text:
Ndaali-Maali walla Mande benn la woon ci nguuru nit ku ñuul yu mag yi nekkoon démb ci déndub Afrik. Moo fi wuutu woon ndaali GANA ci Afrik sóowu-jànt. Gana moom itam moo donnoon jàllooreey yeneeni nguur yu mel ni Aksum , Kuus, Nibi ak Misiraay-démb bu Buur-Fari ya.
Ndaali Maali jàpp nanu ne ca 10eelu xarnu ba ci 14eelu xarnu ba la fi nguuram lawoon, ëmboon réew yi téy: Maali, Senegal, Gambi, Gine, Niseer, ak bëj-boppu Gànaar…Ña fa doonoon Buur-daali seen jàlloree jàll xarnu yi ba yegsi ci nun: ñoom Mansa Musaa, Sumaaworo Kante, Sunjata Keytaa ak ñeneen. Booba Afrik a yore woon wurus àddina si, nit di jógge fu nekk di waliwaansi di wutsi xam-xam.
Tekki bii nu leen fi indil téy nag ay-boroom xam-xami cosaan yu mag yu Senegaal, Mali, Gine ay gawlo ak ñeneen ñoo dekkalaat ca Kankan (Gine) sàrt bi doon doxal ndaali Maali. Maanaam na ñu tërëlewoon seen jëflaante ci seen biir sosiete ci fànn yépp: koom-koom, politik ak yeneen. Kon sàrt bii téy bi réew mu mel ni Senegaal tollee diggante ba ñépp aj seen noo di dégglu li àttekat yiy saytu sàrti-réew mi di nara doggal jëmale ko ci kandidaa bi njiitu-réew mi bëgga doonaat, téy la maanaa sàrt bii gëna fésati. Wante su weesoo loolu itam mënees na cee jàngat lu bare ci ni Maam yi gise woon àddina, seen farlu ak seen mandute.
I NEKKANDOO CI BIIR ASKAN WI
Matukaay 1eel:
Askanu ndaali Maali pegg yi ñoo ko sos:
. 16 xalakat walla “ton ta jon”
. 4 njabootu garmi walla “mansa si”
. 5 njabootu sëriñ walla “mori kanda”
. 4 peggi liggéykat yi walla” nymakala”
Pegg bu nekk dafa am ay wareef ak ay sas.
Matukaay 2eel:
Peggu liggéykat yi “Ñamakala” dafa war wu fu tollu di wax dëgg seeni njiit, di leen digal, di saytu ci seen làmmiñ ak seen jëf yoon yi ak sàrt yi ñu tëral ci ndaali Maali.
Matukaayu 3eel:
“Morikanda” yi walla sëriñ yi ñooy sunuy sàng te ñoo ñuy yar ci diine
lislaam. Kon ku nekk yoreel na leen njukkël te war na leen a weg.
Image
Matukaayu 4eel:
Askani ndaali Maali ay maas ñoo ko bokk. Maas bu nekk day fal
njiitam. Ñi bokk benn maas ñooy nit ñi (góor walla jiggéen) yi seen
magante weesuwul 3 at.
“Kangbe yi”, walla maas yi nekk diggante ndaw ñi ak mag ñi, dañoo wara bokk fa ñuy fasee tëral yu am solo yépp yi soxal sosiet bi.
Matukaay 5eel:
Nit ku nekk ci askan wi yelloo na dund, yelloo na karaangee ci yaramam. Képp ku faat bakkanu keneen nit, yoon di na la natt ñu faat sa bakkan.
Matukaay 6eel:
Taxawalees na ngir xeex yaafuus ak yàccaral, am yokkute, kuréel gu ñu tuddee “Könögbèn wölö”.
Matukaay 7eel bi:
Diggante waaso yi ci biir Mande sàkkees na ag kàll ci seen diggante ñoom ñépp ag lees di tuddee “Tanamanyöya”. Ñoom ñépp ay doomu-bàjjan lañu maanaam, jottee seen diggante warula ëpp loxo mukk, te war nañu di nawante ak di weggante fu ñu tollu.
Naka noonu diggante ay goro, diggante maam aki sëtam kaf ak fo ak ree fu ñu tollu moo leen war.
Matukaay 8eel:
Njabootu Keytaa ñooy njaboot giy jiite ndaali Maali.
Matukaay 9eel:
Yaru gone yi askan wi yépp ci wara farlu, ba tax askan wépp ay baay di ndéy ci tuut-tànk yi.
Matukaay 10eel:
Nañu baaxoo di jalewante saa su nit genne àddina.
Matukaayu 11eel:
Su seen jabar walla doom dawee làqu ci seen dëkkandoo bu leen ko fa topp.
Matukaayu 12eel:
Ndegam ndono néegu-baay a ko yelloo, bu leen fal mukk doom bàyyi baay fekk kenn ci baayam yaa ngi dund. Bu leen jox mukk ndogal ab xale ngir rekk am-amam.
Matukaayu 13eel:
Buleen tooñ mukk “Ñara yi” (manaam boroom-kàddu yi)
Matukaayu 14eel:
Ñeel leen fu ngeen tollu jiggeen ñi, sunuy yaay.
Matukaayu 15eel:
Bu leen yëkkati mukk seen loxo jëmale ko ci jiggéen juy séy feek boolewoo ko ba tàyyi ak boroom-këram.
Matukaayu 16eel:
Wartéef la di boole jiggéen ñi ci kuréel yépp ci sunu nguur, wareesu leen a yemale ci lenn ci fànn woowu.
Matukaayu 17eel:
Jàppees na fen yi yàgg ba weesu 40 at ne kon ay dëgg lañu.
Matukaayu 18eel: Nañu fonk te ormaal képp ku ñu mag
Matukaayu 19eel:
Góor gu nekk ñaari goro la am: waay-juri ndaw si mu takkul ak kàddoom gi mu joxe ci coobare boppam.
Warees na leen fonkk te di leen sàmm saa su nekk.
Image
Matukaayu 20eel:
Bu leen toroxal mukk seeni jaam, may leen ayu-bés bu nekk bés bu ñu cay noppaloo. Fexe leen ba ñuy wàccook
seen liggéey ci waxtu yu yem. Sab jaam yaay sàngam, wante moomoo gaafaka gi mu mu gàccoo.
Matukaayu 21eel:
Bul di miinanteek soxnaay ki la yillif, sa dëkkandoo, sab sëriñ, boroom-xam-xamu cosaan, sab xarit walla ki nga àndal di liggéey.
Matukaayu 22eel:
Rëy mandargaay neew-doole la, xeebu di mandargaay daraja.
Matukaayu 23eel:
Bu leen di worante mukk, sàmmante leen ak seen kàddu.
Matukaayu 24eel:
Bu leen lor mukk doxandéem.
Matukaayu 25eel: :
Ndawal kilifa amul lenn lu mu wara tiit ci biir ndaali Maali.
Matukaayu 26eel:
Yëkk bu ñu la dénkk, warul a jiite ab gétt.
Matukaayu 27eel:
Bépp jànq bu tollu ci njeexitalu-ndawam mënees na koo maye mu séy te deesu ca seet ñaata at la am.
Ak nu jamaale ya mëna tollu ak ku nu mënti doon, la waay-juru jànq ba dogal rekk lees war di topp.
Bépp xale bu góor bu am 20 at mat naa déncc soxna.
Matukaayu 28eel:
May-gu-njëkku jànq ñetti nag la: benn bi jànq bee ko am, yeneen ñaar ya yaayam ak baayam a leen moom.
Matukaayu 29eel:
Tas séy dagan na ci anam yi:
. jëkkër ju tële
. waay-séy bu dof
. góor gu mënul a wáccook wareefam ci séy
Bépp séy bu ñuy tas dañuy dem ba genn dëkk bi door ko fa tas.
Matukaayu 30eel:
Nañu dimbali képp ku yelloo ndimbal.
Matukaayu 31eel:
Nañu fonkk mbokk, séy ak dëkkandoo.
Matukaayu 32eel:
Ray leen seen noon su waree, wante bu leen ko toroxal.
Matukaayu 33eel:
II. MOOMEEL YI
Matukaayu 34eel:
Ci juróomi anam yii topp mënees na cee am lu lew: jënd ak jaay, maye, weccee, liggéey ak ndono. Beneen yoonu am-am bépp bu amul seedde dese naa lew.
Matukaayu 35eel:
Lépp lu ñu for te kenn newul ne moo ko moom, su àppu 4 at weesoo kese la mën di doon moomeelu mbooloo mi.
Image
Matukaayu 36eel:
Nag wu ñu denkaane, su juree ñeenti yoon, ñeenteel ba ka ñu ko denkk moo ko moom.
Matukaayu 37eel:
Sëll ñetti xar mbaa ñeenti bëy lees koy weccee
Matukaayu 38eel:
ñeenteeli nen bu nekk ka ñu denkk ginaar gaa ko moom
Matukaayu 37eel:
Xiif gis loo lekk, lekk ko, dug càcc soo yemee ci lekk rekk te jëloo ca dara yobbale.
III. AAR CÀKKEEF Gi
Matukaayu 40eel:
Àll bi mooy suñu am-am bi ñu wara gëna fonkk: ku nekk war na ko sàmm, aar ko ngir taféexu askan wépp
Matukaayu 41eel:
Saa yoo bëggee taal àll bi, bul xool ci suuf, teenal xool njubaqtanu garab yi.
Matukaayu 42eel:
Jur gi ci kër yi dañu leen a wara yeew saa yu nawet teroo te deesu leen tekki feek góob weesuwul: Xaj, mus, kanaara ag njanaw gi bokku ñu ci.
IV. MATUKAAYU YU MUJJ YI
Matukaayu 43eel:
Bàlla Faseke Konaate moom lañu fal muy yilif lépp lu aaju ci xew-xew
yi ak baaxental yi. Mooy kiy dox-rataxal-diggante askanu Mande gépp.
Ci loolu may nañu ko muy faf aka kàlloo ag waaso yépp rawatina njabootu Buur-Daali.
Matukaayu 43eel:
Képp ku wàcc sàrt bii yoon dina la duma. Ku nekk war na koo saytu te di ko jëfee ci biir réew mépp.
Traduit par Tamsir Anne
Source: http://www.wolof-online.com


