text:
Select Transcript:
| English
| French
| No Transcript
Transcript and Annotations
A ћuuzu billaahi minaʃʃeytaani al-rajiim. bismilaahi al-rahmaani al-rahiimi wa salaatu wa salaam ћalaa asrafil mursaliina seydinaa wa mawlaanaa muhammadin wa ћalaa aalihii wa sahibi wa xadiimihii, wa man tabiћahum ilaa yawmi diini.
Barke Xaadimul Mustafa, Barke Xaadimul Mustafaa, Barke Xaadimul Mustafa. Yalla na nu dund ci sëriñ bi, faatu ci sëriñ bi, dekki ci sëriñ bi. Yawmal xiyaam it, man lu sëriñ bi amul, ku am jëlal, suur naa. Moom dong laa fa yaakaar, biir ak biti, ndax moo bind ne "talabta rasuulallaahi li fawxa matlabi minal laahi rabii wa rajaalam yuxayyabi." Liggeyal naa Rasuulul-Laahi Sallallaahu Aleyhi Wa Sallam, "badalinaya laahu 'alaa muhammaddin wa xaadalii Muhammadin li samadi", Rasuulul-Laahi jàpp ma delloo ma ci yalla. Mas naa dégg kuy waxtaan ci rajo bi ci guddi, booba yàgg na, Pàppa Faal di ko laaj ne ko ndax Sëriñ bi daa bëgg Rasuulul-Laahi ba tudde ko boppam. Mu ne ka lu kenn werantewul, moo tudde boppam Xaadimul-Rasuul. Keroog ci xaaju guddi laa ko telefone, ne ko li nga wax dëgg la, ndax géej la moom sëriñ bi, meloob jànt la. Loo xam rekk, des na.
Waaye, Sëriñ bi de, maa ngeek bindam. Dane "Raama Rasuulal-Laahi min ilaahi kawnii xadiimahu wa abdul-laahi, Rasuulul-Laahi sallallaah 'aleyhi wa sallam", daf maa ngëb ci sama loxo ba dem ci "Rabul 'issati, jalla jalaalu-huu" ne ko seytaani du fi jog, te yonent bi man mii maay 'xaatimul nabii'iina wa imaamul mursaliina', lislaam numuy def? Sunu boroom ne ko maa ko yoral sama bopp. Buñu demee ba teemeeru ñenteel ba ci gànnaaw junni ba, man maa ko yoral saa bopp. Mu ne ko kooku nak gànnaaw Jaysasin [la] kii féeñ, kii de mooma doy ci njaboot gi. Saa boroom jox ko ndigal. Moo tax mu ne "raama" sakku na Rasuul-Laahi, yonentib yalla bi "min ilaahi" ci ki ma booleeg moom muy sunu boroom "kawnii xadiimahuu" ma nekk jawriñam ci tool bi. Kon mooy Rasuulul Laahi Sallallaahu 'aleyhi Wa Sallam.
Kooku nak lañu yaakaar ñun ñepp. Sëriñ Tuuba nak amul tariixa. Sëriñ bi da ne "muriidul-laahi". Kepp ku ne duma 'muriid', su yeboo lu la neex def, ndax génn nga kaadaru lislaam. Jaam bu nàmm yalla ñówal ñu dem. Miim gi, da nga koy maasuk lonk, muuy jaam bu nàmm yalla. Sëriñ Tuubay sa jawriñ. Boo ko maase aw yat muy 'mariid', di ku fetterlu, seytaane mooy sa jawrin, "hisbu-shaytaani, 'alaa inna hisba-shaytaani. humul xaasiruuna hisbul-Laahi 'alaa inna hisbal-Laahi humul muflihuuna." Ñoom ñaar rekk a fi nekk. Garaas bi, ku xew yebal sa wata. Ibliis, ku bëgga dem sawara, kaar baa ngi, bu feesee deqi. Rasuulul-Laahi, ku xëy yebal. Ku bëgga dem ajjana bu xëyee deqi. Sëriñ Tuuba nak, ci jawriñu yonent bi la bokk. Amul moom de jawriñ.
Sëriñ bi moom, ku ne xam na ne, xaw ma nu ngeen koy waxe yeen ñi jàng "demokaraati". Xaw ma jullit ak yeefara ànd. Boo demee ci "Mawaahibul-Xuduus" la nekk defe naa. Da ne "wa laa tu haaduu man ra aytum faw, yuxriju laa illaaha illallaahu". Kooku bayyiwul kenn, katolik yee fi gëna gëm yalla. Dañoo gëmul Rasuulul-Laahi. "inna diina 'indal Laahil-lislaam" looloo ñu wuutale, nde gëm nañu yalla, maandu nañu. Waaye nak, dañ fee bàyyi nak " 'alaa Rasuuli baabil wusuuli li naylisuuli, ahmaru haa'i. Yaa ayyuhal naasu ina xalax naa kum min sakkarin wa unsaa wa ja'alnaa kum suhuuban wa xabaa'ila li taxrafoo. Inna akaramakun 'indal laahi atxaakum." Adduna mii, ab tool la boo xam ne nit ñepp dañoo wara bokk ndey ak baay ndax Aadama moo ñu meññi, Awa moo ñu meññi. " yaa ayuhal naasu, itaxuu rabukum, lazii xalaxa kum min nafsin » muy Aadama « wa xalaxa minhaa sawjahaa » mu fab faar gi bind sunu maam Awa " wa bassa min humaa" mu yulli " min humaa" ci diggante ñaar ñii "rijaalan kasiiran" góor ñu bari aki jigéen.
Man bu ma doon jàng tubaab, "doktoor" laay jàng, waaye duma jàng "parakiloor", duma jàng "wookaa" ndax "doktoor" moom bu "malaad" bi ñówee, "man yasfaa duuni lazii xalaxa nii fahuwa yahdiinii, wa lazii yutiimunii wa huwa yusxiini wa izaa maridtu fuhuwa yasfini". Yalla ne maay faj, waaye "doktoor" ku ñów ci kanamam, bu sañoon nga wer. Yërmande googu nak, fokk yalla fey ko. Li ngeen laaj nak, muy loolee ma leen wax doom aadama yepp dañuy benn ngëneel. Xaadim mi sut ñepp ne "maalam yartadoo, wa inna fujjaara lafii jahiimin. Maalam yatooboo". Dañu ne jullit moom, mi ngi ajjana, yeefar mi ngi sawara. Sëriñ Tuuba ne boo jaaree yoon bu baax, feeg wàccoo ko ba faatu, bu la yalla yërëmee yaa nga ajjana. Boo jaaree yoon wu bonnit feeg waccoo ko ba faatu ca, bu la yërëmul nga dem sawara. Waaye jullit, bu mu naagu mukk "laa tahmanoo maa kayda shaytaana habla fii raahi ruuhi lil-abdaari". Feek ruu gi teguwul fee, jëmm ji teguwul fee bul naagu ne të nga seytaane.
"wa atey naahu min kulli seyin sababan". Cànt yepp sabab a ko àndi. Ci gàttal, bi ma lay tooñ, jamano ji, nii mu neexe neexewu ko woon. Xamuleen nayti déem ak jàndan. Dañoo dem, déem ji xawa dëgër ak daqar ak yooyu. Ngóor si wàttawat, mu ne ko gësëmal. Mu gësëm-gësëm mu xawa kii, góor gi daalkoy pes, daldi wàcc gësëm daqar gi ñu ne "góor gu mën gaa gësëm" mooy "Gassama". Dañoo fekk Makebe muy ngente, booba laax amul de. Jamano jee neex rekk, waaye fii mu ne, man bi ñuy jàng, maa ngi fàtteliku sama baay jëlee juroomi kiloy ceeb Ndar, ñu weexale ko ko. Ceebu Caroline, ci mbuus la ko def. Teye na ko fii lu mat juroomi weer Tabaski sooga ñów. Tabaski googa ceeb bu weex la. Waaye, nun ñii ñepp dongo yi, ñii yët baay Ibra Jaxate, ñii yët baay Moor Xari Lo, ñii yët Daam Xari ca Sakkal. Sëriñ Sàkkal ak mbooleem kilifa gu ne, góor gi tibb na as kii ne ko demal yët ko. Booba laaxu caaxaan ak ay mitt ak ay ruuñ rekkay Tabaski. Liggeyu Sëriñ Tuuba nak moo mel nii. "Noo na leen lii ma leen dig, ajjana dikkagul, waaye bu ajjana doon ñam, dinaa leen àndil xét ga fii. Ba mu wóor leen ne damaa seddaleegul waaye dungeen fànde."
Waaye lii ngeen di laaj, adduna sunu boroom daf ne, Maam Xaali Majaxate danu ne, nee na adduna "Wa-Xa-Ja". Waaw gi mooy waxante, Sallallaahu Aleyhi wa sallama ne "man takallama xabla salaam, fa laa tujiibuhu" Ku wax ak yow, lu mu rëyrëy daraja, donte dafa yor milyaar di la yót it, bu la nuyuwul bu ko fay. "Man takallama xabla salaamin fa laa tujiibuu". Maam Xaali Majaxate ne "adduna Wa-Xa-Ja". "Waaw gi" mooy "assalaamu aleyka, aleyka salaam" ne nàngan, "Waxante" daanay dugg, foo bokk, noo sant "Xamante" daanay dugg. "Jaa gi" ñów di "Jariñante" loolu mooy adduna. Doom aadama yi, sunu boroom mënoon na leena àndi ni taw, mbaa mu def leen ngeen di garab guy meññi nit ñi. Waaye "larhaam" la ci jublu, larhaam mooy ki leen lëkkële, mu sàkk askan, sàkk xeet bëgg yërmande am.
Dem nañu sax ba, gis ngeen ni seytaane mel, fii mu ne sama waa kër ñi am nañu ku dem Ndakaaru tey koo xam ne dañu ne, ki ko rey kum doon jàngal la. Xam nga dongo, bu demee rey sëriñ bi, xam nga jàng mi barke nekkatu ci. Lii ngeen di laaj nak, ku bëgg adduna, sa adduna baax "inna mal muhminuuna, ixwatun, fa asliihu wa bayna xawaykum". Ñi bokk gëm yalla ñepp, ñepp ñoo bokk ndey ak baay. Kon nak, rafetal leen nekkiin wi. Jullit sax, dañoo rafetal nekkiin wi. Fim ne jakka yi, boo dëggee ñu di fa saaga, mbaa ñu di fa xuloo, leneen yobbu na leen fa lu dul julli. "Allaahu akbar, assalaamu aleykum" kenn du fa werante ak sa moroom. Yeefar ak jullit fii ci adduna, maa ngeek mbindam Sëriñ bi, Sëriñ Muhammadu Lamin Jóob Dagana, bi mu waajee bey bëgga dem moo fi def istuwaar boo xam ne moo ko fi ñjëkka def, moo ko fiy mujja def. Ngoonu gaawo, di fukki fan ak juroom benn ci Tamxarit la [Bamba] woote. Fii waxtaan ak nit ñi xaju fi, dama leen di àndil rekk diggante jullit ak yeefar, mu woo Sëriñ Muhammadu Lamin Dagana bi ñu jullee Timis ba noppi, ne ko "Iqra-Awwalul Kitaab," Sëriñ Muhammadu Lamin Dagana muslu ci seytaani "a'uuzu billaahi mina shaytaani rajiimi, bismillaahi rahmaani rahiimi" ba faatiha jeex.
Jullit yi nak, aaya bu ñjëkk bi nak, bu demee ca baal ba, walla ca naanu kaay ba, mbaa ca politik ba, mbaa ca leneen moo tooñ. Jàkka itam, ñi ci baal ba di fécc mbaa tama yeek yëf ya, bu jakka jeey toj, séen yoon newu ca. Bu ku nekk demee fi nga wara dem, jàmm rekk am. Nduur mii nak, xàmmewut boroom taaxi kaw yi, te Batuwaar bee xàmmewut boroom taaxi kaw yi. Fee ñuy wax Yoof la, xaw ma, muy sëgu Ndakaaru yi xàmmewut boroom etaas yi, xàmmewut kuy yelwaan, xàmmewut ki fande "wa wajaduu maa aamiluu aadiran, wa an leysa li insaani illaa maa saa'a wa anna saa'a sawfa yuraa". Adduna mii nak, mbaar la moo xam ne jàmm a fiy taxa ne "wa salaamu alaa man yatabal hudaa, wa salaamu alaa man yatabal hudaa, wa salaamu alaa man yatabal hudaa". Jàmm ji, ku bëgg jàmm ji, dëkku mucc bu doonu yoon, yoon wi jàmm lay doon. Lislaam leppam jàmm la. Bañ nañu ko ba "yaa salaam", sunu boroom mi ngeek juroom ñenti fukki tur ak juroom ñent, mënoon na tuddee diine ji «Xëxër» walla «Maay buur» walla «Rubuubiyatu» walla leneen. Waaye «Yaa Salaam», jàmm la tuddee diine ji. Lislaam du dara lu dul jàmm.
Koo gis mu àndi fitna ci lislaam daa gis ñjariñ loo xam ne fële, bu tuddoowul mbubbu lislaam du ci jot, mu wor lislaam nak, sol mbubb mi, bëgg ñjariñ lee ñów. Waaye lislaam nak, jàmm la. Nit ku gëm yalla dëgg-dëgg "laa saada fil tixaami". Sallallaahu Aleyhi Wassalama daa ne "laa saada fil tixaami, wahuwal alimu lazii lawlaa lasaaburuhu latabba min duuni arbil kula sibatan". Sëriñ bi bam koy tàgg, da ko ne, wallay sa lewet gii tax Abu Jahlin ñoom di la yab aka def, waaye sa dooley baatiin ji nga yor, bu dul woon sa lewet gii ak sa muñ gii, da nga maasale sa noon yi te doo laal dara. Bam demee kër nijaayam, ñu di ko sànni ay xeer, jaam yi ak xaj yi, bañu dàgg sees yi, deret jiy nàcc, mu weeru ci tandarma gi, Jibril daa cëppeelu ak Mikaayel ne ko ñaari doj yii wër Yasri ba, am nañu ndigal daat leen koy këpp ñoom ñepp. Mu ne tekk ba yàgg, mu ne dañu maa réere rekk. Ñan leen bayyi ndax ñu jur ab jullit. Kon muñ a ngi foofu. Jullit day muñ «innal laaha wahadda saabiriina ajrahum bi xayri hisaab». Sunu borrom ne, ñii muñ sax dinaa dem ba dama leen di duggal ajjana te duma leen hisaab. «Innal laaha maa'assaabiriina». Looy bëgga faj, boo muñee saa boroom ànd ak yow fajal la ko.
Kon ndokk bi ñu yalla boolee ak Sëriñ Tuuba. Sëriñ Abdul Ahad daa ne, nañu sant te jéema def lu baax te xam ne, Sëriñ bi ba mu ñuy liggeyal, nun raxasu añ rekk. Ne kenn dimbalewu ko sax, aamiin. «Samam reew tumuranke na, say sakket daanu nañu, duma nañu samay surga, tasaare samak njaboot, boole nañu maak samay noon» (Bamba). Koor gi mu fa mujja woor, xobu garab lay yëy ba mu mokk, mu fab ndox mi guux ko, bu ko guuxee ba mu yàgg, maanaam ndox mi sebbetiku, mu yàbbi garambaay gi, ndax garambaay gi day nuru ñam. Kon loolu lay xëddee loolu lay doggee. «yaa xayral jeyfin hattaa bil bisri, wal madaadi ahlan wa sahlan wa tar'iban bilaa adadi». Bu doon keneen, mu leb ne du ma woor ndax musaafir laa. Saaba yi, ku ne yonent bi dalaa dénk sa dénk bopp. Dafa ne ko « yaa aliyu», «labeyka yaa Rasuulal Laah» mu ne ko «aleyka bil ikramil duyuuf» dénk naa la ngay teral gan. Gan ñepp, góor ak jigéen ñepp a ci yem. Mu sook ko ne nak «wa law kaana kaafiran» dontep yeefar la «wa law kaana tiflan» donte gune la. Sëriñ bi dellu wax ci teeri bii di «Mawaahibul Xuduus»: « wa laa tuhaadoo, man rahaytum faw, yuhriju laa illaaha illallaah» bu waa jiy naan, boq buteelu sangara di yuuxu, na nga ko sopp rekk te yërëm ko, waaye bul ne kii alku na. Doom aadama nak ci boppam «wa laxat karam naa bani aadama, wa amal naa fil barri wa bahri, wa razahnaa min tayibaati, wa faddal dam alaa kasiirin minam xalax naa tahdiilan», mag mu tolu ni yalla bind ne maa teral doom aadama, koo gis muy toroxal doom aadama, ak lu mu rëyrëy daraja balaa dee, dina torox. Doom aadama yallaa ko fónk. Lu yalla fónk dang koy fonk. Mbooléem mbindéef yi doom Aadamaa ci gën. Koo fi gis mu jihaad gànnaaw yonent bi, gàddu fetal mbaa jaasi, mbaa leneen, àndak jihaad ga dem, waaye waywa mujj ga du rafet. Bi mu ñówee Louga moom Sëriñ bi, dañoo dajale xépp yi ak yepp ne ko tubaab bi ku mësa baax fii yobbu na la. Yow ni nga mel nii, tubaab bi du la yobbu mukk. Mu ne leen dem leen toog. Sama diggak nasaraan bi, ay yàtt aki jaasi faju ko. Dana mokk rupp te dara du jok.


