text:
Yéenekaay yi La Tour de Garde ak Réveillez-vous !
Mën nga telesarse suñu yéenekaay yi sukkandiku ci Biibël bi ci lu ëpp 200 làkk. Ci làkk yooyu, am na làkku muuma yi. La Tour de Garde dafay sukkandiku ci li Biibël bi yégle woon ngir won ñu li xew-xewi àddina si tey di tekki. Dafa ñuy yégal xibaaru jàmm bi ci Nguuru Yàlla te loolu dafay dëfal suñu xol. Dafa ñuy xiir itam ci am ngëm ci Yeesu Kirist. Reveillez-vous ! dafa ñuy won ni ñu mënee jànkoonte ak jafe-jafe yi am ci àddina si tey. Dafay dëgëral itam suñu ngëm ci li Yàlla dige, maanaam dina fi indi àddina bu bees fu nit ñépp di dëkk ci jàmm ju mat sëkk.
Tànnal benn làkk ba pare nga bës fi ñu bind Génne ko ngir gis yéenekaay yi am ci làkk bi nga tànn ak ni nga leen mën a telesarsee.


c: text/html

text:
Ay dëk
Le projet E-TIC au Mali
Ca Maali xalaat baa ngi sancü ci dëkk yu mel ni:
- Bamako: di gox bi kureel yi bari sanc seen makaan
- Tombouctou: mbayum ceeb, ble, càmm ak nàpp
- Ségou: ceeb dugub mbox càmm ak nàpp
- Sikasso: ňambi mango, bèpp xeetu fruit camm ak tamitt wëteen
Luňu wara xam ci dëkk ba
Nitt ňi: 13.443.225 (ca atum 2008)
Xaalis bi: CFA Franc BCEAO (XOF)
Kalaama Mali: Français (officiel), Bambara (Bamanankan), Bomu, Arabe Hasanya, Maasina Fulfulde, Mamara Senoufo, Kita Maninkakan, Koyraboro Senni Songhay, Pulaard, Songo, Soninke, Syenara Senoufo, Tamasheq, Tieyaxo Bozo, Toro So Dogon, Xaasongaxango
Diine: jùllit ňi 90%, cèddo 9%, catolik 1%
Caada: Mandiŋ 50% (Bambara, Maliŋke, Saraxole), Pëll 17%, Voltaic 12%, Songay 6%, Tuareg ak naar 10%, ya ca dess 5%
Taax ma: Bamako 1,323,200 dëku metro bi 935,400
Jexitalu situ internet yi:.ml
Numero xamekayu dëkk bi: +223
Mbay mi
Li ëpp ci li ňuy bay ci reew mi mooy: gerte, dugub, mbox, bëssi, ceeb wëteen tamaate, lejum, nàkk, xàrr, mbaam xuux, jënn, ak mango.jammono ji ňu tollu ni nak ni aaskan wi waroona yengoo ci mbay mi dess na te soo setloo mbay mool bok na ci li gënna doxal reew mi. Book na tamitt ci li gënna soxal askan wi muy lu ňu war def mbay mbay mi mënna dundal askan wi yëpp.
Xaac bi feete bëtt gannaru reew mi rek ňoo farlu ci mbay mi te lu yëess 2% ci suufu dreew mi la ňuy bay fimi tollu ni. Mbay mi nak tollu n ci 45% koom-koomi reew mi ak 25% ci li ňu yobu ca bitim reew yokku ci 80% ligey katt ya ci yenguci atum 2005.
Dugub, bëssi, ceeb, lejum fruit ak fudënn: ňètt yi ňu njeka lim ňooy mbay mi askan wi di dunde bess bu nek.dugub beek bëssi bi ňungi leen di gënna bay ca goxu Seegu bandiagar ak ňooro. Ceebu padi bi moom ňu ngi koy faral di baye ca Mopti ,seegu,ak ňaafuŋke baci dex ba ca Tombuktu. Xeetu pèpp yooyu ak dundu rek la leen di 90% ci baykat yi di doye. Gerte gi moom ňungi koy faral dib aye ci goxu Sudaan yi, mook wëteen bi ak ňam yi, lëjum yi, ak fùddën s. Xooxu kaarite bi di saxeyaan moom askanu Maali baa ngi jëfendiko diwam. Gerte yi moom lu ci ëpp diw bi ňi jay bitim reewa tax ňu koy bay.
Wëteen bi: Wëteen bi mooy xeetu mbay bi gënna am solo ca maali. Soo setloo sax maali bokna ci ňi ëpp li ňu koy bay ci Afrik ca ganaw Egypt ak Sudaan. Mbayaum wëteen bi nak ňungi koy faral di defe ak njaboot gi ci ay tool yu yamamaay, yeen saaye ay kureel daldi ci dugal seeni yoxo ca bëtt ganaar jàpp pënkum reew mi. ňoo ňe ap kureel bu mag bu maali moo leen di jiite ňu naan ko CMDT, bobule kureel tamit tubab yi moom CFDT ňoo ca moom 40%. Mbootayu koo-koomi aduna bi sax boo xoole mungi doon def keem katanam ngi ňu ubbi ligey boobu ndax askan wi men cee soobu ngir baykat yi gënna doxle.waye tontub CMDT moodoon ne ak doxalin bi ňuy ligeye ňoom mbaayb mi dafa fulu ňaari yoon dale ko ca atum 1993. Ca Maali nak wëteen ba amfa solo lool ci njënd meek njaay mi. ca atum 1999 mbay ma nga tollu woon ci 218,000 ci ay ton. Jëuk yi aduna bi tëraloon tamit yokoona njaay ma. Ca atum 2001, bi ňu aaye nba pare amoon na ňaňu ci li tollu ci 46,7 ci ay milyaar dolaar.
Mango ji: mbayum mango ji dafa am solo lool ci koom-koom reewu maali.ci njaayum ňam ak lêjum reew mi fùll na ba ňaari yoon ay njaayam ca bitim reew bu yagul dara, ak lu tollook 10,000 ci ay tonn ca atum 2009.farlu googu nak li ko sabab mooy doxalin bi PCDA bu jëri ň ji ňu dënk mbay mi tëral ci xeetu diitantek mbag ci njaay mi. Jeff yooyoo bokk ci li gënna yook mango gi ňu jay bitim reew ci atum 2007 jùgge ci 4.000 ci ay ton dem ba 9.797. ci misaal looloy xollu tëralin bu yes bii jeema yokku mbayum mango gi,karite gi, daakande gi banaana gi sople gi ak pombiteer gi. Soo xoole yaari att ci ginaaw la maali dooral ay ayu bess yu ňu jagleel mango gi, foofe la kèpp kuy ligey ci mango di dàjje.
Jùggag daanu ci toluwaay bi : mbay mi daf yooku bu baaax ndax taw bi nimi tëdde.ca atum 1999 mbayum pèpp mi èggoon na ci 2.149.000 ci ay ton.misaalu mbayum 1999 ci li ňu doon gënna jëfandikoo bokk na ci lu ci mel ni dugub, 641.000 ci ay ton; bassi 559.000ci ay ton; ňamba suukar 303.000 ci ay ton; mbox 341.000 ci ay ton; ňambi 10.000 ci ay ton pataas 16.000ci ay ton.ceeb bi moom tolu woon na ci 589.000 ci ay ton.
Jafe-jafe yi ak mebet yi: amul leen lu ňuy bay te mu sax akk ci att mi yëpp.amna nak ay galankoor yu metti yu ci melni bekoor, waye erewul reew maangi genne ci mbay mi bu baax ci att yi mùjju. Yeneen jafe-jafe jawu ji bokk naci garab yi vuy gorr muy jeegoloo àll bi, suuf si di gënna soon rek, ndox mi di gënna neew, cacc gi, ak nak li jëm ci walu xeetu mbay mi ňi def ak puudar yi ň uy jefediko te nga xamni bu yagge dafay nasaxal suuf si.
Njënd ak njaay,ak ligey mi
Yaatuwaayu dëkk baa ngi tollu ci 1.240.192 sq km (1.220.190 sq km di suuf, 20.002 sq km di ndox.ci atum 2009 xaalis bi ňu ligeeye ci biir dëkk baa ngi tolluwoon ci 358 ci ay milyaar, te 45% y xaalsu mbay mi la,17% bayeekoo ci izin yi ak 38% ci ligeeyu biro yi (xibaaru 2001). Amna xibaar yu ne sax ci atum 2006 njaay mi jëm bitim reew èggoona ci 4 milyoŋ.
- yi gënë jefendikoo: gerte, mango, li jùgge ci petorool, wurus, wëteen.
- Andandoo yi: Chine 26,4%, Thailand 10,6%, Danmark 6,4% Pakistan 5,1%, Maroc 4,9% (2008)
Njënd mi jùgge bitim reew moom mungi tolloon ci 358 ci ay milyaar ci at boobule ak ci yi ňuy waaja lim:
- Njënd mi: petorool, ay jumtukaayu xarala, lekk ak ay piis.
- Andandoo yi: Senegaal 13,1% Cote d’Ivoire 11,9%, Tugal 11,3% ak Chine 5,9 (2008)
Dooley xeetu ligey yaa ngi nii tëdde: mbay mi 80%; ligeeyu taax yi 20% (xibaaru 2005) ňakk ligey mbaa ngi tollu ci 30% (ci atum 2004). Neena ňu tamit ni 36,1% yu doomi reew maa ngi ndud ci ndool (2005).
Jokkoo bi
Ci atum 2008 dëkk bi ammon na 82,800 ci ay telephonu kër ak 3.267 milyoŋ ci ay telefon portaabal. Ci atum 2009 amoon na 519 situ internet ak 200.000 ci ay nitt yu koy jëfendikoo (ku ci bëgga am lu gënna leer na dem xooli ubitek këyitt yi ňu bind ci wall woowu).
Toogaayyu askanwi
Ci weeru sulett ci atum 2009 askanu Maali engi tolluwoon ci 13.443.225 ci ay milyoŋi doomi aadama, ňu ngi o sèddële woon nii:
- Li ko dalle ci ňi amul att ba ci ňi am 14 att: 48,3% (goor ňi toll ci 3.089.406 jigeen ňi di 3.023.341)
- 15-64 att: 48.7% (goor ňi di 3.065.167 jigeen ňi di 3.101.941)
- 65-j¨m kaw: 3.1% (goor ňi di 151.718 jigeen ňi di 235,441 (xibaaaru atum 2009)
Ci lolu yep nak 32% ňoo dëk ci taax yi booleko ak ak copite digente 2005-10 bu tollu ci 4,8%. Li gënna barri co lunuy ndundu tollu ci 51.78 ci ay att. Goor ňi di dundude ci lu tollu ci 50,21 ci ay att jegeen ňi ňoom ňu ngi tollu ci 53,4 ci ay att (2009 xibaar).
Njang mi
Tollu waayu ňi duggu ci daaray nasaraan baa ngi ci46,4%, di 3;5% ci ay goor ak 39,6% ci ay jigeen (xibaaru 2003). Ni ňu jape ngaaka nak ňoy ň idem ba am 15 att te munu ňoo bind muu ňoo liir.
Tërelinu dëkk bi
Maali e ngi teedi i taaneefu njiit bu ňepp wala ňi ëpp ci askan wi tann.askanu njiitam yi book ci bi gënna njaxlaf ci Afrik. Dëkk baa ngi sancoo nii: Reew mi> dëkk bi > taax mi>gox bi.
Dëmb
Reewu Sudaan ak Senegaal a ngi jott ci seen kilifteef ca atum 1960, att mooma la ca Maali jott itam.bi Senegaal gèdde li ňu tùdde woon Republique Soudanaise ay weer bi mu weeso la ňu jox reew ma turu Maali.Nguur ga fa newwon na nga jeex ci atum 1991 bi soldaar ya boome ki di buur ba --ki ko jiite woon nak moo nek ci nguur gi jamono ji muy Amadou.T.Toure-- loo loo waral nak Maali bokk ci reew y gënna jox cërr axa k yeleefu doomu aadama ci afrik. Ki njëkka jëll raw gàddu gi ci boppu reew mi moo doon Alpha Konaaré ca atum 1992 jëllaat ko ci atum 1997. Toppoon tamit saartu reew mi ne njit bu ne yaari yoon rek laybokk ci raaya gi ba tax na keneen wuutu ko ci nguur ga muuy Amadou Touré moom tamit toogaat na yaareelu yoonam ci nguur gi ci atum 2007.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
NJËF YI
Njëfi Nasuw Ñetti At 2000/2003 (alal ja bawoo ca Oxfam GB)
Nu Seetlu ne : Nas wile, càmbarees na ko ; kabine bu S.Mahon Taal (dib Ekspeer kontaabal, doktoor ci xam-xami caytu) moo ko defoon, ci cantaaney OXFAM/GB Biró Senegaal, siiwalees na ko yit ci màkkaani Oxfam yi. Njiiti Oxfam ya ca teewoon, ba ñu ca noppee, dañoo gërëm Anafa, sargal ko ci.
- Amal ab gëstu ci biir réew mépp jëmale ci ngëneel ak gàllankoor yi nekk ci Ndenc ak Leb bi ñu jagleel jigeen ñi, te bokk ci nas ak yënguy xeex ak ñàkk, booleek amal atëliyeb njébbalum njureefi gëstu boobule.
- Tàggatum juroom-ñaari (7) Tàggatkat ci batik ak juroom-ñaari fukk ak ñaari (72) jigeen ci batik.
- Cancub juroom-benni atëliye batik ngir jigeen ñiy way-bokki mbootaayi yokkutey koom (SeePeeF) yi.
- jëmmal ay mikró-baaraas ca Wilaanen ak Xosnaan Kunghel, booleek i canceef ci tàkkal dexug Ñaani Ja Bolong ngir saxal kaaraangey mbey noor mi, ngir jigeeni goxub Kunghel.
- Amalees nay gëstu ci wàllu xarala, askan ak koom. Bokk-moomeel yépp (góor ak jigeen) di ca xéewlu ngir meññal alal.
- Tàmbalim netti Sàntari xamleek jubaley aji-jàmmaarloo ci yoon, amalees (CIMES) na ca Cees, Luga ak Ndar.
- Tàggat juroom-benn fukk ak ñaari (62) dongoy iniwersiteek way-yokkute yu coobarewu. Kenn ku ci nekk (goór ak jigeen) yóbbees na ko cib gox bu ANAFA di yëngu, mu fay gëstook a xelal askan wa, ci diirub ñaari weer. Ku ci nekk it, jébbale na menn xëtum nettali, mu ñeel goxi yëngu yooyule ñu demoon nemmikuji.
- Ci tundi kunghel, Gëstub Gox defees na ko fa ñeel mbootaayi Kurelug diiwaan (ANAFASKA) ba, ànd ceek njiiteefu Way-Xamley ENEYAA (ENEA) ak i dongoy daara joojuleek i ndawi yokkutey gox yu ca bokk.
- Tàggat fukk ak juroom-benni way-bokki ANAFA ca daara ju mag jooju ñuy wax ENEYAA (2000-2001) ngir ñu doon ay Way-xarala yu xereñ ci wàllu nasal, tër, doxal ak natt yënguy tàggatum xel ak cuppiy jikko ci anam ak pexey yeete, yar ak njàng, ngir yokkutey askani bokk-moomeel yi. ??????????????????
(Ndax deesu ko ci limaale ?)
- Tàggat ñeent fukk ak ñetti nit yu ferum ijji, ñeent fukk ak benn diy jigeen, ci mën-mënub jëfandikoo Ordinaatëer ci làkku wolof, dugg ci mébatum alf@net .
- Meññal ñaari didaktisiyel ci njàngum windows ak word ci wolof
- Jokk sitweb bu Anafa bi ci Net.
- Campug benn bànqaasu montaas- nimerik ak Tàggat way-bokki IMSON ci méccey ójówisiyel, booleek meññalum juroom-benni dokimànteer :
- Jëmb, Lëndëm ak leer : dokimànteer ci njàngum xale yu jigeen ñi buy wone jafe-jafey benn xale bu jigeen (Jëmb), juddu ci atum 1990 (At mi ñu siiwal Biraleb Jomtien ba woon ci mbirum yaraange ngir ñepp - EPT- (góor ak jigeen), te moom, ba ci atum 2000 mi teeru « Ndajem Ndakaaru » ma, fekkul mu dal daara bay jàng ; ak jéego yi ci Anafa séqi ngir saafara jafe-jafe boobule.
- NJom Maak Simal : dokimànteer ci bëréb cosaan ci waaso séereer, ni jumtuwaayu ndajem mbooloom askan.
- Doomi Ñépp : dokimànteer ci taalube yeek seen jafe-jafey pasinug dund ak njàngaan mu tar.
- Alf@net: dokimànteeru njàngum jëfandikoo Ordinaatëer ci làkku wolof ci góor ak jigeen ñi fer ijj.
- Bu Senegaal dee fo : Cettantaluw askan ci ni senegale yi dégge ag bokkam ci Kubu àdduna bi.
- Nguurug Asiyetu : Fiksiyõo ci jigeen ñeek nguur gi ci afrig
- Taxawook tàggatum ndawi ASC, amalug jataayi ndabum njàng, ndajey tàggat yaram ak xumbeeni yeete.
- Ci xareek nqibonug póroteyïno-énersétik bob jigeeni wérulyeek xale yi dale 0 ba 5 at : 7 way-jàppaleek 27 mónitiris tàggat nañu leen (14 ca Kunghel ak 20 ca Cees.
- Ci yënguy bànqaasu bi ñu duppe « Lë mikro krédi » : 36 milyoŋ CFA (36 tamndareti dërëm) jigeen ñi saytu nañu ko, ci anamub samp ci diiwaan bu nekk genn kurelug leb-fey bu ëmb juroomi nit ak benn kurelu caytug ñaar fukki nit. Kredi bi gën naa dëgëral ak a fullaal taxawaayu jigeen ñi ci seeni gox. Dañuy amal ay yënguy koom, di sos alal tey jëmmal ak a doxal ay jëfi mbooloo yuy jur xaalis bu ñuy yaxanal.
- YENEEN I JËF
- Mébatum PAES(Luga) (Oktoobar 2006 - Sulet 2007) Mébatum PAES (Mébatum Yokkutey Aréemu Daara ji) ca Luga:
- Njaxlafalug komite Caytug daara yi (CGE) ndax cërub yokkutey yaraangey gone yi ci daara ju nekk tey ñaax bokk-moomeel yi ñu dugal seen yoxoom ci 782 daaray i daara ji gën suufe ci diiwaanu Luga (booleek 50 daaray komite riiraalu de Lewna) Farandoo bi: Japan Internasiyonaal Kopperation Asensiy (JIKA) 2007-2010.
- Mébatum yar bu alf@net (Ut 2006 - Ut 2007) - costeek jëmmal i didaktisiyel (word) ci Joolaa, wolof, màndeŋ, pulaar ak séereer ngir yaraangey aji-liifantu yi fer ijj ci jëfandikoo Ordinaatëer ci làkki réew mi. Farandoo bi : Opën Sosiyeti Inisiyaatiiw foor West Africa (OSIWA) Atum: 2007.
- Mébatum PAPA (2007) ca Cees.
- Ndefarum benn soru-nataalub yeete wotekat yu góor ak jigeen ci pexey wote (laltuy jumtuwaayi këyit ak xibaaruwaay-bari-melo) ci 6 Làkki réew mi. Farandoo bi : Opën Sosiyeti Inisiyaatiiw foor West Africa (OSIWA) ak Kurelug OSC yu Senegaal yi ngir Tànnum njiiti réew mi. Atum: 2007.
- Mébatum yaraange: Serwiiis kómposànt Soft ca Kaffrine, Kawlag, Fatig, Cees ak Rifisk (Tëngeej). Nisëriu mébat mi moo doon : doxal benn pólitig bu sax dàkk te coobarewu ci càmm ak toppatoob sanceef ak jumtukaayi daaraak njàng mi, ak jikkoy cetug yaram ci 45 ekool ak kolees. Japan Internasiyonaal Kopperation Sistem (JIKS) Atum : 2008-2009.
- Tekki ak bind ci pulaar pàccub wolof bu téereb Ndawul wér gu yaram gi (50 xët) ak Ãarësistrëmãa ak Tretëmãa Baatu Off ci Pulaar ci film – Montaas ak Otóoring ci CD ak VHS. Farandoo bi: UNICEF. Atum: 2008.
- Montaas ak móol 200 exàmpleer téereb way-tànnu bu jigeen bi « Njiiteefug jigeen ak yokkutey gox » Farandoo bi : Mànkoob Njiit ñu Jigeen ñeek CECI. Atum: 2007.
- Mébatum njàng ak njàngalem làkki réew mi ca Nóoto Jobass. Diiwaanu Cees. Farandoo bi : PAPA II. Atum: 2007-2008.
- Mébatum Xareek Ñàkk ngir jàppale askanu kóminote riiraalu Kumbacara ca Diiwaanu Koldaa ; lëkkaloo ceek3 ONG: « 7a » /Maa-rewee, Fodde e Gobierno Vasco. Farandoo bi : NGuur Bask (Espaañ). Atum: 2009-2011.
- Alf@net– Les TIK yi ci Bamana ak wolof lëkkalook farãase bi ngir gën a kàttanal jigeeni Mali ak Senegaal ñi jot a liifantu. 2009 – 2011. Farandoo yi : OIF ak Osiwa.
- Tekki ci Wolof Wayndareb Nasuw Yëngu-yëguy Belém ngir Sekretaryaa bu : Layub Yaraangey Mag ñi ci Afrig (Afrikan Platform for Adult Education) / 2010.
- Mébatum « kàmpaañu Yaraangey way-bëgg-sa-réew ñeel wote yi » : 2011-2012 / IFES – USAID.
- Tekki ci Wolof Tum bi ñeel bokk-moomeel : yokk baaxaayu njàng mi ci daara yi gën a suufe. Xëtum Nettalig njeexte : yokk baaxaayu yaraange gi : benn ittey Céqum yar gi ak Pólicy briyef: yokk njureefi njàng mi ci sunu daara yi : Saar yu mokk : Aksiyõo Eed / 2010.
- Nasuw tàggat ci Batik ca Kéedugu lëkkaloo ceek Aksiyõo Eed ak KEOH 2011.
- Tekkib Wayndarey « Metital ci Jëmm ak awra yi pàggu te daanu ci kanamu yoon » ci kàllaama pulaar ngir AJS 2011.
- Tekki ci Wolof Tum bi ñeel SUUF SI « Ngir ag njoteef gu yiiru te yemoo ñeel jigeen ñi ci suuf si ». Ci làkki Joolaa ak Pulaar, ngir SEST bu Iniwersite Gastõo Berser : 2011.
- Tekki ci Wolof Tum bi ñeel la tàggat ci yaraangey ci wàllu Caytum Xaalis. Ngir Fondaasiyõo Interwida Sénégal 2012.
- Tekki ci Wolof Tumub xarala bi ñeel Caytook Cakkanalum ndox mi, ci wolof bu Prose PDRD / 2009.


