text:
Dagaan Limaamu psl
1) Dafay war ci ap jaam bu mooñoo ngërëm
Mu sonnal xélam ngir ga way ap sangam
2) te fii koofi way ngir ga feeñal mbirëm
dafay as ci Mbër muy mbëbbël ay ngalam
3) Bataxmaa jubël Geej ga fées bay duyël
Ku baawnaan ca moom dëcfa booleem ndabam
4) Ki raangoo ba raangal ka baatam yuxeel
Ka woomleet ba woomal ka ñaakkiy dërëm
5) Katax Buur digël luy Malaakam sujood
Ca Maam jan dëxëñ leer nga far noonwa tam
6) katax Buur seral ngaare Namruuz nga ngir
Muccël Maam Xaliilu banaakaan salaam
5) Katax Buur labal noonou Muusa,Mucël
Boroom taar ba Yuusuf ba laalul Haraam
6) Ci Barkeem la Issa niwoon maadi jaam
di Yoonen Bu Barkeel setal Wayjuram
7) ña ñëw wootewoonak ña RaHmaan soloon
danoo ñëw ngirak wax mindeef yik dikkëm
8) Waxal Moomla Buur jox la rëy cay ngeneel
Mufeeñaat ci soodaan ku ñuul jot cërëm
9) Doney AlHasan Moodi Njiin Coumba Ndööy
Ki taal njup té fay fii lu bon ak lëndëm
10) Damaa xamni Yaw rek yaa neexa way
Batax Buur ni Yaa raw ci jikkooki Ndam
Damaa xam kulay kañ delum wax du Jay
du ay nar lu xél ñaw du seenëp Dayoom
11 ) Damaa xamni fan jëm de yaay jallubaa
Ma jebballa saay mbir farook yaw itam
12) Kuñëw rot sa deeg bi du sooy maafi goor
nde naandalma thiy may ma fessak ni'am
13) kudul yaw de saay bët du xool jëm ca mom
té Yaa doy samap xol mbegëk tiitërëm
14) Kudul Yaw du tuur luy ranxooñ ngir cofeel
sa mbekk rekka Laay yeuk ci xol biima am
15) Limay wut budee yaw ci laa jaar na am
Te saay sakkuteef mooy nga diot Lay Maxaam
16) Di ñaan YALLA wanma sa contaan ci man
Te nangulma saay way ci Yaw maynu Ndam
17) defarma dioubeulma gëneel dottima
Te yekkima yarma lubon bun ca jëm
18) awaay Soppe baa ngii dagaan seddëma
nga yekkilma saay mbir ñu raw yaay buntëm
19) Te Barkeel samak dundë gii doyma ñak
Sagalmaat sagooma joyalnuy ngërëm
20) Jëlël aajoyep jox Boroom ndax mu faj
Yarasnaa di neenal sa Laac Bay Mbegëm
21) Jotee naaala saak ruu ndiaboot gueek xalaaat
te xol beeki saam xel sa mbek lay xalam
22 ) Ay waaay YALLA jullil té seulmël ci Njiin
Mu laambay SaHaabaam té yiir waa kërëm
Le 23 Avril 2017


c: text/html

text:
Xiirtalu
Xiirtalu ag feeñte la gees di gis ci ag ndombo gu mbëj. su dawaan biy jàll ci ndombo gi di soppeeku, sunu sukkandikoo ci àtte Lorentz, dafay sabab jenn doole ju mbëjdoxalukaay juy bañ coppiteeg dawaan bi. Su ndëgërlu gi doonee liy bañ walug dawaan bi, xiirtalu gi mooy li bañ ag coppiteem ci jamono. Gii xeetu feeñte ci dawaan bu safaanu rekk lañu koy amee. Walug bijjaakon gees di am ci juddug ab toolu bijjaakon ci biir ndombo gi mooy tax nu man a xayma dayoo bu xiirtalu gi.
Tekkeem[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Su ab dawaanu mbëj i di jàll ci ab wommatukaay xiirtalu gi mooy juddal ab toolu bijjaakon ci li ko wër. Su nekkee dawaan buy soppeeku ci jamono walug bijjaakon bi dafay soppeeku ci jamono moom itam, coppite googu mooy sabab jenn doole ju mbëjdoxalukaay juy bañ coppiteg wal gi.
Segam xiirtalu gi mooy liy bañ coppiteeg dawaan bi te ci dawaan bu safaanu li ñu bëgg mooy dawaan bi di man a soppi dayoom ak ci benn baraay bi, kon xamees na ne man naa nekk gànlankoor ba tax keman wara tuuti. Xiirtalu gi L walug toolu bijjaakon beek dawaanu mbëj bi ñoo nu koy jox.
Bennaanu nattam lañuy wax henry: 1 Henry = 1 Weber /1 Ampere (1 H = 1 WB/1 A).
Ci ag xiirtalukaay gu 1 henry su coppiteeg dawaan bi nekkee 1 Ampere ci saa dafay jur jenn doole ju mbëjdoxalukaay ju 1 volt.
Donte tekkeem gii mooy bi gën a siiw doonul bi gën a yomba natt ndax fii xiirtalu gi dafa aju ci wal gi muy genn kemu jëmm gees manuta natt. Ba tax ñu xalaat neneen nees ko manee ame ak ndimbalu àtteb Lorentz.
Maanaam :
nga xam ne :
- mooy xiirtalu ndombo gi
- mooy doole ju mbëjdoxalukaay ji.
- mooy coppiteeg dawaan biy jàll ndombo gi ci jenn jamono,
- Su dawaan bi dul soppiku, di/dt dafay doon tus bay tax doole ju mbëjdoxalukaay ji di doon it tus.
- Màndarga bi (-) dafay wone ni dooley mbëjdoxalukaay ji di dekkarlook coppiteeg dawaan bi.
Xiirtalante[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Su benn dawaan bi i di aw ci genn ndombo gu mbëj te di jur ab toolu bijjaakon buy àgg ci geneen ndombo gu nekk ci wetam, daf fay jur jenn doole ju mbëjdoxalukaay moom it juraat beneen toolu bijjaakon buy dellu ci ndombo gu njëkk ga daldi fay jur, moom waat, jeneen dooley mbëjdoxalukaay ak beneen toolu bijjaakon.
Su fekkee genn ndombo rekk la dawaan bi koy jàll mooy jur toolu bijjaakon biy jur dooley mbëjdoxalukaay ji.
Su fekkee nak ñaari ndombo lañu toolu bijjaakon bi kenn kiy jur, du yam ci moom rekk, mooy dem ci geneen ndombo gi jur fa dooley mbëjdoxalukaay jiy bañ coppiteeg dawaan bi koy jàll.
- M1/2 di xiirtalante gi ci ñaari nbombo yi.
Xiirtalante gi dafay aju ci diggante bi nekk ci ñaari ndombo yi, fu ñu feetante, seen melokaan ak limu lëmës yi.
Ngóora ci saa-su-nekk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Manees naa rënk ngóora ci biiram, bokkul ak ndëgërlu gi nga xam ne kàttanu mbëj gi nga koy jox daf koy yàq, soppi ko tàngoor, xiirtalu gi moom daf koy denc benn diir bi delloo ko ndombo gi, ba tax manees na natt ngóora gi ci:
sunu ko laalaatee:
nu am gii digaale:
kàttan gees di am ci diirub ñaari jamono j1 ak j2 mat:
Li ciy tukkee di ni yombul a soppi ci lu gaaw dawaan biy daw cib taxañ te dafay yées lu xiirtalu gi di yokku.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
BAYE ABDOULAYE
Taalif : Sargal khaliifatul Musliminaa
1) Daananla way dila kañ ci lakku biidaani
Jeggalma tay sa ay wolof Yaa faxra suudaani
2) Te lottanaa mana way ngir ñakka xam gi sa kem
Sap tolluwaay ci ki xam sax weeesna awzaani
3) Bay Abdulaay Sunu feeteek Yaw du ngööra ci ñun
YALLA nu baaxe sa njup Khaliifa Samdaani
4) Yaay sët ba Maam Ja juñnjoon Tey Doom Ji Baay Ya gërëm
Teeñoo nga yen Yifi woon say may di biiwaane
5) Yaa xalla yoon wi Te aarit Toolbi bañ kuko ruur
Semmal nga bañ Ya , ku jomloot Yaako faf daane
6) Yaa boole l'islam bi , teeyal naanu waayi julit
yi, tay ñu ngiy fekkaleet seeteet du waxtaane
7) Te taal nga njup fepp, mabbal juñ Ya rëër tabaxon
muk tayyi woo dekluwoo kuy xas du jeebaane
Yaatax ñu xemmeem Li Baye LAYE taal ci sawwu Bi tay
Ku ñëw jafal si fi njup leeral ci bulbaadi
9) Baay gor nga kén dula dap Yaa roomba ñep ci yiw
Te bakkuwoo akanaw say jëf yu keemaane
10) Cëy baalnu baalatinu ndax sakkuwoo kula kañ
Daay yobbu mbattu ci nada njukkël finiy naane
11) Te yar nga yiir nga defar kuy sakku m Baax diko Roy
Sa njëlli matna te doy doo gis ku xaaraane
12) Ku xam sa mbir dans way ku Roy ci Yaw dana wëy
Sa ngir mi rekk nu doy Billahi waatnaani
13) feral nga xol yi feral ranxooñu i gërëm
Baye Abdou yaafi di ñak ken dootu saaraani
14) defnanla ngay Moom te yaw yaay kookou ken dufi Yaw
Yaay tu mbaax ginu nandal ken du rootaani
15) NaYALLA sammala Yaa shayxar-rashaadi nga raw
Ak at yu laxxu ci wër Yaa faxra Suuddani
Le 22 mai 2017


text:
Bubakar Bóris Jóob • Fitna lañ doore bésub àjjuma jii. Fitna ju sosoo ci diggante Sonko ak Maki. Ndax lan ? Ndax, dañoo tere Sonko ak i àndandoom seen ndajem ñaxtu mi ñu bëggoon a amal bés boobule ca Péncum Obelisk. Source: defuwaxu.com
Li ñu jàpp, mooy ne Maki dafa noot yoon, ba pare bëgg a lottal Usmaan Sonko. Réy gi mu réy moo tax mu jàpp ne warul am kuñ koy méngale (dendale) ci làng gi. Ba tax mu dëkke di ko lakkal ngir ne mooy wujjam bi gën a am doole ci làngug pólitig gi ci jamono jii.
Li sabab lu ni mel, nee ñu, bëqët la, ab ragal la moo tax. Fi mu tollu nii dafa bëgg a def ñetteelu moome te feek daanelul Sonko xelam du dal. Loolu la defoon ak Xalifa Sàll ay at ci ginnaaw. Jàpp ko ne ko ràpp ci kaso bi.
Ca dëgg-dëgg ñenn ñi fare ci wàllu yoon ba ci waa « Conseil Constitutionnel », jàpp nañu ne ci ay waawu Maki Sàll lañuy dox. Maanam, lu mu namm ñu def rekk lañuy def.
Waaye, moom dafa fàtte ne ñaxtu bi mu daan ñaxtu démb loolu la Sonko ak i àndandoom di ñaxtu tey. Fàtte moom da fee xajul sax. Te, ku fàtte lu la fal, sag folleeku da lay bett. Léegi kon, lan moo tax mu bëgg a jalgati yoon ndeem digganteem ak Abdulaay Wàdd demewul woon nii ? La Suite ICI: defuwaxu.com/2022


text:
Ndawal YALLA
Ce poème est adressé à l'humanité qui en quête de la voix du salut... Cette humanité qui se cherche, en se trompant de maître ...La nouvelle Zélande est la parfaite illustration du fait que les malades ignorent toujours le Medecin Chef.
Way wi Humanité bi lanouko kagleel moom miy weur foumouy jaar ba mouthie..gnui gueuleum ak reeré kika Yalla boleel. Li khew Nouvelle Zélande fir ndé la ci ni Malades yi reerénan Doktoor bi.
1.Ndawal Yalla lii ngeen xëy di sàggan ba rombako
Di jeggiy bagaanam dëkké wër ngir juwaatleko
2.Fu Ndaw masa wootee gaaya yor kàggu yaay taxaw
Di diingat ba juuyook leerga far daaldi noonuko
3.Ña gëm took di jaamuy topp seen Waaja soppako
Lu xaskatya gën xas Ndawla ñuy gën di jappako
4.Ña weddiy fexeey jeebaané ngir màbb wooteba
Bilaay bun xamoon maanaaya jëkkënté nanguko
5.Bu ngeen fattewul woon demb dooleenko romba tay
Bu ngeen ubbi woon seen xolyi leeramyi feeseko
6.Ñi naan manta am Yonnen du feeñat danoo xamul
Danoo teela lem seen kaggu yooya ba weddiko
7.Nubuwwatu Tashrii'in Wa Tajdiidi millatin
Nubuwwatu Tasdiixin nu ngeen def ba reereko
8.Ki ñëw ngir sosaat aw yoon Ki ñëw ngir di yeesalaat
Ki ñëw ànd ak yonnen beneen ngir dëggëlsiko
9.Nubbuwatu Tashrii'in la Mommadu tëc ba dem
Ku ñëw si ginaawam faw nga jël Yoon wa toppako
10.Demal yër Sayootii xool ca tafsiir ba ndax nga xam
Yonnen noon na Iisaay ñëw di yeesalsi nanguko
11.Ku bañ loolu Qur'aan neena "'ilmun li saa'atin"
Nu ngeen def ba bañkoo xool ba yeena ngi rombako
12.Ñi naan fanla Qu'r-aan tudd Mahdiyyu ñoo nelaw
"Bishaara" si kuy yeesal du doon sharta jappako
13.Te sax Ndaw lu nëw jog wooté jël njub ga sampako
Di def mu'jizaat Maawardi nee moom la wuyjiko
14.Nu ngeen def ba bañ Baay Laay mi waxni damaa nëwaat
Damay yeesalaat maay Mustafaa ngeen weranteko
15.Dangeen lactewul selluk xolam ak matuk jëfëm
Namuy weetëlee Buur Yalla xiirleen ci jaamuko
16.Ki daan toroxal Shaytaané ngeen far juwaatleko
Bu njur jaawalee sàmmam ba bukki ya reeréko
17.Ki daan waxni kaay leen laac lu ngeen laac dinaako def
Ci kantanu Buur bii joxko diineem ji yonniko
18.Musul jog si wooteem booba daan noon ya jëmbataat
Lu ken manta xool naa cim ludul xolba noonuko
19.Damaa xamni goorgoo xamni Tawhiid la yekkati
Di jaamoka sellal jëf yi kuy seetlu gisnako
20.Di xettali ñan boddeeka yekkati ñan sewal
Di suuxat cofeel luy jikko buy mbaax mu digleko
21.Zakaatal alal ngir bañ ku ñaan xawma bañ yëfëm
lukoy firi Buur Yallaay ki xëy deeyko joxnuko
22.Anaa "Xadarul-Mawlaa" te seen añ bi laafi taac
Damay gan gu jaaree poot ña doon seenu rombako
23.Bu seen xiif bi yeenee dañ di ngeen musa xeewlusi
Ku xiif baña añ far fandé biirëm ba jeppiko
24.Da ngeena tawat Doktoor bi ngeen bañko bëgg wer
Bu doonoon keneen buy dellu lum indi yobbuko
25.Yërëmleena tax doomam ji ñëw ngir di feddali
Te booba batay seen xaar bi manleena bayyiko
26.Naleen Yalla may leeruk xolak leeri bët ba ngeen
Janook Dogalam bii joxko seen tum bi toppako
27.Bu ngeen ko xamul fii Yalla bum leen rawaat fëlee
Bilaay yërmëndee tax Yalla woowaatko yonniko
28.Awaay Yalla booleel gaayi nangook ñi bañ yëfëm
Te mayleen ñu làngak moom ëllëk bañ juwaatleko
29.Te dolli salamaatin Yonnen bii nga yonniwoon
Te maynu nu sax ak moom te fum xëy nu xëyleko
30.Te yaggalfi lool sët bii mu tuddoon di Abdulaay
Te maynu nu àndak moom te fum jëm nu gungeko
Rawdu Jammalaay
Guddi Gammu1438
12/12/2016
#lejeunepoete


text:
Sëng
Sëng garab la gu fekk baax ca Afrig.
Melo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Guddaayu sëng day toll ci 4 ba 7i Met. Garab la gu siiw, am na ca Asi, ca Óstraali ak réewi Karayib yi. Ay xobam dañoo sew, yaram wi daa baam, dañiy janoo tey toll ci 5 ba 15i sàntimet. Meññeef mi day nekk ciy xolliit yu mboq walla yu xuun di am 4 ba 5i doom. Garab gi mingi jebbi ci ñaareelu xaaju noor bi.
Njariñ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay reenam dees na ko fajoo ci yax yuy metti ak gone guy waccu, ba tay reen yi bees ko jaxasee ak xob day dindi kadam. Bantam dafa dëgër te ñeme max te itam dees na ci liggéey ay njëfendaay. Bantam itam neex naa togge te man këriñ lu baax! Reen bu tooy bi bees ko dëbbee, tay ko ci bëñ buy metti da koy faj. Ngir faj "estomaa" góomu biir dangay jël ŋëbub xob yi ak i reen boole leen baxal ci liitaru ndox bàyyi ko bam sedd nga segg ko di ci naan benn kaas saa yoo lekkee ba noppi.