c: text/html

text:
Internet
Internet (di jàng in-ter-net, jóge ci baatu latin bii di inter=diggante ak bu wu-angalteer bii di net=lënd) moom lañu jàppe niki lënd gi gën a rëy ci àdduna bi, te boole ay junni-junniy nosukaay lëkkale leen ci seen biir.
Mi ngi judd ci ati juroom-benn fukku yi niki ab sémb bu kuréel gi yor kaaraange ca Diiwaan yu Bennoo yi ngir sos ag lonkoo ci seen diggante, ci njeextal xare bu sedd bi lañu ci yaatal ñeneen ñu dul yëngu ci kaaraange rekk, lëkkale daara yu kawe yi gën a mag, ci lu njëkk, ba yàgg mu àgg ci yenn liggéeyuwaay yi, ci noonu lu muy gën di dem di gën a yaa ba àgg tay ci sunu kër yi.
[Soppi] Aw ràbbiinam
Internet man nanu koo jàppee niki ag lonkoo gu xellu te fasu teg ci, cëslaayu ci fànni jumtukaay ak xeeti lonkante gu ne, lëkkale leen ci seen biir.
Jumtukaay yiy lonku ci internet lees di wax host(di tekki gan ci wolof) walla end system (nosteg njeexte ci wolof), mbir miy jokkale host yi la ñuy wax lëkkalekaay.
[Soppi] Mbaalu mbaal yi
Naka-jekk Internet «mbaalu mbaal yi» lañu koy dakkantale. Naka-noonu ay lonkoo yu bare lonkante doon ko: lonkoo yu kenn, yu mbooloo, yu ay këri-koom, yu ay daara yu kawe... Ag juddoom ak ag màggam gu gaaw, bokk na ci li ko waral, mooy bennal gi am ci xeetu jokkoo ci diggante lonkoo yi, waral weccontey xibaar man a am ci diggante ay jëfandikukat yu soriyante(yu mel ne nguur-ak-nguur, daara-ak-daara, këru-koom-ak-këru-koom, ak ñoom seen, te jumtukaay yi muy jëfandikoo amuñu ci benn njeexit.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Diisaayu yaram yi
[Soppi] Diisaayu yaram yi (corps)
Tay de bis bu xiin la, tàmbali naa taw, doqi ndox yu ndaw, yu xaw a rëy, yu ngandee ngandee ngi nii far di rot ci suuf.
Bu cooroonee, gàncax gu bari seeni xob day ruus, daal di naaw ci jawwu ji, rotati ci suuf si.
jël-leen aw xeer ci seen loxo, wacc-leen ko, day rot ci suuf de.
Benn sabab bi tax xeer woowu di rot, tax it ba xob wi rot, moo fi jaar ba tax doqi ndox yu taw yooyu di rot: loolu mooy li nuy wax Bijj gi walla Dooley ñoddi gi suus si di amal ci yaram yi. Ñoddi gii mooy tax yaram yiy diis, moo waral it ñuy aajowoo genn kattanug përëg ngir yékkatee léen ci suuf si.


text:
Ligéyu ICVolontaires: ICVolontaires mooy jublu ci llèpp lu jëm ci wallu tann way sabablu yi, té yi mooy jokalé lëpp luy yengu yëngu ci bilé ligéy
tolluwaay yo ligéy bi ci ay at: fukki wéér ak juroom ňett
nitt ňici yengu: nétti téemere ak juroom fuk.
Dëkk yi ca Maali:
Dëkk ya ca Senegaal:
Tërilin: kuréel bi yéed: Kuréel bi ay nitt yu am xam xam cin wallu mbay ňooko bokk.di sootanté ay xalaat ak képp kuy yengu ci ligéy bi.
Waxtu wi
Avril à juillet 2009: Taxawal situ internet bi, dajallé xibaar yi, waxtaan ak ňi ňuy japalé (AUF, Université Cheikh Anta Diop à Dakar, SCN)
Aout 2009: Dajalé xibaar yu gëuna mucc ayib ci tombuktu.ak giss ak jewriň ji yorr wallu ndaw ňi.ndajjé bi njeuk ca Maali
Nétéel ak ňéntél xaaju 2009: Sotanté ay xalaat ca tombuktu, xool lu xééw Segou
Fevrier 2010: Ubiték ligéy bi ca maali ak taxawal ekip bu senegal
Juin 2010: Taxaw xoolaat fi ňu tollu
Toftallé linu jëllé ci rapport yi


