text:
Waallu bitim reew ndawalu mbootaayu xeet bi nga xamni moo teew ca reewum Myanmar ñaawluna bu baax neekkinu jullit ñi ci biir reew mi te yitt ŋaañna nguur ci ñaakka toppatoo mbiru jullit ñi
Këru tasukaaru al xuraan yi (Ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci bërëbu xabaar bi nga xamni moo neekk ci internet (Zaman) ni: kiifi Tomas Uji ndawu mbootaayu xeet yi ci reewum Myanmar al xamiis bii ñu wees yëkkatina ayy kaaddu di ñaawlu doxalinu nguur gi ci ñaakka taxawu jullit ñi kiidi (Tin sin) njiitu reewum Myanmar leegi la taambali di wax waxu juboo ak neekk been ci diggënte jullit ñi ak yeneen diine yi waaye ci waallu jëf deful dara
Ndaw bi nga xamni moo teewal mbootaayu xeet yi ca reewum Myanmar aartuna bu baax ci neekkinu jullit ñi ni: nguuru reewum Myanmar ba leegi amoul been xalaat walla been programme ci dindi ak xeex boddikonte ci waallu xeet bi nga xamni ci reew mi rawatina nak faat ak faagaagal yi nga xamni ñungikoy def jullit ñi
Yookkna ci yitt ni: takk der yi nga dañoo aju ci nguur gi sa seel loxo dafa neekk ci faat yi nga xamni ñungikoy faat jullit ñi ci biir reewum Myanmar
Ndawu mbootaayu xeet yi ci biir reewum Myanmar saakkuna ci nguuru reewum Myanmar mu gëna baayi xel ci jullit ñi te yitt mu ligeey bu baax ci jeexal boddikonte ci diggënte askan wi ak ci diggënte diine yi


c: text/html

text:
Jëmm
Jëmm “fii muy tekki physique” baat la bob ci gereg mooy φuσιkn maanaam «fisikus» di ci wolof“kojug dénd”,moom nag mi ngi juge ci reenub φύσις «dénd». Kon «jëmm» mooy xam-xamu dénd. La ko dale ca kawaarig yi nga xam ne nu ñu tuuteewul amul ba ci nekk(àdduna)gu màgg gu tàlleeku gii,xam-xamu jëmm liy liggéeyam mooy jéem a tëgg ay àtte walla ay yoon yu matematig yuy àtte àdduna bii di bu ne-ne bu dénd,ak lambutu xóot-xóoti ne-ne ak dëgg-dëggi jikkoom ak way toggale(composants)yu mag yi ko toggale, ak doole yu dàttu (fondamental)yi nga xam ne yaram yu ndaw yi dinañu koy joqalanteek yaram yu ne-ne yi, nga boole ci njuréefi doole yii. Leeg-leeg ci xam-xamu jëmm bu bees bi danu ciy boole gëstug “xam-xamu ndendoo” ak bu “wattuwu” niki xam-xamu wattu kàttan ak “jañu”( Momentum ),ak cefkag mbëjj,looloo waral boroom xam-xami jëmm yi lu bari lanuy faral a gëstu ci feeñtey jëmm yi, dale ko ci ëtt yu yaatoodi yi ba ci yu yaatu yi, dale ko ci yaram yu ndaw yi nekk ci ron saal walla xartil, nga xam ne ca la mbooleem ne-ne yu baaryon yi di ame “jëmm bu yaram yi” ba ca gëstug sóobu walla jikkoy yaram yu jëmm yi ca adduna ju yàgg ja, ba ci jàng yëngu-yëngu gu bidiw yi ci asamaan su ne-ne si, moo xam ci biir gaawaay yi nu xam la walla yi jege gaawaayu leer, ci mujjantal gi, gëstu nekk gi (adduna bi) ci léppam.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Njàngale
Njàngale walla Yar[Soppi]
Tekkiy ñaari baat yi, yenn saa yi dañ leen di jaawatle. Ci maanaa, baat bu mujj bi, ci lu daj, mooy lépp lu ñuy xamal nit ki, ci bépp fànn (diine, ngor, teggin, xam-xam,añs). Baatu njàngale moom, ci wàllu boppam, day di rekk benn xeetu yariin, mooy xam-xam bi ñuy sukkadinkoo ngir taggat la ci lenn li, jàngal la lenn li.
Kon njàngale benn xeetu yarin la bu ñu man a gis ci daara yu taaxe yi, fa nga xam ne ab sëriñ, bu taxaw janook ay ndongaam, di leen taggat ci xam-xam, jaare ko ciy kaddu walla ciy mbind.
kon njàngale man naa tekki yar, waaye yar man naa bañ a doon njàngale. Baatukaay Jàngale wolof


text:
Jullit
Jullit mooy ku topp Diiney Lislaam, sartees nako ci nangu te wax ni «Maangi Seere ni amul jenn Yàlla ju dul Yàlla (Allaa); Te maangi seere ni Muhammad ndawul Yàlla la» ñu koy wax Baati Seere yi
Ginnaaw wax jooju, sartees ci kawam, mu Gëm Yàlla moomu ca namu ware, gëm ni amul ndey, amul Baay, Amul fumu yamle, Amul kumuy bokkaaleel, amul ab tàmbali, amul ab dayo, Mooy degg, Mooy gis, te day jàpp, Déggam googu ak gisam gi aki meloom yépp, Darra nduroowu ci ak niko leneen di defe, Gisug lépp, ak déggug lépp, moongi aju ci moom, nduroo wul ak darra, Darra nduru wu ko, Darra umbu ko, teewe na lune, moo Sos lépp, Moo bind nit ak Jinne, Moo sàkk dénd bi, Lu am moom la neex, ak lépp li ci aju ci gëm ko... fii Gëm Yonent yépp ci lu dul ag xàjjale, Gëm amug Malaaka yi doonte gisu léen, Gëm ëllëg bisu pénc ba, Gëm Dogal bi ni lu am rekk mooko dogale noona, Gëm Téere yi mu wàcce woon yépp ca ñu jëkk ña ak ñu mujj ñi, te gëm ni Alxuraan rekk moo ci di Téere buy wéy ba fimne, nangu li Yàlla wax ci Alxuraan lépp, nangu it Hadiisi Yonent bi Muhammad, Nangu Julliy Juróom bis bu ne, nangu joxe Azaka ndeem war na ci Alalam, nangu Woor, nangu Haj aw yoon ci sag dund ndeem man nga ko.


text:
Waallubitimreewgannaaw bi ngaxamniprogrammebiidi (lu tax islaam) amna success careewumAmeriqueindinañuko ci reewumMexiquengirgënamanaxamleislaambudëggutewoor
Kërutasukaayuxabaaru al xuraanyi (ikna) teneekk ci Iran xabaarnajëleeko ci bërëbuxabaar bi ngaxamni moo neekk ci internet (On Islam) ni: programmer biiñungikoduppee (lu tax islaam) bokkna ci programmebiiamalabtelepgone boo xamnidanga cii wootete doo feyydaradinañu ci manawootelaacleepp loo xamniniibëggnañukoxam ci islaam ci kalaamayespagnol
Ñingaxamniprogrammebiineexnalaleenmënnañuñëw ci bërëb bi ngaxamnifoofulañiiamaleeprogrammebiiñu may leenayykaamilu al xuraanyooxamniniidañukoteekki ci kalaamaywolof
Programmebiinak wall biidi wax espagnol ci mbootaaybiidi (lu taxislaam) mookoyamal ci mexique, tour biinakdinañukoamal ci deeru been weerdinañudem ci juroomigox ci reewummexiquefeeppfuñudemyittdinañufaamalayywaxtaan ci waalluxamalaskanwilanmooyislaam
Mbootaaybiingaxamnimooy (lu tax islaam) dafaneekkabmbootaay boo xamniniimungiaju ci kureelbiineekk ci reewumAmerique di (ICNA) ngambebetammooyxamleislaambu leer naacakdaaxxalaatyuñaawakyuwërulyingaxamniñuneekkulayydañukoyfaral di am ci islaam


text:
Waallu bitim reew bataaxalu Ayatollah Xamanayii njiitu revolution bi ci reewum Iran ci ajj gi móólnañuko ci yeenekaay bu neekk ci reewum Sierra Leone ci nimbalu ki nga xamni moo teewal reewum Iran ci waallu caada ca reewum Sierra Leone
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna ni: suñu baayee xel ci solo gi nga xamni bataaxalu Ayatollah Xamanayii amnako borom xam xam yi ak xalaatkatu reewum Sierra Leone ak ñi nga xamni dañii yënggu ci waallu xalaat yëpp ci reew mi moo waral ñu taannko móólko defko ci yeenekaay yi
Taskatu xabaaru reewum Sierra Leone bataaxal bii ñungi jëlee ci biblioteque bu ndaw bi nga xamni moo teewal reewum Iran ci reewum Sierra Leone ci waallu caada wesaareko ci reew mi yëpp
Li jara xam mooy bataaxalu njiitu revolution reewum Iran bii ñungi def ci yeenekaay biidi Ayubii ak News yezen ak yeenekaay biidi Times ak yeneeni yeenekaay
1304553


text:
Ndajem Berlin
Ndajem Berlin mi ngi am ci 15 diggi tabaski 1884 au 26 diggi gamu 1885.
Réewi Tugal yi tàmbali nañu di sanc Afrik, maanaam di ko koloniise, ay réeroo nag daal di tàmbalee am ci seen biir ñoom waa Tugal yi, yoy xaw na leen a yobbu ci ay xare, loolu mooy li xewoon ca Isipt atum 1869 g.j, ndax kat Faraas ak Angalteer, ku ci nekk daa bëggoon a teg loxo ci yonalub Suwes.
Ca Tiniisi, Faraas ak Itaali xat-xatloo nañ fa ngir jéem faa teg tànk.
Ci mbalkam Kongóo (bassin du Congo), (diggu yaxantu bu mag bi) ag xëccoo amoon na fa ci diggante Faraas, Portugaal ak Buurub Beljik ngir féetewoo ko. Ngir tee xare am, njiitul Almaañ li di Bismark daa woo woon kilifay réewi Tugal yi cim ndaje ca Berlin.
Réew yii nag ñooy : Faraas, Angalteer, Beljik, Almaañ, Poortugaal, Ispaañ ak Itaali… Liggéeyu ndaje mi nag wéy na ñatti weer (la ko dale ca diggi tabaski 1884 ba diggi gamu 1885 g.j). Ndaje mii jël na ay saxal yu am solo :
- Saxal ponk yi ñuy sance (coloniser) sancu yu bees yi. War na ci aji sanc ji (le colonisateur) bu bëggee sanc am réew mu waajal ab xare ( armée) yëggal it yeneen réew yi nar gi mu nar loolu.
- Sañ-sañu yaxantu ci kaw dex yi.
Ndaje mi nag bàyyi na fi ay ngérte (résultats) yu naqari: réew mu nekk di njëkkantee teg loxo wàll gi gën a rëy ci Afrik, ngir ragal ay dëkkandoom di ko fa xatal. Lii moo doonoon tàmbalig rawante gi ci wàllug sanc. Ci atum 1900 (maanaam bi ndaje mi amee ba am fukki at ak juroom) la mbooleem suufi Afrik yi rot ci ŋëbug waa Tugal yi.Koju lëkkalekaay bi


text:
Penku Afrig
Penku Afrig mooy wàllu Afrig gi gën a féete penku. Bénn la ci diwaan yi ñu séddalee goxu Afrig.
juroom ñenti Réew a fa nekk:
Ruwandaa ak Buruundi yénn saa yi dan leen di boole ci Diggu Afrig, ndax li ñu nekk ci diggante ñaari diwaan yi.
Jibuti, Eritere, Ecoopi, Somali, ñooy réew yi ñuy woowee Bejjenu Afrig.
Melosuuf[Soppi]
Yénn barabi penku Afrik,siiw nañ ndax seeni rabi all yu bari, yu mel ne segg, gaynde, ñay,... Li ëpp ci diwaan bii nak ñaay la. Doju Kilimanjaaro ak doju Keeñaa, ñooy yi gën a kawe ci Afrig.
Ci gii xaaju Afrig, làkk yu bari lañ fay wax, kàllaama waa angalteer ak gu waa faraas ñooy yi fa gën a tas, waaye bu nu fatte kiswhili di itam làkk bu tas ca diwaan ba; baati bantu ak yu araab ñoo booloo doon ko. Diiney krist mooy bi fa gën a tas rawatina ca Ecoopi. Doon na diwaan bu bari ay xare yu junniy nit faatoo: ca Sudaan lu mat ay fukki at a ngii ñu ne ci xare, ca Ecopi ba buur ba daanoo ba tay ñu ngi xare ci seen biir. Moom Ecoopi am beneen xare bu mu sexxal ak Eriteere mi ko doon laaj tembteem te jot ko ci 1993, am na fanweeri at. Ca Somali itam ay at a gii ñuy xeex ci seen biir.
Taariix[Soppi]
Penku Afrik teewee na ay nguur yu mag, rawatina gu Ecoopi. Man nan wax ne mooy nguur gi njëkk ci Afrig. Am na yénn taariixkat yu naan sax ña sosoon Esipt gu yagg ga fa la ñu jòge woon. Nguuru Ecoopi moo tegoon tànk ca diwaan boobu ci jamono ju yagg ja. Lu ko daleen ci xarnub XIX ba bu XX waa tugal yi ñoo leen nootoon, aakimoo woon seniy suuf. Waa portigaal yi ñooy ñi fa njëkkoon a ñéw, waa faraas yi ak waa angalteer yi dal di ci tegu.


text:
Waallu bitim reew bërëbu aattekaay bu neekk ci gox biidi (kufru sheyx) ci reewum Egypt yookkna tekk loxo bi nga xamni tekknako loxo njiitu waa frères musulman
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci bërëbu xabaar bi nga xamni moo neekk ci internet (asharq) ni: aattekaay bii neekk ci gox biidi (kufru sheyx) yookkna aapp bi nga xamni ci lañu waroona deeñ njiitu waa frères musulman yi nga xamni toollunañu ci 140 doomu aadama ci diiru fukki fan ak jurooom
Suñu sukkandikoo ci xabaar bii dinañu wax ni bërëbu aattekaay bii dafa tuumaal njiitu waa frères musulman yin i dañoo bokkoon ci fitna yi nga xamni ayy doomu aadama yu bari faatunañu ci, njiitu waa frères musulman dañu leen tuumaal ni dañoo ñaakka woormaal aax ak yeelleefu doomu aadam yi
Gox biidi (kufru sheyx) been weer mungi nii ayy fitna amfa ba am juroom been doomu aadama yoo xamni ñaakknañu ci seen bakan ak ñaari teemeer ak juroom fukk yoo xamni dañu ci am ayy gaañu gaañu
Bi ñu daaxee Muhamad Morsi ci nguur gii ba leegi bës bu yaalla saakk dinañu amal ayy manifester ak ayy doxu ñaxtu
1307517


text:
Diggu Aamerig
Diggu Aamerig mooy xaaj bi nekk ci digg goxu Aamerig, ci diggante Meksik (bokk ci Bëj-gànnaaru Aamerig), ak Koloombi (bokk ci Bëj-saalumu Aamerig). Ay melokaanam ñooy li mu nekk di ab séla ci diggante ñaari Aamerig yi, ak li mu doon it ab jàllu, ngir man a jòge ci Mbàmbulaanu Atlas dem ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ca réewu Panamaa la boobu jàllu nekk.
Séwógaraafi[Soppi]
Réew ya fa nekk:
Taariix[Soppi]
Ay xay yu mag juddoo nañu ci bii diiwaan, yu ci mel ne yu Maya yi. Waa Espaañ ñooy waa Tugal yi fa njëkk a ñéw. Ñoom ñoo aakimoo woon nguuri Maya yi, dal di leen di noot ci lu mat ñetti xarnu. Daanaka réew yi nekk ci Diggu Aamerig yépp làkkuw Espaañ lañuy wax.
Bi ñu amee seenug tembte, ci ndoorteelu 1800, la leen ay jafe-jafe yu bari ganesi. Looloo tax li ëpp ci taariixu réewi Diggu Aamerig yi, ba ci 1900, ay daane nguur ak ay xaree ci gën a fés.
Koom-koom[Soppi]
Li ëpp ci am-am yi nekk ci diwaan bi, suufu mbéy la te li ci ëpp ci loxoy ñenn nit ñu néew la nekk. Mbéy mi, ba tay, moo ëpp solo ci seen koom-koom, njudéef (produit) yi ñu soxla ngir seen dund dañu koy jéggaani bitim-réew. Seen campéefi koom-koom yi tamit li ci ëpp ay doxandéem a leen moom.


text:
Afritugalasi
Afritugalasi, ci séwógaraafi ngandam gox la, mooy bi gën a ngande ci àdduna bi. Suuf Yépp yi làng doon ko, am na fenn fu ñu tàqaloowe. Moom la ñuy faral di woowee Àdduna ju yàgg ji.
Ci lu daj[Soppi]
Daanaka suuf si ëpp ci àdduna bi moom la, di 55% ci lépp. Am 5,5 miliari way dëkk, maanaam di daanaka 83% gu way dëkk yu àdduna bi.
Mooy barab bi gën a yaatu ci àdduna bi soo ko mengalee ak Aamerig ak, Oseyaani, ak Dottu Bëj-gànnaar.
Seddalinam[Soppi]
Ni mu amee ci bépp seddale, ay deggoo rek la ñu. Lu bari dañ koy xaaj ñetti gox: Afrig, Aamerig, Asi


text:
waallu bitim reew kureel ak mbootaay yi nga xamni ñooy saam aax ak yeleefu doomu aadama yi ci reewum ci reewum Kenya xamlenañu takku der yi dañoo faral di mbugël ak di toroxal jullit ñi
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci bërëbu xabaar bi nga xamni moo neekk ci internet (islametinfo) ni: kureel ak mbootaay yi nga xamni dañii yënggu ci aar ak saam aax ak yeleefu doomu aadama yi ci reewum Kenya xamlenañu ni takku deru reewum Kenya yi dañii faat ak faagaagal jullit ñi ndax dañu leen di tuumaal ni dañoo ëppal ci waallu diine
Kureel yii ak mbootaay yii xamlenañu ni: takku deru reewum Kenya yi nga xamni dañoo jaamarloo ak terroriste yi dañoo bumboo xeex ak terroriste ak waa shabaab di sonal jullit ñi
Waxnañu yitt ni: takku deru reewum Kenya yi nguur gi moo leen jox ayy ndigël ci jëf ju ñaaw ji nga xamni moom lañii deft e yitt suñu jaappee jullit ñi dañu leen di mbugël ngir ñu wax ni ci groupe terroriste yi lañu bookk
Takku deru reewum Kenya yi nga xamni reewum Amerik ak reewum Angleterre ñoo leen di jaappale ci jëf yu ñaaw yi nga xamni moom lañii def ak mbugël gi nga xamni moom lañii jaapp jullit ñi di leen mbugël ci attum 2013 ak 2012 amna ñoo xamni dañu leen teggoon loxo ci jullit ñi ba leegui keen xamul fuñu neekk
Kureel ak mbootaayu yi nga xamni ñooy saam aax ak yeleefu doomu aadama yi xamlenañu ni nguur dafa wara aatte takk der yi rawatina nak takk der yi nga xamni nak ñooy xeex ak terroriste yi ndax ayy ñaawteef rek lañii def
1321075


text:
Haj
Haj mooy juróomeelu ponku Lislaam, Ci waxi Yonent Yàlla Muhammed ja ni: "Tabaxees na Lislaam ci juroom: Seere amul benn buur bu dul Yàlla te Muhammed ndawam la, Taxawal Julli, Joxe Azaka, Woor weeru koor, Ak Aj ci ku ko man aw yoon", ba tay Aj farata la ci benn jullit bu ko man (ci bepp anam), ci waxi Yàlla mu kawe ja ni:ñeel na Yàlla ci nit ñi Aj néek ba ci ku ko man aw yoon (benn yoon) te ku weddi Yàlla moom woomle waliif mbindéef yi.
Haj Màkka ak kumu war[Soppi]
Haj Màkka benn yoon faratala ci mukàllaf mu ko man ci yaramam ak ci ab yobbalam. Manug Yaram wi moodi mu bañ a ame wopp ju ko tee man a dem walla mu ragal ca dem ga dollikug wopp ja, walla sosug wopp walla ak yeex a wér.
Yobbal bi yit moodi mu am lu ko lew lu sell loo xamni darra ci ribbaa nekk u ca, àqi kenn neek u ca, te yal waanu ko ñaanu ko te mu doy ko sëkk ba du tumurànke ci yoon wi du ca yalwaan du lëjal kenn, waa këram yitam mu bàyyee leen lu leen doy sëkk ba du ñu muturànke du ñu lëjal kenn. Mu fay boram yépp bu dul bu am digam teewul, waaye bu dee teew balaa dellu si sax war na koo fay balaa dem walla mu batale ko. Bu ci yooyu yépp amee nak war na ko ni ko julli ware ku ko weddi ab yéefar la, ku ko bàyyi te tay ko te tëlewu ko ci genn anam ab saay-saay la bu bon te bu ko tuubul ba dee sawara la jëm. Ku ko bëgg nak bu demee ba fa muy armale dana fa fekk ku ko jiite ci yi mu war a def yepp ak yi mu war a bàyyi yepp ba ba muy noppi. Moongi ware ci weeru Tabaski
Ñatti xeeti Haj yi:[Soppi]
Haj am na ñatti xeet:
1-Hajug tamattu
2-Hajug qiraan
3-Hajug ifraad
Umra[Soppi]
Umra yitam sunna la benn yoon mook Aj ñoo nuroo lépp waaye boo doxee safaa ak marwa umra jeex
Faratay HaJ[Soppi]
Haj ñeenti farata la am :
1 yeenee aj (nawaytu al-hajja wa 'ahramtou bihi li l-Laahi taala)
2 tawaaful ifaada
3 dox diggante safaa ak marwa
4 taxaw arafa.
SUNNAY AJ[Soppi]
Sunnay Haj fukk ak ñaar la:
Am na ci ñeent yoy ñi ngi ame ca armal ga:
1 sangu gu jokkook armal gi
2 rafle ci lunu ñaw 3 solub ñëkk akug làmbaay aki dàll 4 labayka.
Tawaaf gi am ñeenti sunnaam : 1 dox gi 2 foon gi doj wa ci loxo walla gimiñ 3 ñukk gi ci ñatti tuur yu njëkk yi 4 ñaan gi ngay ñaan ci tawaaf bi.
Dox gi safaak marwa it am ñeenti sunnaam : 1 foon doj wi bu dee daa juge ca jàkka ja jem safaa 2 ag yeegam diggante safaa ak marwa 3 gaaw gi niy def ci batnu masiil 4 ñaan gu amulub àpp gi ngay def ci kaw safaa ak marwa.
Bañ na ñu[Soppi]
Bañ na ñu lool nak ku Aj ba dik mu di ko darajawoo walla mu di ko tuddoo di ko dolli ci aw turam, walla mu defe ni gëne na ko (Aj gi) kenn ku ko deful. Na ko def ngir Yàlla rek, niki muy tuddee Yàlla ak a julli ak a woor ak a natt azaka ngir Yàlla. mu xamni Aj yitam ak yooyu ñoo yam kepp ci ku mu war. lu waay di def na ko def ngir Yàlla rek ngir lu dul Yàlla ak neen la.


text:
Digg bu mbëj
Digg bu mbëj, mooy barab bees di joóxee kàttanug mbëj. Xeeti digg yu mbëj yi bari nañu te wuute, seenug wuute ngi sukkandiku ci anam gi ñuy soppalee kàttanug doolerandu gi mu doon gu mbëj. Digg yu mbëj yu tay yi, daanaka, dawaanu mbëj gi ñuy jóox gépp gu safaanu la, ci ndimbalu wuutuloxo yu mbëj yees di duppee safaanukaay; bu njëkk ci dawaan bu wéy la daan ame.
Xeeti digg yi[Soppi]
Manees naa séddale digg yu mbëj yi ci dayoob seen ngóora, maanaam kemu kàttanug mbëj bi ñu man a jóox. Wàlla itam ci xeetu jafaan bi ñuy jëfandikoo, bu ag coppiteem di xiirtal amug kàttanug mbëj.
Jóoxug mbëj gu dàttu ci jafaan yees jëlee ci suuf si (petrol,këriñ, gil...) doonul gongikuwaay buy yeeslu ci jamono ji dayoob jafaan yi amee dig, kon bés dina ñëw mu dakk. Ci safaan, manees naa amee kàttan ci gongikuwaay bu wóor te sax-dakk, kàttanug tangoor gees man a amee ci jant bi (kàttanug jant) walla ci ngelaw li (kàttanug ngelaw).
Manees naa lim xeeti digg yees di jóoxee dawaanu mbëj:


text:
Dendu mbëj
Dendu mbëj, ci biir ab toolu mbëj, lañuy faramfacce niki liggéey bi mu laaj gir man a jële ab yanu mbëj (1 Coulomb) ci ab tomb yóbb ko ci beneen. Dendu mbëj dañu koy jaawale ak wuuteeg aj gu ñaari tombi ag ndombo gu mbëj, su fekkee toolu mbëj bi duy soppeeku (maanaam dayoom sax) dañuy wuute wante su fekkee dafay soppi dayoom ci benn diir bu nekk wuuteeg aj gi kenn dootu ko man a natt ba tax dañu koy yamale ak dend bi.
Tekkeem[Soppi]
Su dawaanu mbëj dee liy natt walug yan yi, dendu mbëj mooy natt kàttan giy yóbb yan yi. Njunj bees koy jëmmalee mooy U walla yenn saa yi V te bennaanu nattam di volt [v].
Séddaleb kàttanu mbëj[Soppi]
Nbombo yi ñuy séddalee kàttanu mbëj dañu leen xaajale ciy wàll sukkandiku ci seen dayoo: dend bu kawe, dend bu diggu, dend bu suufe, dend bu suufe lool.


text:
Ndimbal:Ubbeeku
Bakkub Wikipedia mooy Jimbulang bu Ubbeeku bi. Tekkeem yenn saa si man naa wuute.
Lu "Ubbeeku" di tekki?[Soppi]
- "Ubbeeku" ndaxte ëmbitam da fa ubbeeku ngir ñépp. Su nu toppee ay àtteem.
- "Ubbeeku" ndaxte amulum pay.
- "Ubbeeku" ci su nu xoolee ci maanduteem. Fexe ba benn jengte du am ci biiram, ci wàllu gis-gis yi.
- "Ubbeeku" ndax àtte yiy tëral doxalinam amul kenn ku leen di tek, du ku ci "kaw" walla ci "biti". Lu weesu yenn tomb yi dul deñ, di yi ko teye (juroomi ponk yi), Askanu jëfandikukat yi ñooy yor màggam.
- "Ubbeeku" ndax bind ab jukki taxul nga moom ko, li ngay bind moomoo ko. Kon ku nekk am na sañ-sañu soppi leen, loolu àttey Wikipedia ñoo ko tëral.
Lu "Ubbeeku" tekkiwul[Soppi]
- "Ubbeeku" tekkiwul ne lu la neex duggal ci. Dan fee nekk ngir defar ab jimbulang bu baax te sell. Du ab yéenekaay, du it ab yëglekaay...
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man nga fee taf ay mbind walla ay nataal yoo jële ci beneen dal walla ab kaggu(bibliothéque). Loolu jalgati aqi ki-sos (droit d'auteur) la, te yoon nanguwu ko.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne amul kenn kuy saytu ëmbitam. Askan wi day seet aka xent jukki yi, lu weesu seenug dugg, su jaree far ñu far leen.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man ngaa def lu la neex ci xët yi. Dal bii ab Mbootaay buy "def ngir yalla" moo ko sos ngir lenn rekk, muy sos ab jimbulang.
- "Ubbeeku" tekkiwul ne man ngaa taf ay jukkeem ci sa dal, walla jël ëmbitam bind ci ab jukki ngir sa yéenekaay, te tuddoo ci Wikipedia, ni fa nga ko jële.


text:
Cosaan
Cosaan
Ci angale mooy tradition. Ci faranse mooy tradition.
Ci xëtt wi, dama cee fas yeeni jeema tekki ani lan moodi cosaan. Sama weerukay ci walu xam-xam moodi jangat-nit. Bile baat, manko tëggé ci (anthropologie), manaam anthro=nit ak pologie=jangat. Cosaan, aada, ak luñuubaaxo daño fasoo, dugantè lu bari. Waayé, ci sama gis-gis, cosaan moy reenu askan, manaam fu aw askan bayee koo. Bilep firi daa ajju si walug bërëp (espace). Cosaan, mana firi batay luñu donnu ci makk ñi. Kon ci tënkk, cosaan, moy reenu askan, di delu waayu askan. Ndaxte cosaan moy lunġa xamni moom la maam yi daan def. Boo länkalee cosaan ak aada, di luñu baaxo def, loolu moo lay jox "culture". Culture nak moo gena mattalee boy séet. Ndax baat la bu eumb mboleem fan yu doomu aadam fèntt, ligeey, ak lumu deffar ak loxoom, wala mu xeltu ko ta mu jem ci walu dundam, man nañ jappé "culture". Kon, suma suka ndikoo ci lii ma fessäl, dama jeema wax ne, cosaan mooy "tradition", "origine"; aada mooy "coutume". Waayé buma juumul, baatu "culture" dafa boolee aada ak cosaan. Cosaan nak, ci walu xeltu, baat bu jaxaso la. Ndax limuy tekkine ay jëff, ay gis-gis, ak ay mbir yuñu donnee ci maam yi la moo waral mu lëntt. Sama laac moo: cosaan "eumbu" wala ab yan bu makk ñi doon aw laantoo, dalee ko ci maam yu yag ya ba si jamonoy tay ji? Wala book, cosaan, nekul rek ab eumbu bu nga xamê si dara soppe ku wucci la ta ñu don nee ko ci maam yi la, waayè mbir muy soppee ku la. Manaam luñuy jellee ci makk ñu jekk ya, ta diko mengalee ak nekinu tay, mélè kaanu tay. Gëstukat yu barri daño jappu ne bu fekeeni cosaan ab eumbula, kon du luñu wara soppi; waaye bu nekkee lu dox, dalee ko ci jamano yu yàg yala, kon luy walbatiku. Nittu jamano boo jall, dañu tànn ci seen cosaan ay lëff, wacci licci dess. Rax ci dooli, dañuy fentt ay mbir yu bees dolli ca. Bilee gis-gis, booy seet, moo gena am maana, gena dal xèl. Ndax day junjju ne, aw askan warula wax ni sama cosaan kon duma ko bayyi. waaye day tànn li gena rafet ci cosaan, baayi li mengowul ak jamanom. Waaye timit, nguuruk reew munek war jôk aar cosaanam ci coppiku aduna bu gaaw bilee. cosaan ak aada Reew yi eup doolee dañu wali cosaan reew yi new doolee, ak dileendi nasaxal. Jokkoo ak waxtaanu cosaan yi, manaam ni ñuy abalaantee, lu baaxla. Bu loolu amul, yokkute du am.
Bu njekk, borom xam-xam yi bayoo tuggal ta see gëstu ajju ci walu jangat-nit, daño weddi woon ni nit ku ñuul amul aada ak cosaan. Li lalloon bilee weddi moodoon ne see dëuk yi ñoo bagoona noot, jalgate axu doomu adam, moom (coloniser) ngir asaloo seeni kom-kom. Bi aduna doxee ba nootagee bi jeex, bu afrik moom boppam, xam-xamu tubaabbi tasaaro, ñeppu nagu nagn ni askan yeppa am aada ak cosaan, ak seeni mbaax (valeurs).


text:
Waallu bitim reew teere biidi (chiite) nga xamni professeur Guraan Larson ak David torfal nga xamni ayy jaangalekatu ci daara ju kawe lañu móólnañuko ca reewum Suede
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci ñi nga xamni ñoo leen teewal ca reewu tugël ni: teere dafa wax ci neekkinu chiite yi nga xamni ñooy yeewoo ci reewum Suede suñu sukkandikoo ci xabaar bii dinañu wax chiite yi nga xamni ñoo njëkka ñëw ci reewum Suede ñungi baayeekoo ca Reewum Uganda dem caTerolahtaan
Li jara xam mooy suñu sukkandikoo ci xabaaru nguur gi dinañu wax ni chiite yi nga xamni ñooy yeewoo ca reewum Suede toollunañu ci 165654 lu toollu yitt ci 250000 doomu aadama ñungi feekk baax nak ci reew yiidi Afganistan ak Liban ak Pakistan ak Irak ak Iran ak Inde
1305054


text:
Njeexitu joule
Njeexitu joule mooy tur wees jox feeñte gees di gis saa su dawaanu mbëj jaare cib wommatukaayu mbëj, muy juddug ag tàngoor. Kemu tangoor gee ngi aju ci taraayu dawaan bi. Baat bi jóge ci James Prescott Joule di ab jëmmaan bu waa-angalteer, di ki doon gëstu feeñte gi ci wetu ati 1860.
Ci xayma manees naa bind lii:
Fa:
- P doonee ngóora gi
- V doonee dend bi
- I doonee dawaan bi (di dayoob mbëjfepp yiy jaar ci wommattukaay bi ci saa su nekkk)
Ci ab dëgërlukaay ngóora gi manees na koo natte niki:
Fa R doonee ndëgërlu gu ndombo gi. Feeñte gi li muy jur mooy ñakkug kàttan ci biir wommatukaay, di soppaliku tangoor. Kon xamees na ne doon na mbir mees war a tuutal lunu man, rawatina ci bu ñuy séddale kàttanu mbëj mi. lees man a def ba wàññi ñakkug kàttan googu mooy dijjal wommatukaay bi walla waññi dawaan biy jàll ci biiram.
Njeexitu joule du fépp la bonee ndax tangoor gi muy jur manees na koo jëfandikoo ci defari puur, ci sunu kër yi, làkkuwaayu mburu yi,...


text:
Imbraatóor gu Mali
Imbraatóor gu Mali ba ci xarnub XII, xamalu nu ko woon lu bari. Ci li tegu ci atum 1150, la nu xam tur yu mel ne Hamana, Jigi Bilali(1175-1200) ak Musaa keyta di ko wax itam Allakoy (di tekki neex yalla). Mi ngi yamoon ci Mbàmbulaanu Atlas ci sowwoom, Dexu Niseer ci penkoom, tay ñuy yii réew: Mali, Senegaal, Gaambi, Ginne, Ginne Bisaawóo, Gànnaar, ak ab xaaj bu mag ci Kot diwaar.
Tëraliin
Ay Cosaanam[Soppi]
Ci boobu diiwaan (Sudaan) ag nguur gu ndaw judd woon na fa: Mandeŋ walla Mali (Malenke: nitu Mali). Ci li gën a siiw coosaanam, ay dëkk-dëkkaani mande yu bari yu nekkoon ci Kaw-Senegaal ak ci Kaw-Niseer. Traware yi nekkoon Dakadiyala, ci réewu Kri, ci wetu Nagasola, ci Kaw-Bakoy, Konte yi nekkoon Tabu, ca Doodugu (di tekki réewu Doo), Kamara yi ca Sibi, ca Siendugu, Keyta yi ca Nareena, ca Doodugu ak ca Doj yu Mandeŋ, nekk ci diggante Sigiri ak Kita.
Ca Doodugu la Bambara yi nangoo ay dëkk yu bari, màmm jëm penku, ba peggu Seegu ca Niseer. Ci li wër Doj yu Madeŋ, Malinke yi ñaari dëkk yu solowu lañu fa amoon: Kiri ak Dakadiyala. Njiitu dëkk yooyu ay rëbbkat la ñu woon, yu bokkoon ay gëm-gëm, bokk di def seeni xumbéeli diine. Nekkoon nañu nag ay Askan yu bari yu bennoo woon am benn buur, Simbo moo doonoon seen dàkkantal. Buur yooyu Askanu wee leen doon fal mu lee doon teewal ci ndaje ya daan am ca Pénc mu Mag ma(Gara), mi doon dogal ci li ñeel xare yi walla juuti yi...
Dooley askan yu nguur-nguuraan yooyu doon màgg, ñoo jàppale nguuru Sooso gi donn Nguura Gana gu mag ga, ba mu man a sos geneen nguur gu mag gu buur ya amoon dàkkantali Mangha walla Mansa.
Sunjata Keyta[Soppi]
Musaa Keyta di ko wax itam Allakoy, siiwoon na ndax aji Makka yu bari yi mu defoon, loolu saxaloon na diiney Lislaam ci xoli Njabootu buur bi. Doom, di itam Ndono lu Musaa, Nare Famagan (1218-1230) siiwoo na loo ndax yaatalam jëm bëj-gànnaar, ak sowwu, ak pegg gu ndeyjooru Kaw-Niseer, nootoon Somono yi. Nare Famagan bari woon na ay jabar, kenn ci ñoom mooy ki ñu dàkkantale woon Kuduma (boroom góomi yaram yi). Jabar ju tawatoon jooju mooy yaayu Sunjata Keyta. Bi mu juddoo ba juroom ñaari at managul woon a dox.
Laagoom googu moo taxoon, ba Sumaawuru Kante doon faat ay magam, ba woon ko fa. Benn bis, Sunjata jéngu ne day jug taxaw, ndax naqar wi mu amoon ci li Sumaawuru defoon, tegoon ci nangu nguur ga. Mu laaj ag weñ ngir jafandu ci jug, weñ ga damm, mu jël geneen, noonu, jëlaat geneen noonu, ci la kenn waxe ne nañ ko jox yatu baayam wa, ba mu ca jafandoo la jug taxaw. Ña ko teewe woon yéemu; nday ja ak géwalam ba, Jakuma Duwa, ca la ñu fente ab bakk duppee ko Xala ga, baat ya ak woyiin wa, ba tay ñoo ngi rëkk ci dënni waa mali yi ndax mooy seen bakkuw réew.
Ci 1230 la nekk buur, ci la ray Sumaawuru, boole nguur-nguuraan yépp ya nekkoo ci wetam, ci nguuram, dal di nekk nag Mansa. Ci moom la Mali nekke nguur gu mag dëgg, ci la àgge ci pujam.
Ay buuram[Soppi]
Ulee[Soppi]
Bi mansa Ulee ñëwee(1255-1270), di ki wuutu Sunjata, la tàmbalee Diggadil(décentraliser) nguur gu mag gi jox ko yoriin wa méngoo woon ak réyaayam. Tabb ay sang jox leen ay ndomboy-tànk yu am solo, ñi ci gën a ràññeeku: Fran Kamara, Siriman Keita.
Abuubakar mu njëkk(I)[Soppi]
Ci 1285 la Abuubakar mu njëkk(I) mi faatu, Jafe-jafe yi nekkoon ci tànn aji wuutu, ca la Sakura jëlee nguur ga. wuutu na nitu nguur di itam jàmbaar, ci la yaatalaate nguur ga ba dugg Gaawo ci penkoom ak Tekuruur ca sowwoom. Ay saay-saay ñoo ko ray ca weti Tripoli mu feekoon ko muy aji Makka.
Abuubakar mu ñaareel(II)[Soppi]
Ci 1303, Abuubakar mu ñaareel mi(II), di jarbaatu Sunjata, mi siiw lool ndax li mu bëggoon a wuññi li nekk ci ginnaaw Mbàmbulaanu Atlas gi. Ca la jële ñaar téeméeri looco ak dund, daal di yònnee ngir ñu dugg ci mbàmbulaan gi, waaye kenn a ca dellu si nettali ni dañoo dajeek ab duus bu soxor ci ndox mi, mu mëdd leen. Abuubakar dal di jëlaat ñaari junniy looco, ak bund bu doy, and ak ñoom dem, ca la saaye ba tay.
Mansa Musaa(Kanku Musaa)[Soppi]
Mansa Musaa (1312-1332)Bokk na ci buuri Nguuru Mali gu mag ga, yi gën a siiw. Ci 1324 la aji makka. Ca ajam gu siiw ga, àndoon na ak 60 000 ci ay surga (su ñu ci degloo Taariix as-Sudaan). Jaar ci diggu tàkk ga, ca Walata ak ca Tuwat, ba mu àggee Xaayra la ñépp yéemu ndax alal ja mu fa indi. Nee nañu yoroon na ñaari ton ci wurus. Mbaaxam ak yéwénam, yéemoon na képp nit ku nekkoon Xaayra ca jamono jooju. Doonte déggoon na araab nangul woon a làkk lu dul làkkam, daa jëloon ay tekkikat. Mansa Musaa yóbb woon na turu Mali ci mépp réewu araab, dalee ko ca Andalusiya ba Xorasan, ba Tugal, lonkoyoon wu àdduna bi, bu Angelo Dulcert(1339), wone na aw yoon wu romb Atlas, jeggi Sahara ngir àgg Mali: "rex Melli". Lonkoyoon wu Abraham Cresques, bi ko buuru Faraas defloo woon Charles V, bindoon na fa turu péeyam "Ciuta de Malli".
Maghan(1332-1336) moo ko wuutu
Mansa suleymaan[Soppi]
Mansa suleymaan(1341-1360) mooy jubbantiwaat koom-koomu nguur gu mag ga. Gën a dëggaral kiliftéefu Mali ci Diiwaani penku yi ko wër, njiitu Tuwaareg yi bu Takedda (Ayiir), nangu woon na googu kiliftéef. Suleymaan xëccoon na Mali ay boroom xam-xam ak ay àttekat yuy tòpp Maalik. Moom ci boppam fiqh la jàng, maanaam àtte ci lislaam.
Mari Jaat(1360-1374) moo ko wuutu
Musaa II[Soppi]
Musaa II(1374-1387) tegu ci, moom doonul woon ku am kàttan, xawoon naa tayyeel, jëwrinam ju njëkk la bàyee woon lépp. Moo songoon Tuwaareg yi, di def ay congam jëm Bornu
Saayam[Soppi]
Lu weesu Mansa II, kujje ya amoon ci biir kër buur, te yenn saa yi rayante daan ci am, moo demoon ba faagaagal nguur gu mag ga. Ci noonu nguuru Gaawo di lekk ndànk-ndànk diiwaan yi féete penku nguur ga. Dem ba jël péeyu yaxantu bu Jenne. Doonte ci digg xarnub XV, Ca Da Mosto ak Fernadez ne woon nañu ne way dëkk yu Gammbi dañoo jàppe woon seen bopp ni ku bokk ci Mali, waaye, ci 1480, la Naba Nasere song Walata. Tekuruur jàll ci loxoy wolof yi(Jolof). Pël yu Bundu tàmbali ay yëngu-yënguy fippu, Tengela I, di ko wax it Jaje di tekki Goreelkat bi, moo leen jiite woon. Dafa bàddoo woon poseb ay yi amoon ci diggante Mali ak Gaawo daal di def li muy def. Nekkon ci dëkk bu am solo ci wàllug yaxantu, Kingi.
Imbraatóor gu Mali[Soppi]
Imbraatóor gu Mali :
Nguurug Susu ci xarnu bu fukk ak ñatt tegoon na loxo ci askanu Maandeŋ. Sinjaata, doomi kenn ci buuri Maandeŋ yi, daa dogu woon ci goreel aw askanaw, ci noonu mu tawal ab xare walla am mbooloom xare (larme) mom ci la ame ndam ci kaw Susu, ci xareb Karina ba atum 1235 g.j., ci noonu la am réewam tembe woon (amoon independance). Ginnaaw bi Sinjaata amee ndam ciy noonam, la giirug Maandeŋ daje (Konaate, Traaware, Kayta, ak Kamara) taxawal ag imbraatóor gu mag mooy gu Mali gi, Sinjaata jiite ko.
Sinjaata songoon na suuf yi feggoo woon ak moom ngir boole leen ci nguuram gi, loolu nag li ko ko may mooy xareem (armé) bu am bi doole, te nosu. Bi Sinjaata di faatu Mali moo nekkoon imbraatóor gi gën a rëy ci sowwu Afrig, péey ba di woon Niaani.
Ñi ko fi wuutu woon duggoon nanu ci lislaam, wéyoon it ci yaatal gëwéelub nguur gi, ba mu mujjoon ëmb mbooleem la ko dale ca mbàmbulaanug atlas ci sowwu bi, ba ca dëkkub Gaawo ci penku bi. Ñu séddale réew mi ciy diiwaan bu ci nekk ag kilifa jiite ko guy doxal ndigali buur bi, di dajale galag yi, tey doxal yoon. Ci jamonoy buur bi Kanka Muusaa la imbraatóor gi àggoon ca gën jaa kawey ay njobbaxtalam, ci xarnu bu fukk ak ñeent. Nguur gi nag daa na jot ci màng mi tukkee ci mbelli wurus yi ak yaxantug tàkk g i. Ci atum 1324 g.j., Kanka Musaa aji woon na Màkka, ci tukki bu tollu ci 18 weer, won na ci adduna bi dooley nguuram gi ak woomleem gi.
Amaloon na ay séqoo yu yaxantu ak réewi bëj-gànnaaru Afrig, indi it ci nguuram gi ay boroom xam-xami jullit yu juge penku. Ci xarnub fukk ak juroom benn la ay jafe-jafey wuutu (xilaafa) tàmbalee feeñ, ak dagu (sécession), looloo jur néew-dooleg ay diiwaan yu bari, bu ko defee Songaay daal di ñëw songu Mali, nangu ko.


text:
Xaralay xibaar ak jokkoo
Xaralay Xibaar ak Jokkoo (XXJ) walla Xaralay Xibaar ak Jokkoo yu Yees yi, ci wu-angalteer Information and Communication Technology, ci wu-faraas Nouvelles technologies de l'information et de la communication, moo ëmb mbooleem xarala yees jëfandikoo ngir yor ak jokkale ay xibaar. Yitteem mooy sos ay noste yuy yor ay xibaar, yor seenug suqaliku, seenug dencu, seenug jokkale, ak seenug kaaraange.
Yombul joxe ci ab tekki bu daj ndax amul benn tekki bu ñépp ànd déggoo. Ñi ciy liggéey raññee nañu leen niki ñu seen xam-xam daj, dañoo nekk ñuy xam lépp lu laal: mbëjfeppal, xam-xamu nosukaay, jokkoosoryante.


text:
Imbraatóor gu Gana
Imbraatóor gu Gana gi mag ci yu Afrig yi taariixkat yi mas a xam mooy : gu Gana. Li ñu jot a xam ci taariixam ñi ngi koy sante gëstuy boroom xam-xami jeexiit yi, ak nettaliy gimiñ yi, ak mbindi tukkikati naar yi.
Gana mi ngi sosu ci ñeenteelu xarnu g.j., jamono jooja it nguur gu ndaw la woon gu ñu daa woowe Ogaadoo. Ci juroom ñatteelu xarnu g.j., la ab xareem (son armée) jugoon song ay suuf yu yaatu, yu nekk ci diggante dexug Senegaal ak Nijeer, ci noonu la Gana wëlbatikoo di imbraatóor gu mag gu teg loxo ci dëkk yi mu feggool…
Imbraatóor gi nekkoon na di gu naat : ay suuf yu nangu mbay ak sàmm, mu daa bokk ci yaxantug tàkk gi (gi nu daa defe ci tàkk gi) ak njaayum wurus mi, moom imbraatóor gi amoon na ay mbelli wurus yu bari yoy ki ko daa topptoo mooy Kayaamagana, maanaam njiitul wurus li : waa jii da daan nekk njiit lu dëgër, lu ñu wormaal, luy àtte cig maandute te daan samp foŋsaneer yi. Moom nag cim koom ak naataange la daa dunde ci péeyam, waa diiwaan bii it dañu ko daa indil ay kem ci wurus wi ñiy génnee ci suuf si, ginnaaw bi mu faatoo nag la ko fi ab jarbaatam wuutu. Ci atum 1052 g.j., la Muraabituun yi song Gana, ci layuw dañuy dugal ñoñam ci lislaam, ñu daal di ubbi péey ba atum 1076 g.j., ginnaaw bi Gana néew doole, daal di daanu ci mujjantal gi ci loxoy imbraatóor gu Mali atum 1240 g.j.


text:
Almasi bi
Ci làkku ibrë (מָשִׁיחַ), la baat bi jóge. Almasi bi mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam (Al-Masiḥe, المسيح). Ci angale mooy the Messiah; Ci faranse mooy le Messie
Almasi bi mooy tekki 'Ku Yàlla fal ngir liggéeyal ko'. Yonent Yàlla yi jiitu woon jamano Kirist waxoon nañu ci lu jëm ci musalkat bi Yàlla dige woon nara ñëw. Tur wi dafa ëmb wax yooyu yépp. Yawut ya, bu ñu masaana fal kenn, dañu daan sotti diwlin ci boppam, muy yonent, muy sëriñ mbaa buur. Krist, Almasi bi nag, mooy Ki Yàlla sol Xelam, ngir wone ne mooy Yonent, Saraxalekat ak Buur bi. Moo di yonent, bi nuy jottali xebaaru jàmm fa kanam Yàlla. Moo di Saraxalekat, bi nu ubbil bunt fa Yàlla. Moo di Buur, bi yilif ñépp ak yépp.
Baat bii mu ngi jóge ci làkku araab, sukkandiku ci làkku ibrë, te muy tekki ‘Kirist' ci làkku gereg. Ci Injiil bi ci gereg Almasi bi dafay am ñaari yoon rekk (Yow 1:41; 4:25). Ci firi Wolof, bu Injiil bi ci gereg amee Kirist te mu bëgga wax ci ndombam dañu koy firi Almasi. Bu Injiil bi ci gereg amee Kirist te mu bëgga wax ci turam dañu koy firi Kirist. Seetal itam Kirist.


text:
Melosuuf
Tëraliin
Xamale Melosuuf[Soppi]
Melosuuf mooy xam-xam biy settantal ak a leeral feeñtey yaram yi walla jëmm yi ak yu dundat yi a yu nit ñi ci kaw suuf si ak gëstu gi aju ci ni ñu séddalikoo.
Li muy wund ak li mu doon[Soppi]
Séwogaraafi baatub gereg la, boo ko doon firi ci wolof muy “melal suuf si”, maanaam wax ni mu mel, ni mu nekke.Moom nag baat la bu tukkee ci (Geographica): baatub gereg bob cosaanam mooy (Geography),muy ñaari baat yu ñu boole ñuy benn bu njëkk bi mooy tekki melo, walla nataal (Graphica), ñaareel bi di Geo di tekki suuf.
Bu nu sukkandikoo ci loolu danu naan Sewograafi walla Geographia mooy “melal suuf si” walla wax ni mu mel, xam-xam bii noonu la tàmblee woon, ndax ca njëlbéen ga, tukkikat yi daa wër di gëstu dañu daa bind li ñu gis ci dëkk yi nu romb ak gox yi ak diiwaan yi ñu siyaare, leeral, melal ni ñu leen gise, fekke leen ni. Sewogaraafi nag déggoo nanu ci séddale ko ay xaaj ñooy yii: Séwogaraafi bu dénd bi (nature), mooy biy sonn ci gëstu ni suuf si mel, ni mu bindoo ci wàllug jiyoloji, ak feeñte (fenomene)yu jawwu yi ak gàncax yeek dundat (animal) gu dénd geeg gu jeeri ji. Bokk na ci xaaj yooyu Séwogaraafi bu bidiw, li ko tax a jug di: jàng ni suuf si bindoo ak ab kemam, ni muy yëngoo, ak ni mu buloo ak séqoo gi mu am ak yeneen bidiw yi. Bokk na ci xaaj yi ba tay, Séwograafi bu nit: moom nag daa séddaliku ci :Séwogaraafi bu way dëkk yi (abitant), ak séwogaraafi bu koom koom ak bu politig, mooy gëstu ci goxi àdduna bi aki pegam (frontiere) yu politig, aki jafe-jafeem ak ña fa dëkk. Ak bu nataal yi walla bu lonkoyoon yi: moom mooy xam-xam biy yittewoo lonkoyoon sewogaraafi yi ak ni nu leen di sose. Bu yàggul bànqaas bu yees sosu na ci xam-xamu Sewogaraafi, mooy biy nos xam-xam yu sewogaraafi yi ak yëglu cig sori
Njariñul xam-xamu melosuuf[Soppi]
Melosuuf moom nekkatul rekk xam-xam boobu di melal feeñte yi (les phenomenes) di leen melal ak a leeral ci anam gu tond, gu soreek li am, waaye mujj na di xam-xam bi jagoo dox ànd ak jëm-kanamug xam-xam bu bees bii sukkandiku ci gëstu ak nattale, ak làmb ba daj, ak jëfandikoo misaal yi ak gis-gis yu yees yi, ci noonu la mujje di lu nuy doxal ci anam gi nuy tudde séwogaraafi bu kem ak séwogaraafi bu doxal walla dëppale “bu pratique” bi nga xam ne du nangoo beru wëliif soxlay nit yu mag yi, loolu nag li ko waral mooy li séwogaraafi làmbool yor ko ci man–manu dëppoo ak mbooleem xam–xam yi, moom mooy aji jokkale ji nekk ci diggante xam–xam yi di leen booleek a jokkale, bu ko defee di leen tàggat ngir ñu liggéeyal ko, di jël ci ñoom lu koy jariñ, di ko ràññale ak yeneen yi. At yu mujj yii seere nanu ag soppiku gu mag ci gérum séwogaraafi ak xam-xam bi mu ëmb, ak ci anam yi muy jaar ngir amal ay jubluwaayam aki xemmemtéefam. Man naa am nag mu bokk ci li indi coppiku gii: jëm gi nit ñi gën a jëm kanam, nga xam ne sax boroom xam-xami séogaraaf yi mujj nanu di gëstu ay mbir yoy bu njëkk xamuñu leen woon, ba sax kuy seetlu liggéeyu boroom xam-xam yii dana gendiku yittewoo gu dolliku gi nu sotti ci mbirum gëstu feeñte yi /phenomenes/ ak masala yu wuute yi aju ci dénd bi ak nit, ci anam gu wuuteek ga nu ko daa gëstoo bu njëkk, sababus loolu nag mooy jëfandikoo gi nuy jëfandikoo leegi ay jumtukaay yu xarañ te aaytal ci seeni gëstu, di dimbadikoo xam-xami takk yi (statistiques) ak yu xibaar yu jumtukaay yi ak mat ak misaalukaay yi (echantillon) ak xam-xamu xarala ak dénd (nature bi) ak kimya (simi). Jëm kanam gii am nag ci jëfandikoo jumtukaay yii ak ker-keraan yii (ces moyens) tax na ba ngérte (resultants) yu am solo juddoo ci, yu jañ séwogaraafi mu jëm kanam, def ko muy xam-xam bu jamonoo. Loolu sax tax na ba ñenn ñi di woowe jëm kanam gii am ci xamu melosuuf ((jeqiku walla fipp gu kemu ci xam-xamu séwogaraafi)), Jeqiku gii walla fipp gii waa melosuuf yi teeru nanu ko te màggal ko, ndax ngérum kem ay ngënéelam lu bari la, man naa am li ëpp solo ci ngënéel yooyu mooy ngérte yi mu lay àggale yépp ñooy gën a sew, gën a am maanaa, ngir seggat (analyse) gu xam-xam gi muy amal ñeel toftaloog mbir yi. Ceggat gu xam-xam gu melosuuf gii mooy wone noste (systeme) yi amal ay jeexiital ci amug feeñte yu wuute yi melosuuf di gëstu. Moom du doylu ci leeral feeñte yi rekk waaye day sukkandiku ci sabab yi sos feeñte yii.
Ëttub gëstu gu melosuuf[Soppi]
Ngir melosuuf man a génne, feeñal lëj-lëj ak jafe-jafe yi gawu cib gox walla ab diiwaan, li muy njëkk a def mooy digal ëtt boobu walla barab boobu , maanaam wutal ko aw dig ba ñu xam ne fii la, bu ko defee mu fésal séqoo (les relations) yi am ci diggante mbooleem xeet (element) yu wuute yu kojug dénd yi (naturel) ak yu kojug nit yi, ak nu ñu man a duggantee ci seen biir, ràbbaloo ni. Looloo tax séwogaraafi fi di boroom jikoo ju ràññiku, ndax danu koy gis mu tegub tànk ci xam-xami dénd yi, tegati beneen ci yu nit yi. Bu fekkee ne xam-xam yu wuute yi ci atum 1972 lanu leen raŋale, nos leen, séddale leen ñatti kuréel ñooy : xam-xami seggat yu nattu yi, xam-xami firi yi ak taawiil, ak xam-xami jam yi (yu critique yi), bu fekkee ne noonu la it melosuuf moom jël na mbooleem jikkoy yii kuréeli xam-xam . Jàng ëttub melosuuf dina feddali amug ay way nekk yu bari yu dénd ak yu nit yu lënkaloo yuy ràññikoo ci jëflante yu bari yuy am ci diggante way nekk yii, loolu moo lay won foofu solos boroom xam-xamu melosuuf, looloo tax nga gis gëstu ëttub melosuuf du yam rekk ci menn mbir walla benn feeñte bàyyi ya ca des, ak doonte ëttub melosuuf làmboo na mbooleem feeñte yépp, teewul gëstug feeñte yii day am cig beru tey natt tolluwaayu jëflante gii seggat ko, yillaal ko , ci lu dul muy sàggane benn xeet (element) ci xeeti ëtt bi. Ngir solos ëttub melosuuf Unesco saxal na ni nu koy jàngalee ci Tugal ci donga yiy door a dal, bu ko defee ñuy def aw doxaliinam ; sukkandiku ci dégg te xam juroomi laaj loolu nag mooy : ëtt biy jóox (biy produire) : bu ñu laajee njàggaan li jéego yi aju ci déggiinu ëtt biy jóox loolu man naa doon yoon wi ngir xam dëgg gi maanaam yewwu ci ne ëtt boo gis du lu dul melo ci meloy yëngu yi (maanaam mi ngi ci melow jóox) kon nag ngértel saxal yu tukkee ci nit ñi la (jeexiitalu jëfi nit)
Lonkoyoonu adduna bi[Soppi]
Boo gëstoo lonkoyoon (carte) adduna bi bu baax di nga ca gis dëgg yii :
- Kaw kol-kolub suuf si mi ngi ame ci jéeri ji ak ndox mi, bu ko defee jéeri ji yóbb ci benn ñeenteel, maanaam bu doon ñeenti xaaj la benn bi, ndox mi moom yóbb ci ñatti ñeenteel .
- Jéeri nag mi ngi ame ci juroom benni gox walla kontinã ( ci lu dul goxub dott (pole) bu bëj-saalum bi nga xam ne kenn dëkkewu ko ngir jawwu ak dénd bu méngoodi ba), juroom benni gox yii danu leen a toftale kem ni nu yaatoo :
1 – Goxub Asi : moo ëpp ci gox yi, ab tolluwaayam toll ci benn ñaareel 44 milyoŋi kilomet yu kaare , way-dëkk ya tollu ci 2200 milyoŋ ciy nit.
2 – Goxub Afrig : ab tolluwaayam di benn ñeenteel 30 milyoŋ ciy kilomet yu kaare , way-dëkk ya tollu ci 350 milyoŋ ciy nit.
3 – Goxub Amerig gu bëj-gànnaar gi: ab tolluwaayam tollu ci benn ñeenteel 24 milyoŋi kilomet yu kaare, way-dëkk ya tollu ci 270 milyoŋi nit.
4 – Goxub Amerig gu bëj-saalum gi: tolluwaayam toolu ci ñatti ñeenteel 17 milyoŋi kilomet kaare, way-dëkk ya tollu ci 300 milyoŋi nit.
5 - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj-saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.
5 – Goxub Tugal ab tolluwaayam tollu ci benn ñaareel 10 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 750 milyoŋ ciy nit.
6 – Goxub Ostraali : ab tolluwaayam tollu ci ñatti ñeenteel 7 milyoŋi kilomet kaare , way dëkk ya tollu ci 15 milyoŋi nit.
- Ndox yi nekk ci kaw kol-kol bi (globe) ñi ngi ame ci mbàmbulaan yi : ñoom ay diggante yu rëy lañu yu ndox, ak ci géej yi : ñoom ay diggante yu gën a ndaw lañu yu ndox . Bokk na ci mbàmbulaan yi : màmbulaan gu dal gi (moo ci gën a rëy) ak gu atlas, ak mbàmbulaan gu end gi ak gu bëj-saalum gi ak gu dott bu bëj-gànnaar bi(pole nord). Bokk na ci géej yi :géej gu diggu gi (mediteranee) gu xonq gi , gu araab gi, gu ñuul gi añs .
- Adduna ju njëkk ja walla ju yàgg ja – moom mi ngi ci xaaj bu penku bu kol-kol bi – mi ngi ame ci ñatti gox yu taqaloo, daal di sos nag benn dank (bloc) walla jóor, ñatti gox yii ñooy : Asi, Afrig ak Tugal, dara taqalewu leen lu dul yenn ci ay feeñte yu dénd yu néew : niki géej yu xat yi ak càllalay doj yi ak tund yu yaatoodi yu néew yi ag yékkatiku.
- Nit dundal na goxi adduna ju yàgg ja la ko dale ca ba mu tegee tànkam ci kaw suuf rekk, bu ko defee ay xay (civilisation) yu mbay, yu kawe, yu yàgg daal di am ci xuri ay dexam yu naat ya, lu ci mel ne xay ya amoon ca xuri dexug Niil ga nekk Isipt ak dexug Dijla ga ak Furaat ca Iraag ak dexug Sand ak Gangas ca End ak dexug Sigyang ak Yangci ca Siin.
- Adduna ju yees ji – moom mi ngi ci xaaj bu sowwu bu kol-kol bi – mi ngi ame ci Amerig gu bëj-gànnaar gi ak Amerig gu bëj-saalum gi, ñoom ñaar ñooy ñaari gox yi nga xam ne bi leen nit wuñee (decouvrir) ak leegi ay xarnu (siecle) rekk la, la ëpp ca ña fa dëkke ay waa Tugal lañu yu gàddaaye Tugal dëkksi fa, moom Tugal nag benn la ci goxi adduna ju yàgg ji .
- Goxub Ostraali –moom moo gën a tuuti ci gox yi, te gën a rëy ci duni adduna bi- mi ngi nekk ci xaajub kol-kol bu bëj-saalum bi, ca bëj-saalum gu penku gu dankub adduna ju yàgg ja.
- Mbàmbulaan gu dal gi moo dox ci diggante ñaari gox yii di Asi ak Ostraali cig wàll, ak ñaari gox yii di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi ci geneen wàll, bu ko defee mbàmbulaan gu atlas moom dox ci diggante ñaari gox yii di Tugal ak Afrig ak ñaar yee di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi , bu ko defee mbàmbulaan gu end gi tàqale ñaari gox yii di Aseek Afrig wëlif goxub Ostraali, mbàmbulaanug bëj-saalum gi tàqale mbooleem gox yi wëlif goxub dott bu bëj-saalum bi
- Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi , ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi , ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi . Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal , moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.


text:
Mbëjfeppal
Mbëjfeppal, di ci wu-faraas "électronique", "إلكترونيات" ci araab, ab banqaasu jëmm la buy saytu, gëstu, jumtukaay yu mbëj yi seen dox wékku ci walug ay mbëjfepp. Ci maanaa, baat bi tay dafay tekki mbooleem lees xam di ko jëfe ak di ko xalaat muy tax a man a xalaat ak a nekkal jumtukaay yuy dox ak mbëj. Li mbëjfeppal di amal mooy ay ndomboy mbëjfeppal yu ñuy defar ak cër yu bari yees di lëkkale ci ndimbalu ay wëñ, naka-jekk wëñi mbéll, yu dawaanu mbëj di jaar ci seen biir.
Mbëjfeppal ak xaralaymbëj nekk nañu ñaari banqaasi jëmm yu jegeente, seenug wuute mi ngi ci seen solo: su xaralaymbëj yoree li ñeel jóox dawaanu mbëj, seenug jokkale ak defari wuutuloxo yu mbëj, Mbëjfeppal moom, li ko yitteel mooy jëfandikoo mbëj ngir man cee weccee ay xibaar.


text:
Diggu Afrig
Diggu Afrig (di wax tamit Afrigu yamoo) doon ab xaaju Goxub Afrig bu nekk ci diggante ndand féy-féy gu Sahara ci bëj-gànnaar ak ndand fey-fey gu Kalahari ci bëj-saalum; ci penku mi ngi yem ci peggi dexu Rift ca Ecoopi, ci sowu ci mbàmbulaanu Atlas.
Su nu sukkandikoo ci sedatley àdduna bi Mbootaayu Réew(MR) yi def, Diggu Afrik benn la ci diwaan yi ñu sedatlee Afrig.
Juroom ñenti Réew yi ci nekk:
- Angoolaa
- Réewu Diggu Afrig
- Kongòo
- Cadd
- Kameroon
- Réewu Kongòo
- Gaboŋ
- Ginne gu Yemoo
- Sao Tome ak Principe
Melokaan[Soppi]
Ci biiram di nga fa fekk barabu Afrig yi nga xam ne mandiŋ nga fa am, fekk fa réew yi am klimab ndand féy-féy, ay réew yu am ci allub yemoo bi, yu tàq ci dexu Niseer ak wu Kongòo.
Doju Kamerun (4070m), doju Ruwenzori (5119m), doju Elgon (4321m), doju Keeñaa (5200m), doju Kilimangiaro (5895m, di doj bi gën a kawe ci Afrig) ñooy doj yi nekk ci Diggu Afrig.
Doon na diwaan bu bariy nit.


text:
Wërlaay
Wërlaay gi di ci tubaab (environnemt) mooy dénd bi maanaam (nature bi) ak li ci nekk ciy way dund ak yu dundul, ci gàttal daal adduna bi nu wër ci kaw suuf si. Xam-xamu wërlaay mooy biy jéem a indi ay tontu ci yenn laaj yi aju ci nan la dénd biy jëfe ak a jëflanteek way nekk yiy dund ak yeneen way nekk yi, walla nan lay jëflanteek digg bi ko wër moo xam digg bu kimya la (simi) walla bu dénd (nature). Digg bii moom lanuy tudde “Noste gu wërlaay”. Looloo waral nuy gis noste gu wërlaay muy luy ame ci ay way nekk yuy dund ak yu dee walla yu way. Xam-xamu wërlaay mooy jàng ak gëstu way nekk yiy dund ak séenug séqoo ak li leen wër ak jeexiital gi nuy def ci sunug séqoo ak suuf si. Nosteg wërlaay mooy mbooleem jëfka (facteurs) yu dundul ak mboolaay (société) yiy dund yu xeet yi nekk ci benn gox walla barab. Dénd bi day wëndéel mbir yi mu jëfandikoo woon ngir delloo leen ñu mujjaat di mbir yu am solo ak njariñ. Càllalag ñam ci kaw suuf si, aw melo la ngir wone ni kàttanug ñam di dugge ci wërlaay gi. Foofu ñam da fiy juge ci aji nekk dem ci jeneen n gir jox kàttan dundat boobu di sàqami ñam wi ak a reesal, gépp càllalag ñam nag ci jant bi lay tàmbalee. Dundat yi - nit ci la - munuñoo liggéey seenub dund, looloo tax manul a ñàkk mu jot ci dundam boobu jële ko ci gàncax yi walla yeneen dundat yi, looloo waral ñuy jàppe dundat yi ay way lakk walla ay way jëfandiku (consomateur), mujjantalu dundug dundat it mooy ag feccikoom (ag tasam) jaare ko ci ay mikrob walla ay gàncax ngir mujjati di suuf, gàncax gi muucooti ko ngir liggééyati ci ñam wu beesati. Lii nag moom lanuy tudde “Càllalag ñam”, bokk na ci jëfkay dénd yi ci nosteg wërlaay gi te am ci jeexiitalm it: leerug jant bi ak ker gi ak tàngoor wu diggdóomu wi ak séddalig sewogaraafi gi ak ngelaw li ak barab yu yékkatiku yeek yu suufe yi ak melokaanu suuf seek ndox mi. bokk na ci jëfkay kimya yi yiy bàyyi ay jeexiital ci nosteg wërlaay gi: tolluwaay (niveau) bu ndox yi ak ngelaw li walla jawwu ji ci suuf si ak kem ni way dundal yu gàncax yi di seeye ci suuf si ak ndox yi ak tooke yi ci nekk, ak xoromus ndoxum géej ak oksijiin bi ci seey.
Wërlaay[Soppi]
Ci baax, wërlaay - walla barabub jëf mbaa mbir, maanaam fu lëf nekk mbaa deesi defe ko fa - mi ngi ame ci jëmm yi (substence), peekte ti (circonstance), mbir yi walla nekkiin wi ko peek wër ko, te di fa ame.
Bu dee ci wàllug dundat (biyoloji) rawati na ci wàllug dénd (ecoloji)day tekki lépp lu man a def ay jeexiital yu jonjoo ci doxug walla màggug mbaa jëm kanamug mbir yi (metabolosmo)walla nekkiinu jëmm walla xeet wuy dund ( SPECIE VIVENTE), loolu nag leer ci la, ngelaw, ndox, suuf ak yeneen nekktéef yiy dund.


text:
Ne-ne
Ne-ne, ñu xame ko ci frãse ci((matière))mooy li toggale (li composer) wépp yaram wu am ag nekk gu nu man a laal (une réalité tangible. Ñatti melokaanam yi ñu gën a miin nag, ñooy melokaan wu dëgër(l'état solide), wuy yol (l'état liquide) ak wu gaasu (l'état gazeux). Moom day jël barab(elle occupe de l'espace)te kemub ne-ne (la quantité de matière) ñi ngi koy natte ci jóor(la masse) (bu fekkee ne mbir mi dafa aju ci waññ xaajiiti ne-ne(particules de matière), deesi jëfandikoo mol(la mole) ).Ci noonu, ci xam-xamu jëmm, lepp lu am ab jóor rekk ne-ne la. Ci biir loolu, ne-ne yu ñu miin yi ñu wër, ñi ngi sosoo ci ay bariyon,kon ci waxiin wi nu baaxoo, boo ci déggee baatub ne-ne, nanga xam ne ne-ne bu bariyon lañu jubloo wax. Tekkiin wii kon boolewuñu ciboson yu dàttu (les bosons fondamentaux), yi nga xam ne ñooy tuxal ñeenti doole yu dàttu yi ak doonte am nañu ab jóor ak/walla genn kàttan.


text:
Xareb Àdduna bu Njëkk
Xareb Àdduna bu Njëkk (1914 – 1918) benn la ci ñaari Xarey àdduna yi tàkk ci xaaj bu njëkk ci ñaar-fukkeelu xarnu bi. Xarnu bi seere na tàkkug ñaari xare yi gën a rëy ci taariixu nit, beneen bi di Ñaareelu Xareb Àdduna bi (1939 – 1945g).
Tëraliin
- 1 Li waral xare bi
- 1.1 Sabab yu jonjoodi yi
- 1.1.1 Gëpplante gi ci wàllug canc
- 1.1.2 Tapoo yu réew yi
- 1.1.3 Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal
- 1.1.4 Lëj-lëji àdduna bi
- 1.2 Sabab yu jonjoo yi
- 1.1 Sabab yu jonjoodi yi
- 2 Jibalug xare bi
- 3 Lefum xare bi
- 4 Lijjanti yi ci ginaaw xare bi
- 5 Gongikuwaay
Li waral xare bi[Soppi]
Xareb àdduna bu njëkk bi am na ay sabab yu jonjoo ak yu jonjoodi,
Sabab yu jonjoodi yi[Soppi]
Man nanoo tënk sabab yu jonjoodi yu xareb adduna bu njëkk bi ci ñeenti sabab yu mag ñooy:
Gëpplante gi ci wàllug canc[Soppi]
Gëpplanteg àdduna gi taroon na ci ginaaw yewwuteg ndefar gi, ci fukk ak juroom-ñatteelu xarnu g . Réewi ndefar yi seeni cawarte gën naa yaatu, gën a jëm kanam ci gii wàll, ci fukk ak juroom-ñeenteelu xarnu g, li ko waraloon di naj gu tar ak jañax gu tëw a dakk gi leen seen lonkoo (société) yu ndefar yu mag yi daan jañax jëme ci loolu, ak boroom boppi-alal yi dëkk ci yile réew, rawati na nag ci réewi Tugal yi am ay noste yu gore (systèmes libéraux). Bu ko defee ñu jóg tàmblee seeti-ji cémb (brut) yi manul a ñàkk ngir liggéeyi ndefar yii man dox, man a jëm-kanam. Tàmblee wër it ja yu nu man a jaaye-ji seen liggéeyi ndefar yu wuute yi.
Loolu nag jur na fi ag xér ci ne-ne, loolu tam jurati fi jawwi gëpplante ci wàllug sanc ci diggante réewi ndefar yu mag yi, lii itam jur ag rawante ci ngànnaayu ci àdduna bi, bu ko defee ndefarug ngànnaay gën a jëm-kanam, ndaxte ku bëgg a sanc fàww nga yor ngànnaay yu doy, ku ko bëgg a suuxat it mbaa nga bëgg cee ame sa njariñi koom-koom yi tax nga koy def fàww nga ngànnaayu.
Ag gëpplante gu tar amoon na ci wàllug koo-koom ci diggante waa-Brëtaañ yeek waa-Faraas cig wàll, ak ci seen diggante ñoom ñaar ak Almaañ ci geneen wàll. Silaay Almaañ yi bari woon nañu ci ja yu àdduna yi, ngir ay sabab yoy yenn yi danoo dellu woon ci jëm kanam gi endustri Almaañ jëmoon-kanam, yi ci des dellu ci barig naali koom-koom yu Almaañ yi ci réewum Usmaan mi, rawati na naalub yoonu weñu Berlin-Baxdaad-Kuwet. Xëccoo googu nag amoon ay jeexiital yu rëy ci tàkkug xareb àdduna bu njëkk bi.
Ci nii lanuy gise ne gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi mooy li duggal àdduna bi ci paxum xare bu tàng, bu nu ngànnaayal.
Tapoo yu réew yi[Soppi]
Gëpplanteg politig gi aju woon ci canc ci àdduna bi dafa gënoon na jëm-kanam, ci ginaaw bi gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi gënee jëm-kanam. Loolu nag tax ba ay dank sosu yu réew, defees it ay kollarante aki dëppoo yu yor màndargam politig, mu xare ci diggante ab lim ci réew yi seeni njariñi canc di jegee, walla yi ci jot a àgg ci déggoo ci lijjanti lëj-lëj yi nekk ci seen diggante. Ñu tuddal leen ci dëppoo yooyu ak tapoo yooyu, yii di ñëw:
Tappoo gu ñaaral gi[Soppi]
Gii tappoo amoon na ci diggante imbraatóoru Almaañ gi ak gu Otris gi ci atum 1879, bokk na ci li ëppoon solo ci ay sartam, lii di ñëw:
- Bu Riisi gu Xaysar gi songee menn ci ñaari reew yi , meneen mi war naa dimbli mi nu song.
- Bu menn ci ñaari réew yi tappoo songee meneen mu ñatteel, ma ca des da ca a war a ame taxawaayub génn ci, di leen seetaan waaye nag ci anamug cofeel ñeel àndandoom boobu.
- Bu ag dimblante gu am solo amee, walla gu xare ci diggante Riisi ak Faraas, ñaari réew yii tapoo de war nanoo ànd liggéey ngir xeex loolu.
Tappoo gu ñattal gi[Soppi]
Moom ag tapoo la gu Almaañ-Otris-Itaali, mi ngi sosu ci bi Itaali duggsee ci tappoog ñaaral gi nu la tuddoon leegi ci 1882, ak doonte njariñi Itaali dëppoowut ak yu imbraatóorug Otris gi, waxuma la sax noonoo gu yàgg ga nekkoon ci seen diggante, te li ko waraloon di yilif gi ko Otris yilifoon njëkk bennoo ga, ak ca ginaaw ba, waaye Otris mii moo tegoon loxo ag wàll ci suufus Itaali, ba noppi yilif fa yeneen wàll.
Itaali duggsi na ci tappoo gi ngir wuute gi mu defoon ak Faraas, ndax fraans dafa dëgëraloon bu baax tànkub sancam ca goxi bëj-gànnaaru Afrig, fu ci mel ni Alseeri ci atum 1830g, ak Tiniisi atum 1881g, kon Itaali duggsi gii mu defoon ci tappoo gi du woon dara lu dul doxaliinu politig, li mu ci jublu woon di jañaxal Faraas ak Brëtaañ ngir manante leen ci ñu nangul ko te bàyyee ko njariñam yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Dëppoo gu Fraans-Rusi gi:
Dëppoog cofeel gu Faraas-Riisi[Soppi]
Dëppoo googu am na ci ginaaw bi ag jegeente amee ci diggante Faraas ak Riisi gu Xaysar gi, loolu nag tàmbli na ci atum 1886, daal di gën a jëm-kanam ci atum 1888g, bi ñaari réew yi dëppoo ci fas ag kollare guy waral Faraas di jox Riisi ngànnaay, te jëmale-kanam ag jokkoom jaare ko ci def fa ay yooni weñ. Ci atum 1891g la Faraas ak Riisi def ag kollarante guy yaxal lii di ñëw:
- Taxawal ag dëppoo ci diggante ñaari réew yi, ak weccante xalaat ak diisoo buy lëj-lëj amee ci adduna bi.
- Bu menn ci ñaari reew yi duggee cib xare, ñaari réew yi war nanoo diisoo ngir dëppale seen diggante.
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Sapoŋ[Soppi]
Ag dëppoog cofeel sosu na ci diggante Brëtaañ ak Sapoŋ ci atum 1902g, lii la yaxal:
- Bu xare tàkkee ci diggante Sapoŋ ak Riisi gu Xaysar gi, Brëtaañ da caa war a génn te seetaan.
- Bu meneen réew duggee ci xeex bi nekk ci diggante Riisi ak Sapoŋ , kon Brëtaañ da ciy war a dugg moom itam, jàpple Sapoŋ .
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Faraas[Soppi]
Ag dëppoo gu cofeel xewoon na ci diggante Brëtaañ ak Faraas ci atum 1904, gu lijjanti woon lëj-lëj ak reeroo yi amoon ci seen diggante, dëppoo googu nag lii la wax:
- Féexal Faraas, joyal ab loxoom ci Marok, gii nga xam ne jotoon naa temb, te nangul ko teg gi mu teg loxo Alseeri ak Tiniisi.
- Faraas moom tam nangul Brëtaañ teg gi mu teg loxo Isipt ci atum 1882
Dëppoo gu cofeel gu Brëtaañ-Riisi[Soppi]
Ag dëppoog cofeel am na ci diggante Brëtaañ ak Riisi gu Xaysar gi atum 1907g, lii la wax:
- Déggoo ci ni nuy séddoo barabi sañ-sañ yi ci Iraan, ba mu des fa benn barab rekk bu temb ca digg ba ñu bàyyil ko fa Shaah ba, ginaaw bi Riisi jëlee wàll gu bëj-gànnaar gi, Brëtaañ jël gu bëj-saalum gi.
Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal[Soppi]
Yëngu-yëngu yi aju ci xeetu dafa xëy gën a màgg ci Tugal, loolu nag bokk na ci li jañ àdduna bi jëme ko ci xare bi. Xarnub fukk ak juroom-ñeenteel g, dees na ko lim muy xarnub xeetu yi ci Tugal, yëngu-yënguy xeetu yooyu nga xam ne li leen taxoon a jug mooy gooreel seen bopp te nocciku ci kilifteef ak teg loxog réew yi leen di àtte cig wàll, ak sosal xeet wu nekk am réewum boppam mu koy ëmb, uuf ko ci geneen wàll. Ñaar nag bokkoon nanu ci yëngu-yëngu yi gënoon a siw ci yooyu, ñooy:
Mbootaayug Slaaf gi[Soppi]
Gii mbootaay, walla yëngu-yëngug slaaf gii, li ko taxoon a jug mooy xettali askanu slaaf wi jële ko ci àtteg imbraatóor gu Otris gi, ak sos réewum slaaf mu ëmb mbooleem slaaf yi dëkke ci Balkaan ak salaaf yi dëkke ci Penku Tugal. Mbootaay gii nag daan na jot ag jàpple mu tukke ci Riisi gu slaaf gi, loolu taxoon na ba ag reeroo gu mag am ci diggante Otris ak Riisi gu Xaysar gi.
Lëj-lëji àdduna bi[Soppi]
Ay lëj-lëj yu fasu yu àdduna bi sosu nañu, bokk it bu baax ci li fi taal xareb àdduna bu njëkk bi. Lëj-lëj yii it li leen jur day dellu ca reeroo ya amoon ca diggante réew yu mag ya ngir seen gëpplanteg canc gi, ak ngir màggug xeetu ci Tugal, ak ngir fipp gi askan yi fippoon ngir jot seenug tembte ak gore. Ñu tudd ci yi ëpp solo ci lëj-lëj yooyu:
Lëj-lëju Maraakes[Soppi]
Faraas yàgg naa waaj ak a naal ngir teg loxo Maxreb gu sori gi (Maraakes), moom nag Maraakes dafa yoroon ag tembam lu yàgg, te booba Tuniusi ak Alseeri, Faraas a ngi leen tegoon loxo, yilif leen cig canc. Ci noonu Faraas lijjanteek Brëtaañ seen reeroo gi nekkoon seen diggante, ca dëppoog cofeel ga ca atum 1904, Faraas daal di bokki ca ndaje ma ñu njëkk a def ca dun bu wert ba ca atum 1906 ca Espaañ ngir lijjanti lëj-lëju Maraakes bi.
Saxal ya juddoo ca ndaje ma nag njariñul Faraas la gënoon a nekk, ndax réew ya fa daje woon dañoo dëppoo woon ci nangul Maraakes ag tembam waaye feetale Faraas wàllug kaaraange ga ak sàmm njabootug Tugal ga fa nekkoon. Faraas nag jariñu na bu baax ci dénk gi ñu ko dénk kaaraange ga, ndax ba ay yëngu-yëngu amee ca Faas ga nekoon péey ba, da faa daal di woon yabal ay dooley xare yu Faraas ngir ne da ciy aar jàmburi Tugal ya fa nekkoon. Loolu moo merloo woon Almaañ, mi àndoon ak buurub Maraakes, daal di ne woon fàww Maraakes jot cig tembam, ngir naqaral Faraas. Almaañ daal di yabal ag gaal gu mag ca waaxub Agadiir ngir aar ag njabootam, ak ñaxtoo ci yabal gi Faraas yabaloon am mbooloom xare ca Faas ci atum 1911 ngir teg ko loxo. Ñu defaat am ndaje ca dun bu wert ba ca Espaañ ci atum 1911g, ngir lijjanti xuloob Faraas-Almaañ bi, la fa juddoo di: jox Almaañ ay moomeel ca Kongóog Faraas ga, bu ko defee Almaañ nangul Faraas nekk gi Maraakes nekk ci ron kaaraangeem, ñu daal di def Tanja muy ab waax bu àdduna bépp, daal di doxal nag politigu ubbi buntub Maraakes ci kanamu yaxantug àdduna bi.
Lëj-lëju Balkaan[Soppi]
Otris daa boole woon ci boppam ñaari gox yii di Bosni ak Hersogowin atum 1908g, te ñoom ñaar ñi ngi bokkoon ci diiwaani reewum Usmaan mi ci Balkaan. Reewum Usmaan mi ca jamono jooja dafa nekkoon di dund ci jawwi yong , mooy yong gi ñoñ bennoo ñi defoon atum 1908g. Serbi nag (moom ag wàll la ci yogoslaafi ci jamono jii nu nekk) daal di ñaxtu loolu ak Rusi gu Xaysar gi ko daan jàpple (moom Serbi). Almaañ jug moom jàpple Otris ci jëfam jooju. Loolu nag bokk na ci li gën a dolli tangoor wi ca daanaka-dun bu Balkaan ba.
Lëj-lëju Maseduwaan[Soppi]
Ab xare tàkkoon na ci diggante Reewum Usmaan mi ak Gres, Bulgari ak Serbi ci Maseduwaan, ñoom ay reewi Balkaan lanu. Li ko waraloon nag mooy Bulgari, Gres ak Serbi danu doon defi pexe ngir roccee Maseduwaan ci Reewum Usmaan mi, te seddoo ko ci seen biir. Bi nu dàqee Reewum Usmaan mi ca xare ba ba noppi, danoo reeroo woon ci ci seen biir ci nu nu koy seddoo. Serbi moom daa bëggoon a jot ci Albani, waaye ñu xañ ko ko, ndaxte Otris daa taxawoon temb ci nu jox Albani ag tembam. Loolu waral leneen coow amati ci Balkaan ci diggante Serbi, Otris ak Rusi ak ñeneen.
Lëj-lëju Tripoli[Soppi]
Itaali jariñu na ci am soxla gi Reewum Usmaan mi amoon soxla ak lu ko doy, ca xareem ba ca Balkaan, bu ko defee mu song ko ca Tripoli gu soww ga, atum 1911g, daal di nangu Libi, teg ko loxo atum 1912g, ginnaaw bi mu lijjantee ba Fraans ak Britani genn ci, te noppi ci.
Sabab yu jonjoo yi[Soppi]
Noonoo gi taroon na jëm ci Slaaf yi ci Balkaan, looloo waraloon ñoom Slaaf yi juggoon taxawal ag mbootaay gu làqu ngir xeex loolu, Serbi jàpple leen ci ak Riisi gu Xaysar gi. Ab dongab Slaaf yong na Arshidog Fransis Ferninand, mi nekkoon wuutlaayu Otris ak soxnaam, ca 28 suwe 1914g, ca dëkkub Sarayevo bi nekkoon peeyub Bosni, ci tukkib nemmeeku bu mu fa doon def. Otris daal di gaaw jariñoo xew-xew bii, daal di yonnee Serbi ag xupp ca bisub 22 sulye 1914g, gu làmboo fukki sart ak benn, bokk na ci yi ëppoon solo ci sart yooyu: raxas goornamaab Serbi bi ak dooley xareem ji ci mbooleem ku bokk ci kureel yiy kontar Otris, te may Otris mu defal boppam raxas gii, te tëj yëglekaay yi ak këri tas-xibaar yi noonu Otris, ak boole Otris ci gëstu ñi def yong googu ak àtte leen. Ak yeneen sart yu tar yu tax Serbi jortu ne kii daal daa fas yeenee dugg ciy mbiri biiram. Ba noppi Otris joxati Serbi diirub ñeen-fukki waxtook juroom ñatt, ne ko mooy àpp bi nga xam ne waru koo weesu te tontuwul, waaye Serbi moom tontuwul .
Jibalug xare bi[Soppi]
Otris taal na xare bi ci kaw Serbi, ci 28 sulye 1914g . Bi loolu amee Rusi moom itam jug song Otris ngir jàpple Serbi, loolu it jurati Almaañ jug – cig wàllam – jafal ab xare ci kaw Rusi ak ci kaw Serbi. Fraans duggsi ci, ci wetu Rusi miy reew miy xaritam, nadx moom la defal ag tapoo, daal di jibal ab xare ci kaw Almaañ ak Otris. Britani tam it xuus xare bi kontar ñaari reewi digg yi nga xam ne Reewum Usmaan mi mujj na àndseek ñoom ci xeex bi. Siin it ak Japon mujj nanu duggsi ci xare bi ci wetu reewi dëppoo gi. Itaali it dugg-si ci kontar reewi digg yi, atum 1915g, te kat bu njëkk da doon seetan rekk, feetewutoonn fenn. Britani nag nekkoon na di fasante ak Itaali kollareg sekkare. Kollare gi nag li mu doon yaxal mooy Itaali jox ko suufus Dalmaas bu xare bi jeexee. Amerig dikk moom itam, dugg-si ci xare bi ci wetu reewi dëppoo yi, daal di genn ca beroom ga mu defoon ca goxub Amerig ba. Duggsi gi mu duggsi woon ci xeex bi nag lu am solo la woon, ndax moo ko soppi bu baax, ngir doole ak jumtukaay yi mu indil reewi dëppoo yi ak alal.
Lefum xare bi[Soppi]
Jë bu sòww bi ëmboon Fraans ak Beljig, mooy barabu xeex bi ëppoon solo ci xare bi ci diggante 1914 – 1915g, boobu diggante mooy bi gën a tar ci xeex bi. ndaxte dooley reewi digg yi jot nanoo putuxlu ci reewum Beljig mi ak wàllug penku gi ci Fraans, ak li reewi dëppoo yi di jàmmaarlo lepp ak a xeex ngir loolu bañ a am. Lii nag bokk na ci ndam yi ëpp solo, yi reewi digg yi def ci jëwub sòww bi. Waaye reewi dëppoo yi jot nanoo taxawal jëm kanam gi Almaañ ak Otris doon def, ba daanaka àgg ca bunti Paris, ci xeexub njàmbaar bi nu doon def ngir aaru. Ñaari wàll yi nag xeex nanu ay xeex yu tar, yi ci gën a siw mooy bu Marn bu njëkk bi ci sulye atum 1914g.
Bu dee nag ci jë bu penku bi, xare bi moom foofa ci diggante Rusi ak Otris la nekkoon. Barabub xeex ba di woon Poloñ ak Balkaan. Xeex bi amoon ci penku bi nag xawoon na a woyofal tuuti yan bu diis bi nu tegoon ci ndòddum reewi dëppoo yi ci sòwwu bi, ndax reewi digg yi danoo mananul woon a ñàkk a dolli seen soldaar sa nekkoon ca penku ba di xeex ak Rusi. Foofa tam ca penku ba lanu gëne woon aw demiin ca sòww ba, ndax jot nanu fa a nangoo wàll gi Rusi moom ci Poloñ ak Litwaani.
Ay xeex am ca diggante Reewum Usmaan mi ak Britani ca Iraag ak Palastin. Ca la Britani tege loxo ñaari reew yii. Reewum Fraans it nangu Siri ak Libaa.
Bu dee ci geej gi moom, xeex bi mi ngi doon ame ci nuuraakon yi nga xam ne Almaañ da leen daa joyal ci gaali reewi dëppoo gi. Mbooloom gaalum Britani mi nag moo kawe woon ci xareb geej gi. Xareb Gitland bu geej bi amoon atum 1916g, bokkoon na ci xeexi geej yi gën a rëy ci xare bi, nga xam ne Amaañ ak Britani ñepp ñàkke nanu ci lu dul jeex ciy nit ak jumtukaay.
Atum 1917g, bokk na ci at yi gën a tar ci ati xare bii, ci la Rusi genne ci xare bi, ca kollareg Litofski ga ca 27 desambar 1917g , ci ginaaw bi fippug Balsafi gi amee. Romani topp ca moom mi sukkandiku woon ci xare bi ci Rusi, moom itam ag gennam mi ngi jaare ci kollare ga nu defoon ca Boxarest. Ca at mooma tam la Diiwaani Amerig yu Bennoo yi ñoom it duggsi ci xare bi ànd ak reewi dëppoo yi. Loolu nag feeñ bu baax ci doxiinu xare bi, ndaxte Amerig moom jàpplee woon na bu baax ci wàllug xare ak koom-koom, loolu nag di woon lu sonnal reewi digg yi. Ca at mooma tam la jë bu Usmaan bi it nërméelu. Ci la jë bu Otris it daanu. Ay yëngu-yëngu aki coow yu ay ligeeykat am ca Almaañ. Ca mooma at it la Woodrow Wilson defoon fukk ak ñeenti poñam ya doon woote ñu taxawal xare bi te bàyyi askan yi ñu def li nuy wax (autodétermination) muy tànnal seen bopp mujj gi nu gis ne moo gën ci ñoom.
Atum 1918g nag mooy atum ndam li ñeel reewi dëppoo yi, waaye it mu nërmeelu ñeel reewi digg yi, ndax imbraatoorug Otris ak gu Almaañ yépp daanu nanu, Imbraatoorug Usmaan gi it ñàkk mbooleem diiwaanam yi mu amoon ci bitib Asi gu ndaw gi, nguurug Bulgari daanu, ci noonu askani reewi digg bi daal sàkku wéerum ngànnaay ci ni ko poñi Wilson yi doon sàkkoo. Bi reewi digg yi demee ba lòtt ci wàllug aaru, te manatunoo dékkooti xare bi, lanu wommatu . Bu ko defee Bulgari xaatim ag wéer ngànnaay ak reewi dëppoo yi ci 30 satumbar 1917, Turki topp ci, ci mujjug oktoobar atum 1918, ak Otris ci 3 nowambar 1918, ak Almaañ ci benn fanu nowambar 1918g.
Lijjanti yi ci ginaaw xare bi[Soppi]
Reew yi am ndam ci xare bi defoon nanu am ndajem juboo ca Paris, peeyub Fraans, li ko waraloon nag mooy gëstu nan lanu war a def ci adduna bi ginaaw bi xare bi jàllee. Moomu ndaje nag Clemenceau moo ko jiite woon, njiilul jëwrin lu Fraans li, bu ko defee, ñu defe ndaje ma ca njéndul Varsaay la, di dëkk bu nekk ca wetu Paris. Diiwaani Amerig yu Bennoo yi Wilson teewal ko, Britani Luwid George njiitul jëwrin la nekkal ko fa, Fraans Clemenceau miy njiitul jëwrin ya moom itam wuutu ko fa ak Itaali ci teewaayu Orlando njiitul jëwrinam, reew yii amoon nanu xejj gu mag ci ndaje mi, rawati na ñatti reew yii di Amerig, Britani ak Faraas.
Ndajem juboo mii ay saxalam ballewunu ci déggoo ak waxtaan wu reew yi gañe def ak yi nu gañe, waaye kay reew yi gañe danoo teg seeni sart ci kaw reew yi nu gañe cig sañ-bañ. Kollare ga nu fase woon ca Versailles atum 1919g te xaatimoon ko ak Almaañ, bokk na ci kollare yi ëpp solo te juddoo ci ndajem juboo mi. Moom kollare googu dafa yaxaloon lii: Delloo Fraans Alsaas ak Loren, ak delloo Danmark wàllug bëj-gànnaar gi ci goxub Sholswig, bu ko defee Poloñ moom jot ci suuf su bari ci Almaañ ak yoon wu yaatoo ñeen-fukki miil, wu romb ci biir diiwaanub Brusiya gi nekk ci Almaañ, bu ko defee tàqale kook yeneen suufi Almaañ yi. Ci noonu ñu def waaxub Danseg bu Almaañ bi muy waax bu nu jagleel reewum Poloñ mi nga xam ne taxawalaat nanu ko ci ginaaw xare bi. Nu jëlati ci Almaañ diiwaanu Sodit jox ko Cekoslawaki, mi nga xam ne mi ngi sosu woon ci ginaaw xare bi, ñu jëlati ci Almaañ waaxub Mamel jox ko Lituwani. Bu ko defee Almaañ ñàkk mbooleem sancoom yi. Ba noppi nu ga ko ci mu yamale ay soldaaram ci teemeeri junni. Nu neenal fa duggum coldaarum gu sañ-bañ, dindi mbooleem tata yi wëroon kanaalub Kyel ak goxub Rayn. Nu tàmbli woon a def fuglu gu tar ci ligeeywaayu ngànnaay yi ak jumtukaay yi ci aju. Ñu nangoo woon ci Almaañ it mbooleem ay nuuraakonam aki gaali xareem aki fafalnaawam ak lu ëpp ci ay gaali yaxantoom, ci noonu Fraans nangooti diiwaanu Saar ( di xuru dexug Rayn gi) di barab bu naat ci ay mbell, mu nangu ko nag diir bu tollu ci fukki at ak juroom. Ñu daal di teg Almaañ nag ag alamaanug xare ak alal ju mu war a fay ju bari ju tollu ci (6,600,000,000) yu Sterlin, ak doonte Almaañ fayu ci ci diggante 1924 – 1930g lu dul lim boobu rekk.
Imbraatoorug Otris gi nag moom, ndaje ma daa daal di jeexal nguurug njabootug Habsborg ga fa nekkoon, daal di taxawal ciy màbbiitam ay àtte yu bari, ñooy: Pencum Otris ak Hongri ak pencum Cekoslawaki, ñu jëlati wàllam ya nekk ca Balkaan boole ko ca reewum Yogoslawi mi sosu ci ginaaw xare bi. Bu dee Reewum Usmaan mi moom dafa ñàkkoon mbooleem moomeelam yi mu amoon ci Asi ak Afrig, deseetutoon lu dul moomeelam yi mu amoon ci Asi gu ndaw gi, ñu daal di ko def muy leegi pencum Turki wuuteek lool reewum Usmaan mu mag ma nu xamoon, loolu di woon ci 29/10/1923g, ginaaw bi Mustafa Kamaal Atatork (1880 – 1930g ) neenalee nosteg saltana ga fa amoon atum 1923g, ak gu xalifa ga atum 1924g.
Ndaje mi nag sos na fi ay reew yu yees yu bari ci Balkaan, mu ci mel ne mom Yogoslawi mi jële won ay suufam ci reewum Serbi mi ak yenn ci goxi Balkaan yi bokkoon ci moomeelug imbraatuurug Otris gi, bu ko defee nu sosaat reewum Poloñ mi ak Brusiya. Reewum Cekoslaafi moom itam taxawe ci ñaari xeet yii di Slaaf ak Cek, reewum Hongri tam sosu, Finland, Stwaani, Lituwani ak Latfiya reew yii yepp jug di dëgëral seeni nekktey politig, te bu njëkk danoo nekkoon ci ron teg loxo gu Almaañ, ci ginaaw bi Rusi gennee ci xare bi atum 1917g, daal di fas kollareg Litofski gi ak reewi digg yi. Lii moo jeexal àtte gi njabootub Romanof gi doon àtte Rusi.
Ñu daal di jël nag yenn reew yi teg leen ci ron ag feetale: Iraak, Penkub Urdun (Jordanie) ak Palastin ñu teg leen ci ron feetale gu Britani atum 1920g, Siri ak Libaa ñoom ñu teg leen ci ron feetale gu Fraans atum 1920g. Ndajem Paris ma nag saxaloon na feetale gii te xaatimoon ko.
Ñu daal di sos Kureelu xeet yi (League of Nations) teg ko ci poñub fukk ak ñeent bi ci dali Wilson yi doon woote ag ñoŋal jàmm ci adduna bi ak tee xare amati fi ak dëgëral dimblante ci reewi adduna bi.
Nii daal la xareb adduna bu njëkk bi jeexe ginaaw bi mu sonnalee adduna bi bepp, sotti ko sawaraam si ak alkandeem li. Ray nanu ci lu jege juroom ñatti milyoŋi nit , gaañ ca lu jege ñaar-fukki milyoŋ. Waxuma la nag ñi faatoo ca xiif bu metti ba’ak tawat ja xare ba waraloon.
Gongikuwaay[Soppi]
Téere taariix bu bees bi te jamonoo bu Abdu Xaadir KEBE


text:
Bëj-gànnaaru Afrig
Bëj-gànnaaru Afrig mooy diwaanu Afrig bi féete ci li nekk ci kawu tàkk gu Sahara.
Mooy la nuy faral di wax Afrig gu weex gi, ndax melokaanu ña fa dëkk, bii baat day safaano ak Afrig gu ñuul gi, di tekki Afrig gu bëj-saalumu-Sahara.
Séwógaraafi[Soppi]
Réewi bëj-gànnaaru Afrik:
Taariix[Soppi]
- Ci jamono ju yagg ja «Afrig» da doon jëmmal diwaanu Kaartaas, mooy réewu Tiniisi gu tay. Afrik ab diwaanu Nguuru Rom gu Mag ga la woon . Bi jullit yi ñëwee, baat bi dañ kaa soppi, araabal ko Ifriqiya.
- Beerbeer yi, ñooy way dëkk yiñ ni ñoo njëkk ci bëj-gànnaaru Afrig.
- Maghreb (sowu ci araab), moo ëmb réew yii: Gànnaar, Marok, Alseeri, Tiniisi ak Libi.
- «Afrig gu weex» bu njëkk da doon jëmmal barabu Afrig bi ay nit yu xees dëkkee: Marok, Alseeri, Tiniisi, Libi, Esipt. Waaye tay baat bi liñ kay jëfëndikoo bariwul.


text:
Polineesi
Polineesi benn la ci diwaan yi ñu seddatlee goxu Oseyaani.
Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi sax mooy la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi Polineesi box. Diwaan bi dafa am meloow ñettkoñ
Baatu Poloneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Melaneesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di πoλύς (bari) ak vnσoς (dun), maanaam dun yu bari.
Diwaan bi ay dun yu baree fi ne, man nan cee lim:


text:
Lëkkalekaay
Lëkkalekaay yi ñooy tax ñu man a jòge ci aw xët dem ci weneen wu mu lëkkalool.
Gongikuwaay ak àgguwaay[Soppi]
Ab lëkkalekaay day am gongikuwaay (maanaam fa muy jóge) ak ab àgguwaay (maanaam fa mu war a àgg, jëm fa). Soo doxalee xeetu(element) lëkkalekaay bi, ca saa sa, da ngay man a jàll ca àgguwaay ba.
Gongikuwaayub lëkkalekaay day doon naka-jekk aw xeet(ab baat, walla nataal,...) bu ab jukki. Àgguwaay bi man naa doon aw xeetu benn jukki bi, loolu la ñuy wax lëkkalekaay bu biir. Àgguwaay bi man naa doon itam beneen jukki, bu dul bi mu nekk.
Jaar-jaar[Soppi]
Lëkkalekaay yi ñi ngi sosu ci ati juroom-benn fukk yi, waaye seenug tas mi ngi ànd ak màggug internet, di fu Lëkkalekaay yi di boole, niki ag lënd, ay junny junni dal ci Lëkkale(resaux) gi. Su dul woon Lëkkalekaay yi, xereñu Internet di na wàññiku bu baax, jafeel ag jëfandikoom.
Ak jëm-kanam gu réy gu Internet, lëkkalekaay yi, ci li ñuy wax tag yu HTML lañuy jaare di leen sos, joowukaay bi won la ko; ci misaal
moo lay jox: wikipedia
Tay jii sax lëkkalekaay yi ay nattukaay lañu, limu lëkkalekaay yiy jëme ci ab dal ci la ñuy xamee ñaata la siiwee.
World Wide Web[Soppi]
lëkkalekaay yu World Wide Web bi ci xëti web yi la ñu nekk, maanaam ci jukki yi ñu bind ak HTML (Hypertext Markup Language).


