text:
Wote bi nu dëgmal, ñépp xam na ñu ko, wote bu jeggi dayoo la: ndax ci la ëllëgu réew mi aaju! Wote tànn la wan yoon la Senegaal war a teggu jëm ca kanam mbaa mu teggi ko, dellu gannaaw: lawla cat! Wante li ñu soxal ci jukki bii, lu lëkkëloog loolu gaa, wante leneen la. Loo xam ne soo ko seetloo, dafa mel ni dafa am jàllarbi ci ni “politiciens” di jëfandikoo làkki réew mi! Li ñu leen doon faral di wax mooy: demokaraasi ci làkki-jambuur ay kácci neen la, mënu la nekk! Ndax demokaraasi mooy nguuru askan wi ngir askan wi!
Waaw, bu fekke ne nag fa ñuy takke aka tekki, fa ñuy dógale, fa ñuy fasee aka fecci, ña fay wax du ñu wax lu askan wi mën a dégg, naka lees mën a tuddee mbir mooma demokaraasi? Dafa mel ni daal buum bi ñu kolonisatëër bi nasoon, ba taxoon ñuy wéy ci waawaam, ba léegi dógagul! Te buum boobu, xàncc bi ñu ko ràbbee mooy di jëfandikoo làkki nasaraan soofal sunu bos, di jàng cosaanaam fàtte sunu bos, jël ay kureelam indi teg, jël doxalinam indi teg, jël xaalisam indi teg… Te loolu feek mu ngi fi, cóow leey bari rekk, wante demokaraasi dëgg, mbaa jëm-ca-kanam ci wàllu koom-koom caada ag nekkinu askan wi da na fi jafe lool!!!
Liy firndeel loolu, mooy ba nasaraan bi xamee ne léegi mu ñakk réewi Afrik yi mu kolonise woon, fekk Alseeri ngiy xare ngir moom boppam, Wietnam duma Faraas Jemben-Fuu, Kamerun tàmbalee fippu, seneraal Degaulle da fa ne woon: “na ñu yolomal buum gi ba laa moo dóg”!
Te loolu li muy tekki mooy, na fi sunu jëmm yi jógge, wante sunu doxalin moom na sax ci xel yi ba fàww! Te looloo fi amoon, ba fi Senóor nekkee ba ci Abdu Juuf ag ñi fi nekk téy! Xam nañu ne Senóor ba mu fi jógge da dem Faraas nekk “Accadémie francaise” , Abdu Juuf jógge fi dem jiiteji “francophonie” di bàkk, di bàkkoo làkki nasaaraan! Xalaas, loolu de du ngoóora! Te su caaxaan faaxee dëgg des, Afrikee rekk ngay gis muy nangu loolu! Kenn ñemewul xalaat sax, gis sinwaa, mbaa sapone mbaa wietnamee buy soofal làkk wi mu nàmp, dem di bàkkoo làkki ñi ko mas a dëkkee tuutal ag nas buum! Da ñu fee déggoon ci lu yàggul dara sax njiitu-réew mi di wax di bàkku naan, Senegaal mooy réew mi nga xam ne, soo limaaleewul Faraas, fa la nit ña gën a xereññee ci làkk nasaraan!!! Wante nag Wolof Njaay da ne li nga moom nga mën a tiitaroo! Li nga moomul moom, Bafa rekk la sànt! Seex Anta yokk ca ne “lákki jambuur de su safoon suukar ba mel ni lem itam, mënoo ko mácc ba cay taxamtiku”.
Ñaka xam daal ag ñakk fayda li ñu waral bari na! Ñu bari ci waay-xeltu yi sax dañoo defe ni, wax yu ni mel ay waxi-démb mbaa ay wax yu amul solo lañu, te fekk ne loolooy ndéyi-mbill ji!
Amul xejj-ak-seen, amul benn réew bu mëna am yokkute, am tawféex ci kow topp aadaa, ag cosaanu weneen askan, rawatina dëkkee jëfandikoo làmmiñ woo moomul te fekk Yàlla natoowul a ag lu!
ImageWante nag ba léegi yakaar tasagul! Ndax téy soo seete xale yiy “rap”, seen xarala ci lákki réew mi, li ñu ciy wax, li ñuy ciy yàtt ci ay káddu yuy xalam, seen farlu ci siggil réew mi ag askan wi, dootoo amati benn siiki-saaka ne làkki réew mi ñu ngi ci yoonu suqaliku gu wér! Ba tax na sax, soo koo setantalee, da ngay gis ne “politiciens” seen bopp dafa mel ni dañoo xawa nànd loolou”! Ndax léegi ñoom ñépp a taamoo wut ay dàkkentali wolof: Moo xam “Bennoo Siggil Senegaal la, Bes du ñakk, Fekkee ma ci boolee, Daas fanaanal, Nay leer, Car leneen, Taxaw temm…” ag yeneen yeneeni yëngu-yëngu lañu! Loolu soo koo seetloo bu baax ag jàllarbi la daanaaka, ab “revolution linguistique” la! Ndax ku ci nekk xam na ni soo nee askan wi “bennoo siggil Senegaal” rekk nit ñi xam loo wax, jaratul sax nga leen di faramfàcceel lenn. Wante soo leen nee “CAP 21″, walla nga ne leen “Coalition pour l’Aternative” ñu bari day mel ci ñoom ne ay waxi-picc! Te mbir mi nag, waxoon naa leen ko fi, su ñu doon jëfandikoo sunu làkk yi rekk léegi lépp leer naññ! Loo waxati ñépp xam ko: doo fi naxati kenn! Moo tax ba fi njiitu-réew mi nee “maa waxoon waxeet!” mbàmb li wër àddina! Wante su ne woon ci nasaaran “j’avais dit, mais maintenant je me dédis”, mbir mi du demee noonu! Kon soo ko seete, làkki jambuur wi ñu fi saxal ab juntukaay la itam bu ñuy noote aka naaxale askan wi la, maanaan “c’est un instrument de domination et d’infantilasation aussi du peuple”! Mbas ci li fi “Jean ak Paul def”!
Tamsir Anne : tamsir.anne@wolof-online.com


c: text/html

text:
Lan mooy xLingua?
- xLingua juumtukaay bu matale bu bees la ngir ngirum-barillàkk
- xLingua daa nar a dimbali nit ñi ci yombal jëfandikook yeneen làkk yi
- xLingua amna jokkalekaayu tëraliinu boppam
- xLingua ag jàppandal la ngir sos ci ag matal jumtukaay i làkk yu bees
- xLingua barab bu ubbeeku la ngir njuréefu xalaat yu bees yi
- xLingua dëkk bu bees la
xLingua - ag jàppandal ñeel nit ñ?
- xLingua day dimbalee ngir nànd ak a jubbanti sa bopp ci yeneen làkk yi
- xLingua Wu-Almaañ ak Wu-Poloñ la dooree
- xLingua dina jàppandiji ci wu-Fraas ak wu-Riis ci diir bu néew
- yéene ji ñeel yeneen làkk yi bér na.
xLingua - yoon wu bees ngir ngirum-barillàkk
- xLingua sàqum-njoxem làkk mu xarale la
- xLingua man naa joxe ay tekki yu wuute
- xLingua nangu na araf i seet yu jéllalewu yi
- xLingua nangu na seet i yàqu-yàqu yu jéllalewu yi
- xLingua day dellu ci soppikuy baat yu digg-dóomu yi
- xLingua nangu na yokkalek baat jaare ko ci benn soppikoom
xLingua - jokkalekaayu tëraliin bi
- xLingua amna jokkalekaayu tëraliinu boppam
- xLingua may na bépp tëraliin ci jëfandikoo man-manu ngirum-barillàkk
xLingua - daytal ñeel juumtukaay i làkk wu bees
- xLingua mooy daytalu juumtukaayu tekki gu jonjoo gixLingua yëgle
- xLingua maye na juumtukaay i jàng làkk wu bees
- xLingua maye na dajale yu bokk ak i baatukaay yu solowu
- xLingua man naa taxawu njàngum kenn
xLingua - ubbeeku na
- xLingua ubbeeku na ngir dugalug njuréef i xalaat yu yees
- xLingua ubbeeku na ngir tëral ci .Net walla Barabu Java [environment]
- xLingua ubbeeku na ngir xam-xamu anam ci luy yokk juumtukaayi làkk
- xLingua dina yokk ci diir bu néew ngir di génne kàddu
xLingua - dëkk bu bees bi
- xLingua may na tëralkat yi, saytukatu-làkk yi ak ñeneen ngir ñu defar séen juumtukaayi làkk i bopp
- xLingua moongi woote ci ag jagleel ngir defar ay tëriin yu yees ñeel politig, koom-koom, cosaan ak lépp lu ñeel dundug nit.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ay jumtukay
Féeňtek ligeeyu li jëm ci wallu ňam ci adina bi yëpp bokk ko,te nga xamni li ci ëpp doole mi ngi fetewoo ak ňii di way jëfendikukat yi ak ňi ci ligey, boole ko ak sosuk sëk yi ci biir reew yi, naam xàll na ay yoon yu baykat yu mag yi mëna jafandu waye tek na ňeneen ňi tamit ay jafeň-jafeň, gënja feeň ci neew ji doole yi ak ňi nguur gi dëddu. Nooraani bi baykat yi di def jëm ca taax yi mooy indi koom-koom bu jigeen ňi di dooleel ak mbay mu fetewoo ci taax yi.
Loolu ňu lim nak moo nara indi ay jaxasoo ci mbay mi ak baykat yi ci reew yu neew doole yi. Looloo waral ETIC di gënna farlu ci di jeema dimbali baykat yooyu ngir ňu jott ci xibaar yi jaaraleko ci xarala yu mùjj yi. Ci wall woowu nak li gënna am solo mooy xamme jumtukay yi mënna yombal te yesal tas xibaar yi ci bërp yoo xamni ňi ko genna yitewoo seen jang soriwul.
Jumtukaayu jokko yi
Amna ci ňètti jumtukaay yu ci am solo lool. Been bi di ràjjo yi,gënn ca am solo di rajjo gox-goxaan yi, beneen bi di telefon portaabal yiak, ci yeenn dêkk yi, internet bi ndaw yi ňu yooni di jëfëndiko.
Siwal walla jalale xibaar
So deep taskatu xibaar ci rajjo gox-goxaan yi te nga bëgga jalalep xibaar mun nga ňu jott fi.


text:
Ndombo gu mbëj
Ndombo gu mbëj dees koy tekkkee niki lëkkalante gu ay cëri mbëj ci wenn yoon wu tëju ci genn anam guy tax ba dawaanu mbëj ga cay jaar di man a wéy di wal, maanaan du am benn dog-dog.
Gëstug ag ndombo[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Solos gëstu ag ndombo gu mbëj mooy génne ca dayooy dawaan ba ak dend ba. Sukkandiku ci melokaani cëri ndombo gi ak àtte yi ñeel ndomboy mbëj yi.
Noste gu wéy[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag ndombo gu mbëj guy dox ci ag noste gu wéy (maanaam kem yi ajuwuñu ci jamono, seen dayoo du soppiku ci jamono, dees na ko woowee itam jamono-soppeekudi) dina am lumu néew-néew ag ndëgërlu, ab jurukaayu mbëj di luy joxe ab dend (walla ab dawaan) bu wéy, man naa am it, yenn saa yi, ab doxalukaay. Manees naa gëstu ag ndombo ak yii àtte:
- Àtteb ohm: moo nuy xamal dayoob dend U bi ci ag ndëgërlu R gu dawaan I jaar ci biiram: U = RI.
- Àtteb Kirchhoff mooy lay jox jëflante bi ci cër yu wuute yu ndombo gi.
- Céetu Norton: mooy wax ne gépp ndombo gu ndëgërlu (ndombo gu ami ndëgërlu rekk) dafay yam ak ab jurukaayu dawaan I bu lang ak ag ndëgërlu R.
- Céetu Thevenin: mooy wax ne sooy xoolee ag ndombo gu mbëj ci ñaari tomb, yu nekk ci ndombo gi, dafay yam ak ab jurukaay bu dendam tollook wuuteeg aj gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi, toppanteeg ag ndëgërlu gu yam ak gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi batay su jurukaay yu temb yi fayee.
Noste gu jàllu[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Batay dawaan bu wéy lees di dundale ag ndombo gu ami fattalukaay walla xiirtalukaay mbaa ñaar ñépp. Kem yi U ak I dañuy bawoo cig noste gu jàllu dem ci geneen noste gu sax. Kon nosteg jàllu du luy wéy, luy nekkandi la rekk. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay.
Noste gu sin[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci gii noste ndombo gi dawaan bu safaanu lañu koy dundale. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay, waaye ak coppite yi ci war.


text:
- Détails
- Catégorie : Littérature
- Affichages : 4191
Woy wii, Séex Aliyu Ndaw moo ko bind, di ko sargale Séex Anta Jóob
Séex Anta Jóob
- Détails
- Catégorie : Littérature
- Affichages : 3565
Woy wii Sëriñ Aadi Turee ko fent. Séexu Tiijaan Sëriif la ko jagleel.
Soxna Aram Faal moo leen ko jottali, tibbe ko ci téereb OSAD bu tudd : Téere Dawal, 1995, xët 40-42.
- Détails
- Catégorie : Littérature
- Affichages : 4210
Altine 21 sàttumbar 2009
Jukki bii tibbees na ko ci Taaral ak ladab ci làmmiñu wolof « Esthétique et Littérature de langue wolof », Séex Aliyu Ndaw bind ko , Osad defar ko, oktoobar, 2002, 64 xët
Njàngatu Séex Aliyu Ndaw ci woyu Sëriñ Muusaa Ka


text:
The Tower of Babel (Genesis 11: 1-9)
Wollof (Wolof)
Yàlla safaan na làkku àddina, mu jaxasoo
- Ci biir loolu nag waa àddina sépp a bokkoon wenn làkk, seeni wax di benn.
- Bi nit ñi toxoo, jëm penku, dañoo gis ag joor ci réewu Sineyaar, ñu sanc fa.
- Ñu ne: «Ayca, nu defar ay móol yu ñu lakk cib taal, ba mu ñor.» Noonu ñu def móol ya doji tabax, taqalee ko koltaar,
- daldi ne: «Ayca, nu tabax ab dëkk bu taax ma bëtt asamaan; kon dinanu am woy, te dunu tasaaroo ci kaw suuf.»
- Waaye Aji Sax ji wàcc, xoolsi dëkk bi ak taax, mi doom aadama yi tabax.
- Aji Sax ji da ne: «Su ñu tàmbalee nii, di menn mbooloo te bokk wenn làkk, kon dara dootu léen të.
- Ayca, nu wàcc, safaan seen làkk, ba dootuñu déggoo.»
- Ba loolu amee Aji Sax ji jële léen foofa, tasaare léen ci kaw suuf sépp, ñu yemale fa dëkk ba ñu doon tabax.
- Looloo tax ñu tudde dëkk ba Babel (mu firi Safaan), ndax foofa la Aji Sax ji safaane làkku àddina sépp, mu jaxasoo, te fa la léen tasaaree ci kaw suuf sépp.


