text:
Yewwute gu ndefar
Tëraliin
- 1 Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:
- 2 Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal
- 3 Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam
- 4 1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :
- 5 2 jëfandikoo kàttan :
- 6 3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam
- 7 3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam
- 8 4 Feeñug campeefi ndefar yi :
- 9 Li fi yewwuteg ndefar gi jur:
- 10 Li mu fi indi ci wàllug koom:
- 11 Li mu fi jur ci politig:
- 12 Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:
- 13 Gongikuwaay
Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gu ndefar ci Tugal, ñi ngi ci jublu soppiku gu mag gi fa amoon ci wàllug ndefar, walla jëm kaman ga fa amoon ci wàllug jumtukaayu mekanig, rawati na ci Biritani, ci ñatteelu xaaj bu mujj bi, ci fukk ak juroom ñatteelu xarnu g.
Waaye nag, moom ndefar gii, yàggul dara mu tàmblee tas ci Tugal nànk-nànk, ak Aamerig, la ko dale ca njëlbéenug fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Bi mu ko defee nag, ay jeexiitalam tas, ba àgg ci pàkk yu bari ci àdduna bi, loolu nag ci ñaari xarnu yii la: fukk ak juroom ñeenteelu xarnu ak ñaar-fukkeelu xarnu g.
Ndefar yi nag masuñoo dañ di jëm kanam ba ci suñu jamono jii ñu toll.
Looloo waral du man a ñàkk ñu xam sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal.
Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
1 Jëm-kanam gi xam-xam def ci Tugal, ci jamonoy yewwute, moo waral yewwuteg ndefar am.
2 Dëkki Tugal yu mag yi, am gi ñu am, ak tegu gi ñu tegu ci yaxantu ak ndefar, ak woomleg koom gi loolu di jur, nga xam ne day tax ba ndefar di jëm kanam, rawati na, gi ci aju ci ràbbu sér , nga xam ne mooyndefar gi njëkk ci Tugal.
3 Jëmmaan (l'individu) walla jëmm ci Tugal, ni mu jekki-jekkee rekk fés, mujj di dàtt bi mboolaayi Tugal yi tegu, sabab la ci li yee waa Tugal yi, moom jëmm jooju, ci Tugal kees tënk la woon ci jéngi nosteg laman , jamonoy yewwute ñëw dog jéng yooyu, féexal am xelam, leeral ko ci xam-xam, ba mu man a xalaat bay fent ay jumtukaay yu am solo yu koy dimbli ci yombal ag dundam.
4 Li juddoo ci wuññiy melosuuf yi it, muy teg loxo gi réewi sancaan yi daa def réew yi ñu sanc , ak di fa jële ay xéewal aki cémb (ñumm) , di leen yobbu seeni réew, loolu it bokk na ci li jëmale kanam yewwuteg ndefar gi ci Tugal.
5 Réewi Tugal yi ak mbootaayi koppar yi, jàpple gi ñu doon jàpple sémb yi jug ngir jëmale kanam ndefar ci Tugal, loolu de ci li defar jawwu ji la ba ndefar man a dox, man a àntu.
6 Boroom xam-xam yu aay, yi xëy feeñ, te bari ci Tugal.
7 Bari gi liggéeykat yi bari ci Tugal, rawati na ñiy liggéey ci ndefar yu ndaw yi. Na ngeen xam nag ne lu bari ci fentkati Angalteer yi daa defar ak a fent jumtukaay yi ak masin yi, ci liggéeykat yi amoon xam-xam yu néew lañu woon, nga xam ne daanaka jànguñu woon.
Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar ci Tugal, daa jagoo woon ay mbir yu bari, yii ci lañu:
1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Meccem ràbb daal, ci yi gën a jariñu ci fent yu xam-xam yi aamoon ci Tugal la, rawati na ci Britani, loolu di ci ñeenteel bu mujj bi ci xarnub fukk ak juroom ñatt g.
Loolu nag li ko waral mooy yittewoo gu tar gu nit yittewoo ay sér, ak ñàkk a jafeg jëfandikoo jumtukaay yi ngir liggéey ci.
Ràbbkatu Angalteer bi ñuy wax James Hargreaves, jot na a fent atum 1764 g, benn jumtukaayu defar wëñ, muy benn masin (wuutuloxo) bu loxo, bu ñuy jëfandikoo ci ëcc, li koy doxal nag doon genn mbege walla póno, bu yor juroom ñatti ëccukaay ak ñaari forukaay, bu ko defee benn liggéeykat di ko yor, di ko doxal.
Bu ko defee, fentkat bu Angalteer bii di Richard Arkrihgt, fent moom it atum 1771g, benn jumtukaay buy xëcc wëñ yi, moom nag jumtukaay la bu ñu daa doxale ci dooley ay fas, mujj ñu koy defe ci dooley ndox, ñu tudde woon ko kaadaru ndox bi, (water frame). Ki ñuy wax Samuel Compton, ñëw fent – atum 1779g – benn jumtukaay buy boole gaaw ci liggéey bi ak baaxle ko, boobu jumtukaay nag tasoon na ci fi dend ak barabi ndox yi, ci ñaari diiwaani Angalteer yii di Yorkshire ak Lancashire .
Ki ñuy wax Edmund Cartwright, moom itam àgg ci fent benn jumtukaay bu ñuy doxale dooley ndox, ginnaaw bi ñu koy doxale dooley cóolóol , te kat tax na ba ñu man a ful li ñu daa ràbb, daa ko defar ciy sér.
Liggéey bi ñu daa def ngir gën a jëmale kanam ak gën a rafetal liggéeyu ëcc beek ràbb bi, gën a dolliku, te sax. Nu àgg ci jëfandikoo ne-ne yu simi yi ngir raxas wëtéen wi, defarati yeneen jumtukaay ngir móol ay deseñ aki mbind ci ndima yi ñu liggéey.
2 jëfandikoo kàttan :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jumtukaay yu njëlbéenu yi amoon, nit a ko daa doxale ci dooleem, walla dooley dundat . Kàttan nag di “energie” jëm na kanam ci jëm gi jumtukaay jëm kanam te dox. Ci noonu nit jot a jëfandikoo ci njëlbéen gi dooley ndox, ngir doxal jumtukaayam yi mu fent bu yàggul, ginnaaw bi, mu jëfandikoo dooley cóolóol ak këriñ.
Ki ñuy wax Thomas Newman, ñëw, indi fi jumtukaayu cóolóol, James Watt, moom itam dikk, gën a defaraat jumtukaayu Thomas boobu atum 1765g, loolu waral ay soppi yu mag yu xóot ci wàllug liggéey bi, ak li ñuy liggéey, ndax kat dugal gi ñu dugal jumtukaay bu mekanig, bu cóolóol ci ndefar ak jokkoo lu rëy a rëy la te am solo, te moo tax ba nga gis ndefar tay mu toll fii mu toll.
Bu ko defee ca saa sa, waa Tugal yi tàmblee gëstu fu ñuy jële këriñ. Këriñ nag bari woon na lool ci Wels gu bëj-saalum gi, ak Skotland.
Nit it gënoon na a jéego ay jéego ci jëfandikoo gi muy jëfandikoo kàttan, mu feeñaloon petrol ca D.B.A (Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi), ci digg fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Ginnaaw bi, ñu gisaat petrol fu bari ci àdduna bi. Ginnaaw bi ñu fentati benn jumtukaay buy “lakk ci biir”, boo xam ne mooy soppi petrol bi, ginnaaw bu ko lakkee, def ko kàttan guy yëngal ak a doxal. Loolu moo waral ngay gis leegi jumtukaay yu mekanig yii nga xam ne dañuy sukkandiku ci li ñuy wax “lakkug biir gi”, mooy lakku gi petrol bi di lakku ci biir jumtukaay bi, jumtukaay yooyu nag ñooy yu mel ni: oto yii ngay gis, fafalnaaw yi, gaal yii nga xam ne lakkug biir gee leen di doxal añs.
Mbëj tam jariñ na nit lu bari, loolu nag mi ngi ame ci bi kii di Faraday juge, fent li ñuy wax '''juddalukaayu mbëj''', nga xam ne loolu indil na nit lu bari ci ay liggéey ak njariñ ci dundam.
Nit àgg na ci xam kàttanug saal te jëfandikoo ko ci anam yu bari, loolu tax mu man a néewal li muy sukkandiku ci petrol. Waaye nag nañu xam ne kàttanug saal moom lu seer la, manu fee wuutu petrol ci genn anam, nit it jot na a xam kàttan gu jant gi , te jëfandikoo ko ci yenn anam yi, niki nuggalukaayu ndox yu jant yi ñuy jëfandikoo ci kër yi, ak ci yeneen anam yi.
3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bokk na ci lu am solo li yewwuteg ndefar gi jagoo, bokk na ci, jëmale gi ñu jëmale kanam ndefar gu weñ, loolu nag mooy bi waay Angalteer jii di Bassemer, jugee, fent yoon woo xam ne manees na cee jaar bay soppi weñ di ko def “sulb” mooy weñ gu wow kong, dëgër këng, loolu nag ni mu daa ame mooy nu jaarale ko ci tàngoor wu kawe lool. Nit it gënoon naa def ay jéegoy jëm kanam ci wàllug yoon yi muy jaar bay génne këriñ, loolu tam dimble ko ci mu man a dolli, gën a lëwal li muy liggéey. Lii lépp nag bokk na ci li waral yewwuteg ndefar gi man a am ci Tugal, rawati na ci Britani.
3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li kenn manul a sikk mooy ni ndefar jëme kanam ci Tugal de indi na fi ag jëm kanam ci wàllug jokkoo, rawati na bi liggéeyu weñ gënee dox, gën a jëm kanam. Ci noonu angle bii di George Stephonson, moom ñëw , fent saxaarug cóolool maanaam , muy daw ci ay banti weñ ci diggante dëkkub Liverpool ak Manchester ci atum 1830g, yoonu weñ wii mooy yoonu weñ wi njëkk ci àdduna bi.
Ginnaaw bi, nitug Aamerig kii di Robert Foulton, moom dikk, jëfandikoo cóolool, di ci doxale gaali dex yu ndaw yiy daw ci dex yu mag yi nekk ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Ginnaaw bi mu jugati, jëfandikooti cóolóol, dawal ci gaali cóolóol yu mag yii di daw ci géej yeek mbàmbulaan yi. Ci noonu la jokkoo tàmblee jëme kanam nànk-nànk, ni ko ndefar defe. Bu ko defee, feeñteg jëm kanam ci wàllug jokkoo mujj di feeñte giy raññale tey màndargaal yewwuteg ndefar gu mag gii am tay ci àdduna bi.
4 Feeñug campeefi ndefar yi :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Liggéeyuwaay yu ndaw yi juge nañu ci kër yi, doon leegi ay campéef yu ndefar, yu mag, yu nekk leegi ci dëkk yu mag yi. Ndefar yi mujj di loo xam ne am mbooloom ay lonkoo yu ndefar, yu mag ñoo koy moom, ñooy lonkoo yooyu nga xam ne ñooy faral a moom li ëpp ci alal yi.
Liggéeyuwaay walla isin yu mag yi nag, ci wetu barabi cémb yi (ñumm yi) lañu daa faral a sampu, te loolu da leen daa dimbale ci ñu man a néewal seeni fere ci lu aju ci seeni liggéey, ndax loolu daa na tax li ñu ci waroon a ñàkk gën a néew. Néewug fere yooyu daa na feeñ bu baax ci njëg yi, ndax daa na leen daaneel. Te daa na gën a baaxal liggéey bi, gën koo wuuteel.
Li fi yewwuteg ndefar gi jur:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Maneesul a sikk ne yewwuteg ndefar gi indi na ci Tugal ay ngérte yu yaatu ci wàlli koom, politig ak mboolaay.
Li mu fi indi ci wàllug koom:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar gi bàyyi na fi ay jeexiitat yu rëy ci wàllug koom, ci biir Tugal ak biteem. Ndax ca la isin yu mag yi tàmblee feeñ, yi daa am jumtukaay yu rëy yi. Li ñuy liggéey gën a yokk, gën a wuute, li ñu koy jënde gën a néew, ñépp man cee jot, jumtukaayi liggéey yi gën a bari, jokkoo gën a yomb, yoon yi gën a bari, ja yu àdduna yi gën a yaatu, lonkoo yu mag yi amoon ay gis-gis aki xemmemteefi rënk ak sanc , tàmblee booloo.
Ndax kat canc gu politig gu yees gii, du lu dul doomi canc gu koom-koom, gi Tugal daa def, jaare ko ci ndefaram gu jëm kanam gii, ak baaxug ay jumtukaayam, ak soxla gu tar gu mu soxla ñumm yi, ak soxla gu mu soxla ay ja yu yees, yu mu man a jaaye marsandiisam yu bari yii te wuute.
Waaye mbay nag moom, ak li ay jumtukaayam gën a jamonoo lépp, ak li mu gën a ñaw lépp, te gën a xam-xame, teewul ay njëgi njuddéefam gën a seer, li ko waral mooy li ëppoon ci baykat yi dañoo gàddaayoon àll yi, dem ci taax yi, fi isin yi nekk, ngir man fa a liggéey, ndax la ñu daa ame ci liggéey bi moo daa gën a bari, te daa nañu ci ame ag sax fi barab. Gàddaay gii nag, juge ci àll yi, dem ci taax yi, taxoon na ba ab kiris walla jafe-jafe bu rëy amoon fi ci wàllug mbay ci Tugal, rawati na ci Angalteer.
Joqalanteg yaxantu gën a yokku ci àdduna bi, nga gis réew yiy defante ci seen biir ay kollarantey yaxantu, ak yeneen kollarante yu aju ci yombalug jaarale marsandiis yi ci géej yi, ak mbàmbulaan yi , ak barabi romb yu àdduna yi. Ci noonu lonkooy yaxantu yu àdduna yi nga xam ne seeni boroom dañuy am alal lool tàmblee feeñ, bank yi tàmblee yëngook a sawar, ak këri koppar yi.
Li mu fi jur ci politig:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sanc gii Tugal tàmblee sanc réewi jàmbur yi ak di leen teg loxo, bokk na ci li fi yewwuteg ndefar gi indi, wuutal ko fi, ginnaawal ko fi ci wàllug politig, ndax ni ma la ko waxe woon ci ginnaaw , ndefar day soxla ay cémb (ñumm)(matière première), te loolu dañu ko daa gis feneen fu dul Tugal, te loolu jur na ay xare ci diggante ay réew ci fu bari ci suñu àdduna bii, tax it ba réew yi ñu sanc jug, di xare ngir goreel seen bopp, soril senn bopp ag canc, ak lépp lu ko jege ci xeeti moomadi sa popp, ak tembadi.
Bu ko defee, benn dal (principe) daal di feeñ ci Tugal, mooy dalu “koom-koom bu gore bi walla bu af bi” (bu libre bi) am te taxaw ci nosteg bopp-alal (système capitaliste) . Loolu nag mi ngi am ci ginnaaw bi ndefar gu yees gii soppikoo dem ci noste gii, li ko waral di yitewoo gu bari gi mu yitewoo ci ñu sos ay isin yu mag, ak isin yu mag yii, yitewoo gu tar gi ñu yittewoo alal ju bari ngir taxawal leen, sos leen.
Nguuri Tugal yi, jàpple woon nañu noste gii te dëgëral ko ci mbooleem li ñu man, am ko ciy man-man aki kerkeraan . Ci noonu wartéefi góornamaa yi gën a yaatu, gën bari ci mboolaayi ndefar yi. Loolu yobbu leen ci ay wartéef yu mel ni sonn ci mbiri mboolaay yi, te yittewoo leen, sosal leen ay jàngu (leekol) aki daara yu mag, ak sonn ci mbiri wér gu yaram, ak lepp lu yitteel mboolaay gi maanaam (societe bi).
Ci noonu ay boroom xam-xam aki bindkat daal di feeñ, yoo xam ne seen liggéey bépp ñi ngi ko jëmale ci luy dundal mboolaay gi, suqali ko. Ay gisiini politig yu yees feeñ, yoo xam ne bokk nañu ci li fi indi xalaatu politig bu Tugal bu yees bii tay.
Góornamaay Tugal yi duggsi nañu ngir aar liggéeykat yi, ci noonu ñu yamale waxtu yi ñuy liggéey, def leen leegi ñuy: 7 – 8 waxtu, te bu njëkk 12 – 16 waxtu lañu woon. Ñu ñëwati indi fi noppaluy tawat yi ak yu njeextel-ayu-bis yi ak yu at yi . Ñu defati ay liggéey ngir yekkati seen payoor yi, jéemati ba seenug dund ak seeni dëkkuwaay gën a baax.
Man gi réewi ndefar yi man a doxal seen mbiri réew, feeñ na, te am bi réew yooyu amee alal ju doy ak ngànnaay yu yees te xereñ . bu ko defee, nga gis réewi Tugal yi sukkandiku ci ndefar, ëpp doole fuuf yi sikkandiku ci mbay, ak ngànnaay yu yàgg, yi ñu miinoon.
Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gi ci Tugal jur na ay gàddaay yu mag, juge ci àll yi, ak dëkk-dëkkaan yi, dem ci taax yi ak dëkki ndefar yi, loolu nag mi ngi am ci bi isin yi yokkoo, jumtukaayi ndefar yi gën a xereñ cig wàll, moomeeli mbay yu mag tàmblee feeñ ci Tugal, la ko dale ca ñaareelu xaaju xarnub fukk ak juroom ñatt g, rawati na ci Angalteer ci geneen wàll.
Bu ko defee, baykatu Tugal bi moom gisoon ne li ko gënal daal mooy mu dem ci isin yii nga xam ne li ñu koy fay moo gën a wóor te gën di lu ñu xam, te bàyyi mbay mii nga xam ne leeg-leeg mu baax, leeg-leeg du baax, ak jafe-jafe yi mu àndal, muy njaay meek toppatoo gi.
Lii mooy li waral ñiy liggéey ci mbay néew, te wàññiku, ñi dëkke kaw gi gën a néew, loolu it jur yokkug ñi dëkke ci taax yi, bu ko defee, am lu juddoo ci loolu, mooy néewug njóoxiitum mbay mi , te loolu it tax na njëg yi aju ci mbay ak li ciy juge gën a seer.
Beneen jafe-jafe daal di juddooti, mooy bu aju ci dëkkuwaay ñeel way gàddaay yu bees yii gàddaaye kaw ga ngir dëkksi ci taax yi, di wër liggéey. Ci noonu ay barabi dëkkuwaay yu xat tàmblee feeñ ci wetu fi isin yi nekk. Di dëkkal lu sakkan ciy nit, te matalewul li ñu laaj ci dëkkiin wu baax te xellu. Ci noonu wér gu yaram dajeeki jafe-jafe yu rëy a rëy , jikko it naka noonu. Jafe-jafey liggéeykat yi gën na a yokku, bi ñu demee ba li ñu leen di fay manatul a faj gën ja’a néewi seeni aajo, ngir seerug dund gi.
Beneen jafe-jafe bu mboolaay bu bees amati, ànd ak yewwuteeg ndefar gi, ak ag jëmam kanam, loolu mooy ne lu bari ci jigéen ñeek xale yi, leegi dañoo tàmbli di liggéey ci isin yi, te kat kenn soññu leen ci ku dul boroom isin yii nga xam ne li leen ñoroon weesuwul nu ñu man a gën a ame ay liggéeykat ba gën a man a néew lu ñuy fay, ginnaaw liggéey bi ci isin yi laajul doole ju rëye noonu ngir man ko. Loolu tam jurati yeneen jafe-jafey mboolaay, ndax tax na ba jigéen bàyyi fi ay liggéeyi boppam, dem ci isin yi, xale yi it bàyyi njàng mi, te loolu ag pert manu koo kawe, ndax xale yi ñooy yaakaari ëlëg.
Ag yàqu-yàqu tàmblee feeñati ci wërlaay gu mboolaay yi, ci Tugal, loolu nag mi ngi am bi ag ñàkk-liggéey walla ag liggéeyadi tàmblee tas ak a yaatu ci Tugal, ci liggéeykat yu góor yii nga xam ne dañoo tàmbli woon a nekk ay jafe-jafe dëgg, ci kanamu goornamaa yi, di yëngal, tey sàkku nu ñu leen lijantile seen jafe-jafey liggéey yi. Ci noonu goornamaa yi daal di def ay àtte , indi ay sart yu nos liggéey bi, aar liggéeykat yi ci fuqaleg boroom bopp-alal yi moom isin yi.
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix bu Abdu Xaadir KEBE