text:
Ay dëk
Le projet E-TIC au Mali
Ca Maali xalaat baa ngi sancü ci dëkk yu mel ni:
- Bamako: di gox bi kureel yi bari sanc seen makaan
- Tombouctou: mbayum ceeb, ble, càmm ak nàpp
- Ségou: ceeb dugub mbox càmm ak nàpp
- Sikasso: ňambi mango, bèpp xeetu fruit camm ak tamitt wëteen
Luňu wara xam ci dëkk ba
Nitt ňi: 13.443.225 (ca atum 2008)
Xaalis bi: CFA Franc BCEAO (XOF)
Kalaama Mali: Français (officiel), Bambara (Bamanankan), Bomu, Arabe Hasanya, Maasina Fulfulde, Mamara Senoufo, Kita Maninkakan, Koyraboro Senni Songhay, Pulaard, Songo, Soninke, Syenara Senoufo, Tamasheq, Tieyaxo Bozo, Toro So Dogon, Xaasongaxango
Diine: jùllit ňi 90%, cèddo 9%, catolik 1%
Caada: Mandiŋ 50% (Bambara, Maliŋke, Saraxole), Pëll 17%, Voltaic 12%, Songay 6%, Tuareg ak naar 10%, ya ca dess 5%
Taax ma: Bamako 1,323,200 dëku metro bi 935,400
Jexitalu situ internet yi:.ml
Numero xamekayu dëkk bi: +223
Mbay mi
Li ëpp ci li ňuy bay ci reew mi mooy: gerte, dugub, mbox, bëssi, ceeb wëteen tamaate, lejum, nàkk, xàrr, mbaam xuux, jënn, ak mango.jammono ji ňu tollu ni nak ni aaskan wi waroona yengoo ci mbay mi dess na te soo setloo mbay mool bok na ci li gënna doxal reew mi. Book na tamitt ci li gënna soxal askan wi muy lu ňu war def mbay mbay mi mënna dundal askan wi yëpp.
Xaac bi feete bëtt gannaru reew mi rek ňoo farlu ci mbay mi te lu yëess 2% ci suufu dreew mi la ňuy bay fimi tollu ni. Mbay mi nak tollu n ci 45% koom-koomi reew mi ak 25% ci li ňu yobu ca bitim reew yokku ci 80% ligey katt ya ci yenguci atum 2005.
Dugub, bëssi, ceeb, lejum fruit ak fudënn: ňètt yi ňu njeka lim ňooy mbay mi askan wi di dunde bess bu nek.dugub beek bëssi bi ňungi leen di gënna bay ca goxu Seegu bandiagar ak ňooro. Ceebu padi bi moom ňu ngi koy faral di baye ca Mopti ,seegu,ak ňaafuŋke baci dex ba ca Tombuktu. Xeetu pèpp yooyu ak dundu rek la leen di 90% ci baykat yi di doye. Gerte gi moom ňungi koy faral dib aye ci goxu Sudaan yi, mook wëteen bi ak ňam yi, lëjum yi, ak fùddën s. Xooxu kaarite bi di saxeyaan moom askanu Maali baa ngi jëfendiko diwam. Gerte yi moom lu ci ëpp diw bi ňi jay bitim reewa tax ňu koy bay.
Wëteen bi: Wëteen bi mooy xeetu mbay bi gënna am solo ca maali. Soo setloo sax maali bokna ci ňi ëpp li ňu koy bay ci Afrik ca ganaw Egypt ak Sudaan. Mbayaum wëteen bi nak ňungi koy faral di defe ak njaboot gi ci ay tool yu yamamaay, yeen saaye ay kureel daldi ci dugal seeni yoxo ca bëtt ganaar jàpp pënkum reew mi. ňoo ňe ap kureel bu mag bu maali moo leen di jiite ňu naan ko CMDT, bobule kureel tamit tubab yi moom CFDT ňoo ca moom 40%. Mbootayu koo-koomi aduna bi sax boo xoole mungi doon def keem katanam ngi ňu ubbi ligey boobu ndax askan wi men cee soobu ngir baykat yi gënna doxle.waye tontub CMDT moodoon ne ak doxalin bi ňuy ligeye ňoom mbaayb mi dafa fulu ňaari yoon dale ko ca atum 1993. Ca Maali nak wëteen ba amfa solo lool ci njënd meek njaay mi. ca atum 1999 mbay ma nga tollu woon ci 218,000 ci ay ton. Jëuk yi aduna bi tëraloon tamit yokoona njaay ma. Ca atum 2001, bi ňu aaye nba pare amoon na ňaňu ci li tollu ci 46,7 ci ay milyaar dolaar.
Mango ji: mbayum mango ji dafa am solo lool ci koom-koom reewu maali.ci njaayum ňam ak lêjum reew mi fùll na ba ňaari yoon ay njaayam ca bitim reew bu yagul dara, ak lu tollook 10,000 ci ay tonn ca atum 2009.farlu googu nak li ko sabab mooy doxalin bi PCDA bu jëri ň ji ňu dënk mbay mi tëral ci xeetu diitantek mbag ci njaay mi. Jeff yooyoo bokk ci li gënna yook mango gi ňu jay bitim reew ci atum 2007 jùgge ci 4.000 ci ay ton dem ba 9.797. ci misaal looloy xollu tëralin bu yes bii jeema yokku mbayum mango gi,karite gi, daakande gi banaana gi sople gi ak pombiteer gi. Soo xoole yaari att ci ginaaw la maali dooral ay ayu bess yu ňu jagleel mango gi, foofe la kèpp kuy ligey ci mango di dàjje.
Jùggag daanu ci toluwaay bi : mbay mi daf yooku bu baaax ndax taw bi nimi tëdde.ca atum 1999 mbayum pèpp mi èggoon na ci 2.149.000 ci ay ton.misaalu mbayum 1999 ci li ňu doon gënna jëfandikoo bokk na ci lu ci mel ni dugub, 641.000 ci ay ton; bassi 559.000ci ay ton; ňamba suukar 303.000 ci ay ton; mbox 341.000 ci ay ton; ňambi 10.000 ci ay ton pataas 16.000ci ay ton.ceeb bi moom tolu woon na ci 589.000 ci ay ton.
Jafe-jafe yi ak mebet yi: amul leen lu ňuy bay te mu sax akk ci att mi yëpp.amna nak ay galankoor yu metti yu ci melni bekoor, waye erewul reew maangi genne ci mbay mi bu baax ci att yi mùjju. Yeneen jafe-jafe jawu ji bokk naci garab yi vuy gorr muy jeegoloo àll bi, suuf si di gënna soon rek, ndox mi di gënna neew, cacc gi, ak nak li jëm ci walu xeetu mbay mi ňi def ak puudar yi ň uy jefediko te nga xamni bu yagge dafay nasaxal suuf si.
Njënd ak njaay,ak ligey mi
Yaatuwaayu dëkk baa ngi tollu ci 1.240.192 sq km (1.220.190 sq km di suuf, 20.002 sq km di ndox.ci atum 2009 xaalis bi ňu ligeeye ci biir dëkk baa ngi tolluwoon ci 358 ci ay milyaar, te 45% y xaalsu mbay mi la,17% bayeekoo ci izin yi ak 38% ci ligeeyu biro yi (xibaaru 2001). Amna xibaar yu ne sax ci atum 2006 njaay mi jëm bitim reew èggoona ci 4 milyoŋ.
- yi gënë jefendikoo: gerte, mango, li jùgge ci petorool, wurus, wëteen.
- Andandoo yi: Chine 26,4%, Thailand 10,6%, Danmark 6,4% Pakistan 5,1%, Maroc 4,9% (2008)
Njënd mi jùgge bitim reew moom mungi tolloon ci 358 ci ay milyaar ci at boobule ak ci yi ňuy waaja lim:
- Njënd mi: petorool, ay jumtukaayu xarala, lekk ak ay piis.
- Andandoo yi: Senegaal 13,1% Cote d’Ivoire 11,9%, Tugal 11,3% ak Chine 5,9 (2008)
Dooley xeetu ligey yaa ngi nii tëdde: mbay mi 80%; ligeeyu taax yi 20% (xibaaru 2005) ňakk ligey mbaa ngi tollu ci 30% (ci atum 2004). Neena ňu tamit ni 36,1% yu doomi reew maa ngi ndud ci ndool (2005).
Jokkoo bi
Ci atum 2008 dëkk bi ammon na 82,800 ci ay telephonu kër ak 3.267 milyoŋ ci ay telefon portaabal. Ci atum 2009 amoon na 519 situ internet ak 200.000 ci ay nitt yu koy jëfendikoo (ku ci bëgga am lu gënna leer na dem xooli ubitek këyitt yi ňu bind ci wall woowu).
Toogaayyu askanwi
Ci weeru sulett ci atum 2009 askanu Maali engi tolluwoon ci 13.443.225 ci ay milyoŋi doomi aadama, ňu ngi o sèddële woon nii:
- Li ko dalle ci ňi amul att ba ci ňi am 14 att: 48,3% (goor ňi toll ci 3.089.406 jigeen ňi di 3.023.341)
- 15-64 att: 48.7% (goor ňi di 3.065.167 jigeen ňi di 3.101.941)
- 65-j¨m kaw: 3.1% (goor ňi di 151.718 jigeen ňi di 235,441 (xibaaaru atum 2009)
Ci lolu yep nak 32% ňoo dëk ci taax yi booleko ak ak copite digente 2005-10 bu tollu ci 4,8%. Li gënna barri co lunuy ndundu tollu ci 51.78 ci ay att. Goor ňi di dundude ci lu tollu ci 50,21 ci ay att jegeen ňi ňoom ňu ngi tollu ci 53,4 ci ay att (2009 xibaar).
Njang mi
Tollu waayu ňi duggu ci daaray nasaraan baa ngi ci46,4%, di 3;5% ci ay goor ak 39,6% ci ay jigeen (xibaaru 2003). Ni ňu jape ngaaka nak ňoy ň idem ba am 15 att te munu ňoo bind muu ňoo liir.
Tërelinu dëkk bi
Maali e ngi teedi i taaneefu njiit bu ňepp wala ňi ëpp ci askan wi tann.askanu njiitam yi book ci bi gënna njaxlaf ci Afrik. Dëkk baa ngi sancoo nii: Reew mi> dëkk bi > taax mi>gox bi.
Dëmb
Reewu Sudaan ak Senegaal a ngi jott ci seen kilifteef ca atum 1960, att mooma la ca Maali jott itam.bi Senegaal gèdde li ňu tùdde woon Republique Soudanaise ay weer bi mu weeso la ňu jox reew ma turu Maali.Nguur ga fa newwon na nga jeex ci atum 1991 bi soldaar ya boome ki di buur ba --ki ko jiite woon nak moo nek ci nguur gi jamono ji muy Amadou.T.Toure-- loo loo waral nak Maali bokk ci reew y gënna jox cërr axa k yeleefu doomu aadama ci afrik. Ki njëkka jëll raw gàddu gi ci boppu reew mi moo doon Alpha Konaaré ca atum 1992 jëllaat ko ci atum 1997. Toppoon tamit saartu reew mi ne njit bu ne yaari yoon rek laybokk ci raaya gi ba tax na keneen wuutu ko ci nguur ga muuy Amadou Touré moom tamit toogaat na yaareelu yoonam ci nguur gi ci atum 2007.


text:
The Tower of Babel (Genesis 11: 1-9)
Wollof (Wolof)
Yàlla safaan na làkku àddina, mu jaxasoo
- Ci biir loolu nag waa àddina sépp a bokkoon wenn làkk, seeni wax di benn.
- Bi nit ñi toxoo, jëm penku, dañoo gis ag joor ci réewu Sineyaar, ñu sanc fa.
- Ñu ne: «Ayca, nu defar ay móol yu ñu lakk cib taal, ba mu ñor.» Noonu ñu def móol ya doji tabax, taqalee ko koltaar,
- daldi ne: «Ayca, nu tabax ab dëkk bu taax ma bëtt asamaan; kon dinanu am woy, te dunu tasaaroo ci kaw suuf.»
- Waaye Aji Sax ji wàcc, xoolsi dëkk bi ak taax, mi doom aadama yi tabax.
- Aji Sax ji da ne: «Su ñu tàmbalee nii, di menn mbooloo te bokk wenn làkk, kon dara dootu léen të.
- Ayca, nu wàcc, safaan seen làkk, ba dootuñu déggoo.»
- Ba loolu amee Aji Sax ji jële léen foofa, tasaare léen ci kaw suuf sépp, ñu yemale fa dëkk ba ñu doon tabax.
- Looloo tax ñu tudde dëkk ba Babel (mu firi Safaan), ndax foofa la Aji Sax ji safaane làkku àddina sépp, mu jaxasoo, te fa la léen tasaaree ci kaw suuf sépp.
Information about the Wolof language |
Wolof language learning materials
Tower of Babel in Niger-Congo languages
Akan (Twi/Fante),
Bariba,
Bassa,
Bemba,
Beti,
Boko,
Chichewa,
Efik,
Ewe,
Fioti,
Ga,
Frafra,
Fula(ni),
Igbo,
Kinyarwanda,
Kirundi,
Lingala,
Luganda,
Moba,
Ndebele,
Northern Sotho,
Sena,
Shona,
Southern Sotho,
Swahili,
Tammari,
Tampulma,
Tonga,
Tsonga,
Tswana,
Tumbuka,
Wolof,
Xhosa,
Yoruba,
Zulu
Tower of Babel in other languages
Learn Chinese Characters with the Omniglot Chinese app