text:
Maa ngi tàmbale samay wax ak jëf ci turu Yàlla miy kiy boroom yërmande ju yaa ji ci adduna ak ja ca allaaxiraa. Yal na Yàlla dolli xéewal ak mucc ci suñu sàng Muhammad ak ci ñoñam aki saabaam ci anam yu sax Yàlla doy na ñu, moom de wéeruwaay wu baax la, wu mat a wéer say mbir, joyal ko ko. Jëf yaa ngi ci yéene yi, ku nekk it la nga yéeneey sag pay.
Bokk na ci hikam (sagesse) : ku sàkku mbir de bu ca saxee am ko. Ku fëgg bunt it boo fa saxee ubbilees la.
Bokk na ci hikma ba téy: ku tëyye boppam wëlif neen yi (caaxaan yi ) limees ko mu bokk ci boroom xel yi.
Bokk na ci ba leegi: ku dul merloo boppam du begloo boroomam.
Bokk na ci ba téy : ku def la ko soob dajeek la ko naqari.
Bokk na ci: ku taqook jiyaar ak bakkanam, texe fa biir bàmmeelam .
Bokk na ci : ku topp Yonnant bi, am gën ji la mu ñaan.
Am ku jël maanaa yii yépp boole leen ci wenn bayit : képp ku woor wëlif caaxaan yi danga dogi ciy ngënéel.
1 Taalif wi
Taaliif wii nag lu ñu barkeel la ci njëlbéen gi ba ca dayo ba. Moom nag, ki waxoon bayit wu njëkk wi –yal nañu ko dolli ag bëbb (xéewal) – am na ba tay weneen bayit wu yor maanaa, mu ciy nos (woy) maanaam waxi sëriñam ji, wax jooju mooy jii : (nguurug neen waxtu rekk la, nguurug dëgg nag day wey ba yawmal-xiyaam).
Woy waa ngii : dëgg day sax , neen nag bu kawe woon it day mujj naaxsaay, mujj suufe.
Maa ngi tàmbale samay wax ak jëf ci turu Yàlla miy boroom yërmande ju yaa ji ci adduna ak ja mu ñu jagleele ji ca allaaxiraa
2 Ubbite gi
Kii di doomi sëriñam ji dul sànt ci boppam lu dul turam wu tedd wa, Muhammad,
Kii de mi ngi sant Yàlla (t.m) mi suturaal ay ayibam te taxawu ko te dimbali ko.
Tudd naa sellam ga moom de Boroom bu tedd la bob may na ma lu waral ma koy sànt. Moom de mooy ki def ay teggin yu raf muy luy làq ag reer ak judd bu ñaaw (bonu askan).
Mooy ki jagleel boroom xam-xam yeek teggin, mooy ki léen jagleel ab yool akug jam-jub (def la jub).
Xéewal ak mucc gu kawe nañu sottiku ca ka yéegoon ca Alburaax.
Kooku mooy suñu sàng biy woote jëme ci Aji-bind ji (Ki sàkk mbindeef yi), defee ko nag ci gën jaa rafeti teggin yi .
Kooku mooy Muhammad ak ñoñam ñi di woroomug raw ak saabaam yi làq ngënéelul Aji-des-ji (Yàlla mi fi dul jug).
Ñoom saaba yooyu de saxaloon nañu ag laa-biire ci lu dul naayoo , ndaxte dañoo toroxaloon seeni bakkan ba far leen moom.
Sànkoon nañu seeni alal cig joxe ci lu dul ngistal mbaa naaféq. Ñu sukkandiku woon ci Aji-jariñ (Yàlla) jiy Aji-wërsëgale, ngir ag wakkiirlu ci moom ci mbooleem wërsëg yi. Ñoom de dañoo boyoon jëm alaaxlenniraa ngir ne dañoo fase woon wujj wa (adduna). Masuñoo bàyyi lenn ndigal lu juge ci Aji-settantal ji (kiy def mbir yi di Yalla), kiy Aji-bind ji.
Ñoom de – ci safaanub ñuy bàyyi ndigal yi – dañu ciy sax ànd ceek bànneex, ndaxte koomum ja du tax ñu koy fàtte (alal ji ñuy jële ci marse yi duñu tax ñuy fàtte ndigali suñu boroom yi) .
Wuññi woon nañu lëndëm-lëndëmi gox yi ci xam-xam ak jëf ak dëppoo. Ndaw ñu di sàng yu ñaw !
ñoom de la neexoon ca cafka ga jël navu ko. Yal na ngërëm – lol di naa ci dajeek ëlëg ka làq cang gu joyu ga – sottiku ci seen kaw .
Kooka mooy Muhammad, yal na ko Aji-des-ji sotti ay xéewal ak mucc mook ñoñam ak saabaam yi di ay ndab yuy duy xam-xam aki xeewal aki hikam
3 Li waral xasida gi
Man dey téy damaa ñëw ngir wuyyu lenn ci murid yi di woroomi tuub (ñiy tuub ak a jéggalu seen Boroom). Ñoom de dañoo sàkku woon ñu defal leen woy wuy jàngale ay teggin, ngir ñu sàkkoo ciy teggin, te loolu wartéef la . Ndax kat képp ku bëgg a topp Yonnant bi te tegoo ko ciy teggin dees na ko xañ ag texe akug jariñu.
Moom teggiin de – ci àdduna ak allaaxiraa – mooy gën ji ndàmb tey gën ji lu ku tedd di tedde. Ndaxte mooy leeral ab xol tey jegeele àjjana. Dina waral say dëkkandoo di la tàgg te dina sooreel it sawara. Ma daal di jug ngir sàkku gi ñu ko sàkku woon ci man gaawantu, tontu leen, di ci sàkku nag ab yool ak ngërëm.
Moom nag du lu dul jël la Waliya wa tuddoon Dal-Haaji wesaroon (manaam la mu bindoon te woyu ko, maanaam defu ko woon ay bayit ) def ko ay woy, di ñaan ci def gi Yàlla fajal ma samay aajo
4 Lu tax ma taamu ko ?
Ndax dafa boole – ba noppi gàttal ko – li ëpp ci li taalifkat yu njëkk ya bindoon cig tàqale. Lépp loo gis mu néew te doy moo gën lu bari te sonnale. Def naa ko nag woy wu ami njariñ, ci baaxug Yàlla mi dige ci Alxuraan ne dana aar ñi gëm. Ndax Yàlla may ma ci ngërëm ak kóolute ak njéggal ca bisub njàqare ba. Kon kat yeen sàkkukati xam-xam yi maa ngi leen di dénk te dellu di leen dénk te di leen xiirtal ci tontu bii (téere Nahju bii) Ndax kat yor na ci ay jikko aki teggin lool: bu ngeen ci tënkoo dina leen wommat jëme leen ca jub ga. Ay gindee ngi ci aki njariñ yooy boroomug-nammeel (ab murid) du ci yoqat mukk. Kuy door a dal ak kaanfóoree yam ciy njariñam, aw yiiwam it du jeex mukk. Ndaxte ni ñuy àgge ci Gën-jaa-rafeti jikko yi mi ngi ci ak ca (lu baax) la ñuy mébët. Maa ngi ko tudde: Nahju QadaaAl Haaji ci góob mbayum suñu sëriñ bii di Dal-Haaj. Maa ngi ñaan Yàlla mu nangu ko ca baaxam ga te àggale liggéey bi. Di ko ñaan it mu mel ne turam wi, ba ki koy jàng ay mbiram man cee yéweene ngir mu texe. Te mu musal ma ci ngistal ak aaw (naw sa jëf) ci barkeeb Yonnant biy Boroom Liwaaul Hamdi ak yu dul ñoom ñaar ci caay-caay yi (bon-bon yi) te mu may ma ay ngënéel.
Te mu musal ma (t.s) ba fàwwu ci ayuw Ibliis mii nga xam ne dafa féttéerlu .
Te mu musal ma ci ayu li mu bind ci suuf si, ak li mu bind ci asamaan si ak li nekk ci seen diggante ñoom ñaar.
Te mu may ma ma topp ci sunnas Yonnant bi (j.m) miy Gën-ji-mbindéef , miy ku ñu ramuloo, miy ku ñu topp ginnaaw bi mu jullee ci moom te sëlmël ci, ak ñoñam aki saabaam ci anam gu dul dog. Fii nag mooy fi tarjumaani téere bi yam, kon leegi nanu jublu ci (indil leen) teggiin yi.
5 ndoorte li
Ngir woy, nos lii di wesaru Seex Amaadu – mii di ku géeju ci xam-xam – maa ngi naan : Yeen mbooleem waay-sàkku yi xam-xam déglu leen sama laabiire gii di leen tàqaleek ag texeedi Mu di laabiire gog dañu leen koo jëmme ngir jëmmi Yàlla rekk, muy yee nag jépp aji-xellu ak ku jamuj(fàtte):
Yoonu teggiin de mooy yërëm ndaw, ni ko baayam di yërëme ak ndayam te weg mag ak def sa moroom ni sa bopp ngir jëmmi Yàlla mi nekk ca aras (toogu ba)’ saraab aji taalif ji.
Yoonu teggiin mooy nga yërëm ndaw mel ci moom ni baayam ba ko jur te am lool ci moom yërmande, te mel ci ne ndayam ju am ja ag ñeewant, nga weg it mag ak doonte da di ab jaam bu bawoo Abasa (Ecopi) , te nga yamale sa bopp ak sa moroom ngir jëmmi Yàlla kepp.
Xamal ni teggin de mooy taarub boroom xam-xam ak ku koy sàkku, mooy it takkaayi
aji -xellu ak ku lewet, mooy njobbaxtalu jikko yi, ku ko takkaayoowul yoqéel na, ñàkk na ay takkaay, te neenal, dana mujj di ku Ki bind bañ ak ñi mu bind -Yàlla aki mbindéefam. Képp ku ko gis bañ ko te sànj ko (mere ko), képp ku toog ak moom am ci moom ag yoqat akug doyal.
Bokk na ciy teggin ngay laabiire koo gis ca la nga gis ne ag jubam a nga ca, te ngay bañ a yayale sa bopp jenn àq ci kenn, te nga jort it ne yayoowoo ci kenn mu lay màggal ci lenn. Loolu nag mooy li mu junj ci waxam jii :
6 Na ngay yërëm gone
Nangay yërëm gone, rikk, bu ko nëbbal benn yoon genn laabiire gu aw yiwam nekk. Deel weg mag doonte da di ku doyadi te xeebu.
Bokk na ci ay teggiin nga bañ a njort ne yayoo nga jenn àq ci kenn ku mu man a doon . Te nga bañ a séentu genn màggal mbaa wormaal wu jóge ci kenn (kok man nay mer sax ci màggal gi mu lay màggal).
Yaw daal jortal ne teggin yépp ci yaw la war a bawoo, bu leen seentu mukk ci say àndandoo. Àndal ak nit ñi ni nga bëgge ñu ànde ko ak yaw. Saraab aji taalif ji : li mu namm a wax mooy :
Bokk na ci teggiin yu rafet nga jort ne ay teggiin moom ci yaw rekk la war a juge, te nga bañ di ko seentu ci ku dul yaw. Te ngay ànd ak nit ñi ci jikko yu baax yi nga bëgg ñu ànde kook yaw; boo ko deful it jikko yoo ànde ak ñoom ci yu bon séentu ko ci ñoom, nit ñi daal ni nga mel ak ñoom rekk lañuy mel ak yaw. Na ngay sàmmoonteek aqi (Yàlla) – Boroom màgg giy Boroom kàttan gi – ci ñoom ngir jëmmam ja moom Yàlla ni waxi woykat ba. Mu bëgg a wax rekk ne bokk na ci teggiin yu rafet ngay sammoonte ci mbindéef yi àqi Ki leen bind(t.s) ci di àndeek ñoom ni ko woykat bi waxe ca qasidaam ga yor bahru basiit:
Yaw mbokk mi na ngay am yërmande ci mbooleem mbindéef yi, nanga leen di xoole bëtub ñeewant ak yërmande. Na ngay weg mag di yërëm gone, tey sammoontek àqi aji bind ji ci mépp mbindéef. Am na addiis bu naan : sama xeet wi de du dañ di nekk ciw yiiw féek ku ndaw a ngi ci weg mag, mag di ci yërëm gone. Kon rikk na nga di roy ci gindig Imaam yi (y.y.g) kon de di nga gindiku.
Bul di toogandook ku la mag ci lu dul lu manul a ñàkk(loola mooy lu mel ne) : ngay jàng ci moom walla nga dëkk ak moom walla nga bokk ak moom di lekk, bul toogandook moom cib lal it. Saa su Yàlla defee nga toogandook moom na nga ko def cig wegeel akug dal akug xeebu akug watandiku, te bul di tafu ci kawam, bul toog it ci kanamam Yaw mbokk mi rikk, bu ko tàllal sab tànk boo toogee ci moom, te deel damm sab gis wëlif ko, maanaam bul ko di faral di xool rekk
7 Saraa
Mu bëgg a wax ne : bokk na ci teggin yu rafet nga bañ a toogandook ku la mag ci lu dul lu manul a ñàkk, ngir jàng mbaa dëkk ak moom walla di lekkandook moom añ. Boo toogeek moom it na nga ko def cig wegeel akug dal akug xeebu ak wattandiku. Bul di ko ñóoxu mbaa nga koy tàllal ab tànk, bu ko di ja tam, bul di baril di gëstu ci lu dul aajo, ndax loolu ci màndargay ag ndof la. Yàlla nee na (t.s) : “neel jullit ñi ñu dam seenub gis” loolu moom lay junj ci waxam jii di ñëw :
Bul di baril looy geestu fu nekk, te dara ñoru la ci geestu gi. Ndax loolu kat màndargam ndof la, te boo demee ci téereb Yàlla bi di nga fa gis: “neel jullit deel topp ndigali Boroom mbindéef yi, ndax kat nekk na ci addiis yi. Waay de sànkoo na ci bennub xool rekk. Ab woykat de waxoon na bu yàgg ne : booy def loo gis xool ko danga ci mas a am bis
kon bul di wëndéel sab gis .
Saraa : Mu namm a wax rekk, war na la nga topp li la sa Boroom digal muy damm sab gis. Ndax Addiis bi nee na : waay de dana xool benn xool bob xolam dina ci yàqoo nib der di yàqoo ca sébej ga, du ca jariñu mukk. Woykat ba nee na : yaw de boo sànnee sab gis ngir sa bànneexub xol, bis dina ñëw bob li ngay gis dina la sonal: danga gis lolodoo man léppam (doo man a am lépp ) te doo man a muñ rekk ca lenn la, doo man a yam rekk ca xool ba. Doo ko man a am te doo ko man a muñ, bu ko defee ngay sonn ci loo dul am, te boo ko gisutoon doo ko yittewoo. Keneen it ne: jàmbaar du mooy kiy aar ay gawaram ca bisub jamante ba, bu xare ba tàkkee, waaye ka damm ab gisam mbaa mu lem ab tànk wëlif ay moy kooku ci jëmmam mooy gawar dëgg bay jàmbaar.
Bul di baril am po, bul di ree lu bari, mbaa ngay baril looy yëngatu ak a defi neen.
Bul di baj-baji mbaa ngay jéem a yëddu lu nëbbu lu mu man a doon: loolu de màndargam tóoy la ak woyofum xel ci ku ko baaxoo.
Boo jekkee nanga dalal say cér, nangay taqook ag noppi ànd ak dëddu ci lug dëddu war, kon de nga jariñu. Deel muñ ag nàññ te bu ci toontu kenn, te mel ni na Boroom njàngat la (adiib) waxoon : Wallaay damay romb waa ji mu may xas may jellale naan kii de xam naa ne waxuma, ndax kat xasante ak weddeente bokk nañu ci jikko yi gën a bon niki dóorante. Bariy ree day ray ab xol, kon rikk néewalal ree yi, ndax nga gërëmloo Boroom bi
8 Saraa
Maanaam bokk na ci teggiin yu rafet nga bañ a barili ree, po, ag neen, ag baj-bajeek yëngatu ak a jéem a yëddu lu nëbbu, loolu de ci màndargam tóoy la bokk,ak gàttum xel, na ngay faral a dal boo jekkee (boo toogee) cib jataay tey faral a noppi, ba ñu laaj la, bu boobaa nga tontu ci kàddu gu suufe, walla nga soxlaa laaj dara, bu boobaa nga def ko te yam ca sa soxla rekk, bu ca dolli dara, ndax kat noppi noflaay a ngi ci ak sutura niki ñu ko waxe: nëbbal ayib yi kem li nga man cig noppi, ndax kat ab noflaay a ngi ci noppi ñeel aji noppi ji. Defal sab toontu boo lottee muy “noppi”, bari na wax joj toontu baa nga ca ag noppi.
Bokk na ci hikma: bu wax doon xaalis noppi di wurus, bu la nit réeree, def la ag ñàkke-teggiin jéllale ko taqoo noppi. Ni ko woykat bi waxe: amaa na ma romb ku soxat ki, ku yaradiku ki mu may nàññ, bu ko defee ma fegu te naan kii daal waxut ak man, nàññante ak weddeente bokk nanu ci jikko yi gën a ñaaw, yi gën a bon, ree ju bari day ray ab xol. Boo bëggee am sa ngërëmul Boroom, néewalali ree, Yàlla ci jëmmam (t.s) moo ne : “nañuy ree lu néew”. Boo toogee ak ku la mag booy ree nangay yam ci muuñ. Booy wax ak moom it bul bayliku ( ëppal ci wax ji), ndax loolu du lu rafet. Noppil ba nga gis mu bëgg a wax ak yaw, bu boobaa yamal ca la mu soxla ci yaw. Loolu kat moo di ay teggin, kon jëfe ko cig wàllam. Bu la béccingalee, muñal béccingalam yooyu, bu defee lu jaaduwul suturaal ko. Bul dañ di ko jéggalu, te bu ko di mere it. Bu koy faral di ja (jëmale ko say gët , samp ko ko rekk) ci waxtu wu nekk
9 Saraa
Bokk na ci teggin yu rafet nga bañ di ree ci jataayub ku la mag ndare muuñ, nga bañ di wax ak moom cig bayliku, maanaam ëppal ci wax ji, lu ñor nga wax ak lu ñorul, moom daal na nga yam ci li mu soxla ci yaw, bu boobaa doxal nga ay teggin ci moom.
Bu la defee lu jaaduwul jéggal ko, te di ko jéggalu, bul ko di faral di xool xool bu metti, ndax loolu duy teggin. Boo bëggee juge ca jataay ba, na nga ko defe cig tëyyewu (tëyye sa bopp ba suuf du jug pënd du jeqiku). Bu léen xëpp suuf si ci seeni kanam ndax loolu wuute na ak ag jub. Boo ko manee bul di nelaw ci biiru nit ñu nelawul ndax kat loolu duy teggin, ngir ne am na lu ci nekk lu man a waral ag yeddeel: kuy nelaw man ngaa ngelawal te doo ko yëg.
10 Saraa
Bokk na ci teggiin yu rafet nga bañ a jeqi pënd boo toogee ci jataay bay jug, boo nammee jug , def ko ci ag dal akug tëyyewu, te bul jaar ci kanamu way jekki yi. Bokk na ci ay teggiin nga bañ di nelaw ci digg ay way yewwu boo ko manee, ndax amaa na ngelaw génn ci yaw te doo ko yëg, ndax bët ay saañu ag suuf (bën-bënu aw taat).
Na nga xam ne fuqale bokk na ci liy waral gàcce ak yeddeel. Képp ku aj yitteem ci lekk ak séy na xam ne boole na lépp luy toroxte. Lekk dee ci jël lu lay dëgëral ba nga man a jaamu sa Boroom te yam ca. Deel wattandiku jamono ju nekk fuqale ndaxte mooy cëslaayu wépp ay. Saraa: Bokk na ci ay teggiin ñàkk a fuqale ak ñàkk a aj sa yitte jépp ciw ñam, loolu de cig suufe la te day waral ag nàññ.
Woykat ba nee na: yaw de foo fi joxe sa biir li mu la laaj ak sa pëy, di nanu àgg fa mbooleem toroxte ya yam. Sab loxo na nga ko tëyye, bul ci di baril am po, ndax loolu de ayib la. Bul jottaliku mukk loo làqul njariñ lu la man a jegeel sa Boroom


text:
Yëngal-leen kooraa yi te dóor ci sabar yi
Gaynde ñaloor yuux na. Boroom àll tëb na
Tëb na tëbu jàmbaar, leeral lu doon lëndëm
Suñuy naqar jeex na, sunu yaakaar ñëw na
Jógleen gaa ñi, waa Afrig gépp a ngi daje
Awu
Yéen sunu buumi xol, nañuleen àndandoo
Sunu deret waa Senegaal, jógleen
Nañu boole géej geek sayaan yi, nañu boole
Joor gi ak ñaay yi Jaraboot, Afrig sunu réew
Ñaareelu woy wi
Senegaal, yow doomi gaynde ñaloor ji
Yow mi jóge ci guddi jaabal wuti bëccëg
Waay may nu, ngalla may ñu sunu jomi maam ya
Rafet ni jalambaan, jàmbaare boroom doole
Waay gaa ñi, ngalla amleen sunu jomi maam ya
Awu
Ñetteelu woy wi
Senegaal, lu baax ci yow, loolaa gën ci nun
Nañu boole xale yépp ci biir sàq mi
La ko dale Penkook Sowu, Kajoor ak Gànjóol
Ñépp ànd nekk benn, bañ a am xàjjaloo
Ñu doon benn jëmm, jàkkarlook àddina
Ñeenteelu woy wi
Senegaal, naka yow, naka sunu maam ya,
Dinañ dëgër, duñu noonoo tàllal sunuy yoxo
Jaasi dellu mbaram, ngir jàmmi àddina
Ndax liggéey doy na ñu gànnaay ak kàddu
Nit ku ñuul sunu mbokk, ku xonq ak ku weex
Awu
juróomeelu woy wi
Waaye nag, su noon jógee bëgg noo yàqal
Dinan jóg àndandoo, won ko ni ko nun
Benn rekk lanu, Senegaal lanu am
Mag ñeek ndaw ñi, góor ñeek jigéen ñi
Nun dee nu gënal, dee nu gënal gàcce
Tekkikat bi: Mame Younousse Dieng (Tiwaawan, 1961)
Email : mameyounoussedieng@yahoo.fr


text:
Hip-hop
Hip-hop ag yëngu-yëngug caada ak fànn la, mi ngi juddoo ca Réew yu Beenoo ya ci ndoorteel ati 1970 yi, daa boole bànneexu ak ñaxtu. Mi ngi juddoo ci biir askani waa-aamerig yu ñuul yi, ca New York, fa la tàmbalee, mujj tas ca réew ma ba ci àdduna bi bépp, ba tay mooy dundiinu réewu-taax wi ëpp doole. Caaday Hip-hop ci ñeenti ponk la tënku: break dancing, DJing, MCing ak graffiti.
Wii xeetu fànn ñu bari ci woy wi lañ koy tënk ,MCing, te mu gën a siiw ci rap. Caadaay Hip hop yamul rekk ci rap, man naa sol mbubb yu wuute: su fekke danuy yam rekk ci xoosug DJ bi (Disk Jokey), waruñu ko tuddeeti rap, waaye DJing , sunu yamee ci li MC bi (master of ceremonie, njiitul xew) di bàcc kon man nanu koo woowe rap, walla tamit, donte bari na lu muy faral di am, boolee benn DJ ak ay walla benn MC, kon ci nii hop-hop lañuy wax, ndax rap ak MCing yépp ci caadaay hip hop lañu bokk, waaye nit ñi rap lañuy wax rekk yam ci ngir yombal.
Cosaanu baat bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cosaanu baat bi taxu koo leer noonu, ci ñenn ñi jëfandikoo-xel ngir tekki
- Hip "muus", "am-xel" lay tekki, muusaayu tappalaatukat.
- Hop ag yuuxu la gu kuy tëb di def (sooy tëb ni op!).
Nee nañu baat baa ngi war a bawoo ci DJ Luv Bug Starski mi ko doon faral di jëfandikoo suy wax. Waaye li wér te wóor mooy ne gandoor bu Sugarhill Gang mooy ki ko siiwal ci àdduna bi, ci seen woy woowu Rapper's Delight, di benn ci woyi rap yi ñu njëkk a def k7.
Taariix[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay cosaanam[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Woyu hip-hop ci buumu xeeti woyi waa-aamerig yu ñuul yi la bokk. Ay dàttam ñi ngi bàyyikoo ci dundiin gu metti gi ñu nekkee woon, dalee ca seeni maam ba ci jamono yi muy juddu, woy yañu daan def ca tool ya daan ca naqarlu seenug nekkiin, ak daan ca fattali seenug jóge Afrig. Mi ngi tàmbalee ciy kebetu niki xeeti woy yu mel ne ragetime, jazz, blues. Ci lu gën a jonjoo, woyu hip-hopa ngi bawoo ci Soul, ak ci funk. Yii xeeti woy bawoo bëj-gànnaaru Aamerig dem ba fasook sound-system bu waa-jamayka, bi àgg ba New York ndax ndoxandéemu gi waa-jamayka yi daa def foofa. Ba tax-na ñett ñi ñu ne ñoo sos yëngu-yëngu hip-hop fa lañu bàyyikoo.
Donte hip-hop ci yii xeeti woy la jële ay dàttam, waaye doonul seenug wéyal. Du lu ay tëggkat yu xereñ ci seen liggéey toog xalaat, ni blues doonee wéyalug jazz, gospel juddoo ci blues, soul tegu ci, funk ñëw, caaday hip-hop dafa am ab dog-dog ag yeneen xeeti woy yooyu
Aji-rap yi njëkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Les premiers rappeurs et groupes de rap qui ont marqué l'histoire sont :
- Sugarhill Gang
- Run DMC
- Afrika Bambaataa
- KRS-One
- Grandmaster Flash
- Beastie Boys
- LL Cool J
- Big Daddy Kane
- Last Poets


text:
Dëgërluwiin
Dëgërluwiin walla Dëgërluwiin gu mbëj mooy ni ab wommatukaayu mbëj jikkowoo di jéem a bañ ay yani mbëj di ko jàll, di dëgërlu. Ci dëgërluwiinu ab jumtukaay lanuy man a xamee nu ndëgërloom toll.
Tëraliin
Tekki[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëgërluwiin wi p bennaanu nattam mooy ohm x meetar [Ω x m], dafa aju ci ni wommatukaay bi bindoo (dijjaayam, guddaayam) waaye li ko lonkale ak Ndëgërlu gi R mooy mile mbind:
- p mooy Dëgërluwiin wi ñu koy natte ohm x meetar [Ω x m];
- R mooy ndëgërlu gu benn dogu jumtukaay boo jël ñu koy natte ohm [Ω];
- l mooy guddaayu jumtukaay bi dawaan bi di jaar ñu koy natte meetar;
- S mooy dijjaayu jumtukaay bi ñu koy natte meetar kaare [m2].
Sunu wëlbëtee ci bii yamale mu jox nu nan lanuy natte ndëgërlu gu ab wommatukaay bu nu xamee guddaayam ak dijjaayam:
Dëgërluwiin gi manees na koo natte itam ak bii yamale:
- E mooy taraayu toolu mbëj bi, ñu koy natte volt ci meetar
- J mooy fattaayu dawaan bi, ñu koy natte ampere ci meetar kaare
ci mujjante manees na koo natte itam ak safaanu wommatiin wi:
- σ mooy wommatiin wi.
Ajoom ci tàngoor[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëgërluwiin gu ab wommatukaay dafay aju ci xeetu ne-ne bi ñu ko defaree.
Dëgërluwiin gu ab mbéll[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ci mbéll yi Dëgërluwiin gi dafay yokk lu tàngaay bi di gën a bari, manam a wommat dafay wàññeeku. Safaan wa su tàngaay bi wàññee koo ba àgg ci benn lim bumu manuta romb.
mooy Dëgërluwiin gi T tàngaay bi, mooy Dëgërluwiin gi ci tàngaayu delluwaay bi, naka-jekk benn ci ñaar yii lay doon 0° walla 20°. &alpha di ab ngungu tàngoor bu aju ci ne-ne bi.
Dëgërluwiin bu ab xaaj-wommatukaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëgërluwiin gu ab xaaj-wommatukaay dafay wàññeeku lu tàngaay bi di yokk, kon lu tàngaay bi yokk ñuy gën a man a wommat. Bii digaale moo koy faramface:
A, B ak C ay ngung yees jagleel ne-ne bi lañu.


text:
Programme
E-TIC: bènn porojet la buy yëngu cin mbay càmm ak nàpp ci goxu sow jééri ji
Li ko taxa jogg: Càmm gi,mbay mi ak lèpp lu jëm ci walu wérgu yaram soxal nako. ICVolontaires a ngi joxé ay jumtukay yuy yook xibaar u ňi yengu ci ligéey yooyulé nga xamni ňooy banxaassu koom-koomi gox ak dëkk yi nékk ci jéerri ji.
Li ko waral: wétaayu dëkuwaay u jéeri ji dafay indi ay ngalankoor ndax li ëpp ci samkatt yi janguňu té duňu took ci bénn bëreb rek, looloy waral duňu jott ci xibaar yi ňu xaatim ci ay téeré.
Ňi koy jariňoo: bay katt sam katt ak napp katt yu ndaw yi, taskatu xibaar yi ak tamit ňi yengu ci xarala yu yéess yi
Jëff Ji: Daňu bëga buux ligéey bi jublu ci tasaaré xibaaru luma yi.buko défé daňuy yooni as ndaw ci sëk yi muy saytu liňuy jënd ak li ňüy jaay.naka laňu koy dencé kan moo koy jëlé ci tool yi.ndax daf am ay baana-baana. ňu boolé waalé ci njëk yi meteo bi ak bépp xibaar bu mëna mootali laac yi.
Bu loolu wésoo di naňu jèmma suxat ap bérébu tasukayu xibaar ci li ňu jëlé ci sëk yi.dal di sétantal yoyulé xibaar ngir taxawal bénn jookowukaay ci ay SMS bu ko défé ňëpp dina ňu mëna jëllé xibaar ci bobulé berep té duň ko joté fén fudul ci SMS yi.
Li gëne nék jubluwaay bi mooy dimbali samkatt baykatt ak napkatt yi ci ňu mëna waxaalél sén bopp sukendiku ci xibaar yi ňu léén jox.muy ci njaay mi ca sëk ba wala ak baana-baana yi.
Ňi ňuy gungé ci ligéy bi: ňi nék ci réew mi: njiitu jewriň yi; jewriň ji ňu dénk camm gi; jewriň ji ňu dénk xarala gi ak taskatu xibaar yi; jewriň ji ň dénk wallu tagatt yaram bu Maali; service civique national; RTS1; direction nationale de la meteorologie; dëk dëkaan yi; mbotayu baykatt yi; ISRA EREV; Youth ICT bu Maali; conjedjev; ňi nék bitim réew : Office international des épizooties; FAO; Association Africaine de Suivi-Evaluation; CILSS; CIRAD; Fonds Inforoutes, Francophonie; Ambassades bu tugal ci Maali et au Sénégal; Agence Universitaire de la Francophonie (AUF).
Suňu mébétt:
- Sopi pax bi am digëté ňi xam ak ňi xamul ba ňëpp jot ci xibaar yi té jottalé ci ňénén ňi;
- Utal ndaw yi nék ci kaw gi luňuy japp ba saňa déss ca kaw ga bayi réwu tax yi nga xamné dafa fééss bamu ëpp;
- Di sukëndiku ci xarala yi ngir jottali xibaar yi wa réew mi,jaaralé ko ci rajo gox goxaan yi, jigéen ňi ak ndaw ňi;
- Toloolé xaralé yi ci soxlay samkatt yi ak sén kalama.
Li ňu bëgg:
- imbi ay jangukay ci wallu xarala ngir ňu gëna mëna jeriňoo Mbay mi;
- soppi xalaatu nitt ňi ci lu jëm ci wallu céttum mbay mi;
- siiwal ay doxaline yu ajju ci Mbay mu sèll té mucc ayib ak sam; gi, jaaralé ko ci xamal nitt ňi sénn warluwaay ak waxtaan ak ňi di samkatt napkatt ak baykatt ci lu jëm ci luy suxali dëkuwaay yi;
- suxali njaayum li ňu goobé ci mbay mi;
- xam ňaata gatt mo am ci dëkk bi ngir jémma xool nuňu léén di topoto;
- dëgeral mbay miňi dundé ci biir réew mi.
Liňu ci yaakaar: sunu yaakaar ci bilé ligéy mooy taxawal bénn bërëp buy wané mbay mi gënn ak camm gi gënn ci bërep yi ňu tann
Ligéyu ICVolontaires: ICVolontaires mooy jublu ci llèpp lu jëm ci wallu tann way sabablu yi, té yi mooy jokalé lëpp luy yengu yëngu ci bilé ligéy
tolluwaay yo ligéy bi ci ay at: fukki wéér ak juroom ňett
nitt ňici yengu: nétti téemere ak juroom fuk.
Dëkk yi ca Maali:
- Tombouctou: céeb ak blé, camm, napp
- Ségou: lépp luy dugub mbox, céeb, camm ak napp
- Sikasso: ňambi, mango, pombitéer, camm, wëtéén, wayé mbay mu mag lay doon
Dëkk ya ca Senegaal:
- Guédé-Chantier: céeb soplé tamaaté ak léjum
- Mbam (jotaguň ci)
- Matam (jotaguň ci)
Tërilin: kuréel bi yéed: Kuréel bi ay nitt yu am xam xam cin wallu mbay ňooko bokk.di sootanté ay xalaat ak képp kuy yengu ci ligéy bi.
Waxtu wi
Avril à juillet 2009: Taxawal situ internet bi, dajallé xibaar yi, waxtaan ak ňi ňuy japalé (AUF, Université Cheikh Anta Diop à Dakar, SCN)
Aout 2009: Dajalé xibaar yu gëuna mucc ayib ci tombuktu.ak giss ak jewriň ji yorr wallu ndaw ňi.ndajjé bi njeuk ca Maali
Nétéel ak ňéntél xaaju 2009: Sotanté ay xalaat ca tombuktu, xool lu xééw Segou
Fevrier 2010: Ubiték ligéy bi ca maali ak taxawal ekip bu senegal
Juin 2010: Taxaw xoolaat fi ňu tollu
Toftallé linu jëllé ci rapport yi


text:
About Us
ICVolontaires dafa di bénn mbootaay buy yengu ci adina bi yëp ci wallu jokko te séntu wu ci bénn koom-koom. Beral na loxo lool lëpp luy jëm ci kalaama, lëpp luy yengu ci wallu cybervolontariat japalanté ci wallu ak ndajjé yi.
Ci volonatriat lanuy jaaré ngir lige yak ay mbootaay yuy yengu ci luy suxalli dundu doomu aadama,ci waalu nèkkin am ci li ko wërr ci jawu ji mu nek ak ci wergu yaramam ngir taxawal ay projet ak ay Ndajje ci biir ak ci bitim reew.
Nungi lige yak ay volontaire ngir suxalli ponk yi ňu tërël ci waalu jang ak jangale mi ngir tamit xettali doomi reew mi ak deukendoo yi ci sénn yokuté.
ICVolontaires am na njëriɳ bu baax ci siiwal volonatriat bi ndax mungi xirtal nitt ňi ci nuy jappalé sénn reew ci seen coobare ci li muy boole ay mbootay ak ay nitt ňu bokk dekuwaay ak tamit and bi muy and ak nioom ci pasteef bi niu ci andal.
ICVolontaires nak geneve la kerërem gu mak nek waayé ca siwis, waayé amna ay dekuwaay ci bëreb yu baré yu deme ni Espaaň, farans Afrik du sud, Maali, Senegaal, Japon ak Brésil.
Suňu giss-giss
Giss-gissu ICVolontaires mooy aduna bu gënn bi ňu nek ni ngir boolé guňuy boolé xam-xam yi té ňu koy jaaralé ci volontariat.
Suňu jüblu waay
ICVolontaires selibéyool la ak ndajjé la buy jublu ci:
- Bu indi ay jumtukaayu yokuté ak doggù ci biir nitt ki ak ci berebu ligeeyu kaayam lépp ňu jaaralé ko ci volontariat.
- Gungé – jaaralé ko ci ay jéégo ci biir mboy mi ak reseautage – naatango yi ci taxawal séeni tërëline ci wallu jang ak jangalé mi.
Fiňu bëga yègg
Jox nitt ňi, deukuwaay yi ak bërebu ligeeyukaay yi, saň-saňu ak katan ci ni ňuy boolé xam-xam ak soxla yi ngi li léén di jëmelé kanam.
Suňuy kaddu
Jotté ci xam-xam, jang mi, suxàlli, xam-xamu ak technologie, axak yéllefu doomu aadama, wàňňi ndool gi.
Fiňuy yëngu
Jòkko: kalaama yi, cybervolontariat, jappàle mbootaay yi ci taxawal ay ndajjè, ligeeyal rééw mi ci coobaré.
Ku ci bëgga am lu gènna leer meun na dùggu ci buntu bi di http://www.icvolontaires.org


text:
Sàmba Seytaane ak Amari Njullit
Samba le satanique et Amary le pieux
Conte Wolof
Région de ThiesSénégal
Conteur
Ndèye Ngom
— Léeboon!
— Waaw kon… ay ca ñu may ko déglu. Aa... du ngeen déglu?
— Léeboon... daa... amoon...
— Amoon na fi…
— Daan na am.
— Ba mu amee yeen a fekke? Sàmba Seytaane la woon ak Amari Jullit… leegi si tey seen baay bàyyi leen fi, dem tukki ne leen: “Seen yaay bu amee doom na ngeen jël béy wi reyal ko ko. Fas wi bu amee doom na ngeen tibb ci ngooñ mi jalal ko”.
Yalla def seen yaay jëkk a am xale. Leegi mu tibb ngooñ dem jalal yaayam. Yaayam ne ko: “Ey Sàmba Seytaane. sa baay de waxula woon lii”.
Mu ne ko: “Dangay bëgg lekk, bëggoo ma rey la”. Yaayam ni ko: “Man de du ma lekk ngooñ”. Mu dàldi koy jam mu dee. Léegi si tey fas wi am doom. Mu dàldi rey bëy wi tegal fas wi. Fas wi di ŋexal. Mu dàldi koy jam xeej mu dee. Mu dàldi tëdd ca lal ba. Dàldi ne liir bi: “Kaay jëndal ma sigareet”. Liir bi di jooy. Mu dàldi ne ko: “Aan! May wax ngay jooy”! Mu dàldi koy fetal mu dee. Mu dàldi dem war mool wa nga xam ne démb la juddu dàldi ne ko: “Mool wi demal jëndëli ma sigareet. Mool wiy tërëf, mu dàldi koy jam xeej mu dee!
Léegi si tay Amari jullit ñëw ne ko: “Ey… Sàmba Seytaane. lii nga def dey sama baay waxula ko woon!” Mu ne ko: “Man dey rey naa leen. Na ñu dem war gëléem ga”. Ñu dem, di daw, di daw, di daw ba yegsi ci benn lawbe. Mu ne ko: “Lawbe, abal ma sa semmiñ ma wàññi tànki gëléem gi ndax tànk yi da ñoo gudd”. Amari Jullit ne ko: “Eey Sàmba Seytaane., tee ngaa bañ a def noonu”! Mu ne ko:”Noonu dey laay def!” Daldi dagg ñéenti tànku gëléem ga. Gëléem ga dàldi fay yam.
Ñu daldi dem, di dox ak seeni tànk, di daw, di daw ba ci génn kër. Ñu daldi ne boroom kër gi: “Ñun dey fu nu fanaan la ñu bëgg”.
Buur ne leen: “Aa… man dey am naa fu ngeen fanaan. Waaye nag fi ma leen di fanaanal dey bare na ñoo xam ne du ma leen fa fanaanal”.
Ñu ne ko: “Fanaanal ñu fa rekk”. Ñu dàldi tëdd ba xaaju guddi, Sàmba Seytaane. jóg dagg kooyu fas u buur ba. Ne ko rapp ca taal ba, di lekk. Dàldi ne Amari jullit: “Ñëwal rekk ñam ni mu neexee, kaay rek ñam”. Amari Jullit dàldi ne bëret jog, dàldi ne ko: “Na nu daw”! Te xam ne tey rekk la ñu nuy rey”.
Ñuy daw, di daw, di daw ba ci genn daqaar. Ñu dàldi cay yéeg. Leegi bi ñu yéegee nag, buur jóg ak waa këram. Ñu takk seeni bool. Ne da ñuy daw ba fu ñu leen dabee rekk rey leen. Ñu dem ba ca daqaar ga ñu yeek, ñu taxaw fa daldi tàmbale togg. Togg seen yàpp ba mu ñor. Ñu daldi ne: “Bu ñu añee ba noppi ñu jóggaat”. Naka la ñu pare rek, Sàmba Seytaane. dàldi ne Amari Njullit: “Na ñu wàcc. Man de dinaa añ ci añ bii”!
Mu ne ko: “Eey sàmba Seytaane.!”
Mu ne ko: “Dinaa ci añ de”! Dàldi dagg ñaari bantam yu am lonku. Mu lonk ndab li, lonk cin li. Toog, yekk, lekk ba pare. Ne ko kàŋ ca nelu buur ba.
Ñu ne: “Wooy jinne yi”! “Waay, jinne yi kay”. Ñu dàldi tëb ne: “Wooy jinne yi ñëw na ñu ci su ñu kaw. Ay nu ñuy def”? Dàldi daw. Ñu dàldi tëb ñoom itam, ni cëpp wàcc. Dàldi ñoom itam daw. Daw ba ca kër gaynde ya. Ñu ne gaynde gi: “Nun dey, danoo amul fu nu fanaan, fu nu wara dal!” Gaynde gi ne leen: “Man dey man na maa ànd ak kenn rëbbi, keneen ki desal ma ci samay doom”. Amari Njullit xam na jikkoy Sàmba Seytaane., dàldi ne: “Na Sàmba Seytaane. ànd ak yaw rëbbi, man ma desal la ci kër gi.” Mu ànd ak sàmba Seytaane.. Lu ñu gis rek Sàmba Seytaane. ni ko: “Dawal, tey nijaay gaynde rey la”! Saa yu gaynde demee ba di ko bëgg a rey rekk, mu ne ko: “Ey budul woon sa mag ja ca kër ga, ndax maa ngi rëbb ngir sama xale yi am lu ñu dundee, lu ma gis ba bëgg koo jàpp rekk nga dàq ko”. Sàmba Seytaane. ne nijaay gaynde: “Loolu de yaa xam”. Ñu jàppee ko noonu, ba mujj amuñu dara. Ñu dàldi ñibbisi. Gaynde ne Amari Njullit: “Bu dul woon yaw, da naa rey sàmba Seytaane. ndax lu ma gis ba bëgg koo rey rekk, mu ne ko dawal tay nijaay Gaynde rey la”. Leegi Amari Njullit daa di ko ne: “Na nu ànd kon dem rëbbi. Moom ñu bayyi ko ci kër gi”. Léegi ñu ànd di japp, di japp ba mu bari.
Sàmba Seytaane. dàldi jàpp doomi Gaynde yepp rey. Dàldi léen sàam ci bunt u kër ga. Dàldi ne: “Bii man, bii Amari Njullit, bii Gaynde”. Dàldi toog ca buntu kër ga di léen xaar. Amari Njullit toog ba mu yàgg, mu dàldi ne nijaay Gaynde: “Toogal fii, man ma dem may la ndox”. Mu ne ko: “Déedeet, na nu dem rekk.” Mu ne ko: “Walaay tόogal fii rek”. Na ka la ñëw rek yém ci sàam yi ne ko: “Laay, doomi Gaynde yi nga rey ba saam leen nii. Bu ñu yaboo daw”. Mu ne ko: “Noonu dey laa léen def”. Ñuy daw, di daw, di daw ba ab céeli fëkk léen. Sàmba Seytaane. ne céeli ba: “Taxawal, sama gënnug poon gaa nga ma bàyyi ca Nijaay Gaynde te di naa ko jëli”. Amari Njullit ne ko: “Gënnug pόon”? Mu ne ko: “Waawaaw”. Mu dem feek Gaynde jooy ba nelaw ci kaw doom ya. Sàmba Seytaane. dàldi jël gënnug poon ga. Dàldi koy tux ba mu yànj dàldi koy ruux ca taatu Gaynde ga. Gaynde ga tëb di ko dàq, di ko dàq ba céeli ba fëkk ko. Bi ko céeli ba fëkke nak, ñuy dem di dem ba yàgg, mu daadi ne: “Li ci taatu céeli bi dey day nurook saa mbaxanam baay ba. Lii dinaa ko luqati.” Ne ko luqéet! Céeli ba ànd ak ñoom ñu daadi ne dàrrr daanu ci suuf daadi dee.
Ba yàgg mbonaat ñëw, yor yaru dund ak yaru dee dàldi koy bàcc Amari Njullit mu jog. Amari Njullit ne ko: “Andi ma bàccal la Sàmba Seytaane., lu ko moy bu jógee da na la rey”. Mbonaat mi ne ko: “Maa koy bàcc de”! Ne ko yar ba téll. Sàmba Seytaane. tëb dàldi ne: “Eey waay, mbonaat? Da ma koy lakk”. Dàldi ne Sàmba Seytaane.: “Téyeel ma ma dem taxani”.
Mu téye. Na ko la ko téye ba Sàmba Seytaane. dem. Mu ne mbonaat ma: “Dawal! Awal nii, boo ko deful di ngéen daje.” Sàmba Seytaane. daldi dajeek mbonaat ma. “Ñaari mbonaat! Man benn, Amari Njullit benn”. Amari Njulllit ne ko: “Boo baa de”! Mu ne ko: “Bu réeroon de ma ñaf sa ndey”. Daldi koy jàpp, lakk, lekk.
Ñu dàldi ànd dem ba ci benn meer. Ñu fekk ko muy foot. Sàmba Seytaane. dàldi ne: “Waaw meer! Man de ñaari yoon yii ban nga ciy jaar ba tekki”? Meer ba ne ko: “Wii yoon dey dangay rey nit, di rey, ba àgg falu buur. Wële nak, dangay def lu neex, di tëdd fu neex ba yegg gumba”. Sàmba Seytaane. ne meer ba: “Man de ci yaw laay tàmbalee” ne ko dexet rendi. Kee moom, Amari Njullit, aw fee, di def lu neex ba àg gumba. Sàmba Seytaane moom di reyante ba àgg falu buur. Amari Njullit di yalwaan ba fekk Sàmba Seytaane. mu toog. Sàmba Seytaane. ne ko: “Amari Njullit danga maa yalwaan si”? Mu ne ko: “Man kat xaw ma fi”. Mu ne ko: “Man la Sàmba Seytaane.! Danga maa yalwaansi”? Mu ne ko: “Waawaaw”. Sàmba Seytaane. yónnee ay puso yu bari, dàldi koy samp ca néeg ba. Fu ne mu samp fa puso, ba néeg bi daj dàldi fàq juroom ñaari yaru daqaar. Dàldi ne Amari Njullit: “Jàllsil”. Jàpp ko di ko door, réll. “Gumba neel jarr”? Amari Njullit ne: “Nee naa jarree”.
Foo fu la léeb doxee tàbbi aljana!


text:
Weeri wolof
Weeri wolof, ci arminaatu gàddaay gi, walla bu jullit ñi mbaa bu Lislaam, ab arminaat bu weer la, buy sukkandiku ci doxiinu weer wi ngir xam ak natt weer wi. Jullit ñi danañu ko jëfandikoo ci bépp barab, rawati na ngir natt ak xam xew-xewi ak bisi diine yi. Ki ko sos nag mooy Omar Ubn Xattaab (g.m), daal di def gàddaayug Yonent bi (j.m) juge Màkka dem Madiina muy ab tàmbaleem, looloo waral deesi tudde ko arminaatub gàddaay gi. Ak doonte arminaat bi ci jamonoy jullit ñi lañu ko sos, teewul turi weer yi ak arminaatub weer ñu leen daa jëfandikoo lu jiitu Lislaam.
Yenn ci réewi araab yi, mu ci mel ne Araabi Sawdit, moom ci nguur geek askan wi dañuy jëfandikoo arminaatub gàddaay gi niki arminaat bu kilifawu di ci taariixe ci bindante yiy am ci diggante liggéeyuwaayi nguur gi, waaye nag lu ci dul moom, askani araab yi ci des yépp arminaatu Garegori (bi dale ci juddug Yonent Yàlla Iisaa) lañuy gën a jëfandikoo..
Arminaanub gàddaay gi mi ngi ame ci 12 weer yu weer wi, maanaam atum gàddaay gi mi ngi tollook 354 bés daanaka, maanaam 354.367056 ci ay bés. Weer wi ci arminaatu gàddaay gi, benn mu nekk 29 walla 30 bés (ndax doxug weer wu feeñ wi 29.530588 bés la). Ginnaaw nag wuuteg 11 fan am na ci diggante arminaatu judd gi ak bu gàddaay gi, ñaari arminaat yi duñu jamonoo mukk (duñu tolloo mukk) looloo waral dëppale leen di gën a jafe.
Weer ci arminaatu gàddaay gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Tamxarit
- Diggi-gàmmu
- Gàmmu
- Rakki-gàmmu
- Rakkaati-gàmmu
- Maami-koor
- Ndeyi-koor
- Baraxlu
- Koor
- Kori
- Diggi-tabaski
- Tabaski


text:
Liggéey bu mel ni bii ñu fi dëgmal, wareef la ci sunu gis-gis, ñu ñeel fi ca ndorte la góor gu mel ni Seex Anta Jóob. Ndax daf fee def, lu fi daanaka kenn ci waay-xeltu yi ci Afrik ak li ko wër deful: maanaam yesalaat yoon wi àddina sépp doon gise cosaanu nit ku ñuul, fa mu jaar ca njëlbéen ba yegsi fi mu tollu téy. {mosimage}Callalal-cosaan jooju la Seex Anta Jóob topp, dalee ko ca jamono yi nit ku xay, maanaam “homo sapiens” ci late?, feeñe ci déndu Afrik ba jamonooy téy.
Li tax mbir moomu di lu am solo, mooy ne boroom xam-xam yu bare ci tubaab yi ak seeni ndongo yu ñuul dañoo jàppoon ci kow fóogi kese, ne nit ku ñuul daal cosaanam kenn mëneesu ko leraal ndax bindul. Rax ci dolli it, ñooñu ne, li fi suuf si goqi ci ay tabax yu yàgg te kemaane, ca Misira, Nibi, Simbaabwe, Nok ak fenneen, li wóor mooy wenneen xeet moo fi juuxsiwoon, def ko. Ndax nit ku ñuul xameewu ñu ko lu dul roy, njaam ag di wéy ci ndiggëlu kenneen.
Téy, ba Seex Anta ñëwee, wéer ay gëstoom ci xam-xam bu wér, ay firnde yu kenn mënula nàttable, leer na ne nit ku ñuul moo njëkka nite ci àddina, moo njëkka bind, moo njëkka tabax. Fi sax faf, ci Afrik la Yàlla tënee sunu Maam Aadama, ba ay sët-sëtaatam joge fi dem dëkki fenneen, melokaanam ag deram dóog di sopiku! Xarala, xam-xam, tabax yi nekk fii Misira ak fenneen it ci Afrik te di yeem niteef gi, du kenn ku moy sunu maam yi ñoo ko fi def.
Wante dafa am benneen fànn bu am solo ciy gëstu Séex Anta sees di faral di umpale. Ndax bokk na ca la mu njëkka bind gëdd gi làkki-réewi Afrik wara dellu am, ba mëna dellu nekkaat ay juntukaay yu mat yuy jëmële askan yi ca kanam. Séex Anta masul a jóg di bind, di gëstu ci wolof ak yenneeni làkki Afrik yi. Ci kow loolu la tekki xeeti xam-xam yu nekk ci wolof: Dalee ko ci xam-xamu yaramal, simi, xayma, mbindum-fént ak yenneen ak yenneen. Naka noonu ci téereem bi njëkka siiw di “Nations nègres et cultures” – maanaam “Waaso nit ku ñuul ag caada” la tàmbalee tekki faramfàcci-ajoodiku walla “théorie de la relativité” bu Einstein, di ki nga xam ne daanaaka xam-xamam àddina sépp la yeem ba téy!
Loolu yépp li mu ca masoon na jublu moo doon wone pexe yi làxxu ci sunu làkk, te amul sax benneen làkk bu mu mënti doon ci àdduna bu leen ca yobul dara.
Su sóobee Yàlla dana ñu fi dellusi gëna siiwal bindi Seex Anta Jóob yooyu ñu bare umpale.
Kon teranga ñeel na ñayu xare jooju jëfam aki xalatam dootul reer ba fàww!
Tamsir Anne © wolof-online.com


text:
Njàngale 11
Ban njariñ lañu mën a am ci topp xelal yi nekk ci Biibël bi ?
1. Lu tax ñu soxla ñu tette ñu ?
Ki ñu sàkk moo ñu ëpp xam-xam. Dafa ñuy toppatoo ni baay bu ñu bëgg. Sàkku ñu ngir ñu jiite suñu bopp. (Jérémie 10:23) Ni xale soxlaa waajuram tette ko, noonu lañu soxla Yàlla tette ñu. (Isaïe 48:17, 18) Xelal yi nekk ci Biibël bi, ay maye la yu jóge ci Yàlla ngir tette ñu. — Jàngal 2 Timote 3:
Sàrtu Yexowa yi ak xelalam yi dafa ñuy jàngal ni ñuy ame dund bu neex fi ñu tollu nii, ak ni ñuy ame ëllëg dund gu dul jeex. Ndegam Yàlla moo ñu sàkk, jaadu na mu tette ñu. Kon war nañu ko gërëm ci ni mu ñuy tettee ak mbëggeel, te war nañu topp ay sàrtam ak ay xelalam. — Jàngal Sabóor 19:
2. Yan xelal ñoo nekk ci Biibël bi ?
Xelal yi nekk ci Biibël bi mën nañu ko jëfandikoo ci fànn yu bare, waaye sàrt moom mën nañu ko topp ci benn fànn rekk. (Deutéronome 22:8) Bu ñu nekkee ci dara, war nañu jëfandikoo suñu xel ngir xam ban xelal bu jóge ci Yàlla lañu mën a topp. (Proverbes 2:
3. Yan ñaari xelal ñoo ëpp solo ?
Yeesu waxoon na ne am na ñaari xelal yu gën a am solo. Bu jëkk bi dafa ñuy xamal lu tax nit di dund — ngir xam Yàlla, bëgg ko, te jaamu ko ak takkute. Xelal bu jëkk boobu, war nañu ci bàyyi xel ci lépp lu ñuy def. (Proverbes 3:6) Ñiy topp xelal boobu dinañu xaritoo ak Yàlla, am bànneex dëgg ak dund gu dul jeex. — Jàngal Macë 22:36-
Ñaareelu xelal bi dafa ñuy xiir ñu am diggante bu rattax ak suñu moroom. (1 Korent 13:
4. Ban njariñ lañu mën a am ci topp xelal yi nekk ci Biibël bi ?
Xelal yi nekk ci Biibël bi dafay jàngal njaboot yi naka la leen mbëggeel mënee boole ba ñu nekk benn. (Kolos 3:
Bu ñu toppee xelal yi nekk ci Biibël bi, duñu yàq suñu alal walla suñu xel. Xoolal njaatige yi, bu ñuy wut ay nit pur ñu liggéeyal leen, dañu faral di wut ay nit yu jub te fonk seen liggéey ni ko Biibël bi waxe. (Proverbes 10:
Topp xelal yi nekk ci Biibël bi mën na la aar ci feebar. (Proverbes 14:30 ; 22:24, 25) Bu ñu toppee sàrtu Yàlla ci bañ a màndi, loolu dina ñu aar ci feebar yiy reye walla aksidaa. (Proverbes 23:20) Yexowa terewul ñu naan sàngara, li mu tere mooy ñu ëppal ci. (Psaume 104:15 ; 1 Korent 6:
XÓOTALAL WAXTAAN BI
Ndax bëgg nga ñu jàngal la Biibël bi te doo fey dara ?
Mën nañu la jàngal Biibël bi ci waxtu ak béréb boo bëgg te doo fey dara.


text:
Ñi doon kaf naan « Sàpp déggul walaf » di na ñu noppi tey ! Sëriñ Alaaji Mustafaa Géey mu Pirëm Mandaax, ca Kominotee Riraal bu Faas Cekkeen, Rondismaa Iddë Murid, depaartama Kuŋgël, firndeel na ne wëtéen làkk yëpp la dégg. Naka Sëriñ Muusaa KA daan waxe, «béppub làkk rafet na, buy tudd ci jàmm ngor la, di gindi ci nit xel ma» . Sàpp daal, li ko jig, mooy tàkku ligéey, baña sonn, baña xaddi. Te nawet wi weesu, nawetu goor tigi la.
Fanweeri ton ag ñent ag juroom ñenti barigo ag ñent fukki kilo la Alaaji Mustafaa Géey peesee, tukke ci ñaar fukki ektaar ag juroom benn ag ñaari buum (26, 5 ektaar). Génnee na randamaa bu tollu ci ton ag ñatti barigo ag fukki kiloog juroom ñaar, ektaar wu nekk (1, 317 ton/ektaar). Mashallah ! ! !
Jarawlak Sëriñ Mustafaa yaak ñi nga séeqal ligéey bi ! ! ! Yaa yoobu raaya wi ren. Te nag, mbir mi du guléet. Sëriñ Mustafaa dafa yàgg rañeeku ci mbayum sàpp ni ko àlluwa bi ci suuf firndéelee.


text:
Saabu du fóot boppam.
Sabaru gaynde muus du fa taxawaalu.
Sàcc bu dul rëcc jarul yàq i nelaw.
Sàcc ndënd yomb na waaye tëgg gaa jafe.
Sama bopp a ma la gënal du bañ naa la.
Sàmm kat sañ naa maye meew waaye sañula maye sëllu.
Sàmm katu mbott moo xam ba cay soox.
Sant dëkkul fenn.
Sant dëkkul fenn.
Saxaar lu mu fees fees nuyul ma waa kër ga xaj na ci.
Sëb lako bënn nga sa biir.
Séddële Bukki : bii bukki bii njuur bii sàmba, bi ci des nag ku ci njëkk yaa moom te teg naa ci loxo.
Seen jëfu tay mooy seen jëwu ëllëg.
Séntou asamaan jarul buuxante.
Séntu asamaan jarul buuxante.
Seytaane waxul dëgg waaye yàq nab xel.
Siiw du jàmm i boroom.
Sikkim geestoo ko yóbbaale.
Siñeel kenn du ko rëkk.
Soo xamoon li lay yoot da nga bàyyi li ngay yoot te daw.
Soo xamul foo jëm, dellul fa nga joge.
Sori kaw a tax jaxaay di saw bukki.
Su béy demee ba di màtte jàppal ne du jikoom, jamonoo soppeeku.
Su for yombee sëgg jafe.
Su golo di xaste ñaaway seetoo fa sori.
Su jege rekk doon taxa nekk xarit kon ndox du togg jën.
Su la mbaam wéqee nga wéqaat ko, yéena yem.
Su may dee ci àll, gayndee may ray.
Su mbott bootoo ci gaynde tay ree, ñàkk ku ko yedd a tax.
Su muus reggee ne jinax dafa xasaw.
Sukk du la teree yóbbaale say óom.
Suñu nee toog leen ña taxaw a tax.
Suul ker tere wu koo feeñ.
Taal bu të wa tàkk nu ne lanu koy ëffee.
Tàmm laago la.
Tan buy jooy mbaam mu dee cofeel taxul, ñàkka xam fañu ko sànni moo tax.
Tànk ci suuf, jaan ci suuf, fu ñu jaar daje.
Tëddaay bu jekk jarul a digël ap néew
Teel a nangu dina woyofal i dumë.
Tëgg du daw mbaar.
Tëggum ndënd ak seemiñ, neex bënn naqari bënn.
Tepp tepp moo gën yuréet.
Tere tere mu të bàyyil mu gis.
Tërërëri boo gis… Tàcc lay mujjee.
Tex texaan taxul màggetum golo yàbbi la mu sex.
Tilim dina dem fu saabu mënul a dem.
Tontu du forox.
Toolu golo du meññ.
Toolu golo du ñor.
Toppal xelalu ñett :baay, yaay ak sa taaw te nga dëdu xelalu ñett : jiggeen, jaam ak gewel.
Tukki kenn nammu la, dee kenn jooyu la, loo ko jëndee jaru ko.
Tunguné du teew ñuy nataal.
Tuñum giléem lang na, waaye rotul.
Tuuti moo gën tus.
Upp baax na ci laax bu tàng.
Wàcc ma daan naa la wóorul.
Wallub teen ku ñëw ci pind ba ngay yem.
Waññi boo gis ci benn lay tàmbalee.
Wax bu yegg dof moo ko moom.
Wax dëgg aayul, waxeet a aay.
Wax fa mu joge su dëggu wul fa mu jëm du fa saf.
Wax ju baax koo ko taajal raxasu, buy lekkati ci yow rus la.
Wax ju bon dëkkul fa mu jëm fa mu joge la cosaanoo.
Wax ju rêy, pes mu rëy.
Wax mbaaxu keneen du wàññi ci sak mbaax dara.
Wax soxu fetal la, su rëccee dabu ko wees.
Wax taxul biir fees.
Waxi mag dana guddee àll waaye du ca fanaan.
Waxi ndee bu taxawee ndund yaa tax.
Waxi ndee bu taxawee, ndund yaa tax.
Waxoon naa ko mo gën xamoon naa ko.
Waxtaan ñam la, ku ko teewe ca nga.
Waxu mag du fanaan àll.
Weddi gis bokku ci.
Weddi tuuma setal sab der la.
Wéeru guy taxul ndongo nekk ci daara.
Wërsëg bu dee ñëw, boo doxee mu daagu.
Woy wuy këpp gaal kenn du ko woy ci tefes.
Wurusu mànding, teel a xëy du ko maye, yaay ju liggéey a koy maye.
Wuude, lu mu wax ci feebaru béy, der baa tax.
Wuude, na mu la gisee, la lay ëwëlee.
Xàcc boo gis wër¬sëgu waay la.
Xaj gu dul mbow ñu dëgg geen ga.
Xale bu am béjjën ci biir du neexa boot.
Xale bu bëggee degg jàmm bu mu fontoo ku fekkee bi yaayam di sëy si.
Xale, poto poto la, noo ko raaxee rekk lay wéyee.
Xale xamul Yàlla waaye xam na yar.
Xaleelu mbóoya xaar ko ci peggu ndaa li.
Xam nit xam jikkoom ako gën.
Xam sa bopp a gën ñu wax la ko.
Xamul aay na waaye laajtewul a ka yées.
Xar dafay weesu mbote.
Xar fa ñu ko yeew lay lekk.
Xarit kenn du ko donnu.
Xarum waay gaynde waay.
Xëcc bu dakkul rek dikk.
Xeeb mooy ndayu réccu.
Xeex ku ko fekkee, boo àttewul, danga sot.
Xel bu doon jaay lamb.
Xel bu doon jaay lamb.
Xel bu noppeé ñaw, noppee jariñ.
Xel du bët waaye day fattu.
Xel du jariñ lenn lu dul xalaat.
Xel mënul jàpp ñaar.
Xëy baax yomb na, li jafe mooy nga dëkk ca.
Xoddiku bala ngaa laq le.
Xol du óom bañu koy bës.
Xoolore kufa dëk rëy bët wala ñu tam la.
Xuuge warna tal leneen lu dul bootiy gamb.
Xuy xuy moo gën kamaj.
Yaakamti ak gaawantu lu ñu jur réccu am ca yoon.
Yàgg ay wone lëggetub taat.
Yàgg du saabu waaye dana fóot.
Yàgg ay wone lëggeetub taat.
Yàlla ku mu naru la fay du ko li¬ggey loo.
Yàlla Yàlla bay sa tool.
Yaw la yaw la fu mu la yóbbou, du man du man jë¬ee wu la fa.
Yéene néeg la, boroom a cay fanaan.
Yóbbante galgal ubul làmb.
Yoonu ndaw du gaaw.
Yoqamtiku di na yokk taxawaay waaye boo sonnee dellu.


text:
You are here
Home
» Fànni Yëngu Xereñteef
Fànni Yëngu Xereñteef
Yëngu, Xereñteef
- Njàng ak njàngaleem làkki réew mi : Jëmmal ay nas ; topp, natt ; Jëmmal ay jumtuwaayi jàng ak njàngale
- Bérabalub Lósisiyel yu yaŋu, toppatook jagalug Ẽeformatig, costeek jëmmal i didaktisiyel, ay wayndarey njàng ak njàngale làkki réew mi, Sitweb ak móol i téere.
- Jumtuwaayi Xarala yu yees yi : ci mbooleem làkki ndey yi ñu wutal mbindin ak doginu baat ci réew mi, ANAFA am na ci lu mu néew-néew 3 tekkikati kàllaama yu jëf-gisu, tekkikati kàllaama yu xereñ ci tekkinu càllaalay baati Ẽeformatig, ngir amal ay Lósisiyel ci làkki réew mi.
- Jàmm Démokarasi ak Yelleefi doom aadama rawatina Yelleefi kàllaama: Fent, tabax ak meññal ay këmbu ci làkki réew mi. Tekki ay wayndarey àq ak yelleefi doom aadama ci làkki réew mi... Lawtalug jàmm, demookaraasi, ak yelleefi kàllaama yi.
- Yaraange gu sàrtu ci nguur : xam xami jëf-gis ak ngungeem xarala jëmale ciy mébati yar ñeel njàngaleem daaray tuut-tànk yi, daara ji gën suufe, ji Digg-dóomook ci ñaareelu dayo bi (caytum sanceefi njàng yeek gën a baaxal aaréemub njàng mi).
- Xarala caadaak jokkoo : xaralay mbind ; batik ; tàggatu tàggatkat yu góor ak jigeen ci batik, te lëkkalook njàng ak njàngalem làkki réew mi ak ci jumtuwaayi xarala yu yees yi ; pent ak jëmmal ay sori-nataal.
- Ndox - Cet-cellal : Njàngat, tàgggat, jëmmal ay mikró-baaraas ca Kunghel (tàgggatug ñaari way-yokkutey bokk-moomeel yu mës a liifantu ci xam-xamu defar ak toppatoo jumtukaayi téyeem ndox) ak xam-xami jëf-gis ci xam-xamu defar ay sanceefi set-sellal ci dëkki taax yeek kaw gi.
- Kuutey Awra : Kenn, ci way-bokki costey ANAFA yi, nekk na kenn ku géeju ci mbirum kuutey awra.
- Aaréem ak wér gu yaram : Njàngat, gëstu, tabax ay jumtukaayi yeeteek tàggat ci wàllu wér gu yaram ak aaréem.
- Wàcceeg ndomboyTànk, njiiteef, layal ak cuuxlu : Tàggatug njiiti bokkk-moomeel yi ci làmmiñi ndey yi jëmale ci wàcceeg ndomboy tànk yi (notug xët yi ak cosin, tabax, jëmmal ay pólitigi yokkutey gox, yabug bokk-moomeel yeek nemmikug way-bëgg-sa-réew ; ngungeem yokkutey gox bi ciy làkki ndey.


text: Watch Online Badi door se aaye hain 29 February 2015, Badi door se aaye hain 29 February 2015 Dailymotion, Badi door se aaye hain 29 Feb 2015, Badi door se aaye hain 29, Sub TVBadi door se aaye hain 29rd February 2015, New Epsiode Badi door se aaye hain 29 Feb, Badi door se aaye hain 29 February 2015 Sub TV, HindiBadi door se aaye hain 29 February 2015, Indian Serial Badi door se aaye hain 29 February 2015 YouTube/dailymotion/Facebook/DTFServer/DesiTvForum. Badi door se aaye hain 29rd Full HD Drama, Badi door se aaye hain 29 February 2015 Episode part 1, Badi door se aaye hain 29 February 2015 Part 2, Badi door se aaye hain Title Song free Download MP3, Badi door se aaye hain 29rd Sub TV HD Video 720, Badi door se aaye hain 29 February 2015 Dailymotion Parts.


text:
Tugal mooy wàll wi féete penku goxub Tugalasi, ci baax dees koy jàppe niki benn ci juroom-benn walla juroom-ñaari goxi àdduna bi. Gox baa gi digu ci sowwu ci mbàmbulaanug Atlas gi, ci bëj-gànnaar ci dottub Bëj-gànnaar bi, yem ci géej gu Diggu gi ci bëj-saalum. Ay digam ci penku dese nañoo leer, dinay faral di jur ay werante; li ko waral mooy ni mu taqalook goxub Asi.
Waa-Islaand jàppees na leen ni waa-tugal (donte féeteem ci degalub Tugal-Aamerig), ak mbooleem dun yi ci géej gu Diggu gi, Sipër mi gën a jur coow, ci wàllu melosuuf. Riisi ak Tirki ñi am li ëpp ci seen suuf ca Asi, waaye day ni rekk li ëpp ci seen taariix réewi gox bi lañu ko bokkal.
Ngir xóotal: Melosuufug Tugal Tugal a ngi yaatoo 10 392 855 km² (fukki junni-junni ak ñetti-fukki-junni ak juroom-ñent-fukk ak ñaar ak juroom-ñetti-téeméer ak juroom-fukk ak juroom). Di benn ñetti Afrig walla benn ñenti Asi walla Aamerig.


text:
Diine: Jangale lou jeum ci Njapp
- Par nokkos
- Le 21/10/2016
- Commentaires (0)
- Dans Sunu diine
...
Assalamou aleykoum yeen mbokki joullit yi. Tay niongui fass yeene wakhtaan ak yeen ci mbiroum NJAPP. Ndakh mbir la mou am solo ci diine islam. Wakhtaan wi nak, lepp lou ci joup ci sounou Borom la, waye lepp lou ci deung loune ci nioun la. Nio ngui sakkou ndimbaloul Allahou. Ci jamonoy yonent bi (salla l-Lahu alleyhi wa salam) ba leegui, kenn werantewoul ne bala nio dioulli danio wara andak sell.
Firnde ci Quraan: Sourate:5 al Ma'idah / Ayat:6 >>"Hey yeen way geum yi! Bou ngeen jogee ngir joulli, na ngeen rakhass seen kanam ak seeni lokho ba ci thionthiou yi; na ngeen jaarale seeni lokho you tooy ci seen bopp te ngeen rakhass seeni tank ba ci teussteun yi.">>
Firnde ci hadith: Abu Huraya mo jottali: >>" Yonent bi (salla l-Lahu alleyhi wa salam) Neena: "Allah dou nangou dioullig ki andak sobe; loudoul dafa jiital njapp">> (Al Bukhari, Muslim, Abu Dawud, At-Tirmidhi).
- Li ngay njeukka def moy: Fass yeene ci sa bir khel. (Yeene ji doko wakh ak sa lamign.)
- Nga tek ci Wakh >>BISMILLAAHI-RRAHMAANI-RRAHIM >>
- Rakhass say lokho (3x) niatti yoon.
(Ci misaal: Da ngay melni kouy rakhasso saabou, doon te ndokh kesse ngay dieufandiko).
- Rakhass sa guemign (3x) niatti yoon:
Da ngay goukh ndokh njeukk. Ak sa lokho ndedior, nga bomb sa bir guemign bou bakh, ba noppi nga yabbi ndokh mi.
- Rakhass sa bakan (3x) niatti yoon:
Da ngay def ndokh ci sa lokho ndedior, nga noyyi dougal ci sa bir bakan (lou yem rek ), dal di noyyi guenne waat ndokh mi.
- Rakhass sa kanam (3x) niatti yoon:
Da ngay bomb ak sa niari lokho ba sa kanam gui yeupp dadj.
- Rakhass sa lokho ndedior ba ci thionth bi (3x) niatti yoon:
Da ngay tambali ci baaram yi ba weesou tionth bi touti, leegui nak nga wathiewaat, tambali ci thionth ba ci baaram yi.
- Rakhass sa lokho thiamogn ba ci thionth bi (3x) niatti yoon:
Ni ngako defe ak ndedior bi.
- Rakhass sa bopp (1x) benn yoon:
Da ngay tooyal sa niaari lokho ak touti ndokh. Dawal lokho yi ci bopp bi tambale ci kanam, jeum ci ndong li. Bo yegge ba ci ndong li, dangay bombaat dellou ci fa nga tambalee .
- Rakhass say nopp (1x) benn yoon:
Niaari nopp yi ngay rakhassando. Nopp bou nekk ak lokho bamou feetel: Da ngay toyal say lokho ( touti rek). Nga bomb bir nopp bi ak sa baramou diokhogn, bombaale ci guinaaw nopp bi ak baaram bou dijj bi.
- Rakhass sa tankou ndedior ba ci teusteun yi (3x) niatti yoon:
Da ngay tambale ci baaram bou ndaw bi, boul fatte digante baram yi. Bombal fepp.
- Rakhass sa tankou thiamogn ba ci teusteun yi (3x) niatti yoon :
Da ngay tambale ci baaram bou mag bi, boul fatte digante baram yi. Bombal fepp.
- Fin ngay moudje moy wakh : « Ash-hadu an lâ ilâha illâ l-lâhu wahdahu lâ sharîka lahu; wa ash-hadu anna Muhammadan ‘abduhu wa rassûluhu.»
• Boula nekhe nga dolli ci kaddu yi di ay niaan you yonent bi (salla l-Lahu alleyhi wa salam) diangale:
•« Allahumma aj‘alnî mina t-tawwâbîna, waj‘alnî mina l-mutatahhirîn. »
•« Subhânaka l-lâhumma wa bi-hamdika. Ash-hadu an lâ ilâha illâ anta, astaghfiruka wa atûbu ilayka. »
Senegal information wolof nokkos ablution islam purification


text:
Ay tont yu leer ci ay laaj yu am solo
YAN laaj ? Ay laaj yu am solo yi nit ñi di faral di laaj seen bopp. Jàngal laaj yii :
- Ndax Yàlla fonk na nit dëgg-dëgg ?
- Ndax geer ak naqar dina fi mas a jóge ?
- Lan mooy dal nit bu deewee ?
- Ndax ñi dee dinañu mas a dekki ?
- Lan laa mën a def ba Yàlla nangu sama ñaan ?
- Lan laa mën a def ba am jàmm ci sama dund ?
Mën na am nga mas a laaj sa bopp laaj yooyu. Kan moo la ci mën a tontu ? Nit ñi bind nañu ay junniy téere ngir tontu ci. Waaye téere yu bare dañuy werante ci seen biir. Te it, léeg-léeg téere dina wax dara, ba pare mu weesu, ñu daldi ko soppi.
Waaye am na benn téere boo xam ne dinga ci gis tont yu wóor. Téere boobu masul wax lu dul dëgg. Lii la Yeesu wax Yàlla ci ñaan : “ Sa kàddu mooy dëgg. ” (Yowaana 17:17). Tey xam nañu ne Kàddu googu mooy téere bu sell bu ñuy wax Biibël bi. Seetaatal laaj yi nekk ci kaw. Ci kayit bii, dinga ci am tont yu gàtt, leer te nekk dëgg yu jóge ci Biibël bi.
Ndax Yàlla fonk na nit dëgg-dëgg ?
LI WARAL LAAJ BOOBU : Ñu ngi dund ci àddina boo xam ne nit ñu soxor te jubadi bare nañu lool. Diine yu bare dañuy wax ne Yàlla mooy dogal metit yi ñuy daj.
LI CI BIIBËL BI WAX : Yàlla du dogal mukk lu bon. Job 34:10 dafa wax ne Yàlla dëgg ji du def lu bon mukk, te Aji-Kàttan ji du def lu jubadi mukk! Yàlla dafa fonk doom-Aadama yi. Am na lu rafet lu mu leen bëgg a defal. Moo tax Yeesu jàngal nu ñu ñaan Yàlla lii : “ Sunu Baay bi nekk ci kaw, […] na sa nguur ñëw, na sa coobare am ci suuf mel ni ci kaw. ” (Macë 6:9, 10) Yàlla dafa ñu fonk ba dafay def lépp ngir lu rafet loolu am. — Yowaana 3:16.
Seetal itam Njàlbéen ga 1:26-28 ; Saag 1:13 ; ak 1 Piyeer 5:6, 7.
Ndax geer ak naqar dina fi mas a jóge ?
LI WARAL LAAJ BOOBU : Ba léegi geer yaa ngi kontine di rey ay nit ñu dul jeex. Naqar bàyyiwul kenn.
LI BIIBËL BI WAX : Yàlla nee na dina indi jàmm ci kaw suuf si sépp. Nguuru Yàlla bi nekk asamaan, bés bu ilifee suuf si, nit ñi dootuñu jàng xare. “ Dinañu tëgg ci seeni jaasi illeer. ” (Esayi 2:4). Yàlla dina fi jële bépp jubadi ak naqar. Biibël bi nee na : “ [Yàlla] dina fomp bépp rangooñ ci seeni bët ; te dee dootul am walla naqar walla jooy walla metit, ndaxte yëf yu jëkk ya wéy nañu [te jubadi ak naqaru tey ji, ci lañu bokk itam]. ” — Peeñu ma 21:3, 4.
Seetal itam Sabóor 37:10, 11 ; 46:9 ; ak Mika 4:1-4.
Lan mooy dal nit bu deewee ?
LI WARAL LAAJ BOOBU : Li gën a bare ci diine àddina si dañuy wax ne bu nit deewee am na lu jóge ci moom di kontine dund. Am na ñu gëm ne ñi dee mën nañu fitnaal ñiy dund. Am na it ñuy wax ne Yàlla dina àtte ñu bon ñi, lakk leen ba fàww ci safara.
LI BIIBËL BI WAX : Nit, bu deewee, nekkatul. Ecclésiaste 9:5 wonee na ne ñi dee mënuñu yëg dara. Ndegam ñi dee mënuñu xam walla yëg dara, kon nag mënuñu lor — walla dimbali — ñiy dund. — Psaumes 146:3, 4.
Seetal itam Njàlbéen ga 3:19 ak Ecclésiaste 9:6, 10.
Ndax ñi dee dinañu mas a dekki ?
LI WARAL LAAJ BOOBU : Kenn bëggul dee, te ñépp a bëgg a am dund gu neex ak ñi ñu sopp. Kon nag, suñu soppe yi dee, jaadu na ñu namm leen lool te bëgg leen a gisaat.
LI BIIBËL BI WAX : Li ëpp ci ñi dee dinañu dekki. Yeesu dafa ñu dig ne ñi “ nekk ci seen bàmmeel… [dinañu] génn. ” (Yowaana 5:28). Nit ñooñu di dekki dinañu mën a dund ci àjjana ci kaw suuf. Loolu ànd na ak li Yàlla bëggoon ci njàlbéen (Luug 23:43). Ci li Yàlla dige noonu, ñi koy déggal dinañu am wér-gu-yaram bu mat sëkk ak dund gu dul jeex. Biibël bi nee na : “ Ñi jub, ñoom, dinañu moom suuf si, te dinañu dëkk ci kawam ba fàww. ” — Sabóor 37:29, NW.
Seetal itam Job 14:14, 15 ; Luug 7:11-17 ; ak Jëf ya 24:15.
Lan laa mën a def ba Yàlla nangu sama ñaan ?
LI WARAL LAAJ BOOBU : Ci li gën a bare ci diine yi, nit ñi dañuy ñaan. Wànte ñu bare duñu yëg ne seen ñaan nangu na.
LI BIIBËL BI WAX : Yeesu dafa ñu jàngal ne, bu ñuy ñaan Yàlla, waruñu jël kàddu, topp ko di ko wax, di ko waxaat rekk. Dafa ne : “ Bu ngeen di ñaan, buleen topp yenn wax yi, di ko waxaat rekk. ” (Macë 6:7, NW). Bu ñu bëggee Yàlla déglu suñuy ñaan, war nañu ko ñaan ni mu ko bëgge. Bala ñu mën a def loolu, fàww ñu jàng ngir xam li Yàlla bëgg. Bu ñu ko xamee ba pare, nañu ñaan Yàlla li nga xam ne dafay ànd ak li mu bëgg. Lii la 1 Yowaana 5:14 wax : “ Su nu […] ñaanee [Yàlla] dara ci coobareem, dina nu nangul. ”
Seetal itam Psaumes 65:2 ; Yowaana 14:6, 14 ; ak 1 Yowaana 3:22.
Lan laa mën a def ba am jàmm ci sama dund ?
LI WARAL LAAJ BOOBU : Ñu bare dañuy defe ne xaalis, am tur bu siiw, walla taar dina tax ñu am jàmm ci seen dund. Moo tax ñu topp loolu kese, ba mujj a gis ne jàmm jooju ñu bëggoon raw na leen.
LI BIIBËL BI WAX : Yeesu wone na li ñu war a def ba mën a am jàmm. Lii la wax : “ Yéen ñi xam seen ñàkk doole ngir neex Yàlla, barkeel ngeen. ” (Macë 5:3). Kon fàww ñu def li war ba am li nit gën a soxla ci àddina, maanaam xam Yàlla te xam li tax mu sàkk nu. Loolu, mën nañu ko jàng ci Biibël bi. Su boobaa, dinañu mën a ràññee li am solo dëgg ak it li amul solo. Boo nangoo dëgg gi nekk ci Biibël bi won la li nga war a bëgg ak li nga war a def, sa dund dina gën a am njariñ. — Luug 11:28.
Seetal itam Proverbes 3:5, 6, 13-18 ak 1 Timote 6:9, 10.
Juróom-benn laaj rekk lañu waxtaan fii. Gis nañu li ci Biibël bi tontu ci lu gàtt. Ndax bëgg nga xam lu ëpp loolu ? Dinga ko bëgg su dee yaa ngi bokk ci ñooñu “ xam seen ñàkk doole ngir neex Yàlla ”. Xéyna am nga yeneen laaj, yu mel ni yii : ‘ Su Yàlla fonkee nit, lu tax terewul lu bon ak naqar yu bare yi am bi àddina sosoo ba tey ? Lan laa mën a def ba gën a am jàmm ci sama biir kër ? ’ Biibël bi dafay joxe tont yu leer ci laaj yooyu ak yeneen yu bare.
Waaye tey ñu bare dañu ragal a gëstu Biibël bi. Pur ñoom, li ñu war a jàng ci Biibël bi dafa bare ba ëpp te léeg-léeg yombul a nànd. Ndax danga bëgg ñu dimbali la nga xam li Biibël bi tontu ci laaj yi ñu wax léegi ? Am na ñaari pexe yu Seede Yexowa yi am yu la ci mën a dimbali.
Bu njëkk bi, téere la. Mu ngi tudd Lan la ñu Yàlla laaj ? Téere boobu dañu ko defar ngir dimbali ñi amul jot ñu am tont yu leer yi Biibël bi jox ci laaj yi gën a am solo. Ñaareel bi mooy porogaraam bu ñuy def ngir jàngal la Biibël bi ci sa kër. Benn Seede Yexowa bu dëkk fu la jege te mën jàngale Biibël bi dina mën a ñëw sa kër walla feneen fu la gënal ngir jàng Biibël bi ak yow. Dingeen mën a jël tuuti jot semen bu nekk ngir def loolu. Doo fey dara. Ay milioŋi nit ci àddina si sépp jariñoo nañu porogaraam boobu. Jot nañu ay tont yu leer ci seeni laaj ba tax ñu ne : “ Dëgg la ! ”
Tont yooyu, alal bu réy la. Dafa lay yewwi ci bidaa yi, maanaam ay aada yu waral nit ñi dëkk ci ragal, yewwi la it ci jaaxle ak tiitaange. Dafa lay may yaakaar, won la li nga war a def ci àddina te indil la mbégte. Yeesu nee na : “ Dingeen xam dëgg gi te dëgg gi dina leen goreel [maanaam dina leen yewwi]. ” — Yowaana 8:32.
XÓOTALAL WAXTAAN BI
Lu tax ñu war a jàng Biibël bi ?
Biibël bi tontu na ay milioŋu nit ci àddina si sépp ci seeni laaj yi gën a am solo. Ndax bëgg nga bokk ci ñooñu ?


text:
-
2012 July
-
Téere-woy yi Téere-woy yi téere la bu ëmb taalif yu bindkat ak xaralakat yu mag ci làkki almaa taalif. Téere baa ngi genn ci atum 2011 ca Almaañ. Tamsir Anne, mi móol […]
-
Bés bu taalifkati yeneen réew làkkee wolof… * Jukki bii topp maa ngi ko jëlee sama téere bi ma tuddee Téere-woy yi te mu genn ci atum 2011 ca Almaañ. Téere bi mën ngeen ko am NDakaaru […]
-
jiggéen yu mën góor… Ci at yi ak wéer yi weesu, mel na ni Afrik dafa dellu fa baaxi maam nekkoon, te mooy wormaal, naw, solool jiggéen. Bu ñu ko fatte fii ci Afrik, […]
-
Téy la Mandela di am 94 at… Téy ci 18eelu fan ci wéeru Suliye lay Nelson Mandela, mi kenn dul nettali ay jàllooreem di am 94 at! Réewum Afrik di Sid yépp, Afrik gépp ak àddina sépp […]
-
-
-
Màki Sàll: “du ma làq kenn ku def lu dëppoowul ag yoon”! Ci benn laaj-toontu bu njiitu-réew mi amal ag yeenekaay bu tudd Afrik te nekk ca Belsik, Màkki Sàll feeñal na ay xalaatam ci mbir yu am solo yu soxal Senegaal […]
-
Kookooy Saalif Saajo njiitu waay-fippu ya ca Kasamaas…! Peresidaa Maki Sàll ne woon ayu-bés yale weesu, ne tàllal na loxoom waay-fippu ya nekk Kasamaas, ngir ñu tóog seet ci sunu biir naka lañu war a def ba saafara […]
-
-
Tombukutu: Saay-saay yi defati nañu fa ñaawtéef… Tey ci Tombukutu, waay-fippu yiy bàkkoo lislaam te naan dañuy jihaad defati nañu fa ñaawtéef yu bon: ndax dañoo dug ci xabru ay waliyu yu mag, toj leen ba […]
-
Woote ndawi-réew mi 2012 Naka démb ci dibeer gi la Senegaal wootewaat woote bu am solo ngir fal ndaw yiy war a taxawal askan wi ci pencum réew mi. Ci xibaar yi jot a […]
-
Wolof ci enternet Wikipedia ci Wolof Xibaar yi – Yeenekaay ci Wolof Baatukaay
-
Dal leen ag jamm! Mbooloo mi! Ñu ngi leen di nuyu ku ci nekk ci yeen ci sa tur ak sa sànt te di leen dalal ci jàmm. Béréb bi ngeen tersi téy nag […]
-
Seex Musaa Ka: Xarnu bi XARNU BI Sëriñ bi noo gi deeti ñaan Faqiir dafay nangoo dagaan Nangul nu lépp lu nu ñaan Ndax Yàlla naatal xarnu bi Noongi dangaan ci Mustafaa Ma nekk marwat’ak […]


text:
Mbëjbijjaan
mbëbijjaan ab cëru xaralaymbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su ñu jaaralee ab dawaanu mbëj ci biiram. Naka-jekk dafay am ab saal (ag weñ lay nekk) di fi ñuy lëmës wëñug përëg gi, walla beneen xeetu wommatukaayu mbëj, di fi dawaan gi di jaar. Man naa nekk dawaan bu safaanu walla bu wéy.
Jëfandikoom[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bari na fu ñu koy jëfandikoo,
- Fu mel ne ci doxalukaay yu mbëj ngir juddal ab toolu bijjaakon ci wëndeeluwaan bi;
- Dees na ko jëfandikoo ngir defi liggéey, ngir yëkkati ay weñ;
- ngir defari tëjukaayu bunt, su ñu jaarale dawaan bi mu jur ab tool jenn doole juddaale ca téye liy tax ba bunt bi du ubbeeku, su dawaan bi deñee mu ba ko ñu man koo ubbi.