c: text/html

text:
Cosaan
Cosaan baati Seereer-Safen la. Moo teki "début" / "origine" / "commencé" ci làkki Seereer.[1]
Ci angale mooy tradition. Ci faranse mooy tradition.
Ci xëtt wi, dama see fas yeeni jeema tekki ani lan moodi cosaan. Sama weerukay ci walu xam-xam moodi jangat-nit . Bile baat, manko tëggé ci (anthropologie), manaam anthro=nit ak pologie=jangat. Cosaan, aada, ak luñuubaaxo daño fasoo, dugantè lu bari. Waayé, ci sama gis-gis, cosaan moy reenu askan, manaam fu aw askan bayee koo. Bilep firi daa ajju si walug bërëp (espace). Cosaan, mana firi batay luñu donnu ci makk ñi. Kon ci tënkk, cosaan, moy reenu askan, di delu waayu askan. Ndaxte cosaan moy lunġa xamni moom la maam yi daan def. Boo länkalee cosaan ak aada, di luñu baaxo def, loolu moo lay jox "culture". Culture nak moo gena mattalee boy séet. Ndax baat la bu emb mboleem fan yu doomu aadam fèntt, ligeey, ak lumu deffar ak loxoom, wala mu xeltu ko ta mu jem ci walu dundam, man nañ jappé "culture". Kon, suma suka ndikoo ci lii ma fessäl, dama jeema wax ne, cosaan mooy "tradition", "origine"; aada mooy "coutume". Waayé buma juumul, baatu "culture" dafa boolee aada ak cosaan. Cosaan nak, ci walu xeltu, baat bu jaxaso la. Ndax tekkina ay jëff (actes), ay gis-gis (vision), mbaax (valeurs), ak ay mbir yuñu don nee ci maam yi la moo waral mu lëntt. Sama laac moo: cosaan "embu" wala ab yan bu makk ñi doon aw laantoo, dalee ko ci maam yu yag ya ba si jamonoy tay ji? Wala book, cosaan, nekul rek ab embu bu nga xamê si dara soppe ku wucci la ta ñu don nee ci maam yi , waayè mbir muy soppee ku la. Manaam luñuy jellee ci makk ñu jekk ya, ta diko mengalee ak nekinu tay, mélè kaanu tay. Gëstukat yu barri daño jappu ne bu fekeeni cosaan ab embula, kon du luñu wara soppi; waaye bu nekkee lu dox la, dalee ko ci jamano yu yàg ya, kon luy walbatiku. Nittu jamano boo jel, dañu tànn ci seen cosaan ay lëffin, wacci licci dess. Rax ci dooli, dañuy fentt ay mbir yu bees dolli ca. Bilee gis-gis, booy seet, moo gena am maana, gena dal xèl. Ndax day junjju ne, aw askan warula wax ni sama cosaan kon duma ko bayyi. waaye day tànn li gena rafet ci cosaan, baayi li mengowul ak jamanom. Waaye timit, nguuruk reew munek war jôk aar cosaanam ci coppiku aduna bu gaaw bilee. Cosaan, don te mengo tul ak, danu ko wara dencci fu woor ngir elek ci bir sunu doom ak sunuy set man xam lu seeni maam doon doxale seen aduna. Cosaan ak aaday Reew yi eup doolee dañu wali ci cosaanu reew yi new doolee, ak dileendi nasaxal. Jokkoo ak waxtaanu cosaan yi, manaam ni ñuy abalaantee, lu baaxla. Bu loolu amul, yokkute du am. Wante lii warut ta tax nu bayi sunu yos./
Bu njekk, borom xam-xam yi bayoo tuggal ta see gëstu ajju ci walu jangat-nit, daño weddi woon ni nit ku ñuul amul aada ak cosaan. Li lalloon bilee weddi moodoon ne see dëkk yi ñoo bagoona noot, jalgate axu doomu adam, moom (coloniser) ngir asaloo seeni kom-kom. Bi aduna doxee ba nootagee bi jeex, bu afrik moom boppam, xam-xamu tubaabbi tasaaro, ñeppu nagu nagn ni askan yeppa am aada ak cosaan, ak seeni mbaax (valeurs). Nit ku nuul bu melni Seex Anta Job, jok takku gestul nu sunu cosaan fumu bayee ko. Ligee yam wanee ne nit yu nuul no tabaxoon Ezipt bu yaag ba. Lolu di ndam lu rey si xeetu nit ku nuul.Ndax te bo xamul fo jogee, do xam fo jem. SEEX LO
Lëkkalekaay yu bitiSoppi
- ↑ (fr) « Cosaani Sénégambie » (« L’Histoire de la Sénégambie») : 1ere Partie relatée par Macoura Mboub du Sénégal. 2eme Partie relatée par Jebal Samba de la Gambie [in] programme de Radio Gambie: « Chosaani Senegambia ». Présentée par: Alhaji Mansour Njie. Directeur de programme: Alhaji Alieu Ebrima Cham Joof. Enregistré a la fin des années 1970, au début des années 1980 au studio de Radio Gambie, Bakau, en Gambie (2eme partie) et au Sénégal (1ere partie) [in] onegambia.com [in] The Seereer Resource Centre (SRC) (« le Centre de Resource Seereer ») : URL: www.seereer.com. Traduit et transcrit par The Seereer Resource Centre : Juillet 2014. p. 28-29 [1]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jolof
Jolof moo doonoon nguur ngi gënnoo na mag ci Senegaal ci jamono yooyu. Mi ngi sosu ci xarnub XIV ba Nguuru Mali gu mag ga saayee, rawati na la feete woon ca sowam. Ba nguuru Jolof taxawee, jëloon na melokaanu nguur yi ko jiitu woon, waaye bàyyi woon na fa melokaanu càmm ak màng ga xewoon ci jamono.
Tëraliin
Sosteefam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ki ñu ne moo sos nguur googu mooy Njaa Jaan Njaay. Mooy doomu araab la bu ñuy wax Abaabakar ak Lingèer ab Tukulòor bu tudd Faatimata Sall. Moom, Njaa Jaan Njaay, def na ci réew mi liggéey yu réy.
Bokk na ci def wolof yi ñuy benn, teg réew mi ci yoonu nguur gu leer. Samp nguuru Waalo ba mu dëgër, mu dal di koy jox rakkam. Sos nguuru Jolof gu mag ga ba mu yegg fa gën a kawe mu door a wàcce boppam. Looloo tax ña ko wuutu ñoo mottali liggéeyam ci xarnub XIV, waaye jotu ñoo moytu taste gu gaaw ca nguur gu mag ga.
Boo seetloo turi buur yu njëkk yi ci nguur gu mag gi di nga leen fekk ñekk fukk doŋŋ. Seen péey nekkoon na Céŋŋ ca jamonoy Njaa Jaan Njaay. Réew yu bari nekkoon nañ ci kilifteefu gu mag ga. Lu mel Senegaal ak Gaambi ak Faleme nekkoon na ñu ci suufu Jolof gu mag ga.
Buuri ñu mënoon fal ngir elif nguuru Jolof, dañu doon wara bokk ci juroomi meen (wallu ndeey) yoyu, sant: Njaay, Joob, Faal, Ndaw, Ñaŋ. Ci xeeti Seereer ak Pël, lañu joge.
Buuri Jolof yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nguuru Jolof[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jolof boo ko dee xool dafa këll bunom dem na ba lag da geer, égg na Ferlo. Moom dafa xawa uuf Tooro ak Dimat ak Waalo ak Kajoor ak Bawol ak Siin-Saalum wàllu penku wi ndand féy-féy la. Jolof fu neew ñax la, bari na lool garabi werek. Mel na ne du fu naat it ndax ab woykat bu siiw ci yu wolof yi di Sëriñ Musaa KA am na fu muy melale lu ni mel ci genn xasidaam, mu ne : nawet Jolof noor fa te doo nooraani - ndaw lu ca sax soo màggatee yalwaani
Kon du war a nekk fu bari ay balluwaayi xéewal .
Ay way dëkkam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa Jolof nekkoon nañu ay giir yu wuute, booba ñu ngi ci seen joge bëj-gànnar jëm bëj-saalum: giir yooyu ay Séeréer lañu ak ay Wolof ak ay Tukulòor. Naari gànnar yi daana ñu song ñi dëkk ci tàkkal dex gi. Nee nañ ki fa njëkk a dëkk mu ngi tudd Njolofeen Mbeng, mu ngi bokk ci xeetu Màndeŋ. Turam la ñu jox nguuru jolof. moo fa njëkk a sos dëkk bu ñu daan wooye Kàyti, moom mu ngi nekkoon ci Yeŋ-yeŋ.
Jolof gu màgg ga[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Fuuta moo doon gën jaa màggi réew ci mbooleem gox yi. loolu masu la deñ ba ci fukkeelu xarnu ak ñeent, moo tollook falug waa Tonjon.
Jamono jooju la màndeŋ yi yaatal seen nguur gu mag dale ca géeju Atlas ca bëj-gànnaar ba bëj-saalum ca Gàmbi. Ca jamono jooju yit la nguuru jolof nangoo boppam, moo gënoon a am solo ci réewu Wolof yi ak Séeréer si ak ci mbooleem réew yi ci géej gi, ci li ko dale ca bëj-gànnaar ba bëj-saalum, Fuuta ba Saalum. Ëmboon na Waalo, Kajoor, Bawol ak rèewi Séeréer si ak lenn ci Fuuta Tooro.
Saayug nguuru Jolof gu mag ga[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Rèew yu bari nangu nañ seen bopp ci nguuru Jolof gu mag ga. Kajoor njëkk a nangu boppam topp ca Waalo ci njiitu Barag. Bawol ci njiitu Teeñ. Rèewi Sèeréer si ci njiitu Buur. Jolof mujj na nekk réew ni yeneen yi ci xarnub XVI ba XIX. Waaye Dammeel moom moo gënnoona metti ag jàmmaarloo ak Burba jolof ca xareb Danki ba nga xam ne moo njëkk a faagaagal nguuru Jolof gu mag ga. Ganaaw loolu la xareb Mbisin ca 1697 foofa kajoor moo Jekku, ak xareb Ambaal ci 1760, ak xareb 1886.
Ngirtey saayam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bok na ci li ngirteel saayam, ñaari noon yu doon xëccoo nguur ga ñaarelu xaaj bu xarnub XIX. Noon bu njëkk bi mooy Tanoor Jeŋ. Ñareelu noon bi mooy Amadu Sayxu.
Tanoor Jeŋ doomi Lingeer Kura Ngoy, song na Buurba ngir nangu nguur ga. Ginaaw bi moom Amadu Sayxu nanguwaat ko ci 1870. Yor ko ba ci atum 1875, ci at moomu lañu ko jekkoo ca xareb Sàmba Saajo. Ci noo nu la Jolof tàbbee ci loxoy Faraas ci 18 rakki gammu 1885.
Delluwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Paate sow, Démbi Senegaal: ci làmmeñu Wolof, Dakaar, 1998
Lëkkalekaay yu biir[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téerekaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Samba Lampsar Sall, Njajaan Njaay. Les mythes de fondation de l’Empire du Djolof, Dakar, Université de Dakar, 1982, 157 p. (Mémoire de Maîtrise)
- Mbaye Thiam, Le Djolof et Bouna Ndiaye, Dakar, Université de Dakar, 1976, 110 x.
- Eunice A. Charles, A History of the Kingdom of Jolof (Senegaal),1800-1890, Boston, 1973, 280 p.
- Eunice A. Charles, Precolonial Senegal: the Jolof Kingdom 1800 to 1890, Boston, African Studies Center : XII-163 p. African Research Studies, n° 12.
- Victoria Coifman-Bomba, History of the Wolof State of Jolof until 1860 including comparative data from the Wolof State of Walo, Madison, University of Wisconsin, 1969, 395 x.
- Jean Boulègue, Le Grand Jolof (XIIIe-XVIe siècle), Paris, Façades, 1987, 207 x. tome 1 : Les anciens royaumes wolof (Sénégal) (Thèse d’Etat publiée en partie)
- Patrice Mingou, Le Jolof de 1870 à 1895, Dakar, Université de Dakar, 1977, 111 x.