text:
Làmp Faal Kala
Mbasum Covid-19 mi lëmbe na àddina, lëmbaaje xel yi ak xol yi, ba ku tiitul it jaaxle nga, mbaa sax nga faf boole tiitaange ak njàqare. La woon, lu ci ëpp wonni na tey, mbir yi jaxasoo, nit ñi di jaawale, gis-gis yi wute, ku nekk di wax ak a layal la dalum xelam.
Mu mel ni danoo jekki, ñu cëppeel nu ci meneen kéew mu wute ak ma nu xamoon. Barabu liggéeyukaay yu bari tëj nañu, ku daan yëngal ak a xumbal selaw nga, boroom dërëm ak daraja ya daan bàkku ñooy kotkoti ndax tiit, woroom xam-xam yi wedam, njàqare daj fépp. Rax-ci–dolli, as péexte mi nit mënoon a bàkkoo, bàyyima yee ko ko ëppale tey, ngir nit la nuy tëj, bàyyima yiy daagu waxtu wu leen soob. Lépp ni tekk, ba ci barab yi nit ñi daan dem di fa yaakaaree yërmaande Yàlla sax, lu mel ni jàkka yi ak jumaa yeek jàngu yi, nee nañu ràpp. Tëj googii juraat geneen werante ci jullit ñi, rawati-na bi weeru koor wi teroo : ñii wéeru ci ngëm, di sàkku nu tijji leen te gëm ni Yàllaa fi indi mbas mi, bu nu ubbee néegam yi, ñaan ko mën naa am mu wis ndox mu sedd ci mbas mi mu daldi fay, ñee gëm nañu Yàlla naam, waaye teewuleen a wéeru ci xam-xam te naan wareesul a ubbi jenn jàkka mbaa jumaa, ndaxam diinee digle fargaru. Kuréel gu ci nekk di indi ay aayaak i xadiis di layal sa gis-gis. Béjante ak werente yooyu jural jullit ñu bari ag jaaxle, rawati-na ñi seen àlluwa soriwul ba ñu mën a xam fu ñuy taxaw.
Fii jamono toll nag, képp ku amum xel yaa ngi joyal say xalaat ci mbas mi. Ñii jàppe ko mbugalu sunu Boroom, ñee jàppe ko pexeem ñoñ Ibliis, am sax ñu jàpp ni mbindare mi moo fippu ci kow doomi-aadama yi. Ñi daan tontu tey ñépp a ngi laaj : Ana fu jàngaro ji juge ? Ana fu mu jëm ak nun ? Kañ lay jeex? Ndax dunu jeex balaa jeex ? Nu muy jeexe ? Laaj yooyu ñoo ëlëm ñépp te lënt xel yi.
Li wér te wóor nag mooy, mbas mi wan nanu sunug néew doole ak sunu xam-xam bu gàtt, wan na nu itam sunu bopp, wan ku nekk ci nun jikko ya gën a làqatu ci moom, muy mbaax mbaa safaan. Lenn ci li koy firndeel mooy, doonte mbas maa ngi jur yeneen tolof-tolof ci fànn yu bari ba tax am ñu nelawatul ngir di def i jàngat ak a seet ay pexe ngir jariñ askan wi, ñeneen a ngay naxaate, di wuruj ak a wor, di lali pexe ngir jariñoo askan wi.
Ginnaaw coow li amoon ci “Chloroquine”, fan yii “Artemisia” moo aye ndax réewum Madagaskaar dafa cee defare garab gu ñu saytul seen bopp ba xam ni dafay faj ak a aare ci doomu-jàngaroy koronaawiris. Seen njiitu réew jël na ci ay dogal ba ñu tàmbali koo jëfandikoo, doonte O.M.S, di mbootaay mi nu dénk wér-gi-yaram ci àddina si, nangoogu ko. Taxawaayu O.M.S boobii sabab na yeneen laaj : ndax du li garab gi bawoo Afrig a tax O.M.S sawaru ci ? Ndax yeneen njiiti réewi Afrig yi dinañu dooleel njitu réewum Madagaskaar, indi seen xam-xam door koo yaatal ci séeni réew, walla ñoom, dañuy déglu ndigalu seen naataangooy tubaab yi ? Li ci kanam rawul i bët.
Beneen laaj bi mooy lu jëm ci wàllu alikeñ yi. Ku nekk di ñaw ak a ñawlu, ñii di maye ñee di jaay. Ndax saytu ba xam ndax ñi ngi dëppoo ak cet ak matuwaay yi mu laaj yépp jotul ?
Fii mu toll nag, ku nekk a ngi fagarook a ñaan mbas mi jeex, waaye na nu fas yéene, su yii yépp jàllee, waxuma nit ku nekk rekk, waaye réew mu nekk, rawatina yoy Afrig, jëlaat say matuwaay, jubbanti sa doxalin, defaraat sa toogaay, ndax ku muus tey dañu laa naxoon démb.


text:
Elen Jonson Sërliif
Elen Jonson Sërliif mu ngi juddu ñaar-fukki fan ak juroom-ñeent ci weeru oktoobar atum 1938 ca Morowiyaa (Liberyaa), doon jigeenu nguur ju Liberyaa, nekk fa njiitu réew, dale ko fukki fan ak juroom-benn ci weeru sãawiyee atum 2006 ba ñaar-fukki fan ak ñaar ci weeru sãawiyee atum 2018.
Borom xam-xamu koom-koom la bu jànge Etaasini (USA), moom mooy jigeen ji jëkk a falu njiitu réew ci déndu Afirig bi..
Atum 2011, kenn la woon ci ñi jël neexalu jàmm bi, ñu tudde ko prix Nobel de la paix.
Dundu ak jaar-jaaram[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Njàng ak cosaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñaar ci ay maamam, ñu ngi juddoo Liberiyaa. Way-juram wu góor, Jahmal Karney nga xam ne ag njaboot gu dëkk Liberiyaa te cosaanoo Amerig moo ko doomoo woon, lekool bu ñu naan College of West Africa ci Morowiyaa la ame woon lijaasa, daara joojee, iniwersite làbbe yi la. Ab laykat (awokaa) la woon. Bokk na ci maamam, Hilary R. W. Johnson, njiitu réewu Liberiyaa bu fa juddoo bu jëkk. Li waral deram bu xees bi mooy ne dafa am maam ju góor ju bokk ak yaayam te dëkk Almaañ. Ci ay way-jur yu am alal la juddoo, yaroo ci. Bi muy am fukki at ak juroom-ñaar la am borom-këram. Borom-kër baa ngi tudd Jems Sërliif, féete ko mag, doon liggeeye ca njëwriñu ji yore mbay mi, moom moomee sax, moo ko yombalal am njàngam ca Etaasini (USA). Jems Sërliif ab naankatu sàngara la te dafa ko doon tëkku moom ak ay doomam. Dafa ko doon fekksi sax ci njëwriñ ji yore gafakag réew mi, fi mu doon liggeeye, di ko pes, ndaxte nee na soxna si dafay gudde ñibbi. Bi mu amee juroom-benni at ci boobule sëy, la Yàlla wéddi ginnaaw bu ko borom-këram tiimale fetal ne dafa koy faat ci kanam doom ji.
Mu def njàngam ca Amerig ba pare daldi fa am bakalóoreyaa ci xam-xamu waññ (kontaabilite) ci Madison Business College, nekk ci dëkk bu ñu naan Madison (Wisconsin) atum 1964 ; am ab lijaasaab xam-xamu koom ca iniwersite bu Colorado atum 1970 ak benn mastë ci njàngum njiiteef ca iniwersite bu Harvard atum 1971. Way-bokk la ci kureel gu boole ay waa-Afrig ak waa-amerig yu jigeen Alfaa Kappa Alfaa (Sororité afro-américaine Alpha Kappa Alpha), nekk kureel gu ni mel gu ñu jëkk a sos atum 1908.
Way-bokk la ci ab jàngu bu ñu naan Église méthodiste unie,.
Ag njëlbeenam ci pólotig : kujje gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab sekerteer detaa koppar yi la woon diggante 1972 ba 1978, laata muy nekk jëwriñ ji yore gafakag réew mi diggante 1979 ba 1980. Ci menn at mi, Samuel Doe foqati nguur ga, raylu ka fa nekkoon njiitu réew di William Richard Tolbert ci biir këram ak li ëpp ci ay jëwriñam ci ag tefes. Yàlla def Elen Jonson Sërliif mucc ca ndax li mu doon jigeen ak tamit li Samuel Doe bëgg mu des fa yenn njiit yu koy mën a gunge ci liggeeyam bi. Waaye Yàlla dimbale ko mu rëcc, dem tóxuji feneen, dellu ñibsiwaat ginnaaw gi, ne dafay def ay yëngu-yënguy pólotig ngir kontar nguur ga. Ci lañu ko tëkku ne dañu koy ray. Atum 1985, ñu daldi ko teg daan bu tollu ci fukki ati kaso ndax li mu àndul ak nguuru takk-der gi Samuel Doe jiite. Bi mu defee diir bu gàtt ci kaso gi, lañu ko may mu génn réew ma dem feneen. Li mu àndul woon ak nguur ga, di ko ŋàññi saa su nekk moo tax sax, ñu demoon ba tudde ko « Jigeen ju mën góor » (« Dame de fer ») ».
Ay jaar-jaaram ci liggeeyu borom xam-xamu koom-koom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mu delluwaat Etaasini (USA) ngir wéyal liggeeyam bi ci wàllu koom, di liggeey ci bànku àdduna bi (Banque mondiale) ak tamit ci Citibank. . Mu jiite fa, ci misaal, PNUD bu Afrig (Tëralinu mbootaayu xeet yi ngir suqaliku gi).
Atum 1997, mu dugal xaalisam ci kàmpaañu wotey njiitu réew ba ngir jàppalee ko Charles Ghankay Taylor, jëf jooju, dafa mujj jàpp ne sax njuumte la woon. Kureel gi yore « Waxtaan, waxante dëgg te juboo » (« Vérite et reconciliation ») dëgër lool ci ñu tere Elen Jonson Sërliif am ay ndombo-tànk ca réew ma ci diiru fanweeri at ndax li mu jàppale ay way-fippu ci xaalis,,.
Wotey njiitu réew yu 2005 ak diiru palam gu jëkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Elen Jonson Sërliif moo teewaloon pàrti bile di Parti de l’unité ca wotey njiitu réew ya, jàll ci sumbu wote bu jëkk ba oktoobar 2005, dem daje ak George Weah ci ñaareelu sumbu wote ba, juroom-ñetti fan ci weeru nowàmbar. Li tukke ci waññ yu mujj yi ñu siiwal ñaar-fukki fan ak ñett ci weeru nowàmbar mooy ne, moom mi nekkoon jëwriñ ji yore gafakag réew mi, moo am juroom-fukk ak juroom-ñeent kos ñeent ci téemeer boo jël (59,4 %) ci falaakoon yépp, ci ñaareelu wote yi amoon ci juroom-ñetti fan ci weeru nowàmbar, George Weah mi fi nekkoon futbalkat bu àdduna yépp ràññe, moom daldi am ñeen-fukk kos juroom-benn ci téemeer boo jël (40,6 %) ci falaakoon yépp.
Elen Jonson Sërliif daldi jël lengey njiitu réew ya ñaar-fukki fan ak ñett ci weeru nowàmbar atum 2005. Guleet ! Afrig am jigeen ju falu njiitu réew ci benn ci réewam yi. Fukki fan ak juroom-benn ci weeru sãawiyee, la waat ci kanam Henry Reed Cooper, di njiitu ëttu àttekaay bi gën a mag ca réew ma. Ca ndaje mooma sax, ay junney junney doomi réew ma, njiiti Afrig yu bare ak ndawi yeneen réew, teewoon nañu fa. Joseph Boakai lañu toftal ci moom.
Fukki fan ak juroom-ñaar ci weeru màrs atum 2006, ci am ndaje mu kureelu kaaraange gu mbootaayu xeet yi, Elen Jonson Sërliif dafa ñaan ñu teggi daan yi tegu ci kow réewam te aju ci jamãa bi ñuy jaayeji bitim réew ak tamit mbootaayu xeet yi des ca réew ma, bañ a dem. Dellu na fa biral ne pexeem ngornamãa bi ci wàllu saxal jàmm mu ngi sukkandiku ci ñeenti kenu : kaaraange, jiitug àq, yelleef ak njiiteef, doxalaat koom gi ak defaraat ay tabax ak yeneeni jumtukaay yuy ñoŋal nekkinu askan wi. Diiru palam gu jëkk gi yépp, genn-wàllu yoon yi wër Morowiyaa yépp defaraat na leen, nit ñi di am bu baax ndox ak kuraŋ saa yu ñu ko soxlaa, waaye ci wet gi nag, ndóol gi ak ndaw ñu amul liggeey (juroom-ñett-fukk ci téemeer boo jël (80 %) ñu ngi fa woon ne xas . Ba léegi nii, Liberiyaa bokk na ci fukki réew ak juroom yi gën a ndóol ci àdduna bi. Mu daldi jiital xeexu ger bi ci xeexam yépp, jëfandikoo ay xameem ci wàllu koom ak koppar ngir mën a leb xaalis bu mu suqalee réewam.
Juroomi fan ci weeru nowàmbar, la ko njiitu Etaasini (USA) George W. Bush tappal medaayu njiitu réew bi aju ci moom-sa-bopp gi. Juroom-ñaari fan ci weeru oktoobar atum 2011, ñu jox ko neexalu jàmm ji (prix Nobel de la paix) mu bokk ko ak doomu réewam jile di Leymah Gbowee ak waa Yemen bi Tawakkul Karman. Kujjeg pólotig ga fa nekkoon anduñu woon ci ràññatle boobu ndax ñenn ñi sax dañu gisoon ne, Hillary Clinton moo ko ci jàppale ndax wotey njiitu réew yu 2011 yiy jegesi.
Wotey njiitu réew yu 2011 ak ñaareelu diiru palam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom moo jël ndam li ci wotey 2011 yi, li ko ko yombalal mooy, wujjam Winston Tubman dafa ŋàññi doxalinu wote wi ba pare sant ay ñoñam ñu bañ a wote), falaakoon yi néewoon lool ndax ci téemeer boo jël, fanweer ak juroom-ñaar kos ñeent rekk a ci wote woon (37,4 %).
Fukki fan ak juroom-benn ci weeru sãawiyee atum 2012, ñu jox Elen Jonson Sërliif lengey njiitu réew ya, ci ñaareelu diirug palu njiitu réew, mu war a jiitewaat réew ma. Hillary Clinton, sekerteer detaa bu Amerig ak njiiti réewu Afrig yu bare, yu bokk ak Liberiyaa fu ñu féete ci dénd bi, teewoon nañu ca ndaje ma..
Fukki fan ak juroom-ñeent ci weeru màrs atum 2012, muy jàppal tànk yoon yiy def ngóor-jigeen ag jagalti sàrti gu ñu war a daan ñi koy def ca Liberiyaa.
Atum 2014, lañu wax ak moom ci li jigeen ñi mënagul a jot ci suuf si, maanaam nekk borom suuf ca réew ma, te loolu doonoon ab dige bu mu defoon ci këru yéglekaay gile di Reuters atum 2013.
Oktoobar 2014, mu woote ndimbal fépp ci àdduna bi ngir ñi ko am te mën ko jàpp ci dakkal lawug jàngoroy ebolaa. Ñaari weer lu jiitu wooteem boobu, dafa ñaanlante woon ak jëwriñ yi nekkoon ci ngornamãam bi te ñëwaatuñu woon ca réew ma ngir bokk ci xeexu ebolaa bi.
Atum 2017, ñu tudd ko ci luubal alal ba woon ca Paradise Papers.
Diiru palam gaa ngi waroon a jeex ñaar-fukki fan ak ñaar ci weeru sãawiyee atum 2018 bi George Weah mi ñu fal ñaar-fukki fan ak juroom-benn ci weeru desàmbar atum 2017, di jël lenge yi ci yoxoom. Wote yooyule, George Weah mu ngi leen séqoon ak ka ñu toftaloon ca njiitu réew ma di Joseph Boakai
.
Ay ndombo-tànkam yu nguur[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- 1972-1978 : Sekerteer detaa bu gafakag Liberiyaa (secrétaire d'État aux Finances du Liberia)
- 1979-1980 : Jëwriñu gafakag ngornamãa bu Liberiyaa (ministre des Finances du gouvernement du Liberia)
- 1982-1985 : Ki topp ci njiitu déndu Afrig ngir màkkaanu Citibank, Nairobi (vice-présidente de la Région Afrique pour le Bureau de Citibank, Nairobi)
- 1986-1992 : Ki topp ci njiitu kureel gi jiite bànku Équateur, Washington, D.C., nekk fa tamit ab way-bokk (vice-présidente et membre du Comité de direction de la banque Équateur, Washington, D.C.)
prix Nobel de la paix
- 1988-1999 : Way-bokk ci njiiteefu The Synergos Institute
- 1992-1997 : Njiitu tëralinu suqaliku wu mbootaayu xeet yi ci Afrig (directrice du programme de Développement des NU Bureau pour Afrique)
- 1997 : Njiitu Parti de l'unité
- 2004-2005 : Njiitu kureelu nguurin gu jub te sell (Liberiyaa) (présidente de la Commission de bonne Gouvernance (Liberia)
- 2005 : Njiitu Parti de l'unité ; way-wotelu ci wotey njiitu réew yi (dirigeante du Parti de l'Unité ; candidate à la présidence)
- 2006 : Njiitu réew mi (présidente de la République)
Yeneen nbombo-tànk yu bokkul ak yu nguur[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Way-bokk ci ñi sos Institut International ngir njiit yu jigeen yi ci wàllu pólotig ;
- Way-bokk ci Conseil d'investissement ngir suqalikug Afrig gu tey ;
- Way-bokk ci kureelu Moderne Africa Fund Managers ;
- Njiitu bànk bu Liberiyaa ngir suqaliku gi ak dugal xaalis gi (banque du Liberia pour le Développement et d'investissement) ;
- Njiitu Kormah Development and Investment Corporation ;
- Kilifa ci leble xaalis bi ci bànku àdduna bi (Banque mondiale) ;
- Njiitu kureelu waxtaan, waxante dëgg, juboo bu Liberiyaa (Présidente de la Commission de vérité et de réconciliation libérienne) ;
- Ki topp ci njiitu  Citibank .
Atum 2006, moom moo nekkoon juroom-fukkeelu jigeen ak benn ji ëpp doole ci àdduna bi ci gis-gisu Magasin bi ñu naan Forbes. Atum 2007, mu jël téemeereel, atum 2008, mu jël juroom-benn-fukk ak juroom-benneel.
Ay raayaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Neexal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- 1988 : Neexal yu « quatre libertés de Roosevelt » ci wàllu sañ a wax sa xalaat
- 2006 : Neexalu Freedom Award
- 2007 : Medaayu njiitu réew ci moom-sa-bopp
- 2011 : Neexalu Nobelu Jàmm mu bokk ko ak Leymah Gbowee ak Tawakkul Karman
- 2012 : Neexalu Indira Ganfhi
- 2014 : Neexalu koom-koom bi yépp bu Kiel
- 2017 : Téemeeri jigeen
- 2017 : Neexalu Mo Ibrahim
Sag yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- 2006 : Doktoraa onoris kóosaa bu iniwersite bu Marquette
- 2008 : Doktoraa onoris kóosaa bu iniwersite bu  Indiana
- 2008 : Doktoraa onoris kóosaa bu iniwersite bu Dartmouth
- 2008 : Doktoraa onoris kóosaa bu iniwersite bu  Brown
- 2009 : Doktoraa onoris kóosaa bu iniwersite bu Tampa
- 2008 : Doktoraa onoris kóosaa bu iniwersite bu Yale
- 2008 : Doktoraa onoris kóosaa bu iniwersite bu Rutgers
- 2011 : Doktoraa onoris kóosaa bu iniwersite bu Harvard
- 2014 : Ange de la paix
- 2016 : Doktoraa onoris kóosaa bu iniwersite bu Dartmouth College
Ay medaayam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- 50x50px  Grand-Croix  de la Légion d'honneur, juroom-ñaari fan ci nowàmbar atum 2012, François Hollande moo ko ko tappal
- 50x50px  Collier de l'Ordre Pro Merito Melitensi  (Malte)
- 50x50px Commandeur de l'ordre de Mono (Togo)
- 50x50px Order of the Pioneers of Liberia (en) (Liberia)
- 50x50px Order of the Star of Africa (en) (Liberia)
- 50x50px Humane Order of African Redemption (en) (Liberia)
Dundug biiram[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Elen Jonson Sërliif am na ñeenti doom, ñaar ñi mu jox liggeey yu am ñam ci nguur gi. Bokk na ci doomam yooyu, Robeer Sërliif, mi nekkoon njiitu kureelu njiiteef gu këru liggeeyukaay gi yore petorolu Liberiyaa, nekkati xelalkatu yaayam jiy njiitu réew mi, Moom moomu di Robeer Sërliif, dafa ñàkkoon atum 2014, ay wote senaatëer yu mu doon def ak George Weah ngir jiite diiwaanu Montserrado ; Jeneen doomam ji moo doon jiite caytug lépp luy xiibaaru biir réew mi : ñetteelu doomam ja nag moom, moo toppoon ci njiitu bànk sàntaral ba.
Téere bi mu bind[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- The Child Will Be Great, éditions Harper, 2009 (ISBN 978-0061353482)
Téere, jukki wala dali web yi ñu yër[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Toftal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci yeneen naali Wikimedia
Elen Jonson Sërliif, ci Wikimedia Commons
Lees bind ci moom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Ellen Cooper Madame la Présidente : Une biographie d'Ellen Johnson Sirleaf, trad. de l'anglais par Mathilde Fontanet, 2018, Editions Zoé, Coll. Ecrits d'ailleurs, 448 p.
Jukki yi ñu ko tudd[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Limu njiiti pólotig yi :   (Liste de dirigeantes politiques)
Lees jële feneen[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Dundu ak jaar-jaaram ci dalu webu Fondation Nobel (am na ab ruq bu nekk ci xët wi te am ay seetukaayi joxe neexal yu bare, bokk na ca, ab jukki bu borom neexal bi bind ñu tudde ko Nobel Lecture, te muy andi ay leeral ci li mu def.
- Royuwaay:Autorité
-


