text:
TACLOBAN CITY - Guinpanhimuwa ni PNP8 Regional Director PC/Supt. Henry Losanes an nagsasarang nga balita nga susulongon daw hin mga Mangyan group ngan mga Badyao an probinsya han Leyte ngan syudad han Tacloban agud magdara hin kasamok.
Basi ha nagsasarang nga text messages; guinatos-gatos nga mga Mangyan ngan mga Badyao an masulong ha mao nga mga lugar agud mangawat, manhostage, manlugos ngan manmatay hin mga residente.
Guintagan duon ni Dir. Losanes ha Bombo Radyo Tacloban nga deri angay tuoron an nagsasarang nga text messages tungod waray ini kamatuoran.
Nanawagan naman an mao nga opisyal ha mga makakarawat han mao nga mensahe nga deri na ini igpasa agud deri na ini magsarang pa ngan malikayan an pagpanik han mga publiko tungod la hin sayop nga impormasyon.


c: text/html

text: hhadtosaycom, haadtosaycom, haddtosaycom, ahdtosaycom, hdatosaycom, hqdtosaycom, hqadtosaycom, haqdtosaycom, hwdtosaycom, hwadtosaycom, hawdtosaycom, hsdtosaycom, hsadtosaycom, hasdtosaycom, hzdtosaycom, hzadtosaycom, hazdtosaycom, hastosaycom, hasdtosaycom, hadstosaycom, haetosaycom, haedtosaycom, hadetosaycom, hartosaycom, hardtosaycom, hadrtosaycom, haftosaycom, hafdtosaycom, hadftosaycom, hactosaycom, hacdtosaycom, hadctosaycom, haxtosaycom, haxdtosaycom, hadxtosaycom, gadtosaycom, ghadtosaycom, hgadtosaycom, badtosaycom, bhadtosaycom, hbadtosaycom, nadtosaycom, nhadtosaycom, hnadtosaycom, jadtosaycom, jhadtosaycom, hjadtosaycom, uadtosaycom, uhadtosaycom, huadtosaycom, yadtosaycom, yhadtosaycom, hyadtosaycom, hdtosaycom, hatosaycom, adtosaycom, hadtosayycom, hadtosayccom, hadtosaycoom, hadtosaycomm, hadtosacyom, hadtosayocm, hadtosaycmo, hadtosatcom, hadtosatycom, hadtosaytcom, hadtosagcom, hadtosagycom, hadtosaygcom, hadtosahcom, hadtosahycom, hadtosayhcom, hadtosaucom, hadtosauycom, hadtosayucom, hadtosa7com, hadtosa7ycom, hadtosay7com, hadtosa6com, hadtosa6ycom, hadtosay6com, hadtosaycim, hadtosayciom, hadtosaycoim, hadtosayckm, hadtosayckom, hadtosaycokm, hadtosayclm, hadtosayclom, hadtosaycolm, hadtosaycpm, hadtosaycpom, hadtosaycopm, hadtosayc0m, hadtosayc0om, hadtosayco0m, hadtosayc9m, hadtosayc9om, hadtosayco9m, hadtosayxom, hadtosayxcom, hadtosaycxom, hadtosaydom, hadtosaydcom, hadtosaycdom, hadtosayfom, hadtosayfcom, hadtosaycfom, hadtosayvom, hadtosayvcom, hadtosaycvom, hadtosaycon, hadtosayconm, hadtosaycomn, hadtosaycoj, hadtosaycojm, hadtosaycomj, hadtosaycok, hadtosaycokm, hadtosaycomk, hadtosayom, hadtosaycm, hadtosayco, hadtosacom

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Eleanor Roosevelt
Hi Anna Eleanor Roosevelt (Oktubre 11, 1884–Nobyembre 7, 1962) amo an Primera Dama han Estados Unidos tikang 1933 tubtob 1945. Hiya in nagsuporta han Bag-o nga Ginsarabotan nga mga polisiya han iya bana, harayo nga patod nga hi Franklin Delano Roosevelt, ngan nagin manduruso han mga katungod sibil. Katima namatay an iya bana han tuig 1945, hi Roosevelt in nagpadayon pagin pankanasoran nga manunurat, manyarakan, politiko, ngan aktibista han Bag-o nga Ginsarabotan nga kowalisyon. Hiya in nagtrabaho para mapaupay an kahimtang han mga trabahor nga babaye, bisan natipa hiya an Patas nga mga Katungod nga pag-amyendar tungod nga natoo hiya nga maraot it epekto hini ha kababayen-an.
Ha mga tuig 1940, hi Roosevelt in usa ha mga igkasi-nagtukod han Balay Katalwasan ngan nagsuporta hiya han paghimo han Nagkaurusa nga mga Nasod. Hi Roosevelt in nagtukod han Katig-uban Nagkaurusa nga mga Nasod han Estados Unidos han tuig 1943 ngan naniguro pagsuporta han pagtukod han Nagkaurusa nga mga Nasod. Hiya in nagin delegado han Kasahiran nga Katitirok han Nagkaurusa nga mga Nasod tikang 1945 tubtob 1952, usa nga trabaho nga hiya an pinili ni Mangulo Harry S. Truman ngan ginkompirma han Senado han Estados Unidos. Han iya panahon ha Nagkaurusa nga mga Nasod, hiya an namuno han komite han nagsurat ngan nagpadig-on han Sangkalibutan Nga Pag-Asoy Bahin Han Kanan Tawo Mga Katungod. Tinawag hiya ni Mangulo Truman nga "Primera Dama han Kalibutan" komo dungog han iya mga ginbuhat para han Kanan Tawo mga Katungod.
Nagios ha pulitika han nasasalin nga iya kinabuhi, hi Roosevelt in namuno han padumarahan ni John F. Kennedy syahan nga komite nga nakabulig pagtikang han ikaduha-nga-balud han feminismo, an Mangulohan Komisyon para han Kahimtang han Kababayen-an. Ha tuig 1999, hiya in nakaranggo nga nangunguna nga napulo ha kanan Gallup Taramdan para ha Haluag nga Pagkilala nga Gindadayawan nga mga Tawo han ika-20 nga Gatostuig.


text:
Gyera Sibil Espanyol
An Gyera Sibil Espanyol amo an usa ka dako nga diri pagkaarasya nga nagguba han Espanya tikang 17 Hulyo 1936 ngadto ha 1 Abril 1939. Nagtikang ini han waray kadayon nga kudeta kontra han gobyerno han ikaduha nga Republika Espanyol, nga gindadara ni Mangulo Manuel Azaña, han usa ka grupo nga Espanyol nga heneral, suportado han conserbatibo nga Confederación Española de Derechas Autónomas, Carlisto nga grupo, ngan Falange Española de las J.O.N.S. Nagtapos an giyera ha pagdaog han kusog han rebelde, ha pagpatalsik han gobyero republikano, ngan pagtukod han diktadorya ni Heneral Francisco Franco.


text:
It tubig (Iningles:(H2O) Hydrogen DI(two)Oxide (Bonded Oxygen) in uska sustansya kimikal nga may-ada kimikal nga pormula nga H2O. It uska molekula hit tubig in nagsusulod hin duha nga oksiheno ngan uska hidroheno nga mga atomo nga ginsusumpay pinaagi hin mga pagdukot cobalento. Iton in likidu ha mga timpiratura ha igbaw han 0 °C (273.15 K, 26 °C) ha dagat nga katupngan, pero ini in agsob aada ha Kalibutan nga naka-sulidu nga estadu, yilo, ngan ayri nga estadu.
Tubig: Irinumun
Salug (Iningles:River) (Pambansa:Ilog) ; Sapa (Iningles:Creek) (Pambansa:Sapa) ; Burabud (Iningles:Spring) (Pambansa:Bukal) ; Atabay (Iningles:Water Table) (Pambansa:Balon)
"Sapa" an pinakapunu han tubig nga naawas tipakadtu ha dagat
/Sulidu “yilu”, Nakaladkad/Sukub, Tubig Dagat, Dampug/
Ha estadu sulidu o yilu, An molekula han tubig nga nakaguum sin atomo hidroheno napurma H2OH, Hidroheno “H” natikangha mahagkut nga atmuspira ,labi na an guti nga pakita san atomo Nitroheno ha atmuspira, an Hidroheno puydi liwat gamitun nga parapahagkut pina-agi hin makina
Ha estadu nakaladkad, an molekula han tubig “H2O” nakaguum sin Nitroheno nga atomo napurma H2ON, an Nitroheno tikang ha mapasu nga atmuspira labi na an kalayu nga wara gud hagkut niya. natikang an Nitroheno ha adlaw. An Electronegativity(:usa nga kina-iya han Nitroheno nga may-ada ihap) han Nitroheno labi na tikang 1 to 1.4 (usa puntus upat) nigatibu kargadu iliktrunu nadikit ha H2O tikang baga tikaladkad ngadtu nasukub. Ha libil nga 1 Electronegativity an H2O molekula diri na batun , pagabut libil nga 1.41 (usa puntus kap'atán ug usa) electronegativity an H2O molekula nga nasukub naibapura ngan nawawara an atomo Oksiheno , ha ihap 3 electronegativity han Nitroheno naging dampug na S/Hiya.
Ha estadu nga tubig-dagat, An molekula han tubig “H2O” nga may-ada napilit nga Sodyumu Clurindu Sodium Chloride (Chloride:Chlorine bond to) molekula (NaCl), ini nga estadu nahihimu ha pa-agi han osmosahi han . An Tubig-dagat may-ada istruktura atomiko nga H2ONaCl.
Ha estadu nga dampug,an tubig "H2O" molekula in nawawara-an hin uska Oksiheno naging "HO" nala , an "O" ginagamit han mga tawo ug mga hayup , nahitabu ini kay napilit an usa (1) nga Nitroheno Ha 1.41 ngadtu 3 Electronegativity. Ha kahitaasun nga wara siguru nga sukul an "HO" o dampug amo in napurma.
Pagsulud han timpiratura ha Tubig:
Nagbura-bura : 38 Silsyu
Nag-aasu : 36 Silsyu
Mapasu : 29 Silsyu diri pa puydi inum
Malurulanhud : 28 Silsyu puydi guti inum
Malanhud : 27 Silsyu pudi na Inum