text:
Ne-ne
Ne-ne, ñu xame ko ci frãse ci((matière))mooy li toggale (li composer) wépp yaram wu am ag nekk gu nu man a laal (une réalité tangible. Ñatti melokaanam yi ñu gën a miin nag, ñooy melokaan wu dëgër(l'état solide), wuy yol (l'état liquide) ak wu gaasu (l'état gazeux). Moom day jël barab(elle occupe de l'espace)te kemub ne-ne (la quantité de matière) ñi ngi koy natte ci jóor(la masse) (bu fekkee ne mbir mi dafa aju ci waññ xaajiiti ne-ne(particules de matière), deesi jëfandikoo mol(la mole) ).Ci noonu, ci xam-xamu jëmm, lepp lu am ab jóor rekk ne-ne la. Ci biir loolu, ne-ne yu ñu miin yi ñu wër, ñi ngi sosoo ci ay bariyon,kon ci waxiin wi nu baaxoo, boo ci déggee baatub ne-ne, nanga xam ne ne-ne bu bariyon lañu jubloo wax. Tekkiin wii kon boolewuñu ciboson yu dàttu (les bosons fondamentaux), yi nga xam ne ñooy tuxal ñeenti doole yu dàttu yi ak doonte am nañu ab jóor ak/walla genn kàttan.


text:
Xët wu njëkk
- Yi weesu 80000 jukki: Català · Čeština · Esperanto · Norsk (bokmål) · Pycckий · Română · Slovenčina · Suomi · Türkçe · 中文
- Yi weesu 40000 jukki: العربية · Bahasa Indonesia · Бълrapckи · Dansk · Eesti · עברית · 한국어 · Lietuvių · Slovenščina · Cpпckи / Srpski · ykpaïHcbka
- Yi weesu 20000 jukki: Bahasa Melayu · Bosanski · Eλλnvιkά · English (simple) · Euskara · فارسی · Galego · Hrvatski · Magyar · Norsk (nynorsk) · ไทย · Tiếng Việt
- Afar · Akan · አማርኛ · Bamanankan · Chicheŵa · chiShona · chiTumbuka · Ɛʋɛ · Fulfulde · Gĩkũyũ · هَوُسَ · Igbo · isiXhosa · isiZulu · Kinyarwanda · Kirundi · Kongo ·Lingála · Luganda · Malagasy · Oromoo · Oshiwambo · Sängö · Sesotho · Setswana · siSwati · Soomaaliga · ትግርኛ · tshiVenda · Twi · Xitsonga · (ngir yeneeni Wikipedia, xoolal ci bànqaasu wet gi)
Wikipedia ngi jàppandi ci ndimbalu Wikimedia Foundation mi dalal ciy joxekaayam sémbi wiki yu bari, ubbeeku, barilàkk te amul-fay:


text:
Abiya
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Abijah or Abia; Ci faranse mooy Abia
Ci Injiil dañuy gis ñaari nit ñi bokk tur Abiya.
- Ñaareelu buur ci Yuda, mooy doomu Robowam. Ñetti at la nguuru ci Yerusalem. Bind nañu ay jalooreem ci 1Ki 14:31-15:8; 2Ch 11:20-22; 12:16-14:1. Bokk na ci maamaati Yeesu yi ñu bind ci Mc 1:7.
- Kenn ki soqikoo ci Aaroona (1Ch 24:10). Daawuda fal na askanu Aaroona ngir ñu toppatoo liggéeyu këru Yàlla. Mu xàjjale leen ba ñu nekk 24 kër. Kër gu nekk toppatoo nañu ñaari ayu-bés at bu nekk. Sakariya, baayu yonent Yàlla Yaxya bokkoon na ci askanu Abiya (Lu 1:5).


text:
1Der bicy na, ya̱ do̱o̱ rishlo der nu lac na coz nu rbic Espiriit Yon ni tub ga la der. Walagya̱ nu gac der mbecy nu wagad lagy. 2De ru rad lagy der nu anzir nu gyicy cup der consuel lo Crisht, mas lac ruu tees dzi radza der nu nac de nab gop nu wagac nii. 3Tees na wagadza ga' der, benu rad lagy der nu ni tub la mbecy wac nii dey riidz nu rbic Espiriit Yon benu zaa lagy dey ni Jesuuz, nunu ni tub la mbecy wac niiy: “Jesuuz nac mi Shuaan na”, niiy, benu walab lo Espiriit Yon druu de riidz ze'. 4Reñ ga la mod cyiiñ tub ga la mbecy nu gyicy yu, tees laab tub zi'l Espiriit Yon ricy mi ñii. 5Reñ ga la mod ricy tub ga mbecy ornu ricy yu coz nu rlagy Ñgyoozh, tees laab tub zi'l Shuaan den Jesucrisht riib ic mi delañ. 6Zañ lo mod ricy Ñgyoozh num tub ga la mbecy, tees laab tub zi'l mi ricy mi delañ. 7Ñgyoozh bicy mi nu locyuub Espiriit Yon nim tub ga la mbecy, gun orze' locyuub yu dela losa'y. 8Espiriit Yon rbic mi shcab ni tub mbecy par nu cuic yu consef ni losa'y. Ze' tuuba' mbecy, laab mi ze' rbic mi shcab niy par nu shaal yu de riidz ni Ñgyoozh nu dzi nap rad lagy yu. 9Tuuba' mbecy, laab mi ze' ricy mi nu tona' la nap ricy cup yu consuel lo Crisht. Ze' tuuba' mbecy, laab ub lam ricy mi nu cyiiñ yu gyicy yac yu mbecy rat. 10Ze' tuuba'y ricy mi nu cyiiñ yu gyicy yu nusuriidz. Ze' tuuba'y ricy mi nu cyiiñ yu nu shaal yu riidz nu druu lo Ñgyoozh lo de mbecy. Ze' tuuba'y ricy mi nu cyiiñ yu nu gad lagy yu ti coz ni nuras, ti coz ni Espiriit Yon. Tuuba'y ricy mi nu gac niiy nu riidz nu rnii reña' mbecy. Ze' tuuba'y ricy mi nu cyiiñ yu shaal yu riidz ze'. 11Tees laab tub zi'l Espiriit Yon ricy mi dela nde'. Ricy mi nu cyiiñ tub ga lo mbecy nu gyicy yu reñ ga la mod gal nu ub mi rlagy mi. 12Gun de mbecy ni Crisht na dey gal nu na tub zi cuerp nu ricy cup zañ lugaar. Mas ricy cup ñi zañ lugaar niñ tees nac ñii tub zi cuerp. 13Ni' zi'l mod na de ub na. Lat den yu' mbecy Israeel. Nunu yu' mbecy nu walab mbecy Israeel. Yu' ga' mbecy nu nac yu moz ni losa'y por fers la. Yu' ga' mbecy nu nac yu patro̱o̱ ni dey. Tees Espiriit Yon bicy mi nu byac dela den stub zi cuerp ornu wi nis den. Nunu Ñgyoozh bzeed mi tub zi Espiriit Yon nu nac num den. 14Gun tub cuerp walab tub zi'l lugaar ricy cup ñi sinu zañ lugaar ricy cup ñi. 15Benu tub gyi'n niiñ: “Ya̱ a̱' naca̱ ni cuerp, gun walab yaa naca̱”, niiñ. Mas ni niiñ tees nac ñii tub lugaar ni cuerp. 16Nunu benu tub gyidag na niiñ: “Ya̱ a̱' naca̱ ni cuerp, gun walab urlo naca̱”, niiñ. Mas ni niiñ tees nac ñii tub lugaar ni cuerp. 17Benu tub cuerp nac ñii du ub urlo zi'l, orze' ¿lac mod par nu gyeñ na? Nunu benu tub cuerp nin du ub gyidag zi'l nac ñii, orze' ¿lac mod par nu chu' gyidi'ñ na? 18Tees na den gal nu na de lugaar ni cuerp. Nunu gal nu bzu Ñgyoozh de zañ lugaar ni cuerp, ni zi'l bicy mi nu gyicy tub ga la de ub na mod nu rlagy mi. 19Benu dela den tub zi'l lugaar ni cuerp nac naa, orze' wacyiiñ cuerp nin. 20Tees cuerp ni den rishli, ricy cup ñi zañ lugaar niñ, tees tub zi cuerp nac ñii. 21Orze' tub urlon wac niiñ gab ñii yaan: “Ru se la la cyiiñ ru ne̱”, niiñ. Nunu toon wac niiñ gab ñii gyi'n: “Ru se la la cyiiñ ru ne̱”, niiñ. 22Tees de mod la, dela lugaar ni cuerp ni den nu rlyu nu walab lugaar nu ricy ñi presis, de lugaar ze' dzi zir cyiiñ ñi ni den. 23De lugaar nu a̱' ricy ñi presis, nde' tona' la cuidad ricy dun ñi, nunu de lugaar ngach ni cuerp nu cuidada' zir ricy dun ñi. 24Ze' de lugaar nu rabee, walagy ñi nu cuidad gyicy nu den ñi. Ñgyoozh bicy mi nu dela lugaar nu a̱' ricy ñi presis ni cuerp ni den, nde' dzi zir cuidad ricy den nu lugaar ze'. 25Gun orze' cue' nu la' losa' de lugaar ze'. Sinu delañ gzuñ altant nu nac de losa'ñ. 26Benu rzac zi tub lugaar ni cuerp ni den, orze' gur zu lagy dutuub la cuerp ni den. Benu tub lugaar ni cuerp ni den nap rzac ñi, orze' ni' zi'l nap zu lagy dela lugaar ni cuerp ni den. 27Na dela den na den gal nu na cuerp ni Crisht, nunu tub ga la den nac naa tub ga lugaar ni cuerp nim. 28Lat de mbecy ni Crisht, Ñgyoozh bzum tub ga la dey nu lugaar niy. Nu loga la yu' mbecy nu zuy riiñ nu nac yu aposht. Nu cyup yu' mbecy zuy riiñ nu nac yu yu nu rnii riidz nu druu lo Ñgyoozh. Nu chon yu' mbecy zuy riiñ nu rlyuuy de coz ni Crisht. Orze' despuees yu' mbecy zuy riiñ nu ricy yu nusuriidz. Nunu yu' ga' mbecy nu ricy guñaa. Orze' yu' ga' mbecy nu rlocyuub losa'. Orze' yu' ga' mbecy nu riib ic de riiñ nu ricy mbecy lat der. Orze' yu' ga' mbecy nu rnii nu riidz reña' mbecy. 29Walab dela mbecy nac yu aposht. Walab dela dey nac yu mbecy nu rnii de riidz nu druu lo Ñgyoozh. Walab dela dey ricy yu nusuriidz. 30Walab dela dey ricy yu guñaa nu nac Espiriit Yon ni Ñgyoozh. Walab dela dey rniiy nu riidz reña' mbecy. Walab dela dey gac shaal yu de riidz ze'. 31Bicy der nu gad tub riiñ nu ricy ñi presis nu gac der. Tees mod nu nap zir par dela de' zir ñi, nde' riidz nu ne̱e̱ lo der na.
Copyrighted Material
Learn More


text:
Xibaaru jàmm bi ci Almasi bi Yeesu,
ni ko Yàlla jaaralee ci
MÀRK
Waareb Yaxya
11 Xibaaru jàmm bu Yeesu °Kirist, °Doomu Yàllaa, nii la tàmbalee. 2 Bind nañu ci téereb yonent Yàlla °Esayi naan:
«Maa ngi yónni sama ndaw ci sa kanam,
mu xàllal la sa yoon.
3 Baat a ngi xaacu ca màndiŋ ma naan:
“Xàll-leen yoonu Boroom bi,
jubal-leen fi muy jaar.”»
4 Noonu °Yaxya feeñ ca màndiŋ ma, di °sóob nit ñi ci ndox, tey waaree nii: «Tuubleen seeni bàkkaar, ba noppi ma sóob leen ci ndox, ngir Yàlla baal leen seeni bàkkaar.» 5 Kon waa diiwaanu Yude ñépp ak waa dëkku °Yerusalem ñépp daldi génn jëm ci moom, di nangu seeni bàkkaar fi kanam ñépp, Yaxya sóob léen ca dexu Yurdan. 6 Yaxya nag mi ngi soloon mbubb mu ñu ràbbe kawaru giléem, takk laxasaayu der ci ndiggam. Ay njéeréer la doon dunde ak lem. 7 Mu waare ne: «Am na kuy ñëw sama gannaaw koo xam ne kii moo ma ëpp kàttan; yeyoowuma sax sëgg, ngir tekki ay dàllam. 8 Maa ngi leen di sóob ci ndox, waaye moom dina leen sóob ci °Xel mu Sell mi.»
Yaxya sóob na Yeesu ci dexu Yurdan
9 Booba Yeesu jóge na dëkku Nasaret ci diiwaanu Galile, ñëw, °Yaxya °sóob ko ci dexu Yurdan. 10 Bi muy génn ndox mi, mu daldi gis asamaan xar, te °Xelum Yàlla di wàcc ci melow pitax, ñëw ci moom. 11 Te baat bu jóge asamaan jib ne: «Yaa di sama Doom, ji ma bëgg; ci yaw laa ame bànneex.»
Yeesu dékku na ay nattu ci pexey Seytaane
12 Ci kaw loolu Xelum Yàlla daldi jéñ Yeesu, mu dem ca màndiŋ ma. 13 Mu nekk fa ñeent fukki fan, jànkoonte ak fiiri °Seytaane; mu dëkk ci biir rabi àll yi, te malaakay Yàlla di ko topptoo.
Yeesu tànn na ñeenti taalibe
14 Bi nga xamee ne jàpp nañu °Yaxya, Yeesu dem ca diiwaanu Galile, di waare xibaaru jàmm bu Yàlla bi, 15 naan: «Jamono ji mat na, nguuru Yàlla jegesi na; tuubleen seeni bàkkaar te gëm xibaaru jàmm bi.»
16 Am bés Yeesu doon dox ca tefesu dexu Galile, mu gis fa ñaar ñu bokk ndey ak baay, di Simoŋ ak Andare rakkam, ñuy sànni seeni mbaal ci dex gi, ndaxte ay nappkat lañu woon. 17 Yeesu ne léen: «Ñëwleen topp ci man, dinaa leen def nappkati nit.» 18 Ci saa si ñu bàyyi seeni mbaal, topp ci moom.
19 Bi Yeesu demee ba ca kanam, mu gis Saag doomu Sebede, ak Yowaana, mi mu bokkal ndey ak baay, ñu nekk ci gaal gi, di defar seeni mbaal. 20 Noonu Yeesu woo léen, ñu daldi bàyyi seen baay Sebede ci gaal gi, moom ak surga ya, tey topp ci moom.
Yeesu faj na nit ku am rab
21 Gannaaw loolu ñu dem Kapernawum. Ca °bésub noflaay nag Yeesu daldi dugg ci jàngu bi, di léen jàngal. 22 Te ñu waaru ca njàngleem, ndaxte jàngal na léen ak sañ-sañ bu seeni °xutbakat amul.
23 Noonu am na ci jàngu bi nit ku rab jàpp. Mu daldi yuuxu naan: 24 «Yaw Yeesum Nasaret, loo nuy fexeel? Ndax dangaa ñëw, ngir alag nu? Xam naa la, yaa di Aji Sell, ji jóge ci Yàlla.» 25 Waaye Yeesu gëdd ko naan: «Noppil te génn ci moom!» 26 Noonu rab wi daldi sayloo nit ki te génn ci moom ak yuux gu réy.
27 Bi loolu amee ñépp waaru, ba laajante naan: «Kii mooy kan? Mii njàngle lu bees la te ànd ak sañ-sañ. Day sant rab yi sax, ñu di ko déggal.» 28 Noonu turam daldi siiw ci diiwaani Galile gépp.
Yeesu faj na jarag yu bare
29 Bi nga xamee ne génn nañu ci jàngu bi, ñu ànd ak Saag ak Yowaana, dem ci kër Simoŋ ak Andare. 30 Fekk gorob Simoŋ bu jigéen tëdd wopp ak yaram wu tàng; ñu daldi ko yégal Yeesu. 31 Mu ñëw nag ci moom, jàpp loxoom, yékkati ko. Noonu tàngoor wi daldi wàcc, te soxna si di léen topptoo.
32 Ca ngoon sa nag, bi jant sowee, ñu indil Yeesu ñi wopp ñépp ak ñi rab jàpp ñépp, 33 ba dëkk bi bépp dajaloo ci buntu kër gi. 34 Noonu mu wéral ñu bare, ñu wopp ak ay jàngoro yu wuute, te dàq ay rab yu bare. Waaye mu tere rab yi, ñu wax dara, ndaxte xam nañu ko.
Yeesu wéetoo na ak Yàlla
35 Ca njël laata bët di set, Yeesu jóg dem ca bérab bu wéet, di fa ñaan Yàlla. 36 Simoŋ nag ak ñi ànd ak moom di ko seet fu nekk. 37 Bi ñu ko gisee, ñu ne ko: «Ñépp a ngi lay seet.»
38 Waaye Yeesu ne léen: «Nanu dem feneen ci dëkk yi nu wër, ma waare fa itam, ndaxte moo tax ma génn.» 39 Noonu mu wër ci diiwaanu Galile gépp, di waare ci seeni jàngu, tey dàq rab yi.
Yeesu faj na ku gaana
40 Am bés ku °gaana ñëw ci moom, sukk, ñaan ko ne: «Soo ko bëggee, man nga maa wéral.» 41 Yeesu yërëm ko, tàllal loxoom, laal ko naan: «Bëgg naa ko, wéral.» 42 Ca saa sa ngaanaam daldi deñ, mu wér.
43 Noonu Yeesu yebal ko, dénk ko bu wér naan: 44 «Moytula wax kenn dara, waaye demal won sa bopp °sarxalkat bi, te nga jébbal Yàlla sarax, si yoonu °Musaa santaane, ngir ñu xam ne wér nga, te mu nekk seede ci ñoom.» 45 Waaye naka la waa ji génn, mu di yéene ci kaw li xewoon, te di ko jéebaane, ba tax Yeesu manatula fàŋŋaaral dugg cib dëkk, waaye mu nekk ci biti ciy bérab yu wéet. Ba tey nit ñi jóge fu nekk, di ko fa fekk.