text:
Télécharger Monthly Bulletin of the International Axla minad darajaati rabbi tuballixunaa Yow miy àtté ci mépp mbir moo namm ci gnun, sa jamm yi Fi cheuhri ramadaana haama alssachin. Nanga dolli xéewal jeumalé ko ci fajal gnu ba ba fàww
Wa innani Rabbi xiftul xarqa Yàllaahu Moukhaddamaatoul amdah Serigne Hamzatou Mbacké. Moom mi nga ragnaane, waxloo ko, mu geun ci mbindééf yi Jéggal nu, ak képp ku bokk ci sunu askan Masalik ul Jinaan Version française. Mafatihoul bichri version 1.
Alhamdu li laahi zi taysiiri Yàllahu 2.
Nazma daraari lahu Yàllaahu Yàllaahu 3. Yàllaahu salli salaatan lantiha alaha 4.
Sallim allal Mustafaa Yàllahu Yàllahu 5. Tahaadalaa salawaa tilxaasatil hukamaa 6. Ahlil mahabbati ahlil Laahi Yàllahu 7.
Salli salaatan wa tasliiman alaa xamarin 8. Min nuurihii quliqal akwaanu Yàllahu 9. Law lam yalux fifadaa ikawni tal-atuhu 1O.
Tabqal bariyyatu fii zalmaa-i Yàllahu Tafiidu faydan allal axlaaxi Yàllaahu Nuurun ahaa tabihil anwaaru haajibatan Anil hàqiiqati kullal xalqi Yàllaahu Nuurun mubiinun ataa nuural mubiina li-ir Saadil ibaadi jaamii-an Rabbi Yàllaahu Maa fiil bariyyati man lam tasqihi karaman Min nuurihi Rabbana Yàllaahu Yàllaahu Hàqiiqatul kawni aynuzaati tal atuhaa 2O.
Ifaadatu Laahi nuuru Laahi Yàllaahu atysir Salli aleyhi salaatan lantihaa kamaa Laa lil kamaa lintihaa Yàllaahu Yàllaahu Salli aleyhi salaatan salliman abadan Adda kamaa làtihi hibbika Yàllaahu Salli aleyhi salaatan Rabbi kaamilatan Adaa ihaatati ilmil Laahi Yàllahu Ixfirli ummatihi waarham bi ummatihi Waastuur lahaa waajburan haa Rabbi Yàllahu Yàllaahu Rahmaanu yaa Rahiimu yaa Malikul Qudduusu yaa Muuminus sallamu Yàllaahu Yaa Mutakàbbiru yaa Jàbbaaru Pxf yaa Muhayminul Baari-ul Qaffaru Yàllahu Aziizu Qahaaru yaa Waalil Musawwiru yaa Wahaabu Razaaqu yaa Fàttaahu Yàllaahu Allimu yaa Qaabidul Baasitu yaa Hakamul Mu-izzu yaa xaafidu Raafi-u Yàllaahu Muqillu yaa Adlu Adlu yaa Samii-u Waasi-u yaa Basiiru Baa-isu yaa Latifu Yàllahu Rabbi Muqaddimu muxni yaa Muwaxiru yaa Xaniyu Yàllahu tsysir Xabiiru Yàllaahu Matiinu yaa waajidul waliyyu Rabbiya yaa Hamiidu Yàllahu yaa Aliyyu Yàllahu Haliimu yaa Hàqu yaa Wakiilu Maajidu yaa Xafuuru yaa Hàyyu yaa Qàyyumu Yàllahu Sakuuru Jaami-u yaa Majiidu Rabbi ya yaa Kabiiru yaa Muqsitul Pcf Yàllahu Qawiiyu Muhsil Mu-iidul Mubdi-u Samadu Muhyil Mumiitu Ra-uuful Barru Yàllahu Tawwabu yaa Muta-aalil Waahidul Ahadul Maani-u yaa Daaru yaa Naafi-u Yàllahu Yaa Maalikal Mulki Rabbi Zaldjalaali wali k Raami Shahidul Badii-ul Haadi Yàllahu Yaa Nuur u Muntàqimul Qaadiru Muqtadiirul Mujiibu Yàllaahu yaa Waduudu Yàllaahu Ya Awwalul Aaxirul Kariimu Zaahiru yaa Raqiibu Baatinu yaa jaliilu Rabbi wa yaa Muqiitu Yàllaahu yaa Hakiimu Yàllaahu Hafiizu Yàllaahu yaa Hakiimu Yàllaahu Afuwwu yaa Waarisul Baaqi Rashidu wa yaa Sabuuru yaa Rabbanaa Yàllaahu Yàllaahu Bisirri haazaal asaami Salliyan alaa Sayyidinal haamidil Mahmuudi Yàllaahu Al Faatihil muxlaqil Xaatimi maa sabaqal Musral Mukallami Xayril Xalqi Yàllaahu Annaasiril hàqi bil hàqil jalii wa ilaa Siraatikal mustàqiimil Haadi Yàllahu Summa alal aali Hàqa qadrihi qadaran Miqdaarihi indakal Aziimi Yàllaahu Rabbun tabaaraka, aw Rabbun taqaddasa, aw Rabbun ta-alaa uluwan Rabbi Yàllaahu 3 fois Abdun zaliilun faqiirun xaasi-un wajilun Zuujaza-in ashifun Yàllaahu Yàllaahu Ileyka maddal yadaa raja-a maxfiratin Habli musaa mahatan Yàllaahu Yàllaahu Tamaw wadjal bahru, bahru zanbi yaasiqati Wa innani Rabbi xiftul xarqa Yàllaahu Wa twysir safiinatu turjaa xayra rahmatikal Uzmal amiimati kullal xalqi Yàllaahu Ashkuu ilaa laahi haajan laysa yarfa-uhaa Siwaaka yaa Rabbannaa Yàllaahu Yàllaahu Halmin muziilin bimaa qad kaana yuuriduhu Rabbul ibaadi alayhim Rabbi Yàllaahu Wa naafizun Haakimun fiinaa iraadatuhu Kamaa Yasaa-u wa jalla laahu Yàllaahu Wa saamihan waalidiinaa wasuyuu xawaman Qad waladuu wazawil islaami Yàllaahu Salli salaatan tunajjimaa bihaa abadan Jamii-al ahwaali wal afaati Yàllaahu Salli salaatan bihaa taqdilanaa abadan Jamii-a hajaatinaa Yàllaahu Yallaahu Salli salaatan bihaa Rabbi tutahirunaa taysor Min jumlatis sayyi-aati Rabbi Yàllaahu Salli salaatan bihaa Rabbiya tarfa-unaa Axla minad darajaati rabbi tuballixunaa A-jalla aqsaa minal xaayaati, Yàllaahu Yàllahu yaa Rabbi fil xayraati jumlatiha Indal mammaati wa bahdal fawti Yàllaahu Balix ilaa Saafihil aali amaanatanaa Salli wa sallim alaal haadi samiimi kamaa Tarda wa yardaahu yaa Rahmaanu Yàllaahu


text:
“DOY NA !”, “DAFA DOY !”. Ñaari baat yii mën nañoo tënk doxu-ñaxtu bi amoon ca diiwaanu Tàmbaakundaa ak ci péeyub réew mi, gaawu bii weesu, 25eelu fan ci weeru me. Binta Kamara, 23 at, lañu xoj ba mu sedd guy. Mbir maa ngi xewe foofu ca Tàmbaa ñetti ayu-bés ci ginnaaw, bésub gaawu, 18eelufan ci weeru me. Ki ko rey, nag, da ko doon jéem a siif, ndaw si bañ, waa ji jaay ko doole, xoj ko ba mu dee ciy loxoom. Jëf ju ñaaw jooju, siifaate beek reyaate bi, la ñaxtukat yi ne : “na fi dakk !”.
Dafa di sax, baayu Binta Kamara politiseŋ bu far ak Maki Sàll la, amaana looloo waral mbir mi gën a fés. Wànte, jamono jii ak at yii ñu weesu yépp, siifaate bi ak reyaate bi dafa takkarnaase. Ndaxte, ci benn ayu-bés gi doŋŋ rey nañu ci ñaari jigéen : kenn ki ci màrse bu Wakaam lañu fekk néewam, ñu futti ko ba mu set wecc, keneen ki Kumba Yàdd la tudd, Cees lañu ko reye gànnaaw bi ñu ko siifee ba noppi. Kurél yiy sàmm àqi jigéen ñi fii ci Senegaal nee nañu, luy jot jot na ginnaaw dee, nguur gi na jël ay ndogal ci ni mu gën a gaawe, dakkal ñaawtéef yi jigéen ñiy jànkoonteel. Ndakaaru sax, amaleesoon na fa ab doxu-ñaxtu.
Keroog, ca Péncum askan wi, “Place de la Nation” ci nasaraan, ñu bare ci doomi-réew mi taxawoon nañu fa ngir naqarlu ak kaas ñàkk kaaraange gi réew mi nekke, te mu gënatee metti ci jigéen ñi. Ci anam bu doy waar lañu fa taxawe woon. Ay kanam yu sadd di wone seen mer ak seen tiis. Ñu seel seeni kanam, péntuur ci lu nirook deret, mu ciy rogaat. Li ñu ko dugge woon, moo doon xamal ñépp ne deretu jigéen ji ñuy tuur dafa doy.
Waaye, maandu war na ku nekk ci nun. Ràcc jëmale sa kanam baaxul. Dëgg la, jigéen ñi sonn nañu wànte rey bi moom fépp la, du jigéen ñi rekk la ñuy bóom. Ndax, saa su nekk ñu dégg ne am na as ndaw su faat jëkkëram ci lu ñàkk faayda te kenn du dégg kuréli jigéen ñi wax. Bu ko defee, li ñu war a xeex dëgg mooy rey bi ci boppam. Loolu nag, yemul rekk ci teg fiy daan yu diis walla ñu def ku rey ñu rey la. Li gën mooy ñu xoolaat yarinu xale yi ca ba ñuy tuut-tànk, jàngal leen yar ak teggin, waaye jàngal leen itam diine, ngir saxal ci seen xol ak ci seen xel ay jikko yu rafet. Ndax Wolof Njaay dafa ne, gune lawtanu yomb la, boo ko wëlbatiwul, mu law fu la neexul.


text:
Kiswahili
Kiswahili, walla làkku suwayli aw làkk la wees di wax ci anam gu yaatu ci Penku Afrig gi. Ci Suwayli turu làkk wi mooy Kiswahili. Moom nag aw làkk wu Bantu la.
Suwayli nag dees na ko wax ci gox bu yaatu ci Afrig, la ko dale ca bëj-saalumu Somaali ba ca bëj-gànnaaru Mosambik ak Keeñaa gépp. Lu tollook juroomi milyoŋ yu muy seen làkk wu njëkk a ngi fi (yu muy seen làkk wi ñu nàmp), ak juroom fukki milyoŋ ciy nit yu muy seen ñaareelu làkk (làkk wu ñu jàng). Suwayli mujj na di làkk wow nit ñi man nañu ciy jokkoo ci penku Afrig ak barab yi ko wër.
Suwayli tàmbali naa nekk làkk wees di wax ci Sansibaar, benn dun ci Tansaani. Suwayli làkk wu kilifawu la (officiel) ca Tansani ak Keeñaa. Moom nag làkk wu jeexiitalu la ci yeneen làkk yu bari niki wu araab. Niki làkk yu bari ci Afrig Suwayli nekkoon na di lees di binde ci arafi araab waaye leegi ci yu laatiin yi lañu koy binde.
Bennaani baat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lii ci suuf ay misaal la ci làkkuw Sàuwayli:
- waaw - ndiyo
- déet - hapana
- okay (walla baax na) - sawa
yeneen dali web[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary


text:
Buzz
Guy M. Sagna : « Bi ñu nu joxee « indépendance » 4 avril la nu waroon xam ne « poisson d’avril » la »
- Author : senego
- 05 avril, 2022 á 08:04:39
- 4
- Lectures : 2011
Texte in extenso :
Bi ñu nu joxee « indépendance » 4 avril la nu waroon xam ne « poisson d’avril » la, ay naxe la.
Sunu ndox, tubaab bi (Suez)
Sunu téléphone, tubaab bi (Orange, Free)
Sunu Autoroute à péage, tubaab bi (Eiffage)
Sunu TER, tubaab bi (Alstrom, SNCF)
Sunu BRT, tubaab bi
Sunu kaaraange, tubaab bi (Armée française)
Sunu njël (budget,) tubaab bi (FMI, banque mondiale)
Sunu géej tubaab bi (Union européenne)
Kiy nataal (photo) Maki Sàll, tubaab bi
Sunu làkk ci suuf, français ci kaw. Cim !
Sunu zircon, tubaab bi
Sunu petrol ak gaas, tubaab bi
Moom sunu réew ak sunu Afrig jot na !
Defar sunu réew ak sunu Afrig jot na !
Bokk sunu réew ak sunu Afrig jot na !
Naataangeg Senegaal ak Afrig, mu ngi nekk ci moom sunu Senegaal, moom sunu Afrig te Afrig doon benn.