text:
Arté
An arté[1] amo an tawag hin dirudilain nga mga buruhaton ngan mga butang, ngan puyde ini gamiton pagtawag hin bisan ano o ngatanan han mga sinisiring nga the arts o mga arte, upod an musika, literatura ngan iba pa nga mga porma. Agsob ini nga pulong gamiton ha pagtawag han sinisiring nga mga arte visual, upod han mga media han pintura, iskultura, ngan paghimmo hin mga print. An aestetiko amo an sanga ha pilosopiya nga nananunugod hiton arte.
Ha kasahiran, an arte usa nga produkto han buruhaton han katawhan, nga ginhihimo agod ma-stimulate an mga panhunahuna ngan pag-abat; pinaagi hin pagpahayag hin mga pinamati ngan/o kondi man mga idea. Gawas hini nga pamahayag, waray ginkakasabot nga kahubad han arte, kay mahin-iya an pagdelinear han mga katubtuban han "arte".
Mga kasarigan[igliwat | edit source]
- ↑ Abuyen, Tomas A. Diksyunaryo Waray-Waray [Visaya] English-Tagalog. Kalayaan Press Mktg. Ent., Inc. Quezon City. Tuig 2000. ISBN 971-08-6050-X. Pakli Ihap 18.


text:
Batanes
- Mayda impormasyon hini nga artikulo nga aada han Iningles nga bersyon nga angay ighubad ha Winaray
An Lalawigan han Batanes amo an pinaka-amihanan ngan giguti-ayi nga probinsya han Pilipinas, ha populasyon ngan ha kahaluag hin katunaan. An kapital han lalawigan amo an Basco.
An probinsya nahabug-os hin napulo ka isla (nga tinatawag nga Kapuropod-an Batanes) nga nahamutang hin mga 162 ka km ha amihanan tikang han Luzon didto han Estrecho han Luzon ngan an lalawigan lakip han Siong han Cagayan nga rehiyon ha Luzon. Tikang hini nga kapuropod-an, an gidako-i ngan pinaka-importante ha ekonomiya nga mga isla amo an Itbayat, Batan and Sabtang.
An Kapuropod-an Batanes nahabulag tikang han Kapuropod-an Babuyan han Cagayan nga lalawigan han Balintang Channel ngan nahabulag gihapon tikang ha Taiwan han Bashi Channel.
An pinakaamihanan nga isla o puro han lalawigan ngan han Pilipinas amo an Isla han Mavudis (Yami). An iba nga mga isla amo an Misanga, Ditarem, Siayan, Itbayat, Dinem, Batan, Sabtang, Ivuhos, ngan Diadekey.
An gin-uukyan la nga mga isla amo an Itbayat, Batan, ngan Sabtang. An Batanes mga 190 ka kilometro ha salatan han Taiwan.
Sulod
Katawhan ngan Kultura[igliwat | edit source]
An mga lumad nga tawo han Batanes tinatawag nga mga Ivatan ngan mayda hira mga ginsasaro-an nga kultural ngan panyinaknan nga mga pagkasugad upod han mga Tao mga katawhan han Isla han Orchid. Gawas la hin mga katulinan nga Espanyol nga nahi-api han Ivatan hin pira nga mga siglo, an mga Ivatan ngan Tao nga mga katawhan parehos.
Ini nga kabulag hin nasod amo an dangat han pagsalakay han Dutch o Olandes han tuig 1642. An amihanan nga bahin han gin-uukyan han mga Ivatan, Formosa ngan Isla han Orchid nga hadí kabahin han Virreinato han Nueva Espanya, nakuha han mga Olandes ngan ini liwat hira ginpa-iwas han tuig 1662 hin mga puwersa han Intsek nga Ming nga Dinastiya, nga pinamunoan han Intsek nga pirata nga hi Koxinga nga nagtukod han iya kalugaringon nga Hadi han Taiwan.
An salatan nga bahin han gin-uukyan han mga Ivatan, an mga isla o kapuropod-an han Batanes, ginreesforzar ngan ginpakusgan hin mga refugee nga mga Espanyol tikang ha Formosa ugsa hira gin-api hin formal dida han ika-18 nga siglo han gobyerno Espanyol ha Manila.
An mga ginagamit nga mga yinaknan ha Batanes amo an Ivatan, nga ginagamit ha mga isla han Batan ug Sabtang, ngan an Ichbayaten, nga ginagamit ha isla han Itbayat .
Heyograpiya[igliwat | edit source]
Politikal[igliwat | edit source]
An Batanes ginbahin ngadto hin unom (6) nga mga bungto.
Mga Bungto[igliwat | edit source]
Pisikal[igliwat | edit source]
An Batanes nahamutang hin grupo hin mga isla o kapuropod-an nga tinatawag nga Kapuropod-an Batanes ngan amo ini an pinakaamihanan nga mga isla han Pilipinas. Nahimutang ini ha butnga han Kapuropod-an Babuyan (nga lakip han Lalawigan han Cagayan) ngan han Taiwan. An mga isla guti-ay la an mga nangungukoy ngan mayda pagkamasurong hin mga bagyo.
An tulo nga mga gidako-i nga mga isla amo an Itbayat, Batan, ngan Sabtang. An pinakaamihanan amo an Isla han Mavudis.


text:
Panamá
An Panamá (puyde liwat igsurat nga Panama) nga ha opisyal nga pagtawag Republika han Panamá (ha Kinatsila: República de Panamá) amo an usa ka nasod ha Butnga nga Amerika. Nahamutang ini hin istmo nga nadugtong han Amihanan ngan Salatan nga Amerika, mayda nasiring nga ini usa nga transkontinental nga nasod. Ginsasapitan ini han Costa Rica ha kanawayan, han Colombia ha timugan, han Dagat Caribe ha amihanan ngan han Kalawdan Pacifico ha salatan. An kadako hini 75,000 ka km² nga mayda populasyon hin mga 3,300,000. An kapital amo an syudad han Panama.
Mga probinsya ngan mga rehiyon[igliwat | edit source]
An Panamá ginbahin ngadto hin siyam nga mga probinsya o lalawigan ngan tulo nga mga lumadnon nga rehiyon nga tinatawag ha Kinatsila: comarca indígenas, nga agsob ginpapahalipot nga comarca.
Mayda pa duha nga mga comarca ha sakob hin mga probinsya nga gintatratar nga baga hin corregimiento o munisipyo.
An siyam nga mga lalawigan o probinsya amo an:
An tulo nga nivel-hin-lalawigan nga mga comarca (nga gin-indikar ha mapa) amo an:
An duha nga mga ubos-hin-probinsya nga mga comarca amo an:
Mga sumpay ha gawas[igliwat | edit source]
- Gobierno ngan diplomasya
- (Kinatsila) An Mangulo han Panama
- (Kinatsila) Talaan hin mga Ahesya han Kagamhanan han Panamá
- (Kinatsila) Ministro ha External nga mga Relasyon