text:
Penku Afrig
Penku Afrig mooy wàllu Afrig gi gën a féete penku. Bénn la ci diwaan yi ñu séddalee goxu Afrig.
juroom ñenti Réew a fa nekk:
Ruwandaa ak Buruundi yénn saa yi dan leen di boole ci Diggu Afrig, ndax li ñu nekk ci diggante ñaari diwaan yi.
Jibuti, Eritere, Ecoopi, Somali, ñooy réew yi ñuy woowee Bejjenu Afrig.
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yénn barabi penku Afrik,siiw nañ ndax seeni rabi all yu bari, yu mel ne segg, gaynde, ñay,... Li ëpp ci diwaan bii nak ñaay la. Doju Kilimanjaaro ak doju Keeñaa, ñooy yi gën a kawe ci Afrig.
Ci gii xaaju Afrig, làkk yu bari lañ fay wax, kàllaama waa angalteer ak gu waa faraas ñooy yi fa gën a tas, waaye bu nu fatte kiswhili di itam làkk bu tas ca diwaan ba; baati bantu ak yu araab ñoo booloo doon ko. Diiney krist mooy bi fa gën a tas rawatina ca Ecoopi. Doon na diwaan bu bari ay xare yu junniy nit faatoo: ca Sudaan lu mat ay fukki at a ngii ñu ne ci xare, ca Ecopi ba buur ba daanoo ba tay ñu ngi xare ci seen biir. Moom Ecoopi am beneen xare bu mu sexxal ak Eriteere mi ko doon laaj tembteem te jot ko ci 1993, am na fanweeri at. Ca Somali itam ay at a gii ñuy xeex ci seen biir.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Penku Afrik teewee na ay nguur yu mag, rawatina gu Ecoopi. Man nan wax ne mooy nguur gi njëkk ci Afrig. Am na yénn taariixkat yu naan sax ña sosoon Esipt gu yagg ga fa la ñu jòge woon. Nguuru Ecoopi moo tegoon tànk ca diwaan boobu ci jamono ju yagg ja. Lu ko daleen ci xarnub XIX ba bu XX waa tugal yi ñoo leen nootoon, aakimoo woon seniy suuf. Waa portigaal yi ñooy ñi fa njëkkoon a ñéw, waa faraas yi ak waa angalteer yi dal di ci tegu.


text:
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
. fabriquer defar : Lawbe bi mooy defar leket yi. C’est le bûcheron qui fabrique les calebasses.
. fâché mer : Tey, Muusaa waxul ndaxte dafa mer. Aujourd’hui, Moussa n’a pas parlé parce qu’il est fâché.
. facile yomb : Tàggat yi dañu yomb. Les exercices sont faciles.
. faible ñàkk doole. Sa doom ji dafa ñàkk doole. Ton fils est faible.
. famille njaboot gi : Góor gaa ngiy toppatoo njabootam. L’homme s’occupe de sa famille.
. fané lax : Guró gi nga jënd dafa lax. La cola que tu as achetée est fanée.
. farce roof gi : Def naa roof ci jën wi. J’ai mis de la farce dans le poisson.
. farcir roof : Damay roof coof wi. Je farcis le mérou bronzé.
. fauter juum : Danga juum ci mbind mi. Tu as fauté dans l’écriture.
. faux dëng : Kenn wóoluwu la ndax li nga dëng. Personne n’a confiance en toi parce que tu es faux.
. favoris (du visage) faas yi : Dama wat samay faas. J’ai rasé mes favoris.
. féliciter ndokkeel : Damay ndokkeeli Faatu ci takkam. Je vais féliciter Fatou pour son maiage.
. fendu (être) xar : Taax mi dafa xar. Le mur est fendu.
. fermenter ënn : Cere ji dafa ënn, bu ko lekk ! Le couscous est fermenté. Ne le mange pas !
. fétiches xérém yi. Ndaw si dafa gëm xérém yi. La dame croît aux fétiches.
. feuille xob wi : Dagg naa xobi garab gi. J’ai coupé les feuilles de l’arbre.
. fidélité kóllëre gi : Duma la bàyyi ndax sa kóllëre. Je ne t’abandonne pas à cause de ta fidélité.
. filtrer segg : Nanga segg ndox mi balaa nga koy naan ! Il faudra filtrer l’eau avant de la boire !
. flairer fóon, xeeñtu : Fóon naa say yéré. J’ai flairé des habits.
. flâner taxawaalu, tambaalu : Gis naa ay tepp-tepp ci tali bi. J’ai vu des flaques d’eau dans la rue.
. fleur tóor-tóor bi. Jënd naa ay tóor-tóor. J’ai acheté des fleurs.
. fleuve dex gi : Ci dex gi laay sangoo. C’est dans le fleuve que je me baigne.
. flocon de maïs pet-petal bi : Damay lekk ay pet-petal. Je mange des flocons de maïs.
. flotter tëmb : Bant baa ngiy tëmb ci ndox mi. Le morceau de bois flotte dans l’eau.
. foi ngëm gi. Jullit dafay am ngëm. Le musulman doit avoir la foi.
. fondre ruy, seey : Sondeel bi seey na. La bougie a fondu.
. forêt màndiŋ mi. Golo yaa ngi ci màndiŋ. Les singes sont dans la forêt.
. fortune alal ji : Sa alal ji lew na. Tu as une fortune méritée.
. fouiller lëñbët. Nu ngiy lëñbët sàcc bi. Nous sommes en train de fouiller le voleur.
. foule mbooloo mi. Am na mbooloo mu nekk ci ëtt bi. Il y a foule dans la cour.
. fourreau mbar mi : Defal paaka bi ci mbar mi ! Mets le couteau dans le fourreau !
. frapper dóor : Yaa dóor xale bi. C’est toi qui as frappé l’enfant.
. frère rak/mag bu góor: Sama rak bu góor. Mon petit frère. / Sama mag bu góor. Mon grand frère.
. friperie fëgg-jaay bi : Jëndal naa xale yi ay fëgg-jaay. J’ai acheté de la friperie pour les enfants.
. frissonner lox : Dama liw ba lox. J’ai tellement froid que je le frictionne
. front jë bi. Sa jë bi dafa newi. Ton front est enflé.
. frotter ragg : Raggal taabal bi bu baax ! Frotte bien la table !
. fumer saxaar : Sigaret baa ngiy saxaar. La cigarette fume.
. fumier tos gi, neefare ji : Sotti naa tos gi ci meññeef yi. J’ai versé du fumier sur les plantes.
. fusil fetal gi : Jënd naa fetal gu bees. J’ai acheté un nouveau fusil.
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Le Petit Wolof est un dictionnaire vivant. Revenez le voir souvent !


text:
Topp-njëfka yi / Les adverbes
Ni ko seen tur feeñale, njëfka « verbe » rekk lañuy àndal
Ràññees na :
1. Topp-njëfka yi mën a ànd ak bépp njëfka :
lool, ndànk, ndànk-ndànk, xaat, mukk …
ndey, ma yërëm ko di ko upp ndànk (taataan lolli, Séex Aliyu Ndaw 27)
li nga ma defal duma ko fàtte mukk.
2. Topp-njëfka yi nga xam ne dañu am takkoo, benn lay doon walla lim bu gàtt ciy njëfka, ñoom rekk lañuy àndal :
taq ripp ; dëgër këcc ; diis gann ; doy sëkk ; forox toll ; jeex tàkk ; jub xocc ; leer nàññ ; lëndëm kuruus ; mag, sut, dàq, mën, gën fuuf/fópp ; mat sëkk ; niin bott ; nooy nepp ; ñuul kukk ; réer mërr ; saf sàpp ; sax dàkk ; set wecc ; sës rëkk ; sew ruuj ; suur këll ; tàng jérr / jépp ; taq ripp ; taxaw jonn / temm ; tooy xepp ; weex tàll ; wér péŋŋ / céŋŋ ; wex xàtt : woyof toyy ; xam xéll ; xees pecc ; xonq coyy / curr.


text:
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
. cabinet (WC) duus bi, wanag wi : Am na ku nekk ci wanag wi. Il y a quelqu’un dans les toilettes.
. cacher nëbb, làq : Dama nëbbu ci ganaaw bunt bi. Je me suis caché derrière la porte.
. cache-sexe ngemb li : Nanga defaraat sa ngemb li. Il faut refaire ton cache-sexe.
. cafard mbóot mi : Gis naa ay mbóot ci waañ wi. J’ai vu des cafards dans la cuisine.
. cage kaaf gi : Denc naa petax yi ci kaaf gi. J’ai gardé les pigeons dans la cage.
. caillou doj wi, xeer wi : Doj yi bare nañu ci ëtt bi. Il y a beaucoup de cailloux dans la cour.
. calamité balaa bi, musiba mi : Maral mi, musiba la cim réew. La sécheresse est une calamité dans un pays.
. calao ndobin gi : Gis naa ay ndobin ci pàkku-juuj. J’ai vu des calaos au parc du Djoudj.
. caler sës : Sës naa bunt bi ak xeer. J’ai calé la porte avec une pierre.
. calomnier jëw : Démb, dégg naa Awa muy jëw xaritam bi. Hier, j’ai entendu Awa calomnier son ami.
. calvitie leel bi, xànq bi : Sa nijaay dafa leel. Ton oncle a une calvitie.
. caméléon kàkkatar wi : Dangay soppeeku ni kàkkatar . Tu changes comme le caméléon.
. camisole ndoket bi : Sa ndoket bi nga sol rafet na . La camisole que tu as portée est jolie.
. cantharide wànq wi : Wànq dafay lakke. La cantharide brûle la peau.
. capitale péey bi : Dakaar mooy péetu Senegaal. Dakar est la capitale du Sénégaal.
. caresser raay : Jigéen jaa ngiy raay doom ji. La femme caresse son fils.
. cauri pettaaw bi : Góor gaa ngiy seet ak ay pettaaw. L’homme fait de la divination avec les cauris.
. causer waxtaan : Damay waxtaan ak samay xarit. Je cause avec mes amis.
. ceinture geño gi : Damay takk sama tubéy ak geño gi. J’attache mon pantalon avec la ceinture.
. célébrer màggal, gàmmu : Damay màggal juddu yonnént bi. Je célèbre la naissance du prophète.
. cendre dóom bi : Def naa dóom ci and wi. J’ai mis de la cendre dans l’encensoir.
. centre digg bi : Garab gaa ngi ci diggu kër gi. L’arbre est au centre de la maison.
. certifier biral : Mën naa biral ni jëluma caabi ji. Je peux certifier que je n’ai pas pris la clé.
. cerveau yóor gi, yuur gi : Yóor gaa ngi ci bopp bi. Le cerveau est dans la tête.
. cesser dakk, bàyyi : Nanga dakkal sa wax ju bare ji ! Il faut cesser ton bavardage !
. chacal till gi : Till amul ci Ndar. Il n’y a pas de chacal à Saint-Louis.
. chaleur tàngaay bi : Tey, tàngaay bi dafa metti. Aujourd’hui, il fait une forte chaleur.
. chapelet kurus gi : Umar a ngiy wérd kurusam. Oumar égrenne son chapelet.
. chat muus mi, wundu wi : Muus mi dafa rafet. Le chat est beau.
. chatouiller ñoramtaan, textexaan, coqtaan : Yaa ngi may ñoramtaan. Tu es en train de me chatouiller.
. chaussette kawas bi : Fóotal ma samay kawas ! Lave-moi mes chaussettes !
. cheveux, la chevelure karaw gi : Bayil ma raxasal sa karaw. Laisse-moi te laver les cheveux !
. chiquenaude munna mi : Dama munna xale bi. J’ai donné une chiquenaude à l’enfant.
. choisir tànn, tipp : Tànnal bu la neex ! Choisis celui qui te plaît !
. chuchoter ŋun-ŋuni : Dégg naa la ngay ŋun-ŋuni. Je t’ai entendu chuchoter.
. cicatrice légét bi : Am naa légét ci sama tànk. J’ai des cicatrices au pied.
. circonstance anam : Ci ban anam nga jote kër gi ? Dans quelle circonstance as-tu reçu la maison ?
. cloche joolooli bi : Jàngu bi am na joolooli. L’église a une cloche.
. cola guró gi : Aadama, jaaykatu guró la. Adama est vendeur de cola.
. collier caq bi : Sa caq bi rafet na lool. Ton collier est très joli.
. colline tund wi : Ci tund wi la beykat bi dëkk. Le cultivateur habite sur la colline.
. colporteur jula bi : Dakaaar bare na jula ci mbedd yi. Dakar a beaucoup de colpolteurs dans les rues.
. comique (être) reelu : Sa xarit bi dafa reelu. Ton ami est comique.
. comité kurél gi : Sunu kurél gi dafa fam ndaje suba. Notre comité doit se réunir demain.
. commencement ndorte li : Léegi, nu ngi ci ndorte koor gi. Maintenant, nous sommes au commencement du ramadan.
. communauté mbooloo mi : Ci ban mbooloo nga bokk ? De quelle communauté fais-tu partie ?
. compatissant laabir : Jëkkëru Khadi dafa laabir. Le mari de Khady est compatissant.
. comptant teew-mi-teew : Damay jaay teew-mi-teew. Je vends au comptant.
. concertation diisóo : Seen diisóo bi yàgg na. Votre concertation a pris du temps.
. concours joŋante : Suba lanuy joŋante. C’est demain que nous ferons notre concours.
. concubine nekkaale bi : Duudu dafa am nekkaale. Doudou a une concubine.
. condamner daan : Yoon daan na Usmaan. Le tribunal a condamné Ousmane.
. conduire dawal, doxal : Mën naa dawal oto. Je sais conduire une voiture.
. confiance kóolute gi : Dama am kóolute ci yow. J:ai confiance en toi.
. confirmer feddali, yeesal : Sophie, feddali na ma kóllëréem. Sophie m’a reconfirmé (renouvelé) sa confiance.
. confronté jànkoonte : Dama jànkoonte ek ay jafe-jafe. Je suis confronté à des difficultés.
. connaissance xam-xam bi : Sama nijaay dafa am xam-xam. Mon oncle a des connaissances.
. consoler dëfël, naab : Saalif laay dëfël ndaxte yaayam dafa gaañu. Je console Salif parce que sa mère est décédée.
. contredire miim : Ayda miim na li ma wax. Aïda a contredit ce que j’ai dit.
. contrefaçon royaal bi : Sa lam bi du piir, royaal la. Ton bracelet n’est pas du vrai. C’est de la contrefaçon.
. contusionné tëccu : Yaramu Muusaa dafa tëccu ci aksidaŋ bi. Moussa a le corps contusionné après l’accident.
. conversation waxtaan wi : Sama waxtaan wi ak yow am na solo. Notre conversation est utile.
. convier përyee : Dinaa leen përyee dibéer. Je vous convierai dimanche.
. copain àndandoo bi : Am naa ay àndandoo ci Ndar. J’ai des copains à Saint-Louis.
. copie duppi bi, sotti bi : May ma benn duppi ci xët bi. Donne-moi une copie de la page.
. coriace ës : Mbër mi dafa ës lool. Le lutteur est coriace.
. corrompre ger : Danu ge alkaati bi mu bàyyi nu. Nous avons corrompu le policier et il nous a laissé partir.
. cortège funèbre rob bi : Rob bi dem na sëg ya. Le cortège funèbre est allé au cimetière.
. couler diig, suux, sóox : Gaalu joolaa diig na. Le bateau Diola a coulé.
. cour ëtt bi : Xale yaa ngi toog ci ëtt bi. Les enfants sont assis dans la cour.
. courtaud ndaama li : Gis naa benn ndaama ci Maali. J’ai vu un courtaud au Mali.
. courtoisie teggin wi : Nit dafay am teggin. Une personne doit avoir de la courtoisie.
. cousin sang bi (croisé matrilatéral), jaam bi (croisé patrilatéral) : Sama sang teral na ma. Mon cousin m’a fait des cadeaux. (Les cousins parallèles sont nommés ‘frères’ ou ‘soeurs’.)
. coutume aada ji : Sunu réew dafa am ay aada. Notre pays a des coutumes.
. crabe koti bi : Jëndoon naa ay koti géej. J’avais acheté des crabes de mer.
. crâne kaaŋ mi : Dama wat sama kaaŋ mi. J’ai rasé mon crâne.
. créature mbindeef mi : Yàlla moo sàkk mbindeef yi. Les créatures sont l’oeuvre de Dieu.
. crépuscule marax mi, timis ji : Ci marax mi laay génn. C’est au crépuscule que je sors.
. croître màgg : Garab gaa ngiy màgg bu gaaw. L’arbre est en train de croître rapidement.
. croquer yëy : Maa ngiy yëy gerte. Je croque des arachides.
. croyance ngëm gi : Sa ngëm ci diiné ji des na. Ta croyance religieuse n’est pas suffisante.
. crue mbënn mi : Mbënn mi ñëw na ba ci biir dëkk bi. La crue est arrivée jusque dans la ville.
. cruel soxor, soxar : Sa jàngalekat dafa soxor. Ton professeur est cruel.
. cuivre përëm bi, xànjar bi (jaune) : Jënd naa lamu xànjar. J’ai acheté un bracelet en cuivre jaune.
. curieux deñ kumpa : Yow, danga deñ kumpa. Toi, tu es curieux.
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Le Petit Wolof est un dictionnaire vivant. Revenez le voir souvent !


