text:
Lëndamug cofeel gi ma tàbbi, tax na ma gont war
Mutafaahilun ji fi ñépp, taamu ci tagg mbër
Tegu yéene way yaru tagg bàkk wu saf xorom
La ma koy cawee di ko rëpptal da ma dib gawar
Li ma yeex a jóg terewul ma jiitu ca tuur ba ndax
Wile naaru-góor du fi dàqe mukk, ci kursu par
Li ma naal a bind ci sibtu Bàlla ba tax na tay
Keru xol bi féex, cari xel mi naat na te daa ji far
Ku fi doon wayantu, na teg xalim ga te ñëw awu
Sama géer gi fawxa na gépp géer fa mu làng a bir
Ku fi doon tëbantu na dal, te ngax yi ni nemm cëy
Mbëru mbër yi gétti na waada, cëy ak a neex a far
Sàmba yaandi ngaan nañu tekki, cuur yi te jox ko ndam
Jaratul limaale du maasu ñii fële lañ ko ber
Galanub sëriif la ko Buur tëggal, nattu yoy Yonnen
La ne cas di wéy, bëtam aŋ ca gaaya fi woon Badar
Aka neex a taas, aka neex a jiin, aka yomb a kañ
Aka jar di bàkk ne géeju may ya du nëx du fer
Sëriñub njariñ ba nu daam, ngëneel ya ñu daa xaroo
jëfi Soxna Jaara ja Yàlla nangu mu law di wër
Aka teel a sóobu ca ngir mu sell ma roy Yonnen
aka teel a dab ña ko jiitu woon te fi daa sikar
Fa nga jaare Yàlla la gaa ña jiitu di wër ba tay
gisaguñ sa kem amutoon du am ba ba dun bi far
Ñime coona way, yanu nattu tiis aw sun balaa
Tinu teete taawu nu taaralaat sunu bépp cér
Gaboŋ ak Konaakiri Bàmba kuñ la fi dendaleel
jëfalul ñoñam ña lu tol ne baat ya nga tont Ndar
Ma ne kon sarax nu te yiir nu yaw, mi fi gën mbalaan
Bu nu àppe njuumte yi démb tay lunu moy nga far
Ba la waa Garàmbasa diggi géej nga nu xettalee
Ba nga daane noon ya ca Jéewali la sa ndam ya wér
Di ñu sànge sag suturaak i may yu ñu dul dara
diñu sargal it suñu biir i nawle di fanq mer
Talatun fayantu ni Daam a faj la nu metti woon
Dexi kawsara ay sunu naanuwaay lu nu namm xer
Asakaa ki ay sarax ak ngumeen la nu daa dundee
Bamu ñibbisee la fi nqonji jeex nu ngi afra xar
Xalimaam du jaawale mag na runge du gag du naax
Àlliway Boroom bi ca kursuyun fa la daa nafar
Mbindam ay gësëm aras ak kenoom ya di xacci xol…
Y di dàq ñàkk di dindi réer ak a sippi lor
Tawat ak balaa musiba ak i ndog lu nu jub mu fél
Dërëm ak ngërëm daraja ak i ndam di nu dëkke wër
Asamaan du tiimati gor su baaxe ni Baayi Bas
Lewet ak nëtëx nga mu boole teewu ko mel ni gar
La nga daj Ndakaaru ca néeg ba jar na ku nekk jooy
terewul nga wéy dellluwóo ginnaaw ku la sédd ngor?
Ba nga nee fa jóox kero ràbb jam na sa ndëggu sar
Terewul nga teg ba ca des, nde jom la la Yàlla xër
Masuloo ne uh te sa xol du nux-nuxi bay tawat
Sunu tedd yaay ki ko jënde coona bu yàgg a tar
Dunu am sa fay lu dul ñuy jubal ak a jaamu Buur
di la roy ci sunna su sell jëf di ko teg fu wér
Jote nan la nday jote nan la baay jote lay nijaay
Jote nan la far sunu lépp gee bëccëg ak fajar
Ku la séddu raw te du fuuy du bew ku la am texe
Ku la teggi réer ku la foñ suur lu mu sóor mu dar
Ku la fat ci biir xolam ak xelam nga di ay céram
lu mu yóotu jot lu mu songu daan lu mu jàggi tër
Ku ñu ber nga uuf ku fi loof nga wudde ko ay ngërëm
Ku ñu xeeb nga aj ko ca kaw mu far kawe ñépp cér
Na nga ful nu yaw mi nga xam ne mbaax a ngi far ci yaw
ku la denc féex ku la jënd bég ku la jaayu jar
Ku la sëmb tooye na may yu ànd ak i jagle kon
Nee ma jàkk teg ma ca gàngunaay gi fi ñii di wër
Taxawal te xatmu sa way wi géej amul ab yamu
Tëralal xalim gi te ñaan ca barke ba mujj wér
Texe njub teraanga ju sax fileek fa ñu jëm ëllëg
Darajay Yonnen ba mu daa xëyal ba mu def ko mbër
Salawaatu Rabbi hallayka yaa sëyyidal basar
Maha aali feek muritiy Sëriñ bi di waaj safar
Aji-bind ji: Imaam Jóob
Aji-topp ji: Seex Lóo