text:
Europa
An Europe ginsisiring nga usa han mga pito nga kontinente nga, hini nga kaso, mas kultural ngan politkal nga pagkakaiba kaysa hin fisioheyograpiko. Ha pisikal ngan geolohiya, an Europa usa nga subkontinente o dako nga peninsula, nga naghihimo hiton pinakakatundan nga bahin han Eurasia. An katubtoban han Europa ha amihanan amo an Kalawdan Arctico, ha katundan an Kalawdan Atlantico ngan ha salatan han Dagat Mediterraneo ngan han Caucasus. An katubtoban han Europe ha siniringan diri klaro, pero ha tradisyon ini amo an watershed para han mga Kabugkiran Ural ngan Dagat Caspian ha timugan o salatan-sinirangan: an mga Ural ginsisiring han kadam-an nga heyograpiko ngan tektoniko nga tigaman nga nabulag hiton Asya tikang han Europa.
An Europa amo an ikaduha nga gigutiayi nga kontinente han kalibutan ha kahaluag, nga mga 10,430,000 ka kwadrado nga kilometro (4,020,000 ka kwadrado nga milya) o 2.0% han katunaan han Kalibutan, ngan ini darudako la kaysa han Australia. Ha populasyon, amo ini an ikatulo nga gidakoi nga kontinente (an Asya ngan Africa darudako) nga mayda populasyon nga labaw hin 705,000,000, o mga 11% ha populasyon han kalibutan.
Kitaa Gihapon[igliwat | edit source]


text:
Medina
- Para hit lain nga kagamit, kitaa an Medina (pansayod).
Medina (kaluwas: mɛˈdiːnə; Inarabo: المدينة المنورة, (Inarabo nga kaluwas: ælmæˈdiːnæt ælmuˈnɑw.wɑrɑ), o المدينة (Inarabo nga kaluwas: ælmæˈdiːnæ}}; gintransliterar gihapon komo Madinah; opisyal nga ngaran al-Madīnah al-Munawwarah) usa nga syudad ha may rehiyon han Hejaz ha katundan han Arabya Saudi, nga naserbe komo ulohan han Lalawigan han Al Madinah. Ikaduha ini nga gibabaraani nga syudad ha Islam, ngan amo in lubnganan ni manaragna ha Islam Muhammad.


text:
Tsina
- Mayda impormasyon hini nga artikulo nga aada han Iningles nga bersyon nga angay ighubad ha Winaray
- Mayda impormasyon hini nga artikulo nga aada han Kinatsila nga bersyon nga angay ighubad ha Winaray
- Ini nga barasahon mahiunong han sibilisasyon han Tsina. Para han estado nga tinatawag nga Tsina, kitaa an Kanan Katawhan Republika han Tsina. Para han estado nga tinatawag nga Taiwan, kitaa an Republika han Tsina. Para hin iba pa nga mga paggamit kitaa an Tsina (pansayod)
An Tsina usa nga maiha na nga sibilisasyon nga an mga katubtuban ada hin dako nga dapit ha Sinirangan nga Asya.
Han 1949, ha katapos hin dako nga pag-away dida han Gyera Sibil han Tsina, duha nga politikal nga mga entidad an ginmawas nga mayda "Tsina" ha ira mga ngaran:
- An Kanan Katawhan Republika han Tsina, nga gintukod han 1949, nga kilalado hin halipot nga China, nga amo an kagamhanan ha kontinental nga Tsina ngan an naglulugaring-hin-pagdumara nga mga teritoryo han Hong Kong (tikang han 1997) ngan Macau (tikang han 1999).
- An Republika han Tsina nga gintukod han 1911 ha kontinental nga Tsina, nga yana tinatawag nga Taiwan, nga an kagamhanan naglalakip han mga kapurupod-an han Taiwan, Penghu, Kinmen, ngan Matsu.
An Tsina amo an usa han mga gimaiha-i nga nagpapadayon nga mga sibilisasyon han kalibutan[1] ngan ha dako nga bahin han naglabay ka duha nga mga yukot nga tuig usa han mga gidako-i ngan mga abansado o nahauna nga mga sibilisasyon ha kalibutan, tubtob han dekada han 1850 nga diin waray ini makaabot han industryal nga rebolusyon. Ha pagsunod hini, an imperyalismo, mga panggubat o mga gyera ngan mga gyera sibil nakaguba han nasod ngan han ekonomiya tubtob han kataposan han gyera sibil han 1949. Han mga 1950 nga dekada, an pagbalhin ha mga polisiya hin ekonomiya ha Republika han Tsina (Taiwan) nagbalhin han purô ngadto hin madukwag nga ekonomiya nga industryalisado nga oriented ha teknolohiya. Ini nahimo nga usa han mga sinisiring nga Upat nga Asyano nga mga Tigre upod han Hong Kong, Salatan nga Korea ngan Singapura. Ha kontinental nga Tsina, han mga 1970 nga dekada, an mga reporma nga kilalado nga Upat nga Pagmodernisar nagmodernisar han pag-uma, han industriya, han teknolohiya, ngan defensa, nga ha urhe naghimo han Kanan Katawhan Republika ngadto hin usa han mga dagko nga kagamhanan.[2][3][4][5][6] An Tsina ginkikita nga tinikangan hin damo nga dagko nga mga imbento.[7] Ini gihapon mayda han usa han mga gimaihai nga paagi hin pagsurat.
Ha kaagi, an kultural nga impluwensya han Tsina inmabot han bug-os nga Sinirangan nga Asya, nga diin an Tsino nga relihiyon, mga pamatasan, ngan mga paagi hin pagsurat gin-gamit ha dirudilain nga mga katubtoban han mga hagrani nga nasod sugad han Hapon, Korea ngan Vietnam.
Mga kasarigan[igliwat | edit source]
- ↑ What Is a Culture ?
- ↑ CIA – The World Factbook – China. Accessed November 26, 2009.
- ↑ Professor M.D. Nalapat. Ensuring China's "Peaceful Rise". Accessed January 30, 2008.
- ↑ Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century, WBI Development Studies. World Bank Publications. Accessed January 30, 2008.
- ↑ The Real Great Leap Forward. The Economist. Sept 30, 2004
- ↑ Chris Patten. Comment & Analysis: "Why Europe is getting China so wrong", Financial Times. Accessed January 30, 2008.
- ↑ Haggett, Peter. [2001] (2001). Encyclopedia of World Geography, Volume 23. Edition 2, illustrated. Marshall Cavendish publishing. ISBN 0-7614-7289-4, 9780761472896. p 37. p 2836.


text:
Sugbong-Mangulo han Estados Unidos
An Sugbong-Mangulo han Estados Unidos o Bise-Presidente han Estados Unidos (ha Ininglis: Vice President of the United States) amo in nakapot hin puwesto ha kagamhanan ha ilarom han Batakan-Balaod han Estados Unidos. An Sugbong-Mangulo upod han Mangulo gin-eelihir o ginpipili hin diri-direkta han katawhan pinaagi han Kolehiyo Elektoral ngadto hin panahon-hin-pag-alagad nga upat ka tuig. An Sugbong-Mangulo amo an syahan ha linea hin pagsunod han Mangulo, ngan amo an nahihimo nga Mangulo kon an Mangulo mamatay, magbiya-han-puwesto, o matanggal-tikang-ha-puwesto.
Ha ilarom han Batakan-Balaod, an Sugbong-Mangulo amo an Mangulo han Senado. Tungod han iya puwesto komo Mangulo han Senado amo hiya an nominal nga nangungulo han Senado. Dinhe nga puwesto, gintutugotan an Sugbong-Mangulo nga magbotar ha Senado, kundi dida la kon kinahanglan nga igsolbad in patas-nga-pagbotar. Sumala han ika-Napulo-kag-Duha nga Pagliwat han Batakan-Balaod, an Sugbong-Mangulo amo an nangungulo o na-preside ha pag-ihap han mga botos han Kolehiyo Elektoral.
An yana nga Sugbong-Mangulo amo hi Joe Biden nga amo an kasanhi nga senior-nga-senador tikang han estado han Delaware.


text:
Koronadal
An Syudad han Koronadal nga kilalado liwat ha ngaran nga Marbel usa nga syudad ha lalawigan han South Cotabato ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han South Cotabato. Amo gihapon ini an sentro han edukasyon, administrasyon, komersyo, ngan pagbaligya ha South Cotabato, ngan han harani nga probinsya han Sultan Kudarat.
Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 133,786 ka tawo ha 27,623 nga panimalay.
An Koronadal nahimo nga kabahin nga syudad han South Cotabato dida han 1998. Han 2003, ginkilala ini nga "Most Competitive City" o Syudad nga Pinakamakusog an Pagkumpetensya dida han gamay-nga-syudad nga kategorya. Pinaagi han Executive Order No. 304, han petsa nga Marso 30, 2004, an Syudad han Koronadal nahimo nga sentro han rehiyon han SOCCSKSARGEN nga rehiyon, nga amo an mga probinsya han North Cotabato, Sultan Kudarat, ngan han mga syudad han Kidapawan, Tacurong, ngan Cotabato tikang han Butnga nga Mindanao nga Rehiyon, ngan han mga probinsya han South Cotabato ngan Sarangani ug an mga syudad han Koronadal ngan General Santos nga han una tikang han Rehiyon XI.
Mga Baranggay[igliwat | edit source]
An Syudad han Koronadal ginbahin ngadto hin karuhaan kag pito (27) nga mga baranggay.