c: text/html

text:
Yaa ibna xaaliya na ngeen diy dànn
te bañ a ngóoroo donn naa ab dànn
Donn ug fetal cib dànn daf maa wóor ne
Soo dànnawul du tee nga reerew yànn
Fëlee di woon dàggaam du tee jëggaani
Moom tool ya soo bayul du tee yalwaani
Ndax ñaari siin ak ñatti xaaf ñooy dunyaa
Ca siin ya mbaate xaaf ya dóona sunyaa
Sonn bu wér sàmm bu wér nawees leen
Mbaa lu ko moy xaaf yee fi sës yabeef leen
Di dox di xat-xatloo ci bunti jaambur
Tàbbi ci biiri kër di xaar aw jaambur
Tax lu fa réer ñuy xeñ di laajte foo jaar
Bul mere kenn yaa deful ag njàmbaar
Lilee di saa ndigal te mooy saab yeete
Nelaw yu rëy xaraŋ ya doy nab yeete
Aji-bind ji: Seex Lóo

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Armagedon
Ci làkku ibrë (הר מגדון) la tur wi jóge. Ci angale mooy Armageddon; Ci faranse mooy Harmaguédon
Armagedon mooy turu benn tund ci làkku ibrë bi ñu sotti ci làkku gereg. Ci làkku ibrë Megido (Meguiddo) la tudd. Ci Injiil dafa misaale bérab fu xare bu mujj bi nara am ci diggante gaayi Yàlla yi ak gaayi Seytaane yi ci muju jamano ji. Tundu Megido bokk na ci tundi Karmel yi. Dafa nekkoon ci benn boru xunt mu mayoon nit ñi jàll tund yi. Ci joor bu nekk ci taatam la Sóol (1Sa 31:1-8) ak Yosiyas (2Ch 35:20-24) dee, te Sedeyon amoon ndam ci waa Majan ñi (Jud 7).
Armagedon mooy feeñ ci Injiil ci Pe 16:16.


text:
Limu réewi àdduna bi
A[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Afganistaan - Afrig gu Bëj-saalum - Dunu Aland - Albaani - Almaañ - Alseeri - Andoor - Angila - Angolaa - Antigua ak Barbuda - Araabi Sawdit - Armeeni - Arsantin - Aruba - Aserbayjaan - Ayiti
B[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bahamas - Bahrayin - Banglaades - Barbados - Bareesil - Belaarus - Beliis - Beljik - Bene - Benesuwela - Bermuda - Boliibi - Bosni - Botswana - Brunaay Daarusalaam - Bulgaari - Burkinaa Faaso - Buruundi - Butaan - Dunu Buwet
C[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cadd - Dunu Christmas - Ciipër
D[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Danmaark - Diwaan-yu-Bennoo - Dominika
E[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ecoopi - Ekwadoor - End - Eritere - Eslowaaki - Esloweeni - Estooni - Eswatini
F[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Duni Faarow - Dunu Falkland - Faraas - Fiiji - Filipiin - Finlaand
G[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gaambi - Gaboŋ - Gana - Gine - Gine Bisaawóo - Gineg yamoo - Gires - Grenada - Groenlaand - Guam - Guwaadalup - Guwaatemala - Guyaana - Guyaana gu Faraas
I[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Imaarati Araab yu Bennoo - Indoneesi - Iraak - Iraan - Irlaand - Isipt - Islaand - Ispaañ - Israayil - Itaali
J[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jamayka - Jeoorji - Jeoorji gu Bëj-saalum ak Duni Islaand yi Bëj-saalum - Jibraltaar - Jibuti - Jordaani
K[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kaledooni-Gu-Bees - Kamboodi - Kamerun - Kanadaa - Kap Weer - Kasakistaan - Kataar - Duni Kaymaan - Keeñaa - Kirgistaan - Kiribati - Dunu Kokos - Koloombi - Komoor - Kongóo-Brasaawiil - Kongóo-Kinshasa - Dunu Kook - Kore gu Bëj-gànnaar - Kore gu Bëj-saalum - Korwaasi - Kosta Riika - Kot Diwaar - Kowet - Kubaa
L[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lesoto - Letóoni - Libaa - Libeeria - Libi - Liechtenstein - Lituwaani - Luksembuur
M[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Madagaskaar - Makaaw - Malawi - Maldiif - Maleesi - Mali - Malt - Marok - Duni Marshall - Martinik - Mayoot - Meksik - Mikroneesi - Miyanmaar - Moldaawi - Monaako - Mongoli - Montserrat - Móoris - Móritaani - Mosaambik
N[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Namibi - Nauru - Nepaal - Nguur-Yu-Bennoo - Nikaraaguwa - Niseer - Niseeria - Niue - Dunu Norfolk - Norweej
O[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Olaand - Omaan - Onduras - Ongiri - Ooŋ Koŋ - Óstraali - Ótriis
P[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Pakistaan - Palau - Palestiin - Panamaa - Papuwaasi-Gine-Gu-Bees - Paraguwaay - Peru - Pitkeern - Polineesi gu Faraas - Poloñ - Poortorikoo - Portugaal
R[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Reiñoo - Réewum Cek - Réewum Diggu Afrig - Réewum Dominik - Réewum Lawos - Réewum Maseduwaan - Riisi - Romaani - Ruwandaa
S[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Saambi - Sahara gu Sowwu - Saint Kitts and Nevis - Saint Lucia - Saint Pierre ak Miquelon - Saint Vincent and the Grenadines - Salbadoor - Samowaa - Samowaa gu Aamerig - San Marino - Sapoŋ - Saw Tome ak Preesip - Seent Eleen - Seerbi - Seland-Gu-Bees - Senegaal - Seysel - Siin - Siiri - Sili - Simbaawee - Singapoor - Siraa Leyoon - Siri Laanka - Duni Solomon - Somali - Sudaan - Surinaam - Suweed - Suwis - Swalbard ak Jan Mayen
T[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Taaylaand - Taaywaan - Tajikistaan - Tansani - Timor-Leste - Tiniisi - Tirinidaad ak Tobaago - Tirki - Togóo - Tokelau - Tonga - Turkumenistaan - Tuvalu
U[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ugandaa - Ukreen - Uruguwaay - Usbekistaan
V[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Duni Virgin (angalteer) - Duni Virgin (us)
W[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Wallis ak Futuna - Wanuatu - Watikaa - Wiyetnaam


text:
Aati Hai Qaime Ke Dar Se Ye Sada
aaye nahi kyon nehr se ab tak chacha
ghul hai ye kaisa macha, haaye chacha jaan mere
saaniha guzra hai kya, haaye chacha jaan mere
karte hai sab kyon buka, haaye chacha jaan mere
ghutne laga dam mera, haaye chacha jaan mere
aati hai qaime….
baba bhi hai nowhagar, haaye chacha jaan mere
peet-te hai apna sar, haaye chacha jaan mere
reh gaye kyon nehr par, haaye chacha jaan mere
laut ke aaye na ghar, haaye chacha jaan mere
aati hai qaime….
dayr kyon itni lagi, haaye chacha jaan mere
kyon na khabar meri li, haaye chacha jaan mere
yaad na aayi meri, haaye chacha jaan mere
mujse khata kya hui, haaye chacha jaan mere
aati hai qaime….
dayr ka hai kya sabab, haaye chacha jaan mere
dard hai dil may ajab, haaye chacha jaan mere
pyas se hoo jan-balab, haaye chacha jaan mere
dekhiye aate hai kab, haaye chacha jaan mere
aati hai qaime….
rota hai sab ghar ka ghar, haaye chacha jaan mere
pakde hai baba kambar, haaye chacha jaan mere
kar gaye kis ja safar, haaye chacha jaan mere
shor hai kyon nehr par, haaye chacha jaan mere
aati hai qaime….
milti nahi kuch khabar, haaye chacha jaan mere
kya karoon jaa-un kidhar, haaye chacha jaan mere
hogaya veeran ghar, haaye chacha jaan mere
lagta hai ab mujhko darr, haaye chacha jaan mere
aati hai qaime….
karti hoo jab mai fughaan, haaye chacha jaan mere
rote hai shahe zaman, haaye chacha jaan mere
kis-se karoon ye bayaan, haaye chacha jaan mere
waqt hai na mehrbaan, haaye chacha jaan mere
aati hai qaime….
dhoondne jaa-un kahan, haaye chacha jaan mere
mere anees ho kahan, haaye chacha jaan mere
hashr hai ghar may ayaan, haaye chacha jaan mere
pyaas se dil hai tapaa, haaye chacha jaan mere
aati hai qaime….


text:
Këwsu
Këwsu garab la gu bokk ci njabootug moracées. Moo ngi bàyyikoo ci dëkki Asi yi. Garab la gog ci ay bot lañ koy jëmbët, ci réew yi xaw a tàng. Xeetu garab la gog bareetul ci foofu mu cosaanoo muy Asi.
Melo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Këwsu garab gu mag la, day màgg màgg gu gaaw. Guddaayam mannaa toll ci 30 ba 40i Met. Xobam day nëtëx fu mu toll. Garab gi bu màggee day am ay doom. Doom yu ndaw yi seen guddaay 1 jàpp 2i sàntimet lay toll. Garab gi xob yu mag yi seen guddaay danay toll ci 10 jàpp 35i ci ay sàntimeet. Seen yaatuwaay moo ngi toll ci 5 jàpp 15i ci sàntimet. Garab yu ndaw yi seen xob mooy gën a gudd, Xob yi ñoo ngi màgge ci biir lu mel ni mbaxana. Mbaxana moomu day màgg ni xob di màgge. Bu demee ba xob wi mat, mbaxana mi day daal di rot. Garab gu bari ay reen la.
Njariñ yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Këwsu dees na ko jëfandikoo ngir rafetal ay barab.