text:
Njàngat
Baatu Njàngat day tekki mbooleem ay mbind yuy wax ci ay koj. Ni ko Ñenn ñi di gisee du yem rek ci mbind yu ñu taaral waaye am na it njàngatu kàddu, maanaam yu yemm ci ay kàddu. Sunu xoolee mboolaay yu mel ne yu waa Afrik yi xamul woon bind, seenum njàngat ci kàddu la yemoon.
[Soppi] Tekki
Njàngat day di ab fànn gu am genn melokaan gi ci jokkoo, muy ci mbind walla ci kàddu, di tax ñuy man a jëfandikoo làkk bi bu baax te di am njeexit ci baatukaay bi. Njàngat da fa yaa te bariy fànn, li leen di wuutale mooy mbindin walla ndefu téere yi. Taaral gi am na ci lu am solo.
Ci lu ëpp dañ koy jàppee ni ag fànn. Waaye itam doon na lu jafe rëdd ay peggam rawatina su nuy bind ci xeltu, ci xarala walla yeneen.
[Soppi] Ladab
Njàngat day di ab fànn gu am genn melokaan gi ci jokkoo, muy ci mbind walla ci kàddu, di tax ñuy man a jëfandikoo làkk bi bu baax te di am njeexit ci baatukaay bi. Njàngat da fa yaa te bariy fànn, li leen di wuutale mooy mbindin walla ndefu téere yi. Taaral gi am na ci lu am solo.
Ci lu ëpp dañ koy jàppee ni ag fànn. Waaye itam doon na lu jafe rëdd ay peggam rawatina su nuy bind ci xeltu, ci xarala walla yeneen.
[Soppi] Ladab
Ladab baat la bu bawoo ci araab, di ci araab adab. Adab nag ci araab am na ñaar ba lu ko ëpp ciy tekki, waaye ñaar yi ci gën a siiw, bi ci njëkk mooy Adab: di baat bu Sëriñ Tuubaa (y.y.g) bari lu mu jëfandikoo ci téereem bii di Nëhju, di téere bu tëriit li (sujet bi) jëm ci yar ak dugal ci nit ñi ay teggiin (aadaab) di mbooloo(pluriel) ci adab. Bi ci des di bi ñu tax a jug, moom nag adab la nu laaf ci ag L muy leegi ladab, lu tax nu laaf ci L gi, loolu ñi ngi ci roye Lislaam te bu njëkk Islaam la woon, waaye ginnaaw ak L gi la ko wolof yi di gën a man di wax ak a tudd, moo waral - ci li nu wax - nu koy boole ci baatu araab bi, lii nag làkk woo gis ci àdduna bi am na ko, boo demee ci araab da cee fees dell, ay baay yu nu lem ba manees koo wax ci làkku araab, te doonuñu woon ay baati araab ñu mujj bokk ci làmmiñu araab te bu njëkk bokkuñu ci woon. Lu ni mel fees na dell ci Alquraan, am it ci làmmiñu araab wu jamonoo wii, sundus, istabraq ak yu ni deme duñu ay baati araab te ñi ngi ci Alquraan, lu mel ni qubtaan, di capitain dees koo jengal ba araab yi man koo wax waaye juddoowu ci añs. Waaye nag Ladab ca daaray majaalis ya, maanaam fa mag ña daan jànge, nga xam ne seenuw jàngiin da daan tegu ci firi baat topp baat, maanaam pirim baat-baat, nga `xam ne lees la wax tekkil la ko ci wolof bu ñu nee bismil-laa ne la : maa ngi tàmbalee ci turu Yalla, ar-rahmaani: kay aji yërame ci àddina añs. Bu dee ci tekkiin wii, Adab di baat bi nuy wax Ladab: njàngat lees ko daa firee, walla xam-xamu mbind.
Kon manees na ne: Ladab,
Buñu bëggee muy wolofi kese ñu ne: Njàngat, walla xam-xamu mbind
Ci: Farãse:
- CORRECTION
- BELLES-LETTRES
- COURRIER
- LITTÉRATURE
Ci làkkuw Angalteer:LITERATURE
[Soppi] xeeti njàngat
Ci mbindin mi walla waxin wi la ñuy sukkandiku ngir man a xammee xeeti njàngat yi:
- Taalif
- Léebu
- Dal bu aju ci Léeb: http://www.leebone.com/
Su nu jàppee ne njàngat ab mbooloom ay baat yu am bopp di wax ci lenn li la. Kon man nanoo wax Njàngatu xam-xam, Njàngatu koom-koom, Njàngatu diine, Njàngatu woy, añs.
[Soppi] Tekkiinu njàggat
Njàggat benn la ci anam yi nit di génnee ak a feeñale li nekk ci moom ciy yëgg-yëgg aki xalaat aki ñeewant aki gis-gis, jaare ko ci ay mbind walla bindiin yu rafet te wuute, moo xam woy la ( maanaam poesie) walla wesar (bind ci lu dul di ko nos, maanaam safaanub woy) walla wesar wu ñu nos. Loolu nqg di ubbil nit ay bunt ngir mu am man-man ci feeñal ak génne li ñu manul a génne walla ñu koy man a feeñale ci geneen anam walla melo. Njàggat nag day takku takku gu dëgër ci làkk. Dëgg-dëggi njuréef walla ngérte li juddoo ci làkk ñu bind ko, walla caada ja ca juddoo, day nekk di lu dencu walla lu wattuwu ci biir melokaani njàggat yi aki peeñ-peeñam, te ñoom danuy wuute kem ni gox yi di wuutee jamono yi di ko wuutee. Jamono ju nekk tam ay soppiku da ciy sosu akug jëm kanam akug wuute ak xeetu ànd ak jamono yi
Man ngéen a xool foofu ci suuf,cuq ci lëkkalekaay yooyu, ngir déglu as lëf ci wolofali Sëñ Mbay JAXATE ak Sëñ Muusaa KA:
- http://www.touba-internet.com/wolofal/serigne-moussa-ka-jazaou-shakor-guej-gui.html
- http://www.archive.org/details/wolofal
- http://www.htcom.sn/spip/magal2006/magal/wolofal.htm
- http://www.almouridiya.org/index.php?option=com_musicbox&task=view&Itemid=73&catid=19&id=5
[Soppi] Waxi Seex Anta Joob ju aju làkk
Làmmiñ ak jamono
- Làmmiñ wi ngànnaay la, paaka la, balay ñaw nga daas ko;làmmiñ wu ñu jariñoowul, mi ngi mel ne paaka bu xumaag. Tubaab yi bi ñu fi ñëwee, réew mépp dañu koo yore ci seen làmmiñu bopp.Moo taxoon ba sunu làmmiñ yi des ginnaaw.Li la daan tax a jëm kanam, li la daan tax a am loo dundale sag anjaboot ci weneen làmmiñ nga daan jaar am ko...Loolu moo taxoon ñu sàggane sunu làmmiñ yii.Waaye du caagéenu dañu cee manul woon a waxe li ñu bëgg a wax...
Dangeen di xam ne aw làmmiñ, jëfandikukaay la boo xam ne lu am xel dem ci àdduna aw làmmiñ man na koo tudd, am xel ay gàtt, aw làmmiñ gàtt!Waaye lu am xel man a jëm ci àdduna rekk, aw làmmiñ man na koo tudd;aw làmmiñ gàttul.
Nit kiy wax nag fi xelam yam, fi jàngam yam, fi gis-gisu àddunaam yam, foofu rekk la ay waxam man a yam...
Waaye boo demee ba sam xel gis leneen rekk, làmmiñ dina ko tudd. Lu ko waral? Amul benn baat boo xam ne bii yenu nga sa maanaa ci cosaan, amul!Mooy li nga xam ne - waxoon naa ne...dinaa cuq tuuti xel yi...ndax defe naa ne, yéen jàng ngeen xam-xamub làmmiñal...xam ngeen ne De Saussure (boroom xam-xam bu mag la woon ci wàllu làmmiñal) wone na loolu.Làmmiñ du loo xam ne tay baat yi dañoo juddu rekk daal di yanu seeni maanaa. Baat bi coow luy génn ci gémmiñ kepp la! Kepp! Amul sax menn maanaa. Ndax bu ko amoon wenn làmmiñ ay am, kon lu jug rekk xel yépp nenn lañu koy tudde.Wenn tur wi di moom te loolu amul.
Jukki bii tibbees na ko ci waxtaanu Seex Anta Jóob, mu amoon ci awril 1984 ca Cees


text:
Duusub sin
Ab duusub sin, ci xayma, melokaanu genn xeetu solo la, di luy jëmmal coppiteeg menn mbir muy dem ci jamono. Mbir mi man naa nekk jenn doole, dawaan walla dendu mbëj, ab duusub mbëjbijjaakon, dees na ko jëfandikoo ci fànn yu bari.
Màndarga bu ab duusub sin bi gën a fés mooy dayoob feeñte bi nga ciy jëmmal, ci saa-su-ne, soo jëlee ab diir, nga boole leen tus la lay jox. Soo xoolee nataal bi ci wet gi, di nga gis ne ñaari taxawaay yu solos sin bi yi ëpp, dañoo yam dayoo te safaanoo, koon seenug boole tus la.
Ngir xam dayoo bi ci jenn jamono ji, mii mbindum xayma lees di jëfandikoo.
Fi:
- A, dooneeTaxawaay bi, mooy dayoob solo si bi ëpp.
- w, baraayu puxtal bi, moo nuy wax ni puxtal bi di soppeekoo ci jenn jamono, nu man cee xamee xélam, maanaam ni solo si di soppeekoo ci jamono, bennaanu nattam di radian ci saa (rad/s).
- φ wéq, moo nuy wax fi solo si di tambalee fi jamono doonee tus, t = 0, ci ban puxtal la tambalee.


