text:
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Kureelu Mbootaayu Xeet yi ndawi réew yu mag yi, yu ci mel ni Nguur-Yu-Bennoo , Diiwaan-yu-Bennoo yu Aamerig, Bennog Sofyet, Faraas ak Siin, danoo daje woon ci Wasington peeyub Amerig ci wenn waxtaan atum 1933g, ginaaw bi as lëf ci ndam tàmblee feeñ ñeel reewi tapoo yi . Ci noonu nu gëstu woon nan lanu fiy sose ag mbootaay gu adduna guy yëngu ci saxal ponki jàmm ci adduna bi, jële fi xeex yi, amal fi maandute ak yamoo ci diggante mbooleem reew yi, ak rafetal nekkiinu mboolaayu r;ew yi, ci koom-koom, mboolaay, aada ak wér. Bi loolu jàllee nu def benn dajeb waxtaan bu àdduna bi ci dëkku San Fransisco ci 25 awril atum 1945, ngir rëdd fa ag kollëre ñeel ag mbootaayug xeet gu yees gu fiy wuutu kureelu xeet yi. Ndawi lu tollook juroom fukk ak benni reew teewe nanu ko, nangu it ci nu def kollëreg mbootaayu xeet yi, ak xaatim ko ci 26/06/1945g. La jiitu ca kollëre ga mooy:
Nun askani mbootaayu xeet yi ñi ngi giñ ne di nanu xettali maas yiy ñëw ci musibay xare , yi nga xam ne sotti nanu nit ay alkande aki naqar yu kenn manul’a misaal ci ñaari yoon ci diir bu gàtt bu weesuwul genn maas reek. Ñi ngi giñ it ne dananu feddaliwaat sunu ngëm ci àqi nit ju cosaanu ji ak yelleefam, ak teddngay jëmm ak man-manam, di feddali it ne goor ñi ak jigeen ñi ak xeet yi, moo xam yu ndaw lanu, mbaa yu mag, ñoo yam kepp ci àq ak yelleef .
Tëraliin
- 1 Sosteefam
- 2 Ay ponkam
- 3 Bànqaasi kureelu gi
- 4 Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam
- 5 Campeefi mbootayu bi aki bàqaasam
- 5.1 Jataay bu matale bi
- 5.2 Jaataayu kaaraange gi
- 5.3 Koolute gu matale gi
- 5.4 Jataayub koom-koom ak mboolaay
- 5.5 UNESCO
- 5.6 Mbootaayu Liggéeyu Àdduna bi
- 5.7 Mbootaayug Wérug Àdduna bi
- 5.8 Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna bi
- 5.9 Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabax
- 5.10 Jataayub ndénkaan yi
- 5.11 Bankub addunna bi ngir sos ak tabax
- 5.12 Keesug kee gu àdduna bi
- 6 Lëkkalekaay yu biti
Sosteefam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Njiitul Aamerig la tuddoon Widro WILSON da doon ku daa xalaat nu mu fiy taxawale mbootaay gu mag gu àdduna bi, guy jeem a indi jàmm ci àdduna bi, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi.
Waxoon nañu ne Wilson moom jotoon naa leeral dalam yooyu nga xam ne fukk lañu woon ak ñeent ci biir Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ne woon daal fàwwu nu sukkandiku ci ñoom ngir taxawal xeex bi, ak ngir rëddaat sëqooy réew yi teg leen ci dàtti jàmm ju sax ak moytu xeex yi nar a amati.
Wilson moom gaaraloon na naalam boobu di “Kureelu Mbootayu Xeet yi” , gaaraloon na ko ca waxtaanu jàmm wa ñu amaloon, kollëre ga ñu jotoon a fas ca Versaay it moo rëddoon lañu fa xaatim.
Ay ponkam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Sose kureelu xeet yi ci mbooleem réew yi am tembte gu mat gu dara wàññiwut, réew yoo xam ne man nañoo indi ay warlu yu mat ci jox-cër walla wormaal jàmm, te bàyyi xeex mbaa lu koy waral . Réew yi bokk ci kureel gi danañu warlu ne kenn du ci xeex ak kenn te gaaralul li ko tax a bëgg a xeex ci kureel gi, ngir ñu àtte leen, te xool li leen boole. Réew yi ci bokk it war nañuy seet mbugal yi yell ci réew yiy tooñ, yu ci mel ne teg leen ay gaw yu koom-koom , walla jëfandikoo doole ci seen kaw.
Jeem a dëgëral buumi dimblante ci àdduna bi jaare ko ci sukkandiku ci maslaa gu fés, ak wormaal kollërantey réew yi, ak xeex njaam, ci meloom yépp, jeem a rafetal nekkiinu liggéeykat yi ak seenug dund, ak xeex seneebar, nos yaxantu ci àdduna bi, ak sonn ci wér-gu-yaramu nit.
Réew yi ci bokk danañu warlul yeneen réew yi wormaal seenug tembteg politig , danañu warlu it bañ a def ay kollërey sekkare , ak jox kooluteg kureel bi ab day ci mbooleem kollërante yi réew yiy def ci seen diggante. Koolute gi nag di secretariat bi, ci dëkkub Geneve bi nekk Siwis la nekk. Aar neewtey xeet yi ak yu diine yi nekk ci mbooleem réew yi, ak wormaalal askan yi ak xeet yi nekkoon ci ron imbraatoor yi, wormaalal leen seen àq ak sañ-sañ ci wutal seen bopp mujj gi ñu bëgg te gis ne moo gën ci ñoom , ak réew yi ñu gañee ci xareb àdduna bu njëkk bi. Kureel bi mooy taxaw ci di xool ni nuy doxale nosteg féetale gi, mooy noste googu nga xam ne moo waraloon yenn ci askan yi, xeet yi ak mbooloo yi, ñu feetale leen réewi sancaan yu mag yi, teg leen ci seen ron kilitfeef ak doxaliin, ginaaw bi réew yooyu nekkee ci waawug réew yi ñu daanoon ci xeex bi, ñuy : réewum Usmaan mi , Imbratooru Otris gi, ak gu Almaañ gi. Loolu nag ñu defoon ko ngir waajale leen ci ba man leen a may ag tembte ëlëg. Kureel gi, bi muy door a sosu, 42 réew a ca bokksi woon. Ci noonu réew yiy temb di gën a dolliku, naka noonu di gën a bokksi, ba mujj limub réew yi bokk àgg ci juroom benn fukk, mu ci nekk it am genn kàddu ci bu ñuy woote. Kollëreg kureel gi jox na reew mu nekk àq ak sañ-sañ ci mu genn ne bokkatuma, waaye ci kaw reew moomu teel a yëgale ag bëgg a bàyyeem lu tollook ñaari at cig njëkk.
Bànqaasi kureelu gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kureelu xeet yi ñatti bànqaas yu mag la am, ñooy :
Jataay bu Matale bi, Jataayub Kureel bi, Koolute gi (walla secretariat), nga rax ci dolli ñaari bànqaas yu ci bànqaasoo, ñooy : Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi ak Mbootaayug Liggéey gu Àdduna bi.
Jataay bu matale bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mi ngi daa ame ci mbooleem ndawi réew yi bokk ci kureel bi. Ab dajeem it benn yoon la daa am ci at mi ci weeru koor, ngir xool aka xalaat ci mbooleem xew-xew ak mbir yu am solo yi nekk ci ay tëralam (prograamam).
Jataayub kureel bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom mi ngi sosoo woon ci njëlbeen gi ci juroom ñeenti cër, juroom yi ci juroom ñeent yooyu ñooy réew yi am ag bokk gu sax ñooy: Nguur-Yu-Bennoo yi, Faraas, Itaali, Sapoŋ ak Almaañ mi jël cërub Aamerig mi nga xam ne bokkutoon ci kureel bi. Ak yeneen ñeenti réew yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn leeg-leeg. Bii jataay nag dana faral di daje ñatti yoon ba ñeent ci at mi. Dana faral di daje it, ci anamug jagle, ci xew-xew yu bette yu man a xupp jàmmi àdduna bi. Limub toogu yu sax yi tam yokk na ci jataay bi, juge ci ñeenti toogu dem ci juroom ñeent.
Koolute gi (secretariat)[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Koolute gu kureelug gi, mi ngi sosoo woon ci liggéeykat yu kureel bi, ya daa liggéeye ca dalam bu sax ba nekkoon Geneve. Njiit li moom moo daa doon Ku-nu-woolu ku matale, ki nga xam ne jataay bu matale bi moo ko daa tànn. Koolute gi nag amoon na ay kureel yu bari yu aju woon ci moom, ñooy: kureelug dimblanteg caada gi , kureelug jële fi ag njaam, kureelug xeex seneebar, kureelug aar neewte yi , kureelug féetale yu sax yi ak kureelug tawat yu bon yi.
Am na yeneen bànqaas yu am ag jokkoo ak kureelu xeet yi, ñooy yu mel ne: Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi, liggéeyam di àtte xuloo yi ak amlante yi, àttee ko nag ci yoon bu àdduna bi, ak kollërante yi réew yiy xuloo jotoon a def. Nosteg kureel bi nag li mu wax mooy àttekaay bi fukk ak juroomi àttekat ñoo koy taxawal yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn, tànne leen nag ci kandidaa yi nga xam ne réewi kureel bee leen di indi. Àttekaayub Maanduteg Àdduna bi moom, mi ngi sosu ci atum 1921g, ab dalam it nekk Lahaay ca Olaand. Ak Mbootaayug liggéeyub adduna bi, ligeeyam di yewenal nekkiinu ligeeykat yi ci Àdduna bi, ak yekkati seen tolluwaayu dund. Moom nag mi ngi booloowoo ci ndawi liggéeykat yi ak sendikaay ligeeykat yi, ak boroom liggéey yi. Geneve nag moo dib dalam.
Ay ayibam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kureelu mbootaayu xeet yi de, ak li mu def lépp ci liggéey yu jëm ci saxal jàmm ci àdduna bi ci biir fukki at yu njëkk yi, ak li mu fi def ci liggéey yu am njariñ ci wàllug mboolaay, loolu lépp teewul mu lottoon te ñakk kàttan ci lijënti xuloo ak ŋaayoo yi daa am ci diggante réew yu mag yi. Loolu nag waraloon na neew-dooleg kureelu gi, rawati na ci atum 1930g, bi nga xame ne ag lottam àgg na ci manatul a tee réew yu mag yi di noggatu yu ndaw yi, lu mel ni loolu moo xewoon bi Sapoŋ defee ay jalgati jëme ko Siin. Li ko gënoon a doyadil mooy génn gu ci Sapoŋ ak Almaañ génnoon ci atum 1933g, ak lott gu mu lottoon ci tee Itaali songu Ecoopi ci atum 1935g. Loolu sax moo taxoon mu génn ci kureel bi ci atum 1937g. Kureel bi ba tay demoon na ba manatul woon a tee ay “dank yu xare” yu bees di am, maanaam ay réew dajaloo, boole seen bopp ci wàlli xare. Kureel bi tam àggoon na ci manatuloon a tee réew yu mag yi di rawante ci ngànnaayu, yi ci bokk ci kureel bi ak yi ci génn.
Bokk na ci ayibi kureel bi, fent gu ñeenti réew yu mag yi fentoon nosteg feetate ngir may Nguur-Yu-Bennoo yi ak Faras ñu man a sancati ay suuf yu bees, yoo xam ne danoo juboo woon ci seddoo leen ci seen biir, rawati na ci réewi araab yi, ak yu dul ñoom. Yenn yi ci yooyu, danoo nekkoon ci ron kilifteefug réewum Usmaan mi, yi ci des ci waawug imbraatoorub Almaañ bi. Réew yu mag yii danoo jëloon seen xemmemteefi sancaan yooyu cuub leen ci cuubug ag nite ak bëgga def lu baax, bi nu waxee ne kureelub xeet yi daal mooy kilifa gu njëkk gi yilif réew yu neew doole yi muccoon ci kilifteefug Tirki ak Almaañ.
Bokk na ci ayibi kureel bi ba tay, aakimoo gi réew yu mag yi aakimoo woon mbooleem saxal yi ak mbir yi ñu daa gaaral ci kureel bi.
Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kollëreg mbootaayu xeet yi dafa saxal ay jubluwaayam ci ñeenti mbir yu dàttu , ñooy:
- Wattu jàmm ak kaaraangey adduna bi.
- Suuxat seqooy cofeel yi ci diggante reew yi.
- Gën a soññ dimblante gi am ci diggante reew yi ci mbiri koom-koom, ak mboolaay, ak aada, ak wàllug nit.
- Dëppale jëfi xeet yi walla reew yi, walla jëmale leen ci lu dëppoo ak li mbootaayu xeet yi bëgg.
Bu dee ker-keraan yi mbootaay giy jëfandikoo ngir àgg ci jubluwaay yooyu, moom mbootaay gi leerale na leen ci nii:
Bennoog askan yu moom seen bopp yi ngir ñonal jàmm ak kaaraangey adduna bi. Di jëf ci anamug jàmm ak baalante ak jéllale ci diggante reew yi. Warlu yoon yi man’a yobboo ci nu bàyyi jëfandikoo doole ci bu nuy lijanti jafe-jafe yi ci adduna bi, ndare bu loolu day li gën ci adduna bi. Sukkandiku ci campeefi adduna yi ngir dëgëral jëm-kanamug koom-koom ak gu mboolaay gu askan yi.
Campeefi mbootayu bi aki bàqaasam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbootaayu xeet yi mi ngi ame ci ñatti campeef yu mag ñooy:
Jataay bu matale bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mi ngi sosoo ci mbooleem reew yi bokk ci mbootaay gi, mu ci nekk it am na genn kàddu bu niy woote. Jataay bi da na daje benn yoon ci at mi ci weeru satumbar, ca dalam ba ca New York, man na’a am nag leeg-leeg ñu amal jataay bi ci xew-xew yu bette yi ko aajowoo. Jataay bu matale bi nag yii ñooy ay yiteem:
- Gëstu naal yi ko reew yi ci bokk di faral’a indil, ak saxal leen, ak def ndinkaane yi war ngir jàmmi adduna bi.
- Gëstu mbir yi nga xam ne man nanoo yokk anami dimblante ci adduna bi.
- Nangu bokkug reew yu bees yi bëgg a bokk.
- Tànn cer yu saxul yi ci jataayub kaaraange gi .
- Tànn àttekati àttekaayu maanduteg adduna bi, ak ceri ñaari jataay yi: bu koom-koom bi ak bu mboolaay gi, ak jataayub ndenkaane bi.
Saxal yi jataay bu matale bi daa faral di jël, ñi ngi daa ame ci ndollant gu toll ci ñaari ñatteeli cer (2/3) yu fekke woote bu nuy def ci naal bu mu man’a doon walla ab ndenkaane.
Jaataayu kaaraange gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jataayub kaarange gi mi ngi sosoo ci juroomi cer yu sax , ñooy ndawi Diiwaani Amerig yu Bennoo yi (USA) ak Bennog Sofyet gi , ak Nguur Gu Bennoo gi ak Frans ak Siin, ak yeneen fukki cer yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn ngir diirub ñaari at. Cer yu sax yi nag dananu am sañ-sañu firi lepp lu nu fas ca jataay ba, boobu sañ-sañ ñu koy woowe (veto), jataay bi nag dana daje ci anam gu sax ngir xool ci mbir ak xuloo yu adduna bi, yi nga xam ne man nanoo jur njombe. Saxal yu jataay bi, ñi ngi ame ci ndollant gu toll ci juroom ñeenti kàddu, ci cosaanul fukki kàddu ak juroom, maanaam saxal gi du man’a wér mbaa mu wéy ndare bu juroom ñeent danoo kàddoo waaw, la ca des ne deet walla ñu noppi. Waaye nag benn saxal du am njariñ bu ko benn cer bu sax firee ne àndu ci. Jataayub kaaraange gi moo ame kureel biy saytu kàttanug fepp gi , am na it sañ-sañ ci genne ay saxal yu aju ci taxawal xeex yiy am ci diggante ñaari reew, ak tege ay mbugali koom-koom, ak yu xare ci mbooleem reew yi dul dégg ndigalam, am na sañ-sañu yabal ay doole it ngir taxawal ab xeex, walla ay kureeli soldaar ngir ñu dox diggante ñaari reew yu nar’a xeex.
Koolute gu matale gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom jumtukaay la bu moo uuf mbooleem ñiy ligeeye ci mbootaayu xeet yi, koolute gi ki koy jiite mooy ku nu woolu kiy jiite mbootaay gi, nga xam ne jataayub kaaraange gi moo koy tànnlu, bu ko defee ñu gaaral mbir mi ci jataay bu matale bi ngir nu woote ko (kàddu ko). Dalub koolute gi mi ngi New York. Ci biir koolute googu lanuy denc mbooleem dosyeey mbootaay gi .
Jataayub koom-koom ak mboolaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bii jataay’a ngi ame ci cer yu seen xam-xam aju ci mbirum koom-koom ak mboolaay. Jataay bu matale bi moo leen di fal ngir diirub ñatti at. Jataay bii nag li nu ko wékk mooy gëstu mbiri koom-koom yi ak mboolaay yi, ak aada ak lu aju ci nit. Mbootaayi adduna yii ma lay bëgg’a leeral ci jataay bii lanu bànqaasoo:
UNESCO[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom mbootaay guy jagoo mbiri aada yi la ak xam-xam ak yar , dalam bu sax ma nga Paris, ca Frans. Yiteem nag mooy dëgëral dimbalante ci wàllug xam-xam ak aada ak yar ci diiggante reew yi ci bokk, jaare ko ci soññ ak sawarloo gëstu ak ligeey yi aju ci yar ak aada ak xam-xam yi.
Mbootaayu Liggéeyu Àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li nekk yiteem mooy rafetal dundiinu liggéeykat yi ci àdduna bi, ak fexe nu yokk seeni ngérte . Moom nag mbootaay gi, mi ngi ame ci ab lim ci ndawi ligeeykat yi, ak boroom ligeey yi ci mboooleem reewi adduna bi, ab dalam nag mi ngi nekk Geneve.
Mbootaayug Wérug Àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mbootaay la guy sonn ci dimbali reew yiy màgg ,ci ñu man a xeex tawat yiy wàlle, te yekkati seen tottuwaayu wér gu yaram. Moom mbootaay gi nag dana def ay gëstu ci wàllug wér, di ci sàkku it xam-xam yi manul a ñàkk. Di yonni ay boroom xam-xam ci loolu, di nos ay prograam yu jagoo tàggat ñi yittewoo wallug wér. Ab dalam nag ma nga Geneve moom itam.
Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom nag liy ligeeyam mooy jeem’a def ay pexe ci nu niy yokke li nuy ligeey cib dund ci ñatteelu adduna bi . Loolu nag nu jaare ko ci jëme kanam mbay mi te yokk jumtukaayam aki ker-keraanam, ak xeex gàkk-gàkki mbay yi ak yu dundat yi , ak dox ci lu fi man a indi ag mottalikoonte gu dund ci adduna bi . Dalam bu sax bi nag mi ngi Rom ca Itaali. Ëttu àtte bu maandute gu kawe gi:
Moom nag daa mel ne àttekaayu maandute gu adduna bi gi toppoon ci Kureelu xeet yi. Moom daal moom lanuy jàppe kilifa gu wàllug yoon gu mag gi nekk ci mbootaayu xeet yi. Mi ngi ame nag ci fukk ak juroomi àttekat yu jataay bu matale bi di tànn, ak jataayub kaaraange gi, ginaaw bu leen seeni reew sampee, gaaral leen ci mbootaay gi. Ligeeyam nag mooy gëstu sabab yi waral xuloo yi ci diggante reew yi. Mooy kàttan gi ame firi ak leeral kollërante yi reew yiy def ci seen diggante, ak àttey yoonu adduna bi. Ab dalam nag mi ngi Lahaay ca Holand.
Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabax[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Li miy yittewoo mooy mbiri way daw-làqu yi, te indil leen ndimbal li manul’a ñàkk te dëkkal leen, ligeeyloo leen.
Jataayub ndénkaan yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Mooy saytu mbirum sancu yi Almaañ moomoon, Itaali ak Japon njëkk ñu leen di gañe ci xeexu adduna bu ñaareel bi. Bii jataay nag moo taxaw taxawaayu jataayu feetale bi nekkoon ci kureelu xeet yi, ginaaw xeexu adduna bu njëkk bi.
Bankub addunna bi ngir sos ak tabax[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bii bank danu koo sosoon ngir man’a lebal reew yi ci bokk, ak dimble leen ci tabax barab yi xeex bi yàq, ak jëmale kanam barab yiy tàmblee màgg, ak sos ay naal yoo xam ne man nanoo jàpplee ci màggug koom-koomu adduna bi, ak jeem’a rafetal dundiinu ñi dëkke ci reew yiy màgg . Banku adduna bi, moom dafa mel ni ag lonkoo gu adduna bi, goo xam ne boppu alalam mi ngi juge ci li cer yi di teg. Cer bu nekk nag li muy teg day tolloo ak ni koom-koomam toll. Dalam bu sax nag mi ngi Wasington, peeyub Amerig.
Keesug kee gu àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yitteem mooy saxal njëgu kee gu adduna bi, ak dindi fi jafe-jafe yi man’a juddoo ci wecciku ci diggante reew yi .
Man nanu ne mbootaayu xeet yi daal mbootaal la gu adduna, gu am sañ-sañ yi kureelu xeet yi amoon, waaye mu ëpple kureelu xeet yi ci ñatti mbir yu am solo, ñooy:
- mbootaayu xeet yi day dëgëral - ci ay jubluwaayam – àqi ak yelleefi doomu aadama yu dàttu yi, ak teddngay nit ak yamale ñaari xeet yi (goor ak jigeen) cig wàll, ak yamale reew yi ci geneen wàll.
- Mbooleem reew yu mag yi bokk nanu ci mbootaayu xeet yi, te bu dee kureelu xeet yi moom Amerig bokku ci woon ngir bañ gu Kongres bañoon ne du ci bokk. Te it Bennoog Sofiet moon bokku ci woon lu dul ci diggante 1934 – 1939 g. Nga rax ci dolli ne cer yi bokk ci mbootaayug xeet yi, boo ñaarte woo cer yi bokkoon ci kureelu xeet yi, yu mbootaay gi moo leen di ëpp.
- Mbootaayu xeet yi am na dooley xare ju koy kàttanal ci mu man’a wéyal ay saxalam, am na it sañ-sañu tege ay dogoo yu koom-koom, ak jëfandikoo doole jëme reew yiy tooñ.
Ànd ak loolu lepp nag, teewul mbootaayu xeet yi moom, doon daanaka ab jumtukaay bu nekk ci loxoy reew yu mag yi am ay toogu yu sax ci jataayub kaaraange gi, yooyu nga xam ne ñoo ame sañ-sañu firi (veto), man a bañ mbaa firi bepp naal boo xam ne gaaral nanu ko ci jataayub kaaraange gi. Ci noonu yenn ci reew yu mag yi, fètteerlu nanu,wéy ci jëfandikoo sañ-sañu firi, di ko jëfandikoo fu nu ko wart a defe, di ci tooñe, di ci dumaa, di ci aare reew yuy jalgati. Te lu bari ci saxali jataay bu matale bi, ak saxali jataayub kaaraange gi, ba leegi daa rekk lanu ci kayit, kenn doxalu leen. Ab ligeeyam nag ci wàllug dimbalnteg koom-koom, aada, wér gu yaram ak mboolaay, lu am solo la, te yayoo màggal, waaye bu dee ci lu aju ci politig ak xare, moom dëgg-dëgg ni mu ciy doxe sori na dëgg, sori maandute te sori yoon.


c: text/html

text:
Dencukaay:Wikipedia-logo-v2.svg
- Dencukaay
- Jaar-jaaru dencukaay bi
- Njëfandikug dencukaay bi
- Fépp fees jëfandikoo dencukaay bi
- Jégginjoxe
Jaar-jaaru dencukaay bi
Cuqal cib taariix/waxtu ngir gis ni dencukaay bi meloon ca jamono jooju.
Njëfandikug dencukaay bi
3 xët yii ci suuf ëmb nañu bii dencukaay:
Fépp fees jëfandikoo dencukaay bi
Yeneen wiki yiy toftal dañuy jëfandikoo itam bii dencukaay:
- Jëfandikoo nañu ko ci ab.wikipedia.org
- Jëfandikoo nañu ko ci ace.wikipedia.org
- Jëfandikoo nañu ko ci ady.wikipedia.org
- Jëfandikoo nañu ko ci af.wikipedia.org
Wone njëfandikoo gu daj gu bii dencukaay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cosaan
Cosaan baati Seereer-Safen la. Moo teki "début" / "origine" / "commencé" ci làkki Seereer.[1]
Ci xëtt wi, see fas tekki . Sama weerukay ci walu xam-xam moodi jangat-nit . Bile baat, manko tëggé ci (anthropologie), manaam anthro=nit ak pologie=jangat. Cosaan, aada, ak luñuubaaxo daño fasoo. Waayé, ci sama gis-gis, cosaan moy r, manaam fu aw askan bayee koo. Bilep firi daa ajju si walug bërëp (espace). Cosaan, mana firi batay luñu donnu ci makk ñi. Kon ci tënkk, cosaan, moy reenu askan, lunġa länkalee , di luñu baaxo def, loolu moo lay jox "culture" wala mu xeltu ko ta mu jem ci walu dundam, man nañ jappé "culture". Kon, suma suka ndikoo ci lii ma fessäl. Cosaan nak, ci walu xeltu, baat bu jaxaso la. Gëstukat , dalee ko ci jamano yu yàg ya, kon luy walbatiku. Nittu jamano boo jel, dañu tànn ci seen cosaan ay lëffin. Rax ci dooli, dañuy fen. Waaye timit, nguuruk reew munek war jôkaar . Cosa, don te mengo tul ak. Cosaan ak aaday Reew yi eup dañu wali ci cosaanu reew yi new doolee, ak dileendi nasaxal.
Bu njekk, borom xam-xam yi bayoo tuggal ta see gëstu ajju ci walu jangat-nit. Li lalloon bilee weddi moodoon ne see dëkk yi ñoo noot, seeni kom-kom. Bi aduna doxee ba nootagee bi jeex, bu afrik moom boppam,, ñeppu nagu nagn ni askan . Nit ku nuul yam wanee ne nit Lolu di ndam lu rey si xeetu nit .Ndax te bo xamul , do xam . SEEX LO
Lëkkalekaay yu biti[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- ↑ (fr) « Cosaani Sénégambie » (« L’Histoire de la Sénégambie») : 1ere Partie relatée par Macoura Mboub du Sénégal. 2eme Partie relatée par Jebal Samba de la Gambie [in] programme de Radio Gambie: « Chosaani Senegambia ». Présentée par: Alhaji Mansour Njie. Directeur de programme: Alhaji Alieu Ebrima Cham Joof. Enregistré a la fin des années 1970, au début des années 1980 au studio et au Sénégal Traduit et transcrit par The Seereer Resource Centre : Juillet 2014. p. 28-29 [1]


text: (/) Slide Up (\) Slide Down (h) Hammer On (p) Pull Off (b) Bend (r) Release (v) Vibrato (x) Muted Tabs for Song : Neele neele ambar par chaand jab aaye Pyaar barsaaye humko tarsaaye Aisa koi saathi ho aisa koi premi ho Pyaas dil ki bujha jaaye Neele neele ambar par chaand jab aaye Pyaar barsaaye humko tarsaaye Aisa koi saathi ho aisa koi premi ho Pyaas dil ki bujha jaaye Oh oonche oonche parvat jab choomte hain ambar ko Pyaasa pyaasa ambar jab choomta hai saagar ko Oonche oonche parvat jab choomte hain ambar ko Pyaasa pyaasa ambar jab choomta hai saagar ko Pyaar se kasne ko baahon mein basne ko Dil mera lalchaaye koi to aa jaaye Aisa koi saathi ho aisa koi premi ho Pyaas dil ki bujha jaaye Neele neele ambar par chaand jab aaye Pyaar barsaaye humko tarsaaye Oh thande thande jhonke jab baalon ko sehlayein Tapti tapti kirnen jab gaalon ko chhoo jayein Thande thande jhonke jab baalon ko sehlayein Tapti tapti kirnen jab gaalon ko chhoo jayein Saanson ki garmi ko haathon ki narmi ko Mera mann tarsaaye koi to chhoo jhaaye Aisa koi saathi ho aisa koi premi ho Pyaas dil ki bujha jaaye Neele neele ambar par chaand jab aaye Pyaar barsaaye humko tarsaaye Hey chham chham karta saawan boondon ke baan chalaaye Satrangi barsaaton mein jab tan man bhiga jaaye Chham chham karta saawan boondon ke baan chalaaye Satrangi barsaaton mein jab tan man bhiga jaaye Pyaar mein nahaane ko doob hi jaane ko Dil mera tadpaaye khwaab jaga jaaye Aisa koi saathi ho aisa koi premi ho Pyaas dil ki bujha jaaye Neele neele ambar par chaand jab aaye Pyaar barsaaye humko tarsaaye La la laE|-- E|-- B|-- G|-- D|-- A|-- E|-- Song lyrics here E|-- B|-- G|-- D|-- A|-- E|-- Paste any tab in acousterr's tab maker and we'll play it !!! Now supports capo and sound effects for vibrato/pull-off/hammer/bends/mutes etc !!! Checkout help section


text:
ag déet-diine
wolof[Soppi]
Gongikubaat:laïcité mi ni bawoo ci wu gres "laikos" : aw askan (peuple).
ci waxiinu nasaraan yi nag , ab déet-diine da daan nekk ci jamono ju diggu ja, ku ñu "cangat, ku ñu ngénte" kok bokkul ci niti diine ji. Ci jamono jii mooy ki nu jox liggéey yi niti diine yi jagoo woon, ci aw xeet wu katolog ci ñaareelu xaaju XIXeelu xarnu. Ci ron IIIeelu pénc mi, déet-diine mujj na di ngérum nos ag mboolaay guy sàkku ag péetéedi gu ñu joqalante gu nguur yu ruu yi ak yu diine yi, ci lu aju ci nguur gu mbooloo mi (pouvoirs politiques), gu ñoñ gi (civil), ak gu doxaliin gi (administratif). li ko taxoon a jug mooy xeex "ngérum niti diine mi" ( cléricalisme), maanaam dooley ak jeexiital gi niti diine yi ak yëngu-yëngu mbaa làngi diine yi amoon ci mbirum mbooloo mi. Déet-diine it jikko la ju bóof ci ag péexte ci ngëm , muy yuqamtiku nag jëm ci ubbikug nit niki jëmmaan (individu)ak aji réewu (citoyen).
Ci lu ñu daj, Déet-diine mi ngi samp ci dali tàqale gu yoon ci diggante jàngu bi ak nguur gi (la laïcité est fondée sur le principe de séparation juridique des Eglises et de l'Etat)
(yoonu 1905 ca Frãas), rawati na ci lu aju ci njàngale.
francais[Soppi]
- laïcité


text:
Raaya wu Senegaal
Raaya réewum Senegaal am na ñatti rëdd yu taxaw te tolloo, wu wert, wu mboq ak wu xonk. Ab biddiw wu wert am juróomi cat a nekk ci digg rëdd wu mboq wi.
Kulóor bu wert bee ngi màndargaal kulóoru yonent Yàlla Muhammad ñeel jullit yi, wow yaakaar ñeel nasaraan yi mbaa wow njur ñeel ñi gëmul Yàlla. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy 361 mbaa RGB 30 181 58.
- Melo (Kulóor) wu mboq wi day màndargaal am-am ak njariñal liggéey, doon it kulóoru Caada ak ladab; kulóoru xel mbaa ruu. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy 116 mbaa RGB 252 209 22.
- Kulóor bu xonk bi day màndargaal kulóoru dereet, joj dund, joj jaayante gu askan wépp def ak joj xeex ñàkk. Nimero bi ko sistem Panton jox di 186 mbaa RGB 206 17 38.
- Biddiw bu wert bi juróomi cat yi day màndargaal mbokkoo gi ak Afrig, akug ubbeeku ñeel juróomi dénd yi. Li mu wert nag day tekki yaakaar gi judd ci moom gi Senegaal moom boppam. Day màndargaal it juróomi ponki Lislaam yi ñeel jullit yi. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy wow rëdd wu wert wi.
Amul benn dogalu buur bu ñeel yaatuwaayu rëdd yooyu, kulóoru raaya wi ak tolluwaayu biddiw bi.
Raaya ya jëkkoon[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Raayaw Senegaal wi njëkk, ci atum 1958, daa amoon biddiw bu mboq bu am juróomi cat te ginaaw gi wert. Mi ngi ajuwoon ci Mbooloom Jëmale Senegaal kanam (doon tey làng politig gii di Parti socialiste (PS)), amoom benn biddiw ca jamono jooja.
Ci weeru samwie 1959, réewum Sudan miy làkk faraase (doon tey réewum Mali) ak réewum Senegaal ñoo ànd sos Mbooloo mu Mali (bokk ci réew yiy wax farañse), te aw raayaam, am ñetti kulóor, wert, mboq ak xonk akub kanaga ca digg ba. Réewum Senegaal daa mujj rocciku ci mbooloo moomu, témb ci 20 ut atum 1960. Bamuy génn ca Mbooloo ma Senegaal daa yóbbale raayaw Mbooloo mu Mali ma waaye daa wuutale kanaga ba akub biddiw bu wert ngir bañ a juuyoo ak jullit yi.


text:
Saytubiddiw
Saytubiddiw mooy xam-xam biy xool aka saytu biddiw yi, di jéem a faramface ak a leeral seen melokaan ci jëmm ak ci simi, seenug magg ak seen cosaan. Doon na xam-xam bu am lu ëpp 6 000 at, ay cosaani saytubiddiw jiitu na jomono ju yàgg ja.
Te ñu bañ koo jaawale ak gëstubiddiw
Taariixkat yi nee nañu saytubiddiw mooy xam-xam bi gën a yàgg ci àdduna bi. Xay yu njëlbeenu yi sax amoon nañu ci ay xam-xam.
Tekkiinam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xam-xamu saytu-bidiw bokk na ci xam-xam yu njëkk yi am ci fajarug nite, moom xam-xam la buy yittewoo fuglu ak jàng xew-xew yiy xew ci bitib kol-kol bu suuf si ak ci muuraay gu jawwoom gi. Mooy it xam-xam biy joxe xibaar yi aju ci feeñte (phenomene)yu bidiw yi. Saytu-bidiw mooy gëstu tàmbalig yaram yi ñu man a fuglu ci asamaan si (biti suuf si), ak séenug jëm-kanam ak séeni jagle yu jëmm (walla fisiyaa) ak yu kimyaa, ak xew-xew yi ñuy àndal.
- Français:astronomie
- English:astronomy


text:
Soxna Aminata Lo Al Mardiyya
Bés bu magga ngi jubsi, bésub cant, bésub fattaliku nitu Yalla, , di Maggalu Mbakke-Kajoor .
Di bisu fattaliku Sëriñ Muhammadu Laamin Baara Mbakke.
Jëmm ju doonoon Jambari Lislaam, amooni may fa Sunu Boroom, doonoon boroom sañ-sañ ba, ba kénn dul dindi.
Jaglé gamu amoon fa Boroomam, ak ci Sëriñ bi, kawéwoon na njortu, loolu.
Dana yéll ci bis biñ kéy fattaliku, ñu fattalikuwaale lépp luko waajaloon. Kénn si ñooñu di waajuram wu jigéen Soxna Aminata Lo.
Boroom Tuubaa Xadimu-r-Rasuul daan na wax naan : « Li fi néé dé, liggéeyu ndéy joxéwuko, waayé ku ndéyam liggéeyul du ci jot »
Mu mélni Soxna Aminata Lo, ku déggoon wax jooju la, té jëfé ko. Liggéey ba Boroom bi jagléleko,Sëriñ Muhammadul Mustafa mi taxawal yoon wi ganaaw Sëriñ bi, toftalaalé ca Sëriñ Muhammadu Laamin Baara miy Boroom Sañ-sañ bi.
Déllu si ci dundug Soxna si dana yéesal pas-pas, fóotaat ay jikko, soññaat soxnay jamoonoy téy, rawatina man mii.
Soxna si wajuram yu séll yi ko Sunu Boroom jagléel taxoon mu doonoon ku ñépp rafétoon njortu.
Bokku ci askanu Muxtaar Ndumbé, mi nga xamni Boroom Tuubaa Xadiimu-r-Rasuul séedéwoon na ca moom ci Jazaa’u Sakoor wa atuuf né « Maxtaar Ndumbé mooy sangub kumu jamoonontél ci suufus Kajoor ».
Soxna Aminata lo, di doomi Soxna Xari Maam Jóob ak Sëriñ Tafsir Moxtaar Binta Lo Ñomré bokkoon ci waa Kokki, di askan wu ñu raññé si Islam, géstu, jang ak jangalé Al Qur’ân.
Té loolu Sëriñ Abdu-r-Rahmaan Lo, bokku bénn waajur ak Soxna Aminata Lo, doyna ci sëkk firndé, ndax moom la Ku Tédd Ki dénkoon ñu bari ci njamboot gi, ngir mu jangal léen.
Soxna Aminata Lo donoon ku séll, ku yiw, am diiné, ñéméwoon loolu di wéetal Boroomam.
Séllam ga taxoon na fumu gisée nitu Yalla xammé ko, té loolu doy sëkk ak jaglé ci Soxna.
Li ciy firndé mooy kéroog bi Boroom Tuubaa di gané Sëriñ Mbañang Fallo mi donoon mag mu ñu xamoon si jaamu Yalla, amoon tur ca jamoono yooya. Ni mag ñi améwoon loolu yité ci séen biir ak di téralantée ka toppato séeni gan, taxna Sëriñ Mbañang Fallo sant kénn si waakëram ci jamoono yooya, di Soxna Aminta Lo, ngir mu yéesal Laxasaayi Kubaax Ki yoroon, ganaaw bako Sëriñ bi yitéwowoon
Soxna Aminata, ca gis ak yég gu sori ga, bamiy fóot laxasaay ya, dafa guux yari guux ca sumbu bu njëkk ba (moome la mag ñiy wax sumbus tooyal), la ca déss mu rooséko ca biir néegam.
Laxasaay yi bamu ko footé ba noppi, dafa takuk buum ca néegam, déf ca ak liiñ, daldi ka féy wéer bamu wow.
Liggéey bu séll boobu mu déf, tax na bi Sëriñ biy déllu, Sëriñ Mbañang Fallo Jeng niko damaa bëgg nga ñaanalko. Sëriñ bi niko waxal lo bëgg ñu défal lako.
Soxna si niko xanaa ku mélni yaw.
Sëriñ bi niko loolu déy faat na, waayé nak Sunu Boroom man na luné, daldi yéwiku.
Jamoono di wéy ba am bis, Soxna Penda Buya, di jambaar loolu moomit (li ciy firndé moom la Sëriñ bi bindaloon Wasiiyyatu Soxna Penda Buya), jikko yu séll yim sétluwoon si Soxna Aminata lo, taxoon mu amoon yéené andiko ci daaray Sëriñ bi.
Soxna Penda Buya Jóob, moomu, mo donoon Soxnas Sëriñ Ibrahima Mbakke Kajoor miy rakku Sëriñ Maam Moor Anta Salli.
Soxna Penda Buya di doomu ndéyu Soxna Aminata Lo, ndax waajuram Samba Aminata ak Soxna Xari Maam miy ndéyu Soxna Aminata lo, ño bokku ndéy ak baay.
Soxna Penda Buya fonkoon na loolu Sëriñ Tuubaa , jébbaluwoon si moom.
Ganaaw bamu ca défé ay jéego, Sunu Boroom japandil ko.
Ñu taxaw foofu tuuti, fattali tuuti ci démug Këru Soxna Aminata Lo, ndax fattali gi dana doon ak soññé, ci man ak samay maas.
Kéroog bamiy war, ci niko mag ñi daan waxé, fas bako jélsi, Soxna si dafni du ci yéeg.
Munéléen waruwaay bu jugé ci kër Shayhul Xadiim, sañumacée yéeg, xanaa ma dox and ak yéen ba kéroog ñuy agg.
Loolu wutéek loolu ak sunu jamoonoy tay, nga xamni su séet bi di dém kër, dañ naa la, su nangami woto ñéwul séet bi du dém. Tégal la ci nila caar yi na bari ndax ñikoy toppu daa bari, taxi ni na bari ndax bajjan yi dunu duggu si caar, na 4x4 ba Harmer bu wéex tall,diig, ndax séet bi ci la wara duggu.
[Subhaanala, lii jarnaa tiit, ndax kunuy yabal muy dém, da melni dano fatté ni day dém jayanté ji, daa wara dém tarbiyu ji, da wara dém waajlal ngëram njamboot gu dikkagul]. Man ak sama maas gi war cée bayyi xél bu baax, té bañ di nangu soséeté bi dinu yobbaalé ci séen doxalin gu téguwul ci diiné, ak naan la sooko déful nu yap la, ndax say moroom rék lañ ko fiy défal, té gënuñu la.
Nanu fattaliku ni, liy tax, ñu xéep ab Soxna du ay téranga yamu am ak yamu amul, waayé mélokaanu jabootam lañ kéy sikkée mbaa ñu nawéeko ko ëlëg.
Ñu délluwaat si Soxna si aki jangaléem, kéroog bamu aggé kër, li di alali farataam, nga xamni sunuy jamoono moom lanuy wax ay boyitu oor ak yuni mél….Moom déey, jamoonoom lako Sunu Boroom cëraléwoon ci ay takkaay dakoo jox Ku Tédd Ki addiya, niko : « takkaay dé, tëd lay tékki, té man damaa ñëw ngir liggéey-si, tëdsiwuma… ».
Mu mélni ku liggéeyul lanuy séddalé dooca am. Soxna si déggoon loolu aaya bi Sunu Boroom wax ni « yaw Yonént bi, waxal sa Soxna yi, sudée xéwalu addina bi rékk, lañ soxla, nanu ñëw danaa léen ci jox bañu doyal, té nga yéewiléen, sudé nak Yalla akuk Yonéntam , ak këru dëgg rék mooléen yittéel, nanu xamni séenuk néexal danaa léen ko dénccal ba ëlëg, ca kërug dëgg ga ». Bis boobé la sunu Yaay Saydatunaa Aysha wan ginaaw xéewalu adduna yépp, bañaticaa bëgg dara, gëna dégmal Yalla ak Yonéntam
Ô Prophète ! Dis à tes épouses : Si c'est la vie présente que vous désirez et sa parure, alors venez ! Je vous donnerez (les moyens) d'en jouir et vous libérerez (par un divorce sans préjudice). Mais si c'est Dieu que vous voulez et Son Messager ainsi que la demeure dernière, Dieu a préparé pour les bienfaisantes parmi vous une énorme récompense. (Coran 33.28)
Aysha répondit au Prophète Anleyhi-s-Salaatu wa-s-Salaam après avoir écouté de sa bouche ce verset : c'est Dieu, Son Envoyé et la demeure dernière que je désire.
Soxna Aminata Lo nékoon ku téey, amoon doxiin wu téey.
Masula rombu Sëriñ bi ak ay dallam, té Sëriñ bi masukoo rombu fékk ko mu taxaw. Bu Sëriñ bi dée jall, dafay agg suuf bamu dém, mu doora jug.
Ci aw ñakkam ladaa téralée. Likay dëggal, amna bis Sëriñ bi masnaa jox Maam Céerno Ibra Faati as lëf si xaalisu ngurdu bamu yoroon, niko joxalmako Soxna Aminata Al Mardiyya (noonu lako Kubaax ki daane woowé) , té santalmako.
Bako Maam Céerno joxée Soxna si da cée barkéelu, raay ko ci xar kanamam, ndax limu jogé ci Sëriñ bi, daaldi wax Maam Céerno : « néel Kubaax Ki joxaatnaako ko addiya, ndax kër gi dama fée war di andi, waayé duma fi génnée mukku ».
Wuuténa loolu ak sama maasug téy gii nga xamni, kooci joxul déppaans yaari fan, ganaaw suba mu wootéel la réeñong dé famiiy.
Jaayanté Soxna si ci fan yooyu man nanu japp ni bokku na ci litax Sunu Boroom fayé ko yaari Muhammadu yi. Néenañu amna bis Sëriñ Balla Maam Turé néenako : Yaw Soxna Aminta Lo, yaw dé da mélni taxuko jamboot ci kër Sëriñ bi, mélnani yaari bant képp nga fa.
Soxna si niko : bariy doom dé bari bamméel rék, waayé jur lu ñépp xam té ñuy jariñé doyna sëkk.
Loolu mélni Sëriñ Muhammadu Laamin Baara, ci jamoonom, dëggalnako ci ay kaddu, ndax amna bis kuko masa laaj, niko damaa bëgga xam baxam ndéy ju liggéey ak ñaanu waliyyu bu ci gën ?
Sëriñ Bara tontu ko, niko Boroom ndéy ju liggéeyul dé, du dajéek waliyyu bam koy ñaanal.
Loolu di firndé ; ni ndéy ju liggéey dana dimbali doom ca lako Sunu Boroom di namma faggul.
Jaayantég Soxna Aminata Lo amulwoon yamuwaay, pas-pas ba fuñko natoon wéesunafa, démam gi doyna ci firndé.
Ganaaw ba Sunu Boroom Xamalée Ku Tédd Ki xéw xéw woowu waroona am ci jëmmam gi, ngir ñoom ñaar dunu nëbbanté dara. Ku Tédd Ki am ñumu woo, xamal léen ni, Sunu Boroom dakoo xamal ni waxtoom jotna, waayé kénéen kumu yabal, Sunu Boroom nangul kako, ngir moom Sëriñ bi mu mana aggalé liggéey bi.
Nénañ amna kénn kuko sasoowoon, waayé ba bës ba jégée, daa dikkaat si Sëriñ bi, niko : « man ab toppu dong la, té toppu du jiitub séet », (maanam daa joxé ngant ci kaw né Sëriñ béeko wara jiitu)
Amoon kénéen nit koo xamni bamu ko déggée, dafni Sëriñ bi, « Mbakke, yaw dé lo bëgg Yalla déf ko, waayé Aajanay déwéen déema ganal ju rén » (moomit joxé ngant).
Loolé nak bamu toqqée ci noppu Soxna Aminata Lo, Soxna si dafni Kubaax Ki : « su dée Sunu Boroom séexluwul sama ruuh, noppinaa ngir dém, man naa bayé Muhammadu Laamin Baara Soxna Awa Buso, ndax li war ci moom danako fa matée » .Boobu Sëriñ Baaraa ngi tollu ci juroom bénni wéer, doonub pérantal [tuub ci kaddu gi].
Nga xamné bénéen Soxna bumu doonoon, ak doom nimu néexé ci yaay, da nga naan xalaatuma dém bayyi fi sama jaboot té duma xam kuléeni yor.
Waayé bii xalaat bu rafét, ak pas-pas bu kawé la Soxna si, amoon.
Waxtaan waa nga amoon ab dibéer (dimanche), talaata ci guddi ci la Soxna si wacc liggéey, ci waxtu wo xam né Kubaax ki, ma nga woon ci naafilam yamu daan faral di déf, guddi gu jot, di ca wéet ak Boroomam ; muy mbir mu yéemé. Mbir moo xamné, ku tolluwul ak ñoom maqaama fa Sunu Boroom lottu nga ci xam mbir moom namu démé.
Ca fajaru allarba, lanu ko déncc, Sëriñ bi diglé ñu déncc ko Guy-Téxé.
Jamoono yooyu, kénn nékkagufa kudul kuñuy wax Sëriñ Mustafa Maroon. Kooku rék lañ fa dénccoon. Li ciy firndé, bañ kay yobbu, Sëriñ bi daa xool Sëriñ Maxtaar Mareema, donoon cammiñ ci Soxna si, niko Maxtaar da ngay jooy, munéko déedét Mbakke. Sëriñ bi niko, mbaa dooléen foog né Soxna si daa nara wéet fii ? Munéko bu ëlëgué képp ku fiy ñaanati, dang ka key sanni.
Té kaddu yooyu, jamoono dakoo dëggal, ndax amna bis ag kilifa bu doon déncc Soxnas taalibém, da séédé si Soxna soosu ni : « kii déy, séedénaa ni kuko gën tëddu fi »
Mag ñi néttalinañ ni, kilifa googu dé, bamu tëddé guddi da gént Soxna Aminata Lo muniko « xawma fénéen, waayé ñénti wét yi ma wër, lu fi waay am sama loxo yii la jaar »
Soxna si soññé akug yobbal si béppu Soxna, rawatina sunu jamoonoy téy.
Waruñu yam si Céy rék, mbaa Ëskéy, di yéemu ci jaar-jaaram, waayé Soxna su nék dafa wara nataat boppam, nataat mélokaanam, aki jëfam, su booba dana xam famu féeté.
Ñu wara jang lu bari ci moom, té ñu baña jël ak mbaax jagléel ko mag ñi rék, foog-ni jaayanté faatna sunu jamoonoy téy.
Ndax li Sëriñ Fallu Mbakke daane wax rék, moo ci nékk : waliyyu ya Sunu Boroom daan saakk mi ngi léen saakk ba téy, dañu né siiw gis jigéen yu baax ba Sunu Boroom jaaraléko ca ñoom, ñu yéksi jamoono.
Téy nak, Soxna su déglu waxtaanu soññé, jëm ci jaayanté Soxna Xadiija, so noppé danaan la, Soxna Xadiija daa amoon tawféexu dajéek Gën gi mbindéef mootax lamu man duma ko man.
Ko soññu si Soxna Jaara, munéla Maam Moor Anta Sall mooko ko yombaloon.
Ko soññu si Soxna Mariama Jaxaté, mbaa Soxna Aminata Lo, mbaa Soxna Awa Buso, Soxna Faat Jaxaté ak ñénéen ak ñénéen ci waa Ahlu Barzaaq, munéla Sëriñ Bu Mag bi Soxna su nékk si daaram nii rékk nga mana doxalée.
Naam dëgg la, ndax góor Yalla so nékké ak moom dalay xértal ci ak jaamu Yalla waayé loolu duw léy ci Soxna. Ndax liciy misaal mooy, Soxna Aasiya, Boroom këram di Firaawna , ab yéefar lawoon bu doon tooñ YALLA, di bunduxatal ab Yonéntam, téewul Soxna Aasiya jaayanté ak Boroomam, déf lamu warloo ak Boroom këram, baa Sunu Boroom séedé kër ca Al Janna.
Al Qur’ân lim ko, booléko ci Soxna Yi gana tédd, té Boroom këram gëmutoon.
Soxnaas Yonént Yalla Noh, ak Soxnass Yonént Yalla Loth, téy séeni kër ca këru mugal ga la, té mooné, ña gën ci séeni jamoono la léen Sunu Boroom booléloon, ñu ëppoon ñépp tawféex, waayé défunu laléen war, bam loolu yobéléen mujjé ca kërug téxéedi, kërug alkandé.
« Allah a cité en parabole pour ceux qui ont mécru la femme de Noé et la femme de Lot. Elles étaient sous l'autorité de deux vertueux de Nos serviteurs. Toutes deux les trahirent et ils ne furent d'aucune aide pour [ces deux femmes] vis-à-vis d'Allah. Et il [leur] fut dit : "Entrez au Feu toutes les deux, avec ceux qui y entrent" [Sourate 66 verset 10 L’interdiction (At-Tahrim)]
Ngala kon nanu yéewu, yéesalaat pas-pas yi, laxasaay yi, sol mbubbum Tuub, takk ca dérug jaayanté, fas yééné laakk ngëramal Sunu Boroom, ak ñiñu Yalla boolél, bañ léen xoolé séni jëmm, waayé xooléléen linu boolé : Mooy ‘’Sëy’’ té Jëmmi YALLA rékk tax.
Bilé Soññé lañu dunduk Soxna Aminata Lo wara jariñ.
Yalla na Yalla Yokku ay léeram , té taas ñu si barkéem, barkéb njabootam gu tédd gii, ak liggéeyam bu Séll bi.
Par BaayFaalu SoxnaJaara
© 1436 h / 2015 – www.drouss.org -‐ Tous droits réservés.
Téléchargez cet article : Pdf ePub


text:
Rëne indiwaaleel na ma bataaxal bu jëm ci Mamadu.
Mamadu mungi ni capp ci kanamu mobiletam, ni xujj di ma gestu.
Nii la amewoon itam ñaari at ci ginnaaw.
Booba mungi toogoon ci ab pindub teen.
Maangi yëgaat taaram, seddaayam ak lewetaayam. Maangi yëgaat ba tay ni bu nu dajee rek, du mën ci man xool bu àgg. Leer na ma ni sunu diggante du dem.
Nangu gi ma nagu ab Taaram akub seddaayam akuk jekkam rek doy na metitu xol.
Buur Dawda daanu si na.
Moom dawlàqu bi, boroomi pexe yi te bëgg nguur, moom waykat bu mana jaay taar bi, boroom wurusu ngalam wu sakan wi.
Ci kanamam gu yummiku gi, bëti ku jaaxleem kaa ngi xóll.
Tergaal biy ngelaw ci kawam.
Mu nuyoo nu bopp.
Muuñul sax.
Wayul.
Yaayam la àndal.
Aidara dugg si na.
Mungi ñaajalub dënnam.
Ni nikk sama loxo të koo bàyyi.
Mook yaayam a ànd.
Sagnaa ngi walaxwalaxi di ñaxtu.
Baayam la àndal.
Póol di tufli.
Te tuflit wu ne, xaaxtandikooy cay topp.
Ku soof la. Saa su ne am na lu nekk ci putam gi.
Ak bóli gu wow gi.
Dañu ko fi war a jëlé.
Fii fees na dell aki tuflit.
Tuflit yu bari te dara mënul a génne ci putam gi.
Póol tufli na.
Put gi wowatina.
Dañu kofi war a jële way.
Yaayam la àndal.
Ibraayma mi nguunun-gaana mungi ñëw.
Ak kanam gu ni nàññ.
Ku ràkkaaju ki.Njuuma li ci bopp bu rëy bi.
Boroom dënnub njegemaar bi ak geen bi ni jadd mu uufaale ci digante pooj yi.
Ibraaymaa ngi ñaq.
Niin batt ci kaw céram yu mat yi.
War naa am 17 walla 18 at.
Buy dox di sëgg ndax garab yi muy naan.
Yaayam la àndal.
(yaayam) dafa xam ci gemmeñ gi
Dafa bëggóon ñu faj ko (Ibraayma) fajum tubaab.
Nozinan, Anafranil, Haloperidol, Largactil.
Ibrayma dafa war a dem Dakar fajuji.
Wante xaalis amul.
Golan mungi ñëw di cëppcëppi ndànk ndànk akub nelam.
Kanam gi ni gu sinwaa ci yaramugoneg màngaanug fukki at ak ñaar ca Afrik.
Day tàllal loxob sàmmam bi.
Daldi ni wërëñ.
Mu joxewaat loxo bu wow bi.
Salleeru.
Di seet suukar si.
Ci wetu siis bi. Ci kaw pooji mamadu. Ci geneen wetu siis bi. Ci mbaarum kërug ndaje gi.
Ñu yobbu ko ba ci wenn jën. Muy làmtu ak a raay jën wi.
Muy làmbtu ak bët yu ni patuus, aki lexam, ak gemmeñam di seet, di seet ak a fóon bant bi. Wante bat bi génnewul meew.
Yoxoy Golan yaa ngi lox.
Mel ni ku dong.
Garab yi muy naan la.
Melo ak jëfi ku dong.
Meloy feebaru xel
Golan a ngi jéem a takk ñaari daggitu lastik ci jumub bant.
Limuy lox lepp defar na nak ak laspeer.
Golan yekkati ab màngo di ko lakk ci taal bi ñuy attaayaa.
Mamadu woo nanu añ.
Wante moom woowunu.
Woowul kenn.
Laajunu.
Wakërëm, jabaram, yaayam ak doomam jiy doora am weer yu néew, akub goroom
Toog wër benn bool.
Ceebu diw tiir ak kàmmaate.
Lujum bu vert buy nirook kàmmaate tey saf batañse.
Bisaab la. Xob yi day nirook mbuum te cafka gi forox.
Gaynde géej.
Gaynde géej bu juge Kaasamaas mi xoromam dem ba Cigicoor.
Njaboot gaa ngi dank ceeb bi.
Ñeex miy siit.
Ñu ngi coppati ci jën wi di ko sifat di ko ko tegal.
Mamadu:
– Njaboot gaa ngi joqalante xale bi ci seen biir.
Nday ji jox na ko Leonore. Leonore jox ko Mamadu. Mamadu jox ko yaayam.
– Bu xale bi dee yuqeel, ñu am lu weex luñu ko tafal ci jë bi aki tuflit.
– Sama doom angi doora am weer. Wenn weer ci lay tàmbalee gis.
Leppay leer ba ëpp ci moom. Moom nak du ñuul kuuk. Ku xol nopp yi rek xam ko. Ndaxte noppay jëkkë wane meloom dëgg.
– Niwaakin lanuy naan ngir baña sibiru.
Liir moom siro niwaakin lay naan.
– Fii ci sunu kërug dalal xel gii waroon nanu fee mën pajum simoterapi. Fii pajum nëroleptik lañu fiy faje. Moo tax ñu ci tane bañu bàyyi leen, ñu daanuwaat bu seen xaalis jeexee ba manatuñu jënd garab yi.
Ci ngoon gi la nu fajkat bu tudd Mamadu yóbu ci kilifagu mag gi.
Leonore ni ma:
– Bu kilifagiy wax, Mamadu ni patt ni ab muuma.
Kilifa gi nee na:
– Kërug dalal xel gii ñungi ko daloo ci atum 1974. Mungi nekk ci dëkk buñu naa Kenia, ñatti kilomet digganteem ak Cigicoor. Ñungi ko duppe jenn jëwriñ ju génn àduna juñu naan Emile Badiane.
– Dinga naan sëng ?
– Kër gii jaral na profesëër Collomb lu ne. Da fiy yonnee ay karabi farmasi yu juge ba Dakar, ba tax na fii du ñàkk mukk ay garabi nëroleptik.
– Jàppuma dara ci pajum cosaan mi. Ndaxte nit ñi fii lañuy ñëw, ganaaw buñu demee ci seetkat yeek jibar yeek maaman yi ba tëlé. Fekk na ñàkk nañu xaalis bu bari te wéruñu. Nun danuy fexe ba ñu wérëdi ñi mana dundaat ci seen biiri njaboot. Te sax nun nëroleptik lanuy faje. Ba ci ñu kanasu ñi. Gis nanu ci ak yokku nak bu baax.
– Danuy faj itam kuy daanu këriis.
– Sunuy garab nak sakanul noonu.
Njabootug ñiy faju itam oomlewuñu. Genn góorug 65 at gu doon këriis, danu koo mujj yóbbu Dakar. Ndaxte xaalis amu fi woon.
– Yen paj yu xóot yi mënu nu ko fee amale. Ndaxte loolu day yàgg di laaj it xaalis bu bari. Te way tawat yi amuñu ko.
– Ci wall woowu, ay sinwaa lanu ciy lëkkëlóol. Wante yombul. Ndaste yen saa yi dunu mana jàngat seen wardnaas yi. Seen garab yi itam aayuñu ci yenn feebar yi.
– Man Joolaa laa di làkk Joolaa ak Wolof.
– Collomba ngima jàngale faj ca Dakar. Maangi fàttaliku bu wér ni mu ma tàggate fii ci poet bii. Yombul woon. Sama xame ya ca Dakar yepp la mujj bàyyi. Wante mujj naa am ay xarit yu beesfii ci Cigicoor.
Mamadu moom, balanta la.
Day làkk Balant ak Wolof ak Joolaa.
Dégg na itam Mànkaañ.
Kilifa gi nee na:
– Ca ndoorte la 8 kër dong lanu amoon. Leegi nak am nanu 29 dëkkuwaay. 3 teen am nañu fi.
– Ren amunu benn jafejafey ndox. Wante max gaa ngi ñëw.
– bu jëgg, ci ëtt bii lañu daan jànglee lu aju ci mbay. Wànte fii yoonu max la. Moo tax man nanoo wax ni dañoo nax sikaatar yi ca jënd ma. Garab yi màgguñu, ndaxte max geey lekk reen yi.
– Way tawat yi mënuñu fee yàgg – bu baree ba bari ñaari weer – nu bàyyiwaat leen. Daanaka jarul ñoom ak seeni andandoo ñu fiy jéemë bay dara. Looloo tax nu far ànd bokk benn tool di ko bay.
– Gerte gi ak mango ji dañu koy jaay.
– Kër gi ñu ngi ko ubi ci atum 1974. Boobaak leegi, 203 jaar nañu fi. Jamono jii 13 way tawat ak seen 13 jigeñaale yu àndak ñoom ñungi fi ak 2 Jaraaf (boroom dëkk ci aada) ak ñaari fajkat, man ak Mamadu. Doktoor ya ca Dakar, war nañu nemmikusi dëkk bile. Wànte ba leegi, kenn jekkagul ngir ñëw fii. Benn doktoorub nasarann daal bu nekkoon ci dëkk yii nu wër, moo fi daan ñew ca jëmmi jamono.
– Profesëër Collomb dafiy ñëw akuk roplaanam, waaye yeneen fajkatu dof yi toog Dakar a leen gënël. Monte xaatim nañu ci seen kontaraa ni ñoomit war nañoo def ab diir ci àll bi. Wànte fexe nañu bag is benn kilinik bu nekk ci wetu Dakar, ñu jàppe ko ab àll.
– Dëgg bii ñungi ko taxawale ci xalaatu profesëër Collomb. Dafa bëggóon ñu lëkkëlé pajum cosaan ci afrigak pajum tubaab mu bees mi. mu yaakaaroon ni loolu dina nekk royuwaay lu rafet ci Senegaal ak ci afrig gepp.
– Nguur gi joxewul dara ci xaalis.
– Rotary-Club sax bëggóon na def dara ngi dof yi.
– Téeméeri junniy dërëm lañu am – muy méngóo ak 6000 Mark – ci juróom benni weer.
– Way tawat yi duñu fay dara fii ci paj mi ak garab yi.
– Way tawat yi ak seeni jigeñaale daal war nañoo indiwaale as lëf luñu dugal ci lekk gi. Nun dinanu joxeel kenn ku nekk 800 garaamu ceeb ak xaaju gennwalliitëru diwug gerte ak gennwalliitërupetorol ayu bës bu nekk. Jigeñaaley way tawat yi ñooy indi jën, lujum ak xorom.
– Leegleegi itam nu boolaate tog genn togg bokk ko.
Mamadu:
– Ba bima kokilifa gi di tere, damaa jigewoon doff yi lool. Dañu daan ñëw sama kër, toog wër ma nuy kart.
– Daawuma leen jox doom yi leegleeg. Jox leeni doom lu jafe la. Dañu koy sànni. Te seen jigeñaale yi duñu leen ko jox ci waxtu yi gën.
– Bëggumaa forse kenn.
– Ñaanoon naa itam kër yi buleen kenn toftale. Xoolal fëlé ca digg ëtt ba. Maa ni woon, nañu dakkal ligeey bi, bu fa genn kër taxaw.
– Tay jii tëddinu kër gi day misaal jikkoy kilifa gi fi nekk.Kilifa gi moom, day tëj ay buntam. Ku ñëw, dangay fëgg.
– Kilifa gi moom, soldaar dëgg la. Moom ay ordur rek la xam.
Ay xale yu góor a ngi jëm ca sënub Cigicoor biy boy.
Ñungi ànd ak ay mbineef yu sëq lipp.
AyKankuraŋ.
Ak ay ñingo.Ñuy cëppëppi ci ngelaw li aka dem ba ci fiilu kuuranŋ yi.
Wòoruta jige nak.
Mbooloo mi romb tapib aydapoor bi daadi dug ci gutt bi.
Ay mañeer yu yàgg lañu ame. Kenn soloowuci ni kànkuraŋ bi nak.
Jean Delay ak Pierre Deniker:
Pajum Simoterapi ci dalal xel.
1954 ba leegi.
Reserpin
Koloporomasin
Jafejafe yu yéemé la paj mi di lëkkëlóo.
Moo tax nu tënkóon ko baatub nëroleptik ngir jeexital yimuy am ci xelum dnit.
Jeexital yi ci gënë ràññiku ñooy yii:
- Cér yu nasax ba ràññiku.
- Dal gi muy dalal ku yëngu.
- Wàññi gimuy wàññi xel mu nëx.
- Jeexital yi muy amal ci bopp.
- Solos jeexital si muy am ci yuurug nit.
Jeexital ci kaw cér yi:
Gasax.
Ñàkkug yëg gu ràññiku.
Tóoy.
Diib ndonte cuq nañu ko. Wante loolu du wàññi dara cig Ràññeem akug xàmmeem.
Mel ni ku jaxasoo.
Néew dooleg cér yi.
Nëroleptik yi ëpp doole ràññiku nañu ci nataala ci lu néew jeexital yu am solo yi doom yile am ci bopp ak xelum doomu aadama.
Pajum biyolosi du feeñ ci ñi ame feebaru xel ludul ni day amalug coppiku ci yenn bërëb yu am solo yi ci yuur gi.
Xam xam bu néew lanu jotagula am ci melokaanug coppiku gi Doom yi ñuy naan di amal ci seen biir bopp bi.
Bokk na ci jafejafey ñàka mana faram fàcce gaañu gaañu yiy am ci yuur gi ganaaw bu lëjlëj amee ba dee toftalu ci. Coppiku yu fés ci yuur gi dees nañu ko ràññee saa sune. Gaañu gaañu yi dañuy sakan ba laal yuur gépp daanaka. Wepp melokaan wu laal céri yoxo yeek tànk yi nak, mbaa xel mi defees nañu ci bu yàgg am njàngat mu wér muy sukandiku ci xalaatu Economo bijëm cimetitug yuur ak lamuy jur.
Mamadu:
– Buma sañoon, duma jox Ibraayma benn garabu sikotorp. Kon aspirin rek laa koy jox walla palaasboo. Waaye kilifa gi moom dafa fonk nëroleptik lool.
– Nëroleptik ci baaxub jigeen bu lëj.
– Ci yoon, Ibraayma warutoon a am benn jafejafe.Maneesoon nañu ko tëyé fii.
– Ay jigeñaaleem ñoom fii lañu ko bëggoon a faje.
Jean Delay ak Pierre Deniker:
Koloporomasin, Largaktil miy kiiraayu bepp nëroleptik mooy garabug cosaan ci Sikaatri.
Ay gisgisi négandiku am na ci Potensialisator 45600 RP ca weeru mars 1952.
Laboratoires Rhônes-Poulenc-Spécia.
Ay jeexitali fenosiyaasin yu wér day feeñ ci biir bopp. Loborit ak Huguenard ràññetle nañu ko bañuy ligeey ci Aestesi buñu kartanal.
Loolu man na dem ba jur anestesi bu amul anestetik.
Jeexital ci tàngayu yaram.
Jeexital ci doxinu deret.
Jeexital ci taasyoŋ.
Jeexital ci noo.
Agit yeneeni jeexital.
Jeexital ci ni deret jiy bindo.
Koloporomasin, garab gu am doole la. Am pajam warula yàgg, wàntedafa wara mat sëkk te matale.
Siditi bopp yepp, dañu cee wara naan ba màndi. Solo su mag si mu am ci pajum ndof mooy firndeel maanaam Koloporomasin mi amul feneen ci birr pajum lu aju ci xel.
Ay yi ci aju:
Dee gu gaaw.
Siditi deret yu lakk.
Siditi deret yu fatt
Jafejafe ci biir xëtër yi.
Deret ju taxaw.
Bët yu nab.
Dermatoluzitis.
Sëdówundróos.
Bët yu mboq.
Xol buy tëb.
Gémméñ gu wow.
Lekk guy yeexa rees.
Coppikug tàngaayu yaram.
Jaxasoog biir.
Am yaram.
Coppiku ci baaxub jigeen.
Ween yuy siit.
Ngóora gu wàññiku.
Rimatism.
Sindrom extrapyramidal:
Gasax, yambar.
Lafañ.
Ñàkk deret.
Kawar guy ruus.
Yuut.
Diib.
Sëŋŋ.
Lox.
Këriis okilogiir.
Gémméñ guy yëngu rek.
Buur Dawda moom ab jaaykat la.
Foroot digante liberia ak sierra leone lay dunde.
Ay yéeré ay forot.
Jombul day gér duwaañee yi.
Saa su wérée fii banu bayyi ko rek mu tàmbaliwaat gënë ràkkaju.
Jean Delay ak Pierre Deniker:
Levomoporomasin..
Nosinan
Ay jeexitalam ci këriis ak yëngu gu jéggi dayoñooy gënë garaaw yenn saa yi yu Koloporomasin. Gënë fésé nak ci depresiyoŋ.
Mungi tanee nak ci xel yu nëxënëx yi, lu mel ni doppopoor.
Ci ndoorte li, aji tawat ji day miir ba sonn ni nut. Dañudaan gis ñuy taxaw sax di nelaw bay daanu.
Jeexital yooyu mën na xëmloo nit mba sax mu faagaagal ko. Yi ci gënë garaaw ba mënë indi dee nak ñooyniwi ak xëtër yu yàqu.
Mën naa soppiku poson itam.
Mamadu nee na, Aidara mii jàpp ci sama loxo, moom ab séet la woon. Wante ca guddig céet ga jëkërëm jotulamën a àgg sax ci moom.
Jean Delay ak Pierre Deniker.
Ci atum 1959 la fajkatu dof ya ca belsig firndeel Solos xeetu garab yu yees yu bokkul tus ak yi fi jiituwoon, ñu naan ko butirophenon.
Mu soqi koo ci Haloperidol.
Dafay dalal ku daanub jéll. Jamono ji moo raw ci garabi nëroleptik yi.
Waaye ay jeexitalam ci aji tawat ji wuutewul daanaka ak jeexitali yenen garabi nëroleptik yi.
Du jafe màndarga yu mel ni tàngaayu yaram wu jéggi dayu di feeñ bay waral mànki ndox, ñaq wu bari lool ak ay tupptuppi yaram.
Bu loolu amee, li gën mooy daadi dakal moomu paj. Lu dul loolu rek, dee man na ce topp, ni muy ame ci yenen garab yu am doole yi.
Saaña ñaxtukat bi moom bamu ame fanweeri at la ko ay magam yu góor jàpp ca Dakar, takk ko, delloosi ko dëkk ba daadi koy yóobu ca lë ba.
Jean Delay ak Pierre Deniker:
Tofranil.
1957 lañu dugal Dimethylamino-propyl-imino-dibenzyl ci pajum katakayni.
Jafejafe yi ci ëp nak manees nañu leena saafara ci lu yomb.
Bu baree ci yaram, day far mel ni ku jël dorog ba këriis di kayikayi.
Bu doos bi yamee nak moom, day delloosi xel mi.
Warees nañoo gëstu nak ba xam man pajin moo ci tane ci ku katakayni.
Ibraayma nguunun-gaana gi mungi tëdd ci ron mango gi.
Yen saa yi mu toog ni tekk ci ron mango gi.
Lumu ciy def nag (tëdd walla toog) danaan bëxërñit.
Ni jadd bamu yàgg muni wëlbit.
Njaul Ibraayma laa ngi màgg. Kenn topatoowu ko.
Mamadu moom ci bi la génné lektëëru diskam.
Di misik O-Kay-Jazzu Sénégal.
Mamadu day fecc.
Jaraaf ju mag ji day fecc, ak saraxolle bi, ak bu ndaw bi, ak Bambarabi.
Duwaañe bi day fecc.
Kiy ligeey ci biro bi itam.
Dañuy lëmbël.
Di tëñëxënte.
Di lëngóo ci kaw.
Jàppoo ci suuf.
Buko defee ñuy juyante.
Bu yiw ci ag dal akug tekk.
Duwaañe bi jengal taat wi jëmëlé ko Mamadu.
Mamadu tàpp duwaañe bi ci xott taatu càmmoñ wi, ak ci xott taatu ndijoor wi ak ci ndigg li.
Duwaañe bi ni wëlbit ; Mamadu dugal ndànk loxoom ci xarante tànk yi.
Mamadu jël doomam ju góor.
Muy fecc ci kawi yoxoom.
Ibraayma angi dox.
Dara yënguwul ci moom.
Du ay weenam, du awraam, walla aw yaramam, du ay bëtëm, du boppam walla leen luy yëngu bu Ibraaymay dox.
Jiñax.
Leonore seen na Ibraayma fa ngañ duwaañe bi di futbale muy liyaar Mamadu, di dagdagal bopp aki woom.
Wante futbal bi jàpp na leen ba gisuñu liyaari Ibraayma yi.
Mu daadi dakaal lepp dellu ciw maninam.
Altine ak àllarba ak àjjuma june dañuy amal pencoo.
Ci ronum mbaar.
Am ndaje la mu waa dëkk biy amal.
Way tawat yeppay ñëw ak seeni jigeñaale.
Ñu togg ataaya.
Paa Jara, saraxole bi, mooy tekki laaj yi ak tontu yi.
Ci pël. Ci wolof. Ci Joolaa. Ci Màndinka
Aidara boroom ween yu rëy yi sax ñëw na ci pénc mi.
Yëfëm yepp la ëmb. Dafa bëgga raaxaloo ci nit ñ idem yoonam ak ëmb bu rëy bi mu yanu.
Ndayam la àndal.
Ñu di ko reetaan.
Paul yónni benn xale bu jigeen mu indil ko ab piliyaan ci penc mi.
Mu tëdd ci ci digg mbooloo mi ñu wër ko. Muy xidamiku. Baat bumu wax xidamiku ko.
Xale bu jigeen bi indil ko benn pot, tegal ko ko ci wetu piliyaan bi. Mu ciy tufli.
Cey yàlla, day xidamiku rek.
Bàyyi ko nu génn !
Day wann bepp baat bu taseeg muy xidamiku.
Tegees na ataaya ca ndoortel penc li.
Mamadu toog ci digg bi.
Teg paketu warga.
Keesug suukar bekk.
Ak kaas yu bari.
Akub palaat.
Akub baraada.
Ak siwob ndox.
Akub furne.
Mamadu raxas kaas yi.
Mamadu ronqi xal yi aki baaraamam.
Mamadu ñulug baraada bi, ganaaw bumu ci sottee warga bàyyi ko muy bax.
Mamadu jëri ataya ji
– Rincer le thé.
Warga waa ngi bax.
Di fuur.
Bu fuurul mooy, nawloowul kenn.
Mamadu xelli, teg ci wet gingir foorale ko barada bu mujj bi.
Suukar baraada bi, sootiwaat ci ndoxum warga wi.
Mamadu teg baraada bi ci kaw furne bi.
Mamadu fuural kaas yi.
Ñati baraada lay togg.
Bi mooy bu jëkk bi.
Tuuti suukar laya am.
Lëwël.
Pour góor ñi.
Jigeen ñi itam man nañu koo naan.
Xale yu jigeen yi, mukk.
Dafa foor.Day yëngëlaate.
Jarafi saraxole ji mooy joxe kaas yi.
Jigeen ñi naanu ñu, dañoo bañ.
Góor ñi ñoom naan nañu .
Leonore naan na, wànte nee na dafa wex.
Ñaareelu baraada bi moo gënë saf suukar. Ñeppa ko mana naan.
Ñatteelu barada bi itam ñeppa koy naan.
Taksimaaan bi moom bañ na naanandoo ataya ak nun ca otel ba.
– Xamuma nuñu ko togge.
Penc.
Allarba ca ngoon.
Jarafi saraxole ji daadi jéglu li mu tàmbaliwula tekki wax ji ca ndorte la.
Yaayu Ibraayma bëggóon naa xam lu dal doomam ju nguunungaana ji.
Ndax waxul, dani patt.
Tontuwul it.
Démb ci guddi, ci biti la fanaan.
Wax naak moom, wànte wuyuwul.
Kilifa gi daaldi koy tontu.
Jaraaf ji tekkil ko tontu li.
Kilifa gi mo jëlën ab dogal ayu bis jii di weesu daadi bàyi Ibrayma mu dellu seen kër.
Yaayam àndu ci woon nak.
Dafa bëggóon moom ñu dolli doomam ji ay garab.
Saraxole bi nee na, magu Faatu bu jigeen bi nee na, Faatu dafa seerewoon démb.
Yaramu Faatu wi dafa ame ay tërgën, muy màndargaal ni dafa newiwoon.
Golan siif suukar si.
Yaayam dàq ko.
Dafa wara soli jeneen tubëy. Daw na génn kër gi ñuy waxtaane wutali kër gi ñuy doora dal.
Mu sumiku.
Dem ci kër gi seen waa kër dal, daaldi sol piliweer bu ñuul ak tubëy ju ñuul.
Bimu dellusee ci ndaje mi, yaayam door koy mana tëyé.
Mungi uuf ràkki Golan ju góor ji di ko nàmpal.
Ràkki Golan ji door na geneen goneñaari këmëxëm yi ci kanam.
Golan dellu naaku xél ca kër gu àggagul ga, jël tubëy ja, fóon ko daaldi koy yóbbu ca kër ga seen wa kër dal.
Mamadu gis na ni dañoo wara wàññi garabu nëróleptik yi ñuy jox Golan.
Mamadu mungi laaj Sagna, ñaxtukat bi.
Sagna di tontuwaale baayam biy romb.
– 1955 lañu ma jongal.
– Kon binga amee 14 at.
– Ci beneen dëkk budul sunu bos
– Demuma ca lël ba.
– Lël bi du daje saa sune ak njong.
– Ñi ma maaseel, 1971 lañu dem ca lël ba.
– Cib lopitaan laay ligeeye.
– Man sekerteer la woon ci menn mbooloom gëstukat.
Mamadu daaldi laaj baayu Sagna.
Baayu Sagna tontuwaale doomam.
– 1969 la ko njëkë daaneel.
– Doktoor bi bindal ko këyit mu dem Dakar ca lopitaal Fann.
Sagna nee na:
– Delluwaatuma sunu dëk.
– Man demuma ca lël ba.
– Dama lànk, ndax sama góomi ñaw ñaw yi.
– Man damaa yóbu sunu waa kër poliis.
Baayu Sagna nee na bokkul ci firiwli gi ñu firiwliwoon Sagna
Lu xewoon digante 1971 ak 1975?
Baay bi neena:
– 1975 defalees na Sagna xew wu rëy ca lël ba ndax mu baña reeroo akug maasam. Ludul loolu bufay dem bu beneenee man naa àndak ay moroomi doomam. Tur wu soof lees ko joxoon ba noppi bàyi ko mu toog ca wetu jigeen ña.
Fimne nak kilifa gaangi xugliku Leonore di nettali njàmbaarteg xale bu góor bi ca lël ba.
– Mamadu nee na: dañu wara sóorale naaj wu tang jér ci mbooyug xaaxaam gi.
– Dañu lay dóor bangay bëgë dee,boomënul baat yiñu lay sa wàlla yëngu bi muy àndal.
Kilifa gi nee na:
– Wànte bég nanu ci. Xale yi kontaan nañu yàkkamti nañu ko. Sa baay da lay dig gétug nag boo ñimee. Ni la dangay dëgër ba mel ni aw yëkk.
Mamadu kontaanul ci pencoo bii.
– Kilifa gi dafa bari ay wax lool. Aji tawat yi ñoo waroon di wax. Doy na sëkk.
Nit ñi menu ñoo waxtaan ndax seen làkk yu wuute yi.
Leegi nak:
Doom waruta weddi baayam.
Jigeen waruta weddi jëkërëm.
Am na mbir yoo xam ni kenn du ko wax.Walla bookakñàkk kersa lay doon.
Bu Kilifa gi jëléekàddu gi, kenn dootul wax.
Maak Leonore bëggóon nañu cee sànni ay kàddu.
Ndax dañoo wara jëndi ay garab walla ñu jëndëlñépp lekk ?
Mamadu ni, sunub reer ñun ñépp war naa tollu ci 60 DM.
Ñungi waxtaan ci sunu xalaat bi.
Tànn nañu lekk gi.
Jigéen ñi tàmbalee tàccu.
Ñungi tàccu ngir sant ci lekk gi ñu tudd.
Ndaànk, bu gaaw, bu gënë gaaw.
Jigéen ñaangi tëb ci wetu saket wi, di way, di sarxolle, di dakse.
Fatou mungi nelawi nelawam ci suuf si.
Yaay yi di ko woo.
Bët yiy kappkaapal; xef yiy raf.
Fatou jug ni ñokket.
Dal ci sàkket wi.
Tëb, yékkëti sip bi, way, sarxolle, dakse.
Ibraayma moom tëbul.
Solulub sip.
Way na.
Sarxolle na.
Dakse na.
Génnéwul dara.
Ma woo Golan.
Golan di sab.
Di cëppcëppi.
Jëm ci càmmoñam di diri tànku ndijooram bimuy rëdd ci suuf si di wër kenu dig wi.
Ay xob?
Ay jullkaata?
Jullkaata yu ràkkaju?
Mu jaxasoo ba di def ni gunoor?
Jaxasoo gi ko garab yi muy fajoo jurël tax mu ni sàññ ni ay xob.
Yar bu njëkk ba?
Buyàgag yàgg ba?
Yar bu njëkk bañu daan yar xale?
Te ñu dëxëñ ko ci dundinu Casamance ?
Ci rajo yi, ci daamar yek dëkkin wi ?
Ràkkaaju ndaxi jéll këriis?
Haloperidol beek Anafaranil beek Nosinan beek Largaktil bi muy jël tax muy loox bay regregi?
Yaay jiy tàccu.
Mu tëb, wogasu,di way, di sarxolle, di dakse.
Waaw kay ni ku këriis.
Daaldi sëgg.
Ñépp bindu ci karne bu mag biñu fi teg: ñiy faju ak ñi ñu àndal.
Ki jëkk ba ci 42 ci mbindum mamadu.
43 ba 203 ci mbindum kilifa gi.
Nimero 1 Fajukat.
Nimero 2 gungekat.
Lu weesu limub 189 kenn dootul jox gungekat yi ay nimero.
Bu Mamadu nee: faj nañu fi 203 juumul.
Fajukat yi 108 dong lañu.
Wànte batay juumul. Rawatina nak buñu lëkkëlée jaxasoog xel akug jaxasoo digante nit ak li ko wër. Agit buñu jéemée boole njaboot geek ni mu bindoo ci feebar bi.
Ci wetu karne bu mag bi am na ay kart.
Mamadu moo leen di tegale ci suba gi.
Kilifa gi moo leen di tegale ci tisbaar gi.
Golan.
12 at.
Katalig.
(animist).
Bawoo Oussouye.
Di fi fajoo 2 fan ci weeru desàmbar 1975 ba leegi.
Melleril.
Jean Delay ak Pierre Deniker:
Thioridaazine – Melleril – manees nañu ko jàppe sax garab guy dëfëlaate, bu fekkeentoonniwan amul benn jeexital ci yëngug xel. Daanaka amul beneen wàññent.
2 kudi kafe suba ak bëcëg.
3 kudi kafe ngoon.
4 Desàmbar 1975:
Mungi dal, wànte des na bat ay.
3 kudi kafe Melleril suba, bëcëg ak ngoon.
18 mars 1976:
Mungi yëngóon di.
Haloperidol forte 10 toq, 1 garaam suba.
1 garaam bëcëg.
Jean Delay ak Pierre Deniker:
Doos bu digdoomu bi mungi toll ci digante 7,5 garaam ak 15 garaam bis bune.
20 mars 1976:
Lañu fi indi Golan, di ko fajal ay saan.
Xeeti saan yu bari yu mel ni bilarsióos a kyu ni mel.
22 mars 1976 Golana ngi amoon 30 kilo.
Ñu koy fajali saan.
5 avril 1976:
Saan yepp ni mes.
Bilarsióosak yani mel.
20 avril 1976:
Haloperidol bi ñu wàññi ko ba 0,5 garaam suba, 1 garaam ngoon.
22 avril 1976:
Baay bi ni:
Golan ab sàmm la.
Daaw la tàmbali di waxtu aka wëréelu.
Waaye lumu wëréelu wëréelu dellusi ca kër ga.
Bamu amee ñenti at laa ko joxoon maamam mu jigeen. Bamu feebaree lañu ko jëli.
Baayam baadoolo la, ab baykat.
Yaayam nee na juróomi ata ngii bamu ko daaneelee ak leegi.
Ibraayma.
Joolaa.
18 at walla 19 at.
Bawoo Cigicoor.
Mu muuma avril 1975 ba leegi.
Di baña lekk yenn saa yi.
Di baña sol yéeré.
Boobaak leegi tollu ci ñenti at ñu koy fajtal fëlé ca Maua, benn dëkku joolaa.
Yaay ji nee na:
Bimu feebaree ak leegi mat na juróom benni at.
Dafa daanuwoon, xëm ñaari fan yewuwul.
Booba ba leegi li muy wax kenn xamu ko.
Jaxasoo.
Waaye du dóoré.
28 nofàmbar 1975 lañu ko indi fii ci kër gi.
Subabu gu ne Benn biteelu anafaranil 25 miligaraam akbenn biteelu Nosinan bu 25 miligaraam.
Bëcëg gu ne 2 doomi anafaranil yu 20 miligaraam ak xaritu doomu nosinan, 100 miligaraam.
Jean Delay ak Pierre Deniker:
Doosu Anafanil bi gënëndaw mungi toll ci digante 50 miligaraam ak 125 miligaraam bis bu ne.
Doosu nosinan bi ëpp 100 ba 200 miligaraam bis bu ne. Dafay laaj nak tëdd ñu di la seetal tasyoŋ ay yoon ci bis bi. Sopp nañu ñu seddale doos yi te baña jéggi benn yoon 10 miligaraam.
30 Desàmbar 1975:
Suba 20 miligaraam anfaranil ak 25 miligaraam nosinan.
bëcëg 20 miligaraam anfaranil ak 25 miligaraam nosinan.
Ngoon benn doomu largactil bu 25 miligaraam.
11 Sawiye 1976 Ibraaymay gis yu kenn xamul.
Ñu dakkal largactil bi.
Ñatti yoon 25 miligaraami nosinan.
3 avril 1976 yaayam ni nañu ko faje ak Haloperidol.
Haloperidol forte suba gu ne 2 miligaraam,
bëcëg gi 2 miligaraam,
ngoon gi 3 miligaraamñaari doomi nelawal.
Fatou.
Joolaa.
46 at.
Jullit.
Juróomi doom – kenn ki kaañu.
14 mars 1976 ba leegi xel mi jaxasoo lool.
Xëtum doof.
Di waxtu rek.
Nee na:
Damaa dof.
Nee na magam bu góor, nañu ma ray, ndaxte damaa dof.
Kenn ki sama doomi nday la.
Sama doom bu jigeen dafa gaañu.
Jëkërëm gaañu.
Sarax naa, wis naa.
Xulendu kaye
Maangi ci yàlla jooju.
Nee nañu ma lekk seeni doom.
Ñaari biteeli Largactil 100 miligaraam, ñaari biteeli Haloperidol 10 miligaraam suba ak ngoon.
7 avril 1976 mu dal nak.
100 miligaraam ay doomi Largactil, 2 miligaraam toqi Haloperidol suba ak bëcëg.
Ngoon gi 150 miligaraam Largactil ak 3 miligaraam Haloperidol.
Aidara.
20 at.
Bàyikoo Bignona.
Yëngu 1972 ba leegi.
Die dóoré.
Di jàmbat ay noppam.
Daa am luciy wax.
Jëkërëm alkaati la. Céet ga mujjul àgg.
Yëngu gu sax booba ba leegi.
Faan ca Dakar la daan fajoo ci weeruut 1973 ba leegi ci Dr Dorès.
10 Fevrier 1976 la ñu ko indi fii.
27 fevrier 1976 ba leegi:
Suba ak bëcëg 50 miligaraam Nosinan ak 3 miligaraam Haloperidol ;
Ngoon gi 100 miligaraam Nosinan ak 3 miligaraam Haloperidol.
Aidaraak ween yu taxaw yi sànni yéeré yi fiñuy tibaatee ceeb bi.
Ni jodd ak yaramu neen wi. Yaay ji gaaw wodd ko.
Mamadoo ngi faj ëri yaayu Ibraayma ji ak pilicilin.
Kilifa gi ni:
– Loolu jaarul yoon.
Saabu bu ame kortison moo ci gën.
Waaye xaalis buñu ko jëndé amu fi.
Ci sunu kees gi am nañu fa ay garab ju bari ba ci lu mel ni saañukaayu nopp.
Leonore fàttaliku na ni desu sabu bu am kortison am na fi. Mu jox Kilifa gi pacal bi ngi mu faj ci yaayu Ibraayma ji.
Dina ci tane. Yaayu Ibraayma moo àndak ku nguunungaana ki.
Muy piis doomam.
Di làkk làkk wunu déggul.
Aidara mi ci ween yu taxaw yi xam na ni bëggumakoo tàkk jabar.
Mu toog ci wetu Leonore di ko ñiiramtal akug xiis.
Leonore moom teg koay ndég.
Mamadu nee na moom itam Aidara mës na ko top ba biir néegëm.
Bamu agsee ca kër ga, mu fekk ko ba ca biir néegëm ca dig lalam mook jabaram, ni muret mbalaan mi.
Am nab is bu Jabari Mamadu doon matu, Aidara borom ween yuj taxaw yi di ko jeema xoj.
Sagna, ñaxtukat bi nee na:
Sama baay day politig.Ñooma yobbu Faan..
Doktoor bi gisul dara ci man.
Rajo yi ñoo wax fu ne ni dama doon wutal ay pexe Siŋoor.
Soldaar la woo 1961.
1963 ma dugg ci way fajkati nguur gi.
Sama baay am na ñaari jabar.
Sama yaay génn na àdduna.
Laata moo dee dénkna ma benn mag bu góor, ñaari mag yu jigeen ak benn rakk bu góor.
Li ko gënë waral, mooy niñuy yàqe xelu nit ñi ak rajo yeek tele yi ngir man leena noot.
Dañuy njëkëyàq xell yi.
Loolu laa bañ ba tax ma doon wax ci rajo yi.
Joolaa laa maak sama mag.
Njonga ma fi indi.
Jonguwuma.
Warumaa am jabar.
Doktoor laa.
Baay bi nee na:
Sama doom dafa dof.
Day waxtu.
Day di móolu.
Bu rajo bi tàkke rek muy móolu, di saga, naa ci moom lañuy wax.
Xeex na ak magma, ndax daf ni ko mu noppi.
Buur Dawda nee na:
Waxuma dara.
Amuma dara.
Damaa ñëw fii ndax sama yaaya ma fi indi.
Damaa ragal, ndax bu gudee damay gis lu mel ni njuuma walla jaan muy dugg ci man.
Moo tax ma ragal.
Bëggumëkenn jige ma, te am naa ko.
Bëgguma kenn xam ko.
Dama koy bàyyi rek sama diggante ak yàlla.
Sama taat yi day metti.
Damay waxtu, ndaxte sama xol mooy metti.
Gisuma dara.
Dégguma dara.
Bumay nelaw nelaw, damay gént di gis ay rab. Damaa ñëw fii ngir toog fi ba fàw.
Pencoo bii di ñëw dinañu waxtaanewaat lekk gi.
Jën walla yàpp?
Jigéen ñi yàpp lañu bëgg, yàpp rekk.
Ma xalaataat yàpp week naaj wi ci ja yu Cigicoor yi ba tax ma dugal gaynde géej ci wax ji.
Ñu ànd ci gaynde géej gi.
Wànte gënëluleen.
Bu yàpp wu dëgër amoon, dañuy noos.
Gaynde géej du dara.
Tàccu yeek way yi ñoo ëpp doole anafaranil, Largactil, Haloperidol, Nosinan.
Tàccu yu ànd yi faj na parkinsonak yeneen xeeti ndof yépp.
Ndax duñu jëñdal dëkk bi tama.
Buñ jàapee ni wayadi gi nekkul ludul wayadi gi ci njaboot gi ak ci askanwi, kon Golan, Buur Dawda, Sagna ñaxtukat bi, Ibraayma booroom nguunungaana li, ak Aidara boorom ween yu aju yi dañoo dof, ndaxte seenu askana jaxasoo jaxasoo bu tukkee ci digante jibar aki reen aki doom, otook ngoos. Ninga xam ni ñoom itam noonu lañu jaxasoo ci digante Supermarse ak ja ba.
Leegi nak Mamadu ak Kilifa gi ñungi sotti ay doom yu weex ak puudar ci lenn ndab.
Jaxasoo gi dina fi rawati.
Rajraj ji wàññiku.
Ci geneen wet gi ma boole tamak balafoŋ ak mbiibb ak tuxra. Ak dal daadi dellusi.
Rajraj ji yokku.
Yokku na?
Te rawul bu doomi Nosinan yeek Largactil ak Haloperidol ak Anafaranil yi di wàññiku ci ndab li ba noppi mbiib yeek tuxra yi di wàcc?
Lu aju ci feebaru xel, mënéesukoo natt ci ay balaas walla yu ni mel.
Damay jënd tama.
Golan génne tama ji.
Di sab.
Di sarxolle.
Tàmbalee tëgg.
Jaraaf ji, Bambara bi jël tama di tëgg.
Jigeen ñi jëli tama di tëgg.
Golan di fecc.
Ibraayma di fecc.
Jaraafi Bambara ji di fecc.
Di wengal taat wi.
Jàpp ab kooy bi.
Jëmëlé ko ci kanam.
Jigeen ñiy tàccu, di tëb, di wogasu, di sarxolle, di dakse.
Fatou du jàpp tay.
Leonoregis ni:
– Lu Haloperidol biy gënë bari, Golan di gënë mana fecc.
Tama yi pare nañoo rëkk ci penc bii di ñëw.
Jaraaf jee leen di denc. Penc rekk lañu leen di génné.
Golan mu ràkkaaju mi warula tëgg tama.
Tay Mamadu ak kilifa gi nekkuñu fi.
Tekk.
May laaj lutax duñu bokk leek saa sune?
Ndaxte xaalis bee fi nekkul.
Lutax manunoo ànd ligeey lunu ame dara?
Jarafi saraxolle ju mag ji ni, danoo yittewoo benn ergoteraapët.
Buñu amul ergoteraapët nak?
Ku fi mana def dara?
Yaayu Ibraayma mooy defar ay bale.
Yaayu Golan di ñaw.
Yaayu Paul di ràbb.
Yaayu Aidara di cuub.
Yaayu Ngañ baana baana lawoon ca Kaolack.
Manunoo def dara ak lii?
Gòor ñi ñoom toog ci ker mango yi sub aba ngoon.
Ñepp reetaan.
Góor ñi daal duñu def dara?
Jigeen ñi ni linuy ligeey doyna.
Ñoom rekk man nañoo teg yen saa yi luñu bokk lekk, walla ndimbël li leen tubaab yi di dimbalee, bu ñu fi jaaree.
Golan angi yore wenn këyit am lu tooy lu ci nekk.
Mu di ko séddale Mamadu ak yaayam ak yeneeni xale yi. Yaay ji daaldi koy woo.
Dafa doon jeema ràbb benn pane.
Yaay ji door ko daaldi koy nangu.
Mamadu aaye ko ko.
Mu jëfé ndigël.
Golan wëy di ràbb.
Waaye naka ko Mamadu wan ginaaw, mu ni nanget pañe bi.
Maak Leonore binuy agsi juróom ñenti waxtu teg na ay simili.
Jigéen ñaangi toog ci ron màngo gi. Yaayu Aidara di waas jën wu tollookubgone.
Mungi tudd coof.
Yu ndaw yu tolloo kub loxo di nirook waas te duñu waas, ñu teg leen ci benn bool.
Kàmmaate ju dijj.
Ak ju sew.
Kaani gu sew gu rafet.
Ak yeneeni doom yu wert yuy nirook kàmmaate, ñu naan ko “batañse”.
Batañse bu yolet te rafet.
Laaj.
Soble.
Supame.
Gejj, tuuti.
Diwu gerte – waxu ma diw gu xonq de
Roof – walla koryand la?
Ak ay korneti yu sew.
Jiggeen ñaangi yanu matt mu dijj, di ko indi.
Am ku dem wàlli ay xal.
Ñu roof matt mi ci digante was yi.
Sawara wi di boy.
Cin li tegu ci.
Leeg leeg ñu ronqi taal bi.
Jigeen ñi jamb nañu kàmmaate gi, segg ko.
Sotti nañu diwlin ci cin yi.
Tëll jën yi.
Dëbb roof beek kaani gu sew gi ak xobi loryee ak laaj ak xorom.
Res nañu jën yi.
Rosi, sippi jën yi ub ko ci ay bool.
Ñu xolli lujum yi, sànni ci diwlin ji, ñuluge ndoxum kàmmaate mi. Sippi lujum yi ub ko ci ay bool.
Ñu sóor. Wëlbëti ceeb bi, ub cin yi.
Teg ay xeer ci kaw.
Biñu ko waree ñam, la yaayu Aidara jug di fecc akub dank ci loxo bi.
Tibbal nañu góor ñi ñaari bool.
Góor ñaangi toog ci ëtt bi wër bool yi di lekk.
Di dank bamuy siit.
Kilifa gi indiwaale na Coca Cola, Fanta, ak beer.
Góor ñi raxasu nañu, biñu lekkee ba noppi, wommiku, galaxndiku, soccu.
Bi ñatti waxtuy waaja jot, la jigéen ñi añ.
Kilifa gi ak jigéen ñi sant ci añ bi.
Ñu sant jigeen ñi.
Miinu ñu loolu.
Mamadu genne ay tabletam.
Golan sukk fi ñun.
Leeg leeg mu xaaxtandiku.
May fecc ak Golan.
Góor ñiy fecc ci seen biir.Noonu rek ñépp ànd di fecc: Golan, yaayam, rakk walla magma bu góor ak man.
Yaay ji ñudi Golan.
Golan di jafandu ci benn bool bu defu des.
Yaay ji fàqub yar, xëbël ko.
Golan kot ci tàngi Wolfgang, tubaab bi ñu doon jëlsi.
Golan dëpp gemeñam ci dënnub Wolfgang.
Golan jëmëlé Wolfgang boppam bu taq suuf bi.
Wolfgang faxasal ko ko.
Golan dal as lëf.
Jarafi saraxolle ju mag ji nee na:
– Xamoo ni fii ci Afrig dof warula wax ak ki koy faj.
Yaayu Golan angi wëndéelu ci kër Kilifa gi.
Golan dem ci jabari kilifa gi.
Sëggël bopp bi ngir mu faxasal ko suuf si te fompal ko bët yi.
Mamadu: Golan boppub ku tëlbëti dëgg la yor.
Kilifa gi: Golan kay boppub ku tëlbëti dëgg la yor.
Ñaari xale yu góor yuy nirook mankaañ te ay màndeng la ñu watu nañu ay nel. Ñoom ñaar ay mag ak rakk lañu.
Seen wateef gi lañu daan watu ca kër Esnatoon bu Amarna ca Esipt.
Kilifa gi leeralal na ma luy boppub ku tëlbëti dëgg.Mungi ko jëlé ci sëriñëm doktor Musaa Jóob.
– Ndong gu maase.
– Jë bu sew
– Melo wu jéggi dayo.
– Boppub ñatti koñ.
Kilifa gi jëGolan di wane bopp bi.
Loolu moom Mamadu ak kilifa gee ci ànd.
Mamadu mi gëm Marx sax tay ànd na ci leeralug Boppub ku tëlbëti.
Reer?
Xam?
Walla ñàkka xam?
Ngañ bokk na ci ñi fi gënë taaru.
Jàpp nañu ko.
Ak nday ju ndaw.
Mamadu ni, niñu koy waxe ci kërug fajukaayu dof yepp ci àddina bi, saa suñuy wax ak dof buy nite nitelu:
– Ngañ moo fi gënë wopp.
Dama bëggóonë indil Ngañ intelektuel bi ab téeré.
Waaye day mel ni ag gënëléek ci jàngul.
Ak càggante gu wér ci Ngañ.
Maak Ngañ nungi dam.
Ni ko waa Senegal di defe.
Ci ludul dara, ni gént, powum xale mii day mujj yobu la ci ay xalaat yu kawe.
Man ngaa dóoré ci kanam ak ci ginaaw. Oh, sama xeer yu weex yeppa daanubenn benn.
Baci doom bu mujj ba.
Ngañ yërëm ma ba dima reetaan.
Man xamuma ni muy dame.
Kilifa gi:
– Golan jàppewul yaayam yaay.
– Li ci ëpp, ci ñaari at lañuy ferale xale yi daaldi leeni joxe.
– Leeg leeg sax du mat ñaari at, bu dee kuy nef.
– Mën naa am Golan dañu koo teela feral.
– Golan maam a ko yooroon mu daan sàmm.
– War naa am juróom ñenti at walla sax fukki at akñaar.
Golan angi siñaaglu ci jant bi.
Golan ñu firi ko rek ba ko.
Golan reer ciy pexeem.
Golan, mbukki si.
Golan, cegg si.
Golan, ngaynde si.
Gaynde yeek, bukki yeek, segg yu mag yi bàyyi ko muy wër meew ak lu mu lekk.
Ah ab àmbilaas !
Ab sàndarma.
Tëni bu bulë!
Tomboug mu ràkkaaju ki di daw ci biir këru dalal xel gi ñu dupee jëwriñ jii génn àduna.
Ak yaramu neen, o!
O! Bëtt nañagub toolu dof yi.
Di budi kàmmaate gi, di làwi ñag bi.
Di budi garab yu ndaw yi ñu jëmbët ci wetu yoon wu mag wi, bàyyiwul dara.
Fàq na ngandab carob mango bu meññ gicc, daadi koy gàccoo, moomjësig ji!
Muy ñurux ci biir gutt bi ni tëruus ak cari màngoom.
Sàndarma bi ni:
– Am naa doom ju ma xawa jaaxal. Mënuma ko fee indi?
Mamadu mooy waajal lepp.
Jarafi saraxolle ju mag ji moom noppi na.
Jarafi bàmbara ju ndaw ji noppi na.
Tomboug, mu ràkkaaju mi dellu si na, juge ci gutt bi.
Jarafi saraxolle ju mag ji jàpp ko yeew loxo yi. Daadi koy tërël ci suuf.
Muy bañ, di fuddu.
Jarafi bàmbara ju ndaw ji lem tànki tomboug mu ràkkaju mi, toog ci.
Mamadu indi pikiir yi.
Ñaari biteeli Valium 10 lañu ko sàmpal ci loxo bi, cëy!
Ñaari biteeli haloperidol ci taat wi, cëy!
Benn biteelu largactil ci taat wi, cëy!
Biñu koy dugal ci otot bi, nelaw na bu yàgg.
Tomboug.
35 at.
Bawoo Cigicoor.
Tëlbëti.
30 Fevrier 1974 ba leegi ñu ko fiy faj.
3 miligaraami Haloperidol suba, bëcëg ak ngoon.
50 miligaraami Largactil suba ak bëcëg.
Ngoon gu ne 100 miligaraam Largactil ak 100 miligaraam nosinan.
17 sàttimba 1974, xel mi dellusiwaat, mu dal.
Dal lool sax.
Mu ni dafa bëgë dem kër doktor ñu defaral ko bëñëm yi. Nee na dafa am ay bëñ yu deñ.
2 biteeli Valium ci sidit.
1 biteelu largactil 25 ciw taat.
1 biteelu haloperidol ciw taat.
1 biteelu nosinan ciw taat.
Ñati pikiir yu mujj ci ñu tegale ko ba muy ñati fan.
2 Juillet ak tan gu fés.
Fi mu ne moom jéematula rëcc.
Dafay aajowoo ay doom.
50 miligaraami Largactil Suba ak dig bëcëg.
Ngoon go, 100 miligaraami Largactil ak 50 miligaraami Nosinan.
12 ci weeru ut 1975 mu daanuwaat. Ñu indiwaat ko dalal xel.
Ay yuuxu.
Am pecc.
Ay wax ju tëë dakk.
Wex xàtt, di dóore.
Seen waa kërë jëndatul woon garab yi.
Muy song nit ñi ci mbedd mi.
Mu def boppam njiitu réew mi.
Di jéemë rëcc.
Ñu bàyi ko mu ñibi ndax doomam dafa feebaroon.
Mu dellusi 8 sàttimbar 1975, waaye bëgu fee yàgg. Nee na dafa wara toppto ji toolu ceebam ba te doomam ji itam mënu ko bàyi ginaaw.
Dañu wara bàyi muy demaka ñëw.
Seen waa kër ñoom, dañu koo bëggoona ba fu ñu koy tëjjé rapp.
Mu lànk.
Nee na ca kër ga lay jëlé ay garabam.
– Lutax bàyiwuleen ko fii.
– Bu fekkee, am na kenn ci njaboot gi ku nangoo àndak moom fii, kon ñu ba ko fi.
Golan angi sotti ndaamaraas ji ci ab boolub weñ.
Daaldi tan matt mu dëgër dugël ko ci pàqub màbgo gi, dammat ko ci, tegale ko bamu mel ni abtaal.
Mu sotti ndaamaraas ji.
Tas matt mi.
Sottiwaat ndaama ji ci bool bi.
Dajalewaat matt mi.
Foraat matt mu dëgër.
Dugël ko ci pàqub mango gi, dam ko ci.
Leegi mu tàmbaliwaat.
Leegi nag taal taal bi rekka ko dese.
Yaay ji agsi.
Ni ko nanget.
Sotti.
Dammaate.
Dajale.
Tasaare.
Sol.
Sotti. Tasaare. Dam. Dajale. Sotti.
Daw na.
Dellusi na.
Dajale na matt mu dëgër, dam na ko ci paqub mango gi jal ko bamu mel ni ab taal.
Solaat na ndaamaraas ji.
Ma jëli almet.
Dama wara taal taal bi.
Bëguma ko.
Daw na.
Dellusi na.
Dama wara taal taal bi.
Bëguma ko.
Ma jox ko almet ji.
Mu taal taal bi.
Ndaamaraas jaa ngi tàmbalee xaay.
Yaay ji agsi.
Li muy def du ni.
Kenn du ko defe nii.
Neneen lañu ko wara defe.
Golan daaldi tuur ndaama ji.
Daaldi jaxase taal bi.
Daaldi dajale ndaama ji demon bay ñor.
Rangale ñatti xeer.
Sàanni giliñ yi.
Daaldi lakk.
Mu ni ñokket, yékkëti loxo bi ba ci sikkin bi tufli ci.
Yaay ji am kersa.
Lii du kersa?
Cëy, bu fi nekkulwoon!
Yaay ji noonu la woppe.
As ndaw, menn mbokkum kilifa gi moy dajalewaat ndaama ji, defaraat taal bi ba pare di ko naqaral ci tuflit yi.
Yaay ji jël doom ji daadi koy wan.
Danga wara doon nit.
Golan di door ndaw si.
Defe naa ni danga wara waaru ci Golan te bañ koy dog.
Boo ko naxtaanee dina tane ci lepp.
Daa mel ni yaay ji dégg na ko.
Mu yonni Golan mu jëlëliko tubayi rakkam ji.
Golan lank.
Baal ma àndak moom.
Mu teg tubëy ci kaw garab gi ci wetu rakam.
– Golan solala sa rakk tubëy ji.
– Solaluma sama rakk tubëy ji.
– Wànte man nga ko.
Golan solal rakk ji tubëy ji.
Yaay ji bég ci teewlu gi mu teewlu Golan.
Am mbubtubëy.
Ndaamaraas.
Sawara.
[Ci turu 111–149]


text:
-
Politik
-
Ku wax feeñ: demokaraasi ag làkki réew mi Wote bi nu dëgmal, ñépp xam na ñu ko, wote bu jeggi dayoo la: ndax ci la ëllëgu réew mi aaju! Wote tànn la wan yoon la Senegaal war a […]
-
-
Isaa Bokar Si ” Yaaya Jàmme mooy ndeyyi-mbill mi ci Gambi ak Kasamaas” Isaa Bokaar Si, ambaasadeur Yaaya Jàmme la woon, bokkoon na ak Y. Jàmme nekk tàkk-der. Ku ko xam la, ku xam fu ma jaar la…Déggluleen
-
Màki Sàll: “du ma làq kenn ku def lu dëppoowul ag yoon”! Ci benn laaj-toontu bu njiitu-réew mi amal ag yeenekaay bu tudd Afrik te nekk ca Belsik, Màkki Sàll feeñal na ay xalaatam ci mbir yu am solo yu soxal Senegaal […]
-
Kookooy Saalif Saajo njiitu waay-fippu ya ca Kasamaas…! Peresidaa Maki Sàll ne woon ayu-bés yale weesu, ne tàllal na loxoom waay-fippu ya nekk Kasamaas, ngir ñu tóog seet ci sunu biir naka lañu war a def ba saafara […]
-
Tombukutu: Saay-saay yi defati nañu fa ñaawtéef… Tey ci Tombukutu, waay-fippu yiy bàkkoo lislaam te naan dañuy jihaad defati nañu fa ñaawtéef yu bon: ndax dañoo dug ci xabru ay waliyu yu mag, toj leen ba […]
-
Woote ndawi-réew mi 2012 Naka démb ci dibeer gi la Senegaal wootewaat woote bu am solo ngir fal ndaw yiy war a taxawal askan wi ci pencum réew mi. Ci xibaar yi jot a […]
-
-
Askani Senegaal am na ndam! Peresidaa Ablaay Wàdd nangu na dibeer ca guddi gànnaaw ba resiltaa wote bi tàmbalee wàdd, ne Maki Sàll moom la réew mi tànn. Moom Ablaay Wàdd wóo na Maki, ñaanal […]
-
Kàddu yu njëkk yi tukkee ci Màkki Sàll Yeen wa Senegaal, góor ak jiggéen, mag ak ndaw, sama askan sope. Ci bésu dibeer bii 25 fan ci weeru Mars 2012, gànnaaw beneen bésu 26 fan Fewie bu kenn […]
-
-
Bennoo, Ñaaroo, Ñettoo ba Ñent…. Mbooloo mooy doole te mooy jàmmi-réew, wante lu waay di wuyoo na koy niroo! Moo tax ba Front Siggil Senegaal seete seetaat ba tudde boppam […]
-
Nàqar, tiis ak metit Réewum Senegaal tollu na diggante bu xat te mooy diggante dund ak dee gannaaw ba kuréel gi waroon a saytu sàrti-réew mi feeñale parparloom ne ki ñépp di mbàmb, neex […]
-
Maa waxoon waxeet! “Maa waxoon…waxeet!” kàddu yooyu njiitu réew mi yëkkëti ci ndaje PDS bi amoon ci 23 fan ci weeru suliye, weesu na waar ba faf wër àddina! Image Ñu bare ñu […]
-
Askan wi fippu na! Bésu alxamés bii di 23 fan ci weeru swe 2011 bés la bu mag ci biiri bés yi ci ndeminu demokaraasi ci réewum Senegaal. Ndax gannaaw ba njiitu-réew mi fésale […]


text:
Mbëjbijjaan
mbëbijjaan ab cëru xaralaymbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su ñu jaaralee ab dawaanu mbëj ci biiram. Naka-jekk dafay am ab saal (ag weñ lay nekk) di fi ñuy lëmës wëñug përëg gi, walla beneen xeetu wommatukaayu mbëj, di fi dawaan gi di jaar. Man naa nekk dawaan bu safaanu walla bu wéy.
Jëfandikoom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bari na fu ñu koy jëfandikoo,
- Fu mel ne ci doxalukaay yu mbëj ngir juddal ab toolu bijjaakon ci wëndeeluwaan bi;
- Dees na ko jëfandikoo ngir defi liggéey, ngir yëkkati ay weñ;
- ngir defari tëjukaayu bunt, su ñu jaarale dawaan bi mu jur ab tool jenn doole juddaale ca téye liy tax ba bunt bi du ubbeeku, su dawaan bi deñee mu ba ko ñu man koo ubbi.


text:
Espace inc présente le nouveau single de Tarba Mbaye intitulé, “Téyé lène ko”. Un single qui fait exploser les téléphones portables à travers le monde. Ce tube de l’année est plébiscité par les mélomanes.
Ecoutez:
Voici le lyrix qui affiche les paroles de la chanson que vous écoutez
Paroles « Teuyé Léne Ko » de Tarba Mbaye
Mann déé Beugueunala Boula Daara Diaral Ngaa demm Bama Khass Ngaama Mineul
Say Khettou Bakh Bakh …………..Laahi Layla ho Waaw!
Taa Say Khetou bakh bakh Weurr nako ba Dadieul Ta Guissoumako Fenenn Fou doul thii yow Yayy rëënou Khol bé Kaay!!
Mann Bougouma dila Dioylo! Ngay misére nékhouma ! My baby lii nga yakarr ! Dou Lolou!
Bougouma dila Dioylo! Soyy misére douma nekh Khalé bi léé yow Lii nga yakarr Dou Löölou Lahi Layla Hoo!
Ndaakh té mann Souma guëné nga mërëma Ma wakh téléphone nga mërëma Yow dé khamalni
Amena ay soopé Ame mbook! Ame Amedi diaam Damaléni woo Yenn sayy ma sëtilenn Yow dé li nga yaakar Dou löölou
Mann déé Beugueu naleu !
Mann déé Beugueu NalaMalaraww meunouko fayy Kii la ndieukeuné Beugueu molaraw
Foufé yeah! Haan ndeysanëë
Baby mbeugueul wegn Bouyy taawëë kouleu Niarr niouko kheuthie Kou ndieukeu bayi Gaagn nga sa moröm
Mbeugueul dafa riichéé ! Mbeugueul!
Ndéné Demba ak Ndéné Marame Diallo Haan Ndéné Yassine Sa Mame leu Bourr…
Aladji Ndiaga Fall layy Sa Bayy boyy Amineta Mbaye moyy Sa Yaye! Sa Yaye da liguey sa Keur Baye
Baa bo narré daanou Sa ligueey ndeye Molay Téyé ba do danou
Chérie Ndoumbé!
Baby laalou Mbeugueul Dafa khaatt niitt koussi bokoul Khadjossi! Louy Nakh wa nékha saani Yaay sama mool !
Mbeugueul sa Gaal leu…Yakoyy dioww Yapp ma thii sa gaalou Mbeugueul diko diow wo Diow !
Fo terr ak mann Saff nama mann! Bou Jigeen yii dhé tëëmër Benn lassi taamou Ta Yow laa! Sa Deug Deug deug !Mann taamoula nala Ba nga doyma !
Déthié diéré maa thieu Sine ! Chérie Papa Aly Badiene Woyy nala !
Mbokou bayy Fatou Binetou Faye Sine Sine Yii Dagoulenn ! Tayy ma woylenn
Ame dieuleul sa Yeuff Yow dieuleul sa Yeuf Sama Khol yako moom Baby! Bokoko ak kenn
Ameü ! Dieuleul! Maman Chérie ! Cheikh M’baye
Ameü dieuleul sa yeuf ! Yow dieuleul sa yeuf Cheikh Kholam yako moom! Boko ko ak Kenn
Ameü ! Dieuleul!
Khaley bii amena Salagn Salagn ak Thieufeur Thieufeurr! “Tarba Mbaye lii nga Wakh sakh diarna Bayi Xel”
Raïssa amena Salagn Salagn Alé kham ngassi daara! “Moo Khaley bi loumou wakh sakh diarna Bayi Xel”
100% Tarba Mbaye Mann déé Fonkou nalenn no!! “Tarba li nga wakh sakh diarna Bayi Xel”
Eh !! Sama feem youma yorr Damakoy diayy Doumako mayéé! “Tarba Mbaye Tarba Mbaye Say Feem diarna dieunde”
Han !! Amy !! “Kokou kayy Amy” Amy Gueye
Aladji Modou Gueye Bouaké Moyy sa bayy boyy Ndiolé sa yay diongue Yay Diomba Sarr Amy Aladji Bara Fallilou Beugueu nala!
“Tarba Mbaye ! Tarba Mbaye Dikeuneu Dikeuneu Dikeuneu déé Khaley bii Négn déglou daniouy woyal”
Sama feem youma yorr damakoy diayy doumako mayé ! “Tarba Mbaye ! Tarba Mbaye Say feem diarna dieunde”
Teuyé Léne Ko Teuyé nako ! “Bou moula reuthie” Koussi ame goor bou bakh Yow nanko teuyé
“Téyeul sa yeuff” Déé koy topoto Goor yombatoul ! “Lolou deugg leu”
Diko wakh! wakh diou nekh Ndakh mokay saagal! “Dou mola warr” Fonkal sa Dieukeur ! “Kayy”
Déé koy bëugëul ! “Téyeul sa yeuf” ! Diko topoto ! “Bou moula reuthie”
Goor Yombatoul! Déé koy wakh Wakh diou nekh ! “Fonkal Fonkal Fonkaal…”
“Dëgg loule ma ndiguëlëm jigeen day seyy”
Sa Dieukeur djila dieul Deff cii yow Alal Dëko Bëuguëul
“Moo koufi baa nieupp nieup Né yow dong dëko seuyeul”
Thiaat ! Kara! Mii la dieul deff cii yow ! Alal dëko saagal


text:
Yeesu Kirist dekki na
281 Gannaaw °bésub noflaay ba nag, ca fajar ga, ca °bés bu jëkk ca ayu-bés ga, Maryaamam Magdala ak Maryaama ma ca des dem, seeti °bàmmeel ba. 2 Fekk suuf yëngu woon na bu metti, ndaxte benn malaakam Boroom bi wàcc na ci asamaan, ñëw béraŋ doj wa, toog ci kaw. 3 Meloom mel na ni melax, ay yéreem weex tàll ni perkaal. 4 Ñi doon wottu tiit bay lox, daldi mel ni ñu dee.
5 Noonu malaaka ma ne jigéen ña: «Buleen tiit. Xam naa ne yéena ngi wut Yeesu, ma ñu daajoon ca bant ba, 6 waaye nekkatu fi, ndaxte dekki na, ni mu ko waxe woon. Ñëwleen seet fi mu tëddoon, 7 te ngeen dem bu gaaw, wax ay taalibeem ne dekki na te jiituji na leen Galile; foofa ngeen koy gise. Lii laa leen wax.»
8 Bi loolu amee nag jigéen ña daldi jóge bu gaaw ca bàmmeel ba, tiit ak mbég mu réy di jax seen xol, ñu daldi daw, ngir yégal ko taalibe ya.
9 Ba ñuy dem nag, Yeesu taseek ñoom ne léen: «Maa ngi leen di nuyu.» Jigéen ña jegesi, laxasu cay tànkam, di ko màggal. 10 Yeesu ne léen: «Buleen tiit, waaye demleen yégal samay bokk, ñu dem Galile; foofa lañu may gise.»
11 Ba ñuy dem, ñenn ca wottukat ya ñëw ca dëkk ba, xamal °sarxalkat yu mag ya lépp lu xew. 12 Noonu sarxalkat ya dajaloo ak njiit ya, ñu diisoo; ba noppi ñu fab xaalis bu bare, jox ko xarekat ya, 13 ne léen: «Nangeen wax lii: “Ay taalibeem ñëw nañu ci guddi, sàcc ko, bi nuy nelaw.” 14 Te bu ko boroom réew mi yégee nag, dinanu ko neexal, ngir rawale leen.» 15 Wottukat ya nag fab xaalis ba, def la ñu léen santoon. Te nettali boobu siiw na ci Yawut yi ba bésu tey.
16 Noonu fukki taalibe ya ak benn dem ci biir Galile, ca tund wa léen Yeesu digaloon. 17 Bi ñu gisee Yeesu, ñu màggal ko, waaye ñenn ñi am xel ñaar. 18 Yeesu jegesi ne léen: «Sañ-sañ bépp, jox nañu ma ko ci kaw ak ci suuf. 19 Demleen nag sàkk ay taalibe ci xeet yépp, °sóob léen ci ndox ci turu Baay bi ak Doom ji ak °Xel mu Sell mi; 20 ngeen jàngal léen, ñuy sàmm lépp li ma leen sant. Maa ngi ànd ak yéen bés bu nekk, ba kera àddina di tukki.»


text:
-
2012 July
-
Bés bu taalifkati yeneen réew làkkee wolof… * Jukki bii topp maa ngi ko jëlee sama téere bi ma tuddee Téere-woy yi te mu genn ci atum 2011 ca Almaañ. Téere bi mën ngeen ko am NDakaaru […]
-
jiggéen yu mën góor… Ci at yi ak wéer yi weesu, mel na ni Afrik dafa dellu fa baaxi maam nekkoon, te mooy wormaal, naw, solool jiggéen. Bu ñu ko fatte fii ci Afrik, […]
-
Téy la Mandela di am 94 at… Téy ci 18eelu fan ci wéeru Suliye lay Nelson Mandela, mi kenn dul nettali ay jàllooreem di am 94 at! Réewum Afrik di Sid yépp, Afrik gépp ak àddina sépp […]
-
-
-
Màki Sàll: “du ma làq kenn ku def lu dëppoowul ag yoon”! Ci benn laaj-toontu bu njiitu-réew mi amal ag yeenekaay bu tudd Afrik te nekk ca Belsik, Màkki Sàll feeñal na ay xalaatam ci mbir yu am solo yu soxal Senegaal […]
-
Kookooy Saalif Saajo njiitu waay-fippu ya ca Kasamaas…! Peresidaa Maki Sàll ne woon ayu-bés yale weesu, ne tàllal na loxoom waay-fippu ya nekk Kasamaas, ngir ñu tóog seet ci sunu biir naka lañu war a def ba saafara […]
-
-
Tombukutu: Saay-saay yi defati nañu fa ñaawtéef… Tey ci Tombukutu, waay-fippu yiy bàkkoo lislaam te naan dañuy jihaad defati nañu fa ñaawtéef yu bon: ndax dañoo dug ci xabru ay waliyu yu mag, toj leen ba […]
-
Woote ndawi-réew mi 2012 Naka démb ci dibeer gi la Senegaal wootewaat woote bu am solo ngir fal ndaw yiy war a taxawal askan wi ci pencum réew mi. Ci xibaar yi jot a […]
-
Wolof ci enternet Wikipedia ci Wolof Xibaar yi – Yeenekaay ci Wolof Baatukaay
-
Dal leen ag jamm! Mbooloo mi! Ñu ngi leen di nuyu ku ci nekk ci yeen ci sa tur ak sa sànt te di leen dalal ci jàmm. Béréb bi ngeen tersi téy nag […]
-
Seex Musaa Ka: Xarnu bi XARNU BI Sëriñ bi noo gi deeti ñaan Faqiir dafay nangoo dagaan Nangul nu lépp lu nu ñaan Ndax Yàlla naatal xarnu bi Noongi dangaan ci Mustafaa Ma nekk marwat’ak […]


text:
1 Piyeer int
Uţup ujuni
Ulibra wi uwo kakaarta kaŧeek ki Piyeer apiiŧuŋ knŧuk ki banfiyaaruŋ kanwooŋ ţi ŋbeeka kañeen ŋi uŧaak wi Aŧiya. Wi Yeŧu abiiŋ awo ţi umundu wi, Piyeer aji bi kagakandër na a. Wi apënuŋ ţi wa, Piyeer kaşë wo nanjañan i bayuday. Banfiyaaruŋ Kriŧtu biki apiiŧuŋ hënk babi hajan baka ţiki bafiyaar Ajugun Yeŧu Kriŧtu. Uko mënţ ukaaŋ kë Piyeer apiiŧ baka kaji na baka bamëban baliinŧ ţi pfiyaar, baanwo baŧeek biki bakhajanuŋ. Aji na baka Yeŧu i bafiyaaruŋ i i bajunnuŋ ahajan kë adoo keţ. Uko mënţ ukaaŋ kë woli bahajan baka bawo kamiir ji a. Akak aţup baka jibi bawooŋ kawo ţi pŧoof pi bañaaŋ bampokuŋ Naşibaţi.
Hënk di ifah yi ulibra wi iwooŋ:
1. Pwul mboş (1.1-2)
2. Mnhaţ manliinŧuŋ (1.3-12)
3. Ubida ujinţ (1.13–2.17)
4. Mnhaj mi Kriŧtu awinuŋ (2.18-25)
5. Anfiyaaruŋ Kriŧtu na mnhaj (3.1–4.19)
6. Hum di di baweek biki banfiyaaruŋ bawooŋ kawo (5.1-11)
7. Pwul mboş pbaañşaani (5.12-14)


text:
Internet
Internet (di jàng in-ter-net, jóge ci baatu latin bii di inter=diggante ak bu wu-angalteer bii di net=lënd) moom lañu jàppe niki lënd gi gën a rëy ci àdduna bi, te boole ay junni-junniy nosukaay lëkkale leen ci seen biir.
Mi ngi judd ci ati juroom-benn fukku yi niki ab sémb bu kuréel gi yor kaaraange ca Diiwaan yu Bennoo yi ngir sos ag lonkoo ci seen diggante, ci njeextal xare bu sedd bi lañu ci yaatal ñeneen ñu dul yëngu ci kaaraange rekk, lëkkale daara yu kawe yi gën a mag, ci lu njëkk, ba yàgg mu àgg ci yenn liggéeyuwaay yi, ci noonu lu muy gën di dem di gën a yaa ba àgg tay ci sunu kër yi.
Aw ràbbiinam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Internet man nanu koo jàppee niki ag lonkoo gu xellu te fasu teg ci, cëslaayu ci fànni jumtukaay ak xeeti lonkante gu ne, lëkkale leen ci seen biir.
Jumtukaay yiy lonku ci internet lees di wax host(di tekki gan ci wolof) walla end system (nosteg njeexte ci wolof), mbir miy jokkale host yi la ñuy wax lëkkalekaay.
Mbaalu mbaal yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Naka-jekk Internet «mbaalu mbaal yi» lañu koy dakkantale. Naka-noonu ay lonkoo yu bare lonkante doon ko: lonkoo yu kenn, yu mbooloo, yu ay këri-koom, yu ay daara yu kawe... Ag juddoom ak ag màggam gu gaaw, bokk na ci li ko waral, mooy bennal gi am ci xeetu jokkoo ci diggante lonkoo yi, waral weccontey xibaar man a am ci diggante ay jëfandikukat yu soriyante(yu mel ne nguur-ak-nguur, daara-ak-daara, këru-koom-ak-këru-koom, ak ñoom seen, te jumtukaay yi muy jëfandikoo amuñu ci benn njeexit.


text:
-
Jotaayu-xale yi
-
Woyi nax-xale Baay Malamin Daara Bindal na ma tereee Tere yombul Saalum Salum ñaari neeg la Ñeteel ba di waañ wa Waañ wa waañi buur la Buur ba buuri Saalum Baay Malamin […]
-
Sunu sosiete Sunu sosete Sunu sosete yëngëtu na! Sunu sosete yëngëtu na! Ñun danuy am faydaa! Ñun danuy am faydaa! Ñun danuy fonk sunu Senegaal! Adduna potu […]
-
Léeboon: Doomi Yàlla Léeboon! Lippóon! Amoon na fi! Daan na am! Ba mu amee yaa fekkee? Ya wax ma dégg! waxi tey jar ta gëm! Sa yos moo ci raw! Xew xew bii […]


text:
You want to meet someone nearby (Mosambik)?
Register in one easy step and see who is here from Mosambik now!
Orthographic variants: MMosambik osambik aosambik bosambik cosambik dosambik eosambik fosambik gosambik hosambik iosambik josambik kosambik losambik mosambik nosambik oosambik posambik qosambik rosambik sosambik tosambik uosambik vosambik wosambik xosambik yosambik zosambik Moosambik Msambik Masambik Mbsambik Mcsambik Mdsambik Mesambik Mfsambik Mgsambik Mhsambik Misambik Mjsambik Mksambik Mlsambik Mmsambik Mnsambik Mosambik Mpsambik Mqsambik Mrsambik Mssambik Mtsambik Musambik Mvsambik Mwsambik Mxsambik Mysambik Mzsambik Mossambik Moambik Moaambik Mobambik Mocambik Modambik Moeambik Mofambik Mogambik Mohambik Moiambik Mojambik Mokambik Molambik Momambik Monambik Mooambik Mopambik Moqambik Morambik Mosambik Motambik Mouambik Movambik Mowambik Moxambik Moyambik Mozambik Mosaambik Mosmbik Mosambik Mosbmbik Moscmbik Mosdmbik Mosembik Mosfmbik Mosgmbik Moshmbik Mosimbik Mosjmbik Moskmbik Moslmbik Mosmmbik Mosnmbik Mosombik Mospmbik Mosqmbik Mosrmbik Mossmbik Mostmbik Mosumbik Mosvmbik Moswmbik Mosxmbik Mosymbik Moszmbik Mosammbik Mosabik Mosaabik Mosabbik Mosacbik Mosadbik Mosaebik Mosafbik Mosagbik Mosahbik Mosaibik Mosajbik Mosakbik Mosalbik Mosambik Mosanbik Mosaobik Mosapbik Mosaqbik Mosarbik Mosasbik Mosatbik Mosaubik Mosavbik Mosawbik Mosaxbik Mosaybik Mosazbik Mosambbik Mosamik Mosamaik Mosambik Mosamcik Mosamdik Mosameik Mosamfik Mosamgik Mosamhik Mosamiik Mosamjik Mosamkik Mosamlik Mosammik Mosamnik Mosamoik Mosampik Mosamqik Mosamrik Mosamsik Mosamtik Mosamuik Mosamvik Mosamwik Mosamxik Mosamyik Mosamzik Mosambiik Mosambk Mosambak Mosambbk Mosambck Mosambdk Mosambek Mosambfk Mosambgk Mosambhk Mosambik Mosambjk Mosambkk Mosamblk Mosambmk Mosambnk Mosambok Mosambpk Mosambqk Mosambrk Mosambsk Mosambtk Mosambuk Mosambvk Mosambwk Mosambxk Mosambyk Mosambzk Mosambikk Mosambi Mosambia Mosambib Mosambic Mosambid Mosambie Mosambif Mosambig Mosambih Mosambii Mosambij Mosambik Mosambil Mosambim Mosambin Mosambio Mosambip Mosambiq Mosambir Mosambis Mosambit Mosambiu Mosambiv Mosambiw Mosambix Mosambiy Mosambiz


text:
Gëstubiddiw
Gëstubiddiw mooy mboolem aada ak gëmgëm yi japp ni fi jawwu yi féete ci nosteg jant bi ak biddiw yiy feeñ ci asamaan si ci yenn jublu yi, ci yenn bis yi, ak ci yenn waxtu yi, manees na cee jaar jàngat lu xew walla lu nar a xew, moo xam muy lu ñeel kenn nit mbaa mbooloo. Ginnaaw nag xam-xam la boo xam ni ci aaday aki gëm-gëm la aju, aada ju nekk am na nu mu ko gise.
Boroom xam-xam yiy tënku ci lu xel nangu nag, dañu koo jàppe ni xam-xamlu, ñenn ñi yegg ci jàppe ko gëmgëmu Yëeli (Yàlla ju wérul). Mboolem gëstu yees ci mas a def ca jamonoy yàggte ga ba léegi ci dàq ko lay mujj.
Ñi koy layal nag dañuy wax ni wax luy xewi ëllëg taxukoo jug, ndax man naa nekk luy bijji nit ki ba mu def lum jortulwoon ni man na ko ngir am yaakaar ci ëllëg.
Français:astrologie Eglish:astrology


text:
Abdulaay Wàdd
Abdulaay Wàdd mi ngi juddu ci 29 Mee 1926 ca Kebemeer, am na 82 ciy at, mooy njiitu réewum Senegaal ca 1fanu awril 2000 ba leegi, ki mu wuutu ci toogu boobu mooy Abdu Juuf. Ba tey mooy njiitu làng gu demokaraasi gu Senegaal (PDS), te it moo ko sos ci 37 Suwe 1974 ci ginnaaw bi mu ci tàggoo Léopold Sédar Senghor ba mu nangu, nekk na ci kujjeg politig gi lu toll ci 25 ciy at, yàgg na koo jiite, ci diir boobii tëjees na ko ci ay yoon. Soxnaam mi ngi tudd Fifiyaan Wàdd. Am na ñaari doom: góor ak jigéen, Kariim Wàdd mooy góor, Sinjili Wàdd di jigéen. Diineem mooy lislaam fiqu maalik, bokk it ci yoonu murit. Moom nag ku xareñ la ci wàllu yoon ak koom-koom am na it lijaasa jàng wi gën a mag ci ñaari wàll yooyii, mi ngi jànge wàllu yoon ci daara jii di lycée Condorcet ca Fraas. Wàllu koom-koom mu jànge ko ci daara ju kawe ju Ndakaaru.


text:
Paroles de la chanson Xel par El Hadj N'Diaye
Proposer une correction des paroles de "Xel"
Paroles de la chanson Xel par El Hadj N'DiayeXel Xalat ne lu xoll yëgul
Yëngu yëngu danel ne guy wele
Sëlëx sul ne kan wele
Degg lu degg lu war la cë
Xel Xalat ne lu xoll yëgul
Yëngu yëngu danel ne guy wele
Sëlëx sul ne kan wele
Degg lu degg lu war la cë
Xel Xalat ne lu xoll yëgul
Yëngu yëngu danel ne guy wele
Sëlëx sul ne kan wele
Degg lu degg lu war la cë
Genn xalat nax ne aduna
Am sa lal lu bax le ci
Nax sa dolle tëcu ngi ci
Yagg dindi na tuma yëlle yëlle yëlle
Genn xalat nax ne aduna
Am sa lal lu bax le ci
Nax sa dolle tëcu ngi ci
Yagg dindi na tuma yëlle yëlle yëlle
Aduna aduna Ama aduna li du neegu nara
Xin lax na jant bi, xam sa waru gar jëf jël ngi ci
Yem fu mu leere lu bax le ci
Jamono ngi ni jamono jamono nge jamono ngi ni…
Pecum liir su neexe ndeey jë teew ne
Teyye ne mbagg ye
Xarum waay
Gainde waay eï
Luy tëpp dal ci taal dessene ap jeggo
Wolof Nnjaay ne në me lile woor na, lile woor na
Lile leer na ma
Assaman yaa ne bëtt du ci buxante
Yallah maay bëtt jam
Te bëtt
Fu ko neex lay xool
Xarum waay
Gainde waay eï…
Xin lax ne jant bi ey waay nu dem
Xin lax ne jant bi ey waay nu wey
Xin lax ne jant bi ey waay nu dem (ter)
Xin lax ne jant bi
demal demal demal
Xin lax ne jant bi ku demul ma dem
Xin lax ne jant bi ey waay nu dem (bis)
Ah ! Ah ! …Xel lu bax la ci,
aduna, suma xel, suma xol, sumaï xalaat


text:
Séeréer
Séeréer (mba Seereer) genn giir la gu nekk Senegaal. Séeréer si ñoo jur Lebu yi ak Wolof yi, waaye wolof yi am nañu yeneen xeet yu ñu bawoo tam yu duli Séeréer. Siin ak Saalum mooy seeni nguur.
Soog a nekk Siin-saalum, ca Tekuruur lañu nekkoon. Dañoo gàddaay dem Siin-Saalum ndax dañu doon daw Lislaam ak Muraabituun yi (les Almoravides). Muraabituun yi dañu xare "jiyaar" ak séeréer si, ngir dugal leen ci Lislaam, waaye séeréér si bëgguñu woon loolu. Lii lépp nag ca yoonu imbraatóor gu Gana la xewe woon, booba imbraatoor gi mi ngi doon tàmbalee daanu. Foofa ca Siin-Saalum ay Soose (Sooninke), ñoo fi doon dëkk. Kon mbokkug Soose ak Séeréer ci dëkkandoo la bawoo, ba noppi Soose yu bari dem nanu dëkki ca Kaasamaas. Séeréer si dañu doon séddale dëkk bi ci ay Lamana, ca Lamana yépp ay Laman a fa fa daa nekk ay buur. Mbay ak Napp lañu daa dunde. Mbay (Saalum) moo doon turu dëkk bi soog a nekk Siin ak Saalum. Ba noppi ay Mandinke yu juge nguuru Kaabu, ñëw ca Séeréer sa, dëkk ak ñoom. Mandinke yi ay Nanko (Géer) yu Kabbu lañu woon, seeni buur (Mansa ca làkku Mandinke) ñoo leen dàqe seen réew. Joolaa yi ñoo leen ne ca Siin-Saalum baax na lépp lu nit soxla ngir man a dund am na fa, te foofu am na ay nit waaye amuñu buuru dëgg. Lii moo tax ñu tuxoo Siin ak Saalum. Nanko ak Buuri Séeréer si fi nekkoon (Laman) dañoo booloo, jaxasoo, ba nekk xeet wu ñuy wax ay Gelawaar. Gelawaar, ñoo tabax nguuru Siin ak Saalum. Maysa Waali Joon moo jëkk a nekk buuru Siin. Mbegaan Nduur moo jëkk a nekk Buuru Saalum.
Nosteg mboolaay ga (le système social) nii la tëdde woon:
- Gelawaar yi ñoo neekkoon Buur yi.
- Jàmbur yi ak Baadoola yi ñoo ci toppoon cig raŋ.
- Tëgg yi (Tafax ca seeni làkk), Lawbe yi ñooy seeni Seen, Wuudé yi (Pal), Ràbbkat yi (Tiriw).
- Jaam yi, Ceddo bokk nañu ci jaam yi.
Séeréer ci seen bopp, am nañu: Séeréer yu Njominka, Siin rekk lañu nekk, nappkat lañu it, turi maandinke lañu yor, ndax ca gelawaar lañu bokk. Séeréer Ndut, Saefen, Paloor, Noon, ñoom Séeréeru Kajoor ak Bawal lañu. Séeréeru Siin, mooy Séeréeru Siin-Saalum. Séeréeru Fuuta yi nag, leegi ca tukuloor ya lañu bokk, ñoom ñoo fa doon ay wolof tamit, Kuballo yi (nappkatu tukuloor) ak Sebbe ( ceddo tukuloor ). Séeréer ak Pël ñoo njëkk a nekk foofu, loolu moo tax mu am fa ay Séeréer. Tukuloor ak Séeréer dañuy kalante ak Joolaa tam. Ndax ca cosaan, nee nanu, xeet yooyu yépp ñoo bokk mam. Séeréer si dañoo xaw a ñuul, njool, am it yaram wu dëgër. Ci Senegaal ñooy ñi fi dàq a bëre.
Léopold Sédar Senghor, njiitul Senegaal lu njëkk séeréer la woon ca baayam, Abdu Juuf tam. Blees Jaañ moom it baayam Séereer la woon. Séereer bu njëkk Ceddo lañu nekkoon - diiney "A ƭat Roog" ci baati Séeréer. Tay nag dugg nañu lislaam ( Tiijaaniya, yoonu murit), walla diiney nasaraan (christianisme) ca Siin (Joal-Fadiouth). Nasaraanalkat yi (le Missionnaires) yu tubaab yi ñoo leen dugal ci diine jooju. Am na Séeréer ñu barry ñu tey ci diiney A ƭat Roog (religion sérère). Roog moi Yalla ci baati Séeréer.
Seen Sant yi gën a siiw : Juuf, Ngom, Fay, Seen, Saar, Seŋoor, Nduur, Joon, Joor, Jongu, Jeey, Njaay, Sekk, Ndong, Séy, Luum, Tin, Déen, Puy, Caw, Maróon, Ñing, Jóob, Gaajo.