text:
Santiago
Gyicy nu bzeed Santiag lo de mbecy Israeel
1
1 Ya̱ Santiag, tub yu nu ricy coz nu rnii Ñgyoozh nunu coz nu rnii Shuaan den Jesucrisht. Shnu̱ de ru, de trocyup nac nez de mbecy Israeel nu brush las dutuub la gyishlombecy.
Shcab nu druu lo Ñgyoozh
2 De ru bicya̱, gush der shcab nu dzi ga nap ornu gzac der lo de lo la preb, 3 gun rad lagy der nu ornu gyicy der gan de preb zeꞌ nu nac nu ricy cup der consuel lo Ñgyoozh, orzeꞌ gac der mbecy nu gagye. 4 Bicy der nu gagyer, gun orzeꞌ gyanap zaꞌ la der. Nunu orzeꞌ gac der mbecy nu bi gul shcab ni, nunu gac der mbecy nu wagyicy falt ni tub la coz ni.
5 Na benu ca na der sac shcab nir, orzeꞌ rlagy ñi nu cyiñ der ñii lo Ñgyoozh. Orzeꞌ mi zeꞌ cuic mi shcab ni der, gun Ñgyoozh cuic zaꞌ lam shcab ni mbecy, nunu ni wayicy tañ mi ornu ni cuic mi. 6 Ornu cyiñ der lom, orzeꞌ rlagy ñi nu gyicy cup der consuel lom, nunu rila walagy ñi nu nii too der nu dzi ga wayicy mi gal nu nii der. Mbecy nu ni nii too, yu zeꞌ nay gal nu na nguuly ni nisyudoo. Bi rza nuñ ñi par re par ii la. 7 Yu nu ni na, cueꞌ la saꞌ lagy yu nu gad coz nu gruu lo Ñgyoozh niy. 8 Gun na la rnii tooy tub coz. Ina reñaꞌ coz bi rnii gaꞌ tooy. Orzeꞌ a̱ꞌ fert yu nu de coz nu ricy yu.
9 Na de bicy na nu shni yuꞌ, rlagy ñi nu gyet lagy yu ornu ricy zily Ñgyoozh yu. 10 Nunu de bicy na nu guaniꞌñ, rlagy ñi nu gyet lagy yu ornu Ñgyoozh niim loy nu se la la sac yu. Gun yu guaniꞌñ nay gal nu na tub gyee ni gyish, gun wagagyee tuñ ñi. 11 Gun ornu driib doo, orzeꞌ yet nu zig, orzeꞌ rawach gyish zeꞌ. Orzeꞌ rlag gyee niñ. Orzeꞌ nit lo nu cyit nañ. Niꞌ ziꞌl yu guaniꞌñ ded niy lat nu rded yu dalje̱z niy.
Zu mbecy shcab ti gyicy yu coz cyi
12 Dzi ni de mbecy nu ragyee ornu rac preb yu, gun ornu gyicy yu gan de preb zeꞌ, orzeꞌ Ñgyoozh gyabic mi iy. Iy zeꞌ, ndeꞌ nu cui mbañ dey nuy mi tub la. Ndeꞌ tub i dey nu mniim nu segur la cuic mi ni dey benu rca dey mi. 13 Benu ca na mbecy nii tooy nu gyicy yu coz cyi, orzeꞌ cueꞌ niiy nu: “Ñgyoozh bicy mi nu ni rnii to̱o̱”, niiy. Gun Ñgyoozh rila wagnii toom ti gyicy mi cyi. Nunu ni wagyicy mi nu nii too mbecy nu gyicy dey cyi. 14 Sinu de coz a̱ꞌ nap nu yuꞌ nañ lardoo mbecy ricy ñi nu rlagy yu shiñ gyicy yu. Ndeꞌ nu rnii too dey nu gyicy yu cyi. 15 Na ornu cuic dey lugaar nu shiñ gnii tooy, orzeꞌ ndeꞌ gyicy ñi nu ricy dey cyi. Nunu ornu bi gubee dey nu ricy yu cyi zeꞌ, orzeꞌ ndeꞌ gyicy ñi nu wazacaꞌ dey lo Ñgyoozh, nunu gat dey.
16 Der bicy ya̱, cueꞌ zaan der nu gadzar. 17 Dela coz nap nunu dela coz nu sac falt ni nu bi rad ni den, druuñ gal gyibaa. Druuñ gashtal lo la Ñgyoozh, Uz na, biñ nu psaꞌ lagy dela gyi nu taꞌ baa. Mi zeꞌ rila wadza nu nam ni ñu miiñ la. 18 Briic mi gyel mbañ ni den nu nac riidz rishli nim, gun ndeꞌ coz nu ub mi rlagy mi. Nunu orzeꞌ na den gal nu na cosech nu pteꞌm loga la lo dela coz nu psaꞌ lagy mi.
Mod nu chuꞌ mbecy ni Ñgyoozh
19 Ndeꞌ nu na der bicy na, pcaa ic der de coz nu rne̱e̱ lor. Tub ga la der rlagy ñi nu zu der altant par nu zuub gyidag der ni de riidz nu rdunii. Tees guly gzu der par nu niir, nunu gulyaꞌ gzu der par nu chaꞌ ic ru. 20 Gun gyel chaꞌ ic ni mbecy rila wayicy ñi coz nu gyedzuꞌ lagy Ñgyoozh. 21 Ndeꞌ nu bzaan der dela coz bag, nunu bzaan der dela cyi nu dzi bded ruꞌ gaꞌ la ricy der. Nunu “O” mnii der ni de riidz nu bzeeñ Ñgyoozh nañ lardoor. Riidz zeꞌ cyiiñ ñi gyicy ñi nu gruu mbañ der.
22 Cueꞌ nu zuub gyidag ziꞌl der riidz nim, sinu niꞌ ziꞌl rlagy ñi nu gyicy yac der niñ. Gun benu nu zuub gyidag ziꞌl der ñii, orzeꞌ laab ub ziꞌl der rguur ub ru. 23 Gun cyu ziꞌl mbecy nu rzuub gyidag ziꞌl de riidz zeꞌ, zeꞌ wagyicy yac yu niñ gal nu rniiñ, orzeꞌ yu zeꞌ nay gal nu na tub mbecy nu rgüii lo nu tub guan. 24 Na ornu lazh güiiy loy la nay, orzeꞌ nez za ziꞌl yu bi mniitaꞌ lagy yu la nay. 25 Tees yuꞌ mbecy nu wagnit lagy yu de coz nu reñ yu. Sinu nap zir rguꞌ cuen yu de leey ni Ñgyoozh nu sac falt niñ, de leey nu gyicy nu gruu chuy lo cyi. Nap rsyaꞌy leey zeꞌ, nunu ricy yac yu niñ. Orzeꞌ Ñgyoozh gyicy mi nu gruu nap de coz nu ricy mbecy zeꞌ.
26 Benu tub mbecy rash yu shcab nu ricy yac yu de coz nu rlagy Ñgyoozh, tees wagac gyub ic yu de coz nu rniiy, yu zeꞌ rguuy laab ub yu. Nunu se la la sac ñi niy mas ricy yu coz nu rlagy Ñgyoozh. 27 Par Ñgyoozh, Uz den, i mod rlagy mi gyicy mbecy benu rlagy yu mod nu seꞌñ nunu mod nu rishli: orzeꞌ rlagy ñi nu locyuub dey de yu nguzh zi nu sac uz. Nunu rlagy ñi nu locyuub dey de byud ornu deet rzac mi. Nunu rlagy ñi nu cueꞌ shet ic dey nu gabag yu ni de cyi nu yuꞌ gyishlombecy ii.


c: text/html

text:
- Ku Lu baax tee def Lu baax Lépp ay bokk baax.
- Bu dara yàq dara.
- Lu la rombuy di bajantu Leegi mu romb lay soox
- Defar bayyi fi daf maa gënal yàq bàyyi fi .
- Fuma ñaan ne soxna ñu ne ma toogal déglu ma daa ñu ma déggaat waaye feneen lay doon
- Lu ñu la ne nékku fa nég ko fa.
- Wanewu daa nuróo ak wanu moo tax ma ragal ko.
- Wut aw nit la ca gën a gaaw mooy defar saw ñoñ ku leen ñee ñëw.
- Fa yaw a àgg du man àggu fa.
- Bu jëgg ja dee xulóo na baam ya fori.
- Amna tëraan joo xam ne dee su ko wax xajóo ci lal bi dañu koy wax làmbal lal bi.
- Koo dégg mu naan lii may def kenn manu koo faj lii may wax kenn manu koo faj bis dana ñëw mu ne lii ma dal kenn manu koo faj.
- Sama nday nee na reewande ba mu follee buur tas ab sëy lakk fóore lu mu jéemati dana ko man.
- Loo bëgg ku la ca way danga cay am ug way.
- Waat wàcc du ngóora xel bañ laa daj mooy ngóora.
- Yabaa nga waay mu jur loo yabul.
- Sinki mu jigéen mooy jur xusi mu góor.
- Ku ne la: Cëy li ma xeex! Nee ko: Cëy li nga yor ciy légét!
- Àddina neexul waaye amna lumu dàqe allaaxira àddina fu la neexul man nga faa tuxoo allaaxira nag demewul noonu
- Àddina mata suuru ko te man naa fande.
- Buñu ma saa wax ne wërsëg dawaa nga mu daagu.
Amna ci yoo xam ne ku leen gatanduwul ñu fanaan àll.
- Waaxul ak waaxusil kuy dox a koy dègg.
- Kuy joxe loo xamul fumu jëm yaay am loo xamul fumu bàyyikoo.
- Yónni ma yónni ma
bu ca yàggul yàq ca.
- Xel du rëbb sooy te
du jàpp lu rafet te lum jàpp yóti boroom.
- Joti taxut a mat ndaw
- Ku ñuy góobloo warees na laa wax fu dig wa yam.
- Yoonu Yàlla deesu ca jëme aw xél ndax soo àkkee it doo àgg.
- Doomi kaw day ñeme kaw .
- Ab sàmm bu jur ga bëree ba manatu leen a waññ dootu leen man a waññi.
- Bëgg du bañ day mere. Bañ it du bëgg day naxe.
- Loo doonul ab dongaam doo doon ab sëriñam.
- Lu ñuy tere lu nekk
Dees na ca terele.
- Jigéen ni mu doone ag gétt ci doom su ko xame woon noonu dana muñal baay ba lu koy dal dale ko ci kër gi.
Baay ni mu doo ne ab sàmm ci doom su ko xame woon noonu dana muñal Nday ba lu koy dal dale ko ci kër gi.
- Lu waay deñc ñent-fukki guddi mu amal la njariñ bamu des mer .
- Fóore amul foo rawe moo am.
- Lu la mer defloo soo giifee réccu ko, bu doon sax lu baax.
- Ku mer noppee muus .
- Jigéen ak gone ñoo yam loo leen di séddale
te manu leen a
daj bàyyi gaa gën .
- Xamuma ku ma bañ waaye xam naa kuy yàq samay wax .
- Sekkare bu daj mook ub yéenee yam.
- Gan du fii ak du nii mooy mbañam .
- Yàq nit dàqu ko ab dof, gone it dàqu ko mag.
- Jàmmoo mbaa jàmburoo.
- Xaar ma ba bis sàngam ñu ànd ba bis pénc ku am dara cig muñ war koo man a muñ.
- Jàmmsa-jàmmsa
moo gën jamoo ay kër.
- Ñàkk a xam waxiin Dana xañe wërsëg, ñàkk a xam defiin dana xañe barke.
- Duma gènne nit waaye danaa gènn ci nit.
- Boroom xam-xam bu ragalul Yàlla ak boroom alal bu ragalul Yàlla fuñu dajee man nañoo tukkal àdduna.
- Sa mbokk bu la tàggoo di tuxu nga am aw naqar te ku sañoon foo tukki fekk fa sa mbokk .
Nit ñi liñu bëgg yombut dëkk ak sa mbokk yépp te foo dem fekk fa sa mbokk.
- Fen ñaar a koy waral bëgg dara mbaa bëgg daraja.
- Tukkib xam-xam jarut tàggoo benn nga tàggu ab xarit mu gàllankoor la ngir bañ nga wéetal ko walla nga tàggub noon mu gàllankoor la ngir bañ nga raw ko.
- Bu la ko mbokk mi jaralut na la ko bokk gi jaral.
- Paaka de dees na ca tàmmbalee waaye Dees na dem ba yàgg ñu ne ana sémmiñ wa.
- Waxal ma xam sa xel, jëfal ma xam sa xol.
- Nit melut na mu wax na mu jëf la mel.
- Làntinoor sañ naa niin waaye sañut a tëye diw.
- Lu la waay wàll ëppale la ca walla mu jëkk la koo yëg.
Yaay lu neex doom neex na ko bamu des aj bët ya.
- Koo xam ne sag jëm-kanam neexu ko say pexe na koy ump.
- Baraana kuy sëkk-sëkki te yanuwul dara .
- Nit jëfam rekk a ko man a tiital.
Nit ne nit ña su leen ëppee du nit su leen yéesee du nit.
- Ba ñu ma ku ma weesu waaye bëgg naa ku ma weesu di ma geesu .
- Dàll fu ko tànk manut a jaarale ay yoxo man ko faa jaarale.
- Suñu masaa ne diw gàcce dal na ko:
Mu ne déet neel lu mat gàcce dal na ko ndax xamóo fu ko yëf ya tollu.
- Foo xam ne boo fa àggee taxaw soo ko jubee jarul daw.
- Ba laa ne nux-nux ne war-war .
Aji-bind ji: Saaliw Njaay
Aji-topp ji: Seex Lóo

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Neb-neb
Neb-neb garab la gu am i dég yu ñaw, guddaayam man naa dem ba 5i ba 20i met, ay xobam day sew.
Njariñ yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab gu bari ay ferñeet la, day faj gémmiñ guy xeeñ baxalal xob yi di ko galaxndikoo da koy faj, day dindi kadam itam. Xas mi day faj biir buy metti, walla muy daw, ba ci ilseer sax da koy faj. xasum neb-neb day faj ilseer, reen bi soo ko boolee ak reenu Xarañ walla reenu Tëmb day faj jigeen ju jaasir. Doom bi daa bariy ferñeet lool.
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Vachellia nilotica (Acacia nilotica)


text:
Wommatiinu mbëj
Wommatiinu mbëj walla Wommatiin wi moo nuy wax ci anam gi wommat wu mbëj wi di amee. Ci limam lanuy sukkandiku ngir man a xam ñaata la benn jumtukaay bi manee wommat mbëj. Safaanam di dëgërluwiinu mbëj wi di li lay wax ni ab jumtukaay manee dëggërlu jàllug dawaanu mbëj ci biiram.
Tekkeem[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bennaanu nattu wommatiin wi mooy siemens ci meetar [s/m]. Nekk itam dawaanu mbëj ci kaw taraayu ab toolu mbëj [I/E]. lu bari bile araf lañu koy teewalee .
- mooy Wommatiin wi
- p mooy dëgërluwiin wi (ñu koy natte ohm* meetar)
- R ndëgërlu gu mbëj gu ab wommatukaay (ñu koy natte ohm)
- l mooy guddaayu wommatukaay bi (ñu koy natte meetar)
- A mooy dijjaayu wommatukaay bi (ñu koy natte meetar kaare)


text:
Dalub Archimède
Dalu ArchimèdeModifier
Du ñàkk mas ngéen a gis ay gaal yu mag ñuy tëmb ci kaw géej: te kat ci weñ lañu leen liggéeye te weñ du feey, loolu man nga cee xam dara soo jëlee ab pont mbaa lenn ci weñ tàbbal ko ci ndox.
kon am na jenn doole juy safaananteek diisaayu gaal yooyu, te ñooy tax ba ñuy des ci kaw ndox mi di tëmb. Bu ngéen ci bëggee xamal seen bopp dara, jëlléen loxo ngéen nuural ko ci mbalkam ndox, bu ko defee ngéen yolomal séen loxo te xool, dingéen gis ne am na jenn doole juy jañ loxo bi te di ko tëmbloowaat.
yii ak yeneen seetlu yu ni mel ñooy wone ci anam gu leer jikko ju daj ji nga xam ne nekkul rekk ci ndox, waaye nekk na ci yeneen yolaakon yi ak gaas yi,ñu duppee ko Dalub Archimède, moom Archimède nag benn boroom xam-xam bu Gres bu yàgg la


text:
Betani bu Yurdan
Bérab fu Yonent Yàlla Yaxya doon sóobe nit ñi ci ndox ci gannaaw dexu Yurdan, maanaam ci penku dex ga (Yow 1:28). Foofu la Yaxya sóobe Yeesu ca ndox itam.
Bu yàgg xamatuñu tembe fan la dëkk bi nekkoon. Waaye seetkati cosaan yaakaar nañu ne fekk nañu bereb ba ca penku dexu Yurdan ca atum 1995. Berab ba Wadi al-Xarar la tudd. Am na fa ay bëti ndox, ak benn làquwaay fu ñu yaakaar ne Yaxya daan na fanaan. Su fekkee ne danga nekkoon ca dëkku Yeriko manoon nga gis berab ba. Ñoom ñi gas ci suuf ngir seet naka la nit ñi dëkke ca yeneen jamono yu fekk nañu ca bereb ba ay tabax, ay jàngu, ay làquwaay fu nit ñi doon dëkk, ak ay sanguwaay. Taalibe Yeesu yi doon nañu ajji ngir siyaaraji ca xarnu yu jëkk yi gannaaw jamono Kirist.


text:
Bëj-saalumu Afrig
Bëj-saalumu Afrik moo ëmb barab yi nekk ci Bëj-saalumu allub yemoo gu Afrik.
Dañ ciy boole tamit duni Afrik yi nekk ci Bëj-saalum-sowu mbàmbulaanu waa-End ci wetu Madagaskaar ak duni Afrik yi ci Bëj-saalum-penku mbàmbulaanu Atlas.
Askani Xoysan ñoo fa njëkk a dëkk, ci li ci tegu la bantu yi ñéw. Ci jamono gi waa tugal aakimoo diwaan bi, lañ seddale réewi tayam yi.
Doon na diwaan bu am-alal te suufam naggu lool mbay. Rèew mi gën a jëm-kanam ci Afrik, fa la ne rawatina muy Réewu Afrik gu Bëj-saalum
Séwógaraafi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Juroomi Réew ñoo nekk ca diwaan boobu:
- Botswana
- Lesoto
- Namibi
- Afrik gu Bëj-saalum
- Eswatini
- Malawi
- Madagaskaar
- Mosambik
- Saambi
- Móoris
- Komoor
- Simbaawee


text:
Kiswahili
Kiswahili, walla làkku suwayli aw làkk la wees di wax ci anam gu yaatu ci Penku Afrig gi. Ci Suwayli turu làkk wi mooy Kiswahili. Moom nag aw làkk wu Bantu la.
Suwayli nag dees na ko wax ci gox bu yaatu ci Afrig, la ko dale ca bëj-saalumu Somaali ba ca bëj-gànnaaru Mosambik ak Keeñaa gépp. Lu tollook juroomi milyoŋ yu muy seen làkk wu njëkk a ngi fi (yu muy seen làkk wi ñu nàmp), ak juroom fukki milyoŋ ciy nit yu muy seen ñaareelu làkk (làkk wu ñu jàng). Suwayli mujj na di làkk wow nit ñi man nañu ciy jokkoo ci penku Afrig ak barab yi ko wër.
Suwayli tàmbali naa nekk làkk wees di wax ci Sansibaar, benn dun ci Tansaani. Suwayli làkk wu kilifawu la (officiel) ca Tansani ak Keeñaa. Moom nag làkk wu jeexiitalu la ci yeneen làkk yu bari niki wu araab. Niki làkk yu bari ci Afrig Suwayli nekkoon na di lees di binde ci arafi araab waaye leegi ci yu laatiin yi lañu koy binde.
Bennaani baat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lii ci suuf ay misaal la ci làkkuw Sàuwayli:
- waaw - ndiyo
- déet - hapana
- okay (walla baax na) - sawa
yeneen dali web[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary


text:
12 Ncha'tz cu' biyol Aarón yi xtx'ixwatz i' yi na pat-xij tircu'n wankil, nintzun ben quik'ol yi e' cy'ajl yi ẍch'el yi xtx'ixwatza'tz tetz, nin cho'n bene'n kojol i' xlajak yi altar.
13 Te yi nsken wi't bnix yi xtxolbile'j nintzun opon ticy'le'n swutz Aarón, yi wi' yi tx'ixwatz tu yi ẍchi'bel yi kuxij cu'n tane'n, nintzun octz tan pate'n wi altar.
14 Nintzun octz tan xtx'ajle'n tircu'n yi at le c'u'l yi xtx'ixwatz, tu yi cux, kalena's tzun pat-xe'ntz, tuml yi e'chk piẍa'l yi nsken wi't je' nuc'ij wi altar.


text:
Abiya
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Abijah or Abia; Ci faranse mooy Abia
Ci Injiil dañuy gis ñaari nit ñi bokk tur Abiya.
- Ñaareelu buur ci Yuda, mooy doomu Robowam. Ñetti at la nguuru ci Yerusalem. Bind nañu ay jalooreem ci 1Ki 14:31-15:8; 2Ch 11:20-22; 12:16-14:1. Bokk na ci maamaati Yeesu yi ñu bind ci Mc 1:7.
- Kenn ki soqikoo ci Aaroona (1Ch 24:10). Daawuda fal na askanu Aaroona ngir ñu toppatoo liggéeyu këru Yàlla. Mu xàjjale leen ba ñu nekk 24 kër. Kër gu nekk toppatoo nañu ñaari ayu-bés at bu nekk. Sakariya, baayu yonent Yàlla Yaxya bokkoon na ci askanu Abiya (Lu 1:5).


text:
Maghreb
Maghreb mooy wàll gi gën a Féete penku ci bëj-gànnaaru Afrik, nekk ci diggante Géej gu diggu gi ci bëj-gànnaar ak tàkk gu Sahara'k gu Libi ci bëj-saalum ak Mbàmbulaanu Atlas ci penku.
Cosaanu baat bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci araab al-Maghrib di tekki "sowwugi" (suuluway); li ko waral mooy féeteem ci wàllu penku suñ ko xoolee ak fa araab yi dëkk. Di safaanoo ak Machrek (fenkuwaay, sowu), maanaam penku ga araab yi dëkkee, li ko dalee Esipt ba Iraak. Bu jëkk Jezirat al Maghrib lañ ko tuddee woon, di tekki "dun bi ci Penku", ndax nañ gisee woon diwaan bi ca jamono ju yagg ja: li mu nekkoon ci diggante géej gi ak ndand féy-féy gi.
Ci araab Maghreb day tekki tamit Marok. Ngir jaawale bañ ai am ci, marok el-Maghreb el-aqsa lañ koy woowee ci araab, di tekki “penku gu sori gi”. Di nañ ko wax tamit “suuluwaay gu araab”


text:
Feppmaandu
Feppmaandu as wàll-wàllaanu xarefulwoon bi la. Di wenn ci wàll-wàllaan yi dàtt saalu xarefulwoon bi. Ni ko turam di junjee, feppmaandu dafa maandu moo tax amul yanu mbëj (du bu baax(+) mbaa bu bon(-)). Feppmaandu yeek feppsaal yi su ñu leen boolee ñooy nekk saalu xarefulwon bi. Ngir ab xarefulwoon, dañuy bind Z limu feppsaal yi, A di limu feppsaal + feppmaandu. Kon limu feppmaandu yi dafay doon N =A-Z.
Lefu feppmaandu mi ngi toll ci 939,56533 MmV. Ki ko wuññi mooy jëmmaan bu waa-angalteer ba James Chadwick ci 1932.
Xool itModifier


text:
Mbëjfeppal
Mbëjfeppal, di ci wu-faraas "électronique", "إلكترونيات" ci araab, ab banqaasu jëmm la buy saytu, gëstu, jumtukaay yu mbëj yi seen dox wékku ci walug ay mbëjfepp. Ci maanaa, baat bi tay dafay tekki mbooleem lees xam di ko jëfe ak di ko xalaat muy tax a man a xalaat ak a nekkal jumtukaay yuy dox ak mbëj. Li mbëjfeppal di amal mooy ay ndomboy mbëjfeppal yu ñuy defar ak cër yu bari yees di lëkkale ci ndimbalu ay wëñ, naka-jekk wëñi mbéll, yu dawaanu mbëj di jaar ci seen biir.
Mbëjfeppal ak xaralaymbëj nekk nañu ñaari banqaasi jëmm yu jegeente, seenug wuute mi ngi ci seen solo: su xaralaymbëj yoree li ñeel jóox dawaanu mbëj, seenug jokkale ak defari wuutuloxo yu mbëj, Mbëjfeppal moom, li ko yitteel mooy jëfandikoo mbëj ngir man cee weccee ay xibaar.


text:
Ci benn laaj-toontu bu njiitu-réew mi amal ag yeenekaay bu tudd Afrik te nekk ca Belsik, Màkki Sàll feeñal na ay xalaatam ci mbir yu am solo yu soxal Senegaal ak Afrik. Ci lu jëm ci li ñuy lëñbët ñi fi nekkoon ci yan anam la ñu yore woon réew mi, wax na ne, na ñépp jàpp te gëm ne moom du làq kenn, ag ku kooku mënti doon, ku def lenn lu wàccoowul ag yoon. Nee na pas-pasam, mooy dellu tegaat Senegaal ci doxul yoon, topp yoon, doomu-réew bu nekk ñu jox la àq bi nga yellool.
Ci lu jëm ci ANOCI (kureel gi Karim Wàdd jiite woon), nee na itam, odite kureel googu nga xam ne lu tollu ci 400 miliyaar ci xaalis dugg nañu ci, lu war la, lu mënula ñakk. Karim Wàdd tey ci alxamees gi la wara jàkkarloowaat ag tàkk-der yi koy laaj ci doxalinamu ANOCI.
Ci lu jëm ci diggantéem ak Ablay Wàdd, njiitu-réew mi fi nekkoon, Màki Sàll nee na seen diggante ba ñu tàqalikoo ba léegi neexatul, wante moom ci boppam jàppalu ko dara.Yokk na ci ne itam moom ay digle yoo xam ne su ko koy Ablaay Wàdd di digal ci yeenekaay yi la koy jarale, moom digle yooyu soxlawuleen.
Naka noonu joxe na itam xalaat ci xew-xew ya ca Mali ag Kodiwaar, wax ne lépp lu mëna delloo jàmm ci réew yooyu, di sunuy dendandoo, Afik gépp ak àddina sépp war nañu cee taxaw bu baax.
ñë


text:
Goxub Dottub Bëj-saalum
Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a suufe ci Suuf si. Nekk ci dottub Bëj-saalum, Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi moo ko wër. Laal na itam géeju Ross ak bu Weddell.
Réyaayam toll ci 13,9 junni-junni km², Dottub Bëj-saalum moo gën a tuuti Asi, Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig ak Bëj-saalumu Aamerig. Tugal ak Oseyaani rekk la gën a réy. Lu mat 98% ci suufam galaas a ko sàng, ci dëllaay bu mat 1,6 km.
Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a sedd, bi gën a wow, ëpp ngelaw. Di itam gox bi gën a yëkkatiku ci kawu tollulwaayu géej gi. Ñakkug taw ga fa am, lu dul ci tefes yi, moo tax ci biir gox la tàkk bi ëpp ci Suuf si nekk. Amul nit ñu fay dëkk lu yàgg, amul itam nit ñu fa baaxoo. Ay gañcax ak ay rab rekk a fa man a dëkk.
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ak réyaay bu toll ci 13,9 junni-junni km² mooy juroomeelu gox bi ëpp ci àdduna bi cig réyaay.
Gox bi dafa séddaliku ci ñaari xaaj:
- Sowwu Dottub Bëj-saalum
- Penku Dottub Bëj-saalum


text:
Ñamako
Ñamako xeet la ci xeeti garab yi nga xam ni seenug dund man naa yàgg lool. Ñu ngi koy fekk ci tundi Afrig.
Njariñ li[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab la gog ay doomam dees koy jëfandikoo, ngir xeeti saf-safal. Dees na ko jëfandikoo it ngir neexal sëy.
Jaarjaaram[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñamako bokkoon na ci njaay yi nga xam ni ñoo gënoon a dox ci yiñ daa dugal ca Afrig sowwu jant, ci jamonoy xarnub 18. Loolu sax moo tax ñu di ko woowe, "côte du Poivre" fële ca Gine.
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Aframomum melegueta


text:
Ndimbal:Ubbeeku
Bakkub Wikipedia mooy Jimbulang bu Ubbeeku bi. Tekkeem yenn saa si man naa wuute.
Lu "Ubbeeku" di tekki?[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- "Ubbeeku" ndaxte ëmbitam da fa ubbeeku ngir ñépp. Su nu toppee ay àtteem.
- "Ubbeeku" ndaxte amulum pay.
- "Ubbeeku" ci su nu xoolee ci maanduteem. Fexe ba benn jengte du am ci biiram, ci wàllu gis-gis yi.
- "Ubbeeku" ndax àtte yiy tëral doxalinam amul kenn ku leen di tek, du ku ci "kaw" walla ci "biti". Lu weesu yenn tomb yi dul deñ, di yi ko teye (juroomi ponk yi), Askanu jëfandikukat yi ñooy yor màggam.
- "Ubbeeku" ndax bind ab jukki taxul nga moom ko, li ngay bind moomoo ko. Kon ku nekk am na sañ-sañu soppi leen, loolu àttey Wikipedia ñoo ko tëral.
Lu "Ubbeeku" tekkiwul[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- "Ubbeeku" tekkiwul ne lu la neex duggal ci. Dan fee nekk ngir defar ab jimbulang bu baax te sell. Du ab yéenekaay, du it ab yëglekaay...
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man nga fee taf ay mbind walla ay nataal yoo jële ci beneen dal walla ab kaggu(bibliothéque). Loolu jalgati aqi ki-sos (droit d'auteur) la, te yoon nanguwu ko.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne amul kenn kuy saytu ëmbitam. Askan wi day seet aka xent jukki yi, lu weesu seenug dugg, su jaree far ñu far leen.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man ngaa def lu la neex ci xët yi. Dal bii ab Mbootaay buy "def ngir yalla" moo ko sos ngir lenn rekk, muy sos ab jimbulang.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man ngaa taf ay jukkeem ci sa dal, walla jël ëmbitam bind ci ab jukki ngir sa yéenekaay, te tuddoo ci Wikipedia, ni fa nga ko jële.


text:
Abdulaay Wàdd
Abdulaay Wàdd mi ngi juddu ci 29 Mee 1926 ca Kebemeer, am na 82 ciy at, mooy njiitu réewum Senegaal ca 1fanu awril 2000 ba leegi, ki mu wuutu ci toogu boobu mooy Abdu Juuf. Ba tey mooy njiitu làng gu demokaraasi gu Senegaal (PDS), te it moo ko sos ci 37 Suwe 1974 ci ginnaaw bi mu ci tàggoo Léopold Sédar Senghor ba mu nangu, nekk na ci kujjeg politig gi lu toll ci 25 ciy at, yàgg na koo jiite, ci diir boobii tëjees na ko ci ay yoon. Soxnaam mi ngi tudd Fifiyaan Wàdd. Am na ñaari doom: góor ak jigéen, Kariim Wàdd mooy góor, Sinjili Wàdd di jigéen. Diineem mooy lislaam fiqu maalik, bokk it ci yoonu murit. Moom nag ku xareñ la ci wàllu yoon ak koom-koom am na it lijaasa jàng wi gën a mag ci ñaari wàll yooyii, mi ngi jànge wàllu yoon ci daara jii di lycée Condorcet ca Fraas. Wàllu koom-koom mu jànge ko ci daara ju kawe ju Ndakaaru.


text:
Xaalu tubaab
Xaalu tubaab garab la gu bàyyikoo ca Afrig gu naaje ga, ci njabootu "curcurbitacées" la bokk. Bul ko jaawale ak xaal.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xaalu tubaab xeetu ñax la guy caram di law lool bay àgg 3i met. Yenn xeet yi day law cig raam yeneen yi di law cig yéeg.
Xob yu góor ak yu jigeen lay meññandoo.
Doom bi day wërmbalu mbaa mu muluŋ teg ci dijj. Day saf suukar lool bu ñoree.
Njariñ li[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doom bi dees na ko nal defar ci njar. Maneef na ko lekk nim bindoo it.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cucumis melo
Tur wi ci yeneenI làkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Araab: بطيخ/شمّام Farañse: melon


text:
Bawol
Ci xarnub fukk ak juroom Bawol nguur su ndaw la woon su toppoon Jolof gu mag gi, bu ko defee, ag njaboot gu amug jegeñaale ak buuri Kajoor yi daa ko jiite.
Bu jëkk, nguur googu, ay socé ak ay séeréer, ñoo ko yoroon. Am na ñu ne sax, baat bu ñu tudde dëkk boobu tey, di Bawol, ci kallama socé yi ñu fa nekkoon la joge, di tekki lii wolof tudd dex. Ndax Bawol, been dex la woon foofu ci lu dooga am. Boobu jamono, Bawol, amoon na ndox mu bare.
Ci cosaan, dañu ne, Bawol, ku fa jëkka nekk buur, XAAYAMAGAAN moo doon turam. XAAYAMAGAAN, ci lakku socé yi la soqeekoo, mooy: buuru gaalam. Ñoom, socé yi fa nekkoon jamono boobu, seen mamm, Mande lañu baawo.
Ba paré, séeréer yi ñëw. Ñoom, fuuta tooro lañu joge woon, gadday ba Bawol, ndax jiyaar ji muraabituun defoon foofu. Ba ñu agsi Bawol, ci ubbite, dañu daan dekkando ak socé, sooga leen daq. Ba loolu ame, ñu elif dëkk boobu. Ci séeréer yi, askan yi ñu faloon, ñoo ñu sant Juuf, Ngom, Caw. Te buur ba ñu daan taan ci ñoom, Téeñ lañu ko daan tudde.
Loolu mo amoon, sooga nguuru Jolof ñëw uuf dëkk bi.
Ci xarnub fukk ak juroom benn g.j, la Jolof mànge poseb néew-dooleg nguurug Jolof , daal di jël ag tembam, ni ko yenn ci nguur yi defe woon, gu ci mel ne Kajoor ak Waalo, ngir song gu tar ga Amari Ngóne Sabel Faal defoon Jolof. Ci ñaareelu xaaju xarnu bii la Amari Ngóone xëy di buuru Kajoor ak Bawol ci jenn jamono ji.
Booba la buur bi tàmbalee jiite ñaari nguur, waaye nguur gu ci nekk yor politigu doxaliinu réewam. Waaye boole gii bari lu mu daa jur ay réeroo ci diggante ñaari nguur yi, ndax gu ci nekk daa bëgg a yilif ga ca des.
Buurub Bawal nag di Teeñ ab jataay a ko daa jàppale, bu ñu wéer tabbug kiy wuutu buur bi bu faatoo, ak fuglug saxal yi buur bi di def. Nguur gi amoon na ab ëttu àtte buy àtte mbir yi, mbooleem kuréel yi nag daa nanu fa àttewoo (kuréelug nappkat yi, baykat yi, sàmm si, ñoñ fànn ñi (boroom mecce yi) ak jigéen ñi). Bokkug Bawol ci Yaxantug Tàkk gi taxu ko woon a deme noonu, ndaxte yooni yaxantu gi rombutoon ciy suufam, moom kay daa yamoon rekk ci yaxantug tefes gi.


text:
Wolof (làkk)
Wolof làkk la wu ñuy wax ci Gàmbi (Gàmbi Wolof), Gànnaar (Gànnaar Wolof), ak Senegaal (Senegaal Wolof). Mi ngi bokk nag moom wolof ci bànqaasub atlas bu làkki Kongóo yu kojug nit ñu ñuul ñi. Mbokkoo gi mu am ak làkku pël lu yàgg la. Am na it lumu séq ak yeneen làkk ci gox bi niki séeréer, joolaa ak basari.
UbbiteModifier
Bi ñu demee ba gis jëmm ja, muy ku sew, tuuti te xaw a wow, waaye di ku ñu muure ab taar, ci anam gu woyof te loyox, di ku ñu aare kàttan, sóob ko ci ag fonk-sa-bopp doonte ag neen la, solal ko yéerey yëgle ak jaral, te ma jëli loolu ca jafeem gaa jëli. Bi loolu amee, dama ne leen xanaa kay du kii ngeen ma doon wax? ñu ne ahakay, cis lëf, cig yéemu, ak ñàkk a xalaat ne dinaa sikk mukk ci moom, ma jug man, xajal leen foofa fépp.
Ma ne nag waaw ku mel nii, ci li mu làmboo ciy melo, lu ko nit di doye ? Ginnaaw bi nag dégg naa ñuy wax naan moom de bokk na ci ñi gën a jekk ci boobule gox, ànd ak jaaxle ci samaw jëfiin, ci ba ga ma ko fa ba, ma ne leen man : moo xam! Lii mooy li am ci sunu làkk wii, walla yii di yu Afrig yi, dañu di yu am solo te man a dem ni yépp di deme, am barab ci digg barabi làkk yépp, waaye li nu dal nun waa Afrig, mooy li dal sunu lépp, dalaale ci li muy dal sunu kàllaama yii nga xam ne wii de bokk na ci yi gën a nosu, gën cee nooy, gën cee nangoo defaru, yéwénu, ruy, ci ku ko ruyal, tey way nag ca nanu bëgge mu waye ni.
Ana nag ku am janq bu mel ni bii cib taar, nangoo ni, joŋee ni, jekke ni, man nee toppatoo, nangu nee jëme kanam, waaje ni ngir lemu ci say bëgg-bëgg, ana ku am ku mel nii, looy xoolati ku sewe nii, ràgge ni, te taaroodi ni?
Li ma bëgg a wax mooy naka la nu bëgg a bàyyee sunu làkk yii, rawatina wii di wolof, ca nooyam ga, ak nangoom ga, ak gàttam ga ak noppaleem ga, taaram ba, leeram ga, manam gaa leeral ak yaatoom ga, ak ruyu gi mu nangu, naan dangay jëlati weneen di ci sonn ak a sonle, naan day wa gën? Ma ne ñoom ñoo gis loolu man de déet !
Wolof mooy làkk wi ñu gën a wax ci Senegaal, waaye ngir doyodig waa Afrig yi ba leegi, frañse mii nga xam ne lu matul 30 cib téeméer ci doomi Senegaal yi rekk a koy wax moo fiy làkk wu njëkk, maanaam wi nguur gi di waxe di ci liggéeye. Moor Taala Baay Faal Mbóoj
CosaanamModifier
Ni ko gëstukat yi waxe, làkku wolof am na ag mbokkoo ak yeneen làkki Afrig yu bari, yu mu bokkal i maam. làkk yi dañ leen a séddale ci ay wàll: bu ci nekk ñi am ag mbokkoo lañu fa def. Nee nañu wolof ci wàll gi ñuy woowe bànqaasub atalaas bu làkki Kongóo yu kojug nit ku ñuul la bokk. Am na ag mbokkoo ak pulaar ak séeréer ak joolaa ak yeneen.
Daanaka ñoo ngi koy làkk ci Senegaal gépp, bëj-gànnaar ba bëj-saalum, penku ba sowwu. Donte wolof da di làkku askanu ñi ñuy woowe ay wolof, waaye kàllaama wolof amul uw dig. Dem na ba romb dig (frontiere)yu Senegaal àgg ba Gàmbi, Gànnaar ba Mali, ci ñaari dëkk yu njëkk yi sax boole nañu ko ci seen i làkki réew. Daanaka gox boo dem ci Senegaal am nañu waxiinu wolof wu wuute: am na wolofi waalo-waalo, jolof-jolof, saalum-saalum, wu kajoor-kajoor, wu baol-baol ak wu lébu.
MbindinModifier
--154.0.180.65 29 Ut 2014 à 00:17 (UTC) h h
Abajada wolofModifier
a - à - aa - b - bb - c - cc - d - dd- e - ee- é - ée - ë - ëe - f- g - gg - h - i - ii - j - jj - k - kk - l - ll- m - mm - mb - mp - n - nn - nc - nd - ng - nj - nk - nq - nt - ñ - ññ - ŋ - ŋŋ - o - oo - ó - óo - p - pp - q - r- rr - s - ss - t - tt - u - uu - w - ww - x - y - yy.
1- Doonte sax, li ñu téj ci biir lonk yi ngay dégg, nanga bind: xule, bu bëggee, pus, xuloo.
Xool itModifier
- commons:Category:Wolof pronunciation Ngir déglu waxiinu baat yi
- wikbaatukaay: ab baatukaay bu matale ci wolof
- Xibaaryi.com : Yéglekaay bi njëkk ci làkk wolof
- xLingua-Online-Dictionary German-Wolof / Wolof-German
- [: ] Yéenekaay gi léppam di wolof tàmbalee ci wolof yam ci wolof


text:
1Gannaaw loolu Nayas buurub Amoneen ña dee, Anun doomam ju góor falu buur, wuutu ko.
2Daawuda ne: «Dinaa jëfe ngor sama digganteek Anun doomu Nayas, na ma baayam jiye woon ngor.» Daawuda nag yebal ay ndawam ca Anun, di ko jaal baayam. Ba ndawi Daawuda ya agsee ca réewum Amoneen ña,
3njiiti Amoneen ña wax ak seen sang Anun, ne ko: «Defe nga ne moos wormaal sa baay la Daawuda namm, ba yónnee la ay nit ñu la jaal? Foogoo ne seetsi dëkk bi ak nemmikusi ko, ba song ko moo tax Daawuda yebal ay nitam ci yaw?»
4Anun daldi jàpp niti Daawuda ña, wat seen genn-wàllu sikkim, dagg seeni mbubb fa tollook toogukaay ba, daldi leen dàq.
5Ñu yegge Daawuda mbir ma, mu yeble ngir ñu gatanduji leen ndax na ñu leen torxale. Mu ne leen ñu toog Yeriko, ba seeni sikkim sëqaat, ñu doora ñibbsi.
6Amoneen ña xam ne Daawuda jéppi na leen lool. Ñu dem bindi ñaar fukki junniy (20 000) xarekat ca waa Siri ña dëkke Bet Reyob ak waa Siri ña dëkke Soba, teg ca junniy nit ñu bàyyikoo ca buuru Maaka, ak fukki junneek ñaar (12 000) ñu waa Tob.
7Daawuda dégg ko, yebal Yowab ak mboolem gàngooru jàmbaar ña.
8Ba mu ko defee Amoneen ña génn, làng-dér ca seen buntu péey ba, fekk waa Siri ña dëkke Soba ak Reyob ak waa Tob ak waa Maaka, ñoom ñépp a nga taxawe nee ca àll ba, seen wetu bopp.
9Yowab gis làngi xare yi ñu wara jànkoonteel, ga ko féete kanam, ak ga ca gannaaw. Mu tànne ca jàmbaari Israyil yépp jàmbaari xare yu mag, ñu làng-déral waa Siri.
10La des ca gàngoor ga, mu teg ca loxol rakkam Abisay, làng-dérloo leen, ñu janook Amoneen ña.
11Yowab ne Abisay: «Bu ma waa Siri ëppee doole, nga wallusi ma; su la Amoneen ñi ëppee doole, ma wallusi la.
12Góor-góorlul nag, te nu bokk góor-góorlu ngir sunuw xeet ak sunu dëkki Yàlla yi. Aji Sax ji nag mooy def li ko soob.»
13Ba loolu amee Yowab ak gàngoor ga ànd ak moom sàqi ngir xareek waa Siri, waa Siri daw, won leen gannaaw.
14Amoneen ña gis waa Siri di daw, ñoom it ñu daw, won Abisay gannaaw ba dellu ca biir dëkk ba. Yowab nag bàyyikoo ca xare baak Amoneen ña, daldi dellu Yerusalem.
15Gannaaw loolu waa Siri gis na ñu daanoo fa kanam Israyil. Ñu bokk daje ñoom ñépp.
16Ci kaw loolu Buur Adadeser yónnee, jëli waa Siri ña ca wàllaa dexu Efraat. Waa wàllaa dex dikk ba dëkk ba ñuy wax Elam; Sobag, njiital gàngooru Adadeser jiite leen.
17Naka lañu ko wax Daawuda, mu woo Israyil gépp, daldi jàll dexu Yurdan, ba àgg Elam. Waa Siri nag làng-déral Daawuda, song leen.
18Waaye waa Siree daw, won Israyil gannaaw. Daawuda rey ca ñoom juróom ñaar téeméeri dawalkati watiiri xare (700), ak ñeent fukki junniy gawar (40 000). Sobag, seen njiital gàngoor, mu jam ko, mu dee foofa.
19Ba mu ko defee mboolem buur yay jawriñi Adadeser gis na ñu daanoo fa kanam Israyil, ñu daldi jàmmook bànni Israyil, nangul leen. Ba loolu amee waa Siri ñemeetuñoo sotle Amoneen ña.


text:
Ndimbal:Sàqum jëfandikukat
Wii xët dalay wax lu sàqum jëfandikukat di tekki, luy ay ngëneelam, noo koy sosee. Di la tektal tamit yoon wi ngay jaar ak xibaar yi ngay dajeel ci yoonu soste gi, yooy gis te, xéj-na, xamoo seen tekki.
Sàqum jëfandikukat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay ngëneelam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Balaa dara, yeneen jëfandikukat yi, di nañ la xam, mana xammee say cëru ak say waxtaan. Ci turu jëfandikukat bi ngay tànn, lañu lay xammee (so demee bay bindu). Di na tax nga mana bokk ci aw askan wuy gën di yaa.
Su loolu weesoo di la xamal ne sàqub jëfandikukat yemul foofu rek. Soo sosee sam sàq ba noppi, Wikipedia tijjil la boppam nak! Jox la ay jumtukaay yu ku binduwul manuta jot. Ab lim bu tuuti ngi nii ci suuf:
- Di nga am sa xëtu bopp fooy man xamalee sa bopp, man nga caa def lépp lu la neex, ci misaal: ab nataal, ay lëkkalekaay,... Soo xoolee yu ñeneen ñi man nga caa jëlee ay misaal.
- Di nga am sa xëtu waxtaanuwaay, foo xam ne yeneen jëfandikukat yi, fa lañu lay bindee ay bataaxal. Soo amee bataaxal bu bees di nañ la ko yëgal ci anam bu gaaw(doy na nga dugg).
- Di nga mana topp yenn jukki yi ngir mana xam ndax soppeeku nañ walla déet. Doon na lu am solo ndax soo sosee sab jukki di na tax nga man koo topp ba ab saay-saay du ko yaq, mbaa yokk ci ay xibaar yi baaxul.
- Di nga mana soppi say tànneef.
- Di nga mana am ab lim ci say cëru, lépp loo indi ci Wikipedia.
- Di nga mana tuddewaat koj yu xëtu jukki yi.
- Di nga mana yeb ab dencukaay
- Beneen ngëneel bu am solo mooy ne sa màkkaanub IP kenn du ko gisati, ndax soo binduwul sa IP la ñuy bind (ci "Jaar-jaar") muy turu ki def boobu cëru. Loolu kaaraange la ngir sa nosukaay dina tax ba saay-saay si du ñu la mana gis, di xam foo ne, bay mana indi ay tolof-tolof ci sa PC.
Foo koy jëfandikoo?[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Soo sosee am sàqum jëfandikukat ci Wikipedia wolof, foofu rek nga koy mana jëfandikoo. Kon beneen Wikipedia bu ne da nga faa wara bindu soo fa bëggee cëru.
Su fekkee jëfandikukat bi doxalinam mengóowul ak àtte yi Wikipedia tëral ngir ag yoriinam jaar yoon, yorkat yi am nañu sañ-sañu téye la ab diir ba doo mana dugal dara.
Tànn ab turu jëfandikukat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu Sàqum jëfandikukat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu weesu xibaar yi ñu la jox ci xëtu mbindu mi, mbindu mi ci Wikipedia, ci kàllaama xarala mooy "Turu Sàqum jëfandikukat".
danu koy jappee ni sa dàkkantal, jëmm gu dëggu gu jëfandikukat yi, manuñu koo xam ndaxte ku mu neek man ngaa bindoo ak:
- Sa tur dëgg;
- Sa tur dëgg goo xawa soppi;
- Turu jambur boo jël;
- Walla ab dàkkantal boo sàkkal sa bopp.
Lépp mi ngi aju ci ni nga bëgga bokke: naxasal walla jubal walla bañ ku la xammee. Xamal ne tamit sa turu jëfandikukat warul doon baat bu ñakk-teggin, baat buy wone sag bokk ci yenn mbootaay yi (politig, diine,...). Mana jur ay réeróo ak ñeneen ñi. Day tax ñuy gisee say cëru ak yeneeni gët ( ci misaal baat yu mel ne "Hitler" walla "kkk").
"Turu jëfandikukat" bi day tax nga mana xaatim say bataaxal ci xëtu waxtaanuwaay yi, ñetti ~ ngay def ci sa jeexintalu bataaxal, ngir xaatim.
Tur yi jara moytu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Man ngaa jëfandikoo sa tur dëgg, su la neexee, waaye li ëpp ci waa-wikipedia yi, ay dakkantal la ñuy jëfandikoo. Daanaka tur bu la neex jël, waaye nak am na ay dig:
- Ab saaga manoo koo jël, ndax ni ko ñeneen ñi di gisee, su amee it di nañ sakku ci yaw nga soppi ko.
- Bul di jëfandikoo tur dëgg bu jambur, donte ku siiw la, koo doon soppeem.
- Bul di jëfandikoo turu këru koom-koom walla bu nit bu aqi aji-sos aar
- Bul di jëfandikoo baat yii: yorkat; àttekat, bot,...), ndax dañoo am yeneen tekki, kon day jur jaawatle.


text:
Feppsaal
Feppsaal (deesi ko wax ci fr : Proton)(as wàll-wàllaan la su sëfoo yanu mbëj bu baax(+) su man a féex ciy yëngoom walla mu taq cib saalu xarefulwoon . Ki ñuy wax ne moo ko wuññi mooy Ernest Rutherford, donte jëmmaan bu waa-almaañ bi Eugene Goldstein njoortoon na ag nekkam njëkk ngir manoon a dëggal ay gëstoom. Dayoob yanu mbëjam tollook bu mbëjfepp, waaye ak màndarga gu wuute: 1,602 × 10-19 coulomb. Lefam tuuti la rombee 1800 yoon bu mbëjfepp (daanaka 1836) te xawa tollook bu feppmaandu: feppsaal a ngi am lef gu toll ci 1,6726231 × 10-27 kg (9,3828 × 102 MmV).
Feppsaal yeek feppmaandu yeey ñaari wàll-wàllaan yi cëroo xarefulwoon bi, ñoom ñaar ci saal bi lañu nekk, mbëjfepp yi ci xarefulwoon lañu leen boole waaye taquñu ci dañuy nekk di ko wër.


text:
Soppalikaay
Soppalikaay ab jumtukaay la buy tax a man a soppi limu dend ak taraayu dawaanu mbëj bu jóge cib gongikuwaay buy jur kàttanu mbëj gu safaanu, ci beneen limu dend ak taraay yu wuute te bokk baraay ak melokaan. Te limuy ñakk ci kàttan ci soppali gi lu néew la. Ab soppalikaay, ci dawaan bu safaanu rekk la man a doxe, ndax ci bii xeetu dawaan la mbëjbijjaakon bu safaanu, di ci li doxam aju, man a juddoo.
Soppalikaay yi ci ndomboy jokkalekaayu dawaanu mbëj yiy lëkkale jóoxuwaayu mbëj yi (digg yu mbëj) ak jëfandikukat yi lañu leen di jëfandikoo. Bokk na yenn ci ngirte yi tax dawaan bu safaanu bu Nikola Tesla am-ndaw ci kaw dawaan bu wéy bu Edison ci liñu doon woowee xareeb dawaan yi.
Ubbite[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lim bu bari bu kàttanu mbëj bees soxla ci mboolaay yu taaxe yi tax na ñu war koo jóox ci bariwaay bu dayoowu ci jóoxuwaay yees duppee digg yu mbëj. Ngir man a xayma bariwaayu kàttanu mbëj bees jóox cib digg bu mbëj dañuy xool ci liñuy duppee ngóora gi(njunjam di P bennaanu nattam di Watt ñu koy tënk ci [W]) di luy man a nekk ci diggante ay fukki kw (kilowatt, 1 kW = 1000W) ci digg yu ndoxmbëj walla yu jant ba ci ay teemeeri MW (megawatt, 1 MW = 1.000.000 W) di yu digg yu tàngmbëj ak yu saal. Gii kàttan dañu koy yóbb ci ay teemeeri km. Ngóora (P) gi mi ngi am digaale ak dawaan (I) geek dend (V) gi ci mbindum xayma miy toftal:
Lii dafay tekki ne man ngaa yokk walla wàññi dend gi walla dawaan bi te ngóora gi du soppeeku (te jéem a fexe ba jege 1 (benn)). Lii am na solo lool ndaxte dawaan bi I dafay jur tangoor suy jaar ci biir watatukaayu mbëj bi (ngir njeexitu Joule): lu dawaan bi di gën a bari tangoor giy judd di gën a bari; ngir moytu lii faww ñu yokk dijjaayu watatukaay bi, waaye it yokk gi am na dig ci wàllu koom ak xaral, aju na tamit ci feeñte bi ñuy duppee waddug dend yu buum yi ci seen bopp. Kon ngir wàññi dawaan bi dañuy def ab soppali yokkaale dend gi ci anam gu ngóora gi dul soppeeku.
Ag sàkkam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baaxi ab soppalikaay ki leen njëkk a taxawal mooy Michael Faraday ci 1831, waaye li mu ci jubluwoon rekk moo doonoon biral baaxi yi nekk ci xiirtalug mbëjbijjaakon, kon xalaatul woon nan la man a nekkee jumtukaay buy jariñ ci dëgg-dëgg. Lucien Gaulard ak John Dixon Gibbs ci 1881 lañu génne ca Londar ab jumtukaay bees duppee woon «ñaareelu jurukaay», ñu daaldi jaay xalaat bi këru liggéey bu waa-aamerig ba Westinghouse. Mooy soppalikaay bees njëkk a jëfandikoo ci jëfe.


text:
Feppmaandu
Feppmaandu as wàll-wàllaanu xarefulwoon bi la. Di wenn ci wàll-wàllaan yi dàtt saalu xarefulwoon bi. Ni ko turam di junjee, feppmaandu dafa maandu moo tax amul yanu mbëj (du bu baax(+) mbaa bu bon(-)). Feppmaandu yeek feppsaal yi su ñu leen boolee ñooy nekk saalu xarefulwon bi. Ngir ab xarefulwoon, dañuy bind Z limu feppsaal yi, A di limu feppsaal + feppmaandu. Kon limu feppmaandu yi dafay doon N =A-Z.
Lefu feppmaandu mi ngi toll ci 939,56533 MmV. Ki ko wuññi mooy jëmmaan bu waa-angalteer ba James Chadwick ci 1932.
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]


text:
TASAWUDU SIXAAR WOLOF
Tasawudus Sixaar - Wolof
Ahuuthu billaahi minash shaytaanir rajiimi wa inniya uhiithuhaa bika wathuriyyatahaa minash shaytaanir rajiimi rabbi,ahuuthu bika min hamazaatish shayaatiini wa ahuuthu bika rabbi ayyahduruuni.
Maa ngi tàmblee ci turu yàlla, miy yaatali xeewalam ci àddina te di ko jagleele ca alaaxira. Yal na yàlla mu kawe mi dolli xeewal ci sunu sang ,sunu kilifa, Muhammad,ak ñoñam aki saabaam,ak mucc ak barke bob dana ci wommate kepp ku jàng teere bii, yobb ko ca àjjanaam ja mu dig ña ko ragal,aamiin yaarabal haalamiin.
Ahmadu mi dul dañ di sant boroomam, di jaamub yàlla,tey ligéeyal yonant bi (j.y.m) nee na : ag cant ñeel na yàlla mii di rafetal ci samag wàll,rafetal gu tooll ne rafetalug ku musla dañ di rafetal.Maang koy sant ndax kat moo tabe ci indil nu tawhiid (muy wéetal yàlla),ak ñaari mbokkam yooyu di lislaam ak lihsaan,te ñooy sunnas yonant bi(j.y.m),xeewal ak mucc gu sax na ne ca xaritam ba,soppeem ba,Ahmad,ak ñoñam ak saabaam yu gëm, yu jullite,yu tedd,yuy rafetal yi.
Lii nii aw woy wu rajas wu am njariñ te tedd la, ma tudde ko yobbalub ndaw ñi(tathawudush shixaar) jem ca àjjanay yàlla jii ami dex,maa ngi ñaan yàlla ag nangu,ak jàmm ak sell,ak màggal. Maang koy ñaan woy wii di wommat kepp ku ko jàng jëme ko ca yoon wa gën a jub. Tey texeg ndaw ñi,ak mag ñi,ak waxambaane yeek jigeen ñi. Waxtuw soppiku jëm ci li nu tax a jug nag jot na,sunu boroom laa ciy wut ci lu sax.
AG JIITAL
Yeen ndaw ñi maa ngi leen di digal ngeen bañ a wut lu dul ag jub,te soxlawoo xam-xam,soxlawoo leen jàng ak mokkal,te teet barabi texeedi yi,taqoo leen ak ki dul dañ di jaamu boroomam,ndax kooku kat la yàlla digale rekk la jeme,kepp ku daw cig ndawam jëm cig jub,bu màgge noppalu. Ku dabaatal li ko rëccoon ci lu bon akug neen,te jeem a dundal waxtu yi ci tuub gu sell,ak jublu sunu boroom,am la gën. Jàpp leen ci sama laabiire gii ma leen jox,kon dey da ngeen tonowu ci addina ak alaaxira,bokk ci ñiy texe.
BUNT CI XAAJI DIINE YI
Diine ñatti xaaj la,benn xaaj bi mooy bu gëm, Beneen bi di bu lislaam mooy ni nuy jaamoo yàlla ba yàlla di ko nangu,ak bu lihsaan,muy rafetal jaamu gi ngay jaamu ci sa digganteek sa boroom.Lu ci ne dees na ko gën a leeral. Ñu tàmbli ko ci xaaj bu njëkk bi muy gëm .
Gëm mooy nga gëm yàlla ak malaakaam yi,ak teereem yi mu wàcce,ak alaaxira,ak yonenteem yi ak dogal bi.
CI NI NUY GËME YÀLLA
Yàlla moom ni nga koy gëme mooy : nga dëggal ni am gi mu am lu wóor la, te aji jiitu la joj jiitoom gi amul fu mu tàmblee,aji des la te desam gi amul fu muy yam, aji wuuteek mbindeef yi la,aji doylu ci boppam la,kenn la kok amulub kem,aji wéet la ci jëmmam- maanaan amul kenn ku mel ni moom- ak ciw meloom , aki jëfam.
Kàttan (man-manu jëf) ak nameel (maanaam bëgg di def) ak xam-xam akug dund ,ak gis ak dégg, ak wax,yooyule yu war ci sunu boroom lanu. Kon nag mu nekk di aji am kàttan lu war la, tey ku am nameel ,di aji xam, di aji dund,tey kuy degg di kuy gis, nekk it di kuy wax yu war lan ci moom. Ni yooyu nekke di ay melo yu war ci sunu boroom, la ame yeneen melo yu waradi,te jomb ci moom,niki ñàkk, (maanaam sun boroom bañoon a am) ak sosu (ci maanaa muy ku nekkam gi am na lu ko fi jiitu,nekkul di ku fi mas di ne),ak jeex (maanaam muy ku fi dul des),ak niru,(ci maanaa yamoowut ak dara ci jëmm du caageenug ci meloom mbaa ay jëfam,kon niroowut ak dara te loolu jomb na ci moom)ak aajowoo (jomb na ci sunu boroom muy aajowoo kenn ci lenn),ak limu (maanaam mu bañ di kenn di ay ñaar aki ñatt) ak lott (maanaam ñakk man-man ci def li ko soob) ak sibeel ( def dara cig sibeel mooy safaanub def ko cig nameel,mooy def goo xam ni andul ak teeyug bakkan loolu jomb na ci sunu boroom) ak tëx (mooy safaanub degg) ak réer ( di safaanub xam) ak dee di (safaanub dund)ak gumba di (safaanub gis) ak luu di (safaanub wax) .
Yile yepp jomb nanu ci yàlla sunu boroom ,tudd naa sellam ga,kon daal jomb na ci moom mu ne di aji lott,mbaa muy aji tëx mba muy aji jëf cig sibeel walla muy aji réer mbaa muy ku gumba mbaa ku dee -soril naa ko loolu- walla muy aji luu,yii daal melo yu jomb lanu ci boroom asamaan.Moom daal sunu boroom deful dara cig war,lu mu man a def cig nameel la koy def ak cig baax ak coobare,loo fi gis daal,ci mbindeef yi, seenug jëf ak seenug ba, ñoo yam ca sunu boroom,lenn du ci lu war, lu dagan rekk la ci moom, (dagan mooy lu man a nekk man a bañ a nekk).
NI NUY GËME MALAAKA YI
yal na yàlla dolli xeewal ak mucc ci ñoom
Malaaka yi ñoom nga gëm leen mooy nga dëggal te am koolute ci ne ñoom kat ñu am lanu,te ñu nu musal ciy bàkkaar lanu,(dun moy yàlla),dunu xayta (dunu puup) dunu saw it,ñu sunu boroom laabal lanu. Dunu lekk dunu naan –jàmm yal na sax ci ñoom - ñoom daal jaam yu yàlla teral lanu ba fàww,ken du ci moy yàlla,ku ci ne li ko yàlla digal rekk lay def.Ci leer la leen yàlla binde. Sàbbaal seen boroom mooy seenug naan,sellal ko mooy seenug lekk.
CI NI NUY GËME TEEREY ASAMAAN YI
Ni ngay gëme teere yi mooy nga dëggal ne wacce gi leen yàlla wacce lu wér la,te lepp lu ne ci teere yooyu ag dëgg la gu deesul sikk.Seenub lim nag teemer ak ñeent la. Fukk yi nu wacce leen ci yonant yàlla Aadama (j.y.m), juroom fukk yi nu wacce leen ci yonant yalla Sihsa(doomi yonant yalla Aadama), fanweer yi nu wacce leen ci yonant yàlla Idriisa,fukk yi nu wacce leen ci yonant yàlla Ibraahiima miy xaritub yàlla bi(j.y.m). Bu ko defee Tawreet ñeel Muusa(j.y.m),Injiil ñeel Hiisaa,saboor Davood (j.y.m)Alxuraan jii nag wacci ci sunu sang bi Muhammad yonant bi tëjj yonant gi, yal na yàlla dolli mucc ak xeewal ci moom,ak ci ñoom ñepp.
CI NI NUY GËME YONANT YI
mucc ak xeewal yàlla na nekk ci ñoom
Ni ngay gëme yonant yi (j.y.ñ) mooy nga dëggal leen,te dëggal li nu indi jële ci seen boroom.Te nga gëm ne itam dëggu ak wóor ak jotal lu war ci ñoom la.Fen nag ak wor ak nëbb dëgg dafa araam ci ñoom. Gaar-gaar bu dul ayibal tey dal nit da na leen dal,niki tawat, waaye bu mu doon juy foñloo,maanaam juy tax nit ñi di leen daw,niki ngaana nga xam ni day wàlle,ak yu mel ni ñoom,ñoom tawat yooyu danoo wormaal yonant yi,dun leen dal. Waaye nag jaay ak jënd,ak denc (am soxna) ak lu ni mel ci lepp lu yàlla daganal,bun ko defee du leen dolli lu dul yoolub yàlla seen boroom. Liy wone ne ñoom ñu dëggu lanu te yàllaa leen yonni,mooy kiimaan yi leen yàlla di wàcceel ,di ci wone ne moo leen yonni,mu mel ni (ñoom kiimaan yi)daniy wax ak nit ñi naan leen jii waay de lu mu wax, mbaa mu def ko yàllaa ko ko diggal. Yonant yi nag, seenub lim ñatti teemeer ak fukk ak ñatt la,waaye anbiyaawu yeek (mooy ku am darajay yonant te yonniwun ko ci nit ñi) yonant yi,yepp boo leen boolee ,seenub lim moom teemeeri junni la ak ñaar fukk ak ñeent,yal na mucc ak xeewal sax ci ñoom ci lu dul dog.
CI NI NUY GËME BIS BU MUJJ BA
yal nanu yàlla fegal ay tiitaangeem )
Ni ngay gëme bis bii mooy nga dëggal ko,te dëggal lepp li mu ëmb,niki wisaareg teere ya,ku ci ne dees na ko won ay jëfam ci teere,ak pang ma,muy dajale gi niy dajale nit ñi,ak balaas bi, muy balaas bi niy mandaxee jëfi jaam yi,ak déegub yonant bi (j.y.m),ak ajjana ak sawara,ak siraat(aw yoon la wu deesi romb),ak romb gin ciy romb,ak hisaab(mooy seet gi niy seet jëfi nit ñi) ak rammug yonant bi (j.y.m) ak mbugal(yal nanu ci yàlla musal). Hisaab nag luy tar la ca boobale bis,ndax dees na hisaab nit ki ci lu gën a tuuti fepp suuf cib tuutaay.
Fayyantoo itam dana fa am,ndax lu waay daa jay moroomam fii, teg ko cig ëpp doole,bu yawmal-xiyaamee dees na jox aji neew ji doole, doole muy fayyu ci ki ko daa neewal doole,niki xar mi am bejjan te daa daan mi amul bejjan,bu bis baa,da niy jox aji ñakk jiy bejjan bejjani mi ko daa daan muy fayyu,loolu lepp maandute ga fay am lay wone.
Dee,ak laajug malaaka yi ak mbugalum bammeel,ci yawmal-xiyaam lanu,ndax kat yawmal-xiyaam yi ñaar lanu,bu mag ak bu ndaw,bu ndaw bi mooy dee gi ñepp di dee,bu mag bi di wal gi niy wal buftu bi .
NI NUY GËME DOGAL BI
Gëm dogalub yàlla bi mooy dëggal ne lépp lu am,moo xam lu làqu la walla lu feeñ,ak fu’m man a ame,sunu boroom mooy ki ko xamoon ,namoon ko am kàttanug def ko ,def ko.Moo xam lu baax la niki jëfe ndigëli sunu boroom yi,walla lu bon ,niki jëfe tere yi.Walla muy lu neex niki yoolub jullit ñi,walla lu naqari niki mbugalum yéefar yi.
Cig gàttal daal lépp lu am,ci saayir ak ci baatin dogalub sunu boroom la.Nit ki daal war naa gëm ne amul kuy jeexiital ci dara ku dul yàlla,lu fi am cib dogalam la ame.
LISLAAM
Lislaam mooy wax laa ilaaha illal laa (muy yàlla rekk ay buur,amul beneen buur bu dul mom) ak julli ak woor,aj màkka,natt asaka.
LAA ILAHA ILLAL LAA
Wax laa ilaaha illal laa amul benn buur bu dul yàlla,Muhammad,yonantub yàlla’a - yal na yàlla dolli xéewal ak mucc ci moom,ak ñoñam aki sahabaam- mooy ngën ji lu kuy wax di wax,ku ko weddi it pert rekk,ku ko saxal tey teewlu maanaa mi da na tonowu,te du dajeek nëx-nëx.
JULLI YI JUROOM
Julli yi juroom farata la ci lu dog, ci alxuraan ak suna ak ci dajeg boroom xam-xam yi. Kepp ku ko bañ a def ngir weddi,mook ku tubbee yam cib àtte,dees koy tuubloo may ko ñatti fan,bu tuubee nu ba ko,bu tuubul,sariiya ray ko ci jaasi,te deesu ko sang,deesu ko sàng ,deesu ko jullee te deesu ko suul fa jullit ña.
Imaam daal day yonni kenn rekk, mu suul ko,te dunu ko jublule xibla,te alal ji mu am it ci baytul maal lan koy def (baytulmaal mooy (trésor publique) bu nguurug lislaam),ku nangu ne julli lu war la ba noppi lànk ne du ko def,te amul ngànt,moom danu koy bàyyi ba waxtu julli wi jot,nu digal ko,bu lànkee nu muñal ko ba doroora ji dem bay bëgg a jeex,nga xam ne lu tollu ne benn ràkkaa rekk a ciy bëgg a des,bu bañee nu topp ko,ba mu wóor ne faatiya sax xajatu fi,walla ab yamoo,loolu lepp nag ngir bañ koo ray, ñongal dereetam,bu bañee, kilifa gi ray kook jaasi ,rayug gëtën mu bañ a doon ni nuy raye ab yéefër.
Bu réccoo nag ne nan ko ba mu julli ngir ragal a dee, deesu ko nangu,dees na ko jullee nag,waaye boroom ngëneel du ko jiite,ndax da nuy bañ keneen di ko ci roy.Bàmmeelam nag dees na ko fonk,jégénal ko(jal ko) kenn du ko maasale noonu rekk,ndax moom fi boroom xam-xam yi ab julit la.Lii dey waxi imam Hawfii la.
CI LAAB
Laab moom lu war la,ci alxuran ak sunna ak dajeg boroom xam-xam yi. Ku ko bàyyi ci lu dul ngànt lu xel nangu,dees koy ray rayug gëtën,gu dul gu yéefër, ndaxte julli du mat mukk lu dul dafa ànd ak lab kon ag waram lu wér la.
SOÑÑEE CI ÑU FARLU CI RÀÑÑALE DIGGANTE FARATA YEEK SUNNA YI AK ÑÀKK CEE SÀGGAN)
Koo xam ne julli na ca anam ga mu gën a rafete, ci maanaa,mu jullee ni ko yàlla digalee,metal rukoo ya ak sujood ya,metal taxawaay ya ak jataay ya,te bawul dara lu nu war a def ci julli gi,mu noppi nag nu laaj ko li julli gi am ciy farata akub àtteem, ndax moom julli gi farata la walla sunna walla lu nu sopp,te moom xamul dara ci li nu ko laaj,xanaa mu tontu rekk ne man daal da may gis nit ñi ñuy jaamu ma ànd ak ñoom ca la ñuy def waaye li ci des xawma ci dara.
Ci loolu yenn boroom xam-xam yi nee nanu julleem gi baaxul,te dunu nangu ngàntam li. Naka noonu ku jàpp njàpp mu sell,raxas ñatti yoon ay loxoom ba ci tikkujara yi,gallaxndiku gu ànd ak soccu,saraxndiku,fiiru,lu ci ne ñatti yoon raxas kanamam,ay loxoom lu ci ne ñatt,te xaliil baaraam ya,masaa boppam tàmblee ko ci fi jë bi yam ba ci doq gi,delloosi ko ba fa mu tàmblee woon,masaa ñaari noppam ginaaw bi mu tooyalaatee ay loxoom,raxas ñaari tànkam ànd ak xaliil leen,matal njàpp mi ni mu ware.
Naka noonu ku sangu janaba ni mu ware,raxas ñaari loxoom ñatti yoon ba ci tikkujara ya,raxas li ko taq ci sobe,raxas pëyam walla sakkaraam ànd caak yeene,bu noppee jàpp njàppum benn-benn,xaliil mbooleem kawaram,tooyal ko,tamblee ko ci mujug ndaal-bopp li ngir jañ lor ji. Dal di raxas boppam ci ñatti tanqi ndox yum tanqe ci loxoom,ginaaw bi mu ko xaliilee,dal di as ndox ci tenqul ndijooram,jengal boppam raxas noppub ndijooram,bu jàllee mu defaat noonu raxas bu cammooñam,dal di raxas ag doqam,ak wetug ndijooram ba ci bëtu woom bi,def noonu ci gu càmmooñ gi,dal di raxas tankub ndijoor bi ba ci dajoor bi,teg ci bu càmmooñ bi,dal di matal am cangaayam ci raxas biir bi ak dënn bi,ginaaw bim raxasee ginaaw gi.
Te xamul ci loolu lepp la cay farata ak la cay sunna, kon na ko wóor ne tojam ma (toj mooy ñàkk a lab) dañul te julleem ga mu ca julli baaxul,te coonaam boobu bepp du ca jële lu dul bàkkaar, te mi ngi moy yàlla ak yonentam bu sel bi (j.y.m) .Wax jii nag mi ngi bawoo ci Imaamul Hawfii, luy tiitloo tey jàjjee ngi ci nag,nee na itam gépp jaamu yàlla gu nu defe nii njariñ du ca juddoo,moo xam aj la walla jihad walla woor walla yu ni mel niki joxe ak lele.
Am nag ci boroom xam-xam yi ñu ci ne ku sangu mbaa mu jàpp,def ko ca anam ga mu ware,yeene ca biir def la yàlla farataal,na xam ne jëfam ja ju nu nangu la, ju baax la,te dana ko doy ca la gën a wér,te julli gam ca def it gu baax lay doon ,bu ca yeenee def la ca yàlla farataal,amul it benn bàkkaar ,mbaa muy moy yàlla ngir ñàkk gi mu ñàkk a gëstu.
Waxi Imaam Hawfii jii du dara lu dul ag xuppe akug yeete akug laabiire ,ngir nu farlu ci jeem a xam farata yeek suna ak yi ni mel,yàlla na ko yàlla fay aw yiw. Li ma (sëriñ beey wax) wax mooy yàlla dey araamal na ci mukalaf mu ne - ci li nu tuxal- jëf dara ci diine te xamoo la cay àtteb yoon,yax (mbind mii) bii nag daliil xathii la,(daliil xathii ci wallug usool mooy lu wér lu mel ni alxuraan).Kepp ku réere farataam te laajul,na xam ne tooñ na boppam te alag ko.
FARATAY JULLI
Faratay julli fukk ak juroom la, ci li faqiih bii di Hawfii wax. Ñooy yii: 1 yeene 2 kàbbarub armal ba 3 taxaw ngir kàbbar ko 4 jàng faatiya 5 taxaw ngir jàng ko 6 rukoo 7 siggi ca rukoo ba 8 sujood 9 siggi ca sujood ba 10 yeenee roy imaam boo ko amee ca njëlbeen ga 11 toftale gi 12 dal gi 13 yamoo gi 14 sëlmël bi 15 jataayub sëlmël bi tàmblee ca alifug al gi ba ca miimug kum gi.
SUNNAY JULLI
Ay sunnaam 18 la, 1 liqaam 2 saar wi ci ginaaw faatiya (sunna sun feddali la) 3 taxaw gi gay taxaw di ko jàng (sunna sun feddali la) 4 birël fi mu ware 5 yalu fi mu ware 6 kàbbar bu dul bu njëkk bi 7 taaya ju njëkk 8 taaya ju mujj 9 julli gi ngay julli ci yonant bi ca taaya ju mujj ja 10 jataayub taaya ju njëkk ja 11 jataayub taaya ju mujj ja 12 li dolliku ci dal gi ngay dal 13 li dolliku ci sëlmël bi 14 birël sëlmëlub farata ba 15 delloo sëlmël Imaam 16 delloo ko ki ci sa wet 17xerawlug maamoom bu imam dee birël 18 am saatir bu dee imaam walla kenn ku beru,waaye kuy roy moom imaamam doy na ko saatir.
FARATAY NJÀPP
Faratay njàpp juroom ñatt la, ñooy: 1 yeene 2 raxas kanam gi 3 raxas loxo yi ba ci conc yi 4 xaliil baaraami loxo yi 5 masaa sa bopp 6 raxas sa tànk 7 jonj 8 gaaw
SUNNAY NJÀPP
Sunnay njàpp moom itam juroom ñatt la,ci li imaamul Hawfii wax :1 raxas say loxo ca tàmbli ga 2 galaxndiku 3 saraxndiku 4 fiiru 5 masaa sa ñaari nopp 6 tooyalaat say loxo bala ngaa masaa say nopp 7 boo masaa sa bopp ba ci doq gi,delloosi gi nga koy delloosi 8 toftale gi.
FARATAY SANGU
Faratay sangu joroom la : 1 yeene booy tàmbli 2 jonj 3 gaaw 4 xaliil kawar gi 5 nal ay lett ci kepp ku lettu
SUNNAY SANGU
Ay sunnaam ñeent la: 1 raxas loxo cig tàmbli 2 galaxndiku 3 saraxndiku 4 masaa ker nopp yi.
FARATAY TIIM
Faratay tiim juroom ñatt la: 1 yeene 2 pakk bu lab 3 gaaw 4 door gi ngay njëkk a door say loxo ci suuf 5 masaa sa kanam 6 masaa sa tikkujara 7 jokkale ko ak julli gi 8 defe ko ci biir waxtu wi,ndax du baax bu jotul.
SUNNAY TIIM
Sunnay tiim ñatt la : 1 toftale ga (mooy jiital li war a jiitu li ci war a top topp ci) 2 doorub ñaareel bi ngay door sa loxo ci suuf 3 masaa li top ci tikkujara yi. Na nga ba tiim nag tey jàpp,boo weree waxunu boo weredee walla nga am ngànt lu wér,kon bu boobaa nga man a tiim.
WOOR
Woor ñaari farata la am: 1 yeene 2 ba liy dogloo ngir yàlla. Sunna yi ñatt la : 1 gaaw a dog 2 yeex a xëdd 3 ba wax ju ñaaw
ASAKA
Asaka moom ñeenti farata la am : 1 yeene 2 matug at 3 matug nisaab 4 bañ koo joxe feneen te fi nga ne ku ko yayoo nekk fi. Am na ñatti teggiin nag yuy waralub yool : 1 nga ànd ceek teeyug bakan 2 mu bañ a doon la gën mbaa la yées ci sa alal 3 joxe ko ci sutura ngir daw gistal.
FARATAY AJJ
Ajj ñeenti farata la am : 1 yeenee ajj 2 tawaaful ifaada 3 dox diggante safaa ak marwa 4 taxaw arafa.
SUNNAY AJJ
Sunnay ajj fukk ak ñaar la :am na ci ñeent yoy ñi ngi ame ca armal ga,1 sangu gu jokkook armal gi 2 rafle ci lunu ñaw 3 solub ñëkk akug làmbaay aki dàll 4 labayka.
Tawaaf gi am ñeenti sunna : 1 dox gi 2 foon gi doj wa ci loxo walla gimiñ 3 ñukk gi ci ñatti tuur yu njëkk yi 4 ñaan gi ngay ñaan ci tawaaf bi.
Dox gi safaak marwa it am ñeenti sunnaam : 1 foon doj wi bu dee daa juge ca jàkka ja jem safaa 2 ag yeegam diggante safaa ak marwa 3 gaaw gi niy def ci batnu masiil 4 ñaan gu amulub àpp gi ngay def ci kaw safaa ak marwa.
LII AG MOTTALI LA
Nettali nanu jële fa gën ji mbindeef ne ku birël ci ginaawug laab ne ( Ashadu ba fam yam) da nanu ko ubil bunti àjjana yi, mu dugg ci bi ko soob,waaye wuute nanu ci jamono ji nu koy ubbi.
NI NGAY FAYE LI LA FAAT CI GINAAW IMAAM
Lu war la ci maamoom mu fay li ko fat ci ginaaw imaam.Suba waxtoom a ngi tàmblee ca dëgg-dëggi fajar ba bu tàmblee leer,bu la cib ràkkaa faatee jugal ci lu dul kàbbar jàng faatiya’akuw saar cig birël te bul xunoot.
Waxtuw tisbaar tàmblee ca sawaal ba ca mujjug taxawaay ba,bu la cib ràkka faatee jugal ci lu dul kàbbar ,jàng faatiya’akuw saar cig yalu jekki,taaya , sëlmël.Boo ci ñàkkee nag ñaari ràkkaa jugal te kàbbar te jàng faatiya’akuw saar cig yalu,te bul toog da ngay jug def beneen, julli gi mat.
Bu la ci ñatt rawee nag jugal te bul kàbbar,nga jàng faatiya’akuw saar te yalu leen,nga jekki, taaya,jug def beneen ràkkaa,bu ànd ak faatiya’akuw saar te doo toog,da ngay defaat beneen ràkka rekk cig yalu bu ànd ak faatiya dong,mu jeex.
Waxtuw tàkkusaan a ngi tàmblee ci matug taxawaay bu njëkk ba,ba ca waxtuw gel wa (mooy bu jamono tàmblee mel ne lu mboq). Tàkkusaan mook tisbaar a yam ci ni nu koy faye araf ci araf.
Timis moom waxtoom a ngi dale ci jànt bu so ba ca fàddug safaq. Bu la cib ràkka rawee jugal,kàbbar ,jàng faatiya’akuw saar cig birël,bu la ci ñaari ràkkaa rawee,jugal te bul kàbbar, jàng faatiya akuw saar te birël ko,taaya, defaat ràkkaa bu ni mel te sëlmël.
Gee moom mi ngi tàmblee ca fàddug safaq ba ca ñatteelub guddi (guddi gi bu nu ko xaajoon ñatti xaaj benn xaaj bu njëkk bi) bu njëkk bi. Bu la ci benn ràkkaa rawee jugal, bul kàbbar,jàng faatiya akuw saar te birël ko,bu jàllee nga jekki te taaya te sëlmël. Bu la ci ñaari ràkkaa rawee,jugal kàbbar te jàng faatiya’akuw saar,cig birël,te bul toog,nga defaat na nga defoon ca bu njëkk ba. Bu la ci ñatt rawee,jugal birël faatiya’akuw saar,ci lu dul kàbbar,jekki,taaya,te jugaat defaatub rakkaa ànd ak faatiya’akuw saar,cig birël,waaye doo toog,da ngay wéy ca ba ca des, jàng ca faatiya rekk te yalu ko.
Boroom xam-xam yi ñoom, jotub rakka ñi ngi ko teg ci am ab rukkoo cib ràkka ànd ak Imaam . Ku amul ab rukkoo ci ràkkaa ànd ak imaam ,na ko woor ne jotul ràkkaa ba.Ku jot Imaam ci taaya,daa war a dooraatug julleem.
LIHSAAN
Lihsaan mooy nga jaamu yàlla di ko teewlu ba mel ni da nga koy gis,ci lepp li ngay def,te mu wóor la ne boo ko gisul it moom mi ngi lay gis.Kon na ngeen koy fuglu.
Bu ngeen bëggee àgg ci martaba yu kawe yi,na ngeen di jëfe ndénkaane bile: maa ngi leen di denk xam-xam,ak kersa,ak sant yàlla ak sellal,ak tabe,ak noppeek lewet booy xamlu, ak muñ ak ragal yàlla ak degg-degglu maanaa yi,na ngeen di farlu ci top aji yërëme ji, fu ngeen man a ne te sori noonoo,bu leen baril wax aki nelaw, na ngeen di teet luy waral yaq, di moytu ngistal,fu ngeen man a ne,ak rëy ak mbañeel, tey sàkkug leer,maa ngi leen di denk ag dëggu, ak wakkiirlu ci yàlla,ak toraxlu ak neewi mebët,denk naa leen bariy teggiin,loolu da na waralub yool,barib xam-xam ci lu duli teggiin ay akub coona rekk lay waral.
Yeen gone yi bu leen di toog ak ku dese cim xel,dee leen toog ak kuy gindee. Kuy gindee kat mooy kiy genne aji toogaale ji jële ko ci juroomi mbir jëme ko ci juroomi mbir,moo koy jële ci ngistal jëme ko ci sellal te du naafeq,moo koy jële cig rëy yobb ko cig toroxlu ak muñ,moo koy jële cig noonoo,jëme ko cig laabiire,moo koy jële ci sikk,yobbu ko ci yaqiin gu ko man a dollig kawe,moo koy jële ci bëgg lu koy lor,jëme ko ci lu koy jariñ.
Màng (profitoo) leen juroom,njëkk juroom ni ko yonant bi (j.y.m) digalee:bi ci njëkk mooy ag ngone njëkk màggat,2 wér njëkk wéradi 3 am koom njëkkug ñàkk 4 ag féex njëkkug féexadi, 5 dund njëkk dee.Gaawantu leen jëm ca yiw wa njëkk muy faat.
Fii la Tasawudus sixaar yam,ànd ak sant sama boroom miy aji feg ji gacca.Woy naa ko nag ndir jëmmi sama boroom mu tedd mi,di yaakaar ci moom ab yool bu dul dog,mu diw woy wuy wommate jëme ci xam-xam ak jëf,ak tegginu tey jàppndal mebat yi.Mu diw rajas wu am njariñ te barkeel,wu way texe yi bokk.
Yàlla ci barkeb yonant bi (j.y.m) nangu na woy wii,jariñ ci it kepp ku texe,kuy laabiire,te yewwu ,moom woy wi du dañ di bijjee jëme cig baax,di jañ gepp texeedeek woru. Yàllaay ki ma digal ma woy ko,yàlla miy ki nu jublu,mi may fegal luy waral njàqare.Woy naa ko ngir jëmmam ju tedd ja,moom mi jënd samam njaay ànd ak di ma teral.
Konug cant ñeel na yàlla,xeewal ak mucc yal na nekk ci Ahmadu ,aji rammu jiy boroomi ngëneel,ak ñoñam aki saabaam.Ahmadu mii dib jaam buy ligeeyal yonant bi mi ngi sant boroomam.
Subhaana rabbika rabbil hizzati
hamma yazifuun,wasalaamun halal mursaliin,wal hamdu lillaahi rabbil haalamiin.
LII AG XAMLE LA
Bokk na ci njariñi woy wii : ki ko woy (muy sëñ bi) ci ndigalul yàlla mu kawe mi te sell la ko defe ,ak ci lol yonantam ba jàmm ak xeewal yal na sax ci moom.Bokk na ci ngëneeli woy wi, begal gun ko begal bim ci noppee(moom sëñ bi) ne ko woy wii de la yàlla (t.s)ak yonant bi(j.y.m) gën a sopp ci ay keman. Bokk na ci li nu ko begale:kepp ku ko jàng walla nga mokkal ko,texe ag texe gu texeedi dul toppati,bokk na ciy jagleem ku ko mokkal Munkir ak Nakiir dun ko laaj ci bàmmeel,ak leneen ak leneen ak leneen,yàlla mooy jagleel yërmaandeem ku ko soob,yàlla mooy boroom ngëneel lu màgg li.
http://kanzulmbackalo.over-blog.com


text:
Yamoo
Ci melosuuf, yamoo wi aw rëddu tus-wu-gar la, di ag buumug jeneer gees rëdd mu wër àdduna, jaar ci diggante dott yi. Yamoo wi moo xàjjale àdduna bi, def ko xaaju-kol-kol bu bëj-gànnaar ak xaaju-kol-kol bu bëj-saalum. Tus-wu-gaar wu yamoo wi 0° (tus aj). Guddaayu yamoo gu Suuf si mi ngi tollu, ci xayma, 40 075 km.
Yamoog Suuf si[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kilimaa[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kilimaab barab yi ne ci li wër yamoo gi lañuy wax kilimaab yamoo. Di nañ wax itam klimaab gëwéel, di bu barab yi ne ci li wër gëwéel yi (gëwéelub Tef ak gëwéelub Sànkar).
Réew yi mu dagg[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci sunu àdduna (Suuf si), yamoo gi ay mbàmbulaan ñoo ëpp ci li mu dagg ci yoonam, téeméer boo jël ci gudaayam ñaar-fukk ya rekk a jaar ci suuf.
Afrig[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yamoo gi jaar na ci juroom-ñaari réewi Afrig :


text:
-
Taataan
-
Turi rabi àll yi ci Wolof golo gi golo gu ñuul gi dangin wi bukki bi yolaan wi siiru bi wel wi till wi suññeel wi kund wi wéxéñ wi jaar ji sikóor bi njaxat wi […]
-
-
Benn bés, benn woy: Sëriñ Musaa ka XARNU BI Sëriñ bi noo gi deeti ñaan Faqiir dafay nangoo dagaan Nangul nu lépp lu nu ñaan Ndax Yàlla naatal xarnu bi Noongi dangaan ci Mustafaa Ma nekk marwat’ak […]
-
Ñeel Seex Anta Jóob Liggéey bu mel ni bii ñu fi dëgmal, wareef la ci sunu gis-gis, ñu ñeel fi ca ndorte la góor gu mel ni Seex Anta Jóob. Ndax daf fee def, […]
-
“Symbole bi”: céy li ci réew mi! Symbole ci nasaraan, su ngeen ko déggee mooy lëf koo xam ne dafa am lu muy mandaragaal! Du lëf ki ci boppam moo am solo, waaye la muy junjj ci […]
-
-
-
Dal leen ag jamm! Mbooloo mi! Ñu ngi leen di nuyu ku ci nekk ci yeen ci sa tur ak sa sànt te di leen dalal ci jàmm. Béréb bi ngeen tersi téy nag […]


text:
Mbëjbijjaakon
Mbëjbijjaakon mooy banqaasu jëmm biy gëstu feeñte yu mel ne mbëj ak bijjaakon ak lépp lu leen ñeel (niki ci misaal tooli bijjaakon yi juddoo ci dawaanu mbëj ak dawaani mbëj yi juddoo ci tooli bijjaakon).
Ñoo ngi ko tëgg ngir man a faramface ci anam gees boole feeñte yu mbëj ak yu bijjaakon. Ay feeñte yu mel ne xiirtalug mbëjbijjaakon ngir wone ni toolu mbëj lënkook toolu bijjaakon: ab toolu bijjaakoon buy soppiku dafay jur ab toolu mbëj, naka noonu la toolu mbëj buy soppiku di juree ab toolu bijjaakon. Yamaleb Maxwell mooy liy faramface mbëjbijjaakon te di sukkandiku ci yan ak dawaanu mbëj.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
William Gilber , ci téereem ba De Magnete (1600), la wone wuute gi nekk ci diggante aw yaram wu mbëj ak wu bijjaakon. Mu fésal àtte yi laqu ci bëmëxante ak xëccante yu bijjaakon yi jaare ci seeni dott ak njeexit li tàngoor am ci bijjaakon bu weñ.
ci 1831 la Michael Faraday doon gëstu doxiinu dawaan bi ci biir ab toolu bijjaakon ba gis ca ne, moom bijjaakon bi, man naa jur liggéey. Oersted moom wuññi woon na ne ab dawaanu mbëj dafay jur ab toolu bijjaakon, Faraday moom wuññi ne ab toolu bijjaakon dafay xiirtal ab dawaanu mbëj. Ci noonu la wuññee baaxi doxalukaay bu mbëj ak ni liggéey bu doolerandu man a soppeekoo kàttanu mbëj, naka-noonu mu sàkkee ca ab jurukaayu dawaan.
Mbëjbijjaakon a ngi judd ci bi James Maxwell (1864) boolee ay gisiin yu jiitu woon, niki mbëjtekkaaral, bijjtekkaaral. Bii gisiin di bees bennal moo leeral jikko yi ci yani mbëj yeek dawaani mbëj yi, bijjaakon yi, duusi mbëjbijjaakon yi, yu mel ne ag leer walla duusi rajo yi.


text:
Xët wu njëkk
- Yi weesu 80000 jukki: Català · Čeština · Esperanto · Norsk (bokmål) · Pycckий · Română · Slovenčina · Suomi · Türkçe · 中文
- Yi weesu 40000 jukki: العربية · Bahasa Indonesia · Бълrapckи · Dansk · Eesti · עברית · 한국어 · Lietuvių · Slovenščina · Cpпckи / Srpski · ykpaïHcbka
- Yi weesu 20000 jukki: Bahasa Melayu · Bosanski · Eλλnvιkά · English (simple) · Euskara · فارسی · Galego · Hrvatski · Magyar · Norsk (nynorsk) · ไทย · Tiếng Việt
- Afar · Akan · አማርኛ · Bamanankan · Chicheŵa · chiShona · chiTumbuka · Ɛʋɛ · Fulfulde · Gĩkũyũ · هَوُسَ · Igbo · isiXhosa · isiZulu · Kinyarwanda · Kirundi · Kongo ·Lingála · Luganda · Malagasy · Oromoo · Oshiwambo · Sängö · Sesotho · Setswana · siSwati · Soomaaliga · ትግርኛ · tshiVenda · Twi · Xitsonga · (ngir yeneeni Wikipedia, xoolal ci bànqaasu wet gi)
Wikipedia ngi jàppandi ci ndimbalu Wikimedia Foundation mi dalal ciy joxekaayam sémbi wiki yu bari, ubbeeku, barilàkk te amul-fay:


text:
Help:Soppi xët yi
Tekki ëmbéefu ab wiki lu yomb la:
- Bësal ci làccu xët wi "Soppi" wi nekk ci kaw xët wi.
- Amalal say coppite ci mbind mi.
- Bësal ci bësu bi "Wattu xët wi".
Nii la yombe!
Sarti Coppite gi, Déeggooy Coppite gi ak melokaanal
Sàrt bi njëkk ci soppi ab wiki mooy bul ragal. Wéyal - soppil. yeneen nit di nañ jubanti njuumte yi ngay def, kon jéemal te bul ragal! Xeeti Déeggoo yu nekk am nañ fi, ay sàrt aki gisiin ci nees di soppee aw xëtu wiki, waaye sàrtu bul ragal mooy bi ëpp solo ci yépp!
Ab coppite man naa doon xise bu bees bu mat walla xët wu bees, man a doon it kepp ab jubantib mbindiin. Ci lu-daj, deel jéem di yokk walla di soppi am mbind ngir mu gën a leer te dàttu. Li gën a te am-solo mooy jéem di yokk ci ëmbéefu wiki bi lu koy gënal.
Soo nammee jëfandikoo yenn xeeti melokaanal, niki ay koj yu bees walla dijjal am mbind, man nga ko ci jëfandikoo mbidiinu wiki bi walla bësu yi ci bànqaasu jumtukaayi soppi gi, féete ca kaw soppiwaay ba. See Help:Formatting for some of the common types of formatting used.
Tënkug coppite gi
Laataa ngay denc aw xët, man ngaa duggal karmat gu gàtt ci boyot bu "Tënk :", tënk fa say coppite. Don't worry too much about this, or spend too much time thinking about it: just put in a short description of what you just changed. For example, you might say "fixed typo" or "added more information about sunflowers".
Tënk gi dees koy denc ci wetu sa coppite, di tax nit ñi man di topp coppite yi ci wiki bi ci ni mu gënee.
Wonendi
Doon na lu baax di jëfandikoo bësu bu "Wonendi" ngir gis ni say coppite di meliji ginnaaw boo leen dencee. Loolu it ñeel na topp coppite yi ndax saa yoo dencee say coppite, ñeneen ñi dañ koy gis niki coppite gu bees, gu tàqalikoo ak yeneen yi. Doonul luy war di nekk sa xel di la ëlam, waaye doon na baax nga koy jëfandikoo ngir man di jubanti njuumte yi ci say mbind laataa nga leen di denc. Lu ko moy dangay nekk di soppeek soppiwaat wenn xët wi ngir jubanti mbind yi nga duggaloon.
Woneeg coppite yi
Man nga itam jëfandikoo bësu bu "Wone samay soppi" biy tax nga man di gis wuute yi ci sumb bu teew beek bi ngay soppi.
Protected pages
Pages that are protected cannot be edited by anyone except users of a specific group. Protected pages will instead display "View source" instead of edit. In that case, to edit a protected page, contact a user who has permission to edit the page. The default protection levels are as follows:
- None (allow all users)
- Autoconfirmed (prevent edits by new and unregistered users)
- Sysop (prevent edits by all users except administrators)
Yeneen soppiwiin
Ak coppite yu wiki man ngaa tàmbli xët wu bees, topple (walla tuddewaat) walla sax far aw xët:
Fàttlikul ne sa yéene mooy gënal ëmbéefu wiki bi ak say coppite.
Waxtaan
Jukki bu nekk am an xëtu waxtaanuwaay fooy man di defey laaj, joxey xalaat walla waxtaaney beqi. Xoolal Help:Xëti waxtaanuwaay.


text:
Nosteg jant
Nosteg jant bi, ci xam-xamu saytubiddiw, mooy nosteg sunuy jawwu, li ko toggale di ab biddiw, jant bi ak mboolel yëfi asamaan yuy warangiku ci li ko wër ; juróom-ñatti jawwu yees firndeel ak seen 175 weer yu nu xam, juróomu jawwuy dàtt yi, ak miliyaari yaram yu ndaw yi (bokk ci yooyu jawwu yu ndaw yi ak pëndi diggante jawwu yi). Nosteg jant bi mingi bokk ci galaksi bi tudd Yoon wu Meewe
Jawwu yi nekk ci nosteg jant bi ñooy: Merkuur, Weenus, Suuf, Maas, Seres, Yupiter, Saturn, Uraanus, Neptuun, Eris, Pluton, Haomea, Makemake, Goŋgoŋ, Koawar ak Órkus.


text:
Sàmba Seytaane ak Amari Njullit
Samba, o Satânico, e Amary, o Piedoso
Conto Uolofe
Région de ThiesSenegal
Contador
Ndèye Ngom
— Léeboon!
— Waaw kon… ay ca ñu may ko déglu. Aa... du ngeen déglu?
— Léeboon... daa... amoon...
— Amoon na fi…
— Daan na am.
— Ba mu amee yeen a fekke? Sàmba Seytaane la woon ak Amari Jullit… leegi si tey seen baay bàyyi leen fi, dem tukki ne leen: “Seen yaay bu amee doom na ngeen jël béy wi reyal ko ko. Fas wi bu amee doom na ngeen tibb ci ngooñ mi jalal ko”.
Yalla def seen yaay jëkk a am xale. Leegi mu tibb ngooñ dem jalal yaayam. Yaayam ne ko: “Ey Sàmba Seytaane. sa baay de waxula woon lii”.
Mu ne ko: “Dangay bëgg lekk, bëggoo ma rey la”. Yaayam ni ko: “Man de du ma lekk ngooñ”. Mu dàldi koy jam mu dee. Léegi si tey fas wi am doom. Mu dàldi rey bëy wi tegal fas wi. Fas wi di ŋexal. Mu dàldi koy jam xeej mu dee. Mu dàldi tëdd ca lal ba. Dàldi ne liir bi: “Kaay jëndal ma sigareet”. Liir bi di jooy. Mu dàldi ne ko: “Aan! May wax ngay jooy”! Mu dàldi koy fetal mu dee. Mu dàldi dem war mool wa nga xam ne démb la juddu dàldi ne ko: “Mool wi demal jëndëli ma sigareet. Mool wiy tërëf, mu dàldi koy jam xeej mu dee!
Léegi si tay Amari jullit ñëw ne ko: “Ey… Sàmba Seytaane. lii nga def dey sama baay waxula ko woon!” Mu ne ko: “Man dey rey naa leen. Na ñu dem war gëléem ga”. Ñu dem, di daw, di daw, di daw ba yegsi ci benn lawbe. Mu ne ko: “Lawbe, abal ma sa semmiñ ma wàññi tànki gëléem gi ndax tànk yi da ñoo gudd”. Amari Jullit ne ko: “Eey Sàmba Seytaane., tee ngaa bañ a def noonu”! Mu ne ko:”Noonu dey laay def!” Daldi dagg ñéenti tànku gëléem ga. Gëléem ga dàldi fay yam.
Ñu daldi dem, di dox ak seeni tànk, di daw, di daw ba ci génn kër. Ñu daldi ne boroom kër gi: “Ñun dey fu nu fanaan la ñu bëgg”.
Buur ne leen: “Aa… man dey am naa fu ngeen fanaan. Waaye nag fi ma leen di fanaanal dey bare na ñoo xam ne du ma leen fa fanaanal”.
Ñu ne ko: “Fanaanal ñu fa rekk”. Ñu dàldi tëdd ba xaaju guddi, Sàmba Seytaane. jóg dagg kooyu fas u buur ba. Ne ko rapp ca taal ba, di lekk. Dàldi ne Amari jullit: “Ñëwal rekk ñam ni mu neexee, kaay rek ñam”. Amari Jullit dàldi ne bëret jog, dàldi ne ko: “Na nu daw”! Te xam ne tey rekk la ñu nuy rey”.
Ñuy daw, di daw, di daw ba ci genn daqaar. Ñu dàldi cay yéeg. Leegi bi ñu yéegee nag, buur jóg ak waa këram. Ñu takk seeni bool. Ne da ñuy daw ba fu ñu leen dabee rekk rey leen. Ñu dem ba ca daqaar ga ñu yeek, ñu taxaw fa daldi tàmbale togg. Togg seen yàpp ba mu ñor. Ñu daldi ne: “Bu ñu añee ba noppi ñu jóggaat”. Naka la ñu pare rek, Sàmba Seytaane. dàldi ne Amari Njullit: “Na ñu wàcc. Man de dinaa añ ci añ bii”!
Mu ne ko: “Eey sàmba Seytaane.!”
Mu ne ko: “Dinaa ci añ de”! Dàldi dagg ñaari bantam yu am lonku. Mu lonk ndab li, lonk cin li. Toog, yekk, lekk ba pare. Ne ko kàŋ ca nelu buur ba.
Ñu ne: “Wooy jinne yi”! “Waay, jinne yi kay”. Ñu dàldi tëb ne: “Wooy jinne yi ñëw na ñu ci su ñu kaw. Ay nu ñuy def”? Dàldi daw. Ñu dàldi tëb ñoom itam, ni cëpp wàcc. Dàldi ñoom itam daw. Daw ba ca kër gaynde ya. Ñu ne gaynde gi: “Nun dey, danoo amul fu nu fanaan, fu nu wara dal!” Gaynde gi ne leen: “Man dey man na maa ànd ak kenn rëbbi, keneen ki desal ma ci samay doom”. Amari Njullit xam na jikkoy Sàmba Seytaane., dàldi ne: “Na Sàmba Seytaane. ànd ak yaw rëbbi, man ma desal la ci kër gi.” Mu ànd ak sàmba Seytaane.. Lu ñu gis rek Sàmba Seytaane. ni ko: “Dawal, tey nijaay gaynde rey la”! Saa yu gaynde demee ba di ko bëgg a rey rekk, mu ne ko: “Ey budul woon sa mag ja ca kër ga, ndax maa ngi rëbb ngir sama xale yi am lu ñu dundee, lu ma gis ba bëgg koo jàpp rekk nga dàq ko”. Sàmba Seytaane. ne nijaay gaynde: “Loolu de yaa xam”. Ñu jàppee ko noonu, ba mujj amuñu dara. Ñu dàldi ñibbisi. Gaynde ne Amari Njullit: “Bu dul woon yaw, da naa rey sàmba Seytaane. ndax lu ma gis ba bëgg koo rey rekk, mu ne ko dawal tay nijaay Gaynde rey la”. Leegi Amari Njullit daa di ko ne: “Na nu ànd kon dem rëbbi. Moom ñu bayyi ko ci kër gi”. Léegi ñu ànd di japp, di japp ba mu bari.
Sàmba Seytaane. dàldi jàpp doomi Gaynde yepp rey. Dàldi léen sàam ci bunt u kër ga. Dàldi ne: “Bii man, bii Amari Njullit, bii Gaynde”. Dàldi toog ca buntu kër ga di léen xaar. Amari Njullit toog ba mu yàgg, mu dàldi ne nijaay Gaynde: “Toogal fii, man ma dem may la ndox”. Mu ne ko: “Déedeet, na nu dem rekk.” Mu ne ko: “Walaay tόogal fii rek”. Na ka la ñëw rek yém ci sàam yi ne ko: “Laay, doomi Gaynde yi nga rey ba saam leen nii. Bu ñu yaboo daw”. Mu ne ko: “Noonu dey laa léen def”. Ñuy daw, di daw, di daw ba ab céeli fëkk léen. Sàmba Seytaane. ne céeli ba: “Taxawal, sama gënnug poon gaa nga ma bàyyi ca Nijaay Gaynde te di naa ko jëli”. Amari Njullit ne ko: “Gënnug pόon”? Mu ne ko: “Waawaaw”. Mu dem feek Gaynde jooy ba nelaw ci kaw doom ya. Sàmba Seytaane. dàldi jël gënnug poon ga. Dàldi koy tux ba mu yànj dàldi koy ruux ca taatu Gaynde ga. Gaynde ga tëb di ko dàq, di ko dàq ba céeli ba fëkk ko. Bi ko céeli ba fëkke nak, ñuy dem di dem ba yàgg, mu daadi ne: “Li ci taatu céeli bi dey day nurook saa mbaxanam baay ba. Lii dinaa ko luqati.” Ne ko luqéet! Céeli ba ànd ak ñoom ñu daadi ne dàrrr daanu ci suuf daadi dee.
Ba yàgg mbonaat ñëw, yor yaru dund ak yaru dee dàldi koy bàcc Amari Njullit mu jog. Amari Njullit ne ko: “Andi ma bàccal la Sàmba Seytaane., lu ko moy bu jógee da na la rey”. Mbonaat mi ne ko: “Maa koy bàcc de”! Ne ko yar ba téll. Sàmba Seytaane. tëb dàldi ne: “Eey waay, mbonaat? Da ma koy lakk”. Dàldi ne Sàmba Seytaane.: “Téyeel ma ma dem taxani”.
Mu téye. Na ko la ko téye ba Sàmba Seytaane. dem. Mu ne mbonaat ma: “Dawal! Awal nii, boo ko deful di ngéen daje.” Sàmba Seytaane. daldi dajeek mbonaat ma. “Ñaari mbonaat! Man benn, Amari Njullit benn”. Amari Njulllit ne ko: “Boo baa de”! Mu ne ko: “Bu réeroon de ma ñaf sa ndey”. Daldi koy jàpp, lakk, lekk.
Ñu dàldi ànd dem ba ci benn meer. Ñu fekk ko muy foot. Sàmba Seytaane. dàldi ne: “Waaw meer! Man de ñaari yoon yii ban nga ciy jaar ba tekki”? Meer ba ne ko: “Wii yoon dey dangay rey nit, di rey, ba àgg falu buur. Wële nak, dangay def lu neex, di tëdd fu neex ba yegg gumba”. Sàmba Seytaane. ne meer ba: “Man de ci yaw laay tàmbalee” ne ko dexet rendi. Kee moom, Amari Njullit, aw fee, di def lu neex ba àg gumba. Sàmba Seytaane moom di reyante ba àgg falu buur. Amari Njullit di yalwaan ba fekk Sàmba Seytaane. mu toog. Sàmba Seytaane. ne ko: “Amari Njullit danga maa yalwaan si”? Mu ne ko: “Man kat xaw ma fi”. Mu ne ko: “Man la Sàmba Seytaane.! Danga maa yalwaansi”? Mu ne ko: “Waawaaw”. Sàmba Seytaane. yónnee ay puso yu bari, dàldi koy samp ca néeg ba. Fu ne mu samp fa puso, ba néeg bi daj dàldi fàq juroom ñaari yaru daqaar. Dàldi ne Amari Njullit: “Jàllsil”. Jàpp ko di ko door, réll. “Gumba neel jarr”? Amari Njullit ne: “Nee naa jarree”.
Foo fu la léeb doxee tàbbi aljana!


text:
Bëggu la am junni yu roŋ
Dërëm du yàq ab deram
Dërëm xàmmee wu kook xandeer
Mbindéef yi yépp a yam fi moom
Bawal-bawal akub ajoor
Mbàkke gënul fi moom guyaar
Tabax, gënul fi moomi mbaar
Wolof, gënul fi moomi naar
Ña reflewoon sedd na léen
Ña ko bëñoon suuxal na léen
Ag ndaama sóobutil sa mboor
Notal nu noon yii di nu daan
Yaa xóoti mbir te yaa xarañ
Ten yab sa marsandiisi haal
Mbàkkeek mbusoobe dootu soof
Mbàkke kajoor yaa léen bewal
Ak mbàkke baari, kër sayar
Yaa tax ba waa ju ñu gërëm
Daaru yi fii kulli zëman
Niroowu ñoo ki fàkk-taal
Ku ràgg war na lay dagaan
Yaa koy raggal joxey ngërëm
Fekkoon nga ñépp defi gool
Ñii daanu far ba ni fëlëñ
Jénganti mbir ya fi dëngoon
Xamal nga gaa yu xamulon
Sa waay du xàcci jëm faneen
Te wootewoo, te fitaloo
Ku ci awoon mujj na seex
Sàmmal nga njur yi séen boroom
Ba ceddo yaangi jàppi wóom
Te boolewoo wal aki doom
Tërbiya yaa ko yeesalaat
Daa takk i ndomboy takk i cuur
Ñuy dawu góor ni muhsinaat
Yaa tax nu tekki nun wolof
Baayo yi yaa doon séeni yaay
Ku xiif fi yaw nga regg loo
Noo seddu teggi cer bu duun
Ak bër ya daa tagg rasuul
Bushayri daa tagg rasuul
Ngir yaa liggéey ba am wusuul
Ba def donoy ngën ji mbindéef
Ba sar ca péey i jabaróot
Kursiyu lay xamey soloom
Moom la ñu may nuurul jalaal
Gii léer ca lay ñoddee’y ngënéel
Yonen la daa jottali koo
Durus nga lay moyandikoo
Mahfuus la daa gàngandikoo
Hikaaya lay xëyee subaam
Du war watay dammi rasuul
Julli ji na fi’y ràkk a ba géej
Soo ko tudaa mu daldi ree
Jikko yu raw yuy lawliyaa
Ak xam gu mat ga mu jagoo
Te teewu koo ànd ak sagoo
Musula faale yamu laaw
Bëggul lu ab tubaab di jaay
Bëggul bay ak xar aki doom
Bëggu la dox di yor i boŋ
Wurus du tax mu ras bëtëm
Diinaar xàmee wu kook ganaar
Alal yi yépp a yam fi moom
Sàmm aki baadooloo ki buur
Kon ummi mbàkkeek taar ba kaar
Àngaar, gënul fi moom sabaar
Gànnaar, gënul fi moom Mbayaar
Ruuh ya gëmon wommat na léen
Ña xàddiwoon neexal na léen
Soo doonu weer di weeru koor
Jàggil nu mbër yii buñ nu daan
Waane wi yaa raw ab marañ
Te yobbu góori senegaal
Séen xol ya war na ni gariif
Pénku bawal yaa léen defal
Saañàŋka bàmbaa leen defar
Mu ber kërëm am i dërëm
Yaa leen yoxon la ñu yoroon
Am nañu barke am halaal
Ku ñëw nga jox garab mu naan
Jarak yi war nañ laa gërëm
Yaa tax ba nuy niinal i bool
Ñoo ku ñu ñaan jabar mu bañ
Yékkati néeg ya suufe woon
Feeñal nga mbir yi nëbbu won
Deesu la xam di gëm kaneen
Te wate woo ni kuy faloo
Te masulaa jàdd aka jeex
Seex bàmba ken du sa moroom


text:
Xareb Àdduna bu Njëkk
Xareb Àdduna bu Njëkk (1914 – 1918) benn la ci ñaari Xarey àdduna yi tàkk ci xaaj bu njëkk ci ñaar-fukkeelu xarnu bi. Xarnu bi seere na tàkkug ñaari xare yi gën a rëy ci taariixu nit, beneen bi di Ñaareelu Xareb Àdduna bi (1939 – 1945g).
Li waral xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xareb àdduna bu njëkk bi am na ay sabab yu jonjoo ak yu jonjoodi,
Sabab yu jonjoodi yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Man nanoo tënk sabab yu jonjoodi yu xareb adduna bu njëkk bi ci ñeenti sabab yu mag ñooy:
Gëpplante gi ci wàllug canc[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëpplanteg àdduna gi taroon na ci ginaaw yewwuteg ndefar gi, ci fukk ak juroom-ñatteelu xarnu g . Réewi ndefar yi seeni cawarte gën naa yaatu, gën a jëm kanam ci gii wàll, ci fukk ak juroom-ñeenteelu xarnu g, li ko waraloon di naj gu tar ak jañax gu tëw a dakk gi leen seen lonkoo (société) yu ndefar yu mag yi daan jañax jëme ci loolu, ak boroom boppi-alal yi dëkk ci yile réew, rawati na nag ci réewi Tugal yi am ay noste yu gore (systèmes libéraux). Bu ko defee ñu jóg tàmblee seeti-ji cémb (brut) yi manul a ñàkk ngir liggéeyi ndefar yii man dox, man a jëm-kanam. Tàmblee wër it ja yu nu man a jaaye-ji seen liggéeyi ndefar yu wuute yi.
Loolu nag jur na fi ag xér ci ne-ne, loolu tam jurati fi jawwi gëpplante ci wàllug sanc ci diggante réewi ndefar yu mag yi, lii itam jur ag rawante ci ngànnaayu ci àdduna bi, bu ko defee ndefarug ngànnaay gën a jëm-kanam, ndaxte ku bëgg a sanc fàww nga yor ngànnaay yu doy, ku ko bëgg a suuxat it mbaa nga bëgg cee ame sa njariñi koom-koom yi tax nga koy def fàww nga ngànnaayu.
Ag gëpplante gu tar amoon na ci wàllug koo-koom ci diggante waa-Brëtaañ yeek waa-Faraas cig wàll, ak ci seen diggante ñoom ñaar ak Almaañ ci geneen wàll. Silaay Almaañ yi bari woon nañu ci ja yu àdduna yi, ngir ay sabab yoy yenn yi danoo dellu woon ci jëm kanam gi endustri Almaañ jëmoon-kanam, yi ci des dellu ci barig naali koom-koom yu Almaañ yi ci réewum Usmaan mi, rawati na naalub yoonu weñu Berlin-Baxdaad-Kuwet. Xëccoo googu nag amoon ay jeexiital yu rëy ci tàkkug xareb àdduna bu njëkk bi.
Ci nii lanuy gise ne gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi mooy li duggal àdduna bi ci paxum xare bu tàng, bu nu ngànnaayal.
Tapoo yu réew yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëpplanteg politig gi aju woon ci canc ci àdduna bi dafa gënoon na jëm-kanam, ci ginaaw bi gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi gënee jëm-kanam. Loolu nag tax ba ay dank sosu yu réew, defees it ay kollarante aki dëppoo yu yor màndargam politig, mu xare ci diggante ab lim ci réew yi seeni njariñi canc di jegee, walla yi ci jot a àgg ci déggoo ci lijjanti lëj-lëj yi nekk ci seen diggante. Ñu tuddal leen ci dëppoo yooyu ak tapoo yooyu, yii di ñëw:
Tappoo gu ñaaral gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gii tappoo amoon na ci diggante imbraatóoru Almaañ gi ak gu Otris gi ci atum 1879, bokk na ci li ëppoon solo ci ay sartam, lii di ñëw:
- Bu Riisi gu Xaysar gi songee menn ci ñaari reew yi , meneen mi war naa dimbli mi nu song.
- Bu menn ci ñaari réew yi tappoo songee meneen mu ñatteel, ma ca des da ca a war a ame taxawaayub génn ci, di leen seetaan waaye nag ci anamug cofeel ñeel àndandoom boobu.
- Bu ag dimblante gu am solo amee, walla gu xare ci diggante Riisi ak Faraas, ñaari réew yii tapoo de war nanoo ànd liggéey ngir xeex loolu.
Tappoo gu ñattal gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom ag tapoo la gu Almaañ-Otris-Itaali, mi ngi sosu ci bi Itaali duggsee ci tappoog ñaaral gi nu la tuddoon leegi ci 1882, ak doonte njariñi Itaali dëppoowut ak yu imbraatóorug Otris gi, waxuma la sax noonoo gu yàgg ga nekkoon ci seen diggante, te li ko waraloon di yilif gi ko Otris yilifoon njëkk bennoo ga, ak ca ginaaw ba, waaye Otris mii moo tegoon loxo ag wàll ci suufus Itaali, ba noppi yilif fa yeneen wàll.
Itaali duggsi na ci tappoo gi ngir wuute gi mu defoon ak Faraas, ndax fraans dafa dëgëraloon bu baax tànkub sancam ca goxi bëj-gànnaaru Afrig, fu ci mel ni Alseeri ci atum 1830g, ak Tiniisi atum 1881g, kon Itaali duggsi gii mu defoon ci tappoo gi du woon dara lu dul doxaliinu politig, li mu ci jublu woon di jañaxal Faraas ak Brëtaañ ngir manante leen ci ñu nangul ko te bàyyee ko njariñam yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Dëppoo gu Fraans-Rusi gi:
Dëppoog cofeel gu Faraas-Riisi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëppoo googu am na ci ginaaw bi ag jegeente amee ci diggante Faraas ak Riisi gu Xaysar gi, loolu nag tàmbli na ci atum 1886, daal di gën a jëm-kanam ci atum 1888g, bi ñaari réew yi dëppoo ci fas ag kollare guy waral Faraas di jox Riisi ngànnaay, te jëmale-kanam ag jokkoom jaare ko ci def fa ay yooni weñ. Ci atum 1891g la Faraas ak Riisi def ag kollarante guy yaxal lii di ñëw:
- Taxawal ag dëppoo ci diggante ñaari réew yi, ak weccante xalaat ak diisoo buy lëj-lëj amee ci adduna bi.
- Bu menn ci ñaari reew yi duggee cib xare, ñaari réew yi war nanoo diisoo ngir dëppale seen diggante.
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Sapoŋ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoog cofeel sosu na ci diggante Brëtaañ ak Sapoŋ ci atum 1902g, lii la yaxal:
- Bu xare tàkkee ci diggante Sapoŋ ak Riisi gu Xaysar gi, Brëtaañ da caa war a génn te seetaan.
- Bu meneen réew duggee ci xeex bi nekk ci diggante Riisi ak Sapoŋ , kon Brëtaañ da ciy war a dugg moom itam, jàpple Sapoŋ .
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Faraas[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoo gu cofeel xewoon na ci diggante Brëtaañ ak Faraas ci atum 1904, gu lijjanti woon lëj-lëj ak reeroo yi amoon ci seen diggante, dëppoo googu nag lii la wax:
- Féexal Faraas, joyal ab loxoom ci Marok, gii nga xam ne jotoon naa temb, te nangul ko teg gi mu teg loxo Alseeri ak Tiniisi.
- Faraas moom tam nangul Brëtaañ teg gi mu teg loxo Isipt ci atum 1882
Dëppoo gu cofeel gu Brëtaañ-Riisi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoog cofeel am na ci diggante Brëtaañ ak Riisi gu Xaysar gi atum 1907g, lii la wax:
- Déggoo ci ni nuy séddoo barabi sañ-sañ yi ci Iraan, ba mu des fa benn barab rekk bu temb ca digg ba ñu bàyyil ko fa Shaah ba, ginaaw bi Riisi jëlee wàll gu bëj-gànnaar gi, Brëtaañ jël gu bëj-saalum gi.
Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yëngu-yëngu yi aju ci xeetu dafa xëy gën a màgg ci Tugal, loolu nag bokk na ci li jañ àdduna bi jëme ko ci xare bi. Xarnub fukk ak juroom-ñeenteel g, dees na ko lim muy xarnub xeetu yi ci Tugal, yëngu-yënguy xeetu yooyu nga xam ne li leen taxoon a jug mooy gooreel seen bopp te nocciku ci kilifteef ak teg loxog réew yi leen di àtte cig wàll, ak sosal xeet wu nekk am réewum boppam mu koy ëmb, uuf ko ci geneen wàll. Ñaar nag bokkoon nanu ci yëngu-yëngu yi gënoon a siw ci yooyu, ñooy:
Mbootaayug Slaaf gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gii mbootaay, walla yëngu-yëngug slaaf gii, li ko taxoon a jug mooy xettali askanu slaaf wi jële ko ci àtteg imbraatóor gu Otris gi, ak sos réewum slaaf mu ëmb mbooleem slaaf yi dëkke ci Balkaan ak salaaf yi dëkke ci Penku Tugal. Mbootaay gii nag daan na jot ag jàpple mu tukke ci Riisi gu slaaf gi, loolu taxoon na ba ag reeroo gu mag am ci diggante Otris ak Riisi gu Xaysar gi.
Lëj-lëji àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay lëj-lëj yu fasu yu àdduna bi sosu nañu, bokk it bu baax ci li fi taal xareb àdduna bu njëkk bi. Lëj-lëj yii it li leen jur day dellu ca reeroo ya amoon ca diggante réew yu mag ya ngir seen gëpplanteg canc gi, ak ngir màggug xeetu ci Tugal, ak ngir fipp gi askan yi fippoon ngir jot seenug tembte ak gore. Ñu tudd ci yi ëpp solo ci lëj-lëj yooyu:
Lëj-lëju Maraakes[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Faraas yàgg naa waaj ak a naal ngir teg loxo Maxreb gu sori gi (Maraakes), moom nag Maraakes dafa yoroon ag tembam lu yàgg, te booba Tuniusi ak Alseeri, Faraas a ngi leen tegoon loxo, yilif leen cig canc. Ci noonu Faraas lijjanteek Brëtaañ seen reeroo gi nekkoon seen diggante, ca dëppoog cofeel ga ca atum 1904, Faraas daal di bokki ca ndaje ma ñu njëkk a def ca dun bu wert ba ca atum 1906 ca Espaañ ngir lijjanti lëj-lëju Maraakes bi.
Saxal ya juddoo ca ndaje ma nag njariñul Faraas la gënoon a nekk, ndax réew ya fa daje woon dañoo dëppoo woon ci nangul Maraakes ag tembam waaye feetale Faraas wàllug kaaraange ga ak sàmm njabootug Tugal ga fa nekkoon. Faraas nag jariñu na bu baax ci dénk gi ñu ko dénk kaaraange ga, ndax ba ay yëngu-yëngu amee ca Faas ga nekoon péey ba, da faa daal di woon yabal ay dooley xare yu Faraas ngir ne da ciy aar jàmburi Tugal ya fa nekkoon. Loolu moo merloo woon Almaañ, mi àndoon ak buurub Maraakes, daal di ne woon fàww Maraakes jot cig tembam, ngir naqaral Faraas. Almaañ daal di yabal ag gaal gu mag ca waaxub Agadiir ngir aar ag njabootam, ak ñaxtoo ci yabal gi Faraas yabaloon am mbooloom xare ca Faas ci atum 1911 ngir teg ko loxo. Ñu defaat am ndaje ca dun bu wert ba ca Espaañ ci atum 1911g, ngir lijjanti xuloob Faraas-Almaañ bi, la fa juddoo di: jox Almaañ ay moomeel ca Kongóog Faraas ga, bu ko defee Almaañ nangul Faraas nekk gi Maraakes nekk ci ron kaaraangeem, ñu daal di def Tanja muy ab waax bu àdduna bépp, daal di doxal nag politigu ubbi buntub Maraakes ci kanamu yaxantug àdduna bi.
Lëj-lëju Balkaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Otris daa boole woon ci boppam ñaari gox yii di Bosni ak Hersogowin atum 1908g, te ñoom ñaar ñi ngi bokkoon ci diiwaani reewum Usmaan mi ci Balkaan. Reewum Usmaan mi ca jamono jooja dafa nekkoon di dund ci jawwi yong , mooy yong gi ñoñ bennoo ñi defoon atum 1908g. Serbi nag (moom ag wàll la ci yogoslaafi ci jamono jii nu nekk) daal di ñaxtu loolu ak Rusi gu Xaysar gi ko daan jàpple (moom Serbi). Almaañ jug moom jàpple Otris ci jëfam jooju. Loolu nag bokk na ci li gën a dolli tangoor wi ca daanaka-dun bu Balkaan ba.
Lëj-lëju Maseduwaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab xare tàkkoon na ci diggante Reewum Usmaan mi ak Gres, Bulgari ak Serbi ci Maseduwaan, ñoom ay reewi Balkaan lanu. Li ko waraloon nag mooy Bulgari, Gres ak Serbi danu doon defi pexe ngir roccee Maseduwaan ci Reewum Usmaan mi, te seddoo ko ci seen biir. Bi nu dàqee Reewum Usmaan mi ca xare ba ba noppi, danoo reeroo woon ci ci seen biir ci nu nu koy seddoo. Serbi moom daa bëggoon a jot ci Albani, waaye ñu xañ ko ko, ndaxte Otris daa taxawoon temb ci nu jox Albani ag tembam. Loolu waral leneen coow amati ci Balkaan ci diggante Serbi, Otris ak Rusi ak ñeneen.
Lëj-lëju Tripoli[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Itaali jariñu na ci am soxla gi Reewum Usmaan mi amoon soxla ak lu ko doy, ca xareem ba ca Balkaan, bu ko defee mu song ko ca Tripoli gu soww ga, atum 1911g, daal di nangu Libi, teg ko loxo atum 1912g, ginnaaw bi mu lijjantee ba Fraans ak Britani genn ci, te noppi ci.
Sabab yu jonjoo yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Noonoo gi taroon na jëm ci Slaaf yi ci Balkaan, looloo waraloon ñoom Slaaf yi juggoon taxawal ag mbootaay gu làqu ngir xeex loolu, Serbi jàpple leen ci ak Riisi gu Xaysar gi. Ab dongab Slaaf yong na Arshidog Fransis Ferninand, mi nekkoon wuutlaayu Otris ak soxnaam, ca 28 suwe 1914g, ca dëkkub Sarayevo bi nekkoon peeyub Bosni, ci tukkib nemmeeku bu mu fa doon def. Otris daal di gaaw jariñoo xew-xew bii, daal di yonnee Serbi ag xupp ca bisub 22 sulye 1914g, gu làmboo fukki sart ak benn, bokk na ci yi ëppoon solo ci sart yooyu: raxas goornamaab Serbi bi ak dooley xareem ji ci mbooleem ku bokk ci kureel yiy kontar Otris, te may Otris mu defal boppam raxas gii, te tëj yëglekaay yi ak këri tas-xibaar yi noonu Otris, ak boole Otris ci gëstu ñi def yong googu ak àtte leen. Ak yeneen sart yu tar yu tax Serbi jortu ne kii daal daa fas yeenee dugg ciy mbiri biiram. Ba noppi Otris joxati Serbi diirub ñeen-fukki waxtook juroom ñatt, ne ko mooy àpp bi nga xam ne waru koo weesu te tontuwul, waaye Serbi moom tontuwul .
Jibalug xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Otris taal na xare bi ci kaw Serbi, ci 28 sulye 1914g . Bi loolu amee Rusi moom itam jug song Otris ngir jàpple Serbi, loolu it jurati Almaañ jug – cig wàllam – jafal ab xare ci kaw Rusi ak ci kaw Serbi. Fraans duggsi ci, ci wetu Rusi miy reew miy xaritam, nadx moom la defal ag tapoo, daal di jibal ab xare ci kaw Almaañ ak Otris. Britani tam it xuus xare bi kontar ñaari reewi digg yi nga xam ne Reewum Usmaan mi mujj na àndseek ñoom ci xeex bi. Siin it ak Japon mujj nanu duggsi ci xare bi ci wetu reewi dëppoo gi. Itaali it dugg-si ci kontar reewi digg yi, atum 1915g, te kat bu njëkk da doon seetan rekk, feetewutoonn fenn. Britani nag nekkoon na di fasante ak Itaali kollareg sekkare. Kollare gi nag li mu doon yaxal mooy Itaali jox ko suufus Dalmaas bu xare bi jeexee. Amerig dikk moom itam, dugg-si ci xare bi ci wetu reewi dëppoo yi, daal di genn ca beroom ga mu defoon ca goxub Amerig ba. Duggsi gi mu duggsi woon ci xeex bi nag lu am solo la woon, ndax moo ko soppi bu baax, ngir doole ak jumtukaay yi mu indil reewi dëppoo yi ak alal.
Lefum xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jë bu sòww bi ëmboon Fraans ak Beljig, mooy barabu xeex bi ëppoon solo ci xare bi ci diggante 1914 – 1915g, boobu diggante mooy bi gën a tar ci xeex bi. ndaxte dooley reewi digg yi jot nanoo putuxlu ci reewum Beljig mi ak wàllug penku gi ci Fraans, ak li reewi dëppoo yi di jàmmaarlo lepp ak a xeex ngir loolu bañ a am. Lii nag bokk na ci ndam yi ëpp solo, yi reewi digg yi def ci jëwub sòww bi. Waaye reewi dëppoo yi jot nanoo taxawal jëm kanam gi Almaañ ak Otris doon def, ba daanaka àgg ca bunti Paris, ci xeexub njàmbaar bi nu doon def ngir aaru. Ñaari wàll yi nag xeex nanu ay xeex yu tar, yi ci gën a siw mooy bu Marn bu njëkk bi ci sulye atum 1914g.
Bu dee nag ci jë bu penku bi, xare bi moom foofa ci diggante Rusi ak Otris la nekkoon. Barabub xeex ba di woon Poloñ ak Balkaan. Xeex bi amoon ci penku bi nag xawoon na a woyofal tuuti yan bu diis bi nu tegoon ci ndòddum reewi dëppoo yi ci sòwwu bi, ndax reewi digg yi danoo mananul woon a ñàkk a dolli seen soldaar sa nekkoon ca penku ba di xeex ak Rusi. Foofa tam ca penku ba lanu gëne woon aw demiin ca sòww ba, ndax jot nanu fa a nangoo wàll gi Rusi moom ci Poloñ ak Litwaani.
Ay xeex am ca diggante Reewum Usmaan mi ak Britani ca Iraag ak Palastin. Ca la Britani tege loxo ñaari reew yii. Reewum Fraans it nangu Siri ak Libaa.
Bu dee ci geej gi moom, xeex bi mi ngi doon ame ci nuuraakon yi nga xam ne Almaañ da leen daa joyal ci gaali reewi dëppoo gi. Mbooloom gaalum Britani mi nag moo kawe woon ci xareb geej gi. Xareb Gitland bu geej bi amoon atum 1916g, bokkoon na ci xeexi geej yi gën a rëy ci xare bi, nga xam ne Amaañ ak Britani ñepp ñàkke nanu ci lu dul jeex ciy nit ak jumtukaay.
Atum 1917g, bokk na ci at yi gën a tar ci ati xare bii, ci la Rusi genne ci xare bi, ca kollareg Litofski ga ca 27 desambar 1917g , ci ginaaw bi fippug Balsafi gi amee. Romani topp ca moom mi sukkandiku woon ci xare bi ci Rusi, moom itam ag gennam mi ngi jaare ci kollare ga nu defoon ca Boxarest. Ca at mooma tam la Diiwaani Amerig yu Bennoo yi ñoom it duggsi ci xare bi ànd ak reewi dëppoo yi. Loolu nag feeñ bu baax ci doxiinu xare bi, ndaxte Amerig moom jàpplee woon na bu baax ci wàllug xare ak koom-koom, loolu nag di woon lu sonnal reewi digg yi. Ca at mooma tam la jë bu Usmaan bi it nërméelu. Ci la jë bu Otris it daanu. Ay yëngu-yëngu aki coow yu ay ligeeykat am ca Almaañ. Ca mooma at it la Woodrow Wilson defoon fukk ak ñeenti poñam ya doon woote ñu taxawal xare bi te bàyyi askan yi ñu def li nuy wax (autodétermination) muy tànnal seen bopp mujj gi nu gis ne moo gën ci ñoom.
Atum 1918g nag mooy atum ndam li ñeel reewi dëppoo yi, waaye it mu nërmeelu ñeel reewi digg yi, ndax imbraatoorug Otris ak gu Almaañ yépp daanu nanu, Imbraatoorug Usmaan gi it ñàkk mbooleem diiwaanam yi mu amoon ci bitib Asi gu ndaw gi, nguurug Bulgari daanu, ci noonu askani reewi digg bi daal sàkku wéerum ngànnaay ci ni ko poñi Wilson yi doon sàkkoo. Bi reewi digg yi demee ba lòtt ci wàllug aaru, te manatunoo dékkooti xare bi, lanu wommatu . Bu ko defee Bulgari xaatim ag wéer ngànnaay ak reewi dëppoo yi ci 30 satumbar 1917, Turki topp ci, ci mujjug oktoobar atum 1918, ak Otris ci 3 nowambar 1918, ak Almaañ ci benn fanu nowambar 1918g.
Lijjanti yi ci ginaaw xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Reew yi am ndam ci xare bi defoon nanu am ndajem juboo ca Paris, peeyub Fraans, li ko waraloon nag mooy gëstu nan lanu war a def ci adduna bi ginaaw bi xare bi jàllee. Moomu ndaje nag Clemenceau moo ko jiite woon, njiilul jëwrin lu Fraans li, bu ko defee, ñu defe ndaje ma ca njéndul Varsaay la, di dëkk bu nekk ca wetu Paris. Diiwaani Amerig yu Bennoo yi Wilson teewal ko, Britani Luwid George njiitul jëwrin la nekkal ko fa, Fraans Clemenceau miy njiitul jëwrin ya moom itam wuutu ko fa ak Itaali ci teewaayu Orlando njiitul jëwrinam, reew yii amoon nanu xejj gu mag ci ndaje mi, rawati na ñatti reew yii di Amerig, Britani ak Faraas.
Ndajem juboo mii ay saxalam ballewunu ci déggoo ak waxtaan wu reew yi gañe def ak yi nu gañe, waaye kay reew yi gañe danoo teg seeni sart ci kaw reew yi nu gañe cig sañ-bañ. Kollare ga nu fase woon ca Versailles atum 1919g te xaatimoon ko ak Almaañ, bokk na ci kollare yi ëpp solo te juddoo ci ndajem juboo mi. Moom kollare googu dafa yaxaloon lii: Delloo Fraans Alsaas ak Loren, ak delloo Danmark wàllug bëj-gànnaar gi ci goxub Sholswig, bu ko defee Poloñ moom jot ci suuf su bari ci Almaañ ak yoon wu yaatoo ñeen-fukki miil, wu romb ci biir diiwaanub Brusiya gi nekk ci Almaañ, bu ko defee tàqale kook yeneen suufi Almaañ yi. Ci noonu ñu def waaxub Danseg bu Almaañ bi muy waax bu nu jagleel reewum Poloñ mi nga xam ne taxawalaat nanu ko ci ginaaw xare bi. Nu jëlati ci Almaañ diiwaanu Sodit jox ko Cekoslawaki, mi nga xam ne mi ngi sosu woon ci ginaaw xare bi, ñu jëlati ci Almaañ waaxub Mamel jox ko Lituwani. Bu ko defee Almaañ ñàkk mbooleem sancoom yi. Ba noppi nu ga ko ci mu yamale ay soldaaram ci teemeeri junni. Nu neenal fa duggum coldaarum gu sañ-bañ, dindi mbooleem tata yi wëroon kanaalub Kyel ak goxub Rayn. Nu tàmbli woon a def fuglu gu tar ci ligeeywaayu ngànnaay yi ak jumtukaay yi ci aju. Ñu nangoo woon ci Almaañ it mbooleem ay nuuraakonam aki gaali xareem aki fafalnaawam ak lu ëpp ci ay gaali yaxantoom, ci noonu Fraans nangooti diiwaanu Saar ( di xuru dexug Rayn gi) di barab bu naat ci ay mbell, mu nangu ko nag diir bu tollu ci fukki at ak juroom. Ñu daal di teg Almaañ nag ag alamaanug xare ak alal ju mu war a fay ju bari ju tollu ci (6,600,000,000) yu Sterlin, ak doonte Almaañ fayu ci ci diggante 1924 – 1930g lu dul lim boobu rekk.
Imbraatoorug Otris gi nag moom, ndaje ma daa daal di jeexal nguurug njabootug Habsborg ga fa nekkoon, daal di taxawal ciy màbbiitam ay àtte yu bari, ñooy: Pencum Otris ak Hongri ak pencum Cekoslawaki, ñu jëlati wàllam ya nekk ca Balkaan boole ko ca reewum Yogoslawi mi sosu ci ginaaw xare bi. Bu dee Reewum Usmaan mi moom dafa ñàkkoon mbooleem moomeelam yi mu amoon ci Asi ak Afrig, deseetutoon lu dul moomeelam yi mu amoon ci Asi gu ndaw gi, ñu daal di ko def muy leegi pencum Turki wuuteek lool reewum Usmaan mu mag ma nu xamoon, loolu di woon ci 29/10/1923g, ginaaw bi Mustafa Kamaal Atatork (1880 – 1930g ) neenalee nosteg saltana ga fa amoon atum 1923g, ak gu xalifa ga atum 1924g.
Ndaje mi nag sos na fi ay reew yu yees yu bari ci Balkaan, mu ci mel ne mom Yogoslawi mi jële won ay suufam ci reewum Serbi mi ak yenn ci goxi Balkaan yi bokkoon ci moomeelug imbraatuurug Otris gi, bu ko defee nu sosaat reewum Poloñ mi ak Brusiya. Reewum Cekoslaafi moom itam taxawe ci ñaari xeet yii di Slaaf ak Cek, reewum Hongri tam sosu, Finland, Stwaani, Lituwani ak Latfiya reew yii yepp jug di dëgëral seeni nekktey politig, te bu njëkk danoo nekkoon ci ron teg loxo gu Almaañ, ci ginaaw bi Rusi gennee ci xare bi atum 1917g, daal di fas kollareg Litofski gi ak reewi digg yi. Lii moo jeexal àtte gi njabootub Romanof gi doon àtte Rusi.
Ñu daal di jël nag yenn reew yi teg leen ci ron ag feetale: Iraak, Penkub Urdun (Jordanie) ak Palastin ñu teg leen ci ron feetale gu Britani atum 1920g, Siri ak Libaa ñoom ñu teg leen ci ron feetale gu Fraans atum 1920g. Ndajem Paris ma nag saxaloon na feetale gii te xaatimoon ko.
Ñu daal di sos Kureelu xeet yi (League of Nations) teg ko ci poñub fukk ak ñeent bi ci dali Wilson yi doon woote ag ñoŋal jàmm ci adduna bi ak tee xare amati fi ak dëgëral dimblante ci reewi adduna bi.
Nii daal la xareb adduna bu njëkk bi jeexe ginaaw bi mu sonnalee adduna bi bepp, sotti ko sawaraam si ak alkandeem li. Ray nanu ci lu jege juroom ñatti milyoŋi nit , gaañ ca lu jege ñaar-fukki milyoŋ. Waxuma la nag ñi faatoo ca xiif bu metti ba’ak tawat ja xare ba waraloon.
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix bu bees bi te jamonoo bu Abdu Xaadir KEBE


text:
Mbëjfepp
Mbëjfepp "électron ci fr" as wàll-wàllaan la (wàll su ndaw lool) su xarefulwoon bi bu sëfoo ab yanu mbëj bu bon(-) bu tollook qe = 1,602 · 10-19 C, te dayoom toll daanaka ci 9,10 · 10−31 kg (ci beneen bennaanu natt di 0,511 MeV/c²), dees na ko wax itam yan bu njëlbeen walla wàll-wàllaan wu njëlbeen.
Naka-jekk ab mbëjfepp njunj bees koy jëmmale mooy e-. Xarefulwoon yi li booloo nekk leen ñooy ab saal (bi dajale ci biiram ay feppsaal aki feppmaandu) aki mbëjfepp yu koy wër. Dayoo mbëjfepp yaa ngi tollook daanaka 1/1836 yu feppsaal ak yu feppmaandu). Mbëjfepp yi cër yu cëslaayu lañu ci ne-ne yi, ñooy wàll-wàllaan yi gën a tuuti cib ne-ne ba tax kenn maneesu koo séddalewaat yeneeni cër.


text:
Wommatiinu mbëj
Wommatiinu mbëj walla Wommatiin wi moo nuy wax ci anam gi wommat wu mbëj wi di amee. Ci limam lanuy sukkandiku ngir man a xam ñaata la benn jumtukaay bi manee wommat mbëj. Safaanam di dëgërluwiinu mbëj wi di li lay wax ni ab jumtukaay manee dëggërlu jàllug dawaanu mbëj ci biiram.
Tekkeem[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bennaanu nattu wommatiin wi mooy siemens ci meetar [s/m]. Nekk itam dawaanu mbëj ci kaw taraayu ab toolu mbëj [I/E]. lu bari bile araf lañu koy teewalee .
- mooy Wommatiin wi
- p mooy dëgërluwiin wi (ñu koy natte ohm* meetar)
- R ndëgërlu gu mbëj gu ab wommatukaay (ñu koy natte ohm)
- l mooy guddaayu wommatukaay bi (ñu koy natte meetar)
- A mooy dijjaayu wommatukaay bi (ñu koy natte meetar kaare)