text:
Katundan Alemanya
An Katundan Alemanya (Inaleman: Westdeutschland) amo an impormal nga natondanan nga ngaran han Republika Pederal han Alemanya (Inaleman: Bundesrepublik Deutschland) ha panahon han kabutngaan han iya pagtukod ha Mayo 1949 kutob ha Utro nga Pag-urusa han Alemanya han Oktubre 1990, kun diin natumba an Sinirangan nga Alemanya ngan an lilima nga mga estado han teritoryo binmulig ha Republika Pederal han Alemanya, ginhumanan an labaw ha 40-ka-tuig nga pagburublag han Alemanya ngan Berlin.


text:
Averroes
Hi Abū 'l-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Rushd (Inarabo: أبو الوليد محمد بن احمد بن رشد), mas kilala nga Ibn Rushd (Inarabo: ابن رشد), ngan ha literatura ha Europea Averroes (kaluwas /əˈvɛroʊ.iːz/) (1126 – 10 Disyembre 1198), amo an usa ka malarang nga Andalusyano-Arabo Muslim: makarit ha pilosopiya han Islam, Teyolohiya Islam, balaud han Maliki ngan hurisprudensya, lohika, psycholohiya, politiko, teyorya han musika Arabo, ngan syensya han medisina, astronomiya, heograpiya, matematika, pisiko ngan mekanika Celeste. Natawo hiya ha Córdoba, Al Andalus, ha yana nga Espanya ngan namatay ha Marrakech, ha yana nga Morocco.


text:
CEDAW
An CEDAW in pagpahaligot han Convention on the Elimination of Discrimination Against Women (kon ha Winaray: Internasyonal nga Kasabotan Matungod han Pagpoypoy han Tanan nga Porma hin Diskrimenasyon Kontra han Kababayin-an). Kinikilala komo internasyonal nga balaodnon para han katungod han kababayin-an, tinatawag gihapon ini nga “An Kombensyon han Kababayin-an” (The Women’s Convention) o, “Tratado han Nagkakaurosa nga mga Nasud (UN) bahin han Katungod han Kababayin-an”.
An CEDAW an syahan ug amo la nga tratado o, kasabotan nga may haloag ug hilarom nga pagkilala han katungod han kababayin-an, diri la ha sibilyan ug political nga larangan, kundi upod na gihapon ha ekonomiya, sosyal, cultural ngan pamilya.
Inuyonan an CEDAW han Mayorya nga Asembleya han UN dida han Desyembre 18, tui 1979--an Dekada para han Kababayin-an han Nagkakaurosa nga mga Nasud (UN Decade for Women). Pinirmahan han gobyerno han Pilipinas an CEDAW hadton Hulyo 15, 1980 ngan gin-aprobahan dida han Agosto 5, 1981.
An CEDAW an ikaduha tikang han “Kasabotan bahin han Katungod han Bata”(The Convention on the Right of the Child) nga tratado diin rinatipika (ratified) han 180 nga mga Partido nga Estado (State Party), gawas han 191 Partido nga Estado nga pumirma hini dida han Marso 2005. An nasabi nga tratado in iginpadulot dida han Setyembre 3, 1981 o, kahuman han 25 anyos hito ngada yana nga tuig 2006. Pero, gutiay la an maaram hini nga kasabotan.
Sulod
- 1 Pagkinahanglan hin Lain nga Balaodnon para han Kababayin-an
- 2 Pagbantay nga Mekanismo
- 3 Paghubad o Depinisyon han Diskriminasyon Kontra han Kababayin-an
- 4 Ha Trabaho ngan Pangempleyo
- 5 Pankabug-osan nga mga Rekomendasyon han CEDAW
- 6 Ha Politika ngan Pan-gobyernohan
- 7 Ha Pagpanganak nga Panlawas ngan Populasyon
- 8 Mga Nakabinbin nga Balaodnon
- 9 Mga balaod:
- 10 An Kababayin-an ha Rural nga mga Dapit
- 11 Ha mga Lumad nga Kababayin-an
- 12 Ha mga ‘Disable’ nga Kababayin-an
- 13 Ha Sekswal nga Oryentasyon
- 14 Ano an Gamit han CEDAW para Hadton mga Nagduduso han Katungod han Kababayin-an ug Magbabalaod?
- 15 Pagsalawad han Kaso
Pagkinahanglan hin Lain nga Balaodnon para han Kababayin-an[igliwat | edit source]
Subay han pahiuna han CEDAW, an padayon nga pagtalapas han katungod pantawo han kababayin-an in nagpapakita han kakulangan han internasyonal nga mga organisasyon-ha-pantawo-nga-katungod maghatag hin igo nga pagpanalipod ha kababayin-an.
An diskriminasyon kontra han kababayin-an in supak han prinsipyo han patas nga katungod ug pagtahod han dignidad han tawo nga nakakaulang han kanan kababayin-an partisipasyon (ha patas nga pagtratar) ha larangan han pag-uswag ngan kamurayawan.
Ano man yana kun an Gobyerno han Pilipinas Pumirma ngan Nagratipika han CEDAW?
Komo Estado nga Partido han CEDAW, kinikilala han gobyerno han Pilipinas an pagkakamay-ada diskriminasyon ug diri tupong nga pagtratar han kababayin-an dinhi ha aton katilingban ngan kinahanglan nga ini tagan hin igo nga pitad. An kada Estado nga Partido (sugad han gobyerno han Pilipinas) in may responsabilidad nga magtahod, magtuman ug magpanalipod han kanan kababayin-an katungod.
Linalaoman nga an aton gobyerno:
- Magbabaklas han mga balaod ug mga kostumbre nga nagtatalumpigos han kababayin-an.
- Magpapatuman hin mga balaod nga magsusupil han diskriminasyon ug maghahatag hin epektibo nga mekanismo diin an kababayin-an makakagsalawad hin reklamo para han tinalapas nga katungod.
- Mag-uundong han patas nga katungod han kada tagsa ha kaangayan nga pamaagi, upod an nag-engganyo-hin-partisipasyon-nga-mga-pitad nga magreresulta hin may pagpaid nga kondisyon ug desisyon.
- Maghihimo hin kinada-upat-ka-tuig nga kasayuran (report) bahin han mga pitad nga hinimo ha pagtuman han ira obligasyon ha tratado o, kasabotan.
Pagbantay nga Mekanismo[igliwat | edit source]
An Nagkakaurosa nga mga Nasud (UN) nagporma hin CEDAW Committee nga ginkokomponer hin 23 nga mga eksperto nga pinili han mga Estado nga Partido basi mag-aram han mga kasayuran o, report nga isusumite, upod an gahum magpalusad hin mga rekomendasyon nga kun diin angay ipatuman han Estado nga Partido ug maghatag hin kasayuran bahin hini. An artikulo 21 han CEDAW naghahatag han CEDAW Committee hin gahum magpalusad hin rekomendasyon. May kinaadman ini nga paghubad han mga probisyon han CEDAW alinsunod han katungod han kababayin-an ngan mga obligasyon han Estado nga Partido o, gobyerno.
Nagpupulong an mga miyembro han CEDAW Committee makaduha ha sulod hin usa ka tuig didto ha New York ngan inaadman an mga report han kada nasud ha sulod hin duha ka semana ha mga bulan han Enero ug Hulyo ha presensya han tinaglawas han mga Estado nga Partido upod an mga non-government organizations (NGOs) nga naghahatag gihapon han ira kalugaringon nga kasayuran o, report.
Paghubad o Depinisyon han Diskriminasyon Kontra han Kababayin-an[igliwat | edit source]
Ini nangangahulogan hin bisan ano nga pagpugong ,diri paglakip o, pagpasiirog kontra han kababayin-an nga binubuhat ha rason han kinatawo han usa nga persona nga nagreresulta han kadaot han pagkilala han katungod han lalaki ug babayi, ug han kawaray pulos ha batakan nga mga kagawasan han katungod han tawo ha larangan han politika, kultura, sosyal, sibil ug iba pa. (CEDAW, Artikulo 1)
Tionan-o Tinatalingoha han CEDAW nga Mapoypoy ini nga Diskriminasyon?
- Tingoha han CEDAW nga magkamay-ada ungod nga pagkatupong ha katungod an babayi ug lalaki. Ini nangangahulogan nga an Estado nga Partido o, gobyerno in ginmamandoan nga maghimo hin mga pitad nga magreresulta hin pagbabag-o ha kinabuhi han kababayin-an.
- Upod ha CEDAW an lagda han Obligasyon han Estado (State Obligation). Nangangahulogan ini nga an gobyerno may responsibilidad ngadto han kababayin-an kun diin diri pwede bali-warayon.
- Igindidiri han CEDAW an mga balaod ngan palisiya nga magbubutang han kababayin-an ha disbentaha, maano pa man an panuyoanan.
- Diri la ha pagpanalipod tikang ha mga pagtalapas han katungod han kababayin-an ha mga ahensya han gobyerno ngan mga opisyal hini, nagmamando gihapon an CEDAW ngada han Estado nga Partido o, gobyerno nga panalipdan an katungod han kababayin-an tikang ha mga pribado nga mga indibidwal ug mga grupo.
- Kinikilala han CEDAW nga an impluwensya han kultura ug tradisyon in nakakabalaong ha pagtagamtam han kababayin-an han ira mga katungod. Inaayat gihapon han CEDAW an Estado nga Partido nga bag-ohon an mga tinuohan nga nagpapaurog kontra han kababayin-an.
Diin ha aton Katilingban Natatabo ini nga Diskriminasyon ngan Tionan-o ini Binibilngan hin Solusyon han CEDAW?
Ha Trabaho ngan Pangempleyo[igliwat | edit source]
An kadamo han partisipasyon han kababayin-an ha labor force (Female Labor Force Participation Rate [FLFPR]) nagpapadayon nga pukis kompara han kadamo han partisipasyon han kalalakin-an ha labor force (Male Labor Force Participation Rate [MLFPR]) ha naglabay nga napulo ka tuig. Tikang han 1995 ngada han 2004, 56% han mga waray-bayad-nga-trabaho in kadak-an kababayin-an, samtang 64% han may-mga-sweldo-nga-nagtatrabaho in kalalakin-an. Manggud, ha mga nangengempleyo nga kababayin-an, 50% ha ira in nagtratrabaho hin may sweldo, 33% in may kalugaringon nga pakabuhi (self-employed) ngan, 17% amo an aada nagtatrabaho ha panimalay ug waray sweldo. (NSO)
Haros naman magtupong an partisipasyon han babayi ngan lalaki ha langyaw-nga-panrabaho (overseas works), pero magkaiba an ira kahimtang. Dida han 2004, aada ha 51% an ihap han mga babayi nga kaapi han mga Pilipino-nga-nagtatrabaho-ha-langyaw (Overseas Filipino Workers [OFWs]), pero an ira average monthly remittance aada la ha 57% han PhP 74, 267.00 nga average monthly remittance han mga kalalakin-an nga OFW. Ini kay an trabaho nga nangangada ha babayi, adton mga hamobo an sweldo ngan waray proteksyon. An pag-aram nga binuhat dida han 2004 nagpapakita nga katunga (55.8%) han kababayin-an an nag-aabroad para magtrabaho in diri hasa (unskilled). Samtang 27.7% han mga kalalakin-an in nagtatrabaho ha komersyo ngan iba pa nga may kalabotan hini nga trabaho, ngan 26.9% in nagtatrabaho ha mga planta, nagpapadalagan han mga makinarya o, naghuhugpong (assembles) (2004 Survey on Overseas Filipinos, NSO)
Artikulo 11 han CEDAW nagpapatapod ha kababayin-an hin katungod nga…
- Magkamay-ada patas nga pagkab-ot han trabaho, benepisyo, promosyon ngan trening.
- Baydan hin patas basi han trabaho nga ira ihahatag.
- Mapanalipdan an panlawas ug lugar nga ira gintratrabahoan.
- Makaloang matungod hin pagburod ug panganak, ngan iba pa nga serbisyo-sosyal nga diri nangangahulogan hin katanggal ha trabaho matungod hin panganak o, pag-asawa.
May balaod para han mga OFWs--“The UN Convention on the Protection of the Rights of All Migrants and Members of Their Families”, upod na gihapon an “Magna Carta for Overseas Filipino” or RA 8042 nga nagpapanalipod han waray-dokumento-nga-mga-OFWs diin pinaharohaloag an sakop han tinatawag nga illegal rectruitment nga naglalakip bisan han ira mga uropod.
An kababayin-an ha impormal nga sector in waray benepisyo ug waray proteksyon ug an ira amot ha ekonomiya in diri nauupod ha iha han GNP. An mga balaod nga nagpapanalipod han katungod han kababayin-an amo an:
- RA 6972 Day Care Law
- RA 8187 Paternity Leave Act
- RA 6725 An act Strengthening the Prohibition on Discrimination Against Women with Respect to Terms and Conditions of Employment
Mga balaod nga nagbabaton ug nagpapanalipod han impormal nga sektor:
- RA 7882 Nagpapautang ngadto han mga kababayin-an nga may gudti nga mga pakabuhi (micro & cottage business enterprises)
- RA 8289 “Magna Carta for Small Enterprises”
- RA 8425 “Nagpapahimutang han gudti nga mamurohonan komo usa nga stratihiya ha pagpoypoy han kakablasan. Katapos han tuig 2003, kaurog han usa ka milyon nga napautang hini nga mga mamurohonan in kababayin-an.
Pankabug-osan nga mga Rekomendasyon han CEDAW[igliwat | edit source]
- No.13--Patas nga pagkwenta han trabaho nga pareho an kantidad
- No.16--Magreport han mga kaso hin mga kababayin-an nagtatrabaho hin waray bayad ngan maghimo hin mga pitad nga maggagarantiya nga hira mabaydan, magkamay-ada seguridad ha sosyudad (social security) ngan iba pa nga mga benepisyo.
- No.17--Tagan hin igo nga bug-at o, balor ngan kilal-on an mga burohaton/trabaho han kababayin-an nga diri nahilalakip dida han pag-ihap han gross national product o, GNP.
Ha Politika ngan Pan-gobyernohan[igliwat | edit source]
Sumala han Commission on Election (COMELEC) nga resulta dida han Mayo 2004 nga piniliay, waray lumapos hin17% han tanan nga kababayin-an nga kinmandidato an dumaog ha pwesto nga ira dinalaganan.
- 3 nga kababayin-an han 12 nga mga senador ngan 30 nga kababayin-an han 200 nga mga kongresista
- Ha 16 nga pwesto para han Partylist, 1 an para ha kababayin-an (GABRIELA) ngan 4 an kababayin-an ha 24 nga mga tinaglawas han Partylist.
- 15 nga kababayin-an han 77 nga gobernador, 7 han 77 nga bise-gobernador, ngan 121 han 725 nga mga miyembro han Sanggunian Panlalawigan.
- 15.4% han mga mayor in kababayin-an, 13.8% in mga bise-mayor ngan 17.1% in mga konsehal
An kababayin-an an may harohataas nga voters’ turn-out o, kadamo han aktwal nga nanbutos. Damo gihapon ha ira an nadaog ha piniliay. Pero padayon an limitado nga ira partisipasyon ha politika ug pan-gobyernohan. Dida han 1998 ug 2001 nga piniliay, 20% la han nangandidato nga kababayin-an in nagdaog ha pwesto. Ha luyo han hitaas nga “success rate” o, pagkamalamposon makadaog ha pwesto, masisiring nga gutiay la gihapon an ira partisipasyon ha publiko nga sektor. Ha pagkamatuod, an gutiay nga partisipasyon han kababayin-an dida han 2004 nga piniliay nagpatik hin tigda nga paghamobo tikang han hitaas nga partisipasyon dida han 1995 nga piniliay.(COMELEC)
An balaod bahin han Partylist naghahatag ha kababayin-an hin higayon nga makaapi ha pamalaod nga himangrawon, lugaring kay an mga gin-aaro (requirements) ha nasyonal nga lebel ug an kakulangan hin impormasyon pati na gihapon ha kababayin-an an nagreresulta han kapakyas han mga partylist makadaog hin pwesto ha Kongreso. An mga organisasyon han kababayin-an in nag-aawhag ha mga partido politikal nga magkamay-ada 30% nga kababayin-an ha ira tagsa-tagsa partido, lakip na ha mga konseho diin pinipili o, tinudlok an mga miyembro.
An partisipasyon han kababayin-an ha mga hukoman in usa gihpon nga makasurobo. An Shari’a nga hukom, an espesyal nga hukoman han mga Muslim, in nagpapabilin nga kinokomponer hin kalalakin-an, labot la dida han 1996 diin mayda usa nga babayi nga hukom. Tikang dida han Marso 2005, mayda 5 nga kababayin-an han 15 nga mga mahestrado han Korte Suprema.
Bisan kun damo ha mga kababayin-an an aada ha burokrasya labi na ha teknikal nga lebel (o, second -level), daw waray nira kapas makaap-ap ngadto ha igbaw nga mga posisyon. 53% han 1.4 milyon nga magtatrabaho ha gobyerno in kababayin-an, pero kaurog (71.9%) ha ira in aada ha second-level o, teknikal nga mga posisyon. 34% han mga kababayin-an in aada ha first ngan third-level nga mga posisyon. An kababayin-an nga nagtratrabaho ha gobyerno o, burokrasya kasagaran nagkakapot han mga teknikal nga mga posisyon. An kalalakin-an kasagaran nga aada ha clerk, manager o, executive nga mga posisyon. (Civil Service Commission)
Humabobo an partisipasyon han kababayin-an ha liderato han mga komersyo nga katig-uban o, trade union. Tikang han 59.6% dida han tuig 1996 ngada han 34.2% han tuig 2000. (NCRFW)
An CEDAW nagpapatapod ha mga kababayin hin katungod nga:
- Makabotos, dumalagan ha piniliay ngan magkapot hin pampubliko nga katungdanan ha tanan nga balitang han gobyerno. (art.7)
- Makaapi ha mga non-government organizations (NGOs) ug iba pa nga katig-uban nga may kalabotan han pampubliko ug political nga kinabuhi han nasud. (art.7)
- Magkamay-ada higayon nga panaglawasan an gobyerno ha internasyonal nga mga organisasyon, katitirok o, convention. (art.8)
Ha Pagpanganak nga Panlawas ngan Populasyon[igliwat | edit source]
- Waray nasyonal nga palisiya an gobyerno bahin han pagpanganak nga panlawas o, reproductive health.
- 20.6% han mga inasaw-an nga kababayin-an in diri natatagan hin sakto ha ira panginahanglan para may lat-ang an ira pagburod o, maplano an ira pamilya. (2004 Family Planning Survey)
- Limitado nga suplay, impormasyon ug mga serbisyo nga may kalabotan han contraceptives ha mga probinsya ug syudad diin an natural nga pagplano han pamilya la an igin-uundong, o preno-promote.
- Kada usa ka oras ha Pilipinas, may-ada mga 46 nga kaso hin ilegal, tinutuyo ug delikado nga pagpunit (1999 Country Population Assessment UNFPA)
- Kada adalw, 10 nga kababayin-an in namamatay dara han panganganak (1998 NDHS)
Dida hin usa nga bag-o nga pag-aram (Family Planning Survey o, FPS), nabaroan nga aada la ha 49.3% han mga kababayin-an an nagamit hin usa nga klase contraceptive. Kaurog ha ira an nagamit han moderno nga pamaagi para diri magburod. Dinhi hini nga 49.3%, 35.1% an nagamit han moderno nga pamaagi, samtang 14.2% an natural nga pamaagi (female sterilization and calendar/rhythm). Bisan damo an iginpapasasarang nga condom ug madagmit an pagkuha hini ha mga health center, 2.1% la an nagamit hini.(2004 FPS,NSO)
Subay han National Demographic and Health Survey (NDHS), 5.6% han mga burod an diri napakita ha doktor san-o manganak, ngan 6.5% (71.8% hini ha ira tikang ha mga tay-aw nga mga lugar) an pinipili nga manganak ha bulig han partira (traditional birth attendant). 1 ha 3 nga pagpanganak (37.1%) an ha partira ngan 3 ha 5 (61.34%) nga mga burod pinilipi an manganak ha ira panimalay.(2003 NDHS,NSO)
Hasta ngada han Setyembre 2005, an Department of Health (DOH) nakagpatik hin 2,354 nga kaso hin HIV Ab Seropositives tikang dida han 1984 nga mga datos. Dinhi hini nga mga kaso, 862 an kababayin-an. Ha tanan nga kaso hin HIV, 702 an hinog nga kaso hin AIDS.
An CEDAW la an nagdidig-on ngan nagduduso han katungod han kababayin-an nga makakab-ot han panlawas nga mga serbisyo, upod na an pamaagi ha pagplano han pamilya (Family Planning Methods).
An CEDAW nagpapatapod ha mga kababayin hin katungod nga:
- Makakab-ot han komprehensibo nga serbisyo ha panlawas, upod na an pagplano han pamilya (art.12)
- Makagbuot han kadamo han iya anak ug han lat-ang han panganganak (art.16)
- Pagsaroan an mga responsabilidad komo kag-anak (art.5,16)
- Pankabug-osan nga Rekomendasyon No. 15--Likayan an ano man nga klase hin diskriminasyon ha mga stratehiya pagpoypoy han AIDS
Mga Nakabinbin nga Balaodnon[igliwat | edit source]
An HB 3773 Responsible Parenthood and Population Management Act diin ginpapatamakan an obligasyon han lokal ngan nasyonal nga gobyerno maghatag han mga batikan nga panginahanglan sugad han serbisyo ha panlawas, pagpanganak nga panlawas o, reproductive health (RH) ngan pagplano han pamilya o, family planning(FP). Upod dinhi an pagsirot han mga opisyal nga magdidiri o, mabalabag ha paghatag han legal, ngan talwas nga serbisyo ha reproductive health (RH) pati na gihapon an ha FP. An duha-nga-anak-ha-kada-pamilya, an ideyal nga kadako han pamilya, in diri iginmamando.
Pandarahog ngan ‘Trafficking’ han Kababayin-an ug mga Kabataan Iba-iba an trend han kadamo han kaso hin pandarahog ha kababayin-an o, violence against women (VAW) sumala han mga ahensya han gobyerno. An kadamo han kaso han pandarahog ha kababayin-an in humitaas makapito ka beses, tikang han 1,100 nga kaso dida han 1996 ngadto ha 7,383 nga kaso dida han 2001. Pero, an DSWD (Department of Social Welfare & Development) nagsayod nga mayda paghamobo ha kaso ha pandarahog han kababayin-an tikang dida han 1999.
An duha nga rekord han DSWD ngan han kanan polisya nagpapakita nga an pagkastigo ngan paglugos an kasagran nga klase hin pandarahog ha kababayin-an o, VAW.
- 6 ha 10 nga ginlulugos han ira mga kauropdan nagsumat nga an ira nanay in kinakastigo han ira amay.
- 9 ha 10 nga kababayin-an nga kinakastigo in nakakaeksperyensya hin panlugos tikang ha ira mga bana.
- 6 ha 10 nga kinagastigo nga kababatin-an in kinakastigo dida hiton ira pagburόd (tikang pipira nga VAW stadistika tikang ha Women’s Crisis Center 1995-98 nga ginhatag nga pananglitan dida han Philippine NGO Beijing +10 report)
An may kalabotan ha pag-abroad nga VAW in usa nga mabug-at nga problema han Pilipinas dara han ha pagkamay-ada niya damo nga magtatrabaho ha langyaw o, OFWs. Tikang han 1993 ngadto han 2002, may-ada 1, 013 nga kaso hin human trafficking nga nahipatik. An Kanlungan, usa nga NGO nga nagkokopkop han kababayin-an, nagpatik hin 32 nga kaso hin human trafficking upod han 170 nga mga kaso nga ginserbihan hini dida han 2004.
An CEDAW nagpapatapod ha mga kababayin hin katungod nga:
- Mahigawas ha tanan nga klase hin pandarahog--pisikal, sekwal, emosyonal, mental ngan ekonomiko. (art.6)
- Mahigawas ha tanan nga klase hin trafficking ug ha prostitosyon.
- Pankabug-osan nga Rekomendasyon No. 12 ngan No. 19--Ireport an mga balaod ha pagpanalipod han katungod han kababayin-an nga aada iginpapatuman upod an mga serbisyo hini nga iginhahatag.
Resolusyon gawas han napulo-ka-tuig-nga-pag-aram han Beijing Declaration and Platform of Action--poypoyon an tanan nga “pagbaligya” han kababayin-an, igdiri an pagkomersyo han tawo ngan maghimo hin mga pitad nga naglalakip hin bilateral ug multilateral nga pagbinuligay o, cooperation.
Mga balaod:[igliwat | edit source]
- RA 7877 Anti-Sexual Harassment Law
- RA 8353 Anti-Rape Law--pagpaburobug-at han kaso nga panlugos komo usa nga kremin kontra ha usa nga tawo; pinaharohaloag an buot sidngon han “rape” o, paglugos.
- RA 8505 Rape Victim Assistance Act
- RA 6955 Anti-Mail Order Bride Law
- RA 9262 Anti-Violence Against Women and Children Law
- RA 9208 Anti-Trafficking in Persons Act
An Kababayin-an ha Rural nga mga Dapit[igliwat | edit source]
Usa ha kada upat nga kababayin-an nga naedad hin 15 ngada ha 24 in nagbuburod, ngan sugad han iba nga mga kababayin-an ha rural, nagtitikang ini nga mga kababayin-an nga naedad 15-24 ha kablas nga mga pamilya ngan nakaswela ha elementarya.( NDHS, 2003)
An Artikulo 14 para gud la han mga kababayin-an ha rural nga mga dapit, agud masiguro nga hira makaapi ug makakabenipisyo dida han pagpadukwag han mga rural nga lugar. An CEDAW nagpapatapod ha mga kababayin hin katungod nga:
- Makaapi ha pagplano ngan pagpatuman han pagpadukwag han ira komunidad
- Makakab-ot han komprehensibo nga serbisyo ha panlawas, upod na an pagplano han pamilya
- Direkta nga makabenepisyo tikang han mga social security nga mga programa
- Edukasyon(pormal ug di-promal), mga trening,ug functional literacy
- Magkamay-ada patas nga higayon ha mga ekonomiya nga oportunidad, pautang, panmerkado nga pasilidad o, marketing facilities, kaangayan nga teknolohiya, ngan tupong nga pagtratar ha reporma han tuna.
- Igo nga panimalay, poy-anan, sanitasyon, suplay hin tubig ug kuryente, transportasyon ngan komunikasyon
Ha mga Lumad nga Kababayin-an[igliwat | edit source]
Kinahanglan nga padukwagon ug ipahiuli an mga lugar diin natatabo an lantogi han military ngan mga rebelde. Upod na gihapon an paghisama han mga Moros ug mga lumad ha kabug-osan han sosyudad.(Situational Analysis of the Philippine Population, UNFPA 2005)
An mga lumad ngan Muslim ha Mindanao an pinakaapektado hin kakablasan--sosyo-ekonomiko nga marginalisasyon,kulang nga serbisyo ha panguna nga panginahanglan, ug kulang nga hibaro. Matungod han makusog nga impluwensya han tradisyonal nga kultura, an kababayin-an in dugang nga nagkukuri. Samtang ha dapit han Cordillera, usa han lilima nga pinakakablas nga rehiyon ha Pilipinas, an kababayin-an ha ira an dugang nga nagkukuri.
An Artikulo 14 han CEDAW nagpapatapod han mga katungod han lumad nga kababayin-an, upod na gihapon an katungod nga panalipdan an ira kultura ug tuna nga tikang pa han ira ginikanan.
Resolusyon gawas han napulo-ka-tuig-nga-pag-aram han Beijing Declaration and Platform of Action:
- Paningkamutan han gobyerno nga magkamay-ada igo ngan epektibo nga partisipasyon an mga lumad nga kababayin-an ha pagpatuman, pag-alinsusunod ngan pag-inaw-inaw han PFA ngan MDGs.
- Magtawag ha gobyerno ug mga sangay nga ahensiya hini, upod an pribado nga sector ngan “civil society”, nga maghimo hin mga pitad basi masiguro an igo nga partisipasyon han mga lumad nga kababayin-an ha tanan nga aspeto han sosyudad
Ha mga ‘Disable’ nga Kababayin-an[igliwat | edit source]
Dida han 2000 Population Census han NSO, mga 942,098 nga kababayin-an an nahapatik nga nag-aantos hin usa ngada ha duha ka klase hin kabalda (disability), hirohitaas hin 2.5% tikang han 1995 nga survey. An may mga disability nga kababayin-an in durodamo (50.2%) kompara han mga kalalakin-an (49.8%). Kabaliktaran dida han tuig 1995 nga nahapatik diin 51% nga mga kalalakin-an an may disability. Damo nga kababayin-an an nag-aantos hin kabuta, kaharap ug kabungol. Ini hira nga kababayin-an nag-aantos makaduha hin diskriminasyon dara han ira kahimtang. (NCRFW)
An CEDAW, sugad han pagpatapod hin mga katungod ha mga normal nga kababayin-an, naggagarantiya gihapon hin sugad nga mga katungod hadton may mga balatian o, disability sugad pananglitan han espesyal nga mga inprastraktura---sugad han pagbutang hin mga rampa ug kalisyas para han may mga disability ha mga pampubliko nga mga establisimento.
Pankabug-osan nga mga Rekomendasyon No. 18-- Nga an gobyerno (State Party) maglakip han kahimtang han mga may disability dida hiton ira report, upod na gihapon an mga pitad nga hinimo para masolusyonan an ira tagsa-tagsa nga kabutangan, lakip han espesyal nga pitad para masiguro nga patas nira nga makakab-ot an edukasyon, trabaho, serbisyo ha panlawas ug serbisyo sosyal ngan tinguhaon nga hira makakapaangbit ha pagpadukwag han tanan nga aspeto han kinabuhi.
Ha Sekswal nga Oryentasyon[igliwat | edit source]
An mga homosexual in diri tinutugotan han balaod nga makasal. Dara hini, diri hira nakakatagamtam han ira sosyal ug legal nga mga katungod, sugad han katungod nga pinupolsan hin inasaw-an---an maghablos (adopt), magtag-iya hin propyudad, erensiyales, pasigurohan o, insurance ug iba pa nga mga membership claims.
Waray balaod nga nagpapanalipod han katungod han mga tawo nga natitiyopi matungod han ira sekswal nga oryentasyon. (ISSA, 2004 Sexual and Reproductive Health and Rights, Reference for Advocacy in the Philippines)
An Artikulo 3 han CEDAW nagpapatapod han panguna ug batakan nga kagawasan ug katungod han tawo
- An Artikulo 5 han CEDAW naghihingaday bahin han pagpoypoy han mga nabatasanan nga mga tinuohan--sugad pananglitan han pagtuo nga harangdon an lalaki ug ubos an babayi--diin natitiyopi an an usa nga tawo basi haa iya sekswal nga oryentasyon
- Artikulo 16 An kababayin-an ngan kalalakin-an may tupong nga katungod ug responsabilidad ha pamilya ug ha kamag-asawa.
- Artikulo 6 Naghahatag ha usa nga tawo hin katungod nga mahagawas ha tanan nga klase hin pandarahog---pisikal, sekswal, emosyonal o, ekonomiko man.
An Kababayin-an ha mga Pag-awayan An pinakadako ng epekto han gyera ha kababayin-an amo an pagkawara han ira panginabuhi, upod an duro nga ugmad, sekswal nga pangabuso, pagkabungkag han mga tradisyonal ngan sosyal nga relasyon ug istruktura, upod han kabungkag han mga katig-uban han kababayin-an ha lokal nga lebel. (NCRFW tuig 1993 nga pag-aram)
Tikang dida han 1980 ngada han 1999, an Human Rights Commission nagpatik hin mga 100 nga kaso hin VAW ha butnga han gyera ha Rehiyon 2, 6 ngan 9. Aada ha mga 135,000 ngada ha 150,000 nga sibilyan, kaurog ha ira kababayin-an, an napupugos nga bumaya ha ira mga panimalay ug komunidad basi mag-ukoy ha mga evacuaton centers dara han popsilay ha ira lugar sumala han mga datos nga nakuha dida han Enero ngada han Nobyemre tuig 2001. (NCRFW)
An kababayin-an nga mga lumad, Moro ngan Kristiyano an nangunguna nga makab-ot an kamurayawan ha Mindanao dara kay hira mismo upod han ira mga kabataan an numero uno nga apektado hini nga kasamok.
Artikulo 6 Nagpapatapod ha usa nga tawo hin katungod nga mahagawas ha tanan nga klase hin pandarahog---pisikal, sekswal, emosyonal o, ekonomiko man.
- Deklarasyon bahin han Pagpanalipod han Kababayin-an ug Kabataan nga Aada ha Kakurian ngan Pag-awayan (Deaclaration on the Protection of Women and Children in Emergencies and Armed Conflict)
Mga Katungod nga Iginpapatapod han CEDAW
- Katungod nga makatagamtam hin dekalidad nga edukasyon (artikulo 10 & 14)
- Katungod nga makatagamtam han tanan nga serbisyo panlawas, upod han pagplano han pamilya (artikulo 11, 12 & 14)
- Katungod nga makatagamtam ha mga pautang ug iba pa nga mga bulig-pinansyal (artikulo 13 & 14)
- Katungod makaapi ha mga liaw-libang, paugnat ha kusog ug mga kultural nga aktibidad (artikulo 10, 13, & 14)
- Katungod makagbuot han kadamo han iya anak ug han lat-ang han panganganak (art.16)
- Katungod pagsaroan an mga responsabilidad ha pagkakag-anak (art.5,16)
- Katungod magkamay-ada patas nga higayon pagkab-ot hin trabaho, benepisyo, sosyal nga proteksyon. (art. 11 & 14)
- Katungod baydan hin patas basi han trabaho nga ira ihahatag.(art.11)
- Katungod nga mahigawas ha tanan nga klase hin pandarahog---pisikal, sekswal, emosyonal o, ekonomiko man.(art.6)
- Katungod nga mahigawas ha panguripon ug prostitosyon.(art.6)
- Katungod nga makabotos, dumalagan ha piniliay ngan magkapot hin pampubliko nga katungdanan ha tanan nga balitang han gobyerno. (art.7)
- Katungod nga mapanaglawasan an gobyerno ha internasyonal nga mga organisasyon, katitirok o, convention. (art.8)
- Katungod makakuha ngan makagbalyo hin citizenship ug magpabilin ha usa nga nasud. (art.9)
Para makakuha han bug-os nga kopya han CEDAW, kadtoa an www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/text/econvention.htm
Ano an Gamit han CEDAW para Hadton mga Nagduduso han Katungod han Kababayin-an ug Magbabalaod?[igliwat | edit source]
- Tagpahanumdom han obligasyon han gobyerno dida ha mga pag-awhag kun may mga pagbabalyo ha mga palisiya ug mga balaod pan-ekonomiya ngan sosyal.
- Argumento ha mga kaso ha sakob han nasud---diin an ano man nga lokal ug nasyonal nga balaod in angay nga hubaron subay han mga prinsipyo han katungod han tawo nga kinikilala ha langyaw ug han iba-iba nga mga nasud.
- An mga mga katungod ug mga tinguha an nagigin basihan pagtirotimbang han mga palisiya, pagkamalamposon han mga pagpadukwag nga proyekto o, ha paghimo han kasayoran (report) nga isusumite ha CEDAW Committee.
- Komo basihan ha paghatag hin gahum ha kababayin-an, mga aktibista, mga huwes, mga abogado, polis, medya ngan publiko pinaagi hin pagtutudo han mga katungod han tawo.
Kun Mapakyas an Tanan nga mga Pamaagi, Aada an Sinisiring nga “Opsyonal nga Protokol ha CEDAW” (Optional Protocol to CEDAW o, OP-CEDAW) Kun tanan nga pamaagi nga subay han balaod pati na an ha gobyerno, dinangpan na hin us nga babayi, pero pakyas la gihapon hiya, pwede hiya makapangaro hin hustisya ha internasyonal nga lebel pinaagi han Opsyonal nga Protokol ha CEDAW ( OP-CEDAW).
Ginkaaburoyonan an OP-CEDAW dida han Oktobre 6, 1999 ngan iginpadulot dida han Desyembre 22, 2000. Pinirmahan han gobyerno han Pilipinas an OP-CEDAW dida han Marso 21, 2001 ngan inaprobahan han Kongreso dida han Nobyembre 12, 2003.
Tikang dida han Setyembre 2005, mayda 72 nga Estado nga Partido an umoyon ha Opsyonal nga Protokol ha CEDAW, gawas han 180 nga tumangdo han CEDAW. An OP-CEDAW in opsyonal ngan abri para la han mga Estado nga Partido nga pumirma han CEDAW.
Tionan-o an Opsyonal nga Protokol ha CEDAW Nadalagan? Mayda duduha nga mekanismo:
1. An ipinapaagi hin surat (Communications Procedure)-- an usa nga indibidwal o, grupo nagsusumite hin petisyon diretso ngadto ha CEDAW Committee.
2. An panginsayod (The Inquiry Procedure)--nag-iimbetigar an CEDAW Committee han mabug-at o, sistematiko nga pangabuso han katungod han kababayin-an ha mga miyembro nga nasud.
Pagsalawad han Kaso[igliwat | edit source]
Committee on the elimination of Discrimination Against Women C/o UN Division for the Advancement of Women Department of Economics and Social Affairs, United Nations Secretariat, 2 United Nations Plaza, DC 2/12th floor, New York, NY 10017 USA Fax: 1-212-963-3463
Para han lagda ngan pamaagi ha pagsalawad hin kaso, kadtoa an www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/indexhtml


text:
An Pilipinas nga tinatawag ha opisyal nga Republika han Pilipinas (Iningles:Republic of the Philippines o The Philippines), usa nga nasod ha Timugan o Habagatan-Sidlangan nga Asya. Mga 1,210 ka km (750 ka mi) tikang han kontinente mismo han Asya ngan ini 7,107 nga mga isla o puro nga kabahin han Kapuropod'an Malay.
An ngaran han nasod nagtikang kan Ruy López de Villalobos nga nagngaran han mga isla han Samar ug Leyte, Las Islas Felipinas ha dungog ni Hadi Felipe II han Espanya dida han iya ekspedisyon hadton 1543. An kapuropod'an ginngaran hin damo nga mga ngaran sugad han Spanish East Indies, Bag-o nga Kastilya (Nueva Castilla), Kalondan nga mga Isla (Islas del Poniente), Kapuropod'an ni San Lazaro (Islas de San Lázaro) ngan iba pa. Ha kataposan, Filipinas an ginngaran han bug-os nga kapuropod'an.


text:
2006
An 2006 (MMVI) usa nga common nga tuig nga nagtikang han Dominggo dida han Gregoryano nga kalendaryo han ika-21 nga siglo.
Gindesignar ini nga:
- An tuig han Aquarius, an Nagdadara-hin-Tubig ha Katundan nga astrolohiya. It sunod nga tuig para hit Aquarius amo iton tuig 2018.
- An Tuig han Ayam ha Intsek nga kalendaryo. It sunod nga tuig han ayam amo iton tuig 2018.
- International nga Tuig hin mga Disyerto ngan paghimo-hin-disyerto.
- An Internasyonal nga Tuig ni Asperger, nga nagsasaurog han ika-100 nga anibersaryo han katawo ni Dr Hans Asperger, an nakadiskubre han Syndrome ni Asperger.
- An Tuig ni Mozart, ha pagsaurog han ika-250 nga anibersaryo han katawo ni Wolfgang AmadeusMozart.


text:
Himalaya
An Himalaya an mga kabukiran ha Asya. Ada hira ha amihanan ha may Pakistan ngan Jammu ngan Kashmir, ngadto ha kanan Indya nga mnga estado nga Himachal Pradesh ngan Uttaranchal, Nasod han Nepal, ngan mga ginhadian han Sikkim, ngan Butan; pakadto ha Salatan han Tibet. An napulo kag-lima (15) nga gihahataasi nga bukid ha kalibutan aada ha mga Himalaya nga an mga nangunguna amo an Bukid Everest, K2, Annapurna, ngan Nanga Parbat. An Bukid Everest amo an gihahataasi nga bukid ha nawong han kalibutannga mayda 8,849 metro nga kahataas.


text:
Batangas
- Mayda impormasyon hini nga artikulo nga aada han Iningles nga bersyon nga angay ighubad ha Winaray
- Ini nga artikulo mahitungod han probinsya. Para han syudad, kitaa an Syudad han Batangas.
- Para han bahia, kitaa an Bahia han Batangas.
- Para han kutsilyo, kitaa an Balisong (kutsilyo).
An Batangas usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha habagatan o salatan-katundan nga bahin han Luzon ha rehiyon han CALABARZON. An kapital hini amo an Syudad han Batangas. Ginsasapitan ini han mga lalawigan han Cavite ngan Laguna ha amihanan, ngan han Quezon ha sidlangan. Tabok han Verde Island Passage o Agi-anan han Isla Verde ha salatan amo an isla han Mindoro ngan ha katundan nahamutang an Dagat Tsina Salatan.
An Batangas usa han mga sikat nga mga karadto-an hin mga turista nga harani ha Metro Manila. It lalawigan mayda damo nga mga baybayon ngan kilalado tungod han mag-upay nga mga lugar hin panlurop nga pira la ka oras nga kaharayo tikang ha Manila. Lakip han mga kilalado nga mga lugar hin panulurop amo an Anilao ha Bungto han Mabini, Matabungkay ngan Punta Fuego ha Bungto han Nasugbu, an Bungto han Calatagan ngan an Laiya ha Bungto han San Juan. Ini nga mga lugar hin panlurop maupay nga paagi hin panlantaw hin kinabuhi ha ilarom han dagat, ngan maupay para hini macro nga panlitrato. .
Didto gihapon ha Batangas nahimutang an Bulkan Taal, usa han mga Dekada nga mga Bulkan. Ini nga bulkan mayda napuno-hin-tubig nga crater ngan nahimutang ini hin isla ha butnga han Danaw Taal, nga gintotoohan han mga heyolohista nga maiha na nga caldera.
It bungto han Taal kilalado tungod han mga embroidery hini nga kinamot an pagtahi, mga kutsilyo (o balisong), ngan mga salchicha; ngan usa ini han mga lugar nga napreserva in kultura han panahon kolonyal han Espanyol ha Pilipinas.
Heyograpiya[igliwat | edit source]
Politikal[igliwat | edit source]
An Batangas ginbahin ngadto hin katloag kag usa (31) nga mga bungt ngan tulo (3) nga syudad.


text:
Dagat Mediterraneo
An Dagat Mediterraneo o Dagat Mediteranyo usa nga lawas hin katubigan o dagat o kalawdan nga nasulod nga bahin han Kalawdan Atlantico nga ginpalibutan han Mediterraneo nga rehiyon ngan haros mapalibutan hin tuna: ha amihanan han Europa, ha salatan han Africa, ngan ha sidlangan han Asya. An ngaran nga Mediterraneo nanganahulogan nga: "ha butnga han tunà"[1]. Naglalakip ini hin kahaluag nga mga 2.5 ka ribo o milyon nga km² (965,000 ka kwadrado nga milya), pero an nasumpay hini ha Atlantico (nga amo an Estrecho han Gibraltar) mga 14 ka km (9 ka mi) la an kahaluag. Ha oceanografiko, gintatawag ini nga Eurafricano nga Dagat Mediterraneo o an Europeo nga Dagat Mediterraneo agod maklaro ini tikang hin mga dagat mediterraneo ha iba nga mga lugar.
Mga reperensya[igliwat | edit source]
- ↑ How did mediterranean sea get its name?. Yahoo Inc.: (approx. 06 May 2008). Ginkità dida han 06 January, 2009.


text:
Syudad han Davao
- Mayda impormasyon hini nga artikulo nga aada han Iningles nