text:
Titrexabaaryëpp
2013/11/05
Waallubitimreewgannaaw bi ngaxamniprogrammebiidi (lu tax islaam) amna success careewumAmeriqueindinañuko ci reewumMexiquengirgënamanaxamleislaambudëggutewoor
2013/11/05
Waallubitimreewbërëbuaattekaay bi ngaxamnineekkcaCairedaaxnaaatte bi ñuwaroonaaattenjiitureewum Egypt buñudaax ci nguurgiba8 janvier
2013/10/26
Waallu bitim reew bataaxalu Ayatollah Xamanayii njiitu revolution bi ci reewum Iran ci ajj gi móólnañuko ci yeenekaay bu neekk ci reewum Sierra Leone ci nimbalu ki nga xamni moo teewal reewum Iran ci waallu caada ca reewum Sierra Leone
2013/10/26
Waallu bitim reew teere biidi (chiite) nga xamni professeur Guraan Larson ak David torfal nga xamni ayy jaangalekatu ci daara ju kawe lañu móólnañuko ca reewum Suede
2013/10/26
Waallu bitim reew centre islamique chiite yëpp neekk ci aduna yëpp ci ayu bës bii dinañu maaggal bës biidi Xadiir nga xamni ci la yonent bi joxoon Imaam Ali xilaafa gi
2013/10/26
Waallu bitim reew bërëbu aattekaay bu neekk ci gox biidi (kufru sheyx) ci reewum Egypt yookkna tekk loxo bi nga xamni tekknako loxo njiitu waa frères musulman


c: text/html

text:
Wuutuloxo bu mbëj
Wuutuloxo bu mbëj walla masin bu mbëj, ab jumtukaay la buy tax a man a soppi kàttanug doolerandu def ko kàttanug mbëj (di ab safaanukaay) walla kàttanug mbëj ci kàttanug doolerandu (di ab doxalukaay bu mbëj) walla rekk soppi melokaanu kàttanu mbëj gi (di ab soppalikaay). Xeeti masini mbëj yi ñett lañu: Doxalukaay, jurukaay ak safaanukaay
Tëraliin
doxalukaay[Soppi]
Doxalukaay ab xeetu wuutuloxo la buy soppi kàttanu mbëj def ko kàttanu doolerandu ngir defi liggéey. Doxalukaay yi dees leen séddale ci ñaar doxalukaay bu dawaan bu safaanu ak doxalukaay bu dawaan bu wéy.
doxalukaay bu dawaan bu safaanu[Soppi]
Ab xeetu doxalukaay la buy jël kàttanu dawaan bu safaanu soppali ko kàttanu doolerandu. Doxalukaay bu dawaan bu safaanu dees koo séddale ci ñaar:
doxalukaay bu dawaan bu wéy[Soppi]
Bii doxalukaay dafay soppali kàttanu dawaan bu wéy ci kàttanug doolerandu.
Jurukaay[Soppi]
Jurukaay mooy wuutuloxo bu mbëj biy jël kàttanu doolerandu génne ci kàttanu mbëj.
Jurukaay yi dees leen séddale ci ñaar: Jurukaay bu dawaan bu safaanu ak jurukaay bu dawaan bu wéy
Jurukaay bu dawaan bu wéy[Soppi]
Ab jurukaay la booy jox kàttanu doolerandu mu delloo la kàtaanu mbëj ci melokaanu dawaan bu wéy
Jurukaay bu dawaan bu safaanu[Soppi]
Ab jurukaayu mbëj la buy jël kàttanu doolerandu soppali ko dawaan bu safaanu, di nañu ko woowee itam safaanukaay. Nekk na lu ñu Séddale ñaar:
- Jurukaay bu demandoo
- Jurukaay bu demandoodi
Safaanukaay[Soppi]
Ab wuutuloxo la bu man a dox ci dawaan bu safaanu rekk, ci jëfe dafay soppi melokaanam. Yitteem mooy yokk walla wàññi tolluwaayu dend bi walla rekk soppi baraay bi. Doxam a ngi sukkandiku ci njeexit lees di wax xiirtalu bijjaakon.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
The Web's #1 Hindi Lyrics Web Site
Browse Lyrics by Title
Aa.... Aa.... Aa.... Aa.... Aa.... Aa.. Aa.. Jo bandishein thi zamaane ki tod aaya hoon Main tere vaaste duniya ko chhod aaya hoon Aaya tere dar par diwaana -2 Aaya hoon aaya, aaya tera diwaana Aaya tere dar par diwaana -2 Tera diwaana, tera diwaana, tera diwaana Aaya tere dar par diwaana -2 Tera diwaana, (tera) Tera diwaana, (diwaana) Tera diwaana, tera Tera diwaana Tera diwaana, tera diwaana, tera diwaana Aaya tere dar par diwaana -2 Ye hai tera hi saudaayee, ye hai tera hi shahdaayee -2 Tere ishq mein hai isse mar jaana Aaya tere dar par diwaana -2 Aa.... Aa.... Aa... Tera jalwa jo paaun, main har gham bhool jaaun Tera jalwa jo main paaun, main toh har gham bhool jaaun Ye aansoo jo hai behte, bas itna hai ye kehte Kahaan tu aur kahaan main, paraaya hoon yahaan main Aa... Karam itna agar ho, ki mujh par ik nazar ho Karam itna agar ho, ki mujh par ik nazar ho Jaan-o-dil vaar doon main, zindagi haar doon main Jaise shama pe marta hai parvaana Aaya tere dar par diwaana -2 Aaya aa...... Aa.... Aa.... Aaya tere dar par tera hi diwaana -2 Diwaana tera -5 Aa...... Diwaana tera -3 Aa...... Diwaana tera -3 Aaya tere dar par diwaana, diwaana, diwaana Aaya kis mod pe afsaana -6 (Aa........) Aa...... Aa...... Aa...... Ye sitam ka rivaaj kyun hai, jaisa hai ye samaaj kyun hai Ye duniya ki hai rasmein, main hoon ab inke bas mein Ye jo duniya ki hai rasmein, main hoon ab inke hi bas mein Na poochho kya gila hai, mujhe gham kyun mila hai Tumhein main kya bataaun, mohabbat jurm hai kyun Koyi rota hai kyun, aisa hota hai kyun Kyun dil se har ek hai anjaana Aaya kis mod pe afsaana -2 Ye kis maahol mein ham hain, khushi ke bhes mein gham hain Kisse apna kahe kisse beghaana Aaya kis mod pe afsaana -2 Aa...... Aa...... Aaya kis mod pe mera afsaana -2 Afsaana mera -4 afsaana mera -2 Afsaana mera -3 afsaana mera -2 Afsaana mera -3 Aaya kis mod pe afsaana, afsaana, afsaana Aaya kis mod pe afsaana -4 (Aa.....aa…aa…)


text:
Yamoo
Ci melosuuf, yamoo wi aw rëddu tus-wu-gar la, di ag buumug jeneer gees rëdd mu wër àdduna, jaar ci diggante dott yi. Yamoo wi moo xàjjale àdduna bi, def ko xaaju-kol-kol bu bëj-gànnaar ak xaaju-kol-kol bu bëj-saalum. Tus-wu-gaar wu yamoo wi 0° (tus aj). Guddaayu yamoo gu Suuf si mi ngi tollu, ci xayma, 40 075 km.
Yamoog Suuf si[Soppi]
Klimaa[Soppi]
Klimaab barab yi ne ci li wër yamoo gi lañuy wax klimaab yamoo. Di nañ wax itam klimaab gëwéel, di bu barab yi ne ci li wër gëwéel yi (gëwéelub Tef ak gëwéelub Sànkar)
Réew yi mu dagg[Soppi]
Ci sunu àdduna(Suuf si), yamoo gi ay mbàmbulaan ñoo ëpp ci li mu dagg ci yoonam, téeméer boo jël ci gudaayam ñaar-fukk ya rekk a jaar ci suuf.
Afrig[Soppi]
Yamoo gi jaar na ci juroom-ñaari réewi Afrig:


text:
Hip-hop
Hip-hop ag yëngu-yëngug caada ak fànn la, mi ngi juddoo ca Réew yu Beenoo ya ci ndoorteel ati 1970 yi, daa boole bànneexu ak ñaxtu. Mi ngi juddoo ci biir askani waa-aamerig yu ñuul yi, ca New York, fa la tàmbalee, mujj tas ca réew ma ba ci àdduna bi bépp, ba tay mooy dundiinu réewu-taax wi ëpp doole. Caaday Hip-hop ci ñeenti ponk la tënku: break dancing, DJing, MCing ak graffiti.
Wii xeetu fànn ñu bari ci woy wi lañ koy tënk ,MCing, te mu gën a siiw ci rap. Caadaay Hip hop yamul rekk ci rap, man naa sol mbubb yu wuute: su fekke danuy yam rekk ci xoosug DJ bi (Disk Jokey), waruñu ko tuddeeti rap, waaye DJing , sunu yamee ci li MC bi (master of ceremonie, njiitul xew) di bàcc kon man nanu koo woowe rap, walla tamit, donte bari na lu muy faral di am, boolee benn DJ ak ay walla benn MC, kon ci nii hop-hop lañuy wax, ndax rap ak MCing yépp ci caadaay hip hop lañu bokk, waaye nit ñi rap lañuy wax rekk yam ci ngir yombal.
Cosaanu baat bi[Soppi]
Cosaanu baat bi taxu koo leer noonu, ci ñenn ñi jëfandikoo-xel ngir tekki
- Hip "muus", "am-xel" lay tekki, muusaayu tappalaatukat.
- Hop ag yuuxu la gu kuy tëb di def (sooy tëb ni op!).
Nee nañu baat baa ngi war a bawoo ci DJ Luv Bug Starski mi ko doon faral di jëfandikoo suy wax. Waaye li wér te wóor mooy ne gandoor bu Sugarhill Gang mooy ki ko siiwal ci àdduna bi, ci seen woy woowu Rapper's Delight, di benn ci woyi rap yi ñu njëkk a def k7.
Taariix[Soppi]
Ay cosaanam[Soppi]
Woyu hip-hop ci buumu xeeti woyi waa-aamerig yu ñuul yi la bokk. Ay dàttam ñi ngi bàyyikoo ci dundiin gu metti gi ñu nekkee woon, dalee ca seeni maam ba ci jamono yi muy juddu, woy yañu daan def ca tool ya daan ca naqarlu seenug nekkiin, ak daan ca fattali seenug jóge Afrig. Mi ngi tàmbalee ciy kebetu niki xeeti woy yu mel ne ragetime, jazz, blues. Ci lu gën a jonjoo, woyu hip-hopa ngi bawoo ci Soul, ak ci funk. Yii xeeti woy bawoo bëj-gànnaaru Aamerig dem ba fasook sound-system bu waa-jamayka, bi àgg ba New York ndax ndoxandéemu gi waa-jamayka yi daa def foofa. Ba tax-na ñett ñi ñu ne ñoo sos yëngu-yëngu hip-hop fa lañu bàyyikoo.
Donte hip-hop ci yii xeeti woy la jële ay dàttam, waaye doonul seenug wéyal. Du lu ay tëggkat yu xereñ ci seen liggéey toog xalaat, ni blues doonee wéyalug jazz, gospel juddoo ci blues, soul tegu ci, funk ñëw, caaday hip-hop dafa am ab dog-dog ag yeneen xeeti woy yooyu
Aji-rap yi njëkk[Soppi]
Les premiers rappeurs et groupes de rap qui ont marqué l'histoire sont :
- Sugarhill Gang
- Run DMC
- Afrika Bambaataa
- KRS-One
- Grandmaster Flash
- Beastie Boys
- LL Cool J
- Big Daddy Kane
- Last Poets


text:
Waallu bitim reew fanweer ak juroomeelu jonŋante al xuraan aduna wërngëlkëp ci waallu mokkal al xuraan ca reewum Arabie Saoudite tey jii lañuko door ci nimbalu jawriñ gi ñu deekk waallu diine ci reewum Arabie Saoudite jonŋante bii ci masjidul haram lañukoy amal
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci yeenekaay biidi (Ariyaad) neekk ci reewum Arabie Saoudite ni: jonŋante al xuraan yii ci kilifteefu buuru reewum Arabie Saoudite lañukoy amalee lu toollu ci (150) jonŋantekat baayeekoo ci 61reew jonŋantekat yi nak dinañu jonŋante ci juroomi waall yu wute
Njiitu jonŋante al xuraan aduna wërngëlkëp ci reewum Arabie Saoudite dafa amal ab yeenekaay boo xamni nii dafko jagleel jonŋante al xuraan bi yeenekaay bi toolluna ci 136 teemeer ak fanweer ak juroom been pages
Mbooleem gëstu yi nga xamni amalnañuko ci waallu al xuraan ak leen ci seminaire yi nga xamni jawriñ yi seexnañu ak taskatu xabaar yi ambassadeur yi ak kilifay reewum Arabie Saoudite yeenekaay bi mooy yoon ngir mana waxtaanal xamle ayy xabaar ñeel jottalikat yi
Suñu sukkadikoo ci xabaar bii dinañu wax ni deemb amalnañu ab daara ji diir bu gaat ngir taaggat ayy aattekat ci waallu jonŋante al xuraan leepp dafa bookk ci jonŋante al xuraan bi
1321545


text:
Suuf
Suuf si, mooy ñetteelu àdduna bi gën a jege jant bi, moom nag man nan koo woowee "Suuf si" walla "Àdduna bi", walla "Àddunaay Suuf" walla "Àdduna ju Baxa".
Suuf si nag bari na ay mindeef yu fi dëkk, nit ci la bokk, ci li nu xam fii rekk la ag dund am. cig xayma, boroom-xam-xam yi nee nañ, Àddunaay Suuf, mi ngi sosu am na 4,57 miliyaari at, te ag dund mi ngi juddu ci kawam ci diirub benn miliyaar ciy at. Moom nag jawwam soppikuna ci anam bu waral wërlaayam doon guy dundeef man a juddoo.
Kaw Suuf gu biti gi nag dafa séddatleku ci ay doj yu dëgër yu bari, di yëngu ci lu bari ci kawam ba leegi mat na miliyoŋi at. Daanaka 70% ci kaw Suuf si ay mbàmbulaani ndoxu xorom a ko muur, li ci des di ay gox aki dun. Ndox mu yollaakon mi ñu jàppee ne mooy yor dund, ci ni ñu ko xamee, Suuf si rekk mooy àdduna bi ñu gisagum bu ko am ci kawam. Ci biir Suuf si nag la fa na ne mooy: magma bi, ab saalub biti bu yollaakon biy jur toolu bijjaakon bi, ak saalub biir bi nga xam ne weñ la.
Suuf si day am ay digaale ag yeneen mbir yi ne ci kaw jawwu ji.
Diir bi Suuf si di def ngi man a def ab wër bu daj ci jant mooy 365,26 bés (bés di 24 waxtu)
Taariixam[Soppi]
Boroom-xam-xam yi àgg nañ ci man a xam yenn xibaar yi ci dembi Suuf si. Suuf si ak yeneen àddunaay nosteg jant bi ñoo ngi juddu am na booba ak léegi 4,57 miliyaar ciy at, doore ciw niirub jant(nébuleuse solaire), di ab donjub pënd ak gil(gaz) gu bàyyeekoo ci juddug jant bi. Ci ndoorteel gi muy ruy, wàllu Suuf si féete woon biti tambalee sedd, dem ba doon ab donj bu dëgër bi ndox tambalee dajaloo ci jawwam. Yàggul dara weer wi dal di ciy tegu, boroom-xam-xam yi, ci lu wóor jàpp nañ ne mi ngi juddoo cib mbëkkante ci diggante Suuf si ak benn mbir bu réyaam matoon 10% gu Suuf si. Benn xaaj bi des ci Suuf si(yokk réyaayam), beneen bi nekk weer wi, dend ak moom.


text:
Bëj-saalumu Afrig
Bëj-saalumu Afrik moo ëmb barab yi nekk ci Bëj-saalumu allub yemoo gu Afrik.
Dañ ciy boole tamit duni Afrik yi nekk ci Bëj-saalum-sowu mbàmbulaanu waa-End ci wetu Madagaskaar ak duni Afrik yi ci Bëj-saalum-penku mbàmbulaanu Atlas.
Askani Xoysan ñoo fa njëkk a dëkk, ci li ci tegu la bantu yi ñéw. Ci jamono gi waa tugal aakimoo diwaan bi, lañ seddale réewi tayam yi.
Doon na diwaan bu am-alal te suufam naggu lool mbay. Rèew mi gën a jëm-kanam ci Afrik, fa la ne rawatina muy Réewu Afrik gu Bëj-saalum
Séwógaraafi[Soppi]
Juroomi Réew ñoo nekk ca diwaan boobu:
- Botswana
- Lesoto
- Namibi
- Afrik gu Bëj-saalum
- Suwaasilaand
- Malawi
- Madagaskaar
- Mosambik
- Saambi
- Móoris
- Komoor
- Simbaawee


text:
Toolu mbëj
Toolu mbëj, ci jëmm, ab tool la bu ay cër yees yan mbëj sàkk. Ab tool bu ne mel mooy tax ñu man a natt dooley mbëj bi ci bépp tomb boo jël ci barab bi. Ci anam gi ñu koy gëstoo su fekkee ay yan yu tekkaaral lañu, toolu mbëj bi dafay doon toolu mbëjtekkaaral.
Ubbite[Soppi]
Njoxe yi tukkee ci caytu yi gëstukat yi def xamale nañu ne ñaari fànni mbëju yu ne-ne yi ñoo am: baax(+) ak bon (-). ñaari yaram yu mbëju, ñoom ñaar ñépp, ci anam gu baax walla gu bon dañuy bëmëxante, su dee wante dañoo mbëju ci anam gu wuute dañuy xëccante. Ngir xam ndax wenn yaram wi mbëju na, maanaan ndax am na yani mbëj ci biiram, dañuy jëfandikoo jumtukaay bees di woowee mbëjxool, moom du man a xayma taraayu mbëj mi ci biira li muy def rekk mooy wax ne am na ci mbaa déet. Ngir natt mbëj mi jumtukaay bi ñuy jëfandikoo mooy nattampere.
Lii yépp li ko waral mooy melokaanu biir ne-ne yi rawatina cër yi dàtt xarefulwon bi. te itam sax xarefulwon bi li booloo doon ko mooy saal bi, bi ëmb ci biiram feppsaal yi ak feppmaandu yi, ak ab barab bu biti bu mbëjfepp yi nekk. Ci nekkiin gu jaadu ab xarefulwon dafay maandu, maanaam limu mbëjfepp yeek feppsaal yi ñooy tolloo. Ngir xayma dayoob yanub mbëj dañuy jël mbëjfepp bi gën a tuuti bu am ci dénd bi, dayoo bu mbëjfepp bu bon (-) moo yem ak e = 1,602 189 2 ∙ 10-19 C, tolloo te safaanoo ak bu feppsaal, C mooy bennaanu natt bu yan bi te ñu koy woowee Coulomb. feppmaandu yi ñoom amuñu yanu mbëj.
Toolu mbëj bi fa mu man a àgg amul dig, taraayam ci bépp tomb boo jël ci biiram mi ngi aju ci ni ci yan yi séddalikoo walla xeeti ne-ne yi ne ci barab bi. Naka-jekk njunjam mooy , te tasaaroom yamaleb Maxwell moo ko faramfacce. ci Taariix Michael Faraday mooy ki ko njëkk a indi ci diggu XIXu xarnu bi ci ay gëstoom. Su ñu ko boolee ak toolu bijjaakon bi mu doon toolu mbëjbijjaakon.
Toolu mbëjtekkaaral[Soppi]
Su fekkee teg nga ci ab barab ab yanu mbëj Q manees naa natt doole ji muy teg ci beneen yan qo bu ko gën a ndaw bu ñu jël, ci déeggoo qo bu baax (+) lay doon, su ñu tegee Q ci wetu qo. Niki nees koy gise ci gëstu yi, jooju doole dafay aju ci qo ba tax manees naa taxawal bii yamale:
Toolu mbëj bi E, doole ji Q di teg qo F. Ci bii tekki lees di sukkandiku ngir jox toolu mbëj bi bennaanu natt , maanaam Newton/coulomb. yam itam ak , maanaam volt/metar).
Ci tënk, toolu mbëj bi mooy liy jëmmal xëccante bi nekk ci diggante ñaar mbaa ay yani mbëj yu wuute yu taxaw, te tekkaaral, ci ñaari wet yu jakkaarloor , lu doole ji ñuy xëccantee di yokku toolu mbëj bi di yokku. Dig-digal bi nekk ci diggante yani mbëj yu jakkaarloo yi, yu baax (+) yi ci genn wet yu bon(-) yi ci geneen wet lees di wax lankmbëj. Lankmbëj bi mooy tax ba ab yanu mbëj du man a jóge ci genn wet dem ci geneen. Di fattali ne dawaanu mbëj du lenn lu dul ay yani mbëj yuy toppante, di daw; yu baax yi ñooy xëcc yu bon, su fekkee ab lankmbëj nekk na ci seen diggante dawaan du fa man a am. Su lankmbëj bi dëggëre ba tax dawaan manu faa judd, maanaam doole ji yan yu baax yi di xëcce yu bon yi amul taraay bu doy ba tax ñuy man a romb lankmbëj bi, ñoom yu bon yi, toolu mbëj daadi fai juddoo. Ba tax toolu mbëj du lenn lu dul doole jees sëf ab yanu mbëj.


text:
Dalu Archiede
Dalu Archimède (fr : principe d'Archimède) : Du ñàkk mas ngéen a gis ay gaal yu mag ñuy tëmb (feey) ci ki kaw géej: te kat ci weñ lañu leen liggéeye te weñ du feey, loolu man nga cee xam dara soo jëlee ab pont mbaa lenn ci weñ tàbbal ko ci ndox.
kon am na jenn doole juy safaananteek diisaayu gaal yooyu, te ñooy tax ba ñuy des ci kaw ndax mi di tëmb. Bu ngéen ci bëggee xamal seen bopp dara, jëlléen loxo ngéen nuural ko ci mbalkam ndox, bu ko defee ngéen yolomal séen loxo te xool, dingéen gis ne am na jenn doole juy jañ loxo bi te di ko tëmbloowaat.
yii ak yeneen seetlu yu ni mel ñooy wone ci anam gu leer jikko ju daj (comportement général) ji nga xam ne nekkul rekk ci ndox, waaye nekk na ci yeneen yolaakon yi(les liquides)ak gaas yi,ñu duppee ko Dalub Archimède, moom Archimède nag benn boroom xam-xam bu Gres bu yàgg la


text:
Liggéey (jëmm)
Ci jëmm, liggéey bi jenn doole def mooy kàttan gi doole jooju joxe ngi tomb bi ñu ko jëfe man a topp, maanaam jóge fa mu nekkoon randu benn digal bi. Digal bi muy randu mi ngi aju ci taraay ak jubluwaayu doole ji. Soo buuxee ab lal, mu randu, def nga ab liggéey, tomb bi nga jëfe doole ji, maanaam fi nga jañee lal bi doole ji, mooy fi nga teg say yoxo, te dañuy toppaale lay biy randu.
Natt ab liggéey[Soppi]
Ngir xam liggéey bees def ci ag noste faww nu xam doole ji nu ci def ak dayoob digal bi mbir mees jañ doole ji randu. Jenn doole ju sax jees jañ menn mbir mu dox topp wenn yoon wu jub dina joxe benn liggéey bi W bi yam ak ab coppiteeg kàttanu nosteg gi.


text:
Rap
Rap xeetu woy la, bokk ci yëngu-yëngub caada bii di hip-hop tambali ci ndoorteelu ati 1970 ca Réew yi Bennoo yi, ci biir askanu waa-aamerig yu ñuul yi . Am na ñu ne aji-rap bii di Joe Tex moo sos baat bi. Ci njëlbeen MC yi,(masters of ceremony, njiitu xew mi)liggéeyam moo doonoon jàppale DJ bi, wàll wi ñu doon rap la ñu doon woowee MCing. break dancing, DJing, MCing ak graffiti yi, ñooy ñenti ponku yi caaday hip-hop dàttu.
Tëraliin
Luy rap?[Soppi]
Rap niki lépp lu bokk ci caadaay hip-hop dafa ëmb lu bari: xew, fo, ñaxtu... Seeni mbind, ak seeni kàddu dañuy soppiku topp jamono. Mbind yi dañuy wax ci li nit ñi di dund bés bu ne: politig, koom, diine, mbëgéel,...
Bari nañ gangoori rap yu seeni mbidd fees aki ñaxtu, ay kaas. Li gëna fés ci seeni mbind, te yenn saa yi ñakk-kersa lool, ñi ngi leen jëmale ci way-politig yi, takk-der yi, yoon,... Ci Senegaal rap teel na fee àggsi, ci njëlbeenu ati 1980 la waa-senegaal yi tambalee xam aji-rap yu mag niki gangoor bii di Public Enemy, Africa bambata,...
Taariix[Soppi]
Ñenn ñi dañ koy tekke niki tënku baati waa-angalteer yii di rhythm and poetry walla rock against police. Ci ndoorteelul ati fanweer yi, waa-aamerig yu ñuul yi nekkoon nañ ci ñakk gu tar, loolu juroon ñakk-kaaraage, rayante, ay xeex ci diggante kureeli defkati ñaawteef yi, njaayum lu bon, añs. Ci dundin gu tar gii la ndaw yi tambalee fippu, jël rap def ngannaay ak yoon ngir fésal seen mer, ak seen nekkin gu tar. Lii moo tax li ëpp ci seeni mbind day yor jëmmu kaaskat, ñaxtukat jëmale ci takk-der yi, way-politig yi, njiiti yoon yi,...
Taariixu rap dafa séddaliku ci ay jamono: Rap Old school (1970-1985), di ndoorteel gi, ba ciRap Golden Age (1985-1993), di jamono ji rap tambalee am doole dëgg, ci la East-Coast (tefesu penku) ak West-coast (tefesu sowwu)juddu. Ci jamono jii la yeneen xeeti rap yii di gangsta rap ak G-funk juddu ca West Coast. Ci 1993 ba tay rap Hardcore, bling-bling, underground, añs, ñoo fi juddu.
Old school (daara ju yàgg ja)[Soppi]
Rap a ngi juddoon ci yeneen xeeti woy yii di funk, gospel, soul, blues, rawatina talking blues. Mi ngi juddu ci ati 1970 ca Bronx, di ab gox-goxaanub New York, di barab ba gangoor ba tuddoon Organization te gëna siiw ci Zulu Nation. Li ëppoon ci seeni wax ci aadaay Afrig ak Jamayka la doon jóge.
Kon ci ati 1970, ci xewi mbedd yi la nit ñu nel ne DJ Kool Herc tambalee taqale xeeti woy yu mel funk, soul, R&B, disco music. Ñu tambali di leen tek ci mbedd yi, ci xew, géej, dañ ko jàppe woon fo, bégal seen bopp ànd ak seen dj. Bi xeetu woy wi tambalee am ciiwte, lañ tudde woykat bi MC (Master of ceremonies). Li MC bi doon def sax man nañ kaa baña tudde woy ndax da doon wax ci biir woy wi dj bi tegg, ci wàll yi amul wax, doonoo wax ju neex, loolu dem bañ tudde ko "rapping". Doonul woon lun ñu man def ciy tappaan di leen jaay, ndax ay waxantu lañ woon rekk, yu ñu doon xalaat ci jamono ji ñu ko doon waxe.
Ci 1979 la tappaan bi ñeel bii xeetu woy njëkk a génn: ""Rapper's Delight"" bu Sugharhill Gang. Aji-rap mooy kiy def rap, ci wolof, waaye ci kàllaama waa-angalteer "rapper" la ñuy wax kiy def "rapping", baat baa ngi juddu ci woy woowu.
Génneeb Sugharhill Gang bi amoon na solo lool ci ciiwteeg xeetu woy wu bees wi, di laal mbooloo mu bari, yemul woon rekk New York, di fa mu juddoo, waaye réew mi yépp la mujje laal.
Ci ati juroom-ñett yi la Rap tambali bari melo, di màgg ci yeeneen melokaan yu gëna fasu. Ci jenn jamono ji, yeneen feem yu xereñ gis-bés, lu mel ne scratching.
Golden Age (ati wurus)[Soppi]
Laataa jamono jii, xeetu rapin bi fi nekkoo dafa dattu woon ci breaks ak Woyu mbëjfeppalwoyu mbëjfeppal. Ñëwug waa Run-DMC soppi lépp: seen feem kàttanu woon na te metti, ñoo ci tambaalee dugal ay jumtukaay yu bees, ay riff yu xalam, yàggul dara ñu nekk ay royuwaay. Waa Run-DMC ñoo ubbi buntu ati wurusu rap, mujj doon gangooru rap bi njëkka àgg ci collu àddunay woy, amoon ciiwte gu jéggi-dayoo te wéy di màgg. Ci nii rap bi tas ci àdduna yépp ni ab pënd
Rap Gaalsene[Soppi]
Ci Senegaal rap teel na fee àggsi, ci ndoorteelu ati juroom-ñett yi la gangoor yi njëkk juddu. MC Lida mooy ki njëkka génne ab tappaanu rap, tuddoon Duma doyal mukku mooy aji-rap bi njëkk ci Senegaal. PBS tegu ci ag génneem boobu di Ataaya. Rapu Senegaal ci at yooyu waxi mbëggéel moo ci gënoona fés, ci 1998 rap Gaalsene am jekkiku gu am solo, beneen xeetu rapin feeñ, rap underground. Waa Rap-adio ñoo indi feemu rapin bu bees bi Senegaal, doonoon rap ñaxtu, seenug ñëw yokk rap doole, daanaka li ëpp ci yeneen aji-rap yi ñëw ci seen ginnaaw yépp rapin boobu lañu jël.Tay gangoori rap yu Senegaal xayma nañ leen ci lu tollook 2500.


text:
Mbootaayu Réewi Jullit yi
Mbootaayu Réewi Jullit yi gii mi ngi sosu ci saxal goo xam ne buur ak njiiti reewi jullit yi jëloon nanu ko, ci waxtaanu seen daje bi nu njëkk’a daje, te defe woon ko Ribaat, peeyub reewum Marok, ci diggante 9 – 12 /8/ 1389 g.g , deppoo ak 22 – 25 /9/ 1969 g. Ñaar-fukki reewi lislaam ak juroom bokkoon nanu ca waxtaan woowa, mbootaayug goreel Falastin (OLP) it teewe woon na ko waaye niki aji fuglu rekk .
Ndajem waxtaan moomu mi ngi amoon ci ginaaw bi nu lakkee Masjidul’Aqsaa, ci 21/8/1969 g , te ay yahuud def ko. Waxtaan wa ba muy tëj daa ñaawlu jëf ju bon jooju, nga xam ne day wone ag noonu gu nu def jullit ñi te ñàkk’a wormaal seeni gëm-gëm . ñu sàkku woon it ci Israayil mu genn ci mbooleem suufi araab yi mu tegoon loxo atum 1967 g. Te delloosi dëkkub Quds bi ci ni mu nekke woon ca xareb sue (juin) ba atum 1967 g. Mu feddali ba tay moom ndaje mi, jàpple gu miy jàpple reewi artaab yi, ci seen xeex bi nuy def ak Israayil, ak jàpple gi muy jàpple waa Palastin ci nu delloosi seen àq ak yelleef yi nu teg loxo, te goreel seeni suuf.
Tëraliin
Kollëreg mbootaay gi[Soppi]
Kollëreg mbootaay gi mi ngi genne ca ñatteelu waxtaan wa jëwrini bitim reew yu reewi lislaam yi amaloon ca Jidda atum 1392 gg, dëppook 29/2 - 4/3/ 1972 g. Mu sampu woon – moom kollëre gi - ci li taxoon nu sos mbootaay gi.
Li nekk ci poñ bu njëkk bi ci kollëre gi mooy “reew yi ci bokk ñi ngi sos mbootaayug reewi jullit ñi (walla mbootaayug daje gu lislaam gi)” poñ bu ñaareel bi làmboo dali mbootaay gi aki jubluwaayam. Jubluwaay yooyu nag weesuwunu woon “ amal fi jawwu ju baax, ju nu man a dëgërale dimblante ak deggoo ci diggante reew yi ci bokk, ci seen biir, ak ci seen diggante ak yeneen réew yi. Waaye dal yi nag ñoom ci nii lanu taxawe:
- Yamoo gu mat ci diggante réew yi ci bokk
- Wormaal àq ak sañ-sañu reew mu ci bokk, ci wutal boppam mujj ga ko soob, ak bañ’a dugg ci mbiri biiram.
- Wormaal moomeelug reew yi bokk ak seenug temb.
- Dëgëral dalu dimblante gu lislaam gi, ci diggante reew yi bokk.
- Dëgëral dimblante ci diggante reew yi bokk, ci wàlli: koom-koom, mboolaay, aada, xam-xam ak ci yeneen wàll yu am solo yi, ak diisoo ak yeneen reew yi bokk ci yeneen mbootaay yi.
- Jeem a far boddante ci biiru xeet, ak sanc ci mbooleem ay anamam.
- Def lépp lu man a indi jàmm ak kaaraange ci adduna bi, ci anamug maandute.
- Dëppale ak nos ligeey bi reew yi seq, ngir njonal barab yu sell yi te goreel leen , ak jàple waa Falastin ci seen xeex bi, ak dimble leen ba nu man’a delloosi seen àq ak yelleef, te jotaat seen suuf.
- Jàpple mbooleem reewi jullit yiy xeex ngir njonal seen teddnga, jot seen tèmbte, dollosi seeni yelleefi reew.
- Lijjanti xuloo yi nar a ami ci diggante reew yi bokk ci mbootaay gi, lijjanti loolu ci jàmm, niki: waxtaan, dox diggante , ak layoo .
- Réew yi ci bokk, danoo war’a bàyyi - ci seeni seqoo – di jëfandikoo doole walla xuppe ci jëfandikoo ko, jëme ko ci suufus reew mu bokk walla jëme ko ag tèmbam .
Campeefi mbootaay gi[Soppi]
Mbootaay gi sos na ay campeef yu bari yu cosaanu niki :
- Jataayu buur yi ak njiit yi
- Jataayu jëwrini bitim reew yi
- Koolute gu matale gi
- Àttekaayu maandute bu lislaam bu adduna bi.
kureel yi ci bokk[Soppi]
- Kureelu Quds
- Kureel bu sax bi ñeel wàllug koppar
- Kureelu lislaam bi saytu wàllug koom, mboolaay ak aada.
- Kureel bu sax bi ñeel dimbalanteg xam-xam ak xarala
- Kureel bu sax bi ñeel dimblanteg koom ak yaxantu
- Kureel bu sax biy yëngu ci wàllug xamale ak aada
yi bànqaasoo ci mbootaay gi[Soppi]
- Nafag dimblante gu lislaam gi
- Nafag Quds
- Daaray gëstu gu lim yi ak koom, ak mboolaay.
- Barabu lislaam biy yëngu ci jàngale mecce ak xarala, ak defi gëstu.
- Cëslaayu lislaam giy saytu xam-xam xarala ak suqli koom-koom.
- Barabu àdduna biy yëngu ci yar ak njàngalem lislaam.
- Barabub lislaam biy sonn ci suqali yaxantu
- Kureelu lislaam gi saytu terute gi ci adduna bi.
- Kureel adduna gi saytu ndono lu lislaam li
- Akaademi bu xam-xamu lislaam
- Jataayu lislaam bi yor tukkib jawwu bu nit ñi
- Kureelu lislaam bu adduna bi ñeel yoon
yeneen cëslaay[Soppi]
Bu lii jàllee, teewul sosees na ba tay yeneen cëslaay yu bokk ci mbootaay gi, ñooy
- Banku lislaam bi
- Barabu xibaar bu lislaam bu adduna bi
- Mbootaayu rajoy reewi jullit yi
- Neegub yaxantu bu lislaam bi, ak mecce ak joqalanteg njaay yi
- Mbootaayu peeyi lislaam yi
- Suqali gu lislaam gi jëm ci boroom gaal yi
- Mbootaayug lislaam gi jëm ci yar, xam-xam ak aada.
Jagley campeef yi[Soppi]
Jataayu buur yi ak njiit yi, mooy campeef bi ëpp solo ci mbootaay gi. Moom nag dana faral di daje saa su ko yitey xeet wi laajee, ngir gëstu ay mbiram, ak lijanti ay lëj-lëjam.
Buur yi ak njiit yi ci bokk nag, saxaloon nanu ca seen ñatteelu ndaje ma nu defoon ca Makka (mu sell mi) ak Taayif, ci diggante 19 – 22 rabihul-awal 1301 gg, dëppook 25 – 28/1/1981g, saxaloon nanu fa ne danuy def ndaje yi ñuy luy wër ci seen diggante ci ñatti at yu nekk.
Niki nu ko waxe woon, mbootaay gi, ndajeem mu njëkk, mi ngi ame woon Ribaat, diggante 9 – 12/7/1389gg, dëppook 22 – 25 /9/1969g. Mu defaat meneen ndaje ca Lahoor ca Pakistaan, diggante 29 muharram – 01 safar 1394 gg, dëppook 22 – 24/3/1974 g . Ñatteelu ndajeem mu defe ko Makka ak Taayif, diggante 19 – 22/3/1401gg , dëppook 25 – 28/1/1981g. Mu def ñeenteelu ndajeem ca Kaasa Balanka, ci diggante 13 – 17 rabiihu-saani 1404 gg, dëppook 16 – 19/1/1984g. Juroomeelu ndajeem ame Kuwet, ci Jumaadas-saaniya 1407 gg, dëppook 26 – 30/1/1987g.
Jataayu jëwrini bitim reew yi nag, mooy ñaareelu campeef bi ëpp solo ci mbootaay gi, ginaaw jataayu buur yeek njiit yi. Campeef bii nag dana faral di daje – ci anam guy wër – ci at mu nekk, ci benn ci reew yi bokk, ngir xool mbooleen bataaxel yiy doxal politigu mbootaay gi. Ak jël saxal yi war ci mbir yi am ay njariñ yu reewi mbootaay gi bokk, loolu lepp nag, fekk mu dëppoo ak jubluwaayi mbootaay gi aki bëgg-bëggam. Jataayub jëwrin yi mooy xool saxal gi nga xam ne kureelub koppar bu sax bi di na koy def, ngir saxal ko te wéyal ko. Mooy xool it njël lu yaatu lu kooluteg mbootaay gi. Bokk na ci ay ligeeyam, di sàkku ci mbootaay gi muy daje, bu jaadoo, ngir ay xew-xew yu bette, yu yitteel jullit ñi. Jataayub jawrin yi ba tay dana faral’a daje ci anam gu xotti baax, saa su ko yitte laajee.
Bu dee koolute gu matale gi nag walla, moom mooy campeef biy wéyal jëf yi ci mbootaay gi. Mi m ngi sosoo ci saxal (resolution) gu genne woon ca ndajem jëwrini bitim reew ma nu amaloon ca Jadda, diggante 23 – 25/3/1970 g. Yiteem nag mooy def ligeey yi nu ko sant, ci biir àttey kollëreg mbootaay gi. Dina dimbli tam yeneen campeef ak bànqaas yi bawoo ci mbootaay gi, ak di dëppale seeni prograam yu wuute yi. Bokk na ci yitteem ba leegi, topp ak xeeñtu saxal ak ndenkaane yi tukkee ci ñaari ndaje yii: mu mbootaay gi ak mu jëwrin yi. Kiy saytu ligeeyi koolute gi, mooy ku nu wóolu ki nga xam ne mbootaay gee koy fal, ngir diirub ñeenti at yees manul’a yeesal, bu ko defee ñeenti dimblikat ak ñeenti ñu-ñu wóolu di ko jàpple, kenn ci ñoom, jagoo mbirum Palastin ak Quds, mbootaay gi Jidda la defandi dalub kooluteem gi, ba kero nuy goreel Quds,insallaa, ngir nu def ko dal bu sax bi. Làkk yi mbootaay giy jëfandikoo ciy ligeeyam ñooy: Araab, Franse, Angle. Mbootaay gi nag mbirum Palastin yitteel na ko lool, ak mu Quds, moom mi nga xam ne moo uuf Masjidul-Aqsa, mi Yàlla teral te teral li ko wër, ak doj wu sell wa, ak miir ba nuy wax “Miiru Buraax” . Ak yeneen mbir yi aju ci diiney lislaam te nekk ci mbooleem barabi lislaam yi. Quds nag boo gisee nu fonk ko, day suuf si Yonnant bi rañaane woon yeeg, loolu nag dana waral ci jullit ñi ñu fonk ko te yittewoo ay mbiram, te aar ko ba noon yi dunu ko tilimal. Kureelub Quds mi ngi sosu ci ndigal lu tukkee ci juroom benneelu ndaje mu jëwrini bitim reew yi, mi ame woon Jidda ci diggante 12 – 15/7/1975 g. Ndajem jëwrin mu fukkeel ma nu defe woon Faas ca Marok, ci diggante 10 – 14/5/1979g, ndaje moomu dal di denk njiitug kureelu Quds bi buuru Marok bii di Asan mu ñaareel mi.
Liggéey yi[Soppi]
- Di gëstu lay xew Quds
- Di topp ak a xeeñtu doxalug saxal yi aju ci Quds, te jataayub jëwrin yi def leen,
- Di jokkoo ak mbootaayi adduna bi, yi man a dimblee ci aar Quds
- Di wax ci lu man a doxal saxal yi ci aju.
- Di indi ag saxal ci at mu nekk guy leeral ay ligeeyam aki jëfam ci jataayu jëwrin yi.
Kureelu Quds moom, njiit la ko jiite moo ko man’a dajeloo walla lu mbootaay gi. Kureel gi nag mi ngi ame ci ndawi 15 reew, yu bokk ci mbootaay gi, yoo xam ne jataayu jëwrin yee leen di tànn ngir diirub ñatti at.


text:
Waallubitimreew conference biingaxamnidañukoydefngirxeexsingiliislaamakboddikonte ci wwaalluxeetcareewum France lañukoyamaleeca Saint Denis
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci ñingaxamniñooleenteewal ci reewutugël yin i: conference biingaxamnidañukoduppee (singiliislaamngirmanafooweeaskanwi) amnañettboromxamxamujullityooxamninii seen xamxamdafanaac ci waallupolitiqueakñettboromxamxamyingaxamni seen xamxamdafanaac ci waalluaskanakdundinuaskanñooywaxtaan ci tomb bii
Toombyingaxamnidinañukogëstu ci conference biitoolluna ci ñett tomb akñettxaac ci beep toombwallaxaacdina am keen kooxxamnixamxamamdafanaac ci waallupolitiqueak keen kuxamxamamnaac ci waalludundinngirñujaangatsingiligingaxamnireewutugëlyisingilinañukoislaamakluwaralnoonoogingaxamninoonoonañukoislaam
Waayebookkna ci toombyingaxamnidinañukojaangat ci conference biijoggalgiñujoggalyoonyingaxamniislaamtërëlnakongirbëggkofarleepp
Woonañuñëppñingaxamnidañiiyënggu ci waalluaaxakyeleefudoomuaadamayiakliberte bi ngaxamniyaallajoxnakodoomuaadamayingirñuñëwteew ci conference bii
Abrogation des Lois Islamophobes (ALI)
1311456


text:
Koor mooy juroom ñenteelu weer ci arminaatu jullit ñi. Weer wii mooy ndoorteelu wàccug Alxuraan ci suuf. Bokk na ci li tax jullit ñi di ko woor: magal ko. Woor Benn la ci ponki Lislaam yi.
Moom nag am na fukk ciy ne-ne (matière):
Xamle luy koor, taariixu ag farataalamModifier
Xamle luy koorModifier
Koor ci làkk : bañ a lekk, bañ a naan.
Bu dee ci sariiya nag : bañ a lekk, bañ a naan, bañ a séy, bàyyi it mbooleem yiy dogloo la ko dale ca penkug fajar, ba ca sowug jant bi, ngir nag yéenee jaamu Yàlla.
Taariixu ag farataal koorModifier
Yàlla (t.s) moo farataal koor ci Muhammad (j.m) , niki mu ko farataale ca xeet ya ko fi jiitu woon ca waxam ju tedd ja: «Yéen ñi gëm, farataal nañu ci yéen koor, ni ñu ko farataale ca ña léen jiitu, ndax ngéen am ag ragal Yàlla»
Loolu di woon ci bisub altine ci weeru baraxlu, ci ñaareelu at ci gàddaay gu barkeel gi( juge Màkka dem Madiina)
Ngënéelul koor aki njariñamModifier
NgënéelamModifier
Ramadaan am na ay ngënéel yu màgg te bari, yu yeneen weer yi amul, àddiis yiy saxal loolu te di ko feddali yu bari lañu : Waxam ja (j.m) : «Julli yi juroom, àjjuma ba àjjumawaat, ramadaan ba ramadaanati, dana ñu far bàkkaar yi nekk ci séen diggante, bu ñu teetee bàkkaar yu mag yi».
Waxam ja (j.m) : «Ku woor ramadaan ngirug gëm ak sàkku tuyaaba, jéggalees ko li jiitu ciy bàkkaaram».
Yonnant bi (j.m) wax na ne : «Gis naa waa ju bokk ci sama xeet wi muy yalgat ngir mar, déeg bum dem ñu aaye ko ko, koorug ramadaan dikk wëgg ko, nàndal ko».
Waxam ja (j.m) : «Guddi gi njëkk ci ramadaan bu jotee, dañuy jéng saytaane ak way féttéerluy jinne yi, tëj bunti sawara, du ñu ci ubbi benn, ubbi bunti àjjana, du ñu ci tëj benn, bu ko defee aji woote, woote ne: yaw miy sàkkuw yiw dikkal, yaw miy sàkku ay dëppal, Yàlla am na ñu ñu goreel ci sawara, te loolu guddi gu nekk lay doon».
Waxam ja (j.m): «Koor de pakk la bu lay fegal sawara, ni pakk di fege boroom cib xare».
Waxam ja mu nee (j.m): «Ku woor ab bis ngir Yàlla (t.s) Yàlla dana soril jëmm ja sawara lu tollook juroom ñaar-fukki nawet ngir bis boobee».
Waxam ja (j.m): «Ki woor de bu dogee lu mu ñaan Yàlla may ko ko»
Waxam ja (j.m) : «Àjjana am na bunt bu ñu naan Rayyaan, ku dul ñi woor duñu ca jaar, bu ko defee ñu ne: ana ñi wooroon, ñu daal di dikk, ku dul ñoom nag du dugg, bu ñu duggee it ba noppi ñu tëj bunt ba, keneen du dugg»
ay njariñamModifier
Koor am na ay njariñ yu ruu, yu mboolaay ak yu wér-gu-yaram ñooy:
- Bokk na ci njariñi ruu yu koor yi : moom day tax nga man a muñ, taggate ci, di tax it nit ki di wattoonteek bakkanam ak a jiyaar ak bànneexam, di jur ci bakkan ag ragal Yàlla te di ko ci suuxat, rawati na ragal Yàlla gi nga xam ne mooy sabab su mag si tax ñuy woor, moom la Yàlla (t.s) di firndéel ca laaya ba, ba mu naan : «Farataal nañu ci yéen koor, ni ñu ko farataale ca ña léen jiitu, ndax ngéen am ag ragal Yàlla»
Bokk na ci njariñi mboolaay yu koor yi : day indi ag nosu ci xeet wi akug bennoo, bëgg ag maandute akug yamoo, dana sos tam ci jullit ñi ag ñeewant, yërmaande, di joxe it jikkoy ihsaan (rafetal), dina feg mboolaay gi it (la société) ci ñaawtéef yi ak bon-boni jikko yi.
- Bokk na ci njariñi wér-gu-yaram yu koor yi : moom (koor) day setal ay butiit, di defar ag mbàq, di setal yaram wi ci desiit yu bon yi ak diigiit yi , di wàññi aw yaram, di néewal gariis gi ci yaram. Adiis ba nee na : “ woor-leen, wer”
Ñatteelu ne-ne bi : ci li ñu sopp ci koor, li ñu ci sib, li ñu ci araamal :
Li ñu sopp ci koorModifier
Sopp nañu woor bis yii :
1- Bisub Arafa, ci ku ajul, mooy juroom ñeenteelu dil-hijja, ngir waxi Yonnant bi (j.m): «Woor bisub Arafa dina far bàkkaari ñaari at, ma jàll ak may jublusi. Woor bisub fukkeel ba di Aasoora nag moom day far bàkkaari at ma wéy».
2- Bisub Asoora ak Taasooha, ñooy bisub juroom ñeenteel ak bu fukkeel ci weeru muharram, ngir waxam ja (j.m) : «Woor bisub Aasoora dina far bàkkaari at mu jàll», ni mu woore moom Yonnant bi (j.m) bisub Aasoora te digale ñu woor ko, ne : “déwén bu neexee Yàlla dinañu woor Taasooha (bisub juroom ñeenteel ba)”
3- Juroom benni fan ci sawaal , ngir waxam ja (j.m) : «Ku woor ramadaan teg ca juroom benni fan ci sawaal, mel na ni ku woor diirub jamono».
4- Xaaj bu njëkk bi ci weeru baraxlu, ngir waxi Soxna Aysa (y.y.g) ja : «Masumaa gis Yonnant bi (j.m) mu woor mukk weeru lëmm wu dul wu koor wi, masuma koo gis it mu woor ciw weer lu ëpp li muy woor ci baraxlu».
5- Fukki fan yu njëkk yi ci dil-hijja, ngir waxam ja (j.m) : «Amul yenn bis yu Yàlla gën a soppe ay jëf yu rafetet ci bis yii: maanaam fukki fan yu njëkk yi ci dil-hijja, ñu ne ko yaw Yonnantub Yàlla bi, xanaa jiyaar kay ci yoonu Yàlla moo gën a rëy yooyu bis? mu ne dée-déet, lu dul waa ju génn ci jëmmam ak alalam ci yoonu Yàlla, te delloosiwaatul dara» .
6- Weeru muharram, ngir waxam ja (j.m) ba ñu ko laajee: «Gan koor a gën ginnaaw ramadaan?» Mu ne : weeru «Yàlla wi ngéen di tudde muharram».
7- Bis yu weex yi ci weer wu nekk, ñooy: fukk ak ñatt, fukk ak ñeent, fukk ak juroom, ngir waxi Abuu Darin ji (y.y.g) : «Yonnant bi (j.m) digal na nu nu woor ci weer wi ñatti fan yu weex yi : fukk ak ñatteeel; fukk ak ñeenteel; fukk ak juroomeel». Mu ne : «Ñoom de ñook woor diirub jamonoo yam».
8- Bisub altine ak bob alximis, ngir li ñu nettali ne li ëpp ci li Yonnant bi (j.m) daa woor mooy bisub altine ak bu alximis, ñu laaj ko ko mu ne: «Jëf yi dees leen di gaaral altine ju nekk ak alximis, bu ko defee Yàlla di jéggal jullit bu nekk walla aji gëm ju nekk, ndare ñaari way tóngóo yi, mu ne nañu leen mujje»
9- Woor bis, wori bis, ngir waxam ja (j.m) : “ wooriin wi Yàlla gën a sopp mooy wi Daawuuda daa def (j.m), julliwiin wi Yàlla gën a sopp mooy wu Daawuuda , da daan nelaw benn xaaj ba , taxaw benn ñatteel ba , di nelaw juroom benneel ba. Daan na woor it benn fan, wori ba ca des”
10- Woor ci ki yorul jabar, te manul a denc , ngir waxam ja (j.m) : «ku ci toll ci denc, na wut jabar, moo la gën a man a tee xool jigéen ñi, gën laa musal ci njaalo, ku ko manul nag nay woor, (moom koor gi) ag tàpp la ci moom». Al-buxaari moo ko soloo.
Li ñu sib ci koorModifier
1- woor bisu Arafa ci ku fa taxaw, ngir tere gi ko Yonnant bi (j.m) tere ci ku fa nekk.
2 – ber bisub àjjuma woor ko, ngir waxam ja (j.m) : « bisub àjjuma séenug iid la buleen ko woor, ndare bu da ngéen a woor bis ba ko jiitu walla ba ca topp »
3 – ber bisub gàwwu woor ko, ngir waxam ja (j.m) : « Buleen wor bisub gàwwu bu dul farata ci yéen, bu waay amul lu dul xàncug reseñ it walla bantub garab na ko lekk »
4 – woor mujjug baraxlu ngir waxam ja (j.m) : « bu baraxlu xaajatee buleen woor »
Ag yeeteModifier
Sibéelug woor fan yii sibéelug sellal la. Waaye lii di ñëw nag ag sibéelam, sibéelug araamal la:
1 – jokkale, mooy jokkale ñaari fan di ko woor walla lu ko ëpp ci lu dul dog ci diggante bi, ngir waxam ja (j.m) :«Buleen jokkale» ak waxam ja :«Moytuleen di jokkale».
2 – woor bisub sikk, mooy bisub fanweer ci baraxlu, ngir waxam ja (j.m) : «Ku woor bisub sikk moy nga baayi Qaasim».
3 – woor diirub jamono, mooy woor at mépp ci lu dul dog ci, ngir waxi Yonnant bi (j.m) : «Ku woor diirub jamono, wooroo». ak waxam ja : «Ku woor diirub jamono wooroo, dogoo».
4 – koorug jigéen ci lu dul ndigalu boroom këram bu teew , ngir waxam ja (j.m) : «Bu jigéen woor benn bis te jëkkaram nekk fi, te joxu ko ci ndigal lu dul weeru koor».
Koor gu ñu araamal giModifier
Mooy woor bis yii di ñëw :
1 – woor bisub iid, moo xam kori la walla tabaski, ngir waxi Omar ji (y.y.g), ñaar yii, bis lañu yu Yonnant bi (j.m) tere ku ci woor: «Bis bi ngéen di dog ci séenug koor ak bi ngéen di lekk ci séeni jaamu (séeni xari tabaski)»
2 – ñatti bisi tasriiq yi, ngir “Yonnant bi (j.m) dafa yónni woon ab yéenekat mu yéene ca Munaa ne buleen woor bis yii, ñoom de bisi lekk lañook naan ak séy” lafd am na ak tudd Yàlla.
3 – bisi mbërëg yi (gis baax) ak wësin, ndax ag daje am na ci ne koorug aji mbërëg walla aji wësin genn baaxu ci, ngir waxam ja (j.m) : «Ndax gisu leen ne bu mbërëgee du julli te du woor? loolu ci wàññikug seen diine la».
4 – koorug aji tawat ji ragal ag dee ci tawat ji bu wooree, ngir waxi Yàlla ji (t.s): «Buleen ray seen bopp, Yàlla de ku leen yëram la»
Warug woor weeru koorModifier
Woor weeru koor lu war la ci Alquraan ak Sunna ak dajeg xeet wi (ijmaahul umma), Yàlla nee na (t.s) : «Weeru koor wi nga xam ne ci lañu wàcce Alquraan muy ag njub ci nit ñi te di ay laaya yu leer yuy gindee tey tàqale dëgg ak fen, ku ci fekke weer wi na nga ko woor» ak waxi Yonnant bi (j.m) : «Lislaam ci juroom lañu ko tabax, seere ne Laa ilaaha illal laah, Muhammadun rasuulul laah, ku dul Yàlla du yàlla te Muhammad moo dib yonnantam, ak julli, natt asaka, aj Màkka ak woor weeru koor» ak waxam ja (j.m) : «buumi Lislaam ak ponki diine ñatt lañu ci lañu tabax Lislaam, ku ci bàyyi benn rekk yeefar nga, sa dereet dagan na : seere ne Yàlla rekk ay buur, ak julli giy farata, ak woor weeru koor».
Ngënéelul def lu baax ak njekk ci ramadaanModifier
Ngir ngënéelul ramadaan, lépp lu ñu ciy def ci lu baax day gën, bokk na ci jëf yu baax yi ñu ci man a def :
1 – saraxe : Yonnant bi (j.m) nee na : « Gën ji saraxe mooy bi ñu def ci koor gi » waxati na (j.m) : « Ku jox aji woor lu mu doge am nga yool bu tollu ne kooram ga te loolu du wàññi cib yoolam dara » mu waxati « ku jox ndogu aji woor, mu diw ñam walla ag naan ci lu lew, malaaka yi danañu julli ci moom ci waxtuy weeru koor wi, Jibriil julli ci moom ci guddig Laylatul Qadr » moom (j.m) moo gënoon a tabe ci nit ñi, bu ramadaan jotee nag da daan gën a tabe bu ko Jibriil di dikkal
2 – taxaw guddi : ndax Yonnant bi (j.m) wax na : « ku taxaw ci ramadaan ngir gëm ak sàkku tuyaaba, jéggalees ko li jiitu ciy bàkkaaram » nekkoon na moom (j.m) di dundal guddiy ramadaan yi, bu fukki fan yu mujj ci koor gi masaan na jot da daan yee ñoñam, ak mépp mag mbaa ndaw lu man a julli
3 – jàng Alquraan ju tedd ji : ndax Yonnant bi (j.m) daan na baril jàng Alquraan ci weeru koor, Jibriil it daan na jànganteek moom Alquraan ci ramadaan , Yonnant bi daan na guddal njàngum Alquraan mi ci taxawaayi naafilay koor gi, nu ëpp ni mu ko daan defe ci lu dul ramadaan, Hudayfa mas naa julleek moom ag guddi, mu jàng saaru Bàqara, teg ca Aali Himraan ak Nisaayi, te daawul romb aw laayaw xuppe ndare bu da caa taxaw di ñaan, moo tax julliwul ñaari ràkkaa rekk dégg Bilaal muy nodd fajar. Loolu dikk na ci Sahiihayni. Wax na bat ay (j.m) : « koor ak taxaw danañu ramu jaam bi yawmal qiyaam, bu ko defee koor gi ñëw ne : boroom bi kii de tee naa koo lekk bëccëg tee koo naan, Alquraan ji ne : maa ko tee nelaw guddi kon tin ñu ci moom »
4 – lihtikaaf : mooy tàqook jàkka walla tëju fa di jaamu Yàlla (t.s), Yonnant bi (j.m) lihtikaaf na te daawul dañ di ko def ci fukki fan yu mujj yi ci ramadaan, ba Yàlla jëlle ko fi, looloo ngi ci Sahiihayni. Wax na (j.m) ne : « jàkka mooy neegub jépp aji ragal Yàlla, Yàlla warlul na képp ku jàkka di sab néeg, warlul na la ab noflaay ak yërmaande ak jéggi siraat dem ca gërëmam la, tàbbi ca àjjanaam ja »
5 – umra : mooy siyaareji Baytil Laahil Haraam, ngir wëri kaaba ga, ak doxi Safaa ak Marwa, ci ramadaan, ngir Yonnant bi nee na : « umra ci ramadaan mook aj ànd ak man a yam » waxaat na ba tay : « umra ba umra far na bàkkaari li nekk ci séen diggante »
Saxug weeru koorModifier
Duggug weeru koor ci ñaari mbir yii lay saxe: mbir mu njëkk mi mooy weer wi jiitu koor gi mat sëkk, mooy baraxlu, bu baraxlu matee fanweeri fan, bisub fanweer ak benneel ba mooy bis bi njëkk ci ramadaan ci lu dog. Mbir mi ci des mooy gis terute wi , bu ñu gisee terutew ramadaan ci guddig fanweer ci weeru baraxlu , kon weeru koor tàbbi na, woor ko war na ngir waxam ja (t.s) : Royuwaay:Ku ci gis weer wi na nga ko woor ak waxi Yonnant bi ji (j.m) : « bu ngéen gisee terute wi woorléen, bu ngéen ko gisee worileen, bu niiree ba manu leen koo gis(ak doonte feeñ na) mottalileen limu weer wi muy fanweeri fan » , dana doy ngir saxal ag gisam jenn aji maandu ne gis na ko walla ñaar . Ndax Yonnant bi (j.m) daganal na benn waay seere ne gis na terutew ramadaan . Bu dee nag korite jenn aji maandu du doy, ñaar ñooy baax, ndax Yonnant bi (j.m) daganalul gisug kenn ku maandu ci korite
Ag yeeteModifier
Ku gis terutew koor war naa woor ak doonte nanguwuñu ag gisam, ku gis nag terutew kori te nanguwuñu ag gisam du wori, ngir waxam ja (j.m) : “koor mooy bis bi ngéen di woor, kori di bis bi ngéen di wori, tëbëski di bis bi ngéen di tëbëski”
Juroom ñaareelu ne-ne : ci sarti koor, ak àtteb koorug aji tukki, ku tawat, mag mu màggat, aji ëmb ak kuy nàmpal :
Sarti koorModifier
Sart nañu ci warug kor gi ci jullit bi, mu am xel tey mukàllaf, ngir waxam ja (j.m) : “ xalima gi yékkatees na ko wëlif ñatt : wëlif ab dof ba kero muy dofadi, kuy nelaw ba kero muy yewwu, ak gone ba kero muy gent” bu dee jullit bu jigéen sart nañu ci werug kooram gi mu set ci dereeti mbërëg ak wësin, ngir waxam ja (j.m) ci leeral wàññikug diiney jigéen : “ndax du bu mbërëgee du julli du woor ?”
Aji tukkiModifier
Ab juliit bu tukkee ci soriwaay bu ñuy wàññee julii, soriwaay boobu mooy tollook 48 miil, bu boobaa aji yoonal ji (di Yonnant bi) may na ko mu dog ci sartub mu fay ko bu dellusee, ngir waxam ja (t.s) : Royuwaay:Ku ci tawaw walla muy tukki, kon yeneen bis lay fay moom nag mu woor moo gën bu fekkee ne tukki di woor du ko sonal, bu ko dee sonal nag woree gën, ngir waxi Abii Sahiid Alxadarii ji (y.y.g) “ nekkoon nañu di xeex ànd ak Yonnant bi (j.m) ci weeru koor, am ñu ci woor, am ñu ci woorul, ki woor du tane ki woorul, ki woorul du tane ki woor, ñu gis ne ku am kàttan gu mu woore woor moo gën, ku ko amul it bañ a woor moo gën”
Aji tawatModifier
Bu jullit bi tawatee ci koor, day xool, bu manee woor ci lu dul ab coona bu tar day woor, bu ko manul mu dog, bu yaakaaree ne dana wér nag day xaar ba wér fay la ko faat, bu yaakaaree ne du wér mu dog tey saraxeel bis bu mu woorul ab mudd ciw ñam (maanaam ab loxo ba mu fees ak dugub) ngir waxam ja (t.s) : Royuwaay:Ñi ko man war na ñuy génne ag jot, muy ñam wu ñuy jox ab miskiin
Mag mu màggatModifier
Ab jullit moo xam góor la, moo xam jigéen la, bu màggatee ba manut a woorati, day dog te saraxeel bis bu mu woorul mudd ciw ñam, ngir waxi Ibnu Abaas ji (y.y.g) : “may nañu mag mu màggat mu leel ab miskiin ci bépp bis bu mu woorul, te fay du ko war”
Aji ëmb ak kuy nàmpalModifier
Bu fekkee jullit bi dafa ëmb te ragal bu wooree lor boppam mbaa mu lor li ci biiram, day dog, te bu wësinee mu fay. Su fekkee man na ko nag nay saraxe ci bepp bis bu muy fay lu tollook mudd ci dugub, loolu moo gën a mat te ëppub yool. Nii itam la kuy nàmpal di def, bu ragalee ci boppam ak ci doomam te amul ku ko nàmpalal walla doom ji nànguwul keneen ku dul moom. Àtte bii nag ñi ngi ko ball-loo ci waxam ja (t.s) : Royuwaay:Ñi ko man war na ñuy génne ag jot, muy ñam wu ñuy jox ab miskiin, maanaam (ñi ko man) mooy: ñi ko man ci coona bu tar, bu ñu woree fay walla ñu leel ab miskiin.
Ñaari yeeteModifier
- Ku sàgganee fay koor gu mu waroon a fay ci lu dul ngànt ba geneen koor dellusi, war nay leel ab miskiin ci barabu bépp bis bu mu war a fay.
- Jullit bu faatu te waroon a fay ag koor, koor ga kilifaam a ko koy fayal, ngir waxam ja (j.m) : “ ku faatu te borub koor a ngi ci kawam, na ko ko kilifaam fayal” ak waxam ja ñeel ka ko laajoon ne ko: “ sama yaay dafa faatu te war naa fay aw weeru koor ndax dama ko koy fayal ?. Mu ne : waa-waaw, bor bu ñu yoreel Yàlla de moo gën a yayoo ñu fay ko”
Ponki koor (ay farataam), ay sunnaam, yu ñu sibamModifier
- yéene, mooy fas ci xol ne danga woor ngir topp ndigalul Yàlla (t.s), walla ngir jaamu ko, ngir waxam ja (j.m) : “ ku fanaanalul yéeney woor, amul koor” . Bu dee ngàttnga la nag moom dana baax ak doonte ginnaaw bu fajar fenkee la, bëccëg bi tàmbalee dugg, bu fekkee ne jotul woon a lekk dara, ngir waxi Soxna Aysa ji (y.y g) : «Yonnant bi (j.m) dugg na fi man bis, ne : ndax yor ngéen dara ? ñu ne ko : dée-déet, mu ne : kon woor naa»
- Jàpp, mooy bàyyi yiy dogloo moo xam lekk la mbaa naan walla séy.
- Jamono koor gi, maanaam bëccëg gi, mi ngi tàmbalee ci fenkug fajar gi ba ca sowug jant bi. Bu waay wooroon guddi gi, dog ci bëccëg bi, ag kooram du wér, ngir waxam ja (t.s) : «Mottalileen koor gi ba ci guddi gi»
Sunnay koorModifier
1 – Gaaw a dog, mooy dog rekk bu jant bi sowee, ngir waxam ja (j.m) : “ nit ñi duñu dañ di nekk ciw yiw li feek ñi ngi gaaw a dog” ak waxi Anas ji (y.y.g) : “Yonnant bi (j.m) daawul julli timis ndare bu daa dog, ak doonte ci guuxub ndox la”
2 – doge ci tàndarma ju tooy mbaa ju wow, bu amul ndox, li ñu gën sopp nag mooy mu tόol: ñatt walla juroom mbaa juroom ñaar, ngir waxi Anas doomi Maalik: “Yonnant bi (j.m) da daan doge ci tàndarma ju tooy njëkk muy julli, bu amul jëfandikoo tàndarma ju wow, bu amul mu guux ay guuxi ndox”
3 – ñaan booy dog, ndax Yonnant bi (j.m) daan na wax bu dogaan : “Allaahuma lakka sumnaa wa halaa risqika aftarnaa, fa taqabbal minna innaka antas samiihul haliimu” Ibnu Omar moom daan na wax: «Allaahuma innii asaluka birahmatikal latii wasihat kulla sayin, an taxfira sunoobii».
4 – Xëdd, mooy lekk ak naan ci waxtuw njël di mujjug guddi gi, ànd ak yéeney woor, ngir waxam ja (j.m) : "ngënéel li tàqale sunug koor ak gu waa Ahlul Kitaab (ñoñ téere: Yahood yeek Nasaraan yi) mooy xëdd” ak waxam ja (j.m) : “xëddleen, xëdd de am na barke”
5 – yeexe xëdd ba ci xaaj bu mujj bi ci guddi gi, ngir waxam ja (j,m) : “sama xeet wi duñu dañ ciw yiw li feek ñi ngi gaaw a dog tey yeex a xëdd”
Waxtuw xëdd mi ngi doore ci xaajub guddi bu mujj bi, yam ci bu fajar desee ay simili yu neew, ngir waxi Saydun Ibnu Saabit ji (y.y.g) : “ xëdd nañook Yonnant bi (j.m), bi mu noppee jug di julli ji, ma ne : diggante xëdd ak nodd lan la ci waxtu ? mu ne : lu tollook juroom fukki laaya”
Ag yeeteModifier
ku am sikk ci fenkug fajar na lekk te naan bam u wόor ko ne fajar fenk na, bu ko defee mu jàpp (mu tàmbalee woor), ngir waxam ja (t.s) : “ lekkleel te naan ba xàmmee wëñ gu weex cig u ñuul ci fajar gi” waxees na Ibnu Abaas (y.y.g) ne ko : “man de damay xëdd, bu ma sikkee (ne warees naa jàpp) ma bàyyi. Mu ne ko : lekkal li feek yaa ngi sikk, ba sikkatoo (nga jàpp)”
Yi ñu sib ci koorModifier
Sib nañu ci koor ay mbir yoy man nañoo tax ba koor gi yàqu, ak doonte ñoom ci seen jëmmi bopp duñu ko yàq, ñooy:
1 – ëppal ci gallaxndiku ak saraxndiku booy jàpp, ngir waxam ja (j.m) : “ëppalal ci gallaxndiku ndare bu dangaa woor” sibees na muy ëppal ci saraxndiku ngir ragal ndox mi di jàll bay àgg ca biiram, di yàq kooram.
2 – fόon, man naa jeqi bànneex bu man a yàq koor, ngir mànniyu mu génn mu muy waral, walla ab séy te bu boobaa kafaara day war.
3 – di xool sa soxna cib bànneex
4 – di xalaat ci mbirum séy
5 – laal jigéen ak sa loxo walla jonjook moom ci sa yaram
6 – sàqami singom ngir ragal lenn di ci jàll
7 - ñam cin mbaaw ñam
8 – gallaxndiku ci lu dul jàpp mbaa aajo laaj ko
9 – tusngalu ci njëlbéenug bëccëg gi, bonul nag ci mujj gi
10 – nàmpatal ak lu ni deme ngir ragal ag néew-doole gu man a waral ag dog
Luy yàq koor, ak lu ñu daganal ci ku woor mu def ko, ak lu ñu ko ciy jéggalModifier
liy yàq koorModifier
Ay mbir lañu ñooy:
1 – am yolaakon (liquide) mu àgg cib biir jaar ci bakkan,(moo xam ci paj la mbaa leneen), mu jaar ci bët mbaa nopp niki tuuf, mu jaar ci kanamug jigéen niki pikiiru .
2 – li àgsi ci biir bi ngir ëppal gu ñu def ci galaxndiku ak saraxndiku ci njàpp ak leneen.
3 – génnug mànniyu ngir xool bu bari walla xalaat walla foon walla jonjoo
4 – waccu mu ñu tay, ngir waxam ja (j.m) : “ku waccu te tay ko, na fay” waaye nag ku am waccu not, ba mu waccu te sàkkuwu ko, loolu du yàq kooram
5 – lekk mbaa naan mbaa séy bu ñu la ci manantee (forsee)
6 – ku lekk mbaa mu naan ngir jortu ne daa nekk ci guddi gi, ginnaaw bi mu xam ne fajar fenkoon na
7 – ku lekkoon mbaa mu naan ngir yaakaaroon ne dog jotoon na te fekk booba jotutoon
8 – ku lekk mbaa mu naan ngir fàtte te àggalewul kooram nàgir jortu ne wareesul a àggale koor, ginnaaw jot nanoo lekk te naan, bu ko defee mu wéy ca dogam ga ba guddi.
9 – agsig dara lu dul aw ñam ba ci mbaq gi (biir bi) jaare ko ci gimiñ gi, muy lu mel ne wann ab jaaro walla ag wëñ, ngir li ñu jële ci Ibnu Abaas mu ne : “ koor mooy li dugg, du li génn” mu bëgg a wax (y.y.g) ne: koor mi ngi yaqoo ci liy dugg ci biiru nit ki, waaye du yàqoo ci li ciy génne niki dereet walla am waccu.
10 murtad (mooy tubbi) ak doonte dellusiwaat na ci Lislaam, ngir waxam ja (t,s) boo bokkaalee sa jëf dana sippiku te danga bokk ci ñu ñàkk ñi (ñu pert ñi)
Yii yépp dañuy yàq koor tey waral fayug bis ba ca yàqoo, waaye nag duñu waral kafaara, ndaxte kafaara moom du ware ndare ci ñaari way yàq koor yii:
1 – séy bu ñu tay te kenn manantewu la ci, ngir waxi Abuu Hurayra ja (y.y.g) : “waay ñëw na ci Yonnant bi (j.m), ne ko man de alku naa yaw Yonnantub Yàlla bi, mu ne ko : lu la alag ? mu ne ko séy naak sama soxna ci ramadaan. Mu ne ko : ndax am nga jaam boo goreel? Mu ne deedeet, mu ne ko ndax man ngaa woor ñaari weer yu toftaloo? Mu ne ko deedeet, mu ne ko ndax am nga lu man a leel juroom benn fukki miskiin ? mu ne ko deedeet, daal di toog, Yonnant bi (j.m) daal di indi as ndàmba su def tàndar ma, ne ko am saraxeel lii, mu ne ko ndax dama koy sarax ku ma gën a ñàkk? Yonnant bi ree ba ñuy gis bëñam ya, mu ne : demal jox ko sa ñoñ”
2 – lekk mbaa naan ci lu dul ngant lu ñu daganal: ci Aboo Haniifa ak Maalik (y.y.g), seenub tegtal mooy : “waay dog na ci ramadaan Yonnant bi (j.m) digal ko mu kafaara” ak àddiisu Aboo Hurayrat (y.y.g) mu ne : “waay ñëw na ci Yonnant bi (j.m) ne ko : dog naa ci ramadaan te tay ko, Yonnant bi ne ko: goreelal ab jaam, mbaa nga woor ñaari weer yu toftaloo, mbaa nga leel juroom benn fukki miskiin”
li ñu daganal ci ku woorModifier
Daganal nanu ci ko woor ay mbir ñooy :
1 – soccu diirub bëccëg bi, waaye Imaam Ahmad moom da koo sib bu digg-bëccëg bi jàllee
2 – serlu cim ndox mu sedd ngir tàngoor wu tar wi, moo xam da koy sotti ciw yaramam walla da ciy nuur
3 – lekk ak naan ak séy guddi, ba fajar fenk
4 – tukki ngir aajo ju dagan, ak doonte xam na ne tukkeem bi dana tax mu dog
5 – faju ci lepp lu dagan, bu fekkee ne dara du ca jàll ba ca mbàq ga, man naa jëfandikoo pikiir sax bu dul buy joxe aw ñam
6 – sàqamil aw ñam ag gone gu ndaw gu amul ku ko sàqamil aw ñamam wi mu manul a ñàkk, waaye ci sartub lenn bañ cee jàll ba ca mbàq ga.
7 – cuuraayu ak gëttu (xeeñu latkoloñ), loolu nag li ko waral di ñàkk a gis lu koy tere lu juge ci aji yoonal ji (di Yonnant bi (j.m))
li ñu jéggaleModifier
Kuy woor jéggal nanu ko ay mbir ñooy:
1 – wann ay lor (tuflit) ak doonte bari na, maanaam lori boppam nag waxunu lori keneen
2 – am waccu mu la not, bu ca dara delluwul ba ca mbàq ga, ginnaaw bi mu génnee ba ci catu làmmiñ wi
3 – wann aw weñ te tayoo ko
4 – pëndub yoon walla bub liggeeyukaay, ak saxaarus matt, ak mbooleem saxaar yi nga manul a moytu
5 – xëy ànd ak janaba (war a sangu farata ngir jaxasoo goo defoon ak sa soxna) ak doonte dangaa yendook moom bëccëg bépp tam.
6 – gént, dara warul ku gént fekk mu woor, ngir ab àddis: “yekkatees na xalima gi wëlif ñatt, ab dof ba kero muy xiqi (juge ci dof gi), kuy nelaw ba kero muy yewwu, gone ba kero muy gént (muy doon mukallaf)”
7 – lekk mbaa naan ngir juum mbaa fàtte, waaye Maalik moom gis na ne war naa fay bu dee koorug farata, ngir léemtu (ngir lu gën a wόor), bu dee naafila nag moom fay du ko ci war mukk, ngir waxam ja (j.m) : “ku fàtte ba lekk mbaa mu naan cig koor, na mottali kooram, ndax Yàlla’a ko leel, nàndal ko” ak waxam ja (j.m) : “ku dog ci ramadaan ngir ag fàtte, du fay te du kafaara”
Fukkeelu ne-ne bi : ci leeral luy kafaara ak lan mooy njariñ li :
KafaaraModifier
Kafaara mooy li ñuy fare ab bàkkaar bu ñu def ngir ñàkk a topp ndigali Aji yoonal ji (Yonnant bi), ku wuuteek aji yoonal ji ba jaxasoo ci bëccëgu ramadaan mbaa mu lekk mbaa mu naan cig tay, war na mu kafaara wuute gii mu def, loolu nag benn lay doon ci ñatt yii: goreel jaam bu dib jullit, walla woor ñaari weer yu toftaloo, walla leel juroom benn fukki miskiin, miskiin bu nekk mudd ci dugubi suuna mbaa ceeb walla tàndarma kem ni nga ko mane, ngir li nga gisoon ci addiisub waa ji séyoon ak soxnaam ci koor, daal di laaj Yonnant bi (j.m). Kafaara nag dina limu ci limug wuute yi, ku jaxasook soxnaam cib bis, naan mbaa mu lekk ca bis ba ca des, ñaari kafaara war na ko.
njariñul kafaaraModifier
Njariñ li nekk ci kafaara mooy ñogal sariiya ba duñu ko foye, di xotti wormaam. Moom itam day laabal bakkanub jullit bi ci jeexiiti bàkkaari wuuteek ndigali Yonnant bi (j.m), yi ñu def ci lu dul ngànt, looloo tax ñu war a defe kafaara ni ñu ko yoonale ci kem bi ak naka gi (ni muy tollu ak ni nu koy defe), bu ko defee mu man moom kafaara def li ko taxoon a jug, muy far bàkkaar bi aki jeexiitam ci bakkanu jullit bi. Cosaanul kafaara mooy waxi Yàlla ji (t.s): "yu rafet yi danañu demal (dañal) yu ñaaw yi" ak waxi Yonnant bi (j.m) : “ragalal Yàlla foo man a nekk, lu ñaaw (loo man a def) toppal ca lu rafet, dana ko far, àndal ak nit ñi ci jikko ju rafet”


text:
Ndombo gu mbëj
Ndombo gu mbëj dees koy tekkkee niki lëkkalante gu ay cëri mbëj ci wenn yoon wu tëju ci genn anam guy tax ba dawaanu mbëj ga cay jaar di man a wéy di wal, maanaan du am benn dog-dog.
Gëstug ag ndombo[Soppi]
Solos gëstu ag ndombo gu mbëj mooy génne ca dayooy dawaan ba ak dend ba. Sukkandiku ci melokaani cëri ndombo gi ak àtte yi ñeel ndomboy mbëj yi.
Noste gu wéy[Soppi]
Ag ndombo gu mbëj guy dox ci ag noste gu wéy (maanaam kem yi ajuwuñu ci jamono, seen dayoo du soppiku ci jamono, dees na ko woowee itam jamono-soppeekudi) dina am lumu néew-néew ag ndëgërlu, ab jurukaayu mbëj di luy joxe ab dend (walla ab dawaan) bu wéy, man naa am it, yenn saa yi, ab doxalukaay. Manees naa gëstu ag ndombo ak yii àtte:
- Àtteb ohm: moo nuy xamal dayoob dend U bi ci ag ndëgërlu R gu dawaan I jaar ci biiram: U = RI.
- Àtteb Kirchhoff mooy lay jox jëflante bi ci cër yu wuute yu ndombo gi.
- Céetu Norton: mooy wax ne gépp ndombo gu ndëgërlu (ndombo gu ami ndëgërlu rekk) dafay yam ak ab jurukaayu dawaan I bu lang ak ag ndëgërlu R.
- Céetu Thevenin: mooy wax ne sooy xoolee ag ndombo gu mbëj ci ñaari tomb, yu nekk ci ndombo gi, dafay yam ak ab jurukaay bu dendam tollook wuuteeg aj gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi, toppanteeg ag ndëgërlu gu yam ak gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi batay su jurukaay yu temb yi fayee.
Noste gu jàllu[Soppi]
Batay dawaan bu wéy lees di dundale ag ndombo gu ami fattalukaay walla xiirtalukaay mbaa ñaar ñépp. Kem yi U ak I dañuy bawoo cig noste gu jàllu dem ci geneen noste gu sax. Kon nosteg jàllu du luy wéy, luy nekkandi la rekk. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay.
Noste gu sin[Soppi]
Ci gii noste ndombo gi dawaan bu safaanu lañu koy dundale. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay, waaye ak coppite yi ci war.


text:
Xeltu
Xeltu baat la bu nu doge ci « filasofia », muy baat bu cosaanoo ci làkkuw gereg, maanaa mi mu yor ci baat yi di « sopp hikma » loolu di (xel mu rafet ;sagesse ci Fr), ba ci laaj rekk ne « lan mooy xeltu ? » dees koy jàppe ab laaj bu di kojug xeltu bu nu man a yendu di ci dàggasante. Lii benn la ci màndargay xeltu yu dëgg-dëgg yi ak jeng gi mu def jëm ci laaju ak defi gëstu ci lepp lu mu man a doon te jéem a xam dëgg-dëggam aki màndargaam aki àtteem. Lii lépp a tax nag xeltu di xam-xam bu yaatu te bari ay ñall, laal daanaka ci xam-xam yépp, walla ci mbooleem wàlli dund. Waaye loolu lépp téewul muy xam-xam bu wéet ci boppam wëlif yeneen xam-xam yeek jagoo yi (specialisation). Xeltu leeg-leeg ñu melal ko ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci jëmmi xalaat, cib déndam ak ci settantal, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a indi ay tontu ci laaj yi am gi di indi ak nekk gi (l’existence). Xeltu seere na ay jëm kanam yu am solo te lëw, dale ko ca waa Geres ya sos ponki xeltu yu mag yi niki xam-xam buy tabax ab gis-gis bu matale ñeel nekk gi(adduna bi) ci biir gis-gis bu di kojug li-am(réaliste), ba ca xeltukati jullit ñi nga xam ne danoo jëflanteek ndonol Geres li (li fi waa geres yu yàgg ya ba woon), jaxase kook nattu (experimentation), daal di soppi “xeltu bu kojug li-am” bi, yóbbu ko ci “xeltu bu kojug tur” ak “xeltu bu kojug xam-xam ak nattu” ci jamonoy yewwute walla judduwaat (renaissance), teg ci “xeltu yu kojug am yi” (existence) ak “yu kojug nite yi” ak “ngéri yees gi ak la ca ginaaw yeeg” ak “ñàkk” (maanaam dee walla bañ a am). Xeltu gu yees gi – ci aaday seggat ci Amerig gu bëj-gànnaar gi(USA) ak nguur gu bennoo gi (UK) (ci seen aada ji nu am ci seggat mbir yi (anaaliise ko)) – day barastiku jëm ci gën a nekk gu xarala ci gu neen rekk, moom day taxaw ci xellu (logique) ak ceggat gu dégg-dégg (conceptual analysis), looloo waral ay tërte (sujets) yi yitteem di jëm day àgg ci làmboo “gis-gis bu kojug xam” ak “jikko” ak “déndu làkk” ak “déndu xel”. Am na yeneen xam-xam ak jubluwaay yu jàppe xeltu muy jàng “fann” (walla ci Fr:art) ak xam-xam yi, bu ko defee muy gis-gis bu daj te matale, di tegtalub dund bu ubale te daj. Ci déggiin wii la xeltu di nekke di luy yittewoo xamale yoonu dund ga gën, dootul nekkati luy jéem a xam dund gi. Jamono yi jubluwaay bu seggat bi jàppee xeltu muy mbirum jëf mom fawwu nu jonjook moom, doxal ko, jëf ko, am na yeneen një (jubluwaay) yu ko jàppe muy cëslaay (base) li xam tegu, ñu war koo xam xam gu wér te xereñe ko.
Tëraliin
Xamale luy xeltu[Soppi]
Xeltu baat la bu gereg bu juge ci (fila) di tekki sopp, ak (sofia) di tekki hikma maanaam (sagesse) walla xel mu rafet, kon muy firi ((sopp hikma)). Baatub xeltu ci jamono ju yees ji ñi ngi koy wax jublu ci dox gi nit di dox ngir xam laaj yu mag yi aju cig dundam, bokk na ci yooyu dund ak dee ak li-am (realité) ak maanaa yi ak dëgg. Baatu xeltu it dees na ko di faral di jëfandikoo ngir xamalee ci li xeltukat yu mag yi def ciy liggéey yu nu bokk.
Waxtaan ci xeltu du lu waa geres jagoo ñoom rekk, waaye kay ag wàll la ci xayug (civilisation) xeet wu nekk, xeet yépp a ci bokk. Looloo tax laaj luy xeltu? Du tekki benn tontu rekk. Xeltu cig tàmaleem ca jamonoy Taalis da doon gëstu cosaanul am gi (l’existence) ak aji bind ji (le créateur), ak ne-ne (matiere) bi ñu binde mbindéef yi, ak xeet (elements) yi leen toggale, bu ko defee dàggasante gi wéy di tang ci loolu ba ci jamonoy Sinon ak (Sofistaa) yi nga xam ne danu doon jëfandikoo xeltu ci weddi Yàlla ak wëlbati maanaa yi ak dégg-déggi baat yi (li nu ciy dégge) ngir notal seeni gis-gis, waaye mi ngi tàmbali ci jamonoy Sokraat mi Siisroon doon melal ci ne mooy ((ki wàcce xeltu ci suuf si jële ko ci asamaan si)), maanaam mooy ki jële xeltu ci xalaat ci nekk gi ak ki ko sàkk, ak xeet (elements) yi mu ko toggalee (yi mu ko sàkke), yóbbu ko ci xalaat ci jëmmi nit. Moom nag soppi na lu bari ciy màndargaam, daal di tuxal ay ŋaayoom aki dàggasanteem yóbbu leen leegi ci déndub nit (nature-am) ak dëgg-dëggam, ak gëm aji bind ji te gëstu ko, te jëfandikoo tegtalu xel ci saxal ko. Sokraat nag jëfandikoo woon na xeltu ngir tas jikko yu rafet ci biir nit ñi ak dëggu ak soppante. Sokraat nag ñëw na mook Aflaton (Platon) sukkandiku ci ñaari jumtukaay yii di xel ak xellu (logique) niki cëslaayi xalaat bu sell te mucc ayib, xalaat bob day dox dëppoo ak ay ponk yuy leeral ag wéram akug neenam.
Laaj : “luy xeltu?” bii laaj Aristo tontu na ko. Ci noonu sunu wax ji amatul njariñ, ndax dafa jeex te tàmbaleegul, kon tontu bu gaaw bi ci loolu day man a taxaw ci cëslaay lii: tontu bi Aristo joxe woon ci lan mooy dëgg-dëggi xeltu du moom rekk mooy tontu bi nu ci man a joxe, ca dëgg-dëgg loolu daal benn rekk la ci tontu yi nu ci man a joxe. Nit daal - bu sukkandikoo ci ni Aristo xamalee xeltu – dina man a xalaat te firi xalaat yi jiitu Aristo ak Aflaaton ak xeltu yi ñëw ginaawam. Ànd ak loolu teewul nit ki dina seetlu ci anam gu yomb ne xeltu de ak yoon wi nu xame dëgg-dëggam soppiku nanu ci ñaari junniy at yi topp ci Aristo soppiku gu mag.
Waaye ci biir loolu jëmm ji wart a réere ne xeltu, la ko dale ca Aristo ba ca Nits dafa sax – ci cëslaayi soppiku yooyu ak yu leen moy – di moom ci jëmmi boppam, ndax kat soppiku yooyu dafa ame ci wàllug xereñ. Wattu ag yamoo ci biir moom moom la (…)
Lu wér la ne dinanu man a ame ci yoon woowu ay xam-xam yu wuute te xóot, neel yu am njariñ ci ni xeltu feeñe ànd ak taariix, waaye nag woowu yoon dunu may ñu àgg ci am tontu yu dëggu maanaam yu yoonu ci : lan mooy xeltu?
Ni Aristo firee xeltu ne mooy “sopp hikma” am na lu ëpp benn teglal walla maanaa. Tegtalub làkk bi, moom mi ngi aju ci làkku gereg wi ñu tëgge baatub filosofia, ak tegtalub xam-xam bi nga xam ne dafa wuuteek li nu nekk lool. Sikk amul ci ne tegtal bu mujj bi walla maanaa mu mujj mi mooy bi leeral maanaa mi, gaw ko ci “sopp hikma” niki melo wu nu man a wonee ñàkk gi ay am-am (donnés) yu xam-xam ñàkkoon ñeel xeltukat bi ca jamono jooja, bu ko defee hikma nekkoon benn ci pexe yi ñu daa pexee ci lu nu xamul, niki ab ne-ne bu njëkk bi nga xam ne ci la xeltukat biy sose nosteg xam-xamam, mu dëppook settantal gu xam-xam ga amoon ca jamono jooja.
Bu dee leegi nga xam ne xam-xam daa sakkan, li ñu wuññi lëw, laaj yi bari ci ëtt yu bari ak mbir yu dul jeex, ak jëm kanam gi nit def ci wàll yu bari, loolu lépp tax na ba liggéeyub xeltukat du doonati rekk sopp hikma, ak gëstu ko ci jumtukaay yi mu ko daa gëstoo ak ci ron kilimãb réer gu tar gi mu amoon ci wërlaayug àdduna gi ko wëroon ca jooja jamono… Xeltukat leegi lu sakkan ciy ngér (ecole, methode) ñoo ko tënk aki àtte yu di kojug xellu aki am-am yu di kojug péng (lu wóor), ci ron jalub ay xam-xam ak seeni doxal (pratique) yu xarala yu la dul may fenn fooy sikke seenug nekk di yoon. Ci ndabi jamono (conditions) yu mel ne yii, ak ci am-am yu nirook yii xamaleg xeltu ga nu xamoon du manatee dëppook liggéey bi xeltukat bu jamonoo bi man a def, maanaam bu sunu jamono jii nu nekk, moom mi nga xam ne ab liggéeyam daa wuuteek bu ñoñ jamono yu yàgg ya lool.
Bu nu sukkandikoo ci li jiitu danu naan manatuñoo def nenn nu dul jéem a xool nu nuy soppee dégg-dégg ak maanaam xeltu ndax mu doon leegi “juddal hikma” te bañ a doonati “sopp hikma”
Xeltug waa-afrik[Soppi]
- Gu jamonoy firaawna
- Xeltu gu magreb
- Daaray xeltu yu tombuktu yu jamono yu yagg ya
- Xeltuy waa-afrik yu jamono yu yees yi ak yu mujj yi
Dawani(courant) xeltug waa-afrik gu mujj gi[Soppi]
yeneen Xeeti xeltu[Soppi]
- Xeltu leeg-leeg (nu koy melal ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci ni nuy xalaate ak ci jëmmi xalaat ci boppam akuw melokaanam, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a tontu ci laaj yu mag yi nekk gi di laaj ak am gi(l'existence))
- Xeltu gu tur
- GBu xam-xam ak nattu
- Yu kojug nekk
- Yu kojug nite
- Xeltu gu yees (ni ko waa Amerig gu bëj-gànnaar gi baaxoo seggate ak Nguur gu bennoo gi(u.k) day xaw a barastiku jëm ci wàll gu xarala, bu jàllee ay wax (ay sujets) doog a digg, moom day sukkandiku ci xellu ( logique) ak seggat, kon ay yitteem day sottiku ci gis-gis bu kojug maanaa ( conceptual analysis)ak jikko ak melokaanu làkk ak wu xel.)
- Xeltug Ceggat
- xeltug waa-sapon
- Xeltug julliti-araab
- Xeltug waa-siin
- Xeltug yëwut
- xeltug waa-end
Yenn ciy xeltukat[Soppi]
- Kocc barma faal (Reewu Senegaal)
- Mohammed Bagayogo (Reewu mali)
- Ahmed Baba (juddoo Araun ca Mali ci 1556 )
- Anton Wilhelm Amo (rewu Gana)
- Kwasi Wiredu (Reewu Gana)
- Ibn Badjdja (Nguuru Marok)
- Ibn Battuta (Nguuru Marok)
- Ibn Khaldûn (Reewu Tinisi)
- Socrate (Reewu Geres)
- Diodore Cronos (Reewu Geres)


text:
Duusub sin
Ab duusub sin, ci xayma, melokaanu genn xeetu solo la, di luy jëmmal coppiteeg menn mbir muy dem ci jamono. Mbir mi man naa nekk jenn doole, dawaan walla dendu mbëj, ab duusub mbëjbijjaakon, dees na ko jëfandikoo ci fànn yu bari.
Màndarga bu ab duusub sin bi gën a fés mooy dayoob feeñte bi nga ciy jëmmal, ci saa-su-ne, soo jëlee ab diir, nga boole leen tus la lay jox. Soo xoolee nataal bi ci wet gi, di nga gis ne ñaari taxawaay yu solos sin bi yi ëpp, dañoo yam dayoo te safaanoo, koon seenug boole tus la.
Ngir xam dayoo bi ci jenn jamono ji, mii mbindum xayma lees di jëfandikoo.
Fi:
- A, dooneeTaxawaay bi, mooy dayoob solo si bi ëpp.
- w, baraayu puxtal bi, moo nuy wax ni puxtal bi di soppeekoo ci jenn jamono, nu man cee xamee xélam, maanaam ni solo si di soppeekoo ci jamono, bennaanu nattam di radian ci saa (rad/s).
- φ wéq, moo nuy wax fi solo si di tambalee fi jamono doonee tus, t = 0, ci ban puxtal la tambalee.


text:
Koom-koom
Xamale koom-koom[Soppi]
Koom-koom walla cawarteg koom-koom (activité économique):(làkku grees wu yàgg wa : oἰkovouίa, « yor ag kër walla saytu ko »« di oἶkoς (kër ci ni ñu ko xame)ak (vέuw yor walla saytu(administrer)) mooy cawarteg nit giy feeñ ci liggéey ak jóox (produire) ak séddale ak joqalante (echange) ak jëfandikoo njuddéef yi (les produits) njëfte yi (le services).
Koom-koom nag ni ngi koy jànge ci xam-xami koom-koom yi, day sukkandiku nag ci gisiin yu koom-koom (théories économiques).
Dees na wax it ci koom-koom niki tolluwaayu koom-koom bu jamono bu am réew walla bu ab gox (zone), maanaam ag nekkam ci gëwéelub koom-koom yi. Cawarteg koom-koom gi kiliftéef yu koppar yi walla góornamaa yi (àtte yi) ñoo koy àtte jaare ko ci ab politig bu di kojug jamono (conjoncturelle).
doxaliin wu mbooloo mi (Les administrations publiques)day def moom itam ay politig yu koom-koom ngir soppi doxiinu koom-koom wu am réew.
benn ci joxoñ yu koom-koom (indicateurs économiques) yu mag yi mooy njuddéef mu ñumm mu biirum réew (NJ.Ñ.B) (produit intérieur brut (PIB)), loolu mooy maye nga man a nattale dooley koom-koom yu réew yi
Koom-koom[Soppi]
Xam-xamu koom-koom ( ci Fr:economie)moom xam-xamu mboolaay(social) la buy yëngu c gëstu ni ñuy jëfandikoo jumtukaayi jóox(production)yu daytalu yi am cig mboolaay (société) ngir faj soxlay ak xemmemtéefi cér(membre)yu mboolaay gii.Xam-xam bii nag mook xam-xam yépp a yam, dafa am ay dëgg-dëggam akaki àtteem waaye jeexiitalu gi mu def ci nekkiini mboolaay yi ak yu politig yi (les conditions sociales et politiques)ak ni ay séqoom ( ay relation-oom) dugganteek nekkiin yii tax na ba melow mboolaay muur ko, cuub ko.
Xam-xam bii li mu làmboo mooy seggat jóox gi (production), séddale gi, ak yaxantu ak lakk walla jëfandikoo njaay yi (marsandiis yi) ak njëfte yi (les services). danuy faral a wax ci koom-koom ne buy wuyyu la (positive) bu dee jéem a leeral ngértey tànn yu wuuteyi, di joxe ay mbooleem ay xalaat jiital (hypotese), walla am mbooloom ay gendiku (ay seetlu),danuy wax it ne bu nattukaay la bu dee leeral doxal yi nu war a def.
Xam-xamu koom-koom dees koy déddale ci ñaari bànqaas yu mag:
- Koom-koom bu xaaj walla koom-koom yu ndaw yi , mooy jëflanteek benn-benni naayib yi, lu ci mel ne njëli kër yi ak liggéeyi yaxantu yi.
- Koom-koomub lépp walla koom-koom yu mag yi ,mooy gëstu ci koom-koomu réewum lëmm, ci melo wii nag dees koy xalam(dees koy xalaat) muy gaaral ak sàkku ñeel alal walla xaalis, bopp-alal (capital)walla njaay (marsandiis) ci biir koom-koomu am réew


text:
Dencukaay
Ci xam-xamu nosukaay, ab dencukaay walla ab taxañ, ab ëmbukaayu ay xibaar la. Dencukaay yi, dañu leen séeddale ci ñaar: yu ëmb ay mbind "dencukaayub mbind" ak yu ëmb aw yoon wu ñaarñaarloo "dencukaayub ñaarñaarloo". Cig xarala, njoxe yi nekk cib dencukaay dañu leen nos niki ag callalag ay bit, ñu boole leen niki benn cër bu ñu rënk cim xel mu yaa. Dencukaay bu ci nekk day am tur, naka-jekk dañu leen boole ciw ŋara wu leen di ëmb.
Ëmbiitu dencukaay bu ci nekk day am wenn melokaan wi, te melokaan wu ci nekk ak xeetu tëriin way man a firi walla soppi ëmbiitam. Nosukaay bu nekk day am li ñuy wax ag nosteg doxiin, te moom mooy am ci biiram tëriin yiy tax ngay man a ubbi, tëj, bind walla jàng ab dencukaay. Yenn nostey doxiin yi (walla doxaliin yi), yu ci mel ne Microsoft Windows ak MS-DOS, ci lawal gi ñuy yokk ci turu dencukaay bi lañuy xàmmee melokaanam ba man a firi ëmbitam, gu mel ne Mac OS moom yenn jéenginjoxe yu ñu dugalaale ci biir dencukaay bi lay jëfandikoo, geneen gu mel ne Unix moom, ngir xammee xeeti dencukaay yi, ñaari byte yi njëkk ci ëmbitam lay xool.
Ay màndargaam[Soppi]
- Dayoo bi: moo lay wax ñaata xibaar lañu dëxëñ ci biiram, ñu koy natt ci bit (misaal, dencukaay bii am na 1024 bit).
- Dayoo bi ci jëmm: moo lay wax dig-digal bi ñu jàppal dencukaay bi ci xel mi ngir man ko faa téye, aki màndargaam. dayoo bi ci jëmm naka-jekk mooy ëpp tuuti dayoob dencukaay bi.
- Lawal gi: lu ñuy yokk ci turu dencukaay bi la ngir muy xamale ci melokaanu ëmbitam, dina tax tëriin wu koy ubbi di ko jàng xam nan lay firee ëmbit li, ndax dencukaay bi man naa ëmb ab nataal, walla ab dégtal, walla ab wideo...
Xeeti dencukaay[Soppi]
Ab dencukaayub mbind man nañoo firi ëmbitam mu doon ay mbind lees man a jàng. Safaanokg dencukaayub ñaarñaarloo, moom kenn manukoo jàng ndax ay '0' aki '1' la ëmb.
Ngir nosukaay yi man a xammee màndarga mu nekk, dañoo defar ab xaatim duppee ko ASCII, ci wu-angalteer (American Standard Code for Information Interchange) ak lawalam ISO 8859 , màndarga gu nekk 8 bit lañ koy binde. Loolu tax nosukaay bi su gisee 8 bit yooyu di teewal benn màndarga, man koo xammee won la ko (misaal: 1100001 mooy arafi 'a' ).


text:
Jurukaayu mbëj
Jurukaayu mbëj ab jumtukaay la buy tax ñuy man a jël wenn xeetu kàttan wi soppi ko kàttanu mbëj. Naka-jekk xeeti kàttan yees di soppali gu mbëj ñooy gu doolerandu, gu simi, gu leer ak gu tàngoor. Jurukaayu mbëj yi dañu leen di séddale ci jurukaayu dawaan ak jurukaayu dend, bu njëkk bi manees na koo, itam, séddale ci jurukaayu dawaan bu safaanu ak jurukaayu dawaan bu wéy.
Jurukaayu dawaan ak bu dend[Soppi]
Àtteb ohm mooy yamale giy wone digaale gi ne ci diggante dawaan ak dend ci biir ag ndombo gu mbëj. Bu ci yokku sa moroom wàññeeku su ngóora gi soppikuwul.
Tekki:
- P ngóora gi, ñu koy natt ciy watt.
- V mooy dend bi ne ci diggante ñaari cati wommatukaay bi , volt mooy bennaanu nattam.
- I mooy dawaan biy jàll ci wommatukaay bi, ampere mooy bennaanu nattam.
Jurukaayu dawaan[Soppi]
Ab jurukaayu dawaan mooy tax nu man a am dawaan bu sax, limam ci biir ag ndombo gu mbëj gu mu nekk du soppiku ci coppiteg dend bi, limu dend bi man naa nekk lu ne te moom du soppiku.
Jurukaayu dend[Soppi]
Ab jurukaayu dend moom mooy tax dend bi ci ag ndombo di sax, dayoom du aju ci dawaan bi.


text:
Titrexabaaryëpp
2013/11/06
Waallubitimreew conference biingaxamnidañukoydefngirxeexsingiliislaamakboddikonte ci wwaalluxeetcareewum France lañukoyamaleeca Saint Denis
2013/11/06
Waallubitimreewxewxewumaaggalaktiislu ci weerumuharamcaHambourg ci nimbalucentreislamiqueakjumaajiidiImaam Ali ImaamneekkcaHambourglañukoyamalee
2013/11/05
Waallubitimreewgannaaw bi ngaxamniprogrammebiidi (lu tax islaam) amna success careewumAmeriqueindinañuko ci reewumMexiquengirgënamanaxamleislaambudëggutewoor
2013/11/05
Waallubitimreewbërëbuaattekaay bi ngaxamnineekkcaCairedaaxnaaatte bi ñuwaroonaaattenjiitureewum Egypt buñudaax ci nguurgiba8 janvier
2013/11/03
Waallubitimreewwall biingaxamnimoomlañujagleelneewujullitñi ci sëggyingaxamni moo neekkca saint Denis ci goxbiidilukorno ci reewum France deemblañukoubbi
2013/10/26
Waallu bitim reew ab daara bu neekk ci gox biidi ( Iliyunaz) neekk ci reewum Amerique ci weer bii ñu dekkmal dinañu amal ayy programme ngir xale yi gena mana xam islaam
2013/10/26
Waallu bitim reew lëllu aduna wërngëlkëp bii ci waallu doxalinu islaam ci ñaar fukki ak beenneelu xarnu ci islaam ci Kawalampur lañukoy amal ci peyu reewum Malaisie
2013/10/26
Waallu bitim reew bataaxalu Ayatollah Xamanayii njiitu revolution bi ci reewum Iran ci ajj gi móólnañuko ci yeenekaay bu neekk ci reewum Sierra Leone ci nimbalu ki nga xamni moo teewal reewum Iran ci waallu caada ca reewum Sierra Leone
2013/10/26
Waallu bitim reew teere biidi (chiite) nga xamni professeur Guraan Larson ak David torfal nga xamni ayy jaangalekatu ci daara ju kawe lañu móólnañuko ca reewum Suede
2013/10/26
Waallu bitim reew centre islamique chiite yëpp neekk ci aduna yëpp ci ayu bës bii dinañu maaggal bës biidi Xadiir nga xamni ci la yonent bi joxoon Imaam Ali xilaafa gi
2013/10/26
Waallu bitim reew kilifa yi nga xamni ñoo jiite gox biidi Huns neekk ci reewum Allemagne dañii jaankonte ak ñaakk jaangalekatu diine
2013/10/26
Waallu bitim reew bërëbu aattekaay bu neekk ci gox biidi (kufru sheyx) ci reewum Egypt yookkna tekk loxo bi nga xamni tekknako loxo njiitu waa frères musulman


text:
Ñaareelu Xareb Àdduna bi ab xare la woon bu laaloon àdduna bi. Mi tàkk ci bi Almaañ ak Itaali ak Imbratóor gu Sapoŋ bëggee noot àdduna bi ci diggante 1914-1918 g.j. Ñaari réew yii mu ci nekk daw na wuti ndimbal ci li ëpp ci réew yi mu defal ay tappoo. Bu ko defee yàggul dara lu bari ci réewi àdduna bi duggsi ci.
Faraas sàkku woon na ci mbooleem ay sancoom ñu jàppale ko ci xeex bi, te jox koy nit. Jot naa dajale - ci ndimbalul Blees Jaañ - am mbooloom xare mu mag, mu xeex ci wetu Faraas lank sancuy Almaañ yi, ñu nangu ci Togóo ak Kamerun ak wàllug sowwu gi ci bëj-saalumu Afrik ak Tanganika (Tansani ci jii jamono).
Ci atum 1939 g.j, la ab xare tàkkaat bu bees bu tàllaliku ba daj Tugal ak mbooleem réewi àdduna bi. Hitler njiitul Almaañ li daa gëmoon ne réewam mooy mi gën a kawe ci àdduna bi, kon yi ci des yépp dañoo war a toroxlu ciy tànkam, Itaali nag ak Sapoŋ dañoo àndoon ak moom ci loolu. Waaye réewi demokaraasi yi dañu koo lankoon.
Xareb Almaañ bi songoon na suufi Faraas yi, loolu jur Faraas séddaliku ci ñaari wàll, wàll guy jàppale Almaañ te ànd ak moom ak gu nekk ci ron kiliftéefug Jeneraal Degol, mooy giy jàmmaarloo ak a xeex Almaañ.
Li laytaay xare biModifier
Lijjanti ak saxal ya juddoo woon ca ndajem jàmm ma ca Paris, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ñoo jur - man nanu ne – lu ëpp ci li sooke ñaareelu xare bi. Kollareg jàmm ga fa juddoo woon sooke woon na mer wu metti akub sànj ci askani reew yi nu note ca xeex ba. Askan yooyu nga xam ne doyutoon ñu yanu coonay xare beeki musibaam rekk, waaye ñu tegati ci yan leen li ci juddoo ci ginaaw bi ciy saxal aki lijjanti yu diis yoo xam ne réew yi notoon a leen tegoon ci seen kaw. Loolu nag juroon ci ñoom ag mbañeel akug bëgg a fayyu, nekkiinu koom-koom wi jaxasoo, tegoodi ci yoon, am pax gasu ci Tugal ci diggante askan yeek seeni goornamaa, loolu tam - man nanu ne - mooy li gën a tax ay noste yu yees sosu, yoy “sañ-sañ bu joyu” lanu jëloon def ko seen raayo. Ay kureel yu neew jugoon nanu teg loxo ci àtte gi ci yenn ci reewi Tugal yi, daal di biral ne li leen tax a jug mooy xettali seeni askan ci jafe-jafe yi nga xam ne xareb adduna bu njëkk bi ba na leen fi. Ay goornamaa yu diktaatoor feeñ ci biir Tugal ak ci biti. Leegi nag jeneen jamono ju yees tàmbli ju ngànnaayu, muy wutu ngànnaay moo xam ne li ko jur mooy bëgg a fayyu ci reew yii note ci xare bu njëkk bi, te toroxal askani reew yi nu not, te diisal seen ginaaw ci ay alamaan yu saf te tar. Lii daal moo sabab xareb adduna bu ñaareel bi.
Àttey beddi yu bees yi sosuwoon man nanu ne ñooy jëfka yi jiitu ci taal ñaareelu xare bi. Ñu indil la wax ju gàtt ci ñatt ci yi gën a am solo ci noste yooyu.
Nosteg àtte gu mbokkteModifier
Riisi mooy reew mi àtteg mbokkoo njëkk a taxaw, loolu di woon ci ginaaw fippug oktoobar ga amoon ca atum 1917g, li ko waraloon di koom-koomam ba daanu woon, te ñu dàqoon ko ci anam gu toftaloo ca xare bu njëkk ba ca kanamu Almaañ ci ñaari at yii di 1916 ak 1917g, te mu ñàkkoon it lu tollu ci milyoŋ ak xaaj ci ay xarekatam ca xare booba.
Lenin (1870 – 1924g) mi nekkoon njiitul làngug mbokkte gi (parti communiste), moo jiite woon fipp googu, daal di woon def ag juboo ak waa Almaañ yi, taxwal it ay jataay yu askan yu barab yi (soviets) , daal di xeetal jumtukaayi ligeey yi, taxawal ab goornamaa bu ay ligeeykat aki baykat, daal di yëngu ci luy neewal tàqale yi am ci diggante xeet yu wuute yi. Waa Rusi yu Sofiet yi taxawaloon nanu ab jë bu yaatu kontar nosteg bopp-alal gu soww gi, ñu jiite woon kureelub mbokkoo bi kontar diine ak nostey demokraasi yi, ñu mujj nag am doole ju mag ak jeexiital gu rëy ci liy xew ci adduna bi, yàgg nanoo jëfi jëf ci yekkati tàngoor yi ci adduna bi, walla xiiroo ak ngaayoo yi daa am ci adduna bi ci diggante ñaari xare yi.
Nosteg àtte gu Nasi ca AlmaañModifier
Làngugug mbokkoo gu xeet gu ligeeykat yi gu ( Nasi) gi (di parti national-socialiste almand des travailleurs) gii làngug politig di gu Nasi gi, daa jariñoo woon (profitoo woon) ci li daloon waa Almaañ yi, te wàcci ci seen kaw ci toroxte ak doyadal ak suufeel, te li ko waraloon di tënk-tënk yi nekkoon ci kollareg Versailles gi, ak jafe-jafe yi mu leen indil, ak ñàkk gi leen wër, peek leen, ak ñàkk-ligeey gi, ak deltu ginaawug koom-koom bi nga xam ne saxoon na fi ay at ginaaw xare bu njëkk bi, làng gii nag jariñu woon na ci lii lepp ngir fitali ca àtte ga (l’état) teg ko loxo, nangu ko, ci njiitug Adolf Hitler (1889 – 1945g), mi nga xam ne bindoon na dali làngam googu ci teereeb xeexam ba, dal yooyu nag danoo taxawoon ci ay cëslaayi waaso, ndax daa gëmon ne waasow Jermaan mooy waawo wi gën ci waaso yi, te it daa gëmoon ne danoo war a sos ag Almaañ gu mag gu ëmb mbooleem waa Almaañ yi, gëmoon it ne àtte gi (l’état) daa war a teg loxo mbooleem lonkoo yu rënk yu mag yi ci Almaañ, te danoo war a neenal kollare ga nu fasoon ca Versailles, te danoo war a delloosi mbooleem sancu yi kollare googu ñàkkloo woon Almaañ.
Hitler mujj na di njiilul Almaañ loo xam ne daa amoon sañ-sañ bu joyu (pouvoir absolu). Ñu mujj di ko wooye Fuhrer, mu tàmbli nag di doxal dali làngam yooyu ci askanu Almaañ wi nga xam ne àndoon na ak moom ngir bëgg a mucc te xettaliku ci nekkiin wu bon wi mu nekke woon, rawati na ñàkk-ligeey gi nga xam ne yaatu woon na lool ci Almaañ ngir xare bi, ak ngir tënk-tënk yi nga xam ne kollareg Versailles gi indi woon na leen fi.
Hitler def na ay jëf yu bari yoo xam ne ñoo fi sabab ñaareelu xare bi, ndax daa jëloon diiwaanu Saar boole ko ci Almaañ atum 1935g, neenal kollareg Versailles, jox sodaar si ngànnaay yu diis te xereñ, jëmale endustri bu Almaañ ci ligeey ngànnaay ak jumtukaayi xare aki bagaas yu ame solos xare. Mu jëlati reew yiy wax làkkuw Almaañ wi boole leen ci Almaañ, daal di taxawal Rayix bu ñatteel bi. Mu booleeti Otris ci Almaañ atum 1938g, jëlati goxub Sodit bi nekk ci Cekoslaawi atum 1939g, daal di jeem a nangu yoonu Danseg ci doole, seddoo ak Rusi Poloñ. Almaañ nag dundoon na ci ron àtteg Nasi la ko dale ca 1933g ba bi mu daanoo tas ci atum 1945g.
Nosteg àtte gu Fasi ca ItaaliModifier
Waa Itaali yi yëgoon nanu – te ñoom kat ci reew yi amoon ndam lanu woon ci xareb adduna bu njëkk bi – yëgoon nanu ne danu leen a naxe ca ndajem jàmm ma amoon ca Paris, màngiit yi juge woon ci xare bi it lu neew lanu leen ci jox, te kat ñoom ñu ci sonne lanu.
Ag ñàkk ligeey tas ci Itaali, nekkiinu nit ñi ñaaw, làngi politig yi fees fa dell, reew ma jaxasoo, xalaat yi tas fa, di mbokkte (communisme) fasi, ak yeneen xalaat yi. Fasi nag lu fi ñëwoon la ngir xeex mbokkte, Benito Mussolini jiite ko mi jiite woon ag làngam (1883 – 1945g). Làng googu nag danoo warlu woon ci seeni dal (principes) xeex mbokkte, taxawal ag nosteg dimblante, te jeem a jot ci ngañaayi sanc yi nga xam ne danu leen a xañoon Itaali ca ndajem Paris ma.
Ci noonu làngug Fasi gi tàmbli di jëfandikoo fitna(violence) ci xeex ak xuloowaaleem yi, bi dégug làng gi gënee dëgër, gën a ñaw, mu gën a am doole ci la Mussolini ak àndandoom yiy solsimis yu ñuul xuppe goornamaab Itaali bi, ci noonu Buurub Itaali bi di Victor Emmanuel amatul woon pexe, mu daal di jox nguur gi kii di Mussoliini, mi nga xam ne mujj na di diktaatooru Itaati, ñu ko daa dàkkantale Dotsi.
Mussolini digale na ñu neenal làng yi, aaye askanu Itaali wi ñuy def yëngu-yëngu mbaa coow, nos endustri bi, dëppale diggante njariñi liggéeykat bi ak naatug walla jëm kanamug ndefar yaxantu yi. Daal di juboo ak Paab bi, delloosi njàggalem diine mi ci jàngu yi (leekol yi).
Mussolini feeñal na mbonam gi ak mbonug làngam gi, jaare ko ci jëfam yu ñaaw yi mu jëmale woon ci askanu Libi wi, ba mu fa bëggee samp sancug Itaali gi. Mu gënoon a yaatal ag kilifteefam ca Ecopi atum 1936g, ginaaw bi ko soldaari Itaali yi tegee loxo ci doole, nangoo ko ci waa Ecopi. Yaatalug sanc gu Itaali gii merloo woon na askan yi nekkoon ci ron ag sancam, te taxoon na yeneen reewi sancaan yi kontar ko ci loolu. Lii nag mooy li jegeele diggante Nasi ak Fasi, nga xam ne mujj nanu àgg ci def ag dëppoo ci seen biir, mooy taxawal ag tapoo gu xare , nu duppee ko diggub Berlin-Rom .
Bokk na ci aakimookat yii ba tay, làngug xare (parti militaire) gi nekkoon Japon, ak àtteg Franco ga ca Espaañ (1892 – 1975g), moom Franco mi mujjoon ame nguur gu joyu (pouvoir absolu) ca Espaañ atum 1939g, ginaaw xareb ñoñ bu Espaañ ba. Koolute gi askani Almaañ yi amoon ak yu Itaali yi, yu Espaañ yi ak yu Japon yi ci seeni goornamaay xeet yu ëppaloon yi te teengal dolliku woon na te li ko waraloon di ñàkk gi nostey bopp-alal yi ak yu demokraasi yi ñàkkoon kàttan ci jële fi coonab koom-koom bii fi amoon ak ñàkk gu tar gii ubale woon Tugal gépp ak feneen, ci biir jafe-jafeb koom-koom bi amoon ci adduna bi atum 1929g, ñu gënoon koo xame ci turu lamb gu mag gi.
Yeneen jëfka yu sabab xare biModifier
Am na fi yeneen jëfka yoy dugg nanu ci li fi indi xare bu ñaareel bi, bokk na ci yi ci ëpp solo:
- Lott gi kureelu xeet yi lòttoon ci ñoŋal jàmmi àdduna bi, ginaaw bi ci Almaañ ak Itaali gennee ak Japon.
- Digg (axe) yu politig ak xare (militaire) yi nga xam ne reewi diktaatoor yi taxawaloon nanu leen ci seen biir, bu ci mel ne digg bu Berlin-Rom, ak bu Berlin-Tokkiyo, ak kollarante gu ñàkk-a-noonu gi amoon ci diggante Berlin-Mosko laata a xareb ñaareel bi di tàkk ci lu tollu ci ay ayu bis yu neew. Ci geneen wàll gi, Fraans, Britani, Romani, Poloñ, ñoom itam booloo nanu def seenug tapoo. Nii daal la ñaari dank sosoo dankub digg bi, làmboo Almaañ, Itaali, Japon, ak dankub reew yi tapoo walla (way tapoo yi) di Britani, Fraans, Romani, Poloñ, Benoog Sofiet gi ak Amerig – ci ginaaw bi.
- Xuloo bi amoon ci diggante reewi Balkaan yu yees yi te aju woon ci mbirum dig yi ci seen biir, ndaxte amunu woon ay dig yu sax, ak xuloo bi amoon te aju woon ci mbirum xeetu (nationalisme), ndax kat reew yii, di yu sosoo ci seddaleg ndaje ma, danoo ëmboon lu sakkan ciy xeeti Almaañ, lu jege juroomi milyoŋi ay waa- Almaañ, ñu mujjoon bokk ci njabootug Poloñ ak Cekoslaafi.
- Masalam yoonu Poloñ wi tàqale Almaañ ak Brusiya, te daytaloo ca waaxub Danseg bu gore ba(libre). Ña dëkke woon ca yoon woowa ci ay waa Almaañ jege woon nanu 96٪ , ci noonu Hitler daal di ne day boole yoon woowu ci Almaañ, looloo fi taalati gilinug xare bi ci adduna bi, ndaxte Fraans ak Britani ñoom danoo daal di woon jàpple Poloñ, ci noonu Hitler daal di joxe ay ndigal ci nu song Poloñ, ci 01 satumbar atum 1939g, ginaaw bi mu gisee ne ànd na ak Bennoog Sofiet gi, Itaali ak Japon . Nii daal la sawaras ñaareelu xareb adduna bi tàkke.
Jamonoy xare biModifier
Ñaareel Xareb Àdduna bi romb na ci ñatti jamono ñooy:
- Jamono ju ndam yi Hitler doon ame ci xare bi, mu tàmbli ci 1939 – 1941g
- Jamonoy yamoo (équilibre), walla li nuy duppee at mu jaxasoo mi, di woon atum 1942g
- Jamonoy nërméelu ñeel réewi digg yi, mu tàmbli ci atum 1943 – 1945g.
Hitler yëgaloon na Poloñ atum 1939g ne ko manul ñàkk mu génne loxoom ci waaxub Danseg bi, te delloo Almaañ yoonu Poloñ wi romboon ci suufus Almaañ. Boobu lëj-lëj – bokkoon na ci li juddoo woon ca ndajem jàmm ma – mooy li fi taalati xare bi ci adduna, ndax mooy sabab bu jonjoo bi ko jafal. Hitler yamul rekk ci yonnee ag xupp jëme ca Poloñ, waaye da ca a rax dolli yabal ay soldaaram ñu song ko, teg loxo ay suufam, bi mu lànkee bañ a wuyyu wooteb Almaañ bi, bañ a faale xuppam gi. Bi mu kodefee, Britani ak Fraans jug yonnee ag xupp jëme ca Almaañ, ne ko na génn suufus Poloñ si, ci diir bu weesuwul ñaar-fukk ak ñeenti waxtu. Bi Almaañ lànkee bañ leen a déglu, la ko Britani ak Fraans song, ci 02 satumbar 1939g.
Almaañ jot naa teg loxo waaxub Danseg ak yoonu Poloñ wi, ak lenn ci goxi soww yu Poloñ yi. Ag dëppoo am ci diggante Almaañ-Rusi, gu waral ñu séddoo ñoom ñaar suufus Poloñ si, loolu nag di bi Rusi tegee loxo goxi penku yu Poloñ yi, daal di def ak Almaañ kollareg ñàkk-a-noonu (non-agresssion) di gi amoon ci 23 ut 1939g. Waa Almaañ wéy ci seen xare bi, daal di nangu Danmark ak Norwej atum 1940g, ginaaw ba nu fa dàqee dooley Britani ji ak ju Fraans ja fa nekkoon. Ci geneen wàll, Rusi moom gën na a tàllal ay tànkam ci Finland, loolu nag mu jaare ko ca kollareg ñàkk-a-noonu gi mu fasante woon ak Almaañ. Almaañ daal di song Luksamburg, nangu ko ci lu yéeme cig gaaw. Songati Holand, nangooti ko, song Beljig nangu ko waaye ci ginaaw xare bu saf sàpp, bu mujjoon waral deltu ginaawug dooley Britani ji ak ju Fraans ji atum 1940g. Dooley jañ ak naj gi Almaañ doon def ci bëj-gànnaaru Fraans gënoon a dolliku, gën a tar, ci noonu goornamaab Fraans bi daal di tuxoo Paris, dem Bordeau, foofa lanu tàmbli woon a sàkku ag wéer ngànnaay ak Almaañ. Ci noonu General Deegol daw làqu ca London, fa la doon jiitee jànkoonte (resistance) gu Fraans gi kontar réewi digg yi, fa la birale it ag Fraans gu gore gu ànd ak réewi tapoo yi( les alliés). Goornamaab Fraans bi diriku woon ba Bordoo, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak Almaañ, muy gu mel ne ga Almaañ defoon ag réewi dëppoo ya ca 1918g.
Wéer ngànnaay yiModifier
- Almaañ nangu bëj-gànnaaru Fraans, péey ba di Paris bokk ca, ak mbooleem tefesi Fraans yi tiim mbàmbulaanug atlas gi.
- Fraans day fay Almaañ ay alamaan yu alal, yu tollu ne ferey soldaari Almaañ yi nangu Fraans.
- Limub soldaari Fraans yi dootul weesu téeméeri junniy soldaar.
- Taxawal goornamaa bu Fraans buy ànd ak Almaañ, bii goornamaa nag taxawoon na ci njiitug Marsal Bitan. Ñu duppee woon ko goornamaab Fishi, ngir nekk ga mu fa nekkoon.
Ginaaw bi Fraans wommatoo meruw Almaañ- Itaali wi dafa sottiku woon ci kaw Britani. Bu ko defee, fafalnaaw yu Almaañ yi jog def lòkki yu toftaloo ci kaw dëkki Britani yi, la ko dale ca ut 1940g. waa Almaañ ñi nag li nu jublu woon ci loolu mooy manante Britani ci wommatu cig wàll, ak waaj ngir wàcce ay dooley Almaañ ca duni Britani ya, ci geneen wàll. Waaye taxaw gi askanu Britani wi taxaw taxawaay bu dëgër, te sax, moo tax ba waa Almaañ ñi manuñu woon a am li nu bëgg.
Réewi tapoo yi tàmbli woon nanoo ndàmmi ndam, di xaw a kawe réewi digg yi as lëf, bi Amerig duggsee ci xare bi ànd ak ñoom atum 1941g, ni ci Bennoog Sofiet gi dugge. Dooley Britani yi nag ndàmm nanu ndam lu mag ci jë bu Afrig bi ci kaw dooley Itaali yi, daal di leen dàqe ca Ecopi ak Eriteri. Looloo taxoon Hitler yabaloon ñaari kuréeli xare yu Almaañ ca bëj-gànnaaru Afrig, Marshal Rommell jiite woon leen ngir xettali-ji àndandoom ba ca Afrig. Ab xeex bu saf am ca bëj-gànnaaru Afrig ca 24 nowambar 1942g ci diggante réewi tapoo yi ak yu digg yi ci njiitug Mongomeri mi jiite woon réewi tapoo yi, ak Romal mi jiite woon réewi digg yi, ci noonu Réewi tapoo yi ndamu ci kaw yu digg yi ca xeex ba nuy wax Alamayni, ginaaw xeexub ñukkaakon (tank;char) bu mag bu sax fukki fan. Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xeex bii, nanu ci tudd:
- Teg loxo gi réewi tapoo yi tegoon loxo goxi bëj-gànnaaru Afrig, ginaaw bi nu fa dàqee dooley Itaali ji ak ju Almaañ ji.
- Itaali wommatu na, soldaari réewi tapoo yi wàcc ca Sisil, ñu daal di daaneel nosteg Mussolini gi ca 3 satumbar 1943g
- Nosub xare bi mujj na nekk ci loxol way tapoo yi , ginaaw bi mu nekkee ci loxol Almaañ ak réewi digg yi, àggoon nanu nag ci seen njòbbaxtali ndam atum 1942g
Ndamul Réewi tappoo yiModifier
Ginaaw bi dooley Britani yi ak yu Amerig yi lijjantee ba am ndam ca jë ba ca Afrig, ak ginaaw bi Mussoolini daanoo, la réewi tapoo yi fasoon yéenee jële fi Almaañ. Ñu wàcce woon soldaar su dul jeex ca tefesug Normandi ga, àggoon nanu cib lim ñaari milyoŋi nit daanaka, ñu tegoon leen nag ci kilifteefug Generalu Amerig bii di Dwaayet Asinhawar. Bu ko defee yii doole daal di teg loxo Fraans, Beljig, Holand (suuf yu xóot yi). Dooley Almaañ yi xëyoon nanu wëlbati një – cig deltu ginaaw - jëme Almaañ, waaye dooley tapoo yi mayuñu leen woon fu nu yakke seen nàkka, ngir ragal ñu jekkaat ba amaat doole ju nuy songeeti kenn, ci noonu ñu dab leen ca saa sa, jot a sutuxlu ca digi Almaañ yu soww ya ca fewriye 1945g.
Ruus yi nag ñoom jotoon nanoo jéego jéego yu am solo ci jëwub penku bi, ci goxi penkub Tugal bi, ginaaw ba fa dooley Almaañ yi jugee, ci noonu ñu nangu jëwub Tugal gu penku gi ci suwe 1944g. Ci nii daal la dooley Almaañ tàbbee ciy xat-xat yu jafe, ci kanamu doole yu rëyub lim te nu waajal leen ci ngànnaay yi mujj a génn, bu ko defee Almaañ xëy di ku ñu gaw ci diggante ñaari wàlli kuur , ci diggante penku ak soww, looloo juroon Almaañ faroon wommatu ci mujjantal gi, ci me atum 1945g, ñu daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak réewi tapoo yi, loolu mujj di li taxawal dooley xare ju Almaañ jii jot a miiral adduna bi sonnal ko ngir xareem yu bari yii. Leegi nag réewi tapoo yi – di Angalteer, Fraans, Bennoog Sofiet ak Amerig - nangu nanu Berlin péeyub Almaañ, jàmmaarloo gi waa Almaañ yi doon def ak a dàkku seenub dëkk taxaw te jeex .
Wommatug SapoŋModifier
Waa Amerig yi yanoon nanu seen bopp coonab xare bi ci penku kontar Japon. Ginaaw bi waa Amerig nangoo suuf yu bari ci li Japon tegoon loxo ci xare bi, lanu dogu woon ci gañe xeex bi, ginaaw bi nu jotee fent bombub fepp (bombe atomique), te bëgg a xam li mu man, te bëggoon it Japon wommatoo ci seeni loxo. Ñu daal di jug ci ut 1945, sànni ñaari jum yu fepp ci ñaari dëkk ci Japon ñooy: Irosima ak Nagasaki, ci noonu Japon mujj wommatu, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak waa Amerig yi ci turu réewi tapoo yi, ci satumbar 1945g, bu ko defee ñaareelu xare bi daal di jeex.
Li ci juddooModifier
Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xareb adduna bu ñaareel bi, bokk na ci yooyu:
- Def ndajem Botsdam ca anéeru Berlin, ca 17 sulye 1945g, ngir jeexal xeex bi. Britani teewe woon na ko, Fraans, Bennoog Sofiet gi ak Diiwaani Amerig yu Bennoo yi.
- Dagg goxub Brusiya ci Almaa ñ gu penku gi, bu ko defee Bennoog Sofiet gi jël ca wàllug bëj-gànnaar ga, Poloñ jël wàllug bëj saalum ga, ñu joxati Poloñ dëkkub Danseg bu gore bi (waaxub Danseg)
- Séddale Almaañ def ko ñeenti barabi sañ-sañ, ci diggante Amerig, Britani, Fraans, ak Bennoog Sofiet. Ci atum 1949g la njëkk a am ci taarixu Almaañ ñaari reew sosu ci Almaañ, te yor ag nosteg pénc (systeme republicain) walla tosteg askan, ñooy: Almaañ gu soww gi walla péncum Almaañ mu bennoo mi (la république Fédérale d’Allemagne), nekk nag ci ron saytug Amerig, Britani ak Fraans, Bon di péey bi. Geneen gi di Almaañug penku gi (Brusiya gu njëkk ga), walla Almaañ gu demokraasi gi (la république démocratique allemande), Bennoog Sofiet gi saytu ko, Berlin gu penku gi dib péeyam. Ñu fàttali leen rekk ne Amerig, Britani ak Fraans mujjoon nanoo may Almaañ atum 1951 mu wut ay soldaar.
- Almaañ ñàkk na mbooloom xareem bu dëgër ma te rëy, ñàkk ngànnaayam yu bees ya te jëm kanam, bi nu tasee ab xareem neewal dooleem.
- Tegoon nanu Almaañ mu war a fay li mu yàqal rewi tapoo yi.
- Nosaat koom-koomu Almaañ bi, rawati na nosteg alal gi ak gu endustri gi, yooyu yépp ñu jëme leen leegi ci luy ligéeyal mbiri yi dul xare.
- Séddale Otris def ko ñeenti barabi sañ-sañ ci diggante Britani, Amerig, Fraans ak Bennoog Sofiet. Otris it des ci ron teg loxog réewi tapoo yi ba ci atum 1955g, ak doonte réewi tapoo yi nangu woon nanu ne réew la mu temb dale ko ca atum 1946g.
- Réewi tapoo yi nangoo nanu ci Japon dun yu am solo, bu ci mel ne Farmosa ak Sakalin añs. Rafleel ko ci mbooleem moomeelam yi nekkoon ci màmbulaan gu atlas gi. Dooley Amerig yi nag juge nanu Japon atum 1951g, ginaaw bi nu xaatimee ag kollareg wéer-ngànnaay cis een digganteek goornamaab Japon bic i dëkkub San Fransisko.
- Xaatim nanu ag juboo ak Itaali, Bulgari, Romani ak Hongri atum 1947g, gii juboo nag li mu yaxal mooy réew yii warloo fay réewi tapoo yi ay alamaani xare.
- Deltu ginaawug ñaari réew yii di Fraans ak Britani ci nekk gi nu nekkoon ay réewi adduna yu mag ci ginaaw xare bi, bu ko defee Amerig ak sofyet yi jël seen barab, mujj it di réew yi ëpp doole ci adduna bi, mujj yor ngànnaay yu bon te aaytal.
- Nërmeelug ñaari noste yii di Nasi ak Fasi ci Tugal ak nosteg xare ga nekkoon Japon, te noste gu mu ci doon rekk sag am bokk na ci li fi indi ñaareelu xare bi. Nostey diktaatoor yooyu bokkoon nanu ci nooni mbokkte yi gën a mag
- feeñug dankub mbokkoo bi (bloc socialiste) ay réew yu bari bokk ci, Bennoog Sofuet gi jiite ko, mu ci mel ne : Kore gu bëj-gànnaar gi, Wietnaam gu bëj-gànnaar gi, Poloñ, Bulgari, Romani, Cekoslowaki ak Hongri añs. Bu dee nag Siin gu Askan gi ak Yogoslawi nag, ñoom ñaar ay réeyi mbokkoo lanu waaye nekkunu woon ci ron yilifug Bennoog Sofiet. Dankub bopp-alal bu gore bi it feeñ, Amerig jiite ko, làmboo nag réewi Tugal gu soww gi, niki: Britani, Fraans, Almaañ gu soww gi, Holand, Beljig, Danmark ak Norwej añs. Amerig it warlul yii réew ndimbalug alal ak gu xare, ngir ñu man a taxaw ci kanamu dankub mbokkoo bi.
- Sos tapoog càmmooñu Atlas (Otan) atum 1939g, mooy tapoo gi boole woon Amerig, Britani, Fraans, Kanada, réewi sowwub Tugal bi, Japon ak Turki. Réew yii nag danu ne woon ku ci song menn rekk, song nga yeneen yepp. Ñu kollarante woon ci seen biir ci dimblante ci wàllug aaru, koom-koom ak alal. Ci geneen wàll, tapoog Warsaw gi daal di taxaw, tukkee ci Bennoog Sofiet ak réewi mbokkoo yi topp ci ginaawam ci càmmooñu Tugal ak penkoom.
- Jëya ju rëy ji juddoo ci xeex bi muy faatug lu sakkan ci dooomu aadama ak yàqug alal ju dul jeex, ngir jumtukaayi xare yu xereñ yi nu ci jëfandikoo ñuy jum yi (les missiles), bombi fepp yi, nuuraakon yi ak ñukkaakon yu diis yi ans. Xare bii moo ëpp lu mu yàq, ray ko, màbb ko ca moomam ja ko fi jiitu woon.
- Ëttu àtte yu Normbrug yi ngir àtte ñoñ Nasi ñi ci tuumay jèqi fitna ak sabab xare bi ak def ay tooñaange jëme ci ñu ñu tëj ñi (les prisonniers) ak ñi ñu njafe ca reewi tapoo ya. Àtte nanu fa tam njiiti nosteg xare gi nekkoon Japon.
- Juddug mbootaayu xeet yi, ngir dëgëral jàmm ak tere xare yi ak xulooy réew yi, ak amal mbaandute ak yamoo ci réewi adduna bi.
- Koom-koomu àdduna bépp a naatoon ginaaw bi xare bi jàllee, li ko waraloon di naali tabax yeek yeneen yi nga xam ne defaraat dëkk yi la doon ligeeye ak wàllug tabax ci anamam yepp. Bi gënoon a rëy ci naal yooyu mooy bu Marsaal.
- Judduwaatug joŋante ci ngànnaay ci diggante ñaari dank yi: bu mbokkoo ak bu bopp-alal, ak sosu gi xare bu sedd bi sosu ci seen diggante, naka noonu dund ci jàmm gi am leegi ci diggante xeet yi ci kaw suuf.
Xare bi ci AfrigModifier
Lu bari ci xarey Afrig yi (sànnikati Senegaal yi ca lañu woon ) jawali nañu Tugal, ngir xeexal Faraas. Xarekati Afrig yii ñi ngi nekkoon ci dundiinn wu tar te wow, ci biir yeer yi ak ci sedd bu metti bi, jànkoonte nañook jafe-jafe yu bari, lu ci mel ne ñàkk a dégg làkkuw waa Faraas wi akug tumbrànke. Waaye loolu lépp teewul ñu ràññikoo woon ag njàmbaare akug dogu. Xare ba jeex na ci ndamul Faraas ak ñi àndoon ak moom, ñu dàq Almaañ, mu doxe ci ñàkk mbooleem sancoom yi ci Afrig.
Afrig gu yamoo gi Faraas yilifoon ci njiitul Flips Ibuwe dafa nekkoon di jàppale Degol, bu ko defee njiiti Afrik gu sowwu gu Faraas gi ñoom di jàppale Almaañ, ba ca tabaski 1942 g.j, booba lañu wëlbatiku jàppaleji way tappoo yi .
Waa Afrig yi yamuñu foofu, waaye yabal nañu ay xarekat ca jëwub xare ba (front de guerre) ngir jox ñam way xare yi ak jox mbell Tugal.
jeexug xare biModifier
Ci atum 1945 lañu daan Almaañ. Sapoŋ it daanu ngir fàccaakonub saal (bombe atomique) ba waa AameriK yi taal ca kawam. Ñaareelu xare bi dakk na - niki bi ko jiitu woon - alag dundug ay milyoŋ ciy nit.


text:
Gàddaay
Gàddaay di ci fr “immigration” baat la buy tekki : tukkee ci barab mbaam réew dem ca meneen, ngir sàkku fa dara, mbaa ngir naqarig sam réew ci yaw mbaa barab ba nga bawoo, loolu di faral di jur ag tumbrànke, akug ndoxondéemu, tax ngay am turu doxondéem giy tekki ku dëkkul ca réew ma nga nekk, cosaanoowoo fa
Kon gàddaay mooy: immigration ci fr
Doxondéem di : étranger
Tumbrànke di coona ak tiis ak naqaru xol gi gàddaay di faral a jur
Looloo waral Yonnant bi (j.m) di faral di wax naan: “Tukki aw daggiit la ci mbugal ”
Am ku ne moo de da koo woyofal waaye mbugal aw dogiit la ci tukki