text:
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Kureelu Mbootaayu Xeet yi ndawi réew yu mag yi, yu ci mel ni Nguur-Yu-Bennoo , Diiwaan-yu-Bennoo yu Aamerig, Bennog Sofyet, Faraas ak Siin, danoo daje woon ci Wasington peeyub Amerig ci wenn waxtaan atum 1933g, ginaaw bi as lëf ci ndam tàmblee feeñ ñeel reewi tapoo yi . Ci noonu nu gëstu woon nan lanu fiy sose ag mbootaay gu adduna guy yëngu ci saxal ponki jàmm ci adduna bi, jële fi xeex yi, amal fi maandute ak yamoo ci diggante mbooleem reew yi, ak rafetal nekkiinu mboolaayu r;ew yi, ci koom-koom, mboolaay, aada ak wér. Bi loolu jàllee nu def benn dajeb waxtaan bu àdduna bi ci dëkku San Fransisco ci 25 awril atum 1945, ngir rëdd fa ag kollëre ñeel ag mbootaayug xeet gu yees gu fiy wuutu kureelu xeet yi. Ndawi lu tollook juroom fukk ak benni reew teewe nanu ko, nangu it ci nu def kollëreg mbootaayu xeet yi, ak xaatim ko ci 26/06/1945g. La jiitu ca kollëre ga mooy:
Nun askani mbootaayu xeet yi ñi ngi giñ ne di nanu xettali maas yiy ñëw ci musibay xare , yi nga xam ne sotti nanu nit ay alkande aki naqar yu kenn manul’a misaal ci ñaari yoon ci diir bu gàtt bu weesuwul genn maas reek. Ñi ngi giñ it ne dananu feddaliwaat sunu ngëm ci àqi nit ju cosaanu ji ak yelleefam, ak teddngay jëmm ak man-manam, di feddali it ne goor ñi ak jigeen ñi ak xeet yi, moo xam yu ndaw lanu, mbaa yu mag, ñoo yam kepp ci àq ak yelleef .
Tëraliin
- 1 Sosteefam
- 2 Ay ponkam
- 3 Bànqaasi kureelu gi
- 4 Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam
- 5 Campeefi mbootayu bi aki bàqaasam
- 5.1 Jataay bu matale bi
- 5.2 Jaataayu kaaraange gi
- 5.3 Koolute gu matale gi
- 5.4 Jataayub koom-koom ak mboolaay
- 5.5 UNESCO
- 5.6 Mbootaayu Liggéeyu Àdduna bi
- 5.7 Mbootaayug Wérug Àdduna bi
- 5.8 Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna bi
- 5.9 Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabax
- 5.10 Jataayub ndénkaan yi
- 5.11 Bankub addunna bi ngir sos ak tabax
- 5.12 Keesug kee gu àdduna bi
- 6 Lëkkalekaay yu biti
Sosteefam[Soppi • modifier le wikicode]
Njiitul Aamerig la tuddoon Widro WILSON da doon ku daa xalaat nu mu fiy taxawale mbootaay gu mag gu àdduna bi, guy jeem a indi jàmm ci àdduna bi, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi.
Waxoon nañu ne Wilson moom jotoon naa leeral dalam yooyu nga xam ne fukk lañu woon ak ñeent ci biir Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ne woon daal fàwwu nu sukkandiku ci ñoom ngir taxawal xeex bi, ak ngir rëddaat sëqooy réew yi teg leen ci dàtti jàmm ju sax ak moytu xeex yi nar a amati.
Wilson moom gaaraloon na naalam boobu di “Kureelu Mbootayu Xeet yi” , gaaraloon na ko ca waxtaanu jàmm wa ñu amaloon, kollëre ga ñu jotoon a fas ca Versaay it moo rëddoon lañu fa xaatim.
Ay ponkam[Soppi • modifier le wikicode]
Sose kureelu xeet yi ci mbooleem réew yi am tembte gu mat gu dara wàññiwut, réew yoo xam ne man nañoo indi ay warlu yu mat ci jox-cër walla wormaal jàmm, te bàyyi xeex mbaa lu koy waral . Réew yi bokk ci kureel gi danañu warlu ne kenn du ci xeex ak kenn te gaaralul li ko tax a bëgg a xeex ci kureel gi, ngir ñu àtte leen, te xool li leen boole. Réew yi ci bokk it war nañuy seet mbugal yi yell ci réew yiy tooñ, yu ci mel ne teg leen ay gaw yu koom-koom , walla jëfandikoo doole ci seen kaw.
Jeem a dëgëral buumi dimblante ci àdduna bi jaare ko ci sukkandiku ci maslaa gu fés, ak wormaal kollërantey réew yi, ak xeex njaam, ci meloom yépp, jeem a rafetal nekkiinu liggéeykat yi ak seenug dund, ak xeex seneebar, nos yaxantu ci àdduna bi, ak sonn ci wér-gu-yaramu nit.
Réew yi ci bokk danañu warlul yeneen réew yi wormaal seenug tembteg politig , danañu warlu it bañ a def ay kollërey sekkare , ak jox kooluteg kureel bi ab day ci mbooleem kollërante yi réew yiy def ci seen diggante. Koolute gi nag di secretariat bi, ci dëkkub Geneve bi nekk Siwis la nekk. Aar neewtey xeet yi ak yu diine yi nekk ci mbooleem réew yi, ak wormaalal askan yi ak xeet yi nekkoon ci ron imbraatoor yi, wormaalal leen seen àq ak sañ-sañ ci wutal seen bopp mujj gi ñu bëgg te gis ne moo gën ci ñoom , ak réew yi ñu gañee ci xareb àdduna bu njëkk bi. Kureel bi mooy taxaw ci di xool ni nuy doxale nosteg féetale gi, mooy noste googu nga xam ne moo waraloon yenn ci askan yi, xeet yi ak mbooloo yi, ñu feetale leen réewi sancaan yu mag yi, teg leen ci seen ron kilitfeef ak doxaliin, ginaaw bi réew yooyu nekkee ci waawug réew yi ñu daanoon ci xeex bi, ñuy : réewum Usmaan mi , Imbratooru Otris gi, ak gu Almaañ gi. Loolu nag ñu defoon ko ngir waajale leen ci ba man leen a may ag tembte ëlëg. Kureel gi, bi muy door a sosu, 42 réew a ca bokksi woon. Ci noonu réew yiy temb di gën a dolliku, naka noonu di gën a bokksi, ba mujj limub réew yi bokk àgg ci juroom benn fukk, mu ci nekk it am genn kàddu ci bu ñuy woote. Kollëreg kureel gi jox na reew mu nekk àq ak sañ-sañ ci mu genn ne bokkatuma, waaye ci kaw reew moomu teel a yëgale ag bëgg a bàyyeem lu tollook ñaari at cig njëkk.
Bànqaasi kureelu gi[Soppi • modifier le wikicode]
Kureelu xeet yi ñatti bànqaas yu mag la am, ñooy :
Jataay bu Matale bi, Jataayub Kureel bi, Koolute gi (walla secretariat), nga rax ci dolli ñaari bànqaas yu ci bànqaasoo, ñooy : Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi ak Mbootaayug Liggéey gu Àdduna bi.
Jataay bu matale bi[Soppi • modifier le wikicode]
Mi ngi daa ame ci mbooleem ndawi réew yi bokk ci kureel bi. Ab dajeem it benn yoon la daa am ci at mi ci weeru koor, ngir xool aka xalaat ci mbooleem xew-xew ak mbir yu am solo yi nekk ci ay tëralam (prograamam).
Jataayub kureel bi[Soppi • modifier le wikicode]
Moom mi ngi sosoo woon ci njëlbeen gi ci juroom ñeenti cër, juroom yi ci juroom ñeent yooyu ñooy réew yi am ag bokk gu sax ñooy: Nguur-Yu-Bennoo yi, Faraas, Itaali, Sapoŋ ak Almaañ mi jël cërub Aamerig mi nga xam ne bokkutoon ci kureel bi. Ak yeneen ñeenti réew yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn leeg-leeg. Bii jataay nag dana faral di daje ñatti yoon ba ñeent ci at mi. Dana faral di daje it, ci anamug jagle, ci xew-xew yu bette yu man a xupp jàmmi àdduna bi. Limub toogu yu sax yi tam yokk na ci jataay bi, juge ci ñeenti toogu dem ci juroom ñeent.
Koolute gi (secretariat)[Soppi • modifier le wikicode]
Koolute gu kureelug gi, mi ngi sosoo woon ci liggéeykat yu kureel bi, ya daa liggéeye ca dalam bu sax ba nekkoon Geneve. Njiit li moom moo daa doon Ku-nu-woolu ku matale, ki nga xam ne jataay bu matale bi moo ko daa tànn. Koolute gi nag amoon na ay kureel yu bari yu aju woon ci moom, ñooy: kureelug dimblanteg caada gi , kureelug jële fi ag njaam, kureelug xeex seneebar, kureelug aar neewte yi , kureelug féetale yu sax yi ak kureelug tawat yu bon yi.
Am na yeneen bànqaas yu am ag jokkoo ak kureelu xeet yi, ñooy yu mel ne: Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi, liggéeyam di àtte xuloo yi ak amlante yi, àttee ko nag ci yoon bu àdduna bi, ak kollërante yi réew yiy xuloo jotoon a def. Nosteg kureel bi nag li mu wax mooy àttekaay bi fukk ak juroomi àttekat ñoo koy taxawal yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn, tànne leen nag ci kandidaa yi nga xam ne réewi kureel bee leen di indi. Àttekaayub Maanduteg Àdduna bi moom, mi ngi sosu ci atum 1921g, ab dalam it nekk Lahaay ca Olaand. Ak Mbootaayug liggéeyub adduna bi, ligeeyam di yewenal nekkiinu ligeeykat yi ci Àdduna bi, ak yekkati seen tolluwaayu dund. Moom nag mi ngi booloowoo ci ndawi liggéeykat yi ak sendikaay ligeeykat yi, ak boroom liggéey yi. Geneve nag moo dib dalam.
Ay ayibam[Soppi • modifier le wikicode]
Kureelu mbootaayu xeet yi de, ak li mu def lépp ci liggéey yu jëm ci saxal jàmm ci àdduna bi ci biir fukki at yu njëkk yi, ak li mu fi def ci liggéey yu am njariñ ci wàllug mboolaay, loolu lépp teewul mu lottoon te ñakk kàttan ci lijënti xuloo ak ŋaayoo yi daa am ci diggante réew yu mag yi. Loolu nag waraloon na neew-dooleg kureelu gi, rawati na ci atum 1930g, bi nga xame ne ag lottam àgg na ci manatul a tee réew yu mag yi di noggatu yu ndaw yi, lu mel ni loolu moo xewoon bi Sapoŋ defee ay jalgati jëme ko Siin. Li ko gënoon a doyadil mooy génn gu ci Sapoŋ ak Almaañ génnoon ci atum 1933g, ak lott gu mu lottoon ci tee Itaali songu Ecoopi ci atum 1935g. Loolu sax moo taxoon mu génn ci kureel bi ci atum 1937g. Kureel bi ba tay demoon na ba manatul woon a tee ay “dank yu xare” yu bees di am, maanaam ay réew dajaloo, boole seen bopp ci wàlli xare. Kureel bi tam àggoon na ci manatuloon a tee réew yu mag yi di rawante ci ngànnaayu, yi ci bokk ci kureel bi ak yi ci génn.
Bokk na ci ayibi kureel bi, fent gu ñeenti réew yu mag yi fentoon nosteg feetate ngir may Nguur-Yu-Bennoo yi ak Faras ñu man a sancati ay suuf yu bees, yoo xam ne danoo juboo woon ci seddoo leen ci seen biir, rawati na ci réewi araab yi, ak yu dul ñoom. Yenn yi ci yooyu, danoo nekkoon ci ron kilifteefug réewum Usmaan mi, yi ci des ci waawug imbraatoorub Almaañ bi. Réew yu mag yii danoo jëloon seen xemmemteefi sancaan yooyu cuub leen ci cuubug ag nite ak bëgga def lu baax, bi nu waxee ne kureelub xeet yi daal mooy kilifa gu njëkk gi yilif réew yu neew doole yi muccoon ci kilifteefug Tirki ak Almaañ.
Bokk na ci ayibi kureel bi ba tay, aakimoo gi réew yu mag yi aakimoo woon mbooleem saxal yi ak mbir yi ñu daa gaaral ci kureel bi.
Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam[Soppi • modifier le wikicode]
Kollëreg mbootaayu xeet yi dafa saxal ay jubluwaayam ci ñeenti mbir yu dàttu , ñooy:
- Wattu jàmm ak kaaraangey adduna bi.
- Suuxat seqooy cofeel yi ci diggante reew yi.
- Gën a soññ dimblante gi am ci diggante reew yi ci mbiri koom-koom, ak mboolaay, ak aada, ak wàllug nit.
- Dëppale jëfi xeet yi walla reew yi, walla jëmale leen ci lu dëppoo ak li mbootaayu xeet yi bëgg.
Bu dee ker-keraan yi mbootaay giy jëfandikoo ngir àgg ci jubluwaay yooyu, moom mbootaay gi leerale na leen ci nii:
Bennoog askan yu moom seen bopp yi ngir ñonal jàmm ak kaaraangey adduna bi. Di jëf ci anamug jàmm ak baalante ak jéllale ci diggante reew yi. Warlu yoon yi man’a yobboo ci nu bàyyi jëfandikoo doole ci bu nuy lijanti jafe-jafe yi ci adduna bi, ndare bu loolu day li gën ci adduna bi. Sukkandiku ci campeefi adduna yi ngir dëgëral jëm-kanamug koom-koom ak gu mboolaay gu askan yi.
Campeefi mbootayu bi aki bàqaasam[Soppi • modifier le wikicode]
Mbootaayu xeet yi mi ngi ame ci ñatti campeef yu mag ñooy:
Jataay bu matale bi[Soppi • modifier le wikicode]
Mi ngi sosoo ci mbooleem reew yi bokk ci mbootaay gi, mu ci nekk it am na genn kàddu bu niy woote. Jataay bi da na daje benn yoon ci at mi ci weeru satumbar, ca dalam ba ca New York, man na’a am nag leeg-leeg ñu amal jataay bi ci xew-xew yu bette yi ko aajowoo. Jataay bu matale bi nag yii ñooy ay yiteem:
- Gëstu naal yi ko reew yi ci bokk di faral’a indil, ak saxal leen, ak def ndinkaane yi war ngir jàmmi adduna bi.
- Gëstu mbir yi nga xam ne man nanoo yokk anami dimblante ci adduna bi.
- Nangu bokkug reew yu bees yi bëgg a bokk.
- Tànn cer yu saxul yi ci jataayub kaaraange gi .
- Tànn àttekati àttekaayu maanduteg adduna bi, ak ceri ñaari jataay yi: bu koom-koom bi ak bu mboolaay gi, ak jataayub ndenkaane bi.
Saxal yi jataay bu matale bi daa faral di jël, ñi ngi daa ame ci ndollant gu toll ci ñaari ñatteeli cer (2/3) yu fekke woote bu nuy def ci naal bu mu man’a doon walla ab ndenkaane.
Jaataayu kaaraange gi[Soppi • modifier le wikicode]
Jataayub kaarange gi mi ngi sosoo ci juroomi cer yu sax , ñooy ndawi Diiwaani Amerig yu Bennoo yi (USA) ak Bennog Sofyet gi , ak Nguur Gu Bennoo gi ak Frans ak Siin, ak yeneen fukki cer yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn ngir diirub ñaari at. Cer yu sax yi nag dananu am sañ-sañu firi lepp lu nu fas ca jataay ba, boobu sañ-sañ ñu koy woowe (veto), jataay bi nag dana daje ci anam gu sax ngir xool ci mbir ak xuloo yu adduna bi, yi nga xam ne man nanoo jur njombe. Saxal yu jataay bi, ñi ngi ame ci ndollant gu toll ci juroom ñeenti kàddu, ci cosaanul fukki kàddu ak juroom, maanaam saxal gi du man’a wér mbaa mu wéy ndare bu juroom ñeent danoo kàddoo waaw, la ca des ne deet walla ñu noppi. Waaye nag benn saxal du am njariñ bu ko benn cer bu sax firee ne àndu ci. Jataayub kaaraange gi moo ame kureel biy saytu kàttanug fepp gi , am na it sañ-sañ ci genne ay saxal yu aju ci taxawal xeex yiy am ci diggante ñaari reew, ak tege ay mbugali koom-koom, ak yu xare ci mbooleem reew yi dul dégg ndigalam, am na sañ-sañu yabal ay doole it ngir taxawal ab xeex, walla ay kureeli soldaar ngir ñu dox diggante ñaari reew yu nar’a xeex.
Koolute gu matale gi[Soppi • modifier le wikicode]
Moom jumtukaay la bu moo uuf mbooleem ñiy ligeeye ci mbootaayu xeet yi, koolute gi ki koy jiite mooy ku nu woolu kiy jiite mbootaay gi, nga xam ne jataayub kaaraange gi moo koy tànnlu, bu ko defee ñu gaaral mbir mi ci jataay bu matale bi ngir nu woote ko (kàddu ko). Dalub koolute gi mi ngi New York. Ci biir koolute googu lanuy denc mbooleem dosyeey mbootaay gi .
Jataayub koom-koom ak mboolaay[Soppi • modifier le wikicode]
Bii jataay’a ngi ame ci cer yu seen xam-xam aju ci mbirum koom-koom ak mboolaay. Jataay bu matale bi moo leen di fal ngir diirub ñatti at. Jataay bii nag li nu ko wékk mooy gëstu mbiri koom-koom yi ak mboolaay yi, ak aada ak lu aju ci nit. Mbootaayi adduna yii ma lay bëgg’a leeral ci jataay bii lanu bànqaasoo:
UNESCO[Soppi • modifier le wikicode]
Moom mbootaay guy jagoo mbiri aada yi la ak xam-xam ak yar , dalam bu sax ma nga Paris, ca Frans. Yiteem nag mooy dëgëral dimbalante ci wàllug xam-xam ak aada ak yar ci diiggante reew yi ci bokk, jaare ko ci soññ ak sawarloo gëstu ak ligeey yi aju ci yar ak aada ak xam-xam yi.
Mbootaayu Liggéeyu Àdduna bi[Soppi • modifier le wikicode]
Li nekk yiteem mooy rafetal dundiinu liggéeykat yi ci àdduna bi, ak fexe nu yokk seeni ngérte . Moom nag mbootaay gi, mi ngi ame ci ab lim ci ndawi ligeeykat yi, ak boroom ligeey yi ci mboooleem reewi adduna bi, ab dalam nag mi ngi nekk Geneve.
Mbootaayug Wérug Àdduna bi[Soppi • modifier le wikicode]
Mbootaay la guy sonn ci dimbali reew yiy màgg ,ci ñu man a xeex tawat yiy wàlle, te yekkati seen tottuwaayu wér gu yaram. Moom mbootaay gi nag dana def ay gëstu ci wàllug wér, di ci sàkku it xam-xam yi manul a ñàkk. Di yonni ay boroom xam-xam ci loolu, di nos ay prograam yu jagoo tàggat ñi yittewoo wallug wér. Ab dalam nag ma nga Geneve moom itam.
Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna bi[Soppi • modifier le wikicode]
Moom nag liy ligeeyam mooy jeem’a def ay pexe ci nu niy yokke li nuy ligeey cib dund ci ñatteelu adduna bi . Loolu nag nu jaare ko ci jëme kanam mbay mi te yokk jumtukaayam aki ker-keraanam, ak xeex gàkk-gàkki mbay yi ak yu dundat yi , ak dox ci lu fi man a indi ag mottalikoonte gu dund ci adduna bi . Dalam bu sax bi nag mi ngi Rom ca Itaali. Ëttu àtte bu maandute gu kawe gi:
Moom nag daa mel ne àttekaayu maandute gu adduna bi gi toppoon ci Kureelu xeet yi. Moom daal moom lanuy jàppe kilifa gu wàllug yoon gu mag gi nekk ci mbootaayu xeet yi. Mi ngi ame nag ci fukk ak juroomi àttekat yu jataay bu matale bi di tànn, ak jataayub kaaraange gi, ginaaw bu leen seeni reew sampee, gaaral leen ci mbootaay gi. Ligeeyam nag mooy gëstu sabab yi waral xuloo yi ci diggante reew yi. Mooy kàttan gi ame firi ak leeral kollërante yi reew yiy def ci seen diggante, ak àttey yoonu adduna bi. Ab dalam nag mi ngi Lahaay ca Holand.
Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabax[Soppi • modifier le wikicode]
Li miy yittewoo mooy mbiri way daw-làqu yi, te indil leen ndimbal li manul’a ñàkk te dëkkal leen, ligeeyloo leen.
Jataayub ndénkaan yi[Soppi • modifier le wikicode]
Mooy saytu mbirum sancu yi Almaañ moomoon, Itaali ak Japon njëkk ñu leen di gañe ci xeexu adduna bu ñaareel bi. Bii jataay nag moo taxaw taxawaayu jataayu feetale bi nekkoon ci kureelu xeet yi, ginaaw xeexu adduna bu njëkk bi.
Bankub addunna bi ngir sos ak tabax[Soppi • modifier le wikicode]
Bii bank danu koo sosoon ngir man’a lebal reew yi ci bokk, ak dimble leen ci tabax barab yi xeex bi yàq, ak jëmale kanam barab yiy tàmblee màgg, ak sos ay naal yoo xam ne man nanoo jàpplee ci màggug koom-koomu adduna bi, ak jeem’a rafetal dundiinu ñi dëkke ci reew yiy màgg . Banku adduna bi, moom dafa mel ni ag lonkoo gu adduna bi, goo xam ne boppu alalam mi ngi juge ci li cer yi di teg. Cer bu nekk nag li muy teg day tolloo ak ni koom-koomam toll. Dalam bu sax nag mi ngi Wasington, peeyub Amerig.
Keesug kee gu àdduna bi[Soppi • modifier le wikicode]
Yitteem mooy saxal njëgu kee gu adduna bi, ak dindi fi jafe-jafe yi man’a juddoo ci wecciku ci diggante reew yi .
Man nanu ne mbootaayu xeet yi daal mbootaal la gu adduna, gu am sañ-sañ yi kureelu xeet yi amoon, waaye mu ëpple kureelu xeet yi ci ñatti mbir yu am solo, ñooy:
- mbootaayu xeet yi day dëgëral - ci ay jubluwaayam – àqi ak yelleefi doomu aadama yu dàttu yi, ak teddngay nit ak yamale ñaari xeet yi (goor ak jigeen) cig wàll, ak yamale reew yi ci geneen wàll.
- Mbooleem reew yu mag yi bokk nanu ci mbootaayu xeet yi, te bu dee kureelu xeet yi moom Amerig bokku ci woon ngir bañ gu Kongres bañoon ne du ci bokk. Te it Bennoog Sofiet moon bokku ci woon lu dul ci diggante 1934 – 1939 g. Nga rax ci dolli ne cer yi bokk ci mbootaayug xeet yi, boo ñaarte woo cer yi bokkoon ci kureelu xeet yi, yu mbootaay gi moo leen di ëpp.
- Mbootaayu xeet yi am na dooley xare ju koy kàttanal ci mu man’a wéyal ay saxalam, am na it sañ-sañu tege ay dogoo yu koom-koom, ak jëfandikoo doole jëme reew yiy tooñ.
Ànd ak loolu lepp nag, teewul mbootaayu xeet yi moom, doon daanaka ab jumtukaay bu nekk ci loxoy reew yu mag yi am ay toogu yu sax ci jataayub kaaraange gi, yooyu nga xam ne ñoo ame sañ-sañu firi (veto), man a bañ mbaa firi bepp naal boo xam ne gaaral nanu ko ci jataayub kaaraange gi. Ci noonu yenn ci reew yu mag yi, fètteerlu nanu,wéy ci jëfandikoo sañ-sañu firi, di ko jëfandikoo fu nu ko wart a defe, di ci tooñe, di ci dumaa, di ci aare reew yuy jalgati. Te lu bari ci saxali jataay bu matale bi, ak saxali jataayub kaaraange gi, ba leegi daa rekk lanu ci kayit, kenn doxalu leen. Ab ligeeyam nag ci wàllug dimbalnteg koom-koom, aada, wér gu yaram ak mboolaay, lu am solo la, te yayoo màggal, waaye bu dee ci lu aju ci politig ak xare, moom dëgg-dëgg ni mu ciy doxe sori na dëgg, sori maandute te sori yoon.


c: text/html

text:
Dawaan bu safaanu
Dawaan bu safaanu (DS walla AC ci wu-angalteer: Alternating Current) màndargoo ag walug dawaan guy soppiku ci jamono muy ci taraay walla ci jubluwaay.
Tëraliin
Doxiin[Soppi • modifier le wikicode]
Naka-jekk dawaanu mbëj suñu koy séddale, ci dawaan bu safaanu bu baraayam sax ci 50 Hz walla 60 Hz lees koy defe (+ ak - bi dañuy safaanu ci watatukaay bi juroom-fukki saa yu ne). Dawaan bi ak dendu mbëj bi, ci biir watatukaayu mbëj bi, seen Demiin dafay mel ne bu ab duusub sin.
Jëfandikoo gu dawaan bu safaanu mi gi jóge ci li jurukaayu dawaan yi, ci yaxanaay ci koom-koom ak seenug yomb a defar, di jur dawaan bu safaanu ci anam gu yomb, kon dawaan bi ci boppam kenn du ko soppiwaat laataa ag jëfandikoo.
Fi njariñ li gën a feeñee sax mooy séddaleeb dawaan bu safaanu bir na ne moo gën a yaxan dawaan bu wéy ci séddaleeb dend bu kawe (ñakkug kàttan gi ci buum yu gudd yi moo gën a néew). rawatina, ci diggante gu gennwéq walla wéq yu bari, bir na yaxanaay gu ñettiwéq di gees gën a jëfandikoo ndax néewteey ñakkug kàttan ngir njeexitu Joule (moo tax dijjaayu watatukaay yi gën a néew, maanaam wëñ yu gën a sew); jëfandikoog dawaan bu safaanu bu ñettiwéq lawal na buumi yóbb yi ci diggante yu gudd lool yi.
Genn Màndarga gu am-solo gu dawaan bu safaanu, ba waral ci genn wàll li tax ñépp jël ko, mooy yomb gee jëfandikoo fu nekk, yomb gee soppi ci lim yu wuute ci taraayu dawaan, ci ndimbalu soppalikaay yi, ak ñakkug kàttan gu digu.
Donte yenn jumtukaay yi dawaan bu wéy lañuy doxe, waaye loolu manees na koo ame ci dawaan bu safaanu, sunu jëfandikoo ab jubbantikaay.
Suñu jëfandikoo ag xaralag mbëjfeppal gu kàttan gu ñaw, manees naa jëfandikoo dawaan bu wéy ngir am dawaan bu safaanu, jur ko ci yenn anami baraay, melokaanu duus ak taraay jaare ko ciy jumtukaay yees duppee jallarbikaay.
Taariix[Soppi • modifier le wikicode]
Ca njalbeenu njëfandikug kàttanu mbëj ci ndefar gi ci XIXu xarnu daawaan bu wéy lañu doon jëfandikoo, ndax li mu doonoon lu neex a rënk ciy tegle ak li mu gën a wóor dawaan bu safaanu. Tomb bu mujj bi Thomas Alva Edison mooy ki ko doon wax ci lees tuddewoon xareeb dawaan yi.
Dawaan bu safaanu, gi soloom doonoon lu beneen xaaj bi boole woon Nikola Tesla ak George Westinghouse doon aar, manul a ñakk ci njëfandiku gu ab soppalikaay, moom mi tax ñuy man jokkalante mbëj mi ci diggante yu gudd. Te itam doxalukaayu mbëj yu dawaan bu safaanu ñoo gën a wóor te gën a yaxan yu dawaan yu wéy yi.
Ci jamono jii ci àdduna bi dawaanu mbëj ci ñaari baraay lañu koy séddalee, 50 Hz(Tugal, Asi, Afrig) ak 60 Hz(Diiwaan-yu-Bennoo ak goxu Aamerig bépp ci lu daj, genn xaaju sapoŋ) ak taraay yu wuute.
Xool it[Soppi • modifier le wikicode]
Téerekaay[Soppi • modifier le wikicode]
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Alternating Current Phenomena (McGrawHill, 1900)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Electric Discharges, Waves and Impulses (1914) * (en)Charles Proteus Steinmetz: Theoretical Elements of Electrical Engineering (1915)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Electrical Apparatus (1917)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Transient Electric Phenomena and Oscillations(McGrawHill, 1920)
- (en)Louis Cohen: Formulae and Tables for the Calculation of Alternating Current Problems (McGraw-Hill, New York, 1913)
- (en)Ernst Julius Berg: Electrical Engineering, First Course (McGrawHill, New York, 1916)
- (en)Ernst Julius Berg: Electrical Engineering, Advanced Course (McGrawHill, New York, 1916)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
WaallubitimreewreewumMalezixamnenaniwootenangirñuamalabneexal ci waallukoomkoomuislaam ci attmiidi 2014
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (Ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaar bi ngaxamni moo neekk ci internet (newswire.ca/fr) ni: neexalubuurureewumMalezidañukobëggaamalngirxamñingaxamniñoogënaamalayyyëngguyënggu ci waallukoomkoomuislaam ci att bi ngaxamni moo wees
Suñusukkandikoo ci woote bi ngaxamnibanque central biiamalnakogisnañuniamnaabkomission boo xamniniimooytaankugënafës ci att mi ci waallukoomkoomuislaamgisnañuni :taxawalnañuab commission boo xamniniimooytaankugënafës ci waallukoomkoom ci attum 2010 kongaxamni moo jiite commission biimooy (ToonMusaaHitaam) ngaxamnimooynjiitukureeluadunawërngëlkëp bi ngaxamnidafayyënggu ci waallukoomkoom ci islaam
Komitebiingaxamnimooysaytukigënaraañku ci waallukoomkoomuislaam ci aduna bi yëppakkingaxamni moo gënaligeey ci wesaarekoomkoomuislaam ci aduna bi yëppngirñumanataankigënaraañeeku ci koomkoomuislaam
1317524


text:
Lislaam
'Lislaam jenn diiney asamaan (monothéiste) la (walla ju jenn yàlla), ju Muhammad (j.m) doon woote ca Dunu Araab ba (arabie) ca VIIeelu xarnu, Moom nag jenn la ci ñatti diine yees di wooye (diine yu ibraayma) yi, ñooy (diiney yahood, nasaraan ak Lislaam). Ñi ko gëm ñu leen di wooye ay "Jullit", mu bawoo ci baatub julli biy wund nangul Yàlla (t.s) di dégg ay ndigalam, ndax kooy julli ngir moom di ko jaamu nangul nga ko te ronu cig ronam, baatub jullit nag ci araab mooy (Muslim) giy tekki "aji jébbalu", aji nangul Yàlla, ndax jullit bi naafequl day déggal Yàlla, wéetal ko, ronu ci ron keppaaram, tënku cig nosteem, raggu cig bokkaaleem, dañtalu ci ñoñam (ñoñ bokkaale). Loolu nag ag bayliku gu mag la gu tukkee ci nit ñeel Yàlla, féete ci moom, jox ko boppam ci lépp lu muy def.
Jullit ñi dañoo gëm ne Lislaam mooy diine ji Yàlla mujj a wàcce ci (diiney asamaan) yi, te moom nasaxal na ya ko fi jiitu ci diine, (maanaam wotte na leen) ni ko Alxuraan waxe: «Tay jii laa leen matalal seen diine te mottali sama xéewal ci yéen, te gërëm naa Lislaam muy seen diine » (Taabal (mayida) 3), waxati ko: «Wàcce nañu ci yaw téere ba ànd ak dëgg, muy dëggal li ko fi jiitu ci téere, te di ko féete kaw » (Taabal 48).
Jullit ñi tam dañoo gëm ne Muhammad ab yonent la bu bawoo fa Yàlla, mooy ki ub nabiyu yi ak yonent yi, moom nag Yàlla da koo yonni ci ñaari way dijj-bopp yi (Jinne ak Nit). Bokk na ci dàtti pas-pasu Lislaam gëm ne am na jenn yàlla ju fi nekk moom rekk mooy Yàlla "Allaa", te ñoom (juliit ñi) anafiya lañuy topp muy diiney Ibraayma.
Jullit ñi dañuy Gëm Yàlla, Gëm Malaaka yi, Gëm Téere yi, Gëm Yonnant yi it mboole seen, yi fi jiitu woon, ak Gëm Bis Pénc te Gëm Dogal bi, ak Alxuraan mooy téere bi ñu wàcce ci Muhammad mu tukkee ci Yàlla, jaare ci Jibriil, Alxuraan nag mooy balluwaayu yoonal bu njëkk bi ci Lislaam, teg ci Sunna. Ponki Lislaam nag juróom lañu:
- Seere
- Julli
- Natt asaka
- Woor
- Aj Màkka ci ku ko man benn yoon
Moom lañuy jàppe ñatteel ci dawaan yu mag yu diiney jenn-yàlla yi bokk ci njabootugDiiney Ibraayma yi. Moom nag diine la ju wuuteek diiney Yahood ak ju nasaraan ji mu bokkal ay wàll yu bari yu niroo. Moom nag mooy jaaro bu mujj bi ca càllalag diine ja yonent ya indi woon mu bawoo woon ca Yàlla, la ko dale ca Noohin romb mbooleem yonent yi ba ci Muhammad (j.ñ) mi tëj Yonent gi ak téere yi ci téeéreem bii di Alxuraan.
Alxuraan nag mooy téere bi jullit ñiy sukkandiku ci seen yoonal, bu jàllee sunna ñëw, di jëf ak waxi Yonent bi Muhammad (j.m), mook Sunna ak yeneen ñaar ñooy bañlluwaay yi jillit yiy ball-loo seeni àtte ak yoon (sariiya), yeneen ñaar yi di "ijmaah" (dajeg boroom-xam-xam yi) ak Qiyaas (nattale). Moom Alxuraan nag waxi Yàlla la ju ñu wahyu Yonent bi jaare ko ci Jibriil, muy lol daa wàcc ci anam gu toftaloo te toppante, ci diir bu tollu ci 23 at.
Lu tollook 1,5 milyaar ciy jullit ñi ngi ci àdduna bi. Ñoon nag dañoo séddaliku ci ay dawaan yu limu, ñooy ci tur dawaanu Sunna, bi ëmb lu tollook 80 ak 85% ci jullit ñi, ak bu Siiya bi nga xam ne ma nga ëppe ca Iraan, ci biir Sunna am na fa ay bànqaas niki tasawuf, naka noonu ci Siiya.
Tëraliin
- 1 Xamale ko
- 2 Ag sosoom
- 3 Pas-pas ak Sariiya
- 4 Ay baat aki waxiin
- 5 Barab yu sell yi:
- 6 Sariiya bu Lislaam
- 7 Ngérum Lislaam
- 8 Tasug Lislaam akug wisaaroom ak ni jullit ñi séddalikoo ci àdduna bi
- 9 Ay ngér yu fiq
- 10 Lislaam ak yeneen diine yi
- 11 Voir aussi
Xamale ko[Soppi • modifier le wikicode]
- Baatub Lislaam day tekki jébbalu ci jenn Yàlla ji amul moroom amul ku mu bokkal (laa sariika lahuu) joxe sa bopp gii nag ci teeyug bakkan lay ame. Fi Jullit ñi Yonent yépp ay jullit lañu, Ibraayma, Musaa ak Isaa (j.ñ), ndax ñoom niki jullit yépp dañoo tënku ci ay àtte yu Yàlla, te topp ci, kon jébbalu nañu te nangul Yàlla, bu ko defee Yàlla di leen dëgëral ak a dooleel ci ay kéemtaan (miracles)
- Baatub Jullit nag li muy tekki mooy ki aju ci diiney Lislaam di ko doxal, di julli tey def mbooleel àttey Yàlla yi.
- jullit nag leeg-leeg mu tekki aw xeet, walla aw nitu am réew niki ña dëkk ca Bosni, ñooñu ay Jullit lees leen di wooye, naan Kurwaat Serb ak Jullit
Lislaam nag du lu ñu jagleel aw askan wëliif weneen, walla aw nit bàyyi weneen, moom de ag woote la ñeel mbindéef yépp, ngir amal ag maandute ak yamoo ñeel mbindéef yépp. Lislaam daa taxaw ci ag nite ak yamale mbooleem bennaani mboolaay gu Lislaam gi, du def genn ràññatle ci diggante ku am ak ku ñàkk, ku am doole ak ku ko néewle, garmi akub baadoola. Neewul wenn xeet a gën moroom ja ndare ci ragal Yàlla ak topp ko. Loolu mooy dàtt bi jëfi jullit di tegu ngir man a baax, lu ko moy déet. yàlla a ngi wax ci Alxuraan: «Yéen nit ñi, ñun de bind nañu leen ci góor ak jigéen, te def leen ay askan aki giir ngir ngéen xamante, (te ngéen xam ne) ki gën a tedd ci yeen fa Yàlla mooy ka ca gën a ragal Yàlla, Yàlla ku xam la, ku dañ-kumpa la (dara umpu ko) » (saaru néeg (Hujuraat) 13)
Yonent bi Muhammad (j.m) nee na: «Ndax duma leen xamal ku di ab jullit? Kok nit ñi wóolu nañu ko ci seen alal ak seen bopp, ab jullit mooy ki nit ñi mucc ci làmmiñam ak loxoom, jiyaarkat mooy ki jiyaar ak bakkanam ci topp Yàlla, aji gàddaay mooy ki gàddaay ñaawtéef yeek bàkkaar yi»
Ag sosoom[Soppi • modifier le wikicode]
Lislaam feeñ na ca Dunu araab ba ca juroom ñaareelu xarnu g.j, (ginaaw juddug Isaa), ci loxol Muhammad mom Abdul Laa (j.m), mi xéyoon di woo nit ñi ci ñu gëm pas-pas buy woote jaamu Yàlla miy kenn tey ku wéet te ba jaamug xërëm yi, mu boole ci indiwaale fi meneen mbooloo ciy ponk aki xalaat ak pas-pas, loolu nag di ndigal lu bawoo fa Yàlla miy kenn tey ku ñàkk maas, (Allaa), rax ci it Alxuraanالقرآن ju araab ju ñu wàcce ci Muhammad (j.m) mu tukkee ci Yàlla jaare ci malaaka Jibriil, mii daa jàng Alxuraan jii ci Muhammad ci anam gii nuy wooye "Wahyu".
Pas-pas ak Sariiya[Soppi • modifier le wikicode]
Jullit ñi dañuy gëm ne Muhammad (j.m) daa dikk ngir mottali te tëj bataaxelub Yàlla bi mu yonnee yonent yi ko fi jiitu woon niki Ibraayma, Musaa, ak Masi Isaa mom Maryaama (y.j.ñ) te ñoom Yonent yooyu yépp ay jullit lañu, te dañuy gëm it ne Anafiya ji ñu nekk mooy cëslaayu diiney Ibraayma. Dañuy gis it ne wuute gi ci diiney asamaan yi ci sariiya la (maanaam àtte yi) waaye du ci pas-pas bi te sariiyab Lislaam nasaxal na (wuutuna fi) mbooleem sariiya yi ko fi jiitu woon.Kon diiney Lislaam mi ngi ame ci pas-pas ak sariya. Pas-pas bi di mbooleem dal (principe) yi nga xam ne jullit bi war na leen a gëm, ñoom nag way sax lañu, duñu soppiwku ak lu yonent yi soppiku. Sariiya nag aw tur la ñeel àtte yu jëf yi nga xam ne man nay wuute ak a soppiku ci soppikug yonent yi, bu ko defee bi mujj a ñëw di nasaxal (di fi wuutu) bi ko jiitu.
Alxuraan nee na: «Wàcce nañu ci yaw téere bi ànd ak dëgg, muy dëggal la ko fi jiitu ci téere te di ko féete kaw (di ko nasaxal), àtte leen ci li Yàlla wàcce te bul topp seeni bànneex ba bàyyi li la dikkal ci dëgg, ku mu ci yeen defal nañu ko aw yoon akum ngér, bu sooboon Yàlla mu def leen wenn xeet, waaye da leen di nattu ci li mu leen indil, njëkkanteleen yiw yi, ca Yàlla ngeen di dellu, bu ko defee mu xibaar leen fi seenug wuute nekkoon» (saaru Taabal 48) {وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ عَمَّا جَاءكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَـكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُم فَاسْتَبِقُوا الخَيْرَاتِ إِلَى الله مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ }المائدة48
Ay baat aki waxiin[Soppi • modifier le wikicode]
"Allaa":Yàlla, mooy yàlla jiy dëgg ji yayoo ag jaamu moom rekk, moom mooy Aji bind jiy Aji sàkk, kiy melal, ki moom tur yu rafet ya ak melokaan yu kawe ya, ki bind nekk gi(àdduna bi) tey ki nga xam ne moom rekk a ko man, mooy ki moom asamaan yeek suuf si. Yàlla nag yonni na yonent yi ngir ñu woo nit ñi ci ñu jaamu ko moom rekk te bàyyi jaamu ku dul moom.
"Yonent bi", yonentub Lislaam mooy Muhammad mom Abdul Laa mom Abdul Mutalib mu Quraysin, mi ngi judd ci 571 ci Màkka gu tedd gi. Ag njabootam ñu xame ko ci turu njaboot gu Haasim, ngir askanale ko ca maamam Haasim mom Abdu Manaaf. Yàlla yonni na ko jox ko diiney Lislaam atum 610 g.j te booba ma ngay def xalwatu ngir jaamu ca xuntim Harraa. Xamees na ko ci njëkk ak ci ginaaw yonent gi ci ay jikko yu rafet, dëggu ak wóor, looloo waraloon ñu ko daa wooye "Ku dëggu, Ku wóor ki", mi ngi faatu ci bisub altine 12 ci rabiihul lawal atum 11 g (mu gàddaay gu Yonent bi)te booba ma nga amoon 63 ciy at.
Alxuraan: Alxuraan mooy téere bu sell bi ñeel jullit ñi, mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal gu Lislaam gi, ci ginnaawam la Sunna di ñëwe. Li njëkk a wàcc ci Alxuraan it mooy laaya wi njëkk ci saaru Halaq muy : «Jàngal ci sa turu boroom bi bind (sàkk)»
Alxuraan nag mooy waxi Yàlla ji mu wàcce ci Yonenteem bi Muhammad, Jibriil nag mooy ndawul Yàlla tey malaaka mi ko wàcce; ngir nag Yonent bi jottali ko nit ñépp,. Moom nag fa Yàlla dees koo bind ca àlluwa ju ñu wattu ja (Lawhul Mahfuus), àlluwa jii nga xam ne Yàlla bind na fa lu nekk njëkk mu koy sàkk.Wattu googu nag Yàlla la soob, mu bëgge ko noonu, noonu la ko waxe: «Ñun ñoo wàcce Alxuraan, te ñun ñoo koy wattu»
Barab yu sell yi:[Soppi • modifier le wikicode]
Lislaam am na ñatti barab yu sell, ñooy Màkka gu tedd gi, Madiina gu leer gi ak Quts (sorisalem):
Fa la Yonent bi Muhammad (j.m) ganee àdduna, mooy tam barabub wàccug Wahyu gi, fa la doorees it woote gi. Fa la Masjidul Haraam it nekk (Jumaa ja wër Kaaba ga) gi ëmb Kaaba gu tedd gi nga xam ne Ibraayama'a ko tabax ak doom ja Ismaayil (j.ñ), fa la jullit yiy jublu it ngir jóoxi séen faratay aj. Kaaba gi mooy xiblay jullit ñi, fa lañuy jublu ci mbooleem seeni julli.
Madiina :
Madiina gu leer gi (madiinal munawwara ci araab), njëkk Lislaam (Yasrib) la tuddoon, ñi ngi ko tudde Madiinal Munawwara, walla Madiinatur Rasuul (dëkkub Yonent bi) ginnaaw Lislaam. Fa la Masjidun Nabii nekk (Jàkkay Yonent bi)
Quds :
Quds nag dafa mel ne turam wiy tekki "ag sell", di barab bu ñu sellal fi jullit ñi, fa la masjidul aqsaa nekk, (Jàkkay Aqsaa) ca Palestin, muy jàkka ji Yonent bi siyaare woon ca guddig "rañaan ga ak yéeg ga", mooy guddi gi ñu farataale julli. Fa la Yonent bi jiite woon cig julli mbooleem nabiyu yeek yonent yi. Masjidul Aqsaa nag mooy benn pàkk bi nga xam ne mbooleem diiney Ibraayma yi yépp sellal nañu ko: Lislaam, Nasaraan ak diiney Yahood
Sariiya bu Lislaam[Soppi • modifier le wikicode]
Ci gëm-gëmu jullit ñi Sariiya bu lislaam (walla yoon wiy àtte ci lislaam) mooy nos mbooleem wàlli dund yu wuute yi, gu politig, gu mboolaay, gu koom-koom ak gu jëmm. Loolu nag ag kéemtaan nekku ci ginnaaw moom mi taxaw ci Alxuraan ak Sunna dafa bawoo ca Aji bind ju tedd ji te màgg (Yàlla). Sariiya nag am mbooloom ay yoon la (ay àtte) yuy leeral séqoo ak digaale yi am ci diggante nit ak Yàlla (t.s) ak diggante nit ak nit ak mboolaay gi ak àdduna bi. Day leeral it li dagan a def ak li daganul. Yi ëpp solo ci àtte yii ñooy ponki Lislaam yiy juroom te ñu leeraloon leen.
Lislaam tam day waral jullit bi di tënku ci Sariiya, di ci àttee ay lëj-lëjam ak xiiroo ak ŋaayoo mbaa xuloo yiy am ci diggante jullit ñi, day waral it ci jullit bi muy ràngoo jikko yu rafet.
Gongikuwaayu Sariiya bu njëkk bi nag (walla ab balluwaayam) mooy Alxuraan, moom nag ag wahyu la gu tukkee ca Yàlla ñeel ab yonentam Muhammad (j.m) mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal yi ak àtte yi ci Lislaam, Yàlla (t.s) warlu na ne dina ko wàttu cig soppi mbaag wëlbati: «Innaa nahnu Nassalnaas Sikra wayinnaa lahuu la haafisuun». Alxuraan yaxal na ci waraug topp ndigali Yonent bi (j.m) ndax ay waxam ag wahyu lañu gu tukkee fa Yàlla (t.s), Alxuraan nee na : «Du waxe bakkan, li muy wax ag Wahyu la gees koy wahyu», looloo tax deesi jàppe Sunnas Yonent bi (moom am mbooloom ay wax la aki jëf yu Yonent bi (j.m)) muy gongikuwaay bu ñaareel bi ñeel Sariiya walla yoon ci Lislaam.
Sunna nag nga xam ne mooy ñaareelu gongikuwaay bi, dajalees na ko ci am mbooloom ay téere, niki Sahiihul Buxaarii, ak Sahiihul Muslim ak yeneen téere yu Addiis.
Ñatteelu gongikuwaay bi nag balluwaayu wuute la ci diggante ñaari ngér yii di Sunna ak Siiya: Waa Siiya ñoom dañoo gis ne Addiis yi bawoo ca Ahlul Bayt (Njabootug Yonent bi (j.m)) ñooy ñatteelu gongikuwaay bi ñeel Sariiya, téerey Addiis yi nekk fi ñoom dafa ëmb waxi Yonent bi (j.m) ak waxi Ahlul Bayt,seen téereb addiis it mooy téereb Kaafii bu Kaliinii (كتاب الكافي للكليني)
Ñeenteelu gongikuwaay bi mooy Qiyaas walla “nattale” (maanaam nattale mbir mu amul ab àtte ci mbir mu mu nirool mu ko amoon)
Ngérum Lislaam[Soppi • modifier le wikicode]
Lislaam day dox ak a liggéey ci teggi toroxte wëliif nit ñi, tee leen a toroxlu ñeel ku dul yàlla (t.s). Mu gis ne doyodal gi gën a réy gi nit mas a dajeel ak toroxte mooy muy jaamu aw doj mbaag garab walla dundat (bayyima), mbaa muy toroxlu ñeel mbindéef muy dund mbaa mu dee, moo xam nit la mbaa lu ko moy, ci noonu mu aaye ñuy jàppe ay fóore mbaay làbbe (الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ)ay yàlla te ba fi Yàlla. Mu jugati moom Lislaam xeex tooñaange yi ñennat ci nit ñi di teg seeni moroom yu néew yi doole, loolu leer na bu baax ci Alxuraan :{وَلاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُواْ فَرِيقاً مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ }[2] «Buleen di lekk seeni alal ci seen biir cig “neen” (ci lu dul dëgg, ci bàkkaar) ak di ci jox way àtte yi (di ci gere) ngir (rekk)ngeen lekk ab kuréel (ab lim) ci alali nit ñi ci bàkkaar te booba xam ngeen ko» Alxuraan waxati it ne : {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّ كَثِيراً مِّنَ الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ }[3] «Yeen ñi gëm, ñu bari de ci fóore yi ak làbbe yi dañuy lekk alali nit ñi cig neen tey dëdduloo wëliif yoonu Yàlla wi, ñiy dëxëñ (denc) wurus ak xaalis te duñu leen def ci yoonu Yàlla, nanga leen bégal ci mbugal mu tar»
Loolu mujj na di ab balluwaayu doole ak kàttan ñeel Lislaam, ngir yamale gi ci nekk ñeel nit ñi ñépp, amul xejj ak séen, ab bàkkam di “Ab araab gënul ab ajam (ku dul araab), ab ajam gënul ab araab, ku weex gënul ku ñuul, ku ñuul it gënewul ku weex lu dul ragal Yàlla (tënku ciy ndigalam teet ay tereem, nit ñépp ci aadama lañu bawoo, te moom ci suuf la bawoo ” kon manuñoo gënantee ciw melo mbaag ndawal, waaye ci jikko ju rafet ji ëmbu ci ragal Yàlla giy waral di tënku ci ay ndigalam aki tereem te loolu mooy ag xay dëgg-dëggi xay, ndax mooy waral nit di def ag nite, di wormaale tey xam ne mook ñepp a yam, mook ñepp a bokk fu ñu juge, mooy Aadama, te moom cosaanam du dara lu jar muy jàpp ne kenn la, mbaa moo gën kenn, suuf sii muy joggi ak a puup, ak a saw ci la bawoo, kon déet ag gëne di ko ñeel lu dul cig ragal Yàlla giy njobbaxtal cig baax akug yiw.
Déet ag xeetal (racisme), déet ag kuréelal (def ay classes sociales). Bu ko defee, ngér mii xéy di luy doog a am ci taariixu àdduna bi, ci nguur gog ki ko doon àtte, di ko doxal ab yonent la, ab sartu réewam di Alxuraan ja juge ca Yàlla, bu ko defee aw askanam di xéewu ci xéewalug maandute ak kaaraange.
Jullit ñi dox nañu ci wisaare maandute ak yoon ci mbooleem ruqi àdduna bi, yëngu it ci yekkati tooñaange, toroxte ak doyadal wëëliif way néew yi doole ak ñu ñu noot ñi. Looloo jur nit ñi sottiku ci diine ji ci ay mbooloo, buur yi daal di koy xeex ak way jalgati yi ngir li ñu ci gis ci ag tiital ñeel seeni nguur, ñu xam ne seeni nguuru way jeex lañu, seeni nguur way dañ lañu feek lu néew, way tuxoo ci seeni loxo lañu, ndax seeni njaboot ak seeni càmmiit (administrés) tàmbali nañoo tàbbi ci diine ju yees ji.Loolu mooy mbóotum gaaw a tasug Lislaam ci mbooleem pàkki àdduna bi ci diir bu gàtt bu weesuwul at yu néew, loolu nag jaaxal na boroom xam-xami taariix yi ak boroom xam-xami mboolaay yi.
Saaba bii di Ribhi'Bn Haamir génn na loolu ci anam gu leer ca waxam ja:(Yàlla moo nu yonni ngir nu génne ku ko soob ci jaamug jaam yi, yobbu ko jaamu boroom jaam yi, ngir ñu jële ko ci xatug àdduna jëme ko cig yaatoom, xettali ko ci jengug diine yi, yobbu ko ci maandug Lislaam..mu yonni ñu ak diineem ji ci mbindéefam yi, ngir ñu woo leen jëme leen ci, ku nangu loolu ñu nangul ko, dellu wëliif ko (ba ko ci jàmmam), ku bañ nag ñu xeex ko ba fàww, ba kero ñuy àgg ca dëelub Yàlla ba. Ñu ne ko : luy dëelub Yàlla ba? Mu ne: Àjjana ñeel ki dee ci xeex ak ki bañ, ak tuufu (gañe) ñeel ki des (ki deewul).
Tasug Lislaam akug wisaaroom ak ni jullit ñi séddalikoo ci àdduna bi[Soppi • modifier le wikicode]
Muhammad (j.m) aki saabaam tàmbali woon nañu di woo giiri araab yi ci ñu dugg ci Lislaam, ba mujj nguurug Lislaam gii doon doog a sosu ci Madiina di gu am doole ak kàttan, mu daal di sóobu ci ay kollarante yu politig, yu diine ak Quraysin, ci noonu giir yi daal di séddaliku ci yuy ànd ak Muhammad (j.m) ak yu koy safaan, di ànd ak Quraysin, loolu wéy nag di nekk ba kero bi ñu ubbee Màkka (fath Makka) te duma way bokkaale ñi (am ndam ci seen kaw), booba la la ëppoon ca giir ya bennoo woon ci ron raayab Lislaam.
Ginnaaw bi Yonent bi génnee àdduna, ay Xalifaam wéyoon nañu di woote jëme ci Lislaam ak a nos Jiyaar gi ngir wisaare diiney Lislaam ak tas maandute ak yoon te yekkati tooñ wëlif nit ñi, ba mujj digi nguurug Lislaam gi mujj àgg Siin ci penku bi, akMbàmbulaanug Atlas ci sowwu bi, Lislaam it wéy cig yaatoom akug tasam jaare ko ci yaxantukati jullit yi doxoon jëm penku ak bëj-saalum ci Asi, ak cig wokkoo ak riisoo ak wàll yi gdigoo ak dig (frontières) yu Lislaam yi ci Afrig ak Tugal. Am na it ñu bari ci lokkikat yi (les conquérants) ñoñ tàbbi woon nañu ci Lislaam bi ñu agsee ci barabi Lislaam yi, ñu ci mel ne Mongool yi ak ñenn ci ñi doon def Xarey jooñe yi ak Tataar yi.
Kuy xeeñtu (suivre) Sariiya bu Lislaam dana gis ne moom dey daa farataal ci bépp jullit mu nekk ab wootekat jëme ci Lislaam; di digale lu baax di tere lu bon, di sonn it ngir nit ñi dugg ci Lislaam ciy mbooloo, ngir jëfe waxi yonent bi (j.m): ((Yàlla gindee ci yaw jenn waay moo gën ci yaw àdduna ak li ci biiram)), Lislaam kon gaweesu ko ci mag muy woote walla boroom xam-xam buy génne ay fatwaa, mbaa ñu jagleel ko jenn jàkka wëlif jeneen. Lii kon menn la ci mbóoti wisaarook Lislaam ci àdduna bi ci jàmm mbaa xare.
Ay ngér yu fiq[Soppi • modifier le wikicode]
Ngérum fiq moo man a gis day ball-loo àttey Sariiya yi ci tegtal (adila) yi rot (nekk) ci Alxuraan ak Sunna, dëppoo nag ak ay ponk aki cosaan yu fiq yu leer, manees na leen a tudde ay daara yu fiq (écoles de jurisprudence) ngir dëppoo gi ñu def ci pas-pas bi (alhaqiida) ak cosaan yi (al-usuul), waaye man nañoo xaw a wuute ci àtte yi ñuy ball-lu. Ngéri fiq yu ñeent yi tas nañu ci anam gu yaa ci ñoñ Sunna ñi, te mujj di lu kilifawu (officel) ci li ëpp ci seeni téere, ñoom nag (ngér yooyu) ñooy ijtihaad (ay liggéeyi xel) yu fiq yu lëng yi ñeel ñeenti Imaam yu ñoñ Sunna ñi ak mbooloo mi (Ahlus sunna wal jamaaha), ñoom nag nii lañu toftaloo ci taariix:
- Imaam Aboo Haniifa Annuhmaan, am ngéram mooy mu Haniifa walla Aniifa, mbaa Anafi, moom ngér moomu nag mi ngi sosoo ci Baxdaad ca Iraag
- Imaam Maalig Ibn Anas, am ngéram nag di Maaliki walla mu Maalig mi ngi sosu ca Ijaas ca Madiina (almunawara)
- Imaam Muhammad Bn Idriis As-shaafihii, ñu koy dàkkantale Shaafihi, am ngéram di saafihi walla saafihiya, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraak
- Imaam Ahmad Bn Hanbal, am ngéram di Anbali, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraak
- Imaam Dawuda bn Aliyu As-saahirii, am ngéram di Saahiriya, mi ngi sosu ca Baxdaad ca Iraag
Ngérum fiq mu waa Siiya yu Fukk-ak-ñaar-yi, mooy fiq bu Jahfar, bi ñuy askanale Imaam Jahfar As-saadiq
Lislaam ak yeneen diine yi[Soppi • modifier le wikicode]
Alxuraan de ëmb na am njàngale mu jëm ci wormaal yeneen diine yi. Alxuraan daa wormaal diiney Yahood ji ak ju nasaraan ji, ngir jàppe gi mu leen jàppe ñuy ay diine yu Ibraayma. Alxuraam mi ngi feddali ne daa ñëw ngir feddali diiney asamaan ju sell ja ñu wàcce woon ca Ibraayma (j.m) te yahood yeek nasaraan yi soppi ko, wëlbati ko(soppi walla wëlbati (التحريف) amaa na mu tekki lu gën a sori déggiin wu ñaaw mbaa wu juum ñeel ab yax (texte), déggiinu mbir mii ak maanaam ci ay tolluwaay yu mujj ci taariixu Lislaam mujj na di : ay xaaj ci Injiil ak Tawreet baaxatuñu). Ñeneen ñu duli jullit it dëggal nañu soppi googu walla "tahriif" googu.
Salaat (julli)[Soppi • modifier le wikicode]
Jullit bi am na juroomi jullit yu koy war ci bis bu nekk, yooyu ñi ngi leen di wooye julliy farata (salaatul fariida) ci araab, ginaaw yooyu nag am na fi yeneen yu ñuy wooye "naafila" ñooy yi ñuy def cig coobarewu ngir yokk ab yool, ngir jaamu Yàlla gees la tegul cig farataal.
Julli daa war a nekk di lees di def cig laab : bu la fekkee cig laabadi, kon dangaa war a jàpp (ablution).
Julli nag dees koy def cig jublu xibla (maanaam jublu ca Kaaba ga nekk Màkka) ; aji julli ji daa war a yéene def julli gi ko tax a jug ci anam gu leer, yéene jooju moom lañuy wax:(niyah)ci araab.
Voir aussi[Soppi • modifier le wikicode]
Bibliographie[Soppi • modifier le wikicode]
Avertissement : la bibliographie ci-dessous est proposée à titre indicatif. La littérature sur l'islam étant abondante, riche et variée, seuls quelques livres sont proposés. Toutefois, ces livres n'ont pas tous la même valeur didactique et leur choix repose sur celui de plusieurs éditeurs de cet article. Leur présence sur cette liste n'est en aucun cas gage de sérieux de l'ouvrage.
- Charles Saint-Prot. Islam: l'avenir de la Tradition entre révolution et occidentalisation. Paris, Le Rocher, 2008, 620 pages.
- Jean-Claude Barreau De l'Islam en général et du monde moderne en particulier, Editions Le pré aux clercs, 1991, collection Pamphlet
- Mahmud Shaltut, L'islam : dogme et législation, Al bouraq, 1999
- Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société, Iqra, 2003
- Fdal Haja, Assalihats, les femmes vertueuses, Universel, 2005
- Charles-André Gilis, Études complémentaires sur le Califat, Al Bustane
- Tabari - Traduit par Hermann Zotenberg, La Chronique de Tabari (5 volumes), rééditée en 2001 par Actes Sud en deux volumes Volume I (ISBN 978-2-7427-3317-0), Volume II (ISBN 978-2-7427-3318-7)
- Ibn Taymiya, Lettre à un roi croisé, 2005, Tawhid
- Mohammed ben Jamil Zeino, Comment comprendre le Coran ?, Éditions Chama, 2005
- Dalila Adjir- Adlali Beghezza, Entrée interdite aux animaux et aux femmes voilées, Akhira Distributions
- Roger Du Pasquier, Découverte de l'islam, Seuil, 1984 (Comprendre l'islam de Frithjof Schuon, Seuil, 1976)
- Michel A. Boisard, L'Humanisme de l'islam, Albin Michel
- Dominique Sourdel, Vocabulaire de l'islam - N°3653, PUF, Collec. « Que sais-je ? », Nov. 2002
- Anne-Marie Delcambre, L'islam des interdits, Éditions Desclée de Brouwer, 2003, (ISBN 2-220-05415-2)
- Mohammed Arkoun, Ouvertures sur l'islam, Grancher, 1992
- Michel Reeber, L'Islam, Les Essentiel Milan, 1999 (pour une première approche)
- Paul Balta, L'Islam, Le Monde édition, 1997 (également pour une première approche)
- Malek Chebel, Manifeste pour un islam des lumières, Hachette, 2004
- Abdallah Penot, Le Coran, Alif Editions, 2004.
- Denise Masson, Le Coran, Paris, Folio, 1992 (une traduction aussi juste que poétique).
- traduction d'AbdAllah Penot, La Doctrine de l'unité, selon le soufisme, Alif Editions.
- Al Nawawy, traduction d'AbdAllah Penot, Les Jardins de la piété, Alif Editions
- Henry Corbin, Histoire de la philosophie islamique, Folio, 1989 (ISBN 978-2070-323531)
- Fatima Mernissi, Sultanes oubliées, Femmes chefs d'État en Islam, Albin Michel
- Eva de Vitray-Meyerovitch, Anthologie du Soufisme, Albin Michel
- Ligue francise de la femme musulmane, Éducation des enfants en islam , LFFM
- Bernard Lewis, Islam, Quarto Gallimard (ISBN 978-2070-774265)
- Abdallah Penot, L'Entourage féminin du Prophète, Alif Editions.
- Brahim Labari, Recettes islamiques et appétits politiques, Paris, Syllepse, 2002.
- Edouard-Marie Gallez, Le Messie et son prophète, Aux origines de l’Islam, 2 tomes, Tome 1. De Qumran à Muhammad, Tome 2. Du Muhammad des Califes au Muhammad de l’histoire, Versailles, Éditions de Paris (un résumé sur le lien suivant : http://www.ict-toulouse.asso.fr/ble/site/659.html) cette publication a constitué la thèse de doctorat en théologie / histoire des religions qu’Edouard-Marie Gallez a soutenue à l’Université de Strasbourg II en 2004.
- Histoire de l'Islam : Fondements et doctrines de Sabrina Mervin (Présentation de l'éditeur : De la Jâhiliyya à l'islam. Le Coran. Le prophète comme modèle. Le droit islamique et sa méthodologie. L'élaboration de la théologie. Les schismes dans l'islam. Le chiisme duodécimain. Théories et pratiques du soufisme. Les réformistes, entre réaction et modernisme. Les courants de pensée dans l'islam contemporain), Poche: 311 pages, Nouv. éd (19 septembre 2000), Collection Champs Flammarion, ISBN-10: 2080830090
- Alfred-Louis de Prémarre, Les fondations de l'Islam, entre écriture et histoire, Seuil, 2002, 522 pages.
- Alfred-Louis de Prémare, Aux origines du Coran, Téraèdre 2005, 144 p
- Christoph Luxenberg, The Syro-Aramaic Reading of the KoranA Contribution to the Decoding of the language of the Koran, Hans Schiler Verlag, 2007.


text:
Aniin ndefu Seede Yexowa ke?
In, Seede Yexowa ke, Kerceen i ndefu. Ke taxna i nqoyeel Seede Yexowa, ten refu yee, kaa i seedeaa, maanaam kaa i layaa no ke jofna na Yexowa, fee refna Roog kam Biibal fee. Kaa i layaa itam no ke jofna no Maat um. A jega kam in qeet mayu fo lak mayu, ndaa yaqanee kaa i yoon ndef leng no ke i ngim na. Ke moƴna jeg solo na in ten refu, niw a Yexowa, Roog fee sakna fop. Kaa i mbiaa ke i mbaagna ndax laalat a Yeesu Kiristaa, keene taxa boo i njeg o ɗaay nqoyeel Kerceen. Oxuu refna na in kaa xotaa o daaw um ndax ta waago dimle wiin lakas we da njang Biibal fee fo ke jofna no Maat ne Roog.
Ɗeeti a palaas aleeke ndax o ɓaat o and of no ke jofna na in fo ke jofna no ngim in.


text:
Waallubitimreewkiingaxamni moo jiitekureelgiingaxamnidafayyënggu ci waalluaaxakyeleefudoomuaadamayibiidi (Wifaax) waxna ci ñoongyingaxamninguuru Ali xalifadefnako ci ñingaxamnidaudoonmaaggaliMaamXuseynini: ashuradafabookk ci ngëmngëmuaskanureewumBaxrayniteyitt keen munukodindi
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaar bi ngaxamni moo neekk ci internet (sawtulmanaame) ni: kiidinjiitukureelbiidiyënggu ci waalluaaxakyeleefudoomuaadama ci kureelbiidi (AL wifaax) ni: dundusadiine ci anam bi ngaxamni moo la neexdafabookk ci yoon bi ngaxamni moo tënkkdoxalinureewumBaxrayniteyitt keen munultereaskanureewumBaxraynidundu seen diine
Yookkna ci ni: fexe bi ngaxamninguuru Ali xalifamungikoyfexengirtereshiyayiamalseenidiineak seen xewxewdafabookk ci nasaxalaaxakyeleefudoomuaadamyibëggatereaada bi ngaxamniaskanureewumBaxraynitaamnañuko di amalatt mu neekkayydrapeauyuñuullañiijëldikodef ci seen këryi
KiidiHaadi Al musaawiiyookkna ci ni: plackyingaxamniaskanureewumbaxraynidañukodoondef ci seen auto yi ci fanumuharam bi loolu moo waralnakñuwaranakInguurgiwarakojeemadindi
Waxnayittni: askanureewumbaxraynidañooyaaggakashuraakdundalashurateyittashuraakImaamXuseyndafabookk ci ngëmngëmaskanureewumbaxrayniwalla di bind ayymbiryooxamniniidafayŋaañashuraakngëmngëmuashura
Kureelbiingaxamnimooyyënggu ci waalluaaxakyelleefudoomuaadamayixamlenadinañuboolenguurureewumBaxrayni ci tooñyingaxamninasaxalyingaxamnimungikoynasaxalaaxakyelleefudoomuaadamayi
1314024


text:
Mbàmbulaan gu Bëj-saalum
Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi mooy mbalkaam ndox mi ne ci li wër Dottub Bëj-saalum bi. Mooy ñenteelu mbàmbulaan mi gën a réy ci àdduna bi.
Yaatuwaayam gépp mi ngi toll ci 20 327 000 km², guddaayu tefes gi di 17 968 km.
Mi nu wuteeg yeneen mbàmbulaan yi seen dig doon ay gox, moom rek mooy la ñuy tekkee ni ab mbalkaam ndox mu wër ab gox (goxub Dott bu Bëj-saalum); doon ab jaaro bu tëdd ci 60°(60 aj) gu tus-wu-gaar wu Bëj-saalum.
Mbàmbulaan gu Bëj-saalum xóotee na lu tollook 4 000 ba 5 000 m, daanaka ci tëraayam gépp, lu weesu yénn barab yi gën a néew xóotaay.


text:
Dëgërluwiin
Dëgërluwiin walla Dëgërluwiin gu mbëj mooy ni ab wommatukaayu mbëj jikkowoo di jéem a bañ ay yani mbëj di ko jàll, di dëgërlu. Ci dëgërluwiinu ab jumtukaay lanuy man a xamee nu ndëgërloom toll.
Tëraliin
Tekki[Soppi • modifier le wikicode]
Dëgërluwiin wi p bennaanu nattam mooy ohm x meetar [Ω x m], dafa aju ci ni wommatukaay bi bindoo (dijjaayam, guddaayam) waaye li ko lonkale ak Ndëgërlu gi R mooy mile mbind:
- p mooy Dëgërluwiin wi ñu koy natte ohm x meetar [Ω x m];
- R mooy ndëgërlu gu benn dogu jumtukaay boo jël ñu koy natte ohm [Ω];
- l mooy guddaayu jumtukaay bi dawaan bi di jaar ñu koy natte meetar;
- S mooy dijjaayu jumtukaay bi ñu koy natte meetar kaare [m2].
Sunu wëlbëtee ci bii yamale mu jox nu nan lanuy natte ndëgërlu gu ab wommatukaay bu nu xamee guddaayam ak dijjaayam:
Dëgërluwiin gi manees na koo natte itam ak bii yamale:
- E mooy taraayu toolu mbëj bi, ñu koy natte volt ci meetar
- J mooy fattaayu dawaan bi, ñu koy natte ampere ci meetar kaare
ci mujjante manees na koo natte itam ak safaanu wommatiin wi:
- σ mooy wommatiin wi.
Ajoom ci tàngoor[Soppi • modifier le wikicode]
Dëgërluwiin gu ab wommatukaay dafay aju ci xeetu ne-ne bi ñu ko defaree.
Dëgërluwiin gu ab mbéll[Soppi • modifier le wikicode]
Ci mbéll yi Dëgërluwiin gi dafay yokk lu tàngaay bi di gën a bari, manam a wommat dafay wàññeeku. Safaan wa su tàngaay bi wàññee koo ba àgg ci benn lim bumu manuta romb.
mooy Dëgërluwiin gi T tàngaay bi, mooy Dëgërluwiin gi ci tàngaayu delluwaay bi, naka-jekk benn ci ñaar yii lay doon 0° walla 20°. &alpha di ab ngungu tàngoor bu aju ci ne-ne bi.
Dëgërluwiin bu ab xaaj-wommatukaay[Soppi • modifier le wikicode]
Dëgërluwiin gu ab xaaj-wommatukaay dafay wàññeeku lu tàngaay bi di yokk, kon lu tàngaay bi yokk ñuy gën a man a wommat. Bii digaale moo koy faramface:
A, B ak C ay ngung yees jagleel ne-ne bi lañu.


text:
Lonkoyoonu àdduna bi
Boo gëstoo kartu adduna bi bu baax dinga ca gis dëgg yii : - Kaw kol-kolub suuf si mi ngi ame ci jéeri ji ak ndox mi, bu ko defee jéeri ji yóbb ci benn ñeenteel, maanaam bu doon ñeenti xaaj la benn bi, ndox mi moom yóbb ci ñatti ñeenteel . - Jéeri nag mi ngi ame ci juroom benni gox walla kontinã ( ci lu dul goxub dott (pole) bu bëj-saalum bi nga xam ne kenn dëkkewu ko ngir jawwu ak dénd bu méngoodi ba), juroom benni gox yii danu leen a toftale kem ni nu yaatoo : 1 – Goxub Asi : moo ëpp ci gox yi, ab tolluwaayam toll ci benn ñaareel 44 milyoŋi kilomet yu kaare , way dëkk ya tollu ci 2200 milyoŋ ciy nit. 2 – Goxub Afrig : ab tolluwaayam di benn ñeenteel 30 milyoŋ ciy kilomet yu kaare , way dëkk ya tollu ci 350 milyoŋ ciy nit. 3 – Goxub Amerig gu bëj-gànnaar gi: ab tolluwaayam tollu ci benn ñeenteel 24 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 270 milyoŋi nit. 4 – Goxub Amerig gu bëj-saalum gi: tolluwaayam toolu ci ñatti ñeenteel 17 milyoŋi kilomet kaare, way dëkk ya tollu ci 300 milyoŋi nit. 5 - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits (longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu. 5 – Goxub Tugal ab tolluwaayam tollu ci benn ñaareel 10 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 750 milyoŋ ciy nit. 6 – Goxub Ostraali : ab tolluwaayam tollu ci ñatti ñeenteel 7 milyoŋi kilomet kaare , way dëkk ya tollu ci 15 milyoŋi nit. - Ndox yi nekk ci kaw kol-kol bi (globe) ñi ngi ame ci mbàmbulaan yi : ñoom ay diggante yu rëy lañu yu ndox, ak ci géej yi: ñoom ay diggante yu gën a ndaw lañu yu ndox . Bokk na ci mbàmbulaan yi : màmbulaan gu dal gi (moo ci gën a rëy) ak gu atlas, ak mbàmbulaan gu end gi ak gu bëj-saalum gi ak gu dott bu bëj-gànnaar bi(pole nord). Bokk na ci géej yi :géej gu diggu gi (mediteranee) gu xonq gi , gu araab gi, gu ñuul gi añs . - Adduna ju njëkk ja walla ju yàgg ja – moom mi ngi ci xaaj bu penku bu kol-kol bi – mi ngi ame ci ñatti gox walla kontinã yu taqaloo, daal di sos nag benn dank (bloc) walla jóor, ñatti gox yii ñooy : Asi, Afrig ak Tugal, dara taqalewu leen lu dul yenn ci ay feeñte yu dénd yu néew : niki géej yu xat yi ak càllalay doj yi ak tund yu yaatoodi yu néew yi ag yékkatiku. - Nit dundal na goxi adduna ju yàgg ja la ko dale ca ba mu tegee tànkam ci kaw suuf rekk, bu ko defee ay xay (civilisation) yu mbay, yu kawe, yu yàgg daal di am ci xuri ay dexam yu naat ya, lu ci mel ne xay ya amoon ca xuri dexug Niil ga nekk Isipt ak dexug Dijla ga ak Furaat ca Iraag ak dexug Sand ak Gangas ca End ak dexug Sigyang ak Yangci ca Siin. - Adduna ju yees ji – moom mi ngi ci xaaj bu sowwu bu kol-kol bi – mi ngi ame ci Amerig gu bëj-gànnaar gi ak Amerig gu bëj-saalum gi, ñoom ñaar ñooy ñaari gox yi nga xam ne bi leen nit wuñee (decouvrir) ak leegi ay xarnu (siecle) rekk la, la ëpp ca ña fa dëkke ay waa Tugal lañu yu gàddaaye Tugal dëkksi fa, moom Tugal nag benn la ci goxi adduna ju yàgg ji . - Goxub Ostraali –moom moo gën a tuuti ci gox yi, te gën a rëy ci duni adduna bi- mi ngi nekk ci xaajub kol-kol bu bëj-saalum bi, ca bëj-saalum gu penku gu dankub adduna ju yàgg ja. - Mbàmbulaan gu dal gi moo dox ci diggante ñaari gox yii di Asi ak Ostraali cig wàll, ak ñaari gox yii di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi ci geneen wàll, bu ko defee mbàmbulaan gu atlas moom dox ci diggante ñaari gox yii di Tugal ak Afrig ak ñaar yee di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi , bu ko defee mbàmbulaan gu end gi tàqale ñaari gox yii di Aseek Afrig wëlif goxub Ostraali, mbàmbulaanug bëj-saalum gi tàqale mbooleem gox yi wëlif goxub dott bu bëj-saalum bi. - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits (longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.


text:
Say mbir dañu lay topp ba ci say ordinatëer, laalukaay ak telefon. Wutalal OneNote mbooleem say jëfandaay walla nga jëfandikoo ko ci web bi.
Ngir defandoo lii ak say xarit, waa kër, waa kalaas ak naataango. Séddool say karne ak ñeneen ngir wone walla soppi.
Jëfandikool OneNote sa kër, ca daara ja ak ci sa liggéey ngir nataal say xalaat ak mbir yi nga wara def. Gis ci lu gaaw mbooleem say qalimba ci mbir yi ñu mujjee wone.
Bësal xëtu web bu nekk ci OneNote nga mën xool ci kanam, nga am walla nga ñàkk internet.
Yónnee ay bataaxal me@onenote.com ndax ñu def leen ci sa karne.
Jël ay nataali téere ak àlluwa yu weex yu leer naññ ci sa Windows Phone 8 walla laalukaayu Windows 8.


text:
The Web's #1 Hindi Lyrics Web Site
Browse Lyrics by Title
Mujhe ishq hua kab kaise tujhse mere jaanam Dil mujhse poochh raha hai Tujhe yaar kahoon ke yaaram Mujhe ishq hua kab kaise tujhse mere jaanam Dil mujhse poochh raha hai Tujhe yaar kahoon ke yaaram Nami daanam nami daanam, nami daanam nami daanam Nami daanam nami daanam, nami daanam nami daanam Mujhko neend na ab aaye, har pal dhadkan tadpaaye -2 Betaabi kyoon rehti hai har dam Kyoon meri paayal bajti hai chham chham Nami daanam nami daanam, nami daanam nami daanam -2 Mujhe ishq hua kab kaise tujhse mere jaanam Dil mujhse poochh raha hai Tujhe yaar kahoon ke yaaram Tujhko khabar na diljaani main to ban gayi deewaani -2 Chaahoon tujhe jitna bhi, lagta hai mujhe kam Honton pe rehti hai bas teri sargam Nami daanam nami daanam, nami daanam nami daanam -2 Mujhe ishq hua kab kaise tujhse mere jaanam Dil mujhse poochh raha hai Tujhe yaar kahoon ke yaaram Nami daanam Nami daanam -7 Nami daanam nami daanam, nami daanam nami daanam Nami daanam nami daanam, nami daanam


text:
Yamoo
Ci melosuuf, yamoo wi aw rëddu tus-wu-gar la, di ag buumug jeneer gees rëdd mu wër àdduna, jaar ci diggante dott yi. Yamoo wi moo xàjjale àdduna bi, def ko xaaju-kol-kol bu bëj-gànnaar ak xaaju-kol-kol bu bëj-saalum. Tus-wu-gaar wu yamoo wi 0° (tus aj). Guddaayu yamoo gu Suuf si mi ngi tollu, ci xayma, 40 075 km.
Yamoog Suuf si[Soppi • modifier le wikicode]
Klimaa[Soppi • modifier le wikicode]
Klimaab barab yi ne ci li wër yamoo gi lañuy wax klimaab yamoo. Di nañ wax itam klimaab gëwéel, di bu barab yi ne ci li wër gëwéel yi (gëwéelub Tef ak gëwéelub Sànkar).
Réew yi mu dagg[Soppi • modifier le wikicode]
Ci sunu àdduna (Suuf si), yamoo gi ay mbàmbulaan ñoo ëpp ci li mu dagg ci yoonam, téeméer boo jël ci gudaayam ñaar-fukk ya rekk a jaar ci suuf.
Afrig[Soppi • modifier le wikicode]
Yamoo gi jaar na ci juroom-ñaari réewi Afrig :


text:
Fuuta Tooro
Nguurug Tukulóor mi ngi sosu njëkk juroom ñeenteelu xarnu, njabootug Ogo Ja jiite ko, ci mujjantalug xarnu bu fukkeel la Waar Jaabi song ki mujjoon ci buuri njaboot googu, ray ko. Bu ko defee daal di jël nguur gi, ci noonu la geneen njaboot jote ci nguur gi, mooy gu Mana.
Waar Jaabi dugg na ci lislaam, daal di jug def jiyaar ci kaw dëkkandoom yi dul jullit, ci noonu la nguurug Tukulóor xéye di nguur gi njëkk a dugg ci lislaam ci Senegaal.
Tukulóor yi bokkoon nañu ci yaxantug wurus wi ak njaayum jaam yi, li ko waraloon it mooy dend gi ñu dendoon ak dexug Senegaal gi, ak nekk gi ñu nekkoon ci yoonu yaxantu wi. Mu nekkoon réew mu naat te am doole, waaye dafa rotoon ci ron teg loxo gu imbraatóor gu Gana, (ci xarnub fukk ak benn), ginnaaw bi mu rot ci gu Mali (ci xarnu bu fukk ak ñatt), rotati ci gu Jolof (ci xarnub fukk ak ñeent). Ci mujjug xarnub fukk ak juroom la Koli Tingala (kilifa gu bokk ci càllallag Pël, juge ci wàllug bëj-saalum gi) jug xeex Tukulóor yi, daal di tembal ay goxam (ñu moom seen bopp) taxawal nag nguur gu yees mooy Fuuta Tooro, njabootug Deñanke jiite ko.
Ci xarnub fukk ak juroom benn Fuuta Tooro def na ay xare ngir yaatal suufam ci kaw ay dëkkandoom : Jolof, Kajoor. Njabootug Deñanke nag manatuñu woon a jàmmaarlook cong yi tukkee ci biti, ak lëj-lëji kuutu gi (succession). Ci atum 1770 g.j, la ag fipp am walla ag jeqiku tukkee ci kilifay jullit ñi, Cerno Sulaymaan Baal jiite ko, daal di daaneel njabootug Deñanke, bu ko defee Baal jël lislaam def ko cëslaay li nguur gi di tegu te di ko ci doxale. Cerno Sulaymaan Baal bàyyee woon na nguur gi Yilimaan Abdul Xaadir Kan, moom lañuy jàppe ki njëkk a doon Yilimaan ( Amiirul Moominiin :njiitul jullit ñi)
Gongikuwaay[Soppi • modifier le wikicode]
Taariixu Senegaal bu Abdu Xaadir KEBE


text:
Dinañu amal ayy guddi maaggal laylatul xadri ca reewum Inde
Waallu yenggu yenggu al xur’aan xew xewu maaggal guddi laylatul xadri ci nimbalu jumaa jiiñu duppee balxiis ci gox biidi (lakxanoo) ci lañukoy amalee
Këru tasukaayu xabaaru al xur’aan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci ñi nga xamne ñoo teewal (ikna) ci saw jant ak bët saalumu Asie ni: xew xewu maaggal guddi laylatul xadri yii ci waxtaanu borom xam xam biidi (Muusaa ridaa yuusufii) lañukou dooree dinañufa amal yitt ñaangum al xur’aan ak ñaan bu yeeme biidi jawsan kabiir ak yeneen programme yoo xamne dañuko baaxoo amal ci bës bii ngir gëna mana dundal bës bi
Ci ñëppaa ndawu jotaay bii ñi nga xamne ñoo bookkoon ci jotaay bii dinañu amal ayy jaang yoo xamne danii fëgg seeni dën ak seeni bopp ngir wone seen bëggeel ci waa kër yonent bi
846891


text:
Ci diiru been weer daaray reewum Amerique yi ayy daara islaam lay neekk
Waallu bitim reew ab daara bu neekk ci gox biidi ( Iliyunaz) neekk ci reewum Amerique ci weer bii ñu dekkmal dinañu amal ayy programme ngir xale yi gena mana xam islaam
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci bërëbu xabaarox b bi nga xamni moo neekk ci internet (ThyBlackMan.com) ni: daara yi nga xamni moo neekk ci reewum Amerique ci gox (Ilyunaz) dina def daara gox bi ayy daara islaam ci diiru been weer
Ci diiru been weer laata ñuyy taambali jaang dinañu amal ayy ñaan ba noppi ayy teere islaam ak taariixu islaam lañii jaang ayy leekk islaam sa lañii server
Nonggo daara yi sa ayy yëre islaam lañii sol muuruk islaam yitt lañii muuru, kilifa yi nga xamni ñoo yor daara yi xamlenañu ni mbebetu amal programme bii mooy nonggo daara yi gëna xam islaam
1304148


text:
Waallubitimreewfattalikunañucareewum Chine jogg bi ngaxamniImaamXuseynijoggoonnako ci bësbiidiAshura
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaar bi ngaxamni moo neekk ci internet (VestnikKavkaza) ni: (Magumaxitanayuf) njiitumbootaayujullitureewum Chine xamlenani: attmuneekkdañiiamalayyjotaayumaaggal jog bi ngaxamniImaamXuseynjoggoonnakongirsaamislaambañufaatkomoomakmbooleemnjabootam
Yookkna ci ni: mbooleemgoxgoxaanyiakdëkkdëkkaanyi ci reewum Chine amalnañufaayyxewxewumaaggalbësbiidiashuraak wax li ngaxamni moo xewoon ci bësbiidiasuhurabanoonuislaamyifaatImaamXuseyn
Njiitumbootaayujullitureewum Chine waxnanixewxew bi ngaxamni moo gënarëy ci reewum chine ci jumaajiidi (guruzani) lañukoyamalee
1317560


text:
Waallubitimreewnjiitumbootaayuboromxamxamuadunabu Yusuf Xardaawiigenneenaab fatwa di sooñjullitñi ci ñufaatshiyaaksooppeywaakryonent bi ndaxshiyayidañiijaappalenguurureewumSirie
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaar bi ngaxamni moo neekk ci internet (Al Mujaz) ni: kiidi Yusuf Xardaawiingaxamni moo jiiteboromxamxamuaduna bi yëpp ci xutba bi ngaxamniamalnako ci ajjumajiiñuweescaXatar ci DawxapeyureewumXatartaambaliwaatna di wax ci waallunguurukiidiMorsi di xamlenabaleeguimooyjiitereew mi ndaxnguuruamrek moo tegu ci yoon di wax yittnidañoowaradoxalyoon bi ngaxamni moo tënkkreewum Egypt
Yusuf XardaawiisoongaatnachiyanakanoonungaxamnitaamnakoamalwaxnanichiyayiñooyjaappalenguurureewumSirieba moo waralbaleegi way fixuyimënuñu am ndam ci nguurgi ,waxnayitt ci jaappanteyingaxamni moo deemb ci diggënteñingaxamniñoo far MuhamadMorsiakñingaxamnifaruñuakmoomba am ñaarinittyooxamniñaakknañu ci seen bakan
Li ngaxamni moo waraljaappanteyiimooywoote bi ngaxamniwaa frères musulmanwootenañuwoonnañukongirñuamalayyñaxtu ci ñaakkamaanduñingaxamniñooŋaanŋnguurgibawaa frères musulmanyifaat ci been liir
Mboolooyingaxamniñooaju ci frères musulmanwaxnañuninguuraktakk der yingaxamniñoonangunguurgi ci waa frères musulmanyiñoofaatxale bi
WaxnañuxalebiiAbdurahmane la tudduteyittfukkiattakñett la am teyittlimuñaakk ci deret moo bariba moo waral mu ñaakkbakanam , jawriñgingaxamnimoomlañudeenkkwaallbiirreew mi xamlenayittamna been ndawbutoollu ci fukkiattakjuroom been buñaakkbakanam ci jaappanteñaariwaallyi
1317779


text:
Xëtu web
Xëtu web wenn la ci Xëti World Wide Web bi, doon lu ñu sakk ngir ay nemmeekukat man kaa yër ci ndimbalu ab joowukaay. Aw xëtu web day am ab màkkaanu web bu muy àndal ngir ñu man kaa ubbi ci joowukaay bi. Ci jëmmam dëgg, Xëtu web, day nekk ab mbooloom ay mbind, ay nataal aki riir, ci gattal lépp lu gisu walla déggu.
Saytuwiin[Soppi • modifier le wikicode]
Fànn yi ñu man a saytoo aw xëtu web bari nañu: man ngaa bind ci banqaasu màkkaan yu joowukaay bi màkkaanu webam, walla nga topp ab lëkkalekaay bu nekkoon ci weneen xët. Li ëpp ci joowukaay yi ñu gën a jëfandikoo dees la koy won cib wonekaayub nosukaay jaare ko cib palanteer bu mu lay tijjil, tax it manees koo móol. Làkkiin wu HTML mooy cëslaay gi ñu sukkandiku ngir sos xëti web yi, ba tax saytu gi man a am ak jumtukaay yu wuute: dayob wonekaay bu ne, móolukaay yi, añs.
Cëslaayi xereñ[Soppi • modifier le wikicode]
Cig xereñ, aw xëtu web dafa cëruwoo ne-ne yu wuute yi ne ci World Wide Web bi. Ci lu daj ne-ne bi ci njëkk ab jukki bu ñu bind ci làkkiinu xibaarfeppal gu HTML. Làkkiin wii di HTML day tax ñu man a sos ay xëti web, jox leen ay màkkaani web, tax itam nu man a melowal xët wi, tëral ni ci ne-ne yi taxawee.


text:
Related Tags: Touba Saliou Mbacke cheikh mourtada mbacke touba Serigne Bara Mbacke Serigne Touba Mouride Murid Khadimou Rassoul Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke Touba Senegal Mouridisme Muridism Muridismo Serigne Bara Mbacke administrateurs TOUBA Sante Serigne Saliou Mbacke Serigne Bara Mbacke Dakar palais Serigne Saliou Mbacke Serigne Saliou Mbacke Touba Mouride Serigne Saliou Mbacke Touba mouridisme muridism serigne khadimou rassoul cheikh ahmadou mbacke senegal magal serigne saliou Touba mouridisme muridism serigne touba khadimou rassoul cheikh ahmadou bamba mbacke senegal magal touba serigne saliou Mouridism, Muridism, Serigne Touba, Khadimou Rassoul, Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke, Mouride, Murid muridsadiq Serigne Bara Mbacke Serigne Bara Mbacke ce samedi a Dakar Visite Hizbut touba Wade Serigne Bara Mbacke touba mouride
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Dibi dibi rekk, Ismaël lô
Ismaël Lô Dibi dibi rekk Am Bm Am F Am Dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk Dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk Am Bm Yaa ngi dëgërlu wantee mënoo ko Am Bul soob bayil ñu jeli ko Bm Yaa ngi nuroo bale bu ñu taxawal Am Aa ndax yow lekkatoo Bm Yaa ngi bëgga de ndax yow naanatoo Am Bul soob bayil ñu jeli ko Em Am Ndax moo lay maajlo Dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk Dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk Am Bm Ay nit ñoom buñu bëggante Am Xamal loo ciy wax Bm Ñoom maamboy seen taar weesu na Am Waye tey lañu gëna bëggante Am Bm L'amour porte ton coeur Am Nul ne peut s'en passer Em Am Ndax moo lay maajlo Dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk Dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk, aa dibi dibi rekk Am Bm Mbëggeel kenna xamul lu mu doon Am Bm Fula yu bare dexam amatu fi yoon Am Kon mooy kapiteenu boromam Em Am Ndax moo lay maajlo Aa, aa dibi dibi rekk, aa, aa dibi dibi rekk ....Moo lay maajlo.... Traduction de ce texte wolof (une des langues principales parlées au Sénégal): Dibi, dibi.... Tra la la... Tu fais le dur mais tu n'y arrives pas Ne fais pas le malin et laisse nous aller la chercher Tu es comme un passe-lacet parce que tu ne manges plus Tu veux mourir et tu ne bois plus Ne fais pas le malin laisse-nous aller la chercher Car c'est elle qui te fait vivre Les gens qui s'aiment, il faut savoir ce que tu en dis Les parents s'aiment même si leur beauté a fané L'amour... Car c'est lui qui te fait vivre Personne ne sait ce qu'est l'amour Mais l'orgueil n'y contribue pas L'amour est le guide de l'amoureux Car c'est lui qui te fait vivre
Aide la communauté à toujours proposer les meilleures tabs en premier : cette tab n'a pas encore reçu assez de votes !
Clique sur les étoiles ci-dessous pour donner ton avis sur sa qualité.
Note cette tablature :


text:
Bëj-gànnaaru Afrig
Bëj-gànnaaru Afrig mooy diwaanu Afrig bi féete ci li nekk ci kawu tàkk gu Sahara.
Mooy la nuy faral di wax Afrig gu weex gi, ndax melokaanu ña fa dëkk, bii baat day safaano ak Afrig gu ñuul gi, di tekki Afrig gu bëj-saalumu-Sahara.
Séwógaraafi[Soppi]
Réewi bëj-gànnaaru Afrig :
Taariix[Soppi]
- Ci jamono ju yagg ja « Afrig » da doon jëmmal diwaanu Kaartaas, mooy réewu Tiniisi gu tay. Afrik ab diwaanu Nguuru Rom gu Mag ga la woon. Bi jullit yi ñëwee, baat bi dañ kaa soppi, araabal ko Ifriqiya.
- Beerbeer yi, ñooy way dëkk yiñ ni ñoo njëkk ci bëj-gànnaaru Afrig.
- Maghreb (sowu ci araab), moo ëmb réew yii : Gànnaar, Marok, Alseeri, Tiniisi ak Libi.
- « Afrig gu weex » bu njëkk da doon jëmmal barabu Afrig bi ay nit yu xees dëkkee : Marok, Alseeri, Tiniisi, Libi, Esipt. Waaye tay baat bi liñ kay jëfëndikoo bariwul.


text:
Jàngu Yéesu bu Dëggu bi
“Jàngu (eglise) yéesu bu dëggu bi” ab jàngu bu temb la (indépendant)bu nekk ca Beijing ca réewu Siin, ñoo ngi ko taxawal ci atum 1917. Dafa nekk ab bànqaasu diiŋatkat (protestante) yu waa Siin ci diiney krist bi fëll ci atum 1900. Jàngu boobu day balloo 1,5 milioŋi taalibe yi mu am ci adduna wërngëlkëp. Jàngu googu gëm na njangalem pantekot, day ab baatin gu wekku ci mayu ku sell ki. Fukki ponki gëm-gëm gi ñooy:
- Ku sell ki: “Jot xel mu sell mi ci xamale te jëfënbikoo ay làkk, doon na ab wòoraange ci sunub yégg ca nguurub asamaan si.”
- Ngente(lavage de pieds): “Ngente gu ndox mi doon na ngir raxas say bakkar ak sag judduwaat. Ngente li ci ndox mu sell la war a amee, lu mel ne dex, géej walla cib walub ndox. Ngentekat, bi jot a am ngente li, tamit jot ndox ak xel mu sell, mooy jiite ngente li ci turu Yéesu-kristaa. Ki ñuy ngente da fa war a nuuru ci ndox mi, sëggal boppam te di xool ci suuf”.
- Jangu: Ponkub jangu (raxas sa tànk) li, day tax nga man a dellu ci lenn ci jëfi Yéesu. Di it ab fattali ni daño war a am cofeel, am cellte, tuuti, am yërmaande ak di dimbaliwaate. Nit ku jot ngente gu ndox mi war a naa raxas ay tànkam ci turu Yéesu-kristaa. Yeneen Jangu yi ciy tegu man nga kaa def saa yu la neexee.
- Waxtaan gu sell gi: “Jokkoo bu sell bi ab ponk la ngir maggal saayub Yéesu-Kristaa. Di na tax nu man a bokk ak Yéesu ci suux ak ci dereet, tax it nu man a jokkoo ak moom ngir nu man a dund ba faaw te man a yéeg asamaan kerook bes pénc. Ag naan gu jòge ci rasin ak mburu mu amul lëwiir la nuy jëfëndikoo su nuy amal ponk boobu.”
- Besu sabbat: “Besu Sabbat, di juroom-ñaareelu bes ci ayubes bi, doon na bes bu sell. Dan kaa war a dund ci ngërëmu yalla ngir maggal li mu bind te di ko jaamu ngir man a yaakaar noflaay gu sax-dakk ci li des ci sunug dund.”
- Yéesu-kristaa: “Yéesu-kristaa, baat bi soppiku nekk suux, faatu ci cruaa bi ngir man a jënd bakkaar yi, mu feeñaat ci ñetteelu bes bi dal di yéek asamaan. Mooy kénn kiy wàllu doom-aadama yi, di ki sàkk asamaan ak suuf, di itam benn yalla bi am. ”
- Biibël: Biibël bi, nga boole ci tawreet ak linjiil, kàddu yalla lañ, génn dëgg la gu dul deñ, di it ab royuwaay ngir kercen bi.
- Nuyoo gi: Ag Ngërëm Yalla ju bari yërmande gee koy joxe jaarale ko ci xol. Ngëm-ngëm yi, ci Xel mu Sell mi la ñu war a jafandu ngir man a topp cellte gi, ngir maggal Yalla te man a sopp doom-aadama yi.
- Jàngu gi(l'eglise): Jàngub Yéesu bu Dëggu bi, bi Yéesu-Kristaa ak Xel mu sell mi taxawal ci jamanoy “taw gu mujj” ga.
- Feeñug yalla: Dellusig Yalla, bes bu mujj ba lay amee, muy bes ba muy jògee asamaan ngir àtte adduna bi. Ñu baax ñi di nañ am dund gu sax dakk, ñu bon ñi dañ leen di mbugal ba faaw.


text:
Nettali 14: Yàlla mu ngi natt ngëmu Ibraayma
GIS nga li Ibraayma di def fii ? Paaka la yore te mu ngi mel ni ku bëgg rey doomam. Lu tax muy def loolu ? Bala ñu xam loolu, nañu jëkk a seet ni Ibraayma ak Saarata ame seen doom.
Yaa ngi fàttaliku ne Yàlla waxoon na leen ne dinañu am doom. Gëm loolu yombul woon ndaxte Ibraayma ak Saarata dañu màggetoon lool. Ibraayma, moom, gëmoon na ko. Xamoon na ne dara tëwul Yàlla. Kon, lan moo xew ?
Benn at ginnaaw bi leen Yàlla digee loolu, Ibraayma ak Saarata am doom bu góor bu tudd Isaaxa, fekk Ibraayma amoon 100 at, Saarata 90. Yàlla def na li mu leen digoon !
Bi Isaaxa demee ba mag, Yexowa natt na ngëmu Ibraayma. Mu woo ko, ne ko : ‘ Ibraayma! ’ Ibraayma ne ko : ‘ Naam ! ’ Yàlla ne ko : ‘ Jëlal sa doom, bi nga am kepp, Isaaxa, te demal ca tund bi ma lay won. Foofu nanga rey sa doom te sarax ma ko. ’
Loolu metti woon na lool Ibraayma, ndaxte dafa bëggoon doomam lool. Te it, Yàlla digoon na Ibraayma ne doomam yi dinañu dëkk ci réewu Kanaan. Naka la loolu di ame su Isaaxa deewee ? Loolu, Ibraayma xamu ko woon. Waaye ba tey def na li ko Yàlla santoon.
Bi ñu àggee ca tund ba, Ibraayma yeew na Isaaxa, teg ko ci kow saraxalukaay bi mu defaroon. Mu jël paaka ngir rey doomam, malaaka Yàlla daldi ko woo : ‘ Ibraayma ! Ibraayma !’ Ibraayma ne ko : ‘ Naam ! ’
Yàlla ne ko : ‘ Bul laal xale bi, bu ko def dara. Léegi xam naa ne danga am ngëm ci man, ndaxte bañoo ma jox sax sa doom, bi nga am kepp. ’
Dëgg-dëgg, Ibraayma dafa amoon ngëm gu dëgër ! Gëmoon na ne dara tëwul Yexowa, xam ne su Isaaxa deewoon,Yexowa mënoon na ko sax dekkal. Waaye Yàlla bëggul woon Ibraayma rey doomam Isaaxa dëgg. Looloo tax mu def benn xar lonk béjjénam ci ay garab yu ndaw, mu wax Ibraayma mu saraxe ko, bañ a saraxe doomam.
Njàlbéen ga 21:1-7; 22:1-18.
Laaj yi
- Lan la Yàlla digoon Ibraayma, te naka la ko defe ?
- Ni ñu ko wonee foofu, naka la Yàlla natte ngëmu Ibraayma ?
- Lan la Ibraayma def, fekk xamul woon dëgg-dëgg lu tax Yàlla laaj ko loolu ?
- Lan moo xew bi Ibraayma jëlee paakaam ngir rey doomam ?
- Lan lañu mën a wax ci ngëm gi Ibraayma amoon ci Yàlla ?
- Lan la Yàlla jox Ibraayma pur mu saraxe ko, te naka la ko ko joxe ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal Njàlbéen ga 21:1-7.
Lu tax Ibraayma jongal doomam bi mu amee juróom-ñetti fan (Njàl. 17:10-12; 21:4) ?
- Jàngal Njàlbéen ga 22:1-18.
Naka la Isaaxa wonee ne, moom dafay déggal baayam Ibraayma, te loolu lan la doon wone lu jëm ci lu naroon a am ëllëg, fekk lu gën a réy lay doon (Njàl. 22:7-9; 1 Kor. 5:7; Fil. 2:8, 9) ?


text:
Liggéey (jëmm)
Ci jëmm, liggéey bi jenn doole def mooy kàttan gi doole jooju joxe ngi tomb bi ñu ko jëfe man a topp, maanaam jóge fa mu nekkoon randu benn digal bi. Digal bi muy randu mi ngi aju ci taraay ak jubluwaayu doole ji. Soo buuxee ab lal, mu randu, def nga ab liggéey, tomb bi nga jëfe doole ji, maanaam fi nga jañee lal bi doole ji, mooy fi nga teg say yoxo, te dañuy toppaale lay biy randu.
Natt ab liggéey[Soppi • modifier le wikicode]
Ngir xam liggéey bees def ci ag noste faww nu xam doole ji nu ci def ak dayoob digal bi mbir mees jañ doole ji randu. Jenn doole ju sax jees jañ menn mbir mu dox topp wenn yoon wu jub dina joxe benn liggéey bi W bi yam ak ab coppiteeg kàttanu nosteg gi.


text:
Waxtaan:Bunt:Melosuuf
melo-suuf xam-xamu melo-suuf walla nataalu-suuf walla nataalu suuf si mooy geographie geo suuf graphie nalaal. Walla juxraaf mu juge ci araab mi gen a jege wolof, ndax diine ji leen boole, ak ngir ne mooy seen ball-luaayu baat bu njekk bi seen baat yu bari daa juge
sewogaraafi[Soppi • modifier le wikicode]
Lii bëggoon naa la kaa wax ndaxte baat bi man nan kaa sos ci wolof. di naa ko soppi melalsuuf, xam-xamub melalsuuf (science geografique) --Ibou 9 octobre 2007 à 21:58 (UTC)


text:
Sowwu Afrig
Sowwu Afrig ab diiwaan la ci Afrik. Mi ngi tambalee ca Niseeria ba ci Senegaal. Afrik da fa mel ne arafu 1, am lu taxaw ak lu génn jublu sowwu, lu génn loolu lépp te féete ci suufu Sahara man nan kaa jappee Sowwu Afrik.
Bun ko jaawale ak Maghreb di baatu araab buy tekki sowwu.
Su nu sukkandikoo ci seddaleb adduna bi Mbootaayu Réew yu Bennoo(onu) yi def, Sowwu Afrik bénn la ci diwaan yi ñu seddalee Afrik.
Fukk ak juroom bénni (16) réew la am :
- Benin
- Burkina Faso
- Kot diwaar
- kap Weer
- Gaambi
- Ginne Bisaawóo
- Gana
- Ginne
- Libeeria
- Mali
- Gànnaar
- Niseer
- Niseeria
- Senegaal
- Siraa Leyoon
- Togóo
Tëraliin
Melosuuf[Soppi]
Tefesu gii xaaju Afrik ci Mbàmbulaanu Atlas la bokk. Tefesam xaajoon nan ko joxoon leen ay tur: Tefesug pépp, Tefesug wurus, Tefesug bëñu-ñay (ci nasaraan:Côte d'Ivoire, moo indi turu réewum Kot diwaar). Jappum njaam mi yëggaloon na barab yooyu bu baax; ba tax na sax lu ëpp ci jaam yi fa ñu leen jaarale yòbb Amerik.
Ci barab yu bari yi nekk ci Diwaan bi klimaab yemoo la ñu am, allub yemoo it am na fa. Bari na ci ay réew yu bari gancax, am na ci tamit réew yu bekkoor: yi jege ndand féy-féy gu Sahara, yu ci mel ne Senegaal ak Mali
Réew yi génn ci géej gi[Soppi]
- Benin
- Kot diwaar
- Gaambi
- Gana
- Ginne
- Ginne Bisaawóo
- Libeeria
- Gànnaar
- Niseer
- Niseeria
- Senegaal
- Siraa Leyoon
- Togóo
Réew yi génnul ci géej gi[Soppi]
Dex yi[Soppi]
Taariix[Soppi]
Ci taariix Diwaanu Sowu Afrik mooy barab bi nguur yi ëppoon solo ci Afrik nekkoon, man nan cee woññi yénn: Nguuru Mali gu Mag ga, Nguuru Songaay gu Mag ga, Nguuru Gana gu Mag ga. Doonoon na génn ci barab yi xay yi gën a mag juddoo ci adduna bi, dëkk bu mag bii di Timbuktu bokkoon na ci selebiyoonu njaay ak cosaan yi gënoon a mag ci jamono ju yagg ja. Ay réew yu amoon-alal te bariwooni yëggu-yëgguy cosaan ak aada nekkoon nañ fa, waaye li leen gën a faagaagal mooy jappum jaam mi ak coppitey klimaa bi, ñakkum ndox mi (rawatina taw) moo réy mbay meek camm gi ak lépp li ciy génnee.
njëkk-taariix[Soppi]
Ay gëstu yu bari wone nañ ne ay nit ñëwoon nañ ci Sowu Afrik, njoort nañ ne ay Pigme lañ, ci li jege atum 12.000 B.K.(balaa Kristaa). Ay jumtukaay ngir liggéey ak xeer, gis mañ leen ci mandiŋ mi, fa nga xam ne ay sammkat a fa nekkoon yu daan jëfëndikooy jumtukaay yu ñu yatt ci xeer (ay paaka, xeec,...). Ñi dëkkoon ci all bi nak ci yax lañ daan yatt seeniy jumtukaay.


text:
Xaralaymbëj
Xaralaymbëj Mooy xeetu xam-xam giy gëstu lépp lu jëm ci wàllug mbëj, ay jëfandikuwiinam ak ay seddalewiinam. bu njëkk dañoo foogoon ne mbëj ag wal la rekk guy dem, gu man a nekk gu baax(+) walla gu bon(-). Waaye ci ndimalu ay woroom xam-xam yu mel ne Hertz, Helmholtz, Maxwell, Heaviside, Alessandro Volta ak ñeneen ñu bari, ci lees dem ba gën a nànd, xam mbir mi. Lu mel ne yamaleb maxwell biy faramfàce tëdiinu yani mbëj yi ( feppsaal ak mbëjfepp yiy wuute ci seen jublug yanub mbëj) walla toolu mbëjbijjaakon ba ca juddoo.
Ci gàttal, ci noonu lañu tambalee gis yenn ci ay jëfandiku yu mbëj: Doxalukaay bu mbëj, soppalikaay aki niitu...
Tay xaralaymbëj moo yor wàllu sàkk ay wuutuloxoy mbëj ak ay buumi séddalekaayu kàttanug mbëj
Tëraliin
Ay Faramface[Soppi • modifier le wikicode]
Ay faramface ak ay àtte yi lal xaralaymbëj.
yamaleb maxwell yi, ñooy àtte yu am-solo yu ñeel mbëjbijjaakon, ci la yeneen yi soqeekoo.
àtteb ohm(om) yiy faramface ndëgërlu gu mbëj gi
àtteb Faraday-Neumann-Lenz mooy faramface xiirtalug mbëjbijjaakon
njeexitu joule mooy leeral ni kàttanu mbëj di soppeekoo nekk tangoor ngir njeexitu ndëgërlu gi.
àtteb Kirchhoff(kiirkof) mooy leeral jëflante bi nekk ci diggante dawaan ak dend ci ag ndombo.
Jóox, yóbb ak séddale kàttanu mbëj[Soppi • modifier le wikicode]
Ag wàll gu am solo moo jëm ci lépp lu ñeel yokkte ak seddalewiinu kàttanu mbëj ba ca jëfandikuwaay ya (barab yees koy jëfandikoo). Kàttan gi dees na ko jóox ci ndimbalul ay jurukaayu mbëj ci barab yees ko jagleel, li ñuy wax diggub mbëj, ci lu ëpp fa muy nekk day soree ak dëkkuwaay yi.
Buumi séddalekaay yi dañu leen a lëkkale ci seen biir ñuy jëlee kàttan gi ca jóoxuwaay ya di ko yóbb ca jëfandikuwaay ya.
Li wuutale Buumi yóbbukaay yi, mooy limu dend gi ñuy yóbb, moo tax ñuy gis ay buumi dend gu kawe, [[Dend gu diggu]|dend gu diggu]], dend gu suufe. Su diggante jóoxuwaay yi guddee, dañ fay def ay mbëjjaaru, ay buumi dend gu kawe yu man a yóbb ay milioŋi watt ci kàttan tambalee ciy 400000 v. Buumi dend gu kawe yii la ñuy duppe yu yóbbug kàttanu mbëj, yi nga xam ne ñooy tax a man a yóbb kàttanu mbëj gi, jële ko ca jóoxuwaay ya, jëmee ko ca barabu soppikaay ya.
Ci nii la ñuy soppee dend gu kawe mu nekk dend gu diggu, jaarale ko ci ay masin yu mbëj yees di duppee soppalikaay, ci noonu la ñuy yóbboo kàttanu mbëj gi ca ndombo gu dend gu diggu, moom ci boppam dañu koy àggal ci néegu seddalekaay yi jaarale ko cig ndombog séddaleg kàttanu mbëj, foofa lañuy defee geneen coppite jëlee ko ci dend gu diggu soppi ko dend gu suufe ngir ñu man koo jox jëfandikukat yi ci kër yi ak liggéeyuwaay yi.
Wuutuloxo yu mbëj[Soppi • modifier le wikicode]
Doxalukaay[Soppi • modifier le wikicode]
Doxalukaay yu mbëj yi, ay wuutuloxo lañu yu’y soppi kattanu mbëj def ko kattanu doolerandu. Doxalukaay yi dañu leen a séddale ci:
- Doxalukaay yu dawaan bu wéy
- Doxalukaay yu dawaan bu safaanu, bii man naa dox ci ñaari fànn ( ñettwéq, wennwéq), ci nii ñu am:
-
- Doxalukaay yu demandoo: su fekkee baraayu ni muy wëddeeloo demandoo na ak baraayu ndombo gi
-
- Doxalukaay yu demandoodi: su fekke wëddeeluwiinu boppam la am.
- Doxalukaay yu wennwéq
Jurukaay[Soppi • modifier le wikicode]
Jurukaayu mbëj yi Ñoom ay wuutuloxo lañu yuy soppi kàttanu doolerandu def ko kàttanu mbëj. Yi ci gën a raññeewu:
- Safaanukaay, mooy juddal dawaan gu safaanu
Soppalikaay[Soppi • modifier le wikicode]
Soppalikaay, Ab wuutuloxo la, maneelam mooy soppi limu dendu mbëj gi nekk ci ab ndombo, ci yokkute walla wàññi. Lu mu néew néew di na am ñaari lëmës yu bijjaakon boole.
Wuutuloxo yu man a yokk walla néewal taraay te di jëfandikoo benn lëmës rek, lañuy tuddee Soppiboppam
Niitu[Soppi • modifier le wikicode]
Ay jumtukaay lañu yu aajowoo soppi kàttanug mbëj mu nekk leer. Di ko jëfandikoo ngir leeral barab yi.


text:
Ndimbal:Ubbeeku
Bakkub Wikipedia mooy Jimbulang bu Ubbeeku bi. Tekkeem yenn saa si man naa wuute.
Lu "Ubbeeku" di tekki?[Soppi • modifier le wikicode]
- "Ubbeeku" ndaxte ëmbitam da fa ubbeeku ngir ñépp. Su nu toppee ay àtteem.
- "Ubbeeku" ndaxte amulum pay.
- "Ubbeeku" ci su nu xoolee ci maanduteem. Fexe ba benn jengte du am ci biiram, ci wàllu gis-gis yi.
- "Ubbeeku" ndax àtte yiy tëral doxalinam amul kenn ku leen di tek, du ku ci "kaw" walla ci "biti". Lu weesu yenn tomb yi dul deñ, di yi ko teye (juroomi ponk yi), Askanu jëfandikukat yi ñooy yor màggam.
- "Ubbeeku" ndax bind ab jukki taxul nga moom ko, li ngay bind moomoo ko. Kon ku nekk am na sañ-sañu soppi leen, loolu àttey Wikipedia ñoo ko tëral.
Lu "Ubbeeku" tekkiwul[Soppi • modifier le wikicode]
- "Ubbeeku" tekkiwul ne lu la neex duggal ci. Dan fee nekk ngir defar ab jimbulang bu baax te sell. Du ab yéenekaay, du it ab yëglekaay...
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man nga fee taf ay mbind walla ay nataal yoo jële ci beneen dal walla ab kaggu(bibliothéque). Loolu jalgati aqi ki-sos (droit d'auteur) la, te yoon nanguwu ko.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne amul kenn kuy saytu ëmbitam. Askan wi day seet aka xent jukki yi, lu weesu seenug dugg, su jaree far ñu far leen.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man ngaa def lu la neex ci xët yi. Dal bii ab Mbootaay buy "def ngir yalla" moo ko sos ngir lenn rekk, muy sos ab jimbulang.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man ngaa taf ay jukkeem ci sa dal, walla jël ëmbitam bind ci ab jukki ngir sa yéenekaay, te tuddoo ci Wikipedia, ni fa nga ko jële.


text:
Jullitu reewum France dañoo jaapp ni xeex bi nga xamni moom lañii xeex islaam ci reew mi noonu islaam yi dañu jaaree ngir taxali jullit ñi
Waallu bitim reew jullitu reewum France tey jii amalnañu ab lëll ngir jaangat xeex bi nga xamni ñungikoy xeex jullit ñi ak ni nga xamni noonu lañukoy jëfandikoo ngir xeex jullit ñi
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci bërëbu xabaar bi nga xamni moo neekk ci internet (crifrance) ni: tey jii lañu amal ab lëll ci waallu xeex gi nga xamni moom lañii xeex jullit ñi ci reewum France ak ni nga xamni noonu islaam noonu lañii jëfandikoo xeex boobu ngir feewale jullit ñi
Ñaari nitt ci ayy borom xam xam yi nga xamni seen xam xam dafa naac ci waallu dundin ak askan ak ñent nitt ci ñi nga xamni dañoo baayeekoo ci kureelu islaam yi nga xamni dafay xeex boddikonte ci waallu xeet ak diine teewoonnañu ci lëll bii jaangatnañu mbir yi nga xamni moo waral noonu islaam yi di gëna yookku bës bu yaalla saakk waxnañufa yitt ni askan wi dañoo wara booloo neekk been baña xool ci waaso walla diine
Yoon yi nga xamni ci lañu wara jaar ba mana jaamarlakoo ak jëf yu ñaaw yii ak taataan xalaatu askan wi ci mbir ak limy i nga xamni siiwalnañuko ci ayy jëf yu ñaaw yi nga xamni noonu islaam yi defnañuko ak gisgisu kureel yi ak mbootaay yi nga xamni dañii yënggu ci waallu aax ak yeleefu doomu aadama ci mbir mii tomb yii mooy tomb yi nga xamni gëstunañuko ci lëll
1308454


text:
Nettali 100: Yeesu ci tool bi
YEESU ak ndawam yi dañu jóge néeg ba nekkoon ca kow kër ga, dem ca toolu Setsemane. Faraloon nañu di ñów fii. Yeesu ne leen ñu bañ a nelaw te ñaan. Mu daldi leen sore tuuti, sukk ba boppam laal suuf te ñaan.
Mu dellu fu ndawam yi nekk. Lan lañu nekk di def ci li nga foog ? Dañuy nelaw ! Yeesu wax na leen ñetti yoon ñu bañ a nelaw, waaye saa yu dellusee mu fekk leen di nelaw. Lii la leen wax bi mu mujjee dellusi : ‘ Naka ngeen mënee nelaw ci waxtu bu mel ni bii ? Waxtu bi ñu may jébbal samay noon jot na. ’
Bi mu waxee loolu rekk, ñu dégg coowu mbooloo mu réy. Xoolal nit ñi ñów di yor ay jaasi ak ay bant ! Dañu yor it ay bant yuy tàkk ngir am leer. Ñu ngi jegesi. Kenn daldi jiitu, ñów ci Yeesu, fóon ko, ni nga ko gise fii. Nit ki, Yudaa Iskariyo la. Lu tax muy fóon Yeesu ?
Yeesu ne ko : ‘ Yudaa, ndax ci fóon nga may wore ? ’ Waaw, fóon bi, misaal la. Ci la ñi ànd ak Yudaa nar a xàmmee Yeesu mi ñu bëgg a jàpp. Ñu daldi ko jàpp. Waaye Piyeer du leen bàyyi ñu jàpp Yeesu noonu. Fàww mu xeex. Mu daldi génne jaaseem, dóor ko ki ko jege woon. Tuuti mu laal bopp bi, nopp bi dagg. Waaye Yeesu laal na noppu nit ki, mu wér.
Yeesu wax Piyeer lii : ‘ Dellool sa jaasi fi mu nekkoon. Xanaa xamuloo ne mën naa laaj sama Baay ay junniy malaaka ngir ñu muccal ma ? ’ Yeesu mën na ko kay ! Waaye du laaj Yàlla benn malaaka sax ndaxte xam na ne waxtu bi ko noonam yi war a jàpp, jot na. Moo tax mu bàyyi leen ñu yóbbu ko. Nañu seet lan mooy dal Yeesu léegi.
Macë 26:36-56; Luug 22:39-53; Yowaana 18:1-12.
Laaj yi
- Bi Yeesu ak ndawam yi jógee néeg ba nekkoon ci kow, fan lañu dem te lan la leen Yeesu wax ñu def ?
- Bi Yeesu delloo fi ndawam yi nekkoon, lu mu fa fekk te loolu ñaata yoon la am ?
- Ñan ñooy dugg ci tool bi, te lan la Yudaa Iskariyoo def, ni ñu koy wonee foofu ?
- Lu tax Yudaa def loolu te lan la Piyeer def ?
- Lan la Yeesu wax Piyeer, waaye lu tax ñaanul Yàlla mu yónni malaaka ngir dimbali ko ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal Macë 26:36-56.
Fasoŋ bi Yeesu doon xelal talibeem yi, lu tax mu nekk lu rafet lu njiiti mbooloo karceen yi tey war a topp (Macë 20:25-28; 26:40, 41; Gal. 5:17; Efes 4:29, 31, 32) ?
Lan la Yeesu wax ci jëfandikoo gànnaay ngir xeex sa moroom (Macë 26:52; Luug 6:27, 28; Ywna. 18:36) ?
- Jàngal Luug 22:39-53.
Benn malaaka moo ñów ngir may Yeesu doole ci toolu Setsemane. Ndax loolu dafa tekki ne ngëmu Yeesu dafa doon wàññeeku ? Lu tax ngay tontu loolu (Luug 22:41-43; Is. 49:8; Matt. 4:10, 11; Yaw. 5:7) ?
- Jàngal Yowaana 18:1-12.
Naka la Yeesu aare talibeem yi ci noonam yi, te lan lañu mën a jàng ci loolu (Ywna. 10:11, 12; 18:1, 6-9; Yaw. 13:6; Saag 2:25) ?


text:
Ndawalu reewum Iran gisena ak njiitu peeccum ndawu reewum Algeria
Waallu dundin kiidi Majmuud Muhamadi ndawalu reewum Iran ci ak kiidi Abu Sheyx umraan njiitu peeccum ndawu reewum Algerie gisena ba waxtaanee mbiru ñaari reew mi
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci ñi nga xamni ñoo leen teewal ci Afrique ni: ci gise bii nga xamni samedi bii ñu wees lañuko amal waxtaannañu ci waallu mbiru ñaari reew yi
Toomb bi nga xamni moom lañu doon waxtaanee mooy taxawaayu daara islaam yi ci polotik yi nga xamni reewu tugël yi ñungikoy def ngir nasaxal caaday reewu islaam yi
Këyit gi nga xamni ci lañu tënkk waxtaan gi nga xamni ci kaalaamy arab ak francais lañuko bind tekkinañu ci kalaamay pers ba wesaareko
1278042


text:
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëj xeetu kàttan la gu lonku ci doole walla tool yu jóge ci mbëj, maanaam lu ñeel yëngug, walla doxub, yani mbëj. Kàttanu mbëj manees na koo jëfandikoo ngir defi liggéey, leeral, tàngal,...
Kàttan ak dawaanu mbëj[Soppi • modifier le wikicode]
Digaale bi ci kàttan ak ngóora[Soppi • modifier le wikicode]
Kàttanu mbëj manees na koo natt ci dawaanu mbëj bi, balaa dara manees naa xayma liggéey bi
- ,
Liggéey bi W ciy joule, yan bi Q ciy coulomb ak wuuteeg aj gi ciy volt.
ak , I dawaanu mbëj bi, t jamono ji:
- ,
Kàttan gi manees na koo nattee nii:
Kàttan gi UE ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu mbëj, C mooy def bi, di ci lees di sukkandiku ngir man a xam daayoob kàttan gees man a sol cib fattalukaay.
Kàttan gi Um ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu bijjaakon, mooy walug bijjaakon giy soppiku ci jamono t.
Ci yenn anam yi dees na man a bind gii yamale:
Bennaanu natt[Soppi • modifier le wikicode]
Bennaanu natt bi ëpp lu ñuy jëfandikoo ngir natt ab limu kàttanu mbëj mooy kilowattwaxtu (kWW)
sunu xamee ne
S mooy saa


text:
-
2012 July
-
Téere-woy yi Téere-woy yi téere la bu ëmb taalif yu bindkat ak xaralakat yu mag ci làkki almaa taalif. Téere baa ngi genn ci atum 2011 ca Almaañ. Tamsir Anne, mi móol […]
-
Bés bu taalifkati yeneen réew làkkee wolof… * Jukki bii topp maa ngi ko jëlee sama téere bi ma tuddee Téere-woy yi te mu genn ci atum 2011 ca Almaañ. Téere bi mën ngeen ko am NDakaaru […]
-
jiggéen yu mën góor… Ci at yi ak wéer yi weesu, mel na ni Afrik dafa dellu fa baaxi maam nekkoon, te mooy wormaal, naw, solool jiggéen. Bu ñu ko fatte fii ci Afrik, […]
-
Téy la Mandela di am 94 at… Téy ci 18eelu fan ci wéeru Suliye lay Nelson Mandela, mi kenn dul nettali ay jàllooreem di am 94 at! Réewum Afrik di Sid yépp, Afrik gépp ak àddina sépp […]
-
-
-
Cosaanu mbind ci Afrik Cosaanu mbind ci Afrik lu mat a fésal la, ndax ñu bari, waay-xeltu yeekmeroe.jpg ñeneen dañoo defe ne caada yi nekk Afrik xamu ñu ca seen cosaan xaralaay mbind. Manaam […]
-
Màki Sàll: “du ma làq kenn ku def lu dëppoowul ag yoon”! Ci benn laaj-toontu bu njiitu-réew mi amal ag yeenekaay bu tudd Afrik te nekk ca Belsik, Màkki Sàll feeñal na ay xalaatam ci mbir yu am solo yu soxal Senegaal […]
-
Kookooy Saalif Saajo njiitu waay-fippu ya ca Kasamaas…! Peresidaa Maki Sàll ne woon ayu-bés yale weesu, ne tàllal na loxoom waay-fippu ya nekk Kasamaas, ngir ñu tóog seet ci sunu biir naka lañu war a def ba saafara […]
-
-
Tombukutu: Saay-saay yi defati nañu fa ñaawtéef… Tey ci Tombukutu, waay-fippu yiy bàkkoo lislaam te naan dañuy jihaad defati nañu fa ñaawtéef yu bon: ndax dañoo dug ci xabru ay waliyu yu mag, toj leen ba […]
-
Woote ndawi-réew mi 2012 Naka démb ci dibeer gi la Senegaal wootewaat woote bu am solo ngir fal ndaw yiy war a taxawal askan wi ci pencum réew mi. Ci xibaar yi jot a […]
-
Wolof ci enternet Wikipedia ci Wolof Xibaar yi – Yeenekaay ci Wolof Baatukaay
-
Dal leen ag jamm! Mbooloo mi! Ñu ngi leen di nuyu ku ci nekk ci yeen ci sa tur ak sa sànt te di leen dalal ci jàmm. Béréb bi ngeen tersi téy nag […]
-
Seex Musaa Ka: Xarnu bi XARNU BI Sëriñ bi noo gi deeti ñaan Faqiir dafay nangoo dagaan Nangul nu lépp lu nu ñaan Ndax Yàlla naatal xarnu bi Noongi dangaan ci Mustafaa Ma nekk marwat’ak […]


text:
Waallubitimreewgannaaw bi ngaxamniprogrammebiidi (lu tax islaam) amna success careewumAmeriqueindinañuko ci reewumMexiquengirgënamanaxamleislaambudëggutewoor
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaar bi ngaxamni moo neekk ci internet (On Islam) ni: programmer biiñungikoduppee (lu tax islaam) bokkna ci programmebiiamalabtelepgone boo xamnidanga cii wootete doo feyydaradinañu ci manawootelaacleepp loo xamniniibëggnañukoxam ci islaam ci kalaamayespagnol
Ñingaxamniprogrammebiineexnalaleenmënnañuñëw ci bërëb bi ngaxamnifoofulañiiamaleeprogrammebiiñu may leenayykaamilu al xuraanyooxamniniidañukoteekki ci kalaamaywolof
Programmebiinak wall biidi wax espagnol ci mbootaaybiidi (lu taxislaam) mookoyamal ci mexique, tour biinakdinañukoamal ci deeru been weerdinañudem ci juroomigox ci reewummexiquefeeppfuñudemyittdinañufaamalayywaxtaan ci waalluxamalaskanwilanmooyislaam
Mbootaaybiingaxamnimooy (lu tax islaam) dafaneekkabmbootaay boo xamniniimungiaju ci kureelbiineekk ci reewumAmerique di (ICNA) ngambebetammooyxamleislaambu leer naacakdaaxxalaatyuñaawakyuwërulyingaxamniñuneekkulayydañukoyfaral di am ci islaam


text:
Ngeunèle yi
Limou mbiryi: 4
-
Lakalou digante ngamue ak diouko Wolof
Wakhtânekatebi : Mohammed Ahmed lo
Leral guemu yalla guou were,diouko youbakh yebe meniantefou guemu yalla la, diouko youbon yebe dafay dakhok guemu yalla gouwere
-
Mélokânoup janggalékatou Alkhourâne Wolof
Wakhtânekatebi : Serigne Elimane Ndiaye Khôlâte : Djibril Dièye
Yitté gignou wara jaglèle Alkhourâne
-
Takhawâyou Dâra yi thi li wèss akiy mébeute Wolof
Wakhtânekatebi : Ibrahim Khali Lô
Jârjârou darây alkhourâne- ay mébeute
-
Nettali boudow yaram niel ndawsiy aji toub Wolof
Wakhtânekatebi : Mohammed Ahmed lo
Nettali boudow yaram niel ndawsiy aji toub


text:
Afrig gu bëj-saalumu-Sahara
Afrik gu bëj-saalumu-Sahara, moom lañ daan woowe Afrik gu Ñuul, moo safaanoo ak bëj-gànnaaru Afrik, yem ci Sahel. Seddale gi tegu ñu rekk ci mbiri séwógaraafi, waaye ci mbiri cosaan ak aada tamit. Ba ca jamono ju yagg ja, ndand féy-féy gu Sahara da fa musa xaajale ñaari wàlli Afrik yi, moo jafeeloon weccoo gi ci aada ak cosaan ak njënd ak njaay mi.
Afrik gu bëj-saalumu-Sahara ci lu daj, dañ koy seddale ci ñenti diwaan, yu gën a siiw ak yii tu:
Ñeent fukk ak juroom ñaari réew ñoo fa nekk, am juroom ñaar teemeeri miliyoŋi way dëkk (ci ndoorteelu xarnub XXI).


text:
waallu bitim reew kureel ak mbootaay yi nga xamni ñooy saam aax ak yeleefu doomu aadama yi ci reewum ci reewum Kenya xamlenañu takku der yi dañoo faral di mbugël ak di toroxal jullit ñi
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci bërëbu xabaar bi nga xamni moo neekk ci internet (islametinfo) ni: kureel ak mbootaay yi nga xamni dañii yënggu ci aar ak saam aax ak yeleefu doomu aadama yi ci reewum Kenya xamlenañu ni takku deru reewum Kenya yi dañii faat ak faagaagal jullit ñi ndax dañu leen di tuumaal ni dañoo ëppal ci waallu diine
Kureel yii ak mbootaay yii xamlenañu ni: takku deru reewum Kenya yi nga xamni dañoo jaamarloo ak terroriste yi dañoo bumboo xeex ak terroriste ak waa shabaab di sonal jullit ñi
Waxnañu yitt ni: takku deru reewum Kenya yi nguur gi moo leen jox ayy ndigël ci jëf ju ñaaw ji nga xamni moom lañii deft e yitt suñu jaappee jullit ñi dañu leen di mbugël ngir ñu wax ni ci groupe terroriste yi lañu bookk
Takku deru reewum Kenya yi nga xamni reewum Amerik ak reewum Angleterre ñoo leen di jaappale ci jëf yu ñaaw yi nga xamni moom lañii def ak mbugël gi nga xamni moom lañii jaapp jullit ñi di leen mbugël ci attum 2013 ak 2012 amna ñoo xamni dañu leen teggoon loxo ci jullit ñi ba leegui keen xamul fuñu neekk
Kureel ak mbootaayu yi nga xamni ñooy saam aax ak yeleefu doomu aadama yi xamlenañu ni nguur dafa wara aatte takk der yi rawatina nak takk der yi nga xamni nak ñooy xeex ak terroriste yi ndax ayy ñaawteef rek lañii def
1321075


text:
Titrexabaaryëpp
2013/11/26
waallu bitim reew kureel ak mbootaay yi nga xamni ñooy saam aax ak yeleefu doomu aadama yi ci reewum ci reewum Kenya xamlenañu takku der yi dañoo faral di mbugël ak di toroxal jullit ñi
2013/11/26
Waallu bitim reew kilifay reewum angola nga xamni ñu ëpp ci askan wa ayy kercen lañu jëlnañu ndogalu maabb jaakka yi jumaa yi ak tere mbooleem yënggu yënggu ci diine islaam
2013/11/26
Waallu bitim reew fanweer ak juroomeelu jonŋante al xuraan aduna wërngëlkëp ci waallu mokkal al xuraan ca reewum Arabie Saoudite tey jii lañuko door ci nimbalu jawriñ gi ñu deekk waallu diine ci reewum Arabie Saoudite jonŋante bii ci masjidul haram lañukoy amal
2013/11/23
WaallubitimreewkiidiSheyxsaabaan Ramadan ci ndaje bi ngaxamniseexnakoakndawalureewum Iran bi ci waallucaadawaxnani: reewum Iran ab lamp islaam la ñeelmbooleemjullitñiaduna bi
2013/11/18
Waallu bitim reew ndawalu mbootaayu xeet bi nga xamni moo teew ca reewum Myanmar ñaawluna bu baax neekkinu jullit ñi ci biir reew mi te yitt ŋaañna nguur ci ñaakka toppatoo mbiru jullit ñi
2013/11/17
Waallubitimreewnjiitumbootaayuboromxamxamuadunabu Yusuf Xardaawiigenneenaab fatwa di sooñjullitñi ci ñufaatshiyaaksooppeywaakryonent bi ndaxshiyayidañiijaappalenguurureewumSirie
2013/11/16
Waallubitimreewfattalikunañucareewum Chine jogg bi ngaxamniImaamXuseynijoggoonnako ci bësbiidiAshura
2013/11/16
WaallubitimreewreewumMalezixamnenaniwootenangirñuamalabneexal ci waallukoomkoomuislaam ci attmiidi 2014
2013/11/12
WaallubitimreewmbootaaybiidisooppeyMalesiedafa am yeenewone en direct mboollemxewxewyingaxamnimoomlañiiamal ci bësbiidiAshuraakweerwiidiMuharam
2013/11/12
Waallubitimreewcentreislamiquebiingaxamni moo neekk ci angleterreguddiguneekkdafayamalayyxewxewngirfattalikuxewxewu Karbala jamonoyiisañungikoyamal
2013/11/11
Waallubitimreewtakkuderureewum Egypt mungiaartu ci ayycoongterroristeyooxamniayygroupeyuëppal ci diinemënnañukoamal ci ashura bi
2013/11/10
Keen
Waallubitimreew (sheyx Abdul xamiid Al atras) ngaxamni moo neekkoonnjiitukomite bi yorwaallu fatwa ci daarajiite Al Azxarwaxnani: keen amulsañsañuteremaaggalakfattalikugingaxamnishiayidañukoyamal ci weerutamxaritbiisujeeggiwuljaangaleislaamyi
2013/11/10
Waallubitimreewkiingaxamni moo jiitekureelgiingaxamnidafayyënggu ci waalluaaxakyeleefudoomuaadamayibiidi (Wifaax) waxna ci ñoongyingaxamninguuru Ali xalifadefnako ci ñingaxamnidaudoonmaaggaliMaamXuseynini: ashuradafabookk ci ngëmngëmuaskanureewumBaxrayniteyitt keen munukodindi
2013/11/09
WaallubitimreewPiterbaykukunte ci gise bi ngaxamniseexnakoakndawalureewum Iran ci waallucaadawaxnani: reewumIran royukaayburëyy ci waalludemocratieakningaxamninoonulañii yore abreew
2013/11/08
Waallu bitim reew Piter bayku kunte ci gise bi nga xamni seexnako ak ndawalu reewum Iran ci waallu caada waxna ni: reewum Iran royukaay bu rëyy ci waallu democratie ak ni nga xamni noonu lañii yore ab reew