text:
Campora San Giovanni
Campora San Giovanni (Campura San Giuvanni ci waxiinu waa-campora), ab frazione la (dëkk-dëkkaan ci wolof) bu bokk ci dëkkaanu Amantea, ci tunduw Cosenza digoo ak tunduw Catanzaro ca réewum Itaali.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Campora San Giovanni du dëkk bu yàgg, way-dëkk yi fa njëkk ci diggante 1897 ak 1899 lañu fa ñëw . Te ña ca ëppoon ñoo ngi jóge woon ca cleto, ca Aiello Calabro, ca San Mango d'Aquino, ca Belmonte Calabro, ca Longobardi, ca San Pietro in Amantea, ca Lago ak ca Serra d'Aiello. Ginnaaw ay gàddaay yu tar yu waa-dëkk bi ak ñaari xarey àdduna yi, la ay way-dëkkam waññeeku bu baax. Gàddaay gi daan am jëm ci yeneen réewi tugal yi, Aamerig gu bëj-gànnaar ak gu bëj-saalum tamit, ca Óstraali ak ca Seland-Gu-Bees. Li dalee 1989 la fa ay way-gàddaay, yu jóge penku Tugal, Maghreb, Senegaal, añs, tambalee ñëw. Way gàddaay yooyu ña ca ëpp ci mbéy la ñuy yëngu walla ci tabax.
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Campora mi ngi nekk ci tefesu géeju Tiren ci dóoxub Lamezia, am na 7 000 ciy way-dëkk. Campora mi ngi nekk cig joor gu maaseedi leru tefes gi. Bokk na ci li gën a raññeeku ci dëkk ba, mbéyum oliiw ak njóoxum sëng, mu doon mbaaxaay gu kawe. Waaxam ba tax na dem ca duni Eoli yi yomb, loolu tax mu doon ab jëmuwaayu nemmeekukat yi.
Koom-koom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Koom-koomu Campora mi ngi dàttu ci mbéy mi ak nemmeeku gi. Li dale ci diggu XXu xarnu la fa mbéyum soble su xonk soqaliku, di it soble su waa-itaali yi bëgg lool. Njureef li dañ koy jaayi-ji ci àdduna bépp, muy lu am solo ci koom-koomam. Ag féeteem ci melosuuf ak nosteg yooni jokkoom: yoonu weñ aki tali, ñoo tax yëngu-yënguy yaxantu ya fay am woomle.


c: text/html

text:
1Ci kaw loolu Buur yónnee, ñu woo mboolem magi Yuda ak Yerusalem, ñu dikk.
2Buur dem ca kër Aji Sax ji, ànd ak waa Yuda gépp, Yerusalem gépp; sarxalkat yaak yonent yaak askan wépp, ka gën a tuut ba ca gën a mag. Mu jàngal leen, ñuy dégg, mboolem kàdduy téereb kóllëre ba feeñ ca kër Aji Sax ji.
3Buur nag taxaw fa kenu ga, feddli kóllëre ga fa kanam Aji Sax ji, ngir topp Aji Sax ji, di sàmme léppi xol ak léppi bakkan, ay santaaneem ak seedey yoonam, ak dogali yoonam, ngir saxal kàdduy kóllëre googu ñu bind ci téere boobu. Askan wépp yebu ca kóllëre ga.
4Ba loolu amee Buur sant Ilkiya sarxalkat bu mag ba, mook sarxalkat ya ca topp, ak wattukati buntu kër Aji Sax ji, ne leen ñu génnee kër Aji Sax ji mboolem ndab ya ñu defaraloon Baal ak Aseraak biddiiwi asamaan yépp. Mu génne lépp Yerusalem, lakk ko ca tooli Sedoron, ba noppi yóbbu dóom ba Betel.
5Gannaaw loolu mu dàq sarxalkati tuur ya buuri Yuda faloon ñuy taal cuuraay ca bérabi jaamookaay ya ca dëkki Yuda ak la wër Yerusalem, dàqaale ñay taalal cuuraay Baal, ak jant beek weer week xeeti dëllooñ yeek mboolem biddiiwi asamaan yépp.
6Bu loolu weesee jële na kër Aji Sax ji tuur ma tudd Asera, génne ko Yerusalem ba ca xuru Sedoron, lakk ko foofa ca xuru Sedoron, wol ko ba muy sunguf, mu xëpp ko ca sëgi baadoola ya.
7Màbb na it këri nit ña doon jaay seen bopp fa ñuy màggale tuur ya ca biir kër Aji Sax ji, te jigéen ña daan fa ràbbal tuur ma ñuy wax Asera ay xayma.
8Ba loolu wéyee Yosya indi Yerusalem mboolem sarxalkat ya doon sarxal ca dëkki Yuda, diggante Geba ba Beerseba, daldi sobeel bérabi jaamookaay ya ñu daan taal cuuraay, daaneel bérabi jaamookaay ya ca bunt ya, boole ca ba nekkoon ca buntu Yosuwe, boroom dëkk ba, te féete càmmoñ booy jaare ci buntu dëkk ba di duggsi.
9Mayuñu woon nag sarxalkati bérabi jaamookaay ya ñuy dikk ba ca sarxalukaayu Aji Sax ji ci Yerusalem. Sañuñu woon lu moy bokk lekk mburu mu amul lawiir ñook sarxalkat yi ci des.
10Ci kaw loolu Yosya sobeel na fa ñuy wax Tofet ca xuru Ben Inom, ba kenn dootu fa lakk sa doom ju góor mbaa ju jigéen ngir tuur wi ñuy wax Moleg.
11Jële na ca bunti kër Aji Sax ji fas ya ay buuri Yuda jagleeloon jant bi. Ña nga woon ca ëtt ba, ca wetu néegu jawriñ bu ñuy wax Netan Meleg. La ca tegu Yosya lakk watiir ya ñu jagleel jant bi.
12Ci biir loolu Buur daane sarxalukaay ya ay buuri Yuda yékkati woon ca kaw xaddub néegub kaw bu Axas, ak sarxalukaay ya Manase tabaxoon ca ñaari ëtti kër Aji Sax ji. Mu jële fa lépp, def ko pënd, sànni ca xuru Sedoron.
13Bérabi jaamookaay ya féete woon Yerusalem penku ca bëj-saalumu tundu Alkànde, Buur Suleymaan tabaxaloon ko tuur ma ñuy wax Astàrt, kasaray waa Sidon ya, ak tuur ma ñuy wax Kemos, kasaray Mowabeen ña, ak tuuru Amoneen mu siblu ma ñuy wax Milkom, Buur Yosya daa boole lépp sobeel ko.
14Rajaxe na tuuri doj ya, daane xer ya ñuy jaamoo Asera, wuutal fa ay jali yaxi nit, ba mu daj.
15Naka noona mu boole ca sarxalukaay ba ca Betel ak bérabu jaamookaay ba fa doomu Nebat Yerbowam ma bàkkaarloo woon Israyil, yékkati woon. Sarxalukaay boobaak bérabu jaamookaay booba sax yàq na ko. Dafa lakk bérabu jaamookaay ba, wol ko ba mu mokk, lakk xer wa ñuy jaamoo Asera.
16Ba mu ko defee Yosya ne gees, gis bàmmeel ya nekk foofa ca tund wa. Mu yeble, ñu sullil ko yax ya, mu lakk ko ca kaw sarxalukaay ba, sobeel ko noonu, muy kàddug Aji Sax ji góoru Yàlla ga waxoon, keroog ba Yerbowam taxawee ca sarxalukaay ba, bésub màggal. Buur Yosya neeti gees, yem ci bàmmeelu góoru Yàlla ga biraloon waxyu ba.
17Mu ne: «Doj wee may séen bàmmeelu kan a?» Waa dëkk ba ne ko: «Xanaa bàmmeelu góoru Yàlla ga bàyyikoo woon Yuda. Moo waxoon bu yàgg jëf jii nga def sarxalukaayu Betel bii tey.»
18Mu ne: «Bàyyileen ko noonu! Bu kenn laal ay yaxam!» Ñu wacc fa ay yaxam ak yaxi yonent ba jóge woon Samari.
19Mboolem bérabi jaamookaay ya nekkoon ca dëkki Samari yu mag ya te buuri Israyil tabaxoon ko, ba merloo Aji Sax ji, Yosya jële na ko fa, def ko na mu defoon ca Betel rekk.
20Gannaaw loolu mu rendi ca sarxalukaay ya mboolem ña fa doon sarxalkati bérabi jaamookaay ya, ba noppi lakk yaxi nit ca kaw, ngir sobeel lépp, doora dellu Yerusalem.
21Buur Yosya nag jox mbooloo mépp ndigal ne leen: «Màggal-leen bésub Mucc ga, ñeel seen Yàlla Aji Sax ji, ni ñu ko binde ci téereb kóllëre gii.»
22Bésub Mucc booba, na ñu ko màggale atam, maseesu ko nee màggale ca jamonoy njiit ya yilifoon Israyil, ba ci jamonoy buuri Israyil ak Yuda.
23Ca fukk ak juróom ñetteelu atu Yosya doŋŋ lañu dellu màggal bésu Mucc boobu ca Yerusalem, ñeel Aji Sax ji.
24Rax ci dolli boroom rawaan yeek gisaanekat yeek gàllaaji kër yeek kasaray tuur yeek mboolem kasara yu ni mel te ñu daan ko gis ca réewum Yudak Yerusalem, Yosya jële na ko fa ngir mana saxal kàdduy yoon wa ñu bind ca téere ba Ilkiya sarxalkat ba gisoon ca biir kër Aji Sax ji.
25Mboolem buur yi jiitu Yosya, kenn jubloowu ci Aji Sax ji léppi xolam ak léppi jëmmam ak kem kàttanam, bay sàmm yoonu Musaa wépp. Mboolem ñi ko wuutu it, kenn dabu ko ci.
26Teewul Aji Sax ji dëppul ci meram mu réy mi mu dale ci kaw Yuda ndax mboolem li Manase def, ba merloo ko.
27Aji Sax ji nag ne: «Yuda itam dinaa ko jële fi sama kanam, ni ma fi jëlee Israyil. Dinaa xalab dëkk bii ma tànn, di Yerusalem ak kër gii ma wax ne sama tur dina fi nekk.»
28Li des ci mbiri Yosya ak mboolem lu mu def, bindees na ko moos ci téere bi ñu dippee Jaloorey buuri Yuda ca seeni jant.
29Ca ay jantam la Firawna Neko buuru Misra jóg jàppleji buurub Asiri ca wetu dexu Efraat, Buur Yosya dogaleji ko. Teewul ba ko Neko gisee la ko rey ca Megido.
30Ba loolu amee surgay Yosya yeb néew ba ci watiir, jële ko Megido, indi ko Yerusalem, denc ko ci bàmmeelu boppam. Askanu réew ma nag jël Yowakas doomu Yosya, diw ko diwug pal, fal ko buur, mu wuutu baayam.
31Ñaar fukki at ak ñett la Yowakas amoon ba muy falu buur. Ñetti weer la nguuru fa Yerusalem. Yaayam mooy Amutal doomu Yeremi ma cosaanoo Libna.
32Muy def li Aji Sax ji ñaawlu, na ko ay maamam daan defe rekk.
33Firawna Neko moo làqoon jant bi Yowakas ca dëkk ba ñuy wax Ribla ca réewum Amat, ba nguurootul ca Yerusalem. Mu teg réew ma galagu fanweeri barigoy xaalis, ak fanweeri kiloy wurus.
34Ci kaw loolu Firawna Neko fal Elyakim doomu Yosya buur, mu wuutu baayam Yosya, soppi turam, tudde ko Yowakim; Yowakas moom mu jàpp ko, yóbbaale Misra. Foofa la deeye.
35Yowakim jox na Firawna Neko xaalis baak wurus wa mu laaj. Waaye waa réew ma la ko sas, ba jële ca ñoom xaalis baak wurus wa, ku nekk ak sab sas, daldi koy dajale, jox ko Firawna Neko.
36Ñaar fukki at ak juróom la Yowakim amoon ba muy falu buur, te fukki at ak benn la nguuru fa Yerusalem. Yaayam mooy Sebuda doomu Pedaya ma cosaanoo Ruma.
37Muy def li Aji Sax ji ñaawlu, mboolem noonee ko ay maamam defe woon.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La lettre en wolof
Bataaxal giir waajuri toog sèn kër
Ňun dé dinaňu dajéwat nèk bèn njaboot.
Massuňu toog luyaguéni ak suňuy doomyi.
Daffa jott ňu wax ak ňom. Wax ak ňom yèni say, numu gënë yagg si niň ka daan déffé.
Daffa jott ňu lèn di dëglu. Ňu lèn di dëglu numu gënë yagg si niň ka daan déffé.
Daffa jott ňu gën lèn xaam.
Wax ak suňu doomyi moy li gën ndax ňu jègui mettit bi : dalalanté suňuy xèl, jappalanté, waxanté li am njariň.
Wax tan ak suňuy doom, ndax ňulèn di güngé ňu déff sèn warèf : waxtan ak ňom thi mbirru lécol ak liggéey, wax thi sèn ndiaxaré ak sèn tekki, lolu molèn di dieumalé kanam, thi waxtu bu metti bi ak buňu délluwé daara !
Warèf yi lèn jox daara ja giir ňu dèf ci ko ci kërgi mo wara gënë tax ňu wawtan ak ňiom.
Xaaléyi mënnaňu itam nattali sèn waajuri liňu mokal ak liňu mokalul, lu metti ak lu yomb.
Si lolu, xalébi su amé luko jaxal itam mëna woo téléfòn bèn tante, nidiay, xarit wala sax bèn dékandor giir mëna mokal.
Mënnaňko déff si yoyu anam, doon té dara léruci.
Lèpp lu jangalékatti yonné rek xaaléyi mënay ko déff.
Jangalékatti daňi itam yonné ay liggéey yu metti yi nga xamanténi xaaléyi dina ňu jël ay waxtu disso ak yèn ak séni laj giir jéma xam.
Lèg lèg dafay metti torop : wayé jarul tit, danxté danaň ko guiss suňu délluwaté daara ja.
Lajtélèn sèn doomi liňu mokal, donté waxnaňlèn ni « mokaluňu dara ».
Waxlèn linga thi xaalat, gèn jangandor.
Soxlawunsi sa xaraňté wala sa mënin, lu ci am solo moy wéthio xalat bi.
Giir waajuri yi lak bénèn xètu kaalama té wuté ak bu daara bi : lak moy « wax ak dëglu », moy wéthio, moy sèddo, ak thi kaalama wala ay kaalama yiňu bëgë, té ňu min lèn.
Kaalamayi yèpp baaxnaňu, amnaňu njariň, téxci am xëyma giir waxtan ak sa doom.
Kaalamayi yèpp am njariň, giir lajté, wax, té-té, merlo, nettali ak léral, rétanando, waala waxtan thi lèpp lu am fullë ak lu amul fullë.
Pur gënë wéthio xalat ak sa doom jafandékol lak wala ay lak yo xamné yombuna thi yaw yombuna thi mom giir mu gawa mokal.
Té ga bayi sa doombi taan kaalamabi wala kaalamayi yumu bëgë jafandéko, li am solo moy wéthianté xaalat bi, jërëjëf.


text:
Sëriñ Àlliyun Ñas di doom ci xalifab Medina Baay àddu na ci cong gu metti ga amoon ca Kawlax ba Muhamet Siise di doomi Amerig ñàkk ci bakkanam.
Mu ngay xamle ne jëf ju ñaaw du weesu lii nde ñaari ñi ñu song ay taalibe yu dëggal jëme ci Baay Ñas la ñu. Te ku ndaw ki ci faatu ba muy am juróom ñaari weer la baay ji ngàddaaye Amerig ñëw sanc foofa ci Medina Baay nguur dund diiney Islaamam. Toog na fi 8i at di jàng Alxuraan, bunu sukkandikoo ci kàdduy Sëriñ Àlliyun Ñas.
Mu ngay woo kilifa réew mi ngir ñu leeral mbir ba ku ca laale ay daan yu metti dal sa kaw.


text:
Jàpp ak toroxal yi leen alkaati yi di def taxul benn yoon ñu rët bay deltu ginnaaw. Kureelug NOO LÀNK dina duggaat ci biir fere yi ci koñ yi ngir waxtaan ak ñoom jox leen këyit yi leen di xamal li waral yokkuteg njëgu mbëj gi. Mbir mi nag man naa bañ a yomb ci alkaati yi buñu jotee ndigalul jàpp ñiy def lu ni mel.
Leneen li mooy ndayi-sàrti réew mi may na bépp ma réew mu wanee naqaram nu ni mel batax nguur gi waru koo tere.
Leeral:
Rët: terrorisé, terroriser
Fere yi: les populations
Mbëj g: electricité
Ndayi-sàrt y: la constitution


text:
Aakimoo jawwu ji
Aakimoo jawwu ji, (walla xare bi ngir teg loxo ci jawwu ji sanc ko):
Li ci alxuraan wax[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sooratu Rahmaan, aaya 33:
«yaa mahsharal jinni wal’insi inistatahtum an tanfuzuu min’axtaaris’samaawaati wal’ardi fanfuzuu, laa tanfuzuu illaa bisultaanin»
Tekki: yeen jinne yeek nit ñi, su ngeen manee dem, ba soobu ci goxi asamaan yi ak suuf, def leen ko, waaye fu ngeen fi àgg rekk na leen wóor ne Yàlla a leen may ngeen àgg fa. Fu ngeen fi àgg rekk, ci sultaan ngeen fa àgge, sultaan nag mooy: lay, ndigal, kàttan, nguur. Di kon fu ngeen fa àgg, sunu boroom a leen fa àggale moom mi leen may xel, may leen kàttan, ubbil leen wunti yooyule gox, man a layal lu tax ngeen àgg fa.
Ci lu daj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nit nag yàgg naa xëntewoo xam li ko wër ciy mbir, yàgg naa yittewoo xam mbóoti jawwu ju biti jii nga xam ne daa fees dell aki yaram yu asamaan; ay biddiw aki ñoom seen. Moom de jot naa àgg ci xam biddiw yi ak seeni kem ak seeni bind (forme), ak li leen sos, def it ab jéego bu rëy ci xam-xamu melosuuf ak yeneen xam-xam yi am ag jokkoo ak kaw-suuf, biir suuf ak li wër suuf, peek ko ciy mbindeefi asamaan, biddiw ak lu ko moy.
Ci ati juroom fukk yi, ci ñaar-fukkeelu xarnu bi, gisees na nit mu jéem ay yoon nu mu yéege ci jawwu ji, ngir làmb ko te xam la fa nekk, loolu nag faalewu ci woon jafe-jafe yi mu ci doon man a dajeel, ak ay wu rëy wi loolu làmbool, bokk na ci ay woowu: man cee ñàkke bakkanam, ñàkk a wóor gi, ci bu ñuy boy (départ), bu wuutuloxo (masin) biy wëndéelu ak buy wàcci.
Li Sofiet yi def ci xareb jawwu ji[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sofiet yi de njëkk nañoo nattu jawwu ji, jarbu ko, làmbtu ko, loolu ñu jaare woon ko ci jëfandikoo ay bayyima, ngir ragal nit di ci loroo.
Sofiet yi ñi ngi njëkk a joyal seen gaalu gu jawwu gi tuddoon Fostok – 1, ñaari soobukati jawwu yu sofiet nekkoon ci biir – di Yori Jajarin ak Alaan Shabard, ci subag bisub 12 awril 1961 g . loolu nag bettoon na adduna bépp. T ukkib jawwu bii nag yobbu woon na lu tollook téeméer ak juroom ñatt-fukki simili, ci biir diir boobu, gaalug jawwu gi wër na ci suuf si benn yoon ak xaaj.
Tukkib xam-xam bu jawwu bii xew-xew la bu am solo ci taarixu nit ci jamono ju yees jii, ndax kat moom ubbi na fi ay gox yu yees yu yaatu ci wàllug xam-xamu jawwu.
Sofiet yi wéyoon nañu ci seen liggéeyi jawwu yooyu nga xam ne am na ci yu jàmm taxoon a jug ak yu xare taxoon a jugg. Seen jumi jawwu (satellites) yi gënoon nañoo yokk seeni cawarte rawati na ci lu aju ci xare, ci diggante ati juroom-ñaar-fukk yi ak juroom-ñatt-fukk yi, ci xarnu bii.
Li ci waa-Amerig def[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Amerig yi - ci ati juroom fukk yi, ci ñaar-fukkeelu xarnu g – def nañu ay jéem aki pexe yu am solo ci wàllug xareb jawwu ji walla aakimoo ko. Seen cawarte ci wàll googu dolliku woon na ci ati juroom benn fukk yi ci xarnu bii, ndaxte seen liggéey yu jawwu yi gënoon nañoo ràññiku te gën a fés ci diggante bii, ndax ci la kërug jawwu gu Amerig gi, ñu koy wax NASA, jot a joyal ay waruwaayi jawwu , yoo xam ne ay jum ñoo leen di jañ, jañax leen ñu naaw, bu niy dellusi ci suuf si nekk ay fafalnaaw yu yor ñaari laaf, ñu leen di man a jëfandikoowaat ay yooni yoon. Lii nag tax na ba li nu daa ñàkk ci tukkiy jawwu yi gën a néew, te itam indi na ay ngérte yu am solo ci xareb jawwu ji.
Waa Amerig jot nañoo sànni waruwaayu jawwu wii di Apolo ci 20 sulye 1969g, ñaari soobukati jawwu nekkoon ca, ñooy: Aarmustrong ak Adwin Drin, Aamustrong nee na “ Amoon naa yëg-yëg bu tumbrànke, bi may dox ci kaw weer wi, damaa yëgoon ne sama màndaxe daa woyofoon lool”. Waa Amerig yi sàmp nanu ci kaw weer wi ay jumtukaay yu xam-xam yu bari, jële nañu fa it ay còmp (échantillons) yu juge ca weer wa, teg fa it ab juddalkaayu mbëj bu saal .
Kongres it dëppoo - ci 5 samwiye 1972g – ci prograamu jawwu bi nu tudde woon (baaganteg jawwu) ngir barig li nu daa dem ci jawwu jeek a dellusi. Tukki bu jawwu bu njëkk bi nuy wax Kolombiya tàmbli na ci 12 awril 1981g, yeneen tukki topp ci yu jawwu yu àntu .
Waa Amerig yi defati tukkiy jawwu yu Carlinger , bi ci njëkk di ci 4 awril 1983g, juroom ñeenti tukki topp ci, bi mujj di ci 30 oktoobar 1985 g.
Musibam Carlinger:
Am musiba xewoon na ci baagante gu jawwu gu Amerig gii di Carlinger-10, loolu nag mooy bi waruwaay bi fàccee , ci bisu talaata 28 samwiye 1986 g, lu tollook juroom ñaar faatu ci, ñaar ñi di ay soxna . Njiitul Amerig la nu daa wax Ronaald Rigan nee na woon “ Bii bis de dana doon bisub naqar ak fàttaliku” . Waa Amerig yi it tudde woon nanu ko bis bu tiis bi.
Musiba mii du mooy mi njëkk a dal Amerig ci wàllug jawwu gi, mu ni mel njëkkoon na ko fi ci lu tollook ay at, loolu mooy bi sawara tàkkee ca joyaluwaayu waruwaay ba tudd Apolo 11, ci samwiye 1967 g, ci noonu ñatti soobukati jawwu ya ca nekkoon yepp dee.
Amerig defati yeneen tukkiy jawwu yu baagante, tudde ko Discovery, bi ci njëkk mi ngi amoon ci 30 Ut 1984 g, yeneen tukk yu àntu topp ca.
Lii nu tudde xareb jawwu ji daal, def na lu am solo ci wàllug xam-xam, rawati na lu aju ci mbiri jàmm yi. Ndaxte xam-xamu Jëmm gën a jëm kanam, bu fuglug jawwu , ak xam-xamu nataalu jawwu biy nataal kaw suuf si te di ko natt, xam-xamu kart yi ak nataali jawwu yi gën na a jéego ay jéego, naka noonu ndefar bu mbëjfeppal (bu elektron), ni nuy xame fi mbell yi nekk gën a xarañ, ak ni nuy xeexe lakk yi añs.
Sofiet yi ak waa Amerig yi ku ci nekk sóobu nga ci jawwu ji ngir ay xemmemteefi xare, jawwu ji mujj di lef mu stratejig mu yaatu ñeel ay liggéeyi xare, la ñu ca jublu it di door ak jam ay barab yu nekk ci kaw suuf, jaare ko ci seen jumi jawwu yi nekk ci asamaan si, yi ci yanu ay boppi fepp (tête atomique), cig wàll, walla nu jaare ko ci ngànnaay yu wuute yi nu man a joyale ñu tukke ci jawwu ji, ci geneen wàll.
Xareb jawwu ji, yamatul rekk ci diggante Sofiet yi ak waa Amerig yi, leegi kay lu sakkan ciy réew bokksi nañu ci, mu ci mel ni Siin ak Fraans. Am na yeneen réew yuy waaj ngir sànni seeni jumi jawwu walla satalit ci jawwu jii nga xam ne mujj na di barab bu yaatu ngir rawanteg xam-xam, ak gëpplante ci wàllug xare.


text:
Al hamdu lillaahi rabbil haalamiina ndaxam
ak cant war na ci man al hamdu lillaahi
Naa jóg te santati Buur bi xëy ma bind ci ndox
muy daw ci biir i sidiit al hamdu lillaahi
Naa jóg te sant ki aare aw lumb suux ak i yax
xàllal ko pinc mu yaa al hamdu lillaahi
Naa jóg te santati Buur bi tënk bëtt ci lëm
may rëpp jàpp ko naa al hamdu lillaahi
Naa sant Buur bi fi tàllal suuf si sotti ci ndox
meññet mu teey di ci ñor al hamdu lillaahi
Naa sant Buur bi fi yan samaawu jant ak i weer
biddiw ya feg sama réer al hamdu lillaahi
Santal Broom bi la jox soldaar yu bët teguwul
ñuy daan sa noon yi yëgoo al hamdu lillaahi
Santal Boroom bi la jox cawwam ju sell te yaa
ngay nokki tus fayuloo al hamdu lillaahi
Santal Boroom bi la may sañ-sañ ci say jur i kër
ngay tër di def ci sa biir al hamdu lillaahi
Santal Boroom bi la jox, ay cér yu topp ndigal
foo leen yabal duñu bañ al hamdu lillaahi.
Santal ki baaxe la lum xañ say moroom yu bari
ngay ree ci biir aji jooy al hamdu lillaahi
Moo tee nga sant ki fab daamar yu gaaw ni la am
ngay war di dikk ak a dem al hamdu lilllaahi
Moo tee nga sant kilay fajtal ci boo tawatee
moo cér pikiir ak i reen al hamdu lillaahi
Moo tee nga sant ki yor wërsëg di jox ku ku soob
jinne ak mala ak rabi ndox al hamdu lillaahi
Moo tee nga sant ki def sëqub melen ci sa kër
ñuy fortu ñam wa nga tuur al hamdu lillaahi
Moo tee nga sant kilay wax kaay te sant ma ngir
say may di dolliku neel al hamdu lillaahi
Moo tee nga sant sa géer gii sànge la ak suttura
muur say ayib toroxóo al hamdu lillaahi
Moo tee nga sant kilay jéggal sa njuumte yu réy
loo moy te tuub ko mu far al hamdu lillaahi
Santal ki ngay dese saa yu ñépp nee la yalax
mooy soppi njàqare mbég al hamdu lillaahi
Santal kilay may a may ak loo ko xëy moy a moy
ëppante na ak topp jaam al hamdu lillaahi
Moo tee nga sant kilay wax kaay te sant ma ngir
say may di dolliku neel al hamdu lillaahi
Sun xippi ak sunu xef sun yëngo ak sunu dal
nuy dundu baate nu faat al hamdu lillaahi
Al hamdu lillaahi rabbil haalamiina ndaxam
ak cant warna fi nun al hamdu lillaahi.
Aji-bind ji: Imaam Jóob


text:
Kawe nga mboolem xarnu bi
Jomb na mboolem xarnu bi
Lut Bàmba bàjjob xarnu bi
Di folli seef i xarnu bi
Leeram ya dar na xarnu bi
Seexal na mboolem xarnu bi
Ba jot ci mbóot i xarnu bi
Ba të na nooni xarnu bi
Moo nàndaloon waa xarnu bi
Du jëw du jànni xarnu bi
Moo gën a wuuteek xarnu bi
Faadiilu aj na xarnu bi
Jikkoom ya waar na xarnu bi
Dendam amul ci xarnu bi
Mus la tawat ci xarnu bi
Te du ko feg ci xarnu bi
Wakkiirlu dëddu xarnu bi
Gañe na mboolem xarnu bi
Du jaay du jandal xarnu bi
Dellu si fii ci xarnu bi
Moo gën a wuuteek xarnu bi
Cey Yàlla ! bàjjob xarnu bi
Mooy génn góor ci xarnu bi
Di nig li des ci xarnu bi
Xamul ku bon ci xarnu bi
Kon du fBàmbaay boroom «kun, fayakuun»!
Baatin la daa fab di nu jóor
Tarbiya, lay yarey goneem
Diraaya, lay xamal goneem
Cofeel gi, moo ma ko xamal
Moo tax ba dóotu ma selaw
Leeram gi, daal may tex-texaan
Seex Bàmba, yaa di sun Imaam
Sëriñ si woon dañoo texëm
Ku leen faboon, teg ci balaas
Xawsu ya, mooy séen Yilimaan
Moo am “fasaahatu lisaan”
Moo am “maxaarijul huruuf”
Mooy “Muhjisaati adnaan”
Tuubaa, ñeel na kuy muriid
Jox naa ko fàww sama xol
Bàmba, da ngay boroomi may
Woyu nu ngir bëgg i dërërm
Yaw mi laggeeyal sa boroom
Tàbbal nu “jannatul na`iim”
Ridwaan tijjil nala, nga wéy
Nopplu jil ca «Illiyiin»
{Ak Mursaliina’ak Lanbiyaa
Yural sa punk, te dem fanaan
{Alhamdulillaahi na ngéen;
Yaw mi laggéeyal Mustafaa
Matna xaliifatul xadiim
Noppeek, goreek, tàllal ndijoor
Taafeeri njool aaminata
Yaa neex a way, te neex a taas
Raayaw ngënéel wi yaako yor
Mboolem sixaarun wa kibaar
Robino yaangi’y walangaan
Jumaa ji yaa ko taxawal
Yaw la sulaymaan xamalon
Daawuda Bàmba lay misaal
Ndommoy ngënéel ya won ca maam
Muriid yi jox nala’y Idaay
Yàlla nangay muuram muriid
“Allaahu dhoo-l-fadlil aziim”
Mooy doomi “shamsun wa xamar”
Saddiiti baayam lay royaat
Mooy noobalub lislaam fi nun
Ma wax la lëf, ci ay jikkoom
Dem na ba màkkam jullikaay
Taalif i baayam’ay wayam


text:
Garab
Garab
Garab gàncax gu dëgër la, di am ab dàtt bu taawu ay banqaas yu firiku am i xob yuy faral di nëtëx. Xob yooyooy joxe ker gi.
Garab yi gàncax lañu yoo xam ne dañoo man a gudd fan. Ñoom dañuy dund ay at yu bari. Amna ci yoy man nañoo dund lu ëpp fukki at, am ci yoy téemeeri at, ba am ci sax yu néew yuy àgg ba junniy at.
Ci li ñu xayma, àdduna bi am na lu mat 60.000 ba 100.000i xeeti garab.
Garab yi nag, fi ñu ëppe mooy ci àll bi, ci gott yi ak màndiŋ. Fa ngay fekk garab yu bari yu dajaloo. Waaye batay it garab yi man nañoo màgg ci feneen fu dul ab àll, niki ci biir dëkk yi, ba ci sax biir kër yi.
Dañuy liggeey, liggeey bu am solo nag ci jokkalanteg càkkéef gi. (Jokkalante gi am ci yi ci àdduna bépp, nga xam ne ku ne aajewoo nga sa moroom.)
Ndax dañuy muucu gaasub karbon bi doomu aadama yi génne di ko denc. Ba noppi di génne gaas ogsisen bi nga xam ne nit moom lay soxla ngir dund .
Day liggéey, liggéey bu am solo it ci wërug ndox mi. (Ni ndox mi di jaare ci suuf garab yi muucu ko mu demaat ci kaw, wàccaat.)
Batay ci wàccug taw bi da ciy liggéey lu am solo, ndax fu la ëpp i garab ëpp la lu muy taw. Da ñuy xëcc ndox mi ngir mu wàcc màndal leen.
Am na njariñ lool tam it ci yi doomu aadama di jëfandikoo. lu ci mel ni: matt, këriñ walla sax foytéef yi ñu ciy lekk. Walla mu di ci faju mbaa kerlu mbaa jariñoo dénk wi ngir di ci defar i lal ak yeneen, mbaa defar ci luy aar yaramam niki ay saabu yu muy sangoo walla ay pat ngir ay bañam. Dees na ci defar ba tay ay néeg, ay kër, ay këyit, ay toogu, ay cempteŋ (taabal) , ay kaartoŋ, ay bale, ay bunt, ay palanteer, ay raas ay gaal walla sax bato ak yaneen ak yaneen i njariñ yu muy amal doomu aadama.
Foo dem ci àdduna bi rekk, garab am na lumu fay jariñ. Dana am fuñu koy teg am cër buñu ko jox it.
Xamle gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Daanaka amul menn piri moo xam ne ñépp dëppoo nañu ci, muy tekki garab. Ndax boo jëlee garab dafa ëmb ay gàncax yu bari yoo xam ne xeet yu wuute ñoo ci nekk yu tasaaroo. Looloo waral nag ñiy jàng xam-xamu gàncax ak ñi am xam-xamu garab yu xaw a mag yi, ak ñi am xam-xamu àll, ñoom dañu ciy werante ba leegi. Ngir nag ñu am ay tegandaay yoo xam ne di nañu ci man a sukkandiku ngir méngale njuréef yi jóge ci àll yi ci àdduna bi yépp, kuréelu Mbootaayu Xeet yi ëmb wàllu dund ak mbay ñu koy wax FAO moom dafay joxe menn piri moo xam ne daal dafay sukkandiku rekk ci guddaayu garab gi.
Moom FAO dafa wax ne, garab daal genn xeetu gàncax la goo xam ne, bu fekente ne mbir yépp daje nañu maanaam bu amee li mu laaj lépp dafay màgg ba man a am 5i met cib guddaay, ci réew yi nga xam ne amuñu ak suqaliku, walla 7i met ci dëkk yi nga xam ne ñoo suqaliku.
Loolu nag moo koy wuutali ak garab yu ndawaan yi ñiy woowe ay ngajj. Niki ngeer, salaan añs, yooyu nga xam ne seenub guddaay buñu màggee ci diggante genn-wàllu met ba ci 5i met walla 7i met lay toll, te nga xam ne ñoom daanaka duñu am ker, duñu am mbaar.
FAO itam dugal na ci loolu garab yi nga xam ne amuñu li ñiy wax daakaande, lu deme ni ron walla dànq.
Boo jëlee lu mel ni ron, bant bi boo ko dagge day am lu mel ne am lëm ca biir, nga xam ne bant bi lépp feesul, te namu war a dëgëre du ko dëgëre, ndax bu gënee wow day mel ne ay bant yu sew la yu dajaloo. Loolu li mu amul daakaande moo ko waral. Yooyu amul ci niimaa. Niimaa nga xam ne aw dénk la wu dëgër buñu ko daggee, moom dafa am daakaande moo tax, daakaande ji moo waral mu dëgëre noonu. Bu dee ron nag amu ko, moo tax muy def ay bant yu sew.
Amna it ñoñ niñu jàppe garab, mooy gépp garab gu am daakaande rekk lañuy wax garab. Waaye FAO moom da cee dolli yi amul daakaande.
IFN moom dañoo wax ne, garab mooy xeetu gàncax goo xam ne dafa am liñin, ba noppi am ab bànqaas boo xam ne dara sax na ca, ba noppi guddaay ba day tollook 5i met walla mu ëpp ko.


text:
Baynuk
Baynug
Cosaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baynug yi dañu bokk ci waaso yu jëkk nekk Kaasamaas aeaaaleen na l, waiayea penku lañu joge. Foofu Kaasamaas,u enn nguur lañu taxawoon,àbu ñu naan Kansaalaa, seen peey di Mampatiŋ. Loolu, ak seeni buur di Gana Sira Bana. Li yépp, ba Imbraatóor gu Mali ame la xewoon. Ba mu yagg, Màndiŋ yi, jóge Mali, ñëw ci ñoom, di leen xeex ngir nangu leen. Ku daan jiite Mandiŋ yi mooy Tiramakan Taraaware. Ba noppi, Mandiŋ yi yilif nañu dëkku Baynug yi ak yeneen xeet ñu fa nekkoon (Joolaa, Pël...), te taxawal seen i nguur ci seen kaw, mooy nguuru Kaabu. Ba loolu xeewe, buuru Baynug yi Kikikor la woon, buur boobu la Tiramakan Taraaware taseel ci xaare.
Ñooñu daan jiite Màndiŋ yi, Naanco lañu leen tudde ci cosaan. Bi ñu yilifee moomu réew, di réewum baynug yi, dañu a sëy ak ñoom. Moo tax ci seen wallu nday, Naanco yi, ci Baynug walla Joolaa lañu bokk. Li moo tax it, Màndiŋ ak Baynug ak Joolaa yi, ay sant yu bari ñoo ko bokk (Saane, Maane, Jaabi, Jemme, Sambu, Jaata, Saañaa...). Waaye sant bi ñu leen gën a ràññee mooy: Jaandi. Tey sax, Baynuk yi, ñu bari ay Màndiŋ lañu.
Waaye, loolu yépp, taxul réewum Baynug yi nekk, ba atum 1830 ak 1867, bi ngeen xam ne, seen peey bu ñu naan Birikama tàkk te Kansaala daanu.
Seen lakk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Seen lakk, Baynuk la tuddu, te xaj na ci ñaar, am Baynuk Gunyamoolo ak Baynuk Samik. Baynuk yepp, dañu ne, 34 500 lañu.
Diine[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baynuk yi, am na ay ceddo ñu nekkoon bu jëkk, am na ay jullit ak ay katolig.


text:
Diggu Aamerig
Diggu Aamerig mooy xaaj bi nekk ci digg goxu Aamerig, ci diggante Meksik (bokk ci Bëj-gànnaaru Aamerig), ak Koloombi (bokk ci Bëj-saalumu Aamerig). Ay melokaanam ñooy li mu nekk di ab séla ci diggante ñaari Aamerig yi, ak li mu doon it ab jàllu, ngir man a jòge ci Mbàmbulaanu Atlas dem ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ca réewu Panamaa la boobu jàllu nekk.
SéwógaraafiModifier
Réew ya fa nekk:
TaariixModifier
Ay xay yu mag juddoo nañu ci bii diiwaan, yu ci mel ne yu Maya yi. Waa Espaañ ñooy waa Tugal yi fa njëkk a ñéw. Ñoom ñoo aakimoo woon nguuri Maya yi, dal di leen di noot ci lu mat ñetti xarnu. Daanaka réew yi nekk ci Diggu Aamerig yépp làkkuw Espaañ lañuy wax.
Bi ñu amee seenug tembte, ci ndoorteelu 1800, la leen ay jafe-jafe yu bari ganesi. Looloo tax li ëpp ci taariixu réewi Diggu Aamerig yi, ba ci 1900, ay daane nguur ak ay xaree ci gën a fés.
Koom-koomModifier
Li ëpp ci am-am yi nekk ci diwaan bi, suufu mbéy la te li ci ëpp ci loxoy ñenn nit ñu néew la nekk. Mbéy mi, ba tay, moo ëpp solo ci seen koom-koom, njudéef (produit) yi ñu soxla ngir seen dund dañu koy jéggaani bitim-réew. Seen campéefi koom-koom yi tamit li ci ëpp ay doxandéem a leen moom.


text:
BATAAXAL GU MAG GI ËMB SAÑ-SAÑI DOOMI AADAMA
[Preamble]
Ñu jàpp te nangu ne sagu doomi aadama ak sañ-sañam yépp-dañu yam te kenn mënukóo jalgati, te lu lépp nekk na cës laay ci taxufeex ci mbirum àtte ak jàmm ci biir àdduna.
Ñu jàpp ne ñakk xam ak soofantal sañ-sañi doomi aadama indi na aymusiba yu tar tax képp kuy dund fippu. Temano egsi na ba mu nekk ci doomi aadama ñu mën a wax, xalaat, ci seen coobare, bundxatal, nàkk dëddu leen.
Ñu jàpp ne am na solo lool ñu aar sañ-sañi doomu aadama ak ay matukaay ci wàllu yoon; ngir doomu aadama moomu kenn du ko sonal, muy fippu ci nootaange ak lu koy bunduxatal.
Ñu jàpp ne am na solo lool ñu góor-goorlu ba gën a rataxal jokkalante gi diggante xeet yi.
Ñu jàpp ne ci bataaxal boobule mbootaayu xeet yi yeesalaat na ay pas-pasam jëme ko ci sañ-sani doomi aadama yu tolloo, ci sag, ci bir lépp lu aju ci dundin diggante góor ak jigéen, ci biir tawfeex gu yaa.
Ñu jàpp ne réew yi ci bokk jël nañu ay matukaay ngir dëgëral jokkalante gi ak mbootaayu xeet yi, ñu naw it bu baax sann-sañi doomi aadama ak tawfeex yu wóor ci biir àdduna yépp.
Ñu jàpp ne ànd taxawal sañ-sañ yeek tawfeex yi nekk na lu am solo lool ngir, darajaal matukaay yooyu.
Ndaje mu mag mi biral na ci bataaxal bii ne xeet yépp, réew yépp ak kurel yépp ñu jàpp li ci nekk, ci seen xel, te ñu góor-góorlu, ñu jaarale lii lépp ci njàng mi ak yar gi.
Ñu lawal sañ-sañ yeek taawfeex yi jël aymatukaay ci biirak bitim réew.
Ñu nangu te di doxal fépp ci anam gu wér ci biir xeet yi sosoo ci réew i bokk ci mbootaay gi ak gox yi bootu ci ñoom.
1. Matukaay bu jëkk bi
Doomi aadama yépp danuy juddu, yam ci tawfeex ci sag ak sañ-sañ. Nekk na it ku xam dëgg te ànd na ak xelam, te war naa jëflante ak nawleen, te teg ko ci wàllu mbokk.
2. Naareelu matukaay
Ku ne mën naa wax ne am na ay sañ-sañ ak ay tawfeex yu sosoo ci bataaxal bii te amul xeej ak seen, rawatina ci wàllu xeet, melo, awra, làkk, diiné, peete ci wàllu politig, xalaat, réew mbaa askan woo mën ti sosoo, ci it wàllu juddu alal ak lu mu mën ti doon.
Rax sa dolli amul xeej ak seen ci politig, yoon, mbaa doxalin wu aju ci bitim réew mbaa suuf soo xamne nit ki fa la cosaanoo; réew moomu mbaa suuf soosu moom na boppam walla deet, mbaa ñu yamale yengu-yëngoom.
3. Ñatteelu matukaay
Nit kune war naa dund ci tawfeex ak kaaraange.
4. Ñeenteelu matukaay
Waruñoo def kenn jaam mbaa mbindaan. Njaam ak njaayum jaam nanguwunu ko ci anam gu mu mën ti doon.
5. Juróomeelu matukaay
Waruñoo mbugal, tutal, mbaa teg kenn lu metti lool lu yelloo wul ak doomu aadama.
6. Juróom benneeli matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ ñu war kaa nangul darajaam ci wàllu yoon.
7. Juróom benneeli matukaay
Népp a yam ci kanamu yoon. Te it amul xeej ak seen, ku ne yoon woowu war na laa aar. Népp war nañu leen aar ci luy jalgati liñu tënk ci bataaxal bii ak bepp yëngu-gëngu buy indi par-parloo.
8. Juróom natteelu matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ dem ci berebi àtte kaay yi ci reewam saa yoo xamne sañ-sañam yooyu dëppook sàrti réewam mba yoon jalgati nañu ko.
9. Juróom ñentteeli matukaay
Menuñoo jàpp, tëj, mbaa genne kenn réewam te tegunu ko ci yoon.
10. Fukkeeli matukaay
Ci lu wér, nit kune mën naa egg ci berebu atte kaay wax li ko naqari ci anam gu jub, te baña ànd ak par-parloo, ne dañu ko taxal.
11. Fukkeeli been matukaay ak benn
- Bépp nit bu ñu taqal cimbir mu tar jàppe nanu ko ku set ba loolu ñu ko taxal leer nàññ ginnaaw bi ñu ko attee. Te ñu taxawu ko ci lépp lu koy aar ci atte boobule.
- Duñu tëj kenn ci ay jëfam mbaa lu mu fàtte mbete loolu mu jëf ci jamono jooju nekkul mbir mu tar ci wàllu yoon, ci biir ak bitim réew. Foofu it yoon du ko teg lu dul limengóok li mu def ci jamono jooju.
12. Fukkeeli matukaay ak ñaar
Kenn warula xuus ci dundinu doomu aadama, bu njabootam, ci lu jëm ci këram mbaa lu mengóok moom, di damm it jarajaam. Buñu jalgatee yii nit kune am na sañ-sañ ñu aar ko ci wàllu yoon.
13. Fukkeeli matukaay ak ñatt
- Nit kune am na sañ-sañ wëndeelu ni mu ko neexe, tànn it dekkuwaayam ci biir réew bu mu mën ti doon.
- Nit kune am na sañ-sañ génn réew mu mu mën ti doon. Fimu dëkk it bokk na ci-ak it dellusi ci réewam.
14. Fukkeeli matukaay ak ñent
- Nit kune bu ñu ko mbugalee am na sañ-sañ làqu ji, mbaa ñaan ñu làq ko ci yeneni réew.
- Su fekkee ne nit ki dañu koy toppu ginnaaw bi mu defee jëyyi, mbaa yëngu-yëngóon méngóowul ak li mbootaayu xeet yi tëral, sañ-sañ boobu.
15. Fukkeeli matukaay ak juróom
- Nit ku ne am na sañ-sañ xeetoo cim réew.
- Mënuñu ne nit ki xeetoowul cim réew te teguñu ko fenn, mbaa ñu xañ ko sañ-sañ su bëggee soppi xeetoom ak réewan.m
16. Fukkeeli matukaay ak juróom benn
- Jigéen mbaa jóor saa yu matee amul xaaj ak seen, ak waaso bu mu mën ti bokk, réew, mba diiné am na sañ-sañ sëy ak it sos njaboot. Ñoo yam it sañ-sañ, balaa ñuy sëey, ci biir sëy ak it bu seen sëy tasee.
- Sëy kenn menunuko fas, xanaa lu jiitu ku ne ci way-dencante yi joxe xalaatam.
- Njaboot nekk na menneef gu am solo ci askan wi.
17. Fukkeeli matukaay ak juróom ñaar
- Ngay dund yaw doww mbaa ak mbooloo am nga sañ-sañ am loo moomal sa bopp.
- Menuñoo xañ kenn am aman.
18. Fukkeeli matukaay ak juróom ñatt
Nit kune am na sañ-sañ xalaat ak sa goom ci wàllu diine, soppi it diineem mba ngëmam, am na it tawfeex feeñal diineem, mbaa ngëmam, ak mbooloo, mbaa moom doww, fu àdduna daje mbaa deet, jarali ko ci njàngale mi, ci ay jëf, ci jaamu yi ak xarbaax.
19. Fukkeeli matukaay ak juróom ñent
Nit ku ne am na sañ-sañ wax mbaa bind lu ko soob. Ci waxam yooyule kenn menuko ce bundu xatal. Te it am na sañ-sañ di gëstu, di jot, di wasare ci anam gu yaa ay xabaaraki xalaat ak ay jumtukaay yu mi Men ti jefandikóo.
20. Ñaar fukkeeli matukaay
- Nit kune am na sañ-sañ woote ab ndaje, mbaa sos mbootaay ci jàmm.
- Mënuñoo bokk loo kenn ci mbootaay te àndu ci.
21. Ñaar fukkeeli matukaay ak benn
- Nit ku ne am na sañ-sañ bokk ci ñiy doxal mbiri réewam. Mu teewal fa boppam, mbaa mu yabal ab ndaw mu teewal ko fa.
- Nit ku ne am na sañ-sañ, amul xeej ak seen liggéey ci bépp béréb buy doxal mbiri réewam.
- Pas-pasu askan mooy cëslaay buy dëgëral lépp luy doxal réew. Pas-pas gile war na feeñ ci palin yu yiw yu ñu wara amal léeg-léeg ci tannin gu yaa te am sutura,mbaa topp yoon wu wóor wu andak taw feex ci wàllu pal.
22. Ñaar fukkeeli matukaay ak ñaar
Nit ku ne meññeefu askan wi am na sañ-sañ ñu aar ko ci giru dundam. Ci dundam war na ci am xol bu sedd ci sañ-sañam yooyu, lu aju ci koom-koomam, ci dundinam ak ci lépp lu aju ci aadaam te di ko jox maanaa ak yookkute gu ànd ak tawfeex ci wàllu darajaam, loolu lépp nag ku ne doomu réew mi indi dooleem ak di jokkalante ak bitim réew te mu méngook tërërin ak am-amu réew mu ne.
23. Ñaar fukk ak ñatteeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ liggéey, tànn it ci eanam gu ko neex liggéeyamm te mu dëppóok ay sàart yu yam te baax ci wàllu liggéey. Te it ñu aar ko ci ñàkkub liggéey.
- Amul xeej ak seen ku néppam nanu sañ-sañ ñu fay leen, te loolu méngóok li mu aliggéey.
- Keépp kuy liggéey am na sañ-sañ ñu jox ko pay gi mu yellool, baax te mën koo dundal ak njabbotam te mu yellook sagu doomu aadama, mu mottaliku it ak yeneeni pexe su mënee am ngir aar dundinam.
- Nit ku ne am na sañ-sañ samp mbaa bokk ci ay kurel yu koy taxawu ci wàllu liggéeyam.
24. Ñaar fukk ak ñenteeli matukaay
Nit ku ne am na sañ-sañ noppalu, feexal xolal ak it di yamale diirub liggéeyam ak it léeg-léeg muy për, bër gu ànd ak xaalis.
25. Ñaar fukk ak juróomeeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ am dundingu yamamaay ngir dëgëral wér-gi-yaramam, raataageem ak bu njabootam, lrawatina ci wàllu lekk col, dëkkuwaay, lépp lu aju ci wàllu paj ak bépp yëngu-yëngu gu am farata ci wàllu dundam. Am na it sañ-sañ ñu aar ko bu liggeeyatul bu feebaree, bu amee laago, ñàkk saxnaam mbaa sërinam, mbaa màgget, mbaa mu ñàkk li muy suturloo ci anam yu dul ci cootareem.
- War nañu beral loxo, dimbali képp ku tollu ci am doom ak it gune yi. Bépp xale bu juddu ci sëy, mbaa bu judduwul ci sëy ñoo bokk benn anam buñ leen di aare.
26. Ñaar fukk ak juróom benneeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ ñu jàngal ko, njàng mi waruñu ci fayaku lu mu bon bon ci njàng mu suufe mi te am solo. Njàng mu suufe mi lu war la. Njàng mu xarala mi, te it aju ci wàllu liggéey war nanu koo wasaare. Amul xeej ak seen njàng mu kawe mi ubbil nañu ko képp ku ko yelloo.
- Njàng war naa indi naataange gu yaa ci ddoomi aadama te it war na dëgëral ñu naw sañ-sañi doomi aadama aki tawfeexam ci anam gu yaa-wat na it rataxal déggóo gi ak yokkute mbootaayu xeet yi ngir jàmm sax.
- Waajur yi ñoo jëkk am sañ-sañ ci anam gi ñuy yare seeni doom.
27. Ñaar fukk ak juróom nenteeli matukaay
- Nit ku ne am na sañ-sañ bokk ci dépp lu aju ci caaday askan wi, di bànneexu ci lu cu aju ak it bokk ci lépp luy suqali xarala gi ak lu ciy meñ.
- Nit ku ne am na sañ-sañ ñu aaral ko lépp lu aju ci lu mudefar ci wàllu la xarala, mbind mbaa lu aju ci wàllu caala.
28. Ñaar fukk ak juróom natteeli matukaay
Nit ku ne war naa tawaxu dëpp lu aju a askan wi, ak lu aju ci bitim réewam ba sañ-sañ ak tawfeex yi bataaxalu xeet gi ëmb mën a sax.
29. Ñaar fukk ak juróom nenteeli matukaay
- Nit ku ne am na ay wareef yu ko war digganteem ak dëkkandoom yi ngir dëgëral ci anam gu ya darajaam.
- Nit ku ne buy doxal ay sañ-sañam aki tawfeexam war naa sallook li ko yoon may, ngir mu mën a nangu, naw, sañ-sañ nawleem ba léepp lu aju ci yiw, teey ak naataange gu yaa sax ci askan wi.
- Sañ-sañ yeek tawfeex yi mënuñukoo doxal ci anam gu deppoo-wul li mbootaayu xeet yi misër mbaa taxawal.
30. Fanweereeli matukaay
Ci fànn gu mu mën ti doon ci bataaxal bii, bépp réew, mbootaay mbaa nit, warul doxal mbaa def luy yàq sañ-sañ yeek tawfeex.


text:
Koom-koom
Xamale koom-koom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Koom-koom walla cawarteg koom-koom (activité économique):(làkku grees wu yàgg wa : oἰkovouίa, « yor ag kër walla saytu ko »« di oἶkoς (kër ci ni ñu ko xame)ak (vέuw yor walla saytu(administrer)) mooy cawarteg nit giy feeñ ci liggéey ak jóox (produire) ak séddale ak joqalante (echange) ak jëfandikoo njuddéef yi (les produits) njëfte yi (le services).
Koom-koom nag ni ngi koy jànge ci xam-xami koom-koom yi, day sukkandiku nag ci gisiin yu koom-koom (théories économiques).
Dees na wax it ci koom-koom niki tolluwaayu koom-koom bu jamono bu am réew walla bu ab gox (zone), maanaam ag nekkam ci gëwéelub koom-koom yi. Cawarteg koom-koom gi kiliftéef yu koppar yi walla góornamaa yi (àtte yi) ñoo koy àtte jaare ko ci ab politig bu di kojug jamono (conjoncturelle).
doxaliin wu mbooloo mi (Les administrations publiques)day def moom itam ay politig yu koom-koom ngir soppi doxiinu koom-koom wu am réew.
benn ci joxoñ yu koom-koom (indicateurs économiques) yu mag yi mooy njuddéef mu ñumm mu biirum réew (NJ.Ñ.B) (produit intérieur brut (PIB)), loolu mooy maye nga man a nattale dooley koom-koom yu réew yi
Koom-koom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xam-xamu koom-koom ( ci Fr:economie)moom xam-xamu mboolaay(social) la buy yëngu ci gëstu ni ñuy jëfandikoo jumtukaayi jóox(production)yu daytalu yi am cig mboolaay (société) ngir faj soxlay ak xemmemtéefi cér(membre)yu mboolaay gii.Xam-xam bii nag mook xam-xam yépp a yam, dafa am ay dëgg-dëggam akaki àtteem waaye jeexiitalu gi mu def ci nekkiini mboolaay yi ak yu politig yi (les conditions sociales et politiques)ak ni ay séqoom ( ay relation-oom) dugganteek nekkiin yii tax na ba melow mboolaay muur ko, cuub ko.
Xam-xam bii li mu làmboo mooy seggat jóox gi (production), séddale gi, ak yaxantu ak lakk walla jëfandikoo njaay yi (marsandiis yi) ak njëfte yi (les services). danuy faral a wax ci koom-koom ne buy wuyyu la (positive) bu dee jéem a leeral ngértey tànn yu wuuteyi, di joxe ay mbooleem ay xalaat jiital (hypotese), walla am mbooloom ay gendiku (ay seetlu),danuy wax it ne bu nattukaay la bu dee leeral doxal yi nu war a def.
Xam-xamu koom-koom dees koy déddale ci ñaari bànqaas yu mag:
- Koom-koom bu xaaj walla koom-koom yu ndaw yi , mooy jëflanteek benn-benni naayib yi, lu ci mel ne njëli kër yi ak liggéeyi yaxantu yi.
- Koom-koomub lépp walla koom-koom yu mag yi ,mooy gëstu ci koom-koomu réewum lëmm, ci melo wii nag dees koy xalam(dees koy xalaat) muy gaaral ak sàkku ñeel alal walla xaalis, bopp-alal (capital)walla njaay (marsandiis) ci biir koom-koomu am réew


text:
Diisaayu yaram yi
Diisaayu yaram yi (corps)Modifier
Tay de bis bu xiin la, tàmbali naa taw, doqi ndox yu ndaw, yu xaw a rëy, yu ngandee ngandee ngi nii far di rot ci suuf.
Bu cooroonee, gàncax gu bari seeni xob day ruus, daal di naaw ci jawwu ji, rotati ci suuf si.
jël-leen aw xeer ci seen loxo, wacc-leen ko, day rot ci suuf de.
Benn sabab bi tax xeer woowu di rot, tax it ba xob wi rot, moo fi jaar ba tax doqi ndox yu taw yooyu di rot: loolu mooy li nuy wax Bijj gi walla Dooley ñoddi gi suus si di amal ci yaram yi. Ñoddi gii mooy tax yaram yiy diis, moo waral it ñuy aajowoo genn kattanug përëg ngir yékkatee léen ci suuf si.


text:
1Ndeysaan, wurus wa giim na! Ngëneelu wurus soppiku na. Doj yu sell yaa wasaaroo, ca boppu mbedd yépp.
2Doomi Siyoŋ yu góor yu jar ya! Wurus lees leen daan nàttablee, ndeysaan tey, ñu jàppe leen ni njaqu ban lu tabaxkatu njaq liggéeye loxoom.
3Ag till sax joxe na weenam, nàmpal doomam, te sama bokk yi mujj néeg ba mel ni bànjóolig màndiŋ.
4Luy nàmp a nga mara mar, ba làmmiñ taqoo denqleñ. Gone yaa ngi ñaan mburu, te kenn daggalu leen.
5Ñi daan xéewloo ay bernde, tey ñoo xiif, ne lasar ca mbedd ya. Ña yaroo woon yérey tànneef, tey ñoo goore jalu mbuubit.
6Sama ñaawtéefu askan wee màgg, ba raw ñaawtéefu waa Sodom, dëkk ba jekki jàllarbiku, te loxo laalu ko.
7Sunu kàngam ya setoon wecc, seen yaram mucc gàkk, di lerxat bay tàkk, wér péŋŋ, leer nàññ.
8Tey ñu gëna lëndëm bànqanoos, xàmmeesu leen ci mbedd yi, ñu ngi lax, di yaxi neen, der wow koŋŋ ni matt!
9Ña saamar rey a gënu demin ña deeye xiif, jeex tàkk, ne lasar, ndax ñàkk meññatum tool.
10Ndey ak xolu njureelam, moo togge loxoom, doomu boppam, def ko njëlam, ci sama biir toskareg askan wi!
11Aji Sax jee xëpp am sànjam, sotti tàngooru meram, moo jafal sawara fi Siyoŋ, ba xoyom kenu ya.
12Du benn buur fi kaw suuf bu gëmoon, du kenn ci mboolem waa àddina ne bañ akub noon dina dem ba bëtt bunti Yerusalem.
13Seen bàkkaari yonent yaa, seen ñaawtéefi sarxalkat yaa; ñoo tuur fa digg dëkk ba deretu aji jub ñi.
14Ña ngay tëñëx-tëñëxi niy gumba ci mbedd yi, deret ja sobeel leen ba maneesula laal seeni yére.
15Ñoom lañuy gëdd naan: «Soreleen nu, nit ñu sobewu ñi! Soreleen, soreleen, buleen nu laal.» Ñu daw di tambaambalu ba ca yeneen xeet; ñooña ne leen: «Dootu fii!»
16Aji Sax ji ci boppam moo leen tasaare, faaleetu leen; cér lees séddul sarxalkat, te teraleesul mag.
17Ba tey sunu gët a ngi giim, ndax ndimbal lu nuy séentu ci dara. Fa sunuy tata lanu séentoo wenn xeet wu nu manula wallu.
18Sunuy tànk lees di topp, ba manatunoo daagoo sunuy mbedd; sunu bés jege, sunu àpp di matal, sunu saa taxaw!
19Ñi ñuy dàqa gëna gaaw ay jaxaay, ci kaw tund yi lañu nu ne dann, màndiŋ mi, ñu di nu fa tëroo.
20Ki nuy noyyee, Buur bi Aji Sax ji fal, ca seeni yeer la tance, te nu noon ci keppaaram lanuy dëkke fi digg xeet yi.
21Bégleen te bànneexooy, yeen Edomeeni réewum Ucc, ci yeen it la kaasu mbugal di jàllsi, ngeen màndi, futteeku, ne duŋŋ.
22Yaw Siyoŋ, sa mbugal mat na, deesatu la yóbbu ngàllo; yaw Edom laa ne, Aji Sax jee lay fey sa ñaawtéef, feeñal say bàkkaar.


text:
Ndakaaru
Ndakaaru (Dakar) Nekkoon reewu Afrig gu sowwu gu Faraas (ASF, walla AOF ci FR), Ndakaaru fimne mooy reewum Barug Senegaal akit goxub Ndakaaru, tolluwaayam ci péeteg sowwu bu Afrig, ci jegeem Daanaka-dun bu Kap-Wert, waral na sancug notaakon yu jëkk yi, Akit yaxantu ak Àdduna bu bees bi, te ame na peetewaayu ngëneel ci jëflanteg cosaani Saa-Afrig yi ak Saa-Tugal yi. Fa lees Taxawalee woon Xumbalu Àddina bu fànni ñuule (jaam yu ñuul) bu njëkk bi ci xalaatu Leopool Sedaar Sengoor atum 1966, Dëkk bii mooy toogu bu Këru-gëstu bu dàttu bu Afirg gu ñuule (KDAN, walla IFAN ci FR) akit bu Bànk bu diggu bu guuri Afrig gu sowwu (BDGAS walla BCEAO ci FR)


text:
23 Kalena's tzun toque'n jak' kultz tan Moisés, nin je tcy'al mu'ẍ te yi ẍch'el yi jun cneru'a'tz nin oc suk'ul mu'ẍ te yi ẍchin yi at le sbal Aarón. Ncha'tz oc suk'ul te mamil wi k'ab yi sbal. Ncha'tz oc te mamil wi tkan yi at le sbal.
24 Nintzun e' saj ẍchakol yi e' cy'ajl Aarón, nin oc suk'ul mu'ẍ chich' te yi ẍchi'belil yi chiẍchin yi at le chisbal, ncha'tz te yi mamil wi chik'ab tu yi mamil wi quikan yi at le chisbal. Yi wi't bnixe'n yi xtxolbile'j nintzun ben kojol yi chich' yi sowrin, tibaj nin xlajak yi altar.
25 Ej nintzun je tcy'al Moisés yi ẍepu', tu yi je', nin tircu'n yi ẍepu' yi at te'jak yi lasu', tu yi ẍepu' yi at te'j xtx'otx', tu cabil yi xtxicun, tu yi cux yi at le sbal.


text:
1«Yaw nit ki nag, waxal waxyu ci kaw Gog, nga ne: “Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Maa ngii fi sa kaw, yaw Gog, boroom Meseg ak Tubal.
2Maa lay waññi, yóbbu la, jële la catal bëj-gànnaar, yéege la kaw tundi Israyil.
3Maay féle sa xala ci sa loxol càmmoñ, féle say fitt ci sa loxol ndijoor, waddal.
4Ca kaw tundi Israyil ngay daanu, yaak mboolem say gàngoor, ak mbooloo yi ànd ak yaw. Tan yeek lépp luy njanaaw ak ndundati àll bi laa lay jox, leele la leen.
5Ci biir àll bi nga naa lareet. Man de maa ko wax! Kàddug Boroom bi Aji Sax jee.
6Maay yebal sawara fa Magog, ak fa waa dun ya dëkke jàmm, ba ñu xam ne maay Aji Sax ji.
7Sama tur wu sell laay xamle fi digg Israyil sama ñoñ, te dootuma seetaan ñuy teddadil sama tur wu sell. Yéefar yi dinañu xam ne maay Aji Sax ji, ku Sell ku Israyil ki.
8«“Bés baa ngii di ñëw te dina dikk, kàddug Boroom bi Aji Sax jee. Bés bii laa waxoon.
9Waa dëkki Israyil ay génnandoo, booley ngànnaay, xambeb taal; pakk bu mag ak bu ndaw, xalaak fitt, ngajjook xeej, taaloo ko diiru juróom ñaari at,
10ba dootuñu taxani, dootuñu gori ca gott ya, gànnaay ya lañuy taaloo, te ñooy futti ñu leen futti woon, di sëxëtoo ña leen sëxëtoo woon. Kàddug Boroom bi Aji Sax jee.
11Bésub keroog laay may Gog ab pàkk, mu def ko sëg fi biir Israyil; mooy xuru jaarukaay wiy dog yoonu képp ku fa jaare, te féete yoonu penku wi jëm géeju Xorom ga. Fa lañuy rob Gog ak gàngooram gépp, ñu di ko wooye xuru Gàngooru Gog.
12Juróom ñaari weer waa kër Israyil di leen rob, ngir setal réew mi.
13Waa réew mépp a leen di robandoo, te bésub keroog ma darajaal sama bopp, ñu doxe ca siiw. Kàddug Boroom bi Aji Sax jee.
14Dañuy tabb nit ñu féetewoo di wër réew mi, ñu àndandook tukkikat yi, di rob néew yi des ci àll bi, ngir setal ko. Bu juróom ñaari weer yi jeexee ñu tàmbalee seetaat.
15Wërkat yooyooy wër réew mi ba mu daj, ku ci gis yaxi nit, sàkk xàmmikaay ca wet ga, ngir robkat yi dikk, robi ko ca xuru Gàngooru Gog,
16ba far am dëkk bu ñuy wooye Amona (mu firi Gàngoor). Noonu lañuy setale réew mi.”
17«Yaw nit ki nag, Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Waxal picc yi ak mboolem njanaaw yi ak rabi àll yépp, ne leen: “Dajalooleen, jóge fu ne, dikk, dajesi ci sama sarax si ma leen di rendil, muy sarax su mag fa kaw tundi Israyil, ngeen lekk yàpp, naan deret.
18Yàppu xarekat ngeen di lekk, naan deretu garmiy réew mi, ñooy seeni kuuy, aki tàppaanga aki bëy aki yëkk, ñoom ñépp mel ni juru yafal yuy fore jooru Basan.
19Dingeen lekk nebbon ba regg, naan deret ba màndi ci sama sarax si ma leen rendil.
20Sama ndab ngeen di regge méddu fas ak boroom watiir ak méddu jàmbaar ak méddu bépp xarekat.” Kàddug Boroom bi Aji Sax jee.
21Maay biralal yéefar yi sama teddnga, yéefar yépp gis àtte yi ma dogal ak sama diisaayu loxo bi ma leen teg.
22Bésub keroog la waa kër Israyil di dale xam ne maay seen Yàlla Aji Sax ji.
23«Kon yéefar yi dinañu xam ne ñaawtéefi waa kër Israyil moo leen yóbbe ngàllo ndax la ñu ma ñàkke worma, ba ma xañ leen sama kanam, teg leen ci seen loxoy noon, ñu fàddoondoo saamar.
24Seeni sobeek seeni tooñ laa jëflanteek ñoom, ba xañ leen sama kanam.
25«Kon nag Boroom bi Aji Sax ji dafa wax ne: Léegi maay tijji wërsëgu Yanqóoba, maay ñeewante waa kër Israyil googu gépp, te maay fiire sama tur wu sell wi.
26Bu ñu dëkkee seenum réew ci xel mu dal, kenn lëjalu leen, ñooy gàddu seen gàcce, ak gépp ñàkk worma gu ñu ma ñàkke woon worma,
27Bu ma leen jëlee ci xeet yi, délloosi leen, maa leen di dajalee ca seen réewi noon yooya, maa leen di fésale sama sellnga, yéefar yu bare teg ci bët.
28Dinañu xam ne maay seen Yàlla Aji Sax, ji leen yóbbu woon ngàllo ca yéefar ya, ba noppi délloosi leen seen suuf, te bawuma kenn gannaaw.
29Gannaaw bu ma walee waa kër Israyil sama noo, dootuma leen xañ sama kanam. Kàddug Boroom bi Aji Sax jee.»


text:
25 ”Ma jalu', yi ko na el ẍch'el jun xna'n, nin nk'e'tz tul yi tiemp tetz yi xtx'ajo'n, nin ltz'a'tij tetz ala' k'ej, nka yi tiemp tetz yi xtx'ajo'n ltz'icy' tibaj yi tetz tiempil nin, tz'ocopon tzuntz tetz tajlal jun wunak yi qui xansa'nt, te yi tiemp yi na el ẍch'el, nka te yi tiemp yi qui na makxij yi xtx'ajo'n, ni'cu'n xtxolbil tu yi cho'nk at tul yi tiempil yi xtx'ajo'n.
26 ”Alchok ama'lil kalel coyewe't yi juna'tz, yi yabi'ẍ, nin ncha'tz alchok ama'lil kalel c'olewe't cu'n te yi tiemp yi qui na makxij yi ya'bil, tz'ocopon tetz tajlal jun yi qui xansa'nt, ni'cu'n chi che'nk at tul yi tiempil yi xtx'ajo'n.


