text:
Ancos ci Pisidi
38°18′N 31°11′E / 38.3, 31.183
Ancos mooy benn dëkk ci wetu diiwaanu Pisidi, fu Pisidi digalook diiwaanu Firisi. Ci dëgg-dëgg ci diiwaanu Firisi la bokkoon waaye ba tey faraloon nañu ko tudd Ancos ci Pisidi. Gentam sorewul dëkk bu tudd tey jii Yalwacc (Yalvaç) ci Tirki (Turquie). Ancos nekkoon ca kaw benn tund wu ndaw bu nekkoon ca kaw benn palato bu yaatu te naat. Tund wu ndaw wa moom itam palato la woon, wu am dénd lu tollook 300 ektaar. Benn boor nekkoon 15 meetar ca kaw jooru palato ba. Waaye beneen boor nekkoon mbartal mu kenn mënul yéeg 60 meetar ca kaw joor ja. Naka noonu dafa mel ni tata te yomb na aar. Nekkoon na itam ca yoon wi mag wi waa Room tabaxoon wi jàll Asi Minér penku ba sowu diggante dëkku Tars ak dëkku Efes, wu tudd 'Yoonu Sebasëtë'.
Nguuru Selësid (maanaan waa Siri, ñi donnoon wàllu nguuru Geres) moo ko sampoon daanaka 300 at lu jiitu jamono Kirist, ngir teg fa xare ba, Bëggoon nañu aar nguur ga ca xeetu Pisidi wu nekkoon ca tund ya ca sudd, tamit am ndogal ca lépp lu jaar ca yoonu jaaykat ya wu mag wu jaaroon Asi Minër penku ba sowu. Sampoon na ko fa itam ngir boole ñi dëkk ca diiwaanu Firisi ak aada Gereg yi. Ñi fa jëkk a dëkk ñoo doon Gereg yi jóge dëkku Maŋesi ca diiwaanu Lidi ak Yawut yi jóge Babilon. Ca atu 25 j.K. nguuru Room moo def dëkk ba suufus Room, boole ko ak diiwaanu Galasi. Jaamburi dëkk ba yépp amoon nañu yelleef yu yem ak yosu waa dëkku Room. Tamit, indi nañu ay xarekatu Room yu bare yi ñu may ñu génne xare ba (maanaam soldat yu màggat), te may leen suuf ngir ñu dëkk fa. Gannaaw ga ndànk-ndànk dëkk ba tàmbali gën a niroo dëkki Room yeneen dëkk yi ko wër. Ca jamono Injiil dafa niroo dëkku Room ca wàllu yoon wa, ca wàllu nguur ga, ak ca wàlli tabaxin ak colin. Rafetal nañu dëkk ba bu baax ak pénc ya, ak kenu ya, te ak nataal yi ñi yett ca doj ak xànjar.
Ancos ci Pisidi moo doon dëkk bu gëna am solo ca diiwaan ba. Lu ëpp 100.000 nit ñoo fa dëkkoon. Dëkk ba boole na ay xeet yu bare. Amoon na ci bu jëkk waa Firisi, ba noppi indi woon nañu waa Gereg ya ak Yawut ya, ba noppi waa Room ya. Ci biir dëkk ba amoon na ñaari pénc yu réy yi ñu defare doj. Benn ca ñoom péncu Tibeer lañu ko tudd, mu am dénd bu tollook 300 meetar kaare, bi doon 'grand palaasu dëkk ba' fu nit ñi doon jaay, di fo, di waxtaan. Kenu yu réy te rafet ñoo ko wëroon. Beneen bi nag, mooy péncu Ogust moo dend péncu Tibeer. Ci seen diggante amoon na benn iskale bu am 12 mars (maanaam tegukaayu tànk), bu nekk am yaatuwaayu 20 meetar. Ca kaw iskale ba amoon na bunt bi ñu defare ak 3 ars yu réy-a-réy. Ab ars mooy lenn li ñu tabax ngir nekk pàttaliku. Dafa am ñaari kenu doj yu réy yi ñu boole ak lu mel ni xala doj bu jaar ca seen diggante, tiim leen. Def nañu bunt bi ngir nekk pàttalikukaayu ndam li Ogust Sesaar amoon ca xeex ya. Ca kawu ars ya yett nañu ay nataal yu réy. Beneen booru péncu Ogust moo doon wenn tundu doj. Ci biir tund wa yett nañu genn xala, rafetal ko ak ay kenu yu kawe ya. Ca diggu xala ga amoon na benn màggalukaay bu réy bi ñu defare marbar bu weex ngir teral seen Yàlla Men ak buur bi Ogust Sesaar. Ñu sooga àggale màggalukaay ba bi Pool demoon fa, ak ars ya bala mu dellusi ñaareel bi yoon. Ancos amoon na itam ndox ca tiwo yi jaar fépp ca dëkk, mu jóge ca benn bëtu ndox ca tund ya nekkoon fukki kilomet ca biti dëkk ba. Indi nañu ndox ak li tubaab tudd 'akwadakk'. Ci diiru 8 kilomet dafa jaaroon ci biir suuf si, waaye 2 kilomet yu mujj yi dafa jaaroon ca kaw pom bu kawe bi ñu tabax ngir yóbbaale ndox.
Seen Yàlla 'Men' la tuddoon. Amoon na itam beneen màggalukaayu Men ca wenn tund bu kawe lu tollook 25 kilomet ca penku dëkk ba. Bérab boobu mooy bérab bu bokkoon ca ña gën a am solo ca seen diine. At bu nekk def nañu benn po ngir teral Men. Gëmoon nañu ne Men mooy yàllay wér-gi-yaram, naataange, ak jàmm, te ku aar bàmmeel ya. Mooy itam yàllay weer wi. Ca nataalam ku niroo nit la woon mu sol yere. Misaale nañu ko ak wenn yëkk tamit ak nataalu weer bu am juróom-ñetti fan.
Sersiyus Poolus, boroom réew mi ca dunu Sipar (Jëf 13:4-12), dafa bawoo Ancos ci Pisidi. Ay bokkam moomoon suuf su yaatu ca gox ba. Moom gëm na Boroom bi Pool demoon Sipar. Xëyna Boroom réew mi moo boole Pool ak dëkku Ancos ba tax Pool ak Barnabas gaaw nañoo dem Ancos bi ñu jóge dunu Sipar.
Ca jamono Pool ndoxaanu yàqute, def yaramu neen, topp nafsu, màndite, lekk suuxu mala bu ñu toggul, te naan deret bokkoon na ca diine. Naka noonu, ñu bare bi ñu xoolee dundinu Yawut yi, ñu tàmbali xeeb diine ji ñu fekkoon, di tàmbali bokk ca diine Yawut ya, rawatina jigéen ñi woomle. Ca dëkku Ancos, jigéen ñooñu ñoo doon jabari magi dëkk ba. Naka noonu Yawut ya noonoo Pool jaaroon nañu ca jigéen ñooñu ngir ñu laaj seen jëkkër ñu dàq Pool ca dëkk ba.
(Jëf 13:14-51; 14:19-23; 2Tim 3:11)


c: text/html

text:
Yewwute gu ndefar
Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gu ndefar ci Tugal, ñi ngi ci jublu soppiku gu mag gi fa amoon ci wàllug ndefar, walla jëm kaman ga fa amoon ci wàllug jumtukaayu mekanig, rawati na ci Biritani, ci ñatteelu xaaj bu mujj bi, ci fukk ak juroom ñatteelu xarnu g.
Waaye nag, moom ndefar gii, yàggul dara mu tàmblee tas ci Tugal nànk-nànk, ak Aamerig, la ko dale ca njëlbéenug fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Bi mu ko defee nag, ay jeexiitalam tas, ba àgg ci pàkk yu bari ci àdduna bi, loolu nag ci ñaari xarnu yii la: fukk ak juroom ñeenteelu xarnu ak ñaar-fukkeelu xarnu g.
Ndefar yi nag masuñoo dañ di jëm kanam ba ci suñu jamono jii ñu toll.
Looloo waral du man a ñàkk ñu xam sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal.
Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
1 Jëm-kanam gi xam-xam def ci Tugal, ci jamonoy yewwute, moo waral yewwuteg ndefar am.
2 Dëkki Tugal yu mag yi, am gi ñu am, ak tegu gi ñu tegu ci yaxantu ak ndefar, ak woomleg koom gi loolu di jur, nga xam ne day tax ba ndefar di jëm kanam, rawati na, gi ci aju ci ràbbu sér , nga xam ne mooyndefar gi njëkk ci Tugal.
3 Jëmmaan (l'individu) walla jëmm ci Tugal, ni mu jekki-jekkee rekk fés, mujj di dàtt bi mboolaayi Tugal yi tegu, sabab la ci li yee waa Tugal yi, moom jëmm jooju, ci Tugal kees tënk la woon ci jéngi nosteg laman , jamonoy yewwute ñëw dog jéng yooyu, féexal am xelam, leeral ko ci xam-xam, ba mu man a xalaat bay fent ay jumtukaay yu am solo yu koy dimbli ci yombal ag dundam.
4 Li juddoo ci wuññiy melosuuf yi it, muy teg loxo gi réewi sancaan yi daa def réew yi ñu sanc , ak di fa jële ay xéewal aki cémb (ñumm) , di leen yobbu seeni réew, loolu it bokk na ci li jëmale kanam yewwuteg ndefar gi ci Tugal.
5 Réewi Tugal yi ak mbootaayi koppar yi, jàpple gi ñu doon jàpple sémb yi jug ngir jëmale kanam ndefar ci Tugal, loolu de ci li defar jawwu ji la ba ndefar man a dox, man a àntu.
6 Boroom xam-xam yu aay, yi xëy feeñ, te bari ci Tugal.
7 Bari gi liggéeykat yi bari ci Tugal, rawati na ñiy liggéey ci ndefar yu ndaw yi. Na ngeen xam nag ne lu bari ci fentkati Angalteer yi daa defar ak a fent jumtukaay yi ak masin yi, ci liggéeykat yi amoon xam-xam yu néew lañu woon, nga xam ne daanaka jànguñu woon.
Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar ci Tugal, daa jagoo woon ay mbir yu bari, yii ci lañu:
1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Meccem ràbb daal, ci yi gën a jariñu ci fent yu xam-xam yi aamoon ci Tugal la, rawati na ci Britani, loolu di ci ñeenteel bu mujj bi ci xarnub fukk ak juroom ñatt g.
Loolu nag li ko waral mooy yittewoo gu tar gu nit yittewoo ay sér, ak ñàkk a jafeg jëfandikoo jumtukaay yi ngir liggéey ci.
Ràbbkatu Angalteer bi ñuy wax James Hargreaves, jot na a fent atum 1764 g, benn jumtukaayu defar wëñ, muy benn masin (wuutuloxo) bu loxo, bu ñuy jëfandikoo ci ëcc, li koy doxal nag doon genn mbege walla póno, bu yor juroom ñatti ëccukaay ak ñaari forukaay, bu ko defee benn liggéeykat di ko yor, di ko doxal.
Bu ko defee, fentkat bu Angalteer bii di Richard Arkrihgt, fent moom it atum 1771g, benn jumtukaay buy xëcc wëñ yi, moom nag jumtukaay la bu ñu daa doxale ci dooley ay fas, mujj ñu koy defe ci dooley ndox, ñu tudde woon ko kaadaru ndox bi, (water frame). Ki ñuy wax Samuel Compton, ñëw fent – atum 1779g – benn jumtukaay buy boole gaaw ci liggéey bi ak baaxle ko, boobu jumtukaay nag tasoon na ci fi dend ak barabi ndox yi, ci ñaari diiwaani Angalteer yii di Yorkshire ak Lancashire .
Ki ñuy wax Edmund Cartwright, moom itam àgg ci fent benn jumtukaay bu ñuy doxale dooley ndox, ginnaaw bi ñu koy doxale dooley cóolóol , te kat tax na ba ñu man a ful li ñu daa ràbb, daa ko defar ciy sér.
Liggéey bi ñu daa def ngir gën a jëmale kanam ak gën a rafetal liggéeyu ëcc beek ràbb bi, gën a dolliku, te sax. Nu àgg ci jëfandikoo ne-ne yu simi yi ngir raxas wëtéen wi, defarati yeneen jumtukaay ngir móol ay deseñ aki mbind ci ndima yi ñu liggéey.
2 jëfandikoo kàttan :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jumtukaay yu njëlbéenu yi amoon, nit a ko daa doxale ci dooleem, walla dooley dundat . Kàttan nag di “energie” jëm na kanam ci jëm gi jumtukaay jëm kanam te dox. Ci noonu nit jot a jëfandikoo ci njëlbéen gi dooley ndox, ngir doxal jumtukaayam yi mu fent bu yàggul, ginnaaw bi, mu jëfandikoo dooley cóolóol ak këriñ.
Ki ñuy wax Thomas Newman, ñëw, indi fi jumtukaayu cóolóol, James Watt, moom itam dikk, gën a defaraat jumtukaayu Thomas boobu atum 1765g, loolu waral ay soppi yu mag yu xóot ci wàllug liggéey bi, ak li ñuy liggéey, ndax kat dugal gi ñu dugal jumtukaay bu mekanig, bu cóolóol ci ndefar ak jokkoo lu rëy a rëy la te am solo, te moo tax ba nga gis ndefar tay mu toll fii mu toll.
Bu ko defee ca saa sa, waa Tugal yi tàmblee gëstu fu ñuy jële këriñ. Këriñ nag bari woon na lool ci Wels gu bëj-saalum gi, ak Skotland.
Nit it gënoon na a jéego ay jéego ci jëfandikoo gi muy jëfandikoo kàttan, mu feeñaloon petrol ca D.B.A (Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi), ci digg fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Ginnaaw bi, ñu gisaat petrol fu bari ci àdduna bi. Ginnaaw bi ñu fentati benn jumtukaay buy “lakk ci biir”, boo xam ne mooy soppi petrol bi, ginnaaw bu ko lakkee, def ko kàttan guy yëngal ak a doxal. Loolu moo waral ngay gis leegi jumtukaay yu mekanig yii nga xam ne dañuy sukkandiku ci li ñuy wax “lakkug biir gi”, mooy lakku gi petrol bi di lakku ci biir jumtukaay bi, jumtukaay yooyu nag ñooy yu mel ni: oto yii ngay gis, fafalnaaw yi, gaal yii nga xam ne lakkug biir gee leen di doxal añs.
Mbëj tam jariñ na nit lu bari, loolu nag mi ngi ame ci bi kii di Faraday juge, fent li ñuy wax '''juddalukaayu mbëj''', nga xam ne loolu indil na nit lu bari ci ay liggéey ak njariñ ci dundam.
Nit àgg na ci xam kàttanug saal te jëfandikoo ko ci anam yu bari, loolu tax mu man a néewal li muy sukkandiku ci petrol. Waaye nag nañu xam ne kàttanug saal moom lu seer la, manu fee wuutu petrol ci genn anam, nit it jot na a xam kàttan gu jant gi , te jëfandikoo ko ci yenn anam yi, niki nuggalukaayu ndox yu jant yi ñuy jëfandikoo ci kër yi, ak ci yeneen anam yi.
3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bokk na ci lu am solo li yewwuteg ndefar gi jagoo, bokk na ci, jëmale gi ñu jëmale kanam ndefar gu weñ, loolu nag mooy bi waay Angalteer jii di Bassemer, jugee, fent yoon woo xam ne manees na cee jaar bay soppi weñ di ko def “sulb” mooy weñ gu wow kong, dëgër këng, loolu nag ni mu daa ame mooy nu jaarale ko ci tàngoor wu kawe lool. Nit it gënoon naa def ay jéegoy jëm kanam ci wàllug yoon yi muy jaar bay génne këriñ, loolu tam dimble ko ci mu man a dolli, gën a lëwal li muy liggéey. Lii lépp nag bokk na ci li waral yewwuteg ndefar gi man a am ci Tugal, rawati na ci Britani.
3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li kenn manul a sikk mooy ni ndefar jëme kanam ci Tugal de indi na fi ag jëm kanam ci wàllug jokkoo, rawati na bi liggéeyu weñ gënee dox, gën a jëm kanam. Ci noonu angle bii di George Stephonson, moom ñëw , fent saxaarug cóolool maanaam , muy daw ci ay banti weñ ci diggante dëkkub Liverpool ak Manchester ci atum 1830g, yoonu weñ wii mooy yoonu weñ wi njëkk ci àdduna bi.
Ginnaaw bi, nitug Aamerig kii di Robert Foulton, moom dikk, jëfandikoo cóolool, di ci doxale gaali dex yu ndaw yiy daw ci dex yu mag yi nekk ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Ginnaaw bi mu jugati, jëfandikooti cóolóol, dawal ci gaali cóolóol yu mag yii di daw ci géej yeek mbàmbulaan yi. Ci noonu la jokkoo tàmblee jëme kanam nànk-nànk, ni ko ndefar defe. Bu ko defee, feeñteg jëm kanam ci wàllug jokkoo mujj di feeñte giy raññale tey màndargaal yewwuteg ndefar gu mag gii am tay ci àdduna bi.
4 Feeñug campeefi ndefar yi :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Liggéeyuwaay yu ndaw yi juge nañu ci kër yi, doon leegi ay campéef yu ndefar, yu mag, yu nekk leegi ci dëkk yu mag yi. Ndefar yi mujj di loo xam ne am mbooloom ay lonkoo yu ndefar, yu mag ñoo koy moom, ñooy lonkoo yooyu nga xam ne ñooy faral a moom li ëpp ci alal yi.
Liggéeyuwaay walla isin yu mag yi nag, ci wetu barabi cémb yi (ñumm yi) lañu daa faral a sampu, te loolu da leen daa dimbale ci ñu man a néewal seeni fere ci lu aju ci seeni liggéey, ndax loolu daa na tax li ñu ci waroon a ñàkk gën a néew. Néewug fere yooyu daa na feeñ bu baax ci njëg yi, ndax daa na leen daaneel. Te daa na gën a baaxal liggéey bi, gën koo wuuteel.
Li fi yewwuteg ndefar gi jur:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Maneesul a sikk ne yewwuteg ndefar gi indi na ci Tugal ay ngérte yu yaatu ci wàlli koom, politig ak mboolaay.
Li mu fi indi ci wàllug koom:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar gi bàyyi na fi ay jeexiitat yu rëy ci wàllug koom, ci biir Tugal ak biteem. Ndax ca la isin yu mag yi tàmblee feeñ, yi daa am jumtukaay yu rëy yi. Li ñuy liggéey gën a yokk, gën a wuute, li ñu koy jënde gën a néew, ñépp man cee jot, jumtukaayi liggéey yi gën a bari, jokkoo gën a yomb, yoon yi gën a bari, ja yu àdduna yi gën a yaatu, lonkoo yu mag yi amoon ay gis-gis aki xemmemteefi rënk ak sanc , tàmblee booloo.
Ndax kat canc gu politig gu yees gii, du lu dul doomi canc gu koom-koom, gi Tugal daa def, jaare ko ci ndefaram gu jëm kanam gii, ak baaxug ay jumtukaayam, ak soxla gu tar gu mu soxla ñumm yi, ak soxla gu mu soxla ay ja yu yees, yu mu man a jaaye marsandiisam yu bari yii te wuute.
Waaye mbay nag moom, ak li ay jumtukaayam gën a jamonoo lépp, ak li mu gën a ñaw lépp, te gën a xam-xame, teewul ay njëgi njuddéefam gën a seer, li ko waral mooy li ëppoon ci baykat yi dañoo gàddaayoon àll yi, dem ci taax yi, fi isin yi nekk, ngir man fa a liggéey, ndax la ñu daa ame ci liggéey bi moo daa gën a bari, te daa nañu ci ame ag sax fi barab. Gàddaay gii nag, juge ci àll yi, dem ci taax yi, taxoon na ba ab kiris walla jafe-jafe bu rëy amoon fi ci wàllug mbay ci Tugal, rawati na ci Angalteer.
Joqalanteg yaxantu gën a yokku ci àdduna bi, nga gis réew yiy defante ci seen biir ay kollarantey yaxantu, ak yeneen kollarante yu aju ci yombalug jaarale marsandiis yi ci géej yi, ak mbàmbulaan yi , ak barabi romb yu àdduna yi. Ci noonu lonkooy yaxantu yu àdduna yi nga xam ne seeni boroom dañuy am alal lool tàmblee feeñ, bank yi tàmblee yëngook a sawar, ak këri koppar yi.
Li mu fi jur ci politig:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sanc gii Tugal tàmblee sanc réewi jàmbur yi ak di leen teg loxo, bokk na ci li fi yewwuteg ndefar gi indi, wuutal ko fi, ginnaawal ko fi ci wàllug politig, ndax ni ma la ko waxe woon ci ginnaaw , ndefar day soxla ay cémb (ñumm)(matière première), te loolu dañu ko daa gis feneen fu dul Tugal, te loolu jur na ay xare ci diggante ay réew ci fu bari ci suñu àdduna bii, tax it ba réew yi ñu sanc jug, di xare ngir goreel seen bopp, soril senn bopp ag canc, ak lépp lu ko jege ci xeeti moomadi sa popp, ak tembadi.
Bu ko defee, benn dal (principe) daal di feeñ ci Tugal, mooy dalu “koom-koom bu gore bi walla bu af bi” (bu libre bi) am te taxaw ci nosteg bopp-alal (système capitaliste) . Loolu nag mi ngi am ci ginnaaw bi ndefar gu yees gii soppikoo dem ci noste gii, li ko waral di yitewoo gu bari gi mu yitewoo ci ñu sos ay isin yu mag, ak isin yu mag yii, yitewoo gu tar gi ñu yittewoo alal ju bari ngir taxawal leen, sos leen.
Nguuri Tugal yi, jàpple woon nañu noste gii te dëgëral ko ci mbooleem li ñu man, am ko ciy man-man aki kerkeraan . Ci noonu wartéefi góornamaa yi gën a yaatu, gën bari ci mboolaayi ndefar yi. Loolu yobbu leen ci ay wartéef yu mel ni sonn ci mbiri mboolaay yi, te yittewoo leen, sosal leen ay jàngu (leekol) aki daara yu mag, ak sonn ci mbiri wér gu yaram, ak lepp lu yitteel mboolaay gi maanaam (societe bi).
Ci noonu ay boroom xam-xam aki bindkat daal di feeñ, yoo xam ne seen liggéey bépp ñi ngi ko jëmale ci luy dundal mboolaay gi, suqali ko. Ay gisiini politig yu yees feeñ, yoo xam ne bokk nañu ci li fi indi xalaatu politig bu Tugal bu yees bii tay.
Góornamaay Tugal yi duggsi nañu ngir aar liggéeykat yi, ci noonu ñu yamale waxtu yi ñuy liggéey, def leen leegi ñuy: 7 – 8 waxtu, te bu njëkk 12 – 16 waxtu lañu woon. Ñu ñëwati indi fi noppaluy tawat yi ak yu njeextel-ayu-bis yi ak yu at yi . Ñu defati ay liggéey ngir yekkati seen payoor yi, jéemati ba seenug dund ak seeni dëkkuwaay gën a baax.
Man gi réewi ndefar yi man a doxal seen mbiri réew, feeñ na, te am bi réew yooyu amee alal ju doy ak ngànnaay yu yees te xereñ . bu ko defee, nga gis réewi Tugal yi sukkandiku ci ndefar, ëpp doole fuuf yi sikkandiku ci mbay, ak ngànnaay yu yàgg, yi ñu miinoon.
Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gi ci Tugal jur na ay gàddaay yu mag, juge ci àll yi, ak dëkk-dëkkaan yi, dem ci taax yi ak dëkki ndefar yi, loolu nag mi ngi am ci bi isin yi yokkoo, jumtukaayi ndefar yi gën a xereñ cig wàll, moomeeli mbay yu mag tàmblee feeñ ci Tugal, la ko dale ca ñaareelu xaaju xarnub fukk ak juroom ñatt g, rawati na ci Angalteer ci geneen wàll.
Bu ko defee, baykatu Tugal bi moom gisoon ne li ko gënal daal mooy mu dem ci isin yii nga xam ne li ñu koy fay moo gën a wóor te gën di lu ñu xam, te bàyyi mbay mii nga xam ne leeg-leeg mu baax, leeg-leeg du baax, ak jafe-jafe yi mu àndal, muy njaay meek toppatoo gi.
Lii mooy li waral ñiy liggéey ci mbay néew, te wàññiku, ñi dëkke kaw gi gën a néew, loolu it jur yokkug ñi dëkke ci taax yi, bu ko defee, am lu juddoo ci loolu, mooy néewug njóoxiitum mbay mi , te loolu it tax na njëg yi aju ci mbay ak li ciy juge gën a seer.
Beneen jafe-jafe daal di juddooti, mooy bu aju ci dëkkuwaay ñeel way gàddaay yu bees yii gàddaaye kaw ga ngir dëkksi ci taax yi, di wër liggéey. Ci noonu ay barabi dëkkuwaay yu xat tàmblee feeñ ci wetu fi isin yi nekk. Di dëkkal lu sakkan ciy nit, te matalewul li ñu laaj ci dëkkiin wu baax te xellu. Ci noonu wér gu yaram dajeeki jafe-jafe yu rëy a rëy , jikko it naka noonu. Jafe-jafey liggéeykat yi gën na a yokku, bi ñu demee ba li ñu leen di fay manatul a faj gën ja’a néewi seeni aajo, ngir seerug dund gi.
Beneen jafe-jafe bu mboolaay bu bees amati, ànd ak yewwuteeg ndefar gi, ak ag jëmam kanam, loolu mooy ne lu bari ci jigéen ñeek xale yi, leegi dañoo tàmbli di liggéey ci isin yi, te kat kenn soññu leen ci ku dul boroom isin yii nga xam ne li leen ñoroon weesuwul nu ñu man a gën a ame ay liggéeykat ba gën a man a néew lu ñuy fay, ginnaaw liggéey bi ci isin yi laajul doole ju rëye noonu ngir man ko. Loolu tam jurati yeneen jafe-jafey mboolaay, ndax tax na ba jigéen bàyyi fi ay liggéeyi boppam, dem ci isin yi, xale yi it bàyyi njàng mi, te loolu ag pert manu koo kawe, ndax xale yi ñooy yaakaari ëlëg.
Ag yàqu-yàqu tàmblee feeñati ci wërlaay gu mboolaay yi, ci Tugal, loolu nag mi ngi am bi ag ñàkk-liggéey walla ag liggéeyadi tàmblee tas ak a yaatu ci Tugal, ci liggéeykat yu góor yii nga xam ne dañoo tàmbli woon a nekk ay jafe-jafe dëgg, ci kanamu goornamaa yi, di yëngal, tey sàkku nu ñu leen lijantile seen jafe-jafey liggéey yi. Ci noonu goornamaa yi daal di def ay àtte , indi ay sart yu nos liggéey bi, aar liggéeykat yi ci fuqaleg boroom bopp-alal yi moom isin yi.
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix bu Abdu Xaadir KEBE

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tansani
Tansani am réewum penku Afrig la, féete ci peggi mbàmbulaanug End . Keeñaa ak Ugandaa ñoo ko féete bëj-gànnaar, Ruwandaa, Buruundi ak Kongóo-Kinshasa nekk ci sowwoom, Saambi ak Malawi nekk ci bëj-saalum-sowwoom, Mosambik nekk ci bëj-saalumam.
Réew mi tollu na ci 947 303 km²
te am 51 820 000 ciy way-dëkk, ay bantu rekk a fa dëkk. Péeyam mooy Dodoma, mi ngi nekk ci biir réew mi, waaye dottub koom-koom bi dëgg mooy Dar es Salam gi doonoon péey bi, féete ci tefes gi. kiswahili ak wu-angalteer ñooy làkki nguur ga, teewul ne itam araab am na fa doole, rawati na ci duni Sansibaar ak bu Penda.
Tansani ju tay jii a ngi judd ci booloog Tanganyika ak Sansibaar ci 26 awril 1964, gannaaw, ci lu yàggul dara ñu am seenug tembte ci Nguur-Yu-Bennoo yi. Bokk na ci Commonwealth dale ci atum 1961, bokk na itam ci Mbootaayu Xeet yi dale ci 14 desambar 1961.
TaariixModifier
Ci 1953, Julius Nyerere, ab jàngalekat la woon bu judd ci 1922, ci bi muy am 31 at la ñëw ci boppu TAA (Tanganyika African Association, mbootaayu waa-afrig bu Tanganyika), mu daldi koy soppi ag làngu politig dëgg, ci lu gaaw, tudde ko Tanganyika African National Union doon woote ngir ag tembteg seenum réew. Ci 9 desambar 1961 la leen ko Nguur-Yu-Bennoo yi jox, ci jàmm. Ci ndoorte li jëwrin ju njëkk la doonoon, ginnaaw pal gu desambar 1962 gi, mu doon njiitu réew ju njëkk ju Tanganyika.
Ci 10 disambar 1963 la Sansibaar ak Pemba am seenug tembte, 26 awril 1964 la Tanganyika ak Sansibaar booloo ngir sos li tudd tay Réewum Tansani. Nyerere doon njiitu réew ma, Abeid Karume mi doonoon njiitu réewum Sansibaar nekk jëwrin ju njëkk ji, ci Tansani. Donte booloo gi amoon na, waaye ba-tay jii Sansibaar moo yoral boppam yenn yi. Njiitu réewum Tansani moo ko yoral li ñeel politig, kaaraange, mbiri biti-réew, añs, moom mu yural boppam njàngale mi ak koom-koom,..
MelosuufModifier
Tansani réew la mu nekk ci xaaju kol-kol bu bëj-saalum féete ci Penku Afrig. Ay digam yu dénd ñooy mbàmbulaanug End gi ci penku, dojuw Kilimandjaro ak déegub Victoria bi ci bëj-gànnaar, déegub Tanganyika bi ci sowwu, déegub Malawi ci bëj-saalum-sowwu ak dexub Ruwuma ci bëj-saalum
Lëkkalekaay yi bitiModifier
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Suwaasilaand • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


text:
1Ba nooni Yudak Beñamin déggee ne waa ngàllo, ga ñibbsee ngay tabaxal Aji Sax ji Yàllay Israyil kër,
2ñëw nañu ca Sorobabel ak ca kilifay kër ya, wax leen ne leen: «Danuy ànd ak yeen tabax ndax danuy topp seen Yàlla, ni yeen, te ca jamonoy Asaradon buurub Asiri, mi nu fi indi ba tey, Aji Sax ji lanuy defal sarax.»
3Sorobabel nag ànd ak Yosuwe ak yeneen kilifay kër Israyil ya ne leen: «Dungeen bokk ak nun tabax sunu kër Yàlla gi. Nun doŋŋ ay tabaxal Aji Sax ji Yàllay Israyil, te loolu la Sirus buuru Pers santaane.»
4Ci biir loolu waa réew ma di yoqiloo waa Yuda, di leen xoqtal, ba ñu ragala tabax.
5Diirub nguurug Sirus buuru Pers, ba ca nguurug Daryus, waa réew ma dañu daan fey ay xelalkati buur ngir ñuy nasaxal pexey bànni Israyil.
6Ca ndoortel nguurug Aserus nag, ñu bind Aserus bataaxal buy duural waa Yudak Yerusalem.
7Ba tey ci janti Artaserses ku ñuy wax Bislam ak ku ñuy wax Mittredat ak Tabel aki nàttongoom, bind nañu Artaserses buuru Pers bataaxal bu ñu doore nii ci làkku arameen bala ñu koo tekki:
8Reyum boroom dëkk ba, ak Simsay bindkatam, ñoo bind Buur Artaserses bataaxal bii jëm ci Yerusalem, di ko wax ne ko:
9Bataaxal bii mu ngi bawoo ci Reyum, boroom dëkk bi, ak Simsay bindkatam, ak seen nàttongoy àttekat yeek kàngam yeek saytukat yeek boroom téere yi, ak waa Urug ak waa Babilon ak waa Sus, Elameen ña,
10bawoo it ci yeneen mbooloo ya Asnapar mu mag mu tedd ma toxaloon, sancal leen ca dëkki Samari ak li des ca Wàllaa Dex, ak ñoom seen.
11Li ñu bind ci bataaxal ba jëm ca Buur Artaserses mooy lii: Nun sa surga yii ci Wàllaa Dex ak li ci topp,
12nu ngi lay xamal yaw Buur, ne Yawut ñi bàyyikoo fi yaw, ñëw fii ci nun, agsi nañu Yerusalem, dëkku fippukat bu bon bi, te ñu ngi koy tabaxaat. Ña ngay yékkati tata ya, gannaaw ba ñu lalaatee kenu ya.
13Léegi nag Buur, xamal ne bu ñu tabaxaatee dëkk boobu, ba yékkatiwaat tata ya, galag mbaa njoti bopp mbaa juuti dootuñu ko fey, te kon koomu nguur gi dina ko yég.
14Gannaaw nag sunu njël Buur la, jekkul ci nun nuy seetaan mbir mii. Looloo waral, Buur, nu yónnee, di la ko xamal,
15ngir ñu seet ci sa téereb xew-xewi maam. Kon dinga ko ci gis ba xam ne dëkk boobu dëkku fippukat la, te sonal na ay buur aki boroom dëkk, te naka jekk dañu daan fippu ci seen biir. Looloo tasoon dëkk boobu.
16Buur, nu ngi lay xamal ne bu ñu tabaxaatee dëkk boobu, ba yékkatiwaat tata ya, wetu Wàllaa Dex gii dootu doon sag moomeel.
17Ci kaw loolu Buur yónnee tont la Reyum boroom dëkk ba, mook Simsay bindkat ba, ak nàttongoom ya ca des te dëkk Samari ak la des ca Wàllaa Dex. Mu nuyu leen, ne leen:
18Bataaxal bi ngeen ma yónnee, tekkees na ko, jàngal ma ko bu leer.
19Ndigal tukkee na ci man, ngir ñu seet te gis nañu ne dëkk boobu kay yàgg nañoo fexeel buur yi, loolu indi fa ay fippooki pexey bañ.
20Yerusalem nag amoon na buur yu am doole yu moom mboolem wet ga ca Wàllaa Dex, ñu di leen fey galag ak njoti bopp ak juuti.
21Nangeen daldi joxe ndigal lu bàyyiloo nit ñooñu liggéey bi, ñu baña tabax dëkk boobu, ba keroog ma di ci joxe ndigal.
22Fexeleen ba baña néewal mbir moomu bala muy law, ba doon loraange ci nguur gi.
23Naka lañu jàng bataaxalu Buur Artaserses fa kanam Reyum boroom dëkk ba, ak Simsay bindkat ba aki nàttongoom, ñu ne coww ba Yerusalem, ca Yawut ña, jaay leen doole, gétën leen, ñu bàyyi liggéey ba.
24Ci kaw loolu liggéeyu kër Yàlla ga ca Yerusalem taxaw. Taxaw na ba ca ñaareelu atu nguurug Daryus buuru Pers.


text:
Dawaanu mbëj
Dawaanu mbëj ag wal la niki yépp gu nosu gu yani mbëj (njunjam di Q), naka-jekk cig wëñug weñ lay jaar walla bépp jumtukaay buy watat. Dawaan bi dees koo jappee woo, ci ndorteelu taariixu mbëj, niki ag walug yan yu baax (+), donte sax xam nanu ne, su nu xoolee ci watatukaay yu mbell yi dawaan gaa ngi judd ca walug mbëjfepp yi, yi am yan yu bon (-), ci beneen jubluwaay bi. Kon ni ñu foogeewoon ne la dawaanu mbëj di jublu, du noon, waaye safaan wa la, yan yu bon (mbëjfepp) yi ñooy dox jëm ci yu baax (+) yi. Donte lii yépp, gisiin gu njëkk ga moo wéy di baax, ci déggoo. Njunj gi ñuy jëfandikoo ngir tudd bariwaayu dawaan (limu dawaan giy wal ci jenn jamono) mooy I, di ko wax taraayu dawaan, te bennaanu natt bi ñu koy natte di bi àdduna bi déggoo mooy ampere.
Nattug taraayu Dawaan gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dawaanu mbëj manees na koo natt ak jumtukaay bees di woowee nattampere, waaye gii anam dafay laaj nga dog ndombo gi, xamees na ne du li gën ci yenn nekkiin yi. Dawaan bi manees na koo natt te du jar dog ndombo gi, ci njëlug toolub bijjakoon bi mu jur, moom. jumtukaay yees di jëfandikoo ngi bii liggéey ràññee nañu ci: yëgukaay yu sukkandiku ci njeexitu Hall ak lëmës yu Rogowski
Xeeti Dawaani mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Faramfacce[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xamees na ne ngir mbëj mi maase ci biir ab watatukaay faww toolu mbëj bi ci ëmbu di neen (tus) ci bépp tomb boo jël ci biir watatukaay bi. Su amee ag wuuteeg aj ci diggante ñaari tomb ci watatukaay bi kon dees na fa am toolub mbëj bu wuute ak tus kon dees na fa am it dawaanu mbëj. Wuuteeg aj googu lees di wax dooley mbëjdoxalukaay, di doole jiy xëcc yani mbëj yi, ñuy man di daw toppante doon ag wal, te ci la ndombo yu mbëj, mbëjbijjakoon, àtteb Ohm ak àttey Kirchhoff sukkandiku.
So jële genn yaa-yaa gu watatukaay bi, benn limu yani mbëj di daw ci biiram 'AQ' ci benn diirub jamono 'At' dees na ci ame genn taraayu dawaan


text:
Faatu Joom
Royuwaay:Infobox biographie2 Faatu Joom mi juddu ci atum 1968 ca Ñoojoor ci Sénégal, taalif kat bou jiggeèn la bu coosano Senegaal di dundu Faraas.
Ginaw siwalug limu teère bu tudd La Préférence nationale, ci atum 2001, naka nonou teerem buñu naan Le V entre de l'atlantique moo tax ñu xamko ca bitim reéw. Ci am mbindam daciy wax lu jëm ci tukki ca Faraas ak itam dingante Faraas ak keembarug Afrig.
Jaar-jaar[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Fatu Joom mongui juddu ci atum 1968 ca dunug Ñoojoor ci mbelug Salum, ci dëku Seereer, ca ngélemu-suufu Senegaal. Jank piir la –– ay wajuram sëyu ñu -- maamam bu jigeen, Aminta moko yarr.. Aw santam mongi juge Siin Saalum, fa nga xamne Joom yi ay Ñominka lanu.
Wuteg li cosaanu xeetam digle, dafay taqqoog goor ñi déet muy dimbali jigéen ña ñu togg ñam ya ag def ligeyu kër yi. Saa sune day wute ak dundinug waa dunu gi batax mu dem daara teksi jangi fanraase. Maamam bu jigéen def na ab diir ngir nangu ni man na jangi : mom Faatu jank bi da daan dem daara di lakatu, ba kerok jangalekatam yayy ay waajuram ngir ñu bayiko mu wëyële. Ci fuki at ak juròom mu bëgg lool njangatu faranse tek si tambale bind. Faatu Joom genn ab dëkkam ngir wëyële am njangam ci yenen dëkku Senegaal, bolek di fayale ag dundug màang kat gui ak ligéey yu ndaw yi ; teksi mu jangi daray Mbuur, ligey kem mbindaan fa Gambi teksi muje tambali am njangum iniwersite ca Ndakaaru. Ca jamono jooja mongui bëgona doon jangalekatu faraase, déet muy genn réew mimu juddo.
Waye ci ñaar fukki at ak ñaar mu bëgg benn faraase, daldi sëyi teksi andag mom Farans ca Strasbourg ci atum 1994. Binga xamé ni njabootug borom kërëm beedi nanu ko, mu daldi tass ab sëyam ñaari at ci ginaw tek si mu nekk ci jafe-jafe yu metti, ñu wacc ko ci nekkinug Mòodu-Mòodu ci suufu Farans. Ngir mu fay am njangam, fawu mu mbindaanu ci diirug juròom benni at, ag bimu mane jangale ca waxtu wanga xamne am na lijaasam bu mag ba, njëkk muy tambali ab ligéeyam ci « Tukki gi , jëflante yi ak njang mi ci mindum téere ak sinemaa bu Sembeen Usmaan».
Liggéey[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ginaw bimu jange araf yi ak filosofi ca iniwersite bu Strasbourg, mu daldi fay jangale, teksi iniwersite March-Bloch bu Strasbourg ak daara bu kawe bu jëm ci wallu njangele bu Karlsuhe, fa Allemagne. Mu daldi jot raaya ya ñeel lijasa honoris causa ca uniwersite Liège ci atum 2017.
Mu dëgmal it am mbind : siiwal na La Préférence nationale, ab limu teere bu jooku ci Présence africaine ci atum. Le Ventre de l'atlantique moy taarixam bu njëk , bi genn ci atum 2003 bu ciwalug Anne Carrière. Ginaw gi laci toppu Kétala (2006), Inassouvies, nos vies (2008), Celles qui attendent (2010) ag Impossible de grandir.
Ci atum 2019 la am ngañelu raaya yu ñoom Rotary Club bu làkk faraase ñeel tàarixam Les veilleurs de Sangomar.
Gis-gis[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dafay jammarlog ag ñi amul yërmande, day àar ligéeyu daara ag meloy gëm sa réew.
Lu jëm ci maggug populism gi, Faatu Joom dankoy faral di sakku saa sune ngir mu yaatal xalatam ci ay waxu politig ag askan wi ci telewisong yi ak xar-xarale yi.
Mu jël taxawaay bu am solo ci maggug populism andag Mboolom biir réew ba ca Faraas. Ci nekk bimu nekk bindkat , dafa bëg fatali ci ay téerem meloy nit ak gëm sa réew ndax mom diapp nani « waratuño noppi ci kanamu ñi dano wayadi ci taanal biir réew».
Dafay wax tamit kàdduy ñaxtu ngir lëkkalo bu gëna yamo ci dingante Orob ak Afrig. Jàpp nani fiñu tollu Orob mo nek ci ginaw lëkkalo bu yamo wul teksi Afrig moomul alalam. Te it jàpp nani rusaange jamonoy koloñal ba mongi fi ba léegi muy ci booru wa Afrig ak tamit wa Orob, mu nekk liy gaar ab lëkkalo bu gëna yamo. Xalaat nani kunekk war na yeug ni nit la su jakkarlok benen moromu nitam, mo xam fumu mana soqqeeko. Naka nunu, déet muy joxoñ baaram benn kembaar, motax jàap nani waa Afrig dano war wesu di nekk ñunuy noot te it wa Orob bayi sen noot gi ngir digante aji jariño/ aji jariñe, aji joxe/ aji jox ji mana dakk. Fimy daane le moy dafa leeral ni dimbali aw nitt moy nga dimbali ko ba dootu soxla dara ci yaw, masalan ndimbal li ñeel sùkkaliku bi réewi sowu yi ini Afrig.
Mbind mi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- 2001 : La Préférence nationale, recueil de nouvelles, édition Présence Africaine.
- 2002 : Les Loups de l’Atlantique, nouvelles, Dans le recueil : Étonnants Voyageurs. Nouvelles Voix d’Afrique.
- 2003 : Le Ventre de l'Atlantique, roman, éditions Anne Carrière, éditions Le Livre de poche 30239
- 2006 : Kétala, roman, Éditions Flammarion.
- 2008 : Inassouvies, nos vies, roman, Éditions Flammarion.
- 2010 : Le Vieil Homme sur la barque, récit (illustrations de Titouan Lamazou), Naïve.
- 2010 : Celles qui attendent, roman, Éditions Flammarion
- 2010 : Mauve, récit, Éditions Flammarion
- 2013 : Impossible de grandir, roman, Éditions Flammarion.
- 2017 : Marianne porte plainte !, essai, Éditions Flammarion.
- 2019 : Les Veilleurs de Sangomar, Albin Michel.
Aand[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Weepers Circus, N'importe où, hors du monde (2011). Disku-téere la bo xamni lu tollog ñeent fukki nit yu am darajay taalifkat wala antarpareet ñoo ci bokk : Faatu Joom taalif nasi mbind munu siwalul (bunu wayul) ñeel ab gis-gisu bopam ci tur bu naqqare degg bu téeri bii di "N'importe où, hors du monde".
Téere yi nu yër[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en) Dominic Thomas, « African Youth in the Global Economy: Fatou Diome's Le Ventre de l'Atlantique », Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, 2006, no 26(2), p. 243-259
- Jacques Chevrier, « Fatou Diome, une écriture entre deux rives », Revue des littératures d'Afrique, des Caraïbes et de l'océan Indien, no 166, 2007, p. 35-38
- Victor Essono Ella, La crise de l’identité à travers l’écriture de Valentin Yves Mudimbe, Eugène Ebodé et Fatou Diome, Université Rennes 2, 2008, 365 p. (thèse de doctorat de Littérature française)
- Eugénie Fouchet, La représentation romanesque de la femme africaine chez Fatou Diome et Fatou Keïta, Université de Metz, 2009, 156 p. (mémoire de master recherche 2e année de Littérature, cultures et spiritualités)
- M. H. Kebe, « Le ventre de l'Atlantique, de Fatou Diome », L'Information psychiatrique, 2004, vol. 80, no 6, p. 491-493
- C. Mazauric, « Fictions de soi dans la maison de l'autre (Aminata Sow Fall, Ken Bugul, Fatou Diome) », Dalhousie French Studies, 2006, vol. 74-75, p. 237-252


text:
Bésu 21 fan ci weeru fewrie at mu jot, moom la kurél giy toppatoo caada, njàng ak xamtéef (UNESCO) te féetoo ci mbotaayu xeet yi, jagleel làkki ndey, maanaam làkk wi nga xam ne moom la nit ku nekk nàmp. Loolu bi ko UNESCO dooree ak léegi ëpp na 10 at. Li waral bés bi mooy yee nit ñi, artu leen, soññ leen ci solo su jéggi dayo si làkki ndey yi am ci fànnu yokkute yépp. Rawatina ci réewi Afrig yi nga xam ne daanaka, ya ca ëpp ba ñu tàbbee ci “kolonisation” ba téy jii ñu moomee seen bopp, dañoo xeeb seen làkk yi ñu nàmp. Réew yi gën a bari Afrig, Senegaal waxi noppi, seen làkk sedduñuleen daanaka benn cër bu takku. Kenn du leen jàng mbaa di leen jàngale ci lekool yi, kenn du leen jëfandikoo ci béreb yiy nguur yi di nas ak a nocce ak feneen ak feneen… Dañu leen a soofal, fóoyóoyal leen. Te fekk nag, loolu sax naka jekk moo waral ag fàttali gu ni mel, amul wenn askan wu mën a am tawféex, yokkute ak jëm ca kanam ci wàllu politig, koom-koom, njàng ak leneen te dumooyu say làkk. Bind nañu ko lu bare, indi nañu it firnde yiy wone ne réewi tubaab yi seen bopp ñuy roy ci lu nekk, laata ñu doon génn cig lëndëmtu, dañoo mujj a dekkil seen làkk. Loolaa nga xewoon ca ndorteel 15 eelu xarnu ba : booba ñoom làkki lateñ rekk lañu daan jàng di ca bind, defe woon ne seen làkk tekkiwuñu dara. Ba ñu dagge buum googu lañu tàmbale gindeeku ba léegi, am yokkute ci lu nekk, ba tollu tey ci boppu àddina. Looloo waral bi UNESCO nemmeekoo càggante ak yàq gu jéggi dayo googu ci cër bi ñu sedd làkki ndey ci yenn réew yi la def at mu nekk muy fàttali xeet yi ak askan yi seen làmmiñ! Ndax gëstu yépp ci fànnu xam-xami làkk ak xaralaay jàngale wone nañu ci lu wér, ne xale bi door njàngam ci làkk wi mu nàmp, mooy gën a ubbeeku fuuf moroomam ma tàmbale njàngam ci làkk wu mu nàmpul.Xelam ay gën a ñaw ci xam-xamu yu mel ni matematig te itam mooy gën a gaaw a mokkal weneen làkk wu dul wi mu nàmpul. Li ko waral mooy xale bi buy dal rekk dees di mën a tàggat xelam ci fànn yu bare niki matematik, xam-xami cosaan, fisig ak yeneen…Te bu dee, kom ni ñu koy defe Senegaal, njàng mi yépp ci nasaraan la, su xale bi dugge lekool day mel ni ku lu. Day mel ni perantal buy door a jàng wax. Dina def lu yàgg ciy at balees ko mën a jàngal lenn lu am solo ci nasaraan. Ndax déggul làkk wi! Li ëpp ci lu muy jàng du weesu ijji ak nafar lu mu xamul lu muy tekki… Rax ci dolli loolu da koy jural mu xeeb li mu doon : ku nekk xam na ni tiitange ak ug jaaxle la xale boobu di am, su ràññee ne, ndekke moom làkk wi mu nàmp tekkiwul dara ca béreb yay indi tekki ëllëg ca réewam ! Foofa lay tàmbale suux ndànk-ndànk ci lu ñuy woowee “crise d’identité”, maanaam, dootul ràññeeti li mu doon, day nekk ku neex a yobbale, ku neex a ómmat! Waxoon nañu fi itam ne sax soo koy seet, demokarasi bi ñuy wax, maanaam “nguuru askan wi ngir askan wi”, mënul a am ci làkk woo jeggani!
Wante tey bi ñu deme bay tekki ci saa si lépp li ñuy wax ci pencum réewum Senegaal ci làkki réew mi, ku nekk di kam lañuy wax, mel na ni li ñu fiy mas a wax kon am na ñu ko tàmbale dégg ! Ndokk! Wante li des bare na lool: jot na ñu jàngale làkki réew mi ci daara yi, ci lekool, jot na ñu leen di jëfandikoo ci beréb yi ñuy nase ak a dogal mbir yi soxal askan wépp!
Dr. Tamsir Anne © wolof-online.com


text:
Xam-xamu nosukaay
Xam-xamu nosukaay (walla Xam-xam bi ñeel nosukaay), moo yor gëstu gi aju ci cëslaay yu xibaar yi, xarala yi ñeel seenug nos ak seenug jëfandikuwiin ci noste yi ñuy jëfandikoo ay nosukaay. Ñi ciy yëngu seen liggéey doon lëkkale ay nosukaay ñu doon li ñuy tuddee ag lonkoo, defar ay dàtti njoxe, boppal ay noste, defar ay tëriin te loolu laaj na xam ag kàllaamag tëriin, .
Cig lawal, xam-xamu nosukaay dafa ëmbu ci li ñuy wax xaralay xibaar ak jokkoo yu yees yi di xeetu xam-xam bi ëmb lépp li ñeel xibaar, ci gépp anamam. Ci tëriin wi la tëralkat bi di joxee ay tegtal nosukaay bi ci anam gi mu war a yoree xibaar yi, lan la ci war a def ak nan la ko war a defe. Jëfaan yi nag ñooy mbooleem cëri nosukaay bi, benn bu ci nekk am na liggéey bu ñu ko sant: yii di rënk xibaar yi, yii di leen wone ni nga bëgge, yii di leen soppi...
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ba àdduna dooree ba tay nit daa mas di ut ay jumtukaay ngir man a def ay waññeem. Ci jumtukaay yooyu, ci yi gën a yàgg, man nañu cee lim àlliway Hammurabi (1750 laata yeesu). Wuutuloxo yu doolerandu yu njëkk ñoo ngi tàmbalee feeñ ci diggante XVI ak XVIIu xarnu. Waññikaay bu doolerandu bu njëkk, jàpp nañu ne, mooy bu Wilhelm Schickard ci XVIu.
Ci 1642 Blaise Pascal defaroon na, moom itam, ab Waññikaay bu doolerandu, doonoon bu ñu doon jaay sax, ba tay jii juroom-ñeent ci yooyu man nga leen a fekk ci jeexiituwaay (musée) yi. Ci ay njëlbeenam man nanoo wax ne xaymaan yi rekk ñoo ci doon yëngu ndax li leen yitteeloon moo doonoon defar ay jumtukaay yu leen di yombalal seeni Waññi yu xayma. Ay cëslaayam yépp ci xayma lañu taxaw, rawati na liñuy way aljibar bu Bool.
Tay jii xam-xamu nosukaay jël na wàll wu am solo ci sunug dund, cig suqali ci wàllu koom-koom ak mboolaay yu askan yi.


text:
Kitsy nii pxaal Pable lo Filemón
1
1 Naa nak Pable, skiib non porñee xluyaa xtiits Jesucrist. Chopaa betsy no Timoteo xal kitsy re lool Filemón nii nakoo xcombañer noo lo tsiiñ. 2 Lool ni lo meñ nii xniladzy xtiits Dios nii xkaal lsa liidzyoo xal noow, ni lo psyañ no Apia ni lo Arquipo. Wi xaa xkyë tsiiñ Dios. 3 Lëë lëësy Tat Tios dyon ni lëë lëësy Jesucrist kakni lëë do ni knee tiits nii mbëë kpañ do.
Xkyalwkëstyoo Filemón
4 Tugak gon Filemón xtedyaa skizh lo Dios por lii tsiñee chutiitsnin xaa, 5 por chonaa nii tyub styool xniladzyoo xtiits Jesucrist ni xkëstyool meñ nii ngab lo Dios. 6 Xñabaa lo Dios nii tsiñee kluuyoo xtiits Jesucrist lo meñ, kyeñ meñ xa nak kchë kyalnsaak nii xneetsy Jesucrist lo no. 7 Xlen por kyalwkëstyoo nii no leñ styool, por lii xchoobladzy styoo meñ nii xniladzy.
Lëë Pable xñab tu favor lo Filemón
8 Schilo kñabeyaa pe cos kuuñtsyeyoo, por xapostle Crist nakaa. 9 Per kñabeydyaa lii, sink ngui mod kñen lool, por xkëstyoon lii. Naa nak Pable, koolaa. Lëën no skiib por xtiits Jesucrist. 10 Lëën xñab tu favor lool par Onésimo. Nak xaa sinak xiñaa leñ skiib nu.
11 Tu xaa nii pa pkiiñdy lool kok Onésimo klo, per lëë na xkiiñ xaa lool ni lon. 12 Lëë xaa xalaa lool stub. Pkaaxcuent xaa. Tyub styoon xkëstyoon xaa. 13 Xtee gaanaa nii kyaan xaa lon parñee kuñ xaa naa yudar xcuentoo mentre non skiib por xtiits Jesucrist. 14 Per chaklastyaa kuuñtsyeyaa nii no kikaa sin xtiitspeyoo parñee kuñxoodyoo favor nii xñabaa, sink kuñlo porñee xlyaño styool. 15 Neñdy pxooñ Onésimo lool xisy parñee na nii lëë xaa siid stub, kxooñtre xaa. 16 Saktroo xaa sinak chol xaa nii xkyë tsiiñ lool, sink kwxaak xaa sinak nii nyak xaa betsy no. Xkëstyoon xaa, per lëë lii mastre jkëstyool xaa, por lëë xaa kyë tsiiñ lool ni por lëë xaa xniladzy xtiits Jesucrist.
17 Singo tsigo busy deelñee xsyakoo nii xcombañeeroo naa, pkaaxcuent xaa sinak nii nyako naa. 18 Deelñee psaksi xaa lii o nsëëb kaa xaa tu cos, beeño cobraly lon. 19 Paablaa, yuub ñan xkën nrii. Naa kizho, per psaladzy gaanoo nii singosy bluyaa xtiits Dios lool. 20 Beeñ favor go lon, beetsy. Pchoobladzy styoon, por betsy no por xtiits Crist.
21 Lëën xal kitsy re lool por nanaa nii suuñtsyeyoo nii xñabaa ni ntsiibre gaa nii kuuñtsyeyoo. 22 Pxixkwaa laañee kwësaa, por xyeeñpaa nii lëë Dios ktikche lo xtiits to aan lëë xaa knee tiits kyely teedyaa lo do.
23 Xkëëptyux Epafras lii. Chopaa xaa no skiib por xtiits Jesucrist. 24 Ni xkëëptyux Marcos lii, ni Aristarco, ni Demas ni Lucas. Lëë xaa chuñ naa yudar lo tsiiñ.
25 Lëë lëësy Dios dyon kakni lëë do.


text:
Toolu mbëj
Toolu mbëj, ci jëmm, ab tool la bu ay cër yees yan mbëj sàkk. Ab tool bu ne mel mooy tax ñu man a natt dooley mbëj bi ci bépp tomb boo jël ci barab bi. Ci anam gi ñu koy gëstoo su fekkee ay yan yu tekkaaral lañu, toolu mbëj bi dafay doon toolu mbëjtekkaaral.
Ubbite[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Njoxe yi tukkee ci caytu yi gëstukat yi def xamale nañu ne ñaari fànni mbëju yu ne-ne yi ñoo am: baax(+) ak bon (-). ñaari yaram yu mbëju, ñoom ñaar ñépp, ci anam gu baax walla gu bon dañuy bëmëxante, su dee wante dañoo mbëju ci anam gu wuute dañuy xëccante. Ngir xam ndax wenn yaram wi mbëju na, maanaan ndax am na yani mbëj ci biiram, dañuy jëfandikoo jumtukaay bees di woowee mbëjxool, moom du man a xayma taraayu mbëj mi ci biira li muy def rekk mooy wax ne am na ci mbaa déet. Ngir natt mbëj mi jumtukaay bi ñuy jëfandikoo mooy nattampere.
Lii yépp li ko waral mooy melokaanu biir ne-ne yi rawatina cër yi dàtt xarefulwon bi. te itam sax xarefulwon bi li booloo doon ko mooy saal bi, bi ëmb ci biiram feppsaal yi ak feppmaandu yi, ak ab barab bu biti bu mbëjfepp yi nekk. Ci nekkiin gu jaadu ab xarefulwon dafay maandu, maanaam limu mbëjfepp yeek feppsaal yi ñooy tolloo. Ngir xayma dayoob yanub mbëj dañuy jël mbëjfepp bi gën a tuuti bu am ci dénd bi, dayoo bu mbëjfepp bu bon (-) moo yem ak e = 1,602 189 2 ∙ 10-19 C, tolloo te safaanoo ak bu feppsaal, C mooy bennaanu natt bu yan bi te ñu koy woowee Coulomb. feppmaandu yi ñoom amuñu yanu mbëj.
Toolu mbëj bi fa mu man a àgg amul dig, taraayam ci bépp tomb boo jël ci biiram mi ngi aju ci ni ci yan yi séddalikoo walla xeeti ne-ne yi ne ci barab bi. Naka-jekk njunjam mooy , te tasaaroom yamaleb Maxwell moo ko faramfacce. ci Taariix Michael Faraday mooy ki ko njëkk a indi ci diggu XIXu xarnu bi ci ay gëstoom. Su ñu ko boolee ak toolu bijjaakon bi mu doon toolu mbëjbijjaakon.
Toolu mbëjtekkaaral[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Su fekkee teg nga ci ab barab ab yanu mbëj Q manees naa natt doole ji muy teg ci beneen yan qo bu ko gën a ndaw bu ñu jël, ci déeggoo qo bu baax (+) lay doon, su ñu tegee Q ci wetu qo. Niki nees koy gise ci gëstu yi, jooju doole dafay aju ci qo ba tax manees naa taxawal bii yamale:
Toolu mbëj bi E, doole ji Q di teg qo F. Ci bii tekki lees di sukkandiku ngir jox toolu mbëj bi bennaanu natt , maanaam Newton/coulomb. yam itam ak , maanaam volt/metar).
Ci tënk, toolu mbëj bi mooy liy jëmmal xëccante bi nekk ci diggante ñaar mbaa ay yani mbëj yu wuute yu taxaw, te tekkaaral, ci ñaari wet yu jakkaarloor , lu doole ji ñuy xëccantee di yokku toolu mbëj bi di yokku. Dig-digal bi nekk ci diggante yani mbëj yu jakkaarloo yi, yu baax (+) yi ci genn wet yu bon(-) yi ci geneen wet lees di wax lankmbëj. Lankmbëj bi mooy tax ba ab yanu mbëj du man a jóge ci genn wet dem ci geneen. Di fattali ne dawaanu mbëj du lenn lu dul ay yani mbëj yuy toppante, di daw; yu baax yi ñooy xëcc yu bon, su fekkee ab lankmbëj nekk na ci seen diggante dawaan du fa man a am. Su lankmbëj bi dëggëre ba tax dawaan manu faa judd, maanaam doole ji yan yu baax yi di xëcce yu bon yi amul taraay bu doy ba tax ñuy man a romb lankmbëj bi, ñoom yu bon yi, toolu mbëj daadi fai juddoo. Ba tax toolu mbëj du lenn lu dul doole jees sëf ab yanu mbëj.


text:
Fattalukaay(mbëj)
Fattalukaay ab cër la bees di jëfandikoo ci biir ndombo yu mbëj yi, di fees di rënk kàttanu mbëj niki toolub mbëjtekkaaral, yani mbëj yi ñoo fay tase dankaloo fa.
Dafay am ñaari làcc, yu tapp yees defaree ak lu man a wommat mbëj, yu làng ak benn diggante bi. Ñaari làcc yi yani mbëj yu dekkarloo fay nekk, wenn làcc wi yan bu ëpp (+) lay am weneen wi bu yées (-), segam ñaari yan yu dekkarloo dañuy xëccante, waral juddug toolu mbëjtekkaaral bi. Taraayu tool bee ngi aju ci limu yani mbëj yi nekk ci diggante làcc yi, moom itam aju ci dendu mbëj bi. Ngir bañ benn yan jóge ci wenn làcc dem ci weneen, faww ñu def lenn ci seen diggante, lenn loolu lees di woowee ab lankmbëj, man naa nekk ngelaw rekk walla këyit mbaa lépp luy bañ mbëj jàll ko. Ab fattalukaay bu nekk dafay am ab def (C) ñu koy natt ciy farad (F), dayoom a ngi aju ci lankmbëj bi, mooy li nuy wax dayoob toolu mbëj bi gën a rëy bi nga xam ne su ko weesoo yani mbëj yi man a jóge ci wenn làcc dem ci weneen, di luy waral itam yàqug lankmbëj bi.
- I mooy dawaan bi;
- U mooy dendu mbëj bi ci diggante ñaari làcc yi;
- C mooy defu fattalukaay bi.
- mooy coppiteeg dend bi ci jamono. Su dendu mbëj bees teg ci diggante làcc yi soppeekoo limu yani mbëj yi soppeeku, toolu mbëjtekkaaral bi soppeeku itam. Kon am na benn limu dend bees warul a weesu lu ko moy fattalukaay bi dafay yàqu, lakk.


text:
Lu ëpp ñaari milyoŋi nàmmaani mbaliti palaastig mooy am Senegaal at mu nekk. Fan la bitéel, kaasu kafe walla sax mbuusi ndox yooyu ñuy sànni ci mbedd yi di dem ?
Ag gëstu gu yaatu gu saabalkat yi def mooy dellusi ci jeexital yi mbalitu palaastig am.
Man ngeen a topp dugg gi ñu dugg ci gox bii di àllub Daara Jolof. Xamees na fa ne jur gi dañu fay lekk lu baree-bari palaastig bi ba tax muy jur ag ñàkk gu rëy ak yàqute gu yaatu ci sàmmkat yi.
Loolu doonul yàq gi palaastig rekk di def. Jeexital yu tiis te metti it ñu koy seetlu ci kéew mi ba tax ferey réew mi tàmbali di ci yewwu.
Ngir bañ a des ginnaaw ci xeex boobu am ci àddina sépp, nguurug Senegaal nangu na sàrt bu bees bu indi ay tere yu yaatu ci mbirum palaastig. Sàrt boobu dinañu ko tàmbalee doxal 20 ci awril ci 2020.
Bunu sukkandikoo ci kilifa yi, pexe yépp def nañu ko ngir sàrt bu bees bii bañ a mel ni yi fi jotoon a jaar niki bu 2015 bi nga xam ne cig lajji la mujj.
Leeral:
Saabalkat y= Reporter, Journaliste
Kéew m= L'environnement
Piri mi Wax Wolof moo ñu ko defal
Limat : +221 77 881 20 11
Lëkkalekaay : jangwolof.com


text:
Gox
Gox baat la buy tekki ab yaa-yaa wu suuf wu réy te tegu ci kol-kolu àdduna bi. Ci deggoo barab bi ñuy woowee gox dan ciy boolee tamit dun yi ko jege, maanaam yu soriwul tefes yi, lu mel ne Madagaskaar ni mu bokkee ci Afrig, ndax moom la gën a jege ni Asi.
Seddatleeg gox yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci xam-xam, xaaj bu àdduna bi, bu beru rek gox nga, ci tekki bu yaatu, kon sunu sukkandikoo ci loolu dun yépp ay gox la ñu, ndaxte da ñoo beru, dañ ni cundum ci ndox mi.
Baatu gox amul benn tekki rekk. Looloo tax daanaka barab boo dem ci àdduna bi am na ay limi gox. Ci lu daj man nañoo jàpp ne mooy ab yaa-yaa wu suuf wu réy wu am ay yemu yu am solo,(mbàmbulaan, doj, ndand féy-féy... Donte ñu bari da ñoo jàpp ne ñent walla juroomi gox a am waaye di nan far di ci téye juroom walla juroom ñaar.
Ñaar yi ci tàqaloo ñooy Tugal ak Asi, di ko woowee Tugalasi, Bëj-saalumu Aamerig ak Bëj-gànnaaru Aamerig danuy faral di leen di jàppee ñaari gox, suñu booloo nekk Aamerig. Ñenn ñi di boole Afrig Tugal ak Asi mu doon Afritugalasi.
Dun yi dañ leen di boole ci gox yi ñu gën a jege. Lu mel Kanaari donte ci réewum Espaañ la bokk, ci goxu Afrik lañ koy boole. Duni Mbàmbulaan gu dal gi, ci Oseyaani lañ leen boole, ak yeneen.
- 7 gox: Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig, Bëj-saalumu Aamerig, Asi, Tugal, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.
- 6 gox: Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig, bëj-saalumu Aamerig, Tugalasi, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.
- 5 gox: Afrig, Aamerig, Tugal, Oseyaani, Asi.
- 4 gox: Aamerig, Afritugalasi, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.


text:
Budda
Siddhārtha Gautama (Sanskrit: सिद्धार्थ गौतम; Pali: Siddhatta Gotama) nekkoon na di ab jàngalekatu diine ca pénkub dogu-gox bu indian, moo sos ngiirum budda xolees na ko ci way buddaa niki xalifab budda (Sammāsambuddha)ci sunuy at. Atum juddoom ak mom deeyam wuutees na ci: ñaar fukki réew yi gën a fes ci jaar-jaar, taarixal na ñu diirub dundam ci ne c. 563 BCE jëm 483 BCE; li gën a mujj, te sax,
Waxam ju mujj moodi: «Mbëj yees defar yepp luy wéyadi la ; Liggéey ci ag xarañ te bañ a noppalu ; Am jubluwaay bu baax farlu ; Saytu xalaat yi ! »


text:
1Gannaaw loolu kàddug Aji Sax ji dikkal na ma ne ma:
2«Ana lu waral waxin wi ngeen di waxe fi Israyil naan: “Baay lekk reseñ ju xaay, mu uum gëñi doom ja”?
3«Giñ naa ko ci man miy dund, kàddug Boroom bi Aji Sax jee, dootuleen waxe woowu waxin fi Israyil.
4Mu ngoog, bépp bakkan maay Boroom. Muy bakkanu baay, di bakkanu doom, maa moom. Bakkan bi bàkkaar daal mooy dee.
5Su nit dee boroom njekk, di jëfe yoon ak njekk,
6tund ya ca saraxi tuur ya, lekkejiwu ca, kasaray tuuru waa kër Israyil, wékku cay gëtam, jabaru jaambur, sobeelu ko, jigéen ju gis baax, jegewu ko,
7du kenn ku mu néewal, xanaa ab tayle, mu delloo ku ko ameel, alalu jaambur it, foqatiwu ko, xanaa ku xiif, mu leel, ku rafle, mu wodd,
8aw ndollant taxu koo leble, ab tegandaay, jëlu ko, xanaa luy njubadi, mu moyu, àtteb dëgg, mu doxal diggante nit ak nit,
9sama dogali yoon, mu di ca doxe, sama àttey yoon, muy jëfe worma: kooku boroom njekk la, te mooy dund déy! Kàddug Boroom bi Aji Sax jee.
10«Jii waay su juree doom ju néeg juy tuur deretu jaambur mbaa muy def lenn ci yii,
11te moom miy baayam jëfewu ci lenn, tund ya ca saraxi tuur ya, doom ja di ca lekki, jabaru jaambur, mu sobeel,
12ku ñàkk ak ku néewle, mu néewal, alalu jaambur, mu foqati, ab tayle, delloowu ko ku ko ameel, xanaa kasaray tuur, mu wékki gët, jëf ju siblu, mu jëfe,
13ndollant lay leblee, ab tegandaay, mu jël. Moo kii nu muy dunde? Kii kay du dund! Ak mboolem jëf ju siblu jii mu def, dee rekk mooy àtteem. Bakkanam lay gàddu.
14«Waaye kooka nag su amee doom, doom ja gis mboolem li baayam bàkkaar, mu teg ci bëtam te taxul mu roy ko;
15tund ya ca saraxi tuur ya, lekkiwu ca, ay gëtam, wékku ko kasaray tuuri waa kër Israyil, jabaru jaambur, sobeelu ko,
16du kenn ku mu néewal, ab tayle, jëlu ko, sàkkuwul ku ko tayle lenn, alalu jaambur, foqatiwu ko, xanaa ku xiif, mu leel, ku rafle, mu wodd,
17néew-ji-doole, loxoom dalu ko, ndollant ak ab tegandaay, jëlu ko, sama àttey yoon lay jëfe, sama dogali yoon lay doxe. Kooku du dee ngir ñaawtéefu baayam. Dina dund déy!
18Baayam a jaay doole, moo foqati alalu mbokk, lu baaxul la def ci biiri bokkam. Kon nag mooy dee ngir ñaawtéefu boppam.
19«Ngeen neeti: “Lu tax doom du gàddu bàkkaaru baay?” Xanaa du njub ak njekk la doom ji jëfe, sama dogali yoon yépp, mu di ko sàmm, di ko jëfe? Dina dund kay!
20Ki bàkkaar daal mooy dee. Doom du gàddu ñaawtéefu baay, baay it du gàddu ñaawtéefu doom. Njekk réerul boroom, mbon réerul boroom.
21«Waaye ku bon ki su dëddoo mboolem moy yi mu moy, di sàmm sama mboolem dogali yoon, di jëfe yoon ak njekk, dina dund déy, du dee moos!
22Mboolem tooñam ya mu tooñoon, deesu ko ko dencal. Njekk li mu jëfe moo koy taxa dund.
23Ana bànneex bu ma am ci deewug ku bon? Kàddug Boroom bi Aji Sax jee. Xanaa bu dëddoo jikkoy mbonam, ba dund!
24«Waaye su dee ku juboon, ba noppi dëddu njubte di def njubadi, di roy mboolem jëf ju siblu ju ku bon def, kooku nu muy dunde? Mboolem njekk gu mu defoon, deesu ko ko dencal. Ag ñàkk wormaam ak bàkkaaram moo koy taxa dee.
25«Yeen nag ngeen ne: “Boroom bi, ni muy doxale jaaduwul!” Waa kër Israyiloo, dégluleen! Sama doxalin a jaaduwul, am seeni doxalin a jaaduwul?
26Boroom njekk bu dëddoo njekkam, di def njubadi ba dee, njubadeem ga mu def moo ko taxa dee.
27Waaye ku bon nag, bu dëddoo mbonam ga mu nekke, di def njub ak njekk, moom moo musal bakkanu boppam.
28Ndegam moo xoolaat, ba dëddu mboolem tooñam yu mu tooñ, dina dund déy. Du dee moos.
29Moonte waa kër Israyil nee: “Boroom bi ni muy doxale jaaduwul.” Waa kër Israyiloo, samay doxalin a jaaduwul, am seeni doxalin a jaaduwul?
30«Lii moo tax yeen waa kër Israyil, ma di leen àtte, ku nekk ciy jëfam. Kàddug Boroom bi Aji Sax jee. Dëppleen te dëddu mboolem seeni tooñ, ngir seenu ay bañ leena gàllankoor.
31Xalableen mboolem tooñ yi ngeen di tooñ. Sàkkuleen xol bu yees ak xel mu yees. Yeen waa kër Israyil, lu jar ngeen di dee?
32Man de, bugguma kenn dee. Kàddug Boroom bi Aji Sax jee. Dëppleen ba dund!»


text:
Altine 6eelu fan ci weeru Me, atum 2019. Bés bi ñépp doon xaar, bésub layoo, bésub àtte, ñëw na. Li tax ñépp doon xaar bés bii, nag, du neen.
Waaw.
Kan lañu doon àtte ? Sëriñ Séex Beeco Cuun, di Xalifa di yit kilifa cantaakon yi.
‘’Bóomug Madinatul-Salaam’’, bile dàkkental la taskati xibaar yi utal mbir mi sabab layoo bu siiw bii. Juróom-ñaari at la lànket bi def, doore ko 2012 ba 2019. Ñépp a doon xaar ndogalu àttekat bii di Xaasimu Ture, mu waroon koo biral ci altine jii.
Mbir maa ngi xewe woon ca Madinatul-Salaam, 22eelu fan ci weeru awril 2012. Yéenakaay yi xéy dégtal nu xibaar bu yéeme : 19 cantaakon ñoo faat ñaar ci seeni mbokki taalibe ba noppi suul leen te kenn yégul, kenn tinul. Ñu ni déet-a-waay, gaa ñi ne Sëriñ bee leen jox ndigal.
Nee ñu, Abaabakar Jaañ ak Baara Sow, ñaari way-dëddu yi, lenn rekk a tax ñu boom leen : xérte ak mbëggeel gu jéggi dayo ñeel seen Xalifa bi. Ndax, àggoon nañu ci di ko woowe Yàlla. Loolu, nag, moo indi coow li bu ñu sukkandikoo ci xibaar yi fi jotoon a rot jamono yooyu. Coow li ne kurr ci këru Séex bi, mu yabal ay taalibeem ngir ñu génne fa Abaabakar Jaañ ak Baara Sow. Noonu, 19 cantaakon yi dem ba ci yoon wi, xeex ak Abaabakar Jaañ ak Baara Sow, daldi gor kenn ki jaasi, fetal keneen ki ba noppi gaawtu suul leen. Nee ñu sax ki ñu fetal deewagul woon bi ñu koy suul. Ginnaaw bi ñu defee seen tóoxidóoni ba noppi, dañu ko doon jéem a nëbb far Yàlla def am ku leen bett, boole leen ak sàndarm yi. Bi mbir mi siiwee ba yoon jot ci, coow li ne kurr. Ñépp di naqarlu jëf ju ñaaw jooju. Li ci gënoon a doy waar mooy li Séex Beeco Cuun – mi yilif ñi ñu bóom ak ñi leen bóom – noon, moom de, yëgul tinul.
Booba ba léegi, nag, def na juróom ñaari at, yoon di luññutu, di seet a ka seetaat ngir xam kan a def lan. Bu dee taalibe yi nga xam ne ñu ngi woon ci tëjub-négandiku, li leen yoon toppe woon mooy : bóomug njuumte bu ànd ak mbugal, làqub néew, ñàkk a siiwal rey bi, mbooloom-caay-caay, teggi yoonu suul néew ak ñoom seen. Séex Beeco Cuun, moom, lii la ko yoon toppe woon : luqnjuurug bóom, maanaam bu bóomulee it teewoon na bi ñuy fexe mbir mi. Jotoon nañoo teg loxo Sëriñ bi ak 19 taalibeem yi. Séex bi, nag, yoon da koo mayoon sañ-sañub négandiku ndax li mu tawatoon ba tax mëneesu ko woon téye ci kaso.
Nan delsi ci altine keroog jeek daan yi fa jóge.
Layookati Séex bi, nag, ñaanoon nañu àttekat bi mu fomm layoo bi, xaar ba seen kilyaan wér, mën koo teewe. Waaye kenn mayu leen loolu. Moom Séex bi, àttekat bii di Xaasimu Ture daanoon na ko fukki at yoo xam ne dina ko liggéeyal réew mi ak ndàmpaay lu tollu ci téeméeri miliyoŋ CFA yu mu war a jox, moom ak 19 taalibeem yi, njabootu way-dëddu bu ci nekk. Mbir mi indi werante, am ñu naan daan bi dafa woyof, taalibe yi naan yoon deful liggéeyam, dañoo bañ Séex bi rekk. Sëriñ Saaliyu Cuun, taawu Séex Beeco Cuun, joxoñ na baaraamu tuuma àttekat bi ak nguur gi ci boppam. Ndax, bu ñu sukkandikoo ciy kàddoom, sàmmontewuñu ak àqi Séex beek i yelleefam.
Waaye bi loolu lépp di am, Séex baa nga woon Frãs, ci benn loppitaanu Bórdo, di faju. Benn fan doŋŋ lañu ci teg, mu daldi génn àddina. Nee ñu sax yëgul daan bees ko tegoon.
Laaj bi ñépp di laaj moo di : daan bi ko àttekat bi daan, ci kan lay dellu ? Ay boroom xam-xam yu seen xel màcc ci wàllu yoon, tontu nañ ci. Nee ñu 10 at yi Séex bi waroon a liggéeyal réew mi, dañu koy teggi ndax ab néew deesu ko liggéeyloo. Waaye ndàmpaay li, ci njabootam lay dellu, ñoo koy fey. Ak lu ci mënti am, xalaat yeek gis-gis yi wute nañu. Wànte li wóor moo di ne àtte Yàllaa gën bu nit.


text:
Jamonoy Asan Paateek bañuy way Njóoba laay
laa doon fowantoo way man ak ñoom Jàkka Njaay
Yéen doomi soxnay sëñ Basiir Lóo may ma fit
Afrig jógal jox baay Jagal ag gàngunaay
Ñi ma def ngalam ba ma xëy di nes-nesi tay ci way
Baay Saal Ture kaay fii te ràngal leen medaay
Buma fàttalikoo Sëñ Daam ca daara ja saay jataay
way laa ko daan dundee man ak sama yenn gaay
Daan déglu sëñ Moor xam sa diine ci Làmp Faal
muy taalifal Maam Jaara Buuso lu taaru waay
Ami Siise sos ciy muqtadab ay way yu saf
sëñ Fàllu Kan foto irtijaal di ko saamandaay
Ñukkub Lahat Ndoŋ génn gaa ña di jàngi way
Sëñ Ngund laa daa déglu ree bay xàqtaay
Sama kompulegsi ga deñ na ndax seex Abdu Ka
maa xëy jawub wolofal bi jënd la mbër di jaay
Baay góor gi déglul Mustafaa réew mee jaxoon
sëñ Làmp Mbàkke di tagg Daam may ngën ji waay
Suma dee jinaas tay baay Lamiin a ma jox cereem
kiy fëgg saay téeree waral ba ma am ngañaay
Sëñ Seexunaa Gànnaar ci Nday Alima a taxoon
ba ma teey a teey ci jigéen ñi tépp na dégg aay
Sama xel xalam kaanaa ki kàkk bu Maysa Faal
ibnul Amiin Faal fëll indi fi lakk daay
Tax nañ ba way jaxasook dereet sama tay jile
bu dutoon ak ñoom sama xel mu ñor mi du waaj a xaay
Fuma yaali dóor sàbbaal Imaam ja mu soññi nguur
yoon teggi tuumay Fàllu Kunta mu ñibbi waay
Tay-taylu naa bañu teg ma dof terewul téyeel
sëñ Baara Gëy Mahmóodu doom ja mu jàngi laay
Kuy tukki laajal sëñ Abóo waa jam dajeel
yoon week a tar suma doon ragal duma jéggi raay
Li ma gént a gag loo Bàmba Lóo ak Seex Silla muy
Doktooru Lóo ànd ak Imaam Jóob dellu Ngaay
Abdul Ahat Ñaŋ ñag na làkk wi gépp wet
bàkkal na réew mi ne jaasi waay jaa mas la daay
Mbaam yaa ngi jottali cant ben Faadl ci mbay
ag ñàkk dug bon Fàllu Si ak maam Cerno Njaay
Laajteel ma Sàmba alaar ci Seex Awa Bàlla Faal
Buso Abdu Xaadar ëppalam laaj nay detaay
Marxiy marax leb naa ko ngir imisooy ikaab
ak jant beek bennoo efem billaay wallaay
Jaxasey pitaale di dammu bahru ba def lu jub
sama tur ci seen àlliwóoy mbatiit éro laa ci waay
Li ma tarde reer ngir koj ikaab imisoo xalim
Faatoo ngi ñëw ka ma domp daaw ren moo ma raay
Génnee ña nëbbu te feeñalaat peru way ba doon
bëgg a réer ñu formey Mbër yu mag jox leen medaay
Xalimag wurus durrun nasiim ay umsiyaat…
a ma yóbbu Kawlax ak Difoonse ak Géejawaay
Ñoo yokku xemmemtéefi ndaw ñi ci waar wi tay
dekkal donoy suñu mag ña doon suñu delluwaay
Root nan ci teenub Kayre mbóotum Baabakar
bayreek xorom ngay yëg ci way yi ñu tagg yaay
Seex Sàmba Jaara ak sëñ Musaa duy sun bagaan
Bamu fees ñu tiim taawook i caat aay dékk mbaay
Yar gindi xupp ak yedde waar yee kuy nelaw
liy tàkk fay bu ci boole way is naafë daay
Fuñu fëlle rekk mu nooy ba gaa ña di coow ñu far
fëllewaat feneen di ko sante nday di ko bàkke baay
Dañu raam ba tas dox jéggi jéego yi joggi dég
dox nan ba xéewal agsi yay nan sant waay
Sutura ak teraanga ju sax wér ak raw guddu fan
fés feese barkeek bayre buñ doon benn waay.
Aji-bind ji: Imaam Jóob
Aji-topp ji: Seex Lóo


text:
Biir bu daw
Biir bu daw wala Jaare mooy ngay dem wanag gën gaa néew ñatti yoon ci bis te li ngay génne ginaaw kër yi dafay ndoxe. Yenn saa mu jàpp la ay fan, te loolu mën na tax sa yaram ñàkk ndox. Su yaramu nit ñàkkee ndox deram dootul nooy te it mën a soppiku. Mën nga dem ba dootoo saw lu bari, sab der furi, sa xol di tëf-tëfi, te sam xel dootul dox ni mu waree wala say jëf yeex, su demee ba gën a tar. Ginaaw kër yu tooy te bañ a ndoxe mën dal liir yiy nàmp, waaye, loolu du dara.[2]
Li koy gën a faral di joxe mooy jàngoro yiy jàpp butit yi te di bawoo ci ab wiris, bakteri, parasit, wala feebar bu ñuy woowe gastroenteritis. Yooyu jàngoroo ngi faral di bawoo ci ndox wala ñam wu am doomu jàngoro ji, wala ku am jàngoro ji wàll la ko. Mën nañu ni ñàtti xeeti biir bu daw ñoo am: biir bu daw bu yàggul, biir bu daw bu ànd deret bu yàggul, ak biy weesoo ñaari ayi-bis, muy biir bu daw bu yàgg. Biir bu daw bu yàggul te ndoxe mën na nekk kolera. Su àndee ak deret, ñu gën ko xame ci disànteri.[2] Amna yeneen mbir yu wuute ak jàngoro yu mën a joxe biir bu daw, muy lu ci melni: Ipertiroyidism, biir buy bañ soow, feebaru biir buy metti, yenn xeeti garab yi, ak sendoromu biir buy metti ak yeneen mbir.[3] Yi gën bari ci ñoom soxlawu ñu ñuy amal njàngat mu xóot ngir xam li leen waral.[4]
Liy musalaate ci biir bu daw mooy cet, di naan ndox mu sell, ak raxas loxo. Nàmpal liir ba juróom benni weer gën gaa néew lañu digle ak ñaq biy aare ci rotawiris. Pajtalu naan ndox muy faj (ORS), manaam ndox mu sell muñ boole ak tuuti xorom ak suukër, kumu neex nga fajoo ko. kumu neex itam nga jëfandikoo doomi Zinc.[2] Xayma nañu ni garab yooyu muccal nañu 50 miliyoŋi xale ci 25 at yii weesu.[1] Taamu nañu ci ku am biir buy daw mu wéy di lekk ñam wu sell, sudee liir ñu wéy di ko nàmpal.[2] Soo amul foo jëndee ORS (ndox muñ jaxase ak xorom ak suukër), mën nga koo defaral sa bopp.[5] Sudee nit ki daa ñàkk ndox mu bari, war nañu ko mën a sampal buteel.[2] Lu ci gën bari; naan ndox mu bari mën na ko saafara.[6] Antibiotik, suñu ko jëfandikoowul lu bari, dina ciy faral di baax ci ñi am biir buy daw ànd ak deret ak yaram wu tàng lool, ak ñiy am biir buy daw bu ñu tukkee, ak ñi am yenn jàngoro yi ci seen biir.[4] Loperamide mën na wàññi jaabante bi ci wanag wi waaye kenn digalu ko ñi seen biir bu daw tar lool.[4]
At mu nekk dina am lu tollu ci 1.7 ba 5 miliyaar ciy biir yuy daw.[2][3] Fi mu gënee bari mooy ci réew yu néew doole yi, nga xam ni xale bu nekk biiram dina daw ci xayma ñatti yoon ci at mi.[2] Ci àdduna bi yépp, ci atum 2012, mooy ñaareelu jàngoro juy faat xale yi yi amagul juróomi at (0.76 miliyoŋ wala 11%).[2][7] Biir bu daw bu bari mooy faral di indi xiibon te itam mooy li ko gën a faral di joxe ci xale yi amagul juróomi at.[2] Su yàggee mën na jur jafe-jafe yu ci melni ñàkk kàrtan wala xel mu neex.[7]
Royuwaay yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ 1,0 et 1,1 "whqlibdoc.who.int" (PDF). World Health Organization.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 et 2,8 "Diarrhoeal disease Fact sheet N°330". World Health Organization. April 2013. Retrieved 18 June 2014.
- ↑ 3,0 et 3,1 Doyle, edited by Basem Abdelmalak, D. John (2013). Anesthesia for otolaryngologic surgery. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 282–287. ISBN 1107018676.
- ↑ 4,0 4,1 et 4,2 DuPont, HL (Apr 17, 2014). "Acute infectious diarrhea in immunocompetent adults.". The New England journal of medicine 370 (16): 1532–40. PMID 24738670. doi:10.1056/nejmra1301069.
- ↑ Prober, edited by Sarah Long, Larry Pickering, Charles G. (2012). Principles and practice of pediatric infectious diseases (4th ed.). Edinburgh: Elsevier Saunders. p. 96. ISBN 9781455739851.
- ↑ ACEP. "Nation’s Emergency Physicians Announce List of Test and Procedures to Question as Part of Choosing Wisely Campaign". Choosing Wisely. Retrieved 18 June 2014.
- ↑ 7,0 et 7,1 "Global Diarrhea Burden". CDC. January 24, 2013. Retrieved 18 June 2014.


text:
Ñaareelu Xareb Àdduna
Ñaareelu Xareb Àdduna bi ab xare la woon bu laaloon àdduna bi. Mi tàkk ci bi Almaañ ak Itaali ak Imbratóor gu Sapoŋ bëggee noot àdduna bi ci diggante 1914-1918 g.j. Ñaari réew yii mu ci nekk daw na wuti ndimbal ci li ëpp ci réew yi mu defal ay tappoo. Bu ko defee yàggul dara lu bari ci réewi àdduna bi duggsi ci.
Faraas sàkku woon na ci mbooleem ay sancoom ñu jàppale ko ci xeex bi, te jox koy nit. Jot naa dajale - ci ndimbalul Blees Jaañ - am mbooloom xare mu mag, mu xeex ci wetu Faraas lank sancuy Almaañ yi, ñu nangu ci Togóo ak Kamerun ak wàllug sowwu gi ci bëj-saalumu Afrik ak Tanganika (Tansani ci jii jamono).
Ci atum 1939 g.j, la ab xare tàkkaat bu bees bu tàllaliku ba daj Tugal ak mbooleem réewi àdduna bi. Hitler njiitul Almaañ li daa gëmoon ne réewam mooy mi gën a kawe ci àdduna bi, kon yi ci des yépp dañoo war a toroxlu ciy tànkam, Itaali nag ak Sapoŋ dañoo àndoon ak moom ci loolu. Waaye réewi demokaraasi yi dañu koo lankoon.
Xareb Almaañ bi songoon na suufi Faraas yi, loolu jur Faraas séddaliku ci ñaari wàll, wàll guy jàppale Almaañ te ànd ak moom ak gu nekk ci ron kiliftéefug Jeneraal Degol, mooy giy jàmmaarloo ak a xeex Almaañ.
Li laytaay xare biModifier
Lijjanti ak saxal ya juddoo woon ca ndajem jàmm ma ca Paris, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ñoo jur - man nanu ne – lu ëpp ci li sooke ñaareelu xare bi. Kollareg jàmm ga fa juddoo woon sooke woon na mer wu metti akub sànj ci askani reew yi nu note ca xeex ba. Askan yooyu nga xam ne doyutoon ñu yanu coonay xare beeki musibaam rekk, waaye ñu tegati ci yan leen li ci juddoo ci ginaaw bi ciy saxal aki lijjanti yu diis yoo xam ne réew yi notoon a leen tegoon ci seen kaw. Loolu nag juroon ci ñoom ag mbañeel akug bëgg a fayyu, nekkiinu koom-koom wi jaxasoo, tegoodi ci yoon, am pax gasu ci Tugal ci diggante askan yeek seeni goornamaa, loolu tam - man nanu ne - mooy li gën a tax ay noste yu yees sosu, yoy “sañ-sañ bu joyu” lanu jëloon def ko seen raayo. Ay kureel yu neew jugoon nanu teg loxo ci àtte gi ci yenn ci reewi Tugal yi, daal di biral ne li leen tax a jug mooy xettali seeni askan ci jafe-jafe yi nga xam ne xareb adduna bu njëkk bi ba na leen fi. Ay goornamaa yu diktaatoor feeñ ci biir Tugal ak ci biti. Leegi nag jeneen jamono ju yees tàmbli ju ngànnaayu, muy wutu ngànnaay moo xam ne li ko jur mooy bëgg a fayyu ci reew yii note ci xare bu njëkk bi, te toroxal askani reew yi nu not, te diisal seen ginaaw ci ay alamaan yu saf te tar. Lii daal moo sabab xareb adduna bu ñaareel bi.
Àttey beddi yu bees yi sosuwoon man nanu ne ñooy jëfka yi jiitu ci taal ñaareelu xare bi. Ñu indil la wax ju gàtt ci ñatt ci yi gën a am solo ci noste yooyu.
Nosteg àtte gu mbokkteModifier
Riisi mooy reew mi àtteg mbokkoo njëkk a taxaw, loolu di woon ci ginaaw fippug oktoobar ga amoon ca atum 1917g, li ko waraloon di koom-koomam ba daanu woon, te ñu dàqoon ko ci anam gu toftaloo ca xare bu njëkk ba ca kanamu Almaañ ci ñaari at yii di 1916 ak 1917g, te mu ñàkkoon it lu tollu ci milyoŋ ak xaaj ci ay xarekatam ca xare booba.
Lenin (1870 – 1924g) mi nekkoon njiitul làngug mbokkte gi (parti communiste), moo jiite woon fipp googu, daal di woon def ag juboo ak waa Almaañ yi, taxwal it ay jataay yu askan yu barab yi (soviets) , daal di xeetal jumtukaayi ligeey yi, taxawal ab goornamaa bu ay ligeeykat aki baykat, daal di yëngu ci luy neewal tàqale yi am ci diggante xeet yu wuute yi. Waa Rusi yu Sofiet yi taxawaloon nanu ab jë bu yaatu kontar nosteg bopp-alal gu soww gi, ñu jiite woon kureelub mbokkoo bi kontar diine ak nostey demokraasi yi, ñu mujj nag am doole ju mag ak jeexiital gu rëy ci liy xew ci adduna bi, yàgg nanoo jëfi jëf ci yekkati tàngoor yi ci adduna bi, walla xiiroo ak ngaayoo yi daa am ci adduna bi ci diggante ñaari xare yi.
Nosteg àtte gu Nasi ca AlmaañModifier
Làngugug mbokkoo gu xeet gu ligeeykat yi gu ( Nasi) gi (di parti national-socialiste almand des travailleurs) gii làngug politig di gu Nasi gi, daa jariñoo woon (profitoo woon) ci li daloon waa Almaañ yi, te wàcci ci seen kaw ci toroxte ak doyadal ak suufeel, te li ko waraloon di tënk-tënk yi nekkoon ci kollareg Versailles gi, ak jafe-jafe yi mu leen indil, ak ñàkk gi leen wër, peek leen, ak ñàkk-ligeey gi, ak deltu ginaawug koom-koom bi nga xam ne saxoon na fi ay at ginaaw xare bu njëkk bi, làng gii nag jariñu woon na ci lii lepp ngir fitali ca àtte ga (l’état) teg ko loxo, nangu ko, ci njiitug Adolf Hitler (1889 – 1945g), mi nga xam ne bindoon na dali làngam googu ci teereeb xeexam ba, dal yooyu nag danoo taxawoon ci ay cëslaayi waaso, ndax daa gëmon ne waasow Jermaan mooy waawo wi gën ci waaso yi, te it daa gëmoon ne danoo war a sos ag Almaañ gu mag gu ëmb mbooleem waa Almaañ yi, gëmoon it ne àtte gi (l’état) daa war a teg loxo mbooleem lonkoo yu rënk yu mag yi ci Almaañ, te danoo war a neenal kollare ga nu fasoon ca Versailles, te danoo war a delloosi mbooleem sancu yi kollare googu ñàkkloo woon Almaañ.
Hitler mujj na di njiilul Almaañ loo xam ne daa amoon sañ-sañ bu joyu (pouvoir absolu). Ñu mujj di ko wooye Fuhrer, mu tàmbli nag di doxal dali làngam yooyu ci askanu Almaañ wi nga xam ne àndoon na ak moom ngir bëgg a mucc te xettaliku ci nekkiin wu bon wi mu nekke woon, rawati na ñàkk-ligeey gi nga xam ne yaatu woon na lool ci Almaañ ngir xare bi, ak ngir tënk-tënk yi nga xam ne kollareg Versailles gi indi woon na leen fi.
Hitler def na ay jëf yu bari yoo xam ne ñoo fi sabab ñaareelu xare bi, ndax daa jëloon diiwaanu Saar boole ko ci Almaañ atum 1935g, neenal kollareg Versailles, jox sodaar si ngànnaay yu diis te xereñ, jëmale endustri bu Almaañ ci ligeey ngànnaay ak jumtukaayi xare aki bagaas yu ame solos xare. Mu jëlati reew yiy wax làkkuw Almaañ wi boole leen ci Almaañ, daal di taxawal Rayix bu ñatteel bi. Mu booleeti Otris ci Almaañ atum 1938g, jëlati goxub Sodit bi nekk ci Cekoslaawi atum 1939g, daal di jeem a nangu yoonu Danseg ci doole, seddoo ak Rusi Poloñ. Almaañ nag dundoon na ci ron àtteg Nasi la ko dale ca 1933g ba bi mu daanoo tas ci atum 1945g.
Nosteg àtte gu Fasi ca ItaaliModifier
Waa Itaali yi yëgoon nanu – te ñoom kat ci reew yi amoon ndam lanu woon ci xareb adduna bu njëkk bi – yëgoon nanu ne danu leen a naxe ca ndajem jàmm ma amoon ca Paris, màngiit yi juge woon ci xare bi it lu neew lanu leen ci jox, te kat ñoom ñu ci sonne lanu.
Ag ñàkk ligeey tas ci Itaali, nekkiinu nit ñi ñaaw, làngi politig yi fees fa dell, reew ma jaxasoo, xalaat yi tas fa, di mbokkte (communisme) fasi, ak yeneen xalaat yi. Fasi nag lu fi ñëwoon la ngir xeex mbokkte, Benito Mussolini jiite ko mi jiite woon ag làngam (1883 – 1945g). Làng googu nag danoo warlu woon ci seeni dal (principes) xeex mbokkte, taxawal ag nosteg dimblante, te jeem a jot ci ngañaayi sanc yi nga xam ne danu leen a xañoon Itaali ca ndajem Paris ma.
Ci noonu làngug Fasi gi tàmbli di jëfandikoo fitna(violence) ci xeex ak xuloowaaleem yi, bi dégug làng gi gënee dëgër, gën a ñaw, mu gën a am doole ci la Mussolini ak àndandoom yiy solsimis yu ñuul xuppe goornamaab Itaali bi, ci noonu Buurub Itaali bi di Victor Emmanuel amatul woon pexe, mu daal di jox nguur gi kii di Mussoliini, mi nga xam ne mujj na di diktaatooru Itaati, ñu ko daa dàkkantale Dotsi.
Mussolini digale na ñu neenal làng yi, aaye askanu Itaali wi ñuy def yëngu-yëngu mbaa coow, nos endustri bi, dëppale diggante njariñi liggéeykat bi ak naatug walla jëm kanamug ndefar yaxantu yi. Daal di juboo ak Paab bi, delloosi njàggalem diine mi ci jàngu yi (leekol yi).
Mussolini feeñal na mbonam gi ak mbonug làngam gi, jaare ko ci jëfam yu ñaaw yi mu jëmale woon ci askanu Libi wi, ba mu fa bëggee samp sancug Itaali gi. Mu gënoon a yaatal ag kilifteefam ca Ecopi atum 1936g, ginaaw bi ko soldaari Itaali yi tegee loxo ci doole, nangoo ko ci waa Ecopi. Yaatalug sanc gu Itaali gii merloo woon na askan yi nekkoon ci ron ag sancam, te taxoon na yeneen reewi sancaan yi kontar ko ci loolu. Lii nag mooy li jegeele diggante Nasi ak Fasi, nga xam ne mujj nanu àgg ci def ag dëppoo ci seen biir, mooy taxawal ag tapoo gu xare , nu duppee ko diggub Berlin-Rom .
Bokk na ci aakimookat yii ba tay, làngug xare (parti militaire) gi nekkoon Japon, ak àtteg Franco ga ca Espaañ (1892 – 1975g), moom Franco mi mujjoon ame nguur gu joyu (pouvoir absolu) ca Espaañ atum 1939g, ginaaw xareb ñoñ bu Espaañ ba. Koolute gi askani Almaañ yi amoon ak yu Itaali yi, yu Espaañ yi ak yu Japon yi ci seeni goornamaay xeet yu ëppaloon yi te teengal dolliku woon na te li ko waraloon di ñàkk gi nostey bopp-alal yi ak yu demokraasi yi ñàkkoon kàttan ci jële fi coonab koom-koom bii fi amoon ak ñàkk gu tar gii ubale woon Tugal gépp ak feneen, ci biir jafe-jafeb koom-koom bi amoon ci adduna bi atum 1929g, ñu gënoon koo xame ci turu lamb gu mag gi.
Yeneen jëfka yu sabab xare biModifier
Am na fi yeneen jëfka yoy dugg nanu ci li fi indi xare bu ñaareel bi, bokk na ci yi ci ëpp solo:
- Lott gi kureelu xeet yi lòttoon ci ñoŋal jàmmi àdduna bi, ginaaw bi ci Almaañ ak Itaali gennee ak Japon.
- Digg (axe) yu politig ak xare (militaire) yi nga xam ne reewi diktaatoor yi taxawaloon nanu leen ci seen biir, bu ci mel ne digg bu Berlin-Rom, ak bu Berlin-Tokkiyo, ak kollarante gu ñàkk-a-noonu gi amoon ci diggante Berlin-Mosko laata a xareb ñaareel bi di tàkk ci lu tollu ci ay ayu bis yu neew. Ci geneen wàll gi, Fraans, Britani, Romani, Poloñ, ñoom itam booloo nanu def seenug tapoo. Nii daal la ñaari dank sosoo dankub digg bi, làmboo Almaañ, Itaali, Japon, ak dankub reew yi tapoo walla (way tapoo yi) di Britani, Fraans, Romani, Poloñ, Benoog Sofiet gi ak Amerig – ci ginaaw bi.
- Xuloo bi amoon ci diggante reewi Balkaan yu yees yi te aju woon ci mbirum dig yi ci seen biir, ndaxte amunu woon ay dig yu sax, ak xuloo bi amoon te aju woon ci mbirum xeetu (nationalisme), ndax kat reew yii, di yu sosoo ci seddaleg ndaje ma, danoo ëmboon lu sakkan ciy xeeti Almaañ, lu jege juroomi milyoŋi ay waa- Almaañ, ñu mujjoon bokk ci njabootug Poloñ ak Cekoslaafi.
- Masalam yoonu Poloñ wi tàqale Almaañ ak Brusiya, te daytaloo ca waaxub Danseg bu gore ba(libre). Ña dëkke woon ca yoon woowa ci ay waa Almaañ jege woon nanu 96٪ , ci noonu Hitler daal di ne day boole yoon woowu ci Almaañ, looloo fi taalati gilinug xare bi ci adduna bi, ndaxte Fraans ak Britani ñoom danoo daal di woon jàpple Poloñ, ci noonu Hitler daal di joxe ay ndigal ci nu song Poloñ, ci 01 satumbar atum 1939g, ginaaw bi mu gisee ne ànd na ak Bennoog Sofiet gi, Itaali ak Japon . Nii daal la sawaras ñaareelu xareb adduna bi tàkke.
Jamonoy xare biModifier
Ñaareel Xareb Àdduna bi romb na ci ñatti jamono ñooy:
- Jamono ju ndam yi Hitler doon ame ci xare bi, mu tàmbli ci 1939 – 1941g
- Jamonoy yamoo (équilibre), walla li nuy duppee at mu jaxasoo mi, di woon atum 1942g
- Jamonoy nërméelu ñeel réewi digg yi, mu tàmbli ci atum 1943 – 1945g.
Hitler yëgaloon na Poloñ atum 1939g ne ko manul ñàkk mu génne loxoom ci waaxub Danseg bi, te delloo Almaañ yoonu Poloñ wi romboon ci suufus Almaañ. Boobu lëj-lëj – bokkoon na ci li juddoo woon ca ndajem jàmm ma – mooy li fi taalati xare bi ci adduna, ndax mooy sabab bu jonjoo bi ko jafal. Hitler yamul rekk ci yonnee ag xupp jëme ca Poloñ, waaye da ca a rax dolli yabal ay soldaaram ñu song ko, teg loxo ay suufam, bi mu lànkee bañ a wuyyu wooteb Almaañ bi, bañ a faale xuppam gi. Bi mu kodefee, Britani ak Fraans jug yonnee ag xupp jëme ca Almaañ, ne ko na génn suufus Poloñ si, ci diir bu weesuwul ñaar-fukk ak ñeenti waxtu. Bi Almaañ lànkee bañ leen a déglu, la ko Britani ak Fraans song, ci 02 satumbar 1939g.
Almaañ jot naa teg loxo waaxub Danseg ak yoonu Poloñ wi, ak lenn ci goxi soww yu Poloñ yi. Ag dëppoo am ci diggante Almaañ-Rusi, gu waral ñu séddoo ñoom ñaar suufus Poloñ si, loolu nag di bi Rusi tegee loxo goxi penku yu Poloñ yi, daal di def ak Almaañ kollareg ñàkk-a-noonu (non-agresssion) di gi amoon ci 23 ut 1939g. Waa Almaañ wéy ci seen xare bi, daal di nangu Danmark ak Norwej atum 1940g, ginaaw ba nu fa dàqee dooley Britani ji ak ju Fraans ja fa nekkoon. Ci geneen wàll, Rusi moom gën na a tàllal ay tànkam ci Finland, loolu nag mu jaare ko ca kollareg ñàkk-a-noonu gi mu fasante woon ak Almaañ. Almaañ daal di song Luksamburg, nangu ko ci lu yéeme cig gaaw. Songati Holand, nangooti ko, song Beljig nangu ko waaye ci ginaaw xare bu saf sàpp, bu mujjoon waral deltu ginaawug dooley Britani ji ak ju Fraans ji atum 1940g. Dooley jañ ak naj gi Almaañ doon def ci bëj-gànnaaru Fraans gënoon a dolliku, gën a tar, ci noonu goornamaab Fraans bi daal di tuxoo Paris, dem Bordeau, foofa lanu tàmbli woon a sàkku ag wéer ngànnaay ak Almaañ. Ci noonu General Deegol daw làqu ca London, fa la doon jiitee jànkoonte (resistance) gu Fraans gi kontar réewi digg yi, fa la birale it ag Fraans gu gore gu ànd ak réewi tapoo yi( les alliés). Goornamaab Fraans bi diriku woon ba Bordoo, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak Almaañ, muy gu mel ne ga Almaañ defoon ag réewi dëppoo ya ca 1918g.
Wéer ngànnaay yiModifier
- Almaañ nangu bëj-gànnaaru Fraans, péey ba di Paris bokk ca, ak mbooleem tefesi Fraans yi tiim mbàmbulaanug atlas gi.
- Fraans day fay Almaañ ay alamaan yu alal, yu tollu ne ferey soldaari Almaañ yi nangu Fraans.
- Limub soldaari Fraans yi dootul weesu téeméeri junniy soldaar.
- Taxawal goornamaa bu Fraans buy ànd ak Almaañ, bii goornamaa nag taxawoon na ci njiitug Marsal Bitan. Ñu duppee woon ko goornamaab Fishi, ngir nekk ga mu fa nekkoon.
Ginaaw bi Fraans wommatoo meruw Almaañ- Itaali wi dafa sottiku woon ci kaw Britani. Bu ko defee, fafalnaaw yu Almaañ yi jog def lòkki yu toftaloo ci kaw dëkki Britani yi, la ko dale ca ut 1940g. waa Almaañ ñi nag li nu jublu woon ci loolu mooy manante Britani ci wommatu cig wàll, ak waaj ngir wàcce ay dooley Almaañ ca duni Britani ya, ci geneen wàll. Waaye taxaw gi askanu Britani wi taxaw taxawaay bu dëgër, te sax, moo tax ba waa Almaañ ñi manuñu woon a am li nu bëgg.
Réewi tapoo yi tàmbli woon nanoo ndàmmi ndam, di xaw a kawe réewi digg yi as lëf, bi Amerig duggsee ci xare bi ànd ak ñoom atum 1941g, ni ci Bennoog Sofiet gi dugge. Dooley Britani yi nag ndàmm nanu ndam lu mag ci jë bu Afrig bi ci kaw dooley Itaali yi, daal di leen dàqe ca Ecopi ak Eriteri. Looloo taxoon Hitler yabaloon ñaari kuréeli xare yu Almaañ ca bëj-gànnaaru Afrig, Marshal Rommell jiite woon leen ngir xettali-ji àndandoom ba ca Afrig. Ab xeex bu saf am ca bëj-gànnaaru Afrig ca 24 nowambar 1942g ci diggante réewi tapoo yi ak yu digg yi ci njiitug Mongomeri mi jiite woon réewi tapoo yi, ak Romal mi jiite woon réewi digg yi, ci noonu Réewi tapoo yi ndamu ci kaw yu digg yi ca xeex ba nuy wax Alamayni, ginaaw xeexub ñukkaakon (tank;char) bu mag bu sax fukki fan. Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xeex bii, nanu ci tudd:
- Teg loxo gi réewi tapoo yi tegoon loxo goxi bëj-gànnaaru Afrig, ginaaw bi nu fa dàqee dooley Itaali ji ak ju Almaañ ji.
- Itaali wommatu na, soldaari réewi tapoo yi wàcc ca Sisil, ñu daal di daaneel nosteg Mussolini gi ca 3 satumbar 1943g
- Nosub xare bi mujj na nekk ci loxol way tapoo yi , ginaaw bi mu nekkee ci loxol Almaañ ak réewi digg yi, àggoon nanu nag ci seen njòbbaxtali ndam atum 1942g
Ndamul Réewi tappoo yiModifier
Ginaaw bi dooley Britani yi ak yu Amerig yi lijjantee ba am ndam ca jë ba ca Afrig, ak ginaaw bi Mussoolini daanoo, la réewi tapoo yi fasoon yéenee jële fi Almaañ. Ñu wàcce woon soldaar su dul jeex ca tefesug Normandi ga, àggoon nanu cib lim ñaari milyoŋi nit daanaka, ñu tegoon leen nag ci kilifteefug Generalu Amerig bii di Dwaayet Asinhawar. Bu ko defee yii doole daal di teg loxo Fraans, Beljig, Holand (suuf yu xóot yi). Dooley Almaañ yi xëyoon nanu wëlbati një – cig deltu ginaaw - jëme Almaañ, waaye dooley tapoo yi mayuñu leen woon fu nu yakke seen nàkka, ngir ragal ñu jekkaat ba amaat doole ju nuy songeeti kenn, ci noonu ñu dab leen ca saa sa, jot a sutuxlu ca digi Almaañ yu soww ya ca fewriye 1945g.
Ruus yi nag ñoom jotoon nanoo jéego jéego yu am solo ci jëwub penku bi, ci goxi penkub Tugal bi, ginaaw ba fa dooley Almaañ yi jugee, ci noonu ñu nangu jëwub Tugal gu penku gi ci suwe 1944g. Ci nii daal la dooley Almaañ tàbbee ciy xat-xat yu jafe, ci kanamu doole yu rëyub lim te nu waajal leen ci ngànnaay yi mujj a génn, bu ko defee Almaañ xëy di ku ñu gaw ci diggante ñaari wàlli kuur , ci diggante penku ak soww, looloo juroon Almaañ faroon wommatu ci mujjantal gi, ci me atum 1945g, ñu daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak réewi tapoo yi, loolu mujj di li taxawal dooley xare ju Almaañ jii jot a miiral adduna bi sonnal ko ngir xareem yu bari yii. Leegi nag réewi tapoo yi – di Angalteer, Fraans, Bennoog Sofiet ak Amerig - nangu nanu Berlin péeyub Almaañ, jàmmaarloo gi waa Almaañ yi doon def ak a dàkku seenub dëkk taxaw te jeex .
Wommatug SapoŋModifier
Waa Amerig yi yanoon nanu seen bopp coonab xare bi ci penku kontar Japon. Ginaaw bi waa Amerig nangoo suuf yu bari ci li Japon tegoon loxo ci xare bi, lanu dogu woon ci gañe xeex bi, ginaaw bi nu jotee fent bombub fepp (bombe atomique), te bëgg a xam li mu man, te bëggoon it Japon wommatoo ci seeni loxo. Ñu daal di jug ci ut 1945, sànni ñaari jum yu fepp ci ñaari dëkk ci Japon ñooy: Irosima ak Nagasaki, ci noonu Japon mujj wommatu, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak waa Amerig yi ci turu réewi tapoo yi, ci satumbar 1945g, bu ko defee ñaareelu xare bi daal di jeex.
Li ci juddooModifier
Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xareb adduna bu ñaareel bi, bokk na ci yooyu:
- Def ndajem Botsdam ca anéeru Berlin, ca 17 sulye 1945g, ngir jeexal xeex bi. Britani teewe woon na ko, Fraans, Bennoog Sofiet gi ak Diiwaani Amerig yu Bennoo yi.
- Dagg goxub Brusiya ci Almaa ñ gu penku gi, bu ko defee Bennoog Sofiet gi jël ca wàllug bëj-gànnaar ga, Poloñ jël wàllug bëj saalum ga, ñu joxati Poloñ dëkkub Danseg bu gore bi (waaxub Danseg)
- Séddale Almaañ def ko ñeenti barabi sañ-sañ, ci diggante Amerig, Britani, Fraans, ak Bennoog Sofiet. Ci atum 1949g la njëkk a am ci taarixu Almaañ ñaari reew sosu ci Almaañ, te yor ag nosteg pénc (systeme republicain) walla tosteg askan, ñooy: Almaañ gu soww gi walla péncum Almaañ mu bennoo mi (la république Fédérale d’Allemagne), nekk nag ci ron saytug Amerig, Britani ak Fraans, Bon di péey bi. Geneen gi di Almaañug penku gi (Brusiya gu njëkk ga), walla Almaañ gu demokraasi gi (la république démocratique allemande), Bennoog Sofiet gi saytu ko, Berlin gu penku gi dib péeyam. Ñu fàttali leen rekk ne Amerig, Britani ak Fraans mujjoon nanoo may Almaañ atum 1951 mu wut ay soldaar.
- Almaañ ñàkk na mbooloom xareem bu dëgër ma te rëy, ñàkk ngànnaayam yu bees ya te jëm kanam, bi nu tasee ab xareem neewal dooleem.
- Tegoon nanu Almaañ mu war a fay li mu yàqal rewi tapoo yi.
- Nosaat koom-koomu Almaañ bi, rawati na nosteg alal gi ak gu endustri gi, yooyu yépp ñu jëme leen leegi ci luy ligéeyal mbiri yi dul xare.
- Séddale Otris def ko ñeenti barabi sañ-sañ ci diggante Britani, Amerig, Fraans ak Bennoog Sofiet. Otris it des ci ron teg loxog réewi tapoo yi ba ci atum 1955g, ak doonte réewi tapoo yi nangu woon nanu ne réew la mu temb dale ko ca atum 1946g.
- Réewi tapoo yi nangoo nanu ci Japon dun yu am solo, bu ci mel ne Farmosa ak Sakalin añs. Rafleel ko ci mbooleem moomeelam yi nekkoon ci màmbulaan gu atlas gi. Dooley Amerig yi nag juge nanu Japon atum 1951g, ginaaw bi nu xaatimee ag kollareg wéer-ngànnaay cis een digganteek goornamaab Japon bic i dëkkub San Fransisko.
- Xaatim nanu ag juboo ak Itaali, Bulgari, Romani ak Hongri atum 1947g, gii juboo nag li mu yaxal mooy réew yii warloo fay réewi tapoo yi ay alamaani xare.
- Deltu ginaawug ñaari réew yii di Fraans ak Britani ci nekk gi nu nekkoon ay réewi adduna yu mag ci ginaaw xare bi, bu ko defee Amerig ak sofyet yi jël seen barab, mujj it di réew yi ëpp doole ci adduna bi, mujj yor ngànnaay yu bon te aaytal.
- Nërmeelug ñaari noste yii di Nasi ak Fasi ci Tugal ak nosteg xare ga nekkoon Japon, te noste gu mu ci doon rekk sag am bokk na ci li fi indi ñaareelu xare bi. Nostey diktaatoor yooyu bokkoon nanu ci nooni mbokkte yi gën a mag
- feeñug dankub mbokkoo bi (bloc socialiste) ay réew yu bari bokk ci, Bennoog Sofuet gi jiite ko, mu ci mel ne : Kore gu bëj-gànnaar gi, Wietnaam gu bëj-gànnaar gi, Poloñ, Bulgari, Romani, Cekoslowaki ak Hongri añs. Bu dee nag Siin gu Askan gi ak Yogoslawi nag, ñoom ñaar ay réeyi mbokkoo lanu waaye nekkunu woon ci ron yilifug Bennoog Sofiet. Dankub bopp-alal bu gore bi it feeñ, Amerig jiite ko, làmboo nag réewi Tugal gu soww gi, niki: Britani, Fraans, Almaañ gu soww gi, Holand, Beljig, Danmark ak Norwej añs. Amerig it warlul yii réew ndimbalug alal ak gu xare, ngir ñu man a taxaw ci kanamu dankub mbokkoo bi.
- Sos tapoog càmmooñu Atlas (Otan) atum 1939g, mooy tapoo gi boole woon Amerig, Britani, Fraans, Kanada, réewi sowwub Tugal bi, Japon ak Turki. Réew yii nag danu ne woon ku ci song menn rekk, song nga yeneen yepp. Ñu kollarante woon ci seen biir ci dimblante ci wàllug aaru, koom-koom ak alal. Ci geneen wàll, tapoog Warsaw gi daal di taxaw, tukkee ci Bennoog Sofiet ak réewi mbokkoo yi topp ci ginaawam ci càmmooñu Tugal ak penkoom.
- Jëya ju rëy ji juddoo ci xeex bi muy faatug lu sakkan ci dooomu aadama ak yàqug alal ju dul jeex, ngir jumtukaayi xare yu xereñ yi nu ci jëfandikoo ñuy jum yi (les missiles), bombi fepp yi, nuuraakon yi ak ñukkaakon yu diis yi ans. Xare bii moo ëpp lu mu yàq, ray ko, màbb ko ca moomam ja ko fi jiitu woon.
- Ëttu àtte yu Normbrug yi ngir àtte ñoñ Nasi ñi ci tuumay jèqi fitna ak sabab xare bi ak def ay tooñaange jëme ci ñu ñu tëj ñi (les prisonniers) ak ñi ñu njafe ca reewi tapoo ya. Àtte nanu fa tam njiiti nosteg xare gi nekkoon Japon.
- Juddug mbootaayu xeet yi, ngir dëgëral jàmm ak tere xare yi ak xulooy réew yi, ak amal mbaandute ak yamoo ci réewi adduna bi.
- Koom-koomu àdduna bépp a naatoon ginaaw bi xare bi jàllee, li ko waraloon di naali tabax yeek yeneen yi nga xam ne defaraat dëkk yi la doon ligeeye ak wàllug tabax ci anamam yepp. Bi gënoon a rëy ci naal yooyu mooy bu Marsaal.
- Judduwaatug joŋante ci ngànnaay ci diggante ñaari dank yi: bu mbokkoo ak bu bopp-alal, ak sosu gi xare bu sedd bi sosu ci seen diggante, naka noonu dund ci jàmm gi am leegi ci diggante xeet yi ci kaw suuf.
Xare bi ci AfrigModifier
Lu bari ci xarey Afrig yi (sànnikati Senegaal yi ca lañu woon ) jawali nañu Tugal, ngir xeexal Faraas. Xarekati Afrig yii ñi ngi nekkoon ci dundiinn wu tar te wow, ci biir yeer yi ak ci sedd bu metti bi, jànkoonte nañook jafe-jafe yu bari, lu ci mel ne ñàkk a dégg làkkuw waa Faraas wi akug tumbrànke. Waaye loolu lépp teewul ñu ràññikoo woon ag njàmbaare akug dogu. Xare ba jeex na ci ndamul Faraas ak ñi àndoon ak moom, ñu dàq Almaañ, mu doxe ci ñàkk mbooleem sancoom yi ci Afrig.
Afrig gu yamoo gi Faraas yilifoon ci njiitul Flips Ibuwe dafa nekkoon di jàppale Degol, bu ko defee njiiti Afrik gu sowwu gu Faraas gi ñoom di jàppale Almaañ, ba ca tabaski 1942 g.j, booba lañu wëlbatiku jàppaleji way tappoo yi .
Waa Afrig yi yamuñu foofu, waaye yabal nañu ay xarekat ca jëwub xare ba (front de guerre) ngir jox ñam way xare yi ak jox mbell Tugal.
jeexug xare biModifier
Ci atum 1945 lañu daan Almaañ. Sapoŋ it daanu ngir fàccaakonub saal (bombe atomique) ba waa AameriK yi taal ca kawam. Ñaareelu xare bi dakk na - niki bi ko jiitu woon - alag dundug ay milyoŋ ciy nit.


text:
Imaam Xasaali / Gasaali
Abuu Haamidil Xasaali / Gazali
Royuwaay:Layu Lislaam Royuwaay:Ay xamle ci jëmmam
Turam moo di Abuu Haamit Muhammat Gassaalii, di ab Saa-Tuus, Saa-Naysabuur, di ab suufiyànke, ténku ci ngiiru Saafihii ak pas-pasu Asharii, di kenn ci kàngami jamonoom, di ki gënoon a siiw ci woroom xam-xami jullit ñi ca xarnu juróomeel ba; atum gàddaay ga, (450g - 505g / 1058 ji - 1111 ji) mu nekkoon ku dégg Fiq ak Usuul ak xam-xam xelale (filosofi), doonoon ab suufiyànke ci wàllu tariixa, koju-Saafihii ci wàllu Fiq, ne woon ci ngiiru Asharii ci wàllu pas-pas, muy ki sos daaray Asharii ci xam-xamu wax, di kenn ci ñattiy ponkam ginnaaw Abul Hasan Al-Asharii, (te ñooy Baaqilaanii ak Juwaynii, ak Gassaalii).
Ñu daa ko dàkkantalee ay dàkkantal yu bari ci dundam, ba ca gënoon a siiw di "'''Layu Lislaam'''", ak yeneen niki: Taaru Diine Ji, Layu Diine Ji, Aji-wubbej Xeet Wi, Barkeb Bindeef Yi, Imaamu Imaami Diine Ji, Teddug Xeet Wi.
Amoon jeexiital gu màgg ak ug ndëgg gu leer ci kaw xeeti xam-xam yu bari niki xam-xamu xelale, Fiqub Saafihii, xam-xamu wax, Tasawuf ak Mantiq, bàyyi na fi ay téerey téere ci xeeti xam-xam yooyu.
Tuus la juddoo fa la màggee, gannaaw ba la tuxu Naysabuur taqoo woon fa ak Imaam Juwaynii (ñu koy dàkkantal ci Imaamul Haramayni), mu jële ci moom xam-xam bu bari, bi mu amee 34i at, ci la lahasee dem


text:
Xaralay xibaar ak jokkoo
Xaralay Xibaar ak Jokkoo (XXJ) walla Xaralay Xibaar ak Jokkoo yu Yees yi, ci wu-angalteer Information and Communication Technology, ci wu-faraas Nouvelles technologies de l'information et de la communication, moo ëmb mbooleem xarala yees jëfandikoo ngir yor ak jokkale ay xibaar. Yitteem mooy sos ay noste yuy yor ay xibaar, yor seenug suqaliku, seenug dencu, seenug jokkale, ak seenug kaaraange.
Yombul joxe ci ab tekki bu daj ndax amul benn tekki bu ñépp ànd déggoo. Ñi ciy liggéey raññee nañu leen niki ñu seen xam-xam daj, dañoo nekk ñuy xam lépp lu laal: mbëjfeppal, xam-xamu nosukaay, jokkoosoryante.


text:
-
Uncategorized
-
-
Bés bu taalifkati yeneen réew làkkee wolof… * Jukki bii topp maa ngi ko jëlee sama téere bi ma tuddee Téere-woy yi te mu genn ci atum 2011 ca Almaañ. Téere bi mën ngeen ko am NDakaaru […]
-
-
Alxuraan ci làkku wolof Alxuraan ci wolof
-
-
“Filosofi ci wolof”… téere bu bees bi Tamsir Anne génne Seetal Fii « Philosophie en wolof : A comme aada … » aada j. : aada mooy mbooleem matukaay yi am mbooloo, gën gaa bare, aw askan di tegtaloo cig jëf, di ca […]
-
Benn bés, benn woy: Sëriñ Musaa ka XARNU BI Sëriñ bi noo gi deeti ñaan Faqiir dafay nangoo dagaan Nangul nu lépp lu nu ñaan Ndax Yàlla naatal xarnu bi Noongi dangaan ci Mustafaa Ma nekk marwat’ak […]
-
KIPPUG WATTU LÀKKI RÉEW MI Ànd jubal mbind mi ! KIPPUG WATTU LÀKKI RÉEW MI Ànd jubal mbind mi !
-
Ñeel Seex Anta Jóob Liggéey bu mel ni bii ñu fi dëgmal, wareef la ci sunu gis-gis, ñu ñeel fi ca ndorte la góor gu mel ni Seex Anta Jóob. Ndax daf fee def, […]
-
-
-
Déconstruire le mythe de l’oralité des cultures africaines Par Dr. Tamsir Anne Cet article à dessein de vulgarisation est tiré de mon livre l’Égypte pharaonique sève nourricière des langues et cultures africaines paru en 2017 aux Éditions Presses […]
-
-
-

seg_langs: unk oci_Latn unk unk wol_Latn unk unk wol_Latn unk unk wol_Latn unk wol_Latn unk wol_Latn unk wol_Latn unk unk unk fra_Latn unk unk unk


text:
Ibou
Wolof: Sama tur mooy Ibrahima Fall, Ibou di sama dàkkantal. Ci samag dund gu dëggu damay liggéey niki defarkatu jëfekaay. Maa ngi am ab lijjaasa ci Xereñug Boppal ca daara-ju-kawe ju Bologna ca Itaali.
Ci 2007 laa tambalee jàng wolof. Mooy làkk wi ma gënn a neex te it mooy sama làkk ci meen. Ci 2007 itam laa bindu ci Wikipedia tamblee cëru ci liggéey bi. Ab yorkat laa ci. Maa tekki jokkalekaay bu mediawiki bépp ci wolof
li ëpp ci li may jàng mooy téere taariix, roman, taalif ak xeltu. Téere bi ma njëkk a jàng mooy "nations négres et cultures" "Reewi ñu ñuul ak cosaan" bu Seex Anta Joob.
Taggat-yaram bi ma gën a neex mooy futbòl.
English: My name is Fall Ibrahima, I have a degree in Automation Engineering in the university of Bologna in Italy. I am a software developer.
I started contributing in Wikipedia wolof in 2007. I am administrator in this Wiki and Wiktionary (wikbaatukaay). I translate the mediawiki interface into Wolof.


text:
Keroog dama dugg ci benn bis Tata bu 36 bi lay jële terminis Ngor yobbu la Guediawaye. Tata yu ndaw yii dañuy gaawa fees ak nit waaye wii yoon amoon naa palaas kon toogoon naa. Sopp naa jël ‘taranspoor pibilik’ ci biir dëkki taax yi ndaxte di leen faraldi jël dafay tax nga xam bu baax bërëb yi ci dëkk bi, dinga mëna toog ci booru palanteer bi yoon wi yépp. Jël bis ci dëkki Senegal yépp lu ci ëpp, lu rëy la ndaxte bis bi dafay taxaw lu bari te dangay faraldi di jokkonteek nit ñi ci biir bis bi. Seneglais yi dañu may jaaxal lool ndaxte lu bis bi fees dinañu fexe ba xajalante ngir ñeneen ñi mëna am palaas, itam ni ñuy jallale xaalis yi ngir jënd tike ci rësëvëër bi toog ci ginnaaw bis bi te mu naqare gis su bis bi feese dell.
Wute-wute dem beek dikk bi ci Dakar dafay wone ni koom-koom bu ñu teg ci yoon ak koom-koom bu jaxasoo di liggééyandoo te muy dox. Ni dëkki Afrik yu bari, Dakar am na ay goxam yoo xamantane dañu dajale, ci ay bërëb yu ñu aar, ñi am alal te ci yeneen bërëb yu nekk boo génnee Dakar tuuti mu am ñi nééw doole ñu dajaloo foofu ak ñi dëkk ci gox yi nekk ci diggante bi te nga xamantane seeni tali yi baaxuñu. Wante nit ñi dañuy faraldi di demak dikk fu leen neex léppaangi nekk ci naka lañu mëna faye rekk ndaxte ku nekk foo bëgga dem dinga fa dem muy ci gox yu rafet yi walla biir dëkk ba walla ci ‘banlieue’ ba walla feneen.
Damay faraldi jël bis tata ci diggante Yoff ak Ngor su fekkee du ci waxtu yu xat yi su dul loolu damay jël taxi walla kalandó. Bis Tata yi ak Dakar Dem Dikk yi dañuy dem fépp ci biir dëkk bi. Dakar Dem Dikk am na itam ay bis yuy génn Dakar di dem ci yeneen gox yi ci Senegal. Ci biir Dakar am nañu itam li nuy tudde kaar rapid ay ay melokaanam yu bari kulëër yi, itam am na njaga njaay yi di ay kaar yu soppi def leen ay bis te ñuy faraldi am ab xale bu góór taxaw ci buntu gannaaw bi di wax fi ñuy jëm tey nangu paasu nit ñi. Njaga Njaay yi dañu lay yobbu fépp foo bëgga dem ni itam sept-place yi nekk ci garaas yi te ñuy daw dëkk ak dëkk ci biir rééw mi.
Am na itam ay taksi yu mboq yu dul jeex ci biir Dakar. Dañu lay piip su ñu la gisee ci booru tali bi ngir jël la. Ma yëgal leen : boo yakkamtee, boo moytuwul rekk taksi itam dinañu la tardeel. Dal na ma ay yooni yoon ma jël taksi mu dem ba ci digg yoon wi mu paan foofu balaa sax ma doon agg fa ma doon jëm, kon soo leen mënee fexe leen ba tann oto bu baax te rafet ngir moytu yooyu jafe-jafe. Yenn saay taksi bi ngay jël mën na nekk sax amul kayitu dawal ñu tudde ko ‘permis’ te lu ci ëpp dawalkat bi dafa lay jaaraale ci yoon yi doy waar ndaxte dafay moyto alkaati yi. Ci lu gëna rafet : Benn bés dama fattewoon sama ‘smartphone’ ci benn taksi, bi ma wootee ay yooni yoon ci la benn kiliyan ci biir taksi bi tontu woote bi te ginnaaw loolu nee na ma buma jaaxle, ndaxte dawalkatu taksi bi dina ma delloo sama telefon ci nu,u gëna gaawe, te loolu la def !
Am na yeneen fasoŋu taksi yi di xëccoo ak taksi yu mboq yi te ñu tudde leen kalando ndaxte amuñu sañ-sañ ngir nekk taksi. Waaye kalando yi dañoo am njëriñ lool ci yenn gox yi ci dëkk bi ndaxte dañoo yomb lool te dañuy dugg fi nga xam ne bis yi duñu fa dem. Dañu am njëriñ, yomb te gaaw. Yooyo oto ay nit ñoo leen moom di leen jëfandikoo di yobbu nit ñi jóge bërëb bii dem bërëb bee. Ci waxtu xëy ak wacc danga wara gaaw ngir mëna toog rawatina boo dee tubaab: dawalkatu kalandóo yooyu duñuy faraldi taxaw ngir jël tubaab su fekkee jéémooleena taxawal.
Bi ñu doon defar tali yu mag yi ci Dakar ñu leen di woowe otorut, nit ñi dañu doon def ñetti waxtu diggante Yoff ak Diamaguene. Nit ñi tammoon nañu yaggaay boobu bo doon dem ci ab bërëb – Ban meneen pexe lañu amoon? Léégi ak otorut yu bees yii ak ay yuquteek bis yi ak jëmukaay yi mbir yi tane nañu bu baaxa baax. Su fekkee sax dem beek dikk bi dafa metti ba léégi ci waxtu xëy ak wacc ndax ni nit ñi yoqoo ci dëkk bi rawatina oto partikiliye yi bari ba dee ci tali Dakar yi, mettiil dem beek dikk bi te posonal jawu ji. Jambaar dëgg mooy mëna dem aka dikk ci biir dëkk bi! Bi ma jóge Ngor doon dem Guediawaye def naa ko lu jege ñaari waxtu ab ajjuma ci suba sis u fekkee sax toogoon naa ci palanteer bi te doon xool ba nga xamantane ni yëguma waxtu wi romb. Xëy na sax def naa ko lu gëna gàtt li ma foogoon.
Am na lenn lu wara am ci Dakar mooy Tram. Dina ma doon neex ma gis Dakar am ay Tram di dem ci ñeenti boor yépp maanaam Bëj saalum jëm Bëj gannaar ak Sowu jëm Pénku. Waaye lii dafay laaj mu am nguur gu mëna toppatoo ak defar gu dëgër te yagg ak xaalis.
* * *
Ak tekstë bu neex ci ay taksi ci Lagos ak Yaoundé, maangi leen digal ngeen kontine di liir (ci Angalé) “Taxi Drivers who Drive Us Nowhere” by Howard M-B Maximus, written for Bakwa 09: Taxi Drivers who Drive Us Nowhere and other Travel Stories.


text:
Safaanukaay
Safaanukaay ab masinu mbëj la buy soppi kàttanu doolerandu ci kàttanu mbëj ci melokaanu dawaan bu safaanu. Soppali gi mi ngi cëslaayu ci feeñte gu xiirtalug mbëjbijjaakon.
DefariinModifier
Defariin gi dafay aju ci xeetu safaanukaay bi mu nekk.
Safaanukaay bu demandooModifier
Masin bi dafa am ñaari xaaj, benn bi ab xott la bu am am pax ñu koy wax tekkaaralaan, beneen bi di xaaj biy dugg ci bu njëkk bi, ñu koy wax wëndeeluwaan. Baatu demandoo mi ngi jóge ci li walug bijjaakon bi di demandoo ak wëndeeluwaan bi.
Ci tekkaaralaan bi la lëmës giy jur toolu bijjaakon buy wëndeelu di nekk ci ndimbalu ay mbëjbijjaakon, seen lim yam ak limu wéq yeek seexi dott yi, kon su nekkee ab safaanukaay bu ñettiwéq, ñetti mbëjbijjaan ak ñetti seexi dott lañuy doon, su nekkee ñeenti wéq juroomi mbëjbijjaan lañuy doon. Safaanukaay bu demandoo ab doxalukaay bu demandoo lañu jël wëlbati ko. Ab doxalukaay soo ko joxe kàttanu mbëj mu delloo la kàttanu doolerandu, soo ko wëlbatee jox ko kàttanu doolerandu mu nekk ab jurukaayu mbëj, jox la kàttanu mbëj.
Safaanukaay bu demandoodiModifier
Bii xeetu safaanukaay ab doxalukaay bu demandoodi lañu jël wëlbati ko mu nekk jurukaayu mbëj. Ngir mu man a dox niki jurukaay faww muy jële kàttan ci geneen ndombo gu biti ngir man a bijjaakoonal lëmës gu wëndeeluwaan bi. Su wëndeeluwaan bi di wëndeelu lay joxewaale kàttanu mbëj waaye ngir walug bijjaakon gi koy wëndeel di sax di dox faww muy wéy di jëlee kàttanu mbëj gu koy dundal ci beneen safaanukaay bu demandoo. Lii moo tax daanaka du xeetu jurukaayu mbëj bu ñuy faral di jëfandikoo ci digg yu mbëj yi, bu demandoo lañuy jëfandikoo.
Jëfandikoom ci jëfeModifier
Safaanukaay yi bari nañu fi ñu leen di jëfandikoo, ci biir bépp digg bees di jóoxee kàttanu mbëj. Ginnaaw jóog gi ci dawaan bu safaanu, ngir man koo yóbb ba ci liggéeyuwaay yeek kër yi dañu koy soppali ak ab soppalikaay.


text:
Te boole luy taaw ak i ñaat
Mboolem lu Sayxu Bàmba am
Muusaa ka miy séen werekaan
Waykat yi buñ yaboo ni xiim
Ngir Abdu Mbàkkem soxna MBAY
Saynabu Mbàkkem Absa njaay
Mbaa muy julleek a jàngi ñaan
Te tol ni maam ahmadu daam
Mooy jàpp doom, def ko ni baay
Seex Bàmba, ñoo niroo’b jataay
Niroo jëmm’ak meloo’k defiin
Bu léen ko xool bët i kañaan
Moo donnn njàmbaar ga ca moom
Day gaaw a soppi ay mbiram
Te yalna raw pexem mëriid
Mu may Sëriñ Abdu Samad
Sëriñ bu mag bi gën ci yéen
Fii baatinin wa zhaahiri
Def’ab xariit fa sun boroom
Ci sowwu jant, mbaa feneen
Ju bari jaa’ak, jam darajaal
Te sol ngërëm ci murtadhaa
Góor ak jigéen, ci benn baat
Yal nañu gën te yokku ngëm
Moo léen di woy, di léen dagaan
Maa war di xaadimul xadiim
Ak Maaram mi ñépp ŋoy
Ak Maaaram miy ngën ji baay
Yooyu la baaxoo, te ku ñaan…
Te donn mbóot ya won ca daam
Ñu bokk bennu’b taxawaay
Niroo yaram, niroo sewaay
Buy ree nga waat ni du keneen
Kañaan du tee béjjan a daan
Séen baay a séddale’y jikkoom
Mbir ma ca baayamay mbiram
Te yalna mujj di’b fëriid
Te may Sëriñ Abdu Lahad
Yàlla bu séeni barke neen
Bijaahi baayu taahiri
Ba jot ca bóot i turandóom
Yàlla na saalihu di séen
Yal na ko Seex Bàmba misaal
Ba ku ko soob mu def qadhaa…
Ndax Yàlla sun xarnu bi naat
Kon, leenu bokk ame ndam
Tey sant, tey tagg ak a ñaan
Damay muriid, di jaam, di doom
Mooy baayi-baayi sama nday
Mooy baayi-baayi sama yaay
Mu mayla lëf ci xarnu bi
Ndax Yàlla naatal xarnu bi
Abdoo, di Bàmbam xarnu bi