text:
Sunu réew, Senegaal, niki réew yu bare ci Kembaaru Afrig, yàgg naa dund ay xew-xew yu mboor dul fàtte mukk.
Ci lu jege juróomi xarnu, Tubaab yi dañoo nootoon sunuy maam. Dañu daan jël góor ñi ëpp kàttan ak jigéen ñi gën a jekk def leen i jaam, di leen jaay. Bi ñu jógee ci loolu, ñu yàq ni ñu lootaabee woon Kembaar gi ci ay dëkk ak i nguur, aakimoo lépp, daggat ko nu mu leen neexe, séddoo ko ni ñu yor ngato, ku nekk ci ñoom jël wàllam. Li leen gënoon a yombalal seen jëf jooju, nag, bokk na ci li ñu gëmloo sunuy maam ne dañoo xayadi, maanaam, amuñu xayte, li nu tanee rabi-àll yi bariwul. Te loolu, duggewuñ ko woon lenn lu dul jariñoo leen ngir suqali seen i réew. Mu mel ne kon dañoo gëmloo nit ku ñuul ne dafa tawat, ñëw ne dañ koy faj te Yàlla rekk tax ba noppi ñakk ko tooke ji koy tawatloo dëggëntaan.
Ginnaaw bi ñu séddoo réew yi Afrig ba noppi, sunu mos, Senegaal, ci yi réewu Farãas moomoon la bokk. Te ñoom way-mbéeféer yi, dañoo gëmloo woon mboolaay yi ñu nootoon ne fàww ñu niru leen ndax ñoom ñoo yor melo yu baax yi. Te dañoo sawaroon lool ci bañloo nit ku ñuul boppam ba noppi doon ko xiir ci mu bëgg mel ni ñoom ngir gën koo mën a noot. Benn ci niral yi jëlee nanu ko ci góor gu nuy wax Abdu Maalig Ja ci ab widéwoo bu doon wone jaar-jaaru jàmbaar jooju di Waljoojo Njaay ak yoon wi sunum réew jaar ba am jonnam. Góor gi nee na bi ñu nekkee ndaw, Tubaab bi doonoon sëriñ daaraam daf leen doon jàngal ni “Nit ku ñuul dafa réy, dafa tàyyeel te du waxkatu dëgg”. Nu gis ne wax jii réy na lool ciy noppi gone waaye nanu jàpp ne lenn la ci kàddu yu ñaaw, yuy gaañ te ñàkk solo lool yi ñu daan jàngal sunuy maam ngir ñu xeeb seen bopp, suufeel seen mbatiit ak seen i mbaax tey toppandoo Tubaab yi.
Ci kow loolu nag lañu jële seenuw làkk teg ko ci kow sunuy yos. Ñu dem ba ñu bari ci nun nangu ko. Ñenn ñi dem sax bay jaawale làkk wi ak xam-xam, ñu bari foog ne balaa nit ñiy nangu ne boroom xam-xam nga, fàww ngay làkk farañse, di ko logg-loggal boole ko ak neexal baat ak a def yu kenn xamul. Ñu dem tamit ba ku juum ci làkk wi dangay rus, bëgg beqi sa bopp gaaw bala ñu lay reetaan ak a xeeb. Te fekk ne ci weneen wàll wi baati wolof yi nu nu neex lanu leen di dammee te dunu ko sax yëg. Warunoo fàtte ne làkk ak wum ci man di doon, du lenn lu dul jumtukaay bu nuy may nuy wax sunuy soxla.
Réewu Afrig yu bari yu bokkoon ci yi Farãs nootoon, farañse bi lañuy gën a jëfandikoo doonte am nañu seen i làkki bopp. Nun saa-Senegaal yi, Yàlla suturaal na nu ba nu am wolof wii nuy wax ci réew mépp doonte nguur gi farañse bi la gën a fullaal.
Ci atum 1960 lanu dog buumu nooteel gi ; 61i at ginnaaw loolu, lu nuy xaar ngir dog buum gi laxasu ci sunuw làmmiñ ?
Dëgg la, ma-réewi Senegaal yépp duñu ay wolof, yeneen i làkk ñoo ngi fi. Waaye xanaa ñépp nangu nañu ne làkk wi ñépp, walla boog li ëpp ci réew mi, di jëfandikoo mooy wolof. Am nanu lu réew yu bari amul moo di làkk wu nu jéggaaniwul fenn ba noppi nun ñépp nu ciy gis sunu bopp. Fii mu ne ab joolaa ak ub séeréer bu ñuy waxtaan walla ñuy yaxantu ci seen biir, wolof lañuy làkk. Kon, nu gis ne làkku wolof dafa weesu mbiru xeet ak waaso waaye dafa doon lu nu moom ba noppi di ci gis sunu bopp, nun saa-Senegaal yi. Te it bu nuy wax dal ak jàmm ji am ci réew mi, làkk wi am na ci wàll wu am solo wu mu ci liggéey ndax dafay boole, tey dajale waa réew mi yépp.
Nu war a sukkandiku ci loolu jox làkk wi cér bi mu moom ci sunum réew. Jarul nag di xët-xëti, jarul itam di yàkkamti waaye war nanoo def ay jéego yu nu ciy yóbbu. Du caagéeni danuy xeeb wenn làkk. Déedéet ! Làkk yépp a am solo te war nanoo jàng yépp sunu ko manee du doon lu dul njariñ ndax “bépp làkk rafet na”. Dafa fekk rekk ne nun danoo am lu nu moom kon du jaadu nu koy xeeb di jël leneen lu niru ak moom. Te sax nag, wolof daa gën a gànjaru farañse bi ñuy tiitaroo.
War nanoo àgg jamono joo xam ne, benn saa-Senegaal dootul am yaras di làkk aw làkkam, ñépp dinañu man di dawal ak a bind ci sunuy làkk, ku nekk am sañ-sañu jàng lu la neex ci làkk wi, Ndeyu-àtte réew meek mbooleem téere xam-xam yi (ci wàllu diine, xamtu, xeltu, mboor, ladab, àq ak yelleef, añs.) ñu tekki leen ci wolof ba noppi siiwal leen ba ñépp mën cee jot. War nanoo àgg jamono joo xam ne sunu njiitum réew buy wax ak askan wi du doon ci nasaraan, bu ko defee ñépp déggandoo bataaxalam. Sunuy jëwriñ, jàmbur ya ca ngomblaan ga ak gépp kilifa gu yor mbiru njémmeer gi fexe ba ñuy làkk wolof ci seen i barabu liggéeyukaay. War nanoo àgg jamono joo xam ne gëdd gi ñu jox farañse ci réew mi, bu ko raw lañuy jox sunuy làkk ak yi ëpp tey doole ci àddina si. Bu ko defee saa-Senegaal yi bokk ci nit ñi gën a fonk te weg seen bopp, gën a yittewoo seen mbatiit te du tee ñu ànd ak jamonoy dox, wutali ëllëg.


text:
Àllarba jii weesu, « Place de la Nation » dafa ñuuloon kukk ak i nit. Foo sàndi woon mbàttu mu tàkk ndax mbooloo mu bari. Nde, askan wee wuyusi wooteb lëkkatoob kujje gii di Yewwi Askan Wi. Fu nekk la nit ñi bawoo ci réew mi ngir teewesi ndajem ñaxtu moomu, biral seenuw naqar ci lees jàppe jaay-doole ak jalgati yoon ñeel wotey ndawi réew mees dëgmal ci sulet. Lu waral ndaje mi ? Laaj bii lees ci jéem a tontu. Sow Mbay pour le journal defuwaxu
Coowal wotey palum depite yi lëmbe na réewum Senegaal lool ci jamono jii nu tollu. Coow li nag, bari na te ci ñaari boor yépp lay jóge. Muy ñi fare ci Nguur gi walla ñi fare ci kujje gi. Ku nekk ci ñoom a ngi xool nooy def ba sa moroom du bokk ci joŋante yii nu dëgmal. Waaye nag, coow li, li muy bari bari, ñaar a ko séq, muy nguur gi (waa Bennoo Bokk Yaakaar) ak lëkkatoo gii di Yewwi Askan Wi, gàttal biy joxe YAW. Li mat a laaj kay mooy fu coow li doore ak nan la deme? Seen yéenekaay bii di defuwaxu dina leen ci indil ay leeral laata nu ciy def ab taxaw seetlu.
Coow laa ngi door bi lëkkatoo gii di YAW di jébbal ay wayndareem ca màkkaanub caytug wote yi (DGE). Nee ñu, lu jiin Njaag a, te ngóor sii di Saliw Saar mooy Njaag. Nde, waxees na ne, moom, moo fa jébbal ay wayndare yu baaxul. Ci kow loolu, Bartelemi Jaas mii di fara bu Ndakaaru génnoon na, biral ni loolu wérul. Ndax, kooku amul benn ndogal ngir mën faa jébbal genn këyit gum mën di doon. Te it, kii di Decce Faal moom lañ dénk wàll woowu ci biir YAW. Ba loolu weesoo bañ jébbal seen i wayndare, ñoom waa YAW ak waa BBY, ñu gis ni dafa am ay njuumte ci seen i wayndare. Ndax, dañoo jàpp ne wayndare bu YAW ca Ndakaaru sàmmoontewul ak dog 149 ci liñ yoonal ci wàllum wote. Maanaan yemoo góor ak jigéen (parité) ci wayndare yi. Waaye ñoom bi ñu sukkandikoo ci li leen yoon may (dog 179), jàpp nañ ne war nañoo mën a joyyanti njuumte li bala muy am ñetti fan. Maanaam laata ñu ciy amal ag caytu. Ci seen wayndare réew mi yépp nag moom, njuumte li mooy ñàkk a gëddaal dog 158. Maanaam dañoo dugal ci seen wayndare ku matalul ñaar-fukki at ak juróom (25). Waaye, ba tey terewul ne mën nañ ko soppi. Ci coppite giñ doon def ci la ñenn ñi jàpp ne dafa am ay njuumte ngir ne dañoo wuutale koo xam ne dafa nekk ci ñaari wayndare yépp (muy titulaire ak suppléant). Biñ sukkandikoo ci dog 173 loolu mënul nekk. Waaye ñoom, liñ jàpp mooy ne wayndare gi genn la amul xàjj-ak-seen. Moo tax ñenn ci seen i militaŋ njort ni gaa ñi dañoo bëgg a lëbëje kàrt gi ca teel. La Suite ICI: defuwaxu.com//taxaw-seetlu-neel-wotey
©Nitdoff/Page Facebook


text:
Kaali gaddi vich maardi ay gediyaanDendi Race te leundi ay haneriyanKaali gaddi vich maardi ay gediyaanDendi Race te leundi ay haneriyanKudi Italy to Chandigarh aai aiOhne lak uthe tittli banai aySaare shehar vich Att jee kaarai ayJi ohdi billi aakh ne jipatle jehe lakk ne jitikhe tukhe nak ne ,,,,,3Oh sire di rakaan kadde mundea di jaanSaal solwan te kardi kharabiJado kala suit paawe fer shehar nu jaaweHaaye ni lagdi ay toor nababi .......2Saare shehar di mandeer piche laayi ayJi ohdi billi aakh ne ji
patle jehe lakk ne jitikhe tikhe nak ne ,,,,,3Paawe paawe paawe ....2Holi holi chal goriyeTera lakk na tidak kite jaaweHoli holi chal goriyeTera lakk na tidak kite jaaweNaam rakhi fire lailaMaare nehle utte dehlaPiche laayi feere mainu kuwareHaan kise nu na kareBas naa ji Naa ji kareOh laundi ay musahib nu laareSaare shehar ch agg ohne laayi ayJi ohdi billi aakh ne jipatle jehe lakk ne jitikhe tukhe nak ne ,,,,,3


text:
Wuutuloxo bu mbëj
Wuutuloxo bu mbëj walla masin bu mbëj, ab jumtukaay la buy tax a man a soppi kàttanug doolerandu def ko kàttanug mbëj (di ab safaanukaay) walla kàttanug mbëj ci kàttanug doolerandu (di ab doxalukaay bu mbëj) walla rekk soppi melokaanu kàttanu mbëj gi (di ab soppalikaay). Xeeti masini mbëj yi ñett lañu: Doxalukaay, jurukaay ak safaanukaay
doxalukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doxalukaay ab xeetu wuutuloxo la buy soppi kàttanu mbëj def ko kàttanu doolerandu ngir defi liggéey. Doxalukaay yi dees leen séddale ci ñaar doxalukaay bu dawaan bu safaanu ak doxalukaay bu dawaan bu wéy.
doxalukaay bu dawaan bu safaanu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab xeetu doxalukaay la buy jël kàttanu dawaan bu safaanu soppali ko kàttanu doolerandu. Doxalukaay bu dawaan bu safaanu dees koo séddale ci ñaar:
doxalukaay bu dawaan bu wéy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bii doxalukaay dafay soppali kàttanu dawaan bu wéy ci kàttanug doolerandu.
Jurukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jurukaay mooy wuutuloxo bu mbëj biy jël kàttanu doolerandu génne ci kàttanu mbëj.
Jurukaay yi dees leen séddale ci ñaar: Jurukaay bu dawaan bu safaanu ak jurukaay bu dawaan bu wéy
Jurukaay bu dawaan bu wéy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab jurukaay la booy jox kàttanu doolerandu mu delloo la kàtaanu mbëj ci melokaanu dawaan bu wéy
Jurukaay bu dawaan bu safaanu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab jurukaayu mbëj la buy jël kàttanu doolerandu soppali ko dawaan bu safaanu, di nañu ko woowee itam safaanukaay. Nekk na lu ñu Séddale ñaar:
- Jurukaay bu demandoo
- Jurukaay bu demandoodi
Safaanukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab wuutuloxo la bu man a dox ci dawaan bu safaanu rekk, ci jëfe dafay soppi melokaanam. Yitteem mooy yokk walla wàññi tolluwaayu dend bi walla rekk soppi baraay bi. Doxam a ngi sukkandiku ci njeexit lees di wax xiirtalu bijjaakon.


text:
Géej gu Diggu
Géej gu Diggu mooy géej gi ne ci diggante goxu Afrik ak bu Tugal ak bu Asi. Guddaayam di 2,51 milyioŋ ciy km² te yaatuwaayam toll ci 3700 km.
Ci sowwu mi ngi yem ci Mbàmbulaanu Atlas, ci penku ci Géeju Marmara ak Géej gu Ñuul gi. Yenn saa yi Géeju Marmara dees koy boole ci Géej gu Diggu gi, waaye Géej gu Ñuul gi moom dees koy tàqale ak moom.
Melokaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Géej gu Diggu gi dees koo seddatle ci ñaari mbalka*. Mi njëkk mooy Géej gu Diggu gu sowwu gi, yam ci yoonal* gu Sisil. Meneen mi mooy Géej gu Diggu gu penku gi.
Karmat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Yoonal: canal
- Mbalka: bassin


text:
Jinne yu ñuul yi ñaay nañu Sunu Gaal gi, soppi ko gàngunaay, tëmbal ko ci géej gu sàmbaraax. Sunu Gaal gaa ngiy jaayu, jinne yu ñuul yee ciy gaajo. Sunu Gaal gaa ngiy jayaxu, jinne yu ñuul yee ko nar a galajaane, wax dëgg.
Miim réew a barey feebar !
Senegaal, sunu gaal geeka dëng. Ay xeeti jàngoro yu doy-waar ñoo daaneel mboolem-nawle mi ba foo laal ci yaram wi, mu onk. Jamono jii, feebar bi ci gën a fés mooy njabar. Tey, njabar dafa dib feebar bu law. Dees na ko gis ci mag ñeek ndaw yi, muy góor walla jigéen. Moom, kay, ku tedd ki sax muccu ci, waxatumalak baadolo bi. Amaana gëm-gëmu njabar lu fi yàgg la ndax diiney ceddo ji fi nekkoon. Waaye ni mu tasaaroo tey ci mboolem-nawle mi dafa ëpp ba jéggi dayo.
Saa su ñu dégmaleeb xew-xew, dees na gis taskati xibaar yiy wër këri gisaanekat yi, seetkat yi, saltige yi, ceddo yi, añs. Ku ci nekk ñu tàllal la mikóro ngir taataan sa xalaat walla sa gis-gis ñeel li nar a xew ëllëg. Bu dee làmb, ñu naan diw ay daan, diw ay daanu. Bu dee ci làngu politig gi : gis naa diw ca pale ba, diw dina falu, diw moom, bu yaboo sawi te tëri, du mës a toog ci jal bi… Bu ko defee, tele yi, rajo yeek yéenekaay yiy biral kàdduy jinne yu ñuul yeek seeni nataal, ñu ame réew mi, tanqal ñépp. Ba tax na, ku ciy def dara walla mu am ab naal, day laxasaayoo lëndëm, yoot ci guddi gi, seeti jinne yu ñuul yi. Daanaka kenn muccu ci.
Mbir mi àgg na ci, ku ci sa baaraam xaw a metti sax, nga ne « lii du neen, man kay fàww ma seetluji ! ». Noonu, nga jàpp ne dañ la liggéey, daldi noonoo ku la deful dara. Kon njabar day yàq diggante ndax li muy jëkk a saxal ci xolu doom-aadama bi mooy ñaaw njoort. Rax-ci-dolli, ku ci am jafe-jafe bu ndaw, bu ko jiiñul njabar, mi ngiy njabarluji. Mu mel ni Yàlla nekkatul kiy dogal. Te, nag, coow li coow li, njabar ak lépp li ci aju, ay kàcci neen la. Waaw.
Li lay wan ne gisaanekat yi, seetkat yi, boroomi pettaaw yeek ñoom seen waxuñu dëgg, mooy ne, boo dégloo ñett ci ñoom, seeni wax duñu méngoo. Te saa bu biree ni fen nañu, ñu daldi wut ay lay, naan jinne ji nii, jinne ji naa…
Waay bàyyileen jinne yi ngeen di tooñ !
Kenn nangootul a liggéey ; ñépp a ngi toog di déglu gisaanekat yi. Ndeysaan, dem nañu ba gëmatuñu jëf. Ndax kenn gëmatul boppam, kenn yaakaaratul Yàlla, waaye kenn sukkandikootul ci xam-xamam, mën-mënam walla ngoram. Foo tollu di dégg kàdduy jinne yu ñuul yiy jib, seen baat yu ñuul yi ca kow, ñuy joobe Séytaane. Tee ñu leen a takkal gafaka ? Ndege, gàkkub njabar du gaatnga mukk lu baax. Ndax, réew mu mu taq, askan wa réer, te réew mu sa askan réer sa koom-koom nasax, nga daldi sooy, dellu ginnaaw.
Paap Aali Jàllo
GAALU JINNE
Jinne yu ñuul yi ñaay nañu Sunu Gaal gi, soppi ko gàngunaay, tëmbal ko ci géej gu sàmbaraax. Sunu Gaal gaa ngiy jaayu, jinne yu ñuul yee ciy gaajo. Sunu Gaal gaa ngiy jayaxu, jinne yu ñuul yee ko nar a galajaane, wax dëgg.


text:
Sowwu Tugal
Sowwu Tugal benn la ci diwaani Tugal yi, waaye tekki gi ñu ko jox taxu kaa jub. da ñuy jàpp ne mi ngi toll ci diggante Mbàmbulaanu Atlas yem ci peggu Bëj-saalumu Tugal ak Penku Tugal.
Waaye ci lu ëpp da ñuy boole Diggu Tugal ak Bëj-gànnaaru Tugal ci Sowwu Tugal. Soo nee waa sowwu dafa mel tugal gépp ngay wax, ba mu des gu penku. Kon ay peggi Sowwu Tugal leerul
Gis-gis yi ñuy jàppee sowwu tugal da fay wuute.
Bu njëkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay réewam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Almaañ
- Andoor
- Ótriis
- Beljik
- Danmaark
- Ispaañ
- Finlaand
- Faraas
- Girees
- irlaand
- Islaand
- Itaali
- Liechtenstein
- Luksembuur
- Malt
- Noorwees
- Olaand
- Portugaal
- Nguur-Yu-Bennoo
- San Marino
- Suwis
- Suweed
- Batikan
Bii gisin moo ngi judd ci ñaari dank (bu sowwu ak bu penku) yi juddoo ci xare bu sedd bi.
Ñaareel bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sunu xoolee ni ko Kureelu Mbootaayu Xeet yi jàppe réew yi fa ne ñooy Faraas, Almaañ, Beljik,...


text:
Téll !… Xërr !… Téll !… Xërr ! Téll !… Xërr !… Takk-der yi fii, ndaw ñi fee, fetel yiy sox, xeer yiy naaw ; póno yiy tàkk, saxaar si ubale jàww ji. Coow laa ngi ne kurr. Wata dawatul, nit doxatul. Nde, yoon amatul. Jàmmaarlo bi metti na. Ndakaaroo ngi tàkk, Sigicoor di bax, Biññoona a ngi riir. Foo dem, sàndarm yeek pólisee yaa ngiy sox i fetel ak di sànniy gërënaad lakirimosen ci benn boor bi ; ci beneen boor bi, askan wi, rawatina ndaw ñi xamb i taal yu bërëx, jóor seen i xeer, naan leen xërr takk-der yi. Déedéet ! Du film de, géntooleen itam. Senegaal fii la xewe. Ci àjjuma jii, 17eelu fan ci suweŋ 2022. Source: Paap Aali Jàllo pour defuwaxu.com
Lu sooke mbir mi ?
Àllarba jële weesu, 8eelu fan ci suweŋ, Yewwi Askan Wi dafa amaloon am ndajem-ñaxtu ca Péncum Réew ma, « Place de la Nation ». Mbooloo mu takkoo takku wuyusi woon ko, fees fa dell. Mbar gi ne fa gàññ, foo sànni woon bàttu mu tag. Ñu xéy, ci alxames ji, yéenekaay yépp fésal ko, biral ndam li ci Yewwi Askan Wi góobe. Kilifa ya yakk lu mel ni xeme Njiitu réew mi, Maki Sàll, ak jëwriñu biir-réew mi, Antuwaan Feliks Jom, tuumaal leen, tiiñal leen. Usmaan Sonko ne woon, bés boobu, « Bu Yewwi bokkul, wote du am Senegaal. »
Nde, lees jàpp mooy ne Njiitu réew meek i surgaam yi ne ci Nguur gi dañu bëgg a salfaañee mbir yi, kootoog yoon, ngir tere Yewwi bokk ci wotey dépite yees dégmal ci sulet. Te, ci seen i kàddu, Bennoo Bokk Yaakaar warul sax bokk. Ci njeexital li, ñu joxante dig-daje àjjuma, 17eelu fan ci suwe ngir delloo buum ca boy-boy ga. Waaye, ginnaaw gi biñ ko yégalee Perefe, daf leen ko gàntal. Ñoom, nag, ñu ne Perefe dafa jalgati yoon, te sax ñoom dañ ko yégal rekk, tàgguwuñu ko. Bu ko defee, waa Yewwi ne dee, dañuy amal seenum ndaje, ci nii, mbaa ci naa. Ci la tëkkoonte bi tàmbali, ku nekk, Nguur geek kujje gi, di dankaafu sa moroom. Noonu, ba ni àjjuma di ñëwee…La Suite ICI: defuwaxu.com/2022/06/19/buur-lekk-


text:
Alxuraan
Taaliif Bii manko def ngir jooytul " Alxuraan " ak wax yiteeem ak Njariñ yimou dik kep kuko foonka te diko wettalikoo..
1)Budul kon ñimay jangak di mokkal di bind ji
Damay dellu faa nekkoon, te took foofa dallu ji
2) Samaw yiw de laa yor man, di baaxal ku japp ma
Te tek koot ci yoonuw njup; wu jëm peey banuy daje
3) Di fööt Raggi xol bam set, ma tabbal ci leeri ngëm
Cërëm yeet, dëkee jëf luy ndigël; dun ca tayyi ji
4) Té wennaw Haraf, wooxam ci man, fuuki yiwla de
Alif , baa ki siin, baa sax yaneen yoo ca dolli ji
5) Famay tambalee ak yaw, kerook biss ba ngay dali
Yawak Sëñ ba, say waydiour, ca Laa leendi rammu ji
6)Ku may jaanga, say waajur, bu yawmal qiyaamati
Dinaaleen Sola,l ndëppuy wurus, leer ga jolli ji
7) Dinaa japp yit saawaay, bu biss peñc, baa loxoom
Mawax YALLA, keeey saaa waay, mbegam naako Sakku ji
Ku def ap dërëm ngir mane, ma ful kooki junni tee
Sëriñ Daara ak ndongaam kuleen jox ma Seere ji
9) Tabax Daara bam yegga, nga Ndiox waaju xamme ñor
Mufay jaanga Alxur-ana, payam xél dukay daji
10) Ku wallup sëriñ daaara, lu seddup xolam ba mbaa
lukuy menti xeewël mbaa de luy jëm ci Daara ji
11) Budee teere , alluube, Basagñ baa te jullikaay
Ladip dundë baa fay sax couraaanm baa nga viide ji
12) ku baaxoo di föötal ndoonga, jeekal terin wa tam
Bu koy tayyi, ndax say may Boroom mooko gaddu ji
13) Ku fekkip seriñ Daara, muwax yitte yam ca ame
Ci daraam feexee tam jëf lutax xolba seddi ji
14) Budee it garap yuy fac tawat melni asprine
Joxal sëñ ba, leeleek ndax, njarak bañ di walle ji
15) Ku jëf, baa nga jëflul ; baa nga tax Kenya jëf ci yii
Sa pay maako warlook yaw, ëllëk naala rammu ni
16) Te loo yor ma barkeel, looma dottil ma faylako
Te yawmal xiyaam doo rus, te doo gis ñafay mbeji
17 ) Samay buntë ubbil naako, kuy Managua yiw wu rëy
ku tabbal ci man num tol, ma ful kooti bam Dijji
18) Te bul xeep, ba far doo def, te bul naw ba waññiko
Defal rek, ku nay tee def, ëllëk dingko reccu ji
19) Samay soppe mooy sëñ Daara, ak ndoonga yam yore
kuleen yëk, ma yëklaa yëk, kuleen boddi tarsu ji
20) Luwaay jëf ci mane nay xamni, yëknaako jappko
Bu bis Baa, dinaa seede jefëm YALLA, fun daje
21) Damay Santa tey njukkël Samay soppe waxneleen
Ëllëk mande Alxour aan dinaalenfa rammu ji
Le 01 juin 2017