c: text/html

text:
Wuññi yu melosuuf yi
Wuññi yu juxraaf yi walla yu melosuuf yi.
Luy wuññi yu melosuuf yi ?[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yëngu-yëngu gu wuññi gu melosuuf, walla feeñal gu melosuuf, yëngu-yëngu gu yàgg la. Waa-Isipt ñu njëkk ña ak Finiix yi ak jullit ñi defoon nañu ko bu yàgg, njëkk waa-Tugal di ko def ci jamono ju yees ji. Lu am soloo ngii nag ñu war koo xam, mooy wuññi'y juxraaf yi, bi muy am it li ko taxoon’a jug mooy ay xemmemteefi sañc, ak doonte daa mbubboo woon gëstu gu aju ci xam-xamu melosuuf.
Yëngu-yëngu gu wuññi gu melosuuf gi ñuy waxtaane ci doggantal gii, danañu ko man’a xamalee ci nii:
Mooy mbooloom liggéey yi jéngukat (aventurier) yu Tugal yi daa def ci ñaari xarnu yii : bu fukk ak juroom ak bu fukk ak juroom benn g. Yenn nag ci réewi Tugal yu nasaraan yi, ñoo leen doon soññ ak’a jàmbaarloo ak’a xiirtal ci loolu.
Li sabab wuññi yii[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sabab bu diine[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sababu diine moo jiitu ci sabab yi waraloon yëngu-yëngu yu wuññi yu melosuuf yu Tugal yii am. Sababu diine mooy li gën’a waral ñaari réewi katolig yii di Espaañ ak Portigaal defoon liggéeyub wuññi boobu.
Ñoom yile ñaari réew dañoo jortoon ne danañu man’a sutuxlu ci biir Afrig ak fu dul moom, def ko barab bu dëppoo ak li ñu bëgg muy tas fa ag katolig, ak nangu ko teg ko loxo jaare ko ci diine. Réewum Portigaal moom daa gisoon ne réewum Ecopi, - mii di mu nasaraan, waaye di mu yoroon ngérum Xibt, mu ortodoksi - man na koo soppi def ko mu yor ngérum katolig. Loolu nag da nga ci gise diinewu gu dëgër gi amoon ci waa-Espaañ ak waa-Portigaal ca jooja jamono. Paab gi moom da daa soññ réewi nasaraan yi ci ñu dugg bu baax ci wuññi yooyu, ngir tas ag katolig, ak xatal Lislaam te sonal ko,tee koo tas, ngir néewal dooleem, xottite ko,giir ko.
Ci noonu mu ( moom Paab gi) génne ay santaane yuy jox àq ñaari réew yii ci ñu moom diiwaan yu yees yi ak mbooleem yu nu wuññiwaat, moo xam géej yi la mbaa jéeri yi. Paab gi ak nasaraan yi ci ginnaawam, dañoo ragaloon lislaam ak ñoñam, looloo taxoon ñu daa wut nu ñu mucce ci ñoom, ñu ne woon kon nañu leen fi jeem’a jële.
Sababu politig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Am na yeneen réew yu yees yu feeñ ci ëttub politig bu Tugal bi, yu ci mel ni Espaañ, Portigaal, Angalteer, Faraas, Holand ak yu dul yooyu. réew yii nag, dañoo tàmbli woon di xalaat bu baax ci tas ak wisaare seeni kilifteef ak jeexiital ci biti seen, rawati na ci réew yi ci yeex ci séenu'g nekku walla sosu gu yees. ñu gisoon it ne bu ñu fa tasee, wisaare fa seeni xay aki ngéri diine,loolu da na man a nekk ay raas yu ñu man'a jaare ngir sampu fa, sanc leen . Réew yii nag joŋante woon nañu te gëpplante ci mii lef , loolu bokk ci li daa soññ ak’a xiirtale ci yëngug wuññi gu melosuuf gi.
Sabab bu koom-koom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Tugal yi ñoom dañoo gisoon ne àddunay jullit ñi daal, mooy ji ngëp ci loxoom nosub yaxantu bi, ndaxte ñooy ñi notoon, tegoon loxo ci kaw yooni yaxantu yu penku yi. Ci noonu xalaatu wacci fi yooyu yoon, te gëstuji yeneen yu leen man’a àggale End ak Siin tàmblee feeñ, ngir bañ’a fay njëgi nduwaañ yi ak galag yeek yeneen yi cig wàll, ak ngir néewal doole koom-koomu jullit ñi ci geneen wàll, ginaaw bi ñu soppee yoon yooyu def leen leegi ñu jaar Afrig ak màmbulaan gu atlas gi, loolu lépp ngir bañ’a jaar fi jullit ñi dëkke.
Yenn ci réewi Tugal yu yees yi dañoo gisoon ne li gënoon ci ñoom mooy seeni séqoo yu yaxantu ak réewi penku yi, ñu koy defal seen bopp, ngir mucc ci rënkug yaxantu gii dëkki Itaali yi ame woon te daan ko def, yu ci mel ni Venezia ak Genova añs. Xalaat bii nag taxoon na ba yii réew demoon gëstuji aw yoonu yaxantu wu bees, nga xam ne ñoo ciy nekk ci wenn waxtu wi di yaxantukat biy jëli ,tey tuxal, tey kiy dox ci diggante yi.
Lori waa Tugal yi tàmbli woon na’a yol, ñu tàmbalee ñammasle ak a manadee tëyye seen bopp, bi ñu déggee xibaari wurus ak xaalis ci Afrig, ndax kat mbell yu gànjaru yi dañoo muuroon seeni gët, fees seeni xel, ñoom ñi nga xam ne dañoo tàmbli woon di faale ak a yittewoo wàllug ne-ne gi rekk (maanaam lu aju lu ñu man a jariñoo ci ay suuf, wurus mbaa lu ni mel), bayyi nee yeneen wàll yi, loolu moo tax ñu sawaroon lool ci def wuññi gu melosuuf gi bi ñu déggee tono gu ne-ne gu rëy gi nga xam ne am mbooloo ci wuññikati Tugal yi ndàmmoon nañu ko ci seen tukkiy wuññi yooyu, rawati na bi ñu jàngee xisay tukkikatu Itaali boobu di Marco Polo (1254 - 1324 g ), mi wuññiji woon ba Siin (1271 - 1275 g), nga xam ne bi muy dëpp, daa indaale lu sakkan ciy doj yu tedd, ba mujj waa Venezia daa ko wooye boroom milyoŋ yi .
Sababu xam-xam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xalaat yi boroom xel yi ci Tugal amoon ci suuf si, ak ab bindam dafa soppiku woon, ginnaaw bi ay tukki yu melosuuf yu kenn-kenn amee ak yu mbooloo yu nasaraanal, juge Tugal, génn, rawati na ginnaaw bi jamonoy xarey jooñe yi jàllee, nga xam ne boroom xam-xam yu bari leegi dañoo am koolute ci ne suuf si dafa bulu walla mu mel ni ab kol-kol, wuute ak la ñu jàppoon, gëm ko, muy dafa tàllaliku mel ne basang gu ñu lal, loolu nag mooy li muuroon xeli waa Tugal yépp ci jamono yu diggu yi.
Ag jèng jëm ci sopp ag jéngu, ak bëgg xam-xamu melosuuf, feeñ ci ñoom, ginnaaw ba fa ruug gëstu gu xam-xam gënee suuxatu, gën fa’a jëme kanam, ak li ñu jële ci jullit ñi - ci biir xarey jooñe yi ak ginnaaw bi - ci xam-xam bu melosuuf bu jëm kanam, ak ginnaaw bu xam-xamu Saytubiddiw ak liggéeyiinu gaal ak buusal biy won gaal yi seeni yoon gënee jëm kanam.
Wuññiy melosuuf yu Portigaal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Portigaal moom la ñuy jàppe réew mi jiite woon wuññi yu melosuuf, yu Tugal yi. Buur bii di Henri, mi nekoon ab mool (1394 – 1460 g), doonoon doomi buur bu Portigaal bi tudoon John mu njëkk mi, moom mooy ki njëkk’a def ay wuññi ci waa Portigaal yi. Mu nekkoon ku soppoon moolu(dugg géej), ak yër xisay mool yi, ak téerey taariix yi. Muy ku aayoon ci rëdd lonkooyooni melosuuf yi, moom la baayam sàmpoon mu yor Sawuta, ginnaaw bi ñu ko nangoo ci julliti Marog yi atum 1415 g.
Henri daa xalaatoon’a wesaare diine’y nasaraan ju katolig ji ci Afrig, ci noonu mu ne kon na jokkoo’k buuru nasaraan bu Ecopi bii di Prester John, ngir ñu ànd, xeex waa Marog yii di ay jullit cig wàll, ak ngir man’a àgg ca waaxi géej gu xonq ga ci geneen wàll. Ci noonu mu yabal ay mool yoy ci seen tukkiy wuññi yooyu, àggoon nanu ba ca duni Kanaari ya , ak Madira ak Osoras ci Mambulaanug Atlas , atum 1402 g, naka noonu ñu wëy ci seen tukki yooyu ba agsi Senegaal, atum 1445 g, ginnaaw bi Henri deewee tam teewul seen tukki yooyu wëyoon ba ci sottiwaayu dexug Kongoo gi ak Niser. Bu ko defee mool bii di Bartholmew Diaz, moom àgg ba ca wàllug bëj-saalumu Afrig, di fa ñuy wax Boppub Callmeer, atum 1486 g, moom la buurub Portigaal bi soppi tur wi tudde ko «Boppub Yaakaar Ju Baaxi Ji» ngir mool yooyu man cee ame yaakaar ba man’a wuññi yoonu yaxantu wi jëme End. Mool bu siw bii di Vasco De Gama moom, jug def tukkib wuññi, atum 1497 g, daal di àgg End, ginaaw bi mu wëree Afrig jaare ko ci yoonu tefesug Marog gi, romb Bopp Yaakaar Ju Baax Ji, ak Mosambig ak Mombasa ak Malandi, ba àgg (Jawa) ca tefesug sowwu gu daanaka-dun bu End.
Vasco De Gama mii jot naa xamante ak Ahmadu’bnu Maaja mii di woon ab mool bu jullit bu araab, moo ko dimbli sax ba mu man’a àgg End, ndaxte mooli jullit ñi ñu xamoon géeji penku yi lañu woon, ak yooni yaxantu yu jéeri yeek yu géej yi.
Naka noonu beneen mool jugati bu tudd Kabraal, def ab tukki bu géej bu aju ci xare, dem End ,tàmblee naj ak’a sonnal Samirin,mi daa àtte ak’a saytu fi ñuy wax Kalikuta gu End gi, ngir mu jox Portigaal ab barab bu yaxantu ci tefes gu sowwu gi, Kabraal mii xeex na fa’ak jullit ña, song barab ya ak mbooloom gaalam ma. Vasco De Gama moom itam delluseeti End ci ab tukkib xare ngir faagaagalsi Samirin, ak mbugalsi yaxantukati araab yu jullit yi, ak defsi ay déggoo ak buuri diiwaani End yi nekk ci tefesug sowwu gu daanaka-dun bu End bi.
Li wuññiy melosuuf yu Portigaal yi jur[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Wuññiy Portigaal yi jur nañu ay ngérte yu bari, yi ci ëpp njariñ ñooy yii di ñëw :
1) Waa Portigaal, ñi ngi tàmbli woon di teg loxo ci tefesi Afrig yu sowwu yi, ci noonu njàppum jaam siiw, te tas ci Tugal gépp, di jaam yi ñu daa jàppe Afrig, te daan ci yaxantu.
2) Jamonoy sanc gu Portigaal, mi ngi tàmblee ci bi Portigaal taxawalee ab sancu, ci penku bi, ca fa ñuy wax Jawa, ay xare it am diggante araab yu jullit yi ak Portigaal cig wàll, ak ci diggante waa Portigaal ak waaEnd yi ci geneen wàll. Waa Portigaal yi nag jot nañoo teg loxo yenn waax yu am solo yi nekkoon ci yoon wi jëme End.
3) Waa Portigaal yi mujj nañu xam yoonu yaxantu wu géej, wu dul romb ci réewi jullit ñi,mooy wi jaar ca Boppu Yaakaar Ju Baax ja.
Loolu nag mooy li doyadiloon koom-koomu jullit ñi ci penku bi, maanaam koom-koomu nguurug Mamaalik ci jëmmi boppam. Lii moo taxoon nguurug Mamaalik mujjoon néew doole ci kanamu nguurug Portigaal gi ak ci kanamu ñoñ Usmaan ñi nga xam ne jot nañoo fexe ba xaw’a woyofal naj ak ñàkkal-jàmm gi Portigaal defoon araab yi, ak nguuri araab yi nekkoon ci tefes gi, yàqoon nañu it mbooleem jéem yi ñu daa def ñoom waa Portigaal ngir taxawal ab jë bu nasaraan safaan (kontar) doole yu lislaam yi nekkoon ci peggu géej gu xonq gi, ak tefesug Afrig gu penku gi.
Wuññi yu melosuuf yu Espaañ yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li ci dugaloon Portigaal, moo dugal it Espaañ ci wuññi yooyu. Ci noonu boroom xam-xam yi daa yëngu ci mbiri wuññi gi, danoo jàppoon ne suuf si daa bulu, moo waraloon ba ñuy dem End ñu jaare woon ko ci sowwu bi. [[ Mool]]ub Itaali bii di Cristoforo Colombo (1451 – 1506) moom defaloon na waa Espaañ ñi benn tukkib wuññi atum 1492 g, juge Espaañ jem End jaare ko ci sowwu bi, ci màmbulaanug atlas gi. Ginaaw tukki bu tar te sonnle, moom Colombo àgg na ca duni Bahamas ya mu mujjoon’a tudde San Salvador, juge fa dem ca tefesug Kubaa gu bëj-gànnaar ga ak dunub Ayiti bi mu faroon tudde Espaañ gu ndaw gi.
Mu delluwaat nag Espaañ ci atum 1493 g, ànd ak jort ne moom de jot na’a àgg End ci yoonu sowwoom woowu. Ci atum 1493 g, Colombo defaat na ab tukki, bu li ko taxoon’a jug mooy teg loxo ci suuf yooyu mu jotoon’a wuññi ci atum 1492 g, ak wisaare fa katolig, ca ña fa dëkk te mu tudde woon leen ay « endo ».
Ci tukki bii la jotoon’a wuññee Jamayka, daal di delluwaat Espaañ ci atum 1496 g. Mu defati ñatteelu tukki atum 1498 g, waaye amu ca woon tawfeex. Mu dellu defaat bu ñeenteel atum 1502 g, taxul ba tay mu am ca la mu ca doon wut. Bu ko defee nag ñaari sooy yii mu def ci ñaari tukkeem yi tax ba buuru Espaañ bi Ferdinand ak soxnaam lingeer bi Isabela, begadi woon ci loolu, ag siiwam suux, ñu folli ko ci njiitul geej gi, daal di koy delloosi Espaañ ci ay jéng, ngir mere gu ko meññilukat yi mere, ñoom ñi seen yaakaar tas. Colombo faatu na atum 1506 g, te xamul sax ne wuññi na àdduna ju yees ju dul End.
Ginnaawam it wuññikat yi doon liggéeyal Espaañ wëy ci seen liggéeyi wuññi yooyu, ka cay Amerigo Vispucci jot ca’a àgg ca diiwaan ya Colombo àggoon ak yeneen yu mu àggutoon, ci njëlbéeni xarnub fukk’ak juroom benn. Moom mool bii di Amerigo, moo am teraangay ñu tudde ko Adduna ju bees jii di Aamerig tay.
Li wuññiy Espaañ yi jur[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
1) Ñoom de ubbil nañu tukkiy wuññi yi aw yoon wu bees wu jëm ci àdduna ju yees ji, di ko jaare ci màmbulaan gu atlas gi. Bu ko defee Espaañ tàmblee sanc gox yi mu jotoon’a àgg ci Aamerig gu diggu gi ak gu bëj-saalum gi, ñu wisaare fa seenug xay ak diine, ubbi fa ay mbelli wurus ak xaalis.
2) Saxal gu ñu saxal ci xam-xam ne suuf si daa “bulu” , te li waraloon loolu di tukki bi Magellan defoon. Buur bi ñu daa wax Shark mu juroomeel mi (Sharlakaan) di woon buurub Espaañ, daa digaloon mool bii di Magellan atum 1519 g, mu def ab tukki jëm penku jaare ko sowwu, ci noonu moom Magellan jug, moolu (war geej), jawali sowwu, te jëm penku, ci kaw màmbulaan gu atlas gi, bi mu ko defee daal di àgg ca tefesug Breesil ga, fa Riyo De Janero, mu wëy nag ca doxam ba, ba ca sottiwaayu dexug Labalata, daal di wër Aamerig gu bëj-saalum gi, tàbbi màmbulaan gu dal gi nga xam ne moom moo ko tudde « pasifik » di wund lu dal, mu àgg Filipin atum 1521 g, foofa nag mu songoo fa’ak ñoñ réew ma, ci’y xeex yoy ca la ñu ko raye, waaye kenn ciy nitam, tuddoon Dianco, moo mujjoon jiite boobu tukki, dem ak ñoom ba ci Boppu Yaakaar Ju Baax ji, juge fa dem Espaañ, gi nga xam ne ma nga fa àgg atum 1522 g.
3) Weddi gisiin yi daa wax ci bindu suuf si ak ab kemam ( ni mu tollu), ndax kat tukki bii nga xam ne dafa dox, wër àdduna bi, firndéel na ne suuf si daal moo ëpp fuuf li ko Colombo jàppe woon ak ku dul moom. Beneen gox feeñ na, bu mag diggante Tugal ak Asi ci wàllug sowwu gi, di Aamerig gu bëj-gànnaar gi, nga rax ci dooli geneen gi’y gu bëj-saalum gi, te ag màmbulaan gu yaatu, gu yees’a ngii gu ñu xamutoon. Kon suuf desatutoon su ñu xamutoon su dul Ostrali ak ñaari dott yi .
Wuññi yu Angalteer[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñoñ Angalteer ñoom itam sóobu woon nañu ci wuññi yi, bi Buur bi Henri mu juroom ñaareel, mi nekkoon buurub Angalteer digalee mool bii di John Cabot, mu tukki dem End, jaare ko bëj-gànnaar gu suwwu gi, ca saa sa mu géeju, tukkee Bristol atum 1497 g, jéggi màmbulaan gu atlas, àgg tefes gu bëj-gànnaar gu Amerig gu bëj-gànnaar gi, ca New Fondland, ginnaaw bi mu jéggi Librador, dellu Angalteer. Cabot mii delseeti na leru tefesu’g penku gu Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ba àgg Florida, loolu nag moo doonoon tàmblig sancug waa Angalteer yi, ñeel Aamerig gu bëj-gànnaar gi ak Kanadaa. Ba tay it, kii di Jams Kook di woon ab mool bu dëkkoon Angalteer, defoon na moom it ñatti tukki yu wuññi ca tefesi Ostrali yu penku ya ak Newsiland.
Wuññiy araans yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Fraans nag ñoom, ñoo mujjoon’a duggsi waa Angalteer, waa Espaañ ak waa Portigaal ci lefum wuññi mi, ñoom seeni tukkiy wuññi daa jëmi woon Kanadaa. Ki ñuy wax Jaak Cartier moom ab mool la woon, daa jugoon def benn tukkeem bu wuññi ci jamonoy Faransuwa mu njëkk mi, jeggi màmbulaan gu atlas gi, jem sowwu, fétali àdduna ju yees ji. Ci noonu mu àgg New Fondland gi jàkkaarloo ak Kanadaa, daal di fay jot’a wuññi walla feeñal sottiwaayu dexug Santa Lorans. Tukki yi Cartier mii jot’a def ci goxi Aamerig gu bëj-gànnaar gi ñeent lañu woon. Bi mu ko defee sancug Faraas tàmblee putuxlu ci Kanadaa, ak barabi dex yi ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Noonu ñu taxawal ab sancu tudde ko Samwel de Shampala, taxawal it dëkk bii di Kebeg ci tefesug dexug Santa Lorens atum 1608. Moolu Faraas bii di De Laasal jotoon na’a wuññi dexug Misisipi, ci noonu waa Faraas ya daal di fay sos sancu bu Luwisiyaana, bii nga xam ne mi ngi jële turam wi ca buurub Faraas ba tuddoon Luwis mu fukk ak ñeenteel mi.
Wuññi yu Oland yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lonkoo (société) gu End gu penku gu Oland gi, dafa joxoon ndigal moolub Angalteer bii di Henry Hadson, da ko’o joxoon ndigal ci mu defal Oland ab tukkib wuññi, ngir man koo gisal aw yoon wu bëj-gànnaaru penku wu ko man’a àggale Asi, ci noonu mu géeju moom Hadson juge Angalteer, jaare ko ci bëj-gànnaaru atlas gi, jawali dóoxug New York, ak dexug Hadson gi mu tudde woon boppam. moolu Oland bii di Wilyaam Shotin moom, moo wuññi yoonu Boppub Horn bi nga xam ne mujj na di yoonu géej wu am njariñ. Waa Oland yi jéemoon naño’o wuññi Ostraali ak Newsiland ci diggante 1622 – 1624 g .
Li wuññiy melosuuf yu Tugal yi jur[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li wuññiy Tugal yi jur man nañu koo tënk ci lii di ñëw :
1) Njiitug yaxantu gi tuxu na tukkee ci li wër géej gu diggu gi dem ci màmbulaan gu atlas, mu mujj moom yaxantu gi nekk ci loxoy réewi Tugal gu sowwu gi, bu ko defee ñu nos fi ay yooni géej yu yaxantu ci ñaari màmbulaan yi, gu atlas ak gu dal gi (pasifik). Yëngu-yëngu gu yaxantu gu yees gii, ñi ngi ko tudde woon « soppi ci anamug yaxantu » .
2) Wuññi yu melosuuf yi amal nañu fi jawwu yu gëpplante ak wujje, ak as lef cig noonoo ci diggante réew yi doon def wuññi yii, loolu moo yokkoon xemméemtéefi sanc yi ci diggante réewi Tugal yi. Ci noonu aw gisiin wu sanc tàmbli woon’a feeñ wu Tugal jëm ci askani réew yii ñuy door’a wuññi.
3) Xam-xami melosuuf yi soppiku woon nañu bu baax, li ko waraloon di yaatu gi wuññi yii yaatu woon te bari. Ci noonu yëngu-yëngu gu nasaraanal yokku ci anam gu fés, rawati na ci Afrig ak ñaari Aamerig yi.
4) Ag jëm kanam feeñoon na ci wàllug yaxantug mbèll yi, di wurus ak xaalis, nga xam ne sax xarnub fukk ak juroom g, dañu koo tudde woon « xarnub xaalis », ni nga xame ni jëm kanamug koom googu taxoon na ba dundiin wi gën’a kawe, njëg yi it gën’a yekkatiku, ni fi ay njaay yu yees dugge, lu ci mel ne kakaawoo, póon, kiinaa, batata ak mbòq.
5) Wuññi yi de lenn lañu ci màndarga yiy wone yewwuteg Tugal gi, ni nu la ko leerale woon ci doggantal gu njëkk ga.
6) Réew yii ñu wuññi, ruu gu fees ak bëgg’a fayyu moo leen ubale woon, muur leen, jëm ci yii leen wuññi, ndax ñoom tubaab yi xalaati sanc lanu yoroon, daan ci doxe ci mbooleem seen doxi wuññi yi, lepp lu nu gis aakimoo ko, ngartaajoo ko, lii mooy li waral askani réew yi nu wuññi, jugoon ci jànkoonte ak ñoom, taxaw ci xeex canc gu Tugal gi, ci anam gu tar, jëfandikoo ci li nu yor lepp ci kàttan.
7) Wesaare diiney nasaraan ci bepp gox bu ñu wuññi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ron
Ron walla sibi ca saalum, xeet la ci xeeti garab yu njool yiy gudd ne sóll ca kaw. Mu bari lool ci tund Afrig, Eccopi, Afrig bëj-saalum. Dees na ko fekk ba tay ci digg Afrig, fu ci mel ni Saara, walla Namibi.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ron garab gog guddaayam danay àgg ba 25 ba 30i met. Yaatuwaayam nag danay àgg ci 1 met. Xobam moom lees di wax xëddeen melo uppukaay la yor te guddaayam di mat 2i met. Ron day am bu góor ak bu jigéen, bu jigéen bi ay xobam dana jàpp ci 260i sàntimet ci yaatuwaay.
Foytéefam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom lees di wax kóoni. Moom ab doom bu nëtëx lay doon am ci biir ay pax yu duy ndox mu neex ñu di ko naan. Bu demee ba ñor nag day soppiku di ab ron. Ñu di ko lakk di ko lekk. Boo ko lakkee bamu ñor nag dangay xolli der wi sànni lekk li ci biir. Li ci biir day mboq mel ni màngo saf suukar lool.
Njariñ yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garabug ron bari na ay njariñ lool ay xobam ñu koy wax ndon mooy daggiit yi ñu dagge ci xëddeen weer ko bamu wow, dees ciy taal ñu man cee togg.
Xiis mooy lees dagge ci xëdéen ngir di ci yeewe ak a takke. Xiis bees ko takkee ci garab ag dënnu du ca daanu
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Borassus flabellifer


text:
Dip Doundou Guiss #FreeSenegal (Wolof) paroles
Dëkk ci dëkku nittu fitna
Sonn di wax yen ñëpp a yem kiif-kiif la 6-9
Li ma si gën a meti di gis boy yi di dee
Reew mi ñi koy fiy jiite ñëppay roy Lucifer
Nàcc ba coow li jeex sunu ròngoñ yi duñ fer
Naaj bu dem jànt fake ñoo la folli bul rëy
Gàddu sa call di Twitter su njaboot bi di dee
Mënu toog di muñ rekk di len xool ñu ñuy ray
Nawu ma politicien du ma politique man
Kuy tanqamlu kilifa diine du maay wax lu muy deeg
Suba yaay rus a netali say doom sunu tay
Ndaw yi prison la ñuy xëy sen école la ñuy gëj
Ndox bi jox nga ko Macron mool du joow ba gis jën
Police aar lañ ko santoon tay ñoy door nitt ñi gun
Mere bu Ci ñakk sa doom yuuxu wooy fu ñu jëm
Xeex bi ñëpp a Ci d’accord ndax ñoom yoon bi ñu jëll
Mënoon nañ la dènk kaso bañ la jox suñu dëkk
Palais moy dènc sacc Rëbës di tëjj Nittu Dëgg
Du mèdd ngen ñu foog mais nervis rekk du doy
Bàmmeel du tëye ku dee di dox
Na leer ci say nopp bët bu rusul tojj
Loy doyee jamm reew mu mënul dox
Jaay sunu pétrole bu ñuy sangu ñoy geen utti ndox
Taal sunu alal bu ñu fippoo nga geen tukki daw
Jàng am diplôme mais jaratul may utti job
Ku feebar dee nga hôpitaux yi amul gaz
Loo jëll ci ku jaay sa maam yi da fay lew ni Auchan
Caga duñ ko nax ñaari yoon duñ la jox 3ème chance
Doyna dereetu baadoola dootul siim cere France
Dereet di tuuru moo gën drapeau bi cuubu
Reew mey mës di nguuru da ñuy fen ñi lay dunguru
Gëmël Yalla te dem
Sa lëndëmaay da fa leer
Jarul nga tere marcher parce que jaay nga sa reew
Doo ku ñuy jangal nu ñu raxasoo xam nañ sa loxo settul
Taxoo len ñu jog politiciens mbalit sax daf ko sèxlu
Macky Idy Niasse
Tant que demmoo len abal ñu match bi du tas
Ñuy bañ dëkk bi takk ngay gën di sacc ci biir mbas
Bu ci sa doom deewoon yemale nga ko fii bu yagg
Fate le 23 juin tax nga fogoon ne lii du am
Ni la woon bi SOPI di dem ñuy xaar kuy ñëw soppi système
Jeunesse bi foo musique fècc ba ròmb gox bi système
Télés yi di ñu gëlëmmël sunu kom-kom di ci dem
Wax ma lu ñu def ci mbey mi tous ces hommes cultivés
Ñi des ci kaso bi xeexal luñ sen bopp
Du doon dee akk dund batay duñ xeex akk Senghor
Lu waay di def bës di na wadd sa kaw (bis)
Autres paroles de Dip Doundou Guiss
Vous aimerez peut-être ces chansons
Dip Doundou Guiss #FreeSenegal (Wolof)
Artiste : Dip Doundou Guiss
Sortie le : 13 Mar 2021


text:
Salut loutakh dounguène wacci ci trains bi ,Doug ci village yi ,réglé problèmou réseau yi moudièkh.mais souniou waxè réck ,ngèni wakh 4g +, partout au Sénégal, pour temps village yi ,2g bu normal amu gnouko.té ci Sénégal lagnou bocku.
Salam Cheikhibra,
Niongui lay jajeufeul ci xalat bi. Niongui ciy ligguey bou bakh.
Légui lepp soti.
Jajeuf...
L'équipe Orange
#ideesOrange
Salam Cheikhibra,
Niongui lay jajeufeul ci xalat bi. Niongui ciy ligguey bou bakh.
Légui lepp soti.
Jajeuf...
L'équipe Orange
#ideesOrange
Expert Orange a statué
Cheikhibra a partagé


text:
Jàngoroy Ebola
Jàngoroy Ebola ñu gënoon koo xamee ci Jàngoroy yaram-wu-tàng ju Ebola jenn xeetu jangoro la juy dal nit walla yenn bàyyima yi te doomu-jàngoro bu ebola di ko joxe. Xàmmeekaayu jangoro ji mi ngi tàmbalee feeñ ci diggante ñaari fan ba ñetti ayubés ginnaaw bi la doomu-jàngoro bi duggee, ngay ame yaram-wu-tàng, put guy metti, sidit yuy metti ak bopp buy metti. Ginnaw feeñte yu njëkk yii, naka-jekk, yi ciy topp ñooy, xel-muy-teey, waccu ak biir-buy-daw. Su ñu àggee fii ci jàngoro ji, ñenn nit ñi dañuy tàmbalee am ay nàcc-nàcc yu man a nekk ci biir yaram wi walla ci biti. Repp gee dee ci nit ñi ko amee dina àgg ci dayoo bu réy.
Jàngoro ji manees na koo jël ci boo laalee dereet walla wal-walaan yu yaramu ab bàyyima (golo walla njugup) walla nit ñu ko am. Ba tay jii jàppees na ne maneesul a wàllante jàngoro ji jaare ko ci ngelaw li ci ab barab.
Ginnaaw bi ko kenn nit jële, jàngoro ji man naa tas jaare ci moom. Ñi ko ame ba wér ci man nañoo wéy di ko man a wàllaate ñaari weer ginnaaw seenug wér jaare ko c seen manniwa.
Amagul genn xeetu pac gu wór gees xam ngir fac njangoroy Ebola. Xeetug pac gi gën a jàppandi ci jamono jii mooy di leen jeem a naanloo ndox mu doy (di ndox mu am tuuti suukar ak xorom) walla ñu leen di sol ay wal-walaan. Jàngoro ji ju man a rayaate la, lu ci ëpp ci 50% (juroom-fukk ci téeméer) ba 70% (juroom-ñeent-fukk ci téeméer) ci ñi muy dal ci dee lañuy mujjee. Jangoroy yaram-wu-tàng ju Ebola ñoo ngi ko njëkkeen gis ca Sudaan ak ca Kongóo. Naka-jekk njàngoro ji dafa daan faral di yem rek ci yenn barab yu ndaw yu beru ci yenn réewi Afrig yu ron-sahara yi. Ci atum 1976 (di at mi ñu ko njëkkee gis) ba 2013, lu néew 1 000 nit ci at mu nekk daan nañ ko jël. Wàllante gi gën a réy gu Ebola moo ngi ame ci ndoorteelu 2014 te barab yi mu gën a tasee ñooy réew yu Gine, Siraa Leyoon, Libeeria a Niseeria. Ci oktoobar 2014 jappees na ne lu mat 10 000 nit jot nañu koo am.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Ebola Virus Haemorrhagic Fever - Proceedings of an International Colloquium on Ebola Virus Infection and Other Haemorrhagic Fevers held in Antwerp, Belgium, 6-8 December, 1977
- Questions and Answers about Ebola Hemorrhagic Fever - Center for Disease Control (CDC), retrieved 10 July 2006
- www.healthocrates.com - Articolo sulla febbre emorragica dell'Ebola


text:
Ay dëk
E-TIC bi ci Senegaal
Fii ci Senegaal xalaat baa ngi yengu ci gox yii di:
- Dakar / Yoff: foofe la ay kureel yu barri def seeni ëtt
- Guédé-Chantier: mbayum ceeb gaňcax, ňambi, tamaate, sople, dugub, camm gi ak napp gi
- Mbam: ceeb, gerte, mango camm gi ak napp gi
- Meckhé: gerte, dugub, ňambi, mango ak càmm gi
Xibaar ci dëkk bi
Askan wi: 13.711.597 (weeru sulet ci atum 2009) taax mi di Dakaar 1.729.823
Xaalis bi: CFA Franc
Kalaama: Nasaraan (moy kalaama bërebu ligeyukaay yi, Balanta-Ganja, Hasaniya, Joola-Foňi, Mandiŋ, Manjaago, Mankaaɳ, Noon, Pulaar, Seerer-Sine, Soniŋke, Wolof -- Français (officiel), Balanta-Ganja, Hassaniyya, Jola-Fonyi, Mandinka, Mandjak, Mankanya, Noon, Pulaar, Serer-Sine, Soninke, Wolof
Diiné ji: Jullit ňi 92%, Cèddo yi 6% Catolik yi2%
Askan yi: Wolof 36%, Fulaani 17%, Seerer 17%, Tukuloor 9%, Loola 9%, Mandiŋ 9%, Tubaab ak naaru libaane 1%, Yeneen xeet yi 2%
Jeexiatalu situ internet yi: sn
Njelbeenu numero telefon yi: 00221
Mbay mi ak Càmm gi
Yi ëpp ci li ňuy bay ci dëkk bi ňooy: gerte, dugub, ceeb, mbox, suuna, ňambi, wëteen, tamaate, lejum. Ci wàllu càmm gi nak yi ňi faral di gene giss ňooy: nak, xarr, bëy, mbaam xuux, ay njanaw ak ay jënn.jamono ji ňu tollu nii nak askan wi xèrru lool ci mbay meek càmm gi te soo setloo bok na ci lii gënna suxali koom-koomi reew mi. Li gënna jamp ci jamono jii nak mooy naka laňuy def bam bay mi mënna dundal askan wi yèpp.
Li ëpp ci Seegaal a ngi bok cig ox bu ňeme bèkoor lool ak taw mu jaffe te wissaroo, boolekook suuf su sonn lool. Te soo setloo sax 5% ci suuf si rek moom dacc ndox, loolooy waral nitt ňi nawett rek aňuy bay te mooy indi ap goob mu tërëdi lool. 70% ligey kat yi ňu ngi yengu cik mbay (boo degee mbay nak mooy àll bi camm gi ak nàpp gi) te loolu tollu na ci 18% ci xaalis bi ňuy ligeye ci reew mi.
Tool yu ci ëpp ay baykat yu ndaw ňoo leen di yorr (1.5-2.4 ci ay hectaar), te 60% mungi feete ci li ňu dupe “biiru gerte gi”. Wall wu bari ci suuf soosu nak ay xeet a ko moom. 11% wu suufu Senegaal bi yèpp daňu koy bay, te mbayum dugub ak gerte bi yokku na ci at yi ňu mùjju ba tollu ci 40% ak 36% ci buɳ ko toftale.
Buňu wakerloo ci xibaar yi wàdde ci nguur gi, reew ma ngi bay atum 2009 420.000 ci ay tonnu gerte muy lu wùtte lool ak 460.000 ci ay ton yu atum 2006, bi nekutoon att mu neex ndax ňakum ndox bi ca amoon.
Ceeb bi: 50% soxla yi ci ceeb bi rek laňuy bay ci reew mi.li ci dess daňu koy njëndi jib a Asie ndax seen ceebu Basmati (parfiime) ňoo gënna neex ceeb bi ňi baye fii. Nit ňi taamuwuňu ceeb bu parfiime wul (muy ceebu Asie bu xaralal bu baax). Mbayum ceeb baa ngi tambali ak nasaraan yi fi nekoon ci atum 1960 ya.
Gerte gi: mbay moomu nak njaayum bitim reew rek a ka taxa jog.
Jënd ak Njaay ak ligeey
Yaatuwaayu dëkk baa ngi tollu ci 196.722 sq ci ay km (suuf si di 192.530 ndox mi di 4.192 km). Ci atum 2009 xaalis bi ňu ligeeye ci biir reew laa ngi tollu woon ci 16 milyaar te 13.8% yaa nga bayeko ci mbay mi (amna ňu ne sax 18% ya la), 23.3% di bayeko ca ligeyu xarala ya, 62.9% di jùgge ci bërëbu ligeyukaay yi. Neena ňu tamit ci atum 2009 njaayum bitim reew banga tolloon ci 1.652 ci ay milyaaru dolaar:
- Li ňuyb gënna jefendiko: jënn, gerte, li jogge ci xeetu petorool, fosfat, ak wëteen.
- Andandoo yi: Maali 19.3%, Inde 9.4%, Gambit 5.3% Itaali 4.8% (2008)
Ci att moometam njënd ma ngi toluwoon ci 3.864ci ay milyaar dolaar ci yi ňuy waaja li:
- Ndugu mi: lèkk ak naan, jumtukaayu xarala, ak esens
- Andandoo yi: tugal 19.9%, angalteer15.3%, chine 6.8%, belzik 4.6%, tailand 4.5%, holand 4.1% (2008)
Ligey yi ci gënna am doole mungi ni tëdde: mbay mi 77.5%; xarala ak bërëbu ligeyukaay yi: 22.5% (xibaaru 2005). Nàkk ligey mba ngi tollu ci 48% (xib 2007). Te 54% wa reew ma ngi dëkk ci ndool (xib 2001).
Jokko bi
Ci atum 2008 dëkk baa ngi amoon 237.800 ci ay telefoonu kërr ak 5.389 miyoŋ ci ay portaabal.ci atum 2009 amoon na 227 ci ay situ internet 1.02 ci ay milyoŋ di jëfëndiko internet boobule (ku ci bëgga xam lu gënna leer na xool ubitek Saar bi vu tollu).
Tolluwaayu Askan wi
Ci weeru Sulet 2009 askan waa ng tolu woonci 13.711.597 ci ay nit, 1.29.823 ňu ngi newoonca Dakaar te ňu ngi leen tërelewoon ci nii:
- 00-14 ans: 42.2% (goor 2.911.324 /jigeen 2.877.804)
- 15-64 ans: 54.8% (goor 3.728.664 / jigeen 3.786.000)
- 65 ans et plus: 3% (goor 190.343 / jigeen 217.462) (xibaaru 2009)
Yokutek askan waa ngi tolluwoon ci atum 2009 ci 2.709%. askan woowe nak 42% ňu ngi dëkk ca taax ya ak yokkute gu tollu ci 3.1% at mune digente 2005 ak 2010. Fan wu guddu waa ngi tollu ci 59 att muy 57.12 ci goor ňi ak 60.93att ci jigen ňi xibaaru 2009.
Jang mi
Bu ňu tolleo ci jang mi nak xale yi duggu daara aa ngi tollu ci 39.3% muy 51.1% ci ay goor ak 29.2% ci ay jigeen. Ni ňu jàppa ngaaka nak ňooy ňi tollu ci 15 att te munu ňu bind munu ňi jang.
Tërelinu nguur gi
Reewu senegaal a ngi doxe tanneefu ňëpp wala ňi ëpp. Reew ma ngi toftale nii Reew mi > Dëkk bi > Gox mi >> koɳ. Donte ňu ngi setlu ay jeego ci walum ubbi xaralala yi ci gox yu bari, ba leegi lèpp daf dajaloo ci benn boor. Loolo waral njiitu gox yu barri Dakaar laňu dëkk waye daňuy am beneen njiit bu dëkk ci gox ba.
Demb
Reew yi nekkoon ci kepparu tugal muy senegal ak Sudaan (ňu dupewoon ko Tamitrepublik bu Sudaan) ňoo dajaloo woon ci atum 1959, juroon liňu dupe federaatioŋ bu Maali at ma ca topp. Waye ay weeri laňu ci tek rek boolo boobu daldi tass. Senegaal ak gambi daldi booloowaat co turu senegambi ci atum 1982 waye giss-gis yi mujul sotti ba tax mu daldi tasaat. Wa MFDC daldi fipu dale ko ci atum 1980, waye ay xaatim yu bari degoo naňu ci woon ak nguur gi yu mujjul antu.loolu terewul Senegaal bokk ci reew yi ëpp ndegerlaay ci nguur ci afrik. Nek naňu 40at yoo xam ni nguur guňu dupe PS ňoo doon jiite ba ci atum 2000 abdulaay waad daldi jëll nguur ngi.fallaat naňu ko ci atum 2007 mu daldi sopi saartu reew mi ngir nasaxal jamarloo gi. Demb Senegaal nak yagg na lool ci taxawal jamm ci dëkendoo yi.


text:
Jimbulang
Jimbulaŋ aw wayndare la wu yitteem doon ëmb mbooleem xeeti xam-xam walla man naa itam tënku ci benn xam-xam, maanaam jimbulaŋ buy wax ci paj walla ci taariix kepp. Jimbulaŋ am mbooloom ay jukki la def, bu ci nekk di wax ci lenn: ciw nit, cib barab, cib xew-xew, cib xam-xam,... Jimbulaŋ day wuuteek baatukaay, ndax du yem rekk ci faramfacce wenn làkk wi. Naka-jekk day doon ay téere yu bari.
Tekkeem gu daj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cër yi ëpp solo yiy tax a raññee ab jimbulang, ñeent lañu:
- Jagleel gi ci am
- Seenug lëkkaloo
- Nosiin wi
- Mbidiinu jukki yi.
Jimbulang yi man nañoo wuute, aju ci seenum ëmbiit, man nañoo ubbeeku ci xeeti xameef yépp (Jimbulang bu Trecani ak Jimbulang bu waa-Brëtaañ, ñooy yi ci gën a siiw), walla itam tënku ci wenn xeetu xam-xam wi, niki ab jimbulangu paj, bu xam-xam walla bu xeltu. Am na it ay jimbulang yuy jagleelu ci wàll wu yaa ci cosaan, diine walla politig wu wenn askan, walla xeet, niki Jimbulang bu Mag bu Siwiet yi, Jimbulangu Jewish bi...
Yitteey liggéeyi jimbulang mooy jébbal xameef gi ëpp solo gees dajale ñeel tëriit li. Yii liggéey nit yàgg na koo def, dalee lu sori ci taariixam, waaye baatu jimbulang ñi ngi ko tambalee jëfandikoo ngir wax yile liggéey ci XVIu xarnu. Bépp liggéeyu jimbulang, ci lu leer, ab tënk rekk la ci xameefi nit, te it liggéey bi day soppiku aju ci dayoo ak xóotaayu ëmbiitam. Mbooloo ma ñu koy jagleel man naa am njeexiit ci ëmbiit mi; ab jimbulang bees jagleeli gone mooy gën a néew bees jagleeli mag.
Nosiinu jukki yi am na solo lool, ndax moo koy tax a doon ab jumtukaay bu saytoom yomb, kon gëstu ci dina yomb. Ci taariix, ñaari xeeti nosiin lañuy jëfandikoo ci jimbulang yu këyit yi: nosiin gu abajada, jukki yi dañu leen a nos topp nosiinu arafi abajada gu làkk wa ñu binde jimbulang ba, beneen bi mooy séddale leen ciy wàll. Bu njëkk bi mooy bi ñu gën a jëfandikoo ba tay jii, donte xibaarukaay yu mbëjfeppal yi tax nañu ceet geek dello gi man a am, di lu kenn manutoon a xalaat bu njëkk ba.
Jimbulang yi njëkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nit, dale ci lu yàgg cig nekkam, doon na jéem a nos ay xameefam. Li dale ci jamono ju yàgg ja, bindkat yi tambali woon nañu xalaat di boole banqaasi xam-xam yépp. Ci jimbulangkat yu njëkk ya man nañu cee lim Góor gi Plini mi bind Naturalis historia (taariixu dend bi), doonoon ag faramfacce, ci fanweer ak juroom-ñaari téere ñeel dend bi, nekkoon na liggéey bu siiwoon ca Tugal gépp ca Jamono ju duggu ja.
Yenn ci liggéey yi mat a fattaliku bokk na ci jimbulang bi Ibn Xaldun bindoon ci 1377, duppee ko Al-Muqaddima(Taariixu àdduna bi), mu ëmboon mbooleem xameefi XIVu xarnu bi: melosuuf, xeltu, taariix, koom-koom, gëstumboolaay, politig, paj ba ci suqaliku gu sax. Jimbulangu xam-xam bu Abu Bakr al-Razi, mutasilita bu Al-Kindi(ci daanaka 270 téere)
Imbratóor bu siin bi, Cheng-Zu bu callala gu Ming moo amaloon Jimbulangu Yongle, di benn ci jimbulang yi gën a yaa ci taariix, mi ngi àgg ci 1408 nekkoon 11.000 téere yees bindeek loxo, lu mat 400 ci ñoom ñoo ngi leen denc ba tay.
Yii téere, loxo lañu leen doon sottee ba tax doonuñu woon tasaaroo lool, boroom alal yeek niti diine yi rekk ñoo ci doon jot: Doonoon nañu ay téere yu seer lool.


text:
1Man maay nit ki gisu naqar, naqar wu ko yarub sànjum Aji Sax ji teg.
2Man la jañax, te lëndëm la ma doxloo, dug leer.
3Man doŋŋ lay yen aka yenaat loxoom, bésoo bés.
4Moo ràppal sama der ak samaw suux, tas samay yax.
5Moo tabax fi sama kaw, tanc ma, gawe ma tooke ak coono.
6Bérab yu lëndëm la ma dëël, ni ña dee bu yàgg.
7Moo ma ñag ba manumaa bëtt, te jéng yu diis la ma jénge.
8Su ma yuuxoo, woote wall it, mu tanqamlu samag ñaan.
9Ay doji yett la ñage samay yoon, te moo lajjal samay ñall.
10Moo di segg mu may tëru, di gaynde gu waafe làqukaayam.
11Samaw yoon la ma wàcce, xotat ma, tumurànkeel ma.
12Moo ma bankal xalaam, diire mag fittam.
13Sama xóotey xol la soqil ay fittam.
14Maa mujj di reetaanukaayu bokk yépp, di seen woyu bés bu nekk.
15Moo ma reggal wextan, màndal ma lu mel ni xay.
16Yéyloo na may doj, dëggaate ma ci pënd bi.
17Jàmmi xol a ma réer, ma fàtte sax luy mbégte.
18Ca laa ne sama doolee (/muñukaaya/darajaa) jeex! ak sama yaakaar ci Aji Sax ji.
19Baal xel sama naqar ak sama tumurànke, wii wextan akug tooke!
20Dama ciy xalaat aka xalaataat, sama xol jeex tàkk!
21Waaye li may dëkke bàyyi xel, ba dese yaakaar mooy lii:
22Aji Sax ji, ngoram du dakk, te yërmandeem du jeex.
23Xanaa di yeeslu jant bu nekk. Kee bare kóllëre!
24«Samab séddoo, Aji Sax jee» la sama xol wax, te moo tax ma di ko xaar.
25Aji Sax jee baax ci ñi ko yaakaar, baax ci ki koy sàkku.
26Li baax mooy muñ, xeremluy xaar wallu Aji Sax ji.
27Li baax ci nit mooy nga nangoo muñ ba ngay ndaw.
28Bu la Aji Sax ji tegee nattu, berul te muñ.
29Dëppal sa kanam ci suuf, jombul yaakaar nuyoo.
30Dékkal ub lex ku lay mbej, di la tifaari saaga, ba nga tooy.
31Boroom bi déy du la wacc ba fàww.
32Bu la tegee naqar it, yërëm la, ngoram a ni baree.
33Du bànneexam lay tege coono, aka naqaral doom aadama.
34Bu ñuy dëggaate mboolem ñi ñu tëj cim réew,
35di jalgati yelleefu nit fi kanam Aji Kawe ji,
36di been dëgg cib layoom, Boroom bi da ko dul gis?
37Ana ku wax, mu am, te Boroom bi dogalu ko?
38Muy lu baax, di lu aay, du Aji Kawe jeey àddu, amal?
39Kuy dund, ana loo deeti jàmbat, bu ñu la añalee sa bàkkaar?
40Nan càmbar, ba xoolaat jikko yi te dellu ci Aji Sax ji.
41Nan tàllal sunu xol ak sunuy loxo Yàlla ja fa asamaan,
42noo tooñ, noo fippu, ba tax yaw jéggalewoo.
43Sam sànj nga làmboo, topp nu, di rey te ñéebluwoo,
44aw niir nga sàngoo, ba ag ñaan du ko jàll.
45Mbuubitum sën nga nu def fi biir xeet yi.
46Sunu noon yépp a nuy waxal,
47tiitaange ak pax dikkal na nu, ak yàquteek sànkute.
48Saay gët a ngi wal ndax sama askan wi rajaxoo.
49Saay gët a ngi rogalaat, du fer, du ŋiis,
50ba keroog Aji Sax ji séentoo asamaan, ba gis.
51Bi ma gisee li dal jigéeni dëkk bi yépp, la sama xol jeex.
52Ñi ma bañ ci dara ñoo ma këpptala këpptal ni picc.
53Cib teen lañu ma tàbbal, ube kow doj, te may dund,
54ndox ma mëdd ma, ma ne: «sànku naa.»
55Aji Sax ji, fa xóotey pax ma laa la wooye
56Sama baat nga dégg, ma ne la: «Bul fattal sab nopp, samay onk ak samay yuux.»
57Bés ba ma la wooyee nga dikk, ne ma: «Bul tiit.»
58Boroom bi, yaa sàmm sama àq, yaa jot sama bakkan.
59Aji Sax ji, yaa gis ni ñu ma tooñe, jox ma sama àtte.
60Yaa gis seen mboolem mébetu feyu, seen mboolem pexe yi ñu may lalal.
61Aji Sax ji, yaa dégg seeni kókkalee, ak mboolem pexe yi ñu may lalal.
62Ci man la noon yiy diisoo aka déeyoo, bés bu nekk.
63Xoolal, bu ñu toogee ak bu ñu jógee, man lañuy léeboo.
64Aji Sax ji, jox leen seenub añ, seen kemu liggéeyu loxo.
65Dërkiisalal seen xol (Tegleen njàqarey xol / Muural seenum xel,) na leen sag alkànde ñeel.
66Toppe leen sa mer, te nga sànke leen mboolem fu asamaanu Aji Sax ji tiim.


text:
Bismi-l-Laahi-r-Rahmaani-r-Rahiimi
Alhamdu lillaahi ki may
Xamal bu wér, ta di ma may
Xéewal ci barkeb ki mu xëy,
Jébbal lu dooni xéewëlam.
Yéen gaayi diine jegeleen
Ma jege leen te dolli leen,
Xam-xam bu wér te jafe leen,
Ma fecci tay ay fas-fasam.
Koo xam ni xam na Iii,na xam,
Ku ko xamul, ma wax mu xam,
Xamlug xamul, day taxa xam,
Xamlu ku xam ,day dolli xam.
Te Iii ma leen di bëgg a wax,
Day dàggi xol, dëggali wax,
Jagali jëf, te ku ko wax,
Jariñu fii, ak fa nu jëm.
Masuma leen a waxi neen,
Te lii ma wax, du waxi neen,
Lii woyu xudbu la, du neen,
Yu deefi woy ñu dul kemam.
5 – Jazbul Majzòob
Naa sant yàlla mi ma may,
Xutbu bu mat, mu di ma may,
Di fay ay, di dàqi moy,
Ci leeri mbóoti ragalam.
Di ma gisal luma gisul,
Di ma yëgal luma yëgul,
Di ma xamal luma xamul,
Ci duusi géeji xam-xamam.
Di ma amal luma amuI,
Di ma wutal, di ma wattul,
Di ma digal, di ma tamal,
Nangoo yamooki ndigalam.
Di ma yërëm, di ma tifaI,
Di ma jariñ, di ma teral,
Def ma ma mel ni ku nu fal,
Ku tàbbi péeyi ngërëmam,
Di ma dugal fumay musal,
Di ma fegal luma ragal,
Ku jëm ci man ak i fetal,
Mu boole diigali walam.
6 – Jazbul Majzòob
Dima setal ci waxi bañ,
Ba ku ma yéene jëfi bañ,
Mu ni ko tëf, mu ni suluñ,
Daanu, di toppal fetalam.
Di ma xëccal, di ma jañal,
Di ma tàyyil, di ma tayaI,
Di ma ubbil bunti xéewël,
Fat ma ci biir ruqi ñoñam,
Ne ma yëkkét, newuma tuy,
Wan ma boppam, ma di ko woy,
Ta di ko kañ, mu di ma may,
Ne ma yoxoos ci biir xolam.
Di ma fegaI pexe mu naaw,
Di ma teral ren ak i daaw,
Di ma teral sama gannaaw,
Di ma teral sama kanam.
Dib suruseñ bimay fajal,
Di garabal li ma ragal,
Di ma félal lumay sonal ,
Mu teggi, teg, yenu jëem.
Jazbul Majzòob – 7
Dima toggal, dima yakkal,
Di ma ràccal, di ma sefal,
Di ma tibbal, di ma lehal,
Tib yu ñu barkeelug wannam.
Di ma bégaI, di ma seraI,
Di ma xàjjal, di ma dalal,
Di ma moyuI, di ma fayuI,
Kenn duma yab fi kanamam.
Buma yewwee, kenn duma yab,
Fuma fi jëm, du ma ayib,
Sama gannaaw sama ayib,
Xanaa nammeel gu ñu ma namm.
Sama ñoñ it duñu ayib,
Man ak i ñoom duñu layib,
Sëriñ bi moo dajale yëpp,
Beral nu cër bu ñu gërëm,
Li mu ma may ma di ko am,
Moo ma ko may ma di ko am.
Li mu ma wax ma di ko xam,
Moo ma ko wax ma di ko xam.
8 – Jazbul Majzóob
Limu ma wan ma di ko gis,
Moo ma ko wan ma di ko gis.
Ta ku ko gis, ni ku ko gis,
Ni ku ko xam, ni ku ko am.
May na ma lol, danaa ko wax,
May na ma lol, duma ko wax,
May na ma lool, man mi ko wax,
Ak ba ko ñooni kee fa yam.
Man Samba Jaara, maa gërëm
Samab sëriñ, danaa xorom
Way wi ma way ci waa këram,
Ñoo am ngërëm, ñoo am xorom.
Bu sëg sëggee ba ñu wéral,
Li tax ma jóg di ko biral,
Werante deñ, kon nag yëral
Seen i jaloore ca kanam.
Jësbul xuloob bi dafa jib,
Bii jësbu jóg xeeñ famu jub
Lu, ku ko xeeñ na wut a jub,
Wéy na xameeful fumu jëm.
Jazbul Majzòob – 9
Jësbul xuloob bi dafa daw,
Bii jësbu jóg, xeeñ fa mu aw,
Ta ku ko dab na daw a daw,
Raw na xameeful fumu yam.
Lu jiitu Iii dafa dawal,
Ña daa rawanteek a dawal,
Nabka fëxal raw ba àggal,
Ak am wa kenn gisul pëndam.
Ma daal di jóg, tofal ko bii
Jësbu, di woy ki woy Nabi,
Di ko ko fay na woy Nabi,
Ma di ko woy ba fa nu jëm.
Kemub li ñuy dox di ko woy,
Fayante la ak moom ki mu woy,
Da koo gërëm ba di ko may
Lammiñ yi daal di ko gërëm,
Ma far jafal man di ko woy,
Di barkeelook a di ko roy
Ci woy, ba daane ku ko woy,
Ak ku woyul ñu ne wedam.
10 – Jazbul Majzóob
Luma wax ak lu ma waxul ,
Wuute gi fës na, nëbbuwul,
Ta ba fi tay danaa fësal
Lu doy a xam ci ay woyam.
Danaa xamaI, xamul mu xam,
Xamal ku xam, mu gën a xam,
Ku bëgg a gis ta bëgg a xam,
Na déglu, xippi ay bëtam.
Kenn du werante Ii ma wax,
Way xam ya, xam na sama wax,
Seriñ bii moo may sama wax,
Moo tax ma saf ko ci xolam.
Buleen ma yéem, yéemleen ko, ndax
Du man di wax, mooy ka di wax,
Waxande laa wuñ tëjii wax,
Buma tijjee may lammiñam.
Wàlliyu day feeñu, ta kum
Feeñu ci yaw, nga daal di xam,
Bu nee waxal, nga wax ñu xam,
Way xam ya ,seede daal di gëm.
Jazbul Majzòob – 11
Bu fekkee moo feeñu ci man,
Ñu naa ma yaw, booba du man,
Moom, ka di moom, moo fi di man.
Ma di fi moom, muy ki fi xam.
Moo tax ma wax ku déglu lii
Na xam ni yii ñuy wax du lii,
Waaraate jóowuma si lii,
Seriñ bi may na ma boppam.
Kaawteefug Yónnent la gu des,
Te ag wéyam dara du des,
Lu doon kiraama yu fi des,
Dina ko yóbbaale ñu dem.
Sëriñ bi muxjisaat la, moom,
Man nag kiraama laa, ci moom,
Ku weddi lii, na dem fa moom,
Laaj ko, mu teqalem lëjam.
Moo tax li may wax moo ko moom,
Masuma ko jaawale moom,
Tudd turam doy na ma koom,
Ta mooy seral sama yaram.
12 – Jazbul Majzóob
Bind turam may na ma xel,
Tudd turam may na ma xol,
Siirub turam may na ma lol,
Duma ko wax, xol a ko xam.
Danaa biral tuuti, ci ay
Mayam ci man, yu ñu ma may,
Te yi le may, ku ñu ko may,
War nay gërëm diirug dundam.
Buur Yàlla may na ma ci moom,
Gëm, ak xam, ak lafu ci moom,
Ma jòg ne naa taasu ci moom,
Di ko beral woyi ngërëm.
May na ma lol, deefuma nax,
Wan na ma lol, deefuma nax,
Naxtima kenn, kenn duma nax,
Sama ngërëm raw nag xalam.
Xam naa ndigël, xam naa ndugël,
Ti naa ndigël ,të naa ndugël,
Damay digal duma dugël,
Sama mébët, aw ndigëlam.
Jazbul Majzóob – 13
Ki lay digël, ta du la jay,
Ki lay dugal, ta di la jay,
Boo xelluwul, defoo ku way,
Réccooki jooy feeñ sa kanam.
Ku may digël, dafay taxaw,
Ku may dugël, dafay taxaw,
Ta naa awal, fii bufi aw,
Ki ma giseel a mat a xam
Lu ne ci Iii, ma ni ko jàkk,
Lu ne ci lee, ma ni ko jàkk,
Xam la jagul, ñee ak la jag,
Ki ma giseel a mat a am.
Wan na ma lool, yee na ma jar,
Ba ma ràññee dëgg ak i nar,
Jarti ma kenn, kenn duma jar,
Ki ma giseel a mat a xam.
Wan na ma lol, dindi na sikk
Ci sama xol, ba duma sikk,
Duma ragal lu ki ma sàkk
Ki ma giseel a mat a am.
14 – Jazbul Majzóob
Feesal na xol bi, ba du xam,
Lu doy a yéem ci Ii mu xam,
Lu ki nga xam ni moom la xam
Ki ma giseel a mat a am.
Feesal na bët bi ba du gis,
Lu doy a yéem ci Ii mu gis,
Lu ki nga xam ni moom la gis,
Ki ma giseel a mat a am.
Doylul na xol bi, ba du raf,
Jëm ci leneen lu lu ko saf,
Ci biir mbalaanam la ma laf,
Ki ma giseel a mat a xam.
Génne na réer ci sama xol,
Dugal na riir ci sama xel,
Kenn duma yeer di sañaxal,
Ki ma giseel a mat a am.
Kenn duma wootal di ma fiir,
Kenn du ma yab, ba di ma fiir,
Mi ma àndal, ta dafa fiir,
Ki ma giseel a mat a xam
Jazbul Majzòob – 15
May na ma xam-xam, ba ma xam,
Xóot-xóoti xam-xam yu ma xam
Ci moom, ba jaaxal ku ma xam,
Ki ma giseel a mat a am.
Dolli na am-am bu ma am,
Dolli na xam-xam bu ma xam,
Leeral na mbooleem Ii ma xam,
Ki ma giseel a mat a xam.
Jëfi wilaaya la ma wan,
Dindi la woon wëccag ña woon,
Def fi leneen di ma ko wan,
Ki ma giseel a mat a am.
May na ma wóolu ki ma moom,
Xiir ma ci moom gi mu fi moom,
Biral ma moom gi mu ma moom,
Ki ma giseel a mat a xam.
Biral ma sañ-sañ bi mu sañ,
Biteeki biir moo ko fi sañ,
Ta kenn du sañ Ii mu fi sañ,
Ki ma giseel a mat a am.
16 – Jazbul Majzóob
Biral ma saayiir sa, bu wér,
Biral ma baatin ba, bu wér,
Ne ma lu dul lii, du lu wér,
Ki ma giseel a mat a xam.
Ne ma yëkket yor ci loxoom,
Di ma xamal lu diy soloom,
Di baay ci baatin, ma di doom,
Ki ma gïseel a mat a am.
Jiitu ma ànd ak man di wëy,
Lumay ragal mu ni ko tuy,
Ba man ma waaru ba ni cëy,
Ki ma giseel a mat a xam.
Di ma digal, ta du ma jay,
Fu ma taxaw, mu di ma xëy,
Ta di ma gontu, di ma may,
Ki ma giseel a mat a am.
Nee ñooki, nee na, lani cas,
Buttil ma biir ba ba ma gis,
Raññeel ma mboot yi, ba mu fës,
Ki ma giseel a mat a xam.
Jazbul Majzóob – 17
Ni dëgg a ngii dëgg a fi gën
Fen du taxaw, tagti fi fenn,
Ku jëm fi péey ,du yori fen,
Ki ma giseel a mat a am.
Lisaani aal lamiy waxam,
Lay sànni xol bi, ba ma xam ,
Fuma fi toll di ko xam,
Ki ma giseel a mat a xam.
Moom ka di moom, xam na ma xam,
Lu diy mbiram laa jëkk a xam,
Boobee ba tay, ma di ko xam,
Ki ma giseel a mat a xam.
Léewoo na maak moom cig cofeel,
Di ko mébët ba may xaleel,
Mu daal di may fab yóbb teel,
Ki ma giseel a mat a am.
Tegtal ma yoonu njariñam,
Ubbil ma bunti xéewëlam,
Burxal ma mbóoti ngërëmam,
Ki ma giseel a mat a xam.
18 – Jazbul Majzóob
Yee na ma jar, ba ma ni jar,
Fegal ma kor, sàmmal ma ngor,
Fayal ma mer, fajal ma mar,
Ki ma giseel a mat a am.
Di ma defar, ta di ma far,
Ta ku ma far, mu di ko far,
Ta lu ma far, daal di ko far,
Ki ma giseel a mat a xam.
Di ma taxawu, ma taxaw,
Buma taxawul, mu taxaw,
Teeweel ma xew, luy man a xew,
Ki ma giseel a mat a am.
Ku jëm fi man di ma lëjal,
Mu boolekook lu kay lëjal,
Lu gën mu fab jox ma, ma jël,
Ki ma giseel a mat a xam
Luma ragal mu ni ko cas
Sànni, ba dóotu ma ko gis,
Mbaa mu labal ko, mu ni mes,
Ki ma giseel a mat a am.
Jazbul Majzòob – 19
Bittërñi dun bi, ba ma gis
Ni muy naxee, ta ku ko gis
Jox ko gannaaw mel ni ku rus,
Ki ma giseel a mat a xam.
Wan na ma lal wan na ma bës,
Noteel ma leen ci sama bés,
Misaal ma leen ba ma ni mbas,
Ki ma giseel a mat a am.
Yaramu xol bi dafa mees,
Jee na ba mel ni luñu fees,
Cofeel gi wal na ko mu tees,
Ki ma giseel a mat a xam.
Tibbub cofeelam dafa fees
Ci man, di fokki ak a rees
Ci sama xol, ba dóotul yées,
Ki ma giseel a mat a am.
Moo tax mu def buma nee gees
Ci sama xol,mbaa mu ne gees,
Sunu diggante ne depees,
Ki ma giseel a mat a xam.
20 – Jazbul Majzóob
Di ma xamal ta du ma fët,
Dolli ma xam-xam bu rafet,
Dolli ma ngëm, dolli ma fit,
Ki ma giseel a mat a am.
Di ma yaral boppam ma yëg
Yar ba ci man, ba ma di yëg
Luma yëgul ne luma yëg
Ki ma giseel a mat a am.
Wan ma jamono na mu mel,
Jàngal ma xel, di ma bindal
Ci àlluway maxfoosi xol,
Ki ma giseel a mat a xam.
Di teew ma teew ci péeyi xol,
Gisee mu taal ci lampi xel,
Jum buma wan yoon wu ñu xàll,
Ki ma giseel a mat a am
Jeeqel ma xel, ràcceel ma xol,
Xel du ne xol, xol du ne xel,
Xel a di xel, xol a di xol,
Ki ma giseel a mat a xam.
Jazbul Majzóob – 21
Ruujal ma ji, di ma bayal,
Xiinlu, mu xiin ci niiri xel,
Tawlu, mu taw ci tooli xol,
Ki ma giseel a mat a am.
Mu ñor di xam-xam yu rafet,
Xam-xam yu àndul ak i fët,
Xam-xam yu dul yuy rékki fit,
Ki ma giseel a mat a xam.
Sédde na maak xam lu rafet,
Ba duma yër lu lu rafet,
Ta du ma gis lu lu rafet
Ki ma giseel a mat a am.
May na ma déggóok moom i wax
Ci ay waxiinam yu mu wax,
Samay waxiinay na mu wax,
Ki ma giseel a mat a xam.
Wan na ma boppam na mu day,
Yàllaa ko xam, moom la ko may,
Ta wóolu naa ni moo ma doy,
Ki ma giseel a mat a am.
22 – Jazbul Majzóob
Wax na Yónnent bi Ii mu doon,
May it, ma wax ko Ii mu doon,
Moom it, mu def ma Ii ma doon
Ki ma giseel a mat a xam.
Nee na Yónnent bi, yaw-a-yaw,
May it ma wax ko yaw-a-yaw,
Mu ni ko yaw, ma ni ko yaw,
Ki ma giseel a mat a am.
Buur yàlla may na maw kañam,
Ma di asaanam fuma jëm,
Di tarjumaani lámmiñam,
Ki ma giseel a mat a xam.
Lii le du puukare ci man,
Dafay ngërëm lu war ci man,
Ta may gërëm ki gën ci man,
Ki ma giseel a mat a am.
Mayam yi, yaa na, dunu xul,
Cofeel gi, rew na sunu xol,
Ba doggi reenam, sunu xol
Rootul lu dul wanew taggam.
Jazbul Majzòob – 23
Amna ci yoy, dunu ko wax,
Amna ci yoy, nun mu ko wax,
Ak ba ko, noo yamoo ni wax,
Lay dàggi xol, tay dolli ngëm.
Wuutu na saaba ya, ña wéy,
Ca la bokkoon ta mujj a wéy,
Fab nañ ànd ak moom di wéy,
Dunu ni wuy fi kanamam.
Da koo jëkkal, far koo mujjal,
Muy kun mujjal, tay kun jëkkal,
Taal bu fayul la far jafal,
Daay gu maneefulug fayam.
Buur Yàlla sédde na nu lii,
Lu jiitu nun, xam na nu Iii,
Te yërmandéem jiitu na Iii
Ci nun, ba war nanoo gërëm.
Leerug Yónnent bi la fi def,
Mu juuri leeram ku ko saf,
Mu ubbi xol ba, ba mu af,
Dugal ca xam mbiri sangam.
24 – Jazbul Majzóob
Yawma alastu naka laaj,
Nu ni ko waaw, ta defi xaaj,
Booba la door ni nanu waaj,
Ta daal nu fay yenni yenam.
Sunu Yónnent moo jëkke waaw,
Na ka ni waaw, nu daal ni waaw,
Soppeeki bañ, ku ne ni waaw,
Tay déglu baati ndigëlam.
Ruu yi jungaama ndax ragal,
Yee ak cofeel di leen yëgal,
Amna keroog ñunu xamal,
Xam-xam ba tay la ñu ka xam.
Yónnent bi booba la nu wan
Kanam ñi gën booba la woon,
Booba la Seex metteel woon,
Murid yi booba Ia ñu am.
Booba la Bàmba gañe woon,
Booba la waayam falu woon,
Baax gi fi tay, booba la woon,
Lu ne ci nit, nee na ak jëkkam.
Jazbul Majzóob – 25
Lii le nu tektal ba fi tay ,
Ne ab sëriñ du ku ñu jey,
Ku beru mel ni aji say,
Ju dëddu reenug garabam.
Baaxug keroogay law ba tay,
Bonug keroog itam du moy,
Lawoon keroogay wéy di wéy,
Lu ne di teeri fa mu jëm.
Na waay meloon, mooy Ii fi tay,
La waay amoon, mooy Ii fi tay,
La waay xamoon, mooy li fi tay,
Buur Yàlla, yéem naa kàttanam.
Ku yàlla wan boppam, mu gis,
Ku Yàlla yiir boppam, du gis,
Ñii di ko gis, ñuu du ko gis,
Mooy ñi ko réere, ak ñi xam.
Buleen di siis, buleen añaan
Buur yàlla yaa na, nañ ko ñaan,
Kañaan dafay soppiku jaan
Màtt,luggéeftil màtt-màttam.
26 – Jazbul Majzòob
Jileekuleen, añaane leen,
Añaane kuy xëy jublu leen,
Di wut a jub, Far dëddu Ieen,
Dëkki faneen palam-palam.
Jafanduleen tay dëgëral,
Buleen yolom, kiy dëgëral,
Buleen ko wax yolomalal,
Ku yolomal, daal di yolom
Ku la gënal ki la ñu naan ci gënal,
Moo la gënal ka la gënal,
Ki la gënal ki la gënal,
Moo mat a xam, moo mat a am.
Sërin bi gën ki ma gënal,
Moo ma gënal ki ma gënal,
Te moom mi gën ki ma gënal,
Ame ma may, mayu yaram
Jaayante na ak moom ba matal,
Biteeki biir ,ku ma jiital,
Moom a, ba kenn du ma lëjal,
Xol bii la fab, joxub xolam.
Jazbul Majzòob – 27
Waxtaan na maak moom ba matal,
Waxtaanu xol wu kenn yégul,
Bu ne mu tàbbi sama xol,
Mu yombalal ma ak xamam.
Yawma alastu, ba fi tay,
Masu la tàggook di nu may,
Di yari ruu booba ba tay,
Diggante ndigg ak i ruuwam.
Xam turu taalibeem bu doy,
Xam seen i baay ak seen i nday,
Xam seen i kër ak na ñu day,
Ku ne mu raññaley mbiram.
Xam ña màggante, ak ña fay
Jiitu di toflante ba tay,
Xam ku ñu taal ba dootul fay,
Ak kok du tàkke fii, ba dem.
Xam aji wopp, ak aji wér,
Ak ku ñu fajtal ba mu wér,
Xam aji toppeek ku ñu ber,
Xam fa ñu dooreek fa ñu yam.
28 – Jazbul Majzóob
Fekkoon ñu feeñu ko ba fee
Ñal ko ca biir, far ko fa fee
Ñaatal, mu xam ba fii, ba fee,
Kasful ko yépp fi kanamam.
Kiiraay ya deñ, ba set ni wecc,
Lu diy pakkam ñu boole toj
Ko, sànni yépp, koote ga toj,
Ngir ma ni saww, di am ngiram.
Mu xam boppam ak ña ka topp,
Ñu daal di jël yëf ya ni kupp,
Mu ne di sàbbaa ak a tuub,
Te xam gannaawam, xam kanam.
Buur Yàlla xamloo ko la woon,
Ak la xewoon, ta di la woon,
Ak la di woon ,ta di la woon,
Mu far saxal lu new bindam.
Booba mu def ko ni badar,
Bu feeñ ci laylatul xadar,
Rañaan di sabbaa ba fajar,
Ci asamaani barsàqam,
Jazbul Majzòob – 29
Mi fi diggante kursi, ak
Ars, aki bëyti naari ,ak
Turaa bi, ak awaa-i, ak
Maa-iiki, law i, ak xalam.
Moo tax ma xéy di leen yëgal,
Seen mboole tay lungeen yëgul,
Ba far ci woo ñi dikkagul ,
Ña bëgg a ñëw, ñi bëgg a dem.
Ndax Ii ñuy yartingi, ma jog,
Ta far si ñëganti ku ñëg,
Ta ñaguwul, ta bëgg a ñag
Ñeneen, ta xam-xamlu du xam.
Ta sama woote bii, ku xëy
Mu tàbbi ab noppam, ta muy
Tanqamlu, def boppam ku doy,
Xolam ba, mbaa lakkul ba xëm.
Lu diy muqàddam laa di woo,
Ku di allaaji maa ko woo,
Mbooleeki seex, ku ma ci woo,
Na ni labbayka, mbaa naam.
30 – Jazbul Majzóob
Di leen yëgal kii ma fi gis,
Ta kii ma gis, ku ko fi gis
Ta andulook moom, ka nga gis,
Gënu fi, mbaa saful xorom.
Na ngeen ma laaj ki ma fi gis,
Sangub jamono laa fi gis,
Daalleen di ànd ak ki ma gis,
Bu kenn ni déggumaw turam.
Sayxi suyooxi Axmadaa,
Kii moo nu tektal Axmadaa,
Ta di fi kañ Muxammadaa,
Ba mu tàbbal ko biir këram.
Tampeel ko tampeb ngërëmam,
Ni ko yoxóos ci biir xolam,
Digal ko baati ndigëlam,
Fal ko ci kaw lalub palam
Ne ko yëkket wane, ñi xam
Ak ñi xamul daal di ko xam,
Jiital ko muy muxaddamam,
Daal di taxaw fi seen kanam.
Jazbul Majzóob – 31
Junjung ya gor ci asamaan,
Suuf sa di rëkk péeyi diiwan,
Sañse, ta naa xutbusamaan
Moo falu ànd ak i dagam.
Rijaalu xëybu dajaloo,
Ba mel ni weer yu tegaloo,
Boroomi leer di tegaloo,
Fu ñu fa feeñ soreek lëndëm
Mbooloo yi wutsi ko di wal,
Ta daal di tuub, njébbal ma dal,
Ndëndam ya rëkk ci wépp wall,
Wayam wa riir fuñu fa jëm.
Werante deñ koote ga toj,
Ku bañ, nu tëj, mbaate ñu toj
Këram, mu far mel ni ku aj,
Kàngam ya waaf fi kanamam.
Boroomi giir ya jiitu woon,
Ak seen i giir, ta ñoo rawoon,
Jébbal ko giir ya ñu awoon,
Booleeki wérd ya ñu am.
32 – Jazbul Majzòob
Xaadiru agsi, ni ko am,
Tiijaani agsi ,ni ko am,
Salsali agsi, ni ko am,
Dabbaa-i agsi, ni ko am.
Jaayante faak moom, di ko wan
Yéene, ta ngeejoo fekke woon
Tay, ba muritu ko, di sant,
Fi gannaawam ak ñoñam.
Mbooloo ma naa ko yaa fi gën,
Wii waxtu, yaw la ñu fi tànn,
Yaay tinu, yaa fiy ki ñu tin,
Tinu fi kuy fekke ta gëm.
Buur yàlla yaw la wàcce tay,
Yaa àtte mbir yi ba fi tay,
Sàmmal njaboot gi, ku la fay,
Fase du sëy diirug dundam.
Ku déglu Iii, na xam ni Iii
Yàllaa ko def, ku fekke Iii,
Ta dëddu, far dummooyu Iii,
Defu ko kenn, lumuy boppam.
33– Jazbul Majzóob
Gumba gu nanŋaaral, taxul
Mu gis badar, ba tay gisul
Jantu bëccëg, bu ñu wuril
Yoor-yoor, mu jàkkaarlook jëem
Ta gumba nag, ba gumba jee,
Gumba ci xol, mooy waxju jee,
Yal na ñu am gis bob du jee,
Ci bëti xol, ay yuy kanam.
Buur yàlla mooy wane, bu kenn
Defe ne boppam a ko wan,
Gis ki le, ab cër la ba woon,
Buur yàlla mooy joxey mayam
Ku fekke kii, ta fekki kii,
Texe na fii, ba fee, te kii,
May la gu Yàlla maye, kii,
Des na ak ñi des, ànd ak ñi dem
Xutbusamaan a ngii bu mat,
Jógleen àddiya yi na mat,
Ku jéem a gàntu na ni mott,
Di wéy ta xamtil fu mu jëm.
34 – Jazbul Majzóob
Addiya tay moo ka jagoo,
Ku def ni moom, di ko jagoo,
Ku ko deful, bu ko dogoo,
Bàyyil mu àtte ay mbiram.
Lu tax àddiya moo ko moom,
Laay bëgg a wax, ta mooy boroom,
Moo ko jagoo, du seen moroom,
Neleen gannaaw, mu ne kanam.
Yëf ya ca biir ,ak Ii ñu gis,
Ta li ñu gis, mooy li ñu gis,
Biral gi mooy, bët yi ko gis,
Noppal na mbokki lammiñam
We waa ngii, tay xeeñ ak a dóor
Boroom we waa ngee, gën a wóor,
Ba jaan, ta gis des wa di dóor
Du tere jaan duggum kanam.
Yëf ya ca biir nag ku ko xam,
Na daal di doyloo la mu xam
Ku ko xamul ma wax mu xam
Jébbal ko ruuwug bakkanam.
Jazbul Majzóob – 35
Kuy faatu moo fay jëkk a teew
Ñuy jullee mu di fa teew,
Buñuy rob, mu ànd ak ñoom di teew,
Ñu dem, mu des tontu layam.
Seetleen na ngeen di jébbalóo,
Bii tàng, tàngub ñi jébbalóo,
Gis ñam wu neex, ta mosuloo
Ko, xawma man luy njariñam.
Fekke ju mel ni wuute, mooy
Fekke jamonay ngiir ta sooy,
Du def lu dul xoole ni looy,
Di réccu, tay màttum tuñam.
Ñi sóobu, raw ngeen seen i maas,
Ñi bañ, na ñuy ñee seen i maas,
Gaal gaa ngii, jògleen ñaani paas,
Ku yéex ba tarde daŋ ko xam.
Xamleen na ngeen di ñaane nag,
Gëm, ak yarook, toroxlu, ñag
Bakkan, ta muñ, sax fa ba ñëg,
Ba lang, yamook ndigël ba xam.
36 – Jazbul Majzóob
Wóolu dëggal, ak rafetal
Njort, ta set fas-fasi xol,
Loo xàcci, loola daal di dal,
Muy fii, ba fee ; na ngeen ko xam.
Danaa biral ci li ma fas,
Tuuti ci xutbu bi ma fas,
Ni moom a doy, ta Ii ma fas,
Doy na du fii, mang ca kanam.
Fii, du barab, faful di kër,
Fas ji ci moom, dara du mbir,
Keram gii, naaj la kat, du ker,
Lemam di ngañ mu wex xorom.
Méddëm mi, tan yi di ko biiw,
Bawkat yi siif ko, di ko yéew,
Di dox di xiiroo, ba mu siiw,
Tab lay bu dee taa, daal di dem.
Kërug ku dul am kër la fee,
Moo tax ma dëddu, jublu fee,
Li tax nu jóg, du fii, ma fee,
Foofee la soxlawoo ñoñam.
Jazbul Majzòob – 37
Ta tay ma jàngal leen, na ñuy
Faseg njullit, xëy bàyyi moy,
Ta xam ni, jàkkam wa, du moy
Boroom, ci kangam, mbaa dënnam.
Ta seede yaari baati see
Deyi, ta fas sellal, ta see
Deloo ko, b
Buur bu doy bi see
De, ci lu leer ak lu lëndam.
Ta dëddu àdduna, ta wut
Seriñ bu mat seriñ, ta at
Tani yenam, ta bul tawat
Benn, lu dul ay tawatam.
Ta kooka, mooy Bamba, buleen
Dese ba jóg wuti keneen,
Ba réer ci manding mi, du ngeen
Taseeg ku dindi seen ngëlam.
Def leen ni man, dama ni man,
Labbayka Bamba, maa ngii man,
Fukki barab, ma teg ca benn,
Fuñu fa tollu, maa la gëm.
38 – Jazbul Majzóob
Keroog ba ñuy dekki ba xëy,
Jëm bëyti àndandoo di wéy,
Keroog a tax nga doy nu tay,
Yàllaak sa barke, maa la gëm.
Keroog ba ñuy taxaw, ta kenn
Dufa ni riis tankam, ta kenn
Dunga lu dul lu mu nekkoon,
Yàllaak sa barke, maa la gëm.
Bu téere yay rot, si digën-
Te yaari wet yi, mel ne tan
Yuy dal, ta kenn du réere benn,
Yàllaak sa barke, maa la gëm.
Bu ñuy tëral mandaxe ñii,
Seen yiw wa wat, ñu gane ñee,
Ñu gañe leen, ñu ñee fa ñee,
Yàllaak sa barke, maa la gëm
Geppéen ba, buy sampu ta mooy
Siraat, ku jéggi mbir ya nooy
Fa moom, ta dóotu deñ di nooy,
Yàllaak sa barke, maa la gëm
Aji-bind ji: Seexunaa Faal
Aji-topp ji: Seex Lóo


text:
Kitsy nii pxaal Pable lo meñ Colosas
1
1 Paablaa, styoo Dios kwlañ nii kakaa xapostle Jesucrist. 2 Chopaa betsy no Timoteo xal kitsy re lo meñ nii xniladzy xtiits Crist ni ngab lo Dios nii no leñ kyedzy Colosas. Lëë lëësy Tat Tios dyon kakni lëë do ni lëë lëësy xaa knee tiits nii mbëë kpañ do.
Lëë Pable xtee skizh por kchë meñ nii ngab lo Dios
3 Tugak xtee noo skizh lo Tat Tios pxosy Jesucrist tsiñee xñab noo por lëë do. 4 Por xtsyon noo nii xniladzy to xtiits Crist ni xkëstyoo do kchë meñ nii ngab lo Dios. 5 Xkëstyoo do porñee nan do nii lëë nii jkaa do no kpaa. Këmbës kchë ngo porñee pkëëtyag to xtiits Dios nii xteelaa meñ lo tol. 6 Lëë meñ nii xniladzy xtiits Dios ktyaly lo kislyu. Sinak nii ptsyoolak to worñee bniladzy to nii nli xkëstyoo Dios to ptsyool kchë meñ go. 7 Lëë betsy noo Epafras bluuy xtiits Dios lo do. Ksa noo xaa xkyë tsiiñ. Tu xaa nii xsoob xtiits Crist nak xaa. 8 Lëë xaa në loo noo xa nak kyalwkëstyoo nii xnee Kyalbini Ntson lo do. 9 Destye nii ptsyon noo ngo, tugak xñab noo lo Dios nii ksaabini xaa lëë do parñee kyeñ do pe cos xyo styoo xaa, 10 ni kpañ do sinak nonguial kpañ meñ nii ngab lo Crist, ni kuuñtsyey do nii xyo styoo Dios ni kchëlo cos buen parñee kyuumbey nizh to Dios. 11 Xñab noo nii knee xaa kyalndaan lo do parñee kxekw to ni kap to paciensy, 12 ni ktee do skizh lo Tat Tios, por lëë xaa kwle lëë do parñee jkaa do nii ktee xaa lo meñ nii ngab lo xaa kpaa. 13 Lëë Dios kwlii lëë no lo nguey, aan lëë xaa kuni lëë no laañee xñabey xiñ xaa nii xkëstyoo xaa. 14 Por xkyalkuty xiñ xaa, lëë xaa ptsily kchë xtol no.
Lëë Crist xtsig lëë no lo Dios
15 Nyoody Dios, per lëë xaa kok nyoo worñee biid xiñ xaa Crist. Lëë xiñ xaa nak xaa nii klootyee kwyo. 16 Lëë xiñ xaa psaa kchësy cos nii no kpaa ni no lo kislyu, nikxe cos nii nyoow, nikxe gaa cos nii nyoodyo. Lëë xaa psaa kchë kyalbini nii xñabey. Por lëë xaa ni par lëë xaa kwyaa kchësy cos. 17 Klootyee Crist kwyo lo kchë cos, aan por lëë xaa lëëw no. 18 Ni lëë gaa Crist xñabey lo kchë meñ nii ngab lo Dios. Klootyee xaa pañ lo kyalkuty parñee kñabey xaa lo kchë cos. 19 Styoo Dios kwlañ nii lëë Crist kak sinak xaa, 20 ni styoo xaa kwlañ nii lëë Crist ktsig kchë cos lo xaa, nikxe nii no lo kislyuw, nikxe gaa nii no kpaaw. Por ngo nii kuty Crist lo crusy. 21 Meñ sit ni meñ nii xtilyni Dios nak to klo por kchë xtol do, 22 per lëë na lëë do big lo Dios por xkyalkuty Crist. Lëë xaa kuty parñee nyë do ktsiñ do lo Dios. 23 Per nody nii kchooxso do lo xtiits Dios nii xniladzy to. Lëë tiits re xkaasy tyub lo kislyu, aan Paablaa win xluyo.
Lëë Pable xluuy xtiits Dios lo meñ sit
24 Xlen nii xtyeedyaa kyalnë por lëë do, parñee tedyaa kyalnë nii kwtedy Crist por meñ nii xniladzy xtiits Dios. 25 Lëë Dios pso naa parñee jkiiñaa lo meñ nii xniladzy xtiits xaa. Xluyaa xtiits xaa siñee nakpeew. 26 Xluyaa nii kwloolan Dios lo meñ tyub tiemp, per lëë na lëëw xluuy xaa lo meñ nii ngab lo xaa. 27 Chakladzy Dios nii kaknan meñ sit nii lëë Crist no leñ styoo meñ sit, ni por Crist lëë meñ sit jkaa kyalnsaak nii ktee Dios. Ngo nak nii kwloolan Dios tyub tiemp. 28 Lëë noo xluuy xtiits Crist. Kchë lo do xluuy noow parñee kyuumbey nizh to Crist. 29 Por ngo, tugak xkyën tsiiñ con kyalndaan ni kyalwnabey nii bneetsy Crist lon.


text:
Berenis
Ci angale mooy Berenice; Ci faranse mooy Bérénice
Doom bu jigéenu Erodd Agaripa I la woon, di magu Dursil. Ci 28 g.K. la juddu. May nañu ko magu baayam, Erodd bu jóge Calkis (Chalcis), bi Berenis amee 13 at. Jëkkëram gaañu na bi mu amee woon 20 at, Berenis séy ak magam Erodd Agaripa II (ñu bokk ndey ak baay). Gannaaw loolu mayoon nañu ko Polemon, buuru Silisi. Berenis dëddu na jëkkëram dellu ci magam Erodd. Mujjoon na nekk coro Tit, laataa muy nekk buuru Room.
Berenis moo feeñ ci Injiil ci Jëf 25:13,23; 26:30.


text:
Soobaan
Soobaan di Sapindus saponaria garab la gu am xob yu xaw a tal, yor taxawaay bu yam rëyul ndawul. Ma nga fekk baax ca Amarig. Xeetu turam wii di Sapindus nag, mi ngi jóge ci latin di tekki saabub endo.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab gu yamamaay la guddaayam war a àgg ci 10i met. Ay xobam di xob yu sew te xaw a gudd cat yu bëñe. Guddaayam war a àgg ci 30 cm. Am ay rëdd ci biir xob wi yu sew. Meññeef di nekk ci poqi car yi.
Foytéef bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Foytéef bi wirgo mboq lay yor. Ag ndombaam di àgg 4 cm. Day am ci biir benn pepp bu ñuul. Doom Oktoobar lay ñor, waaye yenn saa yi mu des ci garab gi ba noor. Ci waxtuw noor lay gën a meññ.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sapindus saponaria


text:
Dencukaay
Ci xam-xamu nosukaay, ab dencukaay walla ab taxañ, ab ëmbukaayu ay xibaar la. Dencukaay yi, dañu leen séeddale ci ñaar: yu ëmb ay mbind "dencukaayub mbind" ak yu ëmb aw yoon wu ñaarñaarloo "dencukaayub ñaarñaarloo". Cig xarala, njoxe yi nekk cib dencukaay dañu leen nos niki ag callalag ay bit, ñu boole leen niki benn cër bu ñu rënk cim xel mu yaa. Dencukaay bu ci nekk day am tur, naka-jekk dañu leen boole ciw ŋara wu leen di ëmb.
Ëmbiitu dencukaay bu ci nekk day am wenn melokaan wi, te melokaan wu ci nekk ak xeetu tëriin way man a firi walla soppi ëmbiitam. Nosukaay bu nekk day am li ñuy wax ag nosteg doxiin, te moom mooy am ci biiram tëriin yiy tax ngay man a ubbi, tëj, bind walla jàng ab dencukaay. Yenn nostey doxiin yi (walla doxaliin yi), yu ci mel ne Microsoft Windows ak MS-DOS, ci lawal gi ñuy yokk ci turu dencukaay bi lañuy xàmmee melokaanam ba man a firi ëmbitam, gu mel ne Mac OS moom yenn jéenginjoxe yu ñu dugalaale ci biir dencukaay bi lay jëfandikoo, geneen gu mel ne Unix moom, ngir xammee xeeti dencukaay yi, ñaari byte yi njëkk ci ëmbitam lay xool.
Ay màndargaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Dayoo bi: moo lay wax ñaata xibaar lañu dëxëñ ci biiram, ñu koy natt ci bit (misaal, dencukaay bii am na 1024 bit).
- Dayoo bi ci jëmm: moo lay wax dig-digal bi ñu jàppal dencukaay bi ci xel mi ngir man ko faa téye, aki màndargaam. dayoo bi ci jëmm naka-jekk mooy ëpp tuuti dayoob dencukaay bi.
- Lawal gi: lu ñuy yokk ci turu dencukaay bi la ngir muy xamale ci melokaanu ëmbitam, dina tax tëriin wu koy ubbi di ko jàng xam nan lay firee ëmbit li, ndax dencukaay bi man naa ëmb ab nataal, walla ab dégtal, walla ab wideo...
Xeeti dencukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab dencukaayub mbind man nañoo firi ëmbitam mu doon ay mbind lees man a jàng. Safaanokg dencukaayub ñaarñaarloo, moom kenn manukoo jàng ndax ay '0' aki '1' la ëmb.
Ngir nosukaay yi man a xammee màndarga mu nekk, dañoo defar ab xaatim duppee ko ASCII, ci wu-angalteer (American Standard Code for Information Interchange) ak lawalam ISO 8859 , màndarga gu nekk 8 bit lañ koy binde. Loolu tax nosukaay bi su gisee 8 bit yooyu di teewal benn màndarga, man koo xammee won la ko (misaal: 1100001 mooy arafi 'a' ).


text:
Bennoo gu Almaañ
Bennoo gu Almaañ
Almaañ njëkk xare yu Napoleon yi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Almaañ njëkk xarey Napoleon yi, dafa séddaliku woon ci lu jege ñatti téemeer ak juroom benn fukki diiwaan(360 diiwaan), yépp it ci ron imbraatóor gu Otris lañu nekkoon, walla li ñuy tudde Imbraatóor gu Rom gu sell gi. Almaañ gépp it genn nguur rekk a fa nekkoon gu mag te temb, mooy gu Brusiya. Nguur googu nag jëmoon na kanam, te ag yewwuteem fés, ci jamonoy buuram ba tuddoon Fredrick mu mag mi (Great Fredrick) (1740 -1786 g), mooy ki ko defoon muy nguur gu dëgër te am doole. Bu ko defee waa Almaañ yépp wëlbati seeni gët jëme ci nguur gii, ngir bëgg ag bennoo.
Almaañ ci jamonoy Napoleon:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Napoleon ak xarekatam ya xuusoon nañu ci diiwaani Almaañ yi, teg leen loxo. Daal di jawali ca nguurug Brusiya, gi nga xam ne jàmmaarloo woon na’ak ñoom cig njàmmaar ak fit, waaye Napoleon moom mujj na ko noot, te gañe ko ci mujj gi, ca xareb Yena ba, atum 1806g, daal di teg loxo péeyam ba Berlin. Napoleon merloo woon na lool waa Brusiya yi, ci dog gi mu dogoon ay wàll ci seeni suuf, te jébbaloon leen diiwaanu Saksoniya bi. Waaye nag ci geneen wàll, am na lu am njariñ lu mu fa indi, ndaxte wàññi woon na limub diiwaan yu Almaañ yi ba ci fanweer ak juroom ñeent rekk, te bu njëkk lu jege 360 lañu woon. Kon jëfi Napoleon jii, mbir la mom moo nooyal yoon wi, waajal ko ba ag bennoo gu Almaañ man a judd, man a taxaw.
Almaañ ginnaaw ndajem Vienne mi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ginnaaw bi Napoleon Bonaperte daanoo atum 1815g, ci lañu def ndajem Vienne, ñu jële fa ay saxal yu bari, bokk na ci yooyu, dagg Dóox bu Warsaw gu Poloñ gi, dagg ko ci Brusiya, te jox ko Riisi, bu ko defee ñu jox Brusiya moom itam diiwaanub Rayan ak xaaju diiwaanu Saksoniya. Daal di taxawal ag bennoo gu Almaañ gu làmboo fanweer ak juroom ñeenti nguur-nguuraan yu Almaañ, Otris jiite ko. Defiin wii nag mi ngi ame ci càkkuteeful Metternich, ak naj gi mu doon naj way daje yi, ngir ñu defal ko bëgg-bëggam boobu. Bennoo gu Almaañ gii juddoo ci ndajem Vienne mi, nekkoon na di lu manul a wéy, ndax kat Otris moom daa tàmbli woon di génne ay saxal aki ndigal yuy safaan tas-xibaar gu gore , te wéeroodi fenn, tey safaan mboolooy Almaañ yi daan sàkku ag bennoo te daan ko woote. Te Otris it daa mujjoon teg loxo ci jataayub bennoo gu Almaañ gi, te ga woon ko ci mu génne ay saxal yuy digale ñu fuglu daara yu kawe yi , ak leekol yi, ak ndaje yi añs.Doxaliin yooyu nag taxoon na ba ay kàddu jib yu ay waa Almaañ, di sàkku ñu fipp ci kaw Otris, tey sàkku ñu jeem a bennal Almaañ, ci keppaarug nguur gu Almaañ gu dëgër. Loolu mooy li xeltukatu Almaañ bi (Hegel) daan sàkku, te daan ko woote, moom ak ñeneen ñi daa jam bennoo gii nga xam ne Otris a ko moomoon daanaka, te tegoon ko loxo.
Taxawaay bi nguurug Brusiya ame woon ci naal yi jëmoon ci Bennoo gu Almaañ gi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nguurug Brusiya dafa tàmbli woon di yëngu ngir dajale xeetu Almaañ wi, dugal leen ci genn nguur gu Almaañ gu ñu bennal. Mu daal di woon rëddal boppam ab politig bu muy jaar ngir àgg ci loolu mu bëgg. Mu daal di woon door ci dëgëral boppam ci biirum réew, defaraat doxaliinam , yekkati koom-koomam, soppi nosteg galag yi aju woon ci nduwaan ci mbooleem diiwani nguur gi. Ñu daal di taxawal noste gi nu daa wax (Solofrayn), di ag bennoo ci wàllug nduwaan, mooy li neenaloon nosteg nduwaan gi ci biir Almaañ. Nga xam ne li nekk ci biir réew mi cim njaay deesu ci génne duwaan. Nga xam ne daññoo fééexal yaxantu gi ci Brusiya, afal ko ba mu man a doxe ni ko soob, ci lu dul ñu ciy teg ay tënk-tënki galag mbaa yu nduwaan. Doxiinu Brusiya wii déy dees na ko lim mu dig soopiku gu mag ci taarixu bennoo gu Almaañ gi. Doxal nañu ko nag ci atum 1818g, ci biir ay diiwaanam yu biir yi. Diiwaan yooyu nga xam ne njëkk “Nosteg Solofrayn gi” danoo nekkoon ay diiwaan yoo xam ne bu ci nekk daa amoon nosteg bobb gu nduwaan(systeme autonome douanier), gu mu bokkul ak kenn. Waaye bi Solfrayn taxawee, lañu bennal biir Brusiya ci wàllug nduwaan, ginnaaw bi mu nekkee moom Brusiya di lu ñu séddale ci juroom benn fukki diiwaani nduwaan.
Waa Brusiya yi yëgoon nanu ne benno gi ci wàllug koom-koom mooy cëslaay li ñu war a teg bennoog Almaañ gi ci wàllug politig. Looloo taxoon kilifay Brusiya yi tàmbli woon a fexe nu ñuy def ba dugal yeneen diiwaani Almaañ yi ci bennoo gu nduwaan googu. Brusiya nag amoon na ndam ci li mu doon wut ci yenn ci diiwaan yu Almaañ yu ndaw yi, waaye nag jot naa dajeek ag jàmmaarloo gu mag ci yeneen diiwaan yu Almaañ yu mag yi, li ko waral mooy ñoom dañoo gisoon ne li gën ci ñoom mooy ñu sosal seen bopp ag bennoo gu ndawaan gu temb, ngir xeex ci bennog nduwaan gu Brusiya gi. Looloo fi indi woon ñatti bennoo yu nduwaan ci Almaañ, ñooy:
1 Solofrayn[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
2 “Bennoog nduwaan gu Bavar” gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
nga xam ne mi ngi judd woon atum 1820g, maanaam ginaaw bi gu Solofrayn amee ba am ñaari at.
3 Ak bennoo gu nduwaan gu Saksoniya[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mooy gi Saksoniya taxawaloon atum 1828g.
Kilifay Brusiya yi xamoon nañu ne diiwaani Almaañ yi danañu nangoo duggsi ci bennoo gu Solofrayn gi, bu ñu soppee sart yiy tax manees cee dugg. Looloo taxoon ñu soppi sarti Solofrayn yi, nga xam ne leegi dañoo sos ab jataay bu làmboo mbooleem ndawi yi ci bokk, buy saytu noste googu. Leegi nag lu fa duggati rekk ci li bawoo ci nduwaan mi ak galag yi ñu koy séddale mbooleem diiwaan yi, ci kem limub ña fa dëkk. Soppi yii de dimblee na ci yaatal gëwéelub Solofrayn, gën a yàkkali ab géewam. Leegi nag Bavar bokksi na ci ak Saksoniya ci atum 1934g, ca saa sa tam, nga tàmblee gis lu lay won ne Solofrayn moom tàmbli na a naat ak a am ag yokkute. Yaxantu ga tàmbli woon nay jar, di dox, mbay ma màgg, ndefar ga jëm kanam ci mbooleem diiwaan yi bokksi ci Solofrayn. Am na nag benn jëfka boo xam ne moo àntul Solofrayn, mooy moom de noste gu waa Almaañ xalaat ba def ko la, loxol Otris duggu ci, jenn doole it ju ko man a teg loxo yoonam nekku ci. Metternich gisoon na ay wi nekkoon ci noste gii, waaye bi mu koy gis fekk na waxtu wa jàll, manatu ca woon dara. Mu daal di bind Imbraatoor bu Otris bi ne ko: “Na la wóor ne nguuri Almaañ yi - bi lii amee de – di nañu nekki wenn yaram wu jàppaloo, ci ron kerug doxaliin wu Brusiya, te da na jàppeji Otris muy - moom - aw yaram wu di doxandeem, wu tumbrànke wu bokkul ciw yaramam”. Te kat waa Otris yi ñoom, ca dëgg-dëgg, duñu ay doxandéem ci waa Almaañ yi, ndax ñoo bokk xeet, làkk ak taarix. Man nañu ne Almaañ gépp mujj na bokksi ci Solofrayn gi, atum 1842g.
Xalaatu xeltu bu Hegel bi feddali woon na dooley nguur, ak ray gi muy ray jëmmaan (individu) ak lépp lu mu am, ngir sàmm dooleem akug màggam ak wegeelam. Nguur walla àtte – ci gis-gisu Hegel- cëslaayam mooy doole, ci doole rekk la man a dëgërale gëgg. Kon nguur walla àtte gu dëgër ci gis-gisu Hegel, mooy nguurug walla àtteg dëgg. Kon moom Hegel day mel ne moo teg ci loxol Brusiya lay wa di xeltu guy rafetal, di baaxal seen jëfi jiite googu ñu jiite woon bennalug Almaañ gi.
Ñu leeral leen ne bi 1848g di jot, fekkoon na Brusiya muy réew mu am kàttan ci tere Otris muy dugg ci mbiri nguur-nguuraani Almaañ yi. Naka noonu, nekkoon na it mu amoon kàttan ci jiite yëngu-yëngu gi jugoon ngir bennal Almaañ. Nguur-nguuraan yi bokkoon ci Solofrayn it, doon man a dimblante ci seen biir ci wàllug koom-koom, te daan jëflante ci lu dul yoonu Otris di ci nekk mbaa ñuy diisoo ak moom, walla ñu koy tàggu. Ci noonu nguur-nguuraan yooyu tàmblee xoole Brusiya bëtu kilifa. Ci noonu la bennoo gu koom-koom googu doon màgg ak a dëgër ci ro kerug Solofrayn, mujjoon di ab jéego bu mag jëm ci ag bennoo gu politig ak xare ci Almaañ.
Jeexiital yi jeqiku gu atum 1848g defoon ci amug bennoo gu Almaañ gi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay jeqiku yu bari jot nañoo am ca Tugal atm 1848g. Ag jeqiku am ca Paris, am gu am ca Vienne, geneen ca Brusiya ak ay fipp ci Itaali ak Almaañ, yepp it di xëccu jëm ci ag gore , demokraasi ak xeetu .
Metternich mu màggat mii, mujjoon na manatul woon a noot jeqikuy Tugal yooyu, mbaa mu giimal leen, ni mu ko baaxoo woon a defe. Kërug Tugal gi mujj – ni ko Metternich di waxe – di kër gu màggat, te ràpp, ba àgg ci maneesatu cee yatt sax ab palanteer ciy miiram ngirug màggat, kon leegi li jaadu kay mooy ñu màbb ko, te wuutal fa geneen kër gu yees. Ca dëgg-dëgg nag loolu am na, ndax kat noste ga amoon ca la ëppoon ca réewi Tugal ya, daa mujjoon di lu ràpp, ngirug yàgg, mujj manatutoon a ñàkk ñu yeesalaat ko, te taxawalaat ko ci anam gu dëppoo ak li jamono laaj.
Metternich dawoon na, te daanu woon, ci noonu buurub Brusiya bi Frederick William mu ñeenteel mi daal di jug, woote am ndaje mu parlamaa, ngir ñu defaral Brusiya ab sartu réew bu bees. Mu dig aw askanam ne leen moo fas yeenee jiite yëngu-yëngu giy jug ci jéem a bennal Almaañ, ci benn bataaxel bu mu leen jàngal. Ndaw yi teewal Almaañ yépp teewe woon nañu ndajem atum 1848g moomu, ñu def fa ay gëstu ci lu aju ci Almaañ gu nekk benn. Ndajem parlamaa mii, ñi ngi ko gën a xame ci turu “Parlamaab Frankfort”. Ndaje ma ëmboon na lu bari ciy woykat (walla taalifkat) , aki xeltukat aki taskati xibaar aki ustaas. Ñatti saxal nag yu mag juddoo nañu ca ndaje ma:
- Bennal Almaañ ci njiitul buurub Brusiya.
- Ñu boole ci bennoo gu Almaañ googu, wàllug Almaañ gi bokkoon ci imbraatóorug Otris gi
- Génne Otris ci bennoo gu Almaañ gi.
Way daje yii ci Frankfort, (seenub lim àggoon na ci 830 ciy jëmm) tànnoon nañu buurub Brusiya bi Fredereick William mu ñeenteel mi, def ko imbraatóor ci Almaañ gu ñu bennal gi. Waaye Frederick moom daa bañoon ne du dëppoo ndëppul imbraatóor li ñu ko joxoon, te way daje yi joxoon ko ko, ndax da ne ndëpp li daal ndawi askan wee ko ko jox, waaye buur yeek kàggam yi joxuñu ko ko. looloo taxoon nanguwu koo sol.
La am nag mooy ne buuru Brusiya bi dafa bañ a jël ndëpp li, ndax xam ne Otris ak Riisi ànduñu woon ci bennoog Almaañ googu, te manoon nañoo xëy di duggati ci seeni mbir ngir loolu. Rawati na ne Otris moom jot na a noot fipp gi amoon ca péeyam ba Vienne. Nga rax ci dolli ne Buuru Brusiya bi, moom dafa gëmoon gisiinu “àq ak sañ-sañ bu Yàlla bi”, mooy gisiin wi naan ñoom buur yi Yàlla a leen fi teg, moom lanu fi wuutu, nit ñi teguñu leen fi, du keneen it. Looloo taxoon bu nangoo it ñu def ndaje moomu, muy mu Frankfort mi, jubluwu ci woon lu dul ngistal, waaye du liggéey bu fullawu, mbaa mu dëggu ci yoonu soppi.
Otris ak Riisi dimblante nanu ci màbb barlamaab Frankfort bi, ak naalam yi mu amoon te ñu jëm cig bennoo gu Almaañ, looloo waraloon jéem gi ñu doon def ngir bennal Almaañ ci ron kilifteefug Brusiya, ci atum 1848g, mujjul woon àntu. Waaye li muy àntoodi lepp teewul xalaat bi sax ci xoli ak xeli waa Almaañ yi. Ñu mujj (waa Almaañ ñi) xam ne daal duñu man a amalati seen bennoo googu ci anamug jàmm, mbaa gu sartu réew, ndaxte Otris àndu ci te mi ngi koy xeex ak doole. Looloo waraloon ñu jëloon seen yitte def ko ci amal am mbooloom xare mu dëgër, mu leen di man a may ñu man a génne Otris ak Almaañ cig njëlbeen, door a lijjanti nag nu ñuy doone benn ci ginaaw bi. Xalaat bii nag diisoowaale (chancelier) bu Brusiya bii di Bismarck, àndoon na ci te jàpple woon ko, dëgëral ko. Moom mooy Otto Von Bismarck, boroom kurpeñu weñ bi.
Politigu Bismarck ci lu jëm ci bennoo gu Almaañ gi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bismarck mi ngi judd atum 1815g, am njàggam mu kawe mu defe ko ca daaray Berlin ju kawe ja. Daal di dugg ag coldaar, génnati ca, dem nag féete ca boppam ca toolam ba. Mi ngi bokkoon nag ci njaboot gu woomle, gu ami alal yu rëy ca Brusiya. Sampoon na boppam niki lawax (candidat) ngir ñu fal ko ci bennoo yu Almaañ yi, atum 1848g, ñu tànnoon ko it muy ab cér ci parlamaa bu Brusiya bi. Liggéey na it ci toolub diplomasi, doonoon aji téewal réewam (l'ambassadeur) ca Butrsburg ca Riisi. Ginnaaw bi mu nekkal réewam ca Paris.foofee la ko William mu njëkk mi doon jiite Brusiya woowe woon mu juge Faraas, ngir jiite-si njiitug jawrin gi ci Brusiya. Bismarck nag nekkoon na ku gëmoon, te daa dëgëral noste gu nguur gu ñu joyal , te gëmoon ne buur daa war a am doole te am soldaar su dëgër, Jàngu bi jàpple ko ak garmi yi. Bismarck moom faalewutoon parlamaa bi. Gisoon na ne jëm kanamug aw xeet walla ag yéegam jëm ca kaw manul a ame ci lu dul ay buuram di ñu kawe ay yitte, ak ay kàngamam, waaye duñu ko ame mukk ci ay saxal (résolutions) yu juge ci ay parlamaa, aki nostey sarti réew (systèmes constitutionnels).
Bismarck yitteem jépp mi ngi ko jëmale woon ci génne Faraas ak Otris Almaañ, mu gisoon ne lii daal manul ame ci lu dul dooley xare ju mag, ju leen ci man a ga(manante leen). Ci noonu mu tàmblee liggéey ci dëgëral dooley xare ji, ak kàttanal ko. Mu daal di tas parlamaab Brusiya bi, ndaxte (moom parlamaa bi) daa bañoon ne du woote alal ji mu doon laaj ngir man cee dooleel soldaaram si, ci noonu mu tëjoon képp ku wuuteek politigam boobu, daal di digle ñu fuglu yéenekaay yi, daal di beddiku sartu réew mi, ne du ci sukkandikooti. Alal ji mu soxla woon mu génnelu ko ci ndigalul buur bi, bañ cee sukkandiku ci lu parlamaa bi.
Wàllug xeetu (nationalisme) nag moom gis-gis bi mu ci amoon moo gënoon a yaatu bi mu amoon ci sartu réew, ndax daa gisoon ne sartu réew moom, mi ngi ame mook ay jubluwaayam, ci ginnaaw bu ag xeetu amee ba noppi.
Bismarck nag neenalul mbooleem parlamaa bi mbaa mu tas ko lépp, moom kay da caa neenl walla mu soril ko ñatti mbir, ñooy:
- Coldaar gi
- Politigu bitim réew bi
- Fal ay jëwrin ak di leen folli
Bismarck wone na dogu gu mag akug takku contar teg gi Otris teg loxo Almaañ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Loolu nag gën na a fése ci taxaw gi mu taxawoon ci dakkal politigu Otris bi muy teg Almaañ . Looloo taxoon Otris mujj woo buuri Almaañ yépp cim ndaje ca Frankfort, ngir sos ag bennoo gu lëngoo (walla gu federaal), guy doxal ab goornamaa, boo xam ne ay dooleem ak sañ-sañam mi ngi koy jële ci sart boo xam ne Otris moo koy defar, tër ko.
Bismarck gisoon na ne lii de ag anam gu yees gu Otris jëlati la, ñu muure ko mbubum diplomasi walla maslaa, ngir yéegati ci kaw waa Almaañ yi. Bismarck melaloon na sart boobu ne mooy sart bi gën a bon ci mbooleem yu mas a am ci kaw suuf. Ci noonu mu ne woon du teewe ndaje ma lu dul ci kaw ñu jox Brusiya ay àq aki yelleef yu tol ni yi ñu jox Otris ci ñaari mbir yii, ñooy:
- Dëggal ak wéyal jibalug bennoo gi
- Jiite benno gi
Bismarck ci taxawaayam bii, leerale na ci ne Otris daal moom ñàkk na kàttan ga mu amoon ci aakimoo moom rekk mbirum bennoo gu Almaañ gi. Te it won na nguur-nguuraani Almaañ yi ne Brusiya mii kat mooy jenn dooley Almaañ ji man a jiite bennoo gu Almaañ gi.
Bismarck jéem na a fàggu cofeelug Riisi, ngir mu bañ a féete fenn, bu ab xare tàkkee ci diggam ak Otris. Loolooo taxoon mu dugg ci lëj-lëju Poloñ bi, jàpple ci Riisi, kontar gori Poloñ yi defoon ag fipp kontar Riisi, ngir dañal ag àtteem te jéem a am ag tembte, ba man a amal ag àtte gu Poloñ gu temb.
Faraas nag àndoon na ca fipp ga, te jàpple ko, askanu Angalteer wi ànd ca, waaye goornamaa ba moom àndu ca woon, ndax daa ragaloon ag nguurug Poloñ gu katolig judd, guy dem di àndeek Faraans. Ci noonu Bismarck moom dem jàpple-ji Riisi, te jàpple googu gu amoon doole la, ndax moom réewam (Brusiya) daa taqaloo woon ak Poloñ, ba noppi taqalook Riisi. Te it nanguwutoon a ànd ak Faraas ak Otris kontar Riisi.
Xarey Bismarck yi ngir taxawal bennoo gu Almaañ:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bismarck xuus na ay xare ak lu bari ci réewi Tugal yi digoo’k Almaañ, ngir bennal diiwaani Almaañ yi. Ñu tudd ñatt rekk ci xare yooyu, ñooy:
Xare yu Brusiya yi ak Danmark:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bismarck xuus na ab xare safaan Danmark, atum 1864g, ànd ca’ak Otris, ngir nangu ñaari diiwaan yii di Shalswig ak Holistin, ñu doonoon ñaari Dóox (duché) yu bokkoon ci bennoo gu Almaañ gi te Danmark tegoon leen loxo.
Danmark mujjoon na ñàkk pexe, daal di deltu ginaaw wëlif ñaari dóox yooyu atum 1864g, bu ko defee Brusiya jël dóoxu Shalswig, Otris it àtte diiwaanu Holistin.
Xarey Brusiya ak Otris:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bismarck gisoon na ne xare bi moom – déet sikk – aji tàkk la ci diggante Brusiya ak Otris, te li ko waral du dara lu dul diiwaanu Holistin. Ndax kat mbir yi manuñu woon a nekk di wéy ci anam gii ñu nekke, di ay maslaa yu dëggoodi aki lijjanti yu xootadi aki juboo yu gàtti dig.
Bis bu Yàlla dogalee njortul Bismarck loolu mujj di dëgg, ba Brusiya am ndam, loolu de da na nekki muccug waa Almaañ ñi ci gàllankoor gii tukkee ci Otris, gu leen di teree nekk benn, tee bennoo gu Almaañ gu wér man a am. Màggug Brusiya ci wàllug politig ci biir bennoo gu Almaañ gi, mujj di luy jeqi njàqare ci Otris.
Solofrayn moom màgg na ci anam gu doy waar, rawati na bi ci nguur-nguuraan yu Almaañ yi tiim Géej gu bëj-gànnaar gi bokksee. Ci noonu lu sakkan jug ciy yooni weñ lënkale diggante wàll yu Almaañ yu wuute yi. Loolu tam dooleel bennoo gu koom-koom gi nga xam ne Brusiya mujj na di ci ki ci gën a jariñu.
Sabab yii rekk doyoon nañu ngir taal xeex bi ci diggante Brusiya ak Otris, rawati na ginaaw bi dooley Brusiya ji doxee jawali Holistin, nangu ko, te moom daa nekkoon ci ron kilifteefug Otris, ngir dëppoo gi amoon ci diggante Brusiya ak Otris atum 1865g.
Bismarck moom lijjanti woon na ba Riisi génne loxoom ci diggam ak Otris, loolu nag di ci jàpple gi mu jàpple woon Riisi ci giimal jeqiku(révolution) ga amoon ca Poloñ, atum 1853g. Dëppoo woon na ak Imbratóor bi Napoleon III, imbraatóoru Faraas, moom itam, ngir mu seetaan kook Otris, bañ cee dugal loxoom, li mu koy faye ci loolu nag mooy bàyyi kook yenn moomeel yi ci diiwaanub Rayn. Mu demati tapoo-ji (faire alliance avec)ak nguurug Itaali, gi nga xam ne li doonoon yitteem mooy nocci Venezia ci loxol Otris, ngir matal ag bennoom.
Xare bi amoon ci diggante Otris ak Brusiya xare la woon bu fëkk te gaaw, wéyutoon lu ëpp juroom ñaari ayu-bis, moo waraloon nu tudde woon ko xareb juroom ñaari ayu-bis yi. Dooley Brusiya ji jot na ca a am ndam ci kaw ju Otris ja ca xareb Sadwa ba, ca Bohima atum 1866g . Mu manoon a àgg sax (moom dooley Brusiya ji) ba ca Vienne, bu Imbraatóoru Faraas bii di Napoleon III jugutoon, dox tànki jàmm ci diggante bi. Ci noonu Bismarck daal di ñàkk pexe, taxawal xeex bi, ngir ragal Faraas dugg ci xeex bi ci wetu Otris. Te it Bismarck moom da ne woon na doylu nag ci am ndam gii mu am ci kaw Otris, ak dammte gii mu ko dammte, ndaxte soril na ko bennoo gu Almaañ cig wàll, te it bëggutoon a toroxal Imbraatóoru Otris bi, ngir loolu man na a tax bu jugee ëlëg moom Brusiya di xare-ji ak Faraas, Otris du ko sot, ci geneen wàll. Ag juboo amoon na ci diggante Brusiya ak Otris, ñu koy wax “juboog Braax gi”, atum 1866g. Ci la yii ame:
- Génnug Otris ci Bennoo gu Almaañ gi mu tegoon loxo, la ko dale ca jamonoy Metternich.
- Duggug mbooleem nguur-nguuraan yi nekkoon ci bëj-gànnaaru dexu Rayn gi, ci bennoo gu lëngoo (gu federaal) gu Almaañ ci ron njiitul Brusiya. Diiwaani bëj-saalum rekk a bokkutoon ci bennoo googu.
- Bàyyee gu Otris bàyyee Itaali Venezia.
Gis nga ko, Bismarck kat am na ay ngërte yu am solo ci xareem beek Otris. Moom de fare na fi bennoog Almaañ gu yàgg ga, indi fi leegi ag bennoo gu Almaañ gu yees, gu ame ci mbooleem réewi bëj-gànnaaru Almaañ, nga xam ne ñaari Dóox yii di Shalswig ak Holistin ci lañu woon, buuru Brusiya bi jiite ko. Bismarck nos na bennoo gu yees gi, wutal ko ab parlamaa (Rashstach), ndawi askan wa di fa daje, ak jataayub bennoo gu Almaañ gi (Bundasrat), ndawi diiwaani Almaañ yi bokk ci bennoo gu Almaañ gu bees gi di fa daje.
Bismarck it lijjanti na ba def ak diiwaani bëj-saalum yi bokkutoon ci bennoo gi, lijjanti woon na ba def ak ñoom genn tapoo gu xare .
Xareb Brusiya ak Faraas[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xetug xare tàmbli woon na a xeeñ ak a jòlli ci diggante Fraans ak Brusiya, ginaaw bi Brusiya ndàmbee ndam ca xareb Sadwa ba. Ndaxte Faraas moom begutoon dara ci lii Brusiya amal ciy ndam ci kaw Danmark ak Otris cig wàll, ak àntul gi mu àntuloon bennoo gu Almaañ gu bëj-gànnaar gi, ci geneen wàll.
Faraas moom daa jàppe woon loolu muy aw xët ci digg ginaawam, ndaxte moom kat manul woon a dékku ag nguur gu Almaañ gu am doole ci wetam. Moom kay li ko sooboon mooy Almaañ des di nguur gu ñu dogat, ngir mu nekk moom Faraas di réew mi am kiliftéef ci sowwub Tugal bi. Moom kay jamono ju nekk, da daan kontar bennoog Almaañ gi, ni ko Otris kontare woon. Bismarck it tàmbli woon na a xalaat nu muy xëcce diiwaani Almaañ yu bëj-saalum yi ngir ñu bokksi ci bennoo gi. Jëf ju mel ni jooju nag Faraas du ko doon nangu, ndax moom tàmbli woon na di dugg ci mbiri diiwaan yu Almaañ yu bëj-saalum yi, ngir tee leen a bokki ca bennoo gu Almaañ ga nga xam ne Brusiya ko jiite woon.
Lëj-lëju ku jigéen ki waroon a donn Espaañ daal di taxaw, mooy lëj-lëj bi taaloon xare bi ci diggante Brusiya ak Fraans. Lëj-lëj boobu mi ngi tënkoo woon nii: gàngunaay gu nguurug Espaañ dafa féexoon , ginaaw bi lingeeru Espaañ bi Elisabeth dawee, ñu gaaral buur bi Leopold ndëpp li, moom mi ngi bokkoon ci njabootug Hohenzellern, di woon ab jegeñaaleb imbraatóor bu Brusiya. Waaye ak li Leopold di bañ lepp ne du sol mukk ndëpp li, teewul Faraas mer ci loolu, jàmbat ko ci buurub Brusiya bi, daal di sàkku ci moom mu warlu ne du ànd ci ñu samp kenn ku bokk ci njabootug Hohenzellern ci gàngunaayaug Espaañ gi. Waaye buuru Brusiya bi bañ, ndax loolu kat dafa xaw a laal teddngaam ak ngoram, te xaw a niru ag yabeel. Loolu nag mi ngi ame woon cim ndaje mu mu defoon ak aji teewal ju Faraas ja ca Ems. Bu ko defee buuru Brusiya bi yonnee ab day ca la juge woon ca ndaje ma, mu yonnee ko Bismarck, mi nga xam ne lepp li mu doon def mooy neggandiku ab pose ééngir jibal ab xare ci kaw Faraas. Ba mu ko defee, Bismarck xëy tas ci yéenekaay yi ay cofiit ca la bawoo woon ca ndaje mooma, ngir merloo ci Faraas. Loolu nag ni mu ko defe mooy génne ay baat yu xaw a wow, yu begloowul dara Faraas. Ci noonu Faraas jug, jibal ab xare ci kaw Brusiya, ci 14 sulet 1870g, te fekku ko woon jekk ngir xeex, te taxul woon it mu xalaat ci ngérte yi man a juddoo ci bii xare, bis bu ñu dàqee Fraans ci xeex bi.
Brusiya li ñuy wax xareb fëkk la doon def ak Faraas, maanaam gaawal ko, loolu nag jot na koo def ba am ci xam-xam ak jarbu ca xareem ba’ak Otris. Bi mu ko defee tàngooru xare bi sax di tar lu tollook juroom benni ayu bis, waaye tàmblee giim, ci ginaaw bi, rawati na ci ginaaw bi ay màndargay kawe ak ëpp doole tàmblee feeñ ci xeex bi ñeel Brusiya.
Xare bi bepp nag ci suufus Faraas la doon tàkke. Jotoon nañoo dàq Fraans nag ci xeex yu bari, bi ci gënoon a siw nag mooy bu Sedan ca satumbar 1870g, nga xam ne àggoon na ci Napoleon III manutoon a ñàkk a wommatu (se rendre), te nangu ne gañe nanu ko, ngir dàq yu metti yi te toftaloo, te yepp di yu nu teg ci kaw dooley Faraas ji ci biir suufus Faraas, te ray lu sakkan ciy soldaaram, te itam lu jege ñaari téeméeri junniy soldaari Almaañ sutuxlu ba ca xolub Faraas, te mu leer nàññ ne Faraas moom manatul a gañeeti Brusiya ca jamono joojee te manatu koo génneeti suufam. Loolu nag di woon ci 27 oktobar 1870g.
Ci noonu imbraatóor gu Faraas gu ñatteel gi daanu, ñu daal di taxawal ci Paris nosteg pénc gu ñatteel gi. Daal di teg Faraas ñeel Brusiya alamaanug xare gu toll ci juroomi bilyoŋi frank yu Fraans (loolu mooy tollook – daanak – alamaan bi Napoleon Bonaparte tegoon Brusiya bi mu ko dumaa ca xareb Yena ba, 1806g. Bu ko defee ñu juboo ci xarekati Almaañ yi duñu génn Faraas li feek fayeesul alamaan bi, (moom nag jotees na koo fay ci diirub ñatti at). Nga rax ci dolli dagg gi ñu dagge ñaari diiwaan yii di Alsaas ak Loren ci faraas, boole leen ci Almaañ.
Nii daal la bennoo gu Almaañ mate woon ci njiitul Brusiya, ci loxol góor gu dëgër gii ni weñ, Bismarck, mi nga xam ne dafa gëmoon bennal Almaañ ak doonte day ci dereet, ci weñ mbaa sawara. Bu ko defee imbraatóorug Almaañ gi daal di sosu, dib xew-xew nag bu fés ci taarixu Tugal bu bees bi.boroom gàngunaay gi (imbratóoru Almaañ bi) mujj di ku ñu joyal ab gogam ci def li ko neex ci nguur-nguuraan yu Almaañ yi. Sartu réew bu Almaañ bu bees bi yaxal na ñu sos ñaari jataay:
- Jataayu Bennoo gu Almaañ (Bundesrat)
- Jattayu (Reichstag)
Dooley yoonal ji nag mi ngi nekkoon ci Bundesrat, di jataay bi nga xam ne mi ngi ame woon ci juroom fukk ak juroom ñatti cér, ñu séddale leen ci nguur-nguuran yi nga xam ne ñoo amal imbraatóóor gu Almaañ gi. Brusiya nag moom rekk amoon na fukki kàddu ak juroom ñaar, ginaaw bi mu am ñaar fukki kàddu. Ak li Brusiya di moomadi li ëpp ci kàddu yi lépp ci Bundesrat, teewul mu gënoon fa’a guddub loxo, gënoon fa a am jeexiital ndax la ëppoon ca nguur-nguuraani Almaañ ya duggoon ca bonnoog Almaañ ga, dañoo takku woon ci Brusiya, te daawuñu woote lenn lu mu bëggul. Te daawuñu jàllale genn saxal ca jataay ba, bu fukki cér ak ñeent àndadee ca saxal ga. Bu dee nag jataayu Reichstag nag moom, man nanñu ne mooy jataayub askan bi, mi ngi ame woon ci ñatti téeméer ak juroom ñeen-fukk ak juroom ñaari cér, ñu leen di tànn ci anam gu sekkaree. Dooley jataay bii nag daanaka dañu koo lafañal, yòqeel ko . ndax nguur ak doole yi ñu ko joxoon ci ron sartu réew bu Almaañ bu bees bi, dañoo nekkoon di yu doyadi te ñàkk solo.
Bismarck nag, jiite na góornamaa bu Almaañ bi niki diisoowaale walla chancelier. Benn ci ñaari jataay yi manul woon ci moom dara, mu yoroon it sañ-sañ bu rëy, te ci ron kiliftéefam tam la Almaañ gu rëy gii gépp nekkoon, nga xam ne ña fa dëkkoon ca atum 1871g jege woon nañu ñeen-fukki milyoŋi nit, mujj àgg ci ñeen fukk ak juroom ñeenti milyoŋ ciy nit atum 1890g, di maanaam bi Bismarck faatoo ba am ñaari at.


text:
1Gannaaw loolu loxol Aji Sax ji da maa dikkal. Aji Sax ji yóbboo ma Noowam, ba teg ma ca digg joor ga, fekk joor ga fees dell aki yax.
2Mu wërloo maa wërloo ca biir yax ya, ndeke yax yaa nga bare lool te wow koŋŋ ca biir joor ga.
3Mu ne ma: «Yaw nit ki, ma ne, yii yax man naa dundaat a?» Ma ne ko: «Boroom bi Aji Sax ji, loolu de, yaw doŋŋ a ko xam.»
4Mu ne ma: «Waxal waxyu fi kaw yax yii, ne leen: “Yeen yax yu wow yi, dégluleen kàddug Aji Sax ji:
5Boroom bi Aji Sax ji dafa wax yax yii, ne leen: Maa ngii di leen sol ag noo, ngeen dund.
6Maa leen di may ay siddit, saxal leen aw suux, sànge leen ab der, sol leen ag noo, ngeen dund, ba xam ne maay Aji Sax ji.”»
7Ma biral waxyu na mu ma ko sante. Naka laa biral waxyu rekk, coow daldi jib, ànd akum riir, fekk yax yaay booloo, bu nekk ak ba muy àndal.
8Ma gis ay siddit taq ca, aw suux sax ca kaw, ab der dikk, tege ca kaw, te genn noo amu ca.
9Mu ne ma: «Yaw nit ki, waxalal Noo gi waxyu, waxal ko waxyu ne ko: “Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Yaw Noo gi, bàyyikool ñeenti yooni ngelaw yi te dikk, wal fi biir ñii ñu bóom, ba ñu dund.”»
10Ma def la mu ma sant, waxyu, noo ga dikk, duggsi, ñu dundaat, jóg taxaw, di gàngoor gu baree bare.
11Mu ne ma: «Yaw nit ki, yax yii ñooy mboolem waa kër Israyil. Ñu ngi naan: “Nun de, ay yaxi neen yu wow koŋŋ lanu, sunu yaakaar tas na, nun kay yàqu nanu.”
12Kon nag biralal waxyu, ne leen: “Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Yeen sama ñoñ, maa ngii di ubbisi seeni bàmmeel, dekkale leen ca seeni bàmmeel, délloosi leen kaw suufas Israyil.
13Yeen sama ñoñ, bu ma ubbee seeni bàmmeel, ba yékkatee leen ca seeni bàmmeel, dingeen xam ne maay Aji Sax ji.
14Maa leen di sol samag noo, ngeen dund, ma samp leen seen suufas bopp, ba ngeen xam ne man Aji Sax ji maa wax, maa def. Kàddug Aji Sax jee.”»
15Ba loolu wéyee kàddug Aji Sax ji dikkal ma ne ma:
16«Yaw nit ki, sàkkal aw dénk, nga bind ci kaw lii: “Ñeel Yuda ak giiri Israyil yi mu àndal.” Nga sàkkaat weneen dénk, bind ci kawam: “Ñeel Yuusufa bantub Efrayim ak waa kër Israyil yi mu àndal,”
17te nga boole ñaari dénk yi, ñu booloo, di wenn dénk ci sa loxo.
18Bu la sa bokk yi laajee, ne la: “Xanaa doo nu wax lii lu muy tekki?”
19nanga leen wax ne leen: “Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Maa ngii di jël dénku Yuusufa wi ci loxol Efrayim, mook giiri Israyil yi mu àndal, boole kook dénku Yuda, daldi def lépp wenn dénk, ñu booloo di wenn ci sama loxo.”
20«Nanga ŋàbb dénk yi nga bind, ñuy gis,
21te nga wax leen ne leen: “Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Maa ngii di jëleji bànni Israyil ca biir xeet ya ñu fekki, dajalee leen wet gu nekk, délloosi leen seen suufas bopp.
22Maa leen di def wenn xeet doŋŋ ci réew mi, ci kaw tundi Israyil, ñoom ñépp bokk benn buur. Dootuñu doon ñaari xeet te dootuñu xàjjalikoo ñaari nguur.
23Dootuñu sobeel seen bopp ci ay kasaray tuur, ak seen jëf ju siblook mboolem seeni tooñ. Maa leen di walloo ci mboolem seen ñàkk kóllëre. Ma setal leen, ñu doon sama ñoñ, ma doon seen Yàlla.
24«“Daawuda sama jaam baay doon seen buur, di seen bennub sàmm ñoom ñépp. Sama àttey yoon lañuy doxe, sama dogali yoon lañuy sàmm, di ko jëfe.
25Ñooy dëkke réew mi ma joxoon Yanqóoba sama jaam ba, te seeni maam dëkke woon ko. Ñu dëkke ko ñoom it, ñook seeni doom ak seeni sët, ba fàww, te Daawuda sama jaam ba mooy doon seen boroom jal ba fàww.
26Maay fas ak ñoom kóllëreg jàmm, gu sax. Maa leen di samp, ful leen, maay samp sama bérab bu sell fi seen biir, ba fàww,
27sama dëkkuwaay nekk fi seen biir, may seen Yàlla, ñuy sama ñoñ.
28Bu sama bérab bu sell nekkee fi seen biir ba fàww, xeet yi dinañu xam ne man Aji Sax ji maa sellal Israyil.”»


text:
7 Ma yi nsken wi't bnix yi xtxolbile'j, mben tzun tz'itu'n juk tir yi chich'a'tz te'j yi jun yi na tzan xanse'n, kalena's tzun tz'el yi il c'ol yi at te'j tane'n. Nin yi jun tal ch'u'la'tz, yi qui nquim, tz'elpon tzakpu'n.
8 ”Ncha'tz yi jun yi na xansaj tib tajwe'n tan banle'n yi xtxolbile'j: Tajwe'n tan xtx'ajol yi be'ch tetz, nin tajwe'n tan jichine'n, nin tajwe'n tan tele'n tircu'n yi xi' yi at te'j. Tan yi xtxolbila'se'j, na tzun xansaj tibtz. Ba'n tzun lnajantz ẍchixo'l yi e' mas wunak yi ate' tul yi ama'l kale najlche't, poro tajwe'n yi quil tz'oc chan xe yi tetz mantial, jalen yi nsken wi't el juk k'ej.


text:
Pàppaaya
Pàppaaya ñu ngi koy fekk lu ci ëpp ci fu bari ndox. Bu dee ca Senegaal bari ca fa ñuy tudde ñaay bi ak ca Kaasamaas.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Guddaayam dana toll ci 3 ba 7u met. Mu bokk ci njabootu dicotylédone bi nga xam ne seen i wànqaas lu ci ëpp day taqaloo. Dundam ci kaw suuf nag, taxu koo yàgg lool diggante ñatt ba juróomi at su bare ba bari waaye ci at mu njëkk mi dina tambalee am meññeef. Te booy dagg wànqaas yi, diir bu gàtt mu tàmbalee amaat yaneen i wànqaas. Ag ndombaam nag da mat 20i sàntimet . Yaram wi yenn saa yi mu yor melo wu nëtëx yenn saa yi mu yor wu baam. Xob wu rëy lay yor wow manees na cee uppu.
Njariñi paj yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boo amee liir buy sank muy seere dangay jël ñam wi ci biir nga nal ko di ko ko jox kudd gu ndaw dana dindi seere bi. Bu dee mag mu jël genn wàllu kaas. Ñi am jafe-jafey reesal buñuy jël doom bi ba la ñuy tëdd dinañu reesal ni mu ware. Ku am dagg-dagg bu bees bu jëlee xott pàppaaya wu xaay wi teg ko ci dana tax dagg-dagg bi gaaw a wér.
Paj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ku am bopp buy metti bu jëlee xobu wi tiimale ko ci taal bamu xaw a tàng mu takk ko ci bopp bi bàyyi ko bamu sedd ci dana ko saafara. Naka noonu day faj pëyiis ak epaatit ak sëqët.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Carica papaya


text:
2 Itzun saj tloltz tetz Moisés: “Alaj tetz yi awutzicy Aarón, yi quil tz'oc alchok tu' k'ejil tul yi ama'l yi wi'nin xanil yi at wutzcoc yi xbu'k, yi at tc'u'l yi mantial. Na qui na waj yil xcye' cu'n i' swutz yi jopbilil yi caẍa'a'tz, alchok tu' k'ejil, bantz qui quime'n, na cho'n na inchaj wib tibaj yi jopbilil yi caẍa'a'tz tul noc sbak' yi chin pak'puch nin.
3 Te yi ntaxk tz'oc Aarón le ama'l yi wi'nin xanil le mantial tetz molbil ibaj, tajwe'n tan toyil jun tal ne'ẍ tor yi mam tetz xtx'ixwatz i', bantz jakol cuybil paj i', nin ncha'tz tajwe'n tan toyil jun cne'r yi spat-xok tircu'n yi wankil.
4 Nin tajwe'n tan toque'n nin yi be'ch tetz te'j, yi chukpi'n nin tu', yi lino cu'n, tuml yi e'chk wex yi lino nintz, nin tz'ocopon tk'ol yi c'albil xe c'u'l, tu yi xbu'k yi na je' te'j wi'. Tircu'n yi be'choka'tz wi'nin xanil. Cha'stzun te tajwe'n tan jichine'n i' bajx.