text:
Yewwute gu ndefar
Yewwute gu ndefar (industrie) : li mu jagoo – ay màndargaam – li mu fi indi:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gu ndefar ci Tugal, ñi ngi ci jublu soppiku gu mag gi fa amoon ci wàllug ndefar, walla jëm kaman ga fa amoon ci wàllug jumtukaayu mekanig, rawati na ci Biritani, ci ñatteelu xaaj bu mujj bi, ci fukk ak juroom ñatteelu xarnu g.
Waaye nag, moom ndefar gii, yàggul dara mu tàmblee tas ci Tugal nànk-nànk, ak Aamerig, la ko dale ca njëlbéenug fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Bi mu ko defee nag, ay jeexiitalam tas, ba àgg ci pàkk yu bari ci àdduna bi, loolu nag ci ñaari xarnu yii la: fukk ak juroom ñeenteelu xarnu ak ñaar-fukkeelu xarnu g.
Ndefar yi nag masuñoo dañ di jëm kanam ba ci suñu jamono jii ñu toll.
Looloo waral du man a ñàkk ñu xam sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal.
Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
1 Jëm-kanam gi xam-xam def ci Tugal, ci jamonoy yewwute, moo waral yewwuteg ndefar am.
2 Dëkki Tugal yu mag yi, am gi ñu am, ak tegu gi ñu tegu ci yaxantu ak ndefar, ak woomleg koom gi loolu di jur, nga xam ne day tax ba ndefar di jëm kanam, rawati na, gi ci aju ci ràbbu sér , nga xam ne mooyndefar gi njëkk ci Tugal.
3 Jëmmaan (l'individu) walla jëmm ci Tugal, ni mu jekki-jekkee rekk fés, mujj di dàtt bi mboolaayi Tugal yi tegu, sabab la ci li yee waa Tugal yi, moom jëmm jooju, ci Tugal kees tënk la woon ci jéngi nosteg laman , jamonoy yewwute ñëw dog jéng yooyu, féexal am xelam, leeral ko ci xam-xam, ba mu man a xalaat bay fent ay jumtukaay yu am solo yu koy dimbli ci yombal ag dundam.
4 Li juddoo ci wuññiy melosuuf yi it, muy teg loxo gi réewi sancaan yi daa def réew yi ñu sanc , ak di fa jële ay xéewal aki cémb (ñumm) , di leen yobbu seeni réew, loolu it bokk na ci li jëmale kanam yewwuteg ndefar gi ci Tugal.
5 Réewi Tugal yi ak mbootaayi koppar yi, jàpple gi ñu doon jàpple sémb yi jug ngir jëmale kanam ndefar ci Tugal, loolu de ci li defar jawwu ji la ba ndefar man a dox, man a àntu.
6 Boroom xam-xam yu aay, yi xëy feeñ, te bari ci Tugal.
7 Bari gi liggéeykat yi bari ci Tugal, rawati na ñiy liggéey ci ndefar yu ndaw yi. Na ngeen xam nag ne lu bari ci fentkati Angalteer yi daa defar ak a fent jumtukaay yi ak masin yi, ci liggéeykat yi amoon xam-xam yu néew lañu woon, nga xam ne daanaka jànguñu woon.
Yewwute gi li mu jagoo woon ak ay màndargaam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar ci Tugal, daa jagoo woon ay mbir yu bari, yii ci lañu:
1 Jëmale kanam gu ñu jëmale kanam jumtukaayu ëcc ak ràbb :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Meccem ràbb daal, ci yi gën a jariñu ci fent yu xam-xam yi aamoon ci Tugal la, rawati na ci Britani, loolu di ci ñeenteel bu mujj bi ci xarnub fukk ak juroom ñatt g.
Loolu nag li ko waral mooy yittewoo gu tar gu nit yittewoo ay sér, ak ñàkk a jafeg jëfandikoo jumtukaay yi ngir liggéey ci.
Ràbbkatu Angalteer bi ñuy wax James Hargreaves, jot na a fent atum 1764 g, benn jumtukaayu defar wëñ, muy benn masin (wuutuloxo) bu loxo, bu ñuy jëfandikoo ci ëcc, li koy doxal nag doon genn mbege walla póno, bu yor juroom ñatti ëccukaay ak ñaari forukaay, bu ko defee benn liggéeykat di ko yor, di ko doxal.
Bu ko defee, fentkat bu Angalteer bii di Richard Arkrihgt, fent moom it atum 1771g, benn jumtukaay buy xëcc wëñ yi, moom nag jumtukaay la bu ñu daa doxale ci dooley ay fas, mujj ñu koy defe ci dooley ndox, ñu tudde woon ko kaadaru ndox bi, (water frame). Ki ñuy wax Samuel Compton, ñëw fent – atum 1779g – benn jumtukaay buy boole gaaw ci liggéey bi ak baaxle ko, boobu jumtukaay nag tasoon na ci fi dend ak barabi ndox yi, ci ñaari diiwaani Angalteer yii di Yorkshire ak Lancashire .
Ki ñuy wax Edmund Cartwright, moom itam àgg ci fent benn jumtukaay bu ñuy doxale dooley ndox, ginnaaw bi ñu koy doxale dooley cóolóol , te kat tax na ba ñu man a ful li ñu daa ràbb, daa ko defar ciy sér.
Liggéey bi ñu daa def ngir gën a jëmale kanam ak gën a rafetal liggéeyu ëcc beek ràbb bi, gën a dolliku, te sax. Nu àgg ci jëfandikoo ne-ne yu simi yi ngir raxas wëtéen wi, defarati yeneen jumtukaay ngir móol ay deseñ aki mbind ci ndima yi ñu liggéey.
2 jëfandikoo kàttan :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jumtukaay yu njëlbéenu yi amoon, nit a ko daa doxale ci dooleem, walla dooley dundat . Kàttan nag di “energie” jëm na kanam ci jëm gi jumtukaay jëm kanam te dox. Ci noonu nit jot a jëfandikoo ci njëlbéen gi dooley ndox, ngir doxal jumtukaayam yi mu fent bu yàggul, ginnaaw bi, mu jëfandikoo dooley cóolóol ak këriñ.
Ki ñuy wax Thomas Newman, ñëw, indi fi jumtukaayu cóolóol, James Watt, moom itam dikk, gën a defaraat jumtukaayu Thomas boobu atum 1765g, loolu waral ay soppi yu mag yu xóot ci wàllug liggéey bi, ak li ñuy liggéey, ndax kat dugal gi ñu dugal jumtukaay bu mekanig, bu cóolóol ci ndefar ak jokkoo lu rëy a rëy la te am solo, te moo tax ba nga gis ndefar tay mu toll fii mu toll.
Bu ko defee ca saa sa, waa Tugal yi tàmblee gëstu fu ñuy jële këriñ. Këriñ nag bari woon na lool ci Wels gu bëj-saalum gi, ak Skotland.
Nit it gënoon na a jéego ay jéego ci jëfandikoo gi muy jëfandikoo kàttan, mu feeñaloon petrol ca D.B.A (Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi), ci digg fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g. Ginnaaw bi, ñu gisaat petrol fu bari ci àdduna bi. Ginnaaw bi ñu fentati benn jumtukaay buy “lakk ci biir”, boo xam ne mooy soppi petrol bi, ginnaaw bu ko lakkee, def ko kàttan guy yëngal ak a doxal. Loolu moo waral ngay gis leegi jumtukaay yu mekanig yii nga xam ne dañuy sukkandiku ci li ñuy wax “lakkug biir gi”, mooy lakku gi petrol bi di lakku ci biir jumtukaay bi, jumtukaay yooyu nag ñooy yu mel ni: oto yii ngay gis, fafalnaaw yi, gaal yii nga xam ne lakkug biir gee leen di doxal añs.
Mbëj tam jariñ na nit lu bari, loolu nag mi ngi ame ci bi kii di Faraday juge, fent li ñuy wax '''juddalukaayu mbëj''', nga xam ne loolu indil na nit lu bari ci ay liggéey ak njariñ ci dundam.
Nit àgg na ci xam kàttanug saal te jëfandikoo ko ci anam yu bari, loolu tax mu man a néewal li muy sukkandiku ci petrol. Waaye nag nañu xam ne kàttanug saal moom lu seer la, manu fee wuutu petrol ci genn anam, nit it jot na a xam kàttan gu jant gi , te jëfandikoo ko ci yenn anam yi, niki nuggalukaayu ndox yu jant yi ñuy jëfandikoo ci kër yi, ak ci yeneen anam yi.
3 Jëm kanam gu ndefar gu weñ jëm kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bokk na ci lu am solo li yewwuteg ndefar gi jagoo, bokk na ci, jëmale gi ñu jëmale kanam ndefar gu weñ, loolu nag mooy bi waay Angalteer jii di Bassemer, jugee, fent yoon woo xam ne manees na cee jaar bay soppi weñ di ko def “sulb” mooy weñ gu wow kong, dëgër këng, loolu nag ni mu daa ame mooy nu jaarale ko ci tàngoor wu kawe lool. Nit it gënoon naa def ay jéegoy jëm kanam ci wàllug yoon yi muy jaar bay génne këriñ, loolu tam dimble ko ci mu man a dolli, gën a lëwal li muy liggéey. Lii lépp nag bokk na ci li waral yewwuteg ndefar gi man a am ci Tugal, rawati na ci Britani.
3 Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li kenn manul a sikk mooy ni ndefar jëme kanam ci Tugal de indi na fi ag jëm kanam ci wàllug jokkoo, rawati na bi liggéeyu weñ gënee dox, gën a jëm kanam. Ci noonu angle bii di George Stephonson, moom ñëw , fent saxaarug cóolool maanaam , muy daw ci ay banti weñ ci diggante dëkkub Liverpool ak Manchester ci atum 1830g, yoonu weñ wii mooy yoonu weñ wi njëkk ci àdduna bi.
Ginnaaw bi, nitug Aamerig kii di Robert Foulton, moom dikk, jëfandikoo cóolool, di ci doxale gaali dex yu ndaw yiy daw ci dex yu mag yi nekk ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Ginnaaw bi mu jugati, jëfandikooti cóolóol, dawal ci gaali cóolóol yu mag yii di daw ci géej yeek mbàmbulaan yi. Ci noonu la jokkoo tàmblee jëme kanam nànk-nànk, ni ko ndefar defe. Bu ko defee, feeñteg jëm kanam ci wàllug jokkoo mujj di feeñte giy raññale tey màndargaal yewwuteg ndefar gu mag gii am tay ci àdduna bi.
4 Feeñug campeefi ndefar yi :[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Liggéeyuwaay yu ndaw yi juge nañu ci kër yi, doon leegi ay campéef yu ndefar, yu mag, yu nekk leegi ci dëkk yu mag yi. Ndefar yi mujj di loo xam ne am mbooloom ay lonkoo yu ndefar, yu mag ñoo koy moom, ñooy lonkoo yooyu nga xam ne ñooy faral a moom li ëpp ci alal yi.
Liggéeyuwaay walla isin yu mag yi nag, ci wetu barabi cémb yi (ñumm yi) lañu daa faral a sampu, te loolu da leen daa dimbale ci ñu man a néewal seeni fere ci lu aju ci seeni liggéey, ndax loolu daa na tax li ñu ci waroon a ñàkk gën a néew. Néewug fere yooyu daa na feeñ bu baax ci njëg yi, ndax daa na leen daaneel. Te daa na gën a baaxal liggéey bi, gën koo wuuteel.
Li fi yewwuteg ndefar gi jur:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Maneesul a sikk ne yewwuteg ndefar gi indi na ci Tugal ay ngérte yu yaatu ci wàlli koom, politig ak mboolaay.
Li mu fi indi ci wàllug koom:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwuteg ndefar gi bàyyi na fi ay jeexiitat yu rëy ci wàllug koom, ci biir Tugal ak biteem. Ndax ca la isin yu mag yi tàmblee feeñ, yi daa am jumtukaay yu rëy yi. Li ñuy liggéey gën a yokk, gën a wuute, li ñu koy jënde gën a néew, ñépp man cee jot, jumtukaayi liggéey yi gën a bari, jokkoo gën a yomb, yoon yi gën a bari, ja yu àdduna yi gën a yaatu, lonkoo yu mag yi amoon ay gis-gis aki xemmemteefi rënk ak sanc , tàmblee booloo.
Ndax kat canc gu politig gu yees gii, du lu dul doomi canc gu koom-koom, gi Tugal daa def, jaare ko ci ndefaram gu jëm kanam gii, ak baaxug ay jumtukaayam, ak soxla gu tar gu mu soxla ñumm yi, ak soxla gu mu soxla ay ja yu yees, yu mu man a jaaye marsandiisam yu bari yii te wuute.
Waaye mbay nag moom, ak li ay jumtukaayam gën a jamonoo lépp, ak li mu gën a ñaw lépp, te gën a xam-xame, teewul ay njëgi njuddéefam gën a seer, li ko waral mooy li ëppoon ci baykat yi dañoo gàddaayoon àll yi, dem ci taax yi, fi isin yi nekk, ngir man fa a liggéey, ndax la ñu daa ame ci liggéey bi moo daa gën a bari, te daa nañu ci ame ag sax fi barab. Gàddaay gii nag, juge ci àll yi, dem ci taax yi, taxoon na ba ab kiris walla jafe-jafe bu rëy amoon fi ci wàllug mbay ci Tugal, rawati na ci Angalteer.
Joqalanteg yaxantu gën a yokku ci àdduna bi, nga gis réew yiy defante ci seen biir ay kollarantey yaxantu, ak yeneen kollarante yu aju ci yombalug jaarale marsandiis yi ci géej yi, ak mbàmbulaan yi , ak barabi romb yu àdduna yi. Ci noonu lonkooy yaxantu yu àdduna yi nga xam ne seeni boroom dañuy am alal lool tàmblee feeñ, bank yi tàmblee yëngook a sawar, ak këri koppar yi.
Li mu fi jur ci politig:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sanc gii Tugal tàmblee sanc réewi jàmbur yi ak di leen teg loxo, bokk na ci li fi yewwuteg ndefar gi indi, wuutal ko fi, ginnaawal ko fi ci wàllug politig, ndax ni ma la ko waxe woon ci ginnaaw , ndefar day soxla ay cémb (ñumm)(matière première), te loolu dañu ko daa gis feneen fu dul Tugal, te loolu jur na ay xare ci diggante ay réew ci fu bari ci suñu àdduna bii, tax it ba réew yi ñu sanc jug, di xare ngir goreel seen bopp, soril senn bopp ag canc, ak lépp lu ko jege ci xeeti moomadi sa popp, ak tembadi.
Bu ko defee, benn dal (principe) daal di feeñ ci Tugal, mooy dalu “koom-koom bu gore bi walla bu af bi” (bu libre bi) am te taxaw ci nosteg bopp-alal (système capitaliste) . Loolu nag mi ngi am ci ginnaaw bi ndefar gu yees gii soppikoo dem ci noste gii, li ko waral di yitewoo gu bari gi mu yitewoo ci ñu sos ay isin yu mag, ak isin yu mag yii, yitewoo gu tar gi ñu yittewoo alal ju bari ngir taxawal leen, sos leen.
Nguuri Tugal yi, jàpple woon nañu noste gii te dëgëral ko ci mbooleem li ñu man, am ko ciy man-man aki kerkeraan . Ci noonu wartéefi góornamaa yi gën a yaatu, gën bari ci mboolaayi ndefar yi. Loolu yobbu leen ci ay wartéef yu mel ni sonn ci mbiri mboolaay yi, te yittewoo leen, sosal leen ay jàngu (leekol) aki daara yu mag, ak sonn ci mbiri wér gu yaram, ak lepp lu yitteel mboolaay gi maanaam (societe bi).
Ci noonu ay boroom xam-xam aki bindkat daal di feeñ, yoo xam ne seen liggéey bépp ñi ngi ko jëmale ci luy dundal mboolaay gi, suqali ko. Ay gisiini politig yu yees feeñ, yoo xam ne bokk nañu ci li fi indi xalaatu politig bu Tugal bu yees bii tay.
Góornamaay Tugal yi duggsi nañu ngir aar liggéeykat yi, ci noonu ñu yamale waxtu yi ñuy liggéey, def leen leegi ñuy: 7 – 8 waxtu, te bu njëkk 12 – 16 waxtu lañu woon. Ñu ñëwati indi fi noppaluy tawat yi ak yu njeextel-ayu-bis yi ak yu at yi . Ñu defati ay liggéey ngir yekkati seen payoor yi, jéemati ba seenug dund ak seeni dëkkuwaay gën a baax.
Man gi réewi ndefar yi man a doxal seen mbiri réew, feeñ na, te am bi réew yooyu amee alal ju doy ak ngànnaay yu yees te xereñ . bu ko defee, nga gis réewi Tugal yi sukkandiku ci ndefar, ëpp doole fuuf yi sikkandiku ci mbay, ak ngànnaay yu yàgg, yi ñu miinoon.
Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yewwute gi ci Tugal jur na ay gàddaay yu mag, juge ci àll yi, ak dëkk-dëkkaan yi, dem ci taax yi ak dëkki ndefar yi, loolu nag mi ngi am ci bi isin yi yokkoo, jumtukaayi ndefar yi gën a xereñ cig wàll, moomeeli mbay yu mag tàmblee feeñ ci Tugal, la ko dale ca ñaareelu xaaju xarnub fukk ak juroom ñatt g, rawati na ci Angalteer ci geneen wàll.
Bu ko defee, baykatu Tugal bi moom gisoon ne li ko gënal daal mooy mu dem ci isin yii nga xam ne li ñu koy fay moo gën a wóor te gën di lu ñu xam, te bàyyi mbay mii nga xam ne leeg-leeg mu baax, leeg-leeg du baax, ak jafe-jafe yi mu àndal, muy njaay meek toppatoo gi.
Lii mooy li waral ñiy liggéey ci mbay néew, te wàññiku, ñi dëkke kaw gi gën a néew, loolu it jur yokkug ñi dëkke ci taax yi, bu ko defee, am lu juddoo ci loolu, mooy néewug njóoxiitum mbay mi , te loolu it tax na njëg yi aju ci mbay ak li ciy juge gën a seer.
Beneen jafe-jafe daal di juddooti, mooy bu aju ci dëkkuwaay ñeel way gàddaay yu bees yii gàddaaye kaw ga ngir dëkksi ci taax yi, di wër liggéey. Ci noonu ay barabi dëkkuwaay yu xat tàmblee feeñ ci wetu fi isin yi nekk. Di dëkkal lu sakkan ciy nit, te matalewul li ñu laaj ci dëkkiin wu baax te xellu. Ci noonu wér gu yaram dajeeki jafe-jafe yu rëy a rëy , jikko it naka noonu. Jafe-jafey liggéeykat yi gën na a yokku, bi ñu demee ba li ñu leen di fay manatul a faj gën ja’a néewi seeni aajo, ngir seerug dund gi.
Beneen jafe-jafe bu mboolaay bu bees amati, ànd ak yewwuteeg ndefar gi, ak ag jëmam kanam, loolu mooy ne lu bari ci jigéen ñeek xale yi, leegi dañoo tàmbli di liggéey ci isin yi, te kat kenn soññu leen ci ku dul boroom isin yii nga xam ne li leen ñoroon weesuwul nu ñu man a gën a ame ay liggéeykat ba gën a man a néew lu ñuy fay, ginnaaw liggéey bi ci isin yi laajul doole ju rëye noonu ngir man ko. Loolu tam jurati yeneen jafe-jafey mboolaay, ndax tax na ba jigéen bàyyi fi ay liggéeyi boppam, dem ci isin yi, xale yi it bàyyi njàng mi, te loolu ag pert manu koo kawe, ndax xale yi ñooy yaakaari ëlëg.
Ag yàqu-yàqu tàmblee feeñati ci wërlaay gu mboolaay yi, ci Tugal, loolu nag mi ngi am bi ag ñàkk-liggéey walla ag liggéeyadi tàmblee tas ak a yaatu ci Tugal, ci liggéeykat yu góor yii nga xam ne dañoo tàmbli woon a nekk ay jafe-jafe dëgg, ci kanamu goornamaa yi, di yëngal, tey sàkku nu ñu leen lijantile seen jafe-jafey liggéey yi. Ci noonu goornamaa yi daal di def ay àtte , indi ay sart yu nos liggéey bi, aar liggéeykat yi ci fuqaleg boroom bopp-alal yi moom isin yi.
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix bu Abdu Xaadir KEBE


text:
Màntaalis
Mantaalis garab la gog ay xobam
day sew teg ci dëgar. Am ay wànqaas yu tegaloo ci melokaan wu yomb a ràññee, man a
àgg ci fukk ba ci ñaar-fukk i met... ci njoolaay. Mbayum garab gi ajuwul ci lenn luñuy jëfandikoo ci wàllug foytéef waaye man nanu koo jëfandikoo cig paj walla cuub. Dees koy jëfandikoo it leeg-leeg ci jëmbat i garab ndax garab gi keram day yaatu lool te it garab gi bu màggee day rafetal bërëb.
melo wi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci cosaanam, moom garab gi mi ngi cosaanoo réew mu ñuy wax (Madagaskaar).
Mbayam ak barabam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Noo ngi fekk garab gi ci lu ëpp ci àll bu kawewut lool, ci suuf su nangu. Cig mbayam nag garab gi man naa dund ci sunu tund wii nga xamente ni du tooy lool, te it du wow lool ak màggam it doon lu gaaw ci barab yi nga xam ni du tàng lool te it du sedd lool te it li ko ciy gënal mooy ay taw yoo xamente nii du bari lool waaye it bu baree itam man na koo dékku. Dana soxla it muy nekk fu am jant day gën a gaawal ak màggam.
Ay njariñam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab gi amul benn njariñ ci lu jam ci lu nit man a lekk. Ci wàllug paj, xasu garab gi ak i bantam man nanu leen a jëfandikoo ngir faj feebari yenn biir yi. Leneen it ci ay njariñam garab gi man nanu koo jëfandikoo ci lu ëpp ci nu ñuy fexee jëmbatat i garab maanaam ay sémb yu jëm ci jëmbat i garab leneen ci ay njariñam xas mi ak bant bi man nanu leen a jëfandikoo ngir defar ci ay xeet i cuub.
Nataal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Turu xam-xam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mantalie Terminalia


text:
-
tam
-
Yeesal baatu xarala ci wolof / Taatanu Wolof ak Xamle 1- Jollasu gi = téléphone 2- Kippaango gi = groupe 3- Njémmeer gi = public, assemblée, assistance 4- Limat gi = numéro 5- Lënd gi = internet 6- Lënku = […]
-
Turi rabi àll yi ci Wolof golo gi golo gu ñuul gi dangin wi bukki bi yolaan wi siiru bi wel wi till wi suññeel wi kund wi wéxéñ wi jaar ji sikóor bi njaxat wi […]
-
-
-
-
Bés bu taalifkati yeneen réew làkkee wolof… * Jukki bii topp maa ngi ko jëlee sama téere bi ma tuddee Téere-woy yi te mu genn ci atum 2011 ca Almaañ. Téere bi mën ngeen ko am NDakaaru […]
-
Alxuraan ci làkku wolof Alxuraan ci wolof
-
Bés bi UNESCO jagleel làkki ndey yi … Bésu 21 fan ci weeru fewrie at mu jot, moom la kurél giy toppatoo caada, njàng ak xamtéef (UNESCO) te féetoo ci mbotaayu xeet yi, jagleel làkki ndey, maanaam làkk […]
-
“Filosofi ci wolof”… téere bu bees bi Tamsir Anne génne Seetal Fii « Philosophie en wolof : A comme aada … » aada j. : aada mooy mbooleem matukaay yi am mbooloo, gën gaa bare, aw askan di tegtaloo cig jëf, di ca […]
-
Benn bés, benn woy: Sëriñ Musaa ka XARNU BI Sëriñ bi noo gi deeti ñaan Faqiir dafay nangoo dagaan Nangul nu lépp lu nu ñaan Ndax Yàlla naatal xarnu bi Noongi dangaan ci Mustafaa Ma nekk marwat’ak […]
-
-
KIPPUG WATTU LÀKKI RÉEW MI Ànd jubal mbind mi ! KIPPUG WATTU LÀKKI RÉEW MI Ànd jubal mbind mi !
-
Ñeel Seex Anta Jóob Liggéey bu mel ni bii ñu fi dëgmal, wareef la ci sunu gis-gis, ñu ñeel fi ca ndorte la góor gu mel ni Seex Anta Jóob. Ndax daf fee def, […]
-
-


