya, ci atum 1848g, mujjul woon àntu. Waaye li muy àntoodi lepp teewul xalaat bi sax ci xoli ak xeli waa Almaañ yi. Ñu mujj (waa Almaañ ñi) xam ne daal duñu man a amalati seen bennoo googu ci anamug jàmm, mbaa gu sartu réew, ndaxte Otris àndu ci te mi ngi koy xeex ak doole. Looloo waraloon ñu jëloon seen yitte def ko ci amal am mbooloom xare mu dëgër, mu leen di man a may ñu man a génne Otris ak Almaañ cig njëlbeen, door a lijjanti nag nu ñuy doone benn ci ginaaw bi. Xalaat bii nag diisoowaale (chancelier) bu Brusiya bii di Bismarck, àndoon na ci te jàpple woon ko, dëgëral ko. Moom mooy Otto Von Bismarck, boroom kurpeñu weñ bi.
[Soppi] Politigu Bismarck ci lu jëm ci bennoo gu Almaañ gi:
Bismarck mi ngi judd atum 1815g, am njàggam mu kawe mu defe ko ca daaray Berlin ju kawe ja. Daal di dugg ag coldaar, génnati ca, dem nag féete ca boppam ca toolam ba. Mi ngi bokkoon nag ci njaboot gu woomle, gu ami alal yu rëy ca Brusiya. Sampoon na boppam niki lawax (candidat) ngir ñu fal ko ci bennoo yu Almaañ yi, atum 1848g, ñu tànnoon ko it muy ab cér ci parlamaa bu Brusiya bi. Liggéey na it ci toolub diplomasi, doonoon aji téewal réewam (l'ambassadeur) ca Butrsburg ca Riisi. Ginnaaw bi mu nekkal réewam ca Paris.foofee la ko William mu njëkk mi doon jiite Brusiya woowe woon mu juge Faraas, ngir jiite-si njiitug jawrin gi ci Brusiya. Bismarck nag nekkoon na ku gëmoon, te daa dëgëral noste gu nguur gu ñu joyal , te gëmoon ne buur daa war a am doole te am soldaar su dëgër, Jàngu bi jàpple ko ak garmi yi. Bismarck moom faalewutoon parlamaa bi. Gisoon na ne jëm kanamug aw xeet walla ag yéegam jëm ca kaw manul a ame ci lu dul ay buuram di ñu kawe ay yitte, ak ay kàngamam, waaye duñu ko ame mukk ci ay saxal (résolutions) yu juge ci ay parlamaa, aki nostey sarti réew (systèmes constitutionnels).
Bismarck yitteem jépp mi ngi ko jëmale woon ci génne Faraas ak Otris Almaañ, mu gisoon ne lii daal manul ame ci lu dul dooley xare ju mag, ju leen ci man a ga(manante leen). Ci noonu mu tàmblee liggéey ci dëgëral dooley xare ji, ak kàttanal ko. Mu daal di tas parlamaab Brusiya bi, ndaxte (moom parlamaa bi) daa bañoon ne du woote alal ji mu doon laaj ngir man cee dooleel soldaaram si, ci noonu mu tëjoon képp ku wuuteek politigam boobu, daal di digle ñu fuglu yéenekaay yi, daal di beddiku sartu réew mi, ne du ci sukkandikooti. Alal ji mu soxla woon mu génnelu ko ci ndigalul buur bi, bañ cee sukkandiku ci lu parlamaa bi.
Wàllug xeetu (nationalisme) nag moom gis-gis bi mu ci amoon moo gënoon a yaatu bi mu amoon ci sartu réew, ndax daa gisoon ne sartu réew moom, mi ngi ame mook ay jubluwaayam, ci ginnaaw bu ag xeetu amee ba noppi.
Bismarck nag neenalul mbooleem parlamaa bi mbaa mu tas ko lépp, moom kay da caa neenl walla mu soril ko ñatti mbir, ñooy:
- Coldaar gi
- Politigu bitim réew bi
- Fal ay jëwrin ak di leen folli
[Soppi] Bismarck wone na dogu gu mag akug takku contar teg gi Otris teg loxo Almaañ
Loolu nag gën na a fése ci taxaw gi mu taxawoon ci dakkal politigu Otris bi muy teg Almaañ . Looloo taxoon Otris mujj woo buuri Almaañ yépp cim ndaje ca Frankfort, ngir sos ag bennoo gu lëngoo (walla gu federaal), guy doxal ab goornamaa, boo xam ne ay dooleem ak sañ-sañam mi ngi koy jële ci sart boo xam ne Otris moo koy defar, tër ko.
Bismarck gisoon na ne lii de ag anam gu yees gu Otris jëlati la, ñu muure ko mbubum diplomasi walla maslaa, ngir yéegati ci kaw waa Almaañ yi. Bismarck melaloon na sart boobu ne mooy sart bi gën a bon ci mbooleem yu mas a am ci kaw suuf. Ci noonu mu ne woon du teewe ndaje ma lu dul ci kaw ñu jox Brusiya ay àq aki yelleef yu tol ni yi ñu jox Otris ci ñaari mbir yii, ñooy:
- Dëggal ak wéyal jibalug bennoo gi
- Jiite benno gi
Bismarck ci taxawaayam bii, leerale na ci ne Otris daal moom ñàkk na kàttan ga mu amoon ci aakimoo moom rekk mbirum bennoo gu Almaañ gi. Te it won na nguur-nguuraani Almaañ yi ne Brusiya mii kat mooy jenn dooley Almaañ ji man a jiite bennoo gu Almaañ gi.
Bismarck jéem na a fàggu cofeelug Riisi, ngir mu bañ a féete fenn, bu ab xare tàkkee ci diggam ak Otris. Loolooo taxoon mu dugg ci lëj-lëju Poloñ bi, jàpple ci Riisi, kontar gori Poloñ yi defoon ag fipp kontar Riisi, ngir dañal ag àtteem te jéem a am ag tembte, ba man a amal ag àtte gu Poloñ gu temb.
Faraas nag àndoon na ca fipp ga, te jàpple ko, askanu Angalteer wi ànd ca, waaye goornamaa ba moom àndu ca woon, ndax daa ragaloon ag nguurug Poloñ gu katolig judd, guy dem di àndeek Faraans. Ci noonu Bismarck moom dem jàpple-ji Riisi, te jàpple googu gu amoon doole la, ndax moom réewam (Brusiya) daa taqaloo woon ak Poloñ, ba noppi taqalook Riisi. Te it nanguwutoon a ànd ak Faraas ak Otris kontar Riisi.
[Soppi] Xarey Bismarck yi ngir taxawal bennoo gu Almaañ:
Bismarck xuus na ay xare ak lu bari ci réewi Tugal yi digoo’k Almaañ, ngir bennal diiwaani Almaañ yi. Ñu tudd ñatt rekk ci xare yooyu, ñooy:
[Soppi] Xare yu Brusiya yi ak Danmark:
Bismarck xuus na ab xare safaan Danmark, atum 1864g, ànd ca’ak Otris, ngir nangu ñaari diiwaan yii di Shalswig ak Holistin, ñu doonoon ñaari Dóox (duché) yu bokkoon ci bennoo gu Almaañ gi te Danmark tegoon leen loxo.
Danmark mujjoon na ñàkk pexe, daal di deltu ginaaw wëlif ñaari dóox yooyu atum 1864g, bu ko defee Brusiya jël dóoxu Shalswig, Otris it àtte diiwaanu Holistin.
[Soppi] Xarey Brusiya ak Otris:
Bismarck gisoon na ne xare bi moom – déet sikk – aji tàkk la ci diggante Brusiya ak Otris, te li ko waral du dara lu dul diiwaanu Holistin. Ndax kat mbir yi manuñu woon a nekk di wéy ci anam gii ñu nekke, di ay maslaa yu dëggoodi aki lijjanti yu xootadi aki juboo yu gàtti dig.
Bis bu Yàlla dogalee njortul Bismarck loolu mujj di dëgg, ba Brusiya am ndam, loolu de da na nekki muccug waa Almaañ ñi ci gàllankoor gii tukkee ci Otris, gu leen di teree nekk benn, tee bennoo gu Almaañ gu wér man a am. Màggug Brusiya ci wàllug politig ci biir bennoo gu Almaañ gi, mujj di luy jeqi njàqare ci Otris.
Solofrayn moom màgg na ci anam gu doy waar, rawati na bi ci nguur-nguuraan yu Almaañ yi tiim Géej gu bëj-gànnaar gi bokksee. Ci noonu lu sakkan jug ciy yooni weñ lënkale diggante wàll yu Almaañ yu wuute yi. Loolu tam dooleel bennoo gu koom-koom gi nga xam ne Brusiya mujj na di ci ki ci gën a jariñu.
Sabab yii rekk doyoon nañu ngir taal xeex bi ci diggante Brusiya ak Otris, rawati na ginaaw bi dooley Brusiya ji doxee jawali Holistin, nangu ko, te moom daa nekkoon ci ron kilifteefug Otris, ngir dëppoo gi amoon ci diggante Brusiya ak Otris atum 1865g.
Bismarck moom lijjanti woon na ba Riisi génne loxoom ci diggam ak Otris, loolu nag di ci jàpple gi mu jàpple woon Riisi ci giimal jeqiku(révolution) ga amoon ca Poloñ, atum 1853g. Dëppoo woon na ak Imbratóor bi Napoleon III, imbraatóoru Faraas, moom itam, ngir mu seetaan kook Otris, bañ cee dugal loxoom, li mu koy faye ci loolu nag mooy bàyyi kook yenn moomeel yi ci diiwaanub Rayn. Mu demati tapoo-ji (faire alliance avec)ak nguurug Itaali, gi nga xam ne li doonoon yitteem mooy nocci Venezia ci loxol Otris, ngir matal ag bennoom.
Xare bi amoon ci diggante Otris ak Brusiya xare la woon bu fëkk te gaaw, wéyutoon lu ëpp juroom ñaari ayu-bis, moo waraloon nu tudde woon ko xareb juroom ñaari ayu-bis yi. Dooley Brusiya ji jot na ca a am ndam ci kaw ju Otris ja ca xareb Sadwa ba, ca Bohima atum 1866g . Mu manoon a àgg sax (moom dooley Brusiya ji) ba ca Vienne, bu Imbraatóoru Faraas bii di Napoleon III jugutoon, dox tànki jàmm ci diggante bi. Ci noonu Bismarck daal di ñàkk pexe, taxawal xeex bi, ngir ragal Faraas dugg ci xeex bi ci wetu Otris. Te it Bismarck moom da ne woon na doylu nag ci am ndam gii mu am ci kaw Otris, ak dammte gii mu ko dammte, ndaxte soril na ko bennoo gu Almaañ cig wàll, te it bëggutoon a toroxal Imbraatóoru Otris bi, ngir loolu man na a tax bu jugee ëlëg moom Brusiya di xare-ji ak Faraas, Otris du ko sot, ci geneen wàll. Ag juboo amoon na ci diggante Brusiya ak Otris, ñu koy wax “juboog Braax gi”, atum 1866g. Ci la yii ame:
- Génnug Otris ci Bennoo gu Almaañ gi mu tegoon loxo, la ko dale ca jamonoy Metternich.
- Duggug mbooleem nguur-nguuraan yi nekkoon ci bëj-gànnaaru dexu Rayn gi, ci bennoo gu lëngoo (gu federaal) gu Almaañ ci ron njiitul Brusiya. Diiwaani bëj-saalum rekk a bokkutoon ci bennoo googu.
- Bàyyee gu Otris bàyyee Itaali Venezia.
Gis nga ko, Bismarck kat am na ay ngërte yu am solo ci xareem beek Otris. Moom de fare na fi bennoog Almaañ gu yàgg ga, indi fi leegi ag bennoo gu Almaañ gu yees, gu ame ci mbooleem réewi bëj-gànnaaru Almaañ, nga xam ne ñaari Dóox yii di Shalswig ak Holistin ci lañu woon, buuru Brusiya bi jiite ko. Bismarck nos na bennoo gu yees gi, wutal ko ab parlamaa (Rashstach), ndawi askan wa di fa daje, ak jataayub bennoo gu Almaañ gi (Bundasrat), ndawi diiwaani Almaañ yi bokk ci bennoo gu Almaañ gu bees gi di fa daje.
Bismarck it lijjanti na ba def ak diiwaani bëj-saalum yi bokkutoon ci bennoo gi, lijjanti woon na ba def ak ñoom genn tapoo gu xare .
[Soppi] Xareb Brusiya ak Faraas
Xetug xare tàmbli woon na a xeeñ ak a jòlli ci diggante Fraans ak Brusiya, ginaaw bi Brusiya ndàmbee ndam ca xareb Sadwa ba. Ndaxte Faraas moom begutoon dara ci lii Brusiya amal ciy ndam ci kaw Danmark ak Otris cig wàll, ak àntul gi mu àntuloon bennoo gu Almaañ gu bëj-gànnaar gi, ci geneen wàll.
Faraas moom daa jàppe woon loolu muy aw xët ci digg ginaawam, ndaxte moom kat manul woon a dékku ag nguur gu Almaañ gu am doole ci wetam. Moom kay li ko sooboon mooy Almaañ des di nguur gu ñu dogat, ngir mu nekk moom Faraas di réew mi am kiliftéef ci sowwub Tugal bi. Moom kay jamono ju nekk, da daan kontar bennoog Almaañ gi, ni ko Otris kontare woon. Bismarck it tàmbli woon na a xalaat nu muy xëcce diiwaani Almaañ yu bëj-saalum yi ngir ñu bokksi ci bennoo gi. Jëf ju mel ni jooju nag Faraas du ko doon nangu, ndax moom tàmbli woon na di dugg ci mbiri diiwaan yu Almaañ yu bëj-saalum yi, ngir tee leen a bokki ca bennoo gu Almaañ ga nga xam ne Brusiya ko jiite woon.
Lëj-lëju ku jigéen ki waroon a donn Espaañ daal di taxaw, mooy lëj-lëj bi taaloon xare bi ci diggante Brusiya ak Fraans. Lëj-lëj boobu mi ngi tënkoo woon nii: gàngunaay gu nguurug Espaañ dafa féexoon , ginaaw bi lingeeru Espaañ bi Elisabeth dawee, ñu gaaral buur bi Leopold ndëpp li, moom mi ngi bokkoon ci njabootug Hohenzellern, di woon ab jegeñaaleb imbraatóor bu Brusiya. Waaye ak li Leopold di bañ lepp ne du sol mukk ndëpp li, teewul Faraas mer ci loolu, jàmbat ko ci buurub Brusiya bi, daal di sàkku ci moom mu warlu ne du ànd ci ñu samp kenn ku bokk ci njabootug Hohenzellern ci gàngunaayaug Espaañ gi. Waaye buuru Brusiya bi bañ, ndax loolu kat dafa xaw a laal teddngaam ak ngoram, te xaw a niru ag yabeel. Loolu nag mi ngi ame woon cim ndaje mu mu defoon ak aji teewal ju Faraas ja ca Ems. Bu ko defee buuru Brusiya bi yonnee ab day ca la juge woon ca ndaje ma, mu yonnee ko Bismarck, mi nga xam ne lepp li mu doon def mooy neggandiku ab pose ééngir jibal ab xare ci kaw Faraas. Ba mu ko defee, Bismarck xëy tas ci yéenekaay yi ay cofiit ca la bawoo woon ca ndaje mooma, ngir merloo ci Faraas. Loolu nag ni mu ko defe mooy génne ay baat yu xaw a wow, yu begloowul dara Faraas. Ci noonu Faraas jug, jibal ab xare ci kaw Brusiya, ci 14 sulet 1870g, te fekku ko woon jekk ngir xeex, te taxul woon it mu xalaat ci ngérte yi man a juddoo ci bii xare, bis bu ñu dàqee Fraans ci xeex bi.
Brusiya li ñuy wax xareb fëkk la doon def ak Faraas, maanaam gaawal ko, loolu nag jot na koo def ba am ci xam-xam ak jarbu ca xareem ba’ak Otris. Bi mu ko defee tàngooru xare bi sax di tar lu tollook juroom benni ayu bis, waaye tàmblee giim, ci ginaaw bi, rawati na ci ginaaw bi ay màndargay kawe ak ëpp doole tàmblee feeñ ci xeex bi ñeel Brusiya.
Xare bi bepp nag ci suufus Faraas la doon tàkke. Jotoon nañoo dàq Fraans nag ci xeex yu bari, bi ci gënoon a siw nag mooy bu Sedan ca satumbar 1870g, nga xam ne àggoon na ci Napoleon III manutoon a ñàkk a wommatu (se rendre), te nangu ne gañe nanu ko, ngir dàq yu metti yi te toftaloo, te yepp di yu nu teg ci kaw dooley Faraas ji ci biir suufus Faraas, te ray lu sakkan ciy soldaaram, te itam lu jege ñaari téeméeri junniy soldaari Almaañ sutuxlu ba ca xolub Faraas, te mu leer nàññ ne Faraas moom manatul a gañeeti Brusiya ca jamono joojee te manatu koo génneeti suufam. Loolu nag di woon ci 27 oktobar 1870g.
Ci noonu imbraatóor gu Faraas gu ñatteel gi daanu, ñu daal di taxawal ci Paris nosteg pénc gu ñatteel gi. Daal di teg Faraas ñeel Brusiya alamaanug xare gu toll ci juroomi bilyoŋi frank yu Fraans (loolu mooy tollook – daanak – alamaan bi Napoleon Bonaparte tegoon Brusiya bi mu ko dumaa ca xareb Yena ba, 1806g. Bu ko defee ñu juboo ci xarekati Almaañ yi duñu génn Faraas li feek fayeesul alamaan bi, (moom nag jotees na koo fay ci diirub ñatti at). Nga rax ci dolli dagg gi ñu dagge ñaari diiwaan yii di Alsaas ak Loren ci faraas, boole leen ci Almaañ.
Nii daal la bennoo gu Almaañ mate woon ci njiitul Brusiya, ci loxol góor gu dëgër gii ni weñ, Bismarck, mi nga xam ne dafa gëmoon bennal Almaañ ak doonte day ci dereet, ci weñ mbaa sawara. Bu ko defee imbraatóorug Almaañ gi daal di sosu, dib xew-xew nag bu fés ci taarixu Tugal bu bees bi.boroom gàngunaay gi (imbratóoru Almaañ bi) mujj di ku ñu joyal ab gogam ci def li ko neex ci nguur-nguuraan yu Almaañ yi. Sartu réew bu Almaañ bu bees bi yaxal na ñu sos ñaari jataay:
- Jataayu Bennoo gu Almaañ (Bundesrat)
- Jattayu (Reichstag)
Dooley yoonal ji nag mi ngi nekkoon ci Bundesrat, di jataay bi nga xam ne mi ngi ame woon ci juroom fukk ak juroom ñatti cér, ñu séddale leen ci nguur-nguuran yi nga xam ne ñoo amal imbraatóóor gu Almaañ gi. Brusiya nag moom rekk amoon na fukki kàddu ak juroom ñaar, ginaaw bi mu am ñaar fukki kàddu. Ak li Brusiya di moomadi li ëpp ci kàddu yi lépp ci Bundesrat, teewul mu gënoon fa’a guddub loxo, gënoon fa a am jeexiital ndax la ëppoon ca nguur-nguuraani Almaañ ya duggoon ca bonnoog Almaañ ga, dañoo takku woon ci Brusiya, te daawuñu woote lenn lu mu bëggul. Te daawuñu jàllale genn saxal ca jataay ba, bu fukki cér ak ñeent àndadee ca saxal ga. Bu dee nag jataayu Reichstag nag moom, man nanñu ne mooy jataayub askan bi, mi ngi ame woon ci ñatti téeméer ak juroom ñeen-fukk ak juroom ñaari cér, ñu leen di tànn ci anam gu sekkaree. Dooley jataay bii nag daanaka dañu koo lafañal, yòqeel ko . ndax nguur ak doole yi ñu ko joxoon ci ron sartu réew bu Almaañ bu bees bi, dañoo nekkoon di yu doyadi te ñàkk solo.
Bismarck nag, jiite na góornamaa bu Almaañ bi niki diisoowaale walla chancelier. Benn ci ñaari jataay yi manul woon ci moom dara, mu yoroon it sañ-sañ bu rëy, te ci ron kiliftéefam tam la Almaañ gu rëy gii gépp nekkoon, nga xam ne ña fa dëkkoon ca atum 1871g jege woon nañu ñeen-fukki milyoŋi nit, mujj àgg ci ñeen fukk ak juroom ñeenti milyoŋ ciy nit atum 1890g, di maanaam bi Bismarck faatoo ba am ñaari at.