text:
Diggu Aamerig
Diggu Aamerig mooy xaaj bi nekk ci digg goxu Aamerig, ci diggante Meksik (bokk ci Bëj-gànnaaru Aamerig), ak Koloombi (bokk ci Bëj-saalumu Aamerig). Ay melokaanam ñooy li mu nekk di ab séla ci diggante ñaari Aamerig yi, ak li mu doon it ab jàllu, ngir man a jòge ci Mbàmbulaanu Atlas dem ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ca réewu Panamaa la boobu jàllu nekk.
Séwógaraafi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Réew ya fa nekk:
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay xay yu mag juddoo nañu ci bii diiwaan, yu ci mel ne yu Maya yi. Waa Espaañ ñooy waa Tugal yi fa njëkk a ñéw. Ñoom ñoo aakimoo woon nguuri Maya yi, dal di leen di noot ci lu mat ñetti xarnu. Daanaka réew yi nekk ci Diggu Aamerig yépp làkkuw Espaañ lañuy wax.
Bi ñu amee seenug tembte, ci ndoorteelu 1800, la leen ay jafe-jafe yu bari ganesi. Looloo tax li ëpp ci taariixu réewi Diggu Aamerig yi, ba ci 1900, ay daane nguur ak ay xaree ci gën a fés.
Koom-koom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li ëpp ci am-am yi nekk ci diwaan bi, suufu mbéy la te li ci ëpp ci loxoy ñenn nit ñu néew la nekk. Mbéy mi, ba tay, moo ëpp solo ci seen koom-koom, njudéef (produit) yi ñu soxla ngir seen dund dañu koy jéggaani bitim-réew. Seen campéefi koom-koom yi tamit li ci ëpp ay doxandéem a leen moom.


text:
Castellano – Árabe – Búlgaro – Inglés – Francés – Portugués – Rumano – Ruso – Chino – Polaco
Santru Juumtukaay ngir Njàŋgum Caada yu Duggënte – ci Aragon (CAREI) santr la bu Bàŋqaasu Njàŋgale, Caada ak Tàggat-Yaram bu Guwernmaa wu Aragon taxawal ngir jàŋgalekatu Aragon yi sukkëndiku ci ngir dalal ak dugal ñi jóge bitim-réew ci njàŋg mi te wéer ko ci duggënte caada. Lii teg la ci ëllëg, bi nga xam ni moom rekk moo fi sës, te ngeen war ci bookk – xam ni ci ni ñu gise njàŋgmi, mëneesna tabax ëllëg teg ko ci wutum ndaje ak jaxasoo yi ñuy jëmële ci dundu mbooloo gu gënë dëgërël moom-sa-bopp, gënë yemale te gënë jappoo.


text:
Lëkkalekaay
Lëkkalekaay yi ñooy tax ñu man a jòge ci aw xët dem ci weneen wu mu lëkkalool.
Gongikuwaay ak àgguwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab lëkkalekaay day am gongikuwaay (maanaam fa muy jóge) ak ab àgguwaay (maanaam fa mu war a àgg, jëm fa). Soo doxalee xeetu(element) lëkkalekaay bi, ca saa sa, da ngay man a jàll ca àgguwaay ba.
Gongikuwaayub lëkkalekaay day doon naka-jekk aw xeet(ab baat, walla nataal,...) bu ab jukki. Àgguwaay bi man naa doon aw xeetu benn jukki bi, loolu la ñuy wax lëkkalekaay bu biir. Àgguwaay bi man naa doon itam beneen jukki, bu dul bi mu nekk.
Jaar-jaar[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lëkkalekaay yi ñi ngi sosu ci ati juroom-benn fukk yi, waaye seenug tas mi ngi ànd ak màggug internet, di fu Lëkkalekaay yi di boole, niki ag lënd, ay junny junni dal ci Lëkkale(resaux) gi. Su dul woon Lëkkalekaay yi, xereñu Internet di na wàññiku bu baax, jafeel ag jëfandikoom.
Ak jëm-kanam gu réy gu Internet, lëkkalekaay yi, ci li ñuy wax tag yu HTML lañuy jaare di leen sos, joowukaay bi won la ko; ci misaal
moo lay jox: wikipedia
Tay jii sax lëkkalekaay yi ay nattukaay lañu, limu lëkkalekaay yiy jëme ci ab dal ci la ñuy xamee ñaata la siiwee.
World Wide Web[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
lëkkalekaay yu World Wide Web bi ci xëti web yi la ñu nekk, maanaam ci jukki yi ñu bind ak HTML (Hypertext Markup Language).


text:
Marsiyya Seex Ibra Faal
Par : Cheikh Mussa Kâ
Categorie : Wolofal
Langue : Wolof
àddina ndax day bëgg a jeex
am gaa yu baax yeey bëgg a jeex
am mbër yu ndaw yeey bëgg a seex
Moo gaa yi xam naka pexe ? ka xamlewon ag tarbiya
ak ka xamon ag tarbiya
moo buñ demee ba surga ya
ku leen di wax nag luy pexe ? ka wootewon ci àdduna
ba ñépp wuysi fàddu na
nan jéem a dëddu àdduna
te jéem a wuyji mooy pexe Seex Bàmba dem ci ' Wamsashi'
Seex Ibra dem ci ' Tamsashi'
Moo ñi fi des kuñuy dese
yeenu muriid naka pexe ?
Taille : 0.39 Mo (Pdf) 0.48 Mo (Epub) ;


text:
Seydina Isaa Almasi bi, Yeesu Kirist mu ne, « Dégg ngeen ne waxoon nañu : “Soppal sa moroom te sib sa bañaale.” Waaye man maa ngi leen di wax ne, soppleen seeni bañaale te ñaanal ñi leen di fitnaal, ngir wone ne yéenay doomi seen Baay bi nekk ci kaw. Ndaxte mu ngi fenkal jantam ci kaw ñu bon ñi ak ñu baax ñi, te muy tawal ñi jub ak ñi jubadi.»
Ecoutez l’emission en cliquant ici:
ou telecharger en cliquant à droite ici.
Bi Yeesu gisee mbooloo ma nag, mu yéeg ca tund wa, toog ; taalibeem ya ñëw ci moom. Mu daldi léen jàngal naan : Yéen ñi xam seen ñàkk doole ngir neex Yàlla, barkeel ngeen, ndaxte nguuru Yàlla Aji Kawe ji, yéena ko yelloo. Yéen ñi nekk ci naqar, barkeel ngeen, ndax dees na dëfal seen xol. Yéen ñi lewet, barkeel ngeen, ndax dingeen moomi àddina. Yéen ñi xiif te mar njub, barkeel ngeen, ndax dingeen regg.


text:
Limu réewi àdduna bi
A[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Afganistaan - Afrig gu Bëj-saalum - Dunu Aland - Albaani - Almaañ - Alseeri - Andoor - Angila - Angolaa - Antigua ak Barbuda - Araabi Sawdit - Armeeni - Arsantin - Aruba - Aserbayjaan - Ayiti
B[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bahamas - Bahrayin - Banglaades - Barbados - Bareesil - Belaarus - Beliis - Beljik - Bene - Benesuwela - Bermuda - Boliibi - Bosni - Botswana - Brunaay Daarusalaam - Bulgaari - Burkinaa Faaso - Buruundi - Butaan - Dunu Buwet
C[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cadd - Dunu Christmas - Ciipër
D[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Danmaark - Diwaan-yu-Bennoo - Dominika
E[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ecoopi - Ekwadoor - End - Eritere - Eslowaaki - Esloweeni - Estooni
F[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Duni Faarow - Dunu Falkland - Faraas - Fiiji - Filipiin - Finlaand
G[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gaambi - Gaboŋ - Gana - Gine - Gine Bisaawóo - Gineg yamoo - Gires - Grenada - Groenlaand - Guam - Guwaadalup - Guwaatemala - Guyaana - Guyaana gu Faraas
I[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Imaarati Araab yu Bennoo - Indoneesi - Iraak - Iraan - Irlaand - Isipt - Islaand - Ispaañ - Israayil - Itaali
J[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jamayka - Jeoorji - Jeoorji gu Bëj-saalum ak Duni Islaand yi Bëj-saalum - Jibraltaar - Jibuti - Jordaani
K[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kaledooni-Gu-Bees - Kamboodi - Kamerun - Kanadaa - Kap Weer - Kasakistaan - Kataar - Duni Kaymaan - Keeñaa - Kirgistaan - Kiribati - Dunu Kokos - Koloombi - Komoor - Kongóo-Brasaawiil - Kongóo-Kinshasa - Dunu Kook - Kore gu Bëj-gànnaar - Kore gu Bëj-saalum - Korwaasi - Kosta Riika - Kot Diwaar - Kowet - Kubaa
L[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lesoto - Letóoni - Libaa - Libeeria - Libi - Liechtenstein - Lituwaani - Luksembuur
M[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Madagaskaar - Makaaw - Malawi - Maldiif - Maleesi - Mali - Malt - Marok - Duni Marshall - Martinik - Mayoot - Meksik - Mikroneesi - Miyanmaar - Moldaawi - Monaako - Mongoli - Montserrat - Móoris - Móritaani - Mosaambik
N[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Namibi - Nauru - Nepaal - Nguur-Yu-Bennoo - Nikaraaguwa - Niseer - Niseeria - Niue - Dunu Norfolk - Norweej
O[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Olaand - Omaan - Onduras - Ongiri - Ooŋ Koŋ - Óstraali - Ótriis
P[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Pakistaan - Palau - Palestiin - Panamaa - Papuwaasi-Gine-Gu-Bees - Paraguwaay - Peru - Pitkeern - Polineesi gu Faraas - Poloñ - Poortorikoo - Portugaal
R[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Reiñoo - Réewum Cek - Réewum Diggu Afrig - Réewum Dominik - Réewum Lawos - Réewum Maseduwaan - Riisi - Romaani - Ruwandaa
S[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Saambi - Sahara gu Sowwu - Saint Kitts and Nevis - Saint Lucia - Saint Pierre ak Miquelon - Saint Vincent and the Grenadines - Salbadoor - Samowaa - Samowaa gu Aamerig - San Marino - Sapoŋ - Saw Tome ak Preesip - Seent Eleen - Seerbi - Seland-Gu-Bees - Senegaal - Seysel - Siin - Siiri - Sili - Simbaawee - Singapoor - Siraa Leyoon - Siri Laanka - Duni Solomon - Somali - Sudaan - Surinaam - Suwaasilaand - Suweed - Suwis - Swalbard ak Jan Mayen
T[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Taaylaand - Taaywaan - Tajikistaan - Tansani - Timor-Leste - Tiniisi - Tirinidaad ak Tobaago - Tirki - Togóo - Tokelau - Tonga - Turkumenistaan - Tuvalu
U[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ugandaa - Ukreen - Uruguwaay - Usbekistaan
V[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Duni Virgin (angalteer) - Duni Virgin (us)
W[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Wallis ak Futuna - Wanuatu - Watikaa - Wiyetnaam


text:
-
Détails
-
Catégorie : Langue wolof
-
Affichages : 4955
Mbind mi*
1. Jàppal lii
à warul a wéet, fàww mu am araf wu ko féete wàllu ndeyjoor te loolu mënul a nekk lu dul baatoodi bu ñu séexal (tàkk), walla q nga xam ni jikkoy baatoodi bu ñu séexal la làmboo (sàq), walla ñaari baatoodi yu dend (ànd).
2. Maaska yi
Maaskay téj «accent aigu»ci e, ee, o ak oo rekk la mën a tegu. Bu ko ci am ci baatal yooyu moo gën a tëju bi ko amul : xel mu ñaw /xél yu gaaw, genn garab/ génn réew mi, door liggéey bi, / dóor kaña gi.
Maaskay tijji «accent grave» ci a rekk la mën a tegu, a bi ko am moo gën a ubbeeku bi ko amul, mel ni diggante takk na jabar / matt maa ngiy tàkk, njaay mi dafa lamb / làmb ja tas na, and wi fey na / ànd bi neex na.
3. Seetlul bu baax baat yi nees leen war a binde :
Ngeen, leen, seen, leen, -oon, woon, loolu, boobu...duñu am maaska, doontele sax dikke nañu leen niki lu tëju ; nanga xam ni loolu du jikko jamono la.
Yéen dafa war a am maaska.
Njàmbaas yu mel ni : -adi, -al, -ale, -ali, -andi, -andoo, -ante, -anti, -antu, -arci, -arñi, -at... foo leen fekk, nanga leen bind ak -a-, doontele, sax yenn saa yi, cig dégg, ñu teg mbubbum [ë] ci seen kow ; amuñu seen taxawaayu bopp, sikkim lañu, geestoo leen yóbbaale, ñoom lañuy fekk ci : xamadi, jubadi ; sagal nit, muñal nit; fabal ndab li, dëppal ndab li ; tollale, méngale ; mottali, suqali; àndandoo, turandoo; waxante, dóorante ; rogganti, jubbanti ; toggantu, liifantu; lemmarci, fottarñi, bittarñi ; tojat... Noonu nga war a jëfe ci mbindum -am, màndargay moomeel ; deel bind : teral na baayam, teral na jëkkëram. Mbindin woowu nag warul a soppi dara ci waxin wi yell.
4. Teqaleyinu baat yi
Am na ci téere bi ñaari àlluwa yuy wone màndarga yiy ànd ak tur yi ak màndarga yiy ànd ak njëfka yi (verbes). Mën nañoo dimbali way-jëfandikoo yi ci teqaleyinu baat yi. Nanga jàpp ni ay royukaay lañu, ndax ku gis nu bind ki, ka, kooku, soxlaatul nu wax ni bu ci nekk ci ñoom dees koy teqale ak li mu dendal, kon way-jëfandikoo yi mën nañoo jëlil seen bopp : nit ki, nit ka, nit kooku..
Noonu la deme ci beneen xët wi def njëfka yeek seeni topp, ndax ku gis beyuma woon, war a jëli gisuma woon . Xéy na sax dina am ñu naan waaw, lu waral boole -oon, teqale woon, nu war a tontu foofu rekk ni làmmiñ wee ko defal boppam, ndax diggante -oon ak ndeyu baat bi, amul lenn lees ci mën a roof ; te loolu dalul woon, ndax am na lu mën a jaar seen diggante, niki ci gisuma ko woon.. Waaye nag bu la baat yii di ñëw nax, rawoon na, tawoon na, ñëwoon na.... dees koy boole ndax mbirum –oon la, moo fekksi raw, taw, ñëw.
Ba loolu wéyee, nu tënk fii as lëf baat yees war a boole ak yees war a teqale.
Booleel :
- njàmbaas yi nu lim léegi ak yii di ñëw dees leen di boole ak seen ndey : ñaawtéef, mbégte, fajkat, julliji, kaaraange, defarlu, muslaay, wérle, jooyloo, raxasle, gëstu, jullikaay, dëkkaale, jëflante… ;
- ñaari màndargay yii di -u, ak -i , nga xam ni seen taxawaay moo di fas kóllëre diggante ñaari tur walla diggante seen ak aw tur, dees koy boole ak li jiitu : saamu kànja, doomi réew mi, seeni mag, seenug kër ;
- màndargam moomeel bii di -am, nga xam ni jéll na aji-wax ji ak ki muy waxal féetale kàddu gi ci jaambur, dees koy boole ak li ko jiitu : nijaayam, jëkkëram ;
- leen : dees koy boole ak li ko jiitu ci santaane yi, ci tere yi ak ci gàntal : waxleen ko ko, buleen ko ko wax, waxuleen ko ko.
Teqaleel :
- a dees koy teqale ci mbind mi, terewul nag ci wax ji mu mën ànd ak li ko jiitu, dafa war a wax dëgg, war na leen a wax dëgg, muus a ngiy jooy ci néeg bi, Umar a ubbi bunt bi., dafay woy ak a fecc.. Su fekkee ni nag baat bi ko jiitu arafu mujjantalam ab baatal la, dees ko cay taf : muus moomoo ngi ci biir (muus moomu + a), muus mee ubbi bunt bi (muus mi + a) ;
- ak dees koy teqale ak li ko wër : ndey ak doom, dafa ànd ak metitu bopp. Waaye nag, su fekkee ni baat bi ko jiitu, arafu mujjantalam ab baatal la, ñoom ñaar dañuy ànd seey ba soppeeku, kenn dootu leen a mën a sàkkal aw dig, bu boobaa nag, benn baat ngay bind, mel ni ci : mburook soow (mburu + ak).
- leen dees koy teqale su génnee ci anam yi nu jëkk a wax : waxuma leen ko, ma wax leen lu leen tiital.
- suma, sama, sa, sunu, suñu, seen, nga xam ni ay màndargay moomeel lañu, dees leen war a teqale.
* Jukki bii Soxna Aram Faal a ko defar


text:
(Image:Lequotidien.sn)
Koor gi ak tàngaayu weeru sulet : jëf yu baax yi ñu dénkaane ci wàllu lekk
Aali Faal a ko bind ci frãse (Lequotidien), Aram Faal tënk ko ci wolof
Weeru koor, ñaare, mook lekk gu sooxe ñoo ànd. Looloo waral, Njawriñ gi ñu dénk Wér gi ak Taxawu Njaboot gi te Awa Mari Kol Sekk jiite ko, sàkku, ci kurél gi bànqaasoo ci moom te sasoo yeete geek xamle gi ci wàllu wér, ñu tudde ko SNEIPS ci frãse, mu siiwal ab bataaxal boo xam ne dafay wone jëf yu baax yi ci wàllu lekk, rawatina ci jamonoy tàngaay bii.
Bataaxal boobu, lii la la wax, yow aji-woor ji : Ren jii yitam, weeru koor wu sell wi dafa dajeek tàngaay bu metti bi ñu tàmm ci weeru sulet. Dafa laaj, ngir dund weer wii ni mu ware, nga sàmmoonte ak waxtu lekk yi, ni ñu toppantee ci bés bi : xëdd bi mooy jiitu, nga war koo def laata jant bi fenk, ndogu li topp ci ; ñaar walla ñetti waxtu gannaaw ndogu li, reer bi ñëw. Baax na nga jëfandikoo ay meññet, ay suukar yu yéex niki dugub, mburu ak yu ni mel ci xëdd bi. Deel naan ndox ay yooni yoon gannaaw ndogu li, te bul ëppal ci limonaat yeek yeneen soodaa yi ànd ak gaas, moytul ñam yu diis yi, bare diw, bare xorom ci ndogu li, moytul ngato yi, ak yeneen ñam yu saf yi suukar. Lekkal meññet ci ndogu li, doxal mbaa nga yëngal sa yaram gannaaw reer, wàññi coono yu metti yi, te sàmmoonte ak waxtu noppalu yi.
Su dee lu jëm ci ñi ànd ak jàngoroy jabet, li gën a wóor mooy ñu seeti seen doktoor, lu jiitu koor gi ak gannaaw koor gi, ngir ñu seetal leen nattu suukar bi nekk ci seen deret, jox leen dénkaane yi war. Ci lu jëm ci nit ñi seen yaram neexul te ñu bëgg a woor, niki jigéenu- wérul yi, walla mag ñi, mbaa sax ñi ànd ak tasyoŋ walla asma, ñoom it nañu seeti seen doktoor lu jiitu koor gi.


text:
Dem fan?
Den ndax lan?
Baya ko mom
Dem nguir xee bou barri bi
Dem ndax teen boh neex bi
Teh rapp rek noom noo siy naan
Nach bi lakkatouma taw bi barrewoul
Dem ngir bokk bone menou fee am
Dem ngir daffa wara nekk gorr done
Goorgoorlau
Dem dem
dem fan?
Dem ndax lan?
Liberte bi
Si espace bou lendeum bi
Sama beut yi guissa tounou
Garap yi nga xamenteni noo ma souxat
Su beut setiee barap yi bow
Dem ngir Keur gui daf may nirou lou lendeum
Dem nguir daffa warranekk goor done
Goorgoorlau
Damay dem
Chi alla bi
Damay dem Chi dex goumak gui
Ne damay dem waw seeti sama nawleyee
Damay dem si ban bou ritax bi
Damay dem ba reewu bitty
Ne damay dem waw setti samambokkyee
go-go (bis)
Won ma sa yarii ma wax la ki nga donoy
Won ma sa mbokk ma wax ko fi ngay diaar
Hey what do you need?
He he yaw lilaneex
Won ma sa yarii ma wax la ki nga donoy
Won ma sa mbokk ma wax ko fi ngay diaar
He defa li la neexoy hey yaw lila soop
Sammkatou mboott moo xam ba ciy
Sooxaoy ni meneuh kott noom daal amounou
Mbaam hey defal li la nexx oo
hey what do you want?
Ho ho ho ho ....


text:
Doxalukaay bu mbëj
Doxalukaay bu mbëj, ab wuutuloxob mbëj la, boo xam ne kàttan giy duggu ci moom gu mbëj la te ga muy génne gu doolerandu la. Doxalukaay yu mbëj yi am nañu solo lool ci dundiinu jamono ju bees ji, te it dëgg la sax, ne limu doxalukaay yu mbëj yi nekk ci am réew dafay firndeel tolluwaayu jëm-kanamam. Maanaam yokkug limu doxalukaay yu mbëj yi ci am réew bokk na ci wonekaay yiy firndeel tolluwaayu yokkuteem ci wàllu xarala mu réew moomu. Ngir dëggal loolu, doy na xool ci jumtukaay yi nekk ci li ñu wër: ca saxaar ba ci watukaay ak yeneen ak yeneen, yi ngeen xam ne nit ku bees ki moo ngi koy jëfandikoo bu baax, man naa ni sax ñooy doxal sunug dund.
Doxalukaay yu mbëj yi dañoo bari te wuute, am na doxalukaay bu dawaan bu wéy, doxalukaay bu dawaan bu safaanu moom mu séddaliku ci doxalukaay bu demandoo ak doxalukaay bu demandoodi,.
Tëraliin
Xaralay doxiin gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
cëri ad doxalukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Doxiin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dawaanu mbëj bi day jaar ci ag lëmës gees wëndeel ci ab dogub weñ bi tudd tekkaaralaan bi. Lëmës googu, gi ñu defare ak wëñu përëm (naka-jekk përëm lay doon waaye manees na koo defaree ak beneen xeetu wommatukaay), dafay jur ab toolu mbëjbijjaakon, tool bi dafay feeñ niki ag walug bijjaakon, di lees man a natt. Danu koy jàppee niki jenn doole di lees di wax dooley Lorentz. Toolu mbëjbijjaakon boobu dafay duggante ak toolu mbëjbijjaakon bu lëmës gu wëndeeluwaan bi jur, mi melokaanoo teewaayu ñaar walla ñetti seexi dott. Wëndeeluwaan bi tambalee wëndeelu ci ndimbalu dooley Lorentz; bëj-gànnaaru toolu bijjaakon bu wëndeeluwaan bi day bijjante ak bëj-saalumu toolu bijjaakon bu tekkaaralaan bi. Xaaju wëndeelu gu nekk, dott bi day soppeeku, ci noonu la wëndeelu gi man a wéyee.
Taariixam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci atum 1821, lu weesu xamteg feñte gu mbëjbijjaakon gi simikat boobu di Ørsted xamle woon, la jëmmalkat bu waa-angalteer bii di Michael Faraday defar ñaari wuutuloxo ngir sàkk li mu duppee ag wëndeelug mbëjbijjaakon: ab doxub dooley bijjaakon bu mbegewu te wéy, ci lu wër ab wëñ, ci maanaa mooy faramfaceg doxalukaay bu mbëj gu njëkk.
Xeeti doxalukaay yu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xeeti doxalukaay yu mbëj yi am, manees naa wax ne, du xaaj du jeex, waaye manees na cee lim yi ëpp yees di jëfandikoo:


text: Aaj jaane ki zid na karo Yunhi pehloo mein baithe raho Aaj jaane ki zid na karo Haay mar jaayenge, hum to lut jaayenge Aisi baatein kiya na karo Aaj jaane ki zid na karo Haay mar jaayenge, hum to lut jaayenge Aisi baatein kiya na karo Aaj jaane ki zid na karo Tum hi socho zara, kyun na roke tumhe Jaan jaati hai jab uth ke jaate ho tum Tumko apni qasam jaan-e-jaan Baat itni meri maan lo Aaj jaane ki zid na karo Yunhi pehloo mein baithe raho Aaj jaane ki zid na karo Haay mar jaayenge, hum to lut jaayenge Aisi baatein kiya na karo Aaj jaane ki zid na karo Waqt ki qaid mein zindagi hai magar Chand ghadiyan yehi hain jo aazad hain Inko khokar mere jaan-e-jaan Umr bhar na taraste raho Aaj jaane ki zid na karo Haay mar jaayenge, hum to lut jaayenge Aisi baatein kiya na karo Aaj jaane ki zid na karo Kitna maasoom rangeen hai yeh sama Husn aur ishq ki aaj mein raaj hai Kal ki kisko khabar jaan-e-jaan Rok lo aaj ki raat ko Aaj jaane ki zid na karo Yunhi pehloo mein baithe raho Aaj jaane ki zid na karo Haay mar jaayenge, hum to lut jaayenge Aisi baatein kiya na karo Aaj jaane ki zid na karo


text:
PHP
PHP Làkku Day la bu ubbeeku te jàppandi, defees na ko ngir sos ay xëti web yu matale jaare ko ci ab seddalekatu HTTP3, waaye it di nay man a dox niki beneen làkk bu man a doon ci anam gu biiru, PHP làkk wuy màgg la ba ci sumbu 5 ci doxiin aki melo yu mat, akuk woom ci ag kàngoom. Yaxub PHP sos na ko moom Rasmus Lerdorf ci atum 1995, fim ne ñiy toppatoo yokkte gi ak di ko saytu moodi The PHP Group (Mbaaluk PHP gi), PHP Tëriin lu ubbeeku la ci Sarti PHP dëppalees ko ak Sarti GNU General Public License (GPL)
misaalum xëtu PHP.php / PHP.php4 /PHP.php5 PHP.phtml


text:
Mbëjfeppal
Mbëjfeppal, di ci wu-faraas "électronique", "إلكترونيات" ci araab, ab banqaasu jëmm la buy saytu, gëstu, jumtukaay yu mbëj yi seen dox wékku ci walug ay mbëjfepp. Ci maanaa, baat bi tay dafay tekki mbooleem lees xam di ko jëfe ak di ko xalaat muy tax a man a xalaat ak a nekkal jumtukaay yuy dox ak mbëj. Li mbëjfeppal di amal mooy ay ndomboy mbëjfeppal yu ñuy defar ak cër yu bari yees di lëkkale ci ndimbalu ay wëñ, naka-jekk wëñi mbéll, yu dawaanu mbëj di jaar ci seen biir.
Mbëjfeppal ak xaralaymbëj nekk nañu ñaari banqaasi jëmm yu jegeente, seenug wuute mi ngi ci seen solo: su xaralaymbëj yoree li ñeel jóox dawaanu mbëj, seenug jokkale ak defari wuutuloxo yu mbëj, Mbëjfeppal moom, li ko yitteel mooy jëfandikoo mbëj ngir man cee weccee ay xibaar.


text:
Xaralay xibaar ak jokkoo
Xaralay Xibaar ak Jokkoo (XXJ) walla Xaralay Xibaar ak Jokkoo yu Yees yi, ci wu-angalteer Information and Communication Technology, ci wu-faraas Nouvelles technologies de l'information et de la communication, moo ëmb mbooleem xarala yees jëfandikoo ngir yor ak jokkale ay xibaar. Yitteem mooy sos ay noste yuy yor ay xibaar, yor seenug suqaliku, seenug dencu, seenug jokkale, ak seenug kaaraange.
Yombul joxe ci ab tekki bu daj ndax amul benn tekki bu ñépp ànd déggoo. Ñi ciy liggéey raññee nañu leen niki ñu seen xam-xam daj, dañoo nekk ñuy xam lépp lu laal: mbëjfeppal, xam-xamu nosukaay, jokkoosoryante.


text:
Peresidaa Maki Sàll ne woon ayu-bés yale weesu, ne tàllal na loxoom waay-fippu ya nekk Kasamaas, ngir ñu tóog seet ci sunu biir naka lañu war a def ba saafara ay woowu di law ci réew mi 30 at ak lu topp. Ci laaj-toontu bii ay taskati xibaar, ay tubaab yu rajo France amal ak seen njiit di Salif Saajo, waay-fippu ñi ngiy fésal seen pas-pas tóog waxtaan ak réewum Senegaal, wante waxtaan woowu ci seen gis-gis warul a ame ci Afrik, Tugal mbaa feneen fu dul Afrik la war a amee.
Moom Saalif Saajo itam yokk na ci ne, Kasamaas moom alafokk mu moom boppam, tàggook Senegaal, ndax loolu moom du lees di laam-laame mbaa di ko diisoo. Wante su ñu ko fàttalikoo nag, peresidaa Maki Sàll moo itam nee woon na, su waay-fippu yi doon xeex 400 at walla lu ko ëpp du tax mukk Kasamaas genn ci Senegaal, ndax ci Senegaal la bokk.
Kon nag waxtaan woowu, ku moytuwul mu doon waxtaan wu ay tëx nara séq.
Ndonte Saalif Saajo wax na ne noppi pur bàyyi soldaari Senegaal yi mu jàpp, ngir wonne ne moom jàmm la bëgg, mbir yi moom dafa am lu ci xaw a teey xel: mooy lu tax Saalif Saajo, ne fàww waxtaan wi du am ci biir Afrik, te fekk ay wi Senegaal ak réew yi ko wër ak Afrik gépp la njëkk soxal. Dafa mel ni daal Saalif Saajo moomu li muy fexe mooy réewi tubaab yi duggal seen loxo ci mbiir mi: te su booba Senegaal dina nàngu lu mu sàññul a bañ! Ndax kenn reerewul mbir ne am na réewu Tuggal yoo xam ne su ñu sàññoon Kasamaas moom boppam, ba ñu tég ci seen loxo ci wàllu koom-koom ak turism.
Kon waa nguur gi war na ñoo jàngat bu baax li ñuy def, nàmm seen xel te moytandiku cuune!
Tamsir Anne tamsir.anne@wolof-online.com


text:
Jaalu muus jinax du ko yër.
Jaan tuuti na waaye dangar laa nga ca biir.
Jaasi kenn du ko jiitu si mbaram.
Jaay kat u yax du woom le laaxira.
Jabar kenn du ko mat dañu koy mën.
Jege peese kat taxul a lekk yàpp.
Jegem fees taxula bari yàpp.
Jikko dana soppiku jaan wëlbatiku màtt boroom.
Jinax lu mu rëy rêy taxul mu saf muus.
Jinne su bëggee daqaar, ku yéeg daanu.
Jiwu wu baax ci suuf su nangu.
Joge ci làmb ji di bàkku moo gën dem ci làmb ji di bàkku.
Juddu gu rëy nday ak baay waaye fullaak fayda moom boroom.
Junju doy na boroom xel.
Jur mu dee taxul a yaradal jur lu ne lëng fajjul dara mooy yaradal.
Juróom ñenti walaakaana soo leen bëggee dundël soo moytuwul fukkeel leen.
Kaala su njëkkee ci bopp ci ndigg lay mujjee.
Kanam du kaso waaye koi ci tëj mu gis ko.
Këll bu ne am na mberoom.
Kenn du lekk ceeb waccu cere.
Kewel bu reppee, keppaaru Gaynde lay féex loo.
Kewel du tëb doom ja bëtt.
Koo reggalul mënoo ko regle.
Ku aj du nangu ku séntu kaw.
Ku am kuddu du lakk.
Ku la abal i tànk, nga dem fa ko neex.
Ku am xaritu golo yàgg yàgg nga fanaani kaw.
Ku amul wée¬rukaay da ngay yomb a bëmëx.
Ku baax wéttaliku, ku yaru falu, ku reew réer, ku rëy ñàkk ñi gën.
Ku bañ ku la ñaf, dangay tooñ koo mën.
Ku bay sa bànneex, góob sa naqar.
Ku bëgg a doon mbaxana da ngay nangoo doon dàll.
Ku bëgg a yéeg moo neex a tingóom.
Ku bëgg akara ñeme kaani.
Ku Bëgg lem ñeme yamb.
Ku bëgg lem ñeme yamb.
Ku bindóo ni tama ñu tëggee la ñaari boor.
Ku boot bukki xaj bow la.
Ku ci yàq sa tuqusu ngalam dinga bëgg a riiti riiti mu të la.
Ku dee ca ja ba, yaa tàgge sa bopp.
Ku def sa bakkan ilimaan moo tàbbal la ci jàkka joo bëggul woon jullee.
Ku doon woliis neen, bu sa xaju goro réeree waruloo noppi.
Ku dul tuxu doo xam fu dëkk neexee.
Ku ëmb sa sanqal, ëmb sa kersa.
Ku fàtte li la fal folleeku da lay yomb.
Ku fecc ba génnub géew, kenn du la seetaan.
Ku fecci kollëre ren ba dewen mu jig la da ñu la ko jiiñ.
Ku jaal moo neex a jàngal yuut.
Ku jaaxaan di saw, balaa kenn tooy nga lóor.
Ku jàngul du tari.
Ku jiitu bari ay noon.
Ku jog sa moroom toog.
Ku juddóo ci garab u daqaar, màggee ci toolu bisaab, nu muy sant ? Tol.
Ku la abal i bët nga xool fa ko neex.
Ku la abal i tànk, nga dem fa ko neex.
Ku la jox ndékki su la nee di nga añ nga war koo gëm.
Ku la jox nga lekk ba suur doo ko fàtte.
Ku la mag ëpp lay sagar.
Ku la njëkk ci néeg bu lëndëm moo la mën a wax fi ngay tooge.
Ku la xoj ba nga waccu doo ko fàtte.
Ku la yéene dee loo wopp mu xeeb ko.
Ku lambë yaa tay daagul fa ñu la no¬bbee.
Ku lay bëgg na la bëgg ci dëgg ku lay bañ na la bañ ci dëgg ba bu dëgg ñëwee fekk la nga toog ci dëgg.
Ku lim juum.
Ku mar naan taxa naan póotit bu robine ubbee nga rus.
Ku mënul lebale war a mën a fay bor.
Ku moomul sa alal, sa alal moom la.
Ku muñ muuñ.
Ku naagu daagu te ku daagu ñu romb la.
Ku nanguwul Njiit, doo jiite kenn.
Ku ndobin ray sa maam boo gisee lu ñuul war a daw.
Ku ne la sangul sa taar la bëgg.
Ku ne tekk, tekk won la yoon wi.
Ku nekk ci xare, du ree ku ñu jam.
Ku ñepp tufli nga tooy.
Ku ñepp tufli nga tooy.
Ku ni dung di bàkku bo solee mbubu saaga buur.
Ku ñu fay sa bor nga mer daa fekk leble woo lu baax.
Ku ñu naan doomu diw na nga fexe ba ku la diwóo niin.
Ku ñulug sa jëkër, yakk sa doom.
Ku ñuy diri du taamu fuñu koy jaarale.
Ku ñuy tam dëmm, nga yor tànku liir di soccu yaa tooñ sa bopp.
Ku puudëru taxa rafet so ñaqee ñaaw.
Ku ray say jinne wéetoog sa àll.
Ku ray say noon, say mbokk jeex.
Ku sa baay di bisaab sa nday di daqaar soo foroxul tooñ.
Ku sa caaya lonqu, da ngaa amul xaritu golo.
Ku sa tuñu kaw dem sa fulla jeex.
Ku sa tuñum kaw dagg sa ëpp lëw jeex.
Ku sa wujju di sëlëm doo set.
Ku sa yaay tuur sa ñeex nga mëq sa cere.
Ku sol lu weex jaar ci digante ñaari cin dina geestu xool ndax taq na.
Ku sol tubëyu dax doo jaaru.
Ku tànn bàyyi.
Ku tëb dal ci ab xal jàppal ne dese na la beneen tëb.
Ku tekki bari ndey.
Ku tukki ñu reer sa ginaw.
Ku wàcc sa andë, andë boo dem fekk fa boroom.
Ku war ñay ba wàcc loo war mu woyof.
Ku wax feeñ
Ku woddoo buteel, warul sànnante xeer.
Ku xamul «suurnaa», dangay tëye ca loxo ba.
Ku xamul buur saay na xam buur dee na.
Ku xamul suur naa dangay tëye ca loxo ba.
Ku xeebul sa nguur di buur.
Ku xiif moo neex a toggal.
Ku yàgg ci teen, baag fekk la fa.
Ku yàkkamti wul payoor boo ba leble woo lu baax.
Ku yar sa kuy ba mu màgg yaw lay njëkka mbëkk.
Ku yarul sa doom bu màggee yar la.
Ku yëy yax ba yëy yaxu bukki, yëy nga yaxu yëykatu yax.
Ku yoo màtt nga ne woy, su la gaynde xàmpee loo di wax ? .
Kuddu gu mag mooy yëngël mbana.
Kuy bëgga dee, wéqu.
Kuy dundee cox kuy soqati bàyyi ci yaw xel.
Kuy dundee póon, dugub da lay xasaw.
Kuy gunge boroom biir buy daw lu la ca waaxusil fekkee.
Kuy jaay ker guddi wara yombal.
Kuy jaay tamaate doo bëre, boo ca dëggee mu toj.
Kuy jàpp jaan faalewul jiit.
Kuy jéggi dex du ree ku lab.
Kuy naan di làqu soo màndee feeñ.
Kuy naan di nëbbu, soo màndee feeñ.
Kuy naaw say dunqu di ruus fanga jëm daa sori wul.
Kuy raam di la tingóom su taxawee yenu la.
Kuy siim di jooy doo maye ñeex.
Kuy summi luñu sol du bàyyi luñu wèkk.
Kuy tëb ba daanu ci andë dese na la tëb.
Kuy ut fu mu fanaan ak kuy ut ku ko wéttali suñu dajee, dellool bunt bi waru leen mëna boole.


text:
Yewwute gu ndefar
Tëraliin
- 1 Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:
- 2 Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal
- 3 Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam
- 4 1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :
- 5 2 jëfandikoo kàttan :
- 6 3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam
- 7 3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam
- 8 4 Feeñug campeefi ndefar yi :
- 9 Li fi yewwuteg ndefar gi jur:
- 10 Li mu fi indi ci wàllug koom:
- 11 Li mu fi jur ci politig:
- 12 Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:
- 13 Gongikuwaay
Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gu ndefar ci Tugal, ñi ngi ci jublu soppiku gu mag gi fa amoon ci wàllug ndefar, walla jëm kaman ga fa amoon ci wàllug jumtukaayu mekanig, rawati na ci Biritani, ci ñatteelu xaaj bu mujj bi, ci fukk ak juroom ñatteelu xarnu g.
Waaye nag, moom ndefar gii, yàggul dara mu tàmblee tas ci Tugal nànk-nànk, ak Aamerig, la ko dale ca njëlbéenug fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Bi mu ko defee nag, ay jeexiitalam tas, ba àgg ci pàkk yu bari ci àdduna bi, loolu nag ci ñaari xarnu yii la: fukk ak juroom ñeenteelu xarnu ak ñaar-fukkeelu xarnu g.
Ndefar yi nag masuñoo dañ di jëm kanam ba ci suñu jamono jii ñu toll.
Looloo waral du man a ñàkk ñu xam sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal.
Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
1 Jëm-kanam gi xam-xam def ci Tugal, ci jamonoy yewwute, moo waral yewwuteg ndefar am.
2 Dëkki Tugal yu mag yi, am gi ñu am, ak tegu gi ñu tegu ci yaxantu ak ndefar, ak woomleg koom gi loolu di jur, nga xam ne day tax ba ndefar di jëm kanam, rawati na, gi ci aju ci ràbbu sér , nga xam ne mooyndefar gi njëkk ci Tugal.
3 Jëmmaan (l'individu) walla jëmm ci Tugal, ni mu jekki-jekkee rekk fés, mujj di dàtt bi mboolaayi Tugal yi tegu, sabab la ci li yee waa Tugal yi, moom jëmm jooju, ci Tugal kees tënk la woon ci jéngi nosteg laman , jamonoy yewwute ñëw dog jéng yooyu, féexal am xelam, leeral ko ci xam-xam, ba mu man a xalaat bay fent ay jumtukaay yu am solo yu koy dimbli ci yombal ag dundam.
4 Li juddoo ci wuññiy melosuuf yi it, muy teg loxo gi réewi sancaan yi daa def réew yi ñu sanc , ak di fa jële ay xéewal aki cémb (ñumm) , di leen yobbu seeni réew, loolu it bokk na ci li jëmale kanam yewwuteg ndefar gi ci Tugal.
5 Réewi Tugal yi ak mbootaayi koppar yi, jàpple gi ñu doon jàpple sémb yi jug ngir jëmale kanam ndefar ci Tugal, loolu de ci li defar jawwu ji la ba ndefar man a dox, man a àntu.
6 Boroom xam-xam yu aay, yi xëy feeñ, te bari ci Tugal.
7 Bari gi liggéeykat yi bari ci Tugal, rawati na ñiy liggéey ci ndefar yu ndaw yi. Na ngeen xam nag ne lu bari ci fentkati Angalteer yi daa defar ak a fent jumtukaay yi ak masin yi, ci liggéeykat yi amoon xam-xam yu néew lañu woon, nga xam ne daanaka jànguñu woon.
Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar ci Tugal, daa jagoo woon ay mbir yu bari, yii ci lañu:
1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Meccem ràbb daal, ci yi gën a jariñu ci fent yu xam-xam yi aamoon ci Tugal la, rawati na ci Britani, loolu di ci ñeenteel bu mujj bi ci xarnub fukk ak juroom ñatt g.
Loolu nag li ko waral mooy yittewoo gu tar gu nit yittewoo ay sér, ak ñàkk a jafeg jëfandikoo jumtukaay yi ngir liggéey ci.
Ràbbkatu Angalteer bi ñuy wax James Hargreaves, jot na a fent atum 1764 g, benn jumtukaayu defar wëñ, muy benn masin (wuutuloxo) bu loxo, bu ñuy jëfandikoo ci ëcc, li koy doxal nag doon genn mbege walla póno, bu yor juroom ñatti ëccukaay ak ñaari forukaay, bu ko defee benn liggéeykat di ko yor, di ko doxal.
Bu ko defee, fentkat bu Angalteer bii di Richard Arkrihgt, fent moom it atum 1771g, benn jumtukaay buy xëcc wëñ yi, moom nag jumtukaay la bu ñu daa doxale ci dooley ay fas, mujj ñu koy defe ci dooley ndox, ñu tudde woon ko kaadaru ndox bi, (water frame). Ki ñuy wax Samuel Compton, ñëw fent – atum 1779g – benn jumtukaay buy boole gaaw ci liggéey bi ak baaxle ko, boobu jumtukaay nag tasoon na ci fi dend ak barabi ndox yi, ci ñaari diiwaani Angalteer yii di Yorkshire ak Lancashire .
Ki ñuy wax Edmund Cartwright, moom itam àgg ci fent benn jumtukaay bu ñuy doxale dooley ndox, ginnaaw bi ñu koy doxale dooley cóolóol , te kat tax na ba ñu man a ful li ñu daa ràbb, daa ko defar ciy sér.
Liggéey bi ñu daa def ngir gën a jëmale kanam ak gën a rafetal liggéeyu ëcc beek ràbb bi, gën a dolliku, te sax. Nu àgg ci jëfandikoo ne-ne yu simi yi ngir raxas wëtéen wi, defarati yeneen jumtukaay ngir móol ay deseñ aki mbind ci ndima yi ñu liggéey.
2 jëfandikoo kàttan :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jumtukaay yu njëlbéenu yi amoon, nit a ko daa doxale ci dooleem, walla dooley dundat . Kàttan nag di “energie” jëm na kanam ci jëm gi jumtukaay jëm kanam te dox. Ci noonu nit jot a jëfandikoo ci njëlbéen gi dooley ndox, ngir doxal jumtukaayam yi mu fent bu yàggul, ginnaaw bi, mu jëfandikoo dooley cóolóol ak këriñ.
Ki ñuy wax Thomas Newman, ñëw, indi fi jumtukaayu cóolóol, James Watt, moom itam dikk, gën a defaraat jumtukaayu Thomas boobu atum 1765g, loolu waral ay soppi yu mag yu xóot ci wàllug liggéey bi, ak li ñuy liggéey, ndax kat dugal gi ñu dugal jumtukaay bu mekanig, bu cóolóol ci ndefar ak jokkoo lu rëy a rëy la te am solo, te moo tax ba nga gis ndefar tay mu toll fii mu toll.
Bu ko defee ca saa sa, waa Tugal yi tàmblee gëstu fu ñuy jële këriñ. Këriñ nag bari woon na lool ci Wels gu bëj-saalum gi, ak Skotland.
Nit it gënoon na a jéego ay jéego ci jëfandikoo gi muy jëfandikoo kàttan, mu feeñaloon petrol ca D.B.A (Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi), ci digg fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Ginnaaw bi, ñu gisaat petrol fu bari ci àdduna bi. Ginnaaw bi ñu fentati benn jumtukaay buy “lakk ci biir”, boo xam ne mooy soppi petrol bi, ginnaaw bu ko lakkee, def ko kàttan guy yëngal ak a doxal. Loolu moo waral ngay gis leegi jumtukaay yu mekanig yii nga xam ne dañuy sukkandiku ci li ñuy wax “lakkug biir gi”, mooy lakku gi petrol bi di lakku ci biir jumtukaay bi, jumtukaay yooyu nag ñooy yu mel ni: oto yii ngay gis, fafalnaaw yi, gaal yii nga xam ne lakkug biir gee leen di doxal añs.
Mbëj tam jariñ na nit lu bari, loolu nag mi ngi ame ci bi kii di Faraday juge, fent li ñuy wax '''juddalukaayu mbëj''', nga xam ne loolu indil na nit lu bari ci ay liggéey ak njariñ ci dundam.
Nit àgg na ci xam kàttanug saal te jëfandikoo ko ci anam yu bari, loolu tax mu man a néewal li muy sukkandiku ci petrol. Waaye nag nañu xam ne kàttanug saal moom lu seer la, manu fee wuutu petrol ci genn anam, nit it jot na a xam kàttan gu jant gi , te jëfandikoo ko ci yenn anam yi, niki nuggalukaayu ndox yu jant yi ñuy jëfandikoo ci kër yi, ak ci yeneen anam yi.
3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bokk na ci lu am solo li yewwuteg ndefar gi jagoo, bokk na ci, jëmale gi ñu jëmale kanam ndefar gu weñ, loolu nag mooy bi waay Angalteer jii di Bassemer, jugee, fent yoon woo xam ne manees na cee jaar bay soppi weñ di ko def “sulb” mooy weñ gu wow kong, dëgër këng, loolu nag ni mu daa ame mooy nu jaarale ko ci tàngoor wu kawe lool. Nit it gënoon naa def ay jéegoy jëm kanam ci wàllug yoon yi muy jaar bay génne këriñ, loolu tam dimble ko ci mu man a dolli, gën a lëwal li muy liggéey. Lii lépp nag bokk na ci li waral yewwuteg ndefar gi man a am ci Tugal, rawati na ci Britani.
3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li kenn manul a sikk mooy ni ndefar jëme kanam ci Tugal de indi na fi ag jëm kanam ci wàllug jokkoo, rawati na bi liggéeyu weñ gënee dox, gën a jëm kanam. Ci noonu angle bii di George Stephonson, moom ñëw , fent saxaarug cóolool maanaam , muy daw ci ay banti weñ ci diggante dëkkub Liverpool ak Manchester ci atum 1830g, yoonu weñ wii mooy yoonu weñ wi njëkk ci àdduna bi.
Ginnaaw bi, nitug Aamerig kii di Robert Foulton, moom dikk, jëfandikoo cóolool, di ci doxale gaali dex yu ndaw yiy daw ci dex yu mag yi nekk ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Ginnaaw bi mu jugati, jëfandikooti cóolóol, dawal ci gaali cóolóol yu mag yii di daw ci géej yeek mbàmbulaan yi. Ci noonu la jokkoo tàmblee jëme kanam nànk-nànk, ni ko ndefar defe. Bu ko defee, feeñteg jëm kanam ci wàllug jokkoo mujj di feeñte giy raññale tey màndargaal yewwuteg ndefar gu mag gii am tay ci àdduna bi.
4 Feeñug campeefi ndefar yi :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Liggéeyuwaay yu ndaw yi juge nañu ci kër yi, doon leegi ay campéef yu ndefar, yu mag, yu nekk leegi ci dëkk yu mag yi. Ndefar yi mujj di loo xam ne am mbooloom ay lonkoo yu ndefar, yu mag ñoo koy moom, ñooy lonkoo yooyu nga xam ne ñooy faral a moom li ëpp ci alal yi.
Liggéeyuwaay walla isin yu mag yi nag, ci wetu barabi cémb yi (ñumm yi) lañu daa faral a sampu, te loolu da leen daa dimbale ci ñu man a néewal seeni fere ci lu aju ci seeni liggéey, ndax loolu daa na tax li ñu ci waroon a ñàkk gën a néew. Néewug fere yooyu daa na feeñ bu baax ci njëg yi, ndax daa na leen daaneel. Te daa na gën a baaxal liggéey bi, gën koo wuuteel.
Li fi yewwuteg ndefar gi jur:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Maneesul a sikk ne yewwuteg ndefar gi indi na ci Tugal ay ngérte yu yaatu ci wàlli koom, politig ak mboolaay.
Li mu fi indi ci wàllug koom:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar gi bàyyi na fi ay jeexiitat yu rëy ci wàllug koom, ci biir Tugal ak biteem. Ndax ca la isin yu mag yi tàmblee feeñ, yi daa am jumtukaay yu rëy yi. Li ñuy liggéey gën a yokk, gën a wuute, li ñu koy jënde gën a néew, ñépp man cee jot, jumtukaayi liggéey yi gën a bari, jokkoo gën a yomb, yoon yi gën a bari, ja yu àdduna yi gën a yaatu, lonkoo yu mag yi amoon ay gis-gis aki xemmemteefi rënk ak sanc , tàmblee booloo.
Ndax kat canc gu politig gu yees gii, du lu dul doomi canc gu koom-koom, gi Tugal daa def, jaare ko ci ndefaram gu jëm kanam gii, ak baaxug ay jumtukaayam, ak soxla gu tar gu mu soxla ñumm yi, ak soxla gu mu soxla ay ja yu yees, yu mu man a jaaye marsandiisam yu bari yii te wuute.
Waaye mbay nag moom, ak li ay jumtukaayam gën a jamonoo lépp, ak li mu gën a ñaw lépp, te gën a xam-xame, teewul ay njëgi njuddéefam gën a seer, li ko waral mooy li ëppoon ci baykat yi dañoo gàddaayoon àll yi, dem ci taax yi, fi isin yi nekk, ngir man fa a liggéey, ndax la ñu daa ame ci liggéey bi moo daa gën a bari, te daa nañu ci ame ag sax fi barab. Gàddaay gii nag, juge ci àll yi, dem ci taax yi, taxoon na ba ab kiris walla jafe-jafe bu rëy amoon fi ci wàllug mbay ci Tugal, rawati na ci Angalteer.
Joqalanteg yaxantu gën a yokku ci àdduna bi, nga gis réew yiy defante ci seen biir ay kollarantey yaxantu, ak yeneen kollarante yu aju ci yombalug jaarale marsandiis yi ci géej yi, ak mbàmbulaan yi , ak barabi romb yu àdduna yi. Ci noonu lonkooy yaxantu yu àdduna yi nga xam ne seeni boroom dañuy am alal lool tàmblee feeñ, bank yi tàmblee yëngook a sawar, ak këri koppar yi.
Li mu fi jur ci politig:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sanc gii Tugal tàmblee sanc réewi jàmbur yi ak di leen teg loxo, bokk na ci li fi yewwuteg ndefar gi indi, wuutal ko fi, ginnaawal ko fi ci wàllug politig, ndax ni ma la ko waxe woon ci ginnaaw , ndefar day soxla ay cémb (ñumm)(matière première), te loolu dañu ko daa gis feneen fu dul Tugal, te loolu jur na ay xare ci diggante ay réew ci fu bari ci suñu àdduna bii, tax it ba réew yi ñu sanc jug, di xare ngir goreel seen bopp, soril senn bopp ag canc, ak lépp lu ko jege ci xeeti moomadi sa popp, ak tembadi.
Bu ko defee, benn dal (principe) daal di feeñ ci Tugal, mooy dalu “koom-koom bu gore bi walla bu af bi” (bu libre bi) am te taxaw ci nosteg bopp-alal (système capitaliste) . Loolu nag mi ngi am ci ginnaaw bi ndefar gu yees gii soppikoo dem ci noste gii, li ko waral di yitewoo gu bari gi mu yitewoo ci ñu sos ay isin yu mag, ak isin yu mag yii, yitewoo gu tar gi ñu yittewoo alal ju bari ngir taxawal leen, sos leen.
Nguuri Tugal yi, jàpple woon nañu noste gii te dëgëral ko ci mbooleem li ñu man, am ko ciy man-man aki kerkeraan . Ci noonu wartéefi góornamaa yi gën a yaatu, gën bari ci mboolaayi ndefar yi. Loolu yobbu leen ci ay wartéef yu mel ni sonn ci mbiri mboolaay yi, te yittewoo leen, sosal leen ay jàngu (leekol) aki daara yu mag, ak sonn ci mbiri wér gu yaram, ak lepp lu yitteel mboolaay gi maanaam (societe bi).
Ci noonu ay boroom xam-xam aki bindkat daal di feeñ, yoo xam ne seen liggéey bépp ñi ngi ko jëmale ci luy dundal mboolaay gi, suqali ko. Ay gisiini politig yu yees feeñ, yoo xam ne bokk nañu ci li fi indi xalaatu politig bu Tugal bu yees bii tay.
Góornamaay Tugal yi duggsi nañu ngir aar liggéeykat yi, ci noonu ñu yamale waxtu yi ñuy liggéey, def leen leegi ñuy: 7 – 8 waxtu, te bu njëkk 12 – 16 waxtu lañu woon. Ñu ñëwati indi fi noppaluy tawat yi ak yu njeextel-ayu-bis yi ak yu at yi . Ñu defati ay liggéey ngir yekkati seen payoor yi, jéemati ba seenug dund ak seeni dëkkuwaay gën a baax.
Man gi réewi ndefar yi man a doxal seen mbiri réew, feeñ na, te am bi réew yooyu amee alal ju doy ak ngànnaay yu yees te xereñ . bu ko defee, nga gis réewi Tugal yi sukkandiku ci ndefar, ëpp doole fuuf yi sikkandiku ci mbay, ak ngànnaay yu yàgg, yi ñu miinoon.
Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gi ci Tugal jur na ay gàddaay yu mag, juge ci àll yi, ak dëkk-dëkkaan yi, dem ci taax yi ak dëkki ndefar yi, loolu nag mi ngi am ci bi isin yi yokkoo, jumtukaayi ndefar yi gën a xereñ cig wàll, moomeeli mbay yu mag tàmblee feeñ ci Tugal, la ko dale ca ñaareelu xaaju xarnub fukk ak juroom ñatt g, rawati na ci Angalteer ci geneen wàll.
Bu ko defee, baykatu Tugal bi moom gisoon ne li ko gënal daal mooy mu dem ci isin yii nga xam ne li ñu koy fay moo gën a wóor te gën di lu ñu xam, te bàyyi mbay mii nga xam ne leeg-leeg mu baax, leeg-leeg du baax, ak jafe-jafe yi mu àndal, muy njaay meek toppatoo gi.
Lii mooy li waral ñiy liggéey ci mbay néew, te wàññiku, ñi dëkke kaw gi gën a néew, loolu it jur yokkug ñi dëkke ci taax yi, bu ko defee, am lu juddoo ci loolu, mooy néewug njóoxiitum mbay mi , te loolu it tax na njëg yi aju ci mbay ak li ciy juge gën a seer.
Beneen jafe-jafe daal di juddooti, mooy bu aju ci dëkkuwaay ñeel way gàddaay yu bees yii gàddaaye kaw ga ngir dëkksi ci taax yi, di wër liggéey. Ci noonu ay barabi dëkkuwaay yu xat tàmblee feeñ ci wetu fi isin yi nekk. Di dëkkal lu sakkan ciy nit, te matalewul li ñu laaj ci dëkkiin wu baax te xellu. Ci noonu wér gu yaram dajeeki jafe-jafe yu rëy a rëy , jikko it naka noonu. Jafe-jafey liggéeykat yi gën na a yokku, bi ñu demee ba li ñu leen di fay manatul a faj gën ja’a néewi seeni aajo, ngir seerug dund gi.
Beneen jafe-jafe bu mboolaay bu bees amati, ànd ak yewwuteeg ndefar gi, ak ag jëmam kanam, loolu mooy ne lu bari ci jigéen ñeek xale yi, leegi dañoo tàmbli di liggéey ci isin yi, te kat kenn soññu leen ci ku dul boroom isin yii nga xam ne li leen ñoroon weesuwul nu ñu man a gën a ame ay liggéeykat ba gën a man a néew lu ñuy fay, ginnaaw liggéey bi ci isin yi laajul doole ju rëye noonu ngir man ko. Loolu tam jurati yeneen jafe-jafey mboolaay, ndax tax na ba jigéen bàyyi fi ay liggéeyi boppam, dem ci isin yi, xale yi it bàyyi njàng mi, te loolu ag pert manu koo kawe, ndax xale yi ñooy yaakaari ëlëg.
Ag yàqu-yàqu tàmblee feeñati ci wërlaay gu mboolaay yi, ci Tugal, loolu nag mi ngi am bi ag ñàkk-liggéey walla ag liggéeyadi tàmblee tas ak a yaatu ci Tugal, ci liggéeykat yu góor yii nga xam ne dañoo tàmbli woon a nekk ay jafe-jafe dëgg, ci kanamu goornamaa yi, di yëngal, tey sàkku nu ñu leen lijantile seen jafe-jafey liggéey yi. Ci noonu goornamaa yi daal di def ay àtte , indi ay sart yu nos liggéey bi, aar liggéeykat yi ci fuqaleg boroom bopp-alal yi moom isin yi.
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix bu Abdu Xaadir KEBE


text:
-
NEKKIN
-
Ngëneel yi ci garabu nebedaay Nebedaay walla ci turu wolofam dëgg saab-saab, garab la gu bari ay ngëneel ci wàllu dund ndax witamin ak ferñeent yu bari yi ci nekk ak li mën a faj […]
-
-
jiggéen yu mën góor… Ci at yi ak wéer yi weesu, mel na ni Afrik dafa dellu fa baaxi maam nekkoon, te mooy wormaal, naw, solool jiggéen. Bu ñu ko fatte fii ci Afrik, […]
-
Téy la Mandela di am 94 at… Téy ci 18eelu fan ci wéeru Suliye lay Nelson Mandela, mi kenn dul nettali ay jàllooreem di am 94 at! Réewum Afrik di Sid yépp, Afrik gépp ak àddina sépp […]
-
Kookooy Saalif Saajo njiitu waay-fippu ya ca Kasamaas…! Peresidaa Maki Sàll ne woon ayu-bés yale weesu, ne tàllal na loxoom waay-fippu ya nekk Kasamaas, ngir ñu tóog seet ci sunu biir naka lañu war a def ba saafara […]
-


text:
Melosuuf
Tëraliin
Xamale Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Melosuuf mooy xam-xam biy settantal ak a leeral feeñtey yaram yi walla jëmm yi ak yu dundat yi a yu nit ñi ci kaw suuf si ak gëstu gi aju ci ni ñu séddalikoo.
Li muy wund ak li mu doon[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Séwogaraafi baatub gereg la, boo ko doon firi ci wolof muy “melal suuf si”, maanaam wax ni mu mel, ni mu nekke.Moom nag baat la bu tukkee ci (Geographica): baatub gereg bob cosaanam mooy (Geography),muy ñaari baat yu ñu boole ñuy benn bu njëkk bi mooy tekki melo, walla nataal (Graphica), ñaareel bi di Geo di tekki suuf.
Bu nu sukkandikoo ci loolu danu naan Sewograafi walla Geographia mooy “melal suuf si” walla wax ni mu mel, xam-xam bii noonu la tàmblee woon, ndax ca njëlbéen ga, tukkikat yi daa wër di gëstu dañu daa bind li ñu gis ci dëkk yi nu romb ak gox yi ak diiwaan yi ñu siyaare, leeral, melal ni ñu leen gise, fekke leen ni. Sewogaraafi nag déggoo nanu ci séddale ko ay xaaj ñooy yii: Séwogaraafi bu dénd bi (nature), mooy biy sonn ci gëstu ni suuf si mel, ni mu bindoo ci wàllug jiyoloji, ak feeñte (fenomene)yu jawwu yi ak gàncax yeek dundat (animal) gu dénd geeg gu jeeri ji. Bokk na ci xaaj yooyu Séwogaraafi bu bidiw, li ko tax a jug di: jàng ni suuf si bindoo ak ab kemam, ni muy yëngoo, ak ni mu buloo ak séqoo gi mu am ak yeneen bidiw yi. Bokk na ci xaaj yi ba tay, Séwograafi bu nit: moom nag daa séddaliku ci :Séwogaraafi bu way dëkk yi (abitant), ak séwogaraafi bu koom koom ak bu politig, mooy gëstu ci goxi àdduna bi aki pegam (frontiere) yu politig, aki jafe-jafeem ak ña fa dëkk. Ak bu nataal yi walla bu lonkoyoon yi: moom mooy xam-xam biy yittewoo lonkoyoon sewogaraafi yi ak ni nu leen di sose. Bu yàggul bànqaas bu yees sosu na ci xam-xamu Sewogaraafi, mooy biy nos xam-xam yu sewogaraafi yi ak yëglu cig sori
Njariñul xam-xamu melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Melosuuf moom nekkatul rekk xam-xam boobu di melal feeñte yi (les phenomenes) di leen melal ak a leeral ci anam gu tond, gu soreek li am, waaye mujj na di xam-xam bi jagoo dox ànd ak jëm-kanamug xam-xam bu bees bii sukkandiku ci gëstu ak nattale, ak làmb ba daj, ak jëfandikoo misaal yi ak gis-gis yu yees yi, ci noonu la mujje di lu nuy doxal ci anam gi nuy tudde séwogaraafi bu kem ak séwogaraafi bu doxal walla dëppale “bu pratique” bi nga xam ne du nangoo beru wëliif soxlay nit yu mag yi, loolu nag li ko waral mooy li séwogaraafi làmbool yor ko ci man–manu dëppoo ak mbooleem xam–xam yi, moom mooy aji jokkale ji nekk ci diggante xam–xam yi di leen booleek a jokkale, bu ko defee di leen tàggat ngir ñu liggéeyal ko, di jël ci ñoom lu koy jariñ, di ko ràññale ak yeneen yi. At yu mujj yii seere nanu ag soppiku gu mag ci gérum séwogaraafi ak xam-xam bi mu ëmb, ak ci anam yi muy jaar ngir amal ay jubluwaayam aki xemmemtéefam. Man naa am nag mu bokk ci li indi coppiku gii: jëm gi nit ñi gën a jëm kanam, nga xam ne sax boroom xam-xami séogaraaf yi mujj nanu di gëstu ay mbir yoy bu njëkk xamuñu leen woon, ba sax kuy seetlu liggéeyu boroom xam-xam yii dana gendiku yittewoo gu dolliku gi nu sotti ci mbirum gëstu feeñte yi /phenomenes/ ak masala yu wuute yi aju ci dénd bi ak nit, ci anam gu wuuteek ga nu ko daa gëstoo bu njëkk, sababus loolu nag mooy jëfandikoo gi nuy jëfandikoo leegi ay jumtukaay yu xarañ te aaytal ci seeni gëstu, di dimbadikoo xam-xami takk yi (statistiques) ak yu xibaar yu jumtukaay yi ak mat ak misaalukaay yi (echantillon) ak xam-xamu xarala ak dénd (nature bi) ak kimya (simi). Jëm kanam gii am nag ci jëfandikoo jumtukaay yii ak ker-keraan yii (ces moyens) tax na ba ngérte (resultants) yu am solo juddoo ci, yu jañ séwogaraafi mu jëm kanam, def ko muy xam-xam bu jamonoo. Loolu sax tax na ba ñenn ñi di woowe jëm kanam gii am ci xamu melosuuf ((jeqiku walla fipp gu kemu ci xam-xamu séwogaraafi)), Jeqiku gii walla fipp gii waa melosuuf yi teeru nanu ko te màggal ko, ndax ngérum kem ay ngënéelam lu bari la, man naa am li ëpp solo ci ngënéel yooyu mooy ngérte yi mu lay àggale yépp ñooy gën a sew, gën a am maanaa, ngir seggat (analyse) gu xam-xam gi muy amal ñeel toftaloog mbir yi. Ceggat gu xam-xam gu melosuuf gii mooy wone noste (systeme) yi amal ay jeexiital ci amug feeñte yu wuute yi melosuuf di gëstu. Moom du doylu ci leeral feeñte yi rekk waaye day sukkandiku ci sabab yi sos feeñte yii.
Ëttub gëstu gu melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ngir melosuuf man a génne, feeñal lëj-lëj ak jafe-jafe yi gawu cib gox walla ab diiwaan, li muy njëkk a def mooy digal ëtt boobu walla barab boobu , maanaam wutal ko aw dig ba ñu xam ne fii la, bu ko defee mu fésal séqoo (les relations) yi am ci diggante mbooleem xeet (element) yu wuute yu kojug dénd yi (naturel) ak yu kojug nit yi, ak nu ñu man a duggantee ci seen biir, ràbbaloo ni. Looloo tax séwogaraafi fi di boroom jikoo ju ràññiku, ndax danu koy gis mu tegub tànk ci xam-xami dénd yi, tegati beneen ci yu nit yi. Bu fekkee ne xam-xam yu wuute yi ci atum 1972 lanu leen raŋale, nos leen, séddale leen ñatti kuréel ñooy : xam-xami seggat yu nattu yi, xam-xami firi yi ak taawiil, ak xam-xami jam yi (yu critique yi), bu fekkee ne noonu la it melosuuf moom jël na mbooleem jikkoy yii kuréeli xam-xam . Jàng ëttub melosuuf dina feddali amug ay way nekk yu bari yu dénd ak yu nit yu lënkaloo yuy ràññikoo ci jëflante yu bari yuy am ci diggante way nekk yii, loolu moo lay won foofu solos boroom xam-xamu melosuuf, looloo tax nga gis gëstu ëttub melosuuf du yam rekk ci menn mbir walla benn feeñte bàyyi ya ca des, ak doonte ëttub melosuuf làmboo na mbooleem feeñte yépp, teewul gëstug feeñte yii day am cig beru tey natt tolluwaayu jëflante gii seggat ko, yillaal ko , ci lu dul muy sàggane benn xeet (element) ci xeeti ëtt bi. Ngir solos ëttub melosuuf Unesco saxal na ni nu koy jàngalee ci Tugal ci donga yiy door a dal, bu ko defee ñuy def aw doxaliinam ; sukkandiku ci dégg te xam juroomi laaj loolu nag mooy : ëtt biy jóox (biy produire) : bu ñu laajee njàggaan li jéego yi aju ci déggiinu ëtt biy jóox loolu man naa doon yoon wi ngir xam dëgg gi maanaam yewwu ci ne ëtt boo gis du lu dul melo ci meloy yëngu yi (maanaam mi ngi ci melow jóox) kon nag ngértel saxal yu tukkee ci nit ñi la (jeexiitalu jëfi nit)
Lonkoyoonu adduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Boo gëstoo lonkoyoon (carte) adduna bi bu baax di nga ca gis dëgg yii :
- Kaw kol-kolub suuf si mi ngi ame ci jéeri ji ak ndox mi, bu ko defee jéeri ji yóbb ci benn ñeenteel, maanaam bu doon ñeenti xaaj la benn bi, ndox mi moom yóbb ci ñatti ñeenteel .
- Jéeri nag mi ngi ame ci juroom benni gox walla kontinã ( ci lu dul goxub dott (pole) bu bëj-saalum bi nga xam ne kenn dëkkewu ko ngir jawwu ak dénd bu méngoodi ba), juroom benni gox yii danu leen a toftale kem ni nu yaatoo :
1 – Goxub Asi : moo ëpp ci gox yi, ab tolluwaayam toll ci benn ñaareel 44 milyoŋi kilomet yu kaare , way-dëkk ya tollu ci 2200 milyoŋ ciy nit.
2 – Goxub Afrig : ab tolluwaayam di benn ñeenteel 30 milyoŋ ciy kilomet yu kaare , way-dëkk ya tollu ci 350 milyoŋ ciy nit.
3 – Goxub Amerig gu bëj-gànnaar gi: ab tolluwaayam tollu ci benn ñeenteel 24 milyoŋi kilomet yu kaare, way-dëkk ya tollu ci 270 milyoŋi nit.
4 – Goxub Amerig gu bëj-saalum gi: tolluwaayam toolu ci ñatti ñeenteel 17 milyoŋi kilomet kaare, way-dëkk ya tollu ci 300 milyoŋi nit.
5 - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj-saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.
5 – Goxub Tugal ab tolluwaayam tollu ci benn ñaareel 10 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 750 milyoŋ ciy nit.
6 – Goxub Ostraali : ab tolluwaayam tollu ci ñatti ñeenteel 7 milyoŋi kilomet kaare , way dëkk ya tollu ci 15 milyoŋi nit.
- Ndox yi nekk ci kaw kol-kol bi (globe) ñi ngi ame ci mbàmbulaan yi : ñoom ay diggante yu rëy lañu yu ndox, ak ci géej yi : ñoom ay diggante yu gën a ndaw lañu yu ndox . Bokk na ci mbàmbulaan yi : màmbulaan gu dal gi (moo ci gën a rëy) ak gu atlas, ak mbàmbulaan gu end gi ak gu bëj-saalum gi ak gu dott bu bëj-gànnaar bi(pole nord). Bokk na ci géej yi :géej gu diggu gi (mediteranee) gu xonq gi , gu araab gi, gu ñuul gi añs .
- Adduna ju njëkk ja walla ju yàgg ja – moom mi ngi ci xaaj bu penku bu kol-kol bi – mi ngi ame ci ñatti gox yu taqaloo, daal di sos nag benn dank (bloc) walla jóor, ñatti gox yii ñooy : Asi, Afrig ak Tugal, dara taqalewu leen lu dul yenn ci ay feeñte yu dénd yu néew : niki géej yu xat yi ak càllalay doj yi ak tund yu yaatoodi yu néew yi ag yékkatiku.
- Nit dundal na goxi adduna ju yàgg ja la ko dale ca ba mu tegee tànkam ci kaw suuf rekk, bu ko defee ay xay (civilisation) yu mbay, yu kawe, yu yàgg daal di am ci xuri ay dexam yu naat ya, lu ci mel ne xay ya amoon ca xuri dexug Niil ga nekk Isipt ak dexug Dijla ga ak Furaat ca Iraag ak dexug Sand ak Gangas ca End ak dexug Sigyang ak Yangci ca Siin.
- Adduna ju yees ji – moom mi ngi ci xaaj bu sowwu bu kol-kol bi – mi ngi ame ci Amerig gu bëj-gànnaar gi ak Amerig gu bëj-saalum gi, ñoom ñaar ñooy ñaari gox yi nga xam ne bi leen nit wuñee (decouvrir) ak leegi ay xarnu (siecle) rekk la, la ëpp ca ña fa dëkke ay waa Tugal lañu yu gàddaaye Tugal dëkksi fa, moom Tugal nag benn la ci goxi adduna ju yàgg ji .
- Goxub Ostraali –moom moo gën a tuuti ci gox yi, te gën a rëy ci duni adduna bi- mi ngi nekk ci xaajub kol-kol bu bëj-saalum bi, ca bëj-saalum gu penku gu dankub adduna ju yàgg ja.
- Mbàmbulaan gu dal gi moo dox ci diggante ñaari gox yii di Asi ak Ostraali cig wàll, ak ñaari gox yii di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi ci geneen wàll, bu ko defee mbàmbulaan gu atlas moom dox ci diggante ñaari gox yii di Tugal ak Afrig ak ñaar yee di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi , bu ko defee mbàmbulaan gu end gi tàqale ñaari gox yii di Aseek Afrig wëlif goxub Ostraali, mbàmbulaanug bëj-saalum gi tàqale mbooleem gox yi wëlif goxub dott bu bëj-saalum bi
- Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.


text:
Kuy woddoo làmmiñ su noppee rafle.
Kuy woddu ta jot le woo doo ci boot i gamb.
Kuy xalam di ca jaayu barke ba yaay boroom.
Kuy yoot du sëqët.
Làbbali aw fas taxul a fasa raw fasa nga ca kanam.
Làmb aw taat, boroom a ca gën.
Làmbu daakaande weñ wu bëre doo ñibi.
Làmmiñ mën naa wax lu ne mucc ca ba mu des na nu kaani ñam wi.
Làntinoor du tëye diw.
Lëg mën naa daw waaye àttanul téeg.
Lëg, su lekkee olom na ko gërëmee coy.
Legetu kase naxul i béy.
Leket u kase naxul béy.
Lem neex na waaye kenn duko sangoo.
Lëngoo daf a neex rekk, waaye koo bàyyi mu dem ak boppam.
Leppu jàmbur luney ku ne ngi ci.
Li nga doon soo ko baññee da fa fekk nga gën cee yées.
Li nga doon soo ko baññee danga caa yées.
Li nga doon, soo ko baññee, dafa fekk nga gën caa ñaaw.
Li nga nara dàqee kewel mu jëm àll ba nga dàq ko mu jëm ci kër gi.
Li nu taamu ci kafe la nu bañ ci jigeen: tàng te foor.
Li sàcc bañ loolu la nit ku baax bëgg.
Limu saf kiko macc a ko xam
Lo xeeb mu indil la mbetteel.
Loo barile barile boo génnee gis loo moomul.
Loo doonul taalibeem mënulo doon sëriñam.
Loo xam xam Maasàmba, Maasàmba gën laa xam boppam.
Loo xam xam pax, janax gën lakoo xam.
Loo xam xam pax, jinax gën la koo xam.
Looy bañ lu ne ku la ëpp doole moo la ko tegul.
Lu cin xat xat xorom ba xaj ca.
Lu defu waxu.
Lu ëpp tuuru.
Lu feeñ ci sey, nuyóo woon na ca ngoro ga, dañu ko fayul.
Ku bëgg téndj dangay taaru.
Loo doonul taalibeem, mënu loo doon sëriñam.
Lu ji wa jeexul jogufa.
Lu jinne màgget màgget dese ŋelaju bu jommal gone.
Lu juddóo ci tàgg bu naawul jaaxali mbokam.
Lu la bett mën la.
Lu la mar mayul, màtt du la ko may.
Lu loxo def loxo mën na koo dindi.
Lu mag doon kafee ba faf dee bu dekkee ba ko.
Lu metti yàggul.
Lu ne fàng kenn du ko jeex.
Lu neex du doy.
Lu réer ci juddu feeñ ci jikko.
Lu regg bajantu ba mu des nen, bu koy def di toj.
Lu tëgg tas
Lu waay def boppam
Lu waay di wuyóo da koy nuru.
Lu waay réndi ci sa loxo lay nàcc
Lu waay tëye mu rëcc say waajur joxu ñu la ko.
Lu xiir njombor ci doxaan gëleem ? Xanaa bëgga siiw.
Lu yëngu lu ne la ko yëngël moo ko ëpp doole.
Mag du sëgg fu dara nekkul.
Mag du siim cereem gone gu ndaw di ko lekk.
Mag du Yàlla waaye yàgg na ak Yàlla.
Mag li dal xèlam moo koy may yaram.
Magum jëmm su naanee ndox bu tàng suukër baa tax.
Magum waxoon naa ko moo gën magum xamoon naa ko.
Magum xel moo gën magum jëmm.
Massa fajul góom.
Mbaam gàtt na waaye ci jur gi la.
Mbaam mu yéex te sëf moo gën mbaam mu gaaw te sëful.
Mbaam wékk na doomam waaye bañu ko.
Mbaxana du fekkee coono boroom
Mbër mu ciy bëreeg ku la mën yaako tay da lay duma daan la.
Mbootu du jiitu doom.
Mbote mu fanaay wayang moo koy dëfël.
Mën ko defoo ko, tëlee ko gën
Mën ngaa mag sa yaay mag sa baay waaye mënoo mag sa mag.
Merum ganaar lu muy wàññi tusuñe.
Merum golo saful boroom tool.
Mos naa ko neex na, ba naa ko amul fenn.
Moytul ma bëgg loo mënul am dalay jural naqaru xol.
Muus bu la romb geemiñ ga niin, diwu jàmbur la laal.
Ñaambaas yàqul sër.
Ñaar yii kenn du ci jëllee ndam : faj ku repp ak yafal màgget.
Ñaari loxooy tàccu.
Ñaari yëkk yu mat xaju ñu ci menn mbalka.
Ñaaw nouróog sa baay moo gën rafet nuróog sa xaritu baay.
Ñàkk pexe tax na nga nangu loo bëggul.
Ñàkka lekk ci ndab li bumu tax nga bëgg ci xëpp suuf.
Ñaq du feeñ ci taw.
Ñett ñi suñu bëggee kenn du mucc ci ñoom : jigeen, buur, jinne.
Ñett yii ñoo gën ci ak dundu : xam, man, am.
Ñi ci naaj wi ñoo fi bàyyi ñi ci ker gi.
Ñi mën a kott amuñu mbaam.
Ñu bokk teen ñooy laxasooy gooj.
Ñu yemul lor, duñu mëqandoo sunguf.
Nabbóon bi ci dënnu tuyaabéer ba tax ko të tëntu mingi ci xàbbaan te mu ne tekk ak moom.
Nag wéq na doom ja waaye bañu ko.
Ndànk ndànk ay jàpp golo ci ñaay.
Ndimbël na cay fekk loxoy boroom.
Ndox fa mu daan taa boo demee fekk fa ay tepp tepp.
Ndoxum kase du forox.
Nëbbul te ne gisuma kenn waaye bul ne kenn gisuma.
Néeg du xat, boroom mooy xat.
Néew amul mbañ
Nen du bëreeg doj.
Nen du maaj.
Nettali ci làmmiñ u boroom.
Ngan gu yàqu gunge gu sori defaru ko.
Ngaram ngaram bàyyi, ngaramoon na mbaa muy bëgga ngaram.
Ngelaw la dugal xob ci pax génnee wu ko ca.
Ngelaw li dugal xobu garab si biir pax génnee wuko ci.
Nit di na suulu waaye jëf du suulu.
Nit ki li muy gënee nit ñi buy sangu du ko summi.
Nit ku la ñee du la dimbëli.
Nit loo ko xam xam gëna xam sa bopp looy waxati ci nit muy lu ñaaw xoolal li nga ñaaw le nga raxas ko.
Nit nitay garabam.
Njariñ loo fekkee.
Nja¬riñu paaka du ci mbar.
Njëkk a saaga yàkkamti xeex la.
Njoolum peñ du luggat baag.
Nobeel kapiteenu boroom la fumu ko fekk maaj loo ko.
Noppaliku noppee ko gën.
Nuróog sa baay moo gën nuru sa xaritu baay.
Paaka balay réndi sa mbokk moo koy daas.
Pesum kanam borom a koy fajjal boppam.
Picc mu mosul a naaw, su naawee firim réew.
Picc, la mu wax ci banqaasu garab du ko wax ci loxol gone.
Ragal féete day xañe wërsëg.
Raxas boppu golo yàq saabu la.
Reewande dëgg ba laa mat ñu koy jaawaleeg ndof.
Rongoñu baadoolo mooy siim cere boroom barke.
Roof yàqul jën.


text:
Xarefulwoon
Xarefulwoon (di tekki lees manatul a xar, di ci fr Atome), baat bi Seex Anta Jóob a ko tëgg te mi ngi sukkandiku ci bu njëkk li ñu foogoon ne mooy xaaj bi gën a tuuti bees manut a xaraat bu ab ne-ne, (manees na koo tudde it fepp (mi doon tuutalug pepp "peppu suuf as feppu suuf") muy lu bawoo ci ngéru xeltukat yu waa-gires yu yàgg ya. Mooy wàll wi gën a tuuti ci bépp cër bu nekk ci dénd bi buy wéy di yor màndarga yu simi yu la mu doon, ci yeeneen kàddu, soo ko xaaje du nekkati wenn wàll wu ne-ne wa mu bokkoon laataa xaaj gi, beneen xeetu ne-ne lay nekk.
Ci mujjug ati 1800 (ak wuññig mbëjfepp) lañu biral ne xarewulwoon manees na koo séddale, ndax li mu doon, moom ci boppam, lu cëroo ay wàll-wàllaan yu bari yu gën a ndaw (baatu ronxarefulwoon loolu lañu ci jublu).
Faramfacceb xarefulwoon mooy faramfacce biy wax ci melokaanu ne-ne yi, di dëggal ne bépp ne-ne ay bennaan ñoo ko cëroo te ñu leen di woowee xarefulwoon, ñoom ñooy dajaloo ci benn anam bi nekk ne-ne bi. Bii faramfacce ñoo ngi koy man jëfe ci ne-ne yi nekk ci nekkiin wu wow, yullaakoon ak wu gile.
Ab xarefulwoon mi ngi cëroo ab saalu xarefulwoon, bu am ay yani mbëj yu baax, ak ay mbëjfepp yu am yan yu bon te di wër saalu xarefulwoon bi di wëndeelu ci anam gu nosoodiku. Saalu xarefulwoon bi mi ngi cëroo ay feppsaal, yu doon ay wàll-wàllaan yu ami yan yu baax, ak ay feppmaandu, di ay wàll-wàllaan yu amul yanu mbëj. Ab Saalu xarefulwoon di na am lef wu ëppee ab mbëjfepp 1800 yoon.
Màndargaay wàll-wàllaan yi ne ci ab xarefulwoon:


text:
Dendu mbëj
Dendu mbëj, ci biir ab toolu mbëj, lañuy faramfacce niki liggéey bi mu laaj gir man a jële ab yanu mbëj (1 Coulomb) ci ab tomb yóbb ko ci beneen. Dendu mbëj dañu koy jaawale ak wuuteeg aj gu ñaari tombi ag ndombo gu mbëj, su fekkee toolu mbëj bi duy soppeeku (maanaam dayoom sax) dañuy wuute wante su fekkee dafay soppi dayoom ci benn diir bu nekk wuuteeg aj gi kenn dootu ko man a natt ba tax dañu koy yamale ak dend bi.
Tekkeem[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Su dawaanu mbëj dee liy natt walug yan yi, dendu mbëj mooy natt kàttan giy yóbb yan yi. Njunj bees koy jëmmalee mooy U walla yenn saa yi V te bennaanu nattam di volt [v].
Séddaleb kàttanu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nbombo yi ñuy séddalee kàttanu mbëj dañu leen xaajale ciy wàll sukkandiku ci seen dayoo: dend bu kawe, dend bu diggu, dend bu suufe, dend bu suufe lool.


text:
Feppsaal
Feppsaal (deesi ko wax ci fr : Proton)(as wàll-wàllaan la su sëfoo yanu mbëj bu baax(+) su man a féex ciy yëngoom walla mu taq cib saalu xarefulwoon . Ki ñuy wax ne moo ko wuññi mooy Ernest Rutherford, donte jëmmaan bu waa-almaañ bi Eugene Goldstein njoortoon na ag nekkam njëkk ngir manoon a dëggal ay gëstoom. Dayoob yanu mbëjam tollook bu mbëjfepp, waaye ak màndarga gu wuute: 1,602 × 10-19 coulomb. Lefam tuuti la rombee 1800 yoon bu mbëjfepp (daanaka 1836) te xawa tollook bu feppmaandu: feppsaal a ngi am lef gu toll ci 1,6726231 × 10-27 kg (9,3828 × 102 MmV).
Feppsaal yeek feppmaandu yeey ñaari wàll-wàllaan yi cëroo xarefulwoon bi, ñoom ñaar ci saal bi lañu nekk, mbëjfepp yi ci xarefulwoon lañu leen boole waaye taquñu ci dañuy nekk di ko wër.


text:
Xam-xamu nosukaay
Xam-xamu nosukaay (walla Xam-xam bi ñeel nosukaay), moo yor gëstu gi aju ci cëslaay yu xibaar yi, xarala yi ñeel seenug nos ak seenug jëfandikuwiin ci noste yi ñuy jëfandikoo ay nosukaay. Ñi ciy yëngu seen liggéey doon lëkkale ay nosukaay ñu doon li ñuy tuddee ag lonkoo, defar ay dàtti njoxe, boppal ay noste, defar ay tëriin te loolu laaj na xam ag kàllaamag tëriin, .
Cig lawal, xam-xamu nosukaay dafa ëmbu ci li ñuy wax xaralay xibaar ak jokkoo yu yees yi di xeetu xam-xam bi ëmb lépp li ñeel xibaar, ci gépp anamam. Ci tëriin wi la tëralkat bi di joxee ay tegtal nosukaay bi ci anam gi mu war a yoree xibaar yi, lan la ci war a def ak nan la ko war a defe. Jëfaan yi nag ñooy mbooleem cëri nosukaay bi, benn bu ci nekk am na liggéey bu ñu ko sant: yii di rënk xibaar yi, yii di leen wone ni nga bëgge, yii di leen soppi...
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ba àdduna dooree ba tay nit daa mas di ut ay jumtukaay ngir man a def ay waññeem. Ci jumtukaay yooyu, ci yi gën a yàgg, man nañu cee lim àlliway Hammurabi (1750 laata yeesu). Wuutuloxo yu doolerandu yu njëkk ñoo ngi tàmbalee feeñ ci diggante XVI ak XVIIu xarnu. Waññikaay bu doolerandu bu njëkk, jàpp nañu ne, mooy bu Wilhelm Schickard ci XVIu.
Ci 1642 Blaise Pascal defaroon na, moom itam, ab Waññikaay bu doolerandu, doonoon bu ñu doon jaay sax, ba tay jii juroom-ñeent ci yooyu man nga leen a fekk ci jeexiituwaay (musée) yi. Ci ay njëlbeenam man nanoo wax ne xaymaan yi rekk ñoo ci doon yëngu ndax li leen yitteeloon moo doonoon defar ay jumtukaay yu leen di yombalal seeni Waññi yu xayma. Ay cëslaayam yépp ci xayma lañu taxaw, rawati na liñuy way aljibar bu Bool.
Tay jii xam-xamu nosukaay jël na wàll wu am solo ci sunug dund, cig suqali ci wàllu koom-koom ak mboolaay yu askan yi.


text:
Cin buy bax du am ruuxu bu sedd.
Cokkeer mënula réer moroom ma ci mboob.
Coono du réer.
Coow bi ci teen bi ñi amul baag ñoo ko waral.
Coq bu saxee dem i sëg.
Cuuj bu naree doon séq cin mënaluko dara.
Daaray lëg guddu nopp jarufaa jaay.
Daqaar du wum ku ko maccul.
Dara gënul metti ñett yii : jàmbaar ju amul wërsëg, gor su ñàkk ak yaafuus bu bëgg teraanga.
Daw ca bangay am i tank.
Daw ndànk, dal ndànk.
Dax du jaaru
Dëgër bopp dina jur ñett yii : buum ci put, xeej ci biir wala ku ne la ndax kii moo fi nekkoon.
Dëgg bu duggee ci nopp dëngal du ko génnee.
Dégg dégg amul i tànk waaye jàll na ndox.
Dëgg kaani la ku ñu ko xëpp nga toxoñu.
Dëkk gaar ba taxul a bari gan.
Dem Gorée taxul nga doon gor.
Dem Màkka soppi na tur waaye soppi wul jikko.
Deretu bopp du moy mbaggu boroom.
Digante xàcc ak dóor lu ne xaj na ci.
Dina màtte am du màtte bu ko jox sa loxo.
Dof kenn du ko wax yaako mom, ci nga bokk nga koy wax.
Doole jën ndox.
Doom bu juddoo nuru baayam, tuumag ndayam jeex.
Doom ja ndey ja, ku ko bañ sa ndey a sikk.
Doom su tekki wul doomi waajuram kase la waaye su tekkee di doomi ñépp.
Doomi ñay bu ko ñaanal mu rëy, ñaanal ko gudd fan.
Doomu golo, golo rekk lay doon.
Doomu mbër ak waliyu suñu ko dee dénk mboolao maqaama baayam la, waaye maqaama ma muy am ba jiite mbooloo mi moo koy sàkkul boppam.
Doomu mbott ndox rayu ko.
Doon sa baay moo gën donnu sa baay.
Dox kat du fekkee dëju maamam.
Du man kase, bokku ma ci moo ko gën.
Duma jënd jaar ci pax.
Dund gu sotteegul lu nekk xaj na ci.
Ëllëg du añ du reer waaye lu jar a sóoraale la.
Fa béy nekkoon ba sax sikkim man nafaa dundu ba xëy dee.
Fagaru moo gën fajju.
Fagaru moo gën jiiñ sa xarit sàcc.
Feccum liir bou neexee nday jaa tëye ci mbagg yi.
Fen wuy defarug mbokk a gën dëgg gu koy yàq.
Fii kekk la, golo du fi raweeb xaj.
Fiir néeg la, ñepp a fa fanaan waaye bidënti faa baaxul.
Fu ganaar rayee Gaynde ba fay dunq.
Fu mag jaar dee, su dekkee teggi ko.
Fu ñuy feese kenn du fa jàmbat góom.
Fukki nit di gas fukki nit di suul, pënd ba dina bari waaye pax du fa am.
Fulaay jaay daqaar mbaa ma ñam jeexal ko.
Gaalu dof du teer.
Galaxndiku fajul mar.
Gan du yeewi béy.
Gan kenn du ko def wéttal.
Gan su dikkee silmaxa la, su toogee buur la, suy ñibi gewel la.
Gan yomb naa muñal balaa mu laa yàqal ñibi.
Ganaar ak i nenam yepp boroom ganaar moo ko moom.
Ganaar du am faru siiru.
Ganaar gu ñu gàddu xamul yoonu ja bu sori.
Garab bu la sutul du la may ker.
Garab ci kaw lay fekkante.
Garap bu meññee reen yaa tax.
Gaynde kenn du ko yeewee sagar.
Geenu golo gudd na waaye ku sa joggi mu yëgg ko.
Geenub giléem sàngul taat te dàqul i weñ.
Gëleem su të wee naar, jommal pël.
Gémiñ bu tàmmal boppam ñaan miiinal boppam jërëjëf.
Gëmmal jarul wax gumba.
Gën a rafet bukki taxulaa taaru.
Gewel bu reppee ci xare lu mu jiin xeeb ko.
Ginaar bu dee topp kuy taxani boo ba da fa gisul kuy soq.
Ginaaw ay jàmm.
Golo ñaaw na lool waaye mboyk ya la nuróol.
Golo si taatu garab yéeg ba wàcc rekk wala bëgg a yéeg.
Gone lawtanu yomb la boo walbatiwul mu law fu la neexul.
Gone lu luppub ndeyam lax lax ca lay wuufu.
Gone, lawtanu yomb la, boo wëlbatiwul mu law fu la neexul.
Goneg mbóoya gu reew, xaar ko ca taatu ndaa la.
Góor buy jooy dafa wara làqatu.
Gudd nopp su doon taxa dégg kon mbaam kenn du ko dóor yat.
Guddi am na boroom.
Gumba am na beneen liggey bu dul nas i pusó.
Gumba du jiite yoon.
Gumba ku ko saraxul war koo bàyyeeg la mu yor.
Gumba neex na baat, jant so na.
Gumba tal na leneen lu dul tëbi teen.
Guy dana jur i dég.
Guy dana juri deg.


text:
Dencukaay:Africa-countries-northern.svg
Jaar-jaaru dencukaay bi
Cuqal cib taariix/waxtu ngir gis ni dencukaay bi meloon ca jamono jooju.
Xët yi am wii ŋara
2 xët yii ci suuf ëmb nañu wii ŋara
Fépp fees jëfandikoo dencukaay bi
Yeneen wiki yiy toftal dañuy jëfandikoo itam bii dencukaay:
- Jëfandikoo nañu ko ci ar.wikipedia.org
- Jëfandikoo nañu ko ci be-tarask.wikipedia.org
- Jëfandikoo nañu ko ci be.wikipedia.org
- Jëfandikoo nañu ko ci bg.wikipedia.org
- Jëfandikoo nañu ko ci bm.wikipedia.org
- Jëfandikoo nañu ko ci br.wikipedia.org
- Jëfandikoo nañu ko ci ca.wikipedia.org
Wone njëfandikoo gu daj gu bii dencukaay.


text:
Polineesi
Polineesi benn la ci diwaan yi ñu seddatlee goxu Oseyaani.
Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi sax mooy la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi Polineesi box. Diwaan bi dafa am meloow ñettkoñ
Baatu Poloneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Melaneesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di πoλύς (bari) ak vnσoς (dun), maanaam dun yu bari.
Diwaan bi ay dun yu baree fi ne, man nan cee lim:


text:
Wikipedia
Wikipedia (di jàng wikipediyaa) ab sémbub jimbulang la ci web bi, di lu àddunawu te bariylàkk. Ag bindam nag mi ngi wéy ba tay, xaralaay wiki lañu jëfandikoo ngir sos ko. Yéeney Wikipedia mooy jébbal am ëmbiit mu ubbeeku, maandu te fugluwu.
Tëraliin
Jaar-jaar[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sémbub Nupedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nupedia di woon ab sémbub jimbulang bu ubbeeku bu Jimmy Wales sosoon ci weeru gamu atum 2000. Mboolaay gu Bomis (gi Jimmy Wales féetewoo woon moomeel gi ci ëpp) moo ko jàppale woon ciy koppar, doon fay Larry Sanger mi jiite woon mbind mi. Waaye Nupedia ag màggam dafa yeexoon lool ba waraloon, ci 2001, Larry Sanger xalaatoon ni sos ab wiki moo doonoon liy man a gaawal yokkteeg jukki yi. Xalaat boobu ñeel jëfandiku xaralag wiki ngir sos ab jimbulang, juroon na ag diisoo ci diggante Larry Sanger ak tëriinkat boobu di Ben Kovitz ngir mu faramfaceel ko ci ni mu gën a leeree ana nan la xarala gu wiki di doxe, ci ab reer ca San Diego la ame woon, ci 2 tamxarit 2001. Ci nii Larry Sanger ni Jimmy Wales ngir ñu jëfandikoo xarala gu wiki ngir sos ab jimbulang bu gën a woyof, lii moo jur sosug jimbulang bu Wikipedia.
Sémbub Wikipedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ginnaaw bi ko Jimmy Wales ak Larry Sanger sosee, Wikipedia ngi judd ci kàllaama waa angalteer ci 15 tamxarit 2001. Gu waa faraas teggu ci 23 gamu 2001, gu waa almaañ tegu ci ak yeneen yépp, ba tay ci atum 2007 mat nañu ñaari-téeméer ak juróom-fukki làkk.
Ci 1 diggi-gamu 2002 la Larry Sanger tekki ndomboy-tànkam ci ñaari sémb yépp, ginnaaw bi Bomis tëyyee loxoom, fayatul Larry Sanger ci liggéey bi mu doon def ci Wikipedia ak ci Nupedia. Ci 26 weeru koor 2003 la Nupedia tëj ba fawwu, Wikipedia moom wéy di màgg.
Boobu ba léegi Wikipedia di dox ci ay àtte yiy askanam tëral ndànk-ndànk jëmug kanamam. ci 20 maami-koor 2003 la Mbootaay gu Wikimedia (wikimediafoundation.org ) juddu ngir wut ay koppar yu muy suuxate sémbi wikipedia yépp.
Wikipedia Wolof[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Wikipedia wolof moom mi ngi sosu ci ndeyi-gamu 2003, toog daanaka ñaari at te amul benn yëngu-yëngu. Ci tamxarit 2005 la am jukkeem bu njëkk. Xoolal xët wi ñeel Taariixu Wikipedia wolof
Melokaanu sémbub Wikipedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yéeney sémb bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ni ñu ko binde ci xët wu njëkk wi, bakkam mooy:«Jimbulang bu ubbeeku bi», maanaam di lu ñépp bokk, te ñépp man cee cëru ngir gënal ko. Jimmy Wales di kenn ci ñaar ñi sos sémb bi, mi ngi koy tekkee niki «ag jéemantu ngir sos ak séddatle ab jimbulang bu ubbeeku ci anam gu mucc-ayib ngir nit ku ne man koo am ci làkku cosaanam».
Melokaani Wikipedia[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Baatu «Wikipedia» mi ngi jóge ci taqaleg ñaar yii di «wiki» di ag nosteg yoriinu ëmbiitu dalub web bu ñu man a soppi jaare ko ci ab joowukaayub web, ak « pedia » di reenu baatu làkku waa angalteer bii di encyclopedia, di tekki jimbulang.
Li ñu jublu ci sémbub Wikipedia mooy mu doon ab jimbulang, maanaan muy jëmmal bépp xameefu nit, lépp lu nit xam man caa ne. Wikipedia du ab baatukaay, du am péncum waxtaanuwaay (xoolal xët wii ngir xam lu wikipedia doon ak lu mu doonul: Ndimbal:Ubbeeku). Sémb bi dafa àddunawu, day laal bépp xeetu xam-xam, bariylàkk, te amul ag pay.


text:
Goxub Dottub Bëj-saalum
Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a suufe ci Suuf si. Nekk ci dottub Bëj-saalum, Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi moo ko wër. Laal na itam géeju Ross ak bu Weddell.
Réyaayam toll ci 13,9 junni-junni km², Dottub Bëj-saalum moo gën a tuuti Asi, Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig ak Bëj-saalumu Aamerig. Tugal ak Oseyaani rekk la gën a réy. Lu mat 98% ci suufam galaas a ko sàng, ci dëllaay bu mat 1,6 km.
Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a sedd, bi gën a wow, ëpp ngelaw. Di itam gox bi gën a yëkkatiku ci kawu tollulwaayu géej gi. Ñakkug taw ga fa am, lu dul ci tefes yi, moo tax ci biir gox la tàkk bi ëpp ci Suuf si nekk. Amul nit ñu fay dëkk lu yàgg, amul itam nit ñu fa baaxoo. Ay gañcax ak ay rab rekk a fa man a dëkk.
Melosuuf[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ak réyaay bu toll ci 13,9 junni-junni km² mooy juroomeelu gox bi ëpp ci àdduna bi cig réyaay.
Gox bi dafa séddaliku ci ñaari xaaj:
- Sowwu Dottub Bëj-saalum
- Penku Dottub Bëj-saalum


text:
Nettali 45: Ñu ngi jéggi dex bi tudd Yurdan
XOOLAL ! Waa Israyil ñu ngi jéggi dexu Yurdan ! Waaye ana ndox mi nag ? Ñu ngi ci nawet. Taw bi bare na. Sànq rekk la dex bi feesoon dell. Waaye léegi amatul benn ndox ! Waa Israyil ñu ngiy jéggi dex bi ci suuf su wow, mel ni bi ñu doon jéggi géej gu Xonq gi. Fan la ndox mi dem ? Nañu seet loolu.
Fi mu nee nii, waa Israyil dañu war a jéggi dexu Yurdan. Yosuwe mu ngi leen di jottali li Yexowa wax. Mu ne leen : ‘ Saraxalekat yi ñoo war a jël gaalu kóllëre gi te jiitu ñu. Bu seeni tànk laalee ndoxu Yurdan rekk, ndox mi dina taxaw. ’
Saraxalekat yi daldi yëkkëti gaalu kóllëre gi, jiitu mbooloo mi, dox ba dugal seen tànk ci biir ndox mi, fekk dex bi dafa amoon doole te xóot. Waaye bi seen tànk laalee ndoxu dex bi rekk, ndox mi komaase di wàññeeku ! Loolu de, kéemaan la ! Yexowa dafa taxawal ndox mi bala muy agsi ci ñoom. Léegi amatul ndox fi ñu nekk !
Léegi saraxalekat yi yore gaalu kóllëre gi ñu ngi dem ci diggu dex bi, di dox ci suuf su wow. Ndax gis nga leen fii ? Mbooloo mi yépp daldi jéggi dex bi ci suuf su wow, fekk saraxalekat yi ñu ngi taxaw foofu ci diggu dex bi.
Bi ñu jàllee ba pare, Yexowa nee na Yosuwe mu tànn 12 góor yu am doole, te wax leen lii : ‘ Demleen fu saraxalekat yi taxaw ak gaalu kóllëre gi ci diggu dex bi. Jëlleen foofu 12 xeer. Bu ngeen àggee fi ngeen di fanaan tey, ngeen teglante leen foofu. Bu ëllëgee, bu leen seen doom laajee lu xeer yii tekki, nangeen leen wax ne xeer yooyu ñoo leen di fàttali kéemaan bi Yexowa def bi mu taxawalee ndox mi bi gaalu Yexowa gu kóllëre gi doon jéggi dexu Yurdan. ’ Yosuwe teg na itam 12 xeer fu saraxekat yi taxawoon ci diggu dex bi.
Bi ñu paree loolu yépp, Yosuwe wax na saraxalekat yi yore woon gaalu kóllëre gi ñu jóge fi ñu taxawoon ci Yurdan bi. Bi ñu ko defee rekk, ndox mi daldi ñówaat.
Josué 3:1-17; 4:1-18.
Laaj yi
- Ban kéemaan la Yexowa def ngir waa Israyil mën a jéggi dexu Yurdan ?
- Lan la waa Israyil waroon a def ngir jéggi dexu Yurdan, fekk loolu dina wone seen ngëm ?
- Lu tax Yexowa wax Yosuwe mu jël 12 xeer yu mag ci biir dex bi ?
- Lan moo xew bi saraxalekat yi génnee Yurdan bi ?
Leneen li ñu mën a laaj
- Jàngal Josué 3:1-17.
Bu ñu seetee bu baax li ñu nettali fii, lan lañu war a def bu ñu bëggee Yexowa dimbali ñu te barkeel ñu (Jos. 3:13, 15; Prov. 3:5; Saag 2:22, 26) ?
Bi waa Israyil jéggee dexu Yurdan ngir dugg ci réew mi leen Yàlla digoon, dex bi nu mu meloon, te loolu naka lay màggale turu Yexowa (Jos. 3:15; 4:18; Ps. 66:5-7) ?
- Jàngal Josué 4:1-18.
Lu tax ñu jëloon 12 xeer ci biir Yurdan bi te def leen ci Gilgal (Jos. 4:4-7) ?


text:
Lan moo mën a indi jàmm ci biir kër ?
mbëggeel ?
xaalis ?
walla leneen ?
LAN LA BIIBËL BI WAX CI LAAJ BOOBU ?
“ Ki barkeel mooy kiy déglu kàddug Yàlla te di ko topp. ” — Luug 11:
LI MU WAX, BAN NJARIÑ NGA CI MËN A JËLE ?
Dëkk ci mbëggeel dëgg. — Efes 5:
Ñu may la cér. — Efes 5:
Doo ragal ñu wor la walla ñu bàyyi la. — Mark 10:
NDAX MËN NGA GËM LI MU WAX CI LAAJ BOOBU ?
Waaw waaw, xoolal liy topp :
Yàlla moo sos njaboot. Biibël bi nee na Yexowa mooy Yàlla miy “ cosaanul njaboot gépp ”. (Efes 3:
14, 15) Maanaam Yexowa moo sàkk njaboot. Lu tax gëm loolu am solo ?
Seetal lii : bu ñu la woowee añ, mu neex lool ba nga bëgg a xam li ñu ci def, koo koy laaj ? Xanaa ki ko togg, du dëgg ?
Noonu it, boo bëggee xam li nga war a def ba am jàmm ci sa kër, ndax doo dem ci Yexowa mi sos njaboot ? — Njàlbéen ga 2:
18-24.
Yàlla fonk na la. Yàlla “ ku leen ñeewante la ”, maanaam Yexowa dafa ñu fonk. (1 Piyeer 5:
6, 7) Kon njaboot yi am xel ñooy wut xelal ci moom ngir am jàmm ci seen biir. Xelal yooyu, mën nañu leen jàng ci Kàddoom. Yexowa, lépp lu mu wax, suñu njariñ la. — Kàddu yu Xelu 3: 5, 6 ; Isaïe 48: 17, 18.
LOO XALAAT CI LAAJ BII ?
Loo war a def ngir nekk jëkkër walla jabar ju baax, te mën a yar say doom bu baax ?
Biibël bi dafa ciy tontu ci EFES 5:


text:
EBOLA CA BITI !!
Màndarga yaa ngi nii :
*Waccu yu mën a ànd ak deret * Metitu bopp *Ay picc yu génn ci yaram wi
*Yaram wu tàng jérr *Tenqo yuy metti *Put guy xasan *Cër yuy nàcc ci biir ak ci biti
*Doyadig res ak roñoŋ *Biir buy daw.
Opp ji ñu tudde Ebola, di wàlle, doomu jàngoroo koy joxe. Doomu jàngoro jaa ngi samp dëkkuwaayam ci yaramu njugub, golo ak yu ni mel. Su tàbbee ci yaramu nit, mën na faa toog ñaari fan ba ñaar-fukki fan te du wone boppam, maanaam du feeñal ay màndarga. Su màndarga feeñul nag, wàlle du am. Wàlle gaa ngiy door jamono ji nit ki tàmbalee di waccu, mbaa biiram di daw, mbaa mu am nàcc-nàcc. Su boobaa nag, mën naa wàll képp ku laale ak lu génne ci moom niki : waccu yi, jonkon yi, saw mi, deret ji, maniyu bi, yuut yi, ñandaxit yi, ñaq wi…
Oppu Ebola nees koy faje ?
Dëgg la, fii nu tollu, ameesagul ñakk mbaa garab gu màcc ci pajam ; waaye nag am na ñu ci mën a génn, ci kow ñu teel a jokkoo ak waa kër doktoor, ñooñu teel leen a toppatoo ni mu ware.
Ñan la opp ji gën a gaaw a wàll ?
- njabootu aji-opp ji ak jegeñaaleem;
- ñiy faj aji-opp ji.
Tere yi
- bul laale ak njugub, ak golo, naka noonu ak yeneen xeeti mala yi ñuy rëbb ;
- bul laale ak nit ku opp ji dal, rawatina lépp lu jëm ci liy génne ci moom : waccu yi, jonkon yi, saw mi, deret ji, maniyu bi, yuut yi, ñandaxit yi, ñaq wi…;
- nit ku opp jooju rey, bul laal néewam, bu ko sang, bu ko fóon (loolu dafa laaj matukaay yu wér ci déj yi ngir waajal néew bi, suul ko) ;
- Bul jëfandikoo ndab ak bagaas yi néew bi doon jëfandikoo.
Ebola nees koy moytoo ?
- raxas say loxo ak saabu ak ordsawel ;
- bañ a laale ak aji-opp ji.
Soxna Aram Faal moo ko tënk ci wolof


text:
Messagepar Peine » jeu. mars 10, 2016 10:04 am
khana Meyko diam bou ndieuk ,dalal ko , réé ko. tagu ko sakh nak souleu nékhé.
telleu boyal sa ande , djiteul keurigne bou gnoul si souf soull ko nak bassi kaw , sa doom bi tangue , nga tek si tiouraye you frais té doux si senteur dara dou sakhar di polué, lall nak sa drap bou wekh tall teksi sey oreiller you douf té nooy ,
Mom na dém nak sangou dji ba sett fekk nga wekeul ko si douche bi ay bagass yoyou , mouy séne sa ay gnom saforelle (qu'on use pas tt le temps quand mm ) gueun bombou si bopam ndakh xamnala,
outt sa petite nappe bou mignone,loool,tekléll sey torchon you sett weithie, rangalé sey soucoupe : yi si raisin , yi si tiakri (option complément sucré bileu), à coté sa jus de fruit bou sédd, togu nak sa lou nekh poisson , ou viande louleu nekh, mouy lekk di galakh ndikou.
tey nak mom c l'option nada au début, manam rien en dessous , à péage zéro embouteillages , wodol sa peignoir rek yow diwo lou nekh def sa lavande bou sédd, diko sekhal diko fompal , yéneu sayé ngua melni khalé bouy diangu diokk ram , di wané yéne direction yi, rérr bi mom tém sakh nak mou abrégéko.
sou doré first bi nga bayiko mou nélaw touti, dém défaral ko tisane lait+menthe+touti.xorom.polé=un.peu.de.sucré,nga rafraichirou watt touti, nga xawko yéé nonou melni tayouloko , servir koko , ngén tokk wakhtane ak say façon meyko cette fois ci linge de corps bou doul fay dara diokh ko fruits/ou jus néko nak bi mane ma momé , radiakhé ko bamou dém feulé,nga dieuli wattko; boul si tayal mouk, ngén teud nak nélaw té xamné soubeu amna.
Seuy rek ; Ardo wakhal dé , dafa nekh nak. Alkhamdoulillah.
3 x