text:
Penku gu Sori
Penku gu Sori mooy barab bi nga xam ne moo ëmb yenn réew yu Bëj-saalum-penku Asi, ak yenn diwaani Siin, ak Ooŋ Koŋ, ak Singapoor, ak Réewum Maleesi, ak dunu Taaywaan.
Ci diwaan bii di nan fa gis ay réew yu wuute, ca wàllu koom ak xarala. Ci genn wàll di nan fa gis Taywaan ak Koom-koomam gu naat, ak dunu Hoŋ Koŋ aky taaxikawam yi gën a kawe ci àdduna bi, ak. Ci geneen wàll, ay réew yu seen koom-koom cëslaayu, ba tay, ci mbéy, waa kaw gi nekk ci coona.
Limbari yi joxe nañ ay lim yuy firndeel ni Ooŋ Koŋ jiitoo ci Koom ak ci Xaral ci àdduna bi.


text:
Leopool Sedaar Sengoor
Leopool Sedaar Sengoor » mi ngi juddoo ca Jiwaalo ci 9 Oktoobar ci atum 1906, génn àdduna ca Verson (ca Fraas) ci 20 Desambar 2001. Nekkoon taalifkat, bindkat doonoon it killifa aada ca Senegaal. Mooy ki njëkk a doon njiitu réewu Senegaal (1960-1980). Wàcc na jal bi ci teeyug bakkanam, bàyyee ko Abdu Juuf. Ñu bari ci àdduna bi dañu koy jàppe kenn ci xalaatkati Afrig yi ëpp solo, yu ñaar-fukkeelu xarnu
[Soppi] Dundam
Léopold Sédar Senghor ma nga juddoo ca Jiwaalo, di ab dëkk bu ndaw bu ne ca tund wu Mbuur, ci diiwaanu Cees. Baayam di Basil Jogoy Senghor, ab yaxantukat la woon bu bokkoon ci kuréel gu diggu gi ci giirug séeréer, di genn ci néewte yi ci Senegaal . Yaayam di Ñilaan Njéemée Baaxum,ñatteelub baayam . Bi mu amee juroom ñatti at, la tàmbali am njàngam ci ab Gospel: benn jàngu bu dëkku bu Baay yu Ruu Gu Sell gi (les pers catholiques). Ci atum 1922 la dugg leekool (mbaa jàngu bi)te booba ma nga Ndakaaru, muy ku soppoon njàngat lu Faraas, di woon ku ràññiku ci làkku Faraas, Laatin, wu Geres ak Jabru, mu daal di am Bakalooriya, daal di am ag may ngir àggale am njàngam ca Faraas
- Yaxantukat ci fr:commerçant
- kuréel gu diggu gi ci fr:bourgeoisie
- néewte ci fr: minorité
- jàngu bu dëkku ci fr: internat
- njàngat lu Faraas ci fr: littérature française
- may ci fr:bourse
[Soppi] Senegaal
Sengoor nekkoon na di kenn ci ñi doon jàppale Lëngoo gi:(réewi Afrig yi temb bu yàggul), loolu lu mel ne (ag Komonwelth gu Faraas) gu ag Lëngoo la woon, réewi Afrig yi nag ànduñu ci woon. Moom sosoon na ak Moodibo Kayta Lëngoo gu Mali gi. Moo nekkoon njiitul jataayub lëngoo bi ba ci kero bi mu tasee atum 1960, moo nekkoon ki njëkk a jiite Senegaal, ñi ngi ko tànn ci 5 satumbar 1962, mooy ki sadd bàkku réewum Senegaal (gar gu xonq gi). Njiitul jëwrinam lii di Mamadu Ja moo féetewoo woon doxal naal yi aju ci suqaliku gu réew mi gu guddub dig gi(long terme), bu ko defee moom Sengoor mu féetewoo séqoo yu bitim réew yi
Waaye ñaari gaa yii mujj nañu wuute ci lu gaaw. Ci disambar 1962 lañu jàpp Mamadu Ja, mi ñu tuumal ne day xiirtale cig daaneel nguur, mu daal di sax ci kaso bi lu tollook fukki at ak ñaar. Ginnaaw bi Sengoor daal di taxawal ag noste gu njiit . Ci 22 Mars 1967 Sengoor mucc na cig bóom, ñu daal di teg àtteb ray ci ki ñu ko tuumaaloon. Tekki na ndombag tànkam njëkk ab àppub njiitam di jeex, loola di ci disambar 1980, daal di fiy wuutal Abdu Juuf ci boppu réew mi. Ci ron ag njiitam la Sengoor sampe lëwug làng( ñu yamale woon ko ci ñatti dawaan rekk: mbokkoo , mbokkte, ak afal ak genn noste gu yar ( systeme educatif) gu am solo.
Bariwaa na lu ñuy askanale Sengoor ag demokaraasi waaye ay fen rekk la,ndax moom indi woon na fi ci doole ag noste gu genn làng, daal di moñoxe ci doole lu sakkan ci ay yëngu-yëngu yu ñaxtu yu ay dongo (étudiants. Ak doonte canc gu Faraas jeex na ci melo wu kilifawu (officiel) teewul xiimay koppar bu Senegaal Faraas a koy saxal, njàng mi it ci làkku Faraas lañu koy defe, te Sengoor it réew mi mi ngi ko jiite woon ànd ak ay xelalkat yu Faraas yu muy diisool, (Ñooñu nag manuñoo joxe menn xel mu njariñul Faraas nekkul, Moom itam jabari waa Faraas la yoroon, te bari na lool lu mu daa xeex ngir ñu yor aaday Faraas, Taalifkat ba nee na:
- (Màggat mu màggat ci am () njàngum tubaab jabaroo () tubaab tubaab la, tubaab ngeen dénk seen gaal gii)
- Lëngoo gi ci fr: fédéralisme
- séqo yu bitim réew;relations internationales
- noste gu njiit: système ou régime présidentiel
- lëwug làng: multipartisme
- mbokkoo: socialisme, mbokkte:communisme, afal:libéralisme, noste gu yar :systeme educatif


text:
Related Tags: Youssou Ndour 3 Youssou Ndour Youssou Ndour Lii Youssou Ndour Mbeugeel Alsamaday Yonou Ndaw Aout 2008 Sanex Dance Film theatre fecc Cinema senegal sambation Youssou Ndour Gandiol Youssou Ndour yonou bercy Ne Yo Bercy youssou Cassie you sunugaal newyork da african kid, galsen rap wolof Youssou Ndour YOUSSOU NDOUR Youssou Ndour 2 Youssou Ndour Bercy 2008 Youssou Ndour mbalakh senegal Youssou Ndour mbalakh senegal retro Youssou Ndour mbalakh senegal ashley maher youssou ndour ndobine bercy 2005 sabar danse dance mbalax toubab barack obama senegal Youssou Ndour bercy 2008
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Related Tags: islam miracle animaux lion bakou allah Yonou Ndaw Aout 2008 Sanex Dance Film theatre fecc Cinema senegal sambation Can Caire Senegal 86 Cassie you Fallou Galass yaye sa neex Cassie Dont waflash Combat lutte Maurrice Assurance Touba mouridisme muridism serigne khadimou rassoul cheikh ahmadou mbacke senegal magal serigne saliou Serigne Touba Mouride Murid Khadimou Rassoul Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke Touba Senegal Mouridisme Muridism Muridismo Sa Neex voile dor mbaye dieye faye mbalakh senegal Cassie you Assane Ndiaye Soubali Mouridism, Muridism, Serigne Touba, Khadimou Rassoul, Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke, Mouride, Murid muridsadiq ndeye diarra gueye ak xalass serigne mansour Touba mouridisme muridism serigne touba khadimou rassoul cheikh ahmadou bamba mbacke senegal magal touba serigne saliou Assane Ndiaye Kilifa Fou Malade Fadda Freddy
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Related Tags: Balcon anniversaire 2STV Aziz Samb history Cheikh A Diop histoire senegal universite Cheikh Fall ndimbeul Balcon anniversaire 2STV Aziz Samb Touba mouridisme muridism serigne khadimou rassoul cheikh ahmadou mbacke senegal magal serigne saliou Serigne Touba Mouride Murid Khadimou Rassoul Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke Touba Senegal Mouridisme Muridism Muridismo Cheikh Lo Xaale Fallou Dieng bethio thioune history Cheikh A Diop histoire senegal universite Balcon anniversaire 2STV Aziz Samb Pape et Cheikh pelipeng Mouridism, Muridism, Serigne Touba, Khadimou Rassoul, Cheikh Ahmadou Bamba Mbacke, Mouride, Murid muridsadiq Touba mouridisme muridism serigne touba khadimou rassoul cheikh ahmadou bamba mbacke senegal magal touba serigne saliou Omar Pene cheikhal islam history Cheikh A Diop histoire senegal universite Visite Hizbut touba Balcon anniversaire 2STV Aziz Samb Balcon anniversaire 2STV Aziz Samb Coran bamba Cheikh Ahmadou Balcon anniversaire 2STV Aziz Samb
Sort by: Date Added - Title - View Count - Rating