text:
Weeri wolof
Weeri wolof, ci Arminaatu gàddaay gi, walla bu jullit ñi mbaa bu Lislaam, ab arminaat bu weer la, buy sukkandiku ci doxiinu weer wi ngir xam ak natt weer wi. Jullit ñi danañu ko jëfandikoo ci bépp barab, rawati na ngir natt ak xam xew-xewi ak bisi diine yi. Ki ko sos nag mooy Omar Ubn Xattaab (g.m), daal di def gàddaayug Yonent bi (j.m) juge Màkka dem Madiina muy ab tàmbaleem, looloo waral deesi tudde ko arminaatub gàddaay gi. Ak doonte arminaat bi ci jamonoy jullit ñi lañu ko sos, teewul turi weer yi ak arminaatub weer ñu leen daa jëfandikoo ca jamonoy réer ga (jaahiliya, maanaam njëkk Lislaam)
Yenn ci réewi araab yi, mu ci mel ne Araabi Sawdit -moom ci nguur geek askan wi - dañuy jëfandikoo arminaatub gàddaay gi niki arminaat bu kilifawu di ci taariixe ci bindante yiy am ci diggante liggéeyuwaayi nguur gi, waaye nag lu ci dul moom, askani araab yi ci des yépp de beneen bi lañu miin te moom it lañuy jëfandikoo muy bu judd gi (juddug yonent Yàlla Isaa (j.m)).
Arminaanub gàddaay gi mi ngi ame ci 12 weer yu weer, maanaam atum gàddaay gi mi ngi tollook 354 bés daanaka, maanaam 354.367056 bés. Weer wi ci arminaatu gàddaay gi, benn mu nekk 29 walla 30 bés (ndax doxug weer wu feeñ wi 29.530588 bés la). Ginnaaw nag wuuteg 11 fan am na ci diggante arminaatu judd gi ak bu gàddaay gi, ñaari arminaat yi duñu jamonoo mukk (duñu tolloo mukk) looloo waral dëppale leen di gën a jafe.
[Soppi] Weer ci arminaatu gàddaay gi
- Tamxarit
- Diggi-gàmmu
- Gàmmu
- Rakki-gàmmu
- Rakkaati-gàmmu
- Maami-koor
- Ndeyi-koor
- Baraxlu
- Koor
- Kori
- Diggi-tabaski
- Tabaski


text:
Related Tags: Adja Kine Lam mami bamba Bamba J Fall mandina Viviane bamba Cheikh Bamba djeye Serigne Touba Mouride Murid Khadimou Rassoul Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke Touba Senegal Mouridisme Muridism Muridismo Bamba Cheikh Ahmadou Liyan Qada Coran bamba Cheikh Ahmadou Bamba Touba Lutte Paul Maurice Vs Tapha Boy Bambara Touba mouridisme muridism serigne touba khadimou rassoul cheikh ahmadou bamba mbacke senegal magal touba serigne saliou Mouridism, Muridism, Serigne Touba, Khadimou Rassoul, Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke, Mouride, Murid muridsadiq Viviane Doomi Bamba Viviane Doomi Bamba Viviane Doomi Bamba Youssou Ndour Bamba
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Related Tags: classik soul abass abass nabila rap Combat Lutte Souley Diop Khadim Ndiaye Hip Hop Serigne Touba Mouride Murid Khadimou Rassoul Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke Touba Senegal Mouridisme Muridism Muridismo Moussa Dioum Souleye Dop Souleymane Bachir Souleymane Ndiaye groupe Sope Naby soulja boy donk rap hip hop clip video dakar musique senegal sambation Soulja Boy Turn Swag SouljaBoy Soulja Girl Touba mouridisme muridism serigne khadimou rassoul cheikh ahmadou mbacke senegal magal serigne saliou Thione Seck Rassoul Touba mouridisme muridism serigne touba khadimou rassoul cheikh ahmadou bamba mbacke senegal magal touba serigne saliou Mouridism, Muridism, Serigne Touba, Khadimou Rassoul, Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke, Mouride, Murid muridsadiq
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Nosteg doxiin
Ci xam-xamu nosukaay nosteg doxiin, ci tënk ND (operating system walla OS ci wu-angalteer), mooy mbooleem tëriin yiy yor, saytu lëkkaloo gu jumtukaayu nosukaay bi (tappaan yi, xel mi...) ak tëriin yi nga ciy jëfandikoo.
Naka-jekk nosteg doxiin gi mooy tax jëfandikukat bi man di jot ci ëmbiit li nekk ci nosukaay bi jaarale ko cib jokkalekaay (muy ay njunj walla mbind yooy cuq mu lay won li nekk ci biiram). Yitteem bu njëkk mooy tax ba jëfandikukat bi, muy nit walla leneen, man di jokkalook nosukaay bi.
[Soppi] Melokaanam
Dañoo am ay cër yu cëslaay yu, daanaka, nosteg doxiin yépp bokk, waaye terewul am yooy fekk ci yenn yi rekk, moo tax ñu gënante:
- Saalub noste gi: di mbooloom ay tëriin yu ndaw yu lëkkaloo ci seen biir, lëkkaloo itam ak jumtukaayu nosukaay bi. Mooy liy njëkk a ubbeeku su nosukaay bi di takk, di it, man nanoo wax, wàll wi ëpp solo. Moo tax ñuy man a def liggéey yu njëkk ci ndoorteelu takk gi, tax ñuy man a jot ci tappaan bu dëgër bi, ci dencukaay yu noste yi. Ci gàttal moo yor jokkalantey xibaar yi ci biir nosukaay bi.
- Yorkaayu dencukaay yu noste: mooy liy duggale ci tappaan yi. Wépp tëriin wu soxla ab njoxe cib tappaan moom ngay woo mu duggal la fa. Mooy ki yor, rawati na, nosug njoxe yi ci nosukaay bi (wayndare yi).
- Yorkaayu xel mi: mooy liy jox xel mu doy ngir seenug ubbeeku ak dox, fu ñuy denc seeniy njoxe, tëriin yi ba ci nosteg doxiin gi ci boppam.


text:
Saytubiddiw
Saytubiddiw mooy xam-xam biy xool aka saytu biddiw yi, di jéem a faramface ak a leeral seen melokaan ci jëmm ak ci simi, seenug magg ak seen cosaan. Doon na xam-xam bu am lu ëpp 6 000 at, ay cosaani saytubiddiw jiitu na jomono ju yàgg ja.
Te ñu bañ koo jaawale ak gëstubiddiw
Taariixkat yi nee nañu saytubiddiw mooy xam-xam bi gën a yàgg ci àdduna bi. Xay yu njëlbeenu yi sax amoon nañu ci ay xam-xam.
[Soppi] Tekkiinam
Xam-xamu saytu-bidiw bokk na ci xam-xam yu njëkk yi am ci fajarug nite, moom xam-xam la buy yittewoo fuglu ak jàng xew-xew yiy xew ci bitib kol-kol bu suuf si ak ci muuraay gu jawwoom gi. Mooy it xam-xam biy joxe xibaar yi aju ci feeñte (phenomene)yu bidiw yi. Saytu-bidiw mooy gëstu tàmbalig yaram yi ñu man a fuglu ci asamaan si (biti suuf si), ak séenug jëm-kanam ak séeni jagle yu jëmm (walla fisiyaa) ak yu kimyaa, ak xew-xew yi ñuy àndal.
- Français:astronomie
- English:astronomy


text:
Jimbulang
Jimbulang aw wayndare la wu yitteem doon ëmb mbooleem xeeti xam-xam walla man naa itam tënku ci benn xam-xam, maanaam jimbulang buy wax ci paj walla ci taariix kepp. Jimbulang am mbooloom ay jukki la def, bu ci nekk di wax ci lenn: ciw nit, cib barab, cib xew-xew, cib xam-xam,... Jimbulang day wuuteek baatukaay, ndax du yem rekk ci faramfacce wenn làkk wi. Naka-jekk day doon ay téere yu bari.
[Soppi] Tekkeem gu daj
Cër yi ëpp solo yiy tax a raññee ab jimbulang, ñeent lañu:
- Jagleel gi ci am
- Seenug lëkkaloo
- Nosiin wi
- Mbidiinu jukki yi.
Jimbulang yi man nañoo wuute, aju ci seenum ëmbiit, man nañoo ubbeeku ci xeeti xameef yépp (Jimbulang bu Trecani ak Jimbulang bu waa-Brëtaañ, ñooy yi ci gën a siiw), walla itam tënku ci wenn xeetu xam-xam wi, niki ab jimbulangu paj, bu xam-xam walla bu xeltu. Am na it ay jimbulang yuy jagleelu ci wàll wu yaa ci cosaan, diine walla politig wu wenn askan, walla xeet, niki Jimbulang bu Mag bu Siwiet yi, Jimbulangu Jewish bi...
Yitteey liggéeyi jimbulang mooy jébbal xameef gi ëpp solo gees dajale ñeel tëriit li. Yii liggéey nit yàgg na koo def, dalee lu sori ci taariixam, waaye baatu jimbulang ñi ngi ko tambalee jëfandikoo ngir wax yile liggéey ci XVIu xarnu. Bépp liggéeyu jimbulang, ci lu leer, ab tënk rekk la ci xameefi nit, te it liggéey bi day soppiku aju ci dayoo ak xóotaayu ëmbiitam. Mbooloo ma ñu koy jagleel man naa am njeexiit ci ëmbiit mi; ab jimbulang bees jagleeli gone mooy gën a néew bees jagleeli mag.
Nosiinu jukki yi am na solo lool, ndax moo koy tax a doon ab jumtukaay bu saytoom yomb, kon gëstu ci dina yomb. Ci taariix, ñaari xeeti nosiin lañuy jëfandikoo ci jimbulang yu këyit yi: nosiin gu abajada, jukki yi dañu leen a nos topp nosiinu arafi abajada gu làkk wa ñu binde jimbulang ba, beneen bi mooy séddale leen ciy wàll. Bu njëkk bi mooy bi ñu gën a jëfandikoo ba tay jii, donte xibaarukaay yu mbëjfeppal yi tax nañu ceet geek dello gi man a am, di lu kenn manutoon a xalaat bu njëkk ba.
[Soppi] Jimbulang yi njëkk
Nit, dale ci lu yàgg cig nekkam, doon na jéem a nos ay xameefam. Li dale ci jamono ju yàgg ja, bindkat yi tambali woon nañu xalaat di boole banqaasi xam-xam yépp. Ci jimbulangkat yu njëkk ya man nañu cee lim Góor gi Plini mi bind Naturalis historia (taariixu dend bi), doonoon ag faramfacce, ci fanweer ak juroom-ñaari téere ñeel dend bi, nekkoon na liggéey bu siiwoon ca Tugal gépp ca Jamono ju duggu ja.
Yenn ci liggéey yi mat a fattaliku bokk na ci jimbulang bi Ibn Xaldun bindoon ci 1377, duppee ko Al-Muqaddima(Taariixu àdduna bi), mu ëmboon mbooleem xameefi XIVu xarnu bi: melosuuf, xeltu, taariix, koom-koom, gëstumboolaay, politig, paj ba ci suqaliku gu sax. Jimbulangu xam-xam bu Abu Bakr al-Razi, mutasilita bu Al-Kindi(ci daanaka 270 téere)
Imbratóor bu siin bi, Cheng-Zu bu callala gu Ming moo amaloon Jimbulangu Yongle, di benn ci jimbulang yi gën a yaa ci taariix, mi ngi àgg ci 1408 nekkoon 11.000 téere yees bindeek loxo, lu mat 400 ci ñoom ñoo ngi leen denc ba tay.
Yii téere, loxo lañu leen doon sottee ba tax doonuñu woon tasaaroo lool, boroom alal yeek niti diine yi rekk ñoo ci doon jot: Doonoon nañu ay téere yu seer lool.


text:
Hip-hop
Hip-hop ag yëngu-yëngug caada ak fànn la, mi ngi juddoo ca Réew yu Beenoo ya ci ndoorteel ati 1970 yi, daa boole bànneexu ak ñaxtu. Mi ngi juddoo ci biir askani waa-aamerig yu ñuul yi, ca New York, fa la tàmbalee, mujj tas ca réew ma ba ci àdduna bi bépp, ba tay mooy dundiinu réewu-taax wi ëpp doole. Caaday Hip-hop ci ñeenti ponk la tënku: break dancing, DJing, MCing ak graffiti.
Wii xeetu fànn ñu bari ci woy wi lañ koy tënk ,MCing, te mu gën a siiw ci rap. Caadaay Hip hop yamul rekk ci rap, man naa sol mbubb yu wuute: su fekke danuy yam rekk ci xoosug DJ bi (Disk Jokey), waruñu ko tuddeeti rap, waaye DJing , sunu yamee ci li MC bi (master of ceremonie, njiitul xew) di bàcc kon man nanu koo woowe rap, walla tamit, donte bari na lu muy faral di am, boolee benn DJ ak ay walla benn MC, kon ci nii hop-hop lañuy wax, ndax rap ak MCing yépp ci caadaay hip hop lañu bokk, waaye nit ñi rap lañuy wax rekk yam ci ngir yombal.
[Soppi] Cosaanu baat bi
Cosaanu baat bi taxu koo leer noonu, ci ñenn ñi jëfandikoo-xel ngir tekki
- Hip "muus", "am-xel" lay tekki, muusaayu tappalaatukat.
- Hop ag yuuxu la gu kuy tëb di def (sooy tëb ni op!).
Nee nañu baat baa ngi war a bawoo ci DJ Luv Bug Starski mi ko doon faral di jëfandikoo suy wax. Waaye li wér te wóor mooy ne gandoor bu Sugarhill Gang mooy ki ko siiwal ci àdduna bi, ci seen woy woowu Rapper's Delight, di benn ci woyi rap yi ñu njëkk a def k7.
[Soppi] Taariix
[Soppi] Ay cosaanam
Woyu hip-hop ci buumu xeeti woyi waa-aamerig yu ñuul yi la bokk. Ay dàttam ñi ngi bàyyikoo ci dundiin gu metti gi ñu nekkee woon, dalee ca seeni maam ba ci jamono yi muy juddu, woy yañu daan def ca tool ya daan ca naqarlu seenug nekkiin, ak daan ca fattali seenug jóge Afrig. Mi ngi tàmbalee ciy kebetu niki xeeti woy yu mel ne ragetime, jazz, blues. Ci lu gën a jonjoo, woyu hip-hopa ngi bawoo ci Soul, ak ci funk. Yii xeeti woy bawoo bëj-gànnaaru Aamerig dem ba fasook sound-system bu waa-jamayka, bi àgg ba New York ndax ndoxandéemu gi waa-jamayka yi daa def foofa. Ba tax-na ñett ñi ñu ne ñoo sos yëngu-yëngu hip-hop fa lañu bàyyikoo.
Donte hip-hop ci yii xeeti woy la jële ay dàttam, waaye doonul seenug wéyal. Du lu ay tëggkat yu xereñ ci seen liggéey toog xalaat, ni blues doonee wéyalug jazz, gospel juddoo ci blues, soul tegu ci, funk ñëw, caaday hip-hop dafa am ab dog-dog ag yeneen xeeti woy yooyu
[Soppi] Aji-rap yi njëkk
Les premiers rappeurs et groupes de rap qui ont marqué l'histoire sont :
- Sugarhill Gang
- Run DMC
- Afrika Bambaataa
- KRS-One
- Grandmaster Flash
- Beastie Boys
- LL Cool J
- Big Daddy Kane
- Last Poets


text:
Waxtaan:Bisub Tabaski
Deesul Wax Bés waaye Bis, Delloo ko ci Bisub Tabaski mooy Wolof de Ahloubadar
- bis kay kenn du ko wax bés lees di wax, soo xoolee sax ayubés = semaine du ayubis (te moo ngi jóge ci ay bés, maanaam bés yu bari). laajteel bu baax. peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 23 Nowembar 2009 à 18:54 (UTC)
loolu SËÑ Ibu jarul laajte bis lees di wax ci lu wér moodi wolof yu dëgër, doonte dees na wax bés ci déggin it moongi aju ci làmmeñi ña koy wax, te ndakaaru la am sax ngir ay sellal ak yuni mel, waaye bis moodi làmmeñu Wolof wu set.... Ahloubadar


text:
Jimbulang bu waa-Brëtaañ
Jimbulang bu waa-Brëtaañ walla Encyclopædia Britannica (ci wu-angalteer), ñi ngi ko siiwal ci diggante 1768-1771. Siiwalam gu njëkk mi ngi ame ca Edimbuurg ca Ekos. Bu waa-Brëtaañ bi bokk na ci jimbulang yiy wax ci lu daj yi njëkk ci kàllaama wu-angalteer, te bay jii ñoo ngi koy siiwal.
Ci ndoorteelu ñaareelu xaaju 1700 ba ci 1900, bari woon na ay boroom xam-xam yu doon jàppee ay jukkeem niki delluwaay bu wóor, yenn saa yi, ci siiwal yu yees yi, daa na am ay gisiin yu yees yees jagleel ay mboolooy gëstukat. Ci jamono yooyu amoon na gëdd bu baax ci biir askan wiy làkk wu-angalteer. Ci XX xarnu bi la yitteey jimbulang soppiku bu baax, coppite gi amal na ay njeexiit ci xarkanam ci fukk ak benneelu siiwal gi.
[Soppi] Taariixu jagal yi
jagal gu njëkk gees def ci CD-ROM mi ngi génn 1994.
[Soppi] Lëkkalekaay yu biti
- (en) dal bees ko jagleel
- (en) 9eel ak 10eel ci lënd gi
- (en) 11eel jagal ci lënd gi


text:
Kiswahili
Kiswahili, walla làkku suwayli aw làkk la wees di wax ci anam gu yaatu ci Penku Afrig gi. Ci Suwayli turu làkk wi mooy Kiswahili. Moom nag aw làkk wu Bantu la.
Suwayli nag dees na ko wax ci gox bu yaatu ci Afrig, la ko dale ca bëj-saalumu Somaali ba ca bëj-gànnaaru Mosambik ak Keeñaa gépp. Lu tollook juroomi milyoŋ yu muy seen làkk wu njëkk a ngi fi (yu muy seen làkk wi ñu nàmp), ak juroom fukki milyoŋ ciy nit yu muy seen ñaareelu làkk(làkk wu ñu jàng). Suwayli mujj na di làkk wow nit ñi man nañu ciy jokkoo ci penku Afrig ak barab yi ko wër.
Suwayli tàmbali naa nekk làkk wees di wax ci Sansibaar, benn dun ci Tansaani. Suwayli làkk wu kilifawu la (officiel) ca Tansani ak Keeñaa. Moom nag làkk wu jeexiitalu la ci yeneen làkk yu bari niki wu araab. Niki làkk yu bari ci Afrig Suwayli nekkoon na di lees di binde ci arafi araab waaye leegi ci yu laatiin yi lañu koy binde.
[Soppi] Bennaani baat
Lii ci suuf ay misaal la ci làkkuw Sàuwayli:
- waaw - ndiyo
- déet - hapana
- okay (walla baax na) - sawa
[Soppi] yeneen dali web
- Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary


text:
Awmam màqaamam di la woo
Waye xel mu gàtt mooma ëlëm loo
Xòl wu jeex yabalma ci teel
Ndax Murid yi jaaxle nañu tay
Julit yi tiit nañu tay
Reew mi sëngéem na tay
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Mbacké gaawe ñu bo yeexe reew mi jeex
Sa dem ji tay la ñu gëna tiis
Te moone tiisoon nañu ba ñu jooy
Ñi la sopoon nopiyu ñu di la jooy
Ba aduna bepp andoon di la jooy
Koom-koomu aduna bi sax di la jooy
Wal Street ak CAC40 yëg nañu la
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Waye Senegaal tay la ñu la ngëna jooy
Ndeke jege taxuta xam
Ndeke sori taxuta umpële
Ndeke miin dana taxa naagu
Ndeke sori dana taxa nangu
Ayway Mbacké ñi la yaakaar ñoo lay woo
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Ñi sa teewaay daan yedd
Tay jaaxal nañu nu
Mbacké yaa leen def liñu doon
Ñun it yaa ñu def liñu doon
Waye tay neenañu donn nañu la ci ñun
Bay joxee ndigël, ci loo daawul dëggël
Di ci joxe ndigël te di la ko jiiñ
Mbacké daawoo wax ci politik
Kon tay yaw lañu woo ne yaa ñu jig
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Tay ñu ngi fiy joxe ay ndigël ci sa tur
Mone daawoo jaxasoo ak kuy politik,
Waye ëxlul politik yaw lañuy mbuboo
Ëxlu diine, yaw lañuy ndamoo
Ëxlu taalibe, yaw lañuy bàkkoo
Tay ñoo ngi ñuy dugël ci lo worool
Mbirum Politik dawoo ci jokkoo
Da nga daan wax naan "amu ma ci yàq"
Da nga daan wax naan "amu ma ci defar"
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Monee Mbacké bir na ñëp ni joggéwo fi
Xanaa ku xamul
Waye yaa donn Xaadim Rasuul ci lu wer
Xanaa ku xamul
Waye yaa doon Xaadim Rasuul ci lu wer
Kenn du moom, waye ken du yaw
Cëy Mbacké bul ni cell ba reewmi tiit
Murid yi am nañu lu leen tiis
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Ngalla sax, Senegaal du suux gëm nañu ko
Waye sunu matadi taxna ñu ni miig
Suñug matadi taxna ñëpp tiit
Suñug matadi taxna ñu jublooti ci yaw
Di woote wallu tey jegalu
Suñu matadi taxna xel yi teey
Cëy bii ndigël
Aka niru ndugël
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Moone Boroom Tuuba birëloon na la gën
Seex Samba Jaara siwaloona ko ña gëm
Taxoona Murid yi xamme ndigël ak ay ñjëriñam
Waye xammee it ndugël ak ay mbugëlam
Cëy Seriñ Saalihu bul nopi, boo nopee ñu gëlëm
Réew mep jógul ci di la jooy
Waye tay jaaxleeti nañnu ci li fiy coow
Tudd wii ñu la toddu ci loo dawul coow
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Yaw la Sëñ Musaa Kaa ni woon :
« Mboolem ñi dooni saalihiin
Ci sowu-jant, mbaa feneen
Yàlla na Saalihu di seen
Jant bu tiim waa xarnu bi »
Tay ku ko xamul ?
Yaay jànt wu fenk te dotul so
Aduna bi xam nañu la
Xam nañu sab solo
Sa njoowaan ga yeem na leen
Sa neegu ñax ba, ëlëm na leen
Sa mandu ga jaaxal na leen
Sa Alxuraan ga yiir na leen
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Tay jaaxleeti nañu Mbacké
Waye taalibe du jaaxle te mëna woo seriñam
Lépp di addu gii ñu la addul
Ci loo daawul addu
Cëy Mbacké bu ni cell ba mu naan téll
Bu ni cell ba réewmi tiis
Lii ñuy jooy yaw rekk yaa ñu ci doy
Lii ñuy jooy yaw rekk yaa ci mën daara
Lii ñuy jooy yaw rekk yaa ci mat saafara
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Kòn Mbacké wallul suñu réew balaa muy wees
Kòn Mbacké wallul suñu réew bala muy yées
Ndax Mbacké boo yeexe ñu jël balaa muy yeex
Ndax kat boo yeexee la nga ñu mayoon daldi neen
Naam Sidy Moxtaar doy nañu
Waye donn gi mu la donn tax na mu doon la
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Mbacké taalibe bu jaaxlee ci seriñ am fu mu koy jooye ?
Ñii ni woon yaay seen Seriñ
Tay ñooy mbuboo sa tur wi di woote ab ceriñ
Tay ñooy dugal feewëloo ci yoonu Murid
Ñii ni woon ñooy say jaam
Tay ñooy wote naan ñoy sa jëmm
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Cëy Mbacké ku la am lu muy bëgg leneen ?
Cëy Mbacké ku la am lu muy wuti feneen ?
Cëy Mbacké ku la am, lu muy wuti keneen ?
Mone Mbacké sa waay ya sut waayu keneen
Mone Mbacké, sa waay dëgg-dëgg du ñee wayu keneen
Ku la am, lu muy wuti feneen ?
Ku la xam lu muy bëgg leneen ?
Ku la deglu lu muy deglu keneen ?
Ku la gis lu muy xool keneen ?
Ku la bëgg, nu muy bëggee keneen ?
Ku la jox boppam, lumuy digaale ak keneen ?
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Seriñ Saalihu, ñun dey lépp ump na ñu
Waye xam nañu ni loo ñaan Yàlla nangu
Kon bul ñu tanxamlu ngir lii ñu yées
Jàmm ja nga fi bawoon
Moom la ñuy ñaan mu sax
Walangaan ba wër julit yi te sax
Yalla na Yàlla yokk say leer
Te nangul ñu lu sax dàkk te leer
Amiin


text:
<3 <3 <3
hi
im danielle
i love music.
im young.
i love to draw.
add or follow me. c:
im retarded most times.
i act lke im on crack or somsing . all the fleeeepin' time.
i suck at math.
im addicted to my flat iron.
i wear glasses.
people mistake me for japanese.
i laaaaaaaave hello kitty
i dont know what else.
but.
bye.
:3
(Source: orugos)
doom doom doomdoom doom doom doom doomdoom doom doom doomdoom doom doom doom doomdoom doom doom doomdoom doom doom doom doomdoom doom doom doomdoom doom doom doom doomdoom doom doom doomdoom doom doom doom doomdoom doom doom doomdoom doom doom doom doomdoom doom doom doomdoom doom doom doom…
(via trusthim)
(Source: needchrisdrew)


text:
Related Tags: Amy Mbengue Khadim Rassol Combat Lutte Souley Diop Khadim Ndiaye Khadim Mbaye babacar biteye Serigne Touba Mouride Murid Khadimou Rassoul Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke Touba Senegal Mouridisme Muridism Muridismo lutte Basouka Khadim Gadiaga Touba mouridisme muridism serigne khadimou rassoul cheikh ahmadou mbacke senegal magal serigne saliou Touba mouridisme muridism serigne touba khadimou rassoul cheikh ahmadou bamba mbacke senegal magal touba serigne saliou Mouridism, Muridism, Serigne Touba, Khadimou Rassoul, Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke, Mouride, Murid muridsadiq
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Ndimbal:Ubbeeku
Bakkub Wikipedia mooy Jimbulang bu Ubbeeku bi. Tekkeem yenn saa si man naa wuute.
[Soppi] Lu "Ubbeeku" di tekki?
- "Ubbeeku" ndaxte ëmbitam da fa ubbeeku ngir ñépp. Su nu toppee ay àtteem.
- "Ubbeeku" ndaxte amulum pay.
- "Ubbeeku" ci su nu xoolee ci maanduteem. Fexe ba benn jengte du am ci biiram, ci wàllu gis-gis yi.
- "Ubbeeku" ndax àtte yiy tëral doxalinam amul kenn ku leen di tek, du ku ci "kaw" walla ci "biti". Lu weesu yenn tomb yi dul deñ, di yi ko teye (juroomi ponk yi), Askanu jëfandikukat yi ñooy yor màggam.
- "Ubbeeku" ndax bind ab jukki taxul nga moom ko, li ngay bind moomoo ko. Kon ku nekk am na sañ-sañu soppi leen, loolu àttey Wikipedia ñoo ko tëral.
[Soppi] Lu "Ubbeeku" tekkiwul
- "Ubbeeku" tekkiwul ne lu la neex duggal ci. Dan fee nekk ngir defar ab jimbulang bu baax te sell. Du ab yéenekaay, du it ab yëglekaay...
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man nga fee taf ay mbind walla ay nataal yoo jële ci beneen dal walla ab kaggu(bibliothéque). Loolu jalgati aqi ki-sos (droit d'auteur) la, te yoon nanguwu ko.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne amul kenn kuy saytu ëmbitam. Askan wi day seet aka xent jukki yi, lu weesu seenug dugg, su jaree far ñu far leen.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man ngaa def lu la neex ci xët yi. Dal bii ab Mbootaay buy "def ngir yalla" moo ko sos ngir lenn rekk, muy sos ab jimbulang.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man ngaa taf ay jukkeem ci sa dal, walla jël ëmbitam bind ci ab jukki ngir sa yéenekaay, te tuddoo ci Wikipedia, ni fa nga ko jële.


text:
Polineesi
Polineesi benn la ci diwaan yi ñu seddatlee goxu Oseyaani.
Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi sax mooy la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi Polineesi box. Diwaan bi dafa am meloow ñettkoñ
Baatu Poloneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Melaneesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di πoλύς (bari) ak vnσoς (dun), maanaam dun yu bari.
Diwaan bi ay dun yu baree fi ne, man nan cee lim:


text:
Xaralay xibaar ak jokkoo
Xaralay Xibaar ak Jokkoo (XXJ) walla Xaralay Xibaar ak Jokkoo yu Yees yi, ci wu-angalteer Information and Communication Technology, ci wu-faraas Nouvelles technologies de l'information et de la communication, moo ëmb mbooleem xarala yees jëfandikoo ngir yor ak jokkale ay xibaar. Yitteem mooy sos ay noste yuy yor ay xibaar, yor seenug suqaliku, seenug dencu, seenug jokkale, ak seenug kaaraange.
Yombul joxe ci ab tekki bu daj ndax amul benn tekki bu ñépp ànd déggoo. Ñi ciy liggéey raññee nañu leen niki ñu seen xam-xam daj, dañoo nekk ñuy xam lépp lu laal: mbëjfeppal, xam-xamu nosukaay, jokkoosoryante.


text:
Penku Afrig
Penku Afrig mooy wàllu Afrig gi gën a féete penku. Bénn la ci diwaan yi ñu séddalee goxu Afrig.
juroom ñenti Réew a fa nekk:
Ruwandaa ak Buruundi yénn saa yi dan leen di boole ci Diggu Afrig, ndax li ñu nekk ci diggante ñaari diwaan yi.
Jibuti, Eritere, Ecoopi, Somali, ñooy réew yi ñuy woowee Bejjenu Afrig.
[Soppi] Melosuuf
Yénn barabi penku Afrik,siiw nañ ndax seeni rabi all yu bari, yu mel ne segg, gaynde, ñay,... Li ëpp ci diwaan bii nak ñaay la. Doju Kilimanjaaro ak doju Keeñaa, ñooy yi gën a kawe ci Afrig.
Ci gii xaaju Afrig, làkk yu bari lañ fay wax, kàllaama waa angalteer ak gu waa faraas ñooy yi fa gën a tas, waaye bu nu fatte kiswhili di itam làkk bu tas ca diwaan ba; baati bantu ak yu araab ñoo booloo doon ko. Diiney krist mooy bi fa gën a tas rawatina ca Ecoopi. Doon na diwaan bu bari ay xare yu junniy nit faatoo: ca Sudaan lu mat ay fukki at a ngii ñu ne ci xare, ca Ecopi ba buur ba daanoo ba tay ñu ngi xare ci seen biir. Moom Ecoopi am beneen xare bu mu sexxal ak Eriteere mi ko doon laaj tembteem te jot ko ci 1993, am na fanweeri at. Ca Somali itam ay at a gii ñuy xeex ci seen biir.
[Soppi] Taariix
Penku Afrik teewee na ay nguur yu mag, rawatina gu Ecoopi. Man nan wax ne mooy nguur gi njëkk ci Afrig. Am na yénn taariixkat yu naan sax ña sosoon Esipt gu yagg ga fa la ñu jòge woon. Nguuru Ecoopi moo tegoon tànk ca diwaan boobu ci jamono ju yagg ja. Lu ko daleen ci xarnub XIX ba bu XX waa tugal yi ñoo leen nootoon, aakimoo woon seniy suuf. Waa portigaal yi ñooy ñi fa njëkkoon a ñéw, waa faraas yi ak waa angalteer yi dal di ci tegu.


text:
Related Tags: Assane Ndiaye diamaale Assane Ndiaye Soubali Combat Lutte Souley Diop Khadim Ndiaye Doudou ndiaye mbengue serigne mansour Elhadj Ndiaye RTS Elhadj Ndiaye RTS Fonde Pape Ndiaye Gueweul mbalakh senegal Gainde St Louis Go Ndiaye Yaye Goree Joseph-Ndiaye esclave reportage Assane Ndiaye Kilifa liguey Assane Ndiaye mbalakh lutte Ngounda Baye Mandiaye Mamadou Ndiaye Dunkhaf lutte Maty Ndiaye djiggen senegal Pape-Diouf Ngone Ndiaye Leumbeul Omar Ndiaye xosluman aladji Phillipe Monteiro Gainde Ndiaye Souleymane Ndiaye groupe Sope Naby
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Yanu mbëj
Yanu mbëj, ag jagle gu dàttu la ci wàll-wàllaani ab ne-ne, mooy tax seenug man a digaale ci ndimbalu tooli mbëjbijjaakon yi. Doole jiy judd ci googu digaale mooy sabab ag yëngu ci biir ne-ne bi, muy ab dawaanu mbëj. Bennaanu natt bu benn yan mooy Coulomb. Yan bi gën a ndaw bees man a natt mooy bi ab mbëjfepp di yanu, ñu koy faral di binde e = -1,602 10-19 c.
Yanu mbëj am mbir mees di janeer la, du lees man gis ak bët, dafa di aw tur wees jox genn feeñte gi ngir man a faramface wenn xeetu doxiin wi, di njeexiitam. Yanu mbëj man naa am ñaari xar-kanam yu wuute, di yees jàppee yu "dekkarle" ; benn bi di bu baax (+) beneen bi di bu bon (-). Ñaari yan yu wuute (bu baax ak bu bon) dañuy bijjante, ñaar yu bokk (ñaar yu baax walla ñaar yu bon) dañuy bëmëxante.
Yan yu bon yi lañuy faral a tudde ay mbëjfepp, yu baax yi di ay feppsaal ndax ñooy yiy nekk ci biir saalu xarefulwoon bi te kemu seen yan yam ak yu mbëjfepp yi te dekkarloo.
Dawaanu mbëj man naa am ñetti sabab: walug ay feppsaal (yan yu bon) walla walug ay mbëjfepp (yan yu baat), walla seenug wal ñoom ñaar ñépp ci jubluwaay yu dekkarloo.
Ngir bañ ay jaxasoo mbëjkat yi dañoo ànd ci ne walug yan yu baax yeey dawaanu mbëj, ci liñuy tudde dawaanu déggoo, ndax bu njëkk dañoo foogoon ne doxug wàll-wàllaan yu baax yeey jëmmal dawaan bi, donte tay jii dem nañu ba xam ne safaan bee nekk: dawaanu mbëj doxug mbëjfepp yee ko jur. Ndax feppsaal yi duñu ay wàll-wàllaan yuy dox, ci saalu xarefulwoon bi lañu sax dëkk. Bànqaasi xam-xam yi yittewoo gëstu yile feeñte ñooy xaralaymbëj ak mbëjfeppal.


text:
Betani bu Yurdan
Bérab fu Yonent Yàlla Yaxya doon sóobe nit ñi ci ndox ci gannaaw dexu Yurdan, maanaam ci penku dex ga (Yow 1:28). Foofu la Yaxya sóobe Yeesu ca ndox itam.
Bu yàgg xamatuñu tembe fan la dëkk bi nekkoon. Waaye seetkati cosaan yaakaar nañu ne fekk nañu bereb ba ca penku dexu Yurdan ca atum 1995. Berab ba Wadi al-Xarar la tudd. Am na fa ay bëti ndox, ak benn làquwaay fu ñu yaakaar ne Yaxya daan na fanaan. Su fekkee ne danga nekkoon ca dëkku Yeriko manoon nga gis berab ba. Ñoom ñi gas ci suuf ngir seet naka la nit ñi dëkke ca yeneen jamono yu fekk nañu ca bereb ba ay tabax, ay jàngu, ay làquwaay fu nit ñi doon dëkk, ak ay sanguwaay. Taalibe Yeesu yi doon nañu ajji ngir siyaaraji ca xarnu yu jëkk yi gannaaw jamono Kirist.


text:
Duni Kanaari
Duni Kanaari yi (ci wu-ispaañ Islas Canarias) ay dun lañu yu bokk ci goxu Afrig, féete ci bëj-gànnaar-sowwu Afrig nekk ci mbàmbulaanu Atlas, te bokk ci réewum Ispaañ. Ñoo ngo ko Séddale ci ñaari tund Santa Cruz gu Tenerif ak Las Palmas.
[Soppi] Gongikubaat
Turu duni Kanaari ngi jëlee turam ci latin Canariae Insulae (duni xaj yi); tur wi ci Kanaari gu Mag rekk lees ko doon jëfandikoo ("Canaria Insula"). Di bàyyikoo ci xaji àll yu mag ("canes") yu nemmeekukat yu njëkk yi wuññi woon ca dun ba.
[Soppi] Lëkkalekaay yu biti
- (es) Nguurug Kanaari
- (es) Péncum réew mu Kanaari


text:
Dencukaay
Ci xam-xamu nosukaay, ab dencukaay walla ab taxañ, ab ëmbukaayu ay xibaar la. Dencukaay yi, dañu leen séeddale ci ñaar: yu ëmb ay mbind "dencukaayub mbind" ak yu ëmb aw yoon wu ñaarñaarloo "dencukaayub ñaarñaarloo". Cig xarala, njoxe yi nekk cib dencukaay dañu leen nos niki ag callalag ay bit, ñu boole leen niki benn cër bu ñu rënk cim xel mu yaa. Dencukaay bu ci nekk day am tur, naka-jekk dañu leen boole ciw ŋara wu leen di ëmb.
Ëmbiitu dencukaay bu ci nekk day am wenn melokaan wi, te melokaan wu ci nekk ak xeetu tëriin way man a firi walla soppi ëmbiitam. Nosukaay bu nekk day am li ñuy wax ag nosteg doxiin, te moom mooy am ci biiram tëriin yiy tax ngay man a ubbi, tëj, bind walla jàng ab dencukaay. Yenn nostey doxiin yi (walla doxaliin yi), yu ci mel ne Microsoft Windows ak MS-DOS, ci lawal gi ñuy yokk ci turu dencukaay bi lañuy xàmmee melokaanam ba man a firi ëmbitam, gu mel ne Mac OS moom yenn jéenginjoxe yu ñu dugalaale ci biir dencukaay bi lay jëfandikoo, geneen gu mel ne Unix moom, ngir xammee xeeti dencukaay yi, ñaari byte yi njëkk ci ëmbitam lay xool.
[Soppi] Ay màndargaam
- Dayoo bi: moo lay wax ñaata xibaar lañu dëxëñ ci biiram, ñu koy natt ci bit (misaal, dencukaay bii am na 1024 bit).
- Dayoo bi ci jëmm: moo lay wax dig-digal bi ñu jàppal dencukaay bi ci xel mi ngir man ko faa téye, aki màndargaam. dayoo bi ci jëmm naka-jekk mooy ëpp tuuti dayoob dencukaay bi.
- Lawal gi: lu ñuy yokk ci turu dencukaay bi la ngir muy xamale ci melokaanu ëmbitam, dina tax tëriin wu koy ubbi di ko jàng xam nan lay firee ëmbit li, ndax dencukaay bi man naa ëmb ab nataal, walla ab dégtal, walla ab wideo...
[Soppi] Xeeti dencukaay
Ab dencukaayub mbind man nañoo firi ëmbitam mu doon ay mbind lees man a jàng. Safaanokg dencukaayub ñaarñaarloo, moom kenn manukoo jàng ndax ay '0' aki '1' la ëmb.
Ngir nosukaay yi man a xammee màndarga mu nekk, dañoo defar ab xaatim duppee ko ASCII, ci wu-angalteer (American Standard Code for Information Interchange) ak lawalam ISO 8859 , màndarga gu nekk 8 bit lañ koy binde. Loolu tax nosukaay bi su gisee 8 bit yooyu di teewal benn màndarga, man koo xammee won la ko (misaal: 1100001 mooy arafi 'a' ).


text:
Related Tags: Wakhi serigne Touba Islam mouridisme touba magal touba magal touba ashley maher youssou ndour ndobine bercy 2005 sabar danse dance mbalax toubab barack obama senegal Serigne Saliou Mbacke Touba Mouride Wakhi serigne Touba Serigne Saliou touba mouride Wakhi serigne Touba Bamba Touba Touba mouridisme muridism serigne khadimou rassoul cheikh ahmadou mbacke senegal magal serigne saliou Wakhi serigne Touba Serigne Touba Mouride Murid Khadimou Rassoul Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke Touba Senegal Mouridisme Muridism Muridismo touba mouride Akon Touba Mouridism, Muridism, Serigne Touba, Khadimou Rassoul, Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke, Mouride, Murid muridsadiq Wade Serigne Bara Mbacke touba mouride Visite Hizbut touba Serigne Bara touba mouride Touba mouridisme muridism serigne touba khadimou rassoul cheikh ahmadou bamba mbacke senegal magal touba serigne saliou
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Related Tags: Amy Mbengue serigne touba voile dor ashley maher youssou ndour ndobine bercy 2005 sabar danse dance mbalax toubab barack obama senegal ville TOUBA mouride Mouridism, Muridism, Serigne Touba, Khadimou Rassoul, Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke, Mouride, Murid muridsadiq Serigne Bara Mbacke administrateurs TOUBA Weekend Toubab Dialaw sante borome touba Temoignage Serigne Touba Mouride Serigne Saliou Mbacke Touba Mouride Serigne Touba Mouride Murid Khadimou Rassoul Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke Touba Senegal Mouridisme Muridism Muridismo Abdou Diouf Idrissa Seck touba cheikh mourtada mbacke touba Touba mouridisme muridism serigne touba khadimou rassoul cheikh ahmadou bamba mbacke senegal magal touba serigne saliou Touba mouridisme muridism serigne khadimou rassoul cheikh ahmadou mbacke senegal magal serigne saliou Touba Saliou Mbacke touba mouride touba mouride magal touba Islam mouridisme touba Niasse Touba
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Id al-Fitr 1428 H. / 2007 A.D.
KERCEEN YI AK SERIÑ YI WAR NA ÑU
AND LAWLOO AADA U JAMM JI
Yeen sumay xarit seriñ yu baax yi,
1.
Lu ma neex lool la, ma di leen jottali yéeney kureelu paap bi di yënggu ci
waxtaan gi war ci digante diine yi, yéeney xarit, te ñu sawar di ko def, ci seen
xew-xewu Id al-Fitr bi di xewte baneex te di jeexantalu doxum weer lëmm, bi
ngeen dox, ci koor ak ñaan, di weeri Ramadaan bi. Dox boobu jamano ju am maanaa
la ci dundu mbootayu seriñ yi, mu di jottali ku nekk doole gu bees ngir dundu
boppam, bu njabootam ak bu mbootay gi mu bokk. Ndaxte lu war la, ku nekk di
seede li diine di santaane, ci dund guy gën di jub te gëna mengoo ak li
Bindakatu aduna bëgg, and ci ak xalaata surgawu ay mbokkaam, bokk soxla ak ñoom,
am xolu mbokk ak ñi bokk ci yeneen diine yi, ak nit ñi di uta def lu baax ñépp,
ndax rekk bëgg bokk ligey ngir liy jeriñ nit ñi ñépp.
2.
Ci jamano ju jaxasoo ji nu nekk, ñi gëm ci diine yi, am na ñu sas wu jiitu : moo
di ligey, niki surgay Aji-katan ji ngir jamm ji nga xam ne balaa muy am, ell na
ñu may cër li nit ku nekk ak li mbootay bu nekk gëm, te ku nekk yaatu ngir mëna
jaamu Yall naka lako diineem tëralee. Yaatu ci diine bobu nga xam ne yemul rekk
ci am sañsañu mëttali ay taxawaay u ngëm, benn anam bu jiitu la ci li di
njambuuru fit bi nga xam ne yelleefu nit ku nekk la, di itam li di wóoral
yelleefu nit yi yëpp.
Su nu bëggee taxawal aada u jamm ak bokk soxla ci digante nit ñi, ell na ñu
bayyi xel ci loolu ; noonu, ñëpp di na ñu mëna soobu te yebu ngir jagal mbootay
buy gën di nekk mbootayi mbokk, te di nañu mëna def lëpp li ñu mën ngir bañ
fitna bu mu mënti doon, ngir weejee te yedd këpp ku bëgga jëfoo fitna ; te moos,
fitna mënul sukkandiku mukk ci diine, ndaxte defay ñaawloo nit ki bindu ci
meliinu Yall. Ñun ñëpp xam nanu ne fitna, waxatu ma iite tiitalaate ak boom bi
dul rañatle ci kaw ñan lay dal te muy lor nit ñu bare, jëkkee ko ci jambuur yi
mënul sottil bajjikonte yi, lu dul, xanaa, jur dee, mbañ ak yaqqal nit ñi ak
mbootay yi.
3.
Ñun ñi di niti diine, nun ñëpp noo wara jiitu ci li di jangalee jamm, ci yeete
ci yelleefu nit ñi, ci digal njambuur bu di cëral nit ku nekk, ak itam dundu
mbootay buy gëna am doole ; ndaxte nit ki defa wara saytu bëpp nit, ci kaw li mu
bokk ak moom ndey ak bay, baña tuutil kenn. Waru ñu génnee kenn ci mbootayu réew
ngir xeetam, diineem, mbaa beneen melukaan bu nekk ci moom. Nun ñëpp ñi bokk ci
xeetu diine yu uutante, sunu sas moo di lawloo jeemantale bu di suturaal bépp
doomu adama, lawloo yéene cofeel ci digante nit ñi ak ci digante xeet yi. Li
gëna nekk sunu sas moo di nu yar ndaw yi ci xalaat boobu, ñoom ñi wara doxal
aduna si suba. Njaboot yi, ñi am cër ci yarum ndaw yi, njiiti addina yi ak yu
diine yi, ñëpp de ñoo wara farlu ci di jottalee njeemantale bu jub, ak ci fexeel
ku nekk yar bi war ci anam yi ñu fi tudd, ñu gëna fësal jeemantalee dund ci
mbootay bu di xamal ndaw bu nekk mu cëral ñi ko wër te seetee leen niki ñu mu
bokkal ndey ak bay, te mu wara dund ak ñoom bes bu nekk. Waxu ñu nga def niki ku
xamul ñi muy dund ak moom, wande nga di bayyi xel ci ñoom, niki su ñu nekkoon ay
mbokk.
Kon lu jamp lool la, ñu di jeemantal maasi ndaw yi li nit ñi japp niki lu baax,
li di dund gu rafet, li di taxawal dund ci biir mbootay, li ci jiitu, te nga xam
ne mënu ñu ñakk nekk ngir dundu nit ku nekk ak dundu mbootay bi. Saa yu ñu gisee
ndaw yi def naka su dul noonu, war na ñu léen fattali li ñuy xaar ci ñoom ci
dundu mbootay bi. Njekk lu baax li war mbootay bu nekk ak addina si sepp ci
loolu la aju.
4.
Yooyu xalaat ñoo wara tax nu japp ne lu am maanaa la ñu wey dund te gëna
dooleel waxtaan bi ci digante kerceen yi ak seriñ yi ci li mu nekk yar ak saxal
aada, ngir ñu boolee mënmën yi yëpp, ñu jeriñ nit ku nekk ak nit ñi ñëpp, ndax
maasi ndaw yi baña doon getti aada ak diine yu di xeexoo, te ñu doon ay mbokk ci
kaw li ñu di ay nit. Waxtaan bi doon na juntukaay, bu nu mëna dimmali be nu
génna ci bojjikonte ak ŋaayoo yu bare yi ci biir mbootay yi, ndax xeet yi yëpp
mëna dund ci dal ak jamm, ñu di mayante cër, te njaboot yi uutee yi dund ci
déggoo.
Ngir loolu mëna am, mangiy dagan ñëpp ñu yebu : noonu, ci pexe dajee yi ak
weccoo yi, kerceen yi ak seriñ yi and ligey, ñii di cëral ñii, ngir jamm am, te
nit ñi ñëpp mëna yaakaar addina su gëna neex suba. Noonu itam, di na ñu doon
rooyukay ngir ndaw yi. Ndaw yi di na ñu leen top te toppandoo leen. Ndaw yi di na ñu gëna wóllu dundu
mbootay te di na ñu gëna sawar ci bokk ci mbootay bi ak ligey ngir soppali ko mu
gëna baax. Yar gi, ak wonee rooyukay di na leen may ñu am yaakaar ci addinab
suba.
5.
Lilee moo di iite bu ma ñor bi ma bëgg seddoo ak yeen ; kerceen yi ak seriñ yi
war na ñu yokka digaale xaritoo yu di defar ngir ñu weccoo lu jekk té rafet li
ku nekk am, te ñu sabablu bu baax seedees gëmkat bu rafet !
Yeen sumay xarit seriñ yu baax yi, mangi leen waxaat suma yeene yi ma tibbee ci
suma xol, ci seen xewte bi, te mangi ñaan Yallu jamm ak yermande bi, mu may leen
yeen ñëpp wërgum yaram, dal ak naatangee.
Jean-Louis Kardinaal TAURAN
Njiit li
Pier Luwiji CELATA
Bindakat bi


text:
Njàngat
Baatu Njàngat day tekki mbooleem ay mbind yuy wax ci ay koj. Ni ko Ñenn ñi di gisee du yem rek ci mbind yu ñu taaral waaye am na it njàngatu kàddu, maanaam yu yemm ci ay kàddu. Sunu xoolee mboolaay yu mel ne yu waa Afrik yi xamul woon bind, seenum njàngat ci kàddu la yemoon.
[Soppi] Tekki
Njàngat day di ab fànn gu am genn melokaan gi ci jokkoo, muy ci mbind walla ci kàddu, di tax ñuy man a jëfandikoo làkk bi bu baax te di am njeexit ci baatukaay bi. Njàngat da fa yaa te bariy fànn, li leen di wuutale mooy mbindin walla ndefu téere yi. Taaral gi am na ci lu am solo.
Ci lu ëpp dañ koy jàppee ni ag fànn. Waaye itam doon na lu jafe rëdd ay peggam rawatina su nuy bind ci xeltu, ci xarala walla yeneen.
[Soppi] Ladab
Njàngat day di ab fànn gu am genn melokaan gi ci jokkoo, muy ci mbind walla ci kàddu, di tax ñuy man a jëfandikoo làkk bi bu baax te di am njeexit ci baatukaay bi. Njàngat da fa yaa te bariy fànn, li leen di wuutale mooy mbindin walla ndefu téere yi. Taaral gi am na ci lu am solo.
Ci lu ëpp dañ koy jàppee ni ag fànn. Waaye itam doon na lu jafe rëdd ay peggam rawatina su nuy bind ci xeltu, ci xarala walla yeneen.
[Soppi] Ladab
Ladab baat la bu bawoo ci araab, di ci araab adab. Adab nag ci araab am na ñaar ba lu ko ëpp ciy tekki, waaye ñaar yi ci gën a siiw, bi ci njëkk mooy Adab: di baat bu Sëriñ Tuubaa (y.y.g) bari lu mu jëfandikoo ci téereem bii di Nëhju, di téere bu tëriit li (sujet bi) jëm ci yar ak dugal ci nit ñi ay teggiin (aadaab) di mbooloo(pluriel) ci adab. Bi ci des di bi ñu tax a jug, moom nag adab la nu laaf ci ag L muy leegi ladab, lu tax nu laaf ci L gi, loolu ñi ngi ci roye Lislaam te bu njëkk Islaam la woon, waaye ginnaaw ak L gi la ko wolof yi di gën a man di wax ak a tudd, moo waral - ci li nu wax - nu koy boole ci baatu araab bi, lii nag làkk woo gis ci àdduna bi am na ko, boo demee ci araab da cee fees dell, ay baay yu nu lem ba manees koo wax ci làkku araab, te doonuñu woon ay baati araab ñu mujj bokk ci làmmiñu araab te bu njëkk bokkuñu ci woon. Lu ni mel fees na dell ci Alquraan, am it ci làmmiñu araab wu jamonoo wii, sundus, istabraq ak yu ni deme duñu ay baati araab te ñi ngi ci Alquraan, lu mel ni qubtaan, di capitain dees koo jengal ba araab yi man koo wax waaye juddoowu ci añs. Waaye nag Ladab ca daaray majaalis ya, maanaam fa mag ña daan jànge, nga xam ne seenuw jàngiin da daan tegu ci firi baat topp baat, maanaam pirim baat-baat, nga `xam ne lees la wax tekkil la ko ci wolof bu ñu nee bismil-laa ne la : maa ngi tàmbalee ci turu Yalla, ar-rahmaani: kay aji yërame ci àddina añs. Bu dee ci tekkiin wii, Adab di baat bi nuy wax Ladab: njàngat lees ko daa firee, walla xam-xamu mbind.
Kon manees na ne: Ladab,
Buñu bëggee muy wolofi kese ñu ne: Njàngat, walla xam-xamu mbind
Ci: Farãse:
- CORRECTION
- BELLES-LETTRES
- COURRIER
- LITTÉRATURE
Ci làkkuw Angalteer:LITERATURE
[Soppi] xeeti njàngat
Ci mbindin mi walla waxin wi la ñuy sukkandiku ngir man a xammee xeeti njàngat yi:
- Taalif
- Léebu
- Dal bu aju ci Léeb: http://www.leebone.com/
Su nu jàppee ne njàngat ab mbooloom ay baat yu am bopp di wax ci lenn li la. Kon man nanoo wax Njàngatu xam-xam, Njàngatu koom-koom, Njàngatu diine, Njàngatu woy, añs.
[Soppi] Tekkiinu njàggat
Njàggat benn la ci anam yi nit di génnee ak a feeñale li nekk ci moom ciy yëgg-yëgg aki xalaat aki ñeewant aki gis-gis, jaare ko ci ay mbind walla bindiin yu rafet te wuute, moo xam woy la ( maanaam poesie) walla wesar (bind ci lu dul di ko nos, maanaam safaanub woy) walla wesar wu ñu nos. Loolu nqg di ubbil nit ay bunt ngir mu am man-man ci feeñal ak génne li ñu manul a génne walla ñu koy man a feeñale ci geneen anam walla melo. Njàggat nag day takku takku gu dëgër ci làkk. Dëgg-dëggi njuréef walla ngérte li juddoo ci làkk ñu bind ko, walla caada ja ca juddoo, day nekk di lu dencu walla lu wattuwu ci biir melokaani njàggat yi aki peeñ-peeñam, te ñoom danuy wuute kem ni gox yi di wuutee jamono yi di ko wuutee. Jamono ju nekk tam ay soppiku da ciy sosu akug jëm kanam akug wuute ak xeetu ànd ak jamono yi
Man ngéen a xool foofu ci suuf,cuq ci lëkkalekaay yooyu, ngir déglu as lëf ci wolofali Sëñ Mbay JAXATE ak Sëñ Muusaa KA:
- http://www.touba-internet.com/wolofal/serigne-moussa-ka-jazaou-shakor-guej-gui.html
- http://www.archive.org/details/wolofal
- http://www.htcom.sn/spip/magal2006/magal/wolofal.htm
- http://www.almouridiya.org/index.php?option=com_musicbox&task=view&Itemid=73&catid=19&id=5
[Soppi] Waxi Seex Anta Joob ju aju làkk
Làmmiñ ak jamono
- Làmmiñ wi ngànnaay la, paaka la, balay ñaw nga daas ko;làmmiñ wu ñu jariñoowul, mi ngi mel ne paaka bu xumaag. Tubaab yi bi ñu fi ñëwee, réew mépp dañu koo yore ci seen làmmiñu bopp.Moo taxoon ba sunu làmmiñ yi des ginnaaw.Li la daan tax a jëm kanam, li la daan tax a am loo dundale sag anjaboot ci weneen làmmiñ nga daan jaar am ko...Loolu moo taxoon ñu sàggane sunu làmmiñ yii.Waaye du caagéenu dañu cee manul woon a waxe li ñu bëgg a wax...
Dangeen di xam ne aw làmmiñ, jëfandikukaay la boo xam ne lu am xel dem ci àdduna aw làmmiñ man na koo tudd, am xel ay gàtt, aw làmmiñ gàtt!Waaye lu am xel man a jëm ci àdduna rekk, aw làmmiñ man na koo tudd;aw làmmiñ gàttul.
Nit kiy wax nag fi xelam yam, fi jàngam yam, fi gis-gisu àddunaam yam, foofu rekk la ay waxam man a yam...
Waaye boo demee ba sam xel gis leneen rekk, làmmiñ dina ko tudd. Lu ko waral? Amul benn baat boo xam ne bii yenu nga sa maanaa ci cosaan, amul!Mooy li nga xam ne - waxoon naa ne...dinaa cuq tuuti xel yi...ndax defe naa ne, yéen jàng ngeen xam-xamub làmmiñal...xam ngeen ne De Saussure (boroom xam-xam bu mag la woon ci wàllu làmmiñal) wone na loolu.Làmmiñ du loo xam ne tay baat yi dañoo juddu rekk daal di yanu seeni maanaa. Baat bi coow luy génn ci gémmiñ kepp la! Kepp! Amul sax menn maanaa. Ndax bu ko amoon wenn làmmiñ ay am, kon lu jug rekk xel yépp nenn lañu koy tudde.Wenn tur wi di moom te loolu amul.
Jukki bii tibbees na ko ci waxtaanu Seex Anta Jóob, mu amoon ci awril 1984 ca Cees