text:
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëj xeetu kàttan la gu lonku ci doole walla tool yu jóge ci mbëj, maanaam lu ñeel yëngug, walla doxub, yani mbëj. Kàttanu mbëj manees na koo jëfandikoo ngir defi liggéey, leeral, tàngal,...
Kàttan ak dawaanu mbëj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Digaale bi ci kàttan ak ngóora[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Kàttanu mbëj manees na koo natt ci dawaanu mbëj bi, balaa dara manees naa xayma liggéey bi
- ,
Liggéey bi W ciy joule, yan bi Q ciy coulomb ak wuuteeg aj gi ciy volt.
ak , I dawaanu mbëj bi, t jamono ji:
- ,
Kàttan gi manees na koo nattee nii:
Kàttan gi UE ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu mbëj, C mooy def bi, di ci lees di sukkandiku ngir man a xam daayoob kàttan gees man a sol cib fattalukaay.
Kàttan gi Um ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu bijjaakon, mooy walug bijjaakon giy soppiku ci jamono t.
Ci yenn anam yi dees na man a bind gii yamale:
Bennaanu natt[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Bennaanu natt bi ëpp lu ñuy jëfandikoo ngir natt ab limu kàttanu mbëj mooy kilowattwaxtu (kWW)
sunu xamee ne
S mooy saa


text:
Jimbulang
Jimbulang aw wayndare la wu yitteem doon ëmb mbooleem xeeti xam-xam walla man naa itam tënku ci benn xam-xam, maanaam jimbulang buy wax ci paj walla ci taariix kepp. Jimbulang am mbooloom ay jukki la def, bu ci nekk di wax ci lenn: ciw nit, cib barab, cib xew-xew, cib xam-xam,... Jimbulang day wuuteek baatukaay, ndax du yem rekk ci faramfacce wenn làkk wi. Naka-jekk day doon ay téere yu bari.
Tekkeem gu daj[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Cër yi ëpp solo yiy tax a raññee ab jimbulang, ñeent lañu:
- Jagleel gi ci am
- Seenug lëkkaloo
- Nosiin wi
- Mbidiinu jukki yi.
Jimbulang yi man nañoo wuute, aju ci seenum ëmbiit, man nañoo ubbeeku ci xeeti xameef yépp (Jimbulang bu Trecani ak Jimbulang bu waa-Brëtaañ, ñooy yi ci gën a siiw), walla itam tënku ci wenn xeetu xam-xam wi, niki ab jimbulangu paj, bu xam-xam walla bu xeltu. Am na it ay jimbulang yuy jagleelu ci wàll wu yaa ci cosaan, diine walla politig wu wenn askan, walla xeet, niki Jimbulang bu Mag bu Siwiet yi, Jimbulangu Jewish bi...
Yitteey liggéeyi jimbulang mooy jébbal xameef gi ëpp solo gees dajale ñeel tëriit li. Yii liggéey nit yàgg na koo def, dalee lu sori ci taariixam, waaye baatu jimbulang ñi ngi ko tambalee jëfandikoo ngir wax yile liggéey ci XVIu xarnu. Bépp liggéeyu jimbulang, ci lu leer, ab tënk rekk la ci xameefi nit, te it liggéey bi day soppiku aju ci dayoo ak xóotaayu ëmbiitam. Mbooloo ma ñu koy jagleel man naa am njeexiit ci ëmbiit mi; ab jimbulang bees jagleeli gone mooy gën a néew bees jagleeli mag.
Nosiinu jukki yi am na solo lool, ndax moo koy tax a doon ab jumtukaay bu saytoom yomb, kon gëstu ci dina yomb. Ci taariix, ñaari xeeti nosiin lañuy jëfandikoo ci jimbulang yu këyit yi: nosiin gu abajada, jukki yi dañu leen a nos topp nosiinu arafi abajada gu làkk wa ñu binde jimbulang ba, beneen bi mooy séddale leen ciy wàll. Bu njëkk bi mooy bi ñu gën a jëfandikoo ba tay jii, donte xibaarukaay yu mbëjfeppal yi tax nañu ceet geek dello gi man a am, di lu kenn manutoon a xalaat bu njëkk ba.
Jimbulang yi njëkk[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Nit, dale ci lu yàgg cig nekkam, doon na jéem a nos ay xameefam. Li dale ci jamono ju yàgg ja, bindkat yi tambali woon nañu xalaat di boole banqaasi xam-xam yépp. Ci jimbulangkat yu njëkk ya man nañu cee lim Góor gi Plini mi bind Naturalis historia (taariixu dend bi), doonoon ag faramfacce, ci fanweer ak juroom-ñaari téere ñeel dend bi, nekkoon na liggéey bu siiwoon ca Tugal gépp ca Jamono ju duggu ja.
Yenn ci liggéey yi mat a fattaliku bokk na ci jimbulang bi Ibn Xaldun bindoon ci 1377, duppee ko Al-Muqaddima(Taariixu àdduna bi), mu ëmboon mbooleem xameefi XIVu xarnu bi: melosuuf, xeltu, taariix, koom-koom, gëstumboolaay, politig, paj ba ci suqaliku gu sax. Jimbulangu xam-xam bu Abu Bakr al-Razi, mutasilita bu Al-Kindi(ci daanaka 270 téere)
Imbratóor bu siin bi, Cheng-Zu bu callala gu Ming moo amaloon Jimbulangu Yongle, di benn ci jimbulang yi gën a yaa ci taariix, mi ngi àgg ci 1408 nekkoon 11.000 téere yees bindeek loxo, lu mat 400 ci ñoom ñoo ngi leen denc ba tay.
Yii téere, loxo lañu leen doon sottee ba tax doonuñu woon tasaaroo lool, boroom alal yeek niti diine yi rekk ñoo ci doon jot: Doonoon nañu ay téere yu seer lool.


text:
Xareb Àdduna bu Njëkk
Xareb Àdduna bu Njëkk (1914 – 1918) benn la ci ñaari Xarey àdduna yi tàkk ci xaaj bu njëkk ci ñaar-fukkeelu xarnu bi. Xarnu bi seere na tàkkug ñaari xare yi gën a rëy ci taariixu nit, beneen bi di Ñaareelu Xareb Àdduna bi (1939 – 1945g).
Tëraliin
- 1 Li waral xare bi
- 1.1 Sabab yu jonjoodi yi
- 1.1.1 Gëpplante gi ci wàllug canc
- 1.1.2 Tapoo yu réew yi
- 1.1.3 Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal
- 1.1.4 Lëj-lëji àdduna bi
- 1.2 Sabab yu jonjoo yi
- 1.1 Sabab yu jonjoodi yi
- 2 Jibalug xare bi
- 3 Lefum xare bi
- 4 Lijjanti yi ci ginaaw xare bi
- 5 Gongikuwaay
Li waral xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Xareb àdduna bu njëkk bi am na ay sabab yu jonjoo ak yu jonjoodi,
Sabab yu jonjoodi yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Man nanoo tënk sabab yu jonjoodi yu xareb adduna bu njëkk bi ci ñeenti sabab yu mag ñooy:
Gëpplante gi ci wàllug canc[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëpplanteg àdduna gi taroon na ci ginaaw yewwuteg ndefar gi, ci fukk ak juroom-ñatteelu xarnu g . Réewi ndefar yi seeni cawarte gën naa yaatu, gën a jëm kanam ci gii wàll, ci fukk ak juroom-ñeenteelu xarnu g, li ko waraloon di naj gu tar ak jañax gu tëw a dakk gi leen seen lonkoo (société) yu ndefar yu mag yi daan jañax jëme ci loolu, ak boroom boppi-alal yi dëkk ci yile réew, rawati na nag ci réewi Tugal yi am ay noste yu gore (systèmes libéraux). Bu ko defee ñu jóg tàmblee seeti-ji cémb (brut) yi manul a ñàkk ngir liggéeyi ndefar yii man dox, man a jëm-kanam. Tàmblee wër it ja yu nu man a jaaye-ji seen liggéeyi ndefar yu wuute yi.
Loolu nag jur na fi ag xér ci ne-ne, loolu tam jurati fi jawwi gëpplante ci wàllug sanc ci diggante réewi ndefar yu mag yi, lii itam jur ag rawante ci ngànnaayu ci àdduna bi, bu ko defee ndefarug ngànnaay gën a jëm-kanam, ndaxte ku bëgg a sanc fàww nga yor ngànnaay yu doy, ku ko bëgg a suuxat it mbaa nga bëgg cee ame sa njariñi koom-koom yi tax nga koy def fàww nga ngànnaayu.
Ag gëpplante gu tar amoon na ci wàllug koo-koom ci diggante waa-Brëtaañ yeek waa-Faraas cig wàll, ak ci seen diggante ñoom ñaar ak Almaañ ci geneen wàll. Silaay Almaañ yi bari woon nañu ci ja yu àdduna yi, ngir ay sabab yoy yenn yi danoo dellu woon ci jëm kanam gi endustri Almaañ jëmoon-kanam, yi ci des dellu ci barig naali koom-koom yu Almaañ yi ci réewum Usmaan mi, rawati na naalub yoonu weñu Berlin-Baxdaad-Kuwet. Xëccoo googu nag amoon ay jeexiital yu rëy ci tàkkug xareb àdduna bu njëkk bi.
Ci nii lanuy gise ne gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi mooy li duggal àdduna bi ci paxum xare bu tàng, bu nu ngànnaayal.
Tapoo yu réew yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gëpplanteg politig gi aju woon ci canc ci àdduna bi dafa gënoon na jëm-kanam, ci ginaaw bi gëpplanteg koom-koom gu àdduna bi gënee jëm-kanam. Loolu nag tax ba ay dank sosu yu réew, defees it ay kollarante aki dëppoo yu yor màndargam politig, mu xare ci diggante ab lim ci réew yi seeni njariñi canc di jegee, walla yi ci jot a àgg ci déggoo ci lijjanti lëj-lëj yi nekk ci seen diggante. Ñu tuddal leen ci dëppoo yooyu ak tapoo yooyu, yii di ñëw:
Tappoo gu ñaaral gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gii tappoo amoon na ci diggante imbraatóoru Almaañ gi ak gu Otris gi ci atum 1879, bokk na ci li ëppoon solo ci ay sartam, lii di ñëw:
- Bu Riisi gu Xaysar gi songee menn ci ñaari reew yi , meneen mi war naa dimbli mi nu song.
- Bu menn ci ñaari réew yi tappoo songee meneen mu ñatteel, ma ca des da ca a war a ame taxawaayub génn ci, di leen seetaan waaye nag ci anamug cofeel ñeel àndandoom boobu.
- Bu ag dimblante gu am solo amee, walla gu xare ci diggante Riisi ak Faraas, ñaari réew yii tapoo de war nanoo ànd liggéey ngir xeex loolu.
Tappoo gu ñattal gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Moom ag tapoo la gu Almaañ-Otris-Itaali, mi ngi sosu ci bi Itaali duggsee ci tappoog ñaaral gi nu la tuddoon leegi ci 1882, ak doonte njariñi Itaali dëppoowut ak yu imbraatóorug Otris gi, waxuma la sax noonoo gu yàgg ga nekkoon ci seen diggante, te li ko waraloon di yilif gi ko Otris yilifoon njëkk bennoo ga, ak ca ginaaw ba, waaye Otris mii moo tegoon loxo ag wàll ci suufus Itaali, ba noppi yilif fa yeneen wàll.
Itaali duggsi na ci tappoo gi ngir wuute gi mu defoon ak Faraas, ndax fraans dafa dëgëraloon bu baax tànkub sancam ca goxi bëj-gànnaaru Afrig, fu ci mel ni Alseeri ci atum 1830g, ak Tiniisi atum 1881g, kon Itaali duggsi gii mu defoon ci tappoo gi du woon dara lu dul doxaliinu politig, li mu ci jublu woon di jañaxal Faraas ak Brëtaañ ngir manante leen ci ñu nangul ko te bàyyee ko njariñam yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Dëppoo gu Fraans-Rusi gi:
Dëppoog cofeel gu Faraas-Riisi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Dëppoo googu am na ci ginaaw bi ag jegeente amee ci diggante Faraas ak Riisi gu Xaysar gi, loolu nag tàmbli na ci atum 1886, daal di gën a jëm-kanam ci atum 1888g, bi ñaari réew yi dëppoo ci fas ag kollare guy waral Faraas di jox Riisi ngànnaay, te jëmale-kanam ag jokkoom jaare ko ci def fa ay yooni weñ. Ci atum 1891g la Faraas ak Riisi def ag kollarante guy yaxal lii di ñëw:
- Taxawal ag dëppoo ci diggante ñaari réew yi, ak weccante xalaat ak diisoo buy lëj-lëj amee ci adduna bi.
- Bu menn ci ñaari reew yi duggee cib xare, ñaari réew yi war nanoo diisoo ngir dëppale seen diggante.
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Sapoŋ[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoog cofeel sosu na ci diggante Brëtaañ ak Sapoŋ ci atum 1902g, lii la yaxal:
- Bu xare tàkkee ci diggante Sapoŋ ak Riisi gu Xaysar gi, Brëtaañ da caa war a génn te seetaan.
- Bu meneen réew duggee ci xeex bi nekk ci diggante Riisi ak Sapoŋ , kon Brëtaañ da ciy war a dugg moom itam, jàpple Sapoŋ .
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Faraas[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoo gu cofeel xewoon na ci diggante Brëtaañ ak Faraas ci atum 1904, gu lijjanti woon lëj-lëj ak reeroo yi amoon ci seen diggante, dëppoo googu nag lii la wax:
- Féexal Faraas, joyal ab loxoom ci Marok, gii nga xam ne jotoon naa temb, te nangul ko teg gi mu teg loxo Alseeri ak Tiniisi.
- Faraas moom tam nangul Brëtaañ teg gi mu teg loxo Isipt ci atum 1882
Dëppoo gu cofeel gu Brëtaañ-Riisi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ag dëppoog cofeel am na ci diggante Brëtaañ ak Riisi gu Xaysar gi atum 1907g, lii la wax:
- Déggoo ci ni nuy séddoo barabi sañ-sañ yi ci Iraan, ba mu des fa benn barab rekk bu temb ca digg ba ñu bàyyil ko fa Shaah ba, ginaaw bi Riisi jëlee wàll gu bëj-gànnaar gi, Brëtaañ jël gu bëj-saalum gi.
Màggug yëngu-yënguy xeetu yi ci Tugal[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Yëngu-yëngu yi aju ci xeetu dafa xëy gën a màgg ci Tugal, loolu nag bokk na ci li jañ àdduna bi jëme ko ci xare bi. Xarnub fukk ak juroom-ñeenteel g, dees na ko lim muy xarnub xeetu yi ci Tugal, yëngu-yënguy xeetu yooyu nga xam ne li leen taxoon a jug mooy gooreel seen bopp te nocciku ci kilifteef ak teg loxog réew yi leen di àtte cig wàll, ak sosal xeet wu nekk am réewum boppam mu koy ëmb, uuf ko ci geneen wàll. Ñaar nag bokkoon nanu ci yëngu-yëngu yi gënoon a siw ci yooyu, ñooy:
Mbootaayug Slaaf gi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Gii mbootaay, walla yëngu-yëngug slaaf gii, li ko taxoon a jug mooy xettali askanu slaaf wi jële ko ci àtteg imbraatóor gu Otris gi, ak sos réewum slaaf mu ëmb mbooleem slaaf yi dëkke ci Balkaan ak salaaf yi dëkke ci Penku Tugal. Mbootaay gii nag daan na jot ag jàpple mu tukke ci Riisi gu slaaf gi, loolu taxoon na ba ag reeroo gu mag am ci diggante Otris ak Riisi gu Xaysar gi.
Lëj-lëji àdduna bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ay lëj-lëj yu fasu yu àdduna bi sosu nañu, bokk it bu baax ci li fi taal xareb àdduna bu njëkk bi. Lëj-lëj yii it li leen jur day dellu ca reeroo ya amoon ca diggante réew yu mag ya ngir seen gëpplanteg canc gi, ak ngir màggug xeetu ci Tugal, ak ngir fipp gi askan yi fippoon ngir jot seenug tembte ak gore. Ñu tudd ci yi ëpp solo ci lëj-lëj yooyu:
Lëj-lëju Maraakes[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Faraas yàgg naa waaj ak a naal ngir teg loxo Maxreb gu sori gi (Maraakes), moom nag Maraakes dafa yoroon ag tembam lu yàgg, te booba Tuniusi ak Alseeri, Faraas a ngi leen tegoon loxo, yilif leen cig canc. Ci noonu Faraas lijjanteek Brëtaañ seen reeroo gi nekkoon seen diggante, ca dëppoog cofeel ga ca atum 1904, Faraas daal di bokki ca ndaje ma ñu njëkk a def ca dun bu wert ba ca atum 1906 ca Espaañ ngir lijjanti lëj-lëju Maraakes bi.
Saxal ya juddoo ca ndaje ma nag njariñul Faraas la gënoon a nekk, ndax réew ya fa daje woon dañoo dëppoo woon ci nangul Maraakes ag tembam waaye feetale Faraas wàllug kaaraange ga ak sàmm njabootug Tugal ga fa nekkoon. Faraas nag jariñu na bu baax ci dénk gi ñu ko dénk kaaraange ga, ndax ba ay yëngu-yëngu amee ca Faas ga nekoon péey ba, da faa daal di woon yabal ay dooley xare yu Faraas ngir ne da ciy aar jàmburi Tugal ya fa nekkoon. Loolu moo merloo woon Almaañ, mi àndoon ak buurub Maraakes, daal di ne woon fàww Maraakes jot cig tembam, ngir naqaral Faraas. Almaañ daal di yabal ag gaal gu mag ca waaxub Agadiir ngir aar ag njabootam, ak ñaxtoo ci yabal gi Faraas yabaloon am mbooloom xare ca Faas ci atum 1911 ngir teg ko loxo. Ñu defaat am ndaje ca dun bu wert ba ca Espaañ ci atum 1911g, ngir lijjanti xuloob Faraas-Almaañ bi, la fa juddoo di: jox Almaañ ay moomeel ca Kongóog Faraas ga, bu ko defee Almaañ nangul Faraas nekk gi Maraakes nekk ci ron kaaraangeem, ñu daal di def Tanja muy ab waax bu àdduna bépp, daal di doxal nag politigu ubbi buntub Maraakes ci kanamu yaxantug àdduna bi.
Lëj-lëju Balkaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Otris daa boole woon ci boppam ñaari gox yii di Bosni ak Hersogowin atum 1908g, te ñoom ñaar ñi ngi bokkoon ci diiwaani reewum Usmaan mi ci Balkaan. Reewum Usmaan mi ca jamono jooja dafa nekkoon di dund ci jawwi yong , mooy yong gi ñoñ bennoo ñi defoon atum 1908g. Serbi nag (moom ag wàll la ci yogoslaafi ci jamono jii nu nekk) daal di ñaxtu loolu ak Rusi gu Xaysar gi ko daan jàpple (moom Serbi). Almaañ jug moom jàpple Otris ci jëfam jooju. Loolu nag bokk na ci li gën a dolli tangoor wi ca daanaka-dun bu Balkaan ba.
Lëj-lëju Maseduwaan[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Ab xare tàkkoon na ci diggante Reewum Usmaan mi ak Gres, Bulgari ak Serbi ci Maseduwaan, ñoom ay reewi Balkaan lanu. Li ko waraloon nag mooy Bulgari, Gres ak Serbi danu doon defi pexe ngir roccee Maseduwaan ci Reewum Usmaan mi, te seddoo ko ci seen biir. Bi nu dàqee Reewum Usmaan mi ca xare ba ba noppi, danoo reeroo woon ci ci seen biir ci nu nu koy seddoo. Serbi moom daa bëggoon a jot ci Albani, waaye ñu xañ ko ko, ndaxte Otris daa taxawoon temb ci nu jox Albani ag tembam. Loolu waral leneen coow amati ci Balkaan ci diggante Serbi, Otris ak Rusi ak ñeneen.
Lëj-lëju Tripoli[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Itaali jariñu na ci am soxla gi Reewum Usmaan mi amoon soxla ak lu ko doy, ca xareem ba ca Balkaan, bu ko defee mu song ko ca Tripoli gu soww ga, atum 1911g, daal di nangu Libi, teg ko loxo atum 1912g, ginnaaw bi mu lijjantee ba Fraans ak Britani genn ci, te noppi ci.
Sabab yu jonjoo yi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Noonoo gi taroon na jëm ci Slaaf yi ci Balkaan, looloo waraloon ñoom Slaaf yi juggoon taxawal ag mbootaay gu làqu ngir xeex loolu, Serbi jàpple leen ci ak Riisi gu Xaysar gi. Ab dongab Slaaf yong na Arshidog Fransis Ferninand, mi nekkoon wuutlaayu Otris ak soxnaam, ca 28 suwe 1914g, ca dëkkub Sarayevo bi nekkoon peeyub Bosni, ci tukkib nemmeeku bu mu fa doon def. Otris daal di gaaw jariñoo xew-xew bii, daal di yonnee Serbi ag xupp ca bisub 22 sulye 1914g, gu làmboo fukki sart ak benn, bokk na ci yi ëppoon solo ci sart yooyu: raxas goornamaab Serbi bi ak dooley xareem ji ci mbooleem ku bokk ci kureel yiy kontar Otris, te may Otris mu defal boppam raxas gii, te tëj yëglekaay yi ak këri tas-xibaar yi noonu Otris, ak boole Otris ci gëstu ñi def yong googu ak àtte leen. Ak yeneen sart yu tar yu tax Serbi jortu ne kii daal daa fas yeenee dugg ciy mbiri biiram. Ba noppi Otris joxati Serbi diirub ñeen-fukki waxtook juroom ñatt, ne ko mooy àpp bi nga xam ne waru koo weesu te tontuwul, waaye Serbi moom tontuwul .
Jibalug xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Otris taal na xare bi ci kaw Serbi, ci 28 sulye 1914g . Bi loolu amee Rusi moom itam jug song Otris ngir jàpple Serbi, loolu it jurati Almaañ jug – cig wàllam – jafal ab xare ci kaw Rusi ak ci kaw Serbi. Fraans duggsi ci, ci wetu Rusi miy reew miy xaritam, nadx moom la defal ag tapoo, daal di jibal ab xare ci kaw Almaañ ak Otris. Britani tam it xuus xare bi kontar ñaari reewi digg yi nga xam ne Reewum Usmaan mi mujj na àndseek ñoom ci xeex bi. Siin it ak Japon mujj nanu duggsi ci xare bi ci wetu reewi dëppoo gi. Itaali it dugg-si ci kontar reewi digg yi, atum 1915g, te kat bu njëkk da doon seetan rekk, feetewutoonn fenn. Britani nag nekkoon na di fasante ak Itaali kollareg sekkare. Kollare gi nag li mu doon yaxal mooy Itaali jox ko suufus Dalmaas bu xare bi jeexee. Amerig dikk moom itam, dugg-si ci xare bi ci wetu reewi dëppoo yi, daal di genn ca beroom ga mu defoon ca goxub Amerig ba. Duggsi gi mu duggsi woon ci xeex bi nag lu am solo la woon, ndax moo ko soppi bu baax, ngir doole ak jumtukaay yi mu indil reewi dëppoo yi ak alal.
Lefum xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Jë bu sòww bi ëmboon Fraans ak Beljig, mooy barabu xeex bi ëppoon solo ci xare bi ci diggante 1914 – 1915g, boobu diggante mooy bi gën a tar ci xeex bi. ndaxte dooley reewi digg yi jot nanoo putuxlu ci reewum Beljig mi ak wàllug penku gi ci Fraans, ak li reewi dëppoo yi di jàmmaarlo lepp ak a xeex ngir loolu bañ a am. Lii nag bokk na ci ndam yi ëpp solo, yi reewi digg yi def ci jëwub sòww bi. Waaye reewi dëppoo yi jot nanoo taxawal jëm kanam gi Almaañ ak Otris doon def, ba daanaka àgg ca bunti Paris, ci xeexub njàmbaar bi nu doon def ngir aaru. Ñaari wàll yi nag xeex nanu ay xeex yu tar, yi ci gën a siw mooy bu Marn bu njëkk bi ci sulye atum 1914g.
Bu dee nag ci jë bu penku bi, xare bi moom foofa ci diggante Rusi ak Otris la nekkoon. Barabub xeex ba di woon Poloñ ak Balkaan. Xeex bi amoon ci penku bi nag xawoon na a woyofal tuuti yan bu diis bi nu tegoon ci ndòddum reewi dëppoo yi ci sòwwu bi, ndax reewi digg yi danoo mananul woon a ñàkk a dolli seen soldaar sa nekkoon ca penku ba di xeex ak Rusi. Foofa tam ca penku ba lanu gëne woon aw demiin ca sòww ba, ndax jot nanu fa a nangoo wàll gi Rusi moom ci Poloñ ak Litwaani.
Ay xeex am ca diggante Reewum Usmaan mi ak Britani ca Iraag ak Palastin. Ca la Britani tege loxo ñaari reew yii. Reewum Fraans it nangu Siri ak Libaa.
Bu dee ci geej gi moom, xeex bi mi ngi doon ame ci nuuraakon yi nga xam ne Almaañ da leen daa joyal ci gaali reewi dëppoo gi. Mbooloom gaalum Britani mi nag moo kawe woon ci xareb geej gi. Xareb Gitland bu geej bi amoon atum 1916g, bokkoon na ci xeexi geej yi gën a rëy ci xare bi, nga xam ne Amaañ ak Britani ñepp ñàkke nanu ci lu dul jeex ciy nit ak jumtukaay.
Atum 1917g, bokk na ci at yi gën a tar ci ati xare bii, ci la Rusi genne ci xare bi, ca kollareg Litofski ga ca 27 desambar 1917g , ci ginaaw bi fippug Balsafi gi amee. Romani topp ca moom mi sukkandiku woon ci xare bi ci Rusi, moom itam ag gennam mi ngi jaare ci kollare ga nu defoon ca Boxarest. Ca at mooma tam la Diiwaani Amerig yu Bennoo yi ñoom it duggsi ci xare bi ànd ak reewi dëppoo yi. Loolu nag feeñ bu baax ci doxiinu xare bi, ndaxte Amerig moom jàpplee woon na bu baax ci wàllug xare ak koom-koom, loolu nag di woon lu sonnal reewi digg yi. Ca at mooma tam la jë bu Usmaan bi it nërméelu. Ci la jë bu Otris it daanu. Ay yëngu-yëngu aki coow yu ay ligeeykat am ca Almaañ. Ca mooma at it la Woodrow Wilson defoon fukk ak ñeenti poñam ya doon woote ñu taxawal xare bi te bàyyi askan yi ñu def li nuy wax (autodétermination) muy tànnal seen bopp mujj gi nu gis ne moo gën ci ñoom.
Atum 1918g nag mooy atum ndam li ñeel reewi dëppoo yi, waaye it mu nërmeelu ñeel reewi digg yi, ndax imbraatoorug Otris ak gu Almaañ yépp daanu nanu, Imbraatoorug Usmaan gi it ñàkk mbooleem diiwaanam yi mu amoon ci bitib Asi gu ndaw gi, nguurug Bulgari daanu, ci noonu askani reewi digg bi daal sàkku wéerum ngànnaay ci ni ko poñi Wilson yi doon sàkkoo. Bi reewi digg yi demee ba lòtt ci wàllug aaru, te manatunoo dékkooti xare bi, lanu wommatu . Bu ko defee Bulgari xaatim ag wéer ngànnaay ak reewi dëppoo yi ci 30 satumbar 1917, Turki topp ci, ci mujjug oktoobar atum 1918, ak Otris ci 3 nowambar 1918, ak Almaañ ci benn fanu nowambar 1918g.
Lijjanti yi ci ginaaw xare bi[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Reew yi am ndam ci xare bi defoon nanu am ndajem juboo ca Paris, peeyub Fraans, li ko waraloon nag mooy gëstu nan lanu war a def ci adduna bi ginaaw bi xare bi jàllee. Moomu ndaje nag Clemenceau moo ko jiite woon, njiilul jëwrin lu Fraans li, bu ko defee, ñu defe ndaje ma ca njéndul Varsaay la, di dëkk bu nekk ca wetu Paris. Diiwaani Amerig yu Bennoo yi Wilson teewal ko, Britani Luwid George njiitul jëwrin la nekkal ko fa, Fraans Clemenceau miy njiitul jëwrin ya moom itam wuutu ko fa ak Itaali ci teewaayu Orlando njiitul jëwrinam, reew yii amoon nanu xejj gu mag ci ndaje mi, rawati na ñatti reew yii di Amerig, Britani ak Faraas.
Ndajem juboo mii ay saxalam ballewunu ci déggoo ak waxtaan wu reew yi gañe def ak yi nu gañe, waaye kay reew yi gañe danoo teg seeni sart ci kaw reew yi nu gañe cig sañ-bañ. Kollare ga nu fase woon ca Versailles atum 1919g te xaatimoon ko ak Almaañ, bokk na ci kollare yi ëpp solo te juddoo ci ndajem juboo mi. Moom kollare googu dafa yaxaloon lii: Delloo Fraans Alsaas ak Loren, ak delloo Danmark wàllug bëj-gànnaar gi ci goxub Sholswig, bu ko defee Poloñ moom jot ci suuf su bari ci Almaañ ak yoon wu yaatoo ñeen-fukki miil, wu romb ci biir diiwaanub Brusiya gi nekk ci Almaañ, bu ko defee tàqale kook yeneen suufi Almaañ yi. Ci noonu ñu def waaxub Danseg bu Almaañ bi muy waax bu nu jagleel reewum Poloñ mi nga xam ne taxawalaat nanu ko ci ginaaw xare bi. Nu jëlati ci Almaañ diiwaanu Sodit jox ko Cekoslawaki, mi nga xam ne mi ngi sosu woon ci ginaaw xare bi, ñu jëlati ci Almaañ waaxub Mamel jox ko Lituwani. Bu ko defee Almaañ ñàkk mbooleem sancoom yi. Ba noppi nu ga ko ci mu yamale ay soldaaram ci teemeeri junni. Nu neenal fa duggum coldaarum gu sañ-bañ, dindi mbooleem tata yi wëroon kanaalub Kyel ak goxub Rayn. Nu tàmbli woon a def fuglu gu tar ci ligeeywaayu ngànnaay yi ak jumtukaay yi ci aju. Ñu nangoo woon ci Almaañ it mbooleem ay nuuraakonam aki gaali xareem aki fafalnaawam ak lu ëpp ci ay gaali yaxantoom, ci noonu Fraans nangooti diiwaanu Saar ( di xuru dexug Rayn gi) di barab bu naat ci ay mbell, mu nangu ko nag diir bu tollu ci fukki at ak juroom. Ñu daal di teg Almaañ nag ag alamaanug xare ak alal ju mu war a fay ju bari ju tollu ci (6,600,000,000) yu Sterlin, ak doonte Almaañ fayu ci ci diggante 1924 – 1930g lu dul lim boobu rekk.
Imbraatoorug Otris gi nag moom, ndaje ma daa daal di jeexal nguurug njabootug Habsborg ga fa nekkoon, daal di taxawal ciy màbbiitam ay àtte yu bari, ñooy: Pencum Otris ak Hongri ak pencum Cekoslawaki, ñu jëlati wàllam ya nekk ca Balkaan boole ko ca reewum Yogoslawi mi sosu ci ginaaw xare bi. Bu dee Reewum Usmaan mi moom dafa ñàkkoon mbooleem moomeelam yi mu amoon ci Asi ak Afrig, deseetutoon lu dul moomeelam yi mu amoon ci Asi gu ndaw gi, ñu daal di ko def muy leegi pencum Turki wuuteek lool reewum Usmaan mu mag ma nu xamoon, loolu di woon ci 29/10/1923g, ginaaw bi Mustafa Kamaal Atatork (1880 – 1930g ) neenalee nosteg saltana ga fa amoon atum 1923g, ak gu xalifa ga atum 1924g.
Ndaje mi nag sos na fi ay reew yu yees yu bari ci Balkaan, mu ci mel ne mom Yogoslawi mi jële won ay suufam ci reewum Serbi mi ak yenn ci goxi Balkaan yi bokkoon ci moomeelug imbraatuurug Otris gi, bu ko defee nu sosaat reewum Poloñ mi ak Brusiya. Reewum Cekoslaafi moom itam taxawe ci ñaari xeet yii di Slaaf ak Cek, reewum Hongri tam sosu, Finland, Stwaani, Lituwani ak Latfiya reew yii yepp jug di dëgëral seeni nekktey politig, te bu njëkk danoo nekkoon ci ron teg loxo gu Almaañ, ci ginaaw bi Rusi gennee ci xare bi atum 1917g, daal di fas kollareg Litofski gi ak reewi digg yi. Lii moo jeexal àtte gi njabootub Romanof gi doon àtte Rusi.
Ñu daal di jël nag yenn reew yi teg leen ci ron ag feetale: Iraak, Penkub Urdun (Jordanie) ak Palastin ñu teg leen ci ron feetale gu Britani atum 1920g, Siri ak Libaa ñoom ñu teg leen ci ron feetale gu Fraans atum 1920g. Ndajem Paris ma nag saxaloon na feetale gii te xaatimoon ko.
Ñu daal di sos Kureelu xeet yi (League of Nations) teg ko ci poñub fukk ak ñeent bi ci dali Wilson yi doon woote ag ñoŋal jàmm ci adduna bi ak tee xare amati fi ak dëgëral dimblante ci reewi adduna bi.
Nii daal la xareb adduna bu njëkk bi jeexe ginaaw bi mu sonnalee adduna bi bepp, sotti ko sawaraam si ak alkandeem li. Ray nanu ci lu jege juroom ñatti milyoŋi nit , gaañ ca lu jege ñaar-fukki milyoŋ. Waxuma la nag ñi faatoo ca xiif bu metti ba’ak tawat ja xare ba waraloon.
Gongikuwaay[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Téere taariix bu bees bi te jamonoo bu Abdu Xaadir KEBE


text:
Kiswahili
Kiswahili, walla làkku suwayli aw làkk la wees di wax ci anam gu yaatu ci Penku Afrig gi. Ci Suwayli turu làkk wi mooy Kiswahili. Moom nag aw làkk wu Bantu la.
Suwayli nag dees na ko wax ci gox bu yaatu ci Afrig, la ko dale ca bëj-saalumu Somaali ba ca bëj-gànnaaru Mosambik ak Keeñaa gépp. Lu tollook juroomi milyoŋ yu muy seen làkk wu njëkk a ngi fi (yu muy seen làkk wi ñu nàmp), ak juroom fukki milyoŋ ciy nit yu muy seen ñaareelu làkk(làkk wu ñu jàng). Suwayli mujj na di làkk wow nit ñi man nañu ciy jokkoo ci penku Afrig ak barab yi ko wër.
Suwayli tàmbali naa nekk làkk wees di wax ci Sansibaar, benn dun ci Tansaani. Suwayli làkk wu kilifawu la (officiel) ca Tansani ak Keeñaa. Moom nag làkk wu jeexiitalu la ci yeneen làkk yu bari niki wu araab. Niki làkk yu bari ci Afrig Suwayli nekkoon na di lees di binde ci arafi araab waaye leegi ci yu laatiin yi lañu koy binde.
Bennaani baat[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Lii ci suuf ay misaal la ci làkkuw Sàuwayli:
- waaw - ndiyo
- déet - hapana
- okay (walla baax na) - sawa
yeneen dali web[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
- Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary


text:
Seere
Seede: wax Laa Illaaha Illal Laah, Muhammadun Rasuulul Laah, muy ci maanaa Yàlla rekk mooy buur, Muhammad (j.m) moo di ndawam li mu yonni ngir mu wuutu ko fi, di jàngal nit,ñi di leen xamal li Yàlla bëgg ci ñoom.
Loolu nag di tekki dugg ci diine ju bees, wommatu ñeel Yàlla, bàyyi la nga nekkoon, nekk leegi ci lu bees lii la Yonnant bi woo, tënku ci ak lu mu metti metti, ak lu jamono soppiku soppiku.
Wax laa illaaha illal laah[Soppi • soppi gongikuwaay bi]
Wax laa ilaaha illal laa amul benn buur bu dul yàlla,Muhammad,yonantub yàlla’a - yal na yàlla dolli xéewal ak mucc ci moom,ak ñoñam aki sahabaam- mooy ngën ji lu kuy wax di wax,ku ko weddi it pert rekk,ku ko saxal tey teewlu maanaa mi da na tonowu,te du dajeek nëx-nëx.(Waxi Seex Ahmadu Bamba)