text:
PÀCC BENN
Li ñu wax ci Yàlla bare na. Lan mooy dëgg gi ?
Ndax Yàlla fonk na la dëgg ?
Yàlla, naka la mel ? Ndax am na tur ?
Ndax mën nañu jege Yàlla ?
NDAX gis nga ni xale yi baree laaj ? Ñu bare, bu ñu komaasee wax rekk, komaase di laajte, mel ni xale bi ñuy wone fii. Dañu am ay laaj yu bare yu mel ni : ‘ Lu tax lii ? ’ walla ‘ Lii lan la ? ’ Dinga leen jéem a tontu, waaye yenn saay du yomb. Sa tont mën na leer sax, waaye du tere xale bi tegaat ci : ‘ Lu tax ? ’
2 Du xale yi kese ñooy laajte. Bu nit ñi di màgg, dañuy kontine di am lu ñuy laaj. Lée-lée ñu laaj suñu yoon, walla laaj li ñu war a moytu ngir aar suñu bopp, walla laaj ngir xam rekk. Waaye, dafa mel ni ñu bare bëggatuñu di laajte, rawatina ci laaj yi ëpp solo ci àddina. Walla boog, jéematuñu xam tont yi.
3 Seetal laaj bi ubbi téere bii, maanaam Lan la Biibël bi wax dëgg-dëgg ? Walla laaj yi nekk ci xët 3 ak 6, walla laaj yiy ubbi pàcc bii. Bokk nañu ci laaj yi gën a am solo yi nit mën a laaj. Waaye ñu bare tey jéematuñu xam tontu laaj yooyu. Lu waral loolu ? Ndax Biibël bi tontu na ci laaj yooyu ? Am na ñu foog ne li ci Biibël bi wax, dafa jafee nànd lool. Am na ñuy wax ne kuy laaj laaj yooyu, dinga mujj a rus. Am na ñu yaakaar it ne njiitu diine yi walla ñiy jàngale ñoo mën a tontu laaj yu mel noonu. Yow nag ? Loo ci xalaat ?
4 Wóor na ne yow itam bëgg nga xam tontu laaj yooyu am solo ci dundu doomu Aadama. Wóor na ne, lée-lée dangay laaj sa bopp lii : ‘ Lu tax nit di dund ? Suñu dund, ndax mën na gën a neex ? Naka la Yàlla mel dëgg ? ’ Laajte lu mel noonu, baax na lool. Te waruloo ci tàyyi ba keroog ngay am tont yu leer te wóor. Loolu dafa am solo lool. Yeesu Kirist, mi nekkoon jàngalekat bu mag, nee woon na lii : “Ñaanleen, ñu may leen ; seetleen te dingeen gis ; fëggleen, ñu ubbil leen.” — Macë 7:7.
5 Boo kontinee di seet ngir xam tontu laaj yu am solo yooyu, dinga gis ne jaroon na nga ciy sonn (Proverbes 2:1-5). Ak lu la nit ñi mënta wax, nanga xam ne laaj yooyu am nañu tont, te mën nga gis tont yooyu ci biir Biibël bi. Tont yi jafewuñu nànd. Te li ci gën a neex mooy, tont yooyu dinañu la may mbégte ak yaakaaru ëllëg. Te it tont yooyu mën nañu la dimbali nga am dund bu neex dëgg ci jamono ji ñu nekk nii. Nañu komaase ak laaj bu jaaxal nit ñu bare.
NDAX YÀLLA DAFA FONK NIT TE BARE YËRMANDE ?
6 Am na ay nit ñu am xel-ñaar ci loolu. Lii lañuy wax : ‘ Bu Yàlla fonkoon doomu Aadama yi, ndax àddina si dina mel ni mu mel tey ? ’ Xeex, bañante ak ñàkk bu metti, bare na lool. Ñun ñépp, dañuy feebar, di am coono, te dañuy am ay mbokk yu gaañu. Loolu moo tax ñu bare ne : ‘ Bu ñu Yàlla fonkoon te di xalaat suñuy coono, ndax du tere loolu lépp di am ? ’
7 Li ci gën a doy waar mooy, ay jàngalekat ci wàllu diine ñooy tax yenn saay nit ñi foog ne Yàlla amul yërmande. Naka ? Bu musiba amee, dañuy wax ne ndogalu Yàlla la. Kon dañuy wax ne Yàlla moo tax lu bon loolu am. Lan mooy dëgg gi ? Lan la Biibël bi wax dëgg-dëgg ? Lii la ci Saag 1:13 tontu : “ Bu la fiir galanee, bul ne: ‘Yàllaa ko dogal,’ ndaxte Yàlla jegewul ak mbon fenn te du fiir kenn. ” Kon, Yàlla masul a indi lu bon li ngay gis ci àddina (Job 34:10-12). Dëgg la, dafay bàyyi lu bon loolu am. Waaye bàyyi dara mu am wuute na lool ak tax ba mu am.
8 Nañu jël benn misaal. Xalaatal boroom kër bu am xel te bëgg doomaam. Benn doomam dem ba mag, waaye ba tey ci kër gi la dëkk. Doom jooju dem ba bëggatul déggal waajuram yi te fas yéene génn kër gi. Baayam terewu ko dem. Doom jooju kontine ci lu bon li mu nekke, ba dugal boppam ci poroblem. Ndax baayam moo tax mu nekk ci poroblem ? Déedéet (Luug 15:11-13). Noonu it, bi doomu Aadama yi tànnee def lu bon te sax ci, Yàlla terewu leen ko. Waaye nag, du moom moo waral coono yi seen tànneef boobu indi. Kon, dëgg-dëgg, jaaduwul ñuy wax ne Yàlla mooy dogal jafe-jafe yépp yi doomu Aadama yi am.
9 Boo gisee Yàlla di bàyyi nit ñi ñu def lu bon, am na lu tax. Moom moo ñu sàkk te bare na xam-xam ak kàttan. Kon bu ko neexee, du ñu wax lu tax mu bàyyi nit ñi di def lu bon. Waaye dafa ñu bëgg, moo tax mu wax ñu ko. Dinga ci jàng lu gën a bare ci pàcc 11. Waaye nanga jàpp ne du Yàlla moo tax ñu am coono. Te sax, moom rekk moo ñu may yaakaaru gis coono yooyu yépp deñ. — Isaïe 33:2.
10 Rax-ci-dolli, xam nañu ne Yàlla ku sell la (Isaïe 6:3). Loolu dafay tekki ne dafa set te amul dara lu bon ci moom. Kon mën nañu ko wóolu ci lépp. Mënuñu xalaat lu mel noonu ci doomu Aadama yi, ndaxte lée-lée ñu soppi seen jikko ba nekk nit ñu bon. Kilifa bi gën a jub ci doomu Aadama yi sax, ci lu bare, du mën a defaraat li nit ñu bon ñi yàq. Waaye Yàlla moom, dara tëwu ko. Bépp coono bu nit ñu bon ñi teg doomu Aadama yi, Yàlla mën na ko dindi, te dina ko def. Bés bu Yàlla di def loolu, dina dindi lu bon ba mu jeex tàkk, te dootul amati ba fàww. — Sabóor 37:9-11.
LI DUL YOON LI ÑUY DAL TEY, NAKA LA KO YÀLLA DI GISE ?
11 Waaye fi mu nekk nii, naka la Yàlla di gise li xew ci àddina si ak li lay dal yow ci sa wàllu bopp ? Biibël bi wax na ne Yàlla “ ku fonk njubte la ”. (Sabóor 37:28, NW.) Kon lépp lu jëm ci lu baax ak lu bon dafa ko itteel bu baax a baax. Yàlla dafa sib lépp lu jubul. Biibël bi nee na, ca jamano yu yàgg ya, bi àddina si sépp feesoon ak lu bon, Yàlla dafa ‘ amoon tiis ci xolam ’. (Njàlbéen ga 6:5, 6.) Yàlla soppikuwul (Malaki 3:6). Ba tey jii, metit yi muy gis ci àddina si, neexu ko. Te dafa bañ a gis doomu Aadama yi ci metit. Biibël bi wone na ci lu wóor ne Yàlla dafa ñu fonk, bi mu waxee ne Yàlla “ ku leen ñeewante la ”. — 1 Piyeer 5:7.
12 Lu tax mu mën ñu wóor ne Yàlla dafa bañ a gis nit ci metit ? Lii lañu ci mën a yokkaat. Biibël bi wax na ne Yàlla dafa bind nit ci melokaanam (Njàlbéen ga 1:26). Kon, jikko yu rafet yi ñu fekk ci nit, ci Yàlla lañu ko jële. Boo gisee nit ci coono fekk deful dara lu bon, ndax loolu du la metti ? Bu la loolu naqaree, na la wóor ne Yàlla la gën a naqari.
13 Lenn ci li gën a rafet ci doomu Aadama mooy mbëggeel. Jikko boobu it, ci Yàlla la jóge. Biibël bi wax na ne “ Yàlla mbëggeel la ”. (1 Yowaana 4:8.) Nit dafay bëgg, ndaxte Yàlla dafa am mbëggeel. Ndax mbëggeel bi nga am ci nit ñi tax na nga bëgg a dindi seeni coono, dindi it li dul yoon ? Boo amoon kàttan boobu, ndax doo ko def ? Ci lu wóor ! Noonu it, na la wóor ne Yàlla dina dindi coono yi ak li dul yoon. Li ñu Yàlla dig, te ñu bind ko ci xët 4 ak 5 ci téere bii, du gént walla ay wax kese. Lépp li Yàlla dige, dina am ci lu wóor. Waaye bala nga mën a gëm dige yooyu, danga war a gën a xam Yàlla mi dige loolu.
YÀLLA DAFA BËGG NGA XAM KI MU DOON
14 Boo bëggee nit xam la, lan nga mën a def ? Ndax doo ko wax sa tur ? Ndax Yàlla am na tur ? Ci diine yu bare dañuy wax ne turam mooy “ Yàlla ” walla “ Boroom bi ”. Waaye ci dëgg, loolu du ay tur. Dafa mel ni booy woowe nit “ buur ” walla “ peresidaa ”. Biibël bi dafa ñuy wax ne ni ñu mën a woowee Yàlla bare na, mel ni “ Yàlla ” walla “ Boroom bi ”. Waaye Biibël bi wax na it ne Yàlla dafa am turu boppam. Tur boobu mooy Yexowa. Sabóor 83:18, NW, nee na : “ Yow mii tudd Yexowa, yow rekk yaay Aji Kawe ji ci kaw suuf si sépp. ” Bu dee tur boobu feeñul ci Biibël bi am ci sa làkk, boo bëggee xam lu tax loolu, nanga seet li ñu ci wax ci xaaj bi tudd “ Li ñu yokk ci waxtaan yi nekk ci téere bii ”. Dëgg gi mooy, gis nañu turu Yàlla ay junniy yoon ci sotti Biibël yu njëkk yi. Kon Yexowa dafa bëgg nga xam turam te jaar ci tur boobu booy wax ak moom. Mën nañu ne Yàlla dafay jaar ci Biibël bi ngir won la ki mu doon.
15 Yàlla dafa jox boppam tur. Li tur boobu tekki dafa am maanaa lool. Turam, Yexowa, mu ngi tekki ne Yàlla mën na def lépp li mu dige ak lépp li mu bëgg*. Dëgg-dëgg, amul benn tur bu mel ni turu Yàlla. Moom rekk moo am tur boobu. Li tax Yexowa amul moroom, bare na. Nañu ci wax yenn.
16 Gis nañu ba pare li Sabóor 83:18, NW, wax ci Yexowa, maanaam : “ Yow rekk yaay Aji Kawe ji. ” Noonu it, Yexowa rekk lañuy woowe “ Aji Kàttan ji ”. Peeñu ma 15:3 nee na : «Say jëf réy nañu te yéeme, yaw Boroom bi [Yexowa, NW] Yàlla, Aji Kàttan ji. Say yoon jub nañu te dëggu, yaw Buur bi fiy sax ba abadan.» Bu Biibël bi woowee Yàlla “ Aji Kàttan ji ”, dafa ñuy won ne Yexowa moo ëpp kàttan ñépp. Tolloowul ak kenn kàttan. Te it bu ñuy woowe Yexowa “ Buur bi fiy sax ba abadan ”, loolu dafa ñuy fàttali ne am na leneen lu tax Yexowa amul moroom. Moom rekk a fi mas a nekk. Sabóor 90:2, NW, nee na : “ Ca jamono yu dul jeex ci ginnaaw ba ca jamono yu dul jeex ci kanam [walla, ba abadan] yow yaay Yàlla. ” Kon ndax Yàlla nekkul ku jar a ragal ?
17 Yàlla amul moroom itam ndaxte moom kese mooy Ki sàkk lépp. Lii lañuy jàng ci Peeñu ma 4:11 : “Yàlla sunu Boroom, yaa yeyoo ndam, teraanga ak kàttan, ndaxte yaa sàkk lépp te ci sa coobare la lépp nekke, te ci lañu leen sàkke.” Lépp loo mënta xalaat, muy mbindeef yu ñu mënul a gis te nekk asamaan si, walla biddéew yi ngay gis ci asamaan guddi, walla doomu garab yi, walla jën yi nekk ci géej yi mbaa ci dex yi, loolu lépp dafa am ndaxte Yexowa mooy Ki sàkk lépp !
NDAX MËN NGA JEGE YEXOWA ?
18 Am na ñoo xam ne, bu ñu jàngee li Biibël bi wax ci jikko Yexowa yiy tax ñu war koo ragal, seen xel du dal. Pur ñoom Yàlla dafa kawe lool ba duñu ko mën a jege mukk walla sax am maanaa ci kanamam. Waaye ndax loolu ñuy xalaat, noonu la ? Xalaat yooyu bokkuñu dara ak li Biibël bi wax. Lii la Biibël bi wax ci Yexowa : «Sorewul kenn ci nun.» (Jëf ya 17:27). Biibël bi dafa ñuy xiirtal sax ci lii : “ Jegeleen Yàlla, mu jege leen. ” — Saag 4:8.
19 Naka nga mën a jegee Yàlla ? Li njëkk mooy nanga kontine di def li ngay def fi mu tollu nii, maanaam di jàng ci lu jëm ci Yàlla. Yeesu nee na : «Dund gu dul jeex gi nag, mooy ñu xam la, yaw jenn Yàlla ju wóor ji am, te ñu xam it ki nga yónni, muy Yeesu Kirist.» (Yowaana 17:3). Waaw, Biibël bi dafa ñuy wax ne jàng lu jëm ci Yexowa ak Yeesu mën na may nit “ dund gu dul jeex ”. Ni ñu ko waxe woon sànq, “ Yàlla mbëggeel la ”. (1 Yowaana 4:16.) Yexowa am na itam yeneen jikko yu rafet yu bare, yuy tax nit bëgg koo jege. Biibël bi nee na Yexowa mooy “Yàllay yërmande te bare yiw, di yéex a mer te fees ak mbëggeel ak kóllëre”. (Gàddaay gi 34:6.) Dafa baax te nangu baal nit (Psaume 86:5). Yàlla dafa ñuy muñal (2 Piyeer 3:9). Dafay sàmm kóllëre (1 Korent 1:9). Booy gën a jàng Biibël bi, dinga gis ni Yexowa wonee ne am na jikko yooyu ak yeneen jikko yu rafet yu bare yuy tax nga bëgg koo jege.
20 Dëgg la, Yàlla kenn mënu ko gis ak bët ndaxte xel la (Yowaana 1:18 ; 4:24 ; 1 Timote 1:17). Waaye boo jàngee li Biibël bi wax ci moom, dinga dem ba mën a xam Yàlla ni ñuy xame nit. Ni ko woykat bi waxe, mën nga “ xemmem rafetaayu ” Yexowa (Sabóor 27:4 ; Room 1:20). Ni ngay gënee jàng lu jëm ci Yexowa, noonu ngay gënee gis ne, dëgg-dëgg, ku am la. Te dinga gën a gis lu tax nga war koo bëgg te jege ko.
21 Dinga mën a xam lu tax Biibël bi ne, bu ñuy xalaat ci Yexowa, dañu ko war a jàppe ni suñu Baay (Macë 6:9). Sàkku ñu rekk, yem ci. Dafa ñu yéene dund gi gën, ni ko baay bu bëgg ay doomam di leen ko yéene (Psaume 36:9). Biibël bi dafa ñuy wax it ne doomu Aadama mën na nekk xaritu Yexowa (Saag 2:23). Seetal ma lii : mën nga nekk xaritu ki sàkk lépp li am ci àddina si ak ci jaww ji !
22 Booy kontine di jàng Biibël bi, xéyna ay nit dinañu la wax nga bàyyi, foog ne noonu lañu lay mën a dimbalee. Xéyna dañuy ragal nga bàyyi li nga gëmoon. Waaye bu la kenn teree am xarit bi gën bi nga mën a am.
23 Dëgg la, dina am li nga dul mën a nànd booy komaase di jàng Biibël bi. Xéyna dinga rus a laajte. Waaye bul bàyyi rus boobu tax ba nga bañ a ñaan ndimbal. Yeesu nee na, suufeel sa bopp ni xale bu ndaw, lu baax la (Macë 18:2-4). Xam nañu ne xale yi dañu bare laaj. Yàlla dafa bëgg nga xam tontu laaj yi ngay laaj. Biibël bi dafay tagg nit ñu sawaroon a jàng lu jëm ci Yàlla. Dañu doon niir Mbind mi, maanaam gëstu bu baax, ngir seet ndax li ñu doon jàng mooy dëgg. — Jëf ya 17:11.
24 Li gën li nga mën a def ngir xam Yexowa mooy gëstu ci Biibël bi. Biibël bi dafa wuute ak yeneen téere yépp. Lu tax ñu wax loolu ? Pàcc bii di topp dina ci tontu.
LI BIIBËL BI WAX
- Yow mii, Yàlla dafa la fonk. — 1 Piyeer 5:7.
- Turu Yàlla mooy Yexowa. — Sabóor 83:18, NW.
- Yexowa dafa lay xiirtal ci jege ko. — Saag 4:8.
- Yexowa, dafa ñu bëgg, dafa baax te bare yërmande. — Gàddaay 34:6 ; 1 Yowaana 4:8, 16.
* Ci xaaj bi tudd “ Li ñu yokk ci waxtaan yi nekk ci téere bii ”, am na ay leeral ci li turu Yàlla di tekki ak ni ñu koy waxe.
Laaj yi ànd ak pàcc bu nekk
1, 2. Lu tax yenn saay laajte baax ?
3. Lu tax ñu bare bàyyi jéem a xam tontu laaj yi gën a am solo ?
4, 5. Waxal yenn ci laaj yi gën a am solo yi ñu mën a laaj, te lu tax ñu war a seet ngir xam tont yi ?
6. Bu ñu gisee metit yiy dal doomu Aadama yi, lu tax ñu bare foog ne Yàlla fonkul nit ?
7. a) Naka la jàngalekat yi ci wàllu diine taxe ba nit ñu bare foog ne Yàlla amul yërmande ? b) Lan la Biibël bi wax dëgg-dëgg ci coono yi ñuy am ?
8, 9. a) Bàyyi lu bon mu am ak tax mu am, du benn. Noo mën a misaale loolu ? b) Lu tax jaaduwul ñuy tuumaal Yàlla ndax li mu bàyyi doomu Aadama yi ñu sax ci lu bon ?
10. Lu tax ñu mën a gëm ne Yàlla dina dindi bépp coono bu nit ñu bon ñi teg doomu Aadama yi ?
11. a) Naka la Yàlla di gise li dul yoon ? b) Naka la Yàlla di gise metit yi lay dal ?
12, 13. a) Lu tax ñu am jikko yu rafet, yu mel ni mbëggeel, te lan la mbëggeel mën a def ci fasoŋ bi ñuy gise àddina si ? b) Lu tax nga mën a gëm ne Yàlla dina dindi jafe-jafe yi am tey ?
14. Lan mooy turu Yàlla te lu tax ñu war a jaar ci tur boobu ?
15. Tur bii : Yexowa, lan la tekki ?
16, 17. Lu ñu mën a jàng ci Yexowa bu ñu déggee ni ñu koy woowee, mel ni : a) “ Aji kàttan ji ” ? b) “ Buur bi fiy sax ba abadan ” ? c) “ Ki sàkk lépp ” ?
18. Lu tax ay nit foog ne duñu mën a jege Yàlla mukk, waaye lan la Biibël bi wax ci loolu ?
19. a) Lan lañu war a njëkk a def ngir jege Yàlla te loolu naka la ñuy jariñe ? b) Yan jikko Yàlla ñoo gën a tax nga bëgg koo jege ?
20-22. a) Ndax li ñu mënul a gis Yàlla, mën na tere ñu jege ko ? Waxal lu tax nga wax loolu. b) Lan la la ay nit mën a wax, foog ne noonu lañu lay mën a dimbalee, waaye lan nga war a def ?
23, 24. a) Lu tax nga war a kontine di am li ngay laajte ci li ngay jàng ? Lan lañuy jàng ci pàcc biy topp ?