text:
Gëm Bis Pénc
NI NUY GËME BIS BU MUJJ BA,yal nanu yàlla fegal ay tiitaangeem )
Ni ngay gëme bis bii mooy nga dëggal ko,te dëggal lepp li mu ëmb,niki wisaareg teere ya,ku ci ne dees na ko won ay jëfam ci teere,ak pang ma,muy dajale gi niy dajale nit ñi,ak balaas bi, muy balaas bi niy mandaxee jëfi jaam yi,ak déegub yonant bi (j.y.m),ak ajjana ak sawara,ak siraat(aw yoon la wu deesi romb),ak romb gin ciy romb,ak hisaab(mooy seet gi niy seet jëfi nit ñi) ak rammug yonant bi (j.y.m) ak mbugal(yal nanu ci yàlla musal). Hisaab nag luy tar la ca boobale bis,ndax dees na hisaab nit ki ci lu gën a tuuti fepp suuf cib tuutaay.
Fayyantoo itam dana fa am,ndax lu waay daa jay moroomam fii, teg ko cig ëpp doole,bu yawmal-xiyaamee dees na jox aji neew ji doole, doole muy fayyu ci ki ko daa neewal doole,niki xar mi am bejjan te daa daan mi amul bejjan,bu bis baa,da niy jox aji ñakk jiy bejjan bejjani mi ko daa daan muy fayyu,loolu lepp maandute ga fay am lay wone.
Dee,ak laajug malaaka yi ak mbugalum bammeel,ci yawmal-xiyaam lanu,ndax kat yawmal-xiyaam yi ñaar lanu,bu mag ak bu ndaw,bu ndaw bi mooy dee gi ñepp di dee,bu mag bi di wal gi niy wal buftu bi .


text:
Xëtu web
Xëtu web wenn la ci Xëti World Wide Web bi, doon lu ñu sakk ngir ay nemmeekukat man kaa yër ci ndimbalu ab joowukaay. Aw xëtu web day am ab màkkaanu web bu muy àndal ngir ñu man kaa ubbi ci joowukaay bi. Ci jëmmam dëgg, Xëtu web, day nekk ab mbooloom ay mbind, ay nataal aki riir, ci gattal lépp lu gisu walla déggu.
Saytuwiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Fànn yi ñu man a saytoo aw xëtu web bari nañu: man ngaa bind ci banqaasu màkkaan yu joowukaay bi màkkaanu webam, walla nga topp ab lëkkalekaay bu nekkoon ci weneen xët. Li ëpp ci joowukaay yi ñu gën a jëfandikoo dees la koy won cib wonekaayub nosukaay jaare ko cib palanteer bu mu lay tijjil, tax it manees koo móol. Làkkiin wu HTML mooy cëslaay gi ñu sukkandiku ngir sos xëti web yi, ba tax saytu gi man a am ak jumtukaay yu wuute: dayob wonekaay bu ne, móolukaay yi, añs.
Cëslaayi xereñ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cig xereñ, aw xëtu web dafa cëruwoo ne-ne yu wuute yi ne ci World Wide Web bi. Ci lu daj ne-ne bi ci njëkk ab jukki bu ñu bind ci làkkiinu xibaarfeppal gu HTML. Làkkiin wii di HTML day tax ñu man a sos ay xëti web, jox leen ay màkkaani web, tax itam nu man a melowal xët wi, tëral ni ci ne-ne yi taxawee.


text:
Suuxat sa yaram, suuxat sam xel ni mu ware : caabi ji lay ubbil jàmmu yaram
Mbokk, OSAD a la tekkil dénkaane yii tukkee ci Profesëer Amadu Galo Jóob. Ci gis-gisam, warees na leen a jàppe ni ab bagaan bu def ay taxañ, ku ne ñëw jël taxañ yi méngoo ak tolluwaayu yaramam, fekk diisoo na ci ak doktooram.
• Bu la ndékki raw. Bul yem rekk ci meew, kafe mbaa duteek yu ni mel. Jëlal
ndékki lu am solo, mburu, ñoom fonde ak yu ni mel, naan yu tàng mbaa yu sedd yu am suukar (su fekkee ne terewuñu la suukar), mbaa ay meññet, mbaa ndoxum meññet añs. = ak ñoom seen.
• Taamul di naan laata waxtu lekk jot, dafay tax doo xiif bu baax, su ko defee doo lekk lu bare ; loolu baax na ci ki ñu digal lu wàññi yaramam. Su fekkee ne danga lekk ba noppi, bëgg a naan ci saa si, jàppal lii : lekk lu tàng : naan lu tàng. Lu ko moy, xaaral ñaar-fukki minit (20), gën jaa néew, nga sog a naan lu sedd.
• Soo yeewoo rekk, daldil naan ndox ; bu loolu wéyee, nga naan lu mu néew néew 1 liitaru ndox ci bëccëg bi. Loolu dafay yeesal ndox mi ci sa yaram (lu ëpp juróom-ñaar-fukk ci téeméer 70% ndox la ! ), su ko defee mu aar la ci sank, maanaam seere. Lée-lée, nanga amal subas ndox, maanaam nga naan benn liitaru ndox, lu jiitu ndékki.
• Ngir aar sa bopp ci kolesterol, moytul ñam yu ñu fiiriir mbaa saaf ci
diwlin, taamul ñam yi ñu baxal, mbaa tay, mbaa lakk, mbaa dugal ci fuur, mbaa yu ñu toggul niki salaatu tamaate, karoot ju ñu joos ak yu ni mel.
• Moytul soos yi ak yu niin yi, ak limonaat yi, ak ngato yi, ak yàpp yu xonq yi, ak
biiru nag yeek xar yi, ak sosisoŋ yeek yu ni mel. Taxawal temm ba kenn du def safal yi xew, moo xam ay kibb lañu walla sunguf su ñuy suy ci togg gi.
• Deel lekk lujum ak meññet, ganaar ak yi mu xeetool, jën ak yeneen yiy dund ci géej.
• Deel teel a reer, na doon ñam yu woyof te bañ a saf xorom. Moytul di dolli xorom ci ñam wi. Bul reere lu am xorom, su fekkee ne danga am tasyoŋ mbaa mu am ñu ko am ci njaboot gi.
• Naan yu tàng : kenkiliba, àttaaya ju am limoŋ mbaa naanaa, kafe gu woyof, meew…
• Naan yu sedd : na la ndoxum meññet yi fi fekk baax gënal limonaat yeek yu ni mel, yi ñuy jaay ci bitig yi. Su fekkee ne danga am mbokk mu am jabet : defal suukar su yem, mbaa nga jëfandikoo wuutalu suukar te bañ cee xér.
• Ñam yii fàww nga lekk leen : dugub, ceeb, xeeti màkkaróoni, mburu, ñàmbi ak yu ni mel, pombiteer…li ci gën nag, mooy ñu baxal leen mbaa ñu tay leen. Su dee ku ànd ak jabet, mbaa metitu biir, mbaa ku am yaram lool, bumu ci xér.
• Moytul lekk ba biir bi fees dell te moytu yit di lekkantu ci diggante ndënale yi.
• Yëngal sa yaram lu war la. Kenn waxul nga xéy suba di daw ak a maaj, sonn ci lool, yemale ko fa ba jëmmi jamono ; loolu du la amal njariñ. Li gën moo di saxoo di yëngal sa yaram, lu mu néew néew ñetti yoon ci ayu-bés bi, mën naa doon dox, lagg-laag maanaam daw yu yemamaay, féey, biskalet añs., lu tollu ci fanweeri minit jëm benn waxtu, lépp nag tollook li nga àttan.
• Bul tóx, moytul garabu yoo gi ñuy jafal muy saxaar, naka noonu garab yiy rey gunóor. Sàngara yit mat naa moytu.
• Jëlal sa matukaay ba mën a nelaw bu baax, lu mu néew néew juróom-benni waxtu (6 w).
• Ngir suuxat sam xel, gannaaw nelaw yu mucc ayib yi nu wax léegi, yokkal sa xam-xam, mu doon ci bëccëg bi, ngay bind ak a jàng, tàggat sa bopp ci tari loo jàngoon, nettali loo mas a dégg ak yu ni mel, boole ci ay po yuy tàggat sam xel añs.
Profesëer Amadu Galo Jóob


text:
assalamualaikum huu
sdih plak ak ari ne .. c hubby blik da .. y plg sdih ak x dpat jmpa pn c hubby .. x dpat antr g airport ag .. da ah lma ag dpat jmpa huu .. mmg mnyedih kn idup ak ... but ak kna still kuat .. kuat .. kn ak da jnji nk tgu hubby ak smpai bla2 ... huu buang suma prsaan ngatif .. hubby pegi sb keja .. bkn sb pa ... mcam by ckap .. " rmember . i'll leave for a job .. i'll come back to make u my wife " huuu ak ngat 2 ... ak pn jnji nk tgu by smpai bla2 ... ak syg by .. ak syg by .mm ak syg by .. ak bcinta bkn sb nfsu .. ak bcinta sb ak syg hubby ak n ak nk hubby ak jdi imam ak , jdi suami ak slama nya .. thats my dreams .. huu smoga Allah mmakbul kn suma doa ak .. insyaAllah .. ak x leh ngis ak .. ak kna kuat .. kn ak da jnji ngan hubby spaya bhenti ngis ... hubby xnk ckp ngan ak ag nt kalu ak asyik ngis huuu ... ak syg n rndu hubby ak clalu ...
Sunday, July 07, 2013
sedih ..
assalamualaikum huu


text:
Dawaan bu safaanu
Dawaan bu safaanu (DS walla AC ci wu-angalteer: Alternating Current) màndargoo ag walug dawaan guy soppiku ci jamono muy ci taraay walla ci jubluwaay.
Tëraliin
Doxiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Naka-jekk dawaanu mbëj suñu koy séddale, ci dawaan bu safaanu bu baraayam sax ci 50 Hz walla 60 Hz lees koy defe (+ ak - bi dañuy safaanu ci watatukaay bi juroom-fukki saa yu ne). Dawaan bi ak dendu mbëj bi, ci biir watatukaayu mbëj bi, seen Demiin dafay mel ne bu ab duusub sin.
Jëfandikoo gu dawaan bu safaanu mi gi jóge ci li jurukaayu dawaan yi, ci yaxanaay ci koom-koom ak seenug yomb a defar, di jur dawaan bu safaanu ci anam gu yomb, kon dawaan bi ci boppam kenn du ko soppiwaat laataa ag jëfandikoo.
Fi njariñ li gën a feeñee sax mooy séddaleeb dawaan bu safaanu bir na ne moo gën a yaxan dawaan bu wéy ci séddaleeb dend bu kawe (ñakkug kàttan gi ci buum yu gudd yi moo gën a néew). rawatina, ci diggante gu gennwéq walla wéq yu bari, bir na yaxanaay gu ñettiwéq di gees gën a jëfandikoo ndax néewteey ñakkug kàttan ngir njeexitu Joule (moo tax dijjaayu watatukaay yi gën a néew, maanaam wëñ yu gën a sew); jëfandikoog dawaan bu safaanu bu ñettiwéq lawal na buumi yóbb yi ci diggante yu gudd lool yi.
Genn Màndarga gu am-solo gu dawaan bu safaanu, ba waral ci genn wàll li tax ñépp jël ko, mooy yomb gee jëfandikoo fu nekk, yomb gee soppi ci lim yu wuute ci taraayu dawaan, ci ndimbalu soppalikaay yi, ak ñakkug kàttan gu digu.
Donte yenn jumtukaay yi dawaan bu wéy lañuy doxe, waaye loolu manees na koo ame ci dawaan bu safaanu, sunu jëfandikoo ab jubbantikaay.
Suñu jëfandikoo ag xaralag mbëjfeppal gu kàttan gu ñaw, manees naa jëfandikoo dawaan bu wéy ngir am dawaan bu safaanu, jur ko ci yenn anami baraay, melokaanu duus ak taraay jaare ko ciy jumtukaay yees duppee jallarbikaay.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ca njalbeenu njëfandikug kàttanu mbëj ci ndefar gi ci XIXu xarnu daawaan bu wéy lañu doon jëfandikoo, ndax li mu doonoon lu neex a rënk ciy tegle ak li mu gën a wóor dawaan bu safaanu. Tomb bu mujj bi Thomas Alva Edison mooy ki ko doon wax ci lees tuddewoon xareeb dawaan yi.
Dawaan bu safaanu, gi soloom doonoon lu beneen xaaj bi boole woon Nikola Tesla ak George Westinghouse doon aar, manul a ñakk ci njëfandiku gu ab soppalikaay, moom mi tax ñuy man jokkalante mbëj mi ci diggante yu gudd. Te itam doxalukaayu mbëj yu dawaan bu safaanu ñoo gën a wóor te gën a yaxan yu dawaan yu wéy yi.
Ci jamono jii ci àdduna bi dawaanu mbëj ci ñaari baraay lañu koy séddalee, 50 Hz(Tugal, Asi, Afrig) ak 60 Hz(Diiwaan-yu-Bennoo ak goxu Aamerig bépp ci lu daj, genn xaaju sapoŋ) ak taraay yu wuute.
Xool it[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téerekaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Alternating Current Phenomena (McGrawHill, 1900)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Electric Discharges, Waves and Impulses (1914) * (en)Charles Proteus Steinmetz: Theoretical Elements of Electrical Engineering (1915)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Electrical Apparatus (1917)
- (en)Charles Proteus Steinmetz: Theory and Calculation of Transient Electric Phenomena and Oscillations(McGrawHill, 1920)
- (en)Louis Cohen: Formulae and Tables for the Calculation of Alternating Current Problems (McGraw-Hill, New York, 1913)
- (en)Ernst Julius Berg: Electrical Engineering, First Course (McGrawHill, New York, 1916)
- (en)Ernst Julius Berg: Electrical Engineering, Advanced Course (McGrawHill, New York, 1916)


text:
Gëm Yonnant yi
NI NUY GËME YONANT YI,mucc ak xeewal yàlla na nekk ci ñoom)
Ni ngay gëme yonant yi (j.y.ñ) mooy nga dëggal leen,te dëggal li nu indi jële ci seen boroom.Te nga gëm ne itam dëggu ak wóor ak jotal lu war ci ñoom la.Fen nag ak wor ak nëbb dëgg dafa araam ci ñoom. Gaar-gaar bu dul ayibal tey dal nit da na leen dal,niki tawat, waaye bu mu doon juy foñloo,maanaam juy tax nit ñi di leen daw,niki ngaana nga xam ni day wàlle,ak yu mel ni ñoom,ñoom tawat yooyu danoo wormaal yonant yi,dun leen dal. Waaye nag jaay ak jënd,ak denc (am soxna) ak lu ni mel ci lepp lu yàlla daganal,bun ko defee du leen dolli lu dul yoolub yàlla seen boroom. Liy wone ne ñoom ñu dëggu lanu te yàllaa leen yonni,mooy kiimaan yi leen yàlla di wàcceel ,di ci wone ne moo leen yonni,mu mel ni (ñoom kiimaan yi)daniy wax ak nit ñi naan leen jii waay de lu mu wax, mbaa mu def ko yàllaa ko ko diggal. Yonant yi nag, seenub lim ñatti teemeer ak fukk ak ñatt la,waaye anbiyaawu yeek (mooy ku am darajay yonant te yonniwun ko ci nit ñi) yonant yi,yepp boo leen boolee ,seenub lim moom teemeeri junni la ak ñaar fukk ak ñeent,yal na mucc ak xeewal sax ci ñoom ci lu dul dog.


text:
eyytt! arini ak mcj ko! haha :D sejak bile ak ad mood nk mcj ko ek? hmm.. tah laa. da lme ann ak xmcj ko? sbb pe ek? sbb ko laa. *carik pasayy spe soh! pdn muke :D hepy dowhh dpt mcj ngn ko blek. cyess! ehh, ak xtaw cter ko skg. tetbe ko ckp ko da clash? *da bpe bulan lak xmcj ann. hihi :) cian kt ko. ta mo cdeyhhcdeyhh ok. ak ann ad? haha :D wait, ap mksod ak ouh? hmm, still syg ko? still ad aty ngn ko? dlu kot. *KOT! da b'taon da cter ouh. even kte pena COUPLE kjp je ann p ak cdeyhh gk aw time clash ngn ko. *gatayy sgt nk CLASH asay? pdn muke :D ok! my false! nyesal? TAK! ko nk couple blek ngn ak? soe, ak syg SAFFIQ. kte kwn je k.
eyytt, da ngantok laa. taAtAa :)
fullSTOP!
terima kasih kerana membaca ! ;)


text:
Doolerandu
Doolerandu mooy xam-xam biy gëstu lepp lu ñeel wuutuloxo yi, doxalkat, ndaamar, ci gattal, lepp luy jur walla di yòbb ab jalaxu, doole, ag soppeeku. Da nuy wax tamit doolerandu gu daj, doolerandug ndaamar, taggat-yaram gu doolerandu, doolerandug gaal, doolerandug asamaan, doolerandub kàttan-ferñent…
CosaanamSoppi
ci taariix, doolerandu mooy boole, gi Newton def; jëmm ak gëstubidiw. Kon su nu ko xoole ci wallu taariix jëmm walla fisiyaa ci doolerandu la joge. Ci sunu besu tay yi, day lu noppale, ci daara yu kawe yi, ne atte doolerandu yi ci jëmm la ñu joge.
Xam-xam yi ci lënkuSoppi
Doolerandu ab banxaas la ci xam-xam yiy gëstu jalaxu yi ak soppeekuy neen yi, ci lu tukkee ci doole jiy man a indi googu jalaxu walla googu coppiku. Man nan koo xoolee ni ag wàll ci xam-xamu jëmm. Kon aajoom mooy leeral, xalaatjiitalu jalaxug neen yu tekkaaral yi, ak yaram yu asamaan si walla jëmm yuy dund (dun-doolerandu) ëbb na tamit:
- Doolerandu gu yàgg ga, ni ko it gu newton, moo ñeel njangat gu imbiku (njangatum jalaxu yi te bañ a bayyi xel ca ngérte la), njangatu demin yu tekkaaral ak yuy yëngu, muy demiin gu wayaymbir (doolerandu gu tomb) walla demin gu lëj (doolerandu gu daj).
- Dolerandug asamaan, mooy jang jalaxub yaram yu asamaan si.
- Doolerandug tekkaaral, mooy jang demin gu bari cër, lu mel ne gil yi, yi cëroo ay milioŋi ngënjabar.
- Doolerandug jëmm moom day gëstu demin yu am y melokaanu jëmm yu mel ne doolerandu gu yolaakon yi ak doolerandu yu seen demin soppeekuwu.


text:
Xaralay xibaar ak jokkoo
Xaralay Xibaar ak Jokkoo (XXJ) walla Xaralay Xibaar ak Jokkoo yu Yees yi, ci wu-angalteer Information and Communication Technology, ci wu-faraas Nouvelles technologies de l'information et de la communication, moo ëmb mbooleem xarala yees jëfandikoo ngir yor ak jokkale ay xibaar. Yitteem mooy sos ay noste yuy yor ay xibaar, yor seenug suqaliku, seenug dencu, seenug jokkale, ak seenug kaaraange.
Yombul joxe ci ab tekki bu daj ndax amul benn tekki bu ñépp ànd déggoo. Ñi ciy liggéey raññee nañu leen niki ñu seen xam-xam daj, dañoo nekk ñuy xam lépp lu laal: mbëjfeppal, xam-xamu nosukaay, jokkoosoryante.


text:
CEETUM NJËKK-WASIN (CONSULTATION PRÉNATALE ( CPN) CI TUBAAB)
« Fàggu moo gën faju ». Jigéenu-wérul mën naa nasaxal bu baax loraange yiy ànd ak wasin, su fekkee ne, diiru ëmb bépp dafay dem kër doktoor ñu seetal ko yaramam. Faatoo ngi tollu ci ëmb bu ndaw.
LAAJ YI
1) Ñaata yoon la Faatu war a dem CNW = CPN, ngir ñu toppal ko bu baax ëmbam ?
2) Lu ko ndawal kër doktoor war a digal mu jëfe ko, ngir moytu jàngoro yii :
- sibbiru ?
- ñàkkum deret ?
- tetaanoosu liir ak bu wasin-wees ?
3) Ana leneen lan la ko ndawal kër doktoor war a digal, ngir wér-gu-yaramam ak gu doomam ?
4) Lan la ko ndawal kër doktoor war a digal ngir mu mucc ci safaan yi mën a xew ci mat gi ak wasin gi ?
DÉNKAANE YI
- Faatu, nanga dem lu mu néew néew ñetti yoon ca fajukaay ba, ñu seet la ceetum njëkk-wasin (boo amee 3 weer - 6 weer - 8 weer), su ko defee, dinañu la fa ñakk tetaanoos, jox la ay doomu klorokin ak yu weñ, ñu tudde ko feer ci tubaab, joxaale la fa ay dénkaane ci wàllu lekk. Loolu mën naa fanq, ci kàttanu Yàlla, bépp safaan bu laxasu ci ëmb ak wasin.
- Faatu, ngir moytu ñàkkum deret, nanga jël benn doomu weñ, ci waxtu lekk, li ko dale ci ndoortel ëmb bi ba keroog ba ngay wasin.
- Faatu, aaral sa bopp ci sibbiru, ci anam yii : dangay jël 300 mg klorokin (mu di 2 doomu klorokin 150 mg), ñaari yoon ci ayu-bés bi, maanaam altine ju ne ak alxames ju ne, li ko dale ci ndoortel ëmb bi ba keroog ba ngay wasin, ni ko ndawal kër doktoor santaanee.
- Faatu, ngir aar sa bopp ci sibbiru, deel nelaw ci biir sànke (mustikeer) bu ñu nàndal ;
- Faatu, ci biir ëmb bi, nanga ñakku tetaanoos ; su ko defee, dinga moytu jàngoro jooju, bon ci yow, bon ci sa doom ;
- Faatu, boo tolloo ci wasin, ngir fanq safaan, nanga dem dispàñseer, walla nga seet ku jàng rewli mu taxawu la.
NDOLLENT LI
Ci mbirum doomu weñ yi jigéenu-wérul war a wann :
- Dee ko jël ci waxtu lekk, booy xéewlu ba ci digg bi ; loolu dina tax tawat yi ci laxasu niki xel mu teey, ak waccu, ak biir buy daw wàññeeku ;
- Boo jëlee doomu weñ, dinga gis say jonkon ñuul, loolu du dara, bu ci am benn jaaxle ;
- Boo jëlee doom yooyu, nanga daldi lekk ñam wu am witaamin C : sorãs, limoŋ, guyaab ; xob yu nëtëx, tamaate. Nanga moytu, boo lekkee rekk, daldi ci teg àttaaya walla kafe, ndax naan yooyu dañuy tax ba weñ gi du gaaw a tàbbi ci deret ji.
Yéen bàjjanu gox yi, OSAD fàggul na leen ay téere yu ngeen mën a jëfandikoo ci wàllu yeete :
Livret de vulgarisation du Programme élargi de vaccination PEV :
-en wolof, Nakk yu mat : gàllaaj gu wóor, 24 pages
-en sereer, Nek teyu : teex booru, 24 pages
Carnets de santé pour la protection maternelle et infantile (consultations prénatales et post-) :
français-wolof, français-sereer et français-pulaar
Sama doom dama koy nàmpal, l’allaitement maternel en wolof, 16 pages
Njiriiñ a numin, l’allaitement maternel en sereer, 20 pages
Ëmbub Jàmm, la maternité en wolof
Bodatar Puubu, la maternité en sereer, 16 pages.
Lexique français-wolof de la santé, 80 pages.
Lekkug tànneef, manuel de nutrition en wolof, 60 pages


text:
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
. gaffe njaaxum gi : Démb def nga njaaxum gu réy. Hier, tu as commis une grosse gaffe.
. gage (mettre en gage) tayle : Duudu tayle na këram ndax bare bor. Doudou a tellement de dettes qu’il a mis en gage sa maison.
. gamin gone gi, gune gi : Wool ma gune gi ! Appelle-moi le gamin !
. gauche (la) n. càmmooñ bi : Sama loxo càmmooñ dafay metti. Ma main gauche me fait mal.
. gazelle kéwél gi : Yàppu kéwél dafa mooy. La viande de la gazelle est tendre.
. gecko unk wi : Gis naa benn unk ci waañ wi. J’ai vu un gecko dans la cuisine.
. gémir onk : Xadi dafa feebar bay onk. Khady est tellement malade qu’elle gémit.
. géniteur waa-jur, waa-jur : Gis naa say waa-jur. J’ai vu tes géniteurs (parents)
. genou óom bi : Sama óom dafay metti. J’ai mal au genou.
. gens gaa ñi, waa. Ana waa kër ga ? Comment vont les gens de ta maison ?
. gentil baax : Janq bi dafa baax. La jeune fille est gentille.
. germer sax : Dugub jaa ngiy sax. Le mil est en train de germer.
. gifler pes : Pes naa xaale bi ma saaga. J’ai giflé l’enfant qui m’a insulté.
. glace (miroir) seetu bi : Abal ma seetu bi ! Prête-moi la glace !
. glissant rattax : Buntu kër gi dafa rattax. La porte de la maison est glissante.
. glisser tarxiis : Dama tarxiis ci ndox mi. J’ai glissé sur l’eau.
. glorifier tagg : Géwél baa ngi lay tagg. Le griot est en train de te glorifier.
. glouton fuqle/ fëqle : Sa jabar ji dafa fëqle. Ton épouse est gloutonne
. gombo kànja gi, jaxato ji : Suppu-kànja laa togg tey. Aujourd’hui, j’ai préparé du riz à la sauce gombo.
. gosier put gi : Sama put dafay metti. J’ai le gosier qui me fait mal.
. gourde gamb bi : Jëndal naa sama doom gamb. J’ai acheté une gourde pour mon fils.
. goûter mos, ñam. Mos naa yaasa bi wànte neexul. J’ai goûté le yassa mais il n’est pas bo.
. gouvernement nguur gi. Man ci nguur gi laa bokk. Je fais partie du gouvernement.
. grain de sable pép suuf
. grandir màgg : Xale yépp màgg nañu. Tous les enfants ont grandi.
. grand-parent maam ji : Sama maam dafa màggat. Mon grand-parent est vieux.
. grappe cabb bi : Dagg naa ñaari cabbu reseŋ. J’ai coupé deux grappes de raisin.
. gras duuf : Yàpp wi nga jënd dafa duuf. La viande que tu as achetée est grasse.
. gratter xoos : Ganaar gaa ngiy xoos suuf si. La poule gratte le sol.
. grenier sàq mi. Denc nanu dugub ji ci sàq mi. Nous avons gardé lemil dans le grenier.
. grillon salliir bi : Dégg naa benn salliir ci néeg bi. J’ai entendu un grillon dans la chambre.
. grimacer gaññ : Gis naa la ngay gaññ. Je t’ai vu grimacer.
. grimper yéeg : Góor gaa ngiy yéeg ci garab gi. L’homme grimpe sur l’arbre.
. grincheux naqadi/ naqari deret : Sa yaay dafa naqadi deret. Ta maman est grincheuse (est d’un tempérament difficile).
. griot géwal/ géwél bi. Géwél yaa ngi ci ngénté li. Les griots sont au baptême.
. gris doomu-taal : Aydaa ngi sol robb bu dóomu-taal. Aïda a porté une robe grise.
. gronder gëdd. Seriñ bi gëdd na taalibe yi. Le marabout a grondé les disciples.
. gros dijj, réy : Sa biir bi dafa dijj. Ton ventre est gros.
. gué paas bi : Dex gi xootul, paas la. Le fleuve n’est pas profond. On peut passer à gué.
. guêpe njulli-kaata bi. Gis naa ay njulli-kaata ci kër gi. J’ai vu des guêpes dans la maison.
. guéri wér : Jabaru Aadama dafa feebaroon wànte wér na léegi. L’épouse d’Adama était malade. Elle est guérie maintenant.
. guetter tëru : Alkaati yaa ngiy tëru saay-saay yi. Les policiers guettent les bandits.
. guide njiit : Sunu kurél gi am na njiit. Notre association a un guide.
. guider ommat/ wommat : Damay wommat gumba gi. Je guide l’aveugle.
. guitare (traditionnelle) xalam : Géwél yaa ngiy tëgg seeni xalam. Les griots sont en train de joeur leurs guitares.
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Le Petit Wolof est un dictionnaire vivant. Revenez le voir souvent !


text:
Waalo
Waalo bokkoon na ci yénn ci nguuri Senegaal yi fi nekkoo. Buuru Waalo dañu ko daa tànn ca péncum Seb ak Bawar. Njurbel moo nekkoo péeyam ci lu njëkk, ganaaw bi lañ ko tuxël Jinge, tuxëlaat ko Ndeer. Tuxu yu bari yooyu doy na tegtal ci dellu ganaaw ak ñàkk doole.
Tëraliin
Jëwrin yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ñooñu ñooy: Jawdaŋ mi yor suuf si ak Jogomaay mi yor ndox ak Maalaw mi yor koom-koom gi. Ganaaw ñooñu amoon na ñu nekkoon ci kër buur. Bokk na ca Meet moom mooy njiitu bëkk-nèeg yi ak bëkk-nèegu Njurbel moom mooy wax ci turu buur bi ak njiitu ñi yor baxan buur te mu gën a siiwe ci Baadi ak taawub buur. Moom mooy saytu néegu buur ak Fara Njurbel moom mooy njiitu tëgg weñ gu ñuul ak wurus yi. Fara Juñ-juŋ bi moom mooy njiitu waykat yi.
Waalo, amoon na ñeeti kër ñu daan taan Barag bi, soqikoo ci ñeeti xeet yooyu:
- Tejeek (Pël ak socé)
- Joos (Séeréer)
- Logaar (Naar)
Barag bi, di turu buuru Waalo, dafa joge ci turu ku jëkk nekk Barag, mooy Barka Bo (Mbooj). Barka moo soppiku Barag.
Barag[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Barag mooy maqaama bi ñu joxoon buuru Waalo. Yilifoon na li dale ca Mbàmbulaanu Atlas ba Lag de geer. Bokkoon na ci ñi dar Barag ñaari mbooloo: ba njëkk moo di Lingeer miy yaayu buur bi ak Aawo miy soxnaay buur su njëkk, moom moo am teraraagaay toog ca gangunaay (mooy toogu gu buur) ga.
Bu ñaareel ba moodi ñatt ci boroom ndombay tànk yi ci péncam Sëb ak Bawar: ñoom ñooy Jawdun mi yor suuf si ak Jogomaay mi yor ndox mi ak maalaw mi yor koom-koom bi.
Bokk na ci ñi nekk kër buur ku ñuy wooye Meet, moom moo di njiitu bëkk-néeg yi ak bëkk-néeg Njurbel moom miy wax ci turu buur ak kiy jiite ñi yor mbaxanaam buur. Baadi moom mooy njiitu doomi buur bi, ak yénn ci Jëwriñ yi.
Barag daawul génn ci am at lu dul ñaari yoon: bu njëkk bi ngir jiite lëlu xare. Bu ñaareel bi ngir teew ci xumbeemi gàmmu, moom ak waa këram. mbooleem ñi yor ndomboy tànk dañoo wara teew ci gàmmu gi. Képp ku wuute dees na la mbugal, ñu folli la mbaa ñu rey la. Ndaxte senug teew li muy tegtal moo di yeesal seenug nangu, lañu lokki ak lañu siif. Mbooleem alal yooyu daanañu leen séddale ñetti xaaj: ben ba moo ngi jëm ca buur ba, ñaareel bi mu ngi jëm ca pécum Séb ak Bawar. Bi ci des mu ngi jëm ci taxawal xumbèem yi
Seddaleeg yorte gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nguur ga dañ ko seddale woon ci ay diwaan, bu ci ne amoon na bàjjo buy dox mbiri buur bi (Sàmba Lingeer). Kàjj moom la ñu fal ci ndijjooru dex gi, li ko dalee ca aarnik ba fa dex gi sottee. Buriko moom la ñu fal ci bëj-gànnaaru Lag de geer, mu ngi daan dëkk ca Foos, Baadi moom lañu fal ci li dale Sirigi ba Sinò Bawaal. li des ci pal yi mu ngi ci kilifteefu Kangam yi: Marooso moo nga dëkkoon Boroso Piccoo. Barlaf moo nga dëkkoon ca sowu Lag de geer.
Buuri Waalo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay jafe-jafeem[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Daanaka Waalo nit desatu fa ndax ya cong yi jòge Gànnaar ak ay xeet yu sax ci diggante sang yi. Moo tax ba ci xarnub XX waa waalo jublu woon ci seen gàddaay wàllu Saalum ak tëdd mi nekk ci diggante Kees ak Mbuur ak dëkk yu mag yi ci réew mi.
Ba besu tey Waalo ngi jànkonteeg coon ya jòge woon ca ŋaayoo ga. loolu mooy jur dellu ganaaw ak daanug waalo, ba ku nekk di ko cokkaas: Taraasaa ak Almaami ak Dàmmeel. Ki ci gënoon a fés nag mooy Faraas. ganaaw ba Faraas rimbee Waalo ba mu nëx, dakoo teeyal dëtëm ko ci ndimbalu Budeŋ ak Potore ak Fedeerba mi ñëw seen ganaaw ci 1885. Booba la nootee Waalo, te naa daf koy xettali.
Delluwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Paate sow, Démbi Senegaal: ci làmmeñu Wolof, Dakaar, 1998


text:
LEKKUG JIGÉENU-WÉRUL
Jigéenu-wérul dafa soxla lekk gu wuute te gën a duun, ngir sàmm màggu doom ji mu ëmb ak wér-gu-yaramu boppam. Faatu dafa ëmb te bëggul lekk, ndax nee na dafa bañ am doom ju réy, loolu indil ko jafe-jafe ci wasin gi. Nogoy mi nga xam ne ndawal kër doktoor la, dem na këram seeti ko.
LAAJ
Lan la Nogoy war a digal Faatu, ngir dimbali ko ba mu lekk bu baax, su ko defee mu sàmm màggu doomam ak yokkuteem ?
DÉNKAANE YI TUKKEE CI NOGOY
• Faatu, ci li ngay lekk la sa doom di jële dundam ; kon, ngir sàmm sa wér-gu-yaram ak sa bosu doom, deel lekk lu ëpp la nga daan lekk te mu doon ñam yu wuute.
• Faatu, deel lekk ñam yu am weñ (res, yàpp, ñoom xobu pataas ak ñàmbi, nen) te nga jël doomu weñ yi la ndawal kër doktoor di jox, ngir sàmm sa màggug doom ak sa wér-gu-yaram, yow ci sa bopp.
• Faatu, gannaaw ñetti ndënale yi nu baaxoo niki ndékki, ak añ, ak reer, nanga ci yokk njogonal lu am solo (soow, nen, gerte, meññet…), rawatina ci ñetti weer yi mujj ci ëmb bi.
NDOLLENT LI
• Ngir sa lekk aw yoon, war ngaa lekk, bés bu ne, ñetti yoon lu mu néew néew, ñam yu am ndugg yii may bëgg a lim :
- yàpp, res, ganaar, jën, nen, ñebbe, ak ñam yu am weñ ;
- lujum ak xob yu nëtëx yi niki xobu pataas, xobu ñàmbi ak ñoom seen ;
- toggu ceeb walla dugub niki mbaxal, daxin, laaxu caaxaan, laaxu soow, laaxu nëtëri, cere, cere baasi, cere mbuum, ceebu jën, ngurbaan, etooje, poyka) ;
- meññet yi ànd ak jamono, rawatina yi am witaamin A ak witaamin C (màngo, pàppaayo, guyaab, sorãs, banaana) ;
- kaasu meew, bés bu ne.
• Ñam yi am proteyin (maanaam ñam yu am suux, niki, jën, yàpp, ginaar añs.), ak weñ, ak kalsyom, ak witaamin A baax nañu lool ci jigéenu-wérul.
• Jigéenu-wérul soxla na ñam yu am weñ, ngir moytu biir bu xàcc (=biir bu yàqu), ak wasin doom ju matul, ak doom ju tuuti lool ca ba muy juddu, ak coono.
JIGÉENU-WÉRUL SOXLA NA NDIMBALAL JËKKËRAM
Jigéenu-wérul dafa soxla ndimbalal jëkkëram diiru li mu ëmb, ndax war naa am lekk gu naat, wuute te yokku ; laaj na ñu toppal ko bu baax ëmbam, woyofalal ko liggéeyu kër gi. Faatu dafa ëmb.
LAAJ
1. Lan la jëkkëram, Mamadu war a def, ngir mu am lekk gu naat, wuute te doy ?
2. Nan la Mamadu mën a jàpplee Faatu, ngir ñu di ko toppal ëmb bi ni mu ware ?
3. Ci anam yan la Mamadu mën a woyofalal Faatu liggéeyu biir kër gi ?
DÉNKAANE YI
- Yow Mamadu, doom ji Faatu ëmb ci li Faatu di lekk lay jële dundam ; ngir doom ji màgg ni mu ware, ngir ndey ji ànd ak wér, wutalal sa jabar, lu mu néew néew benn (1) walla ñaari yoon (2) ci ayu-bés bi, morso res, morso yàpp, walla ay nen.
- Te yitam, bés bu ne, ceeb walla dugub ji muy lekk, war na cee boole ñebbe walla gerte, jën ak xob yu nëtëx yi (mbuum, xobu ñàmbi), lujum, meññet, meew.
- Ndënale (ndékki, añ, reer) yi mu baaxoo woon di ko am ci bés bi, dafa ci war a yokk beneen.
- Mamadu, taxawul Faatu ba mu dem ci ceetum njëkk-wasin 3 yoon lu mu néew néew, ngir fanq safaan yi lonku ci ëmb ak wasin, ci kàttanu Yàlla.
- Mamadu, taxawul Faatu ndax mu bañ di def liggéey yu metti, niki yenu ndab yu diis te nga wutal ko ku ko dimbali ci liggéeyu biir kër gi (dëbb, rooti, taxani); soo ko defee, dinga ko aaral ëmbam, ci kàttanu Yàlla.
- Mamadu, defal loo mën, ngir Faatu di noppalu, rawatina ci ñetti weer yi mujj ci ëmb bi.
NDOLLENT LI
• Liggéey yu metti yi baaxul ci jigéenu-wérul ( biir bu xàcc, ak wasin doom ju matul lees ciy ragal).
• Ceetum njëkk-wasin mi jigéenu-wérul bi war a def 3 yoon, njariñam a ngi nii :
- lépp lu xew ci wér-gu-yaramu ndey ji ak doom ji, dees na ko teel a yëg, ngir mën koo saafara balaa ëpp loxo ;
- dees na jox jigéenu-wérul bi doom yi koy aar ci ñàkkum deret ak sibbiru ;
- dees na ko defal 2 ñakk yi koy aar ci tetaanoos, aaraale doom ji mu ëmb ;
- dees na ko fa xelal ci wàllu lekk.


text:
Melosuuf
Tëraliin
Xamale Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Melosuuf mooy xam-xam biy settantal ak a leeral feeñtey yaram yi walla jëmm yi ak yu dundat yi a yu nit ñi ci kaw suuf si ak gëstu gi aju ci ni ñu séddalikoo.
Li muy wund ak li mu doon[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Séwogaraafi baatub gereg la, boo ko doon firi ci wolof muy “melal suuf si”, maanaam wax ni mu mel, ni mu nekke.Moom nag baat la bu tukkee ci (Geographica): baatub gereg bob cosaanam mooy (Geography),muy ñaari baat yu ñu boole ñuy benn bu njëkk bi mooy tekki melo, walla nataal (Graphica), ñaareel bi di Geo di tekki suuf.
Bu nu sukkandikoo ci loolu danu naan Sewograafi walla Geographia mooy “melal suuf si” walla wax ni mu mel, xam-xam bii noonu la tàmblee woon, ndax ca njëlbéen ga, tukkikat yi daa wër di gëstu dañu daa bind li ñu gis ci dëkk yi nu romb ak gox yi ak diiwaan yi ñu siyaare, leeral, melal ni ñu leen gise, fekke leen ni. Sewogaraafi nag déggoo nanu ci séddale ko ay xaaj ñooy yii: Séwogaraafi bu dénd bi (nature), mooy biy sonn ci gëstu ni suuf si mel, ni mu bindoo ci wàllug jiyoloji, ak feeñte (fenomene)yu jawwu yi ak gàncax yeek dundat (animal) gu dénd geeg gu jeeri ji. Bokk na ci xaaj yooyu Séwogaraafi bu bidiw, li ko tax a jug di: jàng ni suuf si bindoo ak ab kemam, ni muy yëngoo, ak ni mu buloo ak séqoo gi mu am ak yeneen bidiw yi. Bokk na ci xaaj yi ba tay, Séwograafi bu nit: moom nag daa séddaliku ci :Séwogaraafi bu way dëkk yi (abitant), ak séwogaraafi bu koom koom ak bu politig, mooy gëstu ci goxi àdduna bi aki pegam (frontiere) yu politig, aki jafe-jafeem ak ña fa dëkk. Ak bu nataal yi walla bu lonkoyoon yi: moom mooy xam-xam biy yittewoo lonkoyoon sewogaraafi yi ak ni nu leen di sose. Bu yàggul bànqaas bu yees sosu na ci xam-xamu Sewogaraafi, mooy biy nos xam-xam yu sewogaraafi yi ak yëglu cig sori
Njariñul xam-xamu melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Melosuuf moom nekkatul rekk xam-xam boobu di melal feeñte yi (les phenomenes) di leen melal ak a leeral ci anam gu tond, gu soreek li am, waaye mujj na di xam-xam bi jagoo dox ànd ak jëm-kanamug xam-xam bu bees bii sukkandiku ci gëstu ak nattale, ak làmb ba daj, ak jëfandikoo misaal yi ak gis-gis yu yees yi, ci noonu la mujje di lu nuy doxal ci anam gi nuy tudde séwogaraafi bu kem ak séwogaraafi bu doxal walla dëppale “bu pratique” bi nga xam ne du nangoo beru wëliif soxlay nit yu mag yi, loolu nag li ko waral mooy li séwogaraafi làmbool yor ko ci man–manu dëppoo ak mbooleem xam–xam yi, moom mooy aji jokkale ji nekk ci diggante xam–xam yi di leen booleek a jokkale, bu ko defee di leen tàggat ngir ñu liggéeyal ko, di jël ci ñoom lu koy jariñ, di ko ràññale ak yeneen yi. At yu mujj yii seere nanu ag soppiku gu mag ci gérum séwogaraafi ak xam-xam bi mu ëmb, ak ci anam yi muy jaar ngir amal ay jubluwaayam aki xemmemtéefam. Man naa am nag mu bokk ci li indi coppiku gii: jëm gi nit ñi gën a jëm kanam, nga xam ne sax boroom xam-xami séogaraaf yi mujj nanu di gëstu ay mbir yoy bu njëkk xamuñu leen woon, ba sax kuy seetlu liggéeyu boroom xam-xam yii dana gendiku yittewoo gu dolliku gi nu sotti ci mbirum gëstu feeñte yi /phenomenes/ ak masala yu wuute yi aju ci dénd bi ak nit, ci anam gu wuuteek ga nu ko daa gëstoo bu njëkk, sababus loolu nag mooy jëfandikoo gi nuy jëfandikoo leegi ay jumtukaay yu xarañ te aaytal ci seeni gëstu, di dimbadikoo xam-xami takk yi (statistiques) ak yu xibaar yu jumtukaay yi ak mat ak misaalukaay yi (echantillon) ak xam-xamu xarala ak dénd (nature bi) ak kimya (simi). Jëm kanam gii am nag ci jëfandikoo jumtukaay yii ak ker-keraan yii (ces moyens) tax na ba ngérte (resultants) yu am solo juddoo ci, yu jañ séwogaraafi mu jëm kanam, def ko muy xam-xam bu jamonoo. Loolu sax tax na ba ñenn ñi di woowe jëm kanam gii am ci xamu melosuuf ((jeqiku walla fipp gu kemu ci xam-xamu séwogaraafi)), Jeqiku gii walla fipp gii waa melosuuf yi teeru nanu ko te màggal ko, ndax ngérum kem ay ngënéelam lu bari la, man naa am li ëpp solo ci ngënéel yooyu mooy ngérte yi mu lay àggale yépp ñooy gën a sew, gën a am maanaa, ngir seggat (analyse) gu xam-xam gi muy amal ñeel toftaloog mbir yi. Ceggat gu xam-xam gu melosuuf gii mooy wone noste (systeme) yi amal ay jeexiital ci amug feeñte yu wuute yi melosuuf di gëstu. Moom du doylu ci leeral feeñte yi rekk waaye day sukkandiku ci sabab yi sos feeñte yii.
Ëttub gëstu gu melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngir melosuuf man a génne, feeñal lëj-lëj ak jafe-jafe yi gawu cib gox walla ab diiwaan, li muy njëkk a def mooy digal ëtt boobu walla barab boobu , maanaam wutal ko aw dig ba ñu xam ne fii la, bu ko defee mu fésal séqoo (les relations) yi am ci diggante mbooleem xeet (element) yu wuute yu kojug dénd yi (naturel) ak yu kojug nit yi, ak nu ñu man a duggantee ci seen biir, ràbbaloo ni. Looloo tax séwogaraafi fi di boroom jikoo ju ràññiku, ndax danu koy gis mu tegub tànk ci xam-xami dénd yi, tegati beneen ci yu nit yi. Bu fekkee ne xam-xam yu wuute yi ci atum 1972 lanu leen raŋale, nos leen, séddale leen ñatti kuréel ñooy : xam-xami seggat yu nattu yi, xam-xami firi yi ak taawiil, ak xam-xami jam yi (yu critique yi), bu fekkee ne noonu la it melosuuf moom jël na mbooleem jikkoy yii kuréeli xam-xam . Jàng ëttub melosuuf dina feddali amug ay way nekk yu bari yu dénd ak yu nit yu lënkaloo yuy ràññikoo ci jëflante yu bari yuy am ci diggante way nekk yii, loolu moo lay won foofu solos boroom xam-xamu melosuuf, looloo tax nga gis gëstu ëttub melosuuf du yam rekk ci menn mbir walla benn feeñte bàyyi ya ca des, ak doonte ëttub melosuuf làmboo na mbooleem feeñte yépp, teewul gëstug feeñte yii day am cig beru tey natt tolluwaayu jëflante gii seggat ko, yillaal ko , ci lu dul muy sàggane benn xeet (element) ci xeeti ëtt bi. Ngir solos ëttub melosuuf Unesco saxal na ni nu koy jàngalee ci Tugal ci donga yiy door a dal, bu ko defee ñuy def aw doxaliinam ; sukkandiku ci dégg te xam juroomi laaj loolu nag mooy : ëtt biy jóox (biy produire) : bu ñu laajee njàggaan li jéego yi aju ci déggiinu ëtt biy jóox loolu man naa doon yoon wi ngir xam dëgg gi maanaam yewwu ci ne ëtt boo gis du lu dul melo ci meloy yëngu yi (maanaam mi ngi ci melow jóox) kon nag ngértel saxal yu tukkee ci nit ñi la (jeexiitalu jëfi nit)
Lonkoyoonu adduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boo gëstoo lonkoyoon (carte) adduna bi bu baax di nga ca gis dëgg yii :
- Kaw kol-kolub suuf si mi ngi ame ci jéeri ji ak ndox mi, bu ko defee jéeri ji yóbb ci benn ñeenteel, maanaam bu doon ñeenti xaaj la benn bi, ndox mi moom yóbb ci ñatti ñeenteel .
- Jéeri nag mi ngi ame ci juroom benni gox walla kontinã ( ci lu dul goxub dott (pole) bu bëj-saalum bi nga xam ne kenn dëkkewu ko ngir jawwu ak dénd bu méngoodi ba), juroom benni gox yii danu leen a toftale kem ni nu yaatoo :
1 – Goxub Asi : moo ëpp ci gox yi, ab tolluwaayam toll ci benn ñaareel 44 milyoŋi kilomet yu kaare , way-dëkk ya tollu ci 2200 milyoŋ ciy nit.
2 – Goxub Afrig : ab tolluwaayam di benn ñeenteel 30 milyoŋ ciy kilomet yu kaare , way-dëkk ya tollu ci 350 milyoŋ ciy nit.
3 – Goxub Amerig gu bëj-gànnaar gi: ab tolluwaayam tollu ci benn ñeenteel 24 milyoŋi kilomet yu kaare, way-dëkk ya tollu ci 270 milyoŋi nit.
4 – Goxub Amerig gu bëj-saalum gi: tolluwaayam toolu ci ñatti ñeenteel 17 milyoŋi kilomet kaare, way-dëkk ya tollu ci 300 milyoŋi nit.
5 - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj-saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.
5 – Goxub Tugal ab tolluwaayam tollu ci benn ñaareel 10 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 750 milyoŋ ciy nit.
6 – Goxub Ostraali : ab tolluwaayam tollu ci ñatti ñeenteel 7 milyoŋi kilomet kaare , way dëkk ya tollu ci 15 milyoŋi nit.
- Ndox yi nekk ci kaw kol-kol bi (globe) ñi ngi ame ci mbàmbulaan yi : ñoom ay diggante yu rëy lañu yu ndox, ak ci géej yi : ñoom ay diggante yu gën a ndaw lañu yu ndox . Bokk na ci mbàmbulaan yi : màmbulaan gu dal gi (moo ci gën a rëy) ak gu atlas, ak mbàmbulaan gu end gi ak gu bëj-saalum gi ak gu dott bu bëj-gànnaar bi(pole nord). Bokk na ci géej yi :géej gu diggu gi (mediteranee) gu xonq gi , gu araab gi, gu ñuul gi añs .
- Adduna ju njëkk ja walla ju yàgg ja – moom mi ngi ci xaaj bu penku bu kol-kol bi – mi ngi ame ci ñatti gox yu taqaloo, daal di sos nag benn dank (bloc) walla jóor, ñatti gox yii ñooy : Asi, Afrig ak Tugal, dara taqalewu leen lu dul yenn ci ay feeñte yu dénd yu néew : niki géej yu xat yi ak càllalay doj yi ak tund yu yaatoodi yu néew yi ag yékkatiku.
- Nit dundal na goxi adduna ju yàgg ja la ko dale ca ba mu tegee tànkam ci kaw suuf rekk, bu ko defee ay xay (civilisation) yu mbay, yu kawe, yu yàgg daal di am ci xuri ay dexam yu naat ya, lu ci mel ne xay ya amoon ca xuri dexug Niil ga nekk Isipt ak dexug Dijla ga ak Furaat ca Iraag ak dexug Sand ak Gangas ca End ak dexug Sigyang ak Yangci ca Siin.
- Adduna ju yees ji – moom mi ngi ci xaaj bu sowwu bu kol-kol bi – mi ngi ame ci Amerig gu bëj-gànnaar gi ak Amerig gu bëj-saalum gi, ñoom ñaar ñooy ñaari gox yi nga xam ne bi leen nit wuñee (decouvrir) ak leegi ay xarnu (siecle) rekk la, la ëpp ca ña fa dëkke ay waa Tugal lañu yu gàddaaye Tugal dëkksi fa, moom Tugal nag benn la ci goxi adduna ju yàgg ji .
- Goxub Ostraali –moom moo gën a tuuti ci gox yi, te gën a rëy ci duni adduna bi- mi ngi nekk ci xaajub kol-kol bu bëj-saalum bi, ca bëj-saalum gu penku gu dankub adduna ju yàgg ja.
- Mbàmbulaan gu dal gi moo dox ci diggante ñaari gox yii di Asi ak Ostraali cig wàll, ak ñaari gox yii di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi ci geneen wàll, bu ko defee mbàmbulaan gu atlas moom dox ci diggante ñaari gox yii di Tugal ak Afrig ak ñaar yee di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi , bu ko defee mbàmbulaan gu end gi tàqale ñaari gox yii di Aseek Afrig wëlif goxub Ostraali, mbàmbulaanug bëj-saalum gi tàqale mbooleem gox yi wëlif goxub dott bu bëj-saalum bi
- Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.


text:
Poème écrit par Cheikh Ahmadou KARA dédié à SËRIÑ MUNTAQÂH Mbacké, khalife Général des mourides
- Détails
- Publié le jeudi 18 janvier 2018 20:51
- Écrit par Super User
SËRIÑ MUNTAQÂH
Bismi LÂHI ar RAHMÂNI ar RAHÎMI
Wa salla LÂHU allâ SEYDINÂH MUHAMMADIN wa sallama taslîman
Hâzihil qasîdah min QÂDIMI RASÛLI LÂHI illal QALÎFAH-al-MUNTAQÂH
KI moom jamono, ñëw na dem
Ñi KO doon wuutu, ñëpp a dem
Ñaar i Sëtam yi mujj’ee dem
Ki mujju ak kañ tudd’ee baayam
Képp ku jooyoon, na nga reeh
Te ñaan KU-TEDD-KI di reeh
Ku kay bégée ba tax ngay reeh
Looy def di nga ca jëlée ndam
Ma ñëw ci SËRIÑ-MUNTAQÂH
Ma fawqa Ñoñ Waa-Fâqû
Jotaay bu beesam a fawqa
Jotaayu Ñoñ Waa-Fâqû
Izrâfîl ci Développement
Jot na Ndigal ci MARIAMÂH
Jibrîl a ko wax mbir ma
Na Muntaqâh am développement
Zan-Jayâ-Hîlu Malâkah
Jot na Ndigalu BUUR-YÂLLAH
Ci di munna ca kay tal a
Dox di yàxx ba du tal a
Yàxxati ndax Sëriñ-MUNTAQÂH
Moo dònn ñëpp, Irtaqâh
Yim boole ëpp, moo fawqu
Lépp lu baax, mooy Muntaqâh
Dañ ko tànn, di ko élire
Ku am gòpp wutal ileer
Tool i àllarbam di na riir
Ci réew mi ba ñëpp di ser
Dey doon àllarba’y BAMBA-Fépp
Dugub, aareen ci fépp-fépp
Waa-Kër KU-TEDD-KI ci ñëpp
Lañ cay dundal, dara du ëpp
AL MUNTAQÂH mooy MUSTAFÂH
Di BÂRAQALITT, di MUJTABÂH
Tur wu ci ne, siròom
Da ngaa ligéy ba am Ngëram
Ci laa jëlée Irham bi may waxee
KU-TEDD-KI du ma ci naxe
Ñeme wu ma ko, du ay pexe
Kese, MOO di maye texe
Jaayaante na ñu, nang ka nangu
MUSTAFÂH-AFSA digle na ko
Moo neh la woon, kii jàppal ma ko
Moo tax saa mbubu, ma summi ko
Man it, ma jàpp’aat sama bòpp
Def buum ci sama baat u bòpp
Raam’aat, tey summi sama mbub-
Uy darajah, fas la yéene’y tòpp
Murîd, Ndigal da kay jëfée
Lum man a doon mu kay jëfee
Lum jafe-jafe
Di bay sonjaan tey naan kafe
Wa Salâm !


text:
Africa
Je suis Africain
REFRAIN : ana soutoura bifi gnom mame bayiwoon jikko you rafét yignou ragnéwoon ? dafa melni dagnou bayi sougnou yoon beugeu askano lougnou momoutoon deug deug xam sa boppa geun gnou wakh la ki nga doon deug deug xam sa boppa geun gnou wakh la ki nga doon oh !!wow !! Africains et fiers de ce que nous sommes Africains et fiers de ce que nous sommes
COUPLET :
fier d’être africain je suis je suis africain donc je suis mes ancêtres ont souffert le martyr pour que je puisse relever le défi c’est à moi de porter le flambeau ils ne peuvent pas me mettre en lambeau pour me mettre k.o. il faut minimum une armée de cent mille(100000) rambo Dis à ton prof d’histoire qu’il raconte des histoires,la plus grande des civilisations est Née en Afrique noire. L’ afrique a inspiré le monde avec ses pyramides sa science et ses mathématiques Ses symboles et ses signes Elle créa l’écriture avec les hyérogliphes du temps des pharaons tu ne me crois pas Demande à akhenaton... (de dakar à marseille)
REFRAIN : ana soutoura bifi gnom mame bayiwoon jikko you rafét yignou ragnéwoon ? dafa melni dagnou bayi sougnou yoon beugeu askano lougnou momoutoon deug deug xam sa boppa geun gnou wakh la ki nga doon deug deug xam sa boppa geun gnou wakh la ki nga doon oh !! wow !! Africains et fiers de ce que nous sommes Africains et fiers de ce que nous sommes
COUPLET :
Dafa melni gnou ngi daw jeum fénén ni wacc wacc nagnou ande yi xéeb sougnou ngande yi fékki borom jikko you dande yi/ fo daw fo daw di nga wirri ndaari fa nga jougé fi nga dooré fila wooré doufou sorré/ AFRO sama dolé na nga mako xolé geum sama démb doon nittou téy njaxass ni xéetou parfum’k’Gowé/ Africains koula xass foy gnawé/ Africains xola gneup nignouy ngaangé/ Africains soy joug doufi gawé/ koula xol dina séet fan la lay ngagné/ geum sa bopp xam fi nga bokk melni garab réen banxass ak xob/ dougnou fatté fignou jogé ndakh panafricanistes délo sougnou xél démb kanamou mame gnou giss/ dimbali jam yi biss- gnoul métisses dékkil osiris -carbone14 souliwaat gnou giss- histoire bindaat grand pére ba petit fils bamako singapore anghata !!!
outro : sAMA GAA GNA NGI DOOMU AFRICA MBEUR LA KAAMIL YAGG YAGG DINA DAANI CI Gééw KéN DOUKO JAMNAANI NéNAALA SAMA GAA GNA NGI...
© Daara J Family


text:
UME 8
Wékawun Yeesu cats?
Yeesu a cats pa nja pëka ubira. Jean 3:
16
Unu waajantsën apré pëcats Yeesu, balon bakaats a tsëp di pëbëkul maa bu tsënkats rul ko. Jeuva a natsaniul di pëcats.
A këba a Yeesu cili tsi bapostulul.
Jeuva natsani Yeesu di pëcats. Katsé ka cats, aci ñaan nawiak di batsi, gë purirëts pëwinul. Maa binu witsabi batsi bafetsul a winul.
Jeuva natsani Yeesu di pëcats a na tsul Nasiën di batsi. Daniel 7:
13, 14
Yeesu wël issul pa pëbuëran bañaan bëliëng. (Matthieu 20:28) Kawun Nasiën batsi kii wël inja ubira undits wi kaba.
Jeuva a tsu Yeesu Nasiën, kéé siën umundu bëliëng, nul ni 144.000 bañaan biki Nasiën batsi nastëni biki di pëcats di utsia pëya batsi.Yeesu ni ba 144.000 bu kéé siën di pësiën Nasiën batsi. Pësiën bukul kéé ci pan colpi.
Pësiën Nasiën batsi ka tsu umundu u ci paradi. Ukam, manfiñgar, bëranj ni ubon katsé kéé ci. Bañaan beliëng kéé lilan.