text:
Takku Làkku Jokkalekaayu (LIP) Windows 8 dina indi sumb buñ tekki ñeel li ëpp ci Windows 8.
-
Takku Làkku Jokkalekaayu (LIP) Windows dina indi sumb buñ tekki ñeel li ëpp ci Windows. Ginnaaw sampug LIP, mbind mi ci jàppalekaay bi, boyet yi, njël yi, tombi Ndimbël ak Njàppale dinañ léen di wonee ci làkku LIP wi. Mbind mees ci tekkiwul nag dina nekk ci làkku Windows 8 wawoon. Ci misaal, bu dee sumbub Windows 8 bu Wu-Espaañ nga jëndoon, te samp LIP bu Katalan, yenn mbind yi ci Wu-Espaañ lay des. Man ngaa samp lu ëpp benn LIP ci benn dàttu làkk. LIP yu Windows manees na léen a samp ci mboolem sotti yu Windows 8.
-
Doxalin bu jappake:
Windows 8
- Ngir gis Laajtey Noste yi, bësal fii
-
- Ngir gindiy njëkk samp gi, bësal fii
- Bësal ci bitoŋu Yebbi bi ci xêt wii ngir door yebbi gi, walla nga tànn weneen làkk ci lim biy dirikut.
- Defal benn ci yii
- Ngir door samp gi ci saase, bësal Dawal.
- Ngir denc yebbi gi ci sa nosukaay ngir samp ko beneene, bësal ci Denc
- Ngir gindiy ginnaaw samp gi, bësal fii
- Ngir jafe-jafe yees ci gis, bësal fii
Toxal yu Yaatu


text:
Màkkaanum mbëjfeppal
am Màkkaanum mbëjfeppal, di ko wax itam màkkaanum m-bataaxal, walla màkkaanum e-mail, am mbooloom ay araf la, muy teewal ab boyotu bataaxalub mbëjfeppal bu nekk ci ag mbaal (reseau) gu xibaarfeppal gu mel ne internet. Màkkaanum mbëjfeppal mooy tax ñu man a yónnee ab m-bataaxal (bataaxalub mbëjfeppal) kenn nit ci internet.
Ci lu bari dañuy jaawatle màkkaanum mbëjfeppal ak màkkaanum web, mi nga xam ne du lenn lu dul am màkkaan mu dalub web. Te sax am na yeneen xeeti màkkaani internet.
Baat yi[Soppi]
Kon liñu lay yónnee ci sa màkkaanum mbëjfeppal du ab bataaxal, ndax bataaxal dañ koy jàppe niki lu ñu bind ci këyit ak xalima. Bataaxalub mbëjfeppal la, su ñu ko gàttalee mu doon m-bataaxal (di ci jàng: miim-bataaxal)


text:
Tëriinuw nosukaay
Ci xam-xamu nosukaay tëriinuw nosukaay walla tëriin kepp , am mbooloom ay càkkuteef la gees binde ci genn kàllaama gi gu ab nosukaay war a jëfe . Di ag càllalay càkkuteef gu xellu te nosu, mbooloom ay cantaane yuy indi saafara ci yenn xeeti jafe-jafe. Aw tëriin wees bind cig kàllaamag masin, wu ab nosukaay man a doxal dees na ko wax itam tëriin wu doxalu walla tëriin wu ñaarñaaloo. Aw tëriin wees bind ci kàllaama gu assembly walla ci tëriin wu tolluwaayam kawe, nosukaay bi dafay jëfandikoob boolekaay walla ab tekkikaay ngir man koo doxal, dees na ko wax tëriin wu gongikuwaay.
Saa yoo yëngalee janax ji walla nga bind ak sa arafukaay, nosukaay bi ab santaane bees ko jox la jëfe, santaane yu jóge ci benn walla ay tëriin. Santaane yooyu ñooy di déglu bë jëfandikukat bi te di leen jëfe: ubbi ab dencukaay, bind, xayma, seet añs. Jëfekaay bi mooy wàll wi nekk ci nosukaay bi biy jëfe càkkuteef yi nekk ciw tëriin. Jëfiin wi mooy yoon wi nosukaay bi di jaar, jéego ci jéego, ngir jëfe càkkuteef yi. Kiy bind aw tëriin lees di woowee ab tëralkat


text:
Xiirtalukaay
Xiirtalukaay ab jumtukaayub mbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su dawaanu mbëj jaaree ci biiram, muy dawaan bu wéy walla bu safaanu. Xiirtalu gi mooy kemu jëmm giy tax nuy man a natt dayoob man gi xiirtalukaay gi man a xiirtaloo. Ci xiirtalukaay gu xalaat kàttanu mbëj gi muy jël daf koy rënk ci toolu bijjaakon bi muy jóox. Su nekke nak ci xiirtalukaay gu dëgg, di lees defare ak ag lëmës gu ag wëñu wommatukaay, faww nu bàyyiwaale xel ci wàll wu kàttanu mbëj wiy yàqu, wi dul soppiku kàttanu bijjaakon, di doon liy jur tàngoor ci biiram.
Xiirtalukaay yi doon nañu ay jumtukaayu mbëj yu bari ci xeeti Wuutuloxo yu mbëj walla yu mbëjfeppal yees leen di jëfandikoo, yenn ci ñoom doxalukaay yu mbëj yeek soppalikaay yi, ci biir ndombo yu mbëj yu dawaan bu safaanu.
Defaram[Soppi]
Bokkaani (li bokk doon ko) ab xiirtalukaay ag lëmës la gees defar ak ag wëñu mbéll, naka-jekk përëm lay doon, gu ñu lal lenn lu tàcc luy ber (ab berukaayu mbëj), mooy tax ba lëmës-lëmës yi duñu laalante. Ngir yokk xiirtalu gi lëmës gi ci ab dogub weñ (di saal bi) lañu koy defe. weñ gi faww mu am senniinu bijjaakon gu kawe, di li nuy wax ni benn jumtukaay bi di nangoo bijjaakon jàll ko.
Kàttan[Soppi]
Kàttan gi rënku ci xiirtalukaay bi (ñu koy natt ciy Joule) dafay yam ak dayoob liggéey bees soxla ngir am dawaan biy wal ci biiram ak itam ngir jur toolu bijjaakon bi, ba tax:
- I mooy dawaan biy wal ci xiirtalukaay bi;
- L di xiirtalu gi;
- E mooy kàttan gi rënku ci xiirtalukaay bi.
- W di liggéey bi
Nataal[Soppi]
Nataali xiirtalukaay yu ndombo yees móol
Xeeti saali bijjaakon yu wuute yu ay xiirtalukaay(nataal yees defareek ab nosukaay). Ci saal bi lañuy lëmës wëñug mbéll gi dawaan biy jur toolu bijjaakon bi di jaar.
Bokktekki[Soppi]
- Taxañ


text:
Tugal mooy wàll wi féete penku goxub Tugalasi, ci baax dees koy jàppe niki benn ci juroom-benn walla juroom-ñaari goxi àdduna bi. Gox baa gi digu ci sowwu ci mbàmbulaanug Atlas gi, ci bëj-gànnaar ci dottub Bëj-gànnaar bi, yem ci géej gu Diggu gi ci bëj-saalum. Ay digam ci penku dese nañoo leer, dinay faral di jur ay werante; li ko waral mooy ni mu taqalook goxub Asi.
Waa-Islaand jàppees na leen ni waa-tugal (donte féeteem ci degalub Tugal-Aamerig), ak mbooleem dun yi ci géej gu Diggu gi, Sipër mi gën a jur coow, ci wàllu melosuuf. Riisi ak Tirki ñi am li ëpp ci seen suuf ca Asi, waaye day ni rekk li ëpp ci seen taariix réewi gox bi lañu ko bokkal.
Ngir xóotal: Melosuufug Tugal Tugal a ngi yaatoo 10 392 855 km² (fukki junni-junni ak ñetti-fukki-junni ak juroom-ñent-fukk ak ñaar ak juroom-ñetti-téeméer ak juroom-fukk ak juroom). Di benn ñetti Afrig walla benn ñenti Asi walla Aamerig.


text:
Kàttan
Tëraliin
Tekkeem[Soppi]
Kàttan mooy man a def dara (sos ag soppi), kàttan nag am na ay melo yu bari, yi ci ëpp solo ñi ngi feeñe ci tàngoor ak leer.
Ci biir “xam-xami dénd yi” (science naturelle) kàttan man na fee jël ay melokaan yu wuute : “kàttanug tàngoor”, “kàttanug kimyaa (simi)”, “kàttanug mbëj”, “kàttanug ceññeer”, “kàttanug saal (nucleaire)” ak ci mujjantal gi “kàttanug mbëjbijjaakon (éléctromagnétique)” añs. Xeeti kàttan yii ñaare dees leen di séddale ci: “kàttan guy yëngu ak “kàttan gu nëbbu” te kat am na yenn kàttan yoy dëppoowunook séddale gii, lu ci mel ni: “leer gi”, ak yeneen yoy man nanoo nekk am njaxas mu tukkee ci ñaari kàttan yi, guy yëngu gi ak gu nëbbu gi.
Lu bari ci xeeti kàttan yii manees na koo soppi (transformer) jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, jaare ko ci jëfandikoo ay jumtukaay yu fasoodiku (simple) walla ay xarala yu fasu (compliqué): la ko dale ca “kàttanug kimya” ba ci “gu mbëj” jaare ko ci jumtukaay bu siiw bi di tegale(pile) yi, walla ndëxañtéef yi, Albert Ayinstaayin it ci biir ”faramfaceg ajoo” (theorie de relativisme) boole na ñaari ëtt yii di bu ne-ne ak kàttan, nga xam ne kàttan day mujj man a soppiku di ne-ne(matiere), naka noonu safaan bi, maanaam neen soppiku moom it di kàttan: wuññi (découverte) gu yees gii mi ngi ko xamalee ci yemalem gu siiw googee E=mc2, soppiku gii ci jëf (ci wàllug pratique) ñi ngi ko firee ci man gi nu man a ame kàttan jaare ko ci “xarug saal” walla “booleeg saal”.
Waxiin walla baatal (terme) yu kàttan yi akug soppikoom lu am njariñ la ci leeral jëfiini dénd yi. Ba sax feeñte(phenomene) yu kilimã yi niki ngelaw, taw, melax ak riddi yi (tornado) dees leen di jàppe ñu juddoo ci soppiku yu kàttan gi juge ci jant bi wàcc ci suuf si. Dund gi ci jëmmi boppam dees koy jàppe muy benn ci njuréef (resultat) yu soppikuy kàttan yi: ci anamu “toggaleg leer gi” dees na ci jële soppi kàttanug jant bi yóbbu ko ci “kàttanug kimya” ci biir gàncax yi, bu ko defee ci kanam ñu man a jariñu ci kàttanug kimyaa gii nu denc, ci ay “liggéeyiinu wëlbati” ci ay way nekk yuy dund.
Njariñam ak yaxam[Soppi]
Ci biir jëfandiku gu mboolaay (gu société bi): baatub kàttan dees koy wooye lépp lu nekk ci ron gongikuwaayu kàttan (source d’energie), juddalug kàttan, lakkug kàttan (ag jëfandikoom) ak wattu rootuwaayu kàttan (maanaam fi muy juge), ginnaaw nag dooley koom-koom dafa laaj te soxla ab rootuwaay walla ab gongikuwaay ci gongikuwaayi kàttan yi, looloo tax ag amam akug yooxam(baril ko) bokk ci yitte yu mag yiy caabi. Ci at yu mujj yi, jëfandikoo kàttan feeñ na di benn ci jëfka (facteur) yi gën a sabab nuggug àdduna bi (global warming), looloo ko def muy ab lëj-lëj ci li ëpp ci réewi adduna bi.
Coppiteg kàttan[Soppi]
Manees naa soppi kàttan jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, ci misaal, manees naa soppi kàttanug kimyaa gi ñu denc ci ab tegaleeb(pile) Jiib def ko ag leer.
Kem (quantité) bu kàttan bi nekk ci àdduna bi, day lu sax ba fàwwu, kàttan du jeex, du sosu, li am kay mooy day soppiku juge ci melo dem ci weneen. Bu melee ne kàttan dafa jeex, booba jeexul, daa soppiku kay dem ci weneen melo. Looloo tax ñuy gis ne kàttan mooy man gi neen man a def ab liggéey (yëngu) muy njuréeful yëngoom googu, walla njuréeful ab barabam bu nu ko nattee ci doole yiy liggéey ci kawam. Kàttan giy ànd ak yëngu moom la nuy tudde “kàttan gu yëngu”, kàttan nag gi am ag jokkoo ak barab bi moom la nuy wax “kàttan gu nëbbu” (gu coona walla gu ñu dëxëñ (gu nu denc) )...
Melokaanam[Soppi]
Kàttan dana ame ciy melokaan yu bari, niki kàttanug doolerandu (mecanique) ak gu tàngoor, ak gu dinaamig gu tàngoor (tangdooleel,termodinamique), gu kimyaa, gu mbëj, gu ceññeer ak gu saal( walla xartil), kàttan yii yépp nag man nanoo def ag soppiku gu biir jaare ko ci ay yoon yu dëppoo. Ñam wi nuy lekk am na kàttan gu kimyaa gu yaram wiy denc te di ko génne bu nuy liggéey walla nuy génne ab coona (def effort)
Kàttan ci taariix[Soppi]
Kàttanug bàyyima yi mooy gi nit njëkk a jëfandikoo ci fajarug xay (bi xay (civilisation) di door a am), loolu mooy bi mu jëlee bayyima yu miin yi di leen jëfandikoo ciy liggéeyam, ginnaaw bi mu tàmbalee jëfandikoo dooley ngelaw li ci doxal ay loocaam ba ci ay gox yu sori ci géej gi. Lu xayam di gën a yokku muy gën a jëfandikoo kàttan gii, mu jëfandikoo ko niki kàttanug doolerandu (mekanig) ngir doxal walukaayi ngelaw yi, ak ngir dawal ponoy wuutuloxoy wal yi, ak daggukaayu dénk yi ak najukaay yiy yékkatee ndox yi ci teen yi. Lii mooy li nu xame ci turu kàttanug doolerandu (mekanig).
Xeeti kàttan yi[Soppi]
ci maanaa, da nuy ràññee xeeti kàttan yu bari te wuute. Kàttan tamit day tax nu man a natt melow feeñte yi, seenub taraay; feeñte gu ne ak kàttan ga mu àndal.
Xeeti kàttan yi nu yàgg a jàpp:
Kàttanug imbiku (cinétique)
Kàttanug tàngoor (calorifique)
Kàttanug ëmbu (potentielle)
Kàttanug doolerandu
Kàttanug kimiya
Kàttanug saal
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëjbijjaakon
Kàttan gu féex (libre)


text:
Way dëkki Afrig
Way dëkki Afrig ñu néew lañu, bu ñu leen nattee ci tolluwaayam bu rëy bii (moom Afrig): sababu loolu day dellu ci ni ab déndam méngoodee, ñagase ni. Ak itam sanc gi ko Tugal sancoon te yàgg fi, giir ay xéewalam yu dénd yi, te loolu indil ko ag dellu ginnaaw gu mag. Lii lépp nag dox na ci taxawal màggug way dëkkam. Leegi nag duggalees na fi jumtukaayi feg yi aju ci wàllug wér-gu-yaram, bu ko defee way dëkk yi tàmbali di bari, di màgg. Limub way dëkki Afrig àgg na ci 350 ci milyoŋi nit , ñi ngi séntu lim bii romb ko ba àgg ci 520 milyoŋi nit ci mujjug xarnu bii.
Tëraliin
Diiwaan yu fatt yi ci ay way dëkk[Soppi]
yii diiwaan nag ñi ngi ci barab yi barim mbay, mbell ak klimaa bu méngoo, ci xuru Niil wu jege wi ak Delta ak ci barabi tefes yi ci bëj-gànnaaru Afrig, ak ci Laamaaru Ngéej yu Yamoo yi, ak ci tefesug sowwu Afrig, ak ci diiwaani bëj-saalum yi ak bëj-saalumu penku ci Afrig gu bëj-saalum gi.
Diiwaan yu diggdóomu yi cig dëkk[Soppi]
barab yu diggdóoomu te yam ci ag fatt ci wàllug dëkk moo fa nekk, maanaam ña fa dëkk bareewuñu noonu, moom nag ay yaatu-yaatoo fa nekk yu rëy ci ay sammuwaay, ci goxi Sudaan yu sowwu yi, dale ko ci Dexug Senegaal gi ba ca ngéejus Càdd si, ak ci xuru Niil ci Sudaan ak ci Laamaaru Ecoopi ak ci Sowwu Afrig ak bëj-saalumu mbalkam Kongoo.
Diiwaan yi bariwul ay way dëkk[Soppi]
ñooy tàkk yu bekkoor yi, niki : Tàkkug Sahara, Tàkkug Kalahaari gi ak Tàkkug Somaali gi, ak itam gotti yamoo yu fatt yu bari yi ay ngirowaay aki tawat, ci mbalkam Kongóo ak Diggu Afrig.
Xeeti way dëkk yi[Soppi]
Way dëkki goxub Afrig tollu nañu ci lu jege 350 milyoŋ ciy nit, maanaam lu tollook ay fukki yoon Isipt ciy way dëkk, ñi ngi séntu bii lim àgg ci 520 milyoŋ ciy nit balaa yàgg.
Way dëkki gox bi ñi ngi sosoo ci ay ñu ñuul, ay araab, ay tubaab ak lenn ci ay xeet yu bawoo Asi, ñu ëpp ci ñoom nag ay waa Siin lañu aki waa End.
Ñu ñuul ñi[Soppi]
ñooy ñi cosaanoo ci gox bi, ñoom nag ñi ngi nekk ci digg bi ak ci bëj-saalum gi. Ñoom nag daje nañook ag jaay doole gu mag gu tukkee ci sancaan yi, rawati na ci jamono ji nekk ci diggante ñaari xarnu yii: VI ak VII. ñoom sancaan yi ñoo sawarloo njàppum jaam mi te di ci xiirtale, rawati na ci tefesi sowwu Afrig yi ak mbalkam Kongóo, loolu waral ñu ray lu sakkan ci waa Afrig yi, ña ca des gàddaay dugg ci biir gox bi.
Araab yi[Soppi]
Ñi ngi nekk ci xaaj bu bëj-gànnaar bi ci gox bi, rawati na ci réewi naar yi, di : Isipt, Sudaan, Libi, Tiniisi, Aljeeri, Marook, Gànnaar ak Somaali. Séenub lim dees na ko nattale ci 100 milyoŋ ciy nit, maanaam luy tollook 2/7 ci way dëkki gox bi. Tàkkug Sahara gi nag mooy aji tàqale ji tàqale diggante ñu ñuul ñi ci bëj-saalum ak naar yi ci bëëj-gànnaar.
Waa Tugal yi[Soppi]
Ñi ngi ñëw ci gox bi ànd ak Sancug Tugal gi la ko dale ca VIIeelu xarnu. Ñu seet fa gën a neex wàcc fa, muy barab yi gën a neex a dëkke, fi suuf si yekkatikoo, klimaa ba méngoo fa, ci penku Afrig, ci bëj-saalumu Afrig ak ci Rodisiyaa ak Malaawi. Teg nañu loxo bëj-saalumu Afrig, sosal fa séen bopp am pénc (republique) mu temb, ñu yor fa cang ga ak njiit la ci kaw ëppte (majorité) gu nit ñu ñuul ña, di fa doxal it politigu teqale ci biiru xeet (walla boddante ci biiru xeet). Néewte gu weex googu it (minorite blanche) ci Rodisiyaa tegoon na loxo ca nguur ga walla àtte ga, daal di jibal ag tembteem, di def it politig bu mel ne ba ñuy doxal ca bëj-saalumu Afrig, muy boddante ci biiru xeet.
Néewte yu Asi yi[Soppi]
Ñi ëpp ci ñoom ay waa Siin lañu aki waa End, ñi ngi ci digg ak bëj-saalumu Afrig, ñi ëpp ci ñoom it canc gi lañu àndaloon ñëw fi. Ña ca gën a bari dañuy liggéey ci yaxantu, ñenn ci ñoom dañuy def ay mecce yu ndefar (industrie).
Jafe-jafey way dëkk yi fi cosaanoo[Soppi]
- Deltu ginnaaw gi jokkoo gi (communication) def.
- Tas gu fa mbas yi tas ak tawat yi ngir méngoodig melokaani klimaa bi.
- Ñàkk a tembug koom-koomu Afrig bi ak lënku gu mu lënku ci koom-koomu réewi sancaan yi.
- Boddanteg xeet gi ci bëj-saalumu Afrig ak ci Rodisiyaa.
- Nekk gi yenn néewte yi di ay jàmbur (dëkkuñu fi) nekk ci yenn ci réewi gox bi.
- Ñàkk a jëm-kanam ci wàllug njàngale ak xarala yi manul a ñàkk cig jëm-kanam ak màggug koom-koom.


text:
Wuutuloxo
Wuutuloxo walla masin mbooloom ay cër la, yu am lu bon-bon benn bu man a yëngu, yees lëkkale ngir jublu ci mu def jenn jëf ji jees tëral-jëkk, kon muy lu man a def liggéey bu nit dul man, ndax xéj-na dafa laaj jenn doole ji walla mu koy war a defe ci wërlaay gu nit manuta dund.
Xeeti wuutuloxo yi bari nañu te itam dañu leen defar ngir njariñ yu wuute: ci misaal, wuutuloxo bu mbëj, wuutuloxo bu mbay, wuutuloxo bu yóbbte ak yëkkati, ak yeneen.
Jëfandikoo gu wuutuloxo yi dimbali na nit ñi ba ñu man a def liggéey yoo xam ne weesu nañu dooleem, kàttanam. Bu dul woon wuutuloxo yi, nit ci dundiinu nit ñu njëkk ña lay des ba tay, te du am nenn numu man a def ba jëm-kanam. Kon wuutuloxo day tekki bepp jumtukaay buy yokk sa doole, di wàññi sa coono, te di gaawal aka gënal sa liggéey.


text:
Albert Einstein
Albert Einstein (juddoo Ulma (Almaañ) ci atum 1879, faatoo Princeton (Diiwaan yu Bennoo yu Amerig) ci 1955) doonoon na ab boroom xam-xamu jëmm, xaymakat, xetlukat bu waa Almaañ bu jëloon réewu gu waa Suwis, te mujje ca Diiwaan yu Bennoo yu Amerig.
Lu weesu doon gi mu doonoon kenn ci jëmmkat ak xaymakat yi gën a siiw ci àdduna bi ci taariixu xam-xam, doonoon na xalaatkat, ku bari yëggu-yëggu ci yeneen fànn (tambalee ca xeltu ba ci politig). Boole nañu ko ci gëstukat yi gën a màgg ci xarnub XX.
Bokk na ci li ko gën a siiwal gisiin wi mu def te duppe ko gisiinuw ajoo. Dugal na it loxoom ci li jëmale-kanam doolerandub kàttan-ferñent, doolerandug tekkaaral, añse.
Jotoon na Neexalub Nobel ci jëmm ci atum 1921
Dundam[Soppi]
Albert Einstein Ulma la juddoo ca Almaañ aji juram ju gòor mooy Hermann Einstein, doonoon booroom këru liggeéyukaay bu doon defar ay wuutuloxo yu mbëj, Pauline Koch doonoon aji juram ju jigéen.


text:
Internet
Internet (di jàng in-ter-net, jóge ci baatu latin bii di inter=diggante ak bu wu-angalteer bii di net=lënd) moom lañu jàppe niki lënd gi gën a rëy ci àdduna bi, te boole ay junni-junniy nosukaay lëkkale leen ci seen biir.
Mi ngi judd ci ati juroom-benn fukku yi niki ab sémb bu kuréel gi yor kaaraange ca Diiwaan yu Bennoo yi ngir sos ag lonkoo ci seen diggante, ci njeextal xare bu sedd bi lañu ci yaatal ñeneen ñu dul yëngu ci kaaraange rekk, lëkkale daara yu kawe yi gën a mag, ci lu njëkk, ba yàgg mu àgg ci yenn liggéeyuwaay yi, ci noonu lu muy gën di dem di gën a yaa ba àgg tay ci sunu kër yi.
Aw ràbbiinam[Soppi]
Internet man nanu koo jàppee niki ag lonkoo gu xellu te fasu teg ci, cëslaayu ci fànni jumtukaay ak xeeti lonkante gu ne, lëkkale leen ci seen biir.
Jumtukaay yiy lonku ci internet lees di wax host(di tekki gan ci wolof) walla end system (nosteg njeexte ci wolof), mbir miy jokkale host yi la ñuy wax lëkkalekaay.
Mbaalu mbaal yi[Soppi]
Naka-jekk Internet «mbaalu mbaal yi» lañu koy dakkantale. Naka-noonu ay lonkoo yu bare lonkante doon ko: lonkoo yu kenn, yu mbooloo, yu ay këri-koom, yu ay daara yu kawe... Ag juddoom ak ag màggam gu gaaw, bokk na ci li ko waral, mooy bennal gi am ci xeetu jokkoo ci diggante lonkoo yi, waral weccontey xibaar man a am ci diggante ay jëfandikukat yu soriyante(yu mel ne nguur-ak-nguur, daara-ak-daara, këru-koom-ak-këru-koom, ak ñoom seen, te jumtukaay yi muy jëfandikoo amuñu ci benn njeexit.


text:
Waallu bitim reew kilifa yi nga xamni ñoo jiite gox biidi Huns neekk ci reewum Allemagne dañii jaankonte ak ñaakk jaangalekatu diine
Këru tasukaayu xabaaru al xuraan yi (ikna) te neekk ci Iran xabaarna jëleeko ci bërëbu xabaar bi nga xamni moo neekk ci internert (west.info) ni: ci att yii lañu duggal ñaagum diie wees jaangale diine islaam ci reewum Allemagne, jamono jii ñu neekk lu toollu ci fukki ak juroom nënt jaangalekatu islaam ñoo wara neekk ñaar fukki classe ak juroom ñent waaye nak kilifa li nga xamni ñoo gox li ñu beg mooy yookk classe yi nga falañii jaangalee islaam , te yitt fii ba dëwën mbooleem daara yu neekk ci reewmi dinañu jaangale islaam
Waaye kilifa yi nga xamni ñoo jiite gox dañii jaankonte akk ayy jafeje ci ñaakkk jaangaleku diine islla loolu moo waral ñu amal ayy daara ci diir bu gaat ngir mana taaggat ayy jaangalekatu islaam yu
Daara yi nga xamni moom lañii amal ci diir bu gaat dinañuko door been fan ci fevrier ci att bii ñu dëkkmal ci daara ju kawe ji nga xamni moo neekk Yustus te yitt daara yooyu dinañuko wëyal ci diiru been att
1306246


text:
Koom-koomu Afrig
Jàpp nañ ne koom-koomu Afrig mooy gi gën a dellu ginnaw, suñu koo mengalee ak yeneen gox yi.Koom-koom dafa doon lu yaan, bariy fànn, kon fii dañ fiy junj yenn yi rekk.
Mbay[Soppi]
Njuddéef (production) mu mbay mi ci Afrig day wuute wuute gu mag, kem ni kilimaa bi wuutee, ndax diiwaan yu tàng yi la fay juddoo ci mbay bokkul ak lay juddoo ca diiwaan yu diggdoomu ya (yu yamuw tàngoor ya).
Ëlëgu mbay ci Afrig lu am yaakaar la, ndax am na fi ay yaatu-yaatu yu mag ci suuf su nangu mbay su ñu jëfandikoogul, kon ëlëgu koom-koomu Afrig lu mat a dale‘m xel la, ndax li muy wund lépp aw yiw la ak mbégte.
Bokk na ci njuddéefi mbay yu afrig yi ëpp solo yii:
- Kakaawoo: mi ngi ci tefesug Gana gi, di ñatti ñeenteeli njudéefi àdduna bi (maanaam bu ñu xaajoon li ci àdduna biy liggéey ci Kakaawoo ñeenti xaaj, ñatt yi fa lañu leen di liggéeye).
- Diwug garabu tàndarma : mi ngi ci Tefesug Gana gi, Afrig nag mooy gox bi ëpp lu koy jóox (produire) ci àdduna bi.
- Gerte : Sudaan, bëj-gànnaaru Niseria, ak Senegaal
- Saytoon (olive) , mawaalih, dugubi qamh ak mboq : ñi ngi ci cat yu bëj-gànnaar yu Gox bi, rawati na ci diiwaanu Maghreb bu Araab bi.
Jur gi[Soppi]
Boo gëstoo dinga gis ne :
- Ay milyoŋi bopp cig jur ñi ngi leen di yare ci sàmmuwaayi Sawaana yi ci Diiwaani Gëwéel yi, ñi ngi yar it ay milyoŋi bopp ciy xar aki bëy ci sàmmuwaay yu diggdoomu yi (walla yu yam tàngoor yi) ci bëj-saalumu Gox bi ak ci bëj-gànnaaram gu sowwu ci Maghreb gu Araab gi, ay milyoŋ it ciy giléem ñi ngi leen di yar ci tàkki Afrig yu yaatu yi.
- Njuddéef (produit) yi tukkee ci jur gi, ci Afrig, am nanu doole bu baax ci yaxantu gu àdduna bi . Afrig gu bëj-saalum gi moo jël ñeenteelu barab ci réewi àdduna yiy génne ngënël (laine),. Maxrib gu raab gi moom dina génne (exporter) ay xar, di génne ay njuddéefam ñuy ngënël, yàpp, jëme leen ci réewi Tugal yi
Mbell yi[Soppi]
Afrig gox la bu naat te woomle ci ay koom yu mbell, lu ëpp ci mbell yooyu nag ñi ngi ci bëj-saalumu Afrig, ak ci mbalkam Kongoo, ak ci réewi Maghreb gu Araab gi. Yi ëpp solo ci mbell yooyu ñooy yii :
- Jamaa: lu tollook 91% ci njuddéef mu àdduna bi (li ci àdduna biy liggéey)
- Wurus: lu tollook 65% ci njuddéefu àdduna bi
- Xànjar: lu tollook 23% ci njuddéefu àdduna bi
- Yoraaniyom: lu tollook 60% ci njuddéefu àdduna bi
- Fosfaat: lu tollook 33% ci njuddéeefu àdduna bi. ( ma nga ca réewi Maxrib gu Araab gi)
- Kobalt: lu tollook 70% ci njuddéefu àdduna bi
- Manganiis: lu tollook 20% ci njuddéefum àddunaà bi
- Boksit: (Alimiñom bu ñu laalul) mi ngi ci Gineek Gana
- Petrol: lu tollook 11% ci njuddéefu àdduna bi, mi ngi nag ci Tàkk gu mag gi, ci Isipt , Libi, Alseeri ak Niseeria.
(yii nag ay njoxe (donnée) lañu yoy man naa am soppeeku nañu)
Ndefar (industrie)[Soppi]
Ku gëstu dinga gis ne Afrig :
Gox bu naat la ci ay gongikuwaay yu xéewal yu gàncax, yu mbay, yu jur (dundat) ak yu mbell, niki : wëtéen, ay diwi gàncax, daakaande gi (gomme arabique ), kakaawoo, xànjar, wurus, bettax, fosfaat ak petrol, yii yépp ay njuddéef walla ay ne-ne yu ñu laalul (produits bruts) la ñu, yu am solo te manadee ñàkk ci wàllug ndefar.
Looloo taxoon gox bi di am rëbb (proie) mu réewi Tugal yu sancaan yii di woroomi ndefar (industries) yu mag doon xëccoo, ngir jot – ci anam gu yomb ak ci njëg yu jàppandi - ci ne-ne yu ñu laalul yu fees dell yii ci Gox bi te seeni ndefar di leen soxla, di leen manadee ñàkk. Bu ko defee ñu leen di indeeti giñnaaw bi ñu leen defaree ngir jaaysi leen ci ja yu Gox bi ci ay njëg yu seer te kawe.
Looloo tax it réewi sancaan yu mag yi doon def ay politig yuy tee ndefar yu barab yi (l’industrie locale) di am ak a sawar, ngir Afrig des di ab ja bu mag bu ñuy jaaye njuddéefi Tugal yi ci ay njëg yu kawe, ak it ngir Afrig bañ di jëfandikoo ne-neem yu ñu laalul yi, te loolu doon na am bu ndefaram doxoon te jëm kanam. Ci nii la Afrig di dese dib gongikuwaay bu mag buy génne ay ñumm (ay ne-ne yu ñu laalul) ñeel réewi séancaan yu ndefar yii, te it dib ja buy guux mbooleem sila (marsandiis) yiy bàyyikoo ci yii réew.
Bii politig moo lënk te takk koom-koomu Afrig bi ci koom-koomu réewi sancaan yi, bu ko defee gox bi mujj di lu lott ci amal ag tembam gu koom-koom, bu ko defee réewi gox bi mujj di yu ginnaawe, seeni tolluwaayu dund suufe , tolluwaayi dund yu réewi Tugal yi kawe.
Askani Afrig yi yewwu nanu ci mujjantal gi, jamonoy jànkoonte ak jàmmaarloo gu tar tàmbali lànk canc gi, looloo jur tembug askani Gox bi ci politig, daal di tàmbali di jariñu ci koomi seeni réew ñeel seen bopp, di liggéey it ngir mel ne ñépp ci jekk ak am dund gu neex.
Kon ëlëgu Gox bi gu ndefar ay xéewal rekk la. Ndax kat bu weesoo li gox bi nekk di lu fees aki ñumm yu wuute, teewul mu am sàq mu réy ci ay gongikuwaayi kàttan (source d’énergie), rawati na mbëjum ndox (kurãŋ buy ame ci ndox), petrol ak këriñ.
Wàllug jokkoo (communication)[Soppi]
Gox bi day sukkandiku - cig jokkoom – ci yooni weñ yi (raay yi) , yooni jéeri yi ak ngaalug dex (navigation fluviale). Waaye nag gox bi lu deltu-ginnaaw la ci wàllug jokkoo, bu ñu ko nattee ci yeneen gox yi, loolu nag li ko waral mooy lii:
- Tàkk yu yaatu, yu bekkoor, yu néewi ndox yi.
- Gotti Yamoo, yu fatt, yu bari yi ay ngirowaay aki déeg.
- Bari gi mu bari ay rotuwaay aki balluwaayi ndox (cascades)
- Ñugg-ñugg yi ( creux; movement du sol; ride) yu wow yi ci yenn wàll yi.
Réewi gox bi man nañoo noot jafe-jafe yii, gën a jëmale kanam seen jumtukaayi jokkoo bis bu Yàlla dogalee ndefar yewwu fi ba jëm kanam. Jamono jii ñu tollu gox baa ngi sàkk ay yooni jawwu yu am solo yu koy àggale ci mbooleem wàll yi.