text:
Mbootaayu Réewi Jullit yi
Mbootaayu Réewi Jullit yi gii mi ngi sosu ci saxal goo xam ne buur ak njiiti reewi jullit yi jëloon nanu ko, ci waxtaanu seen daje bi nu njëkk’a daje, te defe woon ko Ribaat, peeyub reewum Marok, ci diggante 9 – 12 /8/ 1389 g.g , deppoo ak 22 – 25 /9/ 1969 g. Ñaar-fukki reewi lislaam ak juroom bokkoon nanu ca waxtaan woowa, mbootaayug goreel Falastin (OLP) it teewe woon na ko waaye niki aji fuglu rekk .
Ndajem waxtaan moomu mi ngi amoon ci ginaaw bi nu lakkee Masjidul’Aqsaa, ci 21/8/1969 g , te ay yahuud def ko. Waxtaan wa ba muy tëj daa ñaawlu jëf ju bon jooju, nga xam ne day wone ag noonu gu nu def jullit ñi te ñàkk’a wormaal seeni gëm-gëm . ñu sàkku woon it ci Israayil mu genn ci mbooleem suufi araab yi mu tegoon loxo atum 1967 g. Te delloosi dëkkub Quds bi ci ni mu nekke woon ca xareb sue (juin) ba atum 1967 g. Mu feddali ba tay moom ndaje mi, jàpple gu miy jàpple reewi artaab yi, ci seen xeex bi nuy def ak Israayil, ak jàpple gi muy jàpple waa Palastin ci nu delloosi seen àq ak yelleef yi nu teg loxo, te goreel seeni suuf.
Tëraliin
Kollëreg mbootaay gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kollëreg mbootaay gi mi ngi genne ca ñatteelu waxtaan wa jëwrini bitim reew yu reewi lislaam yi amaloon ca Jidda atum 1392 gg, dëppook 29/2 - 4/3/ 1972 g. Mu sampu woon – moom kollëre gi - ci li taxoon nu sos mbootaay gi.
Li nekk ci poñ bu njëkk bi ci kollëre gi mooy “reew yi ci bokk ñi ngi sos mbootaayug reewi jullit ñi (walla mbootaayug daje gu lislaam gi)” poñ bu ñaareel bi làmboo dali mbootaay gi aki jubluwaayam. Jubluwaay yooyu nag weesuwunu woon “ amal fi jawwu ju baax, ju nu man a dëgërale dimblante ak deggoo ci diggante reew yi ci bokk, ci seen biir, ak ci seen diggante ak yeneen réew yi. Waaye dal yi nag ñoom ci nii lanu taxawe:
- Yamoo gu mat ci diggante réew yi ci bokk
- Wormaal àq ak sañ-sañu reew mu ci bokk, ci wutal boppam mujj ga ko soob, ak bañ’a dugg ci mbiri biiram.
- Wormaal moomeelug reew yi bokk ak seenug temb.
- Dëgëral dalu dimblante gu lislaam gi, ci diggante reew yi bokk.
- Dëgëral dimblante ci diggante reew yi bokk, ci wàlli: koom-koom, mboolaay, aada, xam-xam ak ci yeneen wàll yu am solo yi, ak diisoo ak yeneen reew yi bokk ci yeneen mbootaay yi.
- Jeem a far boddante ci biiru xeet, ak sanc ci mbooleem ay anamam.
- Def lépp lu man a indi jàmm ak kaaraange ci adduna bi, ci anamug maandute.
- Dëppale ak nos ligeey bi reew yi seq, ngir njonal barab yu sell yi te goreel leen , ak jàple waa Falastin ci seen xeex bi, ak dimble leen ba nu man’a delloosi seen àq ak yelleef, te jotaat seen suuf.
- Jàpple mbooleem reewi jullit yiy xeex ngir njonal seen teddnga, jot seen tèmbte, dollosi seeni yelleefi reew.
- Lijjanti xuloo yi nar a ami ci diggante reew yi bokk ci mbootaay gi, lijjanti loolu ci jàmm, niki: waxtaan, dox diggante , ak layoo .
- Réew yi ci bokk, danoo war’a bàyyi - ci seeni seqoo – di jëfandikoo doole walla xuppe ci jëfandikoo ko, jëme ko ci suufus reew mu bokk walla jëme ko ag tèmbam .
Campeefi mbootaay gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbootaay gi sos na ay campeef yu bari yu cosaanu niki :
- Jataayu buur yi ak njiit yi
- Jataayu jëwrini bitim reew yi
- Koolute gu matale gi
- Àttekaayu maandute bu lislaam bu adduna bi.
kureel yi ci bokk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Kureelu Quds
- Kureel bu sax bi ñeel wàllug koppar
- Kureelu lislaam bi saytu wàllug koom, mboolaay ak aada.
- Kureel bu sax bi ñeel dimbalanteg xam-xam ak xarala
- Kureel bu sax bi ñeel dimblanteg koom ak yaxantu
- Kureel bu sax biy yëngu ci wàllug xamale ak aada
yi bànqaasoo ci mbootaay gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Nafag dimblante gu lislaam gi
- Nafag Quds
- Daaray gëstu gu lim yi ak koom, ak mboolaay.
- Barabu lislaam biy yëngu ci jàngale mecce ak xarala, ak defi gëstu.
- Cëslaayu lislaam giy saytu xam-xam xarala ak suqli koom-koom.
- Barabu àdduna biy yëngu ci yar ak njàngalem lislaam.
- Barabub lislaam biy sonn ci suqali yaxantu
- Kureelu lislaam gi saytu terute gi ci adduna bi.
- Kureel adduna gi saytu ndono lu lislaam li
- Akaademi bu xam-xamu lislaam
- Jataayu lislaam bi yor tukkib jawwu bu nit ñi
- Kureelu lislaam bu adduna bi ñeel yoon
yeneen cëslaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bu lii jàllee, teewul sosees na ba tay yeneen cëslaay yu bokk ci mbootaay gi, ñooy
- Banku lislaam bi
- Barabu xibaar bu lislaam bu adduna bi
- Mbootaayu rajoy reewi jullit yi
- Neegub yaxantu bu lislaam bi, ak mecce ak joqalanteg njaay yi
- Mbootaayu peeyi lislaam yi
- Suqali gu lislaam gi jëm ci boroom gaal yi
- Mbootaayug lislaam gi jëm ci yar, xam-xam ak aada.
Jagley campeef yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jataayu buur yi ak njiit yi, mooy campeef bi ëpp solo ci mbootaay gi. Moom nag dana faral di daje saa su ko yitey xeet wi laajee, ngir gëstu ay mbiram, ak lijanti ay lëj-lëjam.
Buur yi ak njiit yi ci bokk nag, saxaloon nanu ca seen ñatteelu ndaje ma nu defoon ca Makka (mu sell mi) ak Taayif, ci diggante 19 – 22 rabihul-awal 1301 gg, dëppook 25 – 28/1/1981g, saxaloon nanu fa ne danuy def ndaje yi ñuy luy wër ci seen diggante ci ñatti at yu nekk.
Niki nu ko waxe woon, mbootaay gi, ndajeem mu njëkk, mi ngi ame woon Ribaat, diggante 9 – 12/7/1389gg, dëppook 22 – 25 /9/1969g. Mu defaat meneen ndaje ca Lahoor ca Pakistaan, diggante 29 muharram – 01 safar 1394 gg, dëppook 22 – 24/3/1974 g . Ñatteelu ndajeem mu defe ko Makka ak Taayif, diggante 19 – 22/3/1401gg , dëppook 25 – 28/1/1981g. Mu def ñeenteelu ndajeem ca Kaasa Balanka, ci diggante 13 – 17 rabiihu-saani 1404 gg, dëppook 16 – 19/1/1984g. Juroomeelu ndajeem ame Kuwet, ci Jumaadas-saaniya 1407 gg, dëppook 26 – 30/1/1987g.
Jataayu jëwrini bitim reew yi nag, mooy ñaareelu campeef bi ëpp solo ci mbootaay gi, ginaaw jataayu buur yeek njiit yi. Campeef bii nag dana faral di daje – ci anam guy wër – ci at mu nekk, ci benn ci reew yi bokk, ngir xool mbooleen bataaxel yiy doxal politigu mbootaay gi. Ak jël saxal yi war ci mbir yi am ay njariñ yu reewi mbootaay gi bokk, loolu lepp nag, fekk mu dëppoo ak jubluwaayi mbootaay gi aki bëgg-bëggam. Jataayub jëwrin yi mooy xool saxal gi nga xam ne kureelub koppar bu sax bi di na koy def, ngir saxal ko te wéyal ko. Mooy xool it njël lu yaatu lu kooluteg mbootaay gi. Bokk na ci ay ligeeyam, di sàkku ci mbootaay gi muy daje, bu jaadoo, ngir ay xew-xew yu bette, yu yitteel jullit ñi. Jataayub jawrin yi ba tay dana faral’a daje ci anam gu xotti baax, saa su ko yitte laajee.
Bu dee koolute gu matale gi nag walla, moom mooy campeef biy wéyal jëf yi ci mbootaay gi. Mi m ngi sosoo ci saxal (resolution) gu genne woon ca ndajem jëwrini bitim reew ma nu amaloon ca Jadda, diggante 23 – 25/3/1970 g. Yiteem nag mooy def ligeey yi nu ko sant, ci biir àttey kollëreg mbootaay gi. Dina dimbli tam yeneen campeef ak bànqaas yi bawoo ci mbootaay gi, ak di dëppale seeni prograam yu wuute yi. Bokk na ci yitteem ba leegi, topp ak xeeñtu saxal ak ndenkaane yi tukkee ci ñaari ndaje yii: mu mbootaay gi ak mu jëwrin yi. Kiy saytu ligeeyi koolute gi, mooy ku nu wóolu ki nga xam ne mbootaay gee koy fal, ngir diirub ñeenti at yees manul’a yeesal, bu ko defee ñeenti dimblikat ak ñeenti ñu-ñu wóolu di ko jàpple, kenn ci ñoom, jagoo mbirum Palastin ak Quds, mbootaay gi Jidda la defandi dalub kooluteem gi, ba kero nuy goreel Quds,insallaa, ngir nu def ko dal bu sax bi. Làkk yi mbootaay giy jëfandikoo ciy ligeeyam ñooy: Araab, Franse, Angle. Mbootaay gi nag mbirum Palastin yitteel na ko lool, ak mu Quds, moom mi nga xam ne moo uuf Masjidul-Aqsa, mi Yàlla teral te teral li ko wër, ak doj wu sell wa, ak miir ba nuy wax “Miiru Buraax” . Ak yeneen mbir yi aju ci diiney lislaam te nekk ci mbooleem barabi lislaam yi. Quds nag boo gisee nu fonk ko, day suuf si Yonnant bi rañaane woon yeeg, loolu nag dana waral ci jullit ñi ñu fonk ko te yittewoo ay mbiram, te aar ko ba noon yi dunu ko tilimal. Kureelub Quds mi ngi sosu ci ndigal lu tukkee ci juroom benneelu ndaje mu jëwrini bitim reew yi, mi ame woon Jidda ci diggante 12 – 15/7/1975 g. Ndajem jëwrin mu fukkeel ma nu defe woon Faas ca Marok, ci diggante 10 – 14/5/1979g, ndaje moomu dal di denk njiitug kureelu Quds bi buuru Marok bii di Asan mu ñaareel mi.
Liggéey yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Di gëstu lay xew Quds
- Di topp ak a xeeñtu doxalug saxal yi aju ci Quds, te jataayub jëwrin yi def leen,
- Di jokkoo ak mbootaayi adduna bi, yi man a dimblee ci aar Quds
- Di wax ci lu man a doxal saxal yi ci aju.
- Di indi ag saxal ci at mu nekk guy leeral ay ligeeyam aki jëfam ci jataayu jëwrin yi.
Kureelu Quds moom, njiit la ko jiite moo ko man’a dajeloo walla lu mbootaay gi. Kureel gi nag mi ngi ame ci ndawi 15 reew, yu bokk ci mbootaay gi, yoo xam ne jataayu jëwrin yee leen di tànn ngir diirub ñatti at.


c: text/html

text:
Afrig
Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.
Tëraliin
Cosaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.
Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.
Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko waxaprica («Bari naaj»), la jóge.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.
Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.
Jamono ju yàgg ja[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xay yi juddoo ci goxu Afrik, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse.
Jamono ju yees ji[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jàppum njaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara.
Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate.
Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900.
Jamono ju mujj ji[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Aakimoo gu waa tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Réewi Gox bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Goxub Afrig gëstu gi aju ci ay way dëkkam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cosaan ak diine[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xool: Diiney Afrig
Làkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- History of Africa The last tribal states.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Way(Yoonalaat gu jóge Woy)
Misik ak Way Misik(fr musique en music) nak ci wolof misik rek lanu koy wax ndax daa bok ci baat yi nga xamni ñéppa ko bok mook lu melni widewo(video) WAY baatu way mingi jugé ci nit ku way maanaam nit ku yéwwu litax mu tudd moom nit kookii waykat dafa way bà man a sos ay wax mbaa ay nasar yoo xamni nit ñimu nékkal bàyyi wuñu ci xel mbaa sax xamu ñuko woon kon moo leen gën a way batax muy way kon kuñuy tuddee waykat dafa wara doon kuy yeeté
Way batay man na tékki poesie ci wolofSoppi
Ay Misikkat ci Senegaal
Ay nasarkat/Taalifkat ci Senegaal


text:
EBOLA CA BITI !!
Màndarga yaa ngi nii :
*Waccu yu mën a ànd ak deret * Metitu bopp *Ay picc yu génn ci yaram wi
*Yaram wu tàng jérr *Tenqo yuy metti *Put guy xasan *Cër yuy nàcc ci biir ak ci biti
*Doyadig res ak roñoŋ *Biir buy daw.
Opp ji ñu tudde Ebola, di wàlle, doomu jàngoroo koy joxe. Doomu jàngoro jaa ngi samp dëkkuwaayam ci yaramu njugub, golo ak yu ni mel. Su tàbbee ci yaramu nit, mën na faa toog ñaari fan ba ñaar-fukki fan te du wone boppam, maanaam du feeñal ay màndarga. Su màndarga feeñul nag, wàlle du am. Wàlle gaa ngiy door jamono ji nit ki tàmbalee di waccu, mbaa biiram di daw, mbaa mu am nàcc-nàcc. Su boobaa nag, mën naa wàll képp ku laale ak lu génne ci moom niki : waccu yi, jonkon yi, saw mi, deret ji, maniyu bi, yuut yi, ñandaxit yi, ñaq wi…
Oppu Ebola nees koy faje ?
Dëgg la, fii nu tollu, ameesagul ñakk mbaa garab gu màcc ci pajam ; waaye nag am na ñu ci mën a génn, ci kow ñu teel a jokkoo ak waa kër doktoor, ñooñu teel leen a toppatoo ni mu ware.
Ñan la opp ji gën a gaaw a wàll ?
- njabootu aji-opp ji ak jegeñaaleem;
- ñiy faj aji-opp ji.
Tere yi
- bul laale ak njugub, ak golo, naka noonu ak yeneen xeeti mala yi ñuy rëbb ;
- bul laale ak nit ku opp ji dal, rawatina lépp lu jëm ci liy génne ci moom : waccu yi, jonkon yi, saw mi, deret ji, maniyu bi, yuut yi, ñandaxit yi, ñaq wi…;
- nit ku opp jooju rey, bul laal néewam, bu ko sang, bu ko fóon (loolu dafa laaj matukaay yu wér ci déj yi ngir waajal néew bi, suul ko) ;
- Bul jëfandikoo ndab ak bagaas yi néew bi doon jëfandikoo.
Ebola nees koy moytoo ?
- raxas say loxo ak saabu ak ordsawel ;
- bañ a laale ak aji-opp ji.
Soxna Aram Faal moo ko tënk ci wolof


text:
Radio
13 comments
-
dieureudieufety serigne SALIOU nio ngui rafétlou bou bakh radio bi rawatyna dioublou gui nguéne ci déff té donoul loudoul ndieuriniou askaswi yeup! rawatina nioune mourides nioune thiantakones. yalla naniou ci tassé ak mbégoum cheikh béthio té radio bi diour télé ak bépp médias bou meuneu dialalé woné yeurmandé serigne SALIOU bi souniou biir.cheikh béthio diamou serigne saliou bi yalla nafi yagg lol té andeu ko ak wérr amine!
-
Sant rek nekh na lool
-
a wawaw sant kay serign bethio kaipp dp8 istanbul
-
je suis tres content de ndiouroul khassaid dieuwrin universel khalnga aw yon waye je sans k tu peut mieux faire je vous conseil de creuser daventage.bonne chance et pourquoi pas.
-
Cette radio fait mon bonheur merci DU Pa Assane Diouf
-
magui ziar tay wax dieureudieufety serign saliou di nianal cheikh bii mou yaggeu fii lol te weer;amineeeeee
-
dieureudieufety serign saliou
-
siare nalene
-
santate négne boubakh si dibali bignou s.saliou bagnou mokol ap bayite
-
dieureudieuf serigne saliou mangui begue lol ci khassida yi diawrigne Assane Diouf di diangue;di gnanate serigne bethio mou yague fi lol te weer.


text:
dalal ak jàmm ci ëttub wolof
nañu delloo làkki réew mi seen gëdd, di leen jëfandikoo ci bépp jokkoo. Séex Anta Jóob nee na : "làkku jàmbuur, su neexee ni tàngal it, kenn mënu koo macc ba ciy tàqamtiku."
yaw aji-jàng bi, dalal ak jàmm ci ëttub wolof, dalub web bi leen di jàppale ci jàng dawal, ak jàng bind làkku wolof.
ëttub wolof, ñu ngi ko jagleel, képp ku mën a làkk wolof, te bëgg a mën a dawal, bëgg a mën a jàng, lépp lu ñu bind ci wolof, ak mën a bind xalaatam yépp ci wolof. kon nag, ëttub wolof, taxawul ngir jàngal wolof, ñi nga xam ne dégguñu wolof.
ñu jàpp ni boon, ëttub wolof, du doomu Senegaal rékk lañu ko jagleel. bépp nit, fu mu mën a nekk ci àdduna, te jàngum wolof yitteel ko, mu ngi ci biir, te ñu ngi koy jaajëfal, te di ko wax : dalal ak jàmm ci sa yëf, dalal ak jàmm ci li nga moom, dalal ak jàmm ci li ñu bokk.
loolu li muy indi moo di, waruñu jëfee benn làkk wu dul wolof, ngir tabax ëttub wolof. Liy wéral dogal boobu bare na :
- su ma jëlee baat bii di "algebra" ci Àngale, ñu koy wax "algèbre" ci Farañse. sooy jàng "algebra", di "algèbre", di benn fànnu matematig, daañu la wax lu ci nekk yépp, jàngal la ko ba nga nekk ci sëriñ, te duñu la wax mukk fu baat boobu jóge, donte ñëpp xam nañu, ni baat boobu, Àngale ak Farañse, ñu ngi ko jële ci Araab. li ñu ciy jële moo di, baat su duggee ci biir làkk, dugg ci xel yi ak xol yi, baat boobu, làkk waa ko moom. jëlal baatu parkiŋ, nga wër dëkk bi nga nekk, su fekkee ni dëkk boobu, nit ñi seen làkkum Àngale sorewul noonu, ñu bare dañu la wax ni parkiŋ, gaaraas lay tekki, te duñu xam ni ci Àngale lañu ko jële, te di réere ni baatu gaaraas boobu sax, wolof moomu ko, ci Farañse la ko jële. kon li am solo rekk, moo di baat bu seey ci biir làkk rekk, làkk woowa moo ko moom.
- su ma waxee "parkiŋ, ni ni ko Àngale yi di waxee", maa ngiy réeral ñi xamul dara ci Àngale. su ma nee "gàlle", ni ni ko tukulëer yi di waxee", maa ngiy réeral ñi xamul dara ci tukulëer. ñu ëpp ci ñiy làkk wolof, xam nañu lan mooy "parkiŋ", ak lan mooy "gàlle", ndax baat yooyu, seey nañu ci làkku wolof, kon mën nañu leen tekki ci wolof, te duñu wékku ci weneen làkk.
- wolof, ak làkk yépp yu ñu cosaanoo, ay làkk yu màgg lañu. Séex Anta Jóob def na ci ay gëstu yu yéeme, yu am solo, yu daw yaram. daanu leen mosal ci gëstu yooyu, ci biir ëttub wolof. màggaayu wolof, tax na waruñu nangu wéer sunu jàngum wolof, ci weneen làkk wu dul wolof kepp. naam loolu lu jafe la fii ñu tollu, ndax diir bi ñu ñu moomee yépp, wolof xaw naa taxaw, ndax, "li la daan tax a jëm kanam, daan la tax a am loo dundale sa njaboot, ci weneen làkk nga daan jaar ngir am ko..." (Séex Anta Jóob). kon nag, suñu wareef la, sos baat yi amagul ci wolof, ngir delloo wolof gëddam.
ci njalbeen, war nañoo leeral ban wolof la ñuy jàngale ci ëttub wolof. wolof yi bare nañu, ndax waxin yu wuute. wolof yi nekk Senegaal, wuute nañu ci seen biir, te wuteek wolofu Mali, wala Gàmbi, wala wolofu ku juddoo Etaasini, yaroo fa, te mësul a teg tànkam ci benn dëkk bu cosaanoo wolof. loolu yëpp dëgg la waaya, dañu war a tànn benn waxin.
ku dégg wolofu Séex Anta Jóob, wala nga jàng téere yu am solo, yu Ajaa Aram Faal bind, wala nga jàng téere yu bare, yu kureel bi ñuy wax OSAD tasaare ci àdduna si, xam ni ñii, wolof piir lañuy làkk. waaya, lan mooy wolof piir ? ndax koo gis, jàpp na ni wolofam mooy wolof piir.
li am solo moo di, suñu xoolee bu baax li ñu sumb, te yaakaar way-jàng yi ànd ak ñun ba sore, gëm nañu ni, suñu jëfee wolofu bindkat yooyee, ñu bare da nañu daw bàyyiñu fa. loolu moo tax, ñu tànn wolof bi ñuy jàngale ci iniwersite bu Dakaar, mu di wolof bu boole ñépp ñiy làkk wolof, ak fu ñu mën a jóge ci réew mi, ci réew yi. waaya nag, way-jàng yi, doore ko ci man mii, ndax jàng wolof moo ma dugal ci defar ëttub wolof, nañu fagaru ndax wolofu iniwersite, wolof piir la, wolof bu jàar yoon.
jàppal ni, ci dalub web bii di ëttub wolof, amul dara lu ñu fiy jaay. ñun ñoo ko door, tabax ko, te ñun ñoo koy yeesal, waaya lu ëpp ci yeesal bi, ci seen xalaat lay jóge, yeen way-jàng yi, fekksi liggeeyu jubbanti, bi ñuy def saa su nekk. kon nag, ayca leen ci liggeey bi.
ci fii ñu tollu, ëttub wolof :
- am na jàngukaayu bind, te ci biir :
- am na jàngukaayu abajada, bi lay tojal arafu wolof yépp ;
- am na jàngukaayu tekkeerlu, bi lay wan noppalukaay yi nekk ci wolof, te soo sammoonte ak ñoom, làmmiñ wi mën a méngoo ak mbind mi ;
- am na li tax ñu war a boole wala teqale yenn baat yi ;
- am na ay dogal yu ñu jël, ci defar ëttub wolof, di xaar ñu tabax, wala toggaat, wala yeesal nëwu wolof;
- añs (ak ñoom seen)
- ëttub wolof am na ba leegi, jàngukaayu dawal, bi lay tette ci jàng dawal, ci wolof;
- am na sàqum léebu wolof, bu am lu ëpp ñaari junne ak juroom-ñeenti téemeeri léebu wolof;
- am na sàqum baatu wolof, ñu tudde ko "oggo", bu am lu ëpp fukki junney baat, yu ñu firi ci wolof kepp.
fas yéene dolli ay jëf, yu bare, ci ëttub wolof, su ci Yàlla àndee.
Dalleen ak jàmm !
ëttub wolof


text:
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
xam-xamu suuf si mooy li nuy wax (Jiyoloji), xam-xam la buy gëstu lépp lu aju ci suuf si kaw gi ak biir gi, ak doj yi (montaañ yi)añs. Bu jawwu ji di biy gëstu lépp luy jawwu ak tegaloo gi ñu tegaloo.
Jawwu jiSoppi
Jawwu ji nak :mooy mbalaanum ngelaw li wër suuf si. Lees di gën a sori suuf si, ngelaw liy gën di néew-doole di gën di amadi, day mujj sax di lu fàddu ci ay fukki culómet cig kawe. Lii a tax ñu man a séddale Jawwu ji ci ay goxi jawwu yu wuute te tegaloo, gox bu ci nekk ami jagley boppam:
Fatt-jawwu walla JAWWU JU FATT ji: mooy ji gën a tal gën a fatt te gën a féete suuf; moom ngelawam day yëngu jamono ju nekk, fa lay niir yi di sosoo ak mbooleem soppaxndikuy jawwu yi; kon cig jege mooy jawwu ji ëpp ag jeexiital ci wàllug dëkk ci kaw suuf ak ci ni kilimã bi di séddalikoo
- Yolom-jawwu walla JAWWU JU YOLOM ji: mooy tiim bi ñu la njëkk a wax, moom nag ngelaw lu yëngoodi moo ko sos, lu ñàkk a ñàkk.
- Iyon-jawwsu walla JAWWU JU IYON ji: moom mi ngi sosoo ci ay dogiit yu ñu kurãal walla yu nu mbëjjal yu soreente.
- Biti-jawwu walla JAWWU JU BITI ji: mooy féex gu biti gi, fi nga xam ne ag féex gu joyoo fa nekk .
Jéeri ji (Lithosphere)Soppi
Mbooleem beeñ bi ak doj yi ñoo sos wàll gu tond (superficiel), gu dëgër gu kol-kolu suuf si, ñu koy woowe Jéeri ji walla aji wow ji.
bu ñu séddalee Jéeri ji, def ko ñeenti xaaj, ñatt yi daanaka ndox yee leen muur, yooyu ndox nag ñoo sos mbàmbulaan yi ak géej yi, waaye wàll yi génn ci jéeri ji; nga xam ne ndox yi muuruñu leen (gox yi ak dun yi , wàll yii ñooy wërlaay gu dëppoo te méngoo ak dundug nit, moo tax fi la nit di dunde, di fi defe ay liggéeyam, walla li ëpp ci ay cawarteem (activités).
Jéeri ji nag day dund tey màgg ci anam gu sax, ak doonte fi nun, day mel ne ni mu nekke soppikuwul. Li ko waral nag mooy ni muy soppikoo day faral a yeex lool: doj yi bu ñu sosoo ci ron géej gi, dañuy mujj lemu, yékkatiku, màgg ànd ak Jamono yu jiyoloji yiñooy mujj sos ay càllalay doj yu yees.
Ci safaanub loolu doj yi gaaru ci kanamu jëfkay jawwu yi dañuy xolliku, di xoosu, di fellu, bu ko defee, yooyu xoosiit ak felliit (ban yeek beeñ yeek yi ni deme) ñooy mujj sottikuwaat ci géej gi


text:
góor gi
tekkeerlu, lu am solo la, ci kàllaama bu nekk. ngir yég njëriñam, jàngal lii di ñëw.
dafa amoon genn góor, guy waaj a génn àdduna. laata muy faatu, muy gaawantu di bind benn bataaxal. sunu boroom jële ko fi te noppeegul. bataaxal bi mu jot a bind mooy :
"bàyyil naa sama alal sama doom déedet sama jarbaat mukk dinaa fay sama ñawkat dara néew-doole yii."
jarbaat bi jot ci bataaxal bi, jàng ko ba noppi, ne góor gi nee na :
bàyyil naa sama alal sama doom ? déedet ! sama jarbaat. mukk dinaa fay sama ñawkat ! dara néew-doole yii !
doom ji daldi këf këyit ga, jàng ko moomit ba noppi mu ni : mukk ! góor gi waxul loolu.
ñu laaj ko dégg-déggam.
mu ni li góor gi wax mooy :
bàyyil naa sama alal sama doom. déedet sama jarbaat ! mukk dinaa fay sama ñawkat ! dara néew-doole yii !
ñawkat ba moomit, jot ci bataaxal bi, jàng ko moomit ba noppi, ni àndul ci waxu jarbaat bi, ak doom ji. góor gi dafa ni :
bàyyil naa sama alal sama doom ? déedet ! sama jarbaat ? mukk ! dinaa fay sama ñawkat. dara néew-doole yii !
bi coow li di am, fekk néew-doole, yi góor gi daan sarax, suba su nekk, dégg coow li yëpp, ci suufu palanteer, bi ñu daan toog, bés bu Yàlla sàkk. ñu ne bérët, dàjji buntu kër gi, séddoo xaalis bi, lal dëkk, walbati ku ci doom jeek, jarbaat beek ñawkat bi, ni leen, góor gu baax gi nee na :
bàyyil naa sama alal sama doom ? déedet ! sama jarbaat ? mukk ! dinaa fay sama ñawkat ? dara ! néew-doole yii !
foofu la yëf yi jeexee. ñi ëpp doole, te gën a bare, jël yëpp. bàyyi fa ñi ca des ak seen wax ju bare.
li waral coow loolu yëpp nak, moo di mdind, mu sammoontewul ak tekkerlu.
ëttub wolof


text:
Betani bu Yurdan
Bérab fu Yonent Yàlla Yaxya doon sóobe nit ñi ci ndox ci gannaaw dexu Yurdan, maanaam ci penku dex ga (Yow 1:28). Foofu la Yaxya sóobe Yeesu ca ndox itam.
Bu yàgg xamatuñu tembe fan la dëkk bi nekkoon. Waaye seetkati cosaan yaakaar nañu ne fekk nañu bereb ba ca penku dexu Yurdan ca atum 1995. Berab ba Wadi al-Xarar la tudd. Am na fa ay bëti ndox, ak benn làquwaay fu ñu yaakaar ne Yaxya daan na fanaan. Su fekkee ne danga nekkoon ca dëkku Yeriko manoon nga gis berab ba. Ñoom ñi gas ci suuf ngir seet naka la nit ñi dëkke ca yeneen jamono yu fekk nañu ca bereb ba ay tabax, ay jàngu, ay làquwaay fu nit ñi doon dëkk, ak ay sanguwaay. Taalibe Yeesu yi doon nañu ajji ngir siyaaraji ca xarnu yu jëkk yi gannaaw jamono Kirist.


text:
Nowel
Nowel
Ci bu jekk, xeetu Wolof yii maggaluwoon bësu nowel. Waaye leegi ak comercialization du lépp. Yeeneen nit ni ci Ndakaru ak yeeneen dëkk yu mag yi dañuy maaye ay cadeew ak di def lamp yu rafet ci seen kër. Li ci genn bari ci Wolof yii du nu ay catoliq walla talibe Insa, kon dunuy fonk bësu nowel.
Ci sunu jamanoo dañuy tambali di am ay talibe Insa. Te noom noo jël bësu nowel ngir maggal judug Insa (ki nu wax nee Yeesu Krist ci faranse). Seen maggal mingi aaw ci ay woy, ak i ñaan ak lekkando.


text:
Jàngu Yéesu bu Dëggu bi
“Jàngu (eglise) yéesu bu dëggu bi” ab jàngu bu temb la (indépendant)bu nekk ca Beijing ca réewu Siin, ñoo ngi ko taxawal ci atum 1917. Dafa nekk ab bànqaasu diiŋatkat (protestante) yu waa Siin ci diiney krist bi fëll ci atum 1900. Jàngu boobu day balloo 1,5 milioŋi taalibe yi mu am ci adduna wërngëlkëp. Jàngu googu gëm na njangalem pantekot, day ab baatin gu wekku ci mayu ku sell ki. Fukki ponki gëm-gëm gi ñooy:
- Ku sell ki: “Jot xel mu sell mi ci xamale te jëfënbikoo ay làkk, doon na ab wòoraange ci sunub yégg ca nguurub asamaan si.”
- Ngente(lavage de pieds): “Ngente gu ndox mi doon na ngir raxas say bakkar ak sag judduwaat. Ngente li ci ndox mu sell la war a amee, lu mel ne dex, géej walla cib walub ndox. Ngentekat, bi jot a am ngente li, tamit jot ndox ak xel mu sell, mooy jiite ngente li ci turu Yéesu-kristaa. Ki ñuy ngente da fa war a nuuru ci ndox mi, sëggal boppam te di xool ci suuf”.
- Jangu: Ponkub jangu (raxas sa tànk) li, day tax nga man a dellu ci lenn ci jëfi Yéesu. Di it ab fattali ni daño war a am cofeel, am cellte, tuuti, am yërmaande ak di dimbaliwaate. Nit ku jot ngente gu ndox mi war a naa raxas ay tànkam ci turu Yéesu-kristaa. Yeneen Jangu yi ciy tegu man nga kaa def saa yu la neexee.
- Waxtaan gu sell gi: “Jokkoo bu sell bi ab ponk la ngir maggal saayub Yéesu-Kristaa. Di na tax nu man a bokk ak Yéesu ci suux ak ci dereet, tax it nu man a jokkoo ak moom ngir nu man a dund ba faaw te man a yéeg asamaan kerook bes pénc. Ag naan gu jòge ci rasin ak mburu mu amul lëwiir la nuy jëfëndikoo su nuy amal ponk boobu.”
- Besu sabbat: “Besu Sabbat, di juroom-ñaareelu bes ci ayubes bi, doon na bes bu sell. Dan kaa war a dund ci ngërëmu yalla ngir maggal li mu bind te di ko jaamu ngir man a yaakaar noflaay gu sax-dakk ci li des ci sunug dund.”
- Yéesu-kristaa: “Yéesu-kristaa, baat bi soppiku nekk suux, faatu ci cruaa bi ngir man a jënd bakkaar yi, mu feeñaat ci ñetteelu bes bi dal di yéek asamaan. Mooy kénn kiy wàllu doom-aadama yi, di ki sàkk asamaan ak suuf, di itam benn yalla bi am. ”
- Biibël: Biibël bi, nga boole ci tawreet ak linjiil, kàddu yalla lañ, génn dëgg la gu dul deñ, di it ab royuwaay ngir kercen bi.
- Nuyoo gi: Ag Ngërëm Yalla ju bari yërmande gee koy joxe jaarale ko ci xol. Ngëm-ngëm yi, ci Xel mu Sell mi la ñu war a jafandu ngir man a topp cellte gi, ngir maggal Yalla te man a sopp doom-aadama yi.
- Jàngu gi(l'eglise): Jàngub Yéesu bu Dëggu bi, bi Yéesu-Kristaa ak Xel mu sell mi taxawal ci jamanoy “taw gu mujj” ga.
- Feeñug yalla: Dellusig Yalla, bes bu mujj ba lay amee, muy bes ba muy jògee asamaan ngir àtte adduna bi. Ñu baax ñi di nañ am dund gu sax dakk, ñu bon ñi dañ leen di mbugal ba faaw.


text:
Wote bi nu dëgmal, ñépp xam na ñu ko, wote
-
Politik
-
Ku wax feeñ: demokaraasi ag làkki réew mi
-
-
Isaa Bokar Si ” Yaaya Jàmme mooy ndeyyi-mbill mi ci Gambi ak Kasamaas”
Isaa Bokaar Si, ambaasadeur Yaaya Jàmme la woon, bokkoon na
-
Màki Sàll: “du ma làq kenn ku def lu dëppoowul ag yoon”!
Ci benn laaj-toontu bu njiitu-réew mi amal ag yeenekaay bu
-
Kookooy Saalif Saajo njiitu waay-fippu ya ca Kasamaas…!
Peresidaa Maki Sàll ne woon ayu-bés yale weesu, ne tàllal
- Li ci topp: Politik
-
Caada
-
Senegaal ak bés bi UNESCO jàgleel làkki-ndey…
Bésu 21 fan ci weeru Fewrie at mu jot, moom
-
-
Téere-woy yi
Téere-woy yi téere la bu ëmb taalif yu bindkat ak
-
Sedaar Seŋoor: Juwaaloo
Juwaalo Juwalo! Maa ngi fàtteliku. Maa ngi fàtteliku siñaar ya
-
Sàrti ndaali-Maali
Tamsir Anne (tekkikat bi) Ndaali-Maali walla Mande benn la woon
- Li ci topp: Caada
-
Multimejaa
-
Seex Anta Jóob: Xayma ci Wolof – La héorie des Ensembles
Ensembles équivalents Deux ensembles M et N sont équivalents si
-
-
-
-
- Li ci topp: Multimejaa
-
Diine
-
Diine ci làmmiñu Wolof: Yoonu ragal-Yàlla
Bisimilaahi Rahmaani Rahiimi… Ñu fas yeeney dollee denkënte ak di
-
-
Xasida Sëriñ Tuuba ci Wolof : Nahjul Xadaail Haaji – Wolof
Maa ngi tàmbale samay wax ak jëf ci turu Yàlla
-
Xasida ci Wolof : Sindiidi
SINDIIDI Ki ko tekki ci wolof : Cheikhouna LO Ngabou
-
- Li ci topp: Diine
-
Yeneen jukki
-
-
Turu rabi-àll yi ci Wolof
golo gi golo gu ñuul gi dangin wi bukki bi yolaan wi siiru bi wel wi till wi suññeel wi kund wi wéxéñ wi jaar ji sikóor bi njaxat wi […]
-
Bàkku Senegaal
Yëngal-leen kooraa yi te dóor ci sabar yi Gaynde ñaloor yuux na. Boroom àll tëb na Tëb na tëbu jàmbaar, leeral lu doon lëndëm Suñuy naqar jeex na, sunu […]
-
ndeeteelu làkk yi…
Ci 7000 làkk yi ci àddina, 85 la ñi ëpp ci nit ñi, daanaka 78%, di làkk. Làkku angale ñi koy làkk tollu nañu ci 328 miliyon, ñiy làkk sinwaa tollu […]
-
Li ci biir “francophonie”
Ci ayi bés yii ñu dëgmal mbootaayi-réew yiy jëfandikoo làkki “francais” tey wooye seen bopp mbootaayu “Frankofoni” ñu ngi waaj seen 14eelu ndaje, ngir berndeel làkki francais ak caada Faraas. […]
-


text:
Ndombo gu mbëj
Ndombo gu mbëj dees koy tekkkee niki lëkkalante gu ay cëri mbëj ci wenn yoon wu tëju ci genn anam guy tax ba dawaanu mbëj ga cay jaar di man a wéy di wal, maanaan du am benn dog-dog.
Gëstug ag ndombo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Solos gëstu ag ndombo gu mbëj mooy génne ca dayooy dawaan ba ak dend ba. Sukkandiku ci melokaani cëri ndombo gi ak àtte yi ñeel ndomboy mbëj yi.
Noste gu wéy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag ndombo gu mbëj guy dox ci ag noste gu wéy (maanaam kem yi ajuwuñu ci jamono, seen dayoo du soppiku ci jamono, dees na ko woowee itam jamono-soppeekudi) dina am lumu néew-néew ag ndëgërlu, ab jurukaayu mbëj di luy joxe ab dend (walla ab dawaan) bu wéy, man naa am it, yenn saa yi, ab doxalukaay. Manees naa gëstu ag ndombo ak yii àtte:
- Àtteb ohm: moo nuy xamal dayoob dend U bi ci ag ndëgërlu R gu dawaan I jaar ci biiram: U = RI.
- Àtteb Kirchhoff mooy lay jox jëflante bi ci cër yu wuute yu ndombo gi.
- Céetu Norton: mooy wax ne gépp ndombo gu ndëgërlu (ndombo gu ami ndëgërlu rekk) dafay yam ak ab jurukaayu dawaan I bu lang ak ag ndëgërlu R.
- Céetu Thevenin: mooy wax ne sooy xoolee ag ndombo gu mbëj ci ñaari tomb, yu nekk ci ndombo gi, dafay yam ak ab jurukaay bu dendam tollook wuuteeg aj gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi, toppanteeg ag ndëgërlu gu yam ak gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi batay su jurukaay yu temb yi fayee.
Noste gu jàllu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Batay dawaan bu wéy lees di dundale ag ndombo gu ami fattalukaay walla xiirtalukaay mbaa ñaar ñépp. Kem yi U ak I dañuy bawoo cig noste gu jàllu dem ci geneen noste gu sax. Kon nosteg jàllu du luy wéy, luy nekkandi la rekk. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay.
Noste gu sin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci gii noste ndombo gi dawaan bu safaanu lañu koy dundale. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay, waaye ak coppite yi ci war.


text:
Yeesu Kirist dekki na
161 Bi °bésub noflaay bi wéyee, Maryaamam Magdala, Maryaama yaayu Saag, ak Salome, jënd cuuraay, ngir dem xeeñal néewu Yeesu. 2 Kon bés bu jëkk ci ayu-bés gi, ñu njëlu dem ca °bàmmeel ba, 3-4 di laajante: «Ku nuy béraŋal doj, wiy ub bàmmeel bi?» Doj woowu nag bu réya réy la woon.
Noonu ñu xool, gis ne doj wa deñ. 5 Ñu dugg ci bàmmeel bi, gis ca ndijoor waxambaane wu sol mbubb mu weex, ñu daldi tiit. 6 Mu ne léen: «Buleen tiit. Yéena ngi seet Yeesum Nasaret, mi ñu daajoon ci bant bi. Nekkatu fi, dekki na; gisleen fi ñu ko tëraloon. 7 Kon nag demleen, ne Piyeer ak taalibe ya: “Mi ngi leen di jiitu Galile. Foofa ngeen koy gise, ni mu leen ko waxe woon.”»
8 Noonu jigéen ñi génn, dawe bàmmeel ba, tiit bay lox. Te waxuñu kenn dara ndax seen tiit.
9 Bi Yeesu dekkee nag ci suba teel ca bés bu jëkk ca ayu-bés ga, mu jëkka feeñu Maryaama mu dëkk Magdala, mi mu dàqe woon juróom ñaari rab. 10 Maryaama nag dem nettali ko ñi àndoon ak Yeesu, fekk ñuy naqarlu, di jooy. 11 Bi ñu déggee ne, Yeesoo ngi dund te Maryaama gis na ko, gëmuñu ko.
12 Gannaaw loolu Yeesu feeñu ñaar ci ñoom ci jeneen jëmm, ñuy jaar ci yoon wi, jëm àll ba. 13 Ñu waññiku nag, wax ko ña ca des, waaye ba tey gëmuñu léen ñoom it.
14 Gannaaw ga it Yeesu feeñu fukki taalibe yi ak benn, bi ñuy lekk. Mu yedd léen ndax seen ngëmadi ak seen dëgër bopp, ci li ñu baña gëm ñi ko gisoon, bi mu dekkee.
15 Mu ne léen: «Demleen ci àddina sépp, yégal xibaaru jàmm bi mbindeef yépp. 16 Ku gëm te ñu °sóob ko ci ndox, dina mucc; ku gëmul, dees na ko daan. 17 Ñi ma gëm dinañu ànd ak firnde yii: ci sama tur dinañu dàq rab yi, di wax làkk yu bees, 18 di jàpp jaan ak seeni loxo; te bu ñu naanee lu ñu tooke, du léen wàññi dara, te jarag ju ñu °teg loxo, mu wér.»


text:
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
. ébréché fell : Yax bi dammul, dafa fell rekk. L’os ne s’est pas cassé, il s’est seulement ébréché.
. écailler waas : Aydaa ngiy waas jën yi. Aïda est en train d’écailler les poissons.
. écarter fegg, beddi : Nanga fegg jën yu tuuti yi. Il faudra écarter les petits poissons.
. échanger wecci, weccee : Damay wecci Muusaa. Je fais la monnaie à Moussa.
. échauder soode : Ndaw si dafa soode jëkkëram. La dame a échaudé son mari.
. échéance àpp bi, gàpp bi : Ku sa àpp jot nga dee. On ne peut pas échapper à l’échéance de la mort.
. échelle seel bi : Damay yéeg ci seel bi ngir defar làmp bi. Je monte sur l’échelle pour réparer la lampe.
. éclaircir (la peau) xeesal : Rama dafay xeesal. Rama s’éclaircit la peau.
. économie koom-koom bi : Nu ngiy waxtaan ci koom-koom. Nous parlons d’économie.
. économiser yaxanal : Jaaykat bi dafay yaxanal dëwlin ji. Le commerçant économise l’huile.
. écouter déglu : Nu ngiy déglu boroom réew mi. Nous écoutons le chef de l’état.
. édenté looñ : Goor gi dafa looñ. L’homme est édenté.
. effriter (s’) ruus : Garab gi ruus na yépp. L’arbre s’est complètement effrité.
. égard worma ji : Umar dafa am worma ci nit. Oumar a beaucoup d’égard pour les gens.
. église jàngu bi : Dibeer, dinaa dem jàngu ba. Dimanche, j’irai à l’église.
. élégant jekk : Jigéen ñi jekk nañu ci ngénte li. Les femmes sont élégantes lors des baptêmes.
. élever yar : Nanga yar bu baax sa doom yi ! Il faudra bien élever tes enfants !
. éloigné sore : Sa kër gi nga dëkk dafa sore. La maison que tu habites est éloignée.
. embêter gëtën Démb, yoo yi gëtën nanu nu. Hier, les moustiques nous ont embêtés.
. embouchure bël bi : Géej gi ak dex gi åu ngi daje bël ba. La mer et le fleuve se rencontrent à l’embouchure.
. embourber (s’) luf, ngiro : Oto bi luf na ci suuf si. La voiture s’est embourbée dans le sable.
. embrasser fóon : Góor gaa ngiy fóon jabaram. L’homme embrasse sa femme.
. émoussé day : Sa paaka bi dafa day. Ton couteau est émoussé.
. empêchement ndog li, ngànt li, gàllankoor wi, teq-teq bi : Tey mënuma dem, dama am ndog. Aujourd’hui, je ne peux pas partir, j’ai un empêchement.
. emprunter àbb : Moomuma oto bi, dama ko àbb. La voiture ne m’appartient pas. Je l’ai empruntée.
. encensoir and wi : Defal safara ci and wi. Mets du feu dans l’encensoir !
. endroit béréb bi : Ci ban béréb nga jëmbët garab gi ? A quel endroit as-tu planté l’arbre ?
. enfant doom, xale, gone
. engendrer jur : Say waa-jur, Say waa/14r ñoo la jur. Ce sont tes parents qui t’ont engendré.
. engrais tos gi, àngare ji : Def naa tos ci tool bi. J’ai mis de l’engrais dans le champ.
. engraisser (personne) mbellax, (animal) yafal : Damay mbellax sama janq bi. J’engraisse ma fille. Damay yafal sama xar. J’engraisse mon mouton.
. enlever dindi, teggi : Dindi naa caabi ji. J’ai enlevé la clé.
. ennemi noon bi : Sa noon moo lay yéene lu bon. C’est ton ennemi qui te souhaite du mal.
. enrhumé soj : Sedd bi moo ma soj. Je suis enrhumé à cause du froid.
. énumérer lim : Yaa ngiy lim sa waa kër. Tu es en train d’énumérer les membres de ta famille.
. envier ñee : Usmaan dafa ñee xaritam ndax këram gu bees gi. Ousmane envie son ami à cause de sa nouvelle maison.
. envieux añaan/ iñaan : Sa xarit bi dafa añaan. Ton ami est envieux.
. envoyer yebal, yónnee, yónni : Maa la yebal xale bi. C’est moi qui t’ai envoyé l’enfant.
. épidémie mbas mi : Sunu réew dafa am mbas. Notre pays a une épidémie.
. erreur njumte li : Def nga njumte lu mag tey. Tu as fais une grosse erreur aujourd’hui.
. éructer géex : Bi ma lekkee ba para laa géex. C’est après avoir mangé que j’ai éructé.
. esclavage njaam gi : Njaam gi toxu na fi bu yàgg. L’esclavage est aboli depuis longtemps.
. étoile biddéew bi/ biddiiw bi : Naka la biddéew i tudd? Comment s’appelle cette étoile? Asamaan si dafa biddéew tey, du taw. Le ciel est étoilé aujourd’hui. Il ne pleuvra pas.
. évaluer xayma : Nanga xayma li nga jaay lépp ! Il faudra évaluer tout ce que tu as vendu!
. éventail uppukaay bi : Jënd naa ay uppukaay ngir tàngaay bi. J’ai acheté des éventails contre la chaleur.
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Le Petit Wolof est un dictionnaire vivant. Revenez le voir souvent !


text:
Waxtaanu Profesëer Muusaa Seydi, njiitu Oppi Doomi jàngoro yi ca Faan« Maladies infectieuses de Fann », ñu siiwal ko ci yéenekaay « Observateur » n° 3294 bu gaawu 13 ak dibéer 14 sàttumbar 2014, Soxna Aram Faal tënk ko
Profesëer Muusaa Seydi moo ko wax :
« Na leer ne Senegaal defarul garab gu mën faj Ebola »
Laaj : Gan gi àndoon ak Ebola, na mu def ci wàllu xel ?
Tont : Ca njalbéen ga, yëgul woon coow li mu yëkkati. Léegi bi mu wéree, dég-dég yaa ngiy tàmbalee yegsi ci moom ; loolu nag indil na ko njàqare. Xel mi dalul ci njabootam gi des Pàrsel, ñu di leen joxoñ. Mënees naa wax ne xol bi neexul.
Laaj : Wér na péŋŋ ?
Tont : Ci oppu Ebola, màndarga yi mën nañoo deñ, fekk doomu jàngoro jaa ngi ci deret ji. Loolu moo daloon sunu gan gi. Bi ñu jëkkee càmbar deretam, doomu jàngoro jaa ngi ci woon, waaye amatul woon màndarga yi. Looloo tax ñu càmbaraat ko ñaari yoon, sog a gis ne amatul doomu jàngoro ji ci deret ji, amatu ko ci saw mi. Ba tax na jàppees na ne musiba bi dàqu na, gannaw ba doomu jàngoro ji nekkatul ci deretam.
Laaj : Am ñu wax ne wàllaate mën naa am ba tey ci biir ñetti weer yi, su jote séy amee ?
Tont : Xam nañu ne wàllaate gi mën naa am, su jote séy amee. Diiru ñetti weer yi nag, doonte sax wéeruwul ci lu ñu teg bët, xamal ne yokk kaaraange rekk lañu ci jublu. Laaj : Ñakk yi ? Tont : Ñakk du faj, dafay aar ci jàngoro. Ci wàllu faj jàngoro, ñaari pexe ñoo am : 1) benn bi dafa jublu ci saafara màndarga yi, beneen bi jublu ci rey doomu jàngoro ji. Bu dee lu jëm ci Ebola, gannaaw garab gu màcc ci faj ko amul, saafara màndarga yi (biir buy daw, nàcc-nàcc…) moo fi sës. Su ñu ko doxalee ni mu ware, dee gi mën naa wàññeeku bu baax, jóge ci 90% (juróom-ñeen-fukk ci téeméer) wàcc ba ci 20% (ñaar-fukk ci téeméer). Li ñu defal gan gi opp ji daloon du kéemtaan, na leer ci ñépp ne Senegaal defarul garab gu mën faj Ebola, li ñu def bépp fajuwaay mën na ko, ci kow ña fay liggéeye mëne ko te am jumtukaay yi war.
Laaj : Loo xam ci yeneen réew yi opp ji feeñe ?
Tont : Am na réew yu mbir yi doxewul ni muy doxe fii ci Senegaal, te li ko sabab dëgg-dëgg moo di Tëralinu Wér Gu Yaramu Senegaal niroowul ak bosu Liberyaa ak Siyeera-Lewon. Liggéeykati réew yooyu ni liggéeykati Senegaal lañu xareñe, waaye nekkuñu ci anam yu leen may ñu def li war, ndax seen lim bu néew, ak seen tumurànke ci wàllu jumtukaay ak càmbaruwaay.
Laaj : Ebola, xaalis bi ci dugg ñaata la ?
Tont : Mënuma laa wax ñaata la, ndax xaymawuñu ko. Ci lu soxal gan gi, ñun ci sunu bopp, ku ne def na li mu mën. Ca njalbéen ga, doktoor yee yore woon lekkam. Mujj gi, njiitéefu opitaal bi dugal na ci loxoom bu baax. Noonu lañu doon liggéeye. Njàngaan yi nekk ci ñeenteelu at sax, te ñëw di tàggatusi
ci Faan, lée-lée dañuy natt ngir feyal way-opp yi. Mënees naa wax ne Senegaal ak Teraanga ji ko ñépp xamal ñoo taxawu gan gi.
Laaj : Ebola génn na Senegaal ?
Tont : Kenn mënu cee dogu. Nit ñi laale woon ak gan gi ñu ngiy wéy di leen topp te kenn ci ñoom amul màndargay yaram wu tàng. Waaye nag feek opp jaa ngi ci réw yi ñu wër, mëneesul a wax ne Senegaal mucc na ci. Buñu naagu, Nañu wéy ci jëfe santaane yi, te bàyyi tere yi.


text:
Dimblikat yi
Saartu ligey katu maaliporo
ICVolontaires ap kureel la buy yëngu ci adina bi yëp ci te duk nguur buy jox askan wi ay xam xam ci wallu ligeey boo xamni kenn du ci fayaate ay dnit niuy ligey ci kalaama xarala yu mujj yi ak ay ndajje aki poroze.mungi yengu ci walu japalante doomi adama yi ci walu askan wi ci walu wergu yaram ci biir ak bitim reew.
Ligeey kat yi nak niu ngi tol ci 16 at ba 80 att muy luy indi jokko cici ay xalaat yu wute te am solo.
Sunu giss-giss
Sunu giss-giss moy tabax ëlek boo xam ni nit ku nek ak askan wune dina mënna am saň-saňak taaneef suňu mebet di dajale xam-xam yi ci li soxal askan wi jaarale ko ci ligeyuk japalante bi.
ICVolontaires mungi bokk ci li suxali askan wi di ligey ci bokk gi muy yengu ci poroze ak ndajje yoo xamni koom lalu ko, yuy jox katan bèp mindef bu jogge ci bèpp askan bu soppa ligey ci japalante. ICVolontaires mungi xeex pour ligeyuk japalante ak nagutem.
ICVolontaires nak yoon la ngirr ay xeet yu wuute mënna dajje ngir kunek xam moroomam ak yokutek ku ci nek.
ICVolontaires mungi yengü ci xalaatuk motalante ci askan wi ak ci ligeey katu nguur gi.seeni yëngu nak mungi fetewu ci taneefu ligey kat yi bëgga japale askan wi ci maaliporo ak ndimbalak japale katt yi.
Ngir ligeeyuk japalnate bi mënna antu nak, ICVolontaires dafa tëral ab Saart jëmaleko ci këpp ku bëgga du ci ňioom, muy li leen di wan seen axxak seen yeleef.
Ligeeyu japalekat bi
Japalekat bi dafa di benn nit kouy jooxe ci waxtoom ci ni coobarem ngir nekinu askan wi te duniu ko ci fay dara.
Amna foo xamni nak ndaw si daniu kooy deloo li mu jëffendikoo (ci wallu lekaam ak toxoom wala ak tukeem).
Moom nak dafa wara farlu lool ci taxawu ICVolontaires.
Te dafa wara def ligey bi niu ko sant ci genja defin.
Yeen saya dina ňu ko soxla ci mu teewal ICVololontaires ci ay bërëp yu mel ni (ay waxtaanu mnbooloo, ay ndaje) wala mu dem gëstu ji ci ligeeyu benene mbooloo.
Dafa wara am sutura ndax japalekat bi dafa am ay axx ak yeleef yu Saart bi di wane muy teere bi maakole ňëpp ci biir icvolontaires.
Axxuk way japalekat
- Dafa wara am ay lijaassa ci li ňu koy ligeeyloo ci biir ICVolontaires
- Warna yxam li ňuko defloo lu njëk waxtuwa di jott
- Yeneen japalekat yi ak kilifaam da ňu ko wara jox cërr te andak moom ci
- Jooxe ci xam-xamam ci japale doomu adaama yi te kenn du ko ci fay dara.
- Am saň-sa ňuk miin ligeey bi ňu ka sas ci biir icvolontaire
- Bok nak ci icvolontaire ci buko neexee
- Book ci yeeneen yenguk icvolontaire
- Yeensaye ňu fay ko li mu dugal ci koparam bi dund gi ak tukki yi
- Nu raa ňe ko ci taxawayam ci japalante gi
- Nu bindal ko luy firndeel ni ligey na ak ICVolontaires
Wareefu way japalekat bi
- Bokk ci giss-gissu icvolontaire, boolekook jox cërr kepp kufay yengu ci nangul len seen askan, diineem, bëg-bëgam, laagoom te mooytu lëpp luy xeebaate
- Dëgu ak neexa woolu ci bëpp fann
- Nagoo jang ci lu jëm ci ay ligey yu ňu la sant
- Am xam-xam bu leer ci lila icvolontaire di doye wala beneen bëpp andandoo
- Nangu tërëlin ligey bi ci ni ňu ko laaje
- Saayoo joxe sa kadu ci apporoze naga def sa keem katan ba bu ci deň
- Nangoo soppi ay tërëlin
- Yorr ay mbirru bopam ci walu asirance (febar tolof tolof…)
- Wane firndek and gu way jurr yi and ci ligeyug japale kat bi bu feke 18 atam mëtagul
- Jubale ay giss gissam ak doxalinu icvolontaire wala beneen bepp andandoo bu wa ji di ligeyal
- Bokk ci ci ndajje yëpp yi ajowu ci ligey bi (ndaje gestu etc)
- Wuyoo linga waxante woon ak ICVolontaires ci wallu ligey bi nga sartowoon ak loolu
- Teela wax sa kilifa gi ci bu feke danga am ngalankoor ndax ICVolontaires mënna teela wut kukoy wuutu
- Bokk ci setantal bi am ci biir ligey bi
- Topp caadak xeet bi ňu fek ji
- Nangu saart bi icvolontaire di la siňeloo
© 2006 ICVolontaires


text:
Njàngale
Njàngale walla YarSoppi
Tekkiy ñaari baat yi, yenn saa yi dañ leen di jaawatle. Ci maanaa, baat bu mujj bi, ci lu daj, mooy lépp lu ñuy xamal nit ki, ci bépp fànn (diine, ngor, teggin, xam-xam,añs). Baatu njàngale moom, ci wàllu boppam, day di rekk benn xeetu yariin, mooy xam-xam bi ñuy sukkadinkoo ngir taggat la ci lenn li, jàngal la lenn li.
Kon njàngale benn xeetu yarin la bu ñu man a gis ci daara yu taaxe yi, fa nga xam ne ab sëriñ, bu taxaw janook ay ndongaam, di leen taggat ci xam-xam, jaare ko ciy kaddu walla ciy mbind.
kon njàngale man naa tekki yar, waaye yar man naa bañ a doon njàngale. Baatukaay Jàngale wolof


text:
Altine 21 sàttumbar 2009
Jukki bii tibbees na ko ci Taaral ak ladab ci làmmiñu wolof « Esthétique et Littérature de langue wolof », Séex Aliyu Ndaw bind ko , Osad defar ko, oktoobar, 2002, 64 xët
Njàngatu Séex Aliyu Ndaw ci woyu Sëriñ Muusaa Ka
Sëriñ Muusaa Ka mook Sëriñ MBay Jaxate i taalibe Sëriñ Tuubaa lañu. Li ëpp ci seen bind génnul mbirum diine ak di jéem a jëmale nit ñi ci lépp lu lislaam digle.
Ma baamtuwaat fi ne : man taaral gi lal seenum mbind ak ni muy firndeele ne amul lu làmmiñu wolof di ñeetaane weneen làkk moo ma tax a sukkandiku ci seeni woy.
Ku mel ni Muusaa Ka, ba mu bëggee wone màggaayu Boroom Tuubaa, te it wonewaale ni mu fekke woon diine ràgg, mu jël ko ragg ko ba mu set, teg ci kanami doom aadama, ak nag wone ni nit ñi daan def ndiiraan di fëx wutalsi Sëriñ bi, ngir di wut Yàlla ak Yonentam bu tedd ba. Bari ga ñu bari ak na ñu toftalantee, fu mu ne, ñu fekk ko fa, werekaan bu mel ni Muusaa Ka, ba mu bëggee indi lii lépp ci woy, te xam ne boo koy jàng walla nga dégg ñu jàng ko, nga daldi janeer na nit ñay def jëm ca Boroom Tuubaa, dafa liggéey i baat yu ëmb yu mën a leeral lii lépp, tënk ko, te neex ci nopp ak ci xol, ba noppi bët mel ni mu ngi ne ci jàkk. Moo tax Muusaa ne :
Waaloo ngiy wal-wali di gental Waalo
Ngir bëgg naani géejag doomu Asta Waalo.
Werekaan bi baatu “wal” la tànn, xam ne ndox doŋŋ a ko moom. Mu jublu ci bari ga nit ñi bari ak doole ja ñuy àndal ci xér ga ñu xér, su ñu fëxee wuti Sëriñ bu mag bi. Waaye bu bindee “Waalo” it, jubluwu ci réewum Waalo doŋŋ, àddina si ak fu nit mënti jóge la ci jublu. Defar taaru woy wi, ak tëgg mbaa yatt i baat yu ànd te méngoo, te mën a feelu wal gi mu bëgg mu màndargaal bari geek toftalante geek daw gi, moo tax mu jël “Waalo” mu taxaw taxawaayu àddina, ci biir woy wi. Moo tax baati nas bu jëkk bi seeni ndoorte yépp di “W”.
Waaloo ngiy wal-wali di gental Waalo
Bu ñaareel bi it nag moom, li tax Muusaa indee ko nii, mujjantal ba lay dàkk, muy baati “Asta Waalo” mu daldi méngook “Waalo” gi ci nas bu jëkk bi, lépp di :
Waaloo ngiy wal-wali di gental Waalo
Ngir bëgg a naani géejag doomu Asta Walo
Soo xàmmee nag ne Maam Asta Waalo mooy Maami Sëriñ Tuubaa, nga daldi yëg te jàpp ne ndekete riir meek bari geek xér gi, lii lépp nammul lu dul tàbbiji ci kiiraayu Sëriñ Tuubaa. Werekaan bu mag, te xam woy, mokkal ko, lu mel ni lay bind. Waaye taaru aw làmmiñ it, ci lu ni mel lees ko mën a fésale. Muusaa wax na li mu bëgg a wax te jaaru ci. Dafa jël yeneeni baat, daldi ci gaar li mu nar a tudd lépp, ba fàww yow miy déglu, sa xol ak sa xel ne tekk, taataan li woy wi wund, ngay sog a ming ( = jaayu).
Séex Aliyu Ndaw a ko bind ci téere bi nu tudd ci kow, xët 29-31
Léegi nag nu jublu ci téere yi
Yéen operatëer yiy yëngu ci wàllu alfaabetisayoŋ
OSAD am na mbégtem yëgal leen ne génne na ay téere yu bees, ngir njàng mi gën a naat. Kenn réerewul ne njàngum làmmiñi réew mi rafle na lool i téere, ndaxam de bindkat yaa ngiy góor-górlu, ci fànna bu ne nag (njàngum duruus ak bind, xayma, wér-gi-yaram…) ; xanaa kay li des moo di jënd téere yu doy, yóbbu leen ci daara yi.
Génn-bees !
• Mellentaan Koote ak Ngatoom, 2009, 28 xët, léeb, albomu kulëer, Séex Aliyu Ndaw
• Mbaam Aakimoo, II , 2009, 180 xët, téere nettali, Séex Aliyu Ndaw
• Ci Kepparug Xalima ak Xel, 2009, 96 xët, woyi wolof, Murtadaa Jóob
• Yóbbalu Ndaw, 2009, 72 xët, woy ak xeltu ci wolof, Marubba Faal


text:
Dendu mbëj
Dendu mbëj, ci biir ab toolu mbëj, lañuy faramfacce niki liggéey bi mu laaj gir man a jële ab yanu mbëj (1 Coulomb) ci ab tomb yóbb ko ci beneen. Dendu mbëj dañu koy jaawale ak wuuteeg aj gu ñaari tombi ag ndombo gu mbëj, su fekkee toolu mbëj bi duy soppeeku (maanaam dayoom sax) dañuy wuute wante su fekkee dafay soppi dayoom ci benn diir bu nekk wuuteeg aj gi kenn dootu ko man a natt ba tax dañu koy yamale ak dend bi.
Tekkeem[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Su dawaanu mbëj dee liy natt walug yan yi, dendu mbëj mooy natt kàttan giy yóbb yan yi. Njunj bees koy jëmmalee mooy U walla yenn saa yi V te bennaanu nattam di volt [v].
Séddaleb kàttanu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nbombo yi ñuy séddalee kàttanu mbëj dañu leen xaajale ciy wàll sukkandiku ci seen dayoo: dend bu kawe, dend bu diggu, dend bu suufe, dend bu suufe lool.


text:
Liste des députés du Sénégal élus en 2012
Voici la liste alphabétique des 150 députés sénégalais élus à l'Assemblée nationale lors des élections législatives sénégalaises de 2012.
Sommaire
Liste des députés[modifier | modifier le code]
Au scrutin majoritaire départemental[modifier | modifier le code]
- Moustapha Diakhate, Benno Bok Yaakaar
- Penda Seck Dieng, Benno Bok Yaakaar
- Doudou Issa Niasse, Benno Bok Yaakaar
- Ndéye Fatou Diouf, Benno Bok Yaakaar
- Papa Diallo dit Zator Mbaye, Benno Bok Yaakaar
- Ndeye Maguette Dieye, Benno Bok Yaakaar
- Alioune Badara Diouf, Benno Bok Yaakaar
- Awa Sow, Benno Bok Yaakaar
- Seydina Fall, Benno Bok Yaakaar
- Ibrahima Lo, Benno Bok Yaakaar
- Awa Niang, Benno Bok Yaakaar
- Idrissa Diallo, Benno Bok Yaakaar
- Aïssatou Sabara, Benno Bok Yaakaar
- Samba C. Diaman Bathily, Benno Bok Yaakaar
- Salimata Korera, Benno Bok Yaakaar
- Souleymane Ndoye, Benno Bok Yaakaar
- Ouleye Diaou, Benno Bok Yaakaar
- Papa Abdou Khadir Mbodji, Benno Bok Yaakaar
- Madjiguene Fall, Benno Bok Yaakaar
- Maguette Tall, Benno Bok Yaakaar
- Cheikh Seck, Benno Bok Yaakaar
- El Hadji Falilou Mbacké, Benno Bok Yaakaar
- Mame Khary Mbacké, Benno Bok Yaakaar
- Omar DIAKHATE, Benno Bok Yaakaar
- Amy Cheikh Diop, Benno Bok Yaakaar
- Abdoulahat Seck, Benno Bok Yaakaar
- Aïssatou Diouf, Benno Bok Yaakaar
- Papa Biram Touré, Benno Bok Yaakaar
- Babacar Diame, Benno Bok Yaakaar
- Adama Sylla, Benno Bok Yaakaar
- Cheikh Diop Dionne, Benno Bok Yaakaar
- Fallou Fall, Benno Bok Yaakaar
- Elhadji Mangane, Benno Bok Yaakaar
- Nafi Ndiogou, Benno Bok Yaakaar
- Cheikh Ndiaye, Benno Bok Yaakaar
- Mamadou Moustapha Ndiaye, Benno Bok Yaakaar
- Mouhamed Khouraichi Niass, Benno Bok Yaakaar
- Thiane Sakho, Benno Bok Yaakaar
- Aliou Kebe, Benno Bok Yaakaar
- Khoredia Sane, Benno Bok Yaakaar
- Elhadji Mamdou Sall, Benno Bok Yaakaar
- Sadio Dansokho, Benno Bok Yaakaar
- Alpha Balde, Benno Bok Yaakaar
- Aiyatou Taibou Balde, Benno Bok Yaakaar
- Inthy Boiro, Benno Bok Yaakaar
- Amadou Tidiane Talla, Benno Bok Yaakaar
- Mariama Diallo, Benno Bok Yaakaar
- Sangone Sall, Benno Bok Yaakaar
- Seynabou Dieng, Benno Bok Yaakaar
- Adama Sow, Benno Bok Yaakaar
- Mingue Lam, Benno Bok Yaakaar
- Mbery Sylla, Benno Bok Yaakaar
- Anta Sarr, Benno Bok Yaakaar
- Mamadou Sadio Diallo, Benno Bok Yaakaar
- Mairame Kane, Benno Bok Yaakaar
- Seydou Diallo, Benno Bok Yaakaar
- Coumba Hamidou Deme, Benno Bok Yaakaar
- Aliou Dembo Sow, Benno Bok Yaakaar
- Amadou Mame Diop, Benno Bok Yaakaar
- Aminata Mbaye, Benno Bok Yaakaar
- Moussa Abdoul Thiam, Benno Bok Yaakaar
- Aïssata Tall, Benno Bok Yaakaar
- Aminata Gueye, Benno Bok Yaakaar
- Ahmadou Dia, Benno Bok Yaakaar
- Elhadji Amath Cisse, Benno Bok Yaakaar
- Mariama Mane, Benno Bok Yaakaar
- Bakary Danfa, Benno Bok Yaakaar
- Boubacar Villiemmbo Biaye, Benno Bok Yaakaar
- Khady Mane, Benno Bok Yaakaar
- Ibrahima Baba Sall, Benno Bok Yaakaar
- Bintou Diakho, Benno Bok Yaakaar
- Djimo Souaré, Benno Bok Yaakaar
- Oumar Sy, Benno Bok Yaakaar
- Ndiole Diouf, Benno Bok Yaakaar
- Mame Balla Lo, Benno Bok Yaakaar
- Diya Kante, Benno Bok Yaakaar
- Ousmane Tanor Dieng, Benno Bok Yaakaar
- Sira Ndiaye Diouf, Benno Bok Yaakaar
- Garmy Fall, Benno Bok Yaakaar
- Mamadou Faye, Benno Bok Yaakaar
- Cheikh Tidiane Diouf, Benno Bok Yaakaar
- Aïssatou Bambado Sall, Benno Bok Yaakaar
- Ibrahima Sane, Benno Bok Yaakaar
- Oulimata Mane, Benno Bok Yaakaar
- Aime Assine, Benno Bok Yaakaar
- Mamadou Badji, Benno Bok Yaakaar
- Aramatoulaye Diatta, Benno Bok Yaakaar
- Mouhamad Dieng, Parti démocratique sénégalais
- Nafy Ngom, Parti démocratique sénégalais
- Mamadou Cissé, Parti démocratique sénégalais
Au scrutin de liste nationale[modifier | modifier le code]
- Moustapha Niasse, Benno Bok Yaakaar
- Awa Gueye, Benno Bok Yaakaar
- Moustapha Cissé Lô, Benno Bok Yaakaar
- Yetta Sow, Benno Bok Yaakaar
- Samba Koité, Benno Bok Yaakaar
- Aïssata Daouda Dia, Benno Bok Yaakaar
- Djibril War, Benno Bok Yaakaar
- Aïssatou Sow Diawara, Benno Bok Yaakaar
- Oumar Sarr, Benno Bok Yaakaar
- Thillo Sarr, Benno Bok Yaakaar
- Mouhamed Diedhiou, Benno Bok Yaakaar
- Khary Diaw, Benno Bok Yaakaar
- Mouhamadou Ngom, Benno Bok Yaakaar
- Mouhamadou Ngom, Benno Bok Yaakaar
- Katy Cisse, Benno Bok Yaakaar
- Barthelemy Toye Dias, Benno Bok Yaakaar
- Magatte Mbodj, Benno Bok Yaakaar
- Abdou Mbow, Benno Bok Yaakaar
- Mously Diakhate, Benno Bok Yaakaar
- Cheikh Tidiane Ndiaye, Benno Bok Yaakaar
- Aminata Diallo, Benno Bok Yaakaar
- Thierno Bocoum, Benno Bok Yaakaar
- Marie-Thérèse Aida Seck, Benno Bok Yaakaar
- Samba Dioulde Thiam, Benno Bok Yaakaar
- Yaye Ndao Diop, Benno Bok Yaakaar
- Daouda Dia, Benno Bok Yaakaar
- Ndeye Lucie Cissé, Benno Bok Yaakaar
- Samba Demba Ndiaye, Benno Bok Yaakaar
- Awa Diagne, Benno Bok Yaakaar
- Mar Diouf, Benno Bok Yaakaar
- Haoua Dia, Benno Bok Yaakaar
- Abdou Ndiaye, Benno Bok Yaakaar
- Ndeye Dieynaba Ndiaye, Benno Bok Yaakaar
- Cheikh Ahmadou Kara Mbacké, Parti de la Vérité pour le développement
- Sokhna Dieng, Parti de la Vérité pour le développement
- Pape Diop, Bokk Gis Gis
- Khadidiatou Diedhiou, Bokk Gis Gis
- Mamadou Seck, Bokk Gis Gis
- Seynabou Wade, Bokk Gis Gis
- Mamadou Diop de Croix, AJ/PADS
- Djibo Ka, URD
- Alassane Ndoye, Deggo Souxali Transport Ak Commerce
- Serigne Khadim Thioune, Mouvement patriotique du Sénégal / Faxas
- El Hadji Mansour Sy, Mouvement citoyen pour la refondation nationale (Bes du Naak)
- Elene Marie Ndione, Mouvement citoyen pour la refondation nationale (Bes du Naak)
- Cheikhou Oumar Sy, Mouvement citoyen pour la refondation nationale (Bes du Naak)
- Ndeye Awa Mboj, Mouvement citoyen pour la refondation nationale (Bes du Naak)
- Mamadou Lamine Diallo, Parti de l'émergence citoyenne (Tekki 2012)
- Oumar Sarr, Parti démocratique sénégalais
- Fatou Thiam, Parti démocratique sénégalais
- Souleymane Ndéné Ndiaye, Parti démocratique sénégalais
- Awa Diop, Parti démocratique sénégalais
- Ousmane Alioune Ngom, Parti démocratique sénégalais
- Aïssatou Mbodji, Parti démocratique sénégalais
- Mamadou Lamine Thiam, Parti démocratique sénégalais
- Woré Sarr, Parti démocratique sénégalais
- Modou Diagne, Parti démocratique sénégalais
- Mbaye Niang, MRDS
- Mame Mbayame Gueye Dione, MRDS
- Elhadji Moustapha Diouf, Leeral
- Demba Diop, Convergence patriotique pour la justice et l'équité
Source[modifier | modifier le code]
- « Décision du Conseil constitutionnel sur les résultats définitifs des élections législatives du 1er juillet 2012 », 12 juillet 2012.


text:
Weeri wolof, ci arminaatu gàddaay gi, walla bu jullit ñi mbaa bu Lislaam, ab arminaat bu weer la, buy sukkandiku ci doxiinu weer wi ngir xam ak natt weer wi. Jullit ñi danañu ko jëfandikoo ci bépp barab, rawati na ngir natt ak xam xew-xewi ak bisi diine yi. Ki ko sos nag mooy Omar Ubn Xattaab (g.m), daal di def gàddaayug Yonent bi (j.m) juge Màkka dem Madiina muy ab tàmbaleem, looloo waral deesi tudde ko arminaatub gàddaay gi. Ak doonte arminaat bi ci jamonoy jullit ñi lañu ko sos, teewul turi weer yi ak arminaatub weer ñu leen daa jëfandikoo lu jiitu Lislaam.
Yenn ci réewi araab yi, mu ci mel ne Araabi Sawdit, moom ci nguur geek askan wi dañuy jëfandikoo arminaatub gàddaay gi niki arminaat bu kilifawu di ci taariixe ci bindante yiy am ci diggante liggéeyuwaayi nguur gi, waaye nag lu ci dul moom, askani araab yi ci des yépp arminaatu Garegori (bi dale ci juddug Yonent Yàlla Iisaa) lañuy gën a jëfandikoo..
Arminaanub gàddaay gi mi ngi ame ci 12 weer yu weer wi, maanaam atum gàddaay gi mi ngi tollook 354 bés daanaka, maanaam 354.367056 ci ay bés. Weer wi ci arminaatu gàddaay gi, benn mu nekk 29 walla 30 bés (ndax doxug weer wu feeñ wi 29.530588 bés la). Ginnaaw nag wuuteg 11 fan am na ci diggante arminaatu judd gi ak bu gàddaay gi, ñaari arminaat yi duñu jamonoo mukk (duñu tolloo mukk) looloo waral dëppale leen di gën a jafe.


text:
Woy wii Sëriñ Aadi Turee ko fent. Séexu Tiijaan Sëriif la ko jagleel.
Soxna Aram Faal moo leen ko jottali, tibbe ko ci téereb OSAD bu tudd : Téere Dawal, 1995, xët 40-42.
Pitax mu ndaw
Bismilaa Rahmaani Rahiim
Faa ilan, faa ilan
Nan ci woy ciy wolof
Soo woyee ciy wolof
Kon ci xol lay xaraf
Déglu naa biig ci njël
Am pitax ciy garab
Ñuy tawat naan hadiil ( moo di picc mu ndaw)
Ab liccin moo ko këf
Mii pitax naa ko ndax
Mar wu tar waa ko rey
Mii pitax naa ko man
Xaajumaa wóolu maf
Mii di woy, mii di jooy
Kurkutuut, kurkutuut
Soo amul fathu nag (moo di ag ubbeeku)
Doo ca am aw araf
Seeni woy moo yëngal
Tiisu xol wi ci man
Moo tax it maa ngi nii
Maa ngi saf waa ju dof
Maa ngi leen naa
Yéen dangeen dul nelaw
Yéen pitax yi ñu naa
Jooju wax nañ ko laf
Nun danoo sib nelaw
Kuy nelaw doo nu saf
Kuy nelaw yaa ko tal
Nun sunuy bët du raf
Foo fi gis kuy nelaw
Ag cofeelam wérul
Su cofeelam wéroon
Kon bëtam sax du xef
Waa ji man waaru naa
Yii pitax ñoo nu gën
Seen cofeel ak hadiil
Soo mënoon roy ko faf
Fuy pitax deeti woy
As hadiil, nan fa woy
Séexu Tiijaan Sëriif
Moo ko jar mag du kaf
Séexu Tiijaan Sëriif
Nan ko woy, nan ko roy
Ay waxam nan ko ca ŋoy
Moo nu doy, moo nu saf
Séexu Tiijaan Sëriif
Ndeem dangay roy ci moom
Ay jëfam day rafet
Ay waxam day woyof
Séexu Tiijaan Sëriif
Waaru naa ciy mbiram
Ag cofeelam ci xol
Rekk sax doy na jëf
Séexu Tiijaan Sëriif
Ab kemam daa amul
Foo ko seet, doo ko gis
Muy Kajoor, muy Jolof
Séexu Tiijaan Sëriif
Kuy kokam daldi raw
Soo ko soppee ci xol
Kon bégal, am ngërëm
Daaguleen cim lefam
Daldi raw gaa ya war
Naaru-góor yay dawal
Aw yeneen xeeti lef
OSAD a ñëwaat ak yéen ci mbind mi
a / o
wal ( ndox muy wal) / wol (wol dugub)
way (meew mu way) /woy (woyu cosaan)
a / e
tay (tay cere) / tey (bésu tey, moo ko tey)
Buleen bind Bindleen
weddi guiss boccouci weddi gis bokku ci
njuuj-njaac njuuj-njaaj
Geum sa Rew Gëm sa réew


text:
BATAAXAL GU MAG GI ËMB SAÑ-SAÑI DOOMI AADAMA
[Preamble]
Ñu jàpp te nangu ne sagu doomi aadama ak sañ-sañam yépp-dañu yam te kenn mënukóo jalgati, te lu lépp nekk na cës laay ci taxufeex ci mbirum àtte ak jàmm ci biir àdduna.
Ñu jàpp ne ñakk xam ak soofantal sañ-sañi doomi aadama indi na aymusiba yu tar tax képp kuy dund fippu. Temano egsi na ba mu nekk ci doomi aadama ñu mën a wax, xalaat, ci seen coobare, bundxatal, nàkk dëddu leen.
Ñu jàpp ne am na solo lool ñu aar sañ-sañi doomu aadama ak ay matukaay ci wàllu yoon; ngir doomu aadama moomu kenn du ko sonal, muy fippu ci nootaange ak lu koy bunduxatal.
Ñu jàpp ne am na solo lool ñu góor-goorlu ba gën a rataxal jokkalante gi diggante xeet yi.
Ñu jàpp ne ci bataaxal boobule mbootaayu xeet yi yeesalaat na ay pas-pasam jëme ko ci sañ-sani doomi aadama yu tolloo, ci sag, ci bir lépp lu aju ci dundin diggante góor ak jigéen, ci biir tawfeex gu yaa.
Ñu jàpp ne réew yi ci bokk jël nañu ay matukaay ngir dëgëral jokkalante gi ak mbootaayu xeet yi, ñu naw it bu baax sann-sañi doomi aadama ak tawfeex yu wóor ci biir àdduna yépp.
Ñu jàpp ne ànd taxawal sañ-sañ yeek tawfeex yi nekk na lu am solo lool ngir, darajaal matukaay yooyu.
Ndaje mu mag mi biral na ci bataaxal bii ne xeet yépp, réew yépp ak kurel yépp ñu jàpp li ci nekk, ci seen xel, te ñu góor-góorlu, ñu jaarale lii lépp ci njàng mi ak yar gi.
Ñu lawal sañ-sañ yeek taawfeex yi jël aymatukaay ci biirak bitim réew.
Ñu nangu te di doxal fépp ci anam gu wér ci biir xeet yi sosoo ci réew i bokk ci mbootaay gi ak gox yi bootu ci ñoom.
1. Matukaay bu jëkk bi
Doomi aadama yépp danuy juddu, yam ci tawfeex ci sag ak sañ-sañ. Nekk na it ku xam dëgg te ànd na ak xelam, te war naa jëflante ak nawleen, te teg ko ci wàllu mbokk.
2. Naareelu matukaay
Ku ne mën naa wax ne am na ay sañ-sañ ak ay tawfeex yu sosoo ci bataaxal bii te amul xeej ak seen, rawatina ci wàllu xeet, melo, awra, làkk, diiné, peete ci wàllu politig, xalaat, réew mbaa askan woo mën ti sosoo, ci it wàllu juddu alal ak lu mu mën ti doon.
Rax sa dolli amul xeej ak seen ci politig, yoon, mbaa doxalin wu aju ci bitim réew mbaa suuf soo xamne nit ki fa la cosaanoo; réew moomu mbaa suuf soosu moom na boppam walla deet, mbaa ñu yamale yengu-yëngoom.
3. Ñatteelu matukaay
Nit kune war naa dund ci tawfeex ak kaaraange.
4. Ñeenteelu matukaay
Waruñoo def kenn jaam mbaa mbindaan. Njaam ak njaayum jaam nanguwunu ko ci anam gu mu mën ti doon.
5. Juróomeelu matukaay
Waruñoo mbugal, tutal, mbaa teg kenn lu metti lool lu yelloo wul ak doomu aadama.
6. Juróom benneeli matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ ñu war kaa nangul darajaam ci wàllu yoon.
7. Juróom benneeli matukaay
Népp a yam ci kanamu yoon. Te it amul xeej ak seen, ku ne yoon woowu war na laa aar. Népp war nañu leen aar ci luy jalgati liñu tënk ci bataaxal bii ak bepp yëngu-gëngu buy indi par-parloo.
8. Juróom natteelu matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ dem ci berebi àtte kaay yi ci reewam saa yoo xamne sañ-sañam yooyu dëppook sàrti réewam mba yoon jalgati nañu ko.
9. Juróom ñentteeli matukaay
Menuñoo jàpp, tëj, mbaa genne kenn réewam te tegunu ko ci yoon.
10. Fukkeeli matukaay
Ci lu wér, nit kune mën naa egg ci berebu atte kaay wax li ko naqari ci anam gu jub, te baña ànd ak par-parloo, ne dañu ko taxal.
11. Fukkeeli been matukaay ak benn
- Bépp nit bu ñu taqal cimbir mu tar jàppe nanu ko ku set ba loolu ñu ko taxal leer nàññ ginnaaw bi ñu ko attee. Te ñu taxawu ko ci lépp lu koy aar ci atte boobule.
- Duñu tëj kenn ci ay jëfam mbaa lu mu fàtte mbete loolu mu jëf ci jamono jooju nekkul mbir mu tar ci wàllu yoon, ci biir ak bitim réew. Foofu it yoon du ko teg lu dul limengóok li mu def ci jamono jooju.
12. Fukkeeli matukaay ak ñaar
Kenn warula xuus ci dundinu doomu aadama, bu njabootam, ci lu jëm ci këram mbaa lu mengóok moom, di damm it jarajaam. Buñu jalgatee yii nit kune am na sañ-sañ ñu aar ko ci wàllu yoon.
13. Fukkeeli matukaay ak ñatt
- Nit kune am na sañ-sañ wëndeelu ni mu ko neexe, tànn it dekkuwaayam ci biir réew bu mu mën ti doon.
- Nit kune am na sañ-sañ génn réew mu mu mën ti doon. Fimu dëkk it bokk na ci-ak it dellusi ci réewam.
14. Fukkeeli matukaay ak ñent
- Nit kune bu ñu ko mbugalee am na sañ-sañ làqu ji, mbaa ñaan ñu làq ko ci yeneni réew.
- Su fekkee ne nit ki dañu koy toppu ginnaaw bi mu defee jëyyi, mbaa yëngu-yëngóon méngóowul ak li mbootaayu xeet yi tëral, sañ-sañ boobu.
15. Fukkeeli matukaay ak juróom
- Nit ku ne am na sañ-sañ xeetoo cim réew.
- Mënuñu ne nit ki xeetoowul cim réew te teguñu ko fenn, mbaa ñu xañ ko sañ-sañ su bëggee soppi xeetoom ak réewan.m
16. Fukkeeli matukaay ak juróom benn
- Jigéen mbaa jóor saa yu matee amul xaaj ak seen, ak waaso bu mu mën ti bokk, réew, mba diiné am na sañ-sañ sëy ak it sos njaboot. Ñoo yam it sañ-sañ, balaa ñuy sëey, ci biir sëy ak it bu seen sëy tasee.
- Sëy kenn menunuko fas, xanaa lu jiitu ku ne ci way-dencante yi joxe xalaatam.
- Njaboot nekk na menneef gu am solo ci askan wi.
17. Fukkeeli matukaay ak juróom ñaar
- Ngay dund yaw doww mbaa ak mbooloo am nga sañ-sañ am loo moomal sa bopp.
- Menuñoo xañ kenn am aman.
18. Fukkeeli matukaay ak juróom ñatt
Nit kune am na sañ-sañ xalaat ak sa goom ci wàllu diine, soppi it diineem mba ngëmam, am na it tawfeex feeñal diineem, mbaa ngëmam, ak mbooloo, mbaa moom doww, fu àdduna daje mbaa deet, jarali ko ci njàngale mi, ci ay jëf, ci jaamu yi ak xarbaax.
19. Fukkeeli matukaay ak juróom ñent
Nit ku ne am na sañ-sañ wax mbaa bind lu ko soob. Ci waxam yooyule kenn menuko ce bundu xatal. Te it am na sañ-sañ di gëstu, di jot, di wasare ci anam gu yaa ay xabaaraki xalaat ak ay jumtukaay yu mi Men ti jefandikóo.
20. Ñaar fukkeeli matukaay
- Nit kune am na sañ-sañ woote ab ndaje, mbaa sos mbootaay ci jàmm.
- Mënuñoo bokk loo kenn ci mbootaay te àndu ci.
21. Ñaar fukkeeli matukaay ak benn
- Nit ku ne am na sañ-sañ bokk ci ñiy doxal mbiri réewam. Mu teewal fa boppam, mbaa mu yabal ab ndaw mu teewal ko fa.
- Nit ku ne am na sañ-sañ, amul xeej ak seen liggéey ci bépp béréb buy doxal mbiri réewam.
- Pas-pasu askan mooy cëslaay buy dëgëral lépp luy doxal réew. Pas-pas gile war na feeñ ci palin yu yiw yu ñu wara amal léeg-léeg ci tannin gu yaa te am sutura,mbaa topp yoon wu wóor wu andak taw feex ci wàllu pal.
22. Ñaar fukkeeli matukaay ak ñaar
Nit ku ne meññeefu askan wi am na sañ-sañ ñu aar ko ci giru dundam. Ci dundam war na ci am xol bu sedd ci sañ-sañam yooyu, lu aju ci koom-koomam, ci dundinam ak ci lépp lu aju ci aadaam te di ko jox maanaa ak yookkute gu ànd ak tawfeex ci wàllu darajaam, loolu lépp nag ku ne doomu réew mi indi dooleem ak di jokkalante ak bitim réew te mu méngook tërërin ak am-amu réew mu ne.
23. Ñaar fukk ak ñatteeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ liggéey, tànn it ci eanam gu ko neex liggéeyamm te mu dëppóok ay sàart yu yam te baax ci wàllu liggéey. Te it ñu aar ko ci ñàkkub liggéey.
- Amul xeej ak seen ku néppam nanu sañ-sañ ñu fay leen, te loolu méngóok li mu aliggéey.
- Keépp kuy liggéey am na sañ-sañ ñu jox ko pay gi mu yellool, baax te mën koo dundal ak njabbotam te mu yellook sagu doomu aadama, mu mottaliku it ak yeneeni pexe su mënee am ngir aar dundinam.
- Nit ku ne am na sañ-sañ samp mbaa bokk ci ay kurel yu koy taxawu ci wàllu liggéeyam.
24. Ñaar fukk ak ñenteeli matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ noppalu, feexal xolal ak it di yamale diirub liggéeyam ak it léeg-léeg muy për, bër gu ànd ak xaalis.
25. Ñaar fukk ak juróomeeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ am dundingu yamamaay ngir dëgëral wér-gi-yaramam, raataageem ak bu njabootam, lrawatina ci wàllu lekk col, dëkkuwaay, lépp lu aju ci wàllu paj ak bépp yëngu-yëngu gu am farata ci wàllu dundam. Am na it sañ-sañ ñu aar ko bu liggeeyatul bu feebaree, bu amee laago, ñàkk saxnaam mbaa sërinam, mbaa màgget, mbaa mu ñàkk li muy suturloo ci anam yu dul ci cootareem.
- War nañu beral loxo, dimbali képp ku tollu ci am doom ak it gune yi. Bépp xale bu juddu ci sëy, mbaa bu judduwul ci sëy ñoo bokk benn anam buñ leen di aare.
26. Ñaar fukk ak juróom benneeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ ñu jàngal ko, njàng mi waruñu ci fayaku lu mu bon bon ci njàng mu suufe mi te am solo. Njàng mu suufe mi lu war la. Njàng mu xarala mi, te it aju ci wàllu liggéey war nanu koo wasaare. Amul xeej ak seen njàng mu kawe mi ubbil nañu ko képp ku ko yelloo.
- Njàng war naa indi naataange gu yaa ci ddoomi aadama te it war na dëgëral ñu naw sañ-sañi doomi aadama aki tawfeexam ci anam gu yaa-wat na it rataxal déggóo gi ak yokkute mbootaayu xeet yi ngir jàmm sax.
- Waajur yi ñoo jëkk am sañ-sañ ci anam gi ñuy yare seeni doom.
27. Ñaar fukk ak juróom nenteeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ bokk ci dépp lu aju ci caaday askan wi, di bànneexu ci lu cu aju ak it bokk ci lépp luy suqali xarala gi ak lu ciy meñ.
- Nit ku ne am na sañ-sañ ñu aaral ko lépp lu aju ci lu mudefar ci wàllu la xarala, mbind mbaa lu aju ci wàllu caala.
28. Ñaar fukk ak juróom natteeli matukaay
Nit ku ne war naa tawaxu dëpp lu aju a askan wi, ak lu aju ci bitim réewam ba sañ-sañ ak tawfeex yi bataaxalu xeet gi ëmb mën a sax.
29. Ñaar fukk ak juróom nenteeli matukaay
- Nit ku ne am na ay wareef yu ko war digganteem ak dëkkandoom yi ngir dëgëral ci anam gu ya darajaam.
- Nit ku ne buy doxal ay sañ-sañam aki tawfeexam war naa sallook li ko yoon may, ngir mu mën a nangu, naw, sañ-sañ nawleem ba léepp lu aju ci yiw, teey ak naataange gu yaa sax ci askan wi.
- Sañ-sañ yeek tawfeex yi mënuñukoo doxal ci anam gu deppoo-wul li mbootaayu xeet yi misër mbaa taxawal.
30. Fanweereeli matukaay
Ci fànn gu mu mën ti doon ci bataaxal bii, bépp réew, mbootaay mbaa nit, warul doxal mbaa def luy yàq sañ-sañ yeek tawfeex.


text:
Traduction de Ahmeth Diouf et Arame Fal
I
Biralub àqi doom aadama ak Juddu-réew, bu 26 ut 1789
Ñi fi toogal askanu Tubaab, def am Péncum Réew, gannaaw ba ñu jàppee ne musiba yi gaar mbooloo mi ak ñàkk maanduteg way-yore nguur gi, seenub sabab du lenn lu dul réere, fàtte ak foñug àqi doom aadama, am nañu pastéefu yéene ci biral bu ràññeeku, àq yi làmboo te ñu doon àq yu fegu, yees mënul far, ngir biral boobu, su lalee Abadan ci xelu mbooloo mépp, fàttali leen, fu ñu tollu, seeni sañ-sañ ak seeni wareef ; ngir pasi Baatu Fal Àtte ak Baatu doxal, nga xam ni dinañu leen mën dendale ak jubluwaayu gépp campeef guy yëngu ci wàllu politig, ñu gën leen a wormaal ; ngir tawati juddu-réew yi tegu ci ponk yu wér, yu kenn mënul diiŋat, jëm ci lu sàmm Ndeyu Àtte bi ak jàmmu nit ñépp. Kon, Péncum Réew maa ngiy nangu te di biral, ci kanam ak ci barkeb Jëmm ju Kowe ji, àq yii ñeel Doom aadama ak Juddu-réew bi.
Dog bu jëkk bi. Nit ñépp nekk gor ak yemoo ciy àq lañuy judduwaale, wéye ko. Wuute yiy am ci biir mbooloo mi mënuñu wéeru lu dul ci njariñal ñépp.
Dog 2. Jubluwaayu gépp mbootaayu politig moo di càmmug àq yi doom aadama làmboo te yàgg du leen far. Àq yooyu ñoo di moom sa bopp, moomeel, warlu, ak bañ noteel.
Dog 3. Ballukaayu gépp baat bu nit yoree ngi nekk ci Xeet wi. Amul jenn jëmm, kenn nitk ku mën doxal baat bu ci jógewul, ci lu wér.
Dog 4. Moom sa bopp moo di mën def lépp lol du yàqal jaambur : naka noonu, nit ku ne àq yi mu làmboo te di leen doxal seeni dig a ngi yem ci dig yiy may ñeneen ñi bokk ci mbooloo mi ñu bànneexu ñoom it ci àq yooyu. Dig yooyu yoon rekk a leen mën tëral.
Dog 5. Àtte sañul tere lu dul jëf yiy lor mbooloo mi. Lépp lu yoon terewul, mëneesu ko tere, te yit mëneesul ga kenn ci mu def lu yoon santaanewul.
Dog 6. Àtte moo di kàddu giy génne bëgg-bëggu mbooloo mi. Juddu-réew yépp sañ nañu, ci seen jëmmu bopp, walla ci jëmmu ndaw yu leen fi toogal, bokk ci lu koy tëral. Yoon dafa war doon benn ci ñépp, moo xam dafay aar, walla dafay daan. Juddu-réew yépp, gannaaw ba nga xamee ne ñoom ñépp a yem ci kanamam, ñoo yem ci am sañ-sañu yóotu martaba, palaas, ak nekk ndawi nguur gi, ku ne ak li sa mën-mën may, ci lu àndul ak benn xajjaatle, lu dul li aju ci seen njàmbaar ak seen xarala.
Dog 7. Mëneesul teg kenn tuuma, walla ñu jàpp ko, mbaa téj ko, lu dul ci anam yi yoon tëral, ak jëfin yi mu santaane. Ñiy sàkku, yóbbante, jëfe walla jëfeloo ay ndigal yu amul teguwaay, dees leen war daan ; waaye bépp juddu-réew, bu ñu ko woowee walla ñu téye ko ci kow yoon, war na cee tënku ci saa si : tooñ na, su fekkee ne dafa bañ.
Dog 8. Yoon warul tëral lu dul ay daan yoy, fés na ni yem nañu kepp, te amul kenn ku ñu mën daan, lu dul ci kow ab àtte bu am, ñu taxawal ko lu jiitu tooñeel gi, te fekk ñu ngi koy doxal ni mu ware ci yoon.
Dog 9. Gannaaw nit ku mu, jortees na ne set na cig tooñeel ba keroog ba ñuy biral ne tooñ na, su fekkee ne gisees na ne mëneesu ko bañ a jàpp, gépp teeŋal gu dul gi ci yell ngir jot ci jëmmam, yoon war na ko daan daan yu tar.
Dog 10. Amul kenn ku ñu war gétén ngir i xalaatam, doontele sax ci wàllu diine la, na fekk rekk seenug génne yàqul dara ci jàmmu nekkeel ji àtt tëral.
Dog 11. Sañ-sañu génne say xalaat ak say mébét bokk na ci àqi doom aadama yi gën a màgg ; kon bépp juddu-réew mën na wax, bind, muul ci coobareem ; xanaa rekk mooy gàddu bëttug sañ-sañ boobu, ci anam yi yoon tëral.
Dog 12. Warlul àqi doom aadama ak juddu-réew dafa laaj doole juy aar ñépp, muy dooley mbooloo mi. Doole jooju dees koy samp, ngir njariñal ñépp, waaye du doon ngir njariñal ñi ñu ko dénk.
Dog 13. Ngir yor dooley mbooloo mi ak ngir amal xaalis bi war ci caytu gi, ab natt bu ku ne war dugal loxoom mënul ñàkk ; dees koy teg juddu-réew yépp , ku ne ak la nga mën.
Dog 14. Juddu-réew yépp sañ nañu nemmiku, ñoom ci seen bopp walla ci kow ndaw yu leen fa toogal, ndax natt boobu dafa di lu war, sañ nañu ko nangu ci seen coobare, toppaatu jëfandikoo ga, taxawal daytalinam, ak lalam, ak feyyuwinam, ak diir ba.
Dog 15. Mbooloo mi sañ na làyyiloo bépp liggéeykat bu ne ci caytukaayu nguur gi.
Dog 16. Mépp mbooloo mom warlug àq yi ak teqaleg baat yi doxu fa, amul Ndeyu àtte.
Dog 17. Gannaaw moomeel dafa di àq ju fegu, te sell, mëneesu ko sañ nit, xanaa su fekkee ni njariñal mbooloo mi dafa ko laaj ci lu ñépp mën gis, mu doon lees nemmeeku ci yoon, ak ci kow ndàmpaay lu jub, lu jiitu toxalug moomeel gi.
BIRALUB DUNYAA ÑEEL ÀQI DOOM AADAMA
Pénc mu mag mi fal na ko, siiwal ko ci dogal 217 A (III) bi
mu génne ci 10 desàmbar 1948.
DALINU WAX JI
Pénc mu mag mi
- Gannaaw ba mu jàppee ne xàmmeg daraja ji jépp doom aadama làmboo ak àq yi mu yeyoo te kenn mënu ko ko xañ moo lal moom sa bopp, lal yoonu njub ak jàmm ci àddina si ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne réere ak foñ àqi doom aadama jur na ay ñaawtéefi bàyyima yu salfaañe xelum bépp doom aadama ; mu jàppaale yitam ni fenkteg jamano joj, nit ña dinañu am sañ-sañu wax ak gëm, fekk fer nañu tiit ak toskare, nekk na li ñu biral ni moo gën a kowe ci li nit di yóotu ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne am na solo lool mu am nguurug yoon gu feg sañ-sañ yooyu, su ko defee, nit ki, dem ba sës du ko xirtal ci fippu di xeex noteel ak bundxataal ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne am na solo lool ñu ñaax mboolem xeet yi ñu suuxat ag xaritoo ci seen diggante ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne, ci seenub Sàrt, askan yi bokk ci Mbootaayu Xeet yi yeesal nañu yaakaar gi ñu am ci àq yu mag yi ñeel doom aadama, ci darajay nit ak dayoom, ànd ak yemale gu mat sëkk diggante góor ak jigéen ; mu jàppaale yitam ne askani Mbootaayi Xeet yi biral nañu seen pas-pas ci lu jëmale kanam nekkinu nit ñi ak gën a baaxal seen dundin, ci biir moom sa bopp gu gën a yaatu ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne Réew yi bokk ci mbootaay gi fasoo nañu, ci wetug kurélu Mbootaayi Xeet yi, saxal wormaalug sañ-sañi nit ak gog moom sa bopp, gu wërale àddina sépp te dëggu ;
- Gannaaw ba mu jàppee ne am na solo lool ñépp bokk gis-gis bi ñu am ci sañ-sañ yooyu ak moom sa bopp googu, ngir seeni mébét mën yegg ni mu ware ;
- Gannaaw ba mu jàppee loolu lépp,
Pénc mu mag mi,
Yëkkëti na Biralu Dunyaa bii ñeel àqi doom aadama, def ko muy jubluwaay bu askan yépp ak xeet yépp war yegg, ngir nit ñi ak kuréli mbooloo mi bàyyi xel, fu ñu tollu, ci Biral boobu, te takkaayu, jaar ci njàngale mi ak yeete gi, ba suuxal ci xel yi, worma gi sañ-sañ yi ak moom sa bopp gi yeyoo ; te ci biir ak ci bitim-réew ñu tàmbalee jël ay matukaay yu yombal seenug nangu ci biir way-dëkk réew yi bokk ci Mbootaayu Xeet yi, ñoom ci seen bopp, ak ci dénd yi aju ci seenub ëtt.
Dog bu jëkk bi. Nit ñépp moom sa bopp lañuy judduwaale, ak yemoo ciy sañ-sañ ak daraja. Xéewalees na leen sago ak xel ; dañu war jëflante ni ay doomi ndey.
Dog 2. Nit ku ne mën na yiiru ci àq yi ak sañ-sañ yi ñu taxawal yépp ci Biral bii, te du ànd ak benn xàjjaatle ci wàllu xeet, ak melow der, ak awra, ak kàllaama, walla diine, walla xalaat ñeel mbirum politig, walla menen xalaat mu mu, moo xam mu ngi tukkee ciw xeet mbaa cim mbooloo, walla alal, walla juddu, walla beneen fànn bu mu.
Yokk ci, réew mi walla dénd bi doom aadama cosaanoo, deesu ci def benn xàjjaatle bu wéeru ci taxawalinam ci wàllu politig, walla ci wàllu yoon, walla ci wàllu jëflante bi mu séq ak bitim-réew, moo xam réew moomu mbaa dénd boobu dafa moom boppam, walla dafa nekk ci kiliftéef, walla mu am baatu biir rekk, walla mu am lu mejj ci baatam.
Dog 3. Nit ku ne am na sañ-sañ cig dund, ak ci baatu boppam ak ci kaaraangeg jëmmam.
Dog 4. Deesul def kenn ab jaam, walla ab dag ; njaam, ak njaay ak njëndum jaam terees na ko, ci anam yu mu mën doon.
Dog 5. Deesul bugal kenn, deesul teg kenn ay daan ak ay metit yu tar, yu nit xajoowul, walla yu koy toroxal.
Dog 6. Nit ku ne am na sañ-sañ ci ñu nangul ko, ci bépp béréb bu mu ne, jëmm ji mu taxawe ci wàllu yoon.
Dog 7. Ñépp a yem ci kanam yoon te ñépp am nañu sañ-sañ ci yoon feg leen, cig yemale gu àndul ak benn xàjjaatle. Ñépp am nañu sañ-sañ ci ñu bokk leen feg ci bépp xàjjaatle bu nar a jalgati Biral bii, ak ci lépp lu nar a sooke xàjjaatle boobu.
Dog 8. Nit ku ne sañ na dem yoon, ci kanam àttekaay yi ko yelloo ci réew mi, ngir tawat fa jëf yiy bëtt sañ-sañ yi ko Ndeyu Àtte bi walla ab àtte fàggul.
Dog 9. Amul kenn ku, mënees na ko jàpp, walla téj, walla gàddaayloo, ci lu teguwul fenn.
Dog 10. Nit ku ne, cig yemale gu mat sëkk, am na sañ-sañ ci, layam, ab àtteekaay bu moom boppam te maandu déglu ko déglu bu sell, ci biir mbooloo, sog a jël dogal yoy, moo xam ñu ngi jëm ci feeñal i àqam ak i wareefam, moo xam ñu ngi jëm ci dëgëral bépp tuuma ju ñu ko teg ci wàllu jëyya.
Dog 11. 1 – Képp nit ku ñu tuumaal tooñeel, njortees na ni ku set la, ba keroog ba yoon di wéral tuuma ji, ci layoo bu ne fàŋŋ, fekk warlulees na nit ki fàggutéef yi layam laaj yépp.
2 – Deesul daan kenn ngir ay jëf, walla ay càggante yoy, ci jamono jees leen defe, nekkuñu woon njëfu tooñeel ci gis-gisu yoon wiy dox ci réew mi ak wiy dox ci diggantey réew yi. Naka noonu, deesul tege benn daan bu gën a diis bi ñu waroon tege ca jamono ja njëfu tooñeel ja ame.
Dog 12. Deesul lëñbëtu kenn ci mbiri boppam, njabootam, këram, bataaxalam, walla ñu wuññi suturaam, yàq deram, ci lu teguwul fenn. Nit ku ne am na sañ-sañ ci yoon feg ko ci lëñbët yooyu ak tooñ yooyu.
Dog 13. 1 – Nit ku ne sañ na dem ak dikk ci coobareem, ak tànn dëkkuwaayam cim réew.
2 – Nit ku ne sañ na génn mépp réew, doontele mosam la ; sañ na yit dellusi ci réewam.
Dog 14. 1 – Ci kow bundxataal gu ñu koy bundxataal, nit ku ne sañ na wuti rawukaay, sañ na yit muurloo rawukaay ci yeneeni réew.
2 – Sañ-sañ boobu nit ki mënu ko tuddoo, su fekkee ne jëyya ju aju ci yoon wi ñépp bokk lañu koy toppe, walla ay jëf yu safaanoo ak jubluwaayi Mbootaayu Xeet yi ak i sàrtam.
Dog 15. 1 – Nit ku ne am na sañ-sañ cig askanale.
2 – Amul nit ku ñu mën xañ akanaleem, naka noonu yit mëneesu koo xañ sañ-sañu soppi askanaleem.
Dog 16. 1 – Li ko dale ci jamono ji ñu tolloo ci séy, góor ak jigéen, ci lu àndul ak benn xat-xat bu aju ci waaso, askanale walla diine, am nañu sañ-sañu séy ak samp njaboot. Ci wàllu séy, ñoo yem sañ-sañ ci biir séy bi ak ci tasug séy bi.
2 – Séy bi mëneesu ko fas lu dul ñi nar a nekk way-dencante dañu cee ànd ànd bu wér, ci seen coobare.
3 – Njaboot moo di cosaanu mbooloo mi ak kenu li ko téye ; yeyoo na mbooloo mi ak Réew mi aar ko.
Dog 17. 1 – Nit ku ne, moo xam mu ngi nekk moom kenn, walla ci mbooloo, yeyoo na moomeel.
2 – Mëneesul xañ kenn moomeelam, ci lu teguwul ci yoon.
Dog 18. Nit ku ne am na sañ-sañ ci wéye xelu boppam ci wàllu xalaat, ngëm ak diine ; sañ-sañ boobu dafa ëmbaale sañ-sañu nit ki ci soppi diine, walla ngëm, ak sañ-sañu feeñal diineem, walla ngëmam, moom kenn walla ci mbooloo, moo xam ci lu ni fàŋŋ la walla, ci lu biiru la, mu jaarale ko cim njàngale, ci jëfi diine, ci jaamu boroomam ak topp ponki diineem.
Dog 19. Nit ku ne am na sañ-sañ ci xalaat ak génne xalaatam ni mu ko soobe te loolu dafa wund ni am na sañ-sañ ci ñu bañ ko fitnaal ngir xalaatam. Am na it sañ-sañ ci taataan, ak jot, ak tas – te amul dig yu mu ciy seet – xabaar yi ak xalaat yi, ci génnekaayu xalaat bu mu mënti doon.
Dog 20. 1 – Nit ku ne am na sañ-sañu bokk ci ndaje ak mbootaay yu jàmm lal.
2 – Mëneesul ga kenn ci mu bokk cig mbootaay.
Dog 21. 1 – Nit ku ne, ci biir réewam, am na sañ-sañu bokk ca njiit yay saytu doxalinu réew ma, moo xam moom ci boppam la, walla mu dénk baatam ay ndaw yu mu tànn ci coobareem.
2 – Nit ku ne am na sañ-sañ ci ñu ubbil ko, cig yemale gu ñeel ñépp, bunti liggéeyukaayi nguur gi.
3 – Bëgg-bëggu askan wi moo di kenu li téye baatu nguur gi ; bëgg-bëgg boobu li koy génne moo di pal gu jub, gees war amal diiroo diir, ci biir palin wu matale te yem, ànd ak kumpa, walla ci weneen palin wu nuroo ak moom te mën jur pal gu sell.
Dog 22. Nit ku ne, ci ni mu bokke ci mbooloo mi, am na sañ-sañ ci xéewloo kiiraayal mbooloo mi ; yelloo na ñu jox ko ci wàllu koom, nekkin, caada, sañ-sañ yi darajaam ak yokkuteg jëmmam laaj, ci liggéeyub réewam ak jëflanteg réew ak réew, lépp nag aju ci doxalinu réew mu ne, ak ci alalam.
Dog 23. 1 – Nit ku ne am na sañ-sañ ci liggéey, ak ci tànnal boppam liggéey bi ko soob, ak ci am sàrti liggéey yu jub te baax ci moom, ak ci lu ko feg ci ñàkkum liggéey.
2 – Ñépp am nañu sañ-sañ ci yem añub liggéey, su fekkee ne ñoo yem liggéey, ci lu àndul ak benn xàjjaatle.
3 – Képp kuy liggéey yelloo na pey gu jub te baax, gu muy suturloo moom ak njabootam, ci nekkin wu méngoo ak daraja ji nit làmboo te, su ko laajee, mu am yeneen xeeti pexe yu ko mottali, ci wàllu kiiraayal nekkin.
4 – Nit ku ne sañ na ànd ak ñeneen sos ay sendikaa, ak bokk ci ay sendikaa ngir sàmm njariñam.
Dog 24. Nit ku ne am na sañ-sañ ci noppalu ak féexal xolam, rawatina ci wàññi, ci anam yu jaadu, yàggaayu liggéey bi, ak ci noflaay yu ànd ak pey, diiroo diir.
Dog 25. 1 – Nit ku ne yelloo na xéewloo koom gu doy ngir feg wér-gu-yaramam, dund dund gu neex moom ak njabootam, rawatina ci lu jëm ci lekk gi, koddaay li, paj mi ak garabi faju yi ak yeneen aajo yi nekkin laaj ; nit ku ne yelloo na kiiraay, su fekkee ne liggéeyul, dafa tawat, dafa tële, ki mu doon séyal dafa faatu ; ak su fekkee ne dafa màggat mbaa mu tollu fof, yeneen safaan yu ajuwul ci coobareem ñoo ko xañ la mu daan dunde.
2 – Ndey ji sukk wasin ak gune yelloo nañu ñu beral leen ndimmal ak taxawu. Gune yépp, moo xam ci buumu séy lañu juddoo walla déet, ñoo yem kiiraayal nekkin li ñu yeyoo.
Dog 26. 1 – Nit ku ne yeyoo na jàng. Njàng mi wareesu ci fey dara, walla boog njàng mu suufe mi ak mu njëkk mi. Njàng mu suufe mi, ñépp lañu ga ñu jaar ci. Njàngum xarale mi ak mu mécce mi, dees ko war yaatal ba mu yegg ci ñépp. Buntu njàng mu kowe mi warees na ko ubbil ñépp, cig matale gu mat sëkk, kenn ku ne ak li mu yelloo.
2 – Njàng mi dafa war jublu ci tëgg nit ci jikko yu rafet, ak ci dëgëral worma gi àqi doom aadama ak sañ-sañ yu mag yi yelloo. Dafa war yombal déggoo, muñalante ak xaritoo ci biir xeet yépp ak ci biir mbooloo yi aju ci waaso yi ak diine ji. War na yombal yitam yokkuteg yëngute yi Mbootaayu Xeet yi sumb ngir saxal jàmm.
3 – Way-jur yi ñoo jiitu ci am sañ-sañu tànn xeetu njàng mi ñu bëggal seen njaboot.
Dog 27. 1 – Nit ku ne sañ na, ci coobareem, bokk ci xew-xewi mbooloo mi ci wàllu caada, ak bànneexu ci xarala, jël wàllam ci suqalikug xam-xam ak ngëneel yi muy jur.
2 – Nit ku ne am na sañ-sañ ci ñu feg njariñ li mu jële ci bépp liggéey bu mu def ci wàllu xam-xam, ladab ak xarala, moo xam njariñ li daraja la, walla koom la.
Dog 28. Nit ku ne am na sañ-sañ ci jàmm ju ne ñoyy lalu ci biir mbooloo mi ak ci bitim-réew, ba sañ-sañ yi ak moom sa bopp gi ñu tudd ci Biral bii, ñu mën leen doxal ni mu ware.
Dog 29. 1 – Nit ki am na lu ko war digganteem ak mbooloo mi nga xam ne, ci biiram rekk la yokkuteg jëmmam gu yaatu te matale mën ame.
2 – Nit ku ne, ci ni muy doxaley àqam ak ci ni muy bànneexoo ciy sañ-sañam, dara du ko yemale lu dul dig yi yoon samp – yoon doŋŋ – ngir ràññee ak wormaal àqi jaambur ak i sañ-sañam, ngir it sàmmoonte ak li ngor laaj, ak li jàmmu mbooloo mi laaj, ak li dund gu neex ñépp laaj, ci biir nit ñu seen doxalin wéeru ci baatu mbooloo mi.
3 – Sañ-sañ yooyu ak moom sa bopp googu, deesu leen mën doxal, ak lu mën xew, ci anam yu safaanoo ak jubluwaayi Mbootaayu Xeet yii ak i cëslaayam.
Dog 30. Amul benn pas-pas ci Biral bii bees mën jàppe ni dafa nangul am réew, walla ag mbootaay, walla aw nit, sañ-sañ bu ko may mu yëngu mbaa mu jëf jëmale ko ci màbb àq yi ak sañ-sañ yi ñu fi tudd.
NOTE SUR L’ÉCRITURE
Correspondances phonétiques entre l’alphabet officiel du wolof et l’alphabet latin.
I. Les lettres suivantes ont la même valeur phonétique que dans l’alphabet latin utilisé pour la langue française.
a) Consonnes
p - paaka : couteau
b - bakkan : nez
m - mar : avoir soif
f - for : ramasser
t - taw : pluie
n - nelaw : dormir
s - est toujours prononcé sourd comme dans si et non sonore comme dans base, suuf : sol
r - est toujours prononcé roulé, rafet : être joli.
l - lam : bracelet
k - kër : maison
g - est toujours prononcé occlusif comme dans gare et non constrictif comme dans page, garab : arbre
b) Voyelles
i - cin : marmite
é - sér : pagne
II. Les lettres suivantes empruntées à l’alphabet latin ont, dans l’alphabet officiel du Sénégal, la valeur phonétique suivante :
1) Consonnes
c - Approximativement ce qu’on entend en français dans tiens
caabi : clé
j - Approximativement ce qu’on entend en français dans dieu
jabar : épouse
ñ - Existe en français dans agneau, ñaw : coudre
x - Approximativement ce qu’on entend en français dans chercher. Ce son existe en espagnol (jota) et en allemand (ach-laut), xalam : guitare
q - n’existe pas en français, mais existe en arabe (qarīb “proche”)
ñaq : sueur
w - existe en français dans oui, woo : appeler
ŋ - Ce qu’on entend parking, ŋaam : mâchoire
2) Voyelles
a - Ce son est plus fermé qu’un a français mais plus ouvert que ë :
ex : lal : lit
C’est le son a du français, làkk : parler une langue étrangère
e - Son è ou ê du français père, tête, set : propre
ë - Son e du français comme dans demain, bët : oeil
ã - Voyelle nasale : français banc, ex : sãs : être très chaud
o - C’est le o ouvert de pomme, gor : abattre un arbre
ó - C’est le o fermé de beau, chose, jóg : se lever
u - Son ou du français trou, bukki : hyène
3) Les sons transcrits par une double lettre
Les sons mp - mb - nt - nd - nc - nj - nk - ng - doivent être réalisés sans e initial en début de mot ;
Exemple :
mbër : lutteur
ndab : récipient
njaay : vente
ngelaw : vent
samp : planter un pieu
bunt : porte
denc : garder
tànk : jambe
xonq : être rouge
Les doubles-voyelles transcrivent des voyelles longues
suuf : sol
Les doubles-consonnes transcrivent des consonnes fortes
bakkan : nez


text:
Nosteg jant
Nosteg jant bi, ci xam-xamu saytubiddiw, mooy nosteg sunuy jawwu, li ko toggale di ab biddiw, jant bi ak mboolel yëfi asamaan yuy warangiku ci li ko wër ; juróom-ñatti jawwu yees firndeel ak seen 175 weer yu nu xam, juróomu jawwuy dàtt yi, ak miliyaari yaram yu ndaw yi (bokk ci yooyu jawwu yu ndaw yi ak pëndi diggante jawwu yi). Nosteg jant bi mingi bokk ci galaksi bi tudd Yoon wu Meewe
Jawwu yi nekk ci nosteg jant bi ñooy: Merkuur, Weenus, Suuf, Maas, Seres, Yupiter, Saturn, Uraanus, Neptuun ak Pluton.


text:
Xiirtalukaay
Xiirtalukaay ab jumtukaayub mbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su dawaanu mbëj jaaree ci biiram, muy dawaan bu wéy walla bu safaanu. Xiirtalu gi mooy kemu jëmm giy tax nuy man a natt dayoob man gi xiirtalukaay gi man a xiirtaloo. Ci xiirtalukaay gu xalaat kàttanu mbëj gi muy jël daf koy rënk ci toolu bijjaakon bi muy jóox. Su nekke nak ci xiirtalukaay gu dëgg, di lees defare ak ag lëmës gu ag wëñu wommatukaay, faww nu bàyyiwaale xel ci wàll wu kàttanu mbëj wiy yàqu, wi dul soppiku kàttanu bijjaakon, di doon liy jur tàngoor ci biiram.
Xiirtalukaay yi doon nañu ay jumtukaayu mbëj yu bari ci xeeti Wuutuloxo yu mbëj walla yu mbëjfeppal yees leen di jëfandikoo, yenn ci ñoom doxalukaay yu mbëj yeek soppalikaay yi, ci biir ndombo yu mbëj yu dawaan bu safaanu.
Defaram[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bokkaani (li bokk doon ko) ab xiirtalukaay ag lëmës la gees defar ak ag wëñu mbéll, naka-jekk përëm lay doon, gu ñu lal lenn lu tàcc luy ber (ab berukaayu mbëj), mooy tax ba lëmës-lëmës yi duñu laalante. Ngir yokk xiirtalu gi, lëmës gi ci ab dogub weñ (di saal bi) lañu koy defe. weñ gi faww mu am senniinu bijjaakon gu kawe, di li nuy wax ni benn jumtukaay bi di nangoo bijjaakon jàll ko.
Kàttan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kàttan gi rënku ci xiirtalukaay bi (ñu koy natt ciy Joule) dafay yam ak dayoob liggéey bees soxla ngir am dawaan biy wal ci biiram ak itam ngir jur toolu bijjaakon bi, ba tax:
- I mooy dawaan biy wal ci xiirtalukaay bi;
- L di xiirtalu gi;
- E mooy kàttan gi rënku ci xiirtalukaay bi.
- W di liggéey bi
Nataal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nataali xiirtalukaay yu ndombo yees móol
Xeeti saali bijjaakon yu wuute yu ay xiirtalukaay(nataal yees defareek ab nosukaay). Ci saal bi lañuy lëmës wëñug mbéll gi dawaan biy jur toolu bijjaakon bi di jaar.
Bokktekki[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Taxañ


text:
Jullit
Jullit mooy ku topp Diiney Lislaam, sartees nako ci nangu te wax ni «Maangi Seere ni amul jenn Yàlla ju dul Yàlla (Allaa); Te maangi seere ni Muhammad ndawul Yàlla la» ñu koy wax Baati Seere yi
Ginnaaw wax jooju, sartees ci kawam, mu Gëm Yàlla moomu ca namu ware, gëm ni amul ndey, amul Baay, Amul fumu yamle, Amul kumuy bokkaaleel, amul ab tàmbali, amul ab dayo, Mooy degg, Mooy gis, te day jàpp, Déggam googu ak gisam gi aki meloom yépp, Darra nduroowu ci ak niko leneen di defe, Gisug lépp, ak déggug lépp, moongi aju ci moom, nduroo wul ak darra, Darra nduru wu ko, Darra umbu ko, teewe na lune, moo Sos lépp, Moo bind nit ak Jinne, Moo sàkk dénd bi, Lu am moom la neex, ak lépp li ci aju ci gëm ko... fii Gëm Yonent yépp ci lu dul ag xàjjale, Gëm amug Malaaka yi doonte gisu léen, Gëm ëllëg bisu pénc ba, Gëm Dogal bi ni lu am rekk mooko dogale noona, Gëm Téere yi mu wàcce woon yépp ca ñu jëkk ña ak ñu mujj ñi, te gëm ni Alxuraan rekk moo ci di Téere buy wéy ba fimne, nangu li Yàlla wax ci Alxuraan lépp, nangu it Hadiisi Yonent bi Muhammad, Nangu Julliy Juróom bis bu ne, nangu joxe Azaka ndeem war na ci Alalam, nangu Woor, nangu Haj aw yoon ci sag dund ndeem man nga ko.


text:
Ndëgërlu gu mbëj
Ndëgërlu gu mbëj ag jagle gu jëmm la guy tax nu man a natt bañ gi ab wommatukaay di bañ su ko dawaanu mbëj di jéem a jàll. Lànk googu dafa aju ci ne-ne bi ñu defare PENISwommatukaay bi, dijjaayam, tàngaayam, ak, su fekkee dawaan bu safaanula, baraayu dawaan bi. Genn ci njeexiitu jàllug dawaanu mbëj ci ab wommatukaay mooy yokkug tàngaayam, di liñuy wax njeexiitu Joule.
Ndëgërlu gi ci gii yamale nga koy xamee:
Tekki:
- R mooy Ndëgërlu gi nekk ci diggante ñaari cati wommatukaay bi, ohm[Ω] mooy bennaanu nattam.
- V mooy dend bi ne ci diggante ñaari cati wommatukaay bi , volt mooy bennaanu nattam.
- I mooy dawaan biy jàll ci wommatukaay bi, amper mooy bennaanu nattam.
Ndëgërlug ag wëñu wommatukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ndëgërlu R gu ab buumu wommatukaay nii lañu koy xaymaa.
Tekki:
- L mooy guddaayu buum gi, meetar mooy bennaanu nattam.
- S mooy dijjaayam, m2 mooy bennaanu nattam.
- p (arafu waa-geres: ro) dëgërluwiin gu wommatukaay bi, ohm * meetar mooy bennaanu nattam. Di maanaam man gi wommatukaay bi mane dëgërlu dawaanu mbëj buy jàll ci biiram. Ci yeneen kàddu Ndëgërlu gu ab wommatukaay dafay aju ci kemu man a ma dëgërlu. Ci lu ëpp Ohm x mm² / m lañ koy natte, lii moo lay jox Ndëgërlu, ci ohm, gu genn wëñ guy wommat dawaanu mbëj gu gudde 1 m te dijjee 1 mm².
Misaal: dëgërluwiinu përëm mooy 0.0175 ohm x mm² / m, kon lii da lay wax ne ag wëñu përëm gu gudde 1 m dijjee 1 mm² Ndëgërloom gu mbëj day doon 0.0175 ohm.
- mooy wommatiin gi, maanaam ni wommatukaay bi manee wommat.
Ajoom ci tàngaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ninu ko biralee ci kaw, Ndëgërlug ab wommatukaay nii lañ koy xaymaa.
waaye ak bii yamale, dëgërluwiin gi dafay aju ci tàngaayu wërlaay gi mu ne. Su fekkee fésaluñu ko, dangay jàpp (ninu ko waxee ca kaw-a-kaw) ne ci tàngaayu 20° la. Mbindiin wii moo koy wone . Ci maanaa mooy ne ndëgërlu gi dafa aju ci tàngaay bi, lii man nañ koo wax ci bépp wommatukaay.
Lëkkalekaay yu biir[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
babyolie gwn kersensaus ja


text:
-
Détails
-
Catégorie : Langue wolof
-
Affichages : 6894
Mbind mi*
1. Jàppal lii
à warul a wéet, fàww mu am araf wu ko féete wàllu ndeyjoor te loolu mënul a nekk lu dul baatoodi bu ñu séexal (tàkk), walla q nga xam ni jikkoy baatoodi bu ñu séexal la làmboo (sàq), walla ñaari baatoodi yu dend (ànd).
2. Maaska yi
Maaskay téj «accent aigu»ci e, ee, o ak oo rekk la mën a tegu. Bu ko ci am ci baatal yooyu moo gën a tëju bi ko amul : xel mu ñaw /xél yu gaaw, genn garab/ génn réew mi, door liggéey bi, / dóor kaña gi.
Maaskay tijji «accent grave» ci a rekk la mën a tegu, a bi ko am moo gën a ubbeeku bi ko amul, mel ni diggante takk na jabar / matt maa ngiy tàkk, njaay mi dafa lamb / làmb ja tas na, and wi fey na / ànd bi neex na.
3. Seetlul bu baax baat yi nees leen war a binde :
Ngeen, leen, seen, leen, -oon, woon, loolu, boobu...duñu am maaska, doontele sax dikke nañu leen niki lu tëju ; nanga xam ni loolu du jikko jamono la.
Yéen dafa war a am maaska.
Njàmbaas yu mel ni : -adi, -al, -ale, -ali, -andi, -andoo, -ante, -anti, -antu, -arci, -arñi, -at... foo leen fekk, nanga leen bind ak -a-, doontele, sax yenn saa yi, cig dégg, ñu teg mbubbum [ë] ci seen kow ; amuñu seen taxawaayu bopp, sikkim lañu, geestoo leen yóbbaale, ñoom lañuy fekk ci : xamadi, jubadi ; sagal nit, muñal nit; fabal ndab li, dëppal ndab li ; tollale, méngale ; mottali, suqali; àndandoo, turandoo; waxante, dóorante ; rogganti, jubbanti ; toggantu, liifantu; lemmarci, fottarñi, bittarñi ; tojat... Noonu nga war a jëfe ci mbindum -am, màndargay moomeel ; deel bind : teral na baayam, teral na jëkkëram. Mbindin woowu nag warul a soppi dara ci waxin wi yell.
4. Teqaleyinu baat yi
Am na ci téere bi ñaari àlluwa yuy wone màndarga yiy ànd ak tur yi ak màndarga yiy ànd ak njëfka yi (verbes). Mën nañoo dimbali way-jëfandikoo yi ci teqaleyinu baat yi. Nanga jàpp ni ay royukaay lañu, ndax ku gis nu bind ki, ka, kooku, soxlaatul nu wax ni bu ci nekk ci ñoom dees koy teqale ak li mu dendal, kon way-jëfandikoo yi mën nañoo jëlil seen bopp : nit ki, nit ka, nit kooku..
Noonu la deme ci beneen xët wi def njëfka yeek seeni topp, ndax ku gis beyuma woon, war a jëli gisuma woon . Xéy na sax dina am ñu naan waaw, lu waral boole -oon, teqale woon, nu war a tontu foofu rekk ni làmmiñ wee ko defal boppam, ndax diggante -oon ak ndeyu baat bi, amul lenn lees ci mën a roof ; te loolu dalul woon, ndax am na lu mën a jaar seen diggante, niki ci gisuma ko woon.. Waaye nag bu la baat yii di ñëw nax, rawoon na, tawoon na, ñëwoon na.... dees koy boole ndax mbirum –oon la, moo fekksi raw, taw, ñëw.
Ba loolu wéyee, nu tënk fii as lëf baat yees war a boole ak yees war a teqale.
Booleel :
- njàmbaas yi nu lim léegi ak yii di ñëw dees leen di boole ak seen ndey : ñaawtéef, mbégte, fajkat, julliji, kaaraange, defarlu, muslaay, wérle, jooyloo, raxasle, gëstu, jullikaay, dëkkaale, jëflante… ;
- ñaari màndargay yii di -u, ak -i , nga xam ni seen taxawaay moo di fas kóllëre diggante ñaari tur walla diggante seen ak aw tur, dees koy boole ak li jiitu : saamu kànja, doomi réew mi, seeni mag, seenug kër ;
- màndargam moomeel bii di -am, nga xam ni jéll na aji-wax ji ak ki muy waxal féetale kàddu gi ci jaambur, dees koy boole ak li ko jiitu : nijaayam, jëkkëram ;
- leen : dees koy boole ak li ko jiitu ci santaane yi, ci tere yi ak ci gàntal : waxleen ko ko, buleen ko ko wax, waxuleen ko ko.
Teqaleel :
- a dees koy teqale ci mbind mi, terewul nag ci wax ji mu mën ànd ak li ko jiitu, dafa war a wax dëgg, war na leen a wax dëgg, muus a ngiy jooy ci néeg bi, Umar a ubbi bunt bi., dafay woy ak a fecc.. Su fekkee ni nag baat bi ko jiitu arafu mujjantalam ab baatal la, dees ko cay taf : muus moomoo ngi ci biir (muus moomu + a), muus mee ubbi bunt bi (muus mi + a) ;
- ak dees koy teqale ak li ko wër : ndey ak doom, dafa ànd ak metitu bopp. Waaye nag, su fekkee ni baat bi ko jiitu, arafu mujjantalam ab baatal la, ñoom ñaar dañuy ànd seey ba soppeeku, kenn dootu leen a mën a sàkkal aw dig, bu boobaa nag, benn baat ngay bind, mel ni ci : mburook soow (mburu + ak).
- leen dees koy teqale su génnee ci anam yi nu jëkk a wax : waxuma leen ko, ma wax leen lu leen tiital.
- suma, sama, sa, sunu, suñu, seen, nga xam ni ay màndargay moomeel lañu, dees leen war a teqale.
* Jukki bii Soxna Aram Faal a ko defar