c: text/html

text:
Joolaa (askan)
Joolaa genn la ci giiri Senegaal yi. Ñoom Kaasamaas lañu fekk baax. Ca yoonu Imbraatóor gu Mali, lañu dem dëkk. mandeŋ yi ñoo leen daq, ñu dem kaasamaas. Ca bëj-gànnaaru Gine Bisaawóo, ña ga fa tamit. Baynuk yi ñoo doon jiite joolaa yi ca kaasamaas. Ñoo tabaxoon nguurug Kasanlaa. Joolaa yi ak Baynuk yi, dañu dëkkandoo woon ak Soose yi, Njaago yi ak Pël yi. Ñoom ñoo fa njëkkoon joolaa yi.
This is an excerpt from the article Joolaa (askan) from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Xët wu njëkk
- Yi weesu 80000 jukki: Català · Čeština · Esperanto · Norsk (bokmål) · Pycckий · Română · Slovenčina · Suomi · Türkçe · 中文
- Yi weesu 40000 jukki: العربية · Bahasa Indonesia · Бълrapckи · Dansk · Eesti · עברית · 한국어 · Lietuvių · Slovenščina · Cpпckи / Srpski · ykpaïHcbka
- Yi weesu 20000 jukki: Bahasa Melayu · Bosanski · Eλλnvιkά · English (simple) · Euskara · فارسی · Galego · Hrvatski · Magyar · Norsk (nynorsk) · ไทย · Tiếng Việt
- Afar · Akan · አማርኛ · Bamanankan · Chicheŵa · chiShona · chiTumbuka · Ɛʋɛ · Fulfulde · Gĩkũyũ · هَوُسَ · Igbo · isiXhosa · isiZulu · Kinyarwanda · Kirundi · Kongo ·Lingála · Luganda · Malagasy · Oromoo · Oshiwambo · Sängö · Sesotho · Setswana · siSwati · Soomaaliga · ትግርኛ · tshiVenda · Twi · Xitsonga · (ngir yeneeni Wikipedia, xoolal ci bànqaasu wet gi)
Wikipedia ngi jàppandi ci ndimbalu Wikimedia Foundation mi dalal ciy joxekaayam sémbi wiki yu bari, ubbeeku, barilàkk te amul-fay:


text:
Lonkoyoonu àdduna bi
Boo gëstoo kartu adduna bi bu baax dinga ca gis dëgg yii : - Kaw kol-kolub suuf si mi ngi ame ci jéeri ji ak ndox mi, bu ko defee jéeri ji yóbb ci benn ñeenteel, maanaam bu doon ñeenti xaaj la benn bi, ndox mi moom yóbb ci ñatti ñeenteel . - Jéeri nag mi ngi ame ci juroom benni gox walla kontinã ( ci lu dul goxub dott (pole) bu bëj-saalum bi nga xam ne kenn dëkkewu ko ngir jawwu ak dénd bu méngoodi ba), juroom benni gox yii danu leen a toftale kem ni nu yaatoo : 1 – Goxub Asi : moo ëpp ci gox yi, ab tolluwaayam toll ci benn ñaareel 44 milyoŋi kilomet yu kaare , way dëkk ya tollu ci 2200 milyoŋ ciy nit. 2 – Goxub Afrig : ab tolluwaayam di benn ñeenteel 30 milyoŋ ciy kilomet yu kaare , way dëkk ya tollu ci 350 milyoŋ ciy nit. 3 – Goxub Amerig gu bëj-gànnaar gi: ab tolluwaayam tollu ci benn ñeenteel 24 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 270 milyoŋi nit. 4 – Goxub Amerig gu bëj-saalum gi: tolluwaayam toolu ci ñatti ñeenteel 17 milyoŋi kilomet kaare, way dëkk ya tollu ci 300 milyoŋi nit. 5 - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits (longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu. 5 – Goxub Tugal ab tolluwaayam tollu ci benn ñaareel 10 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 750 milyoŋ ciy nit. 6 – Goxub Ostraali : ab tolluwaayam tollu ci ñatti ñeenteel 7 milyoŋi kilomet kaare , way dëkk ya tollu ci 15 milyoŋi nit. - Ndox yi nekk ci kaw kol-kol bi (globe) ñi ngi ame ci mbàmbulaan yi : ñoom ay diggante yu rëy lañu yu ndox, ak ci géej yi: ñoom ay diggante yu gën a ndaw lañu yu ndox . Bokk na ci mbàmbulaan yi : màmbulaan gu dal gi (moo ci gën a rëy) ak gu atlas, ak mbàmbulaan gu end gi ak gu bëj-saalum gi ak gu dott bu bëj-gànnaar bi(pole nord). Bokk na ci géej yi :géej gu diggu gi (mediteranee) gu xonq gi , gu araab gi, gu ñuul gi añs . - Adduna ju njëkk ja walla ju yàgg ja – moom mi ngi ci xaaj bu penku bu kol-kol bi – mi ngi ame ci ñatti gox walla kontinã yu taqaloo, daal di sos nag benn dank (bloc) walla jóor, ñatti gox yii ñooy : Asi, Afrig ak Tugal, dara taqalewu leen lu dul yenn ci ay feeñte yu dénd yu néew : niki géej yu xat yi ak càllalay doj yi ak tund yu yaatoodi yu néew yi ag yékkatiku. - Nit dundal na goxi adduna ju yàgg ja la ko dale ca ba mu tegee tànkam ci kaw suuf rekk, bu ko defee ay xay (civilisation) yu mbay, yu kawe, yu yàgg daal di am ci xuri ay dexam yu naat ya, lu ci mel ne xay ya amoon ca xuri dexug Niil ga nekk Isipt ak dexug Dijla ga ak Furaat ca Iraag ak dexug Sand ak Gangas ca End ak dexug Sigyang ak Yangci ca Siin. - Adduna ju yees ji – moom mi ngi ci xaaj bu sowwu bu kol-kol bi – mi ngi ame ci Amerig gu bëj-gànnaar gi ak Amerig gu bëj-saalum gi, ñoom ñaar ñooy ñaari gox yi nga xam ne bi leen nit wuñee (decouvrir) ak leegi ay xarnu (siecle) rekk la, la ëpp ca ña fa dëkke ay waa Tugal lañu yu gàddaaye Tugal dëkksi fa, moom Tugal nag benn la ci goxi adduna ju yàgg ji . - Goxub Ostraali –moom moo gën a tuuti ci gox yi, te gën a rëy ci duni adduna bi- mi ngi nekk ci xaajub kol-kol bu bëj-saalum bi, ca bëj-saalum gu penku gu dankub adduna ju yàgg ja. - Mbàmbulaan gu dal gi moo dox ci diggante ñaari gox yii di Asi ak Ostraali cig wàll, ak ñaari gox yii di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi ci geneen wàll, bu ko defee mbàmbulaan gu atlas moom dox ci diggante ñaari gox yii di Tugal ak Afrig ak ñaar yee di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi , bu ko defee mbàmbulaan gu end gi tàqale ñaari gox yii di Aseek Afrig wëlif goxub Ostraali, mbàmbulaanug bëj-saalum gi tàqale mbooleem gox yi wëlif goxub dott bu bëj-saalum bi. - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits (longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.


text:
WaallubitimreewkiidiSheyxsaabaan Ramadan ci ndaje bi ngaxamniseexnakoakndawalureewum Iran bi ci waallucaadawaxnani: reewum Iran ab lamp islaam la ñeelmbooleemjullitñiaduna bi
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci ñingaxamniñooleenteewal ci Afriqueni: kiidi (Akbar Tawxidlu) ndawalureewum Iran ci waallucaadacareewum Uganda amalnaabndajeak (SaabaanRamadaanMubajii)njiitupeeccumislaamakmbootaayu Mufti yi ci reewum Uganda ndaje mi nak ci jumaajiidi (uldkampala) lañukoamaleewoon
Kiidi (Mubajii)waxnani: jullityuneekk ci aduna bi yëpp been xeetlañu li ngaxamnimoomlañiimbebetmooyjullityëppneekk been manajaakarlooakseeni noon
Njiitupeeccumislaamakmbootaayu Mufti yi ci reewum Uganda yookkna ci ni; yëngguyënggunjiitureewum Iran bu bees biingaxamnifalnañukoluyaagguldoomureewum Uganda yëppdañukoytooppdikobaayixeltenakñun li ngaxamni moo ñuyitteelmooyndamuislaamakjullitñi
Waxnayittni: ci attum 2003 kiidi ayatollah Tasxiiriiwoowonnama ci ndaje bi ñufaamaloon ci waallubeennoojullitñiwaayeni ma giseereewum Iran abreew la budefayyjeego ci waallusuxaliko
Kiidi (Tawxidilu) ndawalureewum Iran ci waallucaadaxamlenanibeennoojullitñiilusoxal Ayatollah Xamanayii la njiitu revolution bi ci reewum Iran
Yookkna ci yittni: ñungifeeñal seen mbekte ci ndaje mii teñungixamleninoppinañuakjëflantereewum Uganda tesuñubëggbëggmooyjaangale al xuraanakxamxamuislaam ci daarayingaxamni moo neekk ci kilifteegukiidiSheyxSaabaanRamadaan


text:
Oseyaani
Oseyaani ab gox la bu nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ci biiram Óstraali, ak Seland-Gu-Bees gi, ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees gi, Tasmaani, ak yeneeni dun. Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti.
Ci lu daj[Soppi]
Ci lu daj Oseyaani dañ koy jàppee ni ab gox bu nekk ci diggante Bëj-saalum-penku Asi ak Bëj-saalumu Aamerik.
Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti ci gox yi ci àdduna bi, ci 8 523 655 km kaare lay tollu, te 90% ya Óstraali la, 5,4 % ya di Papuwasi-Ginne-Gu-Bees, 3,1% ya di Seland-Gu-Bees gi, yeneen réew-réewaan yi tas ci Mbàmbulaan gu Dal gi doon 1,5 ci gox bépp.
Am na 32 642 390 ciy way dëkk di ñareelu gox bi gën a néew ay nit lu weesu Dottu Bëj-gànnaar bi. 60% ya Óstraali la ñu dëkk, 16% ya Seland-Gu-Bees gi, 12% ya Papuwasi-Ginne-Gu-Bees.
Diwaan[Soppi]
Ni yeneen gox yépp, ay peggan ci deggoo rekk lañ leen daggee. Baatu Oseyaani dañ koy jëfandikoo ngir jëmmal ab xaaj ci àdduna bi bu ëmb bépp suuf su nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi te duggoo ci barabi dott bi.
Ci lu ëpp yii la ñuy jàpp ne ñooy ay Diwaanam:
Ki defoon bi seddale moo doonoon Jules Dumont d'Uville ci 1831, waaye tegu woon ci cëslaayu xam-xam gu ñu ñangu tay. Ci 1970 ba tay, séwógaraafikat yi, Gëstukatu-làkk yi, ak yeneen boroom xam-xam, ci seeniy liggéey, yii rekk la'ñ koy seddalee Oseyaani gu Jege ak Oseyaani gu Sori.
Rèew ak suuf[Soppi]
Lu ëpp ci réewi Oseyaani yi, ay dun la ñu. Mennum Óstraali ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees ñoo am ay peggu suuf ak yeneen réew (Ci Dunu Ginne gu Bees gi ak Endonesi gi ñuy boole wàllam gu bari ci Oseyaani).
Lim bii di toftal dafa boole mbooleem réew aki suuf yi fa nekk. Te jàpp nak ne am na ay suuf yu fa ne te ñu jàppee leeni réew, waaye tembu ñun kon ay réew la ñu ci biiri réew, di nan bind ci réew mi ñu bokk ci wet gi.


text:
Diggi-gàmmu
Diggi-gammu, (صفر ci araab), mooy ñaareelu weer ci weeri wolof. Tuddees na ko "safar" ci araab giy firi féex, wéet, limub tus, ci araab mi ngi bawoo ci baat boobu di safar {sifr) ndax féexam ga, ëmbadeem ga dara. Kon safar tuddees na ko safar ci araab - ma baamu- ngir ne weer la wow këri araab yi dañu ci daan wéet, féex ci ci ay ñoñam ngir xare-ji, waxees na it ne li ko waral mooy araab yi dañu ci daan song ak a lokki giir yi, bu ko defee ñu leen di "safaral" maanaam tusal ci seeni bagaas ( maanaam jël li ñu am ba duñu deseeti "tus" (sifr),ñu mujj di ñu wéet ciy yére, féex ciy bagaas).
Xew-xew[Soppi]
- Ci la njabootu Muhammad dugg njéndul Yasid ca Siri.
- ci 7u fan la juroom-ñaareelu imaamu Shiit ba Musaa al-Kasim judd.
- ci 9u fan la ndamu Imaam Aali ibn Abi Taalib ci xareb Nirwaan.
- ci 18 la serigne touba démone gabon.
Lëkkalekaay yu biti[Soppi]
- (en) Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar)
- (en) The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia


text:
Dëgërlukaay ab xeetu jumtukaayu mbëj la bu am solo lool ndax ay jëfandikoom yu bari te wuute ci defari masini mbëj ak yu mbëjfeppal. Naka-jekk ab dëgërlukaay dafay soppi kàttanug mbëj mu doon kàttanug tàngoor gu dawaanu mbëj jaaree ci biiram.
Ci yamale gees duppee àtteb ohm lees di man a xaymaa ndëgërlu gu dëgërlukaay bi. Kàttanu mbëj gi dëgërlukaay bi di soppi kàttanu tàngoor mi ngi aju ci dayoob ndëgërloom (walla ci man a wommatam), ci dawaan bi ak ci dend bi.
V di dend bi, I dawaan bi, R ndëgërlu gi
walla:
G di wommat gi
Waaye yii yamale duñu bàyyiwaale xel ci ne ndëgërlu gu Dëgërlukaay bi dafay soppi ci coppiteg tàngoor gi, dafay yokku su yokkoo, moo tax ñu koy woowee ndëgërlu gu xalaat, su fekkee dañu koy bàyyiwaale xel ndëgërlu gu dëgg lañu koy wax.
Ngóora gi p gu ab Dëgërlukaay ñoo ngi koy natte:
Ñu koy nattee ciy watt.