text:
Xiirtalu
Xiirtalu ag feeñte la gees di gis ci ag ndombo gu mbëj. su dawaan biy jàll ci ndombo gi di soppeeku, sunu sukkandikoo ci àtte Lorentz, dafay sabab jenn doole ju mbëjdoxalukaay juy bañ coppiteeg dawaan bi. Su ndëgërlu gi doonee liy bañ walug dawaan bi, xiirtalu gi mooy li bañ ag coppiteem ci jamono. Gii xeetu feeñte ci dawaan bu safaanu rekk lañu koy amee. Walug bijjaakon gees di am ci juddug ab toolu bijjaakon ci biir ndombo gi mooy tax nu man a xayma dayoo bu xiirtalu gi.
Tekkeem[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Su ab dawaanu mbëj i di jàll ci ab wommatukaay xiirtalu gi mooy juddal ab toolu bijjaakon ci li ko wër. Su nekkee dawaan buy soppeeku ci jamono walug bijjaakon bi dafay soppeeku ci jamono moom itam, coppite googu mooy sabab jenn doole ju mbëjdoxalukaay juy bañ coppiteg wal gi.
Segam xiirtalu gi mooy liy bañ coppiteeg dawaan bi te ci dawaan bu safaanu li ñu bëgg mooy dawaan bi di man a soppi dayoom ak ci benn baraay bi, kon xamees na ne man naa nekk gànlankoor ba tax keman wara tuuti. Xiirtalu gi L walug toolu bijjaakon beek dawaanu mbëj bi ñoo nu koy jox.
Bennaanu nattam lañuy wax henry: 1 Henry = 1 Weber /1 Ampere (1 H = 1 WB/1 A).
Ci ag xiirtalukaay gu 1 henry su coppiteeg dawaan bi nekkee 1 Ampere ci saa dafay jur jenn doole ju mbëjdoxalukaay ju 1 volt.
Donte tekkeem gii mooy bi gën a siiw doonul bi gën a yomba natt ndax fii xiirtalu gi dafa aju ci wal gi muy genn kemu jëmm gees manuta natt. Ba tax ñu xalaat neneen nees ko manee ame ak ndimbalu àtteb Lorentz.
Maanaam :
nga xam ne :
- mooy xiirtalu ndombo gi
- mooy doole ju mbëjdoxalukaay ji.
- mooy coppiteeg dawaan biy jàll ndombo gi ci jenn jamono,
- Su dawaan bi dul soppiku, di/dt dafay doon tus bay tax doole ju mbëjdoxalukaay ji di doon it tus.
- Màndarga bi (-) dafay wone ni dooley mbëjdoxalukaay ji di dekkarlook coppiteeg dawaan bi.
Xiirtalante[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Su benn dawaan bi i di aw ci genn ndombo gu mbëj te di jur ab toolu bijjaakon buy àgg ci geneen ndombo gu nekk ci wetam, daf fay jur jenn doole ju mbëjdoxalukaay moom it juraat beneen toolu bijjaakon buy dellu ci ndombo gu njëkk ga daldi fay jur, moom waat, jeneen dooley mbëjdoxalukaay ak beneen toolu bijjaakon.
Su fekkee genn ndombo rekk la dawaan bi koy jàll mooy jur toolu bijjaakon biy jur dooley mbëjdoxalukaay ji.
Su fekkee nak ñaari ndombo lañu toolu bijjaakon bi kenn kiy jur, du yam ci moom rekk, mooy dem ci geneen ndombo gi jur fa dooley mbëjdoxalukaay jiy bañ coppiteeg dawaan bi koy jàll.
- M1/2 di xiirtalante gi ci ñaari nbombo yi.
Xiirtalante gi dafay aju ci diggante bi nekk ci ñaari ndombo yi, fu ñu feetante, seen melokaan ak limu lëmës yi.
Ngóora ci saa-su-nekk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Manees naa rënk ngóora ci biiram, bokkul ak ndëgërlu gi nga xam ne kàttanu mbëj gi nga koy jox daf koy yàq, soppi ko tàngoor, xiirtalu gi moom daf koy denc benn diir bi delloo ko ndombo gi, ba tax manees na natt ngóora gi ci:
sunu ko laalaatee:
nu am gii digaale:
kàttan gees di am ci diirub ñaari jamono j1 ak j2 mat:
Li ciy tukkee di ni yombul a soppi ci lu gaaw dawaan biy daw cib taxañ te dafay yées lu xiirtalu gi di yokku.


text:
Nii bluuy Dios lo Juan
1
Tiits nii pxaal Dios
1 Nrii nak nii chëb Dios lo Jesucrist parñee këb xaa lo meñ nii xniladzy xtiits xaa kchë cos nii klyëëdy kak. Lëë Jesucrist pxaal tu angly kukëbo lo Juan, 2 aan lëë Juan pkëë kchë nii kon ni lëë xaa xñee nii nli kwaaxcuent xaa xtiits Dios nii pxaal Jesucrist.
3 Dichos meñ nii xlab ni xkëëtyag tiits nii pxaal Dios ni dichos meñ nii xsal kchë nii kë leñ kitsy re por klyëëdy lëëw kak.
Lëë Juan xaal kitsy re lo meñ Asia
4 Naa nak Juan. Lëën xal kitsy re lo meñ nii xniladzy xtiits Jesús nii no nëz Asia. Kadzy kyedzy xalaa kitsy re. Lëë Dios kakni lëë do ni knee tiits nii mbëë kpañ do. Ktsyëëdy xaa, por lëë xaa kok Dios ni lëë xaa nako ni lëë gaa xaa tugak kako. Xkëëptyux ksa kadzy kyalbini nii no laañee xñabey xaa lëë do. 5 Wi Jesucrist xkëëptyux lëë do. Tu xaa nii xñee tiitsli nak xaa. Klootyee Jesucrist pañ parñee kpikchedre kety xaa ni kchësy kaa lo meñ non nii no lo kislyu xñabey xaa. Xkëstyoo Jesucrist lëë no. Por ngo kuty xaa parñee kpily xtol no, 6 ni lëë xaa pso lëë no parñee kak no pxosy laañee xñabey Tat Tios. ¡Ni iip kyaldy kaa xkyalwnabey Dios! ¡Tugak kñabey xaa!
7 ¡Lo xkey kchukë Jesús! Tsiñee lëë xaa kiid, kchësy meñ kan xaa axte wi xaa nii blisy xaa lans. Kchësy meñ nii nche lo kislyu tso kyalnë ni koon por lëë xaa. Nli xñen nii singo kako.
8 Lëë Dios nii xñabey bislo kchë kchësy cos ni lëë xaa kisyaalo. Ktsyëëdy xaa, por lëë xaa kok Dios, ni lëë xaa nako ni lëë gaa xaa tugak kako.
Lëë Juan chan Crist
9 Naa nak betsy to Juan. Porñee xsob no xtiits Jesús ni porñee ngab no laañee xñabey Dios ngo nii xtyeedy no kchë kyalnë re. Lo kislyu wiñ nii lë Patmos nii nche lo nistoo kwyon porñee xluyaa xtiits Dios nii pxaal Jesús. 10 Lëë tu tse tminkw lëë Kyalbini Ntson biy naa, aan lëën biñ nii nguiedzy kwnee tu xaa xitsyaa. Nak tsiy xaa sinak tsiñee xkwetsy tu trompet. 11 Lëë tsiy xaa go në lon:
—Pkëë kchë nii chanoo leñ tu libre aan pxaalo lo meñ nii xniladzy xtiits Jesús nii no Efeso, Esmirna, Pérgamo, Tiatira, Sardis, Filadelfia ni Laodicea.
12 Tsiñee lëën byoogw par kuyaa dyon cho xñee lon, lëën kon kadzy candilier or, 13 aan lady ksa kadzy candilier go so tu xaa nii chak si chak mguiy nii pxaal Dios. Nakw xaa tu ladx nool. Axte yaañ niy xaa chitso ladx ko, ni no tu cinturón or xpans xaa aan axte chu styoo xaa xyakxoobo. 14 Nguitsy kits kik xaa sinak nguitsy kits lady mëkwxiily o si nguitsy kaa kyeg, ni chak mëlo xaa sootee lo bëly. 15 Xpibëly niy xaa sinak kiib nii cho lo ki parñee kpibëlyo ni nak tsiy xaa sinak xbi nis tsiñee xchingaaw tu chu kyo. 16 No kadzy mëly ñali xaa ni sob tu spad chuw xaa, tyuxlad lo spad ko ndox. Chak lo xaa si chak lo ngbidz tsiñee tir chak naay.
17 Tsiñee konaa xaa, lëën pkyey aan lëën byab lo xaa. Per lëë xaa pxob ñali xaa ladyaa aan lëë xaa në lon:
—Ktsyeebtyoo, por naa bislo kchë cos nii no lo kislyu ni naa gaa kisyaalo. 18 Mbañaa. Kutyaa, per lëën pañ parñee kpikchedre ketyaa. Naa nseeñ lyey nii xyaly laañee no meñ kuty ni schilo gaa kuuñ kpaañaa meñ kuty. 19 Pkëë kchë nii konoo ni pkëë nii chanoo natiemp ni pkëë nii nare kanoo. 20 Lëën kniy penak nii no kadzy mëly ñalin ni penak nii konoo kadzy candilier or. Lëë ksa kadzy mëly nii konoo nak angly nii chakni meñ nii xniladzy xtiits Dios. Lëë candilier or na nak ksa kadzy kyedzy Asia nii no meñ nii xniladzy xtiits Dios.


text:
Break dancing
Break dancing, walla breakdance, walla break, walla b-boying, ab baat la bu ñuy jëfandikoo ngir wax fecciin wa juddoo te màgge New York ci ati 1970, xammeewu ngir ay suppjalañam aki bërangoom ci suuf si. Fecckatu break dance la ñuy wax breakkat.
Taariixu break dance[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Break dance ak hip-hop[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Taariixu break dance mi ngi doore ca Bronx ci ati 1970, Kenn ku bokkoon ci mbootaay gu Bronx River projects la ñu ne moo ko sos. Mu jóge fa, tudde Bronx River Association Afrika Bambaataa, ba si yàgg mu tuddewaat ko Zulu Nation (ci 1974). Gëstu yi mu doon def ci taariixu Afrig ak mbëggéelam ci woy gëtanoon ko, ba taxoon mu farlu woon ci ngir ay ndawi goxam nekk ciy yëngu-yënguy fànn ngir bañoon ñu duggu cig ndëngte. Moom lañuy santee juddug yëngu-yëngu gu bees gi: hip-hop, gi dàttu ci ñenti ponku yii di rap, grafiti, DJing ak break dance. Afrika Bambaataa soosoon na itam benn ci gangoori break dance yi njëkk, tuddoon Zulu King. Njeexit gi waa-jamayka bii di Dj Kool Herc amoon ci caadaay hip-hop mi safaanu woon ak caadaay ndëngte ga amoon ca seen dëkkuwaay ya, ca jamono jooju am na solo lool, ba mat naa fésal.
Fu pecc mi soqikoo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jafe na lool joxe a taariix bu wóor cig juddoom. Ci jeexantalu ati 1970, New York dafa bari woon lool ay xeeti pecc, gox boo dem aki feccinam. Numu manti deme, li fés mooy ne, feccin yi gënoona siiw ñoo doonoon good foot ak popcorn, te jóge woon ca woy yu James Brown ya Get On The Good Foot ak Popcorn. Pecc yooyu yëngali tànk ci anam bu lañ woon te fecckat yi daan sapp se benn tànk di ko awante an beneen bi. Nit ñi daan nañu ci def ay joŋante, siiwoon nañu lool ca jamono yooyu.
Kenn xamul lu waral suñuy fecc di bërangu, aka daanu ci suuf, gannaaw seeniy weñaaru ak seeni damm-yaram. Xalaat nañ lu ne: xéj-na Filmi kung-fu yiñ daan seetaan te ñu bari lu ñuy ŋelaju di tëdd ci suuf. Xéj-na tamit jël nañ ci capoeira. Breaker yi sacc nañ tamit dara si pecci caada yu waa-kasakistaan.
Feccin mi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Pecc la mu kenn rek di def, du feccu mbooloo, ci lu ëpp dañuy def ab wërngal kiy fecc nekk ci digg bi, ñuy awante, kenn dem, kenn dikk. Fecckat bi day bokk cib gangoor ñu koy wax crew, suy fecc ŋelaju yi muy def la ñuy wax footwork, walla passpass, ci maanaa su sampee ay yoxoom, ay tànkam daleen di wëndeel ñuy wër yaramam.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (fr)Style2ouf : L'actualité de la danse Hip Hop [Bboying-breakdance-popping-locking...]
- (fr)Red Bull Bc One : site du championnat mondial en 1 contre 1
- (fr)Illusion Style : c’est tout sur l’actualité et la culture de la danse Hip-hop, Break Danse dans


text:
Mbërbóof
Mbërbóof xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Curcurbitaceae", barab yu naaje yi lees koy baye. Tur wi nag ci làkku wolof ñi ngi ko tëgge ci "mbër mu bóof" ndax bari gu mu bari ay njariñ rekk.
Melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab gi danay àgg ba 5 met ci guddaay. Xobam xet gu tar ak cafka gu wex la yore.
Tóortóoram day ndaw te mboq. Car yu nooy a koy tëye.
Doom bi daa dége te puur. Guddaayam 8 ba 35i sàntimet lay àgg.
Njariñ li[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbërbóof lees di lekk la te di ko fajoo. Ci toppatoog jabet ak yenn kãseer yi dees na ko fa jëfandikoo.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Momordica balsamina


text:
Ginnaaw bi ñu ko jàppee ca buntu njénde la muy wane naqaram ci yokkuteg njëgu mbëj gi, bañkat bii di Guy Maris Saaña dees na ko àtte 21 saawiye bu 10 waxtu jotee ca Ndakaaru.
Layookatam di Musaa Saar jot na ndigal li koy may mu layal ko ginnaaw bi ñu ko nëbbee jant bi luy jege ñaari weer.
Moom nag ñu koy toppe fippu, juddal coow lu rëy ak bokk ci doxub ñaxtu bu ñu tere.
XAMEES NA BIS BI ÑU WAR A ÀTTE GUY MARIS SAAÑA
Ginnaaw bi ñu ko jàppee ca buntu njénde la muy wane naqaram ci yokkuteg njëgu mbëj gi, bañkat bii di Guy Maris Saaña dees na ko àtte 21 saawiye bu 10 waxtu jotee ca Ndakaaru.


text:
Niccolò Machiavelli
Niccolò di Bernardo dei Machiavelli (Nikoloo Makiawelli)(3 mee 1469 – 21 suwe 1527) ab bindkat, xeltukat, aji-politig ju Itaali la woon.
Niki Leonardo Da Vinci, Machiavelli jàppe nañu ko kuy misaal dëgg-dëgg nitug yewwute. Bii tekki - ginnaaw ñu bari - di nanu xamal ci jëmm ji ak ci nitu mbind ki waaye du nu xamal ci ngérum machiaveli, mi dugg ci waxtaani bés yi di junj am xel mu yaa te ñaw waaye it di gaaw a ñaaw-xel, ami sikki-sakka ci lépp. Machiavelli jàppe nañu ko niki ki sos xam-xamu politig bu jamonoo bi.


text:
Wolof
Ñaar fuki fann ci weeru awril 2020 Li tambalee date bii, di fi leeki fan, lañiy jemmeul loi biy tere […]
Lu ëpp ñaari milyoŋi nàmmaani mbaliti palaastig mooy am Senegaal at mu nekk. Fan la bitéel, kaasu kafe walla sax […]
Sunu xaymaa lépp , juróom-ñaar fukk ak juróom-ñatti junni ak juróom-ñent fukki nàmmaan ci mbalitu palaastig ñoo dugg ci lu […]
Délégation à l’entrepreneuriat rapide (Kër giy yéwénal lijjanti gu bar): Gafag politig ?
Ger gi ci Senegaal : musiba mi xoj sunu doxaliin ( pàcc 01)


text:
Ku jàng bismillaahi rahmaani rahiimi ñaar fukki yoon ak ben (21) booy tëdd yalla sunu boroom danako musël ci saytaane guddi googee ak deewuk mbetteel ak sàcc ak béeppu balaa.
Ku jàkkarlook ap tooñ kat mu jàng bismillaahi rahmaani rahiimi juroom fukki yoon (50) sunu boroom danako tàggatal tooñ kat boobu. Tayyit dana dugal ak ragal ci xolam baduko ñime.
Ku tegale ñatti fann di jàng téeméeri (100) bismillaahi rahmaani rahiimi ci ku tawat sunu boroom danako saafara.
Ku bayyi ba jant bi di fenk mu jàng ñatti téeméeri (300) bismillaahi rahmaani rahiimi julli ci yonent bi (YYJSM) téeméeri yoon (100), sunu boroom danako wërësëgël fumko foogewul. Ta balaa am at dana doon ku woomal.
Budee taw nga jàng bismillaahi rahmaani rahiimi juroom ben fukki yoon ak ben (61) fas ci yéenée saafara tawat jum mana doon yalla danako saafara.
Kuy jàng bismillaahi rahmaani rahiimi fukki yoon ak juroom ñent (19) suba ak ngoon sunu boroom danako musël ci ñiy fitnaal ci bàmmeel ak booleem gàkk yi ta danako may ak raglu akuk soppu ci nit ñi.
Ku bind بسم الله الرّحمان الرّحيم fanweeri yoon ak juroom (35) tak ko cisa néek saytaane dufa duggu ak jinne. Ta sa néek dana bëri barke akuw yiw.
Bës bi njëk ci weeru tamxarit ku bind بسم الله الرّحمان الرّحيم téeméeri yoon ak fukk ak ñatt (113) tak ko, sunu boroom danako musël ci béep ñawtéef mook waa kërëm féek migi dund.
Ibn Alhaaji neena ku bind بسم الله الرّحمان الرّحيم téeméeri yoon ak fukk ak ñent (114) tak ko, sunu boroom dana faj aajoom ta danako may ak raglu ci xoli buuryi ak tooñ kat yi. Batay lifeek moogi tak téeré bi kenn duko lor tayyit sunu boroom danako wattul alalam ak ñoñam.
Yonent bi (YYJSM) neena sunu boroom giiñ na cik màggam akuk teddam akuk mbaaxam ni ku jàng bismillaahi rahmaani rahiimi ben yoon (1) tek ci faatiha ben yoon (1) danako jéegël ay bàkkaaram donte jotnañ déele asamaan. Ta danaa nangu ay yiwëm ta duma lak lameñam ci sawara ta danaaa ko musël ci bugëlum sawara ak tiit mu makma ca ëllëk ta danaa ko jàppundalal ba buy taseek man day àndak yonent bi (YYJSM) ak waliyuyi
Ku bind ب س م ا ل ا ه ا ل رّح م ا ن ا ل رّح ي م tak ko, sunu boroom danako may ngënéel lu rëy.
Ku bind ci këyyit ب ñaar fukki yoon ak ben (21). Su noppee mu jàng ci këyyit gi téeméeri (100) bismillaahi rahmaani rahiimi ci yéene ju dëggu tek ko ci alalam dana barkeel ta dana yokku.
Ku bind baatup الرّحمان juroom fukki yoon (50) tak ko dana am wërsëk tadu gis lumu sip.
Néenañ ku taqook bismillaahi rahmaani rahiimi junniyoon (1000) fukki fanan ñent (14 jours) ci ginaaw julli gune, yalla danako wuñil mbiryu nëbu yéep ba dana mënë gis yenn malakayi di waxak ñoom ñukoy lëgéeyël diko dimbëli.
Ku bind baatup الرّحيم ñaari téeméeri yoon ak juroom ñen fukku ak juroom ñent (299) tak ko, ngànnaay dula manal darra. Ta noon bu taseek yaw daw ci sa kanam.
Majmahu nuurayni fii fawaa-i-di darayni
Auteur : Cheikh AHmadou Bamba
Transcription Wolof : S Moustapha Lô Kholl
Toubamajalis est un site d’actualité sur le mouridisme et proposant des dossiers sur l’islam et le monde musulman.


text:
Te fetaloo bañ ami góom
Ba àgg yaak sa yépp doom
Te alxuraan yaa ko falaat
Yaa sampi daaru, fali wuur
Rékki takkaayi séen i baat
Yaa tax ba nuy woy di walif
Miskiin yi yaa doon séen nijaay
Ku mar fi yaw nga màndi loo
Wàccal, damul, langul te téen
Melna ni bay nga séen i tool
Hasaanu daa tagg rasuul
Ba def xaliifatu rasuul
Maneesu koo xamal mbindéef
Ken musla boole séen i bóot
Diiwaan la daa faley moroom
Mu boole koo’k sirrul kamaal
Kamaal ga lay falee’y meteel
Jibriil la daa dimbandi koo
Pexe ya noon ya daa jagoo
Hikkam la daa sukkandikoo
Riwaaya lay gonte nekaam
Du werse boŋ ci tarasool
Aj màkka mas na ko ni ngéej
Giñ naani daawu ñu soree
Moo raw xiyaaru lasfiyaa
Ak muñ gu rëy ga mu sagoo
Te amna bóot yu mu fegoo
Jublu ci Yàlla ne njanaaw
Jaayante na ak Yàlla sa waay
Bëggu la am sàqi njuróom
Moo mas a dox ba dem gaboŋ
Nawul dërëm xeebul përëm
Kuy waaru bàmba doyna waar
Bëggul bañul xeebul du yéem
Ku laaj mu jox la sa muur
Kon du ko may sëriñ guyaar
Baari, gënul fi moom pataar
Kon taaxi jurbel du fa jaar
Bañ wommataale xarnu bi
Bañ del si ànd’ak xarnu bi
Mbaa weeru gàmmuw xarni bi
Te def nu mbër ci xarnu bi
Say gaal a jàlle xarnu bi
Def nub masin ci xarnu bi
Maam Jaara tiim na xarnu bi
Lu tax ñu siiw ci xarnu bi
Ba ñuy defar waa xarnu bi
Daagul rusoo ci xarnu bi
Ku weddi seetal xarnu bi
Ñoo gàddu mboolem xarnu bi
Doktoor bi yaa faj xarnu bi
Ngir yaa wéral séen xarnu bi
Yafal nga mboolem xarnu bi
Ñii mel ni man ci xarnu bi
Bañ man a ànd’ak xarnu bi
Dekkal nga ruuhi xarnu bi
Sa diine doyna xarnu bi
Lislaam nga moome xarnu bi
Ba yobbu mboolem xarnu bi
Yaa man a jàlle xarnu bi
Yaa wone diiney xarnu bi
Tay ñi ngi wommat xarnu bi
Yaa bind loo won xarnu bi
Tasaare daaray xarnu bi
Di muuru dëddu xarnu bi
Xamal nga gaa yi xarnu bi
Yaay wéeruwaayu xarnu bi
Màndal nga góoru xarnu bi
Nde wub nga làmbi xarnu bi
Bayaale tool i xarnu bi
Semmal nga léen ci xarnu bi
on Feb 03 in Caada, Diine, Taataan, Uncategorized tagged by admin
Te fetaloo bañ ami góom


text:
Kaw Gaambi ak Penku Senegaal
Ci Kaw Gaambi ak Penku Senegaal Ay nguur yu bari toftaloo nanu ci dexug Gaambi gi, yi ci ëpp solo ñooy Ñaani ak Wuli. Ñoom nag ñi ngi leen taxawal ci xarnub fukk ak ñeent g.j, ay way gàddaay yu bàyyikoo ca imbratóor gu Mali gaa leen taxawaloon. Yii nguur nag ci ron waawug Jolof gu mag gi lañu nekkoon, ba kero ñuy nanguwaat séenug temb ci xarnub fukk ak juroom benn g.j . Nguur yii nag bokkoon nañu ci joqalanteg yaxantu gi ci anam gu sawar, looloo taxoon ñuy réew yu naat.
Ci bëj-gànnaaru Wuli la nguuri Goy ak Kamera nekkoon, ki léen taxawaloon kilifa la woon gu bokkoon ci njabootug Baajli, mooy Salmaan Xaasa, mi nga xam ne jiite woon na ag nguur ci penku Senegaal. Ñaari nguur yii nag ba xarnub fukk ak juroom ñeent g.j, dañoo bennoo woon. Buur bi dàkkantalu Tunka la daan yore. Ci atum 1833 g.j, la ab xare tàkk ci seen diggante, ba moo waral ñu tàqalikoo. Goxub Gaambi gu kawe gi ak Senegaal gu penku gi séddaliku na doon ay nguur yu bari, waaye am na ci yu daawul weesu yaatuwaayu as ndëkk. Gi magoon ci nguur yii ci lu dul sikk mooy Namandéeru ak Faalimi, ñaar yii nga xam ne ñi ngi leen sosoon ci lu tollook ñeenteelu xarnu g.j, ñu nekkoon nag ci ron kiliftéefug imbraatóor gu Gana. Am na yeneen nguur yu sosu woon ca la tollook xarnub fukk ak ñatt g.j, ñooy: Siiselaa, Beledugu, Niokolo, Badon, Bademba, Bundu, Gajaga.
Nguur gu mujj gii nag (Gajaga) giirug Sambiira Baccili ñoo ko jiite woon la ko dale ca xarnub fukk ak ñatt g.j . Nguurug Gajaga dund na cig naataange ngir joqalantey yaxantu ya fa daa am te naataloon gox ba, rawati na yaxatug tàkk gi. Ci xarnub fukk ak juroom ñeent g.j, yaxantu gi mi ngi sukkandiku woon ci daakaande.
Nguuri Gambi gu kawe gi dañu daa dàkkul seen bopp cong yi leen seen dëkkandoo yi daan faral a def, jublu woon ci nangu ci ñoom lenn ci seeni suuf. Ci xarnub fukk ak juroom ñaar ak bu fukk ak juroom ñatt la ay xarekat yu juge ci penku dikk soppi nosteg àtte ga fa amoon, bu ko defee ay njaboot yu yees daal di tàmbalee sangu (dooni njiit) ca gox ba. Bu dee ca Siiselaa moom Daansirimaan moo daaneeloon njiitug giirug Siise, daal di wutal nguur gi weneen tur wu yees mooy : Sirimaano. Bu dee ca Beledugu moom, njabootug Siisoxo moo jële giirug Soomari ci nguur gi. Ca Dantila moom ab nappkat bu siiwe ci turu Samakoto moo nangu nguur ga, dàq njabootug Samora ga.


text:
1Naka la ko Buur Esekiya dégg, daldi xotti ay yéreem, sol saaku yu muy ñaawloo. Mu dem nag ca kër Aji Sax ji
2Ba loolu amee mu yebal Elyakim bootalub Buur ak Sebna bindkat ba, ak ñay mag ca sarxalkat ya. Ñu sol saaku yu ñuy ñaawloo, daldi dem ca Yonent Yàlla Esayi doomu Amocc.
3Ñu ne ko: «Esekiya dafa wax ne: “Bésub tey bésub njàqare la ak mbugal ak gàcce. Mooy li ñuy wax naa: Doom a ngi ci buntub juddu, te dooley wasin réer!
4Jombul nag sa Yàlla Aji Sax ji dégg mboolem kàdduy bëkk-néeg bi sangam buurub Asiri yebal, ngir mu kókkali Yàlla jiy dund. Te kon sa Yàlla Aji Sax ji mooy dogal mbugal mi war ci kàddu yooyu mu dégg. Yékkatil kàddug ñaan rekk, ngir ñi fi desagum.”»
5Ba surgay Buur Esekiya àggee Esayi wax jooju leen seen sang wax,
6Esayi da ne leen: «Waxleen seen sang ne ko: Aji Sax ji dafa wax ne: “Bul ragal kàddu yi nga dégg surgay buurub Asiri ñàkke ma ko kersa.
7Maa ngii di ko sol xel mu ko gëmloo xibaar bu muy dégg, ba dellu réewam, ma fàdde ko ab saamar ca am réewam.”»
8Gannaaw loolu Rabsake dégg ne buurub Asiri bàyyikoo na Lakis, bay xareek dëkk ba ñuy wax Libna. Mu walbatiku fekki ko foofa.
9Booba buurub Asiri daa dégg ne Tiraka buurub Kuus moo leen di songsi. Mu dellu yebal ay ndaw ca Esekiya, ne leen::
10«Waxleen Esekiya buurub Yuda, ne ko: “Seen Yàlla ji ngeen yaakaar, bumu leen nax, naa leen deesul teg Yerusalem ci loxol buurub Asiri.
11Xanaa yaw ci sa bopp dégg nga li buuri Asiri def mboolem réew yi, faagaagal leen? Yaw nag, yaa ciy mucc?
12Xeet yi samay maam sànk, seeni tuur dañu leena musal, muy Gosan, di Karan, di Resef, di askanu Eden wa woon ca Telasar?
13Ana buuri Amat ak Arpàdd ak Layir ak Sefarwayim ak Ena ak Iwa?”»
14Ba Esekiya jëlee bataaxal ba ca loxol ndaw ya, jàng ko ba noppi, dafa dem ba ca kër Aji Sax ji. Mu daldi tàllal bataaxal ba fa kanam Aji Sax ji.
15Esekiya ñaan fi kanam Aji Sax ji, ne ko: «Éy Aji Sax ji Boroom gàngoori xare yi, Yàllay Israyil mi toog fi tiim malaakay serub yi. Yaw doŋŋ yaa di Yàllay mboolem nguuri àddina. Yaw déy, yaa sàkk asamaan ak suuf.
16Ngalla Aji Sax ji, dékkal sa nopp ba dégg; Aji Sax ji, xippil say gët ba gis, te dégg kàdduy Senakerib yi mu yóbbante, ngir ñàkke la ko kersa, yaw, Yàlla jiy dund!
17Aylayéwén Aji Sax ji, buuri Asiree tas xeet yeek seeni réew,
18te ñoo sànni seeni yàlla ci sawara it, ndax yooyoo dul Yàlla, xanaa lu nit sàkke loxoom, bant ak doj, ba tax ñu sànk leen.
19Kon nag Aji Sax ji sunu Yàlla, ngalla wallu nook moom, ba mboolem nguuri àddina xam ne yaw Aji Sax ji doŋŋ yaa di Yàlla.»
20Ba mu ko defee Esayi doomu Amocc yónnee ca Esekiya ne ko: «Aji Sax ji Yàllay Israyil dafa wax ne li nga ko ñaan ci Senakerib buurub Asiri, dégg na ko.
21Lii moo di kàddu gi Aji Sax ji wax ci moom: Yaw, janq Siyoŋ mu taaru da laa xeeb, di la ñaawal. Yerusalem, dëkk bu taaru booboo lay wëcc bopp, di la kekku sa gannaaw.
22Ana kooy kókkaleek a ñàkke kersa? Moo kooy yékkatil kàddu? Kooy xool gëti xeebeel? Xanaa du Aji Sell ju Israyil ji?
23Yaa yebal say ndaw, di kókkali Boroom bi, te naa: “Sama watiir yi ne xas laa ware kawtey tund yi, jàll ba ca xolu Libaŋ. Maa gor seedaram ya fa sut, ak tànnéefi garabi sipparam, maay àkki ba ca collub dalub tundu Libaŋ, ak gottam bu naat ba nib tóokër.
24Maa gas ay teen, naan ndoxum réewum jaambur, maa joggatee sama téstën, wali Misra yépp, ŋiisal ko.”
25«Waaye xanaa déggoo ne bu yàgg laa dogal loolu? Ca jant ya woon laa ko nasoon, tey ma sottal ko, ba nga mana def genti jali tojit, dëkk yu tata wër.
26Waa dëkk ya ne yàcc, jàq, torox, mel ni gàncaxu àll mbaa ñax mu yees, mbete caxum xadd, balaa màgg lax.
27«Waaye boo toogee, boo génnee, boo duggee, xam naa, boo xadaroo sama kaw it, xam naa.
28Yaa xadaru sama kaw, ba sag reewande tàbbi sama nopp! Maa lay takkal ag nos akug laab, waññi la, nga dellu yoon wa nga dikke woon.
29«Lii, def ko ci, mu dib takk. Dees na lekk ren peppum saxayaay, déwén it dees na lekk lu saxal boppam. Waaye déwén-jéeg, ngeen ji, góob, jëmbat tóokëri reseñ, lekk ca meññeef ma.
30Ndes wa des ca askanu Yuda ñooy saxaat ay reen, ba meññaat ay doom.
31Yerusalem kay law ndes di génne, aw ndes ay rëcce tundu Siyoŋ, te Aji Sax ji Boroom gàngoor yi mooy sottal loolu ci xéraangeem.
32«Moo tax Aji Sax ji wax ci buurub Asiri ne: “Du dugg ci dëkk bii, du fi soqig fitt, du fi taxawe ab pakk, du fi jal jal bu muy gawe.
33Yoon wa mu dikke lay delloo, biib dëkk du fi dugg. Kàddug Aji Sax jee.
34Maay aar dëkk bii, musal ko ngir man ci sama bopp, ak Daawuda sama jaam bi.”»
35Guddig keroog malaakam Aji Sax ji moo dikk, fàdd ca dalub Asiri téeméer ak juróom ñett fukk ak juróomi junni (185 000). Ca ëllëg sa ña mucc teela xëy, yemuñu ci lu moy ñooña ñépp, diy néew.
36Ba loolu amee Senakerib buurub Asiri daldi fabu, ñibbi. Mu toog nag ca Niniw.
37Gannaaw gi, ba muy sujjóot ca kër tuuram ma ñuy wax Nisrog, Addraameleg ak Sareser, doomam yu góor ñoo ko fa fàdde saamar. Ñoom nag, ñu daw làquji réew ma ñuy wax Araraat. Ci kaw loolu doomam Asaradon falu buur, wuutu ko.


text:
Bismil laahi rahmaani rahiimi
Xaala Seex Muhamadu Abdul kariimi Sàmba Jaara Mbay
Ku faatu yaa fay jëkk a teew
Buñu koy jullee nga di fa teew
Ñuy rob nga ànd ak ñoom di teew
Ñu dem nga des tontuw layam
Seetleen na ngeen di jébbaloo
Bii tënk nun ñi jébbalu
Gis ñam mu neex te mosuloo
ko xaw ma man luy njariñam
Fekke ju mel ni wuute mooy
Fekke jamonoy ngiir te sooy
Du def lu dul xoole ni looy
Di réccu tey mattum tuñam
Ñi sóobu raw ngeen seen i maas
Ñi bañ ne ñooy ñee een i maas
Gaal gaa ngi, jógleen ñaani paas
Ku yeex ba tarde ding ko xam
xamleen na ngeen di ñaane
nag
Gëmak yarook toroxlu ñag
Bakkan te muñ sax fa ba ñeg
ba laŋ ba Moom ndigal ba jam
Wóolu dëggal ak rafetal
njort te set pas-pasi xol
Loo xàcc loola dal di dal
muy fii ba fee na ngeen ko xam
Moo tax ma wax lii ma fas
moo gën ci man dawal i fas
Moo gën di fecci ak a fas
Moo gën di wekki ak a jam
Da naa béral ci li ma fas
tuuti ci xutbu bi ma fas
Ne moo ma doy te lii ma fas
doy na du fii mang ca kanam
Fii dub barab faful di kër
Fas gi ci moom dara du mbir
Keram gi naaj la kat du ker
Lemam di ngañ mu wex xorom
Méddam mi tan yi di ko biiw
Bawkat yi siiñ ko di ko yéew
Di dox di xiiroo ba mu siiw
Te lay bu dee taa, dal di dem
Àdduna kërug ku dul am kër la fee
Moo tax ma dëddu jublu fee
Li tax nu jublu fii, ma fee
foofa la soxlawoo ñoñam
Te tay ma jàngalleen na ñuy
Faseg njullit xëy bàyyig moy
Te xam ne jàkkam wa du moy
Boroom ci kaaŋam mbaa dënnam
Te seede yaari baati seede yii
Te fas sellal te seedeloo ko
Bùur ba doy ba seede ci lu leerak lu lëndam.
Te dëddu àdduna te wut
Sëriñ bu mat Sëriñ te àttan yenam
Te bul tawat benne lu dul ay tawatam
Te kooka mooy Bàmba bu leen
Dese ba jóg wuti keneen
Ba réer ci màndiŋ mi du ngeen
Taseek ku gindi seen ngëlëm
Defleen ni man
Da ma ne man
làbbayka Bàmba maa ngi man
Fukki barab ma teg ca benn
Fu nu fa toll maa la gëm
bakkan bu dee tàggoo di waaj
Saafara deñak i gàllaaj
Soppe bi yaw la nu fa laaj
Yàllaak sa barke maa la gëm
Bu ruu di xar-xarle ba dal
Malaaka agsi di bégal
Seex Bàmba yaw lanu àndal
Yàllaak sa barke maa la gëm
Bu ruu roccikoo ba naaw
Jëm asamaaw wane gannaaw
Seex Bàmba yaw lanu fa ëew
Yàllaak sa barke maa la gëm
Buñu ñoree yaram di rob
Ruumaan ni jaas du nit du rab
Seex Bàmba yaw lanu fa ŋëb
Yàllaak sa barke maa la gëm
Bu ñaari gaa ya nee jalañ
Di laaj te neex, nga ne jalañ
Bégal nu mbég mom dootu deñ
Yàllaak sa barke maa la gëm
Keroog bun dekkee ba xëy
Jëm bëyti àndandoo di wéy
Keroog a tax nga doy nu tay
Yàllaak sa barke maa la gëm
Keroog bu nuy taxaw te kenn
Du fa riis tànkam te kenn
Du gë, lu dul lu mu ne kun, Yàllaak sa barke maa la gëm
Bu téere yiy rot
ci diggante ñaari wet yi
Mel ni tan yu dal te kenn du réere benn
Yàllaak sa barke maa la gëm
Bu ñuy tëral màndaxe, ñee
Seen yiw wa wat ñu gañe ñee
Ñu gañe léen ñu ñee fa ñee
Yàllaak sa barke maa la gëm
Képpeem ga fay sampe te mooy
Siraat ku jéggi mbir ya nooy
Fa moom te dootu deñ di nooy
Yàllaak sa barke maa la gëm
keroog bu mbooloo mi ne ràcc
di seddaloo def ñaari pàcc
bisub keroog Yal naa la daj
Yàllaak sa barke maa la gëm
Nu daagu jëm Daaru Salaam
Di xëy di joqàntey salaam
Fu ne nu déeyaaley salaam
Yàllaak sa barke maa la gëm
Soppe bii laa fas ba ñëw
Seex Bàmba yii laa fas ba ñëw
Yaakaar ci Yàllaak ci yaw
Texe gu sax du deñ ba fàww
Yàllaak sa barke maa la gëm
Maa ngi taxaw fi sa gannaaw
jublu la wan ñeneen gannaaw
Foo man a jëm yóbbu ma gaaw
Yàllaak sa barke maa la gëm
Ku sedduwul man seddu naa
ku fàdduwul man fàddu naa
Ba matle weesu naa danaa
Yàlla ak sa barke maa la gëm
Subhaana rabbika rabbi isati hamaa yahsifuuna wa salaamun halal mursaliina wal hamdulilaahi rabbil haalamiin
Aji-bind ji: Seexunaa Faal
Aji-topp ji: Seex Lóo


text:
Écrire en Afrique francophone ou l’impossible innocence
Mots-clés :francophonie, Afrique, Littérature francophone
Résumé
Extrait – Français:
« La question linguistique est si omniprésente en littérature africaine qu’elle mériterait un examen en profondeur auquel nous n’aurons malheureusement pas le temps de procéder. Qu’il suffise de faire ici un constat tout simple : l’Afrique est le seul continent où les poètes, romanciers et dramaturges s’expriment dans une langue incomprise de leurs concitoyens. Il s’agit certes là d’une situation imposée par l’Histoire mais cela ne la rend pas moins absurde et choquante. ..
Et à ceux tout aussi nombreux qui s’étonnent que j’écrive en wolof, dans une langue quasi exclusivement parlée au Sénégal, je demande toujours pourquoi les Grecs, les Albanais et les Hongrois, moins nombreux, auraient ce droit et pas moi. Et les Afrikaaners d’Afrique du Sud ? La collection "Céytu" que des amis et moi-même avons créée - elle traduit en wolof les chefs-d’œuvre de la littérature universelle - montre qu’à la différence des humains, toutes les langues se parlent entre elles, qu’aucune ne prétend réduire les autres au silence. »
Wolof:
Amul kuy yëkkati sa kàddu, wax ci mbirum ladabu Afrig te amul ku la laaj lu tax bindkati Afrig yiy dumóoyu làmmiñ yiñ nàmp, di fent seen i téere ci làkki jàmbuur. Laaj bu am soloo, waaye ginnaaw waxtu wi danoo dab, dunu mën a xóotal tontu bi tey.
Lii daal moom wóor na : ak ni àddina siy tollu yépp, sunu Afrig rekk ngay gis ay bindkati taalif mbaa téerey nettali mbaa kilib yuy jëfandikoo ay làkk yoo xam ni, daanaka kenn ci seen askan mënu leen a jàng. Dëgg la, defuñ ko ci seen coobare, ay doxandéem a leen jaay doole cay jamono, ñu dem ba seeni làkk réer leen, ñu xalaat ne amatuñ pexe. Waaye taxul ba tey mu nekk lu xel mën a nangu, ku wàcc sa and yaa tooñ sa bopp, amoo looy lay.
Moonte bépp saa-Afrig bu fas jom, jéem cee wut pexe, ñu ni la : "Moo yow, loo xewle bay bind ci Bàmbara walla ci Sénufo walla ci Moore ? Ndax sa yaram neex na...?"
Man mii di wax ak yéen tey, li ma xéy bés tàmbalee fent ay téerey nettali ci kàllaamay Kocc, jëmbat ci fulla, jaaxal na ñu bare, ñu naan ma lu la ci xiir, làkk woo xam ne daanaka seen Senegaal gu tuuti googu la yem ! Ñooñu nag, lenn rekk laa leen di tontu : lu waral bindkati Albanie yi walla yu Grèce ak yu Hongrie, ay réew yu Senegaal ëpp i nit, am sañ-sañu fent ci seeni làkk te man dungeen ma ko nangul ? Afrikaaners ya fekk baax réewum Afrig bëj-Saalum, nag ? Kan moo am fitu aaye leen ñu jëfandikoo seen làmmiñu bopp ?
Te, nag, boo ko seetee bu baax, ñiy waxe noonu, seen gis-gis a gàtt rekk. Li ñu fàtte moo di ne téere dees koy bind ciw làkk, tekki ko ci weneen. Lu fi yàgg la. Looloo tax maak samay xarit ñu sàkk càllala gin duppe "Céytu", di tekki ci wolof téerey nettali ak kilib yi gën a ràññeeku ci ladabu démb ak tey, fépp nag ci àddina si. Duggewun ko dara lu dul biral ne bu dee doom-aadama yi dañoo bëgg a dëkk ci xuloo ak tongante, làkki askan yépp, ñoom, amu ci benn bu jàpp ne moom rekk lañ war a dégg baatam : li ñu xam mooy wegante, lal waxtaan, di kaf sax ak a ree niy doomi-bàjjen...
Références
N/A


text:
Njeexitu joule
Njeexitu joule mooy tur wees jox feeñte gees di gis saa su dawaanu mbëj jaare cib wommatukaayu mbëj, muy juddug ag tàngoor. Kemu tangoor gee ngi aju ci taraayu dawaan bi. Baat bi jóge ci James Prescott Joule di ab jëmmaan bu waa-angalteer, di ki doon gëstu feeñte gi ci wetu ati 1860.
Ci xayma manees naa bind lii:
Fa:
- P doonee ngóora gi
- V doonee dend bi
- I doonee dawaan bi (di dayoob mbëjfepp yiy jaar ci wommattukaay bi ci saa su nekkk)
Ci ab dëgërlukaay ngóora gi manees na koo natte niki:
Fa R doonee ndëgërlu gu ndombo gi. Feeñte gi li muy jur mooy ñakkug kàttan ci biir wommatukaay, di soppaliku tangoor. Kon xamees na ne doon na mbir mees war a tuutal lunu man, rawatina ci bu ñuy séddale kàttanu mbëj mi. lees man a def ba wàññi ñakkug kàttan googu mooy dijjal wommatukaay bi walla waññi dawaan biy jàll ci biiram.
Njeexitu joule du fépp la bonee ndax tangoor gi muy jur manees na koo jëfandikoo ci defari puur, ci sunu kër yi, làkkuwaayu mburu yi,...


text:
Imbraatóor gu Mali
Imbraatóor gu Mali ba ci xarnub XII, xamalu nu ko woon lu bari. Ci li tegu ci atum 1150, la nu xam tur yu mel ne Hamana, Jigi Bilali(1175-1200) ak Musaa keyta di ko wax itam Allakoy (di tekki neex yalla). Mi ngi yamoon ci Mbàmbulaanu Atlas ci sowwoom, Dexu Niseer ci penkoom, tay ñuy yii réew: Mali, Senegaal, Gaambi, Ginne, Ginne Bisaawóo, Gànnaar, ak ab xaaj bu mag ci Kot diwaar.
Ay Cosaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci boobu diiwaan (Sudaan) ag nguur gu ndaw judd woon na fa: Mandeŋ walla Mali (Malenke: nitu Mali). Ci li gën a siiw coosaanam, ay dëkk-dëkkaani mande yu bari yu nekkoon ci Kaw-Senegaal ak ci Kaw-Niseer. Traware yi nekkoon Dakadiyala, ci réewu Kri, ci wetu Nagasola, ci Kaw-Bakoy, Konte yi nekkoon Tabu, ca Doodugu (di tekki réewu Doo), Kamara yi ca Sibi, ca Siendugu, Keyta yi ca Nareena, ca Doodugu ak ca Doj yu Mandeŋ, nekk ci diggante Sigiri ak Kita.
Ca Doodugu la Bambara yi nangoo ay dëkk yu bari, màmm jëm penku, ba peggu Seegu ca Niseer. Ci li wër Doj yu Madeŋ, Malinke yi ñaari dëkk yu solowu lañu fa amoon: Kiri ak Dakadiyala. Njiitu dëkk yooyu ay rëbbkat la ñu woon, yu bokkoon ay gëm-gëm, bokk di def seeni xumbéeli diine. Nekkoon nañu nag ay Askan yu bari yu bennoo woon am benn buur, Simbo moo doonoon seen dàkkantal. Buur yooyu Askanu wee leen doon fal mu lee doon teewal ci ndaje ya daan am ca Pénc mu Mag ma(Gara), mi doon dogal ci li ñeel xare yi walla juuti yi...
Dooley askan yu nguur-nguuraan yooyu doon màgg, ñoo jàppale nguuru Sooso gi donn Nguura Gana gu mag ga, ba mu man a sos geneen nguur gu mag gu buur ya amoon dàkkantali Mangha walla Mansa.
Sunjata Keyta[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Musaa Keyta di ko wax itam Allakoy, siiwoon na ndax aji Makka yu bari yi mu defoon, loolu saxaloon na diiney Lislaam ci xoli Njabootu buur bi. Doom, di itam Ndono lu Musaa, Nare Famagan (1218-1230) siiwoo na loo ndax yaatalam jëm bëj-gànnaar, ak sowwu, ak pegg gu ndeyjooru Kaw-Niseer, nootoon Somono yi. Nare Famagan bari woon na ay jabar, kenn ci ñoom mooy ki ñu dàkkantale woon Kuduma (boroom góomi yaram yi). Jabar ju tawatoon jooju mooy yaayu Sunjata Keyta. Bi mu juddoo ba juroom ñaari at managul woon a dox.
Laagoom googu moo taxoon, ba Sumaawuru Kante doon faat ay magam, ba woon ko fa. Benn bis, Sunjata jéngu ne day jug taxaw, ndax naqar wi mu amoon ci li Sumaawuru defoon, tegoon ci nangu nguur ga. Mu laaj ag weñ ngir jafandu ci jug, weñ ga damm, mu jël geneen, noonu, jëlaat geneen noonu, ci la kenn waxe ne nañ ko jox yatu baayam wa, ba mu ca jafandoo la jug taxaw. Ña ko teewe woon yéemu; nday ja ak géwalam ba, Jakuma Duwa, ca la ñu fente ab bakk duppee ko Xala ga, baat ya ak woyiin wa, ba tay ñoo ngi rëkk ci dënni waa mali yi ndax mooy seen bakkuw réew.
Ci 1230 la nekk buur, ci la ray Sumaawuru, boole nguur-nguuraan yépp ya nekkoo ci wetam, ci nguuram, dal di nekk nag Mansa. Ci moom la Mali nekke nguur gu mag dëgg, ci la àgge ci pujam.
Ay buuram[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ulee[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bi mansa Ulee ñëwee(1255-1270), di ki wuutu Sunjata, la tàmbalee Diggadil(décentraliser) nguur gu mag gi jox ko yoriin wa méngoo woon ak réyaayam. Tabb ay sang jox leen ay ndomboy-tànk yu am solo, ñi ci gën a ràññeeku: Fran Kamara, Siriman Keita.
Abuubakar mu njëkk(I)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci 1285 la Abuubakar mu njëkk(I) mi faatu, Jafe-jafe yi nekkoon ci tànn aji wuutu, ca la Sakura jëlee nguur ga. wuutu na nitu nguur di itam jàmbaar, ci la yaatalaate nguur ga ba dugg Gaawo ci penkoom ak Tekuruur ca sowwoom. Ay saay-saay ñoo ko ray ca weti Tripoli mu feekoon ko muy aji Makka.
Abuubakar mu ñaareel(II)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci 1303, Abuubakar mu ñaareel mi(II), di jarbaatu Sunjata, mi siiw lool ndax li mu bëggoon a wuññi li nekk ci ginnaaw Mbàmbulaanu Atlas gi. Ca la jële ñaar téeméeri looco ak dund, daal di yònnee ngir ñu dugg ci mbàmbulaan gi, waaye kenn a ca dellu si nettali ni dañoo dajeek ab duus bu soxor ci ndox mi, mu mëdd leen. Abuubakar dal di jëlaat ñaari junniy looco, ak bund bu doy, and ak ñoom dem, ca la saaye ba tay.
Mansa Musaa(Kanku Musaa)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mansa Musaa (1312-1332)Bokk na ci buuri Nguuru Mali gu mag ga, yi gën a siiw. Ci 1324 la aji makka. Ca ajam gu siiw ga, àndoon na ak 60 000 ci ay surga (su ñu ci degloo Taariix as-Sudaan). Jaar ci diggu tàkk ga, ca Walata ak ca Tuwat, ba mu àggee Xaayra la ñépp yéemu ndax alal ja mu fa indi. Nee nañu yoroon na ñaari ton ci wurus. Mbaaxam ak yéwénam, yéemoon na képp nit ku nekkoon Xaayra ca jamono jooju. Doonte déggoon na araab nangul woon a làkk lu dul làkkam, daa jëloon ay tekkikat. Mansa Musaa yóbb woon na turu Mali ci mépp réewu araab, dalee ko ca Andalusiya ba Xorasan, ba Tugal, lonkoyoon wu àdduna bi, bu Angelo Dulcert(1339), wone na aw yoon wu romb Atlas, jeggi Sahara ngir àgg Mali: "rex Melli". Lonkoyoon wu Abraham Cresques, bi ko buuru Faraas defloo woon Charles V, bindoon na fa turu péeyam "Ciuta de Malli".
Maghan(1332-1336) moo ko wuutu
Mansa suleymaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mansa suleymaan(1341-1360) mooy jubbantiwaat koom-koomu nguur gu mag ga. Gën a dëggaral kiliftéefu Mali ci Diiwaani penku yi ko wër, njiitu Tuwaareg yi bu Takedda (Ayiir), nangu woon na googu kiliftéef. Suleymaan xëccoon na Mali ay boroom xam-xam ak ay àttekat yuy tòpp Maalik. Moom ci boppam fiqh la jàng, maanaam àtte ci lislaam.
Mari Jaat(1360-1374) moo ko wuutu
Musaa II[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Musaa II(1374-1387) tegu ci, moom doonul woon ku am kàttan, xawoon naa tayyeel, jëwrinam ju njëkk la bàyee woon lépp. Moo songoon Tuwaareg yi, di def ay congam jëm Bornu
Saayam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lu weesu Mansa II, kujje ya amoon ci biir kër buur, te yenn saa yi rayante daan ci am, moo demoon ba faagaagal nguur gu mag ga. Ci noonu nguuru Gaawo di lekk ndànk-ndànk diiwaan yi féete penku nguur ga. Dem ba jël péeyu yaxantu bu Jenne. Doonte ci digg xarnub XV, Ca Da Mosto ak Fernadez ne woon nañu ne way dëkk yu Gammbi dañoo jàppe woon seen bopp ni ku bokk ci Mali, waaye, ci 1480, la Naba Nasere song Walata. Tekuruur jàll ci loxoy wolof yi(Jolof). Pël yu Bundu tàmbali ay yëngu-yënguy fippu, Tengela I, di ko wax it Jaje di tekki Goreelkat bi, moo leen jiite woon. Dafa bàddoo woon poseb ay yi amoon ci diggante Mali ak Gaawo daal di def li muy def. Nekkon ci dëkk bu am solo ci wàllug yaxantu, Kingi.
Imbraatóor gu Mali[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Imbraatóor gu Mali :
Nguurug Susu ci xarnu bu fukk ak ñatt tegoon na loxo ci askanu Maandeŋ. Sinjaata, doomi kenn ci buuri Maandeŋ yi, daa dogu woon ci goreel aw askanaw, ci noonu mu tawal ab xare walla am mbooloom xare (larme) mom ci la ame ndam ci kaw Susu, ci xareb Karina ba atum 1235 g.j., ci noonu la am réewam tembe woon (amoon independance). Ginnaaw bi Sinjaata amee ndam ciy noonam, la giirug Maandeŋ daje (Konaate, Traaware, Kayta, ak Kamara) taxawal ag imbraatóor gu mag mooy gu Mali gi, Sinjaata jiite ko.
Sinjaata songoon na suuf yi feggoo woon ak moom ngir boole leen ci nguuram gi, loolu nag li ko ko may mooy xareem (armé) bu am bi doole, te nosu. Bi Sinjaata di faatu Mali moo nekkoon imbraatóor gi gën a rëy ci sowwu Afrig, péey ba di woon Niaani.
Ñi ko fi wuutu woon duggoon nanu ci lislaam, wéyoon it ci yaatal gëwéelub nguur gi, ba mu mujjoon ëmb mbooleem la ko dale ca mbàmbulaanug atlas ci sowwu bi, ba ca dëkkub Gaawo ci penku bi. Ñu séddale réew mi ciy diiwaan bu ci nekk ag kilifa jiite ko guy doxal ndigali buur bi, di dajale galag yi, tey doxal yoon. Ci jamonoy buur bi Kanka Muusaa la imbraatóor gi àggoon ca gën jaa kawey ay njobbaxtalam, ci xarnu bu fukk ak ñeent. Nguur gi nag daa na jot ci màng mi tukkee ci mbelli wurus yi ak yaxantug tàkk g i. Ci atum 1324 g.j., Kanka Musaa aji woon na Màkka, ci tukki bu tollu ci 18 weer, won na ci adduna bi dooley nguuram gi ak woomleem gi.
Amaloon na ay séqoo yu yaxantu ak réewi bëj-gànnaaru Afrig, indi it ci nguuram gi ay boroom xam-xami jullit yu juge penku. Ci xarnub fukk ak juroom benn la ay jafe-jafey wuutu (xilaafa) tàmbalee feeñ, ak dagu (sécession), looloo jur néew-dooleg ay diiwaan yu bari, bu ko defee Songaay daal di ñëw songu Mali, nangu ko.


text:
Dagaan (Taxaw naa ngir dagaan)
Way wii maa ngi ko tambabalé si rawdub Jamaalay, besu Gaamu tollook 13 Janvier 2013 mu doon toroxlu ak jebbalu si Boroom Jamalaay. Jaaré si moom tuubël Boroom bi ngir mu raxas ma si bakkar yeek jàdd jàdd yi. Ñaan si Yonen bi mu sagalma faalema farooma ndamooma raxasma footma defarma ubblima gungema ba bes bamay taabale ak moom sa deegu kawsara. Nako Yalla nangu
1.Taxaw naa ngir dagaan sila “Yaa Kariima”1
Di yaakaar lool ku baax te yewen mu mayma
2. “Fa Ahwaamun minal isyaani”2 teewul
Ma yaakaar Mbaa si yaw nga yërëm ma baalma
3. Bu saay bakkar bëree ba yaras namaa ñëw
Di jakkarlook ki tax luma ñaan ñu may ma
4. Bu saay ñaawteef bëree ni Uhud3 di ab jal
Ma tiit lool ngir dajeek sa maxaama doorma
5. Bu saak moy ak samak jaddak limay juum
Demee ba sonalma notma ba nuur ma wër ma
6. Ma xool dooley Boroom bi ragal xupaam ma
Samay gët taa ma jooy ngir tiit meram ma
7. Ma xool limu may defal si lu baax te aw ma
Ludul di ko fay si xeewël yooya moyma
8. Ma seet limu may fegal siw ay te maa guii
Li muy tere laay xëyee teewul mu jox ma
9. Mumay suturaal makoy merloo mumay xool
“Fa laa shukran walaa sabran”1 te war ma
10. “Fa laa Zikran Salaatan laa Xiyaamaa”2
“Wa laa Hajjan Zakaatan laa Siyaamaa”3
11. Desul sama xolbi “Yaa Xaryral Anaami”4
Ludul Yaakaar nga ñëw ñu yaras la baal ma
12. Da may ñaan tay te musloo boddi kuy ñaan
Damaa yaakaar te doo wor “Yaa Rahiimaa”5
13. Damay tuub tay te doo delloo ku xëy ñëw
Di reccu li weesu yeene defar xëyëm ma
14. Raxas ma te foot ma saab xol jëlko laabal
Jubël saay cër awaay Baay Laay defar ma
15. Ubil ma ma doon sa taalibe ker ba may dee
Ma am sa ngërëm awaay Baay Laay nangul ma
16. Pexey Shaytaan “hawaa nafsin”6 fegal ma
Woruk Dunyaa nga ñaan sa Boroom musël ma
17. Malay xidmaal ba fekki la “Yaa habiibii”7
Ludul sa ngërëm amul solo “Yaa Imaamaa”8
18. Bu Dee yeksee ñu toogu ma daldi jaaxle
Ma feebar lool njaboot gi yërëm ma wër ma
19. Pexeey Doctoor Sëriñsaak Maam ya jallul
La ñuy jeem niil si xettali maak si faj ma
20. Ma xool sama manmanak wërsëg wi askan
Mu leer mani Yalla rek moo man weral ma
21. Malaakal Mawti yeksi taxaw di waajal
Samak ruu naako saabi taxaw na jël ma
22. Xabaar bay jolli ñuy yuuxoo ka jooyoo
Ñu sànga ma sërba neeg ba selaw ñu muur ma
23. Sikar si di jolly ñuy waajal juleema
Ginaaw seen seede yooya ñu jëlma fob ma
24. Kerook lima def si Addina waaj dajeek man
Ñugas bamu xoot bëmëx masa mur ma suul ma
25. Sa teewaay laa fa yaakaar “Yaa Imaamaa”1
Sa weetaay baak xataay ba lëndëm ga wër ma
26. Samam xel dem si yaw yaakaari jaam ñi
Si xettalimaak nga ñëw dëgërël ma jël ma
27. Ñu xëy wal bufta booba ni saa taxaw na
Ku deewoon dekki Yalla taxaw ni Mooma
28. Kerook taxawaay ba yagga na ken talul ken
Samay soppeek xarityaak bokka daw ma
29. Ku toñoon ker lakoy fay ken du baale
Luwaay daa def mu feeñ tedu man ni baal ma
30. Boroom bi digël ñu seddale teere yooya
Ku ney tiit ay jëfëm tay sakku Mbaa ma
31. Ñu ngay reglee ka peese di seet di kontee
Ku waajul bes kerook nara ñam mbugël ma
32. Kerook saw gaay lañuy berndeel sa ker ga
Dagaan naa ker Limaamu nga ñëw faroo ma
33. Siraat ak duus yu rëy ya ku daanu alku
Sa gaalgay jallé kepp ku sakku mbeg ma
34. Ku moy sa ngërëm du naan ca sa deegbë besba
Du lekka ca res wa ken du dëfël meram ma
35. Ñu wax Ridwaan mu ubbi ñu yeek sa peey ya
Nu taabalé ak Limaamu di naan sa meew ma
36. Sa yoon wey yoonu Aljana “Yaa Imaamaa”
Ku andak yaw du tiit Yawmal Xiyaama
37. Na Yalla defal la lay “Wasilaak Fadiila”1
Te jox la “Maxaam”2 ba sotti si yaw “Salaama”3
38. Yawak sa njaboot te julli si yaw Imaama
Ma sax di dagaan nga may may “Yaa Kariima”
39. Kudul yaw aw ma seetu ma kon sagal ma
Faroo ma si Addunaak fanu jëm nadmoo ma
Guddi Gammu Rawdub Jammlaay 13 Janvier 2013
1. يا كريما : Yaw ku tedd ki (maa ngi si Jubli Yonnenteb Yalla bi Seydinaa Limaamu Laahi).
2. فأعوام من العصيان : At at yu bëri yuma dund sik moy. 3. Uhud : Doju Uhud bi nekk Madiinatul Munawwara.
1. فلا شكرا ولا صبرا : santuma si xeewël yi mu ma may moom Yalla, muñuma it nattu yimu ma tek.
2. فلا ذكرا صلاة لا قياما : tudduma Yalla nimako wara tudde, julli wuma lu mat, te naafila wuma yitam. µ
3. ولا حجا زكاة لا صياما : aji wuma, azakaaluma lu mat, te wooruma itam nim ware.
4. يا خير الأنام : Yaw mi gën ji mbindeef.
5. يا رحيما : Yaw Boroom yërmënde gi.
6. هوى نفس : Bànneexu Baken. 7. يا حبيبي : Yaw samap soppé. 8. يا إمامَا : Yaw Ilimaanu Yalla ji.
1. يا إمامَا : Yaw Ilimaanu Yalla ji.
1.الوسيلة والفضيلة : ñaari teraanga yu Boroom di di jox benn si ay jaamam, te Yonnen sàkkuwoon ñuka koy ñaanal.
2. المقام المحمود : Daraja ju rëy ju Yalla jagleel Yonnen bi ëllëk bis penc .
3. سلاما : sëlmël


text:
Yéenekaay yépp
Wone gees boole gu mbooleem yéenekaayu Wikipedia. Man ngaa wàññi wone gi soo tànnee ab yéenekaay, turu jëfandikukat, walla xët wu mu laal (ñaar ñépp dañuy yëg tolluwaayu mbind mi) .
- 23 Disembar 2018 à 18:51 Hugo.arg Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Major depressive disorder jëmale ko ci Déteelu
- 23 Disembar 2018 à 18:50 Hugo.arg Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Posttraumatic stress disorder jëmale ko ci Feebaru stress buy wëy
- 23 Disembar 2018 à 18:49 Hugo.arg Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Obsessive Compulsive disorder jëmale ko ci Feebaru tëlbëti bu amul app
- 23 Disembar 2018 à 18:48 Hugo.arg Waxtaan cëru moo toppale xët wii di Suicide jëmale ko ci Xaru
- 24 Disembar 2008 à 08:06 Le compte de l’utilisateur Hugo.arg Waxtaan cëru a été créé automatiquement


text:
1Ba doomu Akasiya, Yowas buurub Yuda duggee ñaar fukkeelu atam ak ñett ci nguuram, ca la Yowakas doomu Yewu falu buur ca Israyil, péeyoo Samari. Nguuru na fukki at ak juróom ñaar.
2Muy def li Aji Sax ji ñaawlu, topp ci tànki Yerbowam doomu Nebat, di ko roy ci bàkkaar ya mu daan bàkkaarloo Israyil, bañ koo dëddu.
3Merum Aji Sax ji nag ne jippét ca kaw Israyil, mu teg leen lu yàgg ci loxoy Asayel buurub Siri ak Ben Addàd doomu Asayel.
4Yowakas nag tinu Aji Sax ji, mu nangul ko, ndax fekk na mu gis fitnay Israyil ji leen buurub Siri fitnaal.
5Aji Sax ji daldi may Israyil ku leen xettli, ba ñu génn ca loxol waa Siri. Ba loolu amee waa Israyil dellu nekk ca seeni kër ci jàmm, na woon démb ak bëkk-démb.
6Taxul ba tey ñu dëddu bàkkaari waa kër Yerbowam ya ñu doon bàkkaarloo Israyil. Dañu caa sax. Te it xer wa ñuy jaamoo Aseraa nga sampe woon ca Samari ba booba.
7Mujj na Yowakas desewuloon ca mbooloom xareem lu moy juróom fukki gawar ak fukki watiir ak fukki junniy xarekat (10 000), ndax buurub Siri moo faagaagal ña ca des ñépp, duma leen ba ñu ne mbëtt.
8Li des ci mbiri Yowakas ak mboolem lu mu def aki njàmbaaram, bindees na lépp moos ci téere bi ñu dippee Jaloorey buurub Israyil ca seeni jant.
9Ba mu ko defee Buur Yowakas saay, fekki ay maamam, ñu denc ko ca Samari. Doomam Yowayas falu buur, wuutu ko.
10Ba Yowas buurub Yuda duggee fanweereelu atu nguuram ak juróom ñaar, ca la Yowayas doomu Yowakas falu buurub Israyil, péeyoo Samari. Nguuru na fukki at ak juróom benn.
11Muy def li Aji Sax ji ñaawlu nag, dëdduwul lenn ci bàkkaar ya Yerbowam doomu Nebat doon bàkkaarloo Israyil. Da caa sax kay.
12Li des ci mbiri Yowayas ak mboolem lu mu def ak njàmbaar ga mu xareek Amaciya buurub Yuda, bindees na lépp moos ci téere bi ñu dippee Jaloorey buuri Israyil ca seeni jant.
13Yowayas nag saay, fekki ay maamam, Yerbowam falu, wuutu ko. Ñu denc Yowayas fa ñu denc buuri Israyil ca Samari.
14Ba Alyaasa tëddee ca wopp ja ko wara yóbbu, Yowayas buurub Israyil seeti woon na ko, tiim ko, di jooy naan: «Éy baayoo, baay Alyaasa, yaay watiiru xarey Israyil aki gawaram!»
15Alyaasa ne ko: «Indil xala aki fitt.» Mu indi.
16Alyaasa ne ko: «Soxal.» Mu sox. Alyaasa teg ay loxoom ca kaw loxoom,
17ba noppi ne ko: «Ubbil palanteeru penku bi.» Mu ubbi. Alyaasa ne ko: «Soqil!» Mu soqi. Mu ne ko: «Fittu ndamal Aji Sax jaa ngoog, di fitt gi ngay ame ndam ci waa Siri. Dinga daan waa Siri ca Afeg, ba faagaagal leen.»
18Mu delluwaat ne ko: «Jëlal fitt yi.» Mu jël. Mu ne ko: «Soqil fi suuf!» Mu soqi, ba muy ñetti yoon, bàyyi.
19Góorug Yàlla ga nag mere ko, ne ko: «Soo jamoon juróomi yoon ba juróom benni yoon, dinga daan waa Siri, ba jeexal leen tàkk; waaye léegi nag ñetti yoon rekk ngay daan waa Siri.»
20Gannaaw gi Alyaasa faatu, ñu denc ko. Loolu fekk na ndoortel at mu jotaan ay gàngoori yàqkati Mowabeen dugg ca réew ma.
21Mu am bés ay nit doon rob, jekki-jekki gis gàngooru yàqkat di dikk. Ñu sànni néew ba ca bàmmeelu Alyaasa, daldi daw. Naka la néew ba dal ca yaxi Alyaasa, rekk dekki, ne ñokket, taxaw.
22Ci kaw loolu Asayel buurub Siri di fitnaal Israyil mboolem diir ba Yowakas di buur.
23Aji Sax ji nag baaxe leen, yërëm leen, geesu leen ndax kóllëreem ak Ibraaymaak Isaaxaak Yanqóoba. Looloo tax buggu leena faagaagal, te ba tey jii xalabu leen.
24Ba Asayel buurub Siri deeyee, doomam Ben Addàd falu, wuutu ko.
25Ba mu ko defee Yowayas nangoo ci moom dëkki Israyil ya Asayel jële woon ca loxol baayam Yowakas ci xare. Ñetti yoon Yowayas duma na ko Ben Addàd, ba nanguwaat dëkki Israyil.


text:
Julli
Julli yi juroom farata la ci lu dog,ci alxuraan ak suna ak ci dajeg boroom xam-xam yi. Kepp ku ko bañ a def ngir weddi,mook ku tubbee yam cib àtte,dees koy tuubloo may ko ñatti fan,bu tuubee nu ba ko,bu tuubul,sariiya ray ko ci jaasi,te deesu ko sang,deesu ko sàng ,deesu ko jullee te deesu ko suul fa jullit ña.
Imaam daal day yonni kenn rekk, mu suul ko,te dunu ko jublule xibla,te alal ji mu am it ci baytul maal lan koy def (baytulmaal mooy (trésor publique) bu nguurug lislaam),ku nangu ne julli lu war la ba noppi lànk ne du ko def,te amul ngànt,moom danu koy bàyyi ba waxtu julli wi jot,nu digal ko,bu lànkee nu muñal ko ba doroora ji dem bay bëgg a jeex,nga xam ne lu tollu ne benn ràkkaa rekk a ciy bëgg a des,bu bañee nu topp ko,ba mu wóor ne faatiya sax xajatu fi,walla ab yamoo,loolu lepp nag ngir bañ koo ray, ñongal dereetam,bu bañee, kilifa gi ray kook jaasi ,rayug gëtën mu bañ a doon ni nuy raye ab yéefër.
Bu réccoo nag ne nan ko ba mu julli ngir ragal a dee, deesu ko nangu,dees na ko jullee nag,waaye boroom ngëneel du ko jiite,ndax da nuy bañ keneen di ko ci roy.Bàmmeelam nag dees na ko fonk,jégénal ko(jal ko) kenn du ko maasale noonu rekk,ndax moom fi boroom xam-xam yi ab julit la.Lii dey waxi imam Hawfii la
- Ni ñu koy defe
- Laab
- Soññee ci farlu ci xàmmee farata yi ak sunna yi ak bañ cee sàggan
- Faratay Julli
- Sunnay Julli
- Jàpp
- Faratay Njàpp
- Sunnay njàpp
- Sangu Farata
- Faratay Cangaay
- Sunnay Cangaay
- Tiim
- Faratay Tiim
- Sunnay Tiim
- Fay Faat
Ag leeral[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nettali nanu jële fa gën ji mbindeef ne ku biral ci ginnaawug laab ne ( Ashadu ba fam yam) da nanu ko ubil bunti àjjana yi, mu dugg ci bi ko soob,waaye wuute nanu ci jamono ji nu koy ubbi.