text:
Nattuy Yonnent-yi
Nattuy Yonnent-yi
Way wii mangi ko tambalé besu yooyooru Jamalaay tollook besu Appel yamook 31 Mai 2014.
Masiy xalam coono yi Yonnent bi toggoo ndax wootembi Demb ak Tay, ak niko noon yi sonnalewoon. Disi xalam ni Yalla nattoo kepp kumu yabal tambalee si Aadama ba si Mustafaa. Yalna Yalla Julli si ñoom ñepp.
1. Al hamdu lil laahi kum may seet ko Yallaahu
Ay xeewalak ay nattoom ñooy ànd Yallaahu
2. Ku yeene jublu si Moom sab xol woyof nga wedam
Ndax ay nattoom rëyna sib xol tiisna Yallaahu
3. Am tahsaboo doyna waar ku bëgg Aljana faw
Ba’san ga dal ñifi jiitoon dal la Yallaahu
4. Hattà yaxuular-rasuulu ayna nasrul-lazii
bil haqqi arsalanii ndax tiis wa Yallaahu
5. Seetalma Aadama bam lekkee Garab ga kerook
Buur Yalla mer mu Yaras am kersa Yallaahu
6. Ibliisu Noon ba di ree Buur Yalla Wacceko far
Xolam ba feesna naqar ak reccu Yallaahu
7. Mu ngay wandeelu ca Suuf ba Buur xamalko la tax
Mu baalko fawwa kerook lay sant Yallaahu
8. Seetalma Nuhin ginaaw idriisa woona nitëm
Lu mat junniy at ñu bañ wooteemba Yallaahu
9. Njabuutu boppam ga soxnaak doomja ñepp ko bañ
Àndak ña doon noonya ak saaysaaysa Yallaahu
10. Ñay neewdi dooleya gëm muy woote ñep diko daw
Ñaawalko naako bawal sa gaañi Yallaahu
11. Ñuy jaamu seen xeerya Nuhin sonna loolu ba xëy
Ñaan Yalla Tufaan ba ñëw muur suuf sa Yallaahu
12. Buur Yalla daaldi alak way weddi yaak ñafa doon
Diiŋat sa ndox ma ñu lap ñook Doom ja Yallaahu
13. Hùdun la waa ’Aad sonnal xeewëlya taxna ñu bew
Ba xeeb ndawal Yalla mook gaayam ya Yallaahu
14. Mu naan xanaa degguleen Tuufaan ba ak ña sa lap
Tee ngeena bayyi xërëm yii jaamu Yallaahu
15. Ñu lànk kaare ba bes ngelaw la màbb la doon
Seen kërya ray kufa nekkoon birna Yallaahu
16. Samuudu xëy wuutuleen si bañ ndawal buur taxaw
Di yedd Saalihu ak ñaawalko Yallaahu
17. Mu wàcce Aaya sa ñoom taxul ñu degg waxam
Seen reerga tax ñu fexeel Gëleem ga Yallaahu
18. Xaarleen lumat ñetti fan mbugël mu rëy dina nëw
Yuuxuk fajar ga raxas leen fawwa Yallaahu
19. Xaliilu Laahi ma jur luy ab yonnent ginaaw
Ibraayma miy xaritab Boroom bi Yallaahu
20. Teewul Boroom bi nattoo bàyam ba jaamu xërëm
Ibraayma sonn ba dee si waarko Yallaahu
21. Taxaw di semmal ñadoon jaamuy bidiw aki weer
Sewal xërëmyaak ña moomoon reewya Yallaahu
22. Ñu mer taxaw di fexeel Ibraayma taal bamu boy
Bëmëx sa xalya kadoon seen ndawla Yallaahu
23. Bardan Salàman la def Buur Yalla daal du faral
Di boddi waajuko yaakar birna Yallaahu
24. Ibrayma gaddayna daw mbokkamya ak kaka jur
di wër si Dun bi di maggal Buur bi Yallaahu
25. Ba yala xëy fayko Maam Ismayla teksa rakkam
Is-haaxa ñuy maami kuy Yonnenta Yallaahu
26. Ismayla judduna Maam Ibrayma bayyiko ak
Yaayam ja ñoom rek ca xeeri Makka Yallaahu
27. Seen marwa tarna kerook ba Hàjaray wërëwer
Rahmànu xëy fayeleen Zamzamba Yallaahu
28. Ba doomja maggee Boroom digëlko rayko munaa
Doom nan matal lifi Buur santaane Yallaahu
29. Ismayla naako defal li Buur bi sakku si yaw
Jàngalna kepp ku am tiis muñko Yallaahu
30. Muñëmga taxna mu am garaatu maami Yonnen
Lu waay tegoo nako muñ ngir royko Yallaahu
31. Naxool si Lùtin ma Soxnam weddiwòn di fexel
Way gëmya anda ca ak waa reewma Yallaahu
32. Luy xeeti ñàwteef ñukay def gorña bayyi jigeen
ñay sàkku ay goor ni ñoom ngir bonga Yallaahu
33. Wa reewma faale wuñu doolem ja neewalnañu
Xolam ba jeex far mu ñaan soppemba Yallaahu
34. Buur Yalla yonniy Malàkam dëpp sùfsa ñu dee
Ak xeerya muccël ña gëm te woolu Yallaahu
35. Seetalma Yuusufa bañkoy yòr si deegba kerook
Baayamba jaqq na moom Yanxuuba Yallaahu
36. Ñu forko genneeko am rewam mu xëy diko jòy
Ba bëtya muuruna moom Yanxuuba Yallaahu
37. Pexem magmaya demul ñu forko jàyko ka mòm
seen rewma jëndako ngir doomooko Yallaahu
38. Soxnamsa nas ay pexeem ngir sàkku Yuusufa far
Tuumaal ko yaqqap deram ca reewma Yallaahu
39. Ñu tëcko ay at mu naan As-sijnu xayrun ca kaw
Kasoo ma daqqal di tooñ Buur Yalla Yallaahu
40. Xëy Yalla fayko mu doon Aziiz ba boole ko ak
Baaybaak njabootga mu melnib jànta Yallaahu
41. Ayuuba feebara tax soxnnam ya wacc ko dem
Doomam ya dee lalam jep sanku Yallaahu
42. Taxul mu saalit xolambaat musla dañ di xalam
Boroombi bind amak luy ñakk Yallaahu
43. Ba Yalla xëy fayko xeewëlgaak weruk yaramam
Mòk Soxna Rahmatu ndax seen muñga Yallaahu
44. Zun-nùni mòm aw nitëm dañkò sonal bamu mer
Ndax weddi gaak lànk woteem booba Yallaahu
45. Mu dugga gaalga ñu xëy daanel ko jënwa warax
ko muy sikar ca sa biir jën woowa Yallaahu
46. Ba jënwa yàbbiko feebar dap ko ñaanama tax
Ba Buur werëlko ba may koy toppe Yallaahu
47. Mùsaa Kaliimu la Buur ilhaam ñu defko sa kees
Mu teer sa kër buur badoon ray liir ya Yallaahu
48. Yaayamja jaqq na Buur bañlooka weenya mu far
Ñëwaat si moom ngir dëfël xolam ba Yallaahu
49. Firawna doomoona Mùsaa Soxna Asiyatin
Yaayooko Bintu Muzaahim gëmna Yallaahu
50. Mu màgg dòn wër dajek ñuy xeex mudoon àtte far
Ray waaja mòm reewma feg mbokam ma Yallaahu
51. Firawna xëy diko wër ngir rayko Mùsaa laxas
Jëm reewi Madyana ak xiifam ba Yallaahu
52. Mbokkam ma ngir waa kërëm teralko maykofa far
Doomam Shu’aybooka baax te woolu Yallaahu
53. Ginaaw digëmba la Mùsaa jël njaboot ga laxas
Ngir dellu Misra fadoon dëkkëm ba Yallaahu
µ
54. Siinaa la Haatif ba wòwe Njambé naako demal
Woo Aalu Fir’awna bil Aayaati Yallaahu
55. Innii axaafu la wax Buur naako ndaw du ragal
Ku Yalla sas kay manoo bañ yanba Yallaahu
56. Mu boole kok mbokkamay Hàrùna muy waziram
Ñu jublu kër buur ba ak doolem ja Yallaahu
57. Mùsaa wedamlooka mook njabarya merna kerook
Munaako doo darra Yallaay Buur bi Yallaahu
58. Muy xëy di waar nitña bes Boroom digëlko mujël
Mbokkam ya dem Mu labal Firawna Yallaahu
59. Nitëm wa doon nattu, Mùsaa sonn loolu si ñoom
Ba Saamiriyyu gëlëm wloo leen faww Yallaahu
60. Luy xeeti ñaawteef ñukay def ken du jàdd ba dab
leen ken du bew ni Banuu Israayla Yallaahu
61. Ku toqqi tay si jubël njaboot, na jàng si moom
Mùsaabnu Imraan ma muñ seen mbonga Yallaahu
62. Goroomba yit noon la sonnee wòn si waaru nitëm
Ñuy jaamu Laykata bañ Boroom bi Yallaahu
63. Shu’aybu naaleen nangen weetël Boroombi Ahad
Te bayyi saccaaka naxtaan nitñi Yallaahu
64. Ñu lànk naako manoo tax ñuy matal wala ñuy
Ba sun Garap gii fi Maam bayyeendi Yallaahu
65. Ñu ngay xasak diko ñaawal tëkku nanko ba
Buur Xëy mer alak leen sa yuuxook niir wa Yallaahu
66. Mayuk Sulaymaana ak Dawuuda buuri Banii
Israyla teewul ñu bañleen weddi Yallaahu
67. Ilyaasu, Ilyasa’un, Zul kifli waar nañu leen
Ñu lànk bay ray ñadoon Yonnen ya Yallaahu
68. Zakariyaa’u taxaw di waare ñuy bañ ba far
Maggatna loolu mu ngay ñaan doom fa Yallaahu
69. Yërëmnaleen loolu tax mu ñaan ku donn Yonen-
tam googa ak waare waak jaamoomga Yallaahu
70. Teewul fexel nanko faagaagal ko boomati kay
Yahyaa ma donnoon yonentaag leerga Yallaahu
71. Sëtëm ba Iisaa yitam dañkoo fexel diko ray
Buur Yalla yeegël ko Fis-samaa’i Yallaahu
72. Iisaa mu jambure mii xolam bu laabire bii
Doorul xasul kenn tooñul kenn Yallaahu
73. Ku dëddu woon la amul woon kër di wër di dëfël
ñan beddiwoon, gaaya ñëw ngir bòmko Yallaahu
74. Ba digba yeksee xolam jeex ngir yërëmna kerook
Njaboot ga reer sa ginaawam fawwa Yallaahu
75. Nattuy Nabil Mustafaa jiituk judoom lako dal
Ba Yalla faate ka doon bayam ba Yallaahu
76. Ñu xëyko jur muy jirim yaayam ja yorko juroom
ak benni atya Amintaat faatu Yallaahu
77. Maamam ja Abdul Mutallib yorko ñaari atam
Ak Mustafaa mat mu ñakkaat Maamja Yallaahu
78. Baayam Abuu Taalibin xëy yorko yor bu rafet
Ba Yalla namm sa moom Mbiram ma Yallaahu
79. Mu xëy di woote Qurayshin lànk kaare taxaw
Kontar Ndawal Yalla ngir nërmeel ko Yallaahu
80. Julit ña gëm di nëbuy jaamooka julli di ñaan
Si Daaru Arxama ngir neew doole Yallaahu
81. Qurayshi dem si Abii Taalib tenaako waxal
Ñu joxko nguur ak alal mu bayyi Yallaahu
82. Yonenba naako bilaay Baay Yalla mooma yabal
Ku Yalla yonni manoo xëy lànk Yallaahu
83. Tenaako bun ma yenoon Jàntak Badar bi du tax
Ma bàyyi woote bi Ndaw laa rekka Yallaahu
84. Qurayshi naako waxal loo bëgg nan lako jox
Si nguur maxaamaak alal nga bàyyi Yallaahu
85. Yonnenba naa lima wax du dañ kerook lañu jog
Fayseene beddi Nabeek mbokkam ya Yallaahu
86. Ken jàyuleen ken jëndul seen njàyma ken jëlëtul
sa ñoomi Soxna Yonnenbay sant Yallaahu
87. Julitña xiif bay añeey xob marwa tarna sa ñoom
Teewul ñu japp kadoon seen Waaja Yallaahu
88. Buur Yalla xëy jël kadon Baaytëxba jël Xadija
Yonenba jaqq na ak jullit ña Yallaahu
89. Ñuy xëy di ñaawal Julit ñay door di leen toroxal
Ba ray Sumayyata ak Yaasir fa Yallaahu
90. Yonnen yërëmleen digëlleen far ñu dem
Habasha Kerook Najaashii teral leen gëmna Yallaahu
91. Yonenba xëy dem sa dëkkub ñay ndijày ya kerook
Taayif taxaw weddi kem wa Makka Yallaahu
92. Ñu boolekok xaleyaak saaysaay sa sanniko ay
xeer toj jëwëm ba deret jay tuuru Yallaahu
93. Ñu xotti dalla ya wërkoy saaga ak diko door
Genneeko dëkk ba jeexal xol ba Yallaahu
94. Malaka Yalla ma yor montaañ ya naako waxal
Ma door si ñoom Axshabayni leegi Yallaahu
95. Yonenba naa bayyinaalen ndax bañun ma dañoo
xamul bilaay ken amul xolam ba Yallaahu
96. Kerook la Jinne ya boolo ñëw di jebbalu si
Naan kaan bilaay yaay Rasuulu Laahi Yallaahu
97. Mu dellu Makkata delluy waare ñii diko daw
Ñaay jeem fexelkooka tiisal xolba Yallaahu
98. Bes Yalla nattuna Yonnen dog waxamja sa mòm
Jibriilu gëj fa ñukay jeebane Yallaahu
99. Tenaa jineem jimu dòn deeyòla mer mu wedam
Ñuŋ kay xasak diko ñaawal woorna Yallaahu
100. Mu yeek sa dojwa di seenu gan gadoon xaritam
Ñu naan mu ngay xaru ngir gacceem ga Yallaahu
101. Saaruw Duhaa wacc naakoon Yalla jeppi wula
Muñël ta motalli wootem booba Yallaahu
102. Noonamya daldi wedam muy woote bes lanu xëy
Waxtaane betta ko njël ngir rayko Yallaahu
103. Ndigël la wacca mu gaddày bayyi Haydara muy
Delloo Amaanaat ya Yonnen gëm na Yallaahu
104. Yonnenba ànda na ak Siddiixu daal di njëlu
Di dox ba àgg si xuntum Sawri Yallaahu
105. Asmaa'u sen dòmja modaan andi meew ma sa ñòm
Qurayshi xëy diko seet ngir rayko Yallaahu
106. Ñuy wër ba tiim leen Abù Bakrin ragal na ñu gis
Yonnen ba far tere wotem booba Yallaahu
107. Bul jaqq ndax kima woo waxlòma yanma yanam
Moonuy fegal ayu yeefar yooya Yallaahu
108. ’inaayatul-laahi mooleen làqq ken gisuleen
Bañ àgg Tayba dajeeg Ansaarya Yallaahu
109. Jullitña bayyi allal jaak kër ya fekki Yonen
Sa reewi Taybata ngir seen ngëm ga Yallaahu
110. Noonamya gën diko bañ Soppem ya gën diko gëm
Baatam ba gën di sewal xërëm ya Yallaahu
111. Yeefar ya toogu ñu jël gawar ya xeex si Yonen
Badar Uhud Xandaxin ngir bañ ko Yallaahu
112. Badar la Yonen taxaw di ñaan ba kaalaga rot
Naan Yalla buñ not sa mboolò mukk Yallaahu
113. Jaysun kerook notna jayshal mushrikiina ñudaw
Seen lim ba seen doole seen ngannaay ya Yallaahu
114. Uhud ñu xeexati ak moom gaañ Yonen ba kerook
Jullit ña fook nan ni Yonnen dee na Yallaahu
115. Ray nan si jambaari lislam rayfa Hamzata far
ab lim bilaay ñeeka bon te weddi Yallaahu
116. Ahzaab la Yeefërya boolok reewma naa bile yoon
Nan fekki Yonnenba fagaagal ko Yallaahu
117. Ngelaw ga daqqe naleen Madiina tiit nanu daw
Buur Yalla neenal la doon seen yeene Yallaahu
118. Ba at ma delsee Yonen xëy jublu Màkka bëgoon
Siyaare Kaaba ga far maslaa fa Yallaahu
119. Noonamya gën diko bañ Soppem ya gën diko gëm
µBaatam ba gën di sewal xërëm ya Yallaahu
120. Ñaar fukki siy at ñu kay xeexak di xeeb limu yor
Yeefër ya Naafeq yaak Yëhuud ya Yallaahu
121. Sen bonga taxna ñu wor sen hudna booba mu jog
Ngir jublu Makkata mooy fathom ba Yallaahu
122. Mu ñëw di toj luy xëreëm setal haram ba
Bilaal yeeg nodd Lislaam taxaw ba faww Yallaahu
123. Yonenba baalna ña doon mbokkamya daako sonal
Ñu naako yaa baax sa baayit baaxna Yallaahu
124. Aamul wufùdi ga ñëw ñep wuy si gënji Yonnen
Mu jiituleen jublu reewam Makka Yallaahu
125. Ginaaw Ajam ga la Yonnen dellu Taybata far
Feebar ba dugga ko muy waaj digba Yallaahu
126. Ñu took gisun ko sa jakkam jooja Saabaya jog
Di laaj Yonnenba ñu naan feebarna Yallaahu
127. Seen xolya tiit na ba boolo nañ sa jàkk ja took
Di jooy Yonenba ragal demam ga Yallaahu
128. Jooyoo ya taxna mu jog ñu fabko ak mititam
Munaa xanaa manu leen gëm Buur bi Yallaahu
129. Te naa ku Yalla yabal sab dig du jaas abadan
Samab digit bu ñëwee ma dem fa Yallaahu
130. Muñleen ëlëk soriwul nu naani Kawsara mooy
Samab digak yeen kerook Mbay joyna Yallaahu
131. Tàngàywa metti ñu tùrkom ndox xolamba di muñ
Ñu takk bopp ba muy sabbaah fa Yallaahu
132. Diirëb dundëm ga xamul noflaay te womle wuton
Ndekkeena ndox ngir yorul lum togg Yallaahu
133. Doomamya ñeppa ko jiit Barzax mu muñko ludul
Zahraa u Fatimatoo jur sët ya Yallaahu
134. Nattoom ya ñoo walangaan si Ahli-baytin
ñu jël ñii genne ray ñële ñii ñu beddi Yallaahu
135. Ndem Mustafaa gëna gën ndem Mustafaa gëna baax
Ndem Mustafaa gëna am teraanga Yallaahu
136. Ndem Mustafaa mata xool ndem Mustafaa mata roy
Ndem Mustafaay wane yoon wiy jalle Yallaahu
137. Lu waay tegoo nako muñ ndax dacna fuuf luka raw
Moom Mustafaa moom mi gën nit ñeppa Yallaahu
138. Boroom bi wowaatko soppem yepp took diko jooy
Buur Yalla nammàt dikaatëm worna Yallaahu
139. Mu wacc reewi Ajam wooteem ba tambaliwaat
Ngir jangalaat nit ñi muñgaak dalga Yallaahu
140. Mu feeñ si xeetu Lebu ñuy jaamu Yalla di rax
Seen jaamu googa Xërëm yaak Tuurya Yallaahu
141. Zakin si weeru Rajab la mbir ma aksi si moom
Yayaam ja daaldi laxas Maam Kumba Yallaahu
142. Lekkul waxul ñetti fan la xalwa yekki sikar
Di sant Yalla midul dañ mukk Yallaahu
143. Mu wo njabòtga nileen Buur Yalla defna ma dòn
Xayral-waraa nanu muñ ta sant Yallaahu
144. Dimàs la yùxu sa kaw Yallaa ma yonni ma doon
Muhamadum demba doon Mahdiyyu Yallaahu
145. Mbokkamya naa dofna nak saalit ga yobbuna far
Boppam ba took diko ree muy woote Yallaahu
146. Ñunaa Ndijaayja sa doom jii jinne japp nako
Jogël si moom balamoo xëy sànkou Yallaahu
147. Limaamu naako Ndijaay Yallaa ma yonni mbirëm
Ku Yalla yonni manoo xëy lànk Yallaahu
148. Muy woote weetël Boroomam ñepp naa dufi am
Li maam bawak nun du niil muy tudd Yallaahu
149. Wa reewma deggë mbirëm di ñëw di jebbalusi
Mbolooma yokku sikar say jolli Yallaahu
150. Ñu xëy di ñaawal ña gëm di jeem dileen toroxal
Limaamu naalen na ngeen muñ faww Yallaahu
151. Noonam gën diko bañ gaayam ya gën diko gëm
Baatam ba gën di sewal seen Tuur ya Yallaahu
152. Ñu mer kalaameko ak buur naako so moyuwul
Kiy simpi samp bi xëy daneel la Yallaahu
153. Ngannày yu takku la am soppem ya gëmnanuko
Jiyaar la woote mbiram day jolli Yallaahu
154. Tubaab ba ñëwna sa mòm fekkòn Sahàbaya tòk
Di tudd Yalla ñu laajleen Goor gi Yallaahu
155. Ñu fekk Baay Laay sabiir dòn jeema taal mu nasax
Ñu ceene Njoolma mu rot ñu yeemu Yallaahu
156. Ñu genne soxwa bëgòn bòm Mam Limaamu mujël
Noppam ba ak biir ba joxleen woolu Yallaahu
157. Ñu teqq takkul ka songoon Maam Limaamu kerook
Dootul xalaata ñëwaat ca kër ga Yallaahu
158. Noonam gën diko bañ gaayam ya gën diko gëm
Baatam ba gën di sewal seen Tuur ya Yallaahu
159. Ñu ànda dem seeti Jal Seriñ Ndakaaru lawoon
Ni waa Qurayshin banuy gis Baay ba Yallaahu
160. Mu naan Limaamu bawal sa gaayi dellu ji seen
ay kër nga weetëk Boroom bi, jaamu Yallaahu
161. Mu naako medd du dàqqay tan yu wut si ndawal
Maay meddu Yalla mi gaayey tan yi Yallaahu
162. Limaamu naalen bilaahi Yalla mooma yabal
Ku yalla yonni mano bañ woote Yallaahu
163. Saa woote bii su matul Isaa mu ndaw mile kat
mookay matal leey nameeluk Buur bi Yallaahu
164. Sa guddi googa la jog gaddayi bayyi ganaaw
Soppek xarit yak njabootam gepp Yallaahu
165. Lëndëm ga tarna kerook muy dox ba ñëw
Malika Ngejjam ga warna ku am tiis demfa Yallaahu
166. Tubaab ba tëkkuna ay mbokkam neleen fumu dal
Waxleenko baa ma mbugël yeen ñepp Yallaahu
167. ‘inaayatul-laahi moolen làqq kenna xamul
Fum dal xolam ba yërëm mbokkam ya Yallaahu
168. Mu genn naa maa ngi nii ñu bayyi mbokk ya far
Ku am xolam dootu am si Dun bi Yallaahu
169. Kerook la àndak Tubaab yàk noon ya jublu Gore
Ñu naan ki daan woote tay lay sànku Yallaahu
170. Soppem ak taalubem yay jooy di yuuxu sa kaw
Limaamu naa duma wees Beer woorna Yallaahu
171. Ca Beer la gaalga taxaw ñu xamni Seydi Limaam
Du noon bunuy sànki Kongo Belsi Yallaahu
172. Ca Beer la Baay Laay wanee keemanya gardya tiit
Di ñaan mu dellu mu bañ moo woolu Yallaahu
173. Bam dellusee la Tubaab ya naako Goorgi waxal
Ñi sos ñu jël len alak leen faww Yallaahu
174. Limaamu naa bayyi naaleen ndax bañun ma dañoo
Xamul bilaay ken du Baay Laay woorna Yallaahu
175. Xarit ba Mbay Silla gëm wootem ba daalko teral
Ñu mer ba folliko moom Xaadii ba Yallaahu
176. Limaamu dellu di wootey jaamu Yalla mbiram
May jolli noon ya di gën koy jeppi Yallaahu
177. Mu ngay yabal taalibem si tooli noon ya ñu bay
Ta mooy joxey añ Limaamoo gën fa Yallaahu
178. Ku feebaroon bò ñëwee mu ëf nga wer te werul
Mettit musul tàggalook yaram wa Yallaahu
179. Feebar sonal ko te teewul saa yu gan ña ñëwee
Kanam ga talli mu ree waxtaan fa Yallaahu
180. Ba bes gëtëm ya sonal Limaamu am kufa ñëw
Doon jeema faj far bëtëm ya muuru Yallaahu
181. Noonam ya naa kifi doon wooteeka jàngale tay
Moo gumba an lamu xam muy sant Yallaahu
182. Ñunàko nan lay gumbee kudib Yonenta munaan
Da ngeena jàngul mbirëm Yanxuuba Yallahou
183. Gëtëmya muuru xolam bay gis ba sooko jubee
Mu wax sa tur, ken manul peek may ya Yallaahu
184. Mu sax ca sëgg ga zaayun siy atam diko muñ
Di sax di woote di waar waa reew ma Yallaahu
185. Ña nàngu woon bëriwuñ Tanneef ya ñooka sagal
Muy waare naa sama cër mooy woote Yallaahu
186. Digëm ba daaldi jigeñ Limaamu digle ñu woo
Soppem ya ngir Korigaak julleem ga Yallaahu
187. Ñu wër Limaamu ca jeexaaybaak mittit wa kerook
Ak leer ya ak taar ba muy ab jant Yallaahu
188. Tàngaay wa dugg ko muy dox gaaya japp ko muy
Wax gaaya naan nanu gaaw ma àgga Yallaahu
189. Sallaaw kudib neew dinay far jiite kuy dund man
Janaaza laa xolya tiis ngir nawko Yallaahu
190. Mu naa ku yeene Yonen joxkob dërëm nama jox
Maay Mustafaa maay Rasuulul-laahi Yallaahu
191. Mu jiiteleen julli ñaan xeetamwa mucc kerook
Limaamu moo gore moo am yeene Yallaahu
192. Ginaaw xutab ya gisaatun Njolma day bëga dem
Firdawsi ngir lamu doon wax matna Yallaahu
193. Wootel na Yalla ba dem saxal fi diine ju wer
Ku doon bañak diko kontar sewna Yallaahu
194. Banook Yonenta Isaa muy xàll yoon wifi
Maam Daan xall doon gaynde doon ab janta Yallaahu
195. Ñeen fukki atya kamaal Seynaa Manjoon taxawaat
Di xall mook Baabakar ak doom ya Yallaahu
196. Baay Seydi Caw xalifaam yaatal fi yunu Limaam
Baay Raan nëwaat awko àndak Abdu Yallaahu
197. Baay Abdulaaya taxaw doon jaasi diine ju wer
Dawal na Seydi Manjoonak Doomya Yallaahu
198. Turëw Limaamu si biir reewmeek fudul Senegaal
Tay jibna Buur fayko muñ gaak dalga Yallaahu
199. Sëtëm yi daaldi taxaw àndak Sahaaba yi tay
La Maam jiwoon saxna doon ab foore Yallaahu
200. Waa Ahlu Laay nañu seet si Maam Limaamu te seet
Siirab ku woote jëmoon ca Buur bi Yallaahu
201. Nan muñ te baale te ñaan Buur Yalla gindi ku reer
Te bañ xuloo aka xeekak xaste Yallaahu
202. Na Yalla julli si Baay Laay ak ku topp sa moom
Mook Anbiyaa yi te sëlmël faww Yallaahu
203. Te yokk fan Abdulaay te maynu jot ngërëmam
Moom miy sunub sag di sun ab sang Yallaahu
204. Defalnu xol yu nangoo toggoo dogalyi gërëm
Buur Yalla kontàn silum xëy defko Yallaahu
205. Ay Yalla maynu nu wax Ay Yalla manynu nu def
Li Maam bëgoon kuka wax ak defko Yallaahu
206. Sumas-salaatu 'alal-Muxtaari xayri anaam
Wal-aali was-sahbi wal-atbaa’i Yallaahu
Mamadou Bara SAMB LAYE
Appel 2014 31 Mai 2014
3.Am tahsaboo (أم تحسبوا ): Ndax da geena fook ni. Muy aaya bi sunu Boroom di artu way gëmyi nileen ndax da ngeena fook ni di ngeen dugg ALjani ta (Baasan) muy tiis wi dallon ñi leen jiitoon duleen dal ?
4. Hattà yaxuular-rasuulu ayna nasrul-lazii bil-haqqi arsalanii” ( حتى
يقول الرسول أين نصر الذي بالحق أرسلني ): Boroom bi mooy melal tiis wi daan dal ñi jiitu, di waxni daana metti ba seenab Yonnent di wax Ana Ndimbalul Yalla -mima yonni si dëgg- ?.
13.’Aad (عاد ): Niti Yonnent Yalla Huud.
16. Samuuda (ثمود ) : Niti Yonnent Yalla Saalih.
23. Bardan Salàman (بردا سلاما ) : Sawarasa defum peex ak jamm si Ibrahiima.
39. As-sijnu xayrun (السجن خير ) : Kasoo ma daqqal di moy Buur Yalla
40.Aziiz (عزيز ) : Kilifa gay or alali reew ma. 41. Zun-nuuni (ذو النون ) : Yonnent Yalla Yuunus
47. Ilhaam (إلهام ): Yekkiiwal, moy li Yalla def si xelu yaayu Muusa mu dof doomja si kees.
49. Bintu Muzaahim (بنت مزاحم ): Aasiyatu Soxnas Firawna.
54. Haatif (هاتف ) : Kàddu guy wax te doo gis jëmm ja.
23. Bardan Salàman ( بردا سلاما ) : Sawarasa defum peex ak jamm si Ibrahiima.
39. As-sijnu xayrun (السجن خير ) : Kasoo ma daqqal di moy Buur Yalla
40.Aziiz (عزيز ) : Kilifa gay or alali reew ma.
41. Zun-nuuni (ذو النون ) : Yonnent Yalla Yuunus.
47. Ilhaam (إلهام ): Yekkiiwal, moy li Yalla def si xelu yaayu Muusa mu dof doomja si kees.
49. Bintu Muzaahim (بنت مزاحم ): Aasiyatu Soxnas Firawna.
54. Haatif (هاتف ) : Kàddu guy wax te doo gis jëmm ja. Aalu Fir’awna bil Aayaati (آل فرعون بالآيات ) : (woo) waa kër Firawna si ay keemaan yu rëy.
55. Innii axaafu (إني إخاف ) : Damaa Ragal,
56. waziram (وزير ) : Jëwrinam.
62. Laykata (الأيكة ) : Garab gi waa kër Shu’aybu daan jaamu.
71. Fis-samaa’i (في السماء ) : Kaw Asamaan.
80. Daaru Arxama (دار الأرقم ): Mooy kër gi jullit daan laqqu di jaamu, ngir daw ayu yeefër yi.
94. Axshabayni (أخشبين ) : ñaari doj yi wër Taayif.
103. Amaanaat (أمانات ) : Denkaane ya.
108. ’inaayatul-laahi (عناية الله ) : Dencub Yalla.
113.Aziiz (جيس ) : 313 muy limu julit yi. notna jayshal mushrikiina (جيش المشركين ) : Armeb Bokkaalekat yi.
121. hudna (هدنة ) : seen xaatim ba si weer ngannaay. Fathom ba ( فتح
مكة ) : ubbik Makka ga.
124. Aamul wufùdi (عام الوفود ): Atum mbooloo ya, bi Araab yep mangee wuysi Yonnen.
139. Ajam (عجم ): Xeel widul Araab.
141. Zakin (زك ) : 27. 143. Xayral-waraa (خير الورى ) : ki gën si mbindeef yi,
167. ’inaayatul-laahi (عناية الله ) : Dencub Yalla.
175. Xaadii (قاضي ) : Atte kat ba.
184. zaayun (زاي ) : Juroom ñaari At.
189. Janaaza (جنازة ): Ab neew.
192. xutab (خطب ) : xutba yamu jangaloo woon.
195. Kamaal (كمال ) : mat.
199. foore (foret) : Àlla bu fatt.
202. Anbiyaa (أنبياء ) : Yonnent yi.
206.Sumas-salaatu 'alal-Muxtaari xayri anaam, Wal-aali was-sahbi wal-atbaa’i Yallaahu ( ثم الصلاة على المختار خير أنام، والآل والصحب
والأتباع يالله ) : Yalna Yalla Julli si Tanneef bi, Gën ji mbindeef mook njabootam, ay sahaabam aki toppeem.