text:
Mamoor Xam Sa Diine
Maamoor xam Sa Diine mooy Moor MBÀKKE Gànnaar, maanaam doomi Sëriñ Jiili Gànnaar, di ku yëngoom jëm ci yar ak jàngale. Taalif na lu bari ci wolof, firi ci it ay téere jële léen ci làkkuw araab, yooya nag yu ci ëpp yu diine lañu, woy na it lu sakkan ci wolof, yii woy firndé lañu ci, ku fonk wii làkk la, looloo ko bijj ci def wile taalif, sànki ci baat yu naroon a sànku, mu jëfandikoo arafi abajada ngir toftale leen, Yal na ko Yàlla gërëm, moom nag day faral di def ay waxtaan ci diine ak làkku wolof ci rajo (siwalukaay) Làmp FM


text:
Xeltu baat la bu nu doge ci « filasofia », muy baat bu cosaanoo ci làkkuw gereg, maanaa mi mu yor ci baat yi di « sopp hikma » loolu di (xel mu rafet ;sagesse ci Fr), ba ci laaj rekk ne « lan mooy xeltu ? » dees koy jàppe ab laaj bu di kojug xeltu bu nu man a yendu di ci dàggasante. Lii benn la ci màndargay xeltu yu dëgg-dëgg yi ak jeng gi mu def jëm ci laaju ak defi gëstu ci lepp lu mu man a doon te jéem a xam dëgg-dëggam aki màndargaam aki àtteem. Lii lépp a tax nag xeltu di xam-xam bu yaatu te bari ay ñall, laal daanaka ci xam-xam yépp, walla ci mbooleem wàlli dund. Waaye loolu lépp téewul muy xam-xam bu wéet ci boppam wëlif yeneen xam-xam yeek jagoo yi (specialisation). Xeltu leeg-leeg ñu melal ko ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci jëmmi xalaat, cib déndam ak ci settantal, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a indi ay tontu ci laaj yi am gi di indi ak nekk gi (l’existence). Xeltu seere na ay jëm kanam yu am solo te lëw, dale ko ca waa Geres ya sos ponki xeltu yu mag yi niki xam-xam buy tabax ab gis-gis bu matale ñeel nekk gi(adduna bi) ci biir gis-gis bu di kojug li-am(réaliste), ba ca xeltukati jullit ñi nga xam ne danoo jëflanteek ndonol Geres li (li fi waa geres yu yàgg ya ba woon), jaxase kook nattu (experimentation), daal di soppi “xeltu bu kojug li-am” bi, yóbbu ko ci “xeltu bu kojug tur” ak “xeltu bu kojug xam-xam ak nattu” ci jamonoy yewwute walla judduwaat (renaissance), teg ci “xeltu yu kojug am yi” (existence) ak “yu kojug nite yi” ak “ngéri yees gi ak la ca ginaaw yeeg” ak “ñàkk” (maanaam dee walla bañ a am). Xeltu gu yees gi – ci aaday seggat ci Amerig gu bëj-gànnaar gi(USA) ak nguur gu bennoo gi (UK) (ci seen aada ji nu am ci seggat mbir yi (anaaliise ko)) – day barastiku jëm ci gën a nekk gu xarala ci gu neen rekk, moom day taxaw ci xellu (logique) ak ceggat gu dégg-dégg (conceptual analysis), looloo waral ay tërte (sujets) yi yitteem di jëm day àgg ci làmboo “gis-gis bu kojug xam” ak “jikko” ak “déndu làkk” ak “déndu xel”. Am na yeneen xam-xam ak jubluwaay yu jàppe xeltu muy jàng “fann” (walla ci Fr:art) ak xam-xam yi, bu ko defee muy gis-gis bu daj te matale, di tegtalub dund bu ubale te daj. Ci déggiin wii la xeltu di nekke di luy yittewoo xamale yoonu dund ga gën, dootul nekkati luy jéem a xam dund gi. Jamono yi jubluwaay bu seggat bi jàppee xeltu muy mbirum jëf mom fawwu nu jonjook moom, doxal ko, jëf ko, am na yeneen një (jubluwaay) yu ko jàppe muy cëslaay (base) li xam tegu, ñu war koo xam xam gu wér te xereñe ko.
Xamale luy xeltuModifier
Xeltu baat la bu gereg bu juge ci (fila) di tekki sopp, ak (sofia) di tekki hikma maanaam (sagesse) walla xel mu rafet, kon muy firi ((sopp hikma)). Baatub xeltu ci jamono ju yees ji ñi ngi koy wax jublu ci dox gi nit di dox ngir xam laaj yu mag yi aju cig dundam, bokk na ci yooyu dund ak dee ak li-am (realité) ak maanaa yi ak dëgg. Baatu xeltu it dees na ko di faral di jëfandikoo ngir xamalee ci li xeltukat yu mag yi def ciy liggéey yu nu bokk.
Waxtaan ci xeltu du lu waa geres jagoo ñoom rekk, waaye kay ag wàll la ci xayug (civilisation) xeet wu nekk, xeet yépp a ci bokk. Looloo tax laaj luy xeltu? Du tekki benn tontu rekk. Xeltu cig tàmaleem ca jamonoy Taalis da doon gëstu cosaanul am gi (l’existence) ak aji bind ji (le créateur), ak ne-ne (matiere) bi ñu binde mbindéef yi, ak xeet (elements) yi leen toggale, bu ko defee dàggasante gi wéy di tang ci loolu ba ci jamonoy Sinon ak (Sofistaa) yi nga xam ne danu doon jëfandikoo xeltu ci weddi Yàlla ak wëlbati maanaa yi ak dégg-déggi baat yi (li nu ciy dégge) ngir notal seeni gis-gis, waaye mi ngi tàmbali ci jamonoy Sokraat mi Siisroon doon melal ci ne mooy ((ki wàcce xeltu ci suuf si jële ko ci asamaan si)), maanaam mooy ki jële xeltu ci xalaat ci nekk gi ak ki ko sàkk, ak xeet (elements) yi mu ko toggalee (yi mu ko sàkke), yóbbu ko ci xalaat ci jëmmi nit. Moom nag soppi na lu bari ciy màndargaam, daal di tuxal ay ŋaayoom aki dàggasanteem yóbbu leen leegi ci déndub nit (nature-am) ak dëgg-dëggam, ak gëm aji bind ji te gëstu ko, te jëfandikoo tegtalu xel ci saxal ko. Sokraat nag jëfandikoo woon na xeltu ngir tas jikko yu rafet ci biir nit ñi ak dëggu ak soppante. Sokraat nag ñëw na mook Aflaton (Platon) sukkandiku ci ñaari jumtukaay yii di xel ak xellu (logique) niki cëslaayi xalaat bu sell te mucc ayib, xalaat bob day dox dëppoo ak ay ponk yuy leeral ag wéram akug neenam.
Laaj : “luy xeltu?” bii laaj Aristo tontu na ko. Ci noonu sunu wax ji amatul njariñ, ndax dafa jeex te tàmbaleegul, kon tontu bu gaaw bi ci loolu day man a taxaw ci cëslaay lii: tontu bi Aristo joxe woon ci lan mooy dëgg-dëggi xeltu du moom rekk mooy tontu bi nu ci man a joxe, ca dëgg-dëgg loolu daal benn rekk la ci tontu yi nu ci man a joxe. Nit daal - bu sukkandikoo ci ni Aristo xamalee xeltu – dina man a xalaat te firi xalaat yi jiitu Aristo ak Aflaaton ak xeltu yi ñëw ginaawam. Ànd ak loolu teewul nit ki dina seetlu ci anam gu yomb ne xeltu de ak yoon wi nu xame dëgg-dëggam soppiku nanu ci ñaari junniy at yi topp ci Aristo soppiku gu mag.
Waaye ci biir loolu jëmm ji wart a réere ne xeltu, la ko dale ca Aristo ba ca Nits dafa sax – ci cëslaayi soppiku yooyu ak yu leen moy – di moom ci jëmmi boppam, ndax kat soppiku yooyu dafa ame ci wàllug xereñ. Wattu ag yamoo ci biir moom moom la (…)
Lu wér la ne dinanu man a ame ci yoon woowu ay xam-xam yu wuute te xóot, neel yu am njariñ ci ni xeltu feeñe ànd ak taariix, waaye nag woowu yoon dunu may ñu àgg ci am tontu yu dëggu maanaam yu yoonu ci : lan mooy xeltu?
Ni Aristo firee xeltu ne mooy “sopp hikma” am na lu ëpp benn teglal walla maanaa. Tegtalub làkk bi, moom mi ngi aju ci làkku gereg wi ñu tëgge baatub filosofia, ak tegtalub xam-xam bi nga xam ne dafa wuuteek li nu nekk lool. Sikk amul ci ne tegtal bu mujj bi walla maanaa mu mujj mi mooy bi leeral maanaa mi, gaw ko ci “sopp hikma” niki melo wu nu man a wonee ñàkk gi ay am-am (donnés) yu xam-xam ñàkkoon ñeel xeltukat bi ca jamono jooja, bu ko defee hikma nekkoon benn ci pexe yi ñu daa pexee ci lu nu xamul, niki ab ne-ne bu njëkk bi nga xam ne ci la xeltukat biy sose nosteg xam-xamam, mu dëppook settantal gu xam-xam ga amoon ca jamono jooja.
Bu dee leegi nga xam ne xam-xam daa sakkan, li ñu wuññi lëw, laaj yi bari ci ëtt yu bari ak mbir yu dul jeex, ak jëm kanam gi nit def ci wàll yu bari, loolu lépp tax na ba liggéeyub xeltukat du doonati rekk sopp hikma, ak gëstu ko ci jumtukaay yi mu ko daa gëstoo ak ci ron kilimãb réer gu tar gi mu amoon ci wërlaayug àdduna gi ko wëroon ca jooja jamono… Xeltukat leegi lu sakkan ciy ngér (ecole, methode) ñoo ko tënk aki àtte yu di kojug xellu aki am-am yu di kojug péng (lu wóor), ci ron jalub ay xam-xam ak seeni doxal (pratique) yu xarala yu la dul may fenn fooy sikke seenug nekk di yoon. Ci ndabi jamono (conditions) yu mel ne yii, ak ci am-am yu nirook yii xamaleg xeltu ga nu xamoon du manatee dëppook liggéey bi xeltukat bu jamonoo bi man a def, maanaam bu sunu jamono jii nu nekk, moom mi nga xam ne ab liggéeyam daa wuuteek bu ñoñ jamono yu yàgg ya lool.
Bu nu sukkandikoo ci li jiitu danu naan manatuñoo def nenn nu dul jéem a xool nu nuy soppee dégg-dégg ak maanaam xeltu ndax mu doon leegi “juddal hikma” te bañ a doonati “sopp hikma”
Xeltug waa-afrikModifier
Dawani(courant) xeltug waa-afrik gu mujj giModifier
yeneen Xeeti xeltuModifier
- Xeltu leeg-leeg (nu koy melal ci ne mooy “xalaat ci xalaat” maanaam xalaat ci ni nuy xalaate ak ci jëmmi xalaat ci boppam akuw melokaanam, dees na ko melal it ci ne mooy jéem a tontu ci laaj yu mag yi nekk gi di laaj ak am gi(l'existence))
- Xeltu gu tur
- GBu xam-xam ak nattu
- Yu kojug nekk
- Yu kojug nite
- Xeltu gu yees (ni ko waa Amerig gu bëj-gànnaar gi baaxoo seggate ak Nguur gu bennoo gi(u.k) day xaw a barastiku jëm ci wàll gu xarala, bu jàllee ay wax (ay sujets) doog a digg, moom day sukkandiku ci xellu ( logique) ak seggat, kon ay yitteem day sottiku ci gis-gis bu kojug maanaa ( conceptual analysis)ak jikko ak melokaanu làkk ak wu xel.)
- Xeltug Ceggat
- xeltug waa-sapon
- Xeltug julliti-araab
- Xeltug waa-siin
- Xeltug yëwut
- xeltug waa-end
Yenn ciy xeltukatModifier
- Kocc barma faal (Reewu Senegaal)
- Mohammed Bagayogo (Reewu mali)
- Ahmed Baba (juddoo Araun ca Mali ci 1556 )
- Anton Wilhelm Amo (rewu Gana)
- Kwasi Wiredu (Reewu Gana)
- Ibn Badjdja (Nguuru Marok)
- Ibn Battuta (Nguuru Marok)
- Ibn Khaldûn (Reewu Tinisi)
- Socrate (Reewu Geres)
- Diodore Cronos (Reewu Geres)


text:
Jëmm
Jëmm “fii muy tekki physique” baat la bob ci gereg mooy φuσιkn maanaam «fisikus» di ci wolof“kojug dénd”,moom nag mi ngi juge ci reenub φύσις «dénd». Kon «jëmm» mooy xam-xamu dénd. La ko dale ca kawaarig yi nga xam ne nu ñu tuuteewul amul ba ci nekk(àdduna)gu màgg gu tàlleeku gii,xam-xamu jëmm liy liggéeyam mooy jéem a tëgg ay àtte walla ay yoon yu matematig yuy àtte àdduna bii di bu ne-ne bu dénd,ak lambutu xóot-xóoti ne-ne ak dëgg-dëggi jikkoom ak way toggale(composants)yu mag yi ko toggale, ak doole yu dàttu (fondamental)yi nga xam ne yaram yu ndaw yi dinañu koy joqalanteek yaram yu ne-ne yi, nga boole ci njuréefi doole yii. Leeg-leeg ci xam-xamu jëmm bu bees bi danu ciy boole gëstug “xam-xamu ndendoo” ak bu “wattuwu” niki xam-xamu wattu kàttan ak “jañu”( Momentum ),ak cefkag mbëjj,looloo waral boroom xam-xami jëmm yi lu bari lanuy faral a gëstu ci feeñtey jëmm yi, dale ko ci ëtt yu yaatoodi yi ba ci yu yaatu yi, dale ko ci yaram yu ndaw yi nekk ci ron saal walla xartil, nga xam ne ca la mbooleem ne-ne yu baaryon yi di ame “jëmm bu yaram yi” ba ca gëstug sóobu walla jikkoy yaram yu jëmm yi ca adduna ju yàgg ja, ba ci jàng yëngu-yëngu gu bidiw yi ci asamaan su ne-ne si, moo xam ci biir gaawaay yi nu xam la walla yi jege gaawaayu leer, ci mujjantal gi, gëstu nekk gi (adduna bi) ci léppam.


text:
LI ÑU YOKK CI WAXTAAN YI NEKK CI TÉERE BII
Ndax ci weeru desàmbar la Yeesu juddu ?
BIIBËL bi waxul kañ la Yeesu juddu. Waaye wax na lu leer luy tax ñu mën a wax ne Yeesu judduwul ci desàmbar.
Nañu seet ni Betleyem fu Yeesu juddoo doon mel ci weeru desàmbar. Weer bi yawut yi doon woowe Kislev (maanaam nowàmbar ba desàmbar), dafa doon sedd di taw it. Weer bi ci topp mooy weeru Tébeth (desàmbar ba sãwiyee). Weer boobu moo gënoon a sedd ci at mi. Yenn saay sax dafa doon taw pëndu galaas (neige ci tubaab) ci tund yi. Nañu seet li Biibël bi wax ci ni diiwaan boobu doon mel ci wàllu tàngoor ak sedd.
Esraa mi bokk ci ñi bind ci Biibël bi, wone na ne Kislev dafa nekkoon weer bu sedd te bare li muy taw. Esraa waxoon na ne mbooloo mu réy moo daje woon ca Yerusalem ci “ juróom-ñeenteelu weer bi [maanaam Kislev] ci ñaar-fukkeelu fan bi ci weer bi ”. Mu yokk ci ne mbooloo mi yépp a doon “ lox […] ndax taw bu bare ”. Mbooloo mi fa daje woon ci boppam lii la waxoon ci ni dëkk bi doon mel ci waxtu boobu ci at mi : “ Ñu ngi ci jamono taw bu bare. Kenn mënul nekk ci biti. ” (Esraa 10:9, 13, NW ; Jérémie 36:22). Xam nañu kon lu tax sàmmkat yi nekkoon foofu doon fexe ba ñoom ak seeni jur bañ a fanaan ci biti bu weeru desàmbar doon jegesi !
Guddi gi Yeesu juddu, mu ngi fekk sàmmkat yi ak seeni jur nekk ci tool yi.
Waaye Biibël bi nee na ci guddi gi Yeesu juddu, sàmmkat yi ñu ngi nekkoon ci tool yi di wottu seeni jur. Luug mi bokk ci ñi bind ci Biibël bi wax na ne sàmmkat yi dañu “ daan fanaan ca tool ya, di wottu jur ga ” ca wetu Betleyem (Luug 2:8-12). Gis nga ne sàmmkat yi dañu doon fanaan ci biti ak seeni jur. Du bëccëg kese lañu doon génn ak seeni jur. Guddi dañu doon nekk ci tool yi ak seeni jur. Ndax ci Betleyem, mënoon nañu fanaan ci biti ci weeru desàmbar ak li mu doon sedd te bare taw ? Déedéet. Loolu mënul nekk. Kon loolu lépp dafay wone ne Yeesu judduwul ci weeru desàmbar*.
Kàddu Yàlla wax na bés bi Yeesu dee, waaye li mu wax ci bés bi Yeesu juddu barewul. Loolu dafa ñuy fàttali li buur bi Suleymaan waxoon : “ Am tur moo gën fuuf diw bu baax. Te bésu dee moo gën bésu juddu. ” (Dajalekat 7:1, NW). Kon jaadu na Biibël bi wax lu bare ci waaraate bi Yeesu doon def ak ci deewam te wax lu tuuti kese ci bés bi mu juddu.
* Boo bëggee yeneen leeral, seetal li ñu wax ci téere Comment raisonner à partir des Écritures, xët 161 ba 165. Seede Yexowa yi ñoo defar téere boobu.


text:
Wikbaatukaay
Wikbaatukaay ab baatukaay barilàkk bu ubbeeku la, di benn ci sémbi Wikimedia Fondation yi. Baatub «Wikbaatukaay» dafay junj sumb bu wolof bu boobu sémb, di Wiktionary ci wu-angalteer. Mook Wikipedia ñoo bokk doxiin, di lu ubbeeku te dàttu ci nosteg wiki, lees man a jëfandikoowaat ci anami GFDL.
Tëddiin[Soppi]
Yéeney sémb bi mooy sos ab baatukaay bees di duggal làkki àdduna bi yépp. Ci bu wolof baat yépp a fiy nekk ak seen tekki ci yeneen làkk waaye ci wolof lañu leen di faramfaccee, joge seen gongikubaat, seeni bokktekki, safaantekki, waxiin, añs.


text:
Imbraatóor gu Gana
Imbraatóor gu Gana gi mag ci yu Afrig yi taariixkat yi mas a xam mooy : gu Gana. Li ñu jot a xam ci taariixam ñi ngi koy sante gëstuy boroom xam-xami jeexiit yi, ak nettaliy gimiñ yi, ak mbindi tukkikati naar yi.
Gana mi ngi sosu ci ñeenteelu xarnu g.j., jamono jooja it nguur gu ndaw la woon gu ñu daa woowe Ogaadoo. Ci juroom ñatteelu xarnu g.j., la ab xareem (son armée) jugoon song ay suuf yu yaatu, yu nekk ci diggante dexug Senegaal ak Nijeer, ci noonu la Gana wëlbatikoo di imbraatóor gu mag gu teg loxo ci dëkk yi mu feggool…
Imbraatóor gi nekkoon na di gu naat : ay suuf yu nangu mbay ak sàmm, mu daa bokk ci yaxantug tàkk gi (gi nu daa defe ci tàkk gi) ak njaayum wurus mi, moom imbraatóor gi amoon na ay mbelli wurus yu bari yoy ki ko daa topptoo mooy Kayaamagana, maanaam njiitul wurus li : waa jii da daan nekk njiit lu dëgër, lu ñu wormaal, luy àtte cig maandute te daan samp foŋsaneer yi. Moom nag cim koom ak naataange la daa dunde ci péeyam, waa diiwaan bii it dañu ko daa indil ay kem ci wurus wi ñiy génnee ci suuf si, ginnaaw bi mu faatoo nag la ko fi ab jarbaatam wuutu. Ci atum 1052 g.j., la Muraabituun yi song Gana, ci layuw dañuy dugal ñoñam ci lislaam, ñu daal di ubbi péey ba atum 1076 g.j., ginnaaw bi Gana néew doole, daal di daanu ci mujjantal gi ci loxoy imbraatóor gu Mali atum 1240 g.j.
This is an excerpt from the article Imbraatóor gu Gana from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
PÀCC JUROOM-ÑETT
Lan mooy Nguuru Yàlla ?
Lan la ñu Biibël bi wax ci Nguuru Yàlla ?
Lan la Nguuru Yàlla di def ëllëg ?
Kañ la Nguuru Yàlla di def ba coobare Yàlla am ci suuf ?
AY MILYOŊI nit ci àddina si, xam nañu bu baax ñaan bi ñuy woowe Suñu Baay bi, walla Ñaanu Sang bi. Ñaari tur yooyu lañu jox ñaan bi Yeesu ci boppam defoon ngir ñu roy ci. Wax yi nekk ci ñaan boobu dañu am solo lool. Te bu ñu seetee li ñetti kàddu yi fa Yeesu njëkk wax di tekki, dinañu gën a xam li Biibël bi wax dëgg-dëgg.
2 Ci ñaan boobu, lii la Yeesu njëkk a wax ñi ko doon déglu : «Yéen nag nii ngeen war a ñaane : “Suñu Baay bi nekk ci kaw, na sa tur sell, na sa nguur ñëw, na sa coobare am ci suuf mel ni ci kaw.”» (Macë 6:9-13). Ñetti kàddu yooyu lu ñuy tekki ?
3 Jàng nañu lu bare ci turu Yàlla, maanaam Yexowa. Waxtaan nañu it ci coobare Yàlla, maanaam li mu def ba pare ak li mu bëgg a defal doomu Aadama yi ëllëg. Waaye, lan la Yeesu bëggoon a wax bi mu nee ñu boole kàddu bii ci suñu ñaan : “Na sa nguur ñëw” ? Lan mooy Nguuru Yàlla ? Naka la ñëwu nguur googu di sellale turu Yàlla ? Te ñëwu Nguur googu, lu mu bokk ak ni coobare Yàlla di ame ?
LAN MOOY NGUURU YÀLLA ?
4 Nguuru Yàlla, nguur gu Yexowa Yàlla taxawal la, te moom ci boppam mooy tànn Buur bi koy jiite. Kan mooy Buuru Nguur googu ? Yeesu Kirist la. Yeesu mooy Buur bi gën a mag buur yépp. Dañu koy woowe “ Buuru buur yi ak Kilifag kilifa yi ”. (1 Timote 6:15.) Yeesu am na kàttanu def lu gën a baax fuuf lu bépp kilifa ci doomu Aadama yi mën a def, bu dee sax kilifa bu gën ci kilifa yi la.
5 Nguuru Yàlla, fan lay nekk di jiite ? Fan la Yeesu nekk ? Fàttalikul ne jàngoon nañu ne dañu daaj Yeesu ci bant, rey ko, ba pare Yàlla dekkal ko. Ñu teg ci tuuti, Yeesu daldi dem ca kaw asamaan (Jëf ya 2:33). Kon ca kaw asamaan la Nguuru Yàlla nekk. Looloo tax Biibël bi wax ne ‘ nguur gu kawe ’ la (2 Timote 4:18). Bu dee sax Nguuru Yàlla ca asamaan la nekk, dina ilif suuf si. — Peeñu ma 11:15.
6 Lu tax ñu mën a wax ne Yeesu Buur bu doy kéemaan la ? Lenn li ko waral mooy : du dee mukk. Ngir wone fi ko yeneen doomu Aadama yi nekk njiit yem, Biibël bi dafa ne “ moom kenn a jagoo dund gu sax, dëkk ci biir leer gu kenn mënta jege ”. (1 Timote 6:16.) Loolu dafay tekki ne, lu baax lépp lu Yeesu di def dina sax ba fàww. Te xam nañu ne dina def jëf yu réy te baax lool.
7 Seetal li Biibël bi wax ci Yeesu : “ Xelum Aji Sax ji dina dëkk ci moom, di xelum sago ak ràññee, xelum nas ak mën, xelum xam Yàlla ak ragal ko. Ragal Yàlla lay noyyee, ba du àtte ci kaw li bët gis, te du dogal ci kaw li nopp dégg; waaye di àtte ñi néew doole ci yoon, di làyyil ñi woyof ak dëgg. ” (Esayi 11:2-4). Kàddu yooyu dafa ñuy won ne Yeesu, buy ilif suuf si sépp, dina nekk Buur bu jub te bare yërmande. Ndax bëgguloo am njiit bu mel noonu ?
8 Leneen lu ñu war a xam ci Nguuru Yàlla mooy lii : Yeesu du nekk moom kenn di jiite. Dina am ñeneen ñuy nekk buur ak moom. Mën nañu ko seet ci li ndaw li Pool waxoon Timote. Dafa ko ne woon : “ Su nu takkoo, dinanu nguuru ak moom. ” (2 Timote 2:12). Waaw, Pool, Timote ak ñeneen ñu Yàlla tànn, dinañu nekk buur ak Yeesu ci Nguur gi nekk ci kaw asamaan. Ñaata nit ñooy am cér boobu ?
9 Ni ñu ko waxe ci pàcc 7, ndaw li Yowaana gisoon na ci peeñu “ Mbote ma [Yeesu Kirist] taxaw ci tundu Siyon [taxawaayu Buur bi mu am ca asamaan], ànd ak téeméer ak ñeent-fukk ak ñeenti junniy nit, te ñu bind ci seen jë turu Mbote ma ak turu Baayam ”. Ñan ñooy 144 000 nit ñooñu ? Yowaana ci boppam nee na : “ Ñu nga topp Mbote ma fépp fu mu jëm. Yàlla jot na leen ci biir nit ñi, ñu jébbalu ci Yàlla ak ci Mbote mi, mel ni tànneefu ngóob mi ñuy sédde Yàlla. ” (Peeñu ma 14:1, 4). Waaw, ñooñu ay taalibe yu gëm Yeesu dëgg lañu, te dañu leen tànn ngir ñu nekk ay buur ak Yeesu ca asamaan. Bu ñu leen dekkalee ngir dund ca asamaan, dinañu “ nguuru ”, maanaam ilif suuf si ci wetu Yeesu (Peeñu ma 5:10). Jamono ndawu Yeesu yi ba tey, Yàlla mu ngi tànn ay karceen yu koy topp bu baax ngir matal 144 000 nit ñooñu.
10 Li Yàlla tànn Yeesu ak 144 000 yi ngir ñu jiite doomu Aadama yi, dafay wone ne dafa fonk nit dëgg. Lu tax ? Yeesu masoon na nekk nit, kon xam na bu baax lu ci nekk, xam na it lan mooy metit. Pool waxoon na ne Yeesu, “ du ku mënul a bokk ak nun sunuy naqar ; moom sax far jaar na ci nattu ni nun ci bépp fànn, waaye deful bàkkaar ”. (Yawut ya 4:15 ; 5:8). Ñiy jiite ak moom it, bi ñu doon dund ci kaw suuf jaar nañu ci coono te xam nañu luy muñ. Rax-ci-dolli, jéem nañu xeex seen matadi te daj nañu it fasoŋu feebar bu nekk. Wóor na ne dinañu mën a xam jafe-jafe yi doomu Aadama yi di jànkoonteel !
LAN LA NGUURU YÀLLA DI DEF ?
11 Bi Yeesu waxee taalibeem yi ne dañu war a ñaan ngir Nguuru Yàlla ñëw, dafa leen waxoon it ne dañu war a ñaan ngir coobare Yàlla am «ci suuf mel ni ci kaw». Yàlla, ca kaw la nekk, maanaam ca asamaan te foofu, malaaka yu koy jaamu, dañu mas a def coobareem. Waaye jàng nañu ci pàcc 3 ne am na malaaka bu soxor bu bàyyi def coobare Yàlla, te xiir Aadama ak Awa ci bàkkaar. Pàcc 10 dina ñu won leneen li Biibël bi wax ci malaaka bu soxor boobu ñuy woowe Seytaane miy Ibliis. Seytaane ak malaaka yi ko topp — te ñu leen di woowe jinne walla rab — dafa am jamono bi ñu leen bàyyi woon ñu nekk ca asamaan. Kon nag booba, du ñépp ñi nekkoon asamaan ñoo doon def coobare Yàlla. Loolu dafa waroon a soppi bés bu Nguuru Yàlla di komaase jiite. Buur bu bees bi, maanaam Yeesu Kirist dafa waroon a xeex ak Seytaane. — Peeñu ma 12:7-9.
12 Lii di topp dafay wone li Biibël bi wax ngir yégle li waroon a am. Dafa ne : “ Noonu ma dégg baat bu xumb jóge asamaan naan : «Léegi mucc agsi na, moom ak kàttan ak nguuru Yàlla suñu Boroom, ak sañ-sañu Almaseem, ndaxte ki daan tuumaal suñuy bokk, di leen sosal guddi ak bëccëg ci kanam Yàlla suñu Boroom, kooka daaneel nañu ko.» ” (Peeñu ma 12:10). Ndax gis nga ñaari xew-xew yu am solo yi ñu wax ci aaya boobu ? Bu njëkk bi mooy, Nguuru Yàlla bi nekk ci loxo Yeesu Kirist komaase na jiite. Ñaareel bi mooy, dàq nañu Seytaane, mu jóge ca asamaan daanu ci kaw suuf.
13 Ñaari xew-xew yooyu lu ñu indi ? Lii lañuy jàng ci li xewoon ca asamaan : «Looloo tax, na asamaan ak ñi ci dëkk bànneexu !» (Peeñu ma 12:12). Waaw, malaaka yi déggal Yàlla bég nañu, ndaxte Seytaane ak malaakaam yu bon yi nekkatuñu fa. Képp ku nekk ci asamaan dafay topp bu baax Yexowa Yàlla. Jàmm ak déggoo bu mat sëkk bu kenn mënul a dindi moo am ca asamaan. Fi mu tollu nii, coobare Yàlla lañuy def ca asamaan.
14 Lan lañu mën a wax lu jëm ci suuf si nag ? Biibël bi nee na : «Musiba ci kaw suuf ak ci biir géej ! Ndaxte Seytaane wàcc na ci yéen, ànd ak mer mu tàng, ndaxte xam na ne, jot gi ko dese barewul.» (Peeñu ma 12:12). Seytaane dafa mer ndax li ñu ko dàq mu jóge asamaan, te jot gi ko dese barewul. Ci mer moomu mu nekke, mu ngi indi ay naqar maanaam ay “ musiba ” ci kaw suuf. Dinañu gën a wax ci “ musiba ” yooyu ci pàcc bii di topp. Waaye mën na am ñu laajte lii : Kon naka la Nguuru Yàlla di fexee ba coobare Yàlla am ci kaw suuf ?
15 Fàttalikul li taxoon Yàlla sàkk suuf. Jàngoon nga ko ci pàcc 3. Ca tollu Eden ba, Yàlla wone woon na ne dafa bëgg suuf si nekk àjjana bu fees ak nit ñu jub ñu dul dee mukk. Waaye Seytaane tax na ba Aadama ak Awa bàkkaar. Loolu am na lu mu def ci waxtu bi coobare Yàlla war a am ci kaw suuf. Waaye li Yàlla bëggoon ci kaw suuf soppeekuwul. Yexowa dafa bëgg ba tey “ ñu jub ñi moom suuf si te dëkk ci ba fàww ”. (Sabóor 37:29, NW). Te Nguuru Yàlla dina def loolu. Naka la koy defe ?
16 Seetal li Yàlla wax ci Dañeel 2:44. Lii lañu fa jàng : “Ci jamonoy buur yooyu Yàllay asamaan yi dina feeñal nguur gu dul tas mukk, te nguur googu du jaar ci kilifteefu menn mbooloo. Dina jàllarbi ak a tasaare nguur yeneen yépp, waaye moom doŋŋ dina sax ba fàww.” Loolu lu mu ñuy xamal ci Nguuru Yàlla ?
17 Lu mu ñuy njëkk xamal mooy, dinañu taxawal Nguuru Yàlla “ ci jamonoy buur yooyu ”, maanaam bi yeneen nguur yooyu di nekk ci kaw suuf. Ñaareel bi mooy, dafa ñuy xamal ne Nguuru Yàlla dina sax ba fàww. Du am nguur bu koy daaneel walla buy jël palaasam. Ñetteel bi mooy, gis nañu ne dina am xeex diggante Nguuru Yàlla ak nguuri àddina sii. Nguuru Yàlla dina leen daan, ba pare moom kese mooy ilif doomu Aadama yépp. Kiliftéef boobu mooy nekk kiliftéef bi gën ci kiliftéef yi doomu Aadama yi mas a gis yépp.
18 Biibël bi wax na lu bare ci xeex biy mujj a am diggante Nguuru Yàlla ak nguuri àddina sii. Wax na ne, bu mujju jamano di gën a jege, rabi Seytaane yi dinañu tasaare ay fen ngir nax “ buuri àddina sépp ”. Lu tax ñuy def loolu ? Ngir “ dajale [buuri àddina si], ngir xeex biy am ci bés bu mag, bi Yàlla Aji Kàttan jagleele boppam ”. Buuri àddina si dinañu dajaloo “ ci bérab bu tudd ci làkku yawut Armagedon ”. (Peeñu ma 16:14, 16.) Kon ñaari aaya yooyu ñu ngi wone ne xeex bu mujj biy am diggante Nguuru Yàlla ak nguuri àddina si, dañu koy woowe xeexu Armagedon.
19 Lan la Nguuru Yàlla di def jaare ko ci xeexu Armagedon ? Xalaatal li Yàlla bëggoon bi muy sàkk suuf si. Yàlla dafa bëggoon ay nit ñu mat te jub feesal suuf si, te di ko jaamu ci biir Àjjana. Lu tax loolu amul tey ? Li njëkk a waral loolu mooy, ay bàkkaarkat lañu, te dañuy feebar, di dee it. Waaye jàng nañu ci pàcc 5 ne Yeesu dafa dee ngir ñun, ngir ñu mën a dund ba fàww. Wóor na ne yaa ngi fàttaliku li ñu bind ci téere Yowaana maanaam : “ Yàlla dafa bëgg àddina, ba joxe jenn Doomam ji mu am kepp, ngir képp ku ko gëm am dund gu dul jeex te doo sànku mukk. ” — Yowaana 3:16.
20 Leneen li ko tere am mooy, nit ñu bare dañuy def lu bon. Dañuy fen, di sàcc te dëkk ci njaaloo. Bëgguñu def li Yàlla bëgg. Yàlla dina alag nit ñuy def lu bon, ci xeexam bi tudd Armagedon (Sabóor 37:10). Leneen luy tax coobare Yàlla amul ci kaw suuf mooy, nguuri doomu Aadama yi duñu xiir nit ñi ci def li Yàlla bëgg. Nguur yu bare dañu néew doole, soxor walla njublaŋ. Biibël bi wax na ci lu leer ne “ doomu Aadama dafay ilif moroomam te loolu dafay indi musiba ”. — Dajalekat 8:9, NW.
21 Bu Armagedon weesoo, benn nguur kese, maanaam Nguuru Yàlla, mooy ilif doomu Aadama yi. Nguur googu dina def li Yàlla bëgg te indi ay barke yu neex lool. Dina fi jële Seytaane ak malaakaam yu bon yi (Peeñu ma 20:1-3). Dinañu jëfandikoo saraxu Yeesu, ba képp ku topp Yàlla ni mu ware dootul feebar, te dootul dee. Su Nguuru Yàlla di jiite, nit ñi dinañu mën a dund ba fàww (Peeñu ma 22:1-3). Dinañu defar suuf si ba mu nekk àjjana. Noonu, Nguuru Yàlla dina tax ba coobare Yàlla am ci kaw suuf, te dina sellal turu Yàlla. Lan la loolu di tekki ? Loolu dafay tekki ne, bu Nguuru Yàlla di jiite, képp kuy dund dina màggal turu Yàlla, Yexowa.
KAÑ LA NGUURU YÀLLA DI DEF BA COOBARE YÀLLA AM CI KAW SUUF ?
22 Bi Yeesu waxee taalibeem yi ñu wax ci seen ñaan «na sa nguur ñëw», dafa doon wone ne ca jamono jooju ñu nekkoon, Nguuru Yàlla ñëwagul woon. Ndax Nguur gi ñëwoon na bi Yeesu yéegee ca asamaan ? Déedéet, ndaxte Piyeer ak Pool waxoon nañu ne, bi ñu dekkalee Yeesu la kàddu yi ñu waxoon ci Sabóor 110:1, NW, ame ci moom. Lii lañu fa wax : “ Lii la Yexowa wax sama Kilifa : ‘ Toogal ci sama ndeyjoor ba keroog may def say noon ni sa tegukaayu tànk. ’ ” (Jëf ya 2:32-35 ; Yawut ya 10:12, 13). Kon dina am jamono boo xam ne Yeesu dina toog di xaar.
23 Ñaata at la toog di xaar ? Ci at yi jiitu atum 1900 ak ci at yi ci topp, ay gëstukatu Biibël bi gisoon nañu ne jamono ji Yeesu waroon a toog di xaar dafa waroon a jeex ci atum 1914. (Seetal li ñu wax ci at moomu ci xaaj bi tudd “ Li ñu yokk ci waxtaan yi nekk ci téere bii ”) Xew-xew yi komaase ci atum 1914 ci àddina si sépp, wone nañu ne li gëstukati Biibël yooyu gisoon mooy dëgg. Li Biibël bi yégle woon gis nañu ko. Loolu dafa wone ne, ci 1914 lañu fal Kirist ni Buur, te booba la Nguuru Yàlla komaasee jiite. Kon ñu ngi ci jot gu barewul gi dese Seytaane (Peeñu ma 12:12 ; Psaume 110:2). Mën nañu wax it ne léegi Nguuru Yàlla def ba coobare Yàlla am ci kaw suuf. Te loolu, kàddu bu wóor la. Ndax xebaar boobu neexul a dégg ? Ndax gëm nga ne loolu dëgg la ? Pàcc bii di topp dina la won ne Biibël bi moo wax loolu dëgg-dëgg.
LI BIIBËL BI WAX
- Nguuru Yàlla, ca asamaan la nekk, Yeesu mooy buur bi ; te Yàlla tànn na 144 000 ci doomu Aadama yi ngir ñu nekk buur ak Yeesu. — Peeñu ma 14:1, 4.
- Ci atum 1914 la Nguuru Yàlla komaasee jiite. Booba lañu dàq Seytaane ca asamaan, wàcce ko ci kaw suuf. — Peeñu ma 12:9.
- Bu ci kanamee tuuti Nguuru Yàlla dina alag nguuri doomu Aadama yi, te suuf si dina nekk àjjana. — Peeñu ma 16:14, 16.
Laaj yi ànd ak pàcc bu nekk
1. Ban ñaan bu siiw lool lañuy gëstu léegi ?
2. Am na ñetti mbir yu Yeesu waxoon taalibeem yi ñu boole ko ci seen ñaan. Yan mbir la ?
3. Lan lañu soxla xam ci Nguuru Yàlla ?
4. Lan mooy Nguuru Yàlla, te kan mooy Buur bi ?
5. Nguuru Yàlla, fan lay nekk di jiite, te lan lay ilif ?
6, 7. Lu tax ñu mën a wax ne Yeesu Buur bu doy kéemaan la ?
8. Ñan ñooy nekk buur ak Yeesu ?
9. Ñaata nit ñooy nguuru ak Yeesu, te kañ la leen Yàlla komaasee tànn ?
10. Lu tax ñu mën a wax ne Yàlla dafa won nit ñi mbëggeelam bi mu tànnee Yeesu ak 144 000 nit ngir ñu jiite doomu Aadama yi ?
11. Lu tax Yeesu waxoon ne taalibeem yi dañu war a ñaan ngir coobare Yàlla am ci kaw ?
12. Yan ñaari xew-xew yu am solo lañu wax ci Peeñu ma 12:10 ?
13. Lan moo am ca asamaan ginnaaw bi ñu fa dàqee Seytaane ?
14. Bi ñu wàccee Seytaane ci kaw suuf, lan moo xew ?
15. Lu tax Yàlla sàkk suuf si ?
16, 17. Lan la ñu Dañeel 2:44 di xamal ci Nguuru Yàlla ?
18. Nan lañuy woowee xeex biy mujj a am diggante Nguuru Yàlla ak nguuri àddina sii ?
19, 20. Lu tere coobare Yàlla am tey ci suuf si ?
21. Lan la Nguuru Yàlla di def ba coobare Yàlla am ci kaw suuf ?
22. Naka lañu xame ne Nguuru Yàlla ñëwul bi Yeesu nekkee ci kaw suuf, walla ci jamono bi mu yéegee ca kaw asamaan ?
23. (a) Kañ la Nguuru Yàlla komaasee jiite ? (b) Ci lan lañuy waxtaan ci pàcc bii di topp ?


