text:
Taariixu Itaali
[Soppi] Bennal gu Itaali
Ni Itaali meloon njëkk xare yu Napoleon yi:
Itaali laata a Napoleon di ko teg loxo, di ko nangu, nekkutoon réew mu ñu bennal , nekkutoon it di mu am ag temb, moom kay daa seddaliku woon, doon fukki xaaj ak ñaar, yu doon topp ak a nekk ci ron kiliftéefug ay nostey politig yu wuute: nosteg nguur ca Savoia, Piemonte, Napoli, ak nosteg pénc ca Venezia ak Geneva, ak ag àtte gu paab ca Rom, ak gu Dóox ca Toskaana ak Parma, ak xaaj yoo xam ne dañoo nekkoon ci waawug imbraatóor gu Otris gi, ñooy Milano ak Lombardia.
Piemonte nag moo nekkoon nekkteg politig gi gënoon a dëgër, te ëppoon doole ci nekkte yooyu. Ña ëppoon ca njiit ya yilifoon nekkte yooyu, ay diktaatóor lañu woon, rawati na ñi ci waa Otris jiite woon, cig jonjoo mbaa cig jonjoodi .
[Soppi] Jeexiital ya Napoleon bàyyiwoon ca Itaali:
Napoleon, bi mu nangoo Itaali, dafa lijjanti ba boole xaajam yu politig yu bari te wuute yooyu ci ñatti nguur rekk, ñooy: Nguurug Alp gu bëj-gànnaar gi, walla Itaali, ak Nguurug Savoia, ak Nguurug Napoli. Mu wutaloon réew mi mépp, wenn yoon , daal di dindi galag ak tënk yu koom-koom yi amoon ci wàllug ndefar ak yaxantu, ak mbay. Mu ubbi leekol yi ngir jàngal doomi réew mi, mu may waa Itaali ñi ñu man di jot ci pal yi, te kat bu njëkk waa Otris rekk a ci manoon a jot. Looloo tax ñu man a wax ne Napoleon de mooy ki ji njiyum bennoo gu xeet ci suufus Itaali, mooy ki leen def ñuy xeeñtook a gént am réew mu Itaali mu man a am, mu ñu bennal.
[Soppi] Itaali ginaaw ndajem Vienne:
Ndajem Vienne mi – ci xalaati njiitu jawrin ju Otris jii di Metternich-Winneburg – seddale woon na Itaali, def ko juroom-ñaari xaaj, ñooy:
Ñoom ñaar nag, mujj nañu leen boole, def leen benn, teg leen ci ron kilifteefug Otris. Ginaaw nag Metternich fexe woon na ba yay njiiti ndaje mi, gëmloo leen “dalu desal fi lu yàgg la ca yàggam ga” maanaam lu nekk, nañu ko delloo na mu meloon, loolu nag moo indi ndaje mi delloosi njiiti nguur yu ndaw yu Itaali yu njëkk ya, ñu delloosi leen ci seeni pal, tegaat leen ci seen barab.
Metternich ak gëtam yi mu tasoon ci gox yépp, jéemoon nañoo fuglu yëglekaay yi, daan naj it gépp cawarte gu politig. Ci noonu ñu daa tëj gor ñi ci kaso yi, daan xañ way dëkk yi pali ñoñ yi (siwil) yi ak yu xare yi nga xam ne bi Napoleon ñëwee jox na leen ko,mu daan leen weccee ak ay waa Otris (moom metternich), te daan leen teg ay galag yu diis te sonnle.
[Soppi] Yewwuteg xeetu (nationalisme) ni mu xëye rekk am te màgg ca Itaali:
Politigu noteel bi Metternich yore woon, ak li muy tar lepp, taxutoon mu man a rekki yëg-yëg bi waa Itaali yi ame woon, ak xam ngi ñu xamoon am solo gi bennal seen réew mi, te booloo ci wàllug politig amoon solo, loolu nag mi ngi am, ginaaw bi ñu ci ñamee’s lëf ci jamonoy Napoleon. Bi nga xamee ne politig bu ñaaw boobu fa amoon, mayu leen woon ñuy def seeni cawarte ak jëfi politig, ci lu bér, te nëbboodiku, bi loolu amee lañu wéeru ci di def seeni yënguy politig cig làqu ak fésadi.
Bu ko defee, ay booloo yu politig yu sekkare tàmblee sosu ci dëkki Itaali yu mag yi, li leen taxoon a jug di bennal Itaali, bokk na ci yooyu:
- Booloo gu Karbonaari (ñoñ këriñ)
- Ak booloo gu Itaali gu waxambaanee gi.
Booloo gu Karbonari, moom mi ngi sosoo ca Napoli, daan def ay jataayam - ngir làqatu - ci barabi ligeeykati këriñ yi, walla lakkati mat yi, mu mujj nag tas ci mbooleem Itaali. Mbooleem kureeli askanu Itaali wi nag bokkoon nañu ci, baykat yi, liggéeykat yi, boroom mecce yi, yaxantukat yi, boroom xel yi, añs. Li leen manke woon nag, mooy dañoo nosuwutoon bu baax, te ni ñu daan naale ak a rëdde seeni mbir tam dafa dese woon a tegu ci yoon, looloo taxoon li nu bëggoon daawul àntu, te seeni noon daa leen gaaw a noot, te daa àntoodil seeni fipp.
Waaye nag booloo gii, di gu Karbonari gi, jot na fee taal yëg-yëgu xeetu ci Itaali, te lijjanti ba mu sax fi di tàkk, ak doonte daje na’ak coona yu bari, te nu teg ko lu sakkan ciy mbugal.
Bu dee booloo gi tuddoon “Itaali gu Waxambaanee gi”, moom Jozeph Mazzini (1805 – 1872 g) moo ko sosoon, ginaaw bi mu nekkee ab cér ci booloo gu Karbonari gi. Mazzini mii, moom waay Itaali la woon ju xéroon ci réewam ak xeetam, nekkoon it ab xeltukat bu bokkoon ci ñoñ nite ñi , bu gëmoon ne xeetu nit ñepp benn lanu, te bëggoon lool goreg askan yi , moom nag jot na’a àgg ci xëcc cig wàllam boroom xel yi ci Itaali, te fàggu ñeewanteg nitug neen ku Itaali ki, akug cofeelam.
Bokkoon na ci jubluwaay yi gënoon a tax booloo gii am, goreel Itaali ci àtteg Otris, ak duma àtte gu paab gi nga xam ne Otris a ko daa dimbleek a dëgëral, ak fexee bennal réewum Itaali mi, ci ron ag noste gu pénc.
Yëngu-yëngu yii, mujjoon nañu naat, te dox, bijjaloon it boppam lu sakkan ci waxambaane yi ak xalaatkat yi, àggoon nañu ci lu toll ci juroom fukki junniy waxambaane, yu weesu ay ñeen-fukki at yooyu. Mazzini dimblante na’ak Garibaldi, moom Garibaldi, ab ab waa xare la woon, bu itaali, bu gëmoon bennug Itaali, te gëmoon ne dañoo war a gorewu ci àtte gu Otris gii bóof ci suufus Itaali si. Ci noonu lañu jot a taxawal ñoom ñaar, ag àtte gu pénc ca Rom, ca moomeeli paab ga, ak ca Venezia, atum 1848g. Waaye Otris moom, ca dooleem ju bari ja, faagaagal yëngu-yëngu googu, daal di dàq Mazzini mu daw, làqu ca Anggalteer. Ag woote nag feeñ na fa, jëm ci ñu def nattukaay yi benn, xaalis bi, ak peesekaay yi , ci mbooleem diiwaani Itaali yi aki nguur-nguuraanam, rawati na bi ndefaram tàmblee màgg, yaxantoom gën a jëm kanam. Boroom liggéey yi nag ak boroom boppi alal yi , gisoon nañu am njariñ gi gore ci koom-koom amoon njariñ, ñu tàmbli woon a sàkku ñu sosal leen ay yooni weñ , yuy taqale diggante bëj-gànnaaru Itaali ak bëj-saalumam, te nu uppi mbooleem ja yu Itaali yi, ci kanamu yaxantu gu Itaali gi, te bañ cee indi yenn jafe-jafe walla ay mbugal yu doxaliin , walla ay galag yu man a tee bennoo gu yaxantu gi am ci Itaali.
[Soppi] Fàttalees léen
Ñu fàttali léen ne barab yu bari de ci bëj-saalumu Itaali, yu deltu-ginaaw lañu woon ci wàllug ndefar, koom-koom, mboolaay ak politig. Looloo taxoon xalaat yi jëmoon ci bennoo, mi ngi gënoon a dëgëre ci fi ñuy wax Itaali ( di nguuru Alp gu bëj-gànnaar gi) ak ci digg bi. Foofa daal la wooteg bennoo gi gënoon a tare ci yeneen wàll yu bëj-saalum yi. Ndax kat wàlli bëj saalum yi dañoo jëmutoon kanam dara ci wàllug ndefar, yaxantu, politig ak mboolaay. Lii a waraloon woote gi, jëme ci bennoo gu koom-koom, yamoon rekk ci digg Itaali ak ci bëj-gànnaar gi. Ñi ëppoon it ci xalaatkat yi ak boroom xam-xam yu Itaali yi, ñi ngi dëkke woon digg bi, ak ci bëj-gànnaar gi.
Ak li boole Itaali, def ko menn réew doon nekk càkkuteful ñépp lépp, teewul yenn ci nguur-nguuraan yi, ak Dóox yi , kontaroon ko, ndaxte ñoom dañoo ragaloon ne loolu de, moo xam leegi la walla ci kanam, bu amee, di na fi indi ag bennoo gu politig, te loolu bëgguñu ko woon, ndax kat ñoom seeni njariñi nguur yooyu moo leen gënaloon njariñul Itaali li. Ci noonu, nguurug Paap gi kontar ko, naka noonu gu Otris gi nga xam ne amoon na kilifteef gu yaatu, ak sañ-sañ bu mag ci Itaali. Ndax moom daa gisoon ne bu Itaali bennoo ci wàllug koom, boole ay nguur-nguuraanam, aki dóoxam, loolu du wund lu dul ne moom kat (Otris) waxtuw génnam Itaaliee ngi bëgg a jot, ci lu dog. Te loolu du ko nangu mukk.
[Soppi] Nguurug Piemonte ak Bennalug Itaali:
Ci bëj-gànnaaru Itaali ag nguur a ngi fi woon, ñu koy wax nguurug Piemonte walla Sardeñaa, ka nekkoon ca gàngunaay ga, di woon Victor Emmanuel. Moom Piemonte nag, nguur la woon gu ame woon ci ñeenti xaaj yu taqaloowul, ñooy:
- Savoia, mi ngi nekkoon ci kaw doji Alp yi, tiim wàllug Faraas gi dend ak Itaali, moom nag diiwaan la bu gën a yor ay màndarga yu Faraas ci yu Itaali, moom itam taxu ko woon a jëm kanam mbaa mu woomle, ak
- Sardeñaa, moom dun la, bu nekk ci géej gu diggu gi, xaw a sori Piemonte, ak
- Genova , moom nag, nguurug Piemonte jot na ci, ci ginaaw xarey Napoleon yi ci Tugal.
Di nanu gis fii ne Piemonte moom yorul woon nguur gu àttanoon coonay bennal Itaali, waaye nag yoroon na yenn yu rëy ci yiy taxawal réew mu mag, yu ko mayoon mu man a yanu yan bu diis bii. Ñu tudd ci yi ci ëpp solo:
- 1 Ab buuram daa gëmoon ag àtte gu tegu ci sartu réew, te daa gëmoon it bennoo gu Itaali.
- 2 Njiitul jawrinam lii di Cavor, - mi ngi doonoon njiitul jëwrin atum 1851g – daa gëmoon moom itam te sopp sartu réew ba Angalteer defoon, te bëggoon lool Itaali doon benn, te nekk ci ron ndëppul Piemonte.
- 3 Piemonte amoon na dooley xare joo xam ne, li ko daa wone mooy soldaaram sii nga xam ne jot nañoo xare ba am ci xam-xam, jarbu ko.
- 4 Piemmonte moo nekkoon làqatuwaay bi politigkat yi ñu daa sonale ci nguuri Itaali yeneen yi daan làqatoo.
- 5 Màgg gi koom-koom doon màgg ci Piemonte, moo gënoon a gaaw, gi mu doon def ci feneen ful Milano.
- 6 Nguurug Piemonte, gu sori woon loxol Otris la, nga xam ne daawul man a dugg ci mbiri biiram.
[Soppi] Cavour ak bennalug Itaali:
Cavour mii (1810 – 1861g), nekkoon na di ku gëm bennoo gu Itaali, waaye nag ci ron ag àtte gu nguur gu sartu réew , goo xam ne buurub Piemonte bee koy jiite, moom kon ci loolu la wuute woon ak Mazzini mi nga xam ne da doon woote ag bennoo gu Itaali ci ron ag àtte gu pénc. Moom de daa gëmoon ag yéwénal gu politig, gu koom-koom ak gu doxaliin , ngir Itaali man a doon benn. Mu gisoon ne nguurug Piemonte am na kàttanug dàq Otris mu genn Itaali, ak naj nguurug Paab gi daa lënkaloo ak Otris, bu lënkaloo woon (moom Piemonte) ak jeneen doole ju réew, ju mel ne Faraas mbaa Britani.
Cavour mi ngi yoroon njiitug jawrin gi ci atum 1851g, bi mu ko defee nag, mu tàmblee waajal am réewam ngir mu man a jiite liggéey biy bennal Itaali.
Ci noonu mu sotti yitteem ci xarekatam yi, waajal leen ba ñu man a jàmmaarlook mbooloom xare mu Otris mi, te man leen a génne Itaali, mu jug ci suqali koom-koom bi, defar ay yooni weñ , yu lënkale mbooleem dëkki Piemonte yi, daal di jamonool mbay mi ak ndefar gi, defar ay yoon, neenal galag yeek mbir yi man a tënk yaxantu ak ndefar, tege ay galag yu nduwaan yu mag ngir aar ndefar gu barab gi, yéwénal nosteg galag gi, daal di sos lonkoo yu askan yi ak bànk yi.
Bu dee lu aju ci doxaliin , ak yéwénal yu biir réew mi, moom da fee daal di woon buddee doxaliin wu yàgg wa fa nekkoon, daal di jël ay matuwaay yoo xam ne tax nañu ba yoon ci réewum Itaali gën a jamonoo, jële fi lu bari ci ay jàngu, maanaam ay egliis, wàññi dooley politig ju paab gi, tàqale àtte geek Jàngu bi.
Kafor mii nag xamoon na ni réewam mi tuutee woon, bu ñu ko tollalee ak Otris walla Britani, mbaa Faraas, am Riisi, ak Brusiya, waaye loolu lépp teewutoon mu gëmoon ne bennug Itaali daal, mbirum aw xeet la, manul a ñàkk, te itam mbirum àdduna bépp la, laaj na réew yi sonn ci, te jeem koo faj ci nu mu gën a gaawe, mu dogu woon ci sóobu ci géewub politig bu àdduna bi, ngir yékkati kàddug Piemonte ci àdduna bi ba ñépp dégg ko, ci ndajey Tugal yi.
Ci noonu mu digal Parlamaa bu Piemonte mu nangu ñu yonnee ab kuréelub xare bu Piemonte ngir mu bokki ca xareb Xarm ba , àndoon ca ak Britani ak Faraas, ngir sàkkoo ci xaritoo ak Imbraatóor bu Faraas bii di Napoleon mu ñatteel mi, (Napoleon III), te ame ca ñeewantug Britani akug jàppaleem ci li mu bëgg.
Kuréelu xare gu Piemonte googu, ak doonte bariwu ci ñu ci dee ca xareb Xarm ba, ndax ñu bari ci ñi ci dee ci mbasum koleraa lañu deewe, teewul Kafour moom lijjanti na ba ñu yëg Piemonte ci kanamu ndawi Tugal yi, ca ndajem juboole ma ñu doon def bi xareb Xarm bi jeexee.
Kafour sàkku na fa ca Fraans mu dimbli ko ci Otris, ndaxte nguurug Piemonte moom rekk manul a dàq imbraatóorug Otris gu dëgër gii. Kavour ci njëlbeen gi, li ko gënaloon mooy Britani jàpple ko, safaan Otris, waaye Britani moom, bëggutoon a xeex ak Otris, xeex bu ko amalul njariñ.
Bu dee Fraans nag, nga xam ne péncam mi , Napoleon III moo ko jiite woon, moom Napoleon III mi nga xam ne daa jàppe woon Itaali am ñaareelu réewam, ndax moom doom la woon ca Napoleon I - ginaaw doomi mbokkam la woon - te Napolen I mi ngi cosaanoo Corsica. Moom Napoleon III, ku soppoon waa Itaali la, te xéroon ci seeni àq aki yelleef ci gore te doon benn, moom de bokkoon na ci ñi gënoon a siw ci woote ag xeetu ci Tugal. Politigu bitim réewam it mi ngi ko tegoon ci bañ Otris mi dendoon ak moom. Te ginaaw Piemonte it réew mu nekk ci wetu Faraas la, loolu taxoon na mu bëgg mu nekk réew moo xam ne yoonu Otris du ca nekk.
Cavour lënkaloo na ak Napoleon III, ñu def dëppoo ga nuy wax (Plombiere) ci 21 sulye atum 1858g, dëppoo googu, la mu yaxal mooy:
Ñu taxawal ag nguur gu Itaali ca bëj-gànnaaru Itaali, buurub Piemonte jiite ko, ak geneen nguur ci digg bi. Moomeeli paab gi moom ñu bàyyi leen fi, te bañ a laal dara ci nguurug Napoli, gi nekk ci bëj-saamu Itaali, bu ko defee nag, genn bennoo gu ame cig dëppoo lënkale leen ci njiitug paab bi. Fraans nag li muy ame ci loolu mooy ñu bàyyee ko Niis ak Savoia.
[Soppi] Xare yi amoon ci diggante Piemonte ak Otris:
Kafour wéy na di cokkaas Otris, rawati na bi ko Napoleon III yonnee ñaari témeeri junniy xarekat, ngir ñu xeexle ko safaan Otris, loolu nag amoon na ci ginaaw dëppoog (Polombiere) gi . Kafour am na la mu bëggoon muy jeqi Otris, yëngal ko, ndax moom kat (Otris) mujjoon na jekki-jekki rekk sàkku ci Piemonte mu nocci ay ngànnaayam ci diir bu gàtt, bu weesuwul ñatti fan, mu tóllanti loolu ci jug jawali Piemonte ànd ak ay xarekatam atum 1859g. Taarixkat yi firee nañu loolu ne ag wuyyusi la gu Otris def ci li ko Piemonte doon yàgg a cokkaas, ak a dëkk.
Nii daal la xare bi tàkke ci diggante Otris ak Piemonte, waaye nag Otris a njëkk a song, ci noonu Faraas itam jibal ab xareem ci kaw Otris. Soldaari Piemonte yi ak yu Fraas yi jot nañoo duma Otris, dàqe ko ca xare ba ñuy wax Maginta ak Salvarino, waaye Napoleon III moom daa xëyoon rekk taxawlu ci xare bi, daal di gise ak Imbraatóor bu Otris bi, def ak moom ag wéer-ngànnaay, dellu xaatim ak moom ag juboo, te diisoowu ci ak nguurug Piemonte. Wéer-ngànnaay gii nag mooy li jur ci ginaaw bi, li ñuy wax juboo gu Siyorix atum 1859g. bokkoon na ca tomb ya ëppoon solo ca juboo ga:
1 Otris bàyyee Piemonte Lombardi
2 Sos booloo gu Itaali ci njiitul Paab bi ci tur
3 Venezia day des ci moomeelug Otris, waaye bokk ci bennoo gu Itaali gi
4 Delloosi ñi yilifoon Dóox yi nekkoon ci digg Itaali ci seen barab, ak seeni pal, ginaaw bi leen askan wi follee.
5 Boole Niis ak Savoia ci Faraas.
Taarixkat yi, firee nañu taxawal xare gu bette gi nga xam ne Napoleon III, defoon na ko, ne daal li ko waraloon, mooy daa bañoon ag nguurug Itaali gu dëgër am, taxaw, rawati na bi mu tàmblee gis lenn ci Dóox yi nekkoon ci digg Itaali tàmblee bokksi ci Piemonte.
Bokkoon na it ci li ko ko taxoon a def, jeem a gëramloo Katoligi Faraas yi nga xam ne dañoo tàmbli woon a mer ci néewal gi ñuy néewal doole nguurug paab gi ci Itaali, te Otris a ko daan jàppleek a dëgëral.
Kafour nag moom, daa daal di woon xàcc , walla tekki ndombaam, bi mu sàkkoo ci buur bi Victor Emanuel ba soon ngir ñu wéy ci xare bi ak doonte Faraas génne na ci loxoom, waaye mu lànk mom buur bi.
Askani Dóox yi bañ nañu ne duñu nangu mukk ñu delloosi ña leen yilifoon bu njëkk, ni ko tombi juboo gu Siyorix gi yaxale(stipuler), ñu ne woon daal ñoom leegi dañuy dem bokki ca nguurug Piemonte. Ci noonu ay jeqiku am yu toftaloo, ci Parma, Modena, Romaña ak Toscana, di woote ag bokki ca Piemonte. Kafour dellusi na yoraat njiitug jawrin gi, ngir sonal gu ko askan wi sonaloon ci mu dellusi, ci biir Piemonte ak ci biti.
Nii daal la Itaali doone benn ci diiwaan yi nekk ci bëj-gànnaar gi ak digg bi. Kafour dara deseetu ko woon lu dul mu fexee nangu Venezia, ak moomeeli paab bi, ak nguurug Napoli gi boole leen ci Itaali.
[Soppi] Coona yi Garibaldi doon daj ci Itaali doon benn:
Garibaldi moom ku bëggoon la te gëmoon bennug Itaali. Moom nag soldaar la woon bu dëgër, jàmbaare te ñeme. Mujjoon na it bokk ci jàmbaari Itaali yi siiwe woon ag wooteg bennoo gu xeet, te daan ci liggéey. Garibaldi mii, tukkee na Genova atum 1860g, ànd ak lu jege junniy xarekat yu bokkoon ci way coobarewu(les volontaires) yu Itaali yi ñu tudde woon “Boroom simis yu xonq yi”. Daal di wàcc ak ñoom Sisil, jot faa dàqe doole ya fa nekkoon te àndoon ak buurub Napoli bi, ginaaw diirub ñatti weer. Daal di jéggi xat-xatu Sisil bi (le détroit de Sicile) , dugg ak dooley xareem ji Napoli, ci lu dul jàmmaarloo gu am solo. Ci noonu Napoli mujj ak dëkk yi nekk ci ronam, dugg ci bennoo gi.
[Soppi] Samp Victor Emmanuel muy buuru Itaali:
Dooley Piemonte ju xare ji jawali woon na ca diiwaan ya nekkoon ca ron kilifteefug Paab bi, mu jotoon a nangu moomeeli Paab bi yépp, lu ci dul Rom. Ci noonu xarekati Piemonte yooyu jawali woon ca soldaari Garibaldi ya, ca Napoli, ci ndigalul Kafour, ñu àndandoo nag xeex ba nangu mbooleem diiwaan yi nekkoon ci ron nguurug Napoli, te Garibaldi manu fa woon àgg moom rekk. Ci noonu Victor Emmanuel ñëw, dugg Napoli, ni ku am ndam di dugge ci dëkk bu ñnu xare ba nangu ko.
Parlamaa bu Itaali bu bees bi def na ndajeem mu njëkk, ca Torino, bisub 18 feewrye atum 1861g. Ca ndaje ma lañu ndëppale Victor Emmanuel , def ko buurub Itaali gu ñu bennal gi.
Ginaaw bi Itaali taxawee di ag nguur gu ñu bennal, ba am juroomi weer la Kafor faatu, ci sulet atum 1861g. Garibaldi it bàyyi politig, ndax kat moom li ko taxoon a jug mooy liggéey ci Itaali doon benn, waaye soxlawutoon ay pali politig.
[Soppi] Def Rom péeyu nguurug Itaali gi:
Waa Itaali yi delloosi nañu Venezia gi Otris tegoon loxo, nangu woon ko, delloosi gi di ci atum 1866g, mu mujj nag moom Venezia di ab diiwaan ci Itaali, ginaaw ba ñu fa dàqee dooey xare ju Otris ji. Nanguwaat googu nag ñi ngi ko mane ci ñàkk a tal gi leen Otris ñàkkoon a tal, ngir xeex bi mu nekkoon di ko def ak Brusiya. Faraas it ay xarekatam génnoon nañu Rom, ngir sotti gi Faraas sotti woon yitteem ca xareem ba’ak Brusiya. Bi mu ko defee soldaari Itaali yi daal di leen fay wuutu, ci 20 sebtambar atum 1870g, ñu daal di jibal ci anam gu kilifawu (officiel) ne Rom daal mooy péeyu nguurug Itaali gu ñu bennal gi.
Doxaliin wii merloo woon na Paab bi, yobbu woon ko ci mu bañ a nangu loolu, ne woon it du man a summiku ci sañ-sañu politigam yi te du nangoo raflewu ci nguuram gi.
Noonu la mbir mi nekke woon ba 1929g, ca la genn dëppoo ame ci diggante Mossolini ak Paab bi, dëppoo googu mayoon na Paab bi mu doxe nu ko soob ci mbiri diine ji, te am ag tembte gu mat ca Vatikaan, am it sañ-sañ ci yabal ay way teewal ca bitim réew. Ñu wutal ko nag (moom Paab bi) njëlul boppam lu mu jagoo (son propre budget).
Nii nag la Itaali doone woon benn, muy lol ay doomam a ko xeex. Doomam yoy dañoo jëloon seen coona bepp def ko ci goreel ko, bennal ko, te fuqarcee ko ci ngëbug jàmbur, bu leen ruuroon, teg leen loxo. Bennoo gii de lu ñepp soppoon la, ndaxte doole la ci ñoom, di teddnga, di tembte te dig fonk sa xeet. Bennoog Itaali du lenn lu dul meññatum sellal ak gëm ag bennoo. Mooy wuyyu gu mag ga, ca woote ga Michiavelli doon woote, moom mi doon sàkku ciw nitam ca téereem ba tudd “buur bi” te looloo njëkkoon bennoo gi ci ay xarnu, mu doon sàkku ci ñoom ñu liggéey ngir bennal seenum réew.


c: text/html

text:
Seex Anta Jóob
Seex anta jóob a ngi judd ci 29 tabaski ci 1923 ca Jurbel- dee ci 7 diggi gàmmu ci atum 1986 ca Ndakaaru doonoon ab taariixkat bu di doomi Senegaal. Moo fésal li Afrig, rawati na Afrig gu ñuul gi indi ci xayug àdduna bi. Doonte yenn ci ay yebbeem(thèse), ba tay, am na ñu ko nanguwul rawati na ñenn ci waa Tugal ñi, li ëpp ci li mu bind wér na ñépp.
Waxi Seex Anta ci lu aju ci cosaanul nit
[Soppi] nit ki ak jëfam
Seex Anta Jóob mi ngi judd ci 29 tabaski ci atum 1923 ca Céytu, ci diiwaanu Jurbel, ci digg Senegaal. Bi mu amee 23 at la dem Pari ngir jàng jëmm ak simi, ba yàgg mu boole ci taariix ak Xam-xami mboolaay yi. Moom gis-gisu boppam la amoon ci lu ñu daa jàngale ca jamono yooyule, naan Afrig amul démb.
Ci 1951 la bind ab yebbi ci yoonalug (direction) Marcel Griaule ca Daara ju kawe ju Paris, mu wax fa ne Isipt gu yàgg ga, ay waa afrig yu ñuul a fa dëkkoon, ni it làkk ak caaday waa Isipt ñoo tas ci Sowwu Afrig. Donte ay ustaasam nanguwuñu yooyule gisiin, waaye ni ko Doué Gnonsoa waxe, juroon na ay yëngu-yëngu yu bari bi mu ko defee téere, duppee ko Réewi ñu ñuul ñi ak caada, boobu téere bi mu siiwal ci 1954. Ci 1960 la mujj jot ay lijaasaam. Ci jenn jamono ji muy wéy di tàggatu ci jëmmug saal ca Faraas. xam-xamam màccoon na jëm ci fànn yu bari.
Dafa sukkandikuwoon ci bindkati waa geres yu yàgg yooyule di Herodote ak Strabon ngir topp te wéral gisiinam woowu (gisiin:théorie) naan waa Isipt yu yàgg ya ak waa afrig ñu ñuul ñi benn lañu ci jëmm (seen melow der, melokaanu kawar, wu bakkan ak wuy tuñ). Bi mu xoole xoolaat xibaar yi mu am, la ni caadaay waa Isipt, caadaay ku «ñuul» la. Ci wàllu làkk, mu gis ne wolof ak làkku waa Isipt yu yàgg ya ñoo bokki maam.
Ci atum 1970, Seex anta bokk ci mbooloom xam-xam, ci ndigalu UNESCO, miy war a bind ab téere ci taariix bu matale bu Afrig. Ci li ñeel mbindum boobule téere, la bokk ca ndajeem réew yi ca Xaayra, mu fay méngale gëstuwiinam ak ay ngérteem ak yeneen boroom xam-xam yi ci àdduna bépp te seen xam-xam ñeel wàll wi. Bi ndaje moomu weesoo lañu ko féetale xaaj bu mu war a bind ci cosaanu waa Isipt yu yàgg ya. Saxal gu mujj (rapport final) gu moomule ndaje fésal na dëppoo ga amoon ci diggante boroom xam-xam ya, ba mu des kenn, ci li Seex Anta Joob ak Théophil Obenga indi woon, ñeel nuroog caada gi nekk ci diggante Isipt gu yàgg ga ak Afrig gu ñuul gi. Ci noonu Ustaas (professeur) Jean Vercoutter biral yii kàddu: «Isipt waa Afrig la woon ci mbindiinam ak ci xalaatiinam». Ustaas Leclant it gis wenn melokaan wi ci seen jikko ak xalaatiin. Waaye ba tay jii, yenn boroom xam-xam yi dañoo jàpp ne ca Isipt ñu ñuul rekk a fa dëkkoon ba bés bi ñuy ñàkk séenug tembte, ñeneen ñi jàpp ne am njaxas a fa nekkoon, maanaam ay xeet yu bari.
Ci geneen fànn, mu dugg ci politig ci 1947, di xeex ngir tembteg Afrig ak bennoog Réewi Afrig yi.
Seex Anta Joob a ngi génn àdduna ci Ndakaaru ci diggi gamu 1986. Jàppe woon nañu ko niki bindkatu waa Afrig bi gën a ràññeeku ci XXu xarnu bi.
[Soppi] Ay Gisiinam ci taariix
Seex Anta Joob ci téere bi mu mujj a bind, laata génnug àddunaam, la dajale ngertey liggéeyam yépp, di ci gaaral gisiinu taariix wi mu def, di ci tontu it taariixat yi koy ŋaññ.
[Soppi] Ni xayug ku ñuul jiitoo
Seex Anta gisoon na ne nit ki njëkk Afrig la fekk-baax, mi ngi feeñ ci li wër barabi gëweelu Afrig gi, ci diiwaanu Laamaar yu Mag yi. Su nit njëlbéenoo Afrig, kon ci gisiinam, Seex Anta, gis ne feñtey xay yi njëkk, Afrig rekk la war a man a ame. Kon, Afrig du rekk am na démb, waaye xayam mooy gi njëkk. Ni ko Nathalie Michalon waxe, nit a ngi juddoo Afrig, fa la ag xereñam dooree, mu juge fa dem ci yeneen diiwaan yi. Ci Afrig la nit tàmbalee sàkkiy jumtukaay, samp kër, di bay di togg, añs.
[Soppi] Lëkkalekaay yu biti
- Jëfu Seex Anta Joob ci ankhonline.com.
- Degglu Seex Anta Joob ci cesaire.org.
- dalub Africamaat
- Ab jangat ci Joob ak Senghor gu Buubakar Bori Joob.
- Seex Anta Joob, ki delloo nit ku ñuul gëddam, ci Le Monde Diplomatique
- Yebbiy Seex Anta Joob, liggéeyub Djibril Samb
- Seex Anta Joob ca Guwaadalup

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
xam-xamu suuf si mooy li nuy wax (Jiyoloji), xam-xam la buy gëstu lépp lu aju ci suuf si kaw gi ak biir gi, ak doj yi (montaañ yi)añs. Bu jawwu ji di biy gëstu lépp luy jawwu ak tegaloo gi ñu tegaloo.
[Soppi] Jawwu ji
Jawwu ji nag :mooy mbalaanum ngelaw mi wër suuf si. Lees di gën a sori suuf si, ngelaw liy gën di neew-doole di gën di amadi, day mujj sax di lu fàddu ci ay fukki kilomet ci kawewaay. Li a tax ñu man a séddale Jawwu ji ci ay goxi jawwu yu wuute te tegaloo, gox bu ci nekk ami jagley boppam:
Fatt-jawwu walla JAWWU JU FATT ji: mooy ji gën a tal gën a fatt te gën a féete suuf; moom ngelawam day yëngu jamono ju nekk, fa lay niir yi di sosoo ak mbooleem soppaxndikuy jawwu yi; kon cig jege mooy jawwu ji ëpp ag jeexiital ci wàllug dëkk ci kaw suuf ak ci ni kilimã bi di séddalikoo
- Yolom-jawwu walla JAWWU JU YOLOM ji: mooy tiim bi ñu la njëkk a wax, moom nag ngelaw lu yëngoodi moo ko sos, lu ñàkk a ñàkk.
- Iyon-jawwsu walla JAWWU JU IYON ji: moom mi ngi sosoo ci ay dogiit yu ñu kurãal walla yu nu mbëjjal yu soreente.
- Biti-jawwu walla JAWWU JU BITI ji: mooy féex gu biti gi, fi nga xam ne ag féex gu joyoo fa nekk .
[Soppi] Jéeri ji (Lithosphere)
Mbooleem beeñ bi ak doj yi ñoo sos wàll gu tond (superficiel), gu dëgër gu kol-kolu suuf si, ñu koy woowe Jéeri ji walla aji wow ji.
bu ñu séddalee Jéeri ji, def ko ñeenti xaaj, ñatt yi daanaka ndox yee leen muur, yooyu ndox nag ñoo sos mbàmbulaan yi ak géej yi, waaye wàll yi génn ci jéeri ji; nga xam ne ndox yi muuruñu leen (gox yi ak dun yi , wàll yii ñooy wërlaay gu dëppoo te méngoo ak dundug nit, moo tax fi la nit di dunde, di fi defe ay liggéeyam, walla li ëpp ci ay cawarteem (activités).
Jéeri ji nag day dund tey màgg ci anam gu sax, ak doonte fi nun, day mel ne ni mu nekke soppikuwul. Li ko waral nag mooy ni muy soppikoo day faral a yeex lool: doj yi bu ñu sosoo ci ron géej gi, dañuy mujj lemu, yékkatiku, màgg ànd ak Jamono yu jiyoloji yiñooy mujj sos ay càllalay doj yu yees.
Ci safaanub loolu doj yi gaaru ci kanamu jëfkay jawwu yi dañuy xolliku, di xoosu, di fellu, bu ko defee, yooyu xoosiit ak felliit (ban yeek beeñ yeek yi ni deme) ñooy mujj sottikuwaat ci géej gi


text:
Afritugalasi
Afritugalasi, ci séwógaraafi ngandam gox la, mooy bi gën a ngande ci àdduna bi. Suuf Yépp yi làng doon ko, am na fenn fu ñu tàqaloowe. Moom la ñuy faral di woowee Àdduna ju yàgg ji.
[Soppi] Ci lu daj
Daanaka suuf si ëpp ci àdduna bi moom la, di 55% ci lépp. Am 5,5 miliari way dëkk, maanaam di daanaka 83% gu way dëkk yu àdduna bi.
Mooy barab bi gën a yaatu ci àdduna bi soo ko mengalee ak Aamerig ak, Oseyaani, ak Dottu Bëj-gànnaar.
[Soppi] Seddalinam
Ni mu amee ci bépp seddale, ay deggoo rek la ñu. Lu bari dañ koy xaaj ñetti gox: Afrig, Aamerig, Asi


text:
Rap
Rap xeetu woy la, bokk ci yëngu-yëngub caada bii di hip-hop tambali ci ndoorteelu ati 1970 ca Réew yi Bennoo yi, ci biir askanu waa-aamerig yu ñuul yi . Am na ñu ne aji-rap bii di Joe Tex moo sos baat bi. Ci njëlbeen MC yi,(masters of ceremony, njiitu xew mi)liggéeyam moo doonoon jàppale DJ bi, wàll wi ñu doon rap la ñu doon woowee MCing. break dancing, DJing, MCing ak graffiti yi, ñooy ñenti ponku yi caaday hip-hop dàttu.
[Soppi] Luy rap?
Rap niki lépp lu bokk ci caadaay hip-hop dafa ëmb lu bari: xew, fo, ñaxtu... Seeni mbind, ak seeni kàddu dañuy soppiku topp jamono. Mbind yi dañuy wax ci li nit ñi di dund bés bu ne: politig, koom, diine, mbëgéel,...
Bari nañ gangoori rap yu seeni mbidd fees aki ñaxtu, ay kaas. Li gëna fés ci seeni mbind, te yenn saa yi ñakk-kersa lool, ñi ngi leen jëmale ci way-politig yi, takk-der yi, yoon,... Ci Senegaal rap teel na fee àggsi, ci njëlbeenu ati 1980 la waa-senegaal yi tambalee xam aji-rap yu mag niki gangoor bii di Public Enemy, Africa bambata,...
[Soppi] Taariix
Ñenn ñi dañ koy tekke niki tënku baati waa-angalteer yii di rhythm and poetry walla rock against police. Ci ndoorteelul ati fanweer yi, waa-aamerig yu ñuul yi nekkoon nañ ci ñakk gu tar, loolu juroon ñakk-kaaraage, rayante, ay xeex ci diggante kureeli defkati ñaawteef yi, njaayum lu bon, añs. Ci dundin gu tar gii la ndaw yi tambalee fippu, jël rap def ngannaay ak yoon ngir fésal seen mer, ak seen nekkin gu tar. Lii moo tax li ëpp ci seeni mbind day yor jëmmu kaaskat, ñaxtukat jëmale ci takk-der yi, way-politig yi, njiiti yoon yi,...
Taariixu rap dafa séddaliku ci ay jamono: Rap Old school (1970-1985), di ndoorteel gi, ba ciRap Golden Age (1985-1993), di jamono ji rap tambalee am doole dëgg, ci la East-Coast (tefesu penku) ak West-coast (tefesu sowwu)juddu. Ci jamono jii la yeneen xeeti rap yii di gangsta rap ak G-funk juddu ca West Coast. Ci 1993 ba tay rap Hardcore, bling-bling, underground, añs, ñoo fi juddu.
[Soppi] Old school (daara ju yàgg ja)
Rap a ngi juddoon ci yeneen xeeti woy yii di funk, gospel, soul, blues, rawatina talking blues. Mi ngi juddu ci ati 1970 ca Bronx, di ab gox-goxaanub New York, di barab ba gangoor ba tuddoon Organization te gëna siiw ci Zulu Nation. Li ëppoon ci seeni wax ci aadaay Afrig ak Jamayka la doon jóge.
Kon ci ati 1970, ci xewi mbedd yi la nit ñu nel ne DJ Kool Herc tambalee taqale xeeti woy yu mel funk, soul, R&B, disco music. Ñu tambali di leen tek ci mbedd yi, ci xew, géej, dañ ko jàppe woon fo, bégal seen bopp ànd ak seen dj. Bi xeetu woy wi tambalee am ciiwte, lañ tudde woykat bi MC (Master of ceremonies). Li MC bi doon def sax man nañ kaa baña tudde woy ndax da doon wax ci biir woy wi dj bi tegg, ci wàll yi amul wax, doonoo wax ju neex, loolu dem bañ tudde ko "rapping". Doonul woon lun ñu man def ciy tappaan di leen jaay, ndax ay waxantu lañ woon rekk, yu ñu doon xalaat ci jamono ji ñu ko doon waxe.
Ci 1979 la tappaan bi ñeel bii xeetu woy njëkk a génn: ""Rapper's Delight"" bu Sugharhill Gang. Aji-rap mooy kiy def rap, ci wolof, waaye ci kàllaama waa-angalteer "rapper" la ñuy wax kiy def "rapping", baat baa ngi juddu ci woy woowu.
Génneeb Sugharhill Gang bi amoon na solo lool ci ciiwteeg xeetu woy wu bees wi, di laal mbooloo mu bari, yemul woon rekk New York, di fa mu juddoo, waaye réew mi yépp la mujje laal.
Ci ati juroom-ñett yi la Rap tambali bari melo, di màgg ci yeeneen melokaan yu gëna fasu. Ci jenn jamono ji, yeneen feem yu xereñ gis-bés, lu mel ne scratching.
[Soppi] Golden Age (ati wurus)
Laataa jamono jii, xeetu rapin bi fi nekkoo dafa dattu woon ci breaks ak Woyu mbëjfeppalwoyu mbëjfeppal. Ñëwug waa Run-DMC soppi lépp: seen feem kàttanu woon na te metti, ñoo ci tambaalee dugal ay jumtukaay yu bees, ay riff yu xalam, yàggul dara ñu nekk ay royuwaay. Waa Run-DMC ñoo ubbi buntu ati wurusu rap, mujj doon gangooru rap bi njëkka àgg ci collu àddunay woy, amoon ciiwte gu jéggi-dayoo te wéy di màgg. Ci nii rap bi tas ci àdduna yépp ni ab pënd
[Soppi] Rap Gaalsene
Ci Senegaal rap teel na fee àggsi, ci ndoorteelu ati juroom-ñett yi la gangoor yi njëkk juddu. MC Lida mooy ki njëkka génne ab tappaanu rap, tuddoon Duma doyal mukku mooy aji-rap bi njëkk ci Senegaal. PBS tegu ci ag génneem boobu di Ataaya. Rapu Senegaal ci at yooyu waxi mbëggéel moo ci gënoona fés, ci 1998 rap Gaalsene am jekkiku gu am solo, beneen xeetu rapin feeñ, rap underground. Waa Rap-adio ñoo indi feemu rapin bu bees bi Senegaal, doonoon rap ñaxtu, seenug ñëw yokk rap doole, daanaka li ëpp ci yeneen aji-rap yi ñëw ci seen ginnaaw yépp rapin boobu lañu jël.Tay gangoori rap yu Senegaal xayma nañ leen ci lu tollook 2500.


text:
Hip-hop
Hip-hop ag yëngu-yëngug caada ak fànn la, mi ngi juddoo ca Réew yu Beenoo ya ci ndoorteel ati 1970 yi, daa boole bànneexu ak ñaxtu. Mi ngi juddoo ci biir askani waa-aamerig yu ñuul yi, ca New York, fa la tàmbalee, mujj tas ca réew ma ba ci àdduna bi bépp, ba tay mooy dundiinu réewu-taax wi ëpp doole. Caaday Hip-hop ci ñeenti ponk la tënku: break dancing, DJing, MCing ak graffiti.
Wii xeetu fànn ñu bari ci woy wi lañ koy tënk ,MCing, te mu gën a siiw ci rap. Caadaay Hip hop yamul rekk ci rap, man naa sol mbubb yu wuute: su fekke danuy yam rekk ci xoosug DJ bi (Disk Jokey), waruñu ko tuddeeti rap, waaye DJing , sunu yamee ci li MC bi (master of ceremonie, njiitul xew) di bàcc kon man nanu koo woowe rap, walla tamit, donte bari na lu muy faral di am, boolee benn DJ ak ay walla benn MC, kon ci nii hop-hop lañuy wax, ndax rap ak MCing yépp ci caadaay hip hop lañu bokk, waaye nit ñi rap lañuy wax rekk yam ci ngir yombal.
[Soppi] Cosaanu baat bi
Cosaanu baat bi taxu koo leer noonu, ci ñenn ñi jëfandikoo-xel ngir tekki
- Hip "muus", "am-xel" lay tekki, muusaayu tappalaatukat.
- Hop ag yuuxu la gu kuy tëb di def (sooy tëb ni op!).
Nee nañu baat baa ngi war a bawoo ci DJ Luv Bug Starski mi ko doon faral di jëfandikoo suy wax. Waaye li wér te wóor mooy ne gandoor bu Sugarhill Gang mooy ki ko siiwal ci àdduna bi, ci seen woy woowu Rapper's Delight, di benn ci woyi rap yi ñu njëkk a def k7.
[Soppi] Taariix
[Soppi] Ay cosaanam
Woyu hip-hop ci buumu xeeti woyi waa-aamerig yu ñuul yi la bokk. Ay dàttam ñi ngi bàyyikoo ci dundiin gu metti gi ñu nekkee woon, dalee ca seeni maam ba ci jamono yi muy juddu, woy yañu daan def ca tool ya daan ca naqarlu seenug nekkiin, ak daan ca fattali seenug jóge Afrig. Mi ngi tàmbalee ciy kebetu niki xeeti woy yu mel ne ragetime, jazz, blues. Ci lu gën a jonjoo, woyu hip-hopa ngi bawoo ci Soul, ak ci funk. Yii xeeti woy bawoo bëj-gànnaaru Aamerig dem ba fasook sound-system bu waa-jamayka, bi àgg ba New York ndax ndoxandéemu gi waa-jamayka yi daa def foofa. Ba tax-na ñett ñi ñu ne ñoo sos yëngu-yëngu hip-hop fa lañu bàyyikoo.
Donte hip-hop ci yii xeeti woy la jële ay dàttam, waaye doonul seenug wéyal. Du lu ay tëggkat yu xereñ ci seen liggéey toog xalaat, ni blues doonee wéyalug jazz, gospel juddoo ci blues, soul tegu ci, funk ñëw, caaday hip-hop dafa am ab dog-dog ag yeneen xeeti woy yooyu
[Soppi] Aji-rap yi njëkk
Les premiers rappeurs et groupes de rap qui ont marqué l'histoire sont :
- Sugarhill Gang
- Run DMC
- Afrika Bambaataa
- KRS-One
- Grandmaster Flash
- Beastie Boys
- LL Cool J
- Big Daddy Kane
- Last Poets


text:
Wikipedia:Pénc mi
Pénc ci cosaan barabu ndaje la, ñu daan fa waxtaane mbiri mboolaay, tolof-tolofi dëkk bi, mbiri politig, añs.
Njàngum këyyitu jëfandikuwiin wi doon na lu ñu digal ñu bees ñi.
Këyyitu jëfandikuwiin
Pour répondre à un message, cliquez sur le lien « modifier » à droite du titre de chaque section. Respectez l’indentation. Signez vos messages. Pour ajouter un nouveau message, deux liens « ajouter un message » sont à votre disposition, tout en haut et tout en bas. Si un terme utilisé par la communauté vous est inconnu, vous pouvez apprendre sa signification dans Aide:Jargon.
Comme partout sur le site, abstenez-vous de toute insulte ou attaque personnelle. Faites confiance. Les accusations de « vandalisme » entre contributeurs réguliers seront effacées, a fortiori s’il n’y a pas eu discussion préalable. En cas de conflit avec un autre contributeur, vous pouvez vous adresser aux Wikipompiers ou en dernier recours au Comité d’arbitrage.Notes techniques : Le Bistro est divisé en sous-pages. Les onglets « historique » et « suivre » n’ont donc pas l’effet attendu. Pour l’avoir, allez au Sommaire, cliquez sur les dates puis sur les liens. Pour consulter les discussions anciennes voyez les archives. Vous pouvez installer un lien vers la sous-page courante du Bistro dans votre menu de navigation en inscrivant « obtenir("BistroDuJour"); » dans votre monobook. Vous pouvez aussi apposer le modèle {{Bistro du jour}} sur votre page utilisateur.
(08/10/2012 15:53:03 CEST)
[Soppi] Bataaxalub dalal-jàmm/Message de bienvenue/Welcome message
Wolof : dalal-jàmm Péncum wikipedia, di ab waxtaanuwaay bu bépp jëfandikukat man a dugg def fi ay laaj, walla mu joxe fi ay xibaar yu bees ñeel wikipedia, ku bëgg a defloo ab liggéey, añs. Ci Pénc mi tamit di nañu fi man a fésal waxtaan yu am-solo yiy am ci xëtu waxtanuwaay yi. Di ñaan ku fi ñëw amal say waxtaan ci njekk. Bul fattee xaatim say bataaxal.
Karmat gu solowu : segam ci bii wiki ñi déggul wolof a fi ëpp, moo tax waxtaan yi ñu leen di amal ci ñetti làkk: wolof, wu-fraas ak wu-angalteer
Français : voilà l'espace de discussion "Pénc" est lancé. Le message d'en-tête est celui de la Wikipédia francophone : il faut le traduire et enlever ce dont on a pas besoin. Sinon le premier sujet serait d'écrire un message de bienvenue au nouveaux arrivants, ce message :
- serait en trois langues : wolof, français, anglais
- comporterait les liens utiles comme vers cette page de discussion par exemple.
- donnerait quelques principes de bases.
Un message assez cours et signé par des membres actifs du projet. Premier travail : contenu du message en wolof, par exemple pour le titre, ce serait l'équivalent du mot français "bienvenue".
Note importante : Il y a beaucoup d'inscrits anglophones ou francophones et peu de Wolof. Donc le message doit être différent en fonction de la langue. Ceux qui ne parlent pas wolof doivent être incités à faire des tâches qui ne demande pas des connaissances en wolof comme faire de la maintenance, des modèles et infobox, des interwikis, des catégorisations, etc. Ceux qui parlent wolof (compétence rare) doivent être incités à rédiger les articles et à ne pas perdre leur temps dans des choses qui peuvent être faite par des locuteurs non wolofs.
English: discussion page "Pénc" is now opened. I think one priority here is to deliver a welcome message to new contributors. The message should be written :
- in 3 languages : wolof, french and english
- give links to page like this one
- give basic advises about what to do on this wiki
This message should be short and signed by an active member. The first task should be to write this message wolof and give a translation of the word "welcome".
Important note : there's many contributors who speak english or french and few who speak wolof. As a consequence, the welcome message should be different according to the language skills : for no-wolof speaker, it should give them advises how to do things that don't required wolof skill as maintenance, template and infobox, interwikis, categorization, etc. For wolof speaker (rare), it should give advise about how to write articles and not to do things that can be done by no-wolof speakers.
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 29 Oktoobar 2008 à 12:37 (UTC)
[Soppi] Message
Bataaxalu dalal-jàmm : «dila nuyu Pénc mi te dila dalal ci Wikipedia. Dila gërëm ci say cëru ci bii jimbulang. Su dee dangay làkk wolof, soxla nañu la lool ngir bind walla soppi ay jukki.; walla it, sag ndimbal ci wàllu xarala. Su fekke it dangaa soxla ndimbal walla dangaa ami laaj, saytul xët wii Ndimbal, man nga maa bind ci sama xëtu waxtaanuwaay, walla nga bind sa laaj ci Wikipedia:Pénc, ci xëtu waxtaanuwaay yi, dee fa xaatim say bataaxal, deel cuq ci walla ngay bind ~~~~ ngir xaatim: dina tax, sa turu jëfandikukat ak taariix bi, feeñ ci sa wetu bataaxal. Liggéeyal ak jàmm! ~~~~»
Version française du message de bienvenue : «Salut Pénc mi et bienvenue sur Wikipédia. Merci pour tes contributions sur cette encyclopédie libre. Si tu parles la langue wolof, nous avons extrêment besoin de toi pour éditer les articles; sinon, nous avons toujours besoin de ton aide pour l'assistance technique. Si tu as toi-même besoin d'aide ou si tu as des questions, consulte Ndimbal, demande-moi sur ma page de discussion, ou pose ta requête sur Wikipedia:Pénc. Sur les pages de discussion, signe tes messages en cliquant sur ou en écrivant ~~~~ : ceci fera afficher automatiquent ton nom utilisateur et la date. Bonne continuation! ~~~~»
English version of the welcome message:«Hello Pénc mi and welcome to Wikipedia. Thank you for your contributions to this free encyclopedia. If you speak the wolof language, we highly need you to edit articles; if you don't, we always need your help for technical support. If you need help or for any question, check out Ndimbal, ask me on my talk page, or ask your question on Wikipedia:Pénc. Please remember to sign your name on talk pages by clicking or using four tildes (~~~~): this will automatically produce your username and the date. Happy editing! ~~~~»
N'hésiter pas à commenter et on a besoin de la version en wolof! Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 26 Maars 2009 à 12:11 (UTC)
- Voilà le modèle :
~~~~
- Syntaxe pour l'appliquer {{subst:Bataaxalu dalal-jàmm}}
- Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 6 Awril 2009 à 21:57 (UTC)
[Soppi] {{infobox Dëkk}}
Français : Il y a un message sur la page de discussion du modèle, mais je ne le comprends pas (mon wolof n'est pas encore assez bon), quelqu'un peux me le traduire? Sinon vous pouvez faire des propositions d'amélioration ici :
- Plus de champs supplémentaires, nom des champs?
- Couleur/design de l'infobox
- Une documentation/description pour chaque champ.
Ce modèle a encore besoin d'être traduit et d'être amélioré.
English : I need a translation for the message that was posted on the discussion page (Discussion Modèle:Infobox Dëkk). Tell me if you have propositions to improve this template:
- More fields
- Color/design of such Infobox
- Documentation
This template still needs translation and improvment.
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 29 Oktoobar 2008 à 12:51 (UTC)
[Soppi] {{Coord}}
Français : j'ai lancé {{Coord}} modèle sophistiqué de géolocalisation qui permet de mettre repérer un lieu de géographie sur une carte dans les articles. On peut le mettre en haut à droite des articles, dans le texte ou encore dans les infobox. Pour Dakar par exemple, on a :
14°43′29.06″N 17°28′24.06″W / 14.7247389, -17.47335 avec {{Coord|14/43/29.06/N/17/28/24.06/W}}, ou encore
14° 43′ 29.06″ Bëj-gànnaar
17° 28′ 24.06″ Sowwu / 14.7247389, -17.47335 avec {{Coord|14/43/29.06/N/17/28/24.06/W|format=dms long}}
En cliquant sur le globe à gauche, apparait une carte avec la localisation de Dakkar à l'aide d'un point rouge. Il y aussi marqué "show location on an interactive map" (montre la localisation sur une carte interactive), à traduire en wolof. Sur cette carte interactive on peut changer la vue comme ceci :
14°43′29.06″N 17°28′24.06″W / 14.7247389, -17.47335 avec {{Coord|14/43/29.06/N/17/28/24.06/W}} montre Dakkar sur la carte de l'Afrique
14°43′29.06″N 17°28′24.06″W / 14.7247389, -17.47335 avec {{Coord|14/43/29.06/N/17/28/24.06/W/scale:5000000}} montre Dakkar sur la carte du Sénégal
14°43′29.06″N 17°28′24.06″W / 14.7247389, -17.47335 avec {{Coord|14/43/29.06/N/17/28/24.06/W/scale:100000}} montre carte du centre de Dakkar
À mettre sur tous les lieux de géographie. Des questions? Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 29 Oktoobar 2008 à 13:09 (UTC)
[Soppi] Centre de traduction
Français : il y a beaucoup de gens prêt à aider (modèles, maintenance) mais qui ne parlent pas wolof. Il faudrait un centre de traduction. Il y a-t'il des volontaires qui parlent wolof prêt à aider pour la traduction?
English : there is many people ready to help (templates, maintenance) but who don't speak wolof. A center for traduction would be helpfull then. Is there any wolof volunteers who could help for traduction into wolof?
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 5 Disembar 2008 à 09:52 (UTC)
- pour les traductions je suis toujour present, c'est une bonne idée de créer une page spéciale pour les traductions en cour. --Ibou 5 Disembar 2008 à 10:02 (UTC)
- Il faut commencer par traduire en wolof "centre de traduction" et "bienvenue". La première tâche serait de faire un message de bienvenue en trois langues. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 5 Disembar 2008 à 10:37 (UTC)
I m there ready to help, every thing u need to translate into wolof i m here for that, tell me what d u need and I'll do it in a quick way. I hope this will improve our wolof wiki --Abdu Xaadir Kebe 7 Disembar 2008 à 16:43 (UTC)
- See above Wikipedia:Pénc#Message. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 26 Maars 2009 à 12:22 (UTC)
[Soppi] Bureaucrat
Français : je pense qu'il ne faudrait un bureaucrate de plus sur ce wiki pour donner les autorisations aux bots et s'occuper des pages de votes comme WP:Y ou WP:B. Il y a beaucoup de bots qui attendent d'être officialisés et il faudrait quelqu'un qui s'occupe des requêtes. Il faut aussi quelqu'un pour surveiller les délais des élections et les clore dans un temps raisonnable.
English: i think we need one bureaucrat more on this wiki in order to give bot flag authorizations and to care about elections on WP:Y and WP:B. There's now many bots waiting for an official flag and it should be someone who cares about such requests. Also elections need to be supervised and closed with a reasonnable time.
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 5 Disembar 2008 à 12:48 (UTC)
- en fait tu pourrai le demander, vue que tu es le plus exeperimenté. Je ne sais pas si je pourrai le gérer, se serai mieux si tu te chargé des problemes techniques. Guaka etait le seul bureaucrat vraiment actif, mais lui depuis un bon temps n'est plus actif dans les projets wikis. --Ibou 6 Disembar 2008 à 12:38 (UTC)
- Voilà je me présente à cette page Wikipedia:Bureaucrats/Guérin Nicolas, j'espère que je ferais bien ce travail, comme cela vous pourrez rédiger les articles sans se soucier des ennuis techniques. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 8 Disembar 2008 à 01:05 (UTC)
- Noppi Je suis maintenant bureaucrate : je peux m'occuper de renommer un compte utilisateur et aussi de donner un statut de "bot" au utilisateurs qui sont des programmes automatiques, les demandes se font sur WP:BOT. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 10 Maars 2009 à 10:40 (UTC)
- Voilà je me présente à cette page Wikipedia:Bureaucrats/Guérin Nicolas, j'espère que je ferais bien ce travail, comme cela vous pourrez rédiger les articles sans se soucier des ennuis techniques. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 8 Disembar 2008 à 01:05 (UTC)
[Soppi] Pret a aider a traduire les mots et les termes en wolof si quelcun en a besoin
Jaa ngeen jef, si quelqu'un veut traduire un mot en wolof ou quelque chose du genre on est là. --Abdu Xaadir Kebe 6 Disembar 2008 à 21:31 (UTC)
- Il faut traduire en Wolof pour la géographie : "Nord", "Sud", "Est", "Ouest". Aussi j'ai besoin de la traduction du mot "Exemple" et "Fait" ("Done" in english). Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 10 Maars 2009 à 10:34 (UTC)
- salut nicolas, bon pour les traductions: Nord= bëj-gànnaar, sud:bëj-saalum, est: penku, ouest:sowwu, exemple: misaal, Fait: la traduction en wolof de fait, est un peut trop longue: "def naa ko" walla "defees na ko" dans ce cas je croi que se serai mieux d'utiliser "Noppi": fini et finir en meme temp. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 11 Maars 2009 à 19:43 (UTC)
- {{Noppi}} donne désormais Noppi
- {{Coord}} avec {{Coord|12/43/20/N/23/56/12/W|format=dms long}} donne désormais
- :) --Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 12 Maars 2009 à 14:53 (UTC)
- cool !!! facile à utiliser aussi. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 12 Maars 2009 à 17:57 (UTC)
- salut nicolas, bon pour les traductions: Nord= bëj-gànnaar, sud:bëj-saalum, est: penku, ouest:sowwu, exemple: misaal, Fait: la traduction en wolof de fait, est un peut trop longue: "def naa ko" walla "defees na ko" dans ce cas je croi que se serai mieux d'utiliser "Noppi": fini et finir en meme temp. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 11 Maars 2009 à 19:43 (UTC)
[Soppi] Diiso ci ay baat
- Rëyaay manees nakoo jëfëndikoo ci réew mu mag waaye deesu ko jëfëndiko ci réew mu melni gambi kon jëfëndiko Dayoo mooy gën foof.
- Aji-dëkk manees nakoo jëfëndikoo ci kenn nit ku dëkk ci barab waaye maneesukoo jëfëndikoo ci aw mbooloo kon jëfëndikoo Way-dëkk moo gën foof.
maangi xaar sa xalaat ci lii--Ahloubadar 18 Awril 2009 à 20:06 (UTC)
-
- sa xalaat rafet na, gëm naa ni man nanoo def liggéey bu am solo, ci kaw nuy diisoo, doon na lu baax. Baat yu ëpp yu nekk fii, daana-ka, soo demee ci wikbaatukaay fekk leen fa, te dinga fa gis it seen gongikuwaay. soo manoo jokkoo ak abdu xaadir kebe, yeen a bokk tur sax, moom jamono yii xaw naa gëj ci dal bi, waaye liggéey yu am solo la fi def. Segam yaw yaa ngi ndakaaru wax ngeen man a gise, moom dafa bëggoon taxawal ag mbootaay ngir suqali wiki bi, te baat yu bari fii moo leen fi joxe. Lenn li man a tax wiki bii man a suqaliku mooy siiwal ko senegaal, xëcc nit ñi. man nga koo bind email. jaajëf --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 19 Awril 2009 à 21:28 (UTC)
- jàloon naa nimoroom inchaa alla dinañu jokkoo waaye yawit ku am solo ga rafet lu naa sa liggeey wiki bi dinaa ko yegël ñi ma fi xam ñu degg wolof degg gu wer. fii bari na ay wolof waaye wolofe wuñu. {{Infobóóx Réew}} bi ngis naa ko waaye daa melni amna luñu ci wara soppi kem ni mako defoon lu melni Aji-dëkk>Way-dëkk, Yaatuwaay ak Rëyaay>Dayo, liko waral moodi
- aji-dëkk kenna ko taxa juk,
- yaatuwaay barab bu yaatoo ko taxa juk maneesuko jëfëndikoo ci réew yu xat yi,
- rëyaay barab bu rëy moo ko taxa juk, maneesukoo jëfëndikoo ci réew yu tuuti yi,
- Dayoo manees nakoo jëfëndikoo ci bepp réew moo gën a mattale,
- bu dee and kaci ñu soppi ko.
- wallu jukki yi amnaa koo xamni ci wàll woowu lay yaggu di bind ay taarix ak xeeti xam-xam yi ci wolof jokko na-ak moom xamal nama ni dina mako jox ma dugal ko ci dal bi waaye jamono yii daa génn réew mi. Waw-Kay --Ahloubadar19 Awril 2009 à 22:06 (UTC)
- aji-dëkk xam naa ne kenn la tee loolu laa ci jublo woon, soo ko defee it way-dëkk benn la. Rëyaay, kem, dayoo ñoo bokk li ñuy tekki, kon boo ci jël baax na, dafa mel ni ci wu-faraas nga ne: grandeur, dimention, taille, daanaka benn bi la, wolof seetluwu ci bu tuuti bi walla bu mag bi. ci bu ci nekk man nga koo wax: dayoo, kem, rëyaay. Ñomm nag bokkuñu ak tolluwaay moom niveau lay tekki. yaatuwaay mooy largeur la, foofu dama ko faa jëfandikoo woon cig njuumte. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 24 Awril 2009 à 10:45 (UTC)
- jàloon naa nimoroom inchaa alla dinañu jokkoo waaye yawit ku am solo ga rafet lu naa sa liggeey wiki bi dinaa ko yegël ñi ma fi xam ñu degg wolof degg gu wer. fii bari na ay wolof waaye wolofe wuñu. {{Infobóóx Réew}} bi ngis naa ko waaye daa melni amna luñu ci wara soppi kem ni mako defoon lu melni Aji-dëkk>Way-dëkk, Yaatuwaay ak Rëyaay>Dayo, liko waral moodi
- sa xalaat rafet na, gëm naa ni man nanoo def liggéey bu am solo, ci kaw nuy diisoo, doon na lu baax. Baat yu ëpp yu nekk fii, daana-ka, soo demee ci wikbaatukaay fekk leen fa, te dinga fa gis it seen gongikuwaay. soo manoo jokkoo ak abdu xaadir kebe, yeen a bokk tur sax, moom jamono yii xaw naa gëj ci dal bi, waaye liggéey yu am solo la fi def. Segam yaw yaa ngi ndakaaru wax ngeen man a gise, moom dafa bëggoon taxawal ag mbootaay ngir suqali wiki bi, te baat yu bari fii moo leen fi joxe. Lenn li man a tax wiki bii man a suqaliku mooy siiwal ko senegaal, xëcc nit ñi. man nga koo bind email. jaajëf --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 19 Awril 2009 à 21:28 (UTC)
--> {{Infobox Réew}}. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 24 Awril 2009 à 11:45 (UTC)
[Soppi] Nouveaux outils/New tools
(Fr) Je suis en train d'installer de nouveaux outils sur ce wiki :
- Il y a déjà les "gadgets" : allez à votre Samay tànneef puis onglets "Gadgets", je vais en installer de nouveaux
- En bas des pages de contributions de chaque utilisateur ("Samay cëru"), il y a désormais un espace "Outils", voir par exemple pour mes contributions
- Pour communiquer les wikipédiens utilisent IRC (voir fr:Aide:IRC), il y a désormais la possibilité de d'avoir la même chose pour wo à #wikipedia-wo.
Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 18 Awril 2009 à 08:23 (UTC)
- j'ai vu, bon job!--Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 3 Mee 2009 à 10:01 (UTC)
[Soppi] royuwaay
turu len buñu ko manee soppi defko "Tur" mo gën,waaw-kay --Ahloubadar 27 Awril 2009 à 23:27 (UTC)
- tur rekk soo ko waxee «nom» lay tekki, turu lenn mooy nekk «nom commun». --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 3 Mee 2009 à 09:58 (UTC)
- bul di tekki baati nasaraan yi kem ni ñu ko làkkee woon, waxee ko ni ko saw làkk nangoo,
- turu len gënul ndax amna tur yoo xamni turu kenn la, mbaa turu fenn, mbaa turu ñenn, ak..., misaal: àttekat turu kenn la, ñoñ-àtte mbaa way-àtte turu ñenn la, àttekaay turu fenn la, mbupum-atte ture lenn la.
- kon deesul man a jëfandikoo turu len ngir lëm ci yeneen yi
- tur kot nak dina man a lëmaale yii yépp
- bu la sobee it man ngaa sosal wo ci ne ab royuwaayu boppam bu dul metti ci yaw, li gën nak mooy bayyi tur kot waaw-kay nandal-bubaax 3 Mee 2009 à 17:00 (UTC)Ahloubadar
Tur wees bokk, tur wu matale, turu mbooloo mi, turu ñepp, xool-leen ci wenn--Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 3 Mee 2009 à 19:48 (UTC)
[Soppi] {{Homonymie}}
Il faudrait traduire ce modèle. Juste une ligne à traduire. Guérin Nicolas (Xëtu waxtaanukaay) 8 Mee 2009 à 09:31 (UTC)
[Soppi] wàllu xam-xamu nosukaay
- annuler jappu naani tékkee ko neenal ci wolof gënul, ndax fómb la gën a méngool,
[Soppi] yëgley Ahloubadar
ay waay ngir yàlla maangi leen di ñaan ngeen dimbali ma ci ku fi nara far aw xët wala am mbind moo xamni maako sos te mu bari ngalla waay yëgal mako njëkk far gi, ndax xalaat daa métti lool, waaw-kay Ahloubadar
- sa lan lañu fi far? --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 22 Mee 2009 à 11:56 (UTC)
- deet bu ma bàyyee banu far ko dootul jar di wax, damay bañ rek def fi luma yakaar ni am na njëriñ fek amul njëriñ ci dal bi te ma soxla ko, léebu wuma ci kénn dama doon yëgle rek waaw-kay --Ahloubadar 22 Mee 2009 à 16:08 (UTC)
- Dee-deet ma ne annuler: mi ngi bawoo ci nul, te nul mooy neen, annuler neenal: man maa sosoon xët woowu ngir def ay liggéey foofu, manuma lu ma def dindees ko, ak doonte dangaa gis ne moo gën danga koy gaaral (proposer) bu nu ci andee defees ko, fii damaa bëgg ñu fiy jëfandikoo as lëf ci yoon, déet lii moo ma gënal, mbaa nii laa ko gise, lu ko moy dootu leen ma gis.
Nanu ma fi bayyil xëtu xam-xamu nosukaay suma noppee, su ngeen àndul ci liggéey bi waxtaanees ci, waaye deesul del lees fi def, soppees ko, ku gis nag fu dara nekkul nga teg fa baat ma xool ko, bu teguwul ci yoon ma dindi ko, bu ci tegoo ma ba fa , ku gis it baat bii moom nga gis nga teg fa te bul dindi ba mu dendal, ndax man maa sos xët wi te noppeeguma ci kon kenn sañ-sañ di ko fi jële te noppiwuma. Yaw sëñ Abdu Xaadir ku am solo nga waaye danga fee fekk ay sart kon danga ciy tënku, man ak Ibou yàgg nanu fi te masunoo déggoodi, kon nanu sàmoonteek loolu. --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 22 Mee 2009 à 18:22 (UTC)
-
-
- Waaw bëgg naa xam luma fi def mbaa wax te dëppoo wul ak sart yi fi nekk ? sama xalaat bu ma yaakaar ni rafet na dinaa kofi dugal booleen ci andul nu diisoo ci, nit nak balaa mat day am gisiinu(opinion) bóppam bu nóppee jeem cee déggoo aki nawleem waaye lu ñaw yobbaale la loolu baaxul, fii litax ma ne fi Abdu Xaadir Gey jaraluma ko suqali wiki bi jaraluma ko làkku wolof laa bëgg mu ñong te ma gis ni fii manees nako fee ñongalee ma di ci joxe sam's xalaat ndax ab wolof laa, man damaa naroona sos ab dal ñongal fa wolof keem sama kàttan, damaa gis ni kon bénn xalaat lay doon, moo ma tax a ñaw fii ngir man di diiso ak wolof yi, kénn manta wax mbaa def lu ñépp ànd waaye manees naa wax mbaa jëf lu ñépp manoona ànd, neewu ma bu kénn far lu ma fi def, daani lumafi def te mu bari balees koo far nees mako yëgal ma xoolaat ko bu jubul ma ba ñu far ko, damay bañ ñu faral mafi loo xamni yéllul fii te ma soxla woon ko ngir feneen, te it neenaa léebu wuma fi kénn damaa wax rek lima bëgg ku maci man a jàppale baaxna,
-
- annuler:neenal maani woon nañ ko soppi fómp, ci ak wàll ndax neenal biy ne ci ron boyot bii nuy bindee fómp laa jàpp ni mooci gën, ndax waaj mbir bàyyi ko fómpu lees koy wax ci wolof, neenal day fékk mbir ma am ba noppi melni neenal ginuy jëfandikoo ngir délloo mbind munu soppiwoon, te jaaduwul,
- di tekki baati làkk yi ci wolof kem ninu ko làkkee woon fàww nu ciy sooraale baat yiy soppee ku ndax baat dina firi lii dem fee firi fa leneen,
- xëtu xam-xamu nosukaay neewoon naa bàyyi naako noonu te wey ci laneen,
amul bénn bu manee nàngama gën damanaan jàpp naani nàngam... kon werante taxu maa jok diisoo mooma tax a jok, kuy werante du jëfandikoo jàpp naani, maangi ñaan nu jékkal toogaay yi, te lu waay wax kumu lënt nga laaj ko lumu ci jublu njëkk nga koy tontu, Ahloubadar
-
-
-
- Jaajëfati, lii ngay def lu am solo la, deel wéy, kenn waxul ne baaxul, da di bi ñu nekkee ci dal bi ba leegi ñi ngi door a wax, ni nga manee sos sa dalub bopp, ni laa ko mane, ni la ko keneen man, waaye ngir bëgg a jañ ñépp ci lii, ak ngir ñépp jañu ci moo waral nu dikk ci, waaye kon bees weccantee xalaat, bu kenn jort ne danu lay tuutal, mbaa di nawadi la nga def, man gis naa bu baax li nga liggéey ci dal bi muy lu am solo, waaye ginnaw wolof nga may wolof, keneen di wolof, bu ma nee nii la, teg ko ci wolof laa, nga ne nee la teg ko ci wolof nga, keneen ñëw ne nale la teg ko ci wolof la, kañ lay doon li mu doon, ginaaw ku ñëw ne nale la? Man damaa ànd bu wér ci ne neenal mooy annuler, yaw àndoo ci, te xalaat bi nga ma wax taxul ma ànd ci, ndax boo nee neenal mooy fomp, kon bu effacer ñëwee looy wax, mbaa fu fomp waroon a nekk, bunu di xatal làkk wi, nanu koy jëfandikoo bu baax, mooy waral mu yaa man a ëmb xam-xam,
-
-
Ma lay xamal ne ku bég ci yaw laa, ci say jëf, te lii lépp day wone sag yittewoo, ak ñor gu la mbir mi ñor. Leegi nag li ma bëggoon su manoon a nekk, ginaaw yaw danga fee indaale lu sakkan ciy bagaasi xel, yu man a amali njariñ mbir mi, damaa bëggoon soo manoon a yër li fi nekkagun, su ko defee nga door a door di dugal, te loo fi gis te àndoo ci man nga koo yëgle ci pénc mi, bu loolu jàllee nga door a door ci yeneen, loolu nag bu ma ko waxee, li ma ci jublu, mooy bàñ ñuy def lu nu defoon ba noppi. --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 12:30 (UTC)
-
-
-
-
- waxtaan wi am na solo, te lii rekk mooy man a doxal liggéey bi, li tax ma sos xëti sémb yi mooy ngir nu man a diisoo ci ëmbiitu dal bi, te mooy sunu yéene nu ñépp. Su fekkee ku nekk dangaa bëgg a jox benn baat bi tekki ba la gën a neex mbir mi du sotti. Man mii, dëgg-dëgg, neenal laa gis ne mooy ba gën, ndax fomp nettoyer, effacer nga ko man a firee. Xaadir kebe, ci tekki yi, benn baat bu ne benn tekki nga ko man a jox, looloo tax ci xam-xamu nosukaay ma far yenn yi bàyyi fa benn tekki rekk, ci kanamu baatu wu-faraas bu nekk.--Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 13:00 (UTC)
-
-
-
-
-
-
-
-
- Jéggalu naa leen ci wax ji wolof yi neeñu: réeroo amul ñàkk a waxtaan a am lima bëggon a wax ak ligeen jàpp bokkul te maako waral ndax dama juum ci bindiin wi te bàyyi wu maci xel batax mu indi beneen baat bu bokkul ak bima nàmmona bind, fomb laa bëggon a bind juum bind fomp, bigeen ko méngalee ak nettoyer laa koy doora seetlu, ngir mu gën a leer manees naa deglu baat bi fii
-
-
-
-
- ginnaaw leer nani fomb laa bëg a wax ndax jàpp ngeen ni manees nakoo dëppale ak annuler ? ndax fomb mooy door mbir mbaa waaj ko te ba ko, Misaal:damadoon waaja dem tuubaa waaye fomb naa ko, Seen Xalaat/damaa dooroon ab laggeey waaye fomb naa ko ba jëmmi jamono ?
Jaajëf Sr Abdu Xaadir KEBE Jaajëf Ibraahima Faal cant ak gërëm ñeel na leen waaw-kay Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 13:44 (UTC)
[Soppi] Abdu Xaadir KEBE
,
Lu aju ci xam-xamu nosukaay, damaa bëggoon ngeen bàyyi ba ma noppi ci dugal baat yépp, bu boobaa nu wax taan ci yi nu jort ne mooy yi gën, nu far yi ci des, mbaa ñu man a nekk ay synonime (bokk-tekk), suma ci noppee dinaa leen yëgal, du tee ngeen di def lu ngeen bëgg ci baat ngenn teg fa, suma xoolee ne yell na mu bokk ci bokk-tekk yi, mbaa bees leen di far it wutalees leen seen xëtu bopp, ndax bu boobaa xam-xam lay doon, bu man a jariñ kuy gëstu ci baat yi. Am gisuleen loolu? --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 13:19 (UTC)
- noonu baaxna waaw-kay Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 14:02 (UTC)
[Soppi] baati wolof yi
ma doon ñaan baati wolof yi bunu ciy dugal ñu leeral ko waxaale lépp lu ci aju bénn yoon, moo gën bu ko defee ñu koy dugal ndank-ndank ba bamuy mat, lu ko moy dinañu ko dugal ba àggal di ko ci tóppat, leeraliin wi it jar naa seet wax ninu koy jëfandikoo rek doyul fàww nuy waxaale lu aju ci jëmmi baat bi ak it génnewaale limu am ci ay maanaa ci wolof.
- Misaal:baat : amna ñeenti maanaa ci wolof
- baat ab cër la ci cëri nit muy li taqale bópp ak mbagg,
- baat kaddu ngiy génn ci boli'k nit ñu diko dégg,
- baat liy tax a dugal ab diggante ci am mbind,
- baat liy waral boo waxee ñu def ko mbaa ku wara wax ci amm mbir.
Xool it
Tekki
- wu-fraas: cou, voix, mot, parole
- wu-angalteer: neck, voice, word, parole,
Waaw-Kay Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 23 Mee 2009 à 15:05 (UTC)
[Soppi] repiblik
repiplik ku ma naw am xelam neena ma mooy gaw ci wolof, Misaal:République du Sénégal>>Gawu Senegaal te it xalaat bu ma rafet lu la, ndax rafet na ci yeen ? wala ñu wey di jëfandikoo repiblik kem baat bu ñépp bokk waaw-kay Ahloubadar 25 Mee 2009 à 21:37
- Man moom duma ci man a joxe sama xalaat ndax xamuma baatu gaw fumu jóge, ak tekkeem dëgg-dëgg lan la, ba tax mu man a tekki republique, kon laaj na nga joxe ci ay leeral, lu tax. te it dina ma jaaxal baat bu ni mel, am niki tekki linu jappe ni mooy republique, ci wolof, ndax amul genn yoriinu réew gu ni nosoo ci taariixu wolof yi walla ci mboolaay yi leen jege. ci kajoor xamees na ne nosteg pénc (system parlementaire) amoon na fa, waaye batay bokkul, ay nguur rekk a fi mas di am. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 28 Mee 2009 à 12:50 (UTC)
Gaw li ma ci xamoon ci wolof mooy حصار ci araab di ci fr: 1. BLOCAGE 2. BLOCUS 3. EMBARGO te mooy wër dara tëj ko ba dara du fa man a dugg, loolu nag du tax ma ne loolu rekk lay tekki, ndax benn baat man naa tekki lu sakkan ciy maanaan, loolu am na ci làkk yepp.Republik ca dëgg-dëgg pénc rekk laa ko man a tudde, ndax pénc mooy li ñépp bokk, naka noonu republik, walla bàyyees ko ci republik, mbaa muy ag bar, ndax ci woyi s musaa ka dees a ca gis: Lu nu togg bar gi ne ko fuuf , bar fii nag bokkul ak bar biy niru mbëtt, waaye lu ñu bari wax mooy mbooloo mi, te ci araab baatub جمهورية bi koy tekki li muy wund ci wolof mooy am mbooloo, walla lu mbooloo mi, kon ci sama gis-gis bu gàtt: ag bar walla am pénc, mbaa republig. Walla bu li S Ab Xaadir Gëy wax leeree jàppees ci. --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 28 Mee 2009 à 16:05 (UTC)
-
- waxgeen dëgg maako fàttee laaj ab gongikuwaayam moom sax waxoon nama ni manees nako wax it ag bar, man xamoon naani gaw am na buy wund cercle waaye lu taxoon ma jàpp waxam ji? damaa foogoon ni daa bokk ci baat yiy tekki ab sëxx,
- bu dee ci wàllu bar, bar xamnaa ci ñaari maanaa ci wolof bar biy nduroo ak mbëtt ak bar bi Sëriñ Muussa Ka di jëfandikoo ci way wii: Lu nu togg bar gi ne ko fuuf, te jublu ci: nit ñuy wër di taxawaalu ak a xaaraan, waxammaande-waxi-laax wala mandaari yu amul fuñu nekk ak fuñuy lékkee, ñooñu lay wax ni luñu togg ñu niko fuuf, dees nako wax it ci aw fas wu réer,
- bar nak tekkee ko repiplik ñatti nit waxna ñu mako, melnani man a nekk waaye loolu amuma ci xalaat ,buma ci manee am ay leeral yu bawoo ci abdu Xaadir Kebe dina baax, kon naka lanu wara tekkee républicain ci wolof, bu ma gisee góor gima waxoon ni manees na koo ab gaw ma laaj ko gongikuwaayam,
waaw-kay mbokk yi Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 28 Mee 2009 à 21:48 (UTC)
[Soppi] Wiin walla Iin
Li aju ci iin, bi nga ko gisee, dafa am ku ma daan gis muy faral a firee yenn baat yi di ci jëfanfikoo iin lu bari, ci maanaa salutation mu naa noyyuwiin te fekk noyyoo rekk la,ma ne ko wiin walla iin mode de faire la ngir mu xàmmee ko, leer na, maanaam lekk mode de lekk lekkiin añs.
Bu loolu jàllee damaa bëggoon baat yi ci xam-xamu nosukaay kenn bañ leen a far, am nañu njariñ ndax foofu dafa mel ne ab liggéeyuwaayu baat, yaw jëlal rekk te dem, ba keneen mu xool bi ko neex, ndax am na yenn baat yoy siiw nanu te baaxunu, ngir jubanti leen nii rekk lanu man a def, walla man bu noppee dinaa wone baat yi ma gën a ànd, keneen wone yi mu gën a ànd, bu ko defee yeneen yi sàkkalees leen ab barab, ngir ku bëgg a nattale ay baat dem fa, mu mel ne ab togguwaayu baat ñeel xam-xamu nosukaay, Ok? --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 30 Mee 2009 à 23:16 (UTC)
- Li aju ci baati xam-xamu nosukaay, gis naa ne warul jar nuy xaar banga noppee dugal ngir nu ciy man a joxe sunu xalaat, baat boo fi dugal war nanu cee man a xalaat, walla it di dugal yu yees nun itam. Sunu gise beneen bu gën war nanu la koo man a jébbal nga xalaat ci yaw itam, donte baat boo xamoon la waaye nekkul woon sa xel ca jamono jooju, te dina gaawal liggéey bi, lu kenn di def mbooloo ko ko daq. Su fekkee ku nekk lu la neex jël te dem, dina jur jaxasoo. Yenn sa yi nga jëfandikoo benn baat bi, yenn saa yi nga jëfandikoo beneen jox ko boobu tekki, loolu du def leneen lu dul jur jaxasoo. Ci xam-xam, soo bëggee wax lenn li benn baat rekk nga war a jëfandikoo ngi wax ko, làkk yu bari duñu ko def waaye limuy jur mooy jaawatle kepp. Man ci wu-itaali wi may jànge noonu la mel, yenn saa yi ñu jëfandikoo benn baat bi, ba yàgg ñu jëfandikoo beneen te limuy wund lenn li la, damaa seetlu ne man ak samy jàngandoo daf nuy jaxase, di indi werente yenn sa yi. Soo génne xam-xam nak, ku nekk man naa jël lu ko neex. Lii moo taxoon ma faroon yenn baat yi, bàyyi woon fa benn tekki kepp. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 11:47 (UTC)
- Waaw ànd naa ci ku bëgg dugal baat ba mu gis, bu baat jubul ci moom, mu bind ci diggantey xala ba mu gis ne moo gën, su ko defee ma xool ba xam, waaye mbir it bu ko mbooloo dee def, fàwwu kenn di ko jiite, kon ku taxawalati mbir na ko jiite, bu nu bëggee muy sotti, su ko defee, bu ma noppee, dinaa duufal mbooleem li ma yaakaar ne moo gën a jaadu, gën a jub, ñu waxtaan ci, bees ci déggoo wéyalees ko. Ok? --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 17:00 (UTC)
- ànd naa ci. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 18:13 (UTC)
- Waaw-kay waxtaan wi rafet na déggoo gi amna solo lool!
- ànd naa ci. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 18:13 (UTC)
- Waaw ànd naa ci ku bëgg dugal baat ba mu gis, bu baat jubul ci moom, mu bind ci diggantey xala ba mu gis ne moo gën, su ko defee ma xool ba xam, waaye mbir it bu ko mbooloo dee def, fàwwu kenn di ko jiite, kon ku taxawalati mbir na ko jiite, bu nu bëggee muy sotti, su ko defee, bu ma noppee, dinaa duufal mbooleem li ma yaakaar ne moo gën a jaadu, gën a jub, ñu waxtaan ci, bees ci déggoo wéyalees ko. Ok? --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 17:00 (UTC)
- doonte bëgg baat bees dugal waxtaanee ko, di na jafe, waaye du ñàkk yénnati baat yu jara waxtaane ngir manees cee fàttaleente ci ay baat yu ruqe te teewloodi, baat yi nuy jëfandikoo it nanuy fexe mu nekk yu man a sax, lu baat nàqari-nàqari bu mu nu tàqaleek jëfandikoo ko bu yàggee dina neex ci dégg, te it du baat bu nuy jëfandikoo rekk danu ciy sart wolof buko gis man koo xam, baat bu jaadu rek nees ko jëfandikoo bu yàggee ku dul wolof sax dinako nànd, rawatina ci xam-xamu nosukaay gi, icon yi sax dañuy wax rawatina am mbind mbaa luni mel, te it bu nu fàtte ni li nekk ci nosukaay gi ci ay baat aki tur, dees koo sos ci ay baatukaay waaye du aw làkk, kon du baat yépp lees man a tekki kem nees ko baataleewoon, yénn yi nanu koy jéema tudd, ci sunu làkk wu bariy baat wiiiii! cant ak gërëm ñeel na leen. Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 ci 22:18 (UTC)
[Soppi] Nos / Taalif
Maa leen di jébbal ab/as njukki ci taalif bu Abdu Xaadir Gey Taalif
- Aw làkk a ngii wareesukoo sàggane () kum soxalul xam aguloo lumu mane
- Ak a nooy te matale man na lu ne () Tànn leen ko nu far ko di waxtaane
- Yéwwute bokk na ci fonk sa làkk () Dina waral nga déggook say mbokk
- Xam-xam la ca jiitu dégg sa làkk () Dégg gu wer dica waxtaan te dica sàkk
- Deglu leen ma wax lima fanaane () Tëdd di gent guur def ko waxtaane
- Mudi jël làkk wi def ko wow ofisel () Dici xalaat dici lëggeey looloo di xel
- Àbb aw làkk indi ko di ci lëggeey () Te yor wu mat nit ku ñuul yeen a geey
- Ku la aal bët fuko neex yaw ngay man a xool() Lu lay may bët du naggu yaw nga diko xool
- Looloo nu dal batax dunu dem ca kanam () Jéggaani làkk, cosaan, ba ci xam-xam
- Jëm ciw naaj àbbi dàll ànd ak boroom () Bu tàggee mu laaj la ko nde mooko moom
- Mbokk yéwwul te xàmmee yaw linga moom () Tobaab ya de tée nañu ñoom lañu moom
- Maay jooy tu lii ci kanamu waa guur gi() Ak ku ko man ci askan wi mbaa kili fa gi
- Sosal nufi baatukaay nuy baatal () Di sosi baat, baat bu jagul nu baaxal
- Làkk woo xamni numu laneexe nga koy waxe () Lii de ganul nañu ci sàkki am mbexe
- nàngam-nàngam.............
Abdu Xaadir Gey >>Ahloubadar (221) 77572 45 77 leeral:aw làkk a ngii mooy wane ni wu mat la bu matul woon as làkk lees di wax.
- lu ci jara leeral rek sànni leen ci kàddu, ma leeral ko
Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 ci 22:26 (UTC)
Woy yi yëruma lépp ngir xaw a yàkkamti, waaye li ma ci jot a gis yéeme na, danga leen a waroon dugal ca njàggat, bu ko defee man dinaa fa jaar topp ko, jaajëfati --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 31 Mee 2009 à 23:19 (UTC)
- jaajëf! dugal naa ko fa, woy yi sax bu la soobee man nga koo bóqaale ca séen dal ba (xibaar) ca wàllu Ladab waa-kay Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 1 Suwe 2009 à 04:52 (UTC)
[Soppi] Woy yu Abdu Xaadir Gey ñeel képp kuy nit ku ñuul
Ay woy yu Abdu Xaadir Gey ñeel képp ku ñuul.
Boo koy yër na melni yaw lay waxal,
Bismil Laah:
- Nit ku ñuul yaw ana sa maam ? () Ãreek Piyeer nga jàppe maam
- Ñépp a ngi daw yaw nga di raam () Altoppe nga ci xarnu yi
- Luy sa cosaan fécc ak sabar () Diw sa yaram soli sagar
- Di bëg-bëgi yori gobar () Luy njariñam ci xarnu yi
- Gis a gu ma yaw loo fi sos () Ngaa ñaa ngi sos ana sa bos
- Xanaa lile war nga koo rus () Bayil sa waar ci xarnu yi
- Yaa ngi ni faax luñ sos nga yéem()Yéem mbir day tax ba dooko jéem
- Bàyyil di yéem te juk di jéem () Ngir sosi lëf ci xarnu yi
- Gëstul cosaan te fonku ko () La xayadi yaw taaral ko
- Saw doxoliin soppi ji ko () Ngir xàmmees la ci xarnu yi
- Fonkal ag xay sak moomeel la () Ña njëkke xay sa maam ya la
- Ku xay nga ni ab tubaab la () Bàyyil jii wax ci xarnu yi
- Ag xay ci yaw la fékk baax () Sa nawle yi ni ci saraax
- Tibb yóbbu dem ni ca faax () Aakimoo ko ci xarnu yi
- Áddunaal gi yaa koy jëfe () Sa nawle yi dañ koy kafe
- Xeeti baat yi lañuy sëfe () Ndëgg-sërëx ci xarnu yi
- Jugal taxaw faj sa wopp () Jugal taxaw xam sa bopp
- Jugal te dàggi sa kopp () Bayi sa waar ci xarnu yi
Karmat: Lu la ci leerul defal ab Sànni-Kàddu (commentaire) ci suuf wone ci baat bi.
Abdu Xaadir Gey >> 221 77572-45-77
Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay 27 Suwe 2009 à 21:54 (UTC)
- sa woy wi neex na waaye linga bind ànduma ci, soo bëggee gis lu nit ku ñu sos demal fii. Dinga xam ne lu bari ci lingay gis nit ku ñuul a ko sos. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 28 Suwe 2009 à 08:57 (UTC)
Yaangi dëggal li ma doon wax naan :
- Fonkal ag xay sak moomeel la () Ña njëkke xay sa maam ya la
- Ku xay nga ni ab tubaab la () Bàyyil jii wax ci xarnu yi
ndax ñii nu wone ci dal bii ak ñéneen, seenug am solo ak seenub xam-xam bu yéeme te nit ku ñuul mel ni yëgul loolu batax léena topp gannaaw, mooma tax a woy woy yi, ngir ñu fonk séen démpi maam, te xamni tubaab gënu léen maam. Li mani gisaguma yaw loo fi sos, nit boo koy soññ doo ko tagg danga koy wax li mu defa gul. te sax jamono jii giseesu fi lu ab saa-afrig sos, dañuy toppandoo rek te loolu lañu boroom xam-xam yooyu doon bañal, doonte fi la nit sosoo, fila ag xay sosoo te it fi la xam-xam fékk baax
--Ahloubadar 28 Suwe 2009 à 19:00 (UTC)
[Soppi] Caada
Caada= def ko Aada moo gën Caada wolof yu yees yee ko indi waaye xameesu ko woon ci làkk wi, moom daal daa jekk a wax rek deesi ko wax waaye amul delluwaay ci làkk, mag ña xamuñu ko woon, amul wenn léebu wees jëfandikoo caada, amul jenn wax ju bawoo ca mag ña indi ko, aada rek lees fi daa wax, te wax dëgg Aada a gën a wolofe, def naa ci ab laaj ci magi wolof yu wolofe yi, waaye lii lees ma tontu, ginnaaw nun wolof la nuy laggéeyal, bëgg mu ñoŋ liggeey bi njëkk mooy nu fóot ko dindi li ci bokkul, waru noo seet baat beesi jëfandikoo mu jekk rek nu ni ahakay, déedéet danoo war a sàmm làkk wi saytu baat yi, ba yi nuy jëfandikoo man a wer ba kenn du ko man a ŋàññi,
Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 28 Sulet 2009 à 16:59 (UTC)
Sëñ Abdu man li ma gis mooy li nga gis, waaye nag du tee ñu xam ne làkk day yokku, di yeesu,am na téere bu tudd fajrul islam te ahmad amiin def ko, ma nga ciy wax naan, nit day dund di gën a xay, ay aajoom di gën a dolliku, ab gisam di gën a sori muy dajeek lu mu dajeelutoon, yooyu yépp di soxla ay baat yu yees yu nekkutoon ba ñu nekkutoon ñoom mbir yooyu, kon lii mooy waral baat bu amutoon xéy am, waaye teewul li nga wax ci caada yàgg a jeqi ci man ay laaju, lu waral baat bi, lu tax déét aada? , am dees a jublu ci aada lees jubluwul ci caada?, lii moo tax ma far ko fi ba muy baat bu dugg ci wolof di bu koy dollig woom, niki làkk yépp, danga fay fekk baat bob am na fa fukki moroom te ñu booloo ñoom ñépp di firi lenn li!--Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 28 Sulet 2009 à 18:59 (UTC)
noonii ko ahmadu amiin waxee ni la ak sart yi mu ko booleel niki: nit day dund di gën a xay, ay aajoom di gën a dolliku, ab gisam di gën a sori muy dajeek lu mu dajeelutoon, yooyu yépp di soxla ay baat yu yees yu nekkutoon ba ñu nekkutoon ñoom mbir yooyu, nun nag yii yépp dalu ñu ci baatu bii di Caada nee naa la baat bi daa jekk a wax rek waxees ko, waaye doxu nu ba jamono soxla ko mbaa nu gis lees amul turam nde fees koy jëfandikoo yépp Aada a fa war a ne, bu dee jublu gi nag, lees ci jublu moodi, ni Aada ni Caada niki nga ni Gëm ni Ngëm nga xamni ngëm mooy gën a matale, loolu nak la làkk wi nanguwul manaam garaameer ci diggante Aada ak Caada manta ne, arafu C manta yaatal baat bu doore arafu A, Arafu C mooy yaatal baat bu doore arafu S niki: Soppi Coppi, Sol = Col gi, Saaku = Caaku si, ak yuni mel, Caada sax moom day joxe beneen maanaa ci wolof niki nga ni: ca aada ja, bu tënkoo ci waxiin di C'aada ja, waaw-kay way xelu ñi Ahloubadar (xëtu waxtaanuwaay) 28 Sulet 2009 à 19:20 (UTC)
Aada baat la bu di bu araab:عادة, wolof yi ñëw wolofal ko ne aada, am ku ñëw ne caada, ne ci aada la, daggees i wi ngir boole kook aada, ngir du jaadu seetees lees ci jublu, ndax man yaakar na lu li nga wax, gëm, ngëm, moom kay day man tegoodi ci yoon waccees ko, mbaa mu tegu ci yoon jëlees ko, te ñu bañ di gaaw a bonal, ndax làkk yépp a am baat ak waxiin yu teguwul ci yoon, waaye dëppoo ga ca nit ñay dëppoo moo koy yoonal, def ko far muy lu wér, niki ada ci boppam, baatub arab la, dëppoo gi nu dëppoo ci wolofal ko moo ko def muy ci wolof, loolu daa fees dell ci mbooleem làkk yi ci àdduna bi, ci misaal askan, aw xeet la daa tekki, giir, maanaam askanu lawbe, leegi dëppoowees ci def ko muy peuple, ba leegi bokk na ci li muy tekki mbooloom nit mu réew, ak la mu daa tekki, teewul nag tekkeedi ne caada ànd naa ci muy aada, mbaa warees ko fee ba, man daal dama doon fàttali rekk bu fekkee ne xamunu ko woon, bu fekkee nag muy lees xamoon, nu xam ne fadakkir in nafahatid dikraa, --Abdu Xaadir Kebe (xëtu waxtaanuwaay) 31 Sulet 2009 à 15:38 (UTC)
[Soppi] Jagleel:Pages_courtes
Bonjour,
Il me semble que le français est compris par la plupart d'entre vous, ne parlant pas le wolof je vais donc m'exprimer dans cette langue. J'espère que cela ne sera pas considéré comme impoli.
Il me semble que les administrateurs devraient faire un tour sur Jagleel:Pages_courtes. En effet le modèle delete n'existe plus ici, la seule façon de signaler une page à supprimer est alors de la blanchir. J'ai jeté un œil par curiosité à Jagleel:Pages_courtes, et elle regorge de pages qui consistent en fait à une simple traduction en français du titre. Je ne pense pas que cela apporte du contenu à votre Wikipédia et il me semble qu'une suppression de ces pages s'impose.
J'en ai blanchies quelques unes, mais il serait plus efficace qu'un admin s'en charge directement.
Cordialement,
--Hercule (xëtu waxtaanuwaay) 3 Nowembar 2009 à 16:36 (UTC)
- salut hercule, en fait tu as raison, les pages à supprimer ici sont nombreuse, seulement je préfaire qu'on les laisse pour encourager les gents a venire contribuer. déjas les articles sont peut, si on les éffacent ça ne restera pas beaucoup. peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 3 Nowembar 2009 à 19:08 (UTC)
- Il vaut mieux laisser le plasir à chacun de créer la page, au lieu de faire croire qu'il y a déjà beaucoup d'article. Enfin c'est mon avis, vous faites comme vous voulez ;) --Hercule (xëtu waxtaanuwaay) 3 Nowembar 2009 à 22:18 (UTC)
[Soppi] lu bees ci kallaama wolof
da ma doon gestu ci lakk wolof,ci mbindin ci waxin wi; gis naa ci lu ma begg waxtaanal ak ku xam lakk wolof bu baax jot ma ci modou.kn.gmail.com
- Loo bëgg a waxtaanee yaakaar naa ne defee ko ci barab bii la gënee ngir ñépp man cee joxe seen xalaat ñépp jariñuwaale ci. Waxtaanu mbooloo moo gën wu ñaar kepp. Te pénc mii loo-loo ko tax a jóg. Kon man ngaa duggal say laaj fii, ku ci am xam-xam tontu la ci, te dila digal nga bindu am sa sàqum jëfandikukat, xoolal wii xët ngir xam njariñi bindu. --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 9 Maars 2010 à 15:27 (UTC)
[Soppi] connectivity project
Hallo, my name is Anastasiya Lvova, I'm "duty" in Connectivity project. The essence of the "Connectivity" project is to study and enhance the coherence of Wikipedia, or, in other words, to improve hypertext navigation between articles. The project deals with deadends, isolated articles, non-categorized articles, transitivity of the category tree, etc.
We want to work with your language version, but we need configured MediaWiki:Disambiguationspage for it (with direct links to template namespace pages, for example, ru:MediaWiki:Disambiguationspage/de:MediaWiki:Disambiguationspage/fr:MediaWiki:Disambiguationspage). Is it possible to set it up for our usage?
thanks in advance, Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 12 Suwe 2010 à 18:33 (UTC)
- Hi, if i understand well, you want that somebody makes all templates for disambiguation pages? --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 15 Suwe 2010 à 14:49 (UTC)
- no, I want somebody make list of templates for disambiguation pages that already exist in this wiki :) Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 16 Suwe 2010 à 16:06 (UTC)
- I understand, but they are not templates for disambiguation pages in this wiki, because we have few disambiguation pages (they are 2 or 3 pages), we have to create them. peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 17 Suwe 2010 à 07:59 (UTC)
- Peace! :) ...Without it we can't analyze your wiki :( So, we can wait or you can create a page with red link. Don't know how to do better... Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 18 Suwe 2010 à 16:57 (UTC)
- I am sorry, so we will create them slowly, because few people are active in this wiki, you can waite! peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 19 Suwe 2010 à 10:00 (UTC)
- ok :) Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 20 Suwe 2010 à 08:23 (UTC)
- And how're you?.. Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 20 Fewriyee 2011 à 10:08 (UTC)
- I am sorry, so we will create them slowly, because few people are active in this wiki, you can waite! peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 19 Suwe 2010 à 10:00 (UTC)
- Peace! :) ...Without it we can't analyze your wiki :( So, we can wait or you can create a page with red link. Don't know how to do better... Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 18 Suwe 2010 à 16:57 (UTC)
- I understand, but they are not templates for disambiguation pages in this wiki, because we have few disambiguation pages (they are 2 or 3 pages), we have to create them. peace! --Ibou (xëtu waxtaanuwaay) 17 Suwe 2010 à 07:59 (UTC)
- no, I want somebody make list of templates for disambiguation pages that already exist in this wiki :) Lvova (xëtu waxtaanuwaay) 16 Suwe 2010 à 16:06 (UTC)
[Soppi] Multilingual Challenge
Andrew Dalby (xëtu waxtaanuwaay) 2 Mee 2011 à 14:34 (UTC)


text:
Bëj-saalumu Afrig
Bëj-saalumu Afrik moo ëmb barab yi nekk ci Bëj-saalumu allub yemoo gu Afrik.
Dañ ciy boole tamit duni Afrik yi nekk ci Bëj-saalum-sowu mbàmbulaanu waa-End ci wetu Madagaskaar ak duni Afrik yi ci Bëj-saalum-penku mbàmbulaanu Atlas.
Askani Xoysan ñoo fa njëkk a dëkk, ci li ci tegu la bantu yi ñéw. Ci jamono gi waa tugal aakimoo diwaan bi, lañ seddale réewi tayam yi.
Doon na diwaan bu am-alal te suufam naggu lool mbay. Rèew mi gën a jëm-kanam ci Afrik, fa la ne rawatina muy Réewu Afrik gu Bëj-saalum
[Soppi] Séwógaraafi
Juroomi Réew ñoo nekk ca diwaan boobu:
- Botswana
- Lesoto
- Namibi
- Afrik gu Bëj-saalum
- Suwaasilaand
- Malawi
- Madagaskaar
- Mosambik
- Saambi
- Móoris
- Komoor
- Simbaawee


text:
Related Tags: Serigne Saliou Mbacke Serigne Bara Mbacke Dakar palais Wakhi serigne Touba Mourtada Mouride Serigne Saliou Mbacke Touba Mouride Fatou Laobe Serigne Bara Touba mouridisme muridism serigne khadimou rassoul cheikh ahmadou mbacke senegal magal serigne saliou Serigne Touba Mouride Murid Khadimou Rassoul Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke Touba Senegal Mouridisme Muridism Muridismo Wakhi serigne Touba Serigne Saliou touba mouride Bamba Touba Show Tout Chaud NGagne Serigne Bara Mbacke ce samedi a Dakar Wakhi serigne Touba Wakhi serigne Touba Serigne Saliou Mbacke Mouridism, Muridism, Serigne Touba, Khadimou Rassoul, Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke, Mouride, Murid muridsadiq ndeye diarra gueye ak xalass serigne mansour Touba mouridisme muridism serigne touba khadimou rassoul cheikh ahmadou bamba mbacke senegal magal touba serigne saliou Serigne Bara touba mouride
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Bisub Tabaski
Tabaski Sunna la su far ci ab jullit bu di as gor te man ci ag jàppndal, ku mukàllaf rekk mag ak gone ñoo ci yam. Waaye nag dina ware ci ñaari xeeti nësër yii : 1- ci ku ko nësër niki ngani bu ma Yàlla defalee nàngam dinaa tabaski, 2- ci ku njënd am xar, walla mu yor am xar jublu ci tabaski, manaam kon xar moo jënd niki am tabaski, manatu la ñàkk.Tabaski it ag bër (`iid) la gu Yàlla may jullit ñi, Jële nanu ci Anas (gërëmul Yàlla ci moom) mu ne: Bi Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi agsee Madina fekkee na léen ñaari bis ñu cay caaxaan, Mu ne (jàmmi Yàlla ci moom): « Ana luy ñaari bis yii ?» Ñu ne: “Danu ci daa fo (caaxaan) ci jamonoy ceddo (jaahiliya)” Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi (jàmmi Yàlla ci moom) ne léen: «Yàlla jox na léen ñaari bis yu gën yooyu ñaar, ñuy Bisu tabaski ak Bisu Kori» (Abuu Daawud mooko soloo) Gàttub tabaski it deesu ko rendi jëkk rendig Yilimaan te Yilimaan it balaa rendi nig ba julli, ci niko Baraan nettalee jële ci Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi «Dees na lottal ginnaaw julli» Ku rendi lu ko jiitu du doon am tabaski xanaa ag ndawal rekk lay doon, noonu la saxe ci Sunna. Am tabaski sañees na cee maye, sañees na cee lekk, sañees na cee denc, noonu la saxee ci sunna (Albuxaari mooko solo)
[Soppi] Àtteb Tabaski ci Lislaam ?
Yàlla neena: «Jullil ngir sa boroom te rendi (lottal)» Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi neena: «Ku am dooley tabaski te tabaskiwul, kon bu mu jege sunu barabu julliwaay» (Abuu Hurayra mooko nettali, Ibn Maaja, Ahmad, Daaru Qutni ak Al-Haakim ñooko soloo. doonte barina ñu jam hadiis bi ci woroom xam-xam yi, niki Haasim ak ñeneen) Baraan nettali na ni, Yonent (Jàmmi Yàlla ci ñoom) bi neena: Li nuy njëkka def ci bis bii, moo di julli, ginnaaw ba nu dellu lottal, ku def loolu def na sunu sunna.»
Ash-Shaari` neena: «Duma nangu ku am dooley am tabaski diko sàggane » Tabaski Sunna la nag su far, Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi saxaloon nako te daan ko digle. Sunna la su far ci Ñoñ-Maalig, Shafi`, ag ñenn ci waa Ahmad ibn hambal, bu dee nag ci Abuu Hanifa ñoom lu war la, Lu war ca ñoñ Abuu Hanifa nag tekkiwul ni farata la. Lu man a am nag ñépp dëppoo na ñu ci ne dina war ci ñaari mbir :
- 1- Ku ko nësër, niki ngani bu ma Yàlla defalee nàngam dinaa tabaski,
- 2- Ku xës njënd am tabaski, walla mu yor am xar jublu ci tabaski, manaam xar moo njënd ni am tabaski la, walla nga yori xar ni xar sàngam am tabaski la, ci yooyu barab luy war la.
[Soppi] Waxtuw rendi am tabaski:
Mingi dale ci rendig Yilimaan, rendig yilimaan moongi aju ci ginnaaw julli gi, ba jant di so ca bisub ñatteel ba fu ñu ko fi rendee mu baax, bu dul guddi. La ca gën moodi boroom rendil ko boppam, bu amee ngànt mu wuutal ko moroomum jullitam, te nanga yéene yaw, Ku rendi tabaskim jàmbur te amu ci ndigal, kon du ko doy am tabaski te war naa fay boroom.
[Soppi] Am tabaski:
Yàlla neena ci Alxuraan: «Deesul am Yàlla ci ndawalam ga, déeti dereetam ja, waaye dees na Ko am ci ag ragal [Yàlla]» S22 L:36. Kon nanu jàpp njëkk ni yéene ju sell, te Yàlla rekk tax waliif ngistal walla wanu ci bëti nit ñi mooy maye am tabaski.
- Xar mu am juróom benni (6) weer walla at aki fan ci li sax ci Waa-Maalig, tey am kuy moo ci gën. Bu dee aw bëy nag, na am at ak weer ci waa-maalig,
- Xar a gën, topp bëy, topp nag ak giléem
- Xar mu góor a gën mu jigéen, bëy wu góor a gën wu jigéen, nag ak giléem naka noonu.
- Juróom ñaari jullit man nañoo boole jënd aw nag walla giléem, Bu dee xar walla bëy nag kenn du ko bokk xanaa tiyaaba ja ci yéene.
[Soppi] Yees nanguwul ci am Tabaski:
Bu benn béjjan dammee te wérul matul am tabaski [ci maalig], Bu weree nag mat na am tabaski, bu juddu waalewul ay béjjen nag darra nekku ci, Bees xaajee nopp ba ñatt, la ca dagg bu matee benn xaaj ba, matul am tabaski, Bu juddu waale wul nopp walla bu gàtt nag dara nekku ci, Bu nopp ba xaree lu toll ci benn ci ñatti xaajam du mat am tabaski Bees xaajee geen ba ñatt, la ca dagg bu matee benn matul am tabaski, Bu ko juddu waalee nag dara nekku ci.
[Soppi] Am Tabaski war naa mucc ci yii:
- Bumu yooy, ba amul nebbon
- Bu gimiñ ga xasaw
- Bumu patt ba fés, rawatina nag muy gumba
- Bumu làgge bamu fés, rawatina nag mu damm
Alaa kulli haal nag, Lislaam ag yombal la bëgg, te mboolem àtte yi woroom xam-xam yi di tërël di na ñuy sóoraale lool ag jàppndal ñeel jullit ñi.
[Soppi] Lees di bañ ci ndawlug am tabaski:
- Bañees na ku ca jaay darra ba ca der ba sax, ku ko ñaani ba mayees la ko nag man na koo jaay dara nekku ci.
- Bañees na yitam ka koy fees ñu di ko fay ca yàppu wa, waaye manees na ko caa may walla sarax, bu laajee ag fay fayees ko xaalis walla leneen
- Bañees na gépp joxe ngir wareef, niki tànku njëkke, yeeli maam, baatu feeskat, ak yuni mel, waaye nag moongi aju ci jeene ji, booy sarax sa dëkkandoo te bëggal ko sutura man ngaa yéene sarax te wax ko ni am sa tànku njëkke, ndax Yonent bi neena: «Jëf yaangi aju ci yéene yi; Ku nekk it langa yéeneey sag pay» te it amaana boo ko nee sarax mu rusloo ko ci kanamu njabootam mbaa sax mu tere kokoo jël.
[Soppi] Rendi :
Ab jullit moo koy def, te doon ku am xel, Melo wi ci gën nag moodi mu tëral la muy rendi ci wetug càmmooñam te mu jublu xibla, bu dee am xar mu tëral noppub ndeyjoor ba ba famu yam ca baat ba mu teg ca paaka ba, Walla bu amee téeréy baat mu teg paaka ba ca diggante téere ya, Bu ko defee bala caa teg paaka ba mu wax ci am xelam ni fas na maa yéenee daganal lekk yàppu nàngam lii ci rendi gi ma koy rendi, bu dee teg paaka ba mu wax:«Bismil Laahii» dal di koy dawal ba ñaari sidit yu mag ya ak boli ga lépp dagg, Bu ko bombee ba deret ja génn mu wax: Allaahu Akbar, Bu teggee loxoom mu wax: «Rabbanaa taqabal minnaa innaka anta as-samii`ul Al-`Aliim S2:L:126:». Bu dawalee paaka ba sidit ya tàmbalee dagg mu teggi ko kon bu ko ca gaawee delloo dees na ko lekk, Bu ko ca yeexee delloo nag te lor wara lu ko kon deesu ko lekk. Te yit bu mu bañ a tàngale baat ba, Bu ko defee it du ko tee dagan, waaye bañ koo def a gën.
[Soppi] Loj :
Ku koy def, day taxawal lamuy loj jubale ko "XIBLA" (Kaabag Màkka), Lem baat ba tëral ko ci wetug càmmoñ nga, Bu ragalee barig doole ja, Man naa yeew tànkub càmmooñu kanam ba, Te balaa tàmbali mu wax «Bismil Laahi», Te bu tàmbalee mu bañ a dindi loxoom lifeek noppiwul. Lees war a loj nag bees amul lojukaay Sañees na koo rendi, lees war a rendi it bu ñu amul rendikaay, Te am lojukaay sañees na koo loj. -Giléem (Galéem) loj rekk lees koy def mbaa deesu ko lekk waaye deesu ko rendi, Xanaa ñu loru ñàkk lojukaay te am rendikaay, bu boobaa nag dees na leen ko may, -Bu dee aw Nag dees na ko loj niki ñu koy rendee, kon moom lu leen jekku rekk ñu sañ koo def noona, (Fii nag rendi ko lañu gën a miin) Loj, balaa baax ñatti sidit yu mag yi daa war a dagg, kon ci ag wet lees koy defe ak kanam..
[Soppi] Na moytu yii:
Bu dawalee paaka ba, ba sidit ya tàmbalee dagg mu teggi ko, kon bu ko ca gaawee delloo dees na ko lekk, Bu ko ca yeexee delloo nag te lor wara lu ko, kon deesu ko lekk. Te yit mu bañ a tàngale baat ba, Bu ko defee it du ko tee dagan, waaye bañ koo def a gën. -Rendi xar ak bëy ci kanam lees koy defe, boo ko rendee ci ginnaaw walla ci wet, deesu ko lekk, -Bu dee aw nag manees na koo rendi manees na koo loj, -Bu dee Ginaar (Ganaar) nag war naa wërale paaka ba, ca gannaaw ak ca kanam, ba sidit yu sew yépp dagg te mu bañ a tàngale baat ba, bu ko defee it du ko tee baax waaye bañ koo def a gën.
[Soppi] Ngënéeli Tabaski:
Ngënéeli Tabaski ci lislaam lu am solo la, kenn manu koo takk, Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi xamle nani toq dereet wiy njëkk a génn Yàlla di na ci jéggale mboolem bàkkaar yees masa def, nii la dikke ci sunna ci nettalib Aysa (ngërëmul Yàlla ci moom). Jëlee nanu ci Ibn Abaas muni Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi neena : «Xaalis dugaleesu ko ci lu gën gàttub tabaski (iid)» (Daaru Qutni mooko soloo). Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi bégal nanu ci ne Xarum tabaski dina njot ci sawara niki mu ko njotee woon bakkanu Ismaayla. Amul lu jëf ju nit di def ju gën a neex Yàlla ci tuur deret ci bisu tabaski, noonu lako Aysa nettalee.


text:
22:31 GMT +00:00
* Jukki bii topp maa ngi ko jëlee sama téere bi ma tuddee Téere-woy yi
te mu genn ci atum 2011 ca Almaañ (Editions Kulturbild Markus Hoeft).
Téere bi mën ngeen ko am NDakaaru ca “Librairie Clairafrique” walla
“L’Harmattan”
Ubbite bi
Ci téere bii, dañu fee tànn woyi taalifkat ak xaralakat yi gën a mag ci
làkku almaa, toxal leen ci wolof. Taalifkat yooyu yépp, muy Goethe,
Heine, Hesse mbaa keneen ku mu ci doon, seeni bind wër nañu àddina sépp,
siiwal nañu leen daanaka ci làkk yépp. Kon, ci sunu gis-gis, yoon la te
it jot na, ñu tekki seeni
22:31 GMT +00:00
Ndaali-Maali walla Mande benn la woon ci nguuru nit ku
ñuul yu mag yi nekkoon démb ci déndub Afrik. Moo fi wuutu woon ndaali
GANA ci Afrik sóowu-jànt. Gana moom itam moo donnoon jàllooreey yeneeni
nguur yu mel ni Aksum , Kuus, Nibi ak Misiraay-démb bu Buur-Fari ya.
Ndaali Maali jàpp nanu ne ca 10eelu xarnu ba ci 14eelu xarnu ba la fi
nguuram lawoon, ëmboon réew yi téy: Maali, Senegal, Gambi, Gine,
Niseer, ak bëj-boppu Gànaar…Ña fa doonoon Buur-daali seen jàlloree jàll
xarnu yi ba yegsi ci nun: ñoom Mansa Musaa, Sumaaworo Kante, Sunjata
Keytaa ak ñeneen. B
22:31 GMT +00:00
Ci 7000 làkk yi ci àddina, 85 la ñi ëpp ci nit ñi, daanaka 78%, di
làkk. Làkku angale ñi koy làkk tollu nañu ci 328 miliyo?, ñiy làkk
sinwaa tollu ci 845 miliyo?. Làkk yi gëna ndaw yu mel ni tuwa ca Siberi,
bëj-gànnaaru Risi, 235 junniy nit do?? leen a làkk.
Boroom xam-xamu làkk yi jàpp nañu fi ag xarnu bii di jeex gennu-wàll
làkk yi ci àdduna bi yépp, dinañu raaf. Lu tollu ci 1000 làkk lañu jàpp
tey ne lott nañu. Yenn làkk yu mel ni wintu ca Amerik, di làkki
“indiens” ya fa nekk, mbaa amdurak deeni ca Australi, ñi leen dégg tey
weesoot


text:
Afrig
Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.
[Soppi] Cosaanam
Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.
Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.
Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko waxaprica («Bari naaj»), la jóge.
[Soppi] Taariix
Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.
Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.
[Soppi] Jamono ju yàgg ja
Xay yi juddoo ci goxu Afrik, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse.
[Soppi] Jamono ju yees ji
[Soppi] Jàppum njaam
Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara.
Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate.
Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900.
[Soppi] Jamono ju mujj ji
[Soppi] Aakimoo gu waa tugal
Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg
[Soppi] Melosuuf
[Soppi] Réewi Gox bi
[Soppi] Goxub Afrig gëstu gi aju ci ay way dëkkam
[Soppi] Cosaan ak diine
Xool: Diiney Afrig
[Soppi] Làkk
Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.
[Soppi] Xool it
[Soppi] Lëkkalekaay yu biti
- History of Africa The last tribal states.


text:
Mbay ak càmm
Ndool gi
Ndool gi lu am la ci lu toolu ci benn milyaar ci ay doomu aadama te mbir si dafay gën di meti. Xiif gi ak ak maral gi ňu laal 815 ci ay milyoŋ ci adina bi yepp, te ňenti gunne yu tollu ci juroomi att yoo jëll rek ken kaa nga dëk ci diwaan bu ndool ak maral sonal. Ci bët gaannaaru Afrik nak xiif gi mungi gënna dellu gina waye nak nitt ňaa ngi gënna xiif te li koom gi dafa wa ňeeku.
Teere bi di Rapport sur le développement humain (PNUD) genne ak beneen bu tudu Rapport sur le développement dans le monde (Banque mondiale) Mondiaal genee ko ňu ngi firndeel ni ci biir dëk yu barri li ňu tude OMD muy ay mebett yu ňu nassoona taxawal ci reew yu ndool yi du mënna antu filleek koomu reww yooyule yokuwul.
Ndool gi nek ci reewi yi nak mungi gënna sonal wa kaw gi.looloo waral nak ňu wara raaňe suturlu ak ndool. Soo xolle ci kaw gi ňu barri ndoolu ňu com ni ňu ko yaakaare si buňu gene dem ca taax ya dëk ci ay coň yu soon, di jankoonte ak dundin gu doy waar ak coow li ak leeneen ak leneen. Ni took ca kaw ga ňu ngi suturloo mooy mbay mi nga xam ni ňi ëpp ci ňoom ci la ňuy yengu.
Ci dëkuwaay yu bari nak ňi dëk ca gox ba ak xeet ya fa gënna neew ňooy gënna bari ci ňi ndool, su ko deffe jigeen ňi tamit nek di ňi fa gënna sonn te ňu ňakal leen solo lool. Soo xoole ňi kaw gi ndool amuňu lu ňu mënna suturloo—amuňu suuf, ndox, koom—munu jott ci xarala ak jumtukaay yi wal sax ci Sëk yi. Nu boole ci ni amuňu xam-xam bi leen mënna dimbali ci luy yokk seeni mbay, seen koom wala seen dund.
Mbay mi ak nàpp gi, li kaw gi di gënna jublu
Suňu jàppe li (FAO) ak jëwriň ji ňu dënk mbay mi ca Amerik, mbayum pèpp daf a waňeeku ci ňaarel bi atam li ko dalle 2006 ba leegi. FAO neena li mu rombe ňaari miyaar ci ay tonn tuuti la, wute ak li ňu amoon ca atum 2005 di 2.38 miyaar ci ay toonn ak 2.68 milyaar ci ay tonn ci 2004, te soxla bi ko dina bi soxla waňeeku wul ndax nitt ňi daňuy gên di yooku.
Li nguuru AMerik wax nak daf gënna dooy warr ndax 1984 miyaar ci ay tonn, muy 58 milyoŋyu waňeeku ci mbay moomu ci at mii di ňëw. Denc yi mungi jugé ci 16 fan ci atum1999 dem ci 57 fan ci atum ren. Te li yon mooy gën ja neew 70 fan. Jenk yi moom yokku naňu bu yag ba tollu ci 20% ci atum ren. Mu mel ni ligey boobu ONU sumboon ngir xaac ndool bala atum 2015 daň ko faf nasaxal.
Ak yooku guy rey gi am ci jenk yi (jegu ceep mi ňu barri di dunde mungi yoku ba 75%, ble bi moomu ngi toll ci 120%) moo waral li ngalu ci loosu bank mondiaal di 100 milyoŋ i ay doomu aadama yu jëm ci ndool googu. Looloo waral ki di njiitu Bank monjaal di Robert Zoellick né "daňu wara sexal dundn gi ňi xiif, loolu rekay li nek" manam amatuňu jotu wax judul jeex dafa jot ňu tambale jëf?


text:
Ay jumtukay
Féeňtek ligeeyu li jëm ci wallu ňam ci adina bi yëpp bokk ko,te nga xamni li ci ëpp doole mi ngi fetewoo ak ňii di way jëfendikukat yi ak ňi ci ligey, boole ko ak sosuk sëk yi ci biir reew yi, naam xàll na ay yoon yu baykat yu mag yi mëna jafandu waye tek na ňeneen ňi tamit ay jafeň-jafeň, gënja feeň ci neew ji doole yi ak ňi nguur gi dëddu. Nooraani bi baykat yi di def jëm ca taax yi mooy indi koom-koom bu jigeen ňi di dooleel ak mbay mu fetewoo ci taax yi.
Loolu ňu lim nak moo nara indi ay jaxasoo ci mbay mi ak baykat yi ci reew yu neew doole yi. Looloo waral ETIC di gënna farlu ci di jeema dimbali baykat yooyu ngir ňu jott ci xibaar yi jaaraleko ci xarala yu mùjj yi. Ci wall woowu nak li gënna am solo mooy xamme jumtukay yi mënna yombal te yesal tas xibaar yi ci bërp yoo xamni ňi ko genna yitewoo seen jang soriwul.
Jumtukaayu jokko yi
Amna ci ňètti jumtukaay yu ci am solo lool. Been bi di ràjjo yi,gënn ca am solo di rajjo gox-goxaan yi, beneen bi di telefon portaabal yiak, ci yeenn dêkk yi, internet bi ndaw yi ňu yooni di jëfëndiko.
Siwal walla jalale xibaar
So deep taskatu xibaar ci rajjo gox-goxaan yi te nga bëgga jalalep xibaar mun nga ňu jott fi.


text:
About Us
ICVolontaires dafa di bénn mbootaay buy yengu ci adina bi yëp ci wallu jokko te séntu wu ci bénn koom-koom. Beral na loxo lool lëpp luy jëm ci kalaama, lëpp luy yengu ci wallu cybervolontariat japalanté ci wallu ak ndajjé yi.
Ci volonatriat lanuy jaaré ngir lige yak ay mbootaay yuy yengu ci luy suxalli dundu doomu aadama,ci waalu nèkkin am ci li ko wërr ci jawu ji mu nek ak ci wergu yaramam ngir taxawal ay projet ak ay Ndajje ci biir ak ci bitim reew.
Nungi lige yak ay volontaire ngir suxalli ponk yi ňu tërël ci waalu jang ak jangale mi ngir tamit xettali doomi reew mi ak deukendoo yi ci sénn yokuté.
ICVolontaires am na njëriɳ bu baax ci siiwal volonatriat bi ndax mungi xirtal nitt ňi ci nuy jappalé sénn reew ci seen coobare ci li muy boole ay mbootay ak ay nitt ňu bokk dekuwaay ak tamit and bi muy and ak nioom ci pasteef bi niu ci andal.
ICVolontaires nak geneve la kerërem gu mak nek waayé ca siwis, waayé amna ay dekuwaay ci bëreb yu baré yu deme ni Espaaň, farans Afrik du sud, Maali, Senegaal, Japon ak Brésil.
Suňu giss-giss
Giss-gissu ICVolontaires mooy aduna bu gënn bi ňu nek ni ngir boolé guňuy boolé xam-xam yi té ňu koy jaaralé ci volontariat.
Suňu jüblu waay
ICVolontaires selibéyool la ak ndajjé la buy jublu ci:
- Bu indi ay jumtukaayu yokuté ak doggù ci biir nitt ki ak ci berebu ligeeyu kaayam lépp ňu jaaralé ko ci volontariat.
- Gungé – jaaralé ko ci ay jéégo ci biir mboy mi ak reseautage – naatango yi ci taxawal séeni tërëline ci wallu jang ak jangalé mi.
Fiňu bëga yègg
Jox nitt ňi, deukuwaay yi ak bërebu ligeeyukaay yi, saň-saňu ak katan ci ni ňuy boolé xam-xam ak soxla yi ngi li léén di jëmelé kanam.
Suňuy kaddu
Jotté ci xam-xam, jang mi, suxàlli, xam-xamu ak technologie, axak yéllefu doomu aadama, wàňňi ndool gi.
Fiňuy yëngu
Jòkko: kalaama yi, cybervolontariat, jappàle mbootaay yi ci taxawal ay ndajjè, ligeeyal rééw mi ci coobaré.
Ku ci bëgga am lu gènna leer meun na dùggu ci buntu bi di http://www.icvolontaires.org