text:
Bi Senegaal moomee boppam ba tey, bare na ay nguur yu fi jaar ak seen i dige ñeel làmmiñi réew mi. Am na ci sax ñu fi jot a taxawal ay naal, amal i gëstu ak ay jax yu dul jeex, ngir xool naka lees mën a def ba boole sóninkeek wolof ci njàng mi. Waaye, li ko dale ci Lewópóol Sedaar Seŋoor ba ci Maki Sàll, jaare ko ci Abdu Juuf ak Abdulaay Wàdd, kenn jëmmëlu ci naal yooyu, doonte sax yéene baa ngi fi woon. Ba nëgëni-sii, làkki doxandéem yi lañuy jàng, di leen jàngale ci sunu daara yi.
Moone de, bare na ay xeltukat yu ñu ràññee yu biral ne, am réew su bëggee jëm kanam fàww mu yar askanam ca ba muy tuut-tànk, fexe ba njàngam mucc ayib. Rax-ci-dolli, njàng moomu, dees ko war a def ci làmmiñu walla ci làmmiñi askan woowu. Boroom xam-xam yi ma tudd, indi nañu ay firnde yu bare yuy wone ni xale bi, ci li mu nàmp lay gën a gaaw a mokkale li ñu koy jàngal, mu amal ko yit njariñ cig dundam. Ci misaal, ci lay gën a gaaw a mën dawal ak xayma. Te, nag, dawal ak xayma yi nga xam ni ñooy cëslaayu njàng, gone yi dañu ciy faral di lajj. Loolu rekk waroon naa tax nu jël i matuwaay ngir dugal sunuy làmmiñ ci lekkool bi.
Ay gëstukat wone nañu ci seen i ngirtey liggéey ni, 100 ndongo yoo jël ci ñetti ati lekkool yu jëkk yi, 75 yi mënuñoo dawal walla bind bu baax. Yemul foofu, ndax nee nañu ci 230 alfunniy (milyoŋi) xale yiy dal ci daara yi, du kenn ku ciy mën a dawal walla bind ci at yu njëkk yi. Kon, pexe mi mooy ku nekk di jàng ci làmmiñ wi nga nàmp. Warees na jëmmal naal yi te bañ a yem ci wax ji kese.
Li jaaxal ñépp, nag, mooy ngirte yu am solo yu tukkee ci daaray-jax yi (classes télévisuelles, testes du bilinguisme). Bir na ne ndongo yiy tàmbalee jàng ci seen làmmiñ laata ñuy jàng weneen làkk, ñooy gën a aay fuuf ñeneen ñiy tàmbalee jàng ci tubaab. Moo, kon lu nguur giy xaar ci yoonal njàngum làmmiñi réew mi ci daara yi ? Ana ban walla yan téq-téq ñoo nu tee jàngale sunuy làmmiñ ? Ndax bëgg-bëgg beek pastéef bee fi nekkul ? Walla dafa am ay réew walla ay kurél yuy gàntal naal yi ?
Mu mel ni nguur gi dese naa am pastéef ñeel njàngum làmmiñi réew mi ; waaye tamit, nootkat ba woon, Frãs, ak yenn ci kurél yiy lebal réew mi xaalis, bokk nañu ci ñiy tee naal yi àntu. Waaw. Wolof dafa ne, ku la abal i bët, fu ko neex ngay xool. Li mbir mi di tekki moo di ne ba léegi moomagunu sunu bopp. Ndaxte, bu dee amunu sax sañ-sañu taxawal xeetu njàng mi gën ci nun, méngook sunuy aada ak sunu cosaan te di nu jural yokkute, dafa fekk mënagunoo dogalal sunu bopp ci ñaari fànn yii di politig ak koom-koom. Bu fa yemoon sax mu tane, waaye doomi-réew mi ci seen bopp, ñu ci bare dañoo jàpp ni joolaa, pulaar, séeréer, wolof añs, dañ nuy delloo ginnaaw. Te, nag, ku xeeb sa cosaan ñu xeeble la ko.
Leeg-leeg danga naan Tubaab bi dafa noo jam naani ndax ni nootaangeem di wéye ba tey jii ci xel yi. Moo nu gëmloo woon ne sunuy aadaa nu tee nite te feek sànniwuñ leen ca xaj, dunu leen dab mukk, ñoom Tubaab yi. Dañu doon wax lu leen neex rekk ndax mën a kàcc weesuwul naan sunuy làmmiñ mëneesu cee sàkku xam-xam ba ciy séentu naataange !
Boroom xam-xam bu mel ni Séex Anta Jóob weddi na wax jooju ba noppi indi ay firnde yuy wone ni làkki doxandéem yi gënuñu benn yoon sunuy làmmiñ. Ci ginnaaw gi, am na ay gëstukat yu topp ciy tànkam, di liggéey ci nëwum làmmiñi réew mi. Ràññees na ci Aram Faal, Saŋ-Léwópóol Juuf, Mamadu Siise ak Cerno Siise.
Waaye ba tey njaw des naw xambin.
Fi mu ne nii, amatunu jawriñ bu féetewoo lépp lu aju ci làmmiñi réew mi. Amul genn kurél guy saytu ak a yoonal nees leen war a binde. Lu neex waay mu bind ! Moo tax ñu bariy jaawatle ba léegi joŋeak « jongue », muy lu reelu lool, sax.
Misaal yi bare nañu, mëneesu fee lim lépp. Li mat a xam ba tey rekk mooy ni xamagunu sunu bopp, nattagunu sunu dayo. Looloo tax amunu benn jubluwaay. Lu nu teree dellu ci sunu cosaan, gën a fonk li nu fi Maam bàyyil ? Waaw. Soo xamatul foo jëm, tee ngaa dellu fa nga jóge ! Warees na xam ni, toppandoo duñ tax a jëm kanam ndax ni ko wolof Njaay di waxe : “Ku wacc sa and, and boo dem fekk ca boroom”. Ma jox Séex Anta Jóob mu daaneel : “làkku jaambur, lu mu neex neex, mëneesu koo macc ba ciy tàqamtiku.” Waay-waay, nanu jàngale làmmiñi Senegaal yi, muy neex gone yi ba ñuy tàqamtiku, gënatee sawar ci sàkku xam-xam, ñuy joow, jëmale gaal gi kanam !


text:
Wërlaay
Wërlaay gi di ci tubaab (environnemt) mooy dénd bi maanaam (nature bi) ak li ci nekk ciy way dund ak yu dundul, ci gàttal daal adduna bi nu wër ci kaw suuf si. Xam-xamu wërlaay mooy biy jéem a indi ay tontu ci yenn laaj yi aju ci nan la dénd biy jëfe ak a jëflanteek way nekk yiy dund ak yeneen way nekk yi, walla nan lay jëflanteek digg bi ko wër moo xam digg bu kimya la (simi) walla bu dénd (nature). Digg bii moom lanuy tudde “Noste gu wërlaay”. Looloo waral nuy gis noste gu wërlaay muy luy ame ci ay way nekk yuy dund ak yu dee walla yu way. Xam-xamu wërlaay mooy jàng ak gëstu way nekk yiy dund ak séenug séqoo ak li leen wër ak jeexiital gi nuy def ci sunug séqoo ak suuf si. Nosteg wërlaay mooy mbooleem jëfka (facteurs) yu dundul ak mboolaay (société) yiy dund yu xeet yi nekk ci benn gox walla barab. Dénd bi day wëndéel mbir yi mu jëfandikoo woon ngir delloo leen ñu mujjaat di mbir yu am solo ak njariñ. Càllalag ñam ci kaw suuf si, aw melo la ngir wone ni kàttanug ñam di dugge ci wërlaay gi. Foofu ñam da fiy juge ci aji nekk dem ci jeneen n gir jox kàttan dundat boobu di sàqami ñam wi ak a reesal, gépp càllalag ñam nag ci jant bi lay tàmbalee. Dundat yi - nit ci la - munuñoo liggéey seenub dund, looloo tax manul a ñàkk mu jot ci dundam boobu jële ko ci gàncax yi walla yeneen dundat yi, looloo waral ñuy jàppe dundat yi ay way lakk walla ay way jëfandiku (consomateur), mujjantalu dundug dundat it mooy ag feccikoom (ag tasam) jaare ko ci ay mikrob walla ay gàncax ngir mujjati di suuf, gàncax gi muucooti ko ngir liggééyati ci ñam wu beesati. Lii nag moom lanuy tudde “Càllalag ñam”, bokk na ci jëfkay dénd yi ci nosteg wërlaay gi te am ci jeexiitalm it: leerug jant bi ak ker gi ak tàngoor wu diggdóomu wi ak séddalig sewogaraafi gi ak ngelaw li ak barab yu yékkatiku yeek yu suufe yi ak melokaanu suuf seek ndox mi. bokk na ci jëfkay kimya yi yiy bàyyi ay jeexiital ci nosteg wërlaay gi: tolluwaay (niveau) bu ndox yi ak ngelaw li walla jawwu ji ci suuf si ak kem ni way dundal yu gàncax yi di seeye ci suuf si ak ndox yi ak tooke yi ci nekk, ak xoromus ndoxum géej ak oksijiin bi ci seey.
kay diang wolof
WërlaayModifier
Ci baax, wërlaay - walla barabub jëf mbaa mbir, maanaam fu lëf nekk mbaa deesi defe ko fa - mi ngi ame ci jëmm yi (substence), peekte ti (circonstance), mbir yi walla nekkiin wi ko peek wër ko, te di fa ame.
Bu dee ci wàllug dundat (biyoloji) rawati na ci wàllug dénd (ecoloji)day tekki lépp lu man a def ay jeexiital yu jonjoo ci doxug walla màggug mbaa jëm kanamug mbir yi (metabolosmo)walla nekkiinu jëmm walla xeet wuy dund ( SPECIE VIVENTE), loolu nag leer ci la, ngelaw, ndox, suuf ak yeneen nekktéef yiy dund.


text:
Miiraas
MIIRAAS
Miiraas: Xam-xam la buy lijjanti alalu aji faatu ji; muy li mu bàyyi ginnaawam lépp, nan lees koy séddalee ci ñi nga xam ne ñoo ko war a donn, moom nag mooy xam-xam biy jëkk réer, jugee ci àdduna. Loolu nag Sangub mbindeef yi moo ko wax Muhammat (SHW), te it nee na mooy genn wàllug xam-xam, (عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (تعلموا الفرائض وعلموها الناس فإنها نصف العلم وهو ينسى، وهو أول شيء ينزع من أمتي) رواه ابن ماجه والدارقطني) Moom miiraas benn la ci xam-xam yi soqikoo ci Fiq ci la bànqaasoo aw wëppaam (them) day dugg ci biir bànqaasi xam-xamu Fiq bokk ci xam-xami diiney lislaam.


text:
Tukkloor
Tukkloor genn giir la gu nekk Senegaal. Ñoom ci seen bopp, Halpulaar lañu tudd. Nguuru Fuuta-Tooro mooy seen i dëkk, li moo tax dañuy wax tamit FuutaŋkooBe / Fuutaŋke (ku dëkk ca Fuuta).
Ñoom dexug Niil lañu juge, ca dëkk ba ñu tuddee Nubi / Kuus, di nekk tay ca réewu Sudaan. Foofu dañoo bokkoon ak Séeréer yi. Pël yi nekkoon wàllu tukkloor ñoo nekkoon sammkat. Boobu baatu tukkloor ñëwaguloon. Ñoom ñépp dañoo mujj a gaddaay, ba agsi dexug Senegaal. Suuf si ñu agsi ba noppi, ay Sooninke ak ay naar agsi nañu fa tamit. Moo tax tay képp kuy dem ca Fuuta Tooro, xeet yooyu yépp ngay fekk. Turu Tukkloor ci lakk tubaab la juge, tukkloor lañu doon wax, ndax tur woowu nañu daan tudde seen dëkk (Tekuruur). Tukkloor mooy ku dëkk Tekruur. Am na ñu ne, wolof yi ñoo sos baat bi. Tukkloor yi Pulaar mooy seeni lakk, lislaam mooy seen diine. Tukkloor yi dañoo teel a dugg ci lislaam ca jamonoy imbraatoor gu Gana. Sooninke yi ñoo leen duggal ca lislaam. Buuru tekruur bii di War Jaabi, moo indaale lislaam ca nguuru ga, te
Ca XVIeelu¹⁶ xarnu, benn sëriñu tukuloor mu tudd Ali Elibana Saal, ak xarekatam, Jihaaroonàñu ca Fuuta-Tooro, ndax Deeniyaŋkooɓe yi ak óoih Tegaelaamiu leen jiite, ñoo yooonr nguurgai te nekkuñu woon ay jllli, aAy Ceddo lañu woon. Waaye deeniyaŋkoɓe yi, àaq añun Elibana Saal ak xarekatam. Ñoomñu daw ba Saalum, foofuldañu Jhyaar ca Séeréer ai waaye ñoom àaq añu Ali Elibana ba dexug àambi, foofu tukkloor yi tabax nañugbenn nguur mooy nguur Kabada.
Ca XVIIeelu¹⁷ xarnu, Maalig Si Daawda, tabax na nguuru Bundu, ca Senegaal, ca wetu nguuru Jolof, ak Gajaaga. Moom tamit Def na Jiyaar ca Fuuta-Tooro, deeniyaŋkooɓe yi dàq ko ca dëkk ba. Moom ak njabootam, xarekatam, daw nañu ca Njarmeew, di daje ak Waly Mbëru Mbakke Ndaw berlëp ku daan ilif dëkk boobu. Foofu la tabax nguuru Bundu. Malig Si Daawda, tooroodo la woon.
Ca XVIIIeelu¹⁸ xarnu, Tooroodo Tukkloor yi dàq nañu Deeniyaŋkooɓe yi fa doon Buur (Silatigi). Li yépp ak Suleymaan Baal ak Abdul Kader Kan la xewe. Ñoom nag, duggu nañu FutaŋkooBe yëpp ca lislaam, di fa teg ay Almamy, Almamy boobu moo yore woon nguur bi, dafa waroon na nekk Seriñ bu gëna am xam-xam ca lislaam ca FutaŋkooBe yi.
Ca XIXee xarnu, El Haaj Umar Taal, tabax na imbratoor gu Tukkloor ca Mali. Umar Taal, dem na ca Makka, foofu Xaalifa yi, def neen ko, Xaalifu Tiijaaniyaa ca reew yi nit ñu ñuul (Sudaan bu sowu jant). Umar Taal duggu na ay nit yu bare ca biir tariqa Tiijaaniyaa. Jiyaar na ca nguruu Xaaso waaye foofu tubaap yi daq neen ko. kon dem na ca Mali, xeex ak nguuru Jaara, rey fa Buur ba (Birante Karunga Jawara). Xeex na ak Buur yi Bambara yi (Fama yi), ca nguuru Segu ak Kaarta, di leen uuf ca imbratooram. Xéex na ak Amadu Bari, buuru Massina, di ko uuf tamit.
Ca XIXeelu xarnu, Maba Jaxu Ba, Almamy bu Rip la nekkoon. Rip moo doon benn diiwaan ca biir Nguuru Saalum. Ca Rip ay Buuru Mandiŋ (sant Maroon) ñoo fi nekkoon. Nguur bi Badibu la tudde woon, Maba jaxu moo ko joox tur boobu: Rip. Ndax mu mëna fa nekk Almamy, Maba jaxu jiyaar na ca badibu yepp di rey Buuri yepp. El Haaj Umar Taal, moo ko daan digal mu def loolu, ndax gis na ci moom, nit ku xam lislaam bu baax. Ca atum 1871-1875, Amadu Seexu, benn Almamy bu Fuuta-Tooro, jiyaar na ca nguruu Jolof, di fa nekk Buurba, ñeent at.
Nosteg mboolay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Tukkloor seeni Nosteg mboolaay ga, nii la tëdde woon:
Rimbe yi (dimo su ne benn) ñoo doon:
- Sebbe yi, xarekat lañu woon, ñoom ay Ceddo lañu nekkoon. Sebbe yu bari ca xetu Séeréer ak Pël lañu joge. Ba XVeelu xarnu ba atum 1776 ñoom ñoo yoroon Fuuta-Tooro.
Seeni sant: Njaay, Saal, Jeŋ, Wan, Ñaŋ, Jah, Ndoom, Cimbo, Jaw, Bah, Ndaw, Caam, Waad, Mbooj.
- Torodoo yi, ñooñu ñoo daan doxal lislaam. Ca atum 1776 lañu jëkk am doole. Ñoom ñoo daq Sebbe yi. Buuru Torodoo yi Almamy la. Seeñi maam ñu bare ca xetu Sooninke ak Naar lañu juge.
Seeni sant: Sih, Lih, Kan, Aan, Ture, Siise, Aïdara, Njaay, Caam, Wan, Ja, Saal, Bah. Am na yeneen.
- JaawamBe yi, ñoo doon topp Buuri, di leen wone naka lañu yore nguur gi. Ca Pël yi lañu juge seeni sant : Jaw, Ñaan, Daf, Njim, Bokkum.Ci lu gëna siiw.
- SubalBe yi, ay nappkat lañu, te ci cosaan dañu doonoon ay xarekat mel ni Sebbe yi. Bokk neen ak Sebbe yi. Yu bare seen maam ay Séeréer lañu. Seeñi Buur, Teeñ walla Jaaltabe la tudd. Seeni Sant: Sar, Ñaŋ, Juuf, Maal, Gay, Diba, Jool, Jeey, Gey, Jaw. Am na yeneen Sant.
Ñeeno yi:
- WayilBe yi ñoo doon Tëgg yi.
Seeni sant : Caam, Mbow, Jaw, Kante, Sih, Peen.
- LawBe yi, Seen yi, ñu jefandikook bant.
Seeni sant: Sow, Jum, Gajaga, Wañ.
- SakeeBe yi, ñoo doon Wuude yi.
Seeni sant: Beey, Gakko.
- MabuuBe yi, ñoo doon Rabb y.
Seeni sant: Gise , Sangott, Kume, Jonŋ, Taal.
- Waambaabe yi, ñoo doon Xalamkat yi, woykatu xarekat yi.
Seeni sant: Bah, Jum, Gise.
- Gawlo yi, woykatu Buuri, sab lekk yi.
Seeni sant: Mbum, Samb, Sek, Jeŋ, Laam, Mbay, Joob.
Jaam yi:
- Maccudo/Kordo/JyaaBe. Tey, kenn du jaamloo jammbuur. Aada bu jëkk la woon.
Tukkloor yi, bey mooy seeni dund. Ca Fuuta-Jalon am na fa ay Tukkloor. Ca Kajoor dañu jëkkoon nekk ca diiwanu Jammbuur (Luga, Koki). Am na yu bare dañu daw Fuuta, di dem ca Dakar, Kawlax, Cees, wala Ndaar, ak yeneeni peey yu mag. Ñu ci bare ca tariqa Tiijaaniyaa lañu bokk.


text:
Xëtu web
Xëtu web wenn la ci Xëti World Wide Web bi, doon lu ñu sakk ngir ay nemmeekukat man kaa yër ci ndimbalu ab joowukaay. Aw xëtu web day am ab màkkaanu web bu muy àndal ngir ñu man kaa ubbi ci joowukaay bi. Ci jëmmam dëgg, Xëtu web, day nekk ab mbooloom ay mbind, ay nataal aki riir, ci gattal lépp lu gisu walla déggu.
Saytuwiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Fànn yi ñu man a saytoo aw xëtu web bari nañu: man ngaa bind ci banqaasu màkkaan yu joowukaay bi màkkaanu webam, walla nga topp ab lëkkalekaay bu nekkoon ci weneen xët. Li ëpp ci joowukaay yi ñu gën a jëfandikoo dees la koy won cib wonekaayub nosukaay jaare ko cib palanteer bu mu lay tijjil, tax it manees koo móol. Làkkiin wu HTML mooy cëslaay gi ñu sukkandiku ngir sos xëti web yi, ba tax saytu gi man a am ak jumtukaay yu wuute: dayob wonekaay bu ne, móolukaay yi, añs.
Cëslaayi xereñ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cig xereñ, aw xëtu web dafa cëruwoo ne-ne yu wuute yi ne ci World Wide Web bi. Ci lu daj ne-ne bi ci njëkk ab jukki bu ñu bind ci làkkiinu xibaarfeppal gu HTML. Làkkiin wii di HTML day tax ñu man a sos ay xëti web, jox leen ay màkkaani web, tax itam nu man a melowal xët wi, tëral ni ci ne-ne yi taxawee.


text:
Mboolaay
Mboolaay baat la bu dage ci "mbooloo", moom nag di ci wu faraas "société" mooy dundiinu mbooloo mi aw nekkiinam tey ag nosteem ak aw nosuwiinam, maanaam ni muy nose biiram ak aw dundiinam ak lëkkaloo gu ay céram (ses membres)akug róofoom. Moom nag dina taxawe baat niki:
- Mboolaay (société):Kureelu mbootaayu xeet yi de, ak li mu def lépp ci liggéey yu jëm ci saxal jàmm ci àdduna bi ci biir fukki at yu njëkk yi, ak li mu fi def ci liggéey yu am njariñ ci wàllug mboolaay
walla aji melal (adjective)niki:
- Mboolaay (social):Jataayub koom-koom ak mboolaay


text:
Si gare bi lako fekkeu
Mi ngui sanguo seur
Té beut yi di takkeu
Ma dal di koye nougnou
Mou dal di maye faye
Dal di maye yédeu ci adouna bou yakhou bi
Mane douma fatté!
Ah mani ah mani!
Man douma fatté bamako lii mani lii mani!
Mane douma fatté!
Kerok lama khamal louma khamoul woone ci diamono bou yakhou bi yénene ak yénene;
Balaa maye dougeuti mane ci loumou meuneu doone
Dinaa fattélikou ndaw sossou
Limouma wakhoone!
Souy souy sou sou sou sou sou sou souy!!
Ci gare bi lako fekkeu mi ngui sanguo seur té beut yi di takkeu
Ma dal di koye nougnou
Mou dal di maye faye dal di maye yédeu
Maky yé maky maky yé maky yééééé!!!!
Waw kérok lama khamal louma khamoul woone ci diamono bou yakhou bi
Balaa maye dougeuti ci loumou meuneu doone
Dinaa fattéli ko maky yé maky maky yé maky yéé!!
Ah mani ah mani!
Douma fatté bamako lii mani lii mani!
Mane douma fatté bamako
Paroles2Chansons dispose d’un accord de licence de paroles de chansons avec la Société des Editeurs et Auteurs de Musique (SEAM)


text:
Fay bor Lyrics by YOUSSOU NDOUR
Ki la bëgg yab ndax alal , yaw ignorer ko
lèpp Lu la nit , di Dokhanto , Yalla am na ko
Féek yaa ngi koy wóolóo , yalla mën në laa fayal sa bor
Ki la bëgg jaay loo sa ngor ,bayyi kook yëfëm
Ba ko fa ne tek , bés a ngi ñëw , di na wéet ak jëf ëm
Féek yaa ngi koy wóolóo ,yalla mën në laa fayal sa bor
Te sax jamono fi mu toll nii , ku ne bopp am la tal
Mawlaana rek , moo lay defal , ken du la xamal
Féek yaa ngi koy wóolóo , yalla mën në laa fayal sa bor
Salaam alleykum , nga bañ ko fay ,mbaa xam nga ni bor la
Sa dëkkëndòo , nga koy tanxal,mbaa xam nga ni bor la
Teg say briques , ken mën të jaar mbaa xam nga ni bor la
Yor sa auto , lu la neex def mbaa xam nga ni bor la
Nit ku la neex , nga wax ci moom mbaa xam nga ni bor la
Yor say mbalit , fu la neex tuurmbaa xam nga ni bor la
Koo séqqël , daldi ko wor, mbaa xam nga ni bor la
Yendoo wax , loo waax mu dañ ,mbaa xam nga ni bor la
Koo ëpp doole , won ko ko, mbaa xam nga ni bor la
Doo dimmili , ki nga tane, mbaa xam nga ni bor la
War ngay xalaat bu ëllëg ée , nan nga koy fay é
Féek yaa ngi koy wóolóo , yalla mën në laa fayal sa bor
man youssou maajigéen , j’ai tout pardonné
Koo xam ni , meusone na la tooñ , jéggël ma ko
Bor yi nga am fii ñu ne , nan nga koy fay é
War ngay xalaat bu ëllëg ée , nan nga koy fay é
Féek yaa ngi koy wóolóo ,yalla mën në laa fayal sa bor
ki la bëgg jaay loo sa ngor ,bayyi kook yëfëm
Ba ko fa ne tek , bés a ngi ñëw , di na wéet ak jëf ëm
Féek yaa ngi koy wóolóo ,yalla mën në laa fayal sa bor
Te sax jamono fi mu toll nii , ku ne bopp am la tal
Mawlaana rek , moo lay defal , ken du la xamal
Féek yaa ngi koy wóolóo , yalla mën në laa fayal sa bor
Salaam alleykum , nga bañ ko fay , mbaa xam nga ni bor la
Sa dëkkëndòo , nga koy tanxal, mbaa xam nga ni bor la
Teg say briques , ken mën të jaar mbaa xam nga ni bor la
Yor sa auto , lu la neex def, mbaa xam nga ni bor la
Nit ku la neex , nga wax ci moom, mbaa xam nga ni bor la
Yor say mbalit , fu la neex tuur, mbaa xam nga ni bor la
Koo séqqël , daldi ko wor, mbaa xam nga ni bor la
Yendoo wax , loo waax mu dañ , mbaa xam nga ni bor la
Koo ëpp doole , won ko ko, mbaa xam nga ni bor la
Doo dimmili , ki nga tane mbaa xam nga ni bor la
War ngay xalaat bu ëllëg ée , nan nga koy fay é
Féek yaa ngi koy wóolóo , yalla mën në laa fayal sa bor
man youssou maajigéen , j’ai tout pardonné
Koo xam ni , meusone naa la tooñ ,jéggël ma ko
Ñun doom i aadama ndiaye li ñu gën ë sonn al mooy
Aqqi dëkkëndòo , aqqi àndandoo
Ak aqqi am gi jamm yek , Yalla , yermëndéem yaatu na
Mën naa jéggël e bakkaar bu mu né
Waaye , doom i aadama Ndiaye
Boo ko yor ee lee bor , na nga ko fay , fii ci dunyaa
Walla nga balu ko mu baal la
Yé way samba, Khalass, kholal
Youssou maajigéen , oh ! lii doy na waar
Youssou Marie Sène , bu dee lii la , bor yi bari ña ñu
Yaay na nga ma baal , baay na nga ma baal , aqq u njuréel
You , Ndour , merci beaucoup
Adji maam Ndiaye , yaay I thianék ama, maa challaa
Man da ma lay tooñ , njëk laa mer , fas sa ma kamnam
nga daldi ree , nima mbaye dieye , mbasaa mbasaa
Seng Seng papa Mbaye mbassa mbassa
Bés ni ki tay kholal, baal naa ñépp
Am gi jamm yi , Fans yek, kharit yi ban ngemp
Ho baal nagne ngemp
Man youssou maajigéen , j’ai tout pardonné
Koo xam ni , meusone naa la tooñ , jéggël ma ko
Mani jéggël ma ko, Jéggël ma ko
yallak yeuremade yam, Jéggël ma ko
Man youssou maajigéen , j’ai tout pardonné
Koo xam ni , meusone naa la tooñ , jéggël ma ko ahhhnn yeeee
Jéggël ma ko
Watch Video
About Fay bor
More YOUSSOU NDOUR Lyrics
Comments ( 0 )
No Comment yet
You May also Like
Get Afrika Lyrics Mobile App
About AfrikaLyrics
Follow Afrika Lyrics
© 2022, We Tell Africa Group Sarl


text: Aye Yalla Aye Yalla so soxla jamm bi gnak wante manone guako fi bayi bassi kaname. Aye way tonton Iba Gueye demena sama kharit sama papa sama patron sama lep. Yama ndieukeu diokh ligueye Dakar au COUD meusso beugue louma méti meussoma setane japma jap sama rakk. Dimbaliguama founek ak heure bounek. Doumala meusse faté sama adouna. Non taye amena louma méti torop walahi. Nigua dimbaliwe domou adama yi si adouna bi Yalla nala faye lolou teroula si aldjana firdawssi si barke cheikh ahmadou bamba Amine.


text:
LNN Show 28 Decembre LSS Lyrics by DIP DOUNDOU GUISS
Ma ngui si thiolou ba tok ak avenir nou nek ak bou wex ni tolou coton
Nobouma wone tay sa cho daf may message dima sarakhou nane ma tontuma bok
Fessal stade meunoul fess sama bop c'est par ce que sédé nagn job bi nga job
Dotouma clashanté ak béneu rappeur boy kholal sari sigui nga tontu sa bop
Date'ou album bi lama boum yi di nieuka lathié que permis
Niatta parque lagn ma fi sout ken
Meussoul atté batay
Thi ay nuit blanche ak job dimanche di fanane ci alleu mo fay ni
Encaissé chèque yi, enchainer
Pèle yi di entérrer game bi
May guéner ay hits, ngey guéner ay ndiengakhite
Ay gaindé sans fite né len Dip khép na stade bi
Tête d'affiche feep sama guent dou dess Afrique
28 ci profile couverture ak ci say statut
Manguék Free Itel yapeu rappeur ci sama frigidaire
Niggah critiquel sa wa gallé nieuka dieundi ticket
Fay la soul la rek, yeufou criminel la dip di def,
Guiss ci séttu boy bi bind histoire'am ak bic bou jail
Ci mane lay dess
Ci mane lay dess
Ci mane lay dess
Ma def ko, ci mane lay dess
Ioe ioe, ci ioe lay dess
Ci ioe lay dess
Ci ioe lay dess
Niou def ko, ci ioe lay dess
Watch Video
About LNN Show 28 Decembre LSS
More DIP DOUNDOU GUISS Lyrics
Comments ( 0 )
No Comment yet
You May also Like
Get Afrika Lyrics Mobile App
About AfrikaLyrics
Follow Afrika Lyrics
© 2022, We Tell Africa Group Sarl