text:
Nouvel Album sur Macky Sall: Xew Xewi Mi, Mackil Na Rewmi – Ak macky Sall Thiono Rekkk
Nouvel Album sur Macky Sall: Xew Xewi Mi, Mackil Na Rewmi – Ak macky Sall Thiono Rekkk
Réwmi ma wakh lén li khéw ci rewmi, mackil na réwmi, ta sonnal na réwmi.
Li gueun ci réwmi, nga diokh français yi,
Lidess nga paachook gassama, faye, sall.
Li baakh ci rewmi nga diokh ko thimbo, di kholé nim loo, yakh nga rewmi.
Dougoub dji cher na, té Tchébi cher na, sukar si cher na, dound bi rare na
Essence bi cher na, té méwmi cher na, lécole bi cher, garab yi cher nagn,
Kasso yi féss nagn, almère yi féss nagn, ta guédji fess nak sougn néwi doom yi.
Leudial nga réwmi, fateu nga gor gni, nargan baykat yi, keur yép tass nagn.
Chômeurs yi yokou, malades yi yokou, sa ay gui nékhoul, djigo fi réwmi…
Partager la publication "Nouvel Album sur Macky Sall: Xew Xewi Mi, Mackil Na Rewmi – Ak macky Sall Thiono Rekkk"
Related Posts
URL courte: http://www.sunuker.com/?p=41675


text:
Sëriñ Muusaa KA
Sëriñ Muusa KA (Sëriñ Muusa KA werekaanu Bàmba) woykatu wolof ak araab la woon bu mag te xarañ ci, ab jullit la woon bu dëggu te di ab sufiyànke di taalubeb Sëriñ Tuubaa bokk it ci Seexi Sëriñ Tuubaa yi, taalif na lu sakkan ci ay téere ci wolof ak araab rawatina wolof ndax ki mu daa tagg wolof mooy làkku cosaanam muy Sëriñ Tuubaa Sëriñam te sëriñam boobii it Yonnent bi moo doon sëriñam bu ko daa tagg ci araab lakoy tagg, ndax nit koo di tagg di ko tagge weneen làkk wu dul làkku juddoom tagg ga du mat ndax yaangi koy tuutalal cosaanam, ay woyam nag li ci ëpp Sëriñam la ciy tagg ak di soññ bokki taalubeem ngir ñu gën a fonk Sëriñam te nankoo jaamu Yàlla, ku xelu la woon te jàng ba ci woyam yooyii mu woy ci wolof ku jàng `Aruud (xam-xamu woyiin ci araab) ma nu koo jam, sàmmoonte naak sarti woy ak bahru yi (woyiin yi), ba sos na ay Bahru ajami; niki Téere bi tudd «Bu léen njuuj-njaaj» ak way wi mu jébbaloo ci Seex Mustafaa Mbàkke xalifab Seexul Xadiim bu jëkk.
This is an excerpt from the article Sëriñ Muusaa KA from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Waxi Seex Anta ci lu aju ci cosaanul nit
Xam ngéen ne nite (l’humanité) mi ngi juddoo Afrig, tàqalikoog nit ak dundat (animal) mi ngi ame fii ci Afrig, loolu kenn sikkatu ko.Xew-xew bu am solo bii mi ngi am booba ak leegi toll na ci 5 milyoŋ ak juroom benn téeméeri junniy at (5600000 ciy at), Afrig ngay man a fekk mbooleem xeeti nitu pax (homme fossile), loolu doo ko gis ci beneen gox (continent).
Ñaari xeet yii di "Australopithèque robuste" , "Australopithèque gracile" , "l'homo alibis" , "l'homo erectus" , "l'homme de néandertal" maanaam homo sapiens bu yàgg ba, ak "l'homo sapiens sapiens" maanaan nit ku yewwu ñaari yoon, ni ko tur wi indee, niki yaw ak man, xeet wu mujj wii mi ngi juddoo Afrig booba ak leegi tollu na ci 120000 at, nite gii mi ngi juddoo ci ron rëddu yamoo wi (l'équateur), ci ron rëddu gaar (latitude)wu Kéeñaa, maanaam ci ron rëddu gaar wow, jañug ceññeeri yu jéggi-yolet yi (flux de radiation ultra violet)dafaa tar ba bépp cér mbaa yaram wu juddoo ci rëddu gaar wii, fàwwu mu nekk di lees cuub (pigmenté) te ñuul, doonul woon jàppadi ci nite gu njëkk ga muy man a dund bees ko cuubutoon, ginnaaw dénd bi moom (la nature) du sos dara cig neen, kon cuub daa ame liggéeyub aar yaram wi, da koy aar wëliif ceññeer yu jéggi-yolet yi nga xam ne doon na yàq ci anam gu mat mbooleem pukus (cellule) yu yaram wi. Nite gii dox na jëm kanam ci Afrig doore ko ci 120000 at ba ci lu yées 40000 at. Mi ngi génn Afrig jaare ko ci ñaari yoon/ Yoonalu Sues (Isthme de Suez), looloo waral deesi fekk ay roytéef (spécimen:misaali nit) ca Falastin, waaye ñoom gën ayàggadi roytéef yu Afrig yi, man xam naa ñi doon def gasi gëstu yi ci diiwaan bii, rawati na Ustaas bi Wardermer, waaye bees defee ay gëstu, dees na gis ne roytéef yu Falastiin yi ñoo gën a yees yu Afrig yi, foofooy yoon wi nitug Afrig ki jaaroon di génn. Waxuma la rekk Homo sapiens sapiens waaye it nitu pax (homme fossile) mi jotul a dund te ma la ko doon wax sànq. Beneen génnuwaay bi mooy Jibraaltaar (doju Taariq), foofa lañu jaar, ba nañu fa it ay jeexiit, mbooleem cuubiit ya (teinture) ca xunti ya, jeexiit yooyu dañuy wone ne foofu la nit ki jaare, waaye it ca bëj-saalumu Tugal rekk, fa tollook géej yu tàng ya, fa tollook "la Crimée", ca bëj saalumu Faraas, bëj-saalumu Espaañ, diiwaan yii ñoo nekkoon di yees man a dëkk.Foofu lees fekkoon mu dajaloo fa nite gu ñuul gi njëkk a dund Tugal (première humanité négroïde)loolu tollu na ci 40000 at.Ni mu manul woon a ñàkke nekkees ku ñuul ngir man adund ci Afrig, ni la manul woon a ñàkke nekkees ku am der bu leer ngir dund ca Tugal ngir sedd bu tar bi ba ëpp, fi nga xam ne amul jañug ceññeer yu jéggi-yolet yi, ci noonu la ñuule (nit ku ñuul) furee (dépigmenter) loolu àtteb dénd bi la ( la loi de la nature). Jëmmam it daal di soppiku topp wuyyusi gi mu def ñeel tëri noyyi gi ci sedd bi, ci noonu la weexe bi njëkk feeñ, bu nu tegee nee mbooleem idewolosi yi, booba ak leegi tollu na ci 20000 at ca Solutréen, di benn ci wàll yu mujj yi ci jamonoy doj ji, mooy "L'homme de Cro Magnon". Ki njëkk a dëkk Tugal ab ñuule la (négroïde), mooy "l'homme de Grimaldi", damay yam rekk ci Homme sapiens sapiens, ba nee nag homo erectus ak yeneen, waaw kay mi ngi noonu yoon wi nit ku weex jaar ba génn ci ku ñuul, ak mbooleem yeneen xeet yi ci càllal gu gudd, mbaa gu gàtt.Manoon nanu fee nekk di leeral ba lay wax ni nite gii génne jaare ca xat-xatu Béring (détroit de Béring) ngir dem juri askan wa dëkk Amerig, ba tay ni beneen bànqaas bi génne ca yoonalu Sues, jaare ko ca Duni Sond ya (les Iles des Sondes) ngir xumbali Oceani. Kon nite gii mi ngi juddoo Afrig, te it gu ñuul la, juddoo it ca balluwaayu Niil ba, maa ngi dikk leegi ci Isipt,nite gii mi ngi juddoo ca gongikuwaayu dexug Niil ga, moom nag gu ñuul kukk la woon ci li baatub ñuul ëmb ci maanaa, booba nag la daal di woon door di sanc xur wi (pegi dex gi), nekkoon na fi lu mat 120000 at njëkk muy wàcc bawoo ca diiwaanu Luwanda jëm ca Delta bu Niil ba (ab sottiwaayam)
Ñaari xeet yii di "Australopithèque robuste" , "Australopithèque gracile" , "l'homo alibis" , "l'homo erectus" , "l'homme de néandertal" maanaam homo sapiens bu yàgg ba, ak "l'homo sapiens sapiens" maanaan nit ku yewwu ñaari yoon, ni ko tur wi indee, niki yaw ak man, xeet wu mujj wii mi ngi juddoo Afrig booba ak leegi tollu na ci 120000 at, nite gii mi ngi juddoo ci ron rëddu yamoo wi (l'équateur), ci ron rëddu gaar (latitude)wu Kéeñaa, maanaam ci ron rëddu gaar wow, jañug ceññeeri yu jéggi-yolet yi (flux de radiation ultra violet)dafaa tar ba bépp cér mbaa yaram wu juddoo ci rëddu gaar wii, fàwwu mu nekk di lees cuub (pigmenté) te ñuul, doonul woon jàppadi ci nite gu njëkk ga muy man a dund bees ko cuubutoon, ginnaaw dénd bi moom (la nature) du sos dara cig neen, kon cuub daa ame liggéeyub aar yaram wi, da koy aar wëliif ceññeer yu jéggi-yolet yi nga xam ne doon na yàq ci anam gu mat mbooleem pukus (cellule) yu yaram wi. Nite gii dox na jëm kanam ci Afrig doore ko ci 120000 at ba ci lu yées 40000 at. Mi ngi génn Afrig jaare ko ci ñaari yoon/ Yoonalu Sues (Isthme de Suez), looloo waral deesi fekk ay roytéef (spécimen:misaali nit) ca Falastin, waaye ñoom gën ayàggadi roytéef yu Afrig yi, man xam naa ñi doon def gasi gëstu yi ci diiwaan bii, rawati na Ustaas bi Wardermer, waaye bees defee ay gëstu, dees na gis ne roytéef yu Falastiin yi ñoo gën a yees yu Afrig yi, foofooy yoon wi nitug Afrig ki jaaroon di génn. Waxuma la rekk Homo sapiens sapiens waaye it nitu pax (homme fossile) mi jotul a dund te ma la ko doon wax sànq. Beneen génnuwaay bi mooy Jibraaltaar (doju Taariq), foofa lañu jaar, ba nañu fa it ay jeexiit, mbooleem cuubiit ya (teinture) ca xunti ya, jeexiit yooyu dañuy wone ne foofu la nit ki jaare, waaye it ca bëj-saalumu Tugal rekk, fa tollook géej yu tàng ya, fa tollook "la Crimée", ca bëj saalumu Faraas, bëj-saalumu Espaañ, diiwaan yii ñoo nekkoon di yees man a dëkk.Foofu lees fekkoon mu dajaloo fa nite gu ñuul gi njëkk a dund Tugal (première humanité négroïde)loolu tollu na ci 40000 at.Ni mu manul woon a ñàkke nekkees ku ñuul ngir man adund ci Afrig, ni la manul woon a ñàkke nekkees ku am der bu leer ngir dund ca Tugal ngir sedd bu tar bi ba ëpp, fi nga xam ne amul jañug ceññeer yu jéggi-yolet yi, ci noonu la ñuule (nit ku ñuul) furee (dépigmenter) loolu àtteb dénd bi la ( la loi de la nature). Jëmmam it daal di soppiku topp wuyyusi gi mu def ñeel tëri noyyi gi ci sedd bi, ci noonu la weexe bi njëkk feeñ, bu nu tegee nee mbooleem idewolosi yi, booba ak leegi tollu na ci 20000 at ca Solutréen, di benn ci wàll yu mujj yi ci jamonoy doj ji, mooy "L'homme de Cro Magnon". Ki njëkk a dëkk Tugal ab ñuule la (négroïde), mooy "l'homme de Grimaldi", damay yam rekk ci Homme sapiens sapiens, ba nee nag homo erectus ak yeneen, waaw kay mi ngi noonu yoon wi nit ku weex jaar ba génn ci ku ñuul, ak mbooleem yeneen xeet yi ci càllal gu gudd, mbaa gu gàtt.Manoon nanu fee nekk di leeral ba lay wax ni nite gii génne jaare ca xat-xatu Béring (détroit de Béring) ngir dem juri askan wa dëkk Amerig, ba tay ni beneen bànqaas bi génne ca yoonalu Sues, jaare ko ca Duni Sond ya (les Iles des Sondes) ngir xumbali Oceani. Kon nite gii mi ngi juddoo Afrig, te it gu ñuul la, juddoo it ca balluwaayu Niil ba, maa ngi dikk leegi ci Isipt,nite gii mi ngi juddoo ca gongikuwaayu dexug Niil ga, moom nag gu ñuul kukk la woon ci li baatub ñuul ëmb ci maanaa, booba nag la daal di woon door di sanc xur wi (pegi dex gi), nekkoon na fi lu mat 120000 at njëkk muy wàcc bawoo ca diiwaanu Luwanda jëm ca Delta bu Niil ba (ab sottiwaayam)
This is an excerpt from the article Waxi Seex Anta ci lu aju ci cosaanul nit from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Way
Misik ak Way Misik(fr musique en music) nak ci wolof misik rek lanu koy wax ndax daa bok ci baat yi nga xamni ñéppa ko bok mook lu melni widewo(video) WAY baatu way mingi jugé ci nit ku way maanaam nit ku yéwwu litax mu tudd moom nit kookii waykat dafa way bà man a sos ay wax mbaa ay nasar yoo xamni nit ñimu nékkal bàyyi wuñu ci xel mbaa sax xamu ñuko woon kon moo leen gën a way batax muy way kon kuñuy tuddee waykat dafa wara doon kuy yeeté
This is an excerpt from the article Way from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Way
Misik ak Way Misik(fr musique en music) nak ci wolof misik rek lanu koy wax ndax daa bok ci baat yi nga xamni ñéppa ko bok mook lu melni widewo(video) WAY baatu way mingi jugé ci nit ku way maanaam nit ku yéwwu litax mu tudd moom nit kookii waykat dafa way bà man a sos ay wax mbaa ay nasar yoo xamni nit ñimu nékkal bàyyi wuñu ci xel mbaa sax xamu ñuko woon kon moo leen gën a way batax muy way kon kuñuy tuddee waykat dafa wara doon kuy yeeté
Way batay man na tékki poesie ci wolof[Soppi]
Ay Misikkat ci Senegaal
Ay nasarkat/Taalifkat ci Senegaal


text:
Wéñumeññet
Wéñumeññet xetu wén buy dunde màngo ak yeneen meññet (Tephritidae). Wayé dafa bari aay xét wéñ (Bactrocera invadens, Bactrocera cucurbitae, Ceratitis cosyra, Ceratitis capitata ak yeneen, ak yeneen). Xet wéñ yoyu sow diante thii Afrik la eupéh. Nuñuy rañé méññet bu aam wéñ sii birreum: daay am ay beut-beut yu sèwu yuko weurr. Wéñ yu djigèn yi ñothi bayii sénii doom. Dom yoyu di dundé ñaam bi ci biir,bañu magg. Dirru ay faan, mu nék ay nènn. Nénu yoyu laay domii dundé ci birreum bañu maag, mu soga gènn nékaat aayi wéñ. Digunté ñant ba fukii faan,bu goor bi ak bu djigèn bi andatt. Sénii dundiin nonu lañ kooy diappo.


text:
Dem dem
Dem fan ?
Den ndax lan ?
Baya ko mom
Dem nguir xee bou barri bi
Dem ndax teen boh neex bi
Teh rapp rek noom noo siy naan
Nach bi lakkatouma taw bi barrewoul
Dem ngir bokk bone menou fee am
Dem ngir daffa wara nekk gorr done
Goorgoorlau
Dem dem
dem fan ?
Dem ndax lan ?
Liberte bi
Si espace bou lendeum bi
Sama beut yi guissa tounou
Garap yi nga xamenteni noo ma souxat
Su beut setiee barap yi bow
Dem ngir Keur gui daf may nirou lou lendeum
Dem nguir daffa warranekk goor done
Goorgoorlau
Damay dem
Chi alla bi
Damay dem Chi dex goumak gui
Ne damay dem waw seeti sama nawleyee
Damay dem si ban bou ritax bi
Damay dem ba reewu bitty
Ne damay dem waw setti samambokkyee
go-go (bis)
Won ma sa yarii ma wax la ki nga donoy
Won ma sa mbokk ma wax ko fi ngay diaar
Hey what do you need ?
He he yaw lilaneex
Won ma sa yarii ma wax la ki nga donoy
Won ma sa mbokk ma wax ko fi ngay diaar
He defa li la neexoy hey yaw lila soop
Sammkatou mboott moo xam ba ciy
Sooxaoy ni meneuh kott noom daal amounou
Mbaam hey defal li la nexx oo
hey what do you want ?
Ho ho ho ho ....


text:
The Web's #1 Hindi Lyrics Web Site
Browse Lyrics by Title
Mujhe ishq hua kab kaise tujhse mere jaanam Dil mujhse poochh raha hai Tujhe yaar kahoon ke yaaram Mujhe ishq hua kab kaise tujhse mere jaanam Dil mujhse poochh raha hai Tujhe yaar kahoon ke yaaram Nami daanam nami daanam, nami daanam nami daanam Nami daanam nami daanam, nami daanam nami daanam Mujhko neend na ab aaye, har pal dhadkan tadpaaye -2 Betaabi kyoon rehti hai har dam Kyoon meri paayal bajti hai chham chham Nami daanam nami daanam, nami daanam nami daanam -2 Mujhe ishq hua kab kaise tujhse mere jaanam Dil mujhse poochh raha hai Tujhe yaar kahoon ke yaaram Tujhko khabar na diljaani main to ban gayi deewaani -2 Chaahoon tujhe jitna bhi, lagta hai mujhe kam Honton pe rehti hai bas teri sargam Nami daanam nami daanam, nami daanam nami daanam -2 Mujhe ishq hua kab kaise tujhse mere jaanam Dil mujhse poochh raha hai Tujhe yaar kahoon ke yaaram Nami daanam Nami daanam -7 Nami daanam nami daanam, nami daanam nami daanam Nami daanam nami daanam, nami daanam


text:
Wikipedia (di jàng wikipediyaa) ab sémbub jimbulang la ci web bi, di lu àddunawu te bariylàkk. Ag bindam nag mi ngi wéy ba tay, xaralaay wiki lañu jëfandikoo ngir sos ko. Yéeney Wikipedia mooy jébbal am ëmbiit mu ubbeeku, maandu te fugluwu.
Jaar-jaarModifier
Sémbub NupediaModifier
Nupedia di woon ab sémbub jimbulang bu ubbeeku bu Jimmy Wales sosoon ci weeru gamu atum 2000. Mboolaay gu Bomis (gi Jimmy Wales féetewoo woon moomeel gi ci ëpp) moo ko jàppale woon ciy koppar, doon fay Larry Sanger mi jiite woon mbind mi. Waaye Nupedia ag màggam dafa yeexoon lool ba waraloon, ci 2001, Larry Sanger xalaatoon ni sos ab wiki moo doonoon liy man a gaawal yokkteeg jukki yi. Xalaat boobu ñeel jëfandiku xaralag wiki ngir sos ab jimbulang, juroon na ag diisoo ci diggante Larry Sanger ak tëriinkat boobu di Ben Kovitz ngir mu faramfaceel ko ci ni mu gën a leeree ana nan la xarala gu wiki di doxe, ci ab reer ca San Diego la ame woon, ci 2 tamxarit 2001. Ci nii Larry Sanger ni Jimmy Wales ngir ñu jëfandikoo xarala gu wiki ngir sos ab jimbulang bu gën a woyof, lii moo jur sosug jimbulang bu Wikipedia.
Sémbub WikipediaModifier
Ginnaaw bi ko Jimmy Wales ak Larry Sanger sosee, Wikipedia ngi judd ci kàllaama waa angalteer ci 15 tamxarit 2001. Gu waa faraas teggu ci 23 gamu 2001, gu waa almaañ tegu ci ak yeneen yépp, ba tay ci atum 2007 mat nañu ñaari-téeméer ak juróom-fukki làkk.
Ci 1 diggi-gamu 2002 la Larry Sanger tekki ndomboy-tànkam ci ñaari sémb yépp, ginnaaw bi Bomis tëyyee loxoom, fayatul Larry Sanger ci liggéey bi mu doon def ci Wikipedia ak ci Nupedia. Ci 26 weeru koor 2003 la Nupedia tëj ba fawwu, Wikipedia moom wéy di màgg.
Boobu ba léegi Wikipedia di dox ci ay àtte yiy askanam tëral ndànk-ndànk jëmug kanamam. ci 20 maami-koor 2003 la Mbootaay gu Wikimedia (wikimediafoundation.org ) juddu ngir wut ay koppar yu muy suuxate sémbi wikipedia yépp.
Wikipedia WolofModifier
Wikipedia wolof moom mi ngi sosu ci ndeyi-gamu 2003, toog daanaka ñaari at te amul benn yëngu-yëngu. Ci tamxarit 2005 la am jukkeem bu njëkk. Xoolal xët wi ñeel Taariixu Wikipedia wolof
Melokaanu sémbub WikipediaModifier
Yéeney sémb biModifier
Ni ñu ko binde ci xët wu njëkk wi, bakkam mooy:«Jimbulang bu ubbeeku bi», maanaam di lu ñépp bokk, te ñépp man cee cëru ngir gënal ko. Jimmy Wales di kenn ci ñaar ñi sos sémb bi, mi ngi koy tekkee niki «ag jéemantu ngir sos ak séddatle ab jimbulang bu ubbeeku ci anam gu mucc-ayib ngir nit ku ne man koo am ci làkku cosaanam».
Melokaani WikipediaModifier
Baatu «Wikipedia» mi ngi jóge ci taqaleg ñaar yii di «wiki» di ag nosteg yoriinu ëmbiitu dalub web bu ñu man a soppi jaare ko ci ab joowukaayub web, ak « pedia » di reenu baatu làkku waa angalteer bii di encyclopedia, di tekki jimbulang.
Li ñu jublu ci sémbub Wikipedia mooy mu doon ab jimbulang, maanaan muy jëmmal bépp xameefu nit, lépp lu nit xam man caa ne. Wikipedia du ab baatukaay, du am péncum waxtaanuwaay (xoolal xët wii ngir xam lu wikipedia doon ak lu mu doonul: Ndimbal:Ubbeeku). Sémb bi dafa àddunawu, day laal bépp xeetu xam-xam, bariylàkk, te amul ag pay.


text:
Xiirtalug mbëjbijjaakon
Xiirtalug mbëjbijjaakon ag feeñteeg jëmm la gees di gis niki juddug ag wuuteeg aj ci diggante ñaari cati ab wommatukaayu mbëj walla ci ag ndombo gu mbëj mbaa juddug ag dawaanu mbëj ci seen biir, su wommatukaay bi walla ndombo gi nekkee ci biir ab toolu bijjaakon. Ci gii feeñteg jëmm la doxub soppalikaay yu mbëj yeek xiirtalukaay yi sukkandiku.
This is an excerpt from the article Xiirtalug mbëjbijjaakon from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Doxalukaay bu mbëj, ab wuutuloxob mbëj la, boo xam ne kàttan giy duggu ci moom gu mbëj la te ga muy génne gu doolerandu la. Doxalukaay yu mbëj yi am nañu solo lool ci dundiinu jamono ju bees ji, te it dëgg la sax, ne limu doxalukaay yu mbëj yi nekk ci am réew dafay firndeel tolluwaayu jëm-kanamam. Maanaam yokkug limu doxalukaay yu mbëj yi ci am réew bokk na ci wonekaay yiy firndeel tolluwaayu yokkuteem ci wàllu xarala mu réew moomu. Ngir dëggal loolu, doy na xool ci jumtukaay yi nekk ci li ñu wër: ca saxaar ba ci watukaay ak yeneen ak yeneen, yi ngeen xam ne nit ku bees ki moo ngi koy jëfandikoo bu baax, man naa ni sax ñooy doxal sunug dund.
Doxalukaay yu mbëj yi dañoo bari te wuute, am na doxalukaay bu dawaan bu wéy, doxalukaay bu dawaan bu safaanu moom mu séddaliku ci doxalukaay bu demandoo ak doxalukaay bu demandoodi,.
Xaralay doxiin giModifier
cëri ad doxalukaayModifier
DoxiinModifier
Dawaanu mbëj bi day jaar ci ag lëmës gees wëndeel ci ab dogub weñ bi tudd tekkaaralaan bi. Lëmës googu, gi ñu defare ak wëñu përëm (naka-jekk përëm lay doon waaye manees na koo defaree ak beneen xeetu wommatukaay), dafay jur ab toolu mbëjbijjaakon, tool bi dafay feeñ niki ag walug bijjaakon, di lees man a natt. Danu koy jàppee niki jenn doole di lees di wax dooley Lorentz. Toolu mbëjbijjaakon boobu dafay duggante ak toolu mbëjbijjaakon bu lëmës gu wëndeeluwaan bi jur, mi melokaanoo teewaayu ñaar walla ñetti seexi dott. Wëndeeluwaan bi tambalee wëndeelu ci ndimbalu dooley Lorentz; bëj-gànnaaru toolu bijjaakon bu wëndeeluwaan bi day bijjante ak bëj-saalumu toolu bijjaakon bu tekkaaralaan bi. Xaaju wëndeelu gu nekk, dott bi day soppeeku, ci noonu la wëndeelu gi man a wéyee.
TaariixamModifier
Ci atum 1821, lu weesu xamteg feñte gu mbëjbijjaakon gi simikat boobu di Ørsted xamle woon, la jëmmalkat bu waa-angalteer bii di Michael Faraday defar ñaari wuutuloxo ngir sàkk li mu duppee ag wëndeelug mbëjbijjaakon: ab doxub dooley bijjaakon bu mbegewu te wéy, ci lu wër ab wëñ, ci maanaa mooy faramfaceg doxalukaay bu mbëj gu njëkk.
Xeeti doxalukaay yu mbëjModifier
Xeeti doxalukaay yu mbëj yi am, manees naa wax ne, du xaaj du jeex, waaye manees na cee lim yi ëpp yees di jëfandikoo:


text:
Sëriñ Tuubaa Xaadimu-rRasuul (Seex Aḥmad ibn Muḥammad ibn Ḥabiib Allaa 1853-19 sulet 1927) boroom xam-xamu diine bu jullit la bu di ab sëriñ te cosaanoo ci ag càllala gu doomi soxna. Mi ngi gane àdduna ci Mbàkke, ab dëkk bu maamaatam sancoon ca nguurug Bawol, maamaatam jooju mooy Maharam, walla Maaraam,mooy ki sanc Mbàkke Bawol, waxees na ne loolu ci atum Shaqdadin la di (1194 g / 1780 g.j ) . Waaye dëkkewu fa woon, da fa a bàyyi woon ab taawam Muhammudu Farimata, magi habiibullaah ju mu bokkalul nday. Moom nag sëñ Maaram mii daa desoon Jolof, fa la làqoo ñu denci ko fa, di ko siaare.
Ñu koy woowe itam Xaadim Rasuul di Ñaari baati araab yuy wund Surgab yonent bi Muhammad (j.m). Mu bokk ci jëmm yi gën a fés te ëpp solo ci diiney Lislaam ci sowwu Afrig, ndax moom moo sos yoonu murit. Waa-réewam Seex Ahmadu Bamba lañu koy woowe ndax cofeel gu ñu am ci moom.
Jaar-jaaramModifier
Doomi ab sëriñ ci yoonu (Xaadirya) – Mooy yoon wi gën a yàgg ci Senegaal –, Ahmadu Bamba ab jullit bu dëddu la woon te dib sóofiyu, daan bind it ci wàllug fiqh, tasawuf ak wéetal Yàlla (tawhiid) ak wàll yu bari ci xam-xamu diine, ak tagg Yonent bi, mbaa ci lu aju ci "shukr" (sant Yàlla).
JiyaaramModifier
Ak doonte ku daan bañ la te àndadi woon ci canc gi (colonialisme) ak teg loxo gi tubaab yi defoon réew mi teewul melul woon ne sëriñi tiijaan yi jugoon di jiyaar, ku ci mel ne Alaaji Omar Taal, Màbba Jaxu Ba mbaa Muhammad Lamin Daraame. Ak doonte yoroon na gëm-gëm bi mbooleem jullit ñi yoroon ci Jiyaar , muy jug dàkku sab dëkk ci tooñaange, xeex ngir goreel ko, mbaa aar sa alal añs, teewul mu yoroon beneen gis-gis bu gën a xóot ci jiyaar, mooy jiyaaru nafs, maanaam jiyaar ngir xeex ak sa bakkan ak sa bànneex, noot ko, moom ko, nga rax ci dolli ku gisoon la ne tubaab yii de xeex ak ñoom ciy ngànnaay yombul, te deesu ci jële ndam, - te mel na ne jamono jox na ko dëgg ! Ndax mbooleem ñi doon def jiyaar ak tubaab bi, tubaab bi faroon na leen noot, mbaa mu ray leen, tee leen a sottal seeni sémb, àntoodil seeni naal - ndax ëpp gi ñu ëppoon ci doole ak ngànnaay te gën koo aaytal, gën koo ñawle, bi lii amee, Ahmadu xam ne tubaab yee ko raw foofu, ca rafetug xelam ga mu jël beneen "estrateji", mooy jiitu leen ci xol yi, ba lu tubaab yi def ci kaw mu def ko ci biir, lii moo nekkoon mbóotum jiyaaram.
Alxuraan mi ngi nuy xamal digal gu Yàlla digaloon jullit ñi ñuy jiyaar ak yéefar yi, ak doonte dañuy fukk jullit biy kenn, ba yàgg mu ne woyofal na ko ci yeen (jullit ñi) ndax xam doyadi gi nekk ci ñoom, mu ne leegi kenn mooy xeex ak ñaari yéefar, ndax xam na ne pastéef ba woon wonni na, te loolu mooy jàmbaar ya àndoon ak Yonent bi (j.m), naka mook tuubeen yii nga xam ne ba ñu duggee ci lislaam yàggul, te tubaab ëpp leen doole fuuf ak ngànnaay, kon kii ci hikma la jëfe te mooy li Yàlla bëgg
MbindamModifier
Bind na it lu maneesul a misaal ciy taalif, lu ci ëpp nag ay woy, yu muy def la, benn ngir tàgg ci Yonent bi (j.m), mbaa sant ci Yàlla, mbaa mu ciy wone may yu ko Yàlla may, loolu lépp di tàbbi ci sant Yàlla, mbaa mu jëm ci yar ak njàngalem diine, loolu nag ci araab la daan doon, teewul mu daa def ay tomb di ci tënk li muy jàngale ci araab, daan ko def ci wolof ñeel ñi xaw a mage ba jànge ci araab raw leen, mbaa seeni xel xaw a naqari ba ñuy am ay jafe-jafe ci jànge ci araab. Bokk na ci li ko tax di def ay woy ci taalifam yooyu, woy day jumtukaayu mokkal, mokkal ay woy daa gën a yomb ay wesar, looloo tax sax téere yi mu taalif ci xam-xam ngir taalube yi jàng ko, da leen a def ci ay woy, teewul bind na as lëf ci wesar lu ci mel ne majmooha, jasaawu sakkoor bu géej gi te sëñ Sëriñ Musaa Ka woy ko ci wolof añs.
Ku fonkoon wolof la ak doonte ci araab la daan bindeModifier
Ci araab it la daan binde, sabab si nag su diine la waaye ku fonkoon aw làkkam la lool, ci la daan waxe te déggoon ko lool, daa na faral sax di jël waxiinu saalum-saalum wi ñu daa wax ne mooy wi gën a wolofe te gën a xóot di ko waxe, bis kenn ci ay taalubeem yi daa woy ci wolof ci seeni taalif, daa jugoon di ko tagge ci araab, mu ne ko bu ko defati, dee ko defe ci wolof, ndax man ki may tagg araab la te man mi ngay tagg wolof laa, kon kee da koo war a dégge ci aw làmmiñam, man it naa koy dégge ci samaw làmmiñ, lii moo waral ñu ko daa woy ci wolof, teewul nag am ciy taalubeem ñu ko woy ci araab niki Sëriñ Mut Jaw Paxa, Sëriñ Ibraayma Jóob Almashari.
Man nañu ne sax mooki taalubeem ñooy ñi suuxat làkk wii, ndax ñi ëpp ci ñi bind ci wolof ci Senegaal ñoom lañu, xool ci ku mel ne Sëriñ Muusaa KA, Sëriñ Mbay JAXATE, Sëriñ Mbay Kayre, Sëriñ Moor Jaara Mbay, ba ci Mamoor Xam Sa Diine mii, te Tuubaa day tuuru ak ñu mel ni ñoom.
Sababu binde ci araabModifier
Sabab si diine la, loolu it bind na ko ci genn ci ay xasidaam mu ne ca dañoo araamal ci moom muy bind ci lu dul ci làkku araab, wax jooju xel nangu na ko, ndax araab mooy làkk wu kilifawu (officielle) wu Lislaam, képp kuy njiit ci lislaam ñépp war a jariñu ci yaw ci nga war di binde, booy xool bindkat yi gën a mag ci Lislaam duñu ay araab te teewul ci lañu doon binde, ngir aar làkkuw alxuraan wi, jëmale ko kanam, tax it deesi ci sonn ba muy waral ñuy man a xam alxuraan ci lu dul ag xamal, ndax bu xam araab gi wéree xam alxuraan gi wóor te rafet.
Nga rax ci dolli ci araab la jànge, làmmiñ wi réew mi mépp daan jànge, daan ci bindantee it ci lu fullawu (lu officiel), ba ci tubaab bi sax yoroon na ay "antalpareet" walla ay làpptoo, maanaam ñu leen di tekkil ci araab ak di leen ci bindal, ndax xam gi ñu xamoon ne réew mi lu ci ëpp ci araab lañuy binde.
Te it ca jooja jamono wolof làkk la woon wu yaatoowul noonu, te du woon wolof yi rekk ñoo waroon a jariñu ci Sëriñ bi mbaa ñoo nekkoon fa moom, lii lepp taxoon na muy binde ci araab. Waaye teewul nekk gi mu nekkoon di nitug Yàlla taxoon mu xam lu ñëwagun, yobbu woon ko ci mu digal ñenn ciw nitam ñu féetewoo jëmale kanam wii làkk ndax xam gi mu xamoon ne mooy làkku ëlëg ci Senegaal
Sancug TuubaaModifier
Sancoon na Tuubaa ci 1887 ngir gën a man a wéetal Yàlla, ginaaw bi nit ñi baree fa moom ca Daaru Salaam ga ca anéeri Mbàkke gi ñu la waxoon leegi, nga xam ne raj-rajloo ba teewoon na koo nekk ca na mu ko soxlaa ba man a def li mu bëgg cig jaamu ak yar, ba mu demee Tuubaa't loola toppati ko fa, moo waraloon mu faroon sanc Mbàkke-Baari ca Jolof, fa la juge dem géej boo ci bëggee xóotal yëral: SancamJolof Ak li ko waraloon.
Tuubloo ay buur ak doomi buurModifier
Ci bañ gi mu defoon cancug Tubaab yi ak séen politigu nasaraanal bi, Sëriñ bi mujjoon na tuubloo lu sakkan ci y buur aki doomi buur yu diiwaan bi, Jàmm la daan digle, jaamu Yàlla ak liggéey ngir man a texe ëllëg. Looloo waraloon lu sakkan ciy mbooloo doon bawoo fu nekk di sottiku ci kawam, ñii ngir jébbalusi, ñii ngiri sabab yu àdduna, loolu lepp nag jeqi woon na ñàqare ak jaaxle ci Tubaab yii nga xam ne doonuñu woon nangu ñu dul ñoom ñuy am genn jeexiital ci réew mi, mbaa genn kiliftéef gu àdduna gu bawoowul fi ñoom
Sababu jàpp gi ak gàddaayal giModifier
Waaye bi Tubaab yi gisee ne moon de boroomum mbooloo la te ñu ko gëm lañu, man na leen a yëngal bis jëme leen ci jiyaar, ni ko moroomi sëriñam si defe woon, lañu ko daal di jàpp, tëj ko ci kaso fa ñoom, ca Ndar giy dalub kaŋ bu ASF (Afrig gu Sowwu Gu Faraas gi), njëkk ñu koy gàddaayal ca Gaboŋ ci 1895. Tubaab yi ngir ñu man koo jàpp lay yii lañu indi woon:
«Ñun de gisuñu lenn luy wone ne Ahmadu Bamba day woote Jiyaar, waaye ab taxawaayam akug soppaxdikoom ak yu ay taalubeem daal teey nañu xel, jeqi nañu sikk »
Dellusi gi juge ca géej gaModifier
Mi ngi dellusi ci Ndakaaru ci 1902 gannaaw ba mu defee 7 at ak 9 weer cig gàddaayal te nekkoon ci àll yu lëndëm këriis ya, bu ko defee mbooloo mi teertu ko ciy yuuxuy mbegte ak ségéré.
Tubaab yi jàppati koModifier
Tubaab yi jéemaatoon nañu koo jàpp ba yabaloon fa ay spahis nga xam ni ay xarekat yu ñuul lañu te àndoon ak nootkat bi waaye taalibey sëriñ bi àntoodil loolu. At mi ci topp lañu ko mujj jàpp daal di koy gàddaayal ca gànnaar ci lu tolloog 4 at. Ci diirub ñaari gàddaay yii nag xew-xew yu xel dajul jot na faa am, ngir gën cee am xam-xam yëral: Ñaareelu tukki bi (bu Gànnaar bi).
Tubaab yi xam nañu ko leegiModifier
Gannaaw 1910 nag ci la tubaab yi xam ni sëriñ bi xeex yëkkatiwu ko te sax jàpp nañu ñoom ni yoon wi da leen di jàppale ci li ñu bëgg, ci noonu lañu sàkku liggéey ak moom maanaam ñu ànd far, ngir wone loolu ci lañu ko bëggoon a takkal raayo bii di “Légion d'honneur” di raayob teddnga bu Faraas bi gën a kawe waaye sëriñ bi gàntal.
Yoon wi nag mi ngi gën a am aw nit ginnaaw bi mu fi bàyyikoo te taawam bii di Sëriñ Muhammadu Mustafaa Mbàkke tàmbali woon liggéeyub jumaay Tuubaa ji, di tolloo ak barabam bi, doon tay fu nit ñi di siyaare cig rajrajloo. Gannaaw bi mu fi jógee, ay way donnam ñoo nekk ci xilaafa gi di digle tey tere.
Fatalikug Sëriñ biModifier
Ahmadu Bamba, ku taalibeem yi weg te fonk ko la , jàppe woon ko aw wàlliyu, te loolu du woon lees di faral di gis ci ñiy wuyyoo sunna, waaw ndax ci Lislaam daa am ay dawaan (courants) yu ci mel ne bu sunna, bu siit, ak bu tasawuf añs, moom nag Seex Ahmadu ci bu tasawuf bu sunna la bokk, am na ci waa tasawuf yi way teengal, bay àgg ci di jibal ay kàddu yu di yu tumbrànke, mbaa ñuy àgg ci wax juy jéggi dayo ba cig lëmu bay waral sikk ak weddi, waaye kii di Seex Ahmadu ay mbiram ak leer a ko wër, jéggiwul dayo ci genn anam, mbiram ci kitaab la tegu ak sunna ak tasawuf bu leer, te dëppoo ak doxiinu Yonent bi (j.m). Benn nataal rekk lees am ci moom. nataal boobu fu nekk tafees na ko fa, muy ci tabax yi, ci daamar yi walla feneen fu muy fése rekk.
At mu jot ay junniy junni ciy taalibe danañu dem ca Tuubaa dëkk bu sell ba, ngir màggal gàddaay ga mu defoon jëm Gaboŋ muy yamoo ak 18 safar gu nekk. Bis boobu Sëriñ bi moo digle woon ñu santle ko Buur Yàlla ci may yi mu ko may ciy xéewal, muy bu taalibe yi fonk, jàppe benn ci bis yi ëpp solo ci bis yi.
Li mu fi bàyyiModifier
Sëriñ bi da daan woo ay taalibeem ngir ñu dëpp te jublu Yàlla, daan na digal taalibe yi ñuy moytu aw ay tey sàkku xam-xam bu am njariñ, di liggéey, am jom ju ànd ak jàmm, am pastéef ak ngëm ci Yàlla. wax na ni: "[[Yàlla rekk la ragal, samay yaakaar ci Yàlla laa ko wékk."
Sëriñ bi dékku na nattu yu bari te tar. Benn ci ñoom mooy gaynde gu xiif ga juge barab ba ñuy wone rab yi te nekk ca Sor. Bis booba, dees koo tëj bàyyi ko ak gaynde gu mel ni far xar mu gis boroomam. Sëriñ bi doonoon ku jàmmu te ñaw daan na wax ni: "Du ma mas a lor kenn ak ku mu man a doon." Tëj nañu ko ci kaso bu lëndëm def fa ay ràbb, gobar ak jaasi, mu jàng fa saaru baqara ak aali Imraan. Sëriñ Musaa Ka miy baayi way gëstu xew xewi démb ci yoonu murit mi ngi ñuy xamal ni:
- keroog gis na fa suñu Maam Jaara () mu di ko ñaax te di ko dolliy daara
- Fii laylatil jumaati lañ ko tàbbal () ci néeg bu lëndëm, noon ya naan ko làmbal
- mu làmb daj fa gobar ak ràbbu ñu tëj () ko foofa dem, mu daldi jublu xibla kabbar
- nee na keroog manul woon a sujjoot ngir tar-tar
- 'Jàng fa saaru baqara ak aali Imraani () jibriilu tijji néeg ba fil xurhaani'
- Am na fa yaari guddi lekkul naanul () ludul ci leeri Yàlla kooka naanul...
- Bisub keroog lañu ko génne foofa () yóbbu feneen mu fekk gaynde bóof fa
- Ñu boole kook gaynde ga tëj leen booba () Gaynde ga mel ni xar mu gis boroom ba...
- Ñu daal di koy yóbb ci menn mbedd () bole ko ak yëkk wuñ yafal wuy fàdd
- mbedd ma noon ya dañu koo gaaraante bisub keroog ruu ga la buur gaaraante.
- Seex Bamba nee ba mu tëbee wuti fa moom () wuute wul ak boroomi laaf amuli buum
- ba mu ñëwee ba jub ko faf nërméelu () xooj ga ni fojit fa kanam jibriilu...
- Keroog la gaal gay daw ba wàllu tisbaar () muy jàpp ab madam bu sew daal di fa jaar
- Daal di taxaw fi kanamam dal di ko laal () Bamba fasaat njàpp ma daal di am aal
- bamuy masaa mu delsi daal di koy laal ()nee tuuti kon mu tàkk far baal ko
- gaayi badar ya, ñoo ko booleek der ba () lal ko ca mbeex ma te demul ca bël ba
- Seex Bamba daldi jàpp julli tisbaar ...
Xët yi mu lëkkaloolModifier
TéerekaayModifier
- (en) Cheikh Anta Babou, Fighting the Greater Jihad: Amadu Bamba and the Founding of the Muridiyya of Senegal, 1853-1913, Ohio University Press, 2007, 320 p.
- (en) Ahmed Pirzada, The epistemology of Ahmadou Bamba, Birmingham, University of Birmingham, 2003 (thèse)
- (fr) Oumar Ba (documents recueillis par), Ahmadou Bamba face aux autorités coloniales (1889-1927), 1982, 250 p.
- (fr) Claude Dazun, Rencontre avec un homme de Dieu : sheikh Ahmadou Bamba, Éd. Ndigel/Diff. Mouvement islamique des mourides d'Europe, 1990
- (fr) Abdoulaye Dieye, Sur les traces de Cheikh Ahmadou Bamba : l'exil au Gabon, période coloniale, 1895-1902, Edition Ndigel, L'Harmattan, 1985
- (fr) Cheikh Mor Doje, La vie religieuse de Ahmadou Bamba M'Backe, 1980 (thèse)
- (fr) Fernand Dumont, Essai sur la pensée religieuse d’Amadou Bamba (1850-1927), Dakar, Université Cheikh Anta Diop, 1968, 3 vol., 588 p. (Thèse)
- (fr) Alioune M'Backé, Vie et enseignement du cheikh Ahmadou Bamba : maître fondateur de la voie mouride, Éd. Al-Bouraq/Diff. Librairie de l'Orient, 1999
- (fr) Serigne Bachir Mbacké, Les bienfaits de l'éternel, ou, La biographie de Cheikh Ahmadou Bamba Mbacké (traduction par Khadim Mbacké), Dakar, IFAN/Cheikh Anta Diop, 1995, 439 p.
- (fr) Ahmadou Drame Serigne, La pensée religieuse de Cheikh Ahmadou Bamba, fondateur du mouridisme (Sénégal), 1985 (thèse)
Lëkkalekaay yu bitiModifier
- (fr) touba-internet.com
- (fr) htcom


text:
Waallubitimreewcentreislamiquebiingaxamni moo neekk ci angleterreguddiguneekkdafayamalayyxewxewngirfattalikuxewxewu Karbala jamonoyiisañungikoyamal
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci ñingaxamniñooleenteewalcareewutugël yin i: suñusukkandikoo ci xabaaryingaxamni moo baayeekoocacentreislamique bi dañii wax waxtaanyiingaxamnimoomlañiiamal ci centreislamique bi ngaxamni moo neekkca London ci kalaamayanglaislañukoydefee
Waayeyittdañiiamalayyxeewxewunaxarlu ci biircentreislamique bi ngaxamni moo neekkca London ci kalaamayOrdu ,saayufukkiwaxtuakjuroomñettjotee ci reewumangleterredañiiamalayyxewxewufattalikuImaamXuseynakxewxewukarbala ci kalaamayarab , waxtaanyingaxamnimoomlañiiamal ci kalaamayanglaissuaarfukkiwaxtujoteelañukoyamal ci bësbiidiashuraaktasuasufukkiwaxtujoteelañukoy door bagannaaw bi ñujulleetisbaarbanoppi
1316590


text:
TekkeemModifier
Kàttan mooy man a def dara (sos ag soppi), kàttan nag am na ay melo yu bari, yi ci ëpp solo ñi ngi feeñe ci tàngoor ak leer.
Ci biir “xam-xami dénd yi” (science naturelle) kàttan man na fee jël ay melokaan yu wuute : “kàttanug tàngoor”, “kàttanug kimyaa (simi)”, “kàttanug mbëj”, “kàttanug ceññeer”, “kàttanug saal (nucleaire)” ak ci mujjantal gi “kàttanug mbëjbijjaakon (éléctromagnétique)” añs. Xeeti kàttan yii ñaare dees leen di séddale ci: “kàttan guy yëngu ak “kàttan gu nëbbu” te kat am na yenn kàttan yoy dëppoowunook séddale gii, lu ci mel ni: “leer gi”, ak yeneen yoy man nanoo nekk am njaxas mu tukkee ci ñaari kàttan yi, guy yëngu gi ak gu nëbbu gi.
Lu bari ci xeeti kàttan yii manees na koo soppi (transformer) jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, jaare ko ci jëfandikoo ay jumtukaay yu fasoodiku (simple) walla ay xarala yu fasu (compliqué): la ko dale ca “kàttanug kimya” ba ci “gu mbëj” jaare ko ci jumtukaay bu siiw bi di tegale(pile) yi, walla ndëxañtéef yi, Albert Ayinstaayin it ci biir ”faramfaceg ajoo” (theorie de relativisme) boole na ñaari ëtt yii di bu ne-ne ak kàttan, nga xam ne kàttan day mujj man a soppiku di ne-ne(matiere), naka noonu safaan bi, maanaam neen soppiku moom it di kàttan: wuññi (découverte) gu yees gii mi ngi ko xamalee ci yemalem gu siiw googee E=mc2, soppiku gii ci jëf (ci wàllug pratique) ñi ngi ko firee ci man gi nu man a ame kàttan jaare ko ci “xarug saal” walla “booleeg saal”.
Waxiin walla baatal (terme) yu kàttan yi akug soppikoom lu am njariñ la ci leeral jëfiini dénd yi. Ba sax feeñte(phenomene) yu kilimã yi niki ngelaw, taw, melax ak riddi yi (tornado) dees leen di jàppe ñu juddoo ci soppiku yu kàttan gi juge ci jant bi wàcc ci suuf si. Dund gi ci jëmmi boppam dees koy jàppe muy benn ci njuréef (resultat) yu soppikuy kàttan yi: ci anamu “toggaleg leer gi” dees na ci jële soppi kàttanug jant bi yóbbu ko ci “kàttanug kimya” ci biir gàncax yi, bu ko defee ci kanam ñu man a jariñu ci kàttanug kimyaa gii nu denc, ci ay “liggéeyiinu wëlbati” ci ay way nekk yuy dund.
Njariñam ak yaxamModifier
Ci biir jëfandiku gu mboolaay (gu société bi): baatub kàttan dees koy wooye lépp lu nekk ci ron gongikuwaayu kàttan (source d’energie), juddalug kàttan, lakkug kàttan (ag jëfandikoom) ak wattu rootuwaayu kàttan (maanaam fi muy juge), ginnaaw nag dooley koom-koom dafa laaj te soxla ab rootuwaay walla ab gongikuwaay ci gongikuwaayi kàttan yi, looloo tax ag amam akug yooxam(baril ko) bokk ci yitte yu mag yiy caabi. Ci at yu mujj yi, jëfandikoo kàttan feeñ na di benn ci jëfka (facteur) yi gën a sabab nuggug àdduna bi (global warming), looloo ko def muy ab lëj-lëj ci li ëpp ci réewi adduna bi.
Coppiteg kàttanModifier
Manees naa soppi kàttan jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, ci misaal, manees naa soppi kàttanug kimyaa gi ñu denc ci ab tegaleeb(pile) Jiib def ko ag leer.
Kem (quantité) bu kàttan bi nekk ci àdduna bi, day lu sax ba fàwwu, kàttan du jeex, du sosu, li am kay mooy day soppiku juge ci melo dem ci weneen. Bu melee ne kàttan dafa jeex, booba jeexul, daa soppiku kay dem ci weneen melo. Looloo tax ñuy gis ne kàttan mooy man gi neen man a def ab liggéey (yëngu) muy njuréeful yëngoom googu, walla njuréeful ab barabam bu nu ko nattee ci doole yiy liggéey ci kawam. Kàttan giy ànd ak yëngu moom la nuy tudde “kàttan gu yëngu”, kàttan nag gi am ag jokkoo ak barab bi moom la nuy wax “kàttan gu nëbbu” (gu coona walla gu ñu dëxëñ (gu nu denc) )...
MelokaanamModifier
Kàttan dana ame ciy melokaan yu bari, niki kàttanug doolerandu (mecanique) ak gu tàngoor, ak gu dinaamig gu tàngoor (tangdooleel,termodinamique), gu kimyaa, gu mbëj, gu ceññeer ak gu saal( walla xartil), kàttan yii yépp nag man nanoo def ag soppiku gu biir jaare ko ci ay yoon yu dëppoo. Ñam wi nuy lekk am na kàttan gu kimyaa gu yaram wiy denc te di ko génne bu nuy liggéey walla nuy génne ab coona (def effort)
Kàttan ci taariixModifier
Kàttanug bàyyima yi mooy gi nit njëkk a jëfandikoo ci fajarug xay (bi xay (civilisation) di door a am), loolu mooy bi mu jëlee bayyima yu miin yi di leen jëfandikoo ciy liggéeyam, ginnaaw bi mu tàmbalee jëfandikoo dooley ngelaw li ci doxal ay loocaam ba ci ay gox yu sori ci géej gi. Lu xayam di gën a yokku muy gën a jëfandikoo kàttan gii, mu jëfandikoo ko niki kàttanug doolerandu (mekanig) ngir doxal walukaayi ngelaw yi, ak ngir dawal ponoy wuutuloxoy wal yi, ak daggukaayu dénk yi ak najukaay yiy yékkatee ndox yi ci teen yi. Lii mooy li nu xame ci turu kàttanug doolerandu (mekanig).
Xeeti kàttan yiModifier
ci maanaa, da nuy ràññee xeeti kàttan yu bari te wuute. Kàttan tamit day tax nu man a natt melow feeñte yi, seenub taraay; feeñte gu ne ak kàttan ga mu àndal.
Xeeti kàttan yi nu yàgg a jàpp:
Kàttanug imbiku (cinétique)
Kàttanug tàngoor (calorifique)
Kàttanug ëmbu (potentielle)
Kàttanug doolerandu
Kàttanug kimiya
Kàttanug saal
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëjbijjaakon
Kàttan gu féex (libre)


text:
Aten
37°58′N 23°43′E / 37.967, 23.717
Ci angale mooy Athens; Ci faranse mooy Athènes
Aten dëkk bu mag la, ci réewu Geres mooy péey ba sax, te siiw na ngir xam-xam ba'ak njàng ma, ak caada ja. Yaakaarees na ne lu ëpp téeméeri junni ciy way dëkk ñoo fa dëkke. Nekkoon na péeyu nguuru waa Geres, bi tuddoon Atig (Attique). Tey mu tudd Aten .
Sancees na Aten daanaka 3.000 at Nj. Is (njëkk Iisaa). Daanaka 500 at njëkk Iisaa fekkoon na mu am nguur gu yaatu lool. Waaye Geres dafa ñàkkoon suuf. Moo tax waa Geres yi tuxu, di sanc ay dëkki Geres yu bari ca Tugal ak Asi gu ndaw gi.
Moone ca jamonoy Pool dafa ñàkk xaalis. Amatuñu nguur, te diiwaanam Atig dafa tuuti - dénd bu tollook 2.600 kilomet kaare matul sax benn departemaŋ ca Senegaal. Amul feneen ca Atig fu gën a sore Aten 40 kilomet. Seen suuf musuñoo doy seen soxla. Taw bi barewul woon, lu tollook taw bi ñu am ca noru Senegaal. Ñetti cér ca ñeent ca suuf si amul njëriñ ci bey te yu bare ci yi des amoon njëriñ ca bey garabu oliw rekk. Amoon nañu mbélli xaalis waaye fekk nañu ne jeex nañu tàkk laata jamono nguuru Room. Tamit seen doole ci jaay wàññiku na, ndax doole yeneen dëkk yu mel ni Ancos, Korent, Efes, ak Alegsàndiri.
Dëkku njàng la woon, bu amoon jenn daara ju kawe 'iniwersite'. Naka noonu siiw nañu ndax seen xam-xam ak seen waxin, ndaxte waxin lañu ca gën a jàngale. Wax ak a déglu lu bees rekk lañu daan xinte. Amoon na ay mbooloo boroom xam-xam. Benn ca mbooloo boroom xam-xam moo tuddoon Epikuren. Kureel la woon, bi sës ci njàngalem Epikuur (mu faatu 270 at lu jiitu jamano Kirist) te fonk bànneex, ba mucc ci bépp tiis. Gëmuñu Yàlla, waaye ñu gëm ne àddina dafa sàkk boppam te amul boroom. Te boo deeyee amul dara lu ciy topp. Nekkatuloo daal. Beneen mbooloo dafa tuddoon Estowisen. Kureel la woon, bu sës ci njàngalem Senon (mu faatu 265 at lu jiitu Kirist). Fonk nañoo naagu, ba bañ a yég dara, muy bànneex mbaa naqar.
Dëkk bi fees na dell ak màggalukaayu yàlla yi ñu defare marbar, yu réy-a-réy te rafet, nataal ya ñu yett, kenu ya, robine ndox bi ñu tudd 'fonteen' ak yeneen rafetaay. Ca diggu dëkk ba amoon na benn tund wu am ay màggalukaay rekk. Ëpp nañu fukk. Nekk na daanaka 100 meetar ca kaw niwo dëkk ba. Ca ñetti boor am na mbartal bu jub xocc mel ni miir. 'Akëropool' la tudd.
Benn ca màggalukaay ya moo doon màggalukaayu Sës, yàlla ju gën a mag ca diine Gereg. Àggaleeguñoo tabax màggalukaay ba ca jamono Pool. Waaye ba noppi amoon na 104 kenu marbar, bu nekk am kawewaayu 17 meetar ak yaatuwaayu 2 meetar! Kawewaayu màggalukaay ba moom ca boppam moo doon 27 meetar. Ca biir amoon na nataalu Sës bi ñu defare wurus ak iwaar. Bokkoon ca ñeenti màggalukaay yu gën a réy ca àddina si ca jamono.
Màggalukaay bu gën a am solo moo doon li ñu tudd 'Parténon' bi ñu defaroon ngir yàllay dëkk ba, maanaam, Atena. Guddaay 72 meetar la, yaatuwaay 34 meetar, te kawewaay 20 meetar. Ca kaw kenu ya amoon na nataal bu ñu yett bu wëroon tabax bépp ca 92 wàll. Wàll bu ne indi na benn ca seeni nettali yàlla. Amoon na beneen nataal bi ñu yett ca diggante kenu ya bu amoon 600 melo ya - ay góor, ay jigéen ak ay bàyyima yi bokk ca ña indi seen yàlla Atena benn yére wurus at bu nekk. Guddaayu nataal bi mooy 160 meetar. Te def nañu nataal yi ngir ñi taxaw ca suuf di ko xool yaakaaroon nañu ne dañuy jàkkaarlook nataal ba, fekk na ne nekkoon na 10 meetar ca seen kaw.
Waa Aten jaamu nañu ay yàlla yu bare. Waaye yàllay dëkk ba moo doon Atena. At bu nekk ci weeru yuuliyoo, amoon nañu benn màggal lu diir 8 fan. Ca fan yu jëkk ya def nañu ay joŋante, rawante gaal ya, fas ak sareeet ya, rawante ca woy ak nettali, ay mbumbaay. Ca juróom-benneel ba fan, ca fajar, saraxalekat ya ak magi dëkk ba, jiitu nañu mala ya ak waa dëkk ya yépp, ñu dox ca biir dëkk ba, ba egg Panténon fu ñu def sarax ya, te ñépp lekk yàpp. Sarax nañu 100 mala, mooy nag ak xar, at mu nekk.
Amoon na bérab ci biir dëkku Aten bu tudd Areyopas. Nekkoon na ci kaw wenn tundu xeex wu kawe. Amoon na ay siis yi ñu defare woon doj ngir kureelu dëkk ba manoon faa daje. Indi nañu Pool foofu ngir mu waareji.
Ni dëkki Gereg yépp amoon na pénc bu ñu tudd 'Agora'. Amoon na ñaar sax - benn bi waa dëkk ba tabaxoon ak benn bi waa Room tabaxoon. Ay péncu doj lañu yi ñu rafetal ak kenu yu réy ak nataal ya. Ñoo doon maase, ak grand palaasu dëkk ba, te fu ñu doxale nguur. Foofu itam amoon na ay màggalukaay ak ay saraxalukaay. Ci dëgg-dëgg mënuloo dem fenn ca dëkk ba te gisul benn màggalukaay walla nataalu yàlla.
Amoon na ay powukaay itam. Ñoom itam dañuy kéemaane. Benn ca ñoom woyuwaay la bi ñu teg ne mooy bu gën a rafet ca àddina si. Beneen mënoon na toogal 17.000 nit, te léeg-léeg dina fees ba ëpp loolu sax! Amuñu jot a lim bépp tabax bu yéeme bu nekkoon ca Aten bi fa Pool ganesi.
Dëkku Gereg la woon waaye amoon ay Yawut itam.
Aten dafay feeñ ci Injiil ci Jëf 17:15,16,21,22; 18:1; 1Tes 3:1.


text:
Itaali
Itaali (Pénc mu Itaali) réewum Tugal (Óróop) Itaali men la ci réew yi nek ci Bëj-saalumu tugal,
ngir xootal Taarixu Itaali xoolal Fii
Ni Itaali meloon njëkk xare yu Napoleon yi:[Soppi]
Itaali laata a Napoleon di ko teg loxo, di ko nangu, nekkutoon réew mu ñu bennal , nekkutoon it di mu am ag temb, moom kay daa seddaliku woon, doon fukki xaaj ak ñaar, yu doon topp ak a nekk ci ron kiliftéefug ay nostey politig yu wuute: nosteg nguur ca Savoia, Piemonte, Napoli, ak nosteg pénc ca Venezia ak Geneva, ak ag àtte gu paab ca Rom, ak gu Dóox ca Toskaana ak Parma, ak xaaj yoo xam ne dañoo nekkoon ci waawug imbraatóor gu Otris gi, ñooy Milano ak Lombardia.
Piemonte nag moo nekkoon nekkteg politig gi gënoon a dëgër, te ëppoon doole ci nekkte yooyu. Ña ëppoon ca njiit ya yilifoon nekkte yooyu, ay diktaatóor lañu woon, rawati na ñi ci waa Otris jiite woon, cig jonjoo mbaa cig jonjoodi .


text:
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëj xeetu kàttan la gu lonku ci doole walla tool yu jóge ci mbëj, maanaam lu ñeel yëngug, walla doxub, yani mbëj. Kàttanu mbëj manees na koo jëfandikoo ngir defi liggéey, leeral, tàngal,...
Kàttan ak dawaanu mbëj[Soppi]
Digaale bi ci kàttan ak ngóora[Soppi]
Kàttanu mbëj manees na koo natt ci dawaanu mbëj bi, balaa dara manees naa xayma liggéey bi
- ,
Liggéey bi W ciy joule, yan bi Q ciy coulomb ak wuuteeg aj gi ciy volt.
ak , I dawaanu mbëj bi, t jamono ji:
- ,
Kàttan gi manees na koo nattee nii:
Kàttan gi UE ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu mbëj, C mooy def bi, di ci lees di sukkandiku ngir man a xam daayoob kàttan gees man a sol cib fattalukaay.
Kàttan gi Um ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu bijjaakon, mooy walug bijjaakon giy soppiku ci jamono t.
Ci yenn anam yi dees na man a bind gii yamale:
Bennaanu natt[Soppi]
Bennaanu natt bi ëpp lu ñuy jëfandikoo ngir natt ab limu kàttanu mbëj mooy kilowattwaxtu (kWW)
sunu xamee ne
S mooy saa