text:
Ndekete Fàllu Siise daa bokk ca ña daamar (kamiyoŋ) ga saaraan fan yii ñu génn ca Caaroy dal seen kaw.
Aa… Ki doon dawal daamar googu de, xamul li mu def. Li mu def, mënees na koo méngale ak xosi almet sànni ko cig kàggu, téere ya ca ne, ànd ak xam-xam ya ñu ëmb, daldi lakk ñoom ñépp ba def dóom. Fàllu Siise kàggu la woon gu ëmb lu bari ñeel baati wolof ak mbaatiitu wolof. Te ni ko fentaakon bu mag boobu di wuyoo ci turu Aamadu Àmpaate Ba waxe, mu am solo lool, “Fii ci Afrig, boroom xam-xam bu làqu daa mel ne kàggu gu lakk”.
Ñaar a ma tax a fàttali loolu, tey. Benn : boroom xam-xam yi mel ne Fàllu Siise duñuy faral di móol i téere di ci dëxéñ xam-xam boobuy tax bu ñu fi jógee mu des fi ba seeni sët ak seeni sëtaat jot ci ba sax gën koo ñoŋal. Ñaareel bi moo di ne seen xam-xam du wasaaroo ndax day saf baatin ba tax ñu néew a ciy jot jaare ko ci ag tarbiya.
Bu nu boolee loolu lépp, demug Fàllu Siise gi day doon ci nun ñaari tiis. Bu njëkk bi ñeel génnug àddinaam ak anam bu metti bi mu ame. Bi ci des di xam-xam bi mu yóbbaale.
Waaye nag sant Yàlla ndax bi nuy jooy loolu ci la ma Sëriñ Jili Kebe xamal ni Fàllu jotoon naa liggéey ak benn waay ba tax lu bari ci li newoon ci moom yëbb na ko ci waay jooju. Rax-ci-dolli, waxtaan yi mu jot a séq ak ña ca kippaango bee ñu duppe Akaademi wolof ci Facebook, baati wolof yu xóot te ñu bari umple leen woon, jot na ko faa rotal.
Lee tax nu mën a jàpp ne Fàllu Siise dem na waaye demul ndax ni ko woykat bi waxe “suuf dina lekk doomu-Aadama bàyyi fa jëf”.
Xanaa rekk des di ko ñaanal Yàlla miy Boroom-Yërmaande jéggal ko te xaare ko àjjanay firdawsi ci barke turandoom Sëriñ Fàllu Mbàkke.
Bu loolu weesoo, nu def yitte ci dajale li mu nu fi bàyyil, móol ko, wasaare ko ba mottalil ko naalam wi jëm ci jëmmal làkk ak baatiitu wolof.
Seen yéenekaay LU DEFU WAXU mi ngi koy jaale njabootam gépp ak i mbokkam. Waaye, noo ngi koy jaale yit waa Senegaal gépp rawatina ñiy liggéey ci làmmiñi réew mi.
FÀLLU SIISE FEKKI NA KOCC BARMA!
Ndekete Fàllu Siise daa bokk ca ña daamar (kamiyoŋ) ga saaraan fan yii ñu génn ca Caaroy dal seen kaw.


text:
Bi ñu nee Senegaal moom na boppam tamit, loolu ciy wax rekk la yem ; ndax Seŋoor àndul woon ci réew mi génn ci nooteel ci saa si. Li mu bëggoon mooy ñu ciy dem ndànk ndànk ci diirub 20i at. Ba tax na bi mu jiitee réew mi mu saxoon di sàkku ndimbalul Farãs.
Ci atum 1962, Seŋoor gaawtu taqal àndandoom bu yàgg bii di Mamadu Ja mi jiite woon jëwriñ yi, jiiñ ko ne da doon fexee daaneel nguuram. Loolu jur ñu teg Mamadu Ja loxo, tëj ko lu ëpp 10i ati kaso. Ci atum 1968, ci seleŋlu gu daj réew mép, liggéeykat yi bank seen loxo, alkaati yi dal ci seen kaw ci ndimbalul Farãs. Diggante Seŋoor ak Farãs gën a rattax ci atum 1971, ci ngan gu njiitu Farãs, Georges Pompidou, di xaritam teg ci bokkoon ak moom fa ñu jànge, doon amal ci Senegaal. Lu mat at Ndakaaru nekk di waajal ngan gu gàtt googu yamoon ci benn bés doŋŋ. Fi gan geek ñi mu àndal waroon a jaar yépp, kilifa yi defaraat yoon yi, yeesalaat taax yi ndax bëgg a làq lépp luy màndargaal ag ñàkk ci gëbla gi.
Ndaw ñu bari jàpp nag ne lu ëpp tuuru, dalal gi ñu dalal njiitu réewum Farãs ab cokkaas bu leer la. Ay ayu-bés lu jiitu loolu, gàngoor guy roy kurélu ”Black Panthers” gu Amerig, ak geneen gu tudd ”Tupamaros” ca réewum Uruguay, ànd taal Këru Mbatiit gu Farãs ci Ndakaaru. Bi ñuy amal ngan gi, xale yi jéem a dal ci woto njiitu réewum Farãs li, waaye ñu teg ñenn ci ñoom loxo. Ñaari rakki Omar Bolondeŋ Jóob bokkoon ca. Moom tamit boobu xeexin la gëmoon, muy dóor mu daanu, waaye bokkul woon ci cong googu. Fekk na ay weer lu jiitu loolu mu dellu woon Farãs ginnaaw bi ñu teggee dogal bi ko fa dàqe woon. Ci yëngu-yëngu yooyu ci la Bolondeŋ ànd ak ñenn ciy xaritam ne dañuy dem jàngi nu ñuy xeexeek ay ngànnaay. Noonu ñu dugg ci saxaar gii di “l’Orient-Express”, wër Tugal gi yépp, mujjee ci dalub ay saa-Siri fekk fa ay fippuy Palestin ak Eritere. Seen pexe moo doon teg loxo kilifag réewum Farãs gu mag, weccee ko ak seen mbokki-mbaar yi ñu tëjoon kaso. Bi ñu fa defee ñaari weer la Bolondeŋ Jóob ak ay àndandoom jóge ci tàkk gi dellu taax. Amoon nag yaakaar ci ndimbal ”Black Panthers” yi ubbi woon ab dal ca Alse, gëblag réewum Alseri. Waaye ñu mujjee soppi doxalin. Ginnaaw bi ñu defee diir bu gàtt ci Konaakiri ñu jóg wutali Bamako ga ñenn ci mbokki Bolondeŋ yi dëkkoon. Foofa ñu lootaabewuwa maanaam ñu defaruwaat.
Waaye terewul alkaati yi teg loxo gàngoor gépp ci jeexitalu weeru nowàmbar ci atum 1971, fan yu néew bi Seŋoor di waaj a amal nganam gu njëkk ca réew ma ginnaaw tasug Lëkktoo gu Mali ci atum 1960. Raji Mali yi Ceekoro Bagayoko jiit woon ñoo leen toppoo, raju leen ay weer. Ñu fekk ci gafag Bolondeŋ bataaxal bu tënk pexe yi mbokki-mbaaram yi war a rëccee ci kaso ba ñu leen tëj. Bi ñu ko jébbalee Senegaal, ñu tëj ko ràpp ñetti ati kaso. Bés yi ñu def ci kaso Gore bi yépp, diir bu néew lool lañu leen doon may ñu génn ca fa ñu leen tëj. Ngir moytu jokkalante ci diggante ñoom ñi ñu fa tëye, ñaari yoon rekk lañu doon gis jant bi, suba si 30i simili, ngoon gi 30i simili. Xàmmeetuñu guddeek bëccëg, guddi yàgg lool, booleek ñu leen di metital.
Xibaar bi daanu bésu 11i fan weeru Me ci atum 1973 : Omar Bolondeŋ Jóob saay na. Mu amoon 26i at. Xibaar bi ne tasar. Ndaw ñu bari génn ci mbedd yi di bind ci turux yi ci gëbla gi “Seŋoor bóomkat : Ñu ngi ray seen doom yi, yeewuleen ; Bolondeŋ kenn du ko fàtte”. Ci saa si, nguur gi dafa nëbb pekke wi. Waaye àttekat-luññutukat bi lànk ndigal li bawoo ci nguur gi, daldi teg loxo ñaar ñu ñu jàpp ne seen loxo taq na ci mbir mi. Daa gisoon ci këyit yi ñu jëlee ci kaso bi ñu bind ne ayu-bés laata ñuy siiwaal ne dafa xaru, Bolondeŋ dafa xëmoon waaye ñi yore kaso bi yëgaluñ ko woon sax seen yaram.
Waaye keroog ba muy waaj a teg loxo keneen ki mu njortoon ne moo ci taq, ci la ko fa kilifa yi jëlee, teg fa beneen àttekat mu dakkal luññutu gi ndax ne du céram. At mu jot, 11i fan ci weeru Me wu nekk ay takk-der ñoo doon wër bàmmeelu Bolondeŋ ngir bañ nit ñi ñëw di ko màggal.
Ay 10iy at a ngii boobu ba tay Omar Bolondeŋ Jóob wéy doon royukaay ci ay way-aamu ak i m-pasin. Ay kaajar, ay péeñ ak ay filmo wéy di dellusiwaat ci mbooram. Muy mboor muy indi sunu xel ci doxalinu nguuru Senegaal gu tay. Nooteel gi nguur gii di doxal day wone rekk ni jaay doole démb la woon tay soog a ñëw. At yu mujj yii, nguur gi xañ na saa-réew yi sañ-sañu lootaabe ay feeñu, ba noppi wéy di sàcc alalu askan wi, di jaay doole. Fileek wàccoo wuñu ak li ñu warlook askan wi, waxu kese la ngir xëcc koppar alkati bitim-réew yi. Li woon démb du wonni. Boo dee ab bañkat tay ci Senegaal, mënoo mucc ci ñu lay xoqtal, di la teg loxo, di la tëj kaso ci lu teguwul fenn. Gii Maris Saañaa ak ñeneen ñu bari xam nañu ci dara. Boo xoolee loolu xam ne nguur gii du mooy ubbiwaat àtteb Omar Bolondeŋ Jóob. Waaye ni ko ay mbokkam di baamtoo rekk : “Lu guddi gi yàgg-yàgg, jant dina mës a fenk”.
Foloriyaŋ Bobeŋ ab gëstukat la ci mboorum Afrig. Ay gëstoom jëm ci xeexu askan yi ngir am péexte ginnaaw nooteel gi, rawati na ci Senegaal jamonoy nguurug Seŋoor. Mbind mii nag njañse la rekk bu ñu tënk ñeel sémbu téere ci jaar-jaaru Omar Bolondeŋ bu ñu nekk di ci liggéey. Li nu ko yombalal mooy ndimbal lu kenn mënul a natt bawoo ci ay mbokk, ay xarit, ak ay xamey Omar Bolondeŋ Jóob, ak ay way-aamu ak ay gëstukat. Ngërëm lu amul àpp ñeel na : Jàllo Jóob, Seex Amala Jóob, Àliyun Sàll “Palomaa”, Usmaan Bolondeŋ Jóob, Paap Konaare Ñaŋ “Ñàngus”, Aalimana Bàccili, Saŋ-Kolod Làmbeer, Omar Bolondeŋ Mnd, Mareem Bolondeŋ Jóob, Xaali Mustafaa Lëy, Rolaŋ Koleŋ, Àntuwaan Lëfeebur, Silbeer Wódey, Bertaraŋ Gale, Misel Sànkarani-Furnel, Màrk-weesaa Ówlet, Patirig Talbóo, Mari-Ãselig Sawane, Asiis SalmoN Faal, Ndongo Sàmba Silla, Kariim Njaay, Pàppa Àliyun Jeŋ, Ndey Faatu Kan, Kibili Demba Sisoxo, Baara Joxaane, Bàrka Ba, Majaw Njaay, Xumma Géy, Alasaan Jóob, Ug Seglaa, Faatima Jàllo Ba, Xalil Jàllo, Weesaŋ Meesen, Paskaal Biyànkini, Farãsuwaa Bulum, Màrteŋ Muur, Omar Géy, Kiristel Lami, Léwo Selig, Dawid Morton, Tiristaŋ Bobeŋ


text:
Góor gi nee na: Àdduna kenn xamu ko.
Pàppa ekspilike nu.
Góor gi nee na: Àdduna kenn xamu ko.
Pàppa ekspilike nu.
Waaw ma ekspilike leen:
Maak sam doom
Sama doom yéeg ci mbaam.
Man may teete mbaam.
Haa nu romb benn dëkk,
Nit ñi toogoon foofu.
Ñi ngi naan xoolal xale bi aka reew.
Naaj wu tàng wii
Moom mu waroon a teete mbaam
Sama doom déglul benn a ngoogu.
2- Maak sama doom
Sama doom wàcc mbaam
Man ma yéeg ci mbaam
Moom muy teete mbaam
Beneen dëkk binu romb
Nit ñi toogoon foofu
Ñi ngi naan mag mii moo ñàkk xel.
Sama doom déglul ñaar a ngoogu.
Àdduna bii, soo defee lii, ñu ne la lële, nga de lële ñu ne lii a nu gën a neex.
Góor gi nee na àdduna kenn xamu ko
Góor gi waxtaanal nu
Góor gi nee na àdduna kenn xamu ko
Pàppa ekspilike nu
Góor nee na àdduna am pàttaliku la
Pàppa ekspilike nu
Waaw ma ekspilike leen.
Leegi nu wàcc mbaam
Nun ñaar nuy teete mbaam
Ñeneen ñi nu romb fee
Ñi ngi naan ñaar ñii ñoo ñàkk bopp.
Leegi nu yéeg ci mbaam
Kenn wommatul mbaam
Feneen fi nu romb fee
Ñi ngi naan ñii ñaar ñoo ñàkk yërmaande
Sama doom déglul ñatt a ngoog oo.
Ne baay bi, bàyyil man suma rombee
Baay bi, bàyyil, man suma la jiitoo
Nga wax ma lu ñaaw.
Ne bàyyil suma la rombee nga wax ma lu ñaaw
Man suma la jiitoo nga wax ma lu ñaaw
Man li may def a gën li ngay def?
Am li ngay def a gën li may def?
Wommat, wommat mbaam ñu gis la.
Dunyaa, ni mu mel a gën ni ngeen mel.
Suma la wonee gannaaw nga wax ci man
Waxóo ci man lu dul wax ju ñaaw
Lu ma def nga ne baaxul
Lu ma ne amna nga ne loolu amul
Waaw loolu lu ciy pexe?
Li ciy pexe mooy bul faale
Bul toppatoo te dee ko sóoraale
Baabakar Kan way na Allaaji Bada Lóo mooy baayam
Seetal Yuusu Nduur ni muy waye
Mbaar, mbépp ak mbëfër
Seetal etuwaal ni muy tëgge
Danuy misig mu saf Yuusu way ci kawam
Su doyul nu dolli
Su ëppee nu xaaj ko
Su matul , nun nu mottali ko
Ismayla sóo ndax mu tane


text:
Bëtu-jaan
Bëtu-Jaan garab la gu ëppe ci réew yi ci diggu àdduna bi, fu ci mel ni: Madagaskaar, Réewu Kóngo, Endonesi, Folorit...
Melo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garab la gog ab taxawaayam day àgg 8 ba 9i met. Ay xobam dañuy ràbbaloo defub dank.
Ay doomam dañuy defum sàq, xonq coyy te dëgër lool ba noppi nangoo bari. ( sakkan)
Bëtu-jaan bu tolloo ci di dëgër, dootul neex a sempi ndax reen yi dañuy law fu sori ci biir suuf si.
Ay loram[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Garabu bëtu-jaan nag amna ay lor:
-Xoox yi dañoo am tooke. Benn xoox rekk boo ko ci yëyee man na laa faat.
-ku kay jëfëndikoo day wàññi tooke gi. Dangay baxal xoox yi ak meew ba ñu bax nga weer leen ci naaj wi ba ñu wow.
Ay njariñam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Waa pajum cosaan dañ koy jëfandikoo.
Xob yi dees koy baxal di ko naan day faj soj ak woppi sëqat.
Day yokk kàttanu góor ci néegu sëy.
Dees na ko it jëfandikoo ci sëqal kawar.
Xoox yi dees na ko def i per fecckat yi di ko takk ak a def ci seen i juŋ-juŋ.
Xoox yi it nattukaay la: Xoox bu ci ne ak moroom ja ñoo tolloo ag diisaay, ba tax na waa End dañ koy natte seen i wurus.( 12i xoox di dayob 11,6 garaam ci wurus).


text:
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Kureelu Mbootaayu Xeet yi ndawi réew yu mag yi, yu ci mel ni Nguur-Yu-Bennoo , Diiwaan-yu-Bennoo yu Aamerig, Bennog Sofyet, Faraas ak Siin, danoo daje woon ci Wasington peeyub Amerig ci wenn waxtaan atum 1933g, ginaaw bi as lëf ci ndam tàmblee feeñ ñeel reewi tapoo yi . Ci noonu nu gëstu woon nan lanu fiy sose ag mbootaay gu adduna guy yëngu ci saxal ponki jàmm ci adduna bi, jële fi xeex yi, amal fi maandute ak yamoo ci diggante mbooleem reew yi, ak rafetal nekkiinu mboolaayu r;ew yi, ci koom-koom, mboolaay, aada ak wér. Bi loolu jàllee nu def benn dajeb waxtaan bu àdduna bi ci dëkku San Fransisco ci 25 awril atum 1945, ngir rëdd fa ag kollëre ñeel ag mbootaayug xeet gu yees gu fiy wuutu kureelu xeet yi. Ndawi lu tollook juroom fukk ak benni reew teewe nanu ko, nangu it ci nu def kollëreg mbootaayu xeet yi, ak xaatim ko ci 26/06/1945g. La jiitu ca kollëre ga mooy:
Nun askani mbootaayu xeet yi ñi ngi giñ ne di nanu xettali maas yiy ñëw ci musibay xare , yi nga xam ne sotti nanu nit ay alkande aki naqar yu kenn manul’a misaal ci ñaari yoon ci diir bu gàtt bu weesuwul genn maas reek. Ñi ngi giñ it ne dananu feddaliwaat sunu ngëm ci àqi nit ju cosaanu ji ak yelleefam, ak teddngay jëmm ak man-manam, di feddali it ne goor ñi ak jigeen ñi ak xeet yi, moo xam yu ndaw lanu, mbaa yu mag, ñoo yam kepp ci àq ak yelleef .
Sosteefam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Njiitul Aamerig la tuddoon Widro WILSON da doon ku daa xalaat nu mu fiy taxawale mbootaay gu mag gu àdduna bi, guy jeem a indi jàmm ci àdduna bi, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi.
Waxoon nañu ne Wilson moom jotoon naa leeral dalam yooyu nga xam ne fukk lañu woon ak ñeent ci biir Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ne woon daal fàwwu nu sukkandiku ci ñoom ngir taxawal xeex bi, ak ngir rëddaat sëqooy réew yi teg leen ci dàtti jàmm ju sax ak moytu xeex yi nar a amati.
Wilson moom gaaraloon na naalam boobu di “Kureelu Mbootayu Xeet yi” , gaaraloon na ko ca waxtaanu jàmm wa ñu amaloon, kollëre ga ñu jotoon a fas ca Versaay it moo rëddoon lañu fa xaatim.
Ay ponkam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sose kureelu xeet yi ci mbooleem réew yi am tembte gu mat gu dara wàññiwut, réew yoo xam ne man nañoo indi ay warlu yu mat ci jox-cër walla wormaal jàmm, te bàyyi xeex mbaa lu koy waral. Réew yi bokk ci kureel gi danañu warlu ne kenn du ci xeex ak kenn te gaaralul li ko tax a bëgg a xeex ci kureel gi, ngir ñu àtte leen, te xool li leen boole. Réew yi ci bokk it war nañuy seet mbugal yi yell ci réew yiy tooñ, yu ci mel ne teg leen ay gaw yu koom-koom , walla jëfandikoo doole ci seen kaw.
Jeem a dëgëral buumi dimblante ci àdduna bi jaare ko ci sukkandiku ci maslaa gu fés, ak wormaal kollërantey réew yi, ak xeex njaam, ci meloom yépp, jeem a rafetal nekkiinu liggéeykat yi ak seenug dund, ak xeex seneebar, nos yaxantu ci àdduna bi, ak sonn ci wér-gu-yaramu nit.
Réew yi ci bokk danañu warlul yeneen réew yi wormaal seenug tembteg politig , danañu warlu it bañ a def ay kollërey sekkare , ak jox kooluteg kureel bi ab day ci mbooleem kollërante yi réew yiy def ci seen diggante. Koolute gi nag di secretariat bi, ci dëkkub Geneve bi nekk Siwis la nekk. Aar neewtey xeet yi ak yu diine yi nekk ci mbooleem réew yi, ak wormaalal askan yi ak xeet yi nekkoon ci ron imbraatoor yi, wormaalal leen seen àq ak sañ-sañ ci wutal seen bopp mujj gi ñu bëgg te gis ne moo gën ci ñoom , ak réew yi ñu gañee ci xareb àdduna bu njëkk bi. Kureel bi mooy taxaw ci di xool ni nuy doxale nosteg féetale gi, mooy noste googu nga xam ne moo waraloon yenn ci askan yi, xeet yi ak mbooloo yi, ñu feetale leen réewi sancaan yu mag yi, teg leen ci seen ron kilitfeef ak doxaliin, ginaaw bi réew yooyu nekkee ci waawug réew yi ñu daanoon ci xeex bi, ñuy : réewum Usmaan mi , Imbratooru Otris gi, ak gu Almaañ gi. Loolu nag ñu defoon ko ngir waajale leen ci ba man leen a may ag tembte ëlëg. Kureel gi, bi muy door a sosu, 42 réew a ca bokksi woon. Ci noonu réew yiy temb di gën a dolliku, naka noonu di gën a bokksi, ba mujj limub réew yi bokk àgg ci juroom benn fukk, mu ci nekk it am genn kàddu ci bu ñuy woote. Kollëreg kureel gi jox na reew mu nekk àq ak sañ-sañ ci mu genn ne bokkatuma, waaye ci kaw reew moomu teel a yëgale ag bëgg a bàyyeem lu tollook ñaari at cig njëkk.
Bànqaasi kureelu gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kureelu xeet yi ñatti bànqaas yu mag la am, ñooy :
Jataay bu Matale bi, Jataayub Kureel bi, Koolute gi (walla secretariat), nga rax ci dolli ñaari bànqaas yu ci bànqaasoo, ñooy : Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi ak Mbootaayug Liggéey gu Àdduna bi.
Jataay bu matale bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mi ngi daa ame ci mbooleem ndawi réew yi bokk ci kureel bi. Ab dajeem it benn yoon la daa am ci at mi ci weeru koor, ngir xool aka xalaat ci mbooleem xew-xew ak mbir yu am solo yi nekk ci ay tëralam (prograamam).
Jataayub kureel bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom mi ngi sosoo woon ci njëlbeen gi ci juroom ñeenti cër, juroom yi ci juroom ñeent yooyu ñooy réew yi am ag bokk gu sax ñooy: Nguur-Yu-Bennoo yi, Faraas, Itaali, Sapoŋ ak Almaañ mi jël cërub Aamerig mi nga xam ne bokkutoon ci kureel bi. Ak yeneen ñeenti réew yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn leeg-leeg. Bii jataay nag dana faral di daje ñatti yoon ba ñeent ci at mi. Dana faral di daje it, ci anamug jagle, ci xew-xew yu bette yu man a xupp jàmmi àdduna bi. Limub toogu yu sax yi tam yokk na ci jataay bi, juge ci ñeenti toogu dem ci juroom ñeent.
Koolute gi (secretariat)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Koolute gu kureelug gi, mi ngi sosoo woon ci liggéeykat yu kureel bi, ya daa liggéeye ca dalam bu sax ba nekkoon Geneve. Njiit li moom moo daa doon Ku-nu-woolu ku matale, ki nga xam ne jataay bu matale bi moo ko daa tànn. Koolute gi nag amoon na ay kureel yu bari yu aju woon ci moom, ñooy: kureelug dimblanteg caada gi , kureelug jële fi ag njaam, kureelug xeex seneebar, kureelug aar neewte yi , kureelug féetale yu sax yi ak kureelug tawat yu bon yi.
Am na yeneen bànqaas yu am ag jokkoo ak kureelu xeet yi, ñooy yu mel ne: Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi, liggéeyam di àtte xuloo yi ak amlante yi, àttee ko nag ci yoon bu àdduna bi, ak kollërante yi réew yiy xuloo jotoon a def. Nosteg kureel bi nag li mu wax mooy àttekaay bi fukk ak juroomi àttekat ñoo koy taxawal yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn, tànne leen nag ci kandidaa yi nga xam ne réewi kureel bee leen di indi. Àttekaayub Maanduteg Àdduna bi moom, mi ngi sosu ci atum 1921g, ab dalam it nekk Lahaay ca Olaand. Ak Mbootaayug liggéeyub adduna bi, ligeeyam di yewenal nekkiinu ligeeykat yi ci Àdduna bi, ak yekkati seen tolluwaayu dund. Moom nag mi ngi booloowoo ci ndawi liggéeykat yi ak sendikaay ligeeykat yi, ak boroom liggéey yi. Geneve nag moo dib dalam.
Ay ayibam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kureelu mbootaayu xeet yi de, ak li mu def lépp ci liggéey yu jëm ci saxal jàmm ci àdduna bi ci biir fukki at yu njëkk yi, ak li mu fi def ci liggéey yu am njariñ ci wàllug mboolaay, loolu lépp teewul mu lottoon te ñakk kàttan ci lijënti xuloo ak ŋaayoo yi daa am ci diggante réew yu mag yi. Loolu nag waraloon na neew-dooleg kureelu gi, rawati na ci atum 1930g, bi nga xame ne ag lottam àgg na ci manatul a tee réew yu mag yi di noggatu yu ndaw yi, lu mel ni loolu moo xewoon bi Sapoŋ defee ay jalgati jëme ko Siin. Li ko gënoon a doyadil mooy génn gu ci Sapoŋ ak Almaañ génnoon ci atum 1933g, ak lott gu mu lottoon ci tee Itaali songu Ecoopi ci atum 1935g. Loolu sax moo taxoon mu génn ci kureel bi ci atum 1937g. Kureel bi ba tay demoon na ba manatul woon a tee ay “dank yu xare” yu bees di am, maanaam ay réew dajaloo, boole seen bopp ci wàlli xare. Kureel bi tam àggoon na ci manatuloon a tee réew yu mag yi di rawante ci ngànnaayu, yi ci bokk ci kureel bi ak yi ci génn.
Bokk na ci ayibi kureel bi, fent gu ñeenti réew yu mag yi fentoon nosteg feetate ngir may Nguur-Yu-Bennoo yi ak Faras ñu man a sancati ay suuf yu bees, yoo xam ne danoo juboo woon ci seddoo leen ci seen biir, rawati na ci réewi araab yi, ak yu dul ñoom. Yenn yi ci yooyu, danoo nekkoon ci ron kilifteefug réewum Usmaan mi, yi ci des ci waawug imbraatoorub Almaañ bi. Réew yu mag yii danoo jëloon seen xemmemteefi sancaan yooyu cuub leen ci cuubug ag nite ak bëgga def lu baax, bi nu waxee ne kureelub xeet yi daal mooy kilifa gu njëkk gi yilif réew yu neew doole yi muccoon ci kilifteefug Tirki ak Almaañ.
Bokk na ci ayibi kureel bi ba tay, aakimoo gi réew yu mag yi aakimoo woon mbooleem saxal yi ak mbir yi ñu daa gaaral ci kureel bi.
Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kollëreg mbootaayu xeet yi dafa saxal ay jubluwaayam ci ñeenti mbir yu dàttu , ñooy:
- Wattu jàmm ak kaaraangey adduna bi.
- Suuxat seqooy cofeel yi ci diggante reew yi.
- Gën a soññ dimblante gi am ci diggante reew yi ci mbiri koom-koom, ak mboolaay, ak aada, ak wàllug nit.
- Dëppale jëfi xeet yi walla reew yi, walla jëmale leen ci lu dëppoo ak li mbootaayu xeet yi bëgg.
Bu dee ker-keraan yi mbootaay giy jëfandikoo ngir àgg ci jubluwaay yooyu, moom mbootaay gi leerale na leen ci nii:
Bennoog askan yu moom seen bopp yi ngir ñonal jàmm ak kaaraangey adduna bi. Di jëf ci anamug jàmm ak baalante ak jéllale ci diggante reew yi. Warlu yoon yi man’a yobboo ci nu bàyyi jëfandikoo doole ci bu nuy lijanti jafe-jafe yi ci adduna bi, ndare bu loolu day li gën ci adduna bi. Sukkandiku ci campeefi adduna yi ngir dëgëral jëm-kanamug koom-koom ak gu mboolaay gu askan yi.
Campeefi mbootayu bi aki bàqaasam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbootaayu xeet yi mi ngi ame ci ñatti campeef yu mag ñooy:
Jataay bu matale bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mi ngi sosoo ci mbooleem reew yi bokk ci mbootaay gi, mu ci nekk it am na genn kàddu bu niy woote. Jataay bi da na daje benn yoon ci at mi ci weeru satumbar, ca dalam ba ca New York, man na’a am nag leeg-leeg ñu amal jataay bi ci xew-xew yu bette yi ko aajowoo. Jataay bu matale bi nag yii ñooy ay yiteem:
- Gëstu naal yi ko reew yi ci bokk di faral’a indil, ak saxal leen, ak def ndinkaane yi war ngir jàmmi adduna bi.
- Gëstu mbir yi nga xam ne man nanoo yokk anami dimblante ci adduna bi.
- Nangu bokkug reew yu bees yi bëgg a bokk.
- Tànn cer yu saxul yi ci jataayub kaaraange gi .
- Tànn àttekati àttekaayu maanduteg adduna bi, ak ceri ñaari jataay yi: bu koom-koom bi ak bu mboolaay gi, ak jataayub ndenkaane bi.
Saxal yi jataay bu matale bi daa faral di jël, ñi ngi daa ame ci ndollant gu toll ci ñaari ñatteeli cer (2/3) yu fekke woote bu nuy def ci naal bu mu man’a doon walla ab ndenkaane.
Jaataayu kaaraange gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jataayub kaarange gi mi ngi sosoo ci juroomi cer yu sax , ñooy ndawi Diiwaani Amerig yu Bennoo yi (USA) ak Bennog Sofyet gi , ak Nguur Gu Bennoo gi ak Frans ak Siin, ak yeneen fukki cer yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn ngir diirub ñaari at. Cer yu sax yi nag dananu am sañ-sañu firi lepp lu nu fas ca jataay ba, boobu sañ-sañ ñu koy woowe (veto), jataay bi nag dana daje ci anam gu sax ngir xool ci mbir ak xuloo yu adduna bi, yi nga xam ne man nanoo jur njombe. Saxal yu jataay bi, ñi ngi ame ci ndollant gu toll ci juroom ñeenti kàddu, ci cosaanul fukki kàddu ak juroom, maanaam saxal gi du man’a wér mbaa mu wéy ndare bu juroom ñeent danoo kàddoo waaw, la ca des ne deet walla ñu noppi. Waaye nag benn saxal du am njariñ bu ko benn cer bu sax firee ne àndu ci. Jataayub kaaraange gi moo ame kureel biy saytu kàttanug fepp gi , am na it sañ-sañ ci genne ay saxal yu aju ci taxawal xeex yiy am ci diggante ñaari reew, ak tege ay mbugali koom-koom, ak yu xare ci mbooleem reew yi dul dégg ndigalam, am na sañ-sañu yabal ay doole it ngir taxawal ab xeex, walla ay kureeli soldaar ngir ñu dox diggante ñaari reew yu nar’a xeex.
Koolute gu matale gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom jumtukaay la bu moo uuf mbooleem ñiy ligeeye ci mbootaayu xeet yi, koolute gi ki koy jiite mooy ku nu woolu kiy jiite mbootaay gi, nga xam ne jataayub kaaraange gi moo koy tànnlu, bu ko defee ñu gaaral mbir mi ci jataay bu matale bi ngir nu woote ko (kàddu ko). Dalub koolute gi mi ngi New York. Ci biir koolute googu lanuy denc mbooleem dosyeey mbootaay gi .
Jataayub koom-koom ak mboolaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bii jataay’a ngi ame ci cer yu seen xam-xam aju ci mbirum koom-koom ak mboolaay. Jataay bu matale bi moo leen di fal ngir diirub ñatti at. Jataay bii nag li nu ko wékk mooy gëstu mbiri koom-koom yi ak mboolaay yi, ak aada ak lu aju ci nit. Mbootaayi adduna yii ma lay bëgg’a leeral ci jataay bii lanu bànqaasoo:
UNESCO[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom mbootaay guy jagoo mbiri aada yi la ak xam-xam ak yar , dalam bu sax ma nga Paris, ca Frans. Yiteem nag mooy dëgëral dimbalante ci wàllug xam-xam ak aada ak yar ci diiggante reew yi ci bokk, jaare ko ci soññ ak sawarloo gëstu ak ligeey yi aju ci yar ak aada ak xam-xam yi.
Mbootaayu Liggéeyu Àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li nekk yiteem mooy rafetal dundiinu liggéeykat yi ci àdduna bi, ak fexe nu yokk seeni ngérte . Moom nag mbootaay gi, mi ngi ame ci ab lim ci ndawi ligeeykat yi, ak boroom ligeey yi ci mboooleem reewi adduna bi, ab dalam nag mi ngi nekk Geneve.
Mbootaayug Wérug Àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbootaay la guy sonn ci dimbali reew yiy màgg ,ci ñu man a xeex tawat yiy wàlle, te yekkati seen tottuwaayu wér gu yaram. Moom mbootaay gi nag dana def ay gëstu ci wàllug wér, di ci sàkku it xam-xam yi manul a ñàkk. Di yonni ay boroom xam-xam ci loolu, di nos ay prograam yu jagoo tàggat ñi yittewoo wallug wér. Ab dalam nag ma nga Geneve moom itam.
Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom nag liy ligeeyam mooy jeem’a def ay pexe ci nu niy yokke li nuy ligeey cib dund ci ñatteelu adduna bi . Loolu nag nu jaare ko ci jëme kanam mbay mi te yokk jumtukaayam aki ker-keraanam, ak xeex gàkk-gàkki mbay yi ak yu dundat yi , ak dox ci lu fi man a indi ag mottalikoonte gu dund ci adduna bi . Dalam bu sax bi nag mi ngi Rom ca Itaali. Ëttu àtte bu maandute gu kawe gi:
Moom nag daa mel ne àttekaayu maandute gu adduna bi gi toppoon ci Kureelu xeet yi. Moom daal moom lanuy jàppe kilifa gu wàllug yoon gu mag gi nekk ci mbootaayu xeet yi. Mi ngi ame nag ci fukk ak juroomi àttekat yu jataay bu matale bi di tànn, ak jataayub kaaraange gi, ginaaw bu leen seeni reew sampee, gaaral leen ci mbootaay gi. Ligeeyam nag mooy gëstu sabab yi waral xuloo yi ci diggante reew yi. Mooy kàttan gi ame firi ak leeral kollërante yi reew yiy def ci seen diggante, ak àttey yoonu adduna bi. Ab dalam nag mi ngi Lahaay ca Holand.
Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabax[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li miy yittewoo mooy mbiri way daw-làqu yi, te indil leen ndimbal li manul’a ñàkk te dëkkal leen, ligeeyloo leen.
Jataayub ndénkaan yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mooy saytu mbirum sancu yi Almaañ moomoon, Itaali ak Japon njëkk ñu leen di gañe ci xeexu adduna bu ñaareel bi. Bii jataay nag moo taxaw taxawaayu jataayu feetale bi nekkoon ci kureelu xeet yi, ginaaw xeexu adduna bu njëkk bi.
Bankub addunna bi ngir sos ak tabax[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bii bank danu koo sosoon ngir man’a lebal reew yi ci bokk, ak dimble leen ci tabax barab yi xeex bi yàq, ak jëmale kanam barab yiy tàmblee màgg, ak sos ay naal yoo xam ne man nanoo jàpplee ci màggug koom-koomu adduna bi, ak jeem’a rafetal dundiinu ñi dëkke ci reew yiy màgg . Banku adduna bi, moom dafa mel ni ag lonkoo gu adduna bi, goo xam ne boppu alalam mi ngi juge ci li cer yi di teg. Cer bu nekk nag li muy teg day tolloo ak ni koom-koomam toll. Dalam bu sax nag mi ngi Wasington, peeyub Amerig.
Keesug kee gu àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yitteem mooy saxal njëgu kee gu adduna bi, ak dindi fi jafe-jafe yi man’a juddoo ci wecciku ci diggante reew yi .
Man nanu ne mbootaayu xeet yi daal mbootaal la gu adduna, gu am sañ-sañ yi kureelu xeet yi amoon, waaye mu ëpple kureelu xeet yi ci ñatti mbir yu am solo, ñooy:
- mbootaayu xeet yi day dëgëral - ci ay jubluwaayam – àqi ak yelleefi doomu aadama yu dàttu yi, ak teddngay nit ak yamale ñaari xeet yi (goor ak jigeen) cig wàll, ak yamale reew yi ci geneen wàll.
- Mbooleem reew yu mag yi bokk nanu ci mbootaayu xeet yi, te bu dee kureelu xeet yi moom Amerig bokku ci woon ngir bañ gu Kongres bañoon ne du ci bokk. Te it Bennoog Sofiet moon bokku ci woon lu dul ci diggante 1934 – 1939 g. Nga rax ci dolli ne cer yi bokk ci mbootaayug xeet yi, boo ñaarte woo cer yi bokkoon ci kureelu xeet yi, yu mbootaay gi moo leen di ëpp.
- Mbootaayu xeet yi am na dooley xare ju koy kàttanal ci mu man’a wéyal ay saxalam, am na it sañ-sañu tege ay dogoo yu koom-koom, ak jëfandikoo doole jëme reew yiy tooñ.
Ànd ak loolu lepp nag, teewul mbootaayu xeet yi moom, doon daanaka ab jumtukaay bu nekk ci loxoy reew yu mag yi am ay toogu yu sax ci jataayub kaaraange gi, yooyu nga xam ne ñoo ame sañ-sañu firi (veto), man a bañ mbaa firi bepp naal boo xam ne gaaral nanu ko ci jataayub kaaraange gi. Ci noonu yenn ci reew yu mag yi, fètteerlu nanu,wéy ci jëfandikoo sañ-sañu firi, di ko jëfandikoo fu nu ko wart a defe, di ci tooñe, di ci dumaa, di ci aare reew yuy jalgati. Te lu bari ci saxali jataay bu matale bi, ak saxali jataayub kaaraange gi, ba leegi daa rekk lanu ci kayit, kenn doxalu leen. Ab ligeeyam nag ci wàllug dimbalnteg koom-koom, aada, wér gu yaram ak mboolaay, lu am solo la, te yayoo màggal, waaye bu dee ci lu aju ci politig ak xare, moom dëgg-dëgg ni mu ciy doxe sori na dëgg, sori maandute te sori yoon.


text:
Yeesalu 20i Mai 2021
Ci 10i fan ak benn ci weeru maars 2020, kuréel gi yor wérgi yaram ci àdduna bi (OMS) neena lii di COVID-19 bi (Koronaawiris) feebaru mbass la. Mbir yaa ngi dox ci àdduna, tekk ci reew yaa ngi yokk wala di wañi tere yi ak/wala lepp lu jëm ci wallu kaarànge ngi ndax gis nañ xéeti koronaawiris yu yees (ay wariyant) ak porogarami ñakku yaa ngi gën di dem.
Taskati-xibaar yi ci àdduna ñu ngi def liggéey bu am solo ci yee askan wi ci lu jem ci feebar bi ak nan la réew yi taxawee ci xeex ko, ginnaaw bi ay ngornamaay réew yu bari gàllankooree tasum xibaar ak jotug xibaar gi, ci ni ko CPJ firndeele ci seenum mbind. Ñiy yëngu ci mejaa yi dañuy jànkonteel ay ërtal ak jafe-jafe yu tar, teg ci leeg-leeg- mën nañu ame ci jàngoro ji fépp fu leen seen liggéey yóbbu, wala tukki ak laaj-ak-tontu yi seen liggéey bi laaj, ni ko CPJ waxee ci laaj-ak-tontu bi ñu séq ak taskati-xibaar yi.
Ngir xam lu xew bis bu nek ak yéesal yi am ci digle yi ak tere yi, tass kati xabaar yiy yengu ci mbass mi war nañuy top xibaar yi bayikoo ci OMS ak kuréel ya ŋank walum pacc ca seeni askan. Ngir am lu wér ci lawug jàngoro ji waxtu wu nekk dal bi tudd Johns Hopkins University Coronavirus Resource Center nekk na barrab bu wóor te mucc ayib ci jottali xibaar ci wàll woowu.
Aar sa bopp ci biir nit ñi
Tere yi jëm ci tuki réew ak réew ak/wala ci wallu kaarànge gi danuy sopikku saa su ne, ba tax na liggéeyu mejaa yi mën nañu soppi anam biñu koy defee wala dakkal ko ci lu kenn dul yeglu.
Ñiy yëngu ci tassum xabaar te ñakku ba noppi war nañu bàyyi xel ci ne mën nan wale jàngoro ci ba leegi, ci ni ko centaru amerikin biy saytu bepp feebar (CDC) waxe, ndaxit xéetu ñakk bu ne akk namuy aare nit ki ci xéeti jàngoro yi wiris bi andale, ci ni ko Yale Medsin waxe. Ba tax na xéeti kaaràngey COVID 19 yu mel ni dàndante gi and takk maska, war nanu leena saxal saa su nekk.
Képp kuy waajal liggéey ci jamonoy mbassu COVID-19 war naa bàyyi xel ci ndénkaane kaarànge yii:
Waajtaayug liggéey bi
- Su jappandee, nga teela jël sa ñaku balaa ngay dem ci liggéey bi su dee mën nga koo jël, rawatina soo waree liggéeyi wala tukki ci barab yu bari riska am jàngoro ji.
- Ci ni risku am jàngoro ji tollu ci fi nga nek wala ca fa nga jëm, laaj-ak-tontu ci telefon wala ci lënd gi mooy gëna jappandi ci yaw di jàkkaarlook nit ki, ngir mëna neewal wallante ngi ak/wala di janook jàngoro ji.
- CDC neena màgget yi ak ñi am feebaru sooxaale lu mel ne jabet mbaa am yaram la jàngoro ji gën a jublu. Soo bokkee ci ñii, tekk ci na fa wallante te ngi tollu, warula ngay sóobu ci benn liggéey bu lay yobbu ci nit ñi. Te bépp liggéeykat bu ëmbit jar naa bàyyi xel.
- Saa su njiit yi di yable kuy jëli xabaar yi jëm ci mbassum COVID-19 war nañuy sóoraale songi mbañxéet yi niy song doomi bitim-réew, ci ni ko The New York Times leerale
- Yamale tukki ngi ci àdduna si akk tërelin yi jëm ci tëju ngi mën nanuy soppiku ci lu ken dul yeglu. Waxtaanal ak say njiit ci pexe yi nu tërel ci jàppandal ak taxawu la sula feebar bi dabee ci liggéey bi, di sóoraale yit ber sa bopp wala / mbaa ñu lesere la / tëj la ci barab diir bu yàgg.
Sellug Xel
- Ñi gën a xarañ ci taskati-xibaar yi sax mën nañoo jànkonteek jafe-jafey xel ci sa taataan xibaar ci mbasu COVID-19 bi ci ni ko Reuters Institute ca Iniwersite Oxford waxe. Wareef la ci njiit yi ñuy nemmiku seen taskati-xibaar bés bu nekk di seet nuñu def, te dileen taxawu aka jàppale ca namu waree.
- Sooraaleel janknteel coonoy xel ci wallu liggéey bi ci barab yi COVID-19 am, rawatina sooy taataan xibaar ci fu mel ne fajukaay yi wala berukaay yi, wala barabi tëj yi.Jumtukaay yu am solo ci taskati-xibaar yiy gis giraawaali ci seen liggéey am nañu fii di the DART Center for Journalism and Trauma. Yërël lii di CPJ wallu kaay gui ngir am ci yenenni jumtukaay, lu mel ne taxawu yu muc ayib ci sellug xel jëm ci taskati xabaar yiy taataan COVID-19 bi.
Mucc ci wàllu gi ak wàllaate gi
Réew yu bari ñoo ngi wëyel dàndante/ci diggante nit ñi , wante réew mu nek ak namu koy doxale. Sooy taataan xibaar ci barab yu feebar bi jublu lool wala ngay dem ci ben ci barab yii ñuy waaja lim, balaa ngay dem laajteel yan yiirukaay set setal lañu fa tëral. Bu dalul sa xel bul dem.
- Bépp xeetu loppitaan
- Kërug màgget ñi
- Kër gu am ku feebar, maggét, ku ëmb, wala ku ame jàngoro.
- Bepp liggéeyuwaay bu feebar bi jublu lool (fu mel ni isini yiy pakete yapp)
- Ag kër gu ñuy waajalee way-dawlu yi, fi ñu leen di lakkee, wala bépp liggéeyuwaay buñuy waajalee ab rob.
- Beddiku, beru, wala tëju
- Tanccaloo bi ci dëkkinu taax yu bari nit (fu mel ni lëmpel wala fawelaas)
- Dalub way-làkku
- Kërug walu, wala ab kasso bu ndaw/bu magg goo xamne am na ñu fa am COVID-19
Ay ndékaane yees nangu ngir mucc ci wàllante gi
- Na nga saxal dàndanteek ñepp nako njiit ya santaane ca fa nga nek. Te ngay bayi sooraale bu baax ñi nga xamne da ñoo ame màndarga feebaru noyi, lu mel ni sëxet ak tisooli, wala/ak sooy laaj ak tontu ay mag, ku ame jàngoro sooxaale, kepp ku jigeñ ku jàngoro ji feeñ ci moom, ñiy liggéeye fa ñiy facc ñi ame COVID-19, wala ñiy liggéeye ci barab yi feebar bi jublu lool.
- Jéemal deffe say laaj-ak-tontu ci bitti. Soo soxla deffe laaj-ak-tontu ci biir neeg, tanal barab bu feex (lu mel ni porantéer yu ubbiku) te ngay moytu diko deffe ciy barab yu xatt.
- Moytul di nuyóo akka lëngoo wala di fóon kenn.
- Jeemala taxawe wet te baña jakarlook nit ki sooy deff laaj-ak-tontu, te saxal dàndante ci niñ ko santaane.
- Foo tollu ngay raxasook saabu ak ndox mu tàng ba set wecc ci lu tollook 20i seconds. Te nga fomp say loxo ci nu mu gënë sele. Soo namee xam naka la nuy raxasse loxo bamu set yërël situb OMS
- Ngay jëffandikoo jel wala fonpukaay alkoliizé soo amul saabu wala ndox bu tàng, te nga tegg ci raxasook ndox mu tàng akk saabu ci numu gënë gaawe. (CDC digle na jëffandikoo jel bi am alkol te mu epp 60% etanol wala 70% isopropanol.) Bul weccee saxal raxassu ak jëffandikoo jel yamu nu.
- Mural sa gimiñ ak bakan sooy sëxët wala tisooli. So sëxët tee wala tisooli ci muswaar a seté sanil bu jekk ca mbalit ma te dem raxassu ji ba set wecc.
- Ngay moytu di laal sa xarkanam, sa baken, sa gimiñ, say nopp, ak yu ni mel.
- Ngay moytoo nane/lekke ci ay kop ak di lekke pakaaki kudu yoo njort ne keneen jëffandikoo na leen.
- Muural sa bopp bi. Kawar gu kudd yit nga takk te muur ko
- Tekil bépp takaay wala montar balaa ngay jublu ci liggéeyy, ndaxte COVID-19 mën naa dund ci fu nekk ci ay diir yu wuute.
- Sooy takk ay linet dée leen fomp ci saabu ak ndox mu tàng foo tollu.
- Moytul di sol lineti kontak ci liggéey bi, soo ko mënee, ngir moytu muy laalante ak say gëtt ndax jàngoro ji mënees na si jaare ba dug la.
- Tanal yere yi ngay sol, bayi xel am na yere yu gën gaawa sett yeneen. Te soo wacce nga fóot say yere ci ndox mu tàng ak saabu.
- Soo ko mënee, bul jendeek xaalis ci liggéey bi, te ngay fomb fo tollu say kart bankere/keredi, sa kalpe, ak sa poset saa su nekk. Tey moytu yit di duggal say yoxo ci say poos.
- Seetal ndaamaar li lay yombu ak indi sooy liggéeyi. Soo ko mënee moyul di dugg taranspor piblik ci waxtuy xëy ak wacc, te ngay laal jel alkol saa soo wacee ndaab gi.
- Soo nekkee ci sa ndaamaar wala bu liggéeyu kaay gi, na nga bayyi xel ni ki am jàngoro ji mën na ko walla ku nekk ci ndaamar si. Soo nekkee ci sa ndaamaar na nga wacce wiitar yi ngelaw liy uppu, te yit ngeen di muur seeni xarkanam wala tak maska.
- Di jël poz te bayi xel ci coono/katan gi, ndax coono day indi tayel ci samonteek set setal. Di soraale ñiy liggéeyi aka wacce fu sori tay dawal.
Muuru kaayu yaram waa loppitaan (PPE)
Ngir taataan ci anam yu sela, tass katu xabaar yi maness nanuy sol muuru kaayu yaramu waa lopitaan PPE yu nek su ko seen liggéey bi laajee. Lu mel ni ay gãa aa seté, maska xar kanam, taabelye / kombinesõo / wala liy muur dàll ak yuni mel.
Sol ak simi ci anam yu woor muuru kaayu yaramu waa lopitaan PPE dafay àndak sàmmoonte gu mucc ayyib ak ndénkaane yi ci jëm. Bësal fii ngir xam ndénkaane yi bàyyikoo ca CDC. Sooy sumi muuru kaayu yaramu waa lopitaan PPE nga nga deff ko ci anam yu mucc ayib, ndax toxalee ca jàngoro ji lu gaaw la. Lu la leerul nga laaj ki xam mu tàggat la ci balaa ngay dem ci liggéey bi.
Na nga xamit ne ca rèew yu bari muru kaayug yaram waa lopitaan (PPE) yu baax neew na fa, jëffandikoo ga mën na indi ñakkam.
- Te ngay settantal PPE yi ngay sol na baax te jot. Su la jotulee men naa xotiku/mbaa tere la yengu (su xatee), tekk ci men naa lonku fena lo mel ni lokke daal di xotiku (su yolamee)
- Dèel jëffandikoo màrku PPE waa loppitaan yu baax yi, di sàmmonte ak mbooleem ndénkaane yi. Di setantal jumtukaay yu yàqu yi ak/wala yu fóo yi niko. Màrk yi gën te wóor ñu ngi nii.
- Solal ay gãa sooy liggéey wala ngay seeti ku feebar bi dal fu mel ni loppitaan. Jàppal ni gãa wu nitiril bi moo gën a baax bu lateks bi. Sol ñaari gãa dina yokk kaarànge.
- Sooy liggéeyi fu am riska mel ni loppitaan, dafay laaj nga sol maska ak kombinesõo PPE bu jot sëkk.
- Soo waree sol kombinesõo, na nga dem tuwalet ba noppi soog sol PPE
- Suko liggéey bi laaje mën ngaa sol ay dàll yooy jëffandikoo benn yoon rekk wala dàllu permeyaabal ci sa kaw dàll, te soo génee ci loppitaan ba nga raxas leen. Su dee dàll permeyaabal nga sol na nga leen summi ci nu mucc ayib balaa nga fay jóge.
- Digle nañu PPE waa loppitaan ñu kay solee ci kanamu ku ci tàggatu, tay fàttaliku ne ci jamono jooju lu ne mën na ci xew ci am jàngoro ji. Widewoo solu ak sumeeku bi bàyyikoo ci CDC lu am solo la, waaye ñu bañ ko weccee ak tàggatu / caytu gi.
- Solal benn yoon kesse PPE yii di gãa, kombinesõo, taabalye, wala murrukaayu dàll. Bépp jumtukaay boo wara jëffandikoo waat daa wara dekontamine wu te set wecc. Te nga sànni PPE wa yi sellul yépp ci lu mucc ayib BALAA NGAY JÓGE ci barab yu am feebar bi.
- Maska xar kanam
- Colinu maska gu mucc ayib lu am solo la rawatina ci taskatu xabaar yiy taataan ci mbend mi, ci barb yu tëjju, ak/mbaa fu feebar bi jublu. Nga bayi xel ne fu ruusiti jàngoro ne ci barab yu tëjju yi loolu mën naa yokk riska yi, te yit mën naa yokk jakarlook jàngoro ji.
Ngay bayi xel ci ne colinu maska xarkanam bu jaarul yoon mëness na cee jële jàngoro ji. Am na jàngat bu Lancet def di wone des gi domi jàngoro jiy des ci ay maska ginnaaw juróom ñaari fan ba mu ca tabee. Ba tey it jàngat bi wone na lii di summi, jëffandikoowaat, wala laal sa xarkanam booy sol maska mënees na caa jële jàngoro ji.
Boo de sol maska toppal ndénkaane yi:
● Sooy taataan ci barab bu tëjju, fu jegge ay nit wala fu feebar bi jublu sol maska N95 (wala FFP2/FFP3) lañu santaane ci kaw maska ‘oppeerekat’
● Mu wóor la ne maska bi muur na ba daj sa bakkan ba ci sikkim bi baña bàyyi poroxndoll.
● Te ngay wat kawaru xarkanam ngir maska bi mën muur fépp.
● Na nga saxóog camonte ga ca war yëp. Bul laal kanamu maska bi, soo koy summi nga jàpp ci laf yi, te moytu di ko laal aka defaraat ci lu dul lu jamp. Te nga raxas say loxo saa soo laale sa maska.
● Jëfandikoo waat maska am na ay riska yu mag. Saa soo paree ci maska nga fass sani ko mbalit.
● Te ngay raxas say loxo ci ndox mu tàng ak saabu, wala ndoxum alkol (lu ëpp 60% ethanol wala 70% isopropanol) soo dindee sa maska.
● Su maska bi tàmbalee gajaf/guus nga summi ko te sol bu bees, set te wow.
● Nga bàyyi xel ne sol maska benn la ci pexe yi ngay aare sa bopp. Ban di laal sa gémmiñ, sa bakan, ak say bët ak di raxasso ndox mu tang ak saabu lu ci am solo la.
● Te nga xam it ne maska xarkanam am ko yombul /wala njëg gi mën naa seer lool ci yenn barab yi.
Li aju ci Kaaràngay jumtukaay
Wer na ni jumtukaay yi doomi jàngoro ji tagg mën na fa jaare law. Ñépp wara saxoo di fomp aka settal saa su ne.
- Deel jëffandikoo mikoro yu gudd sorri nit ki te bañ tappal kenn ab micro.
- Kuwertiiru mikoro yi daffa laac fomp ak raxass bu sett ci ndox bu tàng ak saabu saa su soo ci pare. Laac teel/xamlul naka lanuy dindee kuwertiir ci lu mucc ayib ngir moytu difa toxalee jàngoro ji. Nga moytu jëffandikoo kuwertiir yiy dëssel ngelaw ndax dañiy naqaree settal.
- Jëffandikool deglu kaay yu yomb njëg fooko mëne te nga sani leen soo ci paree.
- Jëffandikool gëttu kamera yu gudd ngir mëna samonteek dàndante bi.
- Saa soo ko mënee nga jëffandikoo jumtukaay san fiil mo gën yi andak fiil.
- Xamal ni ngay dence sa jumtukaay ci liggéey bi. Bul bayi dara muy taxawaalu, te nga deloo lu ci nekk fa mu dëkk te tëjj ko (lu mel ni keess ngi ngay yeegge roplan, te mu yomba raxass lool)
- Sudee yomb na la, lëmësal ak palastik jumtukaay yi ngay jëffandikoo. Dina na nèewal domu jagoro tagg ci jumtukaay te dina yombal fomp ak raxass bi.
- Nga yore ay batari sekur yu doy te moytu di resarze fenn ci liggèey bi, ganaw domi jàngoro ji mën na fa jaaré.
- Fompal bépp jumtukaay ak porodiwi yu melni Meliseptol di ray mikorob, tegg ci fomp yeneen yëpp yu mel ni portabal yi, tablet yi, kabal yi, piriis yi, laptop yi, disk ekstern yi, kamera yi, press pass yi ak kordon badsa yi.
- Na la woor ne jumtukaay yëppë sett so leen di deloo, te nga yëgoo ci ak ñi koy saytu ganaw bamu la leere ne taggatu nan ci fomp. Na la wer ne ken deloo si wul ben jumtukaay te yëgoo wu ci ak kikoy saytu di ko settal.
- So yore ndaamaar ci liggéey bi, so wacce na la wer ne raxas kat yu ci tagattu raxass nañu ko birr ak bitti. Te ñu raxas bu baax yii nga xamne ñéppa leen di laal mu di puwañe yi, wolan bi, lewiye witèes bi, farin a min , séetu bitti yi, reposs tet yi, sentiir sekirite yi, tablo de bor bi, manet yi wacce kayug wiiter/jafandu kaay/ak butoŋ yépp.
Nooy raxasse jumtukaay yiy jëffandikoo kuranŋŋ
Tomb yii mooy wane naka ngay raxasse jumtukaay yiy jëffandikoo kuranŋ.Na nga jang li ci defar kat bi wax lépp ciy tektal balaa ngay tambali raxass.
- Roccil/dindil bepp piriss, apaarey, ak kaabal.
- Léep luy xeetu ndox na sori jumtukaay bi, te bul jëffandikoo ayerosol, odesawel, wala luy ñori-yii yëp day yax say jumtukaay
- Bul timale say aparay muk ak pomp
- Ngay jëffandikoo sër yu dul bayyi tilim te nooy saa sooy fomp.
- Nga gajafal wala guusal sër bi, te BUMU tooy. Dolli ci saabu bombu ko ak sa loxu
- Fompal aparay bi ay yooni yoon
- Bul bayi benn tooyaay ci bunti aparay yi (roofu kaay, fi ngay roof deglu kaay yi, bindu kaay gi.)
- Nga wawal ko ak ser bu set, waw te nooy.
- Yenn defar kat yi santaane nañu ngay fompe ak alkol isopropyl 70% leep lu degar wala ludul siit.
- Sooy settal sa jumtukaay na nga xool ku defar li nga koy setal le, ndax mënees naa yax sa jumtukaay
Ngir gën ci leer lu yërël fii
Kaarànge ci lënd gi
● Na nga bàyyi xel ci xoqotal yi taskati-xabaar yi di jànkonteel ci lënd ci seen walug liggéey jëm ci taataani xibaari COVID-19 bi. Mën naa jogge ci gurub yiy bañ ñakku wala ñi buggul takki maska Yëral li ci CPJ indi ci ay doxalin bi gën yu lay muccal ci songaate yooyu.
● Gornamaa yi ak kër yiy liggéey ci xarala yu bees yi ñoo ngi jeffendikoo sirweyans ngir topp lawug COVID-19 bi. Ku mel ni NSO Group bokk na ci, ñoo tëgg Pegasus, di ab losisiyel espiyõo bu ñuy jëffan- dikoo di ci yëddu taskatu xabaar yi ci nikko Citizen Lab waxee. Kuréelu liberte ciwil yi ñu ngi mébét ni sirweyans teknik yooyu mëness na cee jaar di yëddu ay nit su mbass mi jeexee. Kii di “Transparence Internationale” mu ngi topp la cay xew fépp ci àdduna bi ci seenub dal
● Saay-saay yaa ngi pëttaxlu ci njàqare gi dab nit ñi ci mbas mii di ërtal ay nit ak ay kureel ci songin yu xarañé jëmale ko ci walug ñakku gi ci lu bir àdduna sepp, suñ sukendikoo ci ay xibaar. Na nga àndak teey balaa ngay seet dara wala ngay wàccee leen lu jóge ci lënd ci walug COVID-19 wala lu jem ci ñak ci lu mën di jaar ci seeni appaarey di leen yëddu, ci ni ko kureel gii di Electronic Frontier Foundation waxee.Ngeen di teeylu su ngeen bëgee yër lenn luy wax ci COVID-19 bi bàyyikoo ci mbaalu-jokkoo yi wala jëfekaay yi ñuy yónnee ak di jot bataaxal yi, daf ci am yu lay këpptal ci ay dal yuy yàq sa appaarey ak ay wiris
● Teeyal ci nguur yiy tasaare xibaar yu wérul, ci ni ko The Guardian indee, ak lu mel ni xibaar yu wérul yi jëm ci askan wi, loo xam ni OMS xamle nako ci anam yu leer, teg ci kii di BBC leral na ko. Dalub OMS am na ngindikaay ngir mucc ci yu wérul yooyu
● Yëral mbaalu-jokkoo yi lu aju waxtaan yi ak mbiri jàmbur yi nga xam lu nuy doyee say mbiri bopp, amuñu ci dara, ak lan moo ci am kaarànge. Nga bàyyi xel yit ni léegi nit ñu baree ngi toog ca seen kër di fa liggéeye, serwis yu bari hackers yi dañu leen di ërtal.
● Bàyyil xel ci risk yi am ci xibaar yiy baawo wala ame ci réew yi nga xam ne nguuru nootànge moo fay dox, nga xam ne dañuy topp lépp lufay jib ci xibaar ci COVID-19 bi. Yenn gornamaa yi sax mën na ñiy nëbb yaatuwaayu mbass mi/wal sax aaye mejaa yi di ci wax, ci ni ko CPJ wone
Pékke ak Kaarànge ci liggéey bi
● Soo dee dem liggéeyi cim réew (yëral fi suuf), gestul nu fa kaarànge gi tëddee, nga japp it am na ay léeg-léeg mu ami xew- xew yu tar ak ay ñaxtu yu am ci àdduna si ba mbass mi tambalee ba léegi. Amna surnalist reporter yu wax ne song nan leen di leen ërtal aka xoqatal, kon na nga farlu ci kaarange.
● Te nga moytu bu baax sooy dem taataani xibaar ci dëkki kaw yi. Nit ña mën nañoo ñaaw njort/wala ñu mer ndax xamu ñu la yaakaar ni da nga leen di wal feebar bi.
● Nga bàyyi xel ni takk-der yi amalee seen taxawaay ci tereg-génn gi àndak COVID-19 bi, lu mel ne songaate gi, jëfandikoo lakirimosen
● Surnaalist yi di liggéeye réew yi am nguurug nootànge war nañoo sóoraale ne mën nañu leen japp tëj, wala ñu génne leen fa ndax tassum xibaar yi ñeel COVID-19 mi leen fa yóbbu ni ko CPJ wonee
Liggéeyi réew ak réew
Léegi tukki réew ak réew mujj naa jafe lool te néew ndax dogal yi ñu ci jël. Bu dee lu mënut a ñakk na nga topp digle yii.
● Gëstul ba xam fa ngay waaja tukki luñu fa dogal, ndax mën na soppiku ci lu ken dul yëglu.
● Xamal ni ndogali tëj /aki cuwerfe mënees na wuute ci biir am réew. Jappal ne mënees na tëji barab ci lu dul yëglu, kon na ngay top di xam luy xew ci biir réew ma ci wal yooyee.
● Lii jëm ci ay ndogalu ber ñiy wañiku tukki mënees na leena sopi ci ken dul yëglu, ca kaw réew ma nga jëm wala fangay jóge.
● Nemmikul fépp fuñuy fajoo ca fa nga jëm, te nga jàpp ni liggéeykati loppitaan yi mën nañoo seleŋlu aka ñaxtu ci lu kenn dul yëglu.
● Am PPE mëness na jaffe, mbaa du am, wala mu doon yu bonn. Ngay sóorale am ngi ci njalbeen bala ngay dem ci liggéey bi, te nga yobale yi ngay soxla.
● Ñakkul COVID soo ko mënee balaa ngay dem ci liggéey bi, te nga woorlu ne yeneen ñakk yi war ak feebar prophylaxis yéesal nanu leen ca fa nga jëm ca teel.
● Xoolaatal sa asirãasu tukki, te jap ne liggéeyub tukki bu jëm ci COVID-19 bi luy xawa jafe la. Nga xan ne gornamaa yu bari jël nañu seeni mattuwaay aki ndogal yu jëm ci tukki réew ak réew.
● Deel gëstu ndax xew-xew ya ngay waaj a teewe dina amam déet, ndax léegi réew yu bari dañoo tere nit ñuy dajaloo feen wala ay mbooloo, wala ay mboloo yu ëpp yen lim yi.
● Dig yu bari tëj nañu ci àdduna bi. Tëj yeneen a ciy tegu, muy lu mat a sóoraale ci sa yeneen pexe yi ngay tëral.
● Bul tukki soo feebaree. Naawu yu mag yi ak yu ndaw yu bari, ak yeneeni barab yu ni mel jël nañu seen matuwaay yu wóor di seet wérgi yaramu tukkikat yi.
● Jappal ne COVID-19 bi dafa metti ci këri ropalaan yi, ci li news report wax, kon na ngay jënd biye buñuy ramburse soo ci tukkiwul.
● Xamal nu wutug wiisaa gi tëddee fa ngay waaja dem, xam ne réew yu bari dañoo dakkal maye wiisaa.
● Seetal ndax réew ma nga jëm dañoo soxla nga wone këyit guy firndeel ne amuloo COVID-19
● Na nga yombal sa yooni tukki te ngay teel a dem ca naawu ba, di sóoraale ne dina fa am ñuy seet sa wérug yaram ak sa tàngooru yaram. Looloo xew itam ca gaar yaak waax ya, ak ca gaaraasu ndàbb ya.
Soo ñibise ci liggèey bi
● Foo tollu deel seet sa yaram ci lépp luy niru feebar bi.
● Di ngaa soxla ber sa bopp moo gën a wóor soo jógee fu bari riska am feebar bi. Xoolal la dëppook li ci gornamaa ba digle.
● Toppal xibaar yu bees yiy am ci COVID-19 bi, ak tëralin yi aju ci beru ak lesere fa nga jëm ak fa nga jóge.
● Boo xamee fu wallante gi tollu ca réew ma nga nekk, da nga wara am sa surnaal di ci bind turi nit ñi nga jegenteel ak seeni limatu jollasu lu tollook fukki fan ak ñeent (14) soo ñibbi see. Lii dina yombal topaat leen soo tàmbalee gis feebar bi ci yow.
Soo yëgee feebar bi
● Soo yëgee wala nga am feebaru COVID-19, lumu néew-néew, wax ko say njiit. Degoo leen ngay dugu diggente fa nga sotale sa liggèey ak sa kër. Bul tëb rekk jël taksi
● Toppal digle yi OMS ak CDC indi, woowal ñi yor faj mi ci sa biir dëkk ngir aaru aar say ñoñ
● Soo tàmbalee yëg jàngoro ji bul génn sa kër lu tollook juróom ñaari (7) fan ci lu gen gat (diir bi ngay toog dina wuute ci ni ko sa gornamaay terele). Ci noonu nga mënee aar say ñoñ diirub jàngoro jiy nekk ci yow.
● Ngay sóoraale di sakku ndimbal. Laajal sa njaatige, say xarit ak sa waa kër, loo soxla ñu indil la ko teg ko sa buntu néeg.
● Soo bokkoon dal ak ñeneen, dañoo wara beru ñoom ñépp fukki fan ak ñeent (14). Ay tegtal yu ci aju yu am soloo ngi nii. Te nga moytu bu baax na ngay demee ca sangukaay ba, ca ginnaaw kër ga, ak ca waañ wa, ngir moytu wàllante gi.
● Te nga tob digley dàndante gi ci anam yi war ca sa biir ker te soo ko menee ngay fanaanook sa bopp.
Aarukaay CPJ gi nekk ci lënd gi dina jàppale taskati-xibaar yi ci jumtukaay yi ñu soxla ci liggéey bi, ci lënd gi, ak sellum xel, boole ci taataani eleksiyon ak yëngu-yëngu ci biir réew yi.
[Boroom mbind mi neena: Lii ñi ngi ko jënka tasaare ci 10i fanuk fewerye 2020, diko yéesal saasu nek. Bis biñ ko genne te ne mu nek ca kaw mbind mi mooy firndeel yéesalaat gi.]


text:
“TOLOF-TOLOFI ÀDDINA SEEK BIDDÉEW YI CI KOW ASAMAAN SEE YEM: AK FOO MËNTI DEM, AK LOO FA YÀGG YÀGG, BOO DELSEE FEKK LEEN FA NGA LEEN BÀYYI WOON, ÑUY XEF AK A XIPPI, MEL NI ÑU LAY MBËLLEE.”
Damaa jukki baat yi ci téere Bóris Jóob bu bees bi, MALAANUM LËNDËM, sama xel tukkeeti, ma sori li ma jege woon, sama dégg-dégg yit soppeeku ci saa si.
Kàddu yooyu, ndax mënees na leen a déndaleek li xew tey Ikren? Walla loolu du wax?
Déglul bu baax walla nga teey, ànd ak dal, xoolaat dëggantaan fan laay daanelee samay kàddu.
Bi xare bi tàmbalee diggante Riisi ak Ikren ba samay baat yii rot, ay miliyoŋi nit ñoo dawe Kiyeew walla yeneen dëkk ci Ikren làqu Poloñ, Frãs mbaa Itali.
Daw-làqu googu yépp fexee mucc ci dee ak wàññi seen metitu xol moo ko waral. Waaye daw làqu taxul a mucc.
Li ci yéeme mooy doxandéem yiy agsi tey Itali, ko ci laaj mu ne la “jërejëf ci dalal bi waaye nekkunu ci jàmm. Lépp lu nu amoon bàyyi nanu ko ginnaaw. Daw ba rëcc taxul sunu xol neex walla nu am bànneex.”
Biddéew yaa ngi leen tiim fa nu nekk, moo xam Itali la walla feneen, waaye taxul seen xel jóg ci seen waa réew ñay jàmmaarlo ak ñeneen, waa Riisi ñi leen bëgg a wër ndombo.
Xam naa loolu moo tax ñu bari seen deret di yëngu, ñu bëgg dellu xareji Ikren.
Maanaam ci tënk, li ma taataanagum ci téere Bóris baa ngi firndeel kàddoom yaa ma dooree woon ci njëlbéen gi.
Tuuti naa ci faramfàcce waxi bindkat bu mag bi te xelam màcc ci taalif, bind téere walla tekki ciy kàllaama yu wute.


text:
(6) Siyar naa la Baay Laay
BISMI LAAHI RAHMANI RAHIMI
Siyar naa la Baay Laay yow mi doyloo sa Buur, woo ma
Siyaar naa ñi and ak yow, digéék yow ki am worma
Ku siyaar sa xol dootu wow, dey tooy ngireek mar wi ciy baawaan
Ku yaakaar ci yow doo sooy bay dellook merum awmaa
Sa Buur baa la doyloo sol la leeram ya ngay wooteSiyaar naa la yow Baay Laay, siyaar naa ci say Saaba
Nabeey gaal gu réy guy jallé mooy Maam Limaamu Laay
Ku am gaal te am say mool, ne looy tiit fa jàllu ba
Nabeey gééju leer, duusam yu réy yaak na ñuy bëbe
Njanaaw yaa ca naanoon leeri waxyoon la ñuy sabe
Al hamdu li Laahi, nuy sant Buur ngir ga Maam Libaas
Sunu soppe, soppe Laahu, Séydee di xejj ba
Ku diis yaa ko yan Laahu, sa Yonnent ba seede ko
Sa yan boo ma yan ñaan naa la dooley na may fabe
Jullit yeen ñi gëm Baay Laay dëggël Seydi kiilu ngeen
Ku si weesuwul buntam ya booy fëgg muy ubbi
Rafet gëm ci Baay Laay moo di jééma roy ciy jikkoom
Waxew yiw, jëfew yiw mandu moo gën ci taalibe
Ku xemmem ndënal ñoñ Yàlla da ngay déklu woote ba
Nga am xel, te am teggin, di toog ak ñi koy tibbe
Te bul déglu gaa ñi regg bay dox di puukëre
Lu dul diine duy teggin, dañoo mel ni ñuy sebe
Ba Mahdiyu woote gaa ña jiitiwoon dañoo rawe
Ba tey ñu ngiy daw, may daagu ndax man dinaa dabe
Ma dib lar bu dib laayif, te def pank muy tooñaan
Ba saay wax ak saa jëf, seen bon gi tiital ma
Damaa soobu cib gol, sopp gànnaay, ragal namaa
Lu fiy daane, booleek rab yu bon yeek na ñuy tëbe
Ma jébbël la saay mbir, yow miy njàccaar ma silmaxa
Tënëxtooti may réér, am tum bi ommat ma
Li nuy sàkku ciy bon bon, ba tee noo rafet fa Maam
Lu tee noo labat baaxam ga ba weesu dénd bi
²
Ragal naa sa may jëf, xawma jan jëf la nuy mujje
Bu yemmook ju ñaaw muy coono, saa san la ñuy ñibbi
Bu leen deeti xeeb kuy woote, Buur Yàlla moom du ñëw
Dafay woolu ay soppeem di leen yonni woote ba
Ku dem pénc may làyyoo da nga weddi woote ba
Nu faf gëm Limaamu Laay mi xam yoonu jàllu ba
Da noo bon te nééwuk jaamu, nan seeti Muhamadu
Ci dunyaa, na ngeen seet Maam Limaamoo di jàllu ba
Man dey xawma waa dunyaa lu ñuy bañ ca woote ba
Nde Baay Laay li muy digleek a wax, moo di jàllu ba
Di leen japp tey sellal di laay laay fa jakk jaa
Li Baay Laay di diglé ngoog, looloo di jàllu ba
Di leen wax ci seen mbokkum jullit wax ju teey ju baax
Li Baay Laay di diglé ngoog, looloo di jàllu ba
Di leen xool ci seen mbokkum jullit xool bu teey bu baax
Li Baay Laay di diglé ngoog, looloo di jàllu ba
Bu leen fen ta buleen jëw ta buleen bokka sik rambaac
Li Baay Laay di diglé ngoog, looloo di jàllu ba
Guddig "Leylatul israahi" la jaaroon fa jàllu ba
Ba déeyook Boroomam Laahu, may gaa di jàllu ba
Siraat gééj gu réy ay duus, te dey xiiru noonam ya
Nu ngiy gëm Limaamu Laay mi nuy jalle jàllu ba
Dafay xool Boroom tangaay wa, feyloo ko beelem wa
Nu ngiy gëm Limaamu Laay mi xam yoonu jàllu ba
Boroom mey yu réy, dey joor nu tàllal sunuy ndijjor
Ba maanaam li gééj giy fuur, te ya raw tabeel mey ma
Ku am saabu, am ndox tax nga naaguy ñimeñ taq
Da ngay kum xelam des mbaa nga xés wuyu woote ba
Bakken def na noon buy wor boroom def ko muy barmool
Digaan leen nu sàkku man bakken, won ko fiy ngir mi
Sëriñ seeti leen seen tééré, niiraati Mahdiyu
Bu ngeen ràññewul Baay Laay, Limaamoo di xejj ba
Sëriñ dénca leen seen tééré ñëw laajsi Ruuhu Laay
Nabiyu Lummiyoo feeñ ci Yoof, moo di jàllu ba
Ku ci woolu sab xamxam ba yaakaar sa alluba
Ba tax ngay jundum gii gééj, te doo jàll jàllu ba
"Salaatan wa tasliiman alaa Seydil waraa"
Maam Limaamu Laay leeram ya moo raw yu jant bi


text:
Help:Tàmbli xët wu bees
Bari na anam yoo manee tàmbli xët wu bees.
Dafay aju ci xeetu xët wi nga namma tàmbli, ci wiki bi walla ci tur wi.
Jëfandikoo Wikilinks
MediaWiki yombal na lëkkale xëti ab wiki ci jëfandikoo am mbindiin mum taxawal (xoolal Help:Links)
Soo (walla keneen kum doon) sosee ab lëkkalekaay buy jëme cib jukki bu amagul, lëkkalekaay bi dees koy xonkal niki nii
- Notes:
- This sample displays that underline style unconditionally. The underline displayed below the text of actual links will normally be hidden by default and made visible only when the link is hovered by the mouse or selected by keyboard navigation, if the wiki (or the user's preferences) uses the default MediaWiki styles.
- The actual color of links is also dependent on the default wiki styles, and the design of Wiki pages may still override these default colors.
Soo bësee cib lëkkalekaay bu xonk daf la yóbb ci xëtu soppiwaayu jukki bu bees bi.
Bindal say mbind ci lu yomb, bës Wàttu rekk xët wi sosu.
Ginnaaw bi xët wi sosoo, lëkkalekaay bi day soppiku jóge xonk mujj doon baxa (yolet xët yi nga jot a ubbi) won la ni xët wi leegi am na.
Naka-jekk nii mooy yoon wi gën ngir sos xët wu bees, ndax day tekki ni dale ca njëlbéen ga xët wi am na lum bon bon weneen wum lëkkalool ci wiki bi (te it dinga ko bëgg a lëkkale ak yeneeni xët yum ndirool ginnaaw bi).
Sooy sos xët wu bees te sosoo njëkk ab lëkkalekaay bu cay yóbbe, war ngaa laaj sa bopp: ndax xët wi séq naak dara lees di waxtaane bi bii wiki?
Tamit, Nan nga yaakaar la aji-nemmeeku ji di def ba gis xët wi.
Ci lu-jaadu amul lenn luy war a waral sosug aw xët te jiitaluñ njëkk lëkkalekaay bu cay jëme
Ca xëtu ceet ga
Soo seetee aw xët wu amul, dees la won aw xët wu am ab lëkkalekaay ngir sos xët wu bees wi.
Jëfandikoo ab URL
Man ngaa jëfandikoo ab URL bu wiki bi ngir sos xët wu bees.
Ab URL bu ab jukkib wiki bi naka-jekk nii lay mel:
http://www.example.net/index.php/ARTICLEor
http://www.example.net/wiki/ARTICLE
Soo dindee
ARTICLE def fa turu xët wi nga namma sos, dees nañ la yóbb ci xët wu këmm di wone ne amul wenn jukki wu ne tudd wu amagum.
Soo bësee ci làcc wu "Soppi" wi ci kaw xët wi dalay yóbb ci xëtu soppiwaayu jukki boobu, di fa ngay man a sosee xët wu bees wi, duggal fa say mbind te denc leen.
Jëfandikoo ab royukaayu Sosukaayu jukki
Tafal mbind miy toftal ci wenn xëtu wiki bi:

type=create
width=100
break=no
buttonlabel=Create new article
default=(Article title)

Loolu dafay jóox ab boyot fu jëfandikukat yi man a bind koju jukki bi, mu jur aw xët wu ne tudd.
Lii di na tax jëfandikukat yu aayul yi noonu man di sosi xët ci lu yomb.
Sos ay jubluwaat ci sa xët wu bees wi
Bul fatte duggalaale ay jubluwaat sooy sos aw xët.
Soo xalaatee ne keneen man naa seet xët wi nga sos ak weneen tur walla mbindiin, sosal jubluwaat yu la fay yóbb.
Xoolal Help:Redirects.
Aar sa xët wu bees wi
Naka-jekk xët wu bees ñeneen ñi dañ koy man a soppi (loolu mooy gis-gis bi jiitu cib wiki)
Su loolu wéyee, ab yorkat man naa aar aw xët, su ko soobee, ngir bañ yenn jëfandikukat yi soppi ko.


text:
Ndombo gu mbëj
Ndombo gu mbëj dees koy tekkkee niki lëkkalante gu ay cëri mbëj ci wenn yoon wu tëju ci genn anam guy tax ba dawaanu mbëj ga cay jaar di man a wéy di wal, maanaan du am benn dog-dog.
Gëstug ag ndomboModifier
Solos gëstu ag ndombo gu mbëj mooy génne ca dayooy dawaan ba ak dend ba. Sukkandiku ci melokaani cëri ndombo gi ak àtte yi ñeel ndomboy mbëj yi.
Noste gu wéyModifier
Ag ndombo gu mbëj guy dox ci ag noste gu wéy (maanaam kem yi ajuwuñu ci jamono, seen dayoo du soppiku ci jamono, dees na ko woowee itam jamono-soppeekudi) dina am lumu néew-néew ag ndëgërlu, ab jurukaayu mbëj di luy joxe ab dend (walla ab dawaan) bu wéy, man naa am it, yenn saa yi, ab doxalukaay. Manees naa gëstu ag ndombo ak yii àtte:
- Àtteb ohm: moo nuy xamal dayoob dend U bi ci ag ndëgërlu R gu dawaan I jaar ci biiram: U = RI.
- Àtteb Kirchhoff mooy lay jox jëflante bi ci cër yu wuute yu ndombo gi.
- Céetu Norton: mooy wax ne gépp ndombo gu ndëgërlu (ndombo gu ami ndëgërlu rekk) dafay yam ak ab jurukaayu dawaan I bu lang ak ag ndëgërlu R.
- Céetu Thevenin: mooy wax ne sooy xoolee ag ndombo gu mbëj ci ñaari tomb, yu nekk ci ndombo gi, dafay yam ak ab jurukaay bu dendam tollook wuuteeg aj gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi, toppanteeg ag ndëgërlu gu yam ak gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi batay su jurukaay yu temb yi fayee.
Noste gu jàlluModifier
Batay dawaan bu wéy lees di dundale ag ndombo gu ami fattalukaay walla xiirtalukaay mbaa ñaar ñépp. Kem yi U ak I dañuy bawoo cig noste gu jàllu dem ci geneen noste gu sax. Kon nosteg jàllu du luy wéy, luy nekkandi la rekk. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay.
Noste gu sinModifier
Ci gii noste ndombo gi dawaan bu safaanu lañu koy dundale. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay, waaye ak coppite yi ci war.


text:
1Ba loolu amee Yunus mer mer mu réy, ba xol bay bax.
2Mu ñaan Aji Sax ji, ne ko: «Céy Aji Sax ji, xanaa du lii laa waxoon ba ma génnagul sama réew? Moo taxoon ma jëkka daw, jëm Tarsis! Ndax xamoon naa ne yaw Yàlla yaay boroom yiw ak yërmande, sa mer a diib, sa ngor bare, ngay fomm mbugal.
3Léegi nag Aji Sax ji, rikk jëlal sama bakkan rekk, ndax dee sax a ma gënal dund!»
4Aji Sax ji ne ko: «Waaw, mbaa yaa yey am xol bu tàng ci loolu?»
5Yunus daldi génn dëkk ba, dem toogi fa féete dëkk ba penku, mbaaral fa boppam, toog ca keppaar ga, di seet nu dëkk bay mujje.
6Ba mu ko defee Aji Sax ji Yàlla yebal ag lawtan, mu law, tiim Yunus, keral boppam ngir xettli ko. Yunus bég mbégte mu réy ca lawtan ga.
7Ca ëllëg sa, ba jant bay fenk, Yàlla yebal aw sax, mu song lawtan ga, mu wow.
8Naka la jant ba fenk, Yàlla yebal ngelawal penku lu tàng jérr, jant ba jam boppu Yunus, ba mu xawa xëm, bëggatul dara ci bakkanam. Mu naan: «Dee sax a ma gënal dund!»
9Ci kaw loolu Yàlla ne Yunus: «Waaw, mbaa yaa yey am xol bu tàng ci lawtan gi?» Mu ne: «Maa yey am xol bu tàng ba dee sax!»
10Aji Sax ji ne ko: «Waaw yaw, yaa ngi xalaat lawtan gii nga sonnul, lawaloo ko; guddi la sax, guddi ga ca topp mu dee.
11Man nag, Niniw, dëkk bu mag bii ëmb lu ëpp fuuf téeméeri junniy nit ak ñaar fukk (120 000), ñu ràññeewul seen ndijoor ak seen càmmoñ, ak mala yu bare, duma leen xalaat?»


text:
Ngir xeex xiixaan, Maki Sàll teg na ci cempteŋ li ab sàrt ngir kaaraangeg réew mi:
Dafay doon luy jox kilifay njémmeer gi jumtukaay yu nu yoonal yuy tax ñu man di jël i saafara yu jag te tolloo ba noppi méngoo ak jafe-jafe bi taxaw, ngir xeex congi xiixaankat yi walla jépp jëf ju niroo ak moom, niki jël i nit, tooñ, walla di màggal jëfi xiixaan. Kenn dootul nangooti ku ñëw di nu jàngal Islaam ju wuute ak ji nu xam te mu lalu ci jàmm, ak déggoo, ak yaatu dënn ak fonkante, te Senegaal di ko dundal ay xarnuy xarnu booba ak leegi. Ci noonu, Càmm gi dina wéy di saytu tënku gi ñu war a tënku ci sàrt yi ak dogal yiy dox ci réew mi. Ci wàllug yoon, ginnaaw ndogal yi nu amal ci nangu tëye ak jël alali nit, ak kuréeli xiixaan yi, war na ñu itam bàyyi xel doxiinu lënd gi bu baax ndax dafa di barab bu ñuy jaar ngir di jàllale seen i bataaxel ak di fa jote ay koppar.
Loolii la njiitu réew mi xamle.
Leeral:
Xiixaan =terrorisme
Cempteŋ l=la table
Xiixaankat =terroriste
Càmm g= l’Etat
Njémmeer g=le public