text:
Diggu Aamerig
Diggu Aamerig mooy xaaj bi nekk ci digg goxu Aamerig, ci diggante Meksik (bokk ci Bëj-gànnaaru Aamerig), ak Koloombi (bokk ci Bëj-saalumu Aamerig). Ay melokaanam ñooy li mu nekk di ab séla ci diggante ñaari Aamerig yi, ak li mu doon it ab jàllu, ngir man a jòge ci Mbàmbulaanu Atlas dem ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ca réewu Panamaa la boobu jàllu nekk.
[Soppi] Séwógaraafi
Réew ya fa nekk:
[Soppi] Taariix
Ay xay yu mag juddoo nañu ci bii diiwaan, yu ci mel ne yu Maya yi. Waa Espaañ ñooy waa Tugal yi fa njëkk a ñéw. Ñoom ñoo aakimoo woon nguuri Maya yi, dal di leen di noot ci lu mat ñetti xarnu. Daanaka réew yi nekk ci Diggu Aamerig yépp làkkuw Espaañ lañuy wax.
Bi ñu amee seenug tembte, ci ndoorteelu 1800, la leen ay jafe-jafe yu bari ganesi. Looloo tax li ëpp ci taariixu réewi Diggu Aamerig yi, ba ci 1900, ay daane nguur ak ay xaree ci gën a fés.
[Soppi] Koom-koom
Li ëpp ci am-am yi nekk ci diwaan bi, suufu mbéy la te li ci ëpp ci loxoy ñenn nit ñu néew la nekk. Mbéy mi, ba tay, moo ëpp solo ci seen koom-koom, njudéef (produit) yi ñu soxla ngir seen dund dañu koy jéggaani bitim-réew. Seen campéefi koom-koom yi tamit li ci ëpp ay doxandéem a leen moom.


text:
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëj xeetu kàttan la gu lonku ci doole walla tool yu jóge ci mbëj, maanaam lu ñeel yëngug, walla doxub, yani mbëj. Kàttanu mbëj manees na koo jëfandikoo ngir defi liggéey, leeral, tàngal,...
[Soppi] Kàttan ak dawaanu mbëj
[Soppi] Digaale bi ci kàttan ak ngóora
Kàttanu mbëj manees na koo natt ci dawaanu mbëj bi, balaa dara manees naa xayma liggéey bi
- ,
Liggéey bi W ciy joule, yan bi Q ciy coulomb ak wuuteeg aj gi ciy volt.
ak , I dawaanu mbëj bi, t jamono ji:
- ,
Kàttan gi manees na koo nattee nii:
Kàttan gi UE ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu mbëj, C mooy def bi, di ci lees di sukkandiku ngir man a xam daayoob kàttan gees man a sol cib fattalukaay.
Kàttan gi Um ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu bijjaakon, mooy walug bijjaakon giy soppiku ci jamono t.
Ci yenn anam yi dees na man a bind gii yamale:
[Soppi] Bennaanu natt
Bennaanu natt bi ëpp lu ñuy jëfandikoo ngir natt ab limu kàttanu mbëj mooy kilowattwaxtu (kWW)
sunu xamee ne
S mooy saa


text:
Itaali
Itaali (Pénc mu Itaali) réewum Tugal (Óróop) Itaali men la ci réew yi nek ci Bëj-saalumu tugal,
ngir xootal Taarixu Itaali xoolal Fii
[Soppi] Ni Itaali meloon njëkk xare yu Napoleon yi:
Itaali laata a Napoleon di ko teg loxo, di ko nangu, nekkutoon réew mu ñu bennal , nekkutoon it di mu am ag temb, moom kay daa seddaliku woon, doon fukki xaaj ak ñaar, yu doon topp ak a nekk ci ron kiliftéefug ay nostey politig yu wuute: nosteg nguur ca Savoia, Piemonte, Napoli, ak nosteg pénc ca Venezia ak Geneva, ak ag àtte gu paab ca Rom, ak gu Dóox ca Toskaana ak Parma, ak xaaj yoo xam ne dañoo nekkoon ci waawug imbraatóor gu Otris gi, ñooy Milano ak Lombardia.
Piemonte nag moo nekkoon nekkteg politig gi gënoon a dëgër, te ëppoon doole ci nekkte yooyu. Ña ëppoon ca njiit ya yilifoon nekkte yooyu, ay diktaatóor lañu woon, rawati na ñi ci waa Otris jiite woon, cig jonjoo mbaa cig jonjoodi .


text:
Yi ëpp ci li ňuy bay ci dëkk bi ňooy: gerte, dugub, ceeb, mbox, suuna, ňambi, wëteen, tamaate, lejum. Ci wàllu càmm gi nak yi ňi faral di gene giss ňooy: nak, xarr, bëy, mbaam xuux, ay njanaw ak ay jënn.jamono ji ňu tollu nii nak askan wi xèrru lool ci mbay meek càmm gi te soo setloo bok na ci lii gënna suxali koom-koomi reew mi. Li gënna jamp ci jamono jii nak mooy naka laňuy def bam bay mi mënna dundal askan wi yèpp.
Li ëpp ci Seegaal a ngi bok cig ox bu ňeme bèkoor lool ak taw mu jaffe te wissaroo, boolekook suuf su sonn lool. Te soo setloo sax 5% ci suuf si rek moom dacc ndox, loolooy waral nitt ňi nawett rek aňuy bay te mooy indi ap goob mu tërëdi lool. 70% ligey kat yi ňu ngi yengu cik mbay (boo degee mbay nak mooy àll bi camm gi ak nàpp gi) te loolu tollu na ci 18% ci xaalis bi ňuy ligeye ci reew mi.
Tool yu ci ëpp ay baykat yu ndaw ňoo leen di yorr (1.5-2.4 ci ay hectaar), te 60% mungi feete ci li ňu dupe “biiru gerte gi”. Wall wu bari ci suuf soosu nak ay xeet a ko moom. 11% wu suufu Senegaal bi yèpp daňu koy bay, te mbayum dugub ak gerte bi yokku na ci at yi ňu mùjju ba tollu ci 40% ak 36% ci buɳ ko toftale.
Buňu wakerloo ci xibaar yi wàdde ci nguur gi, reew ma ngi bay atum 2009 420.000 ci ay tonnu gerte muy lu wùtte lool ak 460.000 ci ay ton yu atum 2006, bi nekutoon att mu neex ndax ňakum ndox bi ca amoon.
Ceeb bi: 50% soxla yi ci ceeb bi rek laňuy bay ci reew mi.li ci dess daňu koy njëndi jib a Asie ndax seen ceebu Basmati (parfiime) ňoo gënna neex ceeb bi ňi baye fii. Nit ňi taamuwuňu ceeb bu parfiime wul (muy ceebu Asie bu xaralal bu baax). Mbayum ceeb baa ngi tambali ak nasaraan yi fi nekoon ci atum 1960 ya.
Gerte gi: mbay moomu nak njaayum bitim reew rek a ka taxa jog.
Yaatuwaayu dëkk baa ngi tollu ci 196.722 sq ci ay km (suuf si di 192.530 ndox mi di 4.192 km). Ci atum 2009 xaalis bi ňu ligeeye ci biir reew laa ngi tollu woon ci 16 milyaar te 13.8% yaa nga bayeko ci mbay mi (amna ňu ne sax 18% ya la), 23.3% di bayeko ca ligeyu xarala ya, 62.9% di jùgge ci bërëbu ligeyukaay yi. Neena ňu tamit ci atum 2009 njaayum bitim reew banga tolloon ci 1.652 ci ay milyaaru dolaar:
Ci att moometam njënd ma ngi toluwoon ci 3.864ci ay milyaar dolaar ci yi ňuy waaja li:
Ligey yi ci gënna am doole mungi ni tëdde: mbay mi 77.5%; xarala ak bërëbu ligeyukaay yi: 22.5% (xibaaru 2005). Nàkk ligey mba ngi tollu ci 48% (xib 2007). Te 54% wa reew ma ngi dëkk ci ndool (xib 2001).
Ci atum 2008 dëkk baa ngi amoon 237.800 ci ay telefoonu kërr ak 5.389 miyoŋ ci ay portaabal.ci atum 2009 amoon na 227 ci ay situ internet 1.02 ci ay milyoŋ di jëfëndiko internet boobule (ku ci bëgga xam lu gënna leer na xool ubitek Saar bi vu tollu).
Ci weeru Sulet 2009 askan waa ng tolu woonci 13.711.597 ci ay nit, 1.29.823 ňu ngi newoonca Dakaar te ňu ngi leen tërelewoon ci nii:
Yokutek askan waa ngi tolluwoon ci atum 2009 ci 2.709%. askan woowe nak 42% ňu ngi dëkk ca taax ya ak yokkute gu tollu ci 3.1% at mune digente 2005 ak 2010. Fan wu guddu waa ngi tollu ci 59 att muy 57.12 ci goor ňi ak 60.93att ci jigen ňi xibaaru 2009.
Bu ňu tolleo ci jang mi nak xale yi duggu daara aa ngi tollu ci 39.3% muy 51.1% ci ay goor ak 29.2% ci ay jigeen. Ni ňu jàppa ngaaka nak ňooy ňi tollu ci 15 att te munu ňu bind munu ňi jang.
Reewu senegaal a ngi doxe tanneefu ňëpp wala ňi ëpp. Reew ma ngi toftale nii Reew mi > Dëkk bi > Gox mi >> koɳ. Donte ňu ngi setlu ay jeego ci walum ubbi xaralala yi ci gox yu bari, ba leegi lèpp daf dajaloo ci benn boor. Loolo waral njiitu gox yu barri Dakaar laňu dëkk waye daňuy am beneen njiit bu dëkk ci gox ba.
Reew yi nekkoon ci kepparu tugal muy senegal ak Sudaan (ňu dupewoon ko Tamitrepublik bu Sudaan) ňoo dajaloo woon ci atum 1959, juroon liňu dupe federaatioŋ bu Maali at ma ca topp. Waye ay weeri laňu ci tek rek boolo boobu daldi tass. Senegaal ak gambi daldi booloowaat co turu senegambi ci atum 1982 waye giss-gis yi mujul sotti ba tax mu daldi tasaat. Wa MFDC daldi fipu dale ko ci atum 1980, waye ay xaatim yu bari degoo naňu ci woon ak nguur gi yu mujjul antu.loolu terewul Senegaal bokk ci reew yi ëpp ndegerlaay ci nguur ci afrik. Nek naňu 40at yoo xam ni nguur guňu dupe PS ňoo doon jiite ba ci atum 2000 abdulaay waad daldi jëll nguur ngi.fallaat naňu ko ci atum 2007 mu daldi sopi saartu reew mi ngir nasaxal jamarloo gi. Demb Senegaal nak yagg na lool ci taxawal jamm ci dëkendoo yi.


text:
Ancos ci Siri
Ancos, ca jamono Injiil, péeyu diiwaanu nguuru Room bu tudd Siri la woon. Dafa nekkoon ca wetu joor gu naat ca dex gu yaatu gu tudd Oront (fleuve Oronte), 32 kilomet ca kaw bëlu dex ga, maanaam fu dex ga dugg géej ga. Teeru Ancos moo doon ca dëkku Selusi, bu nekkoon ca Géej gu Mag 8 kilomet ca noru bëlu dexu Oront ba. Selusi nekkoon na 26 kilomet ca sowu Ancos.
Ca at bu Pool demoon fa, daanaka atu 43 g.K. dëkk bi xumb na. Nu ngi doon tabax di beesal dëkk ba, gannaaw ñaari yëngu-yëngu suuf yu yàqoon lu bare. Ay fukki junni Yawut ya dëkkoon Ancos te ñoom woomle nañu, te seen jàngu rafet nañu. Gereg yu bare ñi ngi doon ñëw ca seen diine. Ancos moo doon dëkk bu neex a dëkk te rafet. Waaye dëkk ba dafa siiwoon itam ndax seeni noos, seen ñaawteef ak seen njaaloo ak doxaanu yàqute. Bànneexu àddina si rekk la waa Ancos doon wut.
Dëkku Gereg bu am solo la woon bu nekkoon ñetteelu dëkk bu gëna mag ci nguuru Room gannaaw dëkki Room ak Alegsàndiri. Buuru nguuru Maseduwan ñoo ko sampoon daanaka 300 at lu jiitu jamono Kirist. Naka noonu ña fa jëkk a dëkk ñoo doon ay xarekatu Maseduwan ak waa Aten. Waaye yeneen Gereg ya toppoon nañu ca ñoom. Tamit buuru Geres dafa xiirtal Yawut ya ñu ñëw dëkk fa, te may na leen ñu nekk jaamburu dëkk ba. Waa Room nangu nañu diiwaanu Siri ca atu 64 j.K. Naka noonu ca jamono Injiil dëkk bi dafa boole waa Maseduwan, waa Geres, waa Room, waa Siri ak Yawut ya. Waaye amoon na ay jafe-jafe diggante Yawut ya ak ñi des ca waa Ancos ba dem sax ba am jamono waa dëkk ba bëggoon nañu rey Yawut ya fa dëkk.
Ca suufu nguuru Room diiwaanu Siri dafa jëm kanam bu baax. Waa Room ñoo defoon Ancos seen péey ak màkkaanu xare ci diiwaanu Siri. Waaye ba tey waa Room may na dëkk ba mu yilif boppam. Ndegam Siri dafa nekkoon ca digu nguuru Room te mu féete waa Pàrt, beneen nguur bu xeex ak nguuru Room, Siri nekkoon ca suufu buuru Room ba moom ci boppam. Buur ba, Sesaar, moo faloon benn jawriñ ngir toogal ko ñetti at ba juróomi at yu nekk, mu nekk Boroom réewu Siri. Boroom réewu Siri moo sutoon Boroom réewu Yude, di ko yilif. Amoon na ñeenti mbooloom xare bu tudd 'léjiyoŋ' ca Siri, bu nekk bu am 6.000 xarekat ya. Amoon na itam ay gaalu xare ca Selusi.
Yaakaar nañu ne daanaka 200.000 nit ña fa dëkkoon ca jamono Injiil. Benn boroom xam-xam dafa yaakaar ne benn cér ca juróom-ñaar ca niti dëkk ba Yawut la woon te Yawut ya dëkkoon ca ñetti gox ya. Yawut ya amoon nañu alal te seen dundin xëcc na yu dul Yawut yu bare ñëw bokk ca seen diine.
Koom-koomu Ancos amoon na doole lool ndax kàttan gu mu am ci biir nguuru Room, tamit ndax yoonu jaaykat yi am solo ya jaaroon Ancos ak ndax lu ñu fa defaroon ca dëkk ba. Ancos dafa siiwoon ndax dàllu der yu rafet, latkoloñ, saf-saf yi ak ndàbb lu xeeñ, piis yi, gànjar ya ak takkaay ya, téere ya, ak li tëggu xaalis ak wurus defare.
Yoonu jaaykat ya jóge ca penku, maanaam Babilon, Asiri ak Iraak jaar na Ancos, te dafa tiim yoon wu dem nor ak sudd wu boole Palestiin, Siri ak Asi Minër. Naka noonu amoon na wenn yoonu jaaykat wu jaar ca tund ya ca xunt bu tudd 'Buntu Siri' ba noppi dem Tars. Yoon mu jóge Tars wu tudd 'Yoonu Eŋaca' (Via Egnatia) dafa jàll Asi Minër ba dëkku Efes. Tamit gaal ya mënoon nañu dox ca dexu Oront diggante géej ga ak dëkk ba.
Dëkk ba, moom, rafet na lool. Nguuru Geres def nañu yoon ya ca kaw tëralinu damyee ngir yoon yu mag ya jàpp ngelaw lu féex lu jóge géej ga. Amoon na benn miir bu mel ni tata bu wër dëkk ba lépp. Buuru Room bu nekk tàmbali ak Pompey ca atu 64 j.K., dugg na xaalisu nguuru Room yu bare ci tabax ya ak rafetaayu dëkk ba. Ni bépp dëkk bi Gereg ya walla waa Room tabaxoon amoon na ay powukaay ak amfiteyatërë, ay màggalukaayu yàllay xërëm yu bare, ak ay këru sanguwaay ya. Feesoon na dell ak ay pénc fu xale ya doon fo, waxkat ya indi seen wax, jaaykat ya jaay, te reetaanlukat ya bégloo mbooloo ya. Def nañu ay robine ca kaarfuur mbedd ya ngir jigéen ya mënoon nañu root, ndox moo xam ne mu jóge ca dex ga walla ca ay bëtu ndox ya amoon ca dëkk ba. Tamit Yulyus Sesaar tabax na benn 'akwadakk', maanaam pom bu indi ndox, ngir dimbali gox yoo xam ne amuñu woon ndox.
Erodd bu Mag ba tabax na wenn yoon wu jàll diggu dëkk bi diggante buntu miiru dëkk ba ca penku-kaw, ak buntu miir ca sowu-suuf. Yaatuwaayu yoon wu mag woowu 10 meetar la woon. Dem na 4 kilomet, te lépp tali doj wu dëgër wu jóge Misra, walla marbar. Dafa dem ca pénc bu réy ca diggu dëkk ba. Ca pénc moomu amoon na benn nataalu Buuru Room Tibeer Sesaar bu réy bi ñu defare xànjar. Ca wetu yoon wa ca ñaari bor, fukki meetar yu nekk, amoon na ay kenu doj yi ñu taaral. Dafa meloon ni mbaar ba tax ñi dox ña mënoon nañu dox ca wetu yoon wa guddaayam lépp te bañ génne ca naaj wa walla taw ba. Yu gën a bare ca kenu ya amoon na ay nataal yi ñu yett walla defar ca xànjar. Diggante kenu ya amoon na bunt ngir dugg ca kër ya, bitik ya ak biro ya. Yoon ya amoon na sax làmp ya tàkk guddi.
Amoon na benn dun ca biir dex ga fu dex ga jaar ci biir gox yu nekk ca noru dëkk ba. Guddaayam ak yaatuwaayam 3 kilomet la. Foofu lañu tabax këri buur yi, ak benn estaad ngir rawante fas ak sareet ya. Guddaayu estaad ba 500 meetar la woon ba moo wara tax mu bokk ca ya gën a réy ca àddina si.
Ancos amoon na itam ay màggalukaay ca yàllay Gereg ak Room, ak ay powukaay. Yàllay Ancos moo doon Sës.
Juróom-ñetti kilomet ca suddu miiru dëkk ba amoon na benn gox bu tudd Dafëne. Ca wetu yoon wa dem Dafëne amoon na ay tool fu ñu bey lawtanu réseñ ngir defare biiñ ak tóor-tóor yi ñu defare latkoloñ. Dafa nekkoon ca kaw benn déndu tund, maanaam 'palato'. Yaatuwaay ak guddaayu palato ba bu ne 1800 meetar ya la, te mu nekk 90 meetar lu gën a kawe niwo Ancos. Amoon na màggalukaay ca yàllay xërëm ju jigéen ju tudd itam Dafëne. Waa Ancos gëm nañu woon ne Dafëne nit la woon, ki Apolo, benn yàllay Gereg, soppoon. Apolo dafa ko dàqe di dàqe ba ci mujj Dafëne dafa soppiku nekk as ngarab bu tudd 'loriye'. Goxu Dafëne amoon na benn sardin walla park bi ñu defaroon ngir bànneex rekk bu am wëraayu 16 kilomet. Ca biir màggalukaayu Dafëne amoon na ay sëriñ yu jigéen yu nekk gànc yu bare. Guddi gu nekk ci seen turu diine ñu defaat li amoon ca nettali ba, maanaam jaamukat ya doon nañu dàqe sëriñ yu jigéen ya ci biir garabu loriye yi ci biir sardin ba, ba jàpp leen di séy ak ñoom.
Buuru Room Ogust Sesaar samp na benn po 'olimpik' (Jeux D’olympique). Ñeenti at yu nekk po boobu indi na ay joŋantekat yu bare ngir rawante ci diiru 30 fan ci daw, tëb, sànni xeej ak fitt, rawante fas ak sareet, bëre ak ñoom seen. Amoon na itam rawante ca misik ak ci tari nettali.
Gis nañu ne ay at gannaaw deewu Kirist, mbooloo ñi gëm ca Yerusalem fal nañu benn waa Ancos bu tudd Nikolas ngir mu bokk ca juróom ñaar yi doon toppatoo yëfu mbooloo ñi gëm (Jëf 6:5). Xebaar bu baax bi egg na Ancos gannaaw deewu Ecen daanaka atu 40 g.K. (Jëf 11:19-21). Ñi ko indi ay Yawut yi làkk Gereg lañu woon, yi jóge dunu Sipar ak dëkku Siren ca Libi. Ñoom def nañu lu bees. May nañu Gereg yi topp Yeesu ci lu sësul ca xaraf walla yeneen aada Yawut. Mbooloo bu mag gëm na Boroom bi. Foofu lañu jëkk tudd taalibe Kirist 'Gaayi Kirist' (Jëf 11:26). Ci bu jëkk tur boobu turu foontoo la woon. Waa Ancos dañu doon siiw ndax ni ñu doon foontoo nit. Daanaka fukki at gannaaw ga, amoon na ca ña gëm ca Yawut ya ca Yerusalem, ña jaaxle ndax yu dul Yawut yu topp Yeesu te kenn xarafalu leen. Werante wu réy amoon na ba tax ñu def genn géew ca Yerusalem, 650 kilomet fu sore Ancos, ngir waxtaan ci.
Am-ami ñi gëm may na leen ñu mënoon a yónni ndimbal ca ña gëm ca Yerusalem (Jëf 11:27-30). Tamit ca mbooloo ñi gëm ca Ancos la Pool jóge ngir tas xebaar bu baax ba ci biir yu dul Yawut ya, te ca Ancos la dellusi yoon bu nekk – maanaam Ancos dafa nekkoon mel ni màkkaanam. Ñetti tukkeem yépp dafa tàmbali Ancos. Ca jamonoom, mbooloom ñi gëm ca Ancos moo gën a am taxawaay bépp mbooloo ci mbiru ni mbooloom yi ca àddina sépp doxe, xëyna bu dul mbooloom ca Yerusalem.
Tey jii dëkk bu ñàkk solo la bu tudd Antakya ci Tirki (Turquie). Am na 35.000 nit kese, ay toppkatu egëliis gereg yi des ci biir am réewu jullit yi.
Ancos ca Siri feeñ na ca Jëf 6:5; 11:19-27; 13:1; 14:26-15:3; 15:22,23,30-33,35; 18:22-23; Gal 2:11


text:
Bëj-saalum-penku Asi
Bëj-saalum-penku Asi ci goxu Asi la bokk.
Su nu sukkandikoo ci sedatle, bu àdduna bi, gi Mbootaayu Réew yi def, Bëj-saalum-penku Asi benn la ci diwaani Asi.
Réew ya fa nekk:
- Brunaay Daarusalaam
- Kamboodiya
- Endoneesi
- Lawos
- Maleesi
- Miyanmaar
- Filipiin
- Singapoor
- Taaylaand
- Timoor gu Penku
- Wiyetnaam
Réew yépp yi nekk ci lim gi ci kaw, ba mu des Timoor gu Penku, ay Cër la ñu ci ASEAN: di ab mbootaay bu judd ngir soqali koom-koom mu diwaan bi jaare ko ci jappalante.


text:
Jimbulang
Jimbulang aw wayndare la wu yitteem doon ëmb mbooleem xeeti xam-xam walla man naa itam tënku ci benn xam-xam, maanaam jimbulang buy wax ci paj walla ci taariix kepp. Jimbulang am mbooloom ay jukki la def, bu ci nekk di wax ci lenn: ciw nit, cib barab, cib xew-xew, cib xam-xam,... Jimbulang day wuuteek baatukaay, ndax du yem rekk ci faramfacce wenn làkk wi. Naka-jekk day doon ay téere yu bari.
[Soppi] Tekkeem gu daj
Cër yi ëpp solo yiy tax a raññee ab jimbulang, ñeent lañu:
- Jagleel gi ci am
- Seenug lëkkaloo
- Nosiin wi
- Mbidiinu jukki yi.
Jimbulang yi man nañoo wuute, aju ci seenum ëmbiit, man nañoo ubbeeku ci xeeti xameef yépp (Jimbulang bu Trecani ak Jimbulang bu waa-Brëtaañ, ñooy yi ci gën a siiw), walla itam tënku ci wenn xeetu xam-xam wi, niki ab jimbulangu paj, bu xam-xam walla bu xeltu. Am na it ay jimbulang yuy jagleelu ci wàll wu yaa ci cosaan, diine walla politig wu wenn askan, walla xeet, niki Jimbulang bu Mag bu Siwiet yi, Jimbulangu Jewish bi...
Yitteey liggéeyi jimbulang mooy jébbal xameef gi ëpp solo gees dajale ñeel tëriit li. Yii liggéey nit yàgg na koo def, dalee lu sori ci taariixam, waaye baatu jimbulang ñi ngi ko tambalee jëfandikoo ngir wax yile liggéey ci XVIu xarnu. Bépp liggéeyu jimbulang, ci lu leer, ab tënk rekk la ci xameefi nit, te it liggéey bi day soppiku aju ci dayoo ak xóotaayu ëmbiitam. Mbooloo ma ñu koy jagleel man naa am njeexiit ci ëmbiit mi; ab jimbulang bees jagleeli gone mooy gën a néew bees jagleeli mag.
Nosiinu jukki yi am na solo lool, ndax moo koy tax a doon ab jumtukaay bu saytoom yomb, kon gëstu ci dina yomb. Ci taariix, ñaari xeeti nosiin lañuy jëfandikoo ci jimbulang yu këyit yi: nosiin gu abajada, jukki yi dañu leen a nos topp nosiinu arafi abajada gu làkk wa ñu binde jimbulang ba, beneen bi mooy séddale leen ciy wàll. Bu njëkk bi mooy bi ñu gën a jëfandikoo ba tay jii, donte xibaarukaay yu mbëjfeppal yi tax nañu ceet geek dello gi man a am, di lu kenn manutoon a xalaat bu njëkk ba.
[Soppi] Jimbulang yi njëkk
Nit, dale ci lu yàgg cig nekkam, doon na jéem a nos ay xameefam. Li dale ci jamono ju yàgg ja, bindkat yi tambali woon nañu xalaat di boole banqaasi xam-xam yépp. Ci jimbulangkat yu njëkk ya man nañu cee lim Góor gi Plini mi bind Naturalis historia (taariixu dend bi), doonoon ag faramfacce, ci fanweer ak juroom-ñaari téere ñeel dend bi, nekkoon na liggéey bu siiwoon ca Tugal gépp ca Jamono ju duggu ja.
Yenn ci liggéey yi mat a fattaliku bokk na ci jimbulang bi Ibn Xaldun bindoon ci 1377, duppee ko Al-Muqaddima(Taariixu àdduna bi), mu ëmboon mbooleem xameefi XIVu xarnu bi: melosuuf, xeltu, taariix, koom-koom, gëstumboolaay, politig, paj ba ci suqaliku gu sax. Jimbulangu xam-xam bu Abu Bakr al-Razi, mutasilita bu Al-Kindi(ci daanaka 270 téere)
Imbratóor bu siin bi, Cheng-Zu bu callala gu Ming moo amaloon Jimbulangu Yongle, di benn ci jimbulang yi gën a yaa ci taariix, mi ngi àgg ci 1408 nekkoon 11.000 téere yees bindeek loxo, lu mat 400 ci ñoom ñoo ngi leen denc ba tay.
Yii téere, loxo lañu leen doon sottee ba tax doonuñu woon tasaaroo lool, boroom alal yeek niti diine yi rekk ñoo ci doon jot: Doonoon nañu ay téere yu seer lool.