text:
Senegaal
Senegaal menn la ci réew yi ne ci Sowwu Afrig, mu bokk nag ci Afrig gu bëj-saalumu sahraa (Afrique sub-saharienne), Mbàmbulaanug Atlas diw digam ci sowwu, taqaloo ak Gànnaar ci bëj-gànnaar ak penku, Mali féete ko penku, Ginne ak Ginne Bisaawóo ci bëj-saalum, Gàmbi moom sos ab daanaka-jiba (quasi-enclave) ci biir Senegaal, sutuxlu ba ci lu ëpp 300 km ci biir suuf yi. Duni Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ñi ngi ci 560 km ci tefesi Senegaal yi.
Réew maa ngi lebe turam wi ci dex gi ko peek ci penku ak bëj-gànnaar, te ab balluwaayam bawoo ca Fuuta Jallon ca Ginne, di Dexug Senegaal. Ab kilimaam bu gëwéel la te di bu fendi te yor ñaari jamono: jamonoy nawet (jamonoy taw) ak ju noor (jamonoy fendi).
Ci jamonoy canc gi (la période coloniale), ay digg yu yaxantu yu bari, yu ay imbraatóor yu canc (empire coloniale) moomoon, daal di woon nañuy sampu ci tefes gi gépp. Dëkkub Ndar mujj na di péeyub Afrig gu Sowwu gu Faraas, mu mujj juge ci di leegi Ndakaaru ci 1902, moom Ndakaaru nag mujj na di péeyu Senegaal ca ba mu jotee ca ag tembam ca 1960, nekk ci cat li gën a féete sowwu ci goxub Afrig
La dale 2012 ba fimne Maki Sàll mooy njiitul réew ma. Senegaal ak doonte bokk na ci càmpéef yu bari yu àdduna bi, teewul bokk na ci Bennoo gu Afrig (Union africaine) ak Mbooloom diiwaan yu Sahel-sahraa yi (Communauté des États sahélo-sahariens)
Senegaal nag yaatoo na 196.190 km2.
Tëraliin
Gongikubaat[Soppi]
Cosaanul turu Senegaal dañul di jeqi dàggasante ak werante. ca 1850 labbe bii di David Boilat, ca mbindam ya mu doon def ci Senegaal,daa gisoon ne Senegaal mi ngi juge ci waxiinu wolof wii di suñu gaal. Bii nag mooy gis-gis bi gën a siiw, te xibaarukaay yi (les médias) gën koo ame. te moone lu ñu nangoodi la te sikk ko la ko dale ca ati 1960, ay gongikubaat yu bari nag joxe nañu leen, ci misaal biy taf cosaanul tur wi ci ag giir gu berber gu Sahara, mooy giirug Zenaga walla Sinhaaj, naan: Turu Senegaal mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Waaye werante wi dañul di tàng ci loolu ba tay.
Njëkk-taariix[Soppi]
Lu ci ëpp Njëkk-taariix ci Senegaal day tudd - ba laa tudd lenn - gëwéeli xeer yu mag yi (walla les cercles mégalithiques) yu Senegàmbi yi, walla jóori xor yu ñu sàkk yi (les amas coquilliers artificiels), yu ci mel ne ya nekk ca dunub Faajut.
Jàpp nañu ne Senegaal dëkkees na ko ci njëkk-taariix lu jiitu lool juddug Isaa. Ay doj yu ñu yatt yu Jamonoy doj wu ñu yatt ju njëkk ja(Le Paléolithique inférieur ), wuññees na leen ci daanaka-dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ak yeneen yëf yu gongikoo ci doj, ñu jekkal leen, dees leen di fekk ci diiwaanub Tëngéej ak ci pegi dexi Senegaal gu penku gi.
Ci jamonoy doj wu ñu xacc (néolithique), jumtukaay yi tàmbali nañoo soppiku ak a wuute, bu ko defee suuf su ñu togg (walla céramique) daal di feeñ. Gasi gëstu ya ñu doon def ca diiwaani tefes ya feñal nañu ay desiiti waañ yuy seere ak a firndeel askan wu mag wu ay nappkat aki yaxantukat wa fa nekkoon (marigot bu Xant ca delta, sottikukaayu dexug Saalum).
Ndefarug mbell (walla gu weñ (metallurgie)) jëm na kanam ci jamonoy mbell yi (protohistorique) (junni bu ngëkk bi njëkk Isaa), fi ñuy gis ay bàmmeel ci bindu ay mbaanaar (tumulus). Ci digg réew mi, fa tollook Gàmbi gu tay gii, dees na fa fekk mbooloom gëwéeli xeer yu mag (cercles de mégalithes) ci aw dog wu tollu ci 100km ci kaw 250|km.
Nguur yu njëkk ya[Soppi]
Dëkksi gi dafa doon gën di dolliku ndànk-ndànk tey gën di dëgër ngir àgg ci sos ay nguur yu njëkk yu sosu ci VIIeelu xarnu, nguur gu Tekruur, gu Namandiru, gu Jolof, ak ay mbokkoo yu sori ak Iimbraatóor gu Gana, ci suufus Mali gu tay gi. Ci nguur yu wuute yooyu, gi ci ëppoon doole ci XIVeelu xarnu moo doonoon imbraatóor gu Jolof, gi boole woon Kajoor, Bawol, nguuri séeréer yu Siin ak yu Saalum, Waalo, Fuuta-Tooro ak Bambug. Ci bëj-saalum, nguurug Kaabu, teg ci gu Fulaadu.
Jolof nekkoon na imbraatóor gu Njaajaan Njaay sosoon, ki njëkk a nekk Buurba (buur) ca Jolof. Faleesoon na ko njiit ca loolu doon mujj di nguurug Waalo, ca bëj-gànnaar-penku gu Senegaalug tay gii, ca diiwaanu dex gi. Dajale woon na mbooleem askani giirug wolof ngir taxawal imbraatóor gii ci XIIIeelu xarnu . Ibraatóor gi saayoon na te naaxsaay ci1549, ànd ak deeg imbraatóor ba mujjoon ca Jolof, Lele Fuli Fak, ki ko rayoon di Amari Ngóone Sabel Faal, ki nekkoon ca jooja jamono kilifag diiwaanu Kajoor.
Jolof des na di aw dog (vassal) ñeel imbraatóor gu Mali ci diir bu tollu ci xarnu. Ba loola amee, yeneen nguur yi, ñoom itam gu ci nekk, tàmbalee jël ag tembam ba mujj wàññi imbraatóor gu Jolof gu mag googu ba àggal ko ci tolluwaayu genn nguur gu yam ca digg réew mi. Ci ñaareelu xaaj bu XIXeelu xarnu, sancaani Faraas yi (les colons francais) tàmbali woon nañoo nangu ndànk-ndànk mbooleem nguur yu Senegaal yii. Jolof moo nekkoon nguur gi ñu mujj a nangu ak Buurab Jolofam bu mujj ba Alburi Njaay, ci ron deflu gu Luwis Federb.
Lislaam a ngi njëkk a tàbbi ci Senegaal ci diggante VIIIeelu xarnu ak IXeelu xarnu, ña ko fa dugal di ay yaxantukat yu araab-yu-berber. Dañu doon tas diine jii ci jàmm, ñu njëkk koo jox Jula yi tuubloo ci ginaaw bi Tukkloor yi ak Saraxule yi, ñoom itam ñu tas ko ci Senegaal gi gépp. Bi ñu demee ba ci kanam ca XIeelu xarnu , la Muraabituun, jug, Tukkloor yi jàpple leen, ñuy jéem a tuubloo mboolooy jaamukati xërëm yi jaare ko ci Jiyaar. Loolu benn la ci sabab yi tax Séeréer si gàddaayoon dem Siin-Saalum, Wolof yi, Pël yi ak Mandinke yi, te ñoom ñepp ña nga jalu woon ca Tekruur. Lislaam teel na tas ca imbraatóorug Jolof. Waaye ca XIXeelu xarnu la nangu ca dëgg-dëgg mbooleem askan yi, ci anam gu jàmmu, loolu nag deesi sante ko Sëriñ si, ku mel ne Seex Ahmadu Bamba, mi sos yoonu murit, Alaaji Maalik Sy kenn ci kilifay Tiijaaniya walla Seydina Limaamu Laay, ki sos laayéen gi, ñi yéemoon nit ñi ci seenug mbaax ak ragal Yàlla ak séeni karaama( xar-baax). Moom Lislaam tam nekkoon ab ker-keraan (moyen) ngir boole nit ñi te di leen aar ci jalgati yi ñu miinoon ci nguur yi (jiyaar yu toftaloo, canc gu ñu teg ci doole, jalgatiy Ceddo yi).
XIXeelu xarnu ñi ngi ko gën a xame ci daanug nguur yi, jàllsig sancaan yu Tugal yi ( colons européens ) ak jàmmaarloo gi lànk canc gi, ñi ko jëmmal di ay nit ñu mel ne Lat Joor, Alaaji Omar Taal, Mamadu Lamin Darame, Alburi Njaay walla Màbba Jaxu Ba. Diiney katolig (walla nasaraan, ndax katolig bànqaas la ci nasaraan) daal di tasu, ñi ko def di ay nasaraanalkat yu Tugal la ko dale ca XIXeelu xarnu, rawati na ca Siin ak kaasamaas.
Taariix[Soppi]
Lislaam tàbbi na Senegaal ci fukk ak benneelu xarnu,ànd ak giirug Sinhaaj gu Amaasix gi. Turu Senegaal waxees na ne mi ngi bawoo ci tudd gu waa Portigaal yi doon tudd turu giir googu. Askani Senegaal yi sos nañu ay nguur aki nguur-nguuraan, yi ci ëppoon solo di Imbraatóor gu wolof ca diiwaani Waalo, Kajoor ak Bawol, ci fukk ak ñeenteelu xarnu g.j, ak nguuruñg Tukklóor ak gu Deñaanke gu Pulaar gi ca penku bëj-gànnaar ga. Ay dooley Tugal teg nañu loxo ay wàll ci ay tefesam, ci fukk ak juroomeelu xarnu g.j, ginnaaw bi Faraas daal di teg loxo réew mi mépp, ginnaaw ay xare yu limu. Ci atum 1902 la Ndakaaru nekke péeyub Afrig gu sowwu gu Faraas gépp.
Seŋoor walla Léopold Sédar Senghor(1906-2001)(1960-1980) mooy ki njëkk a nekk njiitul Senegaal, yoroon dàkkantalu njiit liy woykat (walla taalifkat) Ci samwie 1959, la Senegaal bennoo ak li ñu daa wax Sudaan gu Faraas gi, ci ron turu Lëngoo gu Mali (fédération de Malie). Lëngoo gu Mali googu tembe na ci Faraas ci 20 suwe 1960. Waaye ginnaaw ay jafe-jafe yu politig, Lëngoo googu mujj na di ñaari réew ci 20 ut 1960: Senegaal ak Mali. Jibaleesoon na ag lëngoo ci diggante Senegaal ak Gambi ci turu Senegambiya atum 1982. Waaye ci jëf feeñul, bu ko defee ñaari nguur yi tàggalikoo atum 1989. Am na ab jë bu ngànnaayu (front armé) bu nekk ci bëj-saalumu réew mi, ca Kaasamaas bu bëgg tembteg diiwaan ba, leeg-leeg mu xareek nguur gi, la ko dale ca atum 1982. _
Canc gi[Soppi]
Sancaan yi (les colonisateurs) seen teg loxo gu canc gi (conquête coloniale) mi ngi door bi wuññig suuf yii amee ci 1442 ci loxol moolub Veneto (ab diiwaan ca Itaali) bii di Cadamosto, bi mu defalee ay wuññi ñeel Portigaal. Ca jooja jamono la waa portigaal daal di sóobu - ci lu gaaw - ci Njàppum jaam (walla jaayug nit ñu ñuul ñi), waaye doon nañu war a janook gëpplante (la concurrence) gi bawoo woon ci jaaykati ñu ñuul ñi te bawoo woon Britaani (négriers britanniques), Faraas ak Olaand ca Yaxantug ñatti-koñ ya (Commerce triangulaire).
Waa Olaand yi sos nañu ab diggub yaxantu ca dunub Gore, Faraas taxawal ca 1659 digg bii di bu Ndar nga xam ne moo mujj di péeyub Senegaal bu njëkk bi. Ci 1677 waa Faraas ñi ñëw nangu dunu Gore (benn ci digg yu mag yi ñu daa jaaye jaam yi ak Ndar ak tata ju dunu James ca Gàmbi).
Nosteg canc daal di nay taxaw ci dikkug Federb, Kaŋub Senegaal (le gouverneur du Sénégal) la ko dale ca 1854 ba 1861 ak 1863 ba 1865, mooy ki samp dàtti Afrig gu Sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Ci wormaal gi mu defoon aada ya fa cosaanoo ( du dëgg, wormaalu ko fenn) la tàllale jeexiital (l'influence)gu Faraas ba mu weesu Senegaal, mu liggéey ci lu jëmale kanam koom-koomu barab bi (ci njariñul Faraas rekk nag lol réew mi yitteelu leen woon ci lenn), daal di sos waaxub Ndakaaru.
Ginnaaw Ndar, Ndakaaru mujj na ci 1902 di péeyu Afrig gu Sowwu gu Faraas gi, benn ci sancu yu Faraas yi .
Ci samwie 1959, Sudaan gu Faraas gi (Mali gu tay gi) ak Senegaal seey nañu ci Lëngoo gu Mali, gi nga xam ne mujj na temb ci 20 suwe 1960. Temb gii mi ngi juddoo ci tuxalug ay nguur ( transferts de pouvoirs ) yu amoon ca dëppoo ga ñu xaatimoon ca Faraas ca 4 awril 1960.
Politig[Soppi]
Senegaal nguurug demokaraasi la gu limuy làng (gu bariy parti), njiitul pénc mi (président de la république)dees na ko tànn ngir diirub juroomi at (leegi soppees na ponku sartu réew bi aju ci diirub ngiitug réew mi, yobbóoti ko ci juroom ñaari at, ginnaaw bi ñu ko soppee jële ko ci juroom ñaar, yobbu woon ko ci juroom), moom njiit li nag mooy tànn njiitul jëwrin yi. Barlamaab Senegaal ñi ngi koy wooye Péncum ndawi réew mi mbaa ( jataayub xeet wi), am na nag 120 cér yu ñiy tànn ci ay tànnéef (élections) yu dul yu njiitul réew mi(tànnéef yu yoonal yi : élections législatives) ngir diirub juroomi at
Mii menn la ci réew yi gën a am demokaraasi te gën a dal ci Afrig, ndaxte genn daaneel nguur (coups d'État) masu fee am, « Senegaal niki roytéef »[1] yagg nañu koo joxe, wone ko ngir ñu roy ci, ba tee ay yi di fi am ak doonte Amnesty International mi ngi ñaawlu yenn jàpp yi yor mbubum politig[2]Royuwaay:,[3].
Senegaal am Pénc la mu demokaraasi (une république démocratique) (lu sakkan ci ay làngi politig a nga fa). Noste ga fa nekk gu njiitug réew la, ndax ba mu amee ag tembam Senegaal daa daal di jël Faraas niki roytéef, roy ca politigam ba ca 1958, niki yeneen réewi Afrig yi bokkoon ci ASF(Afrig gu Sowwu gu Faraas).Sartu réew bu Senegaal mi ngi taariixoo ci 1959, xoolaat nañu ko ci 1960 ki ko def di Léopold Sédar Senghor ginnaaw genn laaju (référendum). ay xoolaat (révisions) yu bari topp nañu ci, ñooy gu 1963 moo fi saxal nosteg njiitu réew (ci jamono jooju : dindi njiitul jëwriñ) teg ci gu 2001 gi yobbu àppub njiit gi jële ko ci 7 at, yobbu ko 5 at (jataayub mag ñi(le sénat) jëlees na ko fi, ginaaw bi ñu delloosi ko ci 2007).
Njiitul Pénc mi( Le Président de la République) (xoolal limub njiiti Senegaal yil) mooy kilifag nguur gi, moom nag ñi ngi koy tànn, mu ame ci pal gu mbooloo mi (suffrage universel) ci anam gu jonjoo de (manière directe) ci diir bu tollu ci juroom ñaari at, manees koo yeesalaat benn yoon. Mooy fal njiitul jëwrin yi (xoolal limub njiiti jëwrin yu Senegaal) moom itam (njiitul jëwrin yi) mooy tànn jëwrin yi, ba noppi sàkku ci njiitul réew mi mu tabb leen.
Ki njëkk a nekk njiitul Senegaal mooy Léopold Sédar Senghor,mu nekkoon njiit lu ubbeeku te dib taalifkat bu siiwoon . Ci 1981 la ko njiitul jëwrinan lii di Abdu Juuf wuutu, waaye ci 2000 la Làngug demokaraasi gu Senegaal gi am ndam ci njiitug Abdulaay Wàdd, ñu falati ko ci 2007. Njiitul góornamaa bi fi nekk fii mu ne mooy Seex Ajiibu Sumaare.
Parlamaa bu Senegaal yor na ñaari néeg : Péncum ndawi réew mi ak jataayub mag ñi.
Bi ñu ko taxawalee ci 20 ut 1960,Péncum ndayi réew mi mi ngi yor 150 ndawi réew, yu ñu fal ci pal gu mbooloo mi ci anam gu jonjoo (au suffrage universel direct) ngir diir bu tollu ci 5 at. Tànnéef gi gu ëppte la (Le scrutin est majoritaire) ci genn wër, ci tund yiy xëccoo 90 ndawi réew, di it gu kem (proportionnel) di ab lim bu tas ci réew mi ñu koy xëccoo mu tollu ci 60 ndawi réew. Péncum ndaw yi Macky Sall moo ko jiite, mi nekkoon Njiitul jëwrin yi, waaye fii mu nekk, aw yoon jug na wu Saada Njaay indi ngir ñu jële ko fi, wàññi ab àppam ba du weesu menn at ngir man ko fee jële, wii yoon nag, jot naa jàll, waaye njiitul réew mi dëggalagu ko. Tànnéef yu yoonal yu Senegaal yu 2007 jàll nañu ci ndam lu yaatu lu àndandoo gu njiit gi (coalition présidentielle), waaye lu jege ñaari ñatteel (deux-tiers) ci falkat yi demuñu woon ca mbañ-gàcca ya, li ko waral di ndigalul dogoo(boycott) lu bawoo ci làngi kujje gi.
Parlamaa bu Senegaal boroom benn-néeg (monocaméral) la woon, ci diirub jenn jamono: Jataayub mag ñi, muy lu ñu dindi ci 2001 ci ginnaaw genn laaju gu sartu réew (référendum constitutionnel), delloosi nañu ko ca mee 2007. Mag ñi (Les sénateurs) nag dinañu tollu ci limub 100. 35 ya ca ñoom dañu leen a fal ci anam gu jonjoodi (au suffrage indirect) ci tund yi, yeneen 65 yi njiitul réew mi di leen tabb. Paap Jóob, kilifag Ndakaaru moo ko jiite .
Am na yoon (loi) wu ñu def ci diggadil gi(La loi sur la décentralisation), nekk na it di lu ñuy doxal la ko dale ca samwie 1997, , yoon woowu jox na ay ay doole yu am solo ñeel jataayi diiwaan yi (assemblées régionales).
Ci 1992 la Àttewaay bu Kawe (la cour suprême) bu Senegaal bi nekk di lu ñu dindi, ñu wottee ko cér (organes) yu jagoo loolu: Àttewaay bu firi bi(Cour de cassation), Jataayub nguur gi (Conseil d'État) ak Jataayub Sartu réew mi (Conseil constitutionnel), yooyu cér di yu niru lool séeni moroom ya nekk Faraas. Seeni àttekat Njiitul réew mee leen di tabb. Yooyu ñooy bànqaasi yoon yi gën a kawe ci réew mi (les plus hautes instances judiciaires du pays).
Dalub Àttewaay bu firi bi ëmb na lenn njiit lu njëkk, ak ñatti njiit yu néeg (trois Présidents de chambre) ak gën jaa néew juroon ñeenti xelalkat (9 Conseillers). Ca toppewaay ba le (Parquet), mi ngi ame ci ab Toppekat bu Matale (un Procureur général) , ci benn layalkat bu njëkk bu matale (un Premier Avocat général), ci gën jaa néew ñaari layalkat yu matale (deux Avocats généraux) ak gën jaa bari juroom benni déglukat (six Auditeurs) yu koy liggéeyal. Am na ñatti néeg, yoy bu ci nekk mi ngi ame ci lenn Njiit ak ñaari xelalkat gën jaa néew:
- Néeg bu njëkk bi mooy àtte layoo yi aju ci wàllug tooñaange yi (pourvois en matière pénale),
- Bu ñaareel bi di àtte layoo yi aju ci mbirum ñoñ ak yaxantu ( pourvois en matière civile et commerciale)
- Bu ñatteel bi di sëgg ci wàll yi jëm ci mboolaay (yoonu liggéey ak kaaraange gu mboolaay)(droit du travail et sécurité sociale).
Jataayub nguur gi ay xaaj yu bari ñoo ko sos:
- Xaaj bu njëkk bi moom lañu féetale xuloo yi aju ci bindu ci limi tànnéef yi(les listes électorales), yoonu (légalité) gu jëfi mbooloo yu barab yi ( collectivités locales ) ak diiŋat yi ngir neenal gu aju ci nguur gu ëpp (les recours en annulation pour excès de pouvoir).
- Xaajub ñaareel bi day def li Àttewaayu xayma yi (la Cour des comptes)di def ca Faraas , ci moom sax la jële woowiinam woowu bu yàggul rekk.
- Xaaj yooyu yépp nag am nañu ay njiiti xaaj (Présidents de section), ay xelalkati nguur (les Conseillers d'État) ay xelalkati laaju (les Conseillers référendaires) te ki leen jiite mooy njiitul jataayub nguur gi (Conseil d'État).
Jataayub sartu réew bi yor na juroomi cér, yu ñu tabbe ci ag santaane (décret) ngir juroom benni at yu ñu dul yeesal, yoo xam ne njiit ca la ak topp-njiit (Vice-président). Dees na ko yeesal cig wàll waaye déet lépp, waaye du weesu ñaari cér gën jaa bari. Ab liggéeyam mooy fuglu tànnéef yu yoonal yi, ak xool ba xam yoon yi (les lois) dëppoo nañook sartu réew mi, ak warlu yu àdduna yi (les engagements internationaux).
Senegaal dindi na mbugalum ray ci 10 desambar 2004[4].
Gëstu-askan[Soppi]
Li ëpp ci gëstu yi ñu def ci wàllug Gëstu-askan (walla demogaraafi) ci Senegaal dafa sukkandiku ci Waññ (recensement) yi ñu jotoon a def ci 1976, 1988 rawati na 2002. Doxal gu Séentu ak Lim gi (la Direction de la Prévision et de la Statistique) ci 2004, siiwaloon na « ay leeral ci askani Senegaal yi, loolu di woon lu juge ci waññ gu 2002 » mu sóoraale woon ci màgg gi man a ami ci askanu Senegaal la ko dale booba ba 2015[5].
Bu ñu sukkandikoo ci gongikuwaay yii, askanu Senegaal - wi doonoon lu toolook 1 milyoŋ ciy way dëkk ci 1900 ak 2,8 milyoŋ ca jamonoy ag tembam ca 1960 – yekkatiku na tay ba àgg ci 11 343 328 ciy jëmm (nattale gi ci 31/12/2007) te man naa àgg ci 13 709 845 ci mujjug 2015. Askan wii kon day màgg ci anam gu gaaw, ànd ak benn tolluwaayu njuru (taux de fécondité) bu tiim 4 doom ci jigéen.
Seetloos na fa genn kuute gu giir gu mag: Wolof (43,3 %), Pël (23,8 %), Séeréer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malinke (3,0 %), Soninke (1,1 %) Maanjanke (2%) ak yennat ci ay giir yu gën a néew, te gën a gawu ci barab,waxuma la nag naari Libaan yi ak Tubaab yi, nga xam ne ñi ngi nekk ci dëkki taax yi [6]Royuwaay:,[7]. Ci mujjug 2007, 16 966 ci waa Faraas bindu woon nañu ci seen barabu aji teewal (ambassade) (boroom ñaari réewu it ci lañu woon (les binationaux))[8].
Ab diir bu yàgg a ngii askan wi nekk di jalu ci fi jàkkaarloo ak Mbàmbulaan gu Atlas gi, waaye nocciku gu kaw gi (l'exode rural) yokk na yamoodi gi ci séddale gii. Fi mu nekk ñeenti nit yoo gis ci waa Senegaal, kenn ka mi ngi dëkk ci Daanaka dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert), looloo waral péey baa ngi waaj a xëx.
Bu Ndakaaru jàllee, diiwaan yi ñu gën a taaxal (les régions les plus urbanisées) ñooy Siggicoor, Cees ak Ndar. Yi gën a néew ag taaxal (moins urbanisées) ci diiwaan yi ñooy Koldaa, Maatam ak Fatig.Diiwaanu Tàmbaakundaa nag moo yor fatt (densité) gi gën a doyadi (11 way dëkk ci km²).
Bu ñu sukkandikoo ci nattale yu 2007, digg yu taax yu diiwaan (les centres urbains régionaux) yi yor lu ëpp 100 000 ciy way dëkk ñooy Tuubaa (529 176) (Man nag yaakaar naa ne ag na ma xame Tuubaa, la fa dëkk man naa ñeentte lim bii ñu wax) – mi jekki jekki gis ag màgg gu yéem ñépp –, Cees (263 493), Kawlax (185 976), Mbuur (181 825), Ndar (171 263), Siggicoor (158 370) et Njaaréem (100 445)[5].
Ca 2007, Senegaal teeru woon na lu tollu ci 23,800 ciy daw-làqu ak sàkkukati ag wéeru ( demandeurs d'asile), yoo xam ne lu ëpp 20,000 ca ñoom ay waa Gànnaar lañu, yu doon daw boddanteg xeet ga, ak ñennat ci waa Liberiyaa, waa Siraa Leyoon, ak yeneen réew [9].
Gàddaay[Soppi]
Bu Senegaal dee réew muy teeru ay way gàddaay (ay migrants), moo xam yu ay jamono lañu(saisonniers) mbaa déet, moo xam yu bawoo ci réew yi mu digool lañu walla yu ko sori[10], du tee menn mbooloo mu Senegaal mu mag ma ngay dund ca bitim réew. wisaaroo gii (diaspora)alal ju am solo la ci réew mi, ci wàllug koom ak njëmmte (identité). Xarala yu xibaar ak jokkoo yu bees yi XXJB dañuy gën di jàppandal jokkoo ci diggante njaboot gi te tax it deesi man a dund mu mel ne da ngaa nekk ci sa biir réew . Li ëpp ci ñiy dem nag ay waxambaane lañu yu jublu Tugal, rawati na Faraas, ak Itaali, walla ñuy dem ca Aamerig gu bëj-gànnaar ga, ca Kebeg yobbaale ci seeni xol naalub dellu réew ma ci ginnaaw yennat ciy at. Màggug gàddaay gu yoonoodi gi (immigrations clandestines), ñu koy def ci ay anam yu bon te ñaaw jëm ci Duni Kanaari yi lu tiital Senegaal la ak réew yi koy teeru.
Ñi gën a ñàkk yaakaar ñoom faalewuñu sax ay wi ñu ci man a dajeel, ginaaw gis nañu seeni moroom tekki, rawati na ya bokk ca wisaaroo ga (diaspora) — moo xam Senegaal lañu juddoo mbaa dañu faa am rekki way jur - rawati na ñi ciy yëngu ci tàggat yaram mbaa fànn (art).
Lu sakkan faatoo na ci gàddaay gu yoonoodi gi, mbaa mbëkk mi, baat bi ñu ko gën a xame, lu ko waral? xanaa géej gi ñu sóobu ci lu duli jumtukaay yu dëppoo , ñoom kay dañuy sóobu ci ay looca yu doyadi, duy kooki bagaas ak nit ci wépp xeet ak maas, bu ko defee yooru, duñu faale la leen dëgmal ciw ay ak musiba, gaal gaay doon duus ba, néegub añ ba, bu tëdd ba, leeg-leeg duus ñëw téq leen mbaa ngelaw lu saf, ba kero ñuy àgg bu ko Yàlla dogalee, waaye cis lëf cig loof, lu sakkan di ca des dib añ mbaa reerub ag kuréel ciy jën yu waroon a nekk diy añ ñeel leen mbaay reer. Nii lay deme ba kero ñuy àgg ak la leen fay xaar ciy kaso ak ëlëg gu lëndëm, lii mooy li xew ci mbeex mi, waxuma la nag la ca tàkk ga, aji tàng ji tàkk gii nga xam ne jali beeñ yi yàgg nañu fee tee nit àgg fa mu jëm.
Koom-koom[Soppi]
Senegaal nguur la gu bokk ci Bennoo gu koom-koom ak gu koppar gu Afrig gu sowwu gi. Ginnaaw ay jafe-jafe yu koom-koom ci njëlbéenug ati juroom neen-fukk yi, ay yoonam (ay luwaam) yu koom-koom soppiku nañu, bu ko defee ag màggam gu koom-koom mujj àgg ci ay 5% ci diggante 1995 ak 2001. Ci ndoortel 1994 Senegaal door na ci doxal tëriinu yéwénal gu koom-koom gu kawe ay yitte, ci càmmug mboolaay gu àdduna bi (communauté internationale), looloo ko jañoon ci mu woyofal xiimay kopparam bii nga xam ne daa tënku ci Frank bu Faraas, mu woyofal ko ba ci 50%. Jeexiitalu woyofal gii diisoon na lool ci ay way dëkkam, ndax taxoon ba njëgi li ëpp ci marsandiis yu dàttu yi ak yu dund yi seeroon te yekkatiku, niki meew, yàpp, ceeb, ba àgg ci fulu ci genn guddi, waaye am na genn màgg gu am ci koom-koom bi, ak ci njuddéef mu ñumm mu biirum réew mi, ngir yéwénal yi, nga xam ne àgg na ci 5% ci at mu nekk, bu ko defee walu gi(l'inflation) wàññiku ci anam gu yéeme ba àgg ci ay lim yu ndaw bu ñu ko nattee ca la romb.
Tembte[Soppi]
Ci 20/ut/ 1960, la Senegaal génn ci lëngoo gu Mali gi, daal di jibal ag tembam.
Senegaal ak Gàmbi bennoo nañu ci 1982 ngir amal lëngoo gu Senegàmbi, waaye gii nekkutoon lu dul aw gisiin, kenn masu koo jëfe. Mujj gi ñu far ko tas ci 1989.
Ay janoo jot nañoo am la ko dale ca 1982 ci anam gu dogatu ci diggante ñoñ tàqalikoo (les séparatistes) ñi nekk ci bëj-saalum gu Kaasamaas ak doole yu góornamaa bi. Ginaaw ay jéem yu bari yu àntuwul, genn dëppoo mujj nañu ko xaatim ca Siggicoor ca 30/desambar/2004 [11] ci diggante jëwrini biir-réew ji woon Usmaan Ngom ak làbbe Augustin Diamacoune Senghor, mi nekkoon njiitul fipp gu Yëngu-yëngu gu doole yu demokaraasi yu Kaasamaas (YDDK)(MFDC), moom Diamacoune Senghor moomu mujj na faatu.
Beneen tombub coow ci diggante ay waa Kaasamaas ak Ginne-Bissaawuóo màgg na ci awril 2007[12].
Ci 1989, Gànnar ak Senegaal génne nañu ku ci ne, ci anam gu ñaaw sa njabootug moroom te ña ëppoon ca ñoom ña nga juddoo woon fa ñu leen génnee, muy réew mi leen doomoo woon, ñu jotoon faa seey ca mboolaay ga ak koom-koom ba. Bu ñu sukkandikoo ci li Jataayub daw-làq bu kawe bi (JDK) HCR wax, ay daw-làqu ña nga des ba tay ca guddaayub dexug Senegaal gi[13]. Ci 2007, Njiitul Gànnaar jibaloon na ba muy def càkkug palaam ga (campagne), ne nangu na delsig doomi réewam yooyu doon dund ci Senegaal ak Mali te neexu leen[14].
Melosuuf[Soppi]
Senegaal a ngi nekk ci diggante 12°8 ak 16°41 wu rëddu tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar ak 11°21 ak 17°32 wu rëddu tus-wu-taxaw wu sowwu. digam wi gën a féete sowwu mooy Ndakaaru di it cat li gën a féete sowwu ci goxu Afrig.
Su ñu ko méngalee ak réewum Mali walla ak mu Gànnaar di nanu gis ne Senegaal réew mu tuuti la ci rëyaayu-suuf.
Klimaa[Soppi]
Klimaab Sahel la ame:
- Nawet maami koor la ba kori. Bëj-saalum gi moo ëpp taw. àllub yamoo bi ca Caasamaas la nekk, ndax ay tawam yu bari;
- Noor moom diggi tabaski la ba rakki gamu
Seddatleg yoriin[Soppi]
Ca atum 1996 la seddale gu mujj gi ame, mooy giy wéy ba tay, lu dul coppite yi ci mujj a am: Sosug diwaanu Maatam ci 2001 ak gox-goxaan bu Kungeel ci 2006.
Ci 2008, la Senegaal nekk 14 diwaan,
Yenn ciy dëkk:
- Cees, 311 324 way dëkk (2005) ;
- Ndakaaru, 1 009 256 way dëkk (2004) ;
- Jurbel
- Luga
- Maatam
- Mbuur
- Mexe
- Ndar, 154 496 way dëkk (2001) ;
- Podoor
- Tuuba
- Tëngéej
- Kawlak, 185 976 way dëkk (2007).
- Siggcoor, 158 370 way dëkk (2007) ;
Giir yi[Soppi]
Senegaal doon na réew mu bariy giir, waaye it soo ko mengalee ak yeneen réewi Afrik yu bari, wuuteg ay giiram du feeñ. Man nan ni daanaka wuute amul ci diggante giiri senegaal yi ndax seenug bennoo ci caada. Man nan cee lim yii tambalee ko ci yi ci gën a bari ba ci yi ci gën a néew: Wolof (43,3 %), Pulaar (23,8 %), Seereer (14,7 %), Joolaa (3,7 %), Malenke (3,0 %), Sooninke (1,1 %) Manjaak (2%), ak yeneen giir-giiraan yu tas ci réew mi, man nan cee boolee it tubaab yi ak naari libaan yi.
toftaloog xew-xew yi[Soppi]
- Ci VIIeelu xarnu : nguur yu njëkk ya
- XIeelu xarnu : Feeñug Lislaam
- 1442 : doorug teg loxo gu sancaan yi
- 1444 : wuññig Dunub Gore. Joqalante yu yaxantu yu njëkk yi ak waa Tugal ñi ngi door bi Waa Portigaal agsee ci sottikuwaayu Dexug Senegaal ak Cap-Vert (Bopp bu wert bi) (Nekkeesoon na di joqalante ay ndima aki weñ (métaux) ci pëndëxu wurus (la poudre d'or), ak daakaande ak bëñu ñay (dl'ivoire)).
- Ginaaw 1600 : Waa Faraas ak waa Olaand dàq nañu waa Portigaal.
- 1659 : Taxawal Ndar
- 1700 : Faraas yilif na yaxantu gi ci diiwaani tefes yi. Ak li kujje gi di tar ci diggante Faraas ak Britani lépp ak xeex yu bari yi teewul cangug Faraas akug jeexiitalam tallaliku. Bi mu toogee ca Ndar, Faraas daa daal di yéeg ci Dexug Senegaal gi ngir àgg Niseer, ak doonte daje na ak yenn jàmmaarloo yu bawoo ci yennat ci ay giir niki (Tukulóor yi ak Pël yi).
- 1815 : Ndajem Vienne mi jox na Faraas Gore.
- 1818 : njaayum jaam yi dindees na ko ca Faraas.
- 1852 : Federb wàcc na Senegaal, daal di àtte, dale ko 1854 ba 1861 ak la dale 1863 ba 1865.
- 1855 : Wàllug teg loxo gu xare daal di door ci nangug Waalo.
- 1857 : Sosus Sànnikati Senegaal yi(les tirailleur sénégalais).
- 1857 : Jëlug barabub Ndakaaru cig dëppoo ak kilifay lebu yi.
- 1860-1865 : Mbooleem Kaasamaas gu suufe gi ba Siggicoor rot na ci ron yiirug Faraas (sous protectorat français).
- 1886 : Faatug Lat Joor ak jeexug jamonoy Dammeel.
- 1892 : Xare yu mag yi jeex nañu
- 1895 : SosugAfrig gu sowwu gu Faraas gi (ASF)(AOF). Senegaal mujj na ci anam gu fés di ab sancu bu Faraas, ñu koy yore ak a doxale ca Ndar.
- 1902 : Tuxalug péeyub (ASF)(AOF) jële ko Ndar, yobbu ko Ndakaaru. Faraas mi ngi doon dundal koom-koomu Senegaal ci anam ga ko ñoroon te méngook ag jëm-kanamug réewam, googa di mbayum gerte, gu ñu war a génneji (culture de l'arachide destinée à l'exportation).
- 1914 : Blees Jaañ mooy nit ku ñuul ki njëkk a toog péncum ndawi réew mu Faraas ; moom nag tëyye na toogub ndawu réewam boobu ba ci 1934.
- 1959-1960 : Sosug lëngoo gu Mali (la fédération du Mali).
- 1960 : Tembug Senegaal (Indépendance du Sénégal).
- 1982-1989 : Sosug lëngoo gu Senegambi.
Karmat ak delluwaay[Soppi]
- ↑ « am na nu ñu gise Senegaal niki roytéef ci saafara xuloo yeek xeex yi ? » (table-ronde régionale sur le Sénégal animée par Jean-Claude Marut, CEAN-IEP de Bordeaux, 15 janvier 2004)
- ↑ Rapport 2006 d'Amnesty Internation jàppug Idriisa Sekk
- ↑ Rapport 2007 d'Amnesty International bàyyig Idriisa Sekk, ak setal gi nu ko def ci mbooleem li ñu ko toppe woon
- ↑ Abolition de la peine de mort au Sénégal [1]
- ↑ 5,0 et 5,1 (fr) Agence Nationale de la Statistique et de la Démographie du Sénégal
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ Royuwaay:Ouvrage
- ↑ (fr) Samir Gharbi, « Combien sont-ils, où vivent-ils ? Toujours accueillant », Jeune Afrique, n° 2477, du 29 juin au 5 juillet 2008, p. 28
- ↑ U.S. Committee for Refugees and Immigrants. 2008. World Refugee Survey 2008
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Arrestations et renvois de migrants
- ↑ (fr) Rapport 2006 - Amnesty international
- ↑ (fr) Rapport 2007 Amnesty International : Combats en Casamance
- ↑ (fr) HCR : La Mauritanie prête à autoriser 20 000 réfugiés à rentrer du Mali et du Sénégal
- ↑ (fr) Retour des réfugiés mauritaniens
Xool it[Soppi]
Jukki yi ci lonku[Soppi]
Lëkkalekaay yu biti[Soppi]
Afrig gu Bëj-saalum • Alseeri • Angolaa • Bene • Botswana • Burkina Faso • Buruundi • Cadd • Ecoopi • Eritere • Gaambi • Gaboŋ • Gana • Gànnaar • Ginne • Ginne Bisaawóo • Ginne gu Yemoo • Isipt • Jibuti • Kamerun • Kap Weer • Réewum Diggu Afrig • Keeñaa • Komoor • Kongóo-Brasaawiil • Kongóo-Kinshasa • Kot Diwaar • Lesoto • Libeeria • Libi • Madagaskaar • Malawi • Mali • Marook • Móoris • Mosambik • Namibi • Niseer • Niseeria • Ruwandaa • Saambi • Sahara gu Sowwu • Sao Tome ak Principe • Senegaal • Seysel • Simbaawee • Siraa Leyoon • Somali • Sudaan • Sudaan gu Bëj-saalum • Suwaasilaand • Tansani • Togóo • Tiniisi • Ugandaa


c: text/html

text:
Sëriñ Mbay JAXATE
Sëriñ Mbay JAXATE nekkoon na di kenn ci woykati wolof yu mag yi (taalifkati woy yi) di woon it benn taalibeb Sëriñ Tuubaa, li mu taalif ci woyi wolof maneesu koo misaal mbaa deesi ko lim, nekkoon na di ab soofiyu bu mag, lu ëppoon it ciy woyam ci googule wàll la jëm, ku lislaame la woon te di woon ku jéggi dayo ba cig taral ci ñu sammoonteek daytali Yàlla yi aki ndigalam, bokk na ci ay woyam yii:
- pexem Yàlla moo gën pexem nit ndaxam () fa Yàllay fexee yàqkat yeggu fa
- Murit yaw de bul mer te bul jàpp mer () mer ak jàpp mer day alag ab murit
moo wax it:
- Bul gaaw a ñam gaaw a ñam baaxul nigal ba mu ñor () meeneen akug neen a yam pal-pal matul ne pelam
moo wax it:
- Am kilifaay li am solo () boo ko amee am nga solo () boo ko amul amoo solo () ku wéeruwul yomb a bëmëx
Tëraliin
Yóbbal baax ciw yoon[Soppi]
Yóbbal baax na ciw yoon :
Genn la ci xasiday Sëriñ Mbay Jaxate yi:
- foo bëgg a dem nanga wut loo yóbbaloo soog a dem
kon boo demee doo fa lor yaw nit te doo fa loru
kuy dem te yóbbaalewul yóbbal bu doy fa mu jëm
kookee du bég du bégal ngir day loreek a loru
Yóbbal bi nag moo di fàggub yar te wol mburu yor
foo dem di may koo fa gis ab yar, di mos sa mburu
Ku nekk war na balaa dem fab yar ak mburu yor
ngir dégg fenn di wax talal du xeetu yaru
Yóbbul yar ak mburu boo dee tukki, kon dinga bég
bégal barab ba nga jëm ngir doo loreek a loru
Moo wax it :
Ne dell ak ñam ak ndox ñu naa sang bii () nga dof nag ba naa huu dangay alku kat
Moo ne it:
Bu cér yépp gàntoo def'as lëf jafe
Def'as lëf bu yombul am'as lëf jafe
Jugal farlu ngir yaa ngi cib lolli yaw
Te ab lolli buy wéy am'as lëf jafe
Ndegam reere nga'b lolli lollee ngi nii
Wér ak dund ak doole lollee jafe
Ku sab lolli ñëw nag ba say yëf ne xuss
La gën ngay ku yombul, ku maasam jafe
Jëfal guddi jëf bëccëg'ak sépp saa
Ba koo seeru naa kii jëfam yee jafe
Ku def nii ci sab lolli do jeele yëf
Bu nooree te doo xaare yewwoo jafe
Budul woon ngëméen ak nélaw koofu gis
Mi ngiy farlu ngir xam ne lee jëf jafe
Bu nit nee lasar, ñépp naa dóotu jug
Mu xemmeem a jog jëf té jog jëf jafe
Ku jëm cib ja té romb xaalis di wey
Bu yeggee di gis yëf ya teg njëg jafe
Xarit dëgg ŋooral ci xaalis bi yaw
Te kat leegi seerub dërëm sax jafe
Ngirug mag akug ràgg ak dee ngi ñëw
Bu ñuy yegsi dëf lëf lu bon bon jafe
Defal Yàlla as lëf bu mujjee jafe
Am as lëf ci Yàllaati gën koo jafe
Woy wu mu def ci wori àdduna[Soppi]
Adduna bëgg na laa fab waaye yaw nanga bañ
Lu fab fab it nanga fab say tànk samp fi suuf
Jekkil te riigu fi suufus Yàlla sii bu fi jog
Loo jëm jëm it kaw dangay dellooti rekk fi suuf
Lalub gitax ak lalub weñ ak lalub tagar ak
Lalub selen boo ci tëdd it wàcci dellu fi suuf
Mbaam ak gëléem ak fafal-naaw ak wata'aku ngélaw
Loo ciy war it dula tee xëy bis ne céng fi suuf
Néegub ñax'ak mbaari seng ak taaxi suuf aki kaw
Loo yàgg yàgg ci ñoom it génn dugg fi suuf
Cerey lay ak wataboor ak ndàbb ndiir aku sëb
Ak mbuum akub cox a faf yam bis ba ngay gane suuf
Baadoola ak buur akub dag ñépp ñoo xala yam
Lu yàgg yàgg dañiy booloo ne meng ci suuf
Jëlub lingeer ak jëlub jaam ak jëlub xaj a yam
Loo jël jël it dee gi xëy bis jël la dénk la suuf
Adduna wor na mag ak ndaw wor ko leegi bu wér
Te ŋoy ci Yàlla ki yor suuf ak ñi nekk ci suuf
Lu yàgg yàgg nangay def Yàlla wettalu xol
Moo lay fegal lori kaw, moo lay fegal lori suuf
Suuf ak kaw ak fépp a am lor fépp a am njariñ it
Ku dëddu am njariñal kaw, am njariñ li ci suuf
Am yitte ciw sas ba fàtteb añ du tee añ a ñëw
Fexeel a am ca kaw'ug pal fàww am ko ci suuf
Ñun ñépp yal nanu am ag pal ca kaw gu rafet
Gu sax te am ko fi suuf it ñépp féete nu suuf !
Aw Woy ci Xarit[Soppi]
Xarit da lay xaral'as lëf ciy yëfam ni la am
Koo xam ne kii du xar'as lëf may la doo waayam
Sëriñ da lay jariñ as lëf yar la yor la bu wér
Xamal la Yàlla, nga dib sàntam di ab jaamam
Baadoola day bay di gor, may buuri gët, di ko jay
Di wetti aw ñaq ak'ay muñ, sax ci ab toolam
Jëkkër dafay muñ a kay muñleek a sàmm ngoram
Ragal boroomam te am njël jiitu ak maasam
Jabar dafay yaru tay muñ neexi wax bañ a wex
Rafet rafet jikko man boppam ne cib neegam
Aw fa dafay gore neexum ndañ di gas ak a tag
Waqam wa sew we wa rëy muy méng akub taaram
As gor dafay gore tey fonkiy waxam ba du dañ
Du fen du jëw te du sookeb jëw ka dib yaaram
Mbokkay ka bokk'ak yaw'ub xol, say wax it di waxam
Séeniy jëf it bokk, muy sab caabi ngay gaalam
Buuray ka xam Yàlla sax cig topp not bakkanam
Te doylu doyle amug baaxam yorug leeram
Sàmm ay ka sàmmi céram sàmm'ub xolam ba du jëm
Cig moy du jog ci ndigël, bii sàmm a gën giiram
Jàmbur dafay jàpp fàww'ug njaamburam ci lu bon
Du def lu dul noona, déeful dégg aw tooram
Sang ay ka sangi moroomam tey jubal ak a jub
Nekkal di ab sang yaw mii mbaate ngay waayam
Karmat ak delluwaay[Soppi]
Xool it[Soppi]
Jukki yi ci lonku[Soppi]
- [[]]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fattalukaay ab cër la bees di jëfandikoo ci biir ndombo yu mbëj yi, di fees di rënk kàttanu mbëj niki toolub mbëjtekkaaral, yani mbëj yi ñoo fay tase dankaloo fa.
Dafay am ñaari làcc, yu tapp yees defaree ak lu man a wommat mbëj, yu làng ak benn diggante bi. Ñaari làcc yi yani mbëj yu dekkarloo fay nekk, wenn làcc wi yan bu ëpp (+) lay am weneen wi bu yées (-), segam ñaari yan yu dekkarloo dañuy xëccante, waral juddug toolu mbëjtekkaaral bi. Taraayu tool bee ngi aju ci limu yani mbëj yi nekk ci diggante làcc yi, moom itam aju ci dendu mbëj bi. Ngir bañ benn yan jóge ci wenn làcc dem ci weneen, faww ñu def lenn ci seen diggante, lenn loolu lees di woowee ab lankmbëj, man naa nekk ngelaw rekk walla këyit mbaa lépp luy bañ mbëj jàll ko. Ab fattalukaay bu nekk dafay am ab def (C) ñu koy natt ciy farad (F), dayoom a ngi aju ci lankmbëj bi, mooy li nuy wax dayoob toolu mbëj bi gën a rëy bi nga xam ne su ko weesoo yani mbëj yi man a jóge ci wenn làcc dem ci weneen, di luy waral itam yàqug lankmbëj bi.
-
- I mooy dawaan bi;
- U mooy dendu mbëj bi ci diggante ñaari làcc yi;
- C mooy defu fattalukaay bi.
-
- mooy coppiteeg dend bi ci jamono. Su dendu mbëj bees teg ci diggante làcc yi soppeekoo limu yani mbëj yi soppeeku, toolu mbëjtekkaaral bi soppeeku itam. Kon am na benn limu dend bees warul a weesu lu ko moy fattalukaay bi dafay yàqu, lakk.


text:
Xavier Rovira Rojas
Xavier Rovira Rojas - dioudo Mataró, Catalonia, si atoum 1977 si diourombénèlou wèr wi si att bobou, mathematicien la té guénè keur you mag you niouy wakh Valldemia Marist ak Autonomous University. Kou khariagne la si wal wowou tey liguéyè Plaut (Acctus) fofou sa Barcelona si atoum niari diounni ak niar ba niari diounni ak niet diougué fa dem fofou niouy wakh Northgate Arinso si atoum niari diounni ak niet sa Barcelona lègui mou ngui fi si Wiyen.
Basketeur la tamit bou nékon si équibou Valldemia si atoum diounni diourom nièneti temer diouro nièneti niar ak niari diounni ak diourom ben fofou sa CE ak si atoum diounni ak diourom ben ba diounni ak diourom niet Argentona fofou sa CB.
Basketeur la tamit bou nékon si équibou Valldemia si atoum diounni diourom nièneti temer diouro nièneti niar ak niari diounni ak diourom ben fofou sa CE ak si atoum diounni ak diourom ben ba diounni ak diourom niet Argentona fofou sa CB.
This is an excerpt from the article Xavier Rovira Rojas from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Naka nga gise ëllëg ?
Àddina bi . . .
ndax nii lay kontine ?
ndax day gën di metti ?
walla day gën a neex ?
LAN LA BIIBËL BI WAX CI LAAJ BOOBU ?
“ Yàlla [. . .] dina fomp bépp rangooñ ci seeni bët ; te dee dootul am walla naqar walla jooy walla metit, ndaxte yëf yu jëkk ya wéy nañu. ” — Peeñu ma 21:3, 4, Téereb Injiil di Kàddug Yàlla.
LI MU WAX, BAN NJARIÑ NGA CI MËN A JËLE ?
Liggéey bu neex te am njariñ. — Isaïe 65:
Metit dootul am te kenn dootul feebar. — Isaïe 25:8 ; 33:24.
Yaw ak sa njaboot ak say xarit dingeen am dund bu neex ba fàww. — Sabóor 37:
NDAX MËN NGA GËM LI MU WAX CI LAAJ BOOBU ?
Waaw waaw, xoolal liy topp :
Yàlla mën na def li mu dige. Ci Biibël bi, Yexowa Yàlla kese lañuy woowe “ Aji Man ji ”, ndaxte kàttanu Yexowa, amul fu mu yem. (Peeñu ma 15:3) Kon dara mënu ko tere mu def li mu dige, maanaam soppi àddina ba mu neex. Ni ko Biibël bi waxe, “ dara tëwul Yàlla. ” — Macë 19:26.
Yàlla bëgg na def li mu dige. Lu jëm ci ñi dee, Biibël bi nee na Yexowa dafa bëgg lool dekkal leen. — Job 14:14, 15.
Biibël bi wax na it ne Yeesu dafa doon faj ñi feebar. Lu tax mu doon def loolu ? Ndaxte lu mu bëggoon la. (Màrk 1:40, 41) Ni Baayam bi nekk ci asamaan, Yeesu dafa bëggoon a dimbali nit ñi. — Yowaana 14:9.
Kon wóor na ñu ne Yexowa ak Yeesu ñoo ñu bëgg a dimbali ngir ñu am ëllëg gu neex ! — Sabóor 72:
LOO XALAAT CI LAAJ BII ?
Naka la Yàlla di def ba àddina bi neex ?
Biibël bi dafa ciy tontu ci MACË 6:


text:
LI ÑU YOKK CI WAXTAAN YI NEKK CI TÉERE BII
Ndax war nañu bokk ci feet yi ?
FEETU diine yi ak feet yu bare yi ñuy màggal tey ci àddina si, jógewuñu ci Biibël bi. Kon fan la feet yooyu jóge ? Am na téere yu am solo yu wax ci feet yi ñu tàmm di màggal ci sa réew. Boo mënee dem ci bibliothèque (maanaam fu ñuy dénc ay téere), dinga ci mën a jàng lu am njariñ lu jëm ci feet yooyu. Nañu seet li ñu wax ci yenn feet.
Feetu Paag. Téere bi tudd The Encyclopædia Britannica nee na, “ ci xaaju Biibël bi tudd Nouveau Testament, waxuñu fa dara lu jëm ci màggal feetu Paag ”. Naka lañu komaasee di màggal Paag ? Ci ñiy jaamu ay xërëm la jóge. Bu dee sax dañuy wax ne dañuy def feet boobu ngir màggal dekki Yeesu, aada yi ñuy topp ci Paag, bokkul ci diine karceen. Nañu ko seet ci lii : lii la téere bi tudd The Catholic Encyclopedia wax ci “ lëgu Paag ” yi nit ñu bare di def ci feetu Paag : “ Lëg, misaal la ci boroom xërëm yi. Dafa mas a firnde barke ci li jëm ci jur doom yu bare. ”
Màggal at mu bees. Bés bu ñuy màggal at mu bees ak aada yi muy àndal dafay wuute ci réew yi. Lii la téere The World Book Encyclopedia wax lu jëm ci fi feet boobu jóge : “ Ci atum 46 ci suñu jamono la Jules Cesar, buuru waa Room jàpp ne 1 sãwiyee mooy nekk bés bi ñuy màggal at mu bees. Janus la waa Room jagleeloon bés boobu. Ci ñoom, Janus moo doon yàllay bunt yi te moo doon it yàllay lépp luy tàmbali. Sãwiyee, ci turu Janus lañu ko jële. Janus, ñaari kanam la amoon. Benn bi dafa féete woon kanam, beneen bi féete ginnaaw. ” Kon feet bi ñuy def ngir màggal at mu bees, ci aada ñiy jaamu xërëm la jóge.
Saint-Valentin. “ Feetu Saint-Valentin mu ngi jóge ci bés bu ñu jagleeloon ñaari karceen yu tuddoon Valentin te ñu reyoon leen. Waaye aada yi ñuy topp ci feet boobu […] ci feet bu waa Room doon màggal bu yàgg la war a jóge. Feet boobu, Lupercal lañu ko doon woowe. Dafa doon am ci bésu 15 feewriyee ci at mu nekk. Dañu doon def feet boobu ngir màggal Juno mi nga xam ne, waa Room dañu doon wax ne mooy yàllay jigéen ñi. Ci ñoom it moo doon yàllay lépp lu jëm ci séy. Ci bés boobu, dañu doon màggal itam Pan mi nekkoon yàllay àll yi, géej yi ak lépp li ci nekk. ” — The World Book Encyclopædia (1973), Vol. 20, xët 204.
Yeneen feet yi. Mënuñu wax ci feet yépp yi ñuy màggal ci àddina si. Waaye Yexowa nanguwul feet yuy màggal nit walla kurél yu nit taxawal (Yérémi 17:5-7 ; Jëf ya 10:25, 26). Bul fàtte it ne, feet yi ñuy màggal ci diine yi, fi ñu jóge mooy tax Yexowa di leen nangu walla déet (Isaïe 52:11 ; Peeñu ma 18:4). Li Yàlla santaane ci Biibël bi, te ñu wax ko ci pàcc 16, dina la won li Yàlla xalaat ci bokk ci feet yi ñuy màggal ci àddina si.


text:
Waallubitimreew conference biingaxamnidañukoydefngirxeexsingiliislaamakboddikonte ci wwaalluxeetcareewum France lañukoyamaleeca Saint Denis
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci ñingaxamniñooleenteewal ci reewutugël yin i: conference biingaxamnidañukoduppee (singiliislaamngirmanafooweeaskanwi) amnañettboromxamxamujullityooxamninii seen xamxamdafanaac ci waallupolitiqueakñettboromxamxamyingaxamni seen xamxamdafanaac ci waalluaskanakdundinuaskanñooywaxtaan ci tomb bii
Toombyingaxamnidinañukogëstu ci conference biitoolluna ci ñett tomb akñettxaac ci beep toombwallaxaacdina am keen kooxxamnixamxamamdafanaac ci waallupolitiqueak keen kuxamxamamnaac ci waalludundinngirñujaangatsingiligingaxamnireewutugëlyisingilinañukoislaamakluwaralnoonoogingaxamninoonoonañukoislaam
Waayebookkna ci toombyingaxamnidinañukojaangat ci conference biijoggalgiñujoggalyoonyingaxamniislaamtërëlnakongirbëggkofarleepp
Woonañuñëppñingaxamnidañiiyënggu ci waalluaaxakyeleefudoomuaadamayiakliberte bi ngaxamniyaallajoxnakodoomuaadamayingirñuñëwteew ci conference bii
Abrogation des Lois Islamophobes (ALI)
1311456


text:
Ne-ne
Ne-ne, ñu xame ko ci frãse ci((matière))mooy li toggale (li composer) wépp yaram wu am ag nekk gu nu man a laal (une réalité tangible. Ñatti melokaanam yi ñu gën a miin nag, ñooy melokaan wu dëgër(l'état solide), wuy yol (l'état liquide) ak wu gaasu (l'état gazeux). Moom day jël barab(elle occupe de l'espace)te kemub ne-ne (la quantité de matière) ñi ngi koy natte ci jóor(la masse) (bu fekkee ne mbir mi dafa aju ci waññ xaajiiti ne-ne(particules de matière), deesi jëfandikoo mol(la mole) ).Ci noonu, ci xam-xamu jëmm, lepp lu am ab jóor rekk ne-ne la. Ci biir loolu, ne-ne yu ñu miin yi ñu wër, ñi ngi sosoo ci ay bariyon,kon ci waxiin wi nu baaxoo, boo ci déggee baatub ne-ne, nanga xam ne ne-ne bu bariyon lañu jubloo wax. Tekkiin wii kon boolewuñu ciboson yu dàttu (les bosons fondamentaux), yi nga xam ne ñooy tuxal ñeenti doole yu dàttu yi ak doonte am nañu ab jóor ak/walla genn kàttan.


text:
LI ÑU YOKK CI WAXTAAN YI NEKK CI TÉERE BII
Yeesu Kirist, Almasi bi Yàlla dige woon
YEXOWA YÀLLA dafa jaar ci yonent yu bare yu nekk ci Biibël bi, ngir ñu xamal ñu lu bare ci Almasi bi ndax ñu mën ko xàmme. Wax nañu lu jëm ci juddoom, ci waaraate bi muy def, wax it ci deewu Musalkat boobu ñu Yàlla digoon. Loolu lépp li Biibël bi waxoon, gis nañu ko ci Yeesu Kirist. Lépp a am ni ñu ko waxe woon ba jaaxal ñépp. Ngir wone loolu, nañu waxtaan tuuti ci li yonent yi waxoon ci juddu Almasi bi ak bi muy nekk xale.
Yonent Yàlla Esayi waxoon na ne Almasi bi ci askanu Buur Daawuda lay bokk (Esayi 9:6). Te Yeesu, ci askanu Daawuda la bokk. — Macë 1:1, 6-17.
Mikaa, beneen yonent Yàlla, waxoon na ne xale boobu, njiit lay doon te ci dëkku “ Betleyem Efrataa ” lay juddu (Mikaa 5:2, NW). Ci jamono bi Yeesu juddu, ñaari dëkk ñoo tuddoon Betleyem ca Israyil. Benn bi mu ngi nekkoon ci wetu Nasaret ca bëj-gànnaaru réew mi. Beneen bi ci wetu Yerusalem ca Yude la nekkoon. Betleyem bi nekkoon ci wetu Yerusalem lañu doon woowe bu njëkk Efrataa. Ca dëkk boobu nag la Yeesu juddu, ni ko yonent bi waxe woon ! — Macë 2:1.
Biibël bi waxoon na itam ne dinañu woo Doomu Yàlla, «mu génn Misra», ñëw. Dañu yóbbu woon Yeesu Misra bi mu nekkee xale. Ba Erodd deewee lañu ko indiwaat Israyil. Noonu la li yonent bi waxoon ame. — Hoshéa 11:1 ; Macë 2:15.
Ci tablo bi tudd, “ Li yonent yi wax ” aaya yi nekk ci suuf, dañuy wax lu jëm ci Almasi bi. Nanga jàng aaya yooyu te seet ndax ànd na ak aaya yi nekk ci suufu fi ñu bind “ Ni loolu ame ”. Soo defee loolu dina tax nga gën a gëm dëgg yi nekk ci Kàddu Yàlla.
Booy xalaat ci aaya yooyu, bul fàtte ne li yonent yi wax, ay téeméeri at bala Yeesu di juddu lañu ko bind. Lii la Yeesu waxoon : «Li ñu bind lépp ci samay mbir ci yoonu Musaa ak ci téerey yonent yi ak ci Sabóor dafa war a am.» (Luug 24:44). Ni nga ko mënee seetal sa bopp ci Biibël bi nga yor, lépp li ñu waxoon ci Yeesu am na.


text:
Penku Afrig
Penku Afrig mooy wàllu Afrig gi gën a féete penku. Bénn la ci diwaan yi ñu séddalee goxu Afrig.
juroom ñenti Réew a fa nekk:
Ruwandaa ak Buruundi yénn saa yi dan leen di boole ci Diggu Afrig, ndax li ñu nekk ci diggante ñaari diwaan yi.
Jibuti, Eritere, Ecoopi, Somali, ñooy réew yi ñuy woowee Bejjenu Afrig.
Melosuuf[Soppi]
Yénn barabi penku Afrik,siiw nañ ndax seeni rabi all yu bari, yu mel ne segg, gaynde, ñay,... Li ëpp ci diwaan bii nak ñaay la. Doju Kilimanjaaro ak doju Keeñaa, ñooy yi gën a kawe ci Afrig.
Ci gii xaaju Afrig, làkk yu bari lañ fay wax, kàllaama waa angalteer ak gu waa faraas ñooy yi fa gën a tas, waaye bu nu fatte kiswhili di itam làkk bu tas ca diwaan ba; baati bantu ak yu araab ñoo booloo doon ko. Diiney krist mooy bi fa gën a tas rawatina ca Ecoopi. Doon na diwaan bu bari ay xare yu junniy nit faatoo: ca Sudaan lu mat ay fukki at a ngii ñu ne ci xare, ca Ecopi ba buur ba daanoo ba tay ñu ngi xare ci seen biir. Moom Ecoopi am beneen xare bu mu sexxal ak Eriteere mi ko doon laaj tembteem te jot ko ci 1993, am na fanweeri at. Ca Somali itam ay at a gii ñuy xeex ci seen biir.
Taariix[Soppi]
Penku Afrik teewee na ay nguur yu mag, rawatina gu Ecoopi. Man nan wax ne mooy nguur gi njëkk ci Afrig. Am na yénn taariixkat yu naan sax ña sosoon Esipt gu yagg ga fa la ñu jòge woon. Nguuru Ecoopi moo tegoon tànk ca diwaan boobu ci jamono ju yagg ja. Lu ko daleen ci xarnub XIX ba bu XX waa tugal yi ñoo leen nootoon, aakimoo woon seniy suuf. Waa portigaal yi ñooy ñi fa njëkkoon a ñéw, waa faraas yi ak waa angalteer yi dal di ci tegu.


text:
Hip-hop
Hip-hop ag yëngu-yëngug caada ak fànn la, mi ngi juddoo ca Réew yu Beenoo ya ci ndoorteel ati 1970 yi, daa boole bànneexu ak ñaxtu. Mi ngi juddoo ci biir askani waa-aamerig yu ñuul yi, ca New York, fa la tàmbalee, mujj tas ca réew ma ba ci àdduna bi bépp, ba tay mooy dundiinu réewu-taax wi ëpp doole. Caaday Hip-hop ci ñeenti ponk la tënku: break dancing, DJing, MCing ak graffiti.
Wii xeetu fànn ñu bari ci woy wi lañ koy tënk ,MCing, te mu gën a siiw ci rap. Caadaay Hip hop yamul rekk ci rap, man naa sol mbubb yu wuute: su fekke danuy yam rekk ci xoosug DJ bi (Disk Jokey), waruñu ko tuddeeti rap, waaye DJing , sunu yamee ci li MC bi (master of ceremonie, njiitul xew) di bàcc kon man nanu koo woowe rap, walla tamit, donte bari na lu muy faral di am, boolee benn DJ ak ay walla benn MC, kon ci nii hop-hop lañuy wax, ndax rap ak MCing yépp ci caadaay hip hop lañu bokk, waaye nit ñi rap lañuy wax rekk yam ci ngir yombal.
Cosaanu baat bi[Soppi]
Cosaanu baat bi taxu koo leer noonu, ci ñenn ñi jëfandikoo-xel ngir tekki
- Hip "muus", "am-xel" lay tekki, muusaayu tappalaatukat.
- Hop ag yuuxu la gu kuy tëb di def (sooy tëb ni op!).
Nee nañu baat baa ngi war a bawoo ci DJ Luv Bug Starski mi ko doon faral di jëfandikoo suy wax. Waaye li wér te wóor mooy ne gandoor bu Sugarhill Gang mooy ki ko siiwal ci àdduna bi, ci seen woy woowu Rapper's Delight, di benn ci woyi rap yi ñu njëkk a def k7.
Taariix[Soppi]
Ay cosaanam[Soppi]
Woyu hip-hop ci buumu xeeti woyi waa-aamerig yu ñuul yi la bokk. Ay dàttam ñi ngi bàyyikoo ci dundiin gu metti gi ñu nekkee woon, dalee ca seeni maam ba ci jamono yi muy juddu, woy yañu daan def ca tool ya daan ca naqarlu seenug nekkiin, ak daan ca fattali seenug jóge Afrig. Mi ngi tàmbalee ciy kebetu niki xeeti woy yu mel ne ragetime, jazz, blues. Ci lu gën a jonjoo, woyu hip-hopa ngi bawoo ci Soul, ak ci funk. Yii xeeti woy bawoo bëj-gànnaaru Aamerig dem ba fasook sound-system bu waa-jamayka, bi àgg ba New York ndax ndoxandéemu gi waa-jamayka yi daa def foofa. Ba tax-na ñett ñi ñu ne ñoo sos yëngu-yëngu hip-hop fa lañu bàyyikoo.
Donte hip-hop ci yii xeeti woy la jële ay dàttam, waaye doonul seenug wéyal. Du lu ay tëggkat yu xereñ ci seen liggéey toog xalaat, ni blues doonee wéyalug jazz, gospel juddoo ci blues, soul tegu ci, funk ñëw, caaday hip-hop dafa am ab dog-dog ag yeneen xeeti woy yooyu
Aji-rap yi njëkk[Soppi]
Les premiers rappeurs et groupes de rap qui ont marqué l'histoire sont :
- Sugarhill Gang
- Run DMC
- Afrika Bambaataa
- KRS-One
- Grandmaster Flash
- Beastie Boys
- LL Cool J
- Big Daddy Kane
- Last Poets


text:
balla gaye 2 sur ses prochains adversaires - walftv
Ajouter un commentaire
Commentaires
- Ajoutée balla bégué beauté tu est le futur roi des areines au senegal bou la kén nahh y ko yor déééééééééééééééééééééé éééé bis glacé
- Ajoutée yaa meuna narr , mana kathi ,*** rekk ngayy deff fii modou looooo la niou wakh modou for ever
- Ajoutée diaguil wah way yaw ak sa baye yar ak tèguine way daguène badola ni gua meneu mèle ndah si gua dioude nèkal mak tè gua wah sa baye mou diagui wah yikini dou sène morom modou lo mo la eupe xorom rade wèèèèèèèèèèèè
- Ajoutée dangay fén afir bi modou loooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooo ooooooooooooooooooooooo la
- Ajoutée barki yalla wokhone nako deh boy bi dafa saf nonnn dey nekhal lamb teh meune beureh championt deugue la . lokho bou diss la yor kouma dor do ko fekkeh. geum nako deh. dp8 usa niou ngui lay begueh.


text:
The Web's #1 Hindi Lyrics Web Site
Browse Lyrics by Title
jaane naa, jaane naa haay ye duniya ,jaane naa dil ki lagi bigadi banaaon, kaise un ko manaaon re ye duniya, jaane naa dil ki lagi haay raam, jaane naa dil ki lagi dil mein rahe woh mere dil ki naa jaani, haay dil ki naa jaani kaanto mein ulajhi roye meri zindagaani, roye meri jawaani kaise ise sulajhaaon, mein kaise, mein kaise ise sulajhaaun re ye duniya jaane naa dil ki lagi haay raam, jaane naa dil ki lagi saath sahaare chhute aas ke taare tute, aas ke taare kaliyaan to khil naa saki dil se angaare phute, dil se angaare aag se aag bujhaun bujhaun kaise, aag se aag bujhaun re ye duniya jaane naa dil ki lagi haay raam, jaane naa dil ki lagi jaane naa, jaane naa haay ye duniya jaane naa dil ki lagi Posted by: p u r n i m a


text:
Betani bu Yurdan
Bérab fu Yonent Yàlla Yaxya doon sóobe nit ñi ci ndox ci gannaaw dexu Yurdan, maanaam ci penku dex ga (Yow 1:28). Foofu la Yaxya sóobe Yeesu ca ndox itam.
Bu yàgg xamatuñu tembe fan la dëkk bi nekkoon. Waaye seetkati cosaan yaakaar nañu ne fekk nañu bereb ba ca penku dexu Yurdan ca atum 1995. Berab ba Wadi al-Xarar la tudd. Am na fa ay bëti ndox, ak benn làquwaay fu ñu yaakaar ne Yaxya daan na fanaan. Su fekkee ne danga nekkoon ca dëkku Yeriko manoon nga gis berab ba. Ñoom ñi gas ci suuf ngir seet naka la nit ñi dëkke ca yeneen jamono yu fekk nañu ca bereb ba ay tabax, ay jàngu, ay làquwaay fu nit ñi doon dëkk, ak ay sanguwaay. Taalibe Yeesu yi doon nañu ajji ngir siyaaraji ca xarnu yu jëkk yi gannaaw jamono Kirist.
Bu yàgg xamatuñu tembe fan la dëkk bi nekkoon. Waaye seetkati cosaan yaakaar nañu ne fekk nañu bereb ba ca penku dexu Yurdan ca atum 1995. Berab ba Wadi al-Xarar la tudd. Am na fa ay bëti ndox, ak benn làquwaay fu ñu yaakaar ne Yaxya daan na fanaan. Su fekkee ne danga nekkoon ca dëkku Yeriko manoon nga gis berab ba. Ñoom ñi gas ci suuf ngir seet naka la nit ñi dëkke ca yeneen jamono yu fekk nañu ca bereb ba ay tabax, ay jàngu, ay làquwaay fu nit ñi doon dëkk, ak ay sanguwaay. Taalibe Yeesu yi doon nañu ajji ngir siyaaraji ca xarnu yu jëkk yi gannaaw jamono Kirist.
This is an excerpt from the article Betani bu Yurdan from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.
Other languages


text:
The Web's #1 Hindi Lyrics Web Site
Browse Lyrics by Title
Neele neele ambar par chaand jab aaye Pyaar barsaaye humko tarsaaye Aisa koi saathi ho aisa koi premi ho Pyaas dil ki bujha jaaye Neele neele ambar par chaand jab aaye Pyaar barsaaye humko tarsaaye Ho, oonche oonche parvat jab choomte hain ambar ko Pyaasa pyaasa ambar jab choomta hai saagar ko Oonche oonche parvat jab choomte hain ambar ko Pyaasa pyaasa ambar jab choomta hai saagar ko Pyaar se kasne ko baahon mein basne ko Dil mera lalchaaye koi to aa jaaye Aisa koi saathi ho aisa koi premi ho Pyaas dil ki bujha jaaye Neele neele ambar par chaand jab aaye Pyaar barsaaye humko tarsaaye Ho, thande thande jhonke jab baalon ko sehlayein Tapti tapti kirnen jab gaalon ko chhoo jayein Thande thande jhonke jab baalon ko sehlayein Tapti tapti kirnen jab gaalon ko chhoo jayein Saanson ki garmi ko haathon ki narmi ko Mera mann tarsaaye koi to chhoo jhaaye Aisa koi saathi ho aisa koi premi ho Pyaas dil ki bujha jaaye Neele neele ambar par chaand jab aaye Pyaar barsaaye humko tarsaaye Ho, chham chham karta saawan boondon ke baan chalaaye Satrangi barsaaton mein jab tan man bhiga jaaye Chham chham karta saawan boondon ke baan chalaaye Satrangi barsaaton mein jab tan man bhiga jaaye Pyaar mein nahaane ko doob hi jaane ko Dil mera tadpaaye khwaab jaga jaaye Aisa koi saathi ho aisa koi premi ho Pyaas dil ki bujha jaaye Neele neele ambar par chaand jab aaye Pyaar barsaaye humko tarsaaye Aisa koi saathi ho aisa koi premi ho Pyaas dil ki bujha jaaye Neele neele ambar par La la la la la la.. Hm hm hm hm.. La la la la la la Oh.. oh oh oh


text:
Overview
Ñaareelu Xareb Àdduna bi ab xare la woon bu laaloon àdduna bi. Mi tàkk ci bi Almaañ ak Itaali ak Imbratóor gu Sapoŋ bëggee noot àdduna bi ci diggante 1914-1918 g.j. Ñaari réew yii mu ci nekk daw na wuti ndimbal ci li ëpp ci réew yi mu defal ay tappoo. Bu ko defee yàggul dara lu bari ci réewi àdduna bi duggsi ci.
Faraas sàkku woon na ci mbooleem ay sancoom ñu jàppale ko ci xeex bi, te jox koy nit. Jot naa dajale - ci ndimbalul Blees Jaañ - am mbooloom xare mu mag, mu xeex ci wetu Faraas lank sancuy Almaañ yi, ñu nangu ci Togóo ak Kamerun ak wàllug sowwu gi ci bëj-saalumu Afrik ak Tanganika (Tansani ci jii jamono).
Ci atum 1939 g.j, la ab xare tàkkaat bu bees bu tàllaliku ba daj Tugal ak mbooleem réewi àdduna bi. Hitler njiitul Almaañ li daa gëmoon ne réewam mooy mi gën a kawe ci àdduna bi, kon yi ci des yépp dañoo war a toroxlu ciy tànkam, Itaali nag ak Sapoŋ dañoo àndoon ak moom ci loolu. Waaye réewi demokaraasi yi dañu koo lankoon.
Xareb Almaañ bi songoon na suufi Faraas yi, loolu jur Faraas séddaliku ci ñaari wàll, wàll guy jàppale Almaañ te ànd ak moom ak gu nekk ci ron kiliftéefug Jeneraal Degol, mooy giy jàmmaarloo ak a xeex Almaañ.
Li laytaay xare bi
Lijjanti ak saxal ya juddoo woon ca ndajem jàmm ma ca Paris, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ñoo jur - man nanu ne – lu ëpp ci li sooke ñaareelu xare bi. Kollareg jàmm ga fa juddoo woon sooke woon na mer wu metti akub sànj ci askani reew yi nu note ca xeex ba. Askan yooyu nga xam ne doyutoon ñu yanu coonay xare beeki musibaam rekk, waaye ñu tegati ci yan leen li ci juddoo ci ginaaw bi ciy saxal aki lijjanti yu diis yoo xam ne réew yi notoon a leen tegoon ci seen kaw. Loolu nag juroon ci ñoom ag mbañeel akug bëgg a fayyu, nekkiinu koom-koom wi jaxasoo, tegoodi ci yoon, am pax gasu ci Tugal ci diggante askan yeek seeni goornamaa, loolu tam - man nanu ne - mooy li gën a tax ay noste yu yees sosu, yoy “sañ-sañ bu joyu” lanu jëloon def ko seen raayo. Ay kureel yu neew jugoon nanu teg loxo ci àtte gi ci yenn ci reewi Tugal yi, daal di biral ne li leen tax a jug mooy xettali seeni askan ci jafe-jafe yi nga xam ne xareb adduna bu njëkk bi ba na leen fi. Ay goornamaa yu diktaatoor feeñ ci biir Tugal ak ci biti. Leegi nag jeneen jamono ju yees tàmbli ju ngànnaayu, muy wutu ngànnaay moo xam ne li ko jur mooy bëgg a fayyu ci reew yii note ci xare bu njëkk bi, te toroxal askani reew yi nu not, te diisal seen ginaaw ci ay alamaan yu saf te tar. Lii daal moo sabab xareb adduna bu ñaareel bi.
Àttey beddi yu bees yi sosuwoon man nanu ne ñooy jëfka yi jiitu ci taal ñaareelu xare bi. Ñu indil la wax ju gàtt ci ñatt ci yi gën a am solo ci noste yooyu.
Nosteg àtte gu mbokkte
Riisi mooy reew mi àtteg mbokkoo njëkk a taxaw, loolu di woon ci ginaaw fippug oktoobar ga amoon ca atum 1917g, li ko waraloon di koom-koomam ba daanu woon, te ñu dàqoon ko ci anam gu toftaloo ca xare bu njëkk ba ca kanamu Almaañ ci ñaari at yii di 1916 ak 1917g, te mu ñàkkoon it lu tollu ci milyoŋ ak xaaj ci ay xarekatam ca xare booba.
Lenin (1870 – 1924g) mi nekkoon njiitul làngug mbokkte gi (parti communiste), moo jiite woon fipp googu, daal di woon def ag juboo ak waa Almaañ yi, taxwal it ay jataay yu askan yu barab yi (soviets) , daal di xeetal jumtukaayi ligeey yi, taxawal ab goornamaa bu ay ligeeykat aki baykat, daal di yëngu ci luy neewal tàqale yi am ci diggante xeet yu wuute yi. Waa Rusi yu Sofiet yi taxawaloon nanu ab jë bu yaatu kontar nosteg bopp-alal gu soww gi, ñu jiite woon kureelub mbokkoo bi kontar diine ak nostey demokraasi yi, ñu mujj nag am doole ju mag ak jeexiital gu rëy ci liy xew ci adduna bi, yàgg nanoo jëfi jëf ci yekkati tàngoor yi ci adduna bi, walla xiiroo ak ngaayoo yi daa am ci adduna bi ci diggante ñaari xare yi.
Nosteg àtte gu Nasi ca Almaañ
Làngugug mbokkoo gu xeet gu ligeeykat yi gu ( Nasi) gi (di parti national-socialiste almand des travailleurs) gii làngug politig di gu Nasi gi, daa jariñoo woon (profitoo woon) ci li daloon waa Almaañ yi, te wàcci ci seen kaw ci toroxte ak doyadal ak suufeel, te li ko waraloon di tënk-tënk yi nekkoon ci kollareg Versailles gi, ak jafe-jafe yi mu leen indil, ak ñàkk gi leen wër, peek leen, ak ñàkk-ligeey gi, ak deltu ginaawug koom-koom bi nga xam ne saxoon na fi ay at ginaaw xare bu njëkk bi, làng gii nag jariñu woon na ci lii lepp ngir fitali ca àtte ga (l’état) teg ko loxo, nangu ko, ci njiitug Adolf Hitler (1889 – 1945g), mi nga xam ne bindoon na dali làngam googu ci teereeb xeexam ba, dal yooyu nag danoo taxawoon ci ay cëslaayi waaso, ndax daa gëmon ne waasow Jermaan mooy waawo wi gën ci waaso yi, te it daa gëmoon ne danoo war a sos ag Almaañ gu mag gu ëmb mbooleem waa Almaañ yi, gëmoon it ne àtte gi (l’état) daa war a teg loxo mbooleem lonkoo yu rënk yu mag yi ci Almaañ, te danoo war a neenal kollare ga nu fasoon ca Versailles, te danoo war a delloosi mbooleem sancu yi kollare googu ñàkkloo woon Almaañ.
Hitler mujj na di njiilul Almaañ loo xam ne daa amoon sañ-sañ bu joyu (pouvoir absolu). Ñu mujj di ko wooye Fuhrer, mu tàmbli nag di doxal dali làngam yooyu ci askanu Almaañ wi nga xam ne àndoon na ak moom ngir bëgg a mucc te xettaliku ci nekkiin wu bon wi mu nekke woon, rawati na ñàkk-ligeey gi nga xam ne yaatu woon na lool ci Almaañ ngir xare bi, ak ngir tënk-tënk yi nga xam ne kollareg Versailles gi indi woon na leen fi.
Hitler def na ay jëf yu bari yoo xam ne ñoo fi sabab ñaareelu xare bi, ndax daa jëloon diiwaanu Saar boole ko ci Almaañ atum 1935g, neenal kollareg Versailles, jox sodaar si ngànnaay yu diis te xereñ, jëmale endustri bu Almaañ ci ligeey ngànnaay ak jumtukaayi xare aki bagaas yu ame solos xare. Mu jëlati reew yiy wax làkkuw Almaañ wi boole leen ci Almaañ, daal di taxawal Rayix bu ñatteel bi. Mu booleeti Otris ci Almaañ atum 1938g, jëlati goxub Sodit bi nekk ci Cekoslaawi atum 1939g, daal di jeem a nangu yoonu Danseg ci doole, seddoo ak Rusi Poloñ. Almaañ nag dundoon na ci ron àtteg Nasi la ko dale ca 1933g ba bi mu daanoo tas ci atum 1945g.
Nosteg àtte gu Fasi ca Itaali
Waa Itaali yi yëgoon nanu – te ñoom kat ci reew yi amoon ndam lanu woon ci xareb adduna bu njëkk bi – yëgoon nanu ne danu leen a naxe ca ndajem jàmm ma amoon ca Paris, màngiit yi juge woon ci xare bi it lu neew lanu leen ci jox, te kat ñoom ñu ci sonne lanu.
Ag ñàkk ligeey tas ci Itaali, nekkiinu nit ñi ñaaw, làngi politig yi fees fa dell, reew ma jaxasoo, xalaat yi tas fa, di mbokkte (communisme) fasi, ak yeneen xalaat yi. Fasi nag lu fi ñëwoon la ngir xeex mbokkte, Benito Mussolini jiite ko mi jiite woon ag làngam (1883 – 1945g). Làng googu nag danoo warlu woon ci seeni dal (principes) xeex mbokkte, taxawal ag nosteg dimblante, te jeem a jot ci ngañaayi sanc yi nga xam ne danu leen a xañoon Itaali ca ndajem Paris ma.
Ci noonu làngug Fasi gi tàmbli di jëfandikoo fitna(violence) ci xeex ak xuloowaaleem yi, bi dégug làng gi gënee dëgër, gën a ñaw, mu gën a am doole ci la Mussolini ak àndandoom yiy solsimis yu ñuul xuppe goornamaab Itaali bi, ci noonu Buurub Itaali bi di Victor Emmanuel amatul woon pexe, mu daal di jox nguur gi kii di Mussoliini, mi nga xam ne mujj na di diktaatooru Itaati, ñu ko daa dàkkantale Dotsi.
Mussolini digale na ñu neenal làng yi, aaye askanu Itaali wi ñuy def yëngu-yëngu mbaa coow, nos endustri bi, dëppale diggante njariñi liggéeykat bi ak naatug walla jëm kanamug ndefar yaxantu yi. Daal di juboo ak Paab bi, delloosi njàggalem diine mi ci jàngu yi (leekol yi).
Mussolini feeñal na mbonam gi ak mbonug làngam gi, jaare ko ci jëfam yu ñaaw yi mu jëmale woon ci askanu Libi wi, ba mu fa bëggee samp sancug Itaali gi. Mu gënoon a yaatal ag kilifteefam ca Ecopi atum 1936g, ginaaw bi ko soldaari Itaali yi tegee loxo ci doole, nangoo ko ci waa Ecopi. Yaatalug sanc gu Itaali gii merloo woon na askan yi nekkoon ci ron ag sancam, te taxoon na yeneen reewi sancaan yi kontar ko ci loolu. Lii nag mooy li jegeele diggante Nasi ak Fasi, nga xam ne mujj nanu àgg ci def ag dëppoo ci seen biir, mooy taxawal ag tapoo gu xare , nu duppee ko diggub Berlin-Rom .
Bokk na ci aakimookat yii ba tay, làngug xare (parti militaire) gi nekkoon Japon, ak àtteg Franco ga ca Espaañ (1892 – 1975g), moom Franco mi mujjoon ame nguur gu joyu (pouvoir absolu) ca Espaañ atum 1939g, ginaaw xareb ñoñ bu Espaañ ba. Koolute gi askani Almaañ yi amoon ak yu Itaali yi, yu Espaañ yi ak yu Japon yi ci seeni goornamaay xeet yu ëppaloon yi te teengal dolliku woon na te li ko waraloon di ñàkk gi nostey bopp-alal yi ak yu demokraasi yi ñàkkoon kàttan ci jële fi coonab koom-koom bii fi amoon ak ñàkk gu tar gii ubale woon Tugal gépp ak feneen, ci biir jafe-jafeb koom-koom bi amoon ci adduna bi atum 1929g, ñu gënoon koo xame ci turu lamb gu mag gi.
Yeneen jëfka yu sabab xare bi
Am na fi yeneen jëfka yoy dugg nanu ci li fi indi xare bu ñaareel bi, bokk na ci yi ci ëpp solo:
- Lott gi kureelu xeet yi lòttoon ci ñoŋal jàmmi àdduna bi, ginaaw bi ci Almaañ ak Itaali gennee ak Japon.
- Digg (axe) yu politig ak xare (militaire) yi nga xam ne reewi diktaatoor yi taxawaloon nanu leen ci seen biir, bu ci mel ne digg bu Berlin-Rom, ak bu Berlin-Tokkiyo, ak kollarante gu ñàkk-a-noonu gi amoon ci diggante Berlin-Mosko laata a xareb ñaareel bi di tàkk ci lu tollu ci ay ayu bis yu neew. Ci geneen wàll gi, Fraans, Britani, Romani, Poloñ, ñoom itam booloo nanu def seenug tapoo. Nii daal la ñaari dank sosoo dankub digg bi, làmboo Almaañ, Itaali, Japon, ak dankub reew yi tapoo walla (way tapoo yi) di Britani, Fraans, Romani, Poloñ, Benoog Sofiet gi ak Amerig – ci ginaaw bi.
- Xuloo bi amoon ci diggante reewi Balkaan yu yees yi te aju woon ci mbirum dig yi ci seen biir, ndaxte amunu woon ay dig yu sax, ak xuloo bi amoon te aju woon ci mbirum xeetu (nationalisme), ndax kat reew yii, di yu sosoo ci seddaleg ndaje ma, danoo ëmboon lu sakkan ciy xeeti Almaañ, lu jege juroomi milyoŋi ay waa- Almaañ, ñu mujjoon bokk ci njabootug Poloñ ak Cekoslaafi.
- Masalam yoonu Poloñ wi tàqale Almaañ ak Brusiya, te daytaloo ca waaxub Danseg bu gore ba(libre). Ña dëkke woon ca yoon woowa ci ay waa Almaañ jege woon nanu 96٪ , ci noonu Hitler daal di ne day boole yoon woowu ci Almaañ, looloo fi taalati gilinug xare bi ci adduna bi, ndaxte Fraans ak Britani ñoom danoo daal di woon jàpple Poloñ, ci noonu Hitler daal di joxe ay ndigal ci nu song Poloñ, ci 01 satumbar atum 1939g, ginaaw bi mu gisee ne ànd na ak Bennoog Sofiet gi, Itaali ak Japon . Nii daal la sawaras ñaareelu xareb adduna bi tàkke.
Jamonoy xare bi
Ñaareel Xareb Àdduna bi romb na ci ñatti jamono ñooy:
- Jamono ju ndam yi Hitler doon ame ci xare bi, mu tàmbli ci 1939 – 1941g
- Jamonoy yamoo (équilibre), walla li nuy duppee at mu jaxasoo mi, di woon atum 1942g
- Jamonoy nërméelu ñeel réewi digg yi, mu tàmbli ci atum 1943 – 1945g.
Hitler yëgaloon na Poloñ atum 1939g ne ko manul ñàkk mu génne loxoom ci waaxub Danseg bi, te delloo Almaañ yoonu Poloñ wi romboon ci suufus Almaañ. Boobu lëj-lëj – bokkoon na ci li juddoo woon ca ndajem jàmm ma – mooy li fi taalati xare bi ci adduna, ndax mooy sabab bu jonjoo bi ko jafal. Hitler yamul rekk ci yonnee ag xupp jëme ca Poloñ, waaye da ca a rax dolli yabal ay soldaaram ñu song ko, teg loxo ay suufam, bi mu lànkee bañ a wuyyu wooteb Almaañ bi, bañ a faale xuppam gi. Bi mu kodefee, Britani ak Fraans jug yonnee ag xupp jëme ca Almaañ, ne ko na génn suufus Poloñ si, ci diir bu weesuwul ñaar-fukk ak ñeenti waxtu. Bi Almaañ lànkee bañ leen a déglu, la ko Britani ak Fraans song, ci 02 satumbar 1939g.
Almaañ jot naa teg loxo waaxub Danseg ak yoonu Poloñ wi, ak lenn ci goxi soww yu Poloñ yi. Ag dëppoo am ci diggante Almaañ-Rusi, gu waral ñu séddoo ñoom ñaar suufus Poloñ si, loolu nag di bi Rusi tegee loxo goxi penku yu Poloñ yi, daal di def ak Almaañ kollareg ñàkk-a-noonu (non-agresssion) di gi amoon ci 23 ut 1939g. Waa Almaañ wéy ci seen xare bi, daal di nangu Danmark ak Norwej atum 1940g, ginaaw ba nu fa dàqee dooley Britani ji ak ju Fraans ja fa nekkoon. Ci geneen wàll, Rusi moom gën na a tàllal ay tànkam ci Finland, loolu nag mu jaare ko ca kollareg ñàkk-a-noonu gi mu fasante woon ak Almaañ. Almaañ daal di song Luksamburg, nangu ko ci lu yéeme cig gaaw. Songati Holand, nangooti ko, song Beljig nangu ko waaye ci ginaaw xare bu saf sàpp, bu mujjoon waral deltu ginaawug dooley Britani ji ak ju Fraans ji atum 1940g. Dooley jañ ak naj gi Almaañ doon def ci bëj-gànnaaru Fraans gënoon a dolliku, gën a tar, ci noonu goornamaab Fraans bi daal di tuxoo Paris, dem Bordeau, foofa lanu tàmbli woon a sàkku ag wéer ngànnaay ak Almaañ. Ci noonu General Deegol daw làqu ca London, fa la doon jiitee jànkoonte (resistance) gu Fraans gi kontar réewi digg yi, fa la birale it ag Fraans gu gore gu ànd ak réewi tapoo yi( les alliés). Goornamaab Fraans bi diriku woon ba Bordoo, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak Almaañ, muy gu mel ne ga Almaañ defoon ag réewi dëppoo ya ca 1918g.
Wéer ngànnaay yi
- Almaañ nangu bëj-gànnaaru Fraans, péey ba di Paris bokk ca, ak mbooleem tefesi Fraans yi tiim mbàmbulaanug atlas gi.
- Fraans day fay Almaañ ay alamaan yu alal, yu tollu ne ferey soldaari Almaañ yi nangu Fraans.
- Limub soldaari Fraans yi dootul weesu téeméeri junniy soldaar.
- Taxawal goornamaa bu Fraans buy ànd ak Almaañ, bii goornamaa nag taxawoon na ci njiitug Marsal Bitan. Ñu duppee woon ko goornamaab Fishi, ngir nekk ga mu fa nekkoon.
Ginaaw bi Fraans wommatoo meruw Almaañ- Itaali wi dafa sottiku woon ci kaw Britani. Bu ko defee, fafalnaaw yu Almaañ yi jog def lòkki yu toftaloo ci kaw dëkki Britani yi, la ko dale ca ut 1940g. waa Almaañ ñi nag li nu jublu woon ci loolu mooy manante Britani ci wommatu cig wàll, ak waaj ngir wàcce ay dooley Almaañ ca duni Britani ya, ci geneen wàll. Waaye taxaw gi askanu Britani wi taxaw taxawaay bu dëgër, te sax, moo tax ba waa Almaañ ñi manuñu woon a am li nu bëgg.
Réewi tapoo yi tàmbli woon nanoo ndàmmi ndam, di xaw a kawe réewi digg yi as lëf, bi Amerig duggsee ci xare bi ànd ak ñoom atum 1941g, ni ci Bennoog Sofiet gi dugge. Dooley Britani yi nag ndàmm nanu ndam lu mag ci jë bu Afrig bi ci kaw dooley Itaali yi, daal di leen dàqe ca Ecopi ak Eriteri. Looloo taxoon Hitler yabaloon ñaari kuréeli xare yu Almaañ ca bëj-gànnaaru Afrig, Marshal Rommell jiite woon leen ngir xettali-ji àndandoom ba ca Afrig. Ab xeex bu saf am ca bëj-gànnaaru Afrig ca 24 nowambar 1942g ci diggante réewi tapoo yi ak yu digg yi ci njiitug Mongomeri mi jiite woon réewi tapoo yi, ak Romal mi jiite woon réewi digg yi, ci noonu Réewi tapoo yi ndamu ci kaw yu digg yi ca xeex ba nuy wax Alamayni, ginaaw xeexub ñukkaakon (tank;char) bu mag bu sax fukki fan. Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xeex bii, nanu ci tudd:
- Teg loxo gi réewi tapoo yi tegoon loxo goxi bëj-gànnaaru Afrig, ginaaw bi nu fa dàqee dooley Itaali ji ak ju Almaañ ji.
- Itaali wommatu na, soldaari réewi tapoo yi wàcc ca Sisil, ñu daal di daaneel nosteg Mussolini gi ca 3 satumbar 1943g
- Nosub xare bi mujj na nekk ci loxol way tapoo yi , ginaaw bi mu nekkee ci loxol Almaañ ak réewi digg yi, àggoon nanu nag ci seen njòbbaxtali ndam atum 1942g
Ndamul Réewi tappoo yi
Ginaaw bi dooley Britani yi ak yu Amerig yi lijjantee ba am ndam ca jë ba ca Afrig, ak ginaaw bi Mussoolini daanoo, la réewi tapoo yi fasoon yéenee jële fi Almaañ. Ñu wàcce woon soldaar su dul jeex ca tefesug Normandi ga, àggoon nanu cib lim ñaari milyoŋi nit daanaka, ñu tegoon leen nag ci kilifteefug Generalu Amerig bii di Dwaayet Asinhawar. Bu ko defee yii doole daal di teg loxo Fraans, Beljig, Holand (suuf yu xóot yi). Dooley Almaañ yi xëyoon nanu wëlbati një – cig deltu ginaaw - jëme Almaañ, waaye dooley tapoo yi mayuñu leen woon fu nu yakke seen nàkka, ngir ragal ñu jekkaat ba amaat doole ju nuy songeeti kenn, ci noonu ñu dab leen ca saa sa, jot a sutuxlu ca digi Almaañ yu soww ya ca fewriye 1945g.
Ruus yi nag ñoom jotoon nanoo jéego jéego yu am solo ci jëwub penku bi, ci goxi penkub Tugal bi, ginaaw ba fa dooley Almaañ yi jugee, ci noonu ñu nangu jëwub Tugal gu penku gi ci suwe 1944g. Ci nii daal la dooley Almaañ tàbbee ciy xat-xat yu jafe, ci kanamu doole yu rëyub lim te nu waajal leen ci ngànnaay yi mujj a génn, bu ko defee Almaañ xëy di ku ñu gaw ci diggante ñaari wàlli kuur , ci diggante penku ak soww, looloo juroon Almaañ faroon wommatu ci mujjantal gi, ci me atum 1945g, ñu daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak réewi tapoo yi, loolu mujj di li taxawal dooley xare ju Almaañ jii jot a miiral adduna bi sonnal ko ngir xareem yu bari yii. Leegi nag réewi tapoo yi – di Angalteer, Fraans, Bennoog Sofiet ak Amerig - nangu nanu Berlin péeyub Almaañ, jàmmaarloo gi waa Almaañ yi doon def ak a dàkku seenub dëkk taxaw te jeex .
Wommatug Sapoŋ
Waa Amerig yi yanoon nanu seen bopp coonab xare bi ci penku kontar Japon. Ginaaw bi waa Amerig nangoo suuf yu bari ci li Japon tegoon loxo ci xare bi, lanu dogu woon ci gañe xeex bi, ginaaw bi nu jotee fent bombub fepp (bombe atomique), te bëgg a xam li mu man, te bëggoon it Japon wommatoo ci seeni loxo. Ñu daal di jug ci ut 1945, sànni ñaari jum yu fepp ci ñaari dëkk ci Japon ñooy: Irosima ak Nagasaki, ci noonu Japon mujj wommatu, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak waa Amerig yi ci turu réewi tapoo yi, ci satumbar 1945g, bu ko defee ñaareelu xare bi daal di jeex.
Li ci juddoo
Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xareb adduna bu ñaareel bi, bokk na ci yooyu:
- Def ndajem Botsdam ca anéeru Berlin, ca 17 sulye 1945g, ngir jeexal xeex bi. Britani teewe woon na ko, Fraans, Bennoog Sofiet gi ak Diiwaani Amerig yu Bennoo yi.
- Dagg goxub Brusiya ci Almaa ñ gu penku gi, bu ko defee Bennoog Sofiet gi jël ca wàllug bëj-gànnaar ga, Poloñ jël wàllug bëj saalum ga, ñu joxati Poloñ dëkkub Danseg bu gore bi (waaxub Danseg)
- Séddale Almaañ def ko ñeenti barabi sañ-sañ, ci diggante Amerig, Britani, Fraans, ak Bennoog Sofiet. Ci atum 1949g la njëkk a am ci taarixu Almaañ ñaari reew sosu ci Almaañ, te yor ag nosteg pénc (systeme republicain) walla tosteg askan, ñooy: Almaañ gu soww gi walla péncum Almaañ mu bennoo mi (la république Fédérale d’Allemagne), nekk nag ci ron saytug Amerig, Britani ak Fraans, Bon di péey bi. Geneen gi di Almaañug penku gi (Brusiya gu njëkk ga), walla Almaañ gu demokraasi gi (la république démocratique allemande), Bennoog Sofiet gi saytu ko, Berlin gu penku gi dib péeyam. Ñu fàttali leen rekk ne Amerig, Britani ak Fraans mujjoon nanoo may Almaañ atum 1951 mu wut ay soldaar.
- Almaañ ñàkk na mbooloom xareem bu dëgër ma te rëy, ñàkk ngànnaayam yu bees ya te jëm kanam, bi nu tasee ab xareem neewal dooleem.
- Tegoon nanu Almaañ mu war a fay li mu yàqal rewi tapoo yi.
- Nosaat koom-koomu Almaañ bi, rawati na nosteg alal gi ak gu endustri gi, yooyu yépp ñu jëme leen leegi ci luy ligéeyal mbiri yi dul xare.
- Séddale Otris def ko ñeenti barabi sañ-sañ ci diggante Britani, Amerig, Fraans ak Bennoog Sofiet. Otris it des ci ron teg loxog réewi tapoo yi ba ci atum 1955g, ak doonte réewi tapoo yi nangu woon nanu ne réew la mu temb dale ko ca atum 1946g.
- Réewi tapoo yi nangoo nanu ci Japon dun yu am solo, bu ci mel ne Farmosa ak Sakalin añs. Rafleel ko ci mbooleem moomeelam yi nekkoon ci màmbulaan gu atlas gi. Dooley Amerig yi nag juge nanu Japon atum 1951g, ginaaw bi nu xaatimee ag kollareg wéer-ngànnaay cis een digganteek goornamaab Japon bic i dëkkub San Fransisko.
- Xaatim nanu ag juboo ak Itaali, Bulgari, Romani ak Hongri atum 1947g, gii juboo nag li mu yaxal mooy réew yii warloo fay réewi tapoo yi ay alamaani xare.
- Deltu ginaawug ñaari réew yii di Fraans ak Britani ci nekk gi nu nekkoon ay réewi adduna yu mag ci ginaaw xare bi, bu ko defee Amerig ak sofyet yi jël seen barab, mujj it di réew yi ëpp doole ci adduna bi, mujj yor ngànnaay yu bon te aaytal.
- Nërmeelug ñaari noste yii di Nasi ak Fasi ci Tugal ak nosteg xare ga nekkoon Japon, te noste gu mu ci doon rekk sag am bokk na ci li fi indi ñaareelu xare bi. Nostey diktaatoor yooyu bokkoon nanu ci nooni mbokkte yi gën a mag
- feeñug dankub mbokkoo bi (bloc socialiste) ay réew yu bari bokk ci, Bennoog Sofuet gi jiite ko, mu ci mel ne : Kore gu bëj-gànnaar gi, Wietnaam gu bëj-gànnaar gi, Poloñ, Bulgari, Romani, Cekoslowaki ak Hongri añs. Bu dee nag Siin gu Askan gi ak Yogoslawi nag, ñoom ñaar ay réeyi mbokkoo lanu waaye nekkunu woon ci ron yilifug Bennoog Sofiet. Dankub bopp-alal bu gore bi it feeñ, Amerig jiite ko, làmboo nag réewi Tugal gu soww gi, niki: Britani, Fraans, Almaañ gu soww gi, Holand, Beljig, Danmark ak Norwej añs. Amerig it warlul yii réew ndimbalug alal ak gu xare, ngir ñu man a taxaw ci kanamu dankub mbokkoo bi.
- Sos tapoog càmmooñu Atlas (Otan) atum 1939g, mooy tapoo gi boole woon Amerig, Britani, Fraans, Kanada, réewi sowwub Tugal bi, Japon ak Turki. Réew yii nag danu ne woon ku ci song menn rekk, song nga yeneen yepp. Ñu kollarante woon ci seen biir ci dimblante ci wàllug aaru, koom-koom ak alal. Ci geneen wàll, tapoog Warsaw gi daal di taxaw, tukkee ci Bennoog Sofiet ak réewi mbokkoo yi topp ci ginaawam ci càmmooñu Tugal ak penkoom.
- Jëya ju rëy ji juddoo ci xeex bi muy faatug lu sakkan ci dooomu aadama ak yàqug alal ju dul jeex, ngir jumtukaayi xare yu xereñ yi nu ci jëfandikoo ñuy jum yi (les missiles), bombi fepp yi, nuuraakon yi ak ñukkaakon yu diis yi ans. Xare bii moo ëpp lu mu yàq, ray ko, màbb ko ca moomam ja ko fi jiitu woon.
- Ëttu àtte yu Normbrug yi ngir àtte ñoñ Nasi ñi ci tuumay jèqi fitna ak sabab xare bi ak def ay tooñaange jëme ci ñu ñu tëj ñi (les prisonniers) ak ñi ñu njafe ca reewi tapoo ya. Àtte nanu fa tam njiiti nosteg xare gi nekkoon Japon.
- Juddug mbootaayu xeet yi, ngir dëgëral jàmm ak tere xare yi ak xulooy réew yi, ak amal mbaandute ak yamoo ci réewi adduna bi.
- Koom-koomu àdduna bépp a naatoon ginaaw bi xare bi jàllee, li ko waraloon di naali tabax yeek yeneen yi nga xam ne defaraat dëkk yi la doon ligeeye ak wàllug tabax ci anamam yepp. Bi gënoon a rëy ci naal yooyu mooy bu Marsaal.
- Judduwaatug joŋante ci ngànnaay ci diggante ñaari dank yi: bu mbokkoo ak bu bopp-alal, ak sosu gi xare bu sedd bi sosu ci seen diggante, naka noonu dund ci jàmm gi am leegi ci diggante xeet yi ci kaw suuf.
Xare bi ci Afrig
Lu bari ci xarey Afrig yi (sànnikati Senegaal yi ca lañu woon ) jawali nañu Tugal, ngir xeexal Faraas. Xarekati Afrig yii ñi ngi nekkoon ci dundiinn wu tar te wow, ci biir yeer yi ak ci sedd bu metti bi, jànkoonte nañook jafe-jafe yu bari, lu ci mel ne ñàkk a dégg làkkuw waa Faraas wi akug tumbrànke. Waaye loolu lépp teewul ñu ràññikoo woon ag njàmbaare akug dogu. Xare ba jeex na ci ndamul Faraas ak ñi àndoon ak moom, ñu dàq Almaañ, mu doxe ci ñàkk mbooleem sancoom yi ci Afrig.
Afrig gu yamoo gi Faraas yilifoon ci njiitul Flips Ibuwe dafa nekkoon di jàppale Degol, bu ko defee njiiti Afrik gu sowwu gu Faraas gi ñoom di jàppale Almaañ, ba ca tabaski 1942 g.j, booba lañu wëlbatiku jàppaleji way tappoo yi .
Waa Afrig yi yamuñu foofu, waaye yabal nañu ay xarekat ca jëwub xare ba (front de guerre) ngir jox ñam way xare yi ak jox mbell Tugal.
jeexug xare bi
Ci atum 1945 lañu daan Almaañ. Sapoŋ it daanu ngir fàccaakonub saal (bombe atomique) ba waa AameriK yi taal ca kawam. Ñaareelu xare bi dakk na - niki bi ko jiitu woon - alag dundug ay milyoŋ ciy nit.


text:
Castellano – Árabe – Búlgaro – Inglés – Francés – Portugués – Rumano – Ruso – Chino – Polaco
Santru Juumtukaay ngir Njàŋgum Caada yu Duggënte – ci Aragon (CAREI) santr la bu Bàŋqaasu Njàŋgale, Caada ak Tàggat-Yaram bu Guwernmaa wu Aragon taxawal ngir jàŋgalekatu Aragon yi sukkëndiku ci ngir dalal ak dugal ñi jóge bitim-réew ci njàŋg mi te wéer ko ci duggënte caada. Lii teg la ci ëllëg, bi nga xam ni moom rekk moo fi sës, te ngeen war ci bookk – xam ni ci ni ñu gise njàŋgmi, mëneesna tabax ëllëg teg ko ci wutum ndaje ak jaxasoo yi ñuy jëmële ci dundu mbooloo gu gënë dëgërël moom-sa-bopp, gënë yemale te gënë jappoo.


text:
Diggu Aamerig
Diggu Aamerig mooy xaaj bi nekk ci digg goxu Aamerig, ci diggante Meksik (bokk ci Bëj-gànnaaru Aamerig), ak Koloombi (bokk ci Bëj-saalumu Aamerig). Ay melokaanam ñooy li mu nekk di ab séla ci diggante ñaari Aamerig yi, ak li mu doon it ab jàllu, ngir man a jòge ci Mbàmbulaanu Atlas dem ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ca réewu Panamaa la boobu jàllu nekk.
Séwógaraafi[Soppi]
Réew ya fa nekk:
Taariix[Soppi]
Ay xay yu mag juddoo nañu ci bii diiwaan, yu ci mel ne yu Maya yi. Waa Espaañ ñooy waa Tugal yi fa njëkk a ñéw. Ñoom ñoo aakimoo woon nguuri Maya yi, dal di leen di noot ci lu mat ñetti xarnu. Daanaka réew yi nekk ci Diggu Aamerig yépp làkkuw Espaañ lañuy wax.
Bi ñu amee seenug tembte, ci ndoorteelu 1800, la leen ay jafe-jafe yu bari ganesi. Looloo tax li ëpp ci taariixu réewi Diggu Aamerig yi, ba ci 1900, ay daane nguur ak ay xaree ci gën a fés.
Koom-koom[Soppi]
Li ëpp ci am-am yi nekk ci diwaan bi, suufu mbéy la te li ci ëpp ci loxoy ñenn nit ñu néew la nekk. Mbéy mi, ba tay, moo ëpp solo ci seen koom-koom, njudéef (produit) yi ñu soxla ngir seen dund dañu koy jéggaani bitim-réew. Seen campéefi koom-koom yi tamit li ci ëpp ay doxandéem a leen moom.


text:
Armagedon
Ci làkku ibrë (הר מגדון) la tur wi jóge. Ci angale mooy Armageddon; Ci faranse mooy Harmaguédon
Armagedon mooy turu benn tund ci làkku ibrë bi ñu sotti ci làkku gereg. Ci làkku ibrë Megido (Meguiddo) la tudd. Ci Injiil dafa misaale bérab fu xare bu mujj bi nara am ci diggante gaayi Yàlla yi ak gaayi Seytaane yi ci muju jamano ji. Tundu Megido bokk na ci tundi Karmel yi. Dafa nekkoon ci benn boru xunt mu mayoon nit ñi jàll tund yi. Ci joor bu nekk ci taatam la Sóol (1Sa 31:1-8) ak Yosiyas (2Ch 35:20-24) dee, te Sedeyon amoon ndam ci waa Majan ñi (Jud 7).
Armagedon mooy feeñ ci Injiil ci Pe 16:16.


text:
Waallubitimreewnjiitumbootaayuboromxamxamuadunabu Yusuf Xardaawiigenneenaab fatwa di sooñjullitñi ci ñufaatshiyaaksooppeywaakryonent bi ndaxshiyayidañiijaappalenguurureewumSirie
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaar bi ngaxamni moo neekk ci internet (Al Mujaz) ni: kiidi Yusuf Xardaawiingaxamni moo jiiteboromxamxamuaduna bi yëpp ci xutba bi ngaxamniamalnako ci ajjumajiiñuweescaXatar ci DawxapeyureewumXatartaambaliwaatna di wax ci waallunguurukiidiMorsi di xamlenabaleeguimooyjiitereew mi ndaxnguuruamrek moo tegu ci yoon di wax yittnidañoowaradoxalyoon bi ngaxamni moo tënkkreewum Egypt
Yusuf XardaawiisoongaatnachiyanakanoonungaxamnitaamnakoamalwaxnanichiyayiñooyjaappalenguurureewumSirieba moo waralbaleegi way fixuyimënuñu am ndam ci nguurgi ,waxnayitt ci jaappanteyingaxamni moo deemb ci diggënteñingaxamniñoo far MuhamadMorsiakñingaxamnifaruñuakmoomba am ñaarinittyooxamniñaakknañu ci seen bakan
Li ngaxamni moo waraljaappanteyiimooywoote bi ngaxamniwaa frères musulmanwootenañuwoonnañukongirñuamalayyñaxtu ci ñaakkamaanduñingaxamniñooŋaanŋnguurgibawaa frères musulmanyifaat ci been liir
Mboolooyingaxamniñooaju ci frères musulmanwaxnañuninguuraktakk der yingaxamniñoonangunguurgi ci waa frères musulmanyiñoofaatxale bi
WaxnañuxalebiiAbdurahmane la tudduteyittfukkiattakñett la am teyittlimuñaakk ci deret moo bariba moo waral mu ñaakkbakanam , jawriñgingaxamnimoomlañudeenkkwaallbiirreew mi xamlenayittamna been ndawbutoollu ci fukkiattakjuroom been buñaakkbakanam ci jaappanteñaariwaallyi
1317779


text:
Doxalukaay bu mbëj
Doxalukaay bu mbëj, ab wuutuloxob mbëj la, boo xam ne kàttan giy duggu ci moom gu mbëj la te ga muy génne gu doolerandu la. Doxalukaay yu mbëj yi am nañu solo lool ci dundiinu jamono ju bees ji, te it dëgg la sax, ne limu doxalukaay yu mbëj yi nekk ci am réew dafay firndeel tolluwaayu jëm-kanamam. Maanaam yokkug limu doxalukaay yu mbëj yi ci am réew bokk na ci wonekaay yiy firndeel tolluwaayu yokkuteem ci wàllu xarala mu réew moomu. Ngir dëggal loolu, doy na xool ci jumtukaay yi nekk ci li ñu wër: ca saxaar ba ci watukaay ak yeneen ak yeneen, yi ngeen xam ne nit ku bees ki moo ngi koy jëfandikoo bu baax, man naa ni sax ñooy doxal sunug dund.
Doxalukaay yu mbëj yi dañoo bari te wuute, am na doxalukaay bu dawaan bu wéy, doxalukaay bu dawaan bu safaanu moom mu séddaliku ci doxalukaay bu demandoo ak doxalukaay bu demandoodi,.
Doxalukaay yu mbëj yi dañoo bari te wuute, am na doxalukaay bu dawaan bu wéy, doxalukaay bu dawaan bu safaanu moom mu séddaliku ci doxalukaay bu demandoo ak doxalukaay bu demandoodi,.
This is an excerpt from the article Doxalukaay bu mbëj from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Jëfandikukat:Ibou
wolof: Sama tur mooy Ibrahima Fall, Ibu di sama dakkantal. Am naa 26 at. Ci samag dund gu dëggu damay jàng boppu daara-ju-kawe ju bologna ca Itaali. Venezia (Itaali) laa dëkk.
Ci 2007 laa tambalee jàng wolof. Mooy làkk bi ma gënn a neex te it mooy sama làkk ci meen. Ci 2007 itam laa bindu ci Wikipedia tambalee cëru ci liggéey bi. Ab yorkat laa ci.
li ëpp ci li may jàng mooy téere taariix, roman, taalif ak xeltu. Téere bi ma njëkk a jàng mooy "nations négres et cultures" "Reewi ñu ñuul ak cosaan" bu Seex Anta Joob. Bindkat bi ma gënn a neex mooy Paulo Coelho di ab waa-Bresil.
Taggat-yaram bi ma gën a neex mooy futbòl.
English: My name is Fall Ibrahima, I study automation in the university of bologna in Italy. I live in venice. I started to contribute in Wikipedia in 2007. I am administrator in Wikipedia Wolof and Wiktionary. I translate the mediawiki interface into Wolof.


text:
Taariix
Mooy xam-xam bi'y gëstu la xewoon demb. Di itam mbooleem ay Jëf ak ay xew-xewu demb, la ko dale ca ña nu jiitu woon ba ci nun. Taariixkat mooy ki'y gëstu di bind ci wàllu taarix
Xam-xamu taariix moo nuy melalal mbiri dëkk yeek dëkk-dëkkaan yu yàgg ya, ci biir jamonoy taariix, ak mbiri seen way dëkk. Da na nu waxal it ca dund ga fa amoon. Ci gàttal daal, xam-xamu taariix day gëstu li-wéyi nit (dembam) cig matale. Da na wuññi (feeñal) it nekkiin ak dundiin yi nga xam ne nit jaar na ci jànkoonteek ñoom ci dundam gu gudd gi, ci biir ay jamono yu dabante te toftaaloo, bu ko defee mu gëstu anami jëm-kanam yi nga xam ne nekktéef bii (di nit) amal na leen ci taariixam bu gudd bi, ci noonu loolu jural ñu ñu jange ci daj-dajam (li mu jot a dund) yooyu wéy, aki ndamam, te jéem a moytu ay pakkastalam aki rëcc-rëccam ya jàll.
Bu lii amee nag dina nu gis njariñ ak ngënéeli gëstug xam-xamu taariix.
- Lenn ci taariix bu àdduna bi
Tëraliin
Li ñu jublu ci jàng taariix[Soppi]
Taariix dinanu ko jang ngir mu yombalal ñu xam mboolaayi nit ñi ci anam gu xereñ, te dégg (nand, gis), xàmmee it buum yi leen boole.
Gëstu dundug buur yeek imbraatoor yi rekk du lenn rek li nu war a yitteel ci taariix, li ci gën di farata kay mooy gëstu dundug mbooloo yi ak bennaan yi (benn-benn nit ñi). Ak gëstu jafe-jafe yi daa yeesu ci seenug dund bis bu Yàlla sàkk, te jéem leen a wutali saafara yu dëppoo, ba maas giy ñëwi ëlëg man cee jariñu.
Digal taariix (wutal ko aw dig)[Soppi]
Ngir digal ab xew-xew fàwwu mu am ab tombub boy (fa muy dooree). Ay tombi boy yu bari nag am nañu te taariix man na cee tàmbalee. Nasaraan yi ñoom seen tombub boy mooy juddug Yonnant Yàlla Isaa, ca lañuy taariixe seeni xew-xew, bu dee jullit ñi ñoom seeni xew-xew ñi ngi leen di wutaluw dig wu bawoo ca gàddaayug Yonnant bi(j.m) juge Màkka ga mu ganee àdduna, dem Madiina. Xew-xew bii nag mi ngi fiirook (dajeek) atum 622 ci taariixu juddug Yonnant Yàlla Isaa.
Jamono yi[Soppi]
Donte taariix mooy la xewoon ba àdduna sosoo ba léegi, taariixu nit ñi, suuf si, jawwu ji,... Waaye ci déggoo taariix ñu ngi koy tàmbalee ca ba ñu sàkkee mbind, séddale ko ci ay jamono. Li nga xam ne ay téere yu ñu bindoon moo ñu ko xamal.
Njëkk-taariix(mooy taarixu ñi fi nekkoon laataa sàkkug mbind)
Taariix( mooy lépp li xewoon ca ba ñu sàkkee mbind ba leegi). Taariix ci boppam dañu koo sédale ci ay jamono.
Jamono ju yàgg ja: (feeñug nit ci suuf ba daanu'g nguuru rom gu mag ga ci 476)
Jamono ju diggu ja: ( ba feeñug Amerig ci 1492)
Jamono ju bees ja: (ba fippug waa-frãs ci 1789)
Jamono ju mujju ji:( ba ci sunu bis yii)
Njëkk-taariix[Soppi]
Boroom xam-xam yi, ginnaaw gëstu gu ñu def ci suuf si, wuññi nañu ay jeexiit (reste;vestige;trace) yu yàgg: ay jumtukaay, ay xor, ay doj, añs yuy tegtale ne suuf sii déy aw nit dëkke woon na ko njëkk ay junniy at, jamono jooja la nuy tudde njëkk-taariix.
Moom nag mi ngi séddaliku ci ñaari xaaj:
- Jamonoy doj wu ñu yatt
- Jamonoy doj wu ñu xacc (wu ñu ñawal)
Ci ngënéelul jeexiit yii lanu xame njëkk-taariix. Nit ci jamono jii da daan tuxu rekk, di jëfandikoo ay ngànnaay aki jumtukaay yu njëlbéenu (primitive) (doj yu ñu yatt, ay ngànnaay, ay xeej aki xepp). Bi jamono gënee dox, seen dund gi soppiku, ñu xam leegi sawara, jëfandikoo ko ci togg ñam yi. Ci jamonoy doj wu ñu xacc wi, lañu tàmbalee dajaloo, sóobu ci mbéy, sàmm ak ràbb ak liggéey jumtukaay yu xànjar yi, tàmbali it di def yenn liggéeyi fànn yi niki bind ci doj (ciseler ;graver), ak yatt. La ko dale ca 3500 n.j.g (njëkk judd gu yonnant Yalla Isaa), la weñ feeñoon, ñu fent it mbind. Bi weñ feeñee, fentees it mbind la njëkk taariix jeex, taariix daal di tàmbali.
Ñenn ci ay taariixkat[Soppi]
Seex anta Joob(Cheikhe Anta Diop)
Paate sow
Téerekaay[Soppi]
paate sow (wo): Dembi Senegaal, 1998


text:
Biibël Mooy tur bi ñu jox mboolem mbind yu sell yu Yàlla yi, ci diiney yawut ak Kirist. Baatu biibël la ngi jòoge ci kallaama gerek gu yagg ga, di tekki “teere yi”. Ci’g neen, day ab teere bu ñu boole, ay mbindi cosaan, mbindi atte, mbindi xew-xewu demb, mbindi cellte, yu yonent, taalif ak ay bataaxal, yoo xam ne ci diiru junniy at lañu leen bind. Biibëlu kercen yi dañ koo seddale ci ñaari pacc: Seede bu Yag bi, bi ñu boole teere yi ñu dondee ci diine yawut yi ak Seede bu Bees bi, di ay mbind yu’y seede dundu Yeesu-Kirist. Ci Jàngu yi, Biibël kaddu Yalla lañu koy wowee.
- 1 Musaa
- 2 Musaa
- 3 Musaa
- 4 Musaa
- 5 Musaa
- Léebu
- 1 Samwil
- 2 Samwil
- 1 Nettaliy xew-xewi cosaan
- 2 Nettaliy xew-xewi cosaan
- Ayóoba
- Sabuur
- Isayi
- Esekiel
- Dañel
- Amos
- Mikaa
- Malaki


text:
Nosteg doxiin
Ci xam-xamu nosukaay nosteg doxiin, ci tënk ND (operating system walla OS ci wu-angalteer), mooy mbooleem tëriin yiy yor, saytu lëkkaloo gu jumtukaayu nosukaay bi (tappaan yi, xel mi...) ak tëriin yi nga ciy jëfandikoo.
Naka-jekk nosteg doxiin gi mooy tax jëfandikukat bi man di jot ci ëmbiit li nekk ci nosukaay bi jaarale ko cib jokkalekaay (muy ay njunj walla mbind yooy cuq mu lay won li nekk ci biiram). Yitteem bu njëkk mooy tax ba jëfandikukat bi, muy nit walla leneen, man di jokkalook nosukaay bi.
Melokaanam[Soppi]
Dañoo am ay cër yu cëslaay yu, daanaka, nosteg doxiin yépp bokk, waaye terewul am yooy fekk ci yenn yi rekk, moo tax ñu gënante:
- Saalub noste gi: di mbooloom ay tëriin yu ndaw yu lëkkaloo ci seen biir, lëkkaloo itam ak jumtukaayu nosukaay bi. Mooy liy njëkk a ubbeeku su nosukaay bi di takk, di it, man nanoo wax, wàll wi ëpp solo. Moo tax ñuy man a def liggéey yu njëkk ci ndoorteelu takk gi, tax ñuy man a jot ci tappaan bu dëgër bi, ci dencukaay yu noste yi. Ci gàttal moo yor jokkalantey xibaar yi ci biir nosukaay bi.
- Yorkaayu dencukaay yu noste: mooy liy duggale ci tappaan yi. Wépp tëriin wu soxla ab njoxe cib tappaan moom ngay woo mu duggal la fa. Mooy ki yor, rawati na, nosug njoxe yi ci nosukaay bi (wayndare yi).
- Yorkaayu xel mi: mooy liy jox xel mu doy ngir seenug ubbeeku ak dox, fu ñuy denc seeniy njoxe, tëriin yi ba ci nosteg doxiin gi ci boppam.


text:
Laamit keeke, ndax mosaa laamtoox a den?
Laamit kum? Laamit keeke:
- Ndax Roog a buga in tigi?
- Ndax geer fo o ƭomel xan a moso mbat?
- Xar na dalkaa in yaa i nqonna?
- Ndax i mbaaga yaakaar ee we nqonna xan a nqontoox?
- Nam waagum o xeɗit a Roog bo ta jaɓin?
- Nam waagum o jegit o ɗaay no ñoow es?
Laamit keeke a njega o njiriiñ lool. O moƴo jaak ole no wiin we a mosa laamtoox a den. Wo koy?
Mam waago doontel no laamit keene? Nu ndetangaa me a safe ke a ƥandtiteel mbaat me da njiikooreel nu mbaaga nga a safe cuni-cuni a kaa na mboogaa ee a anda a tontax ake no laamit keene. Ndaa ke mayna teen, safe leng a naanga kontaraa a lakas. A jega itam a safe kaa andoona ee boo jangoona den xan o foog ee a layayo ndigil. Ndaa miñkee da nqewi, soo koy da mbindatinel mbaat da suptel fop.
Ndaa koy a jega safe leng laa saqna a tontax a qoolu qac akaa mbaageena nqooloox. Ke layeena kam safe leene ndigil oo. No bes faa Yeesu Kiristaa a xeɗoogna a Roog a laya ee: “Fa lay of refu ndigil ne.” (Saŋ 17:17) Xane i anda ee fa lay feene refu Biibal fa tedu fee. No paas ke na ngaraa xan nu njeg na fa lay fa ndaƥu a tontax a qoolu kaa ndefna ndigil a nqat ’ no Biibal fee no ke jofna no laamit eetan ke.
Ndax Roog a buga in tigi?
KEEKE WARALU LAAMIT NE: Adna fee i ñoowaa kaa may coxod fo njofaƭar. Diine mayu kaa njangnaa ee coono ke na ndalaa in Roog fi’un.
KEEKE BIIBAL FEE A LAYU TEEN: Roog fi’kee muk ponu. “Saɗaand o lay muk ee Roog kaa fi’aa paaxeer, njofaƭar leng refee no Cegu katil oxe!” ne Yob 34:10 a laytuuna. Roog a buga wiin we too ke ta buganna den a refa kaa faaxna lool. Keene taxu boo Yeesu a jangin u in ee neeke i mbaru nqeɗtaa: “Faap in fee na asamaan,…yaasam maat of a fadiid! Yaasam ke bugoona a jeg na adna nen na asamaan!” (Mace 6:9, 10) Roog a fexa in lool boo a fi’a fop ndax bugbug um a waag o fadnoox no ke woorna.—Saŋ 3:16.
Jangi itam Mberaand naa 1:26-28; Saak 1:13; fa 1 Piyeer 5:6, 7.
Ndax geer fo o ƭomel xan a moso mbat?
KEEKE WARALU LAAMIT NE: Ke geer fee a genna no waraa no wiin, o leng waagiran o lim. In fop o ƭomel a mosa dal a in.
KEEKE BIIBAL FEE A LAYU TEEN: Roog a regta jamano faa ta ɓiisid kaa jam took lanq ke fop. No maat naa ten geenneena took asamaan “xire aqatooxkataand”, keene tektu ee wiin we njangkate geer boo muk. Ndaa “xan a nqawin…laƥke den xa koŋko [o koŋko refu qooxiir].” (Esayi 2:4) Roog xan a watin meen njofaƭar nuu refna fo o ƭomel. Biibal fee regta ee: “[Roog] xan a forit xa kooniit a kid den, too fa nqon refkatee meen. Ñaawax mbaat ƭomatax mbaat o ƭomel refkatee meen, yaam tig eetaand ke [cofaƭar ke fo xa ƭomel axe xaye fop teen a mbogu] xan a mbaaf.”—Mbeeñil ne 21:3, 4.
Jangi itam A Kim a tedu ke 37:10, 11; 46:9; fa Mise 4:1-4.
Xar na dalkaa in yaa i nqonna?
KEEKE WARALU LAAMIT NE: Ke moƴna may no diina ke na adna fee kaa njangnaa ee boo o kiin a xonna a jega no ten kaa na kontine’aa a ñoowaa. A jega waa mboogna ee xon we a mbaaga toroxat we na ñoowaa, mbaat da ngim ee ne Roog a xate’it kaa wiin bonu we ten refu ta saŋik a den kam fiɗel laa ñufkeerna boo kili.
KEEKE BIIBAL FEE A LAYU TEEN: O kiin a xonangaa refatee. “Xon we…andee dara,” ne O Baawaare xe 9:5 a laytuuna. A soƥanga’ee xon we mbaagatee and dara mbaat da yeg dara, kon mbaagatee toroxat mbaat da ndimle’aa we na ñoowa.—A Kim a tedu ke 146:3, 4
Jangi itam Mberaand naa 3:19 fa O Baawaare xe 9:6, 10.
Ndax i mbaaga yaakaar ee we nqonna xan a nqontoox?
KEEKE WARALU LAAMIT NE: O kiin oxuu refna a buga ñoow too a buga jeg o ɗaay fo we ta fexna. A jaadoxa tigi i yakamte nga’at fog in we nqonna.
KEEKE BIIBAL FEE A LAYU TEEN: Moƴ-o-jaak ole no we nqonna xan a nqontoox. Yeesu regta ee “we ndefna kam poy ke…[xan] a sutoox.” (Saŋ 5:28,29) Wiin weene na nqontooxkaa xan a mbaag o ñoow no lanq ke na ndefkaa arjana, kom ne Roog a bugit’uuna no mberaand naa. (Lik 23:43) Ndegit neene kaa tekit ee o wod fo ɓaal fo o ñoow o fagkeer xan a jeg pur we na nanankaa a Roog. Biibal fee a laya keeke: “Jofu we o mat xan a njeg lanq ke, too xan a ngen teen boo faw.”—A Kim a tedu ke 37:29.
Jangi itam Yob 14:14, 15; Lik 7:11-17; fa A pi ake 24:15.
Nam waagum o xeɗit a Roog bo ta jaɓin?
KEEKE WARALU LAAMIT NE: No ke moƴna may no diina ke wiin we kaa nqeɗaa. Ndaa jaaku a yegayo ee a qeƭ den njaɓaan.
KEEKE BIIBAL FEE A LAYU TEEN: Yeesu a jangin’a in keeke: “Boo nu nqeɗaa, ba nu laya layatinaa leng ke.” (Mace 6:7, NW) I mbugangaa Roog a nan-giloox a qeƭ in, i mbaraan o nqeɗit ne ta bugtuuna. Boo i mbaagaa mbi’ keene, faw i njang o and ke Roog a bugna. I andangaan boo pare, fat i nqeɗ ke andoona ee kaa yoon fo ke ta bugna. 1 Saŋ 5:14 kaa lay ee: “Boo i nqeɗna tig, ta yoon fo o bug ole Roog, xan a jaɓ a qeƭ in.”
Jangi itam A Kim a tedu ke 65:2; Saŋ 14:6, 14; fa 1 Saŋ 3:22.
Nam waagum o jegit o ɗaay no ñoow es?
KEEKE WARALU LAAMIT NE: Wiin mayu a ngima ee xaalis, jeg gon maak mbaat o mosel a waaga tax da njeg o ɗaay. Keene taxu da ƈufanaa tigeene. Too a soƥayoo o ɗaay ole da yaakaar’ina no keene, xan a nga’ood ee, a daɗa den.
KEEKE BIIBAL FEE A LAYU TEEN: Yeesu a tekta a paax ke na taxaa boo o kiin a waag o jeg o ɗaay. A laya ee: “We ñakna halal yiif a ƭaaya”. (Mace 5:3) Yaaga koy pur o jeg o ɗaay tigi, faw o bug o jeg halal yiif leene. Keene refu ke o kiin a moƴna soxla. Kon, faw i mbug o and a Roog fo ke taxna ta sak a in. A tontax ndigil ake no laamit ke i mbaagna o laamit a qoox in no keene o wey kam Biibal fee. O and ole na tontax tigil keene, a waaga dimle a in i and ke jegna o njiriiñ tigi, fo itam ke jegeerna o njiriiñ. I mbaasangaa ndigil ne na Biibal fee ta lalganda in no ke i mbexeyaa fo ke i mbi’aa, xan i njeg o ñoow olaa moƴna jeg o njiriiñ.—Lik 11:28.
Jangi itam Xa Peƭit axe 3:5, 6, 13-18 fa 1 Timote 6:9, 10.
Keene reeƭu na fa lay fa ndaƥu ke Biibal fee a tontuna no laamit ɓeetafo leng. Ndax jega laamit lakas? Axakaay, o foganga no we njaɓ na ee a ‘ñaka halal yiif.’ Xeƈa woxe laamta xoxof laamit kom weene: A sooƥanga ee to Roog kaa buga in xa taxu ta waas meen cooxood mayu fo xa ƭomel xa mayu yaa adna refna? Naam waaguum o fi boo o ñoow ƥasil es a moƴ o fel ? Biibal fee a hoolanda bo ta mot sik laamit keene fo laamit maayu lakas.
Ndaa koy, mayu xane sawaare njang Biibal fee. Pur den, safe jaaku oo la ƭomena and leek leek. Ndax buga o dimle’ el pur and a tontax a ke na Biibal fee? Seede Jeova ke a njega peexey ɗik pur a ndimle oŋ teen.
Eetan ne refu a safe le ne’eena Ñow yó bo kili no daay no lang ke! Ka bindel pur a dimle we njegerna o daaw da mbaago jang no Biibal fee a tontax a xoolu no laamit ceegu ceegu njiriiñ. Peexey ɗikandeer ne refu porogaraam fee na cang na le no Biibal fee kam pind ke to rafid kiroo dara. O kentand of o xa refna Seede jeova to a waag oo jangin a paax Biibal fee a waa gaara no mbind of, mbaat ma feloonga; to semen nu refna xan a jaŋ fa wo o ndik to miñ ke. Milyoŋ maayu no wiin na adna fee a njiriiñoora porogaraam feene to a njega a tontax a ke no laamit ke den. Mayu na den a muja bo a layood ee: “Keeke refu ndigil ne!”
Jege halal fa xupna keene. Ndigil ne no Biibal fee ana wookta in no ngim onqe na diidlata, fo no mo’ole fo caaɗar ne. Ka cii’a in yaakaar, fo o ɗaay to ka lala in ke i mbarna o mbi no ñoow in. Yeesu laya ee: “Xan nu and ndigil ne, too xan ndigil neene a wat a nuun [ndigil ne xan a woktanun, NW].”—Saŋ 8:32.


text:
Reunion.com > Juliana Dimitrov - Angela Divincenzo > Yvette Dionne - Mouhamed Diop
Classmates from Yvette Dionne to Mouhamed Diop
Yvette Dionne Yvon Dionne Yvonne Dionne Zachary Dionne Richard Dionne-keay Trudi Dionne-reid Laurent Dionneau Bayani Dionora Petronilla Dionori Chris Dionot Alan Dionson Benjamin Dionson Cyd Dionson Edwin Dionson Emily Dionson Janine Dionson Lorna Dionson Nikki Dionson Kingsley Diony Neville Diony Samuel Diony Vivianne Dionys Peter Dionysatos Angela Dionysiou Anthony Dionysiou George Dionysiou Gloria Dionysiou Josephine Dionysiou Michael Dionysiou Allan Dionysius Angela Dionysius Brandy Dionysius Brian Dionysius Brooke Dionysius Chase Dionysius Cynthia Dionysius Darwyn Dionysius David Dionysius Dawn Dionysius Deborah Dionysius Denise Dionysius Douglas Dionysius George Dionysius James Dionysius Marcia Dionysius Mary Dionysius Michael Dionysius Richard Dionysius Robert Dionysius Tammy Dionysius Verna Dionysius Chris Dionysopoulos George Dionysopoulos Marcovaldo Dionysos Andreas Dionyssiou Justin Dionyssiou Mary Dionyssiou Ourania Dionyssiou Samuel Dionyssiou Cybele Dionysus Kimberly Dionysus Kel Dioon Ababacar Diop Abdel Diop Abdou Diop Abdoul Diop Abdoulaye Diop Abibatou Diop Abibou Diop Abou Diop Aby Diop Adama Diop Adja Diop Aguib Diop Ahmadou Diop Ahmed Diop Aicha Diop Aida Diop Aisha Diop Aishah Diop Aissa Diop Aissata Diop Aissatou Diop Aita Diop Alassane Diop Alen Diop Alhassane Diop Ali Diop Aliou Diop Alioune Diop Alseny Diop Amadou Diop Amanda Diop Ami Diop Amina Diop Aminata Diop Amy Diop Amynah Diop Ana Diop Andre Diop Anna Diop Anne Diop Annette Diop Anta Diop Anwar Diop Arona Diop Assane Diop Astou Diop Awa Diop Ayan Diop Babacar Diop Baidy Diop Balla Diop Bamba Diop Bara Diop Bassirou Diop Bathie Diop Baye Diop Begouma Diop Bineta Diop Binta Diop Birame Diop Birane Diop Bocar Diop Boubacar Diop Brandy Diop Cedric Diop Charles Diop Cheick Diop Cheikh Diop Cheikhou Diop Cherif Diop Cleo Diop Coumba Diop Coura Diop Cynthia Diop Daba Diop Dame Diop Daouda Diop David Diop Deguene Diop Demba Diop Diakha Diop Dial Diop Diarietou Diop Diarra Diop Diogou Diop Diop Diop Dior Diop Djibril Diop Djiby Diop El Diop Elhadj Diop Elhadji Diop Elhaji Diop Elimane Diop Emile Diop Fallou Diop Fama Diop Fanta Diop Fara Diop Fatima Diop Fatimata Diop Fatou Diop Fatoumata Diop Fatu Diop Faty Diop Fode Diop Gora Diop Gwendolyn Diop Habibou Diop Hamadi Diop Hamath Diop Hassan Diop Hedy Diop Ibou Diop Ibra Diop Ibrahim Diop Ibrahima Diop Idrissa Diop Iesha Diop Imani Diop Issa Diop Jawanza Diop Jean Diop Kadji Diop Kalonji Diop Karen Diop Katherine Diop Khadidiato Diop Khadidiatou Diop Khadim Diop Khady Diop Khalil Diop Khaly Diop Kim Diop Kimberly Diop Kwiesi Diop Lamine Diop Larisa Diop Lat Diop Latif Diop Libasse Diop Macky Diop Madiaw Diop Magatte Diop Maguette Diop Mahmoud Diop Maimouna Diop Makha Diop Makhtar Diop Malick Diop Mamadou Diop Mame Diop Mamour Diop Mansour Diop Mapathe Diop Mareme Diop Maria Diop Mariam Diop Mariama Diop Mariame Diop Marie Diop Marieme Diop Marietou Diop Marla Diop Mary Diop Massamba Diop Massar Diop Maty Diop Mbacke Diop Mbargou Diop Mbaye Diop Mbene Diop Medoune Diop Moctar Diop Modou Diop Mody Diop Mohamadou Diop Mohamed Diop Mohamet Diop Mohammed Diop Momar Diop Monique Diop Mor Diop More Diop Mouhamadou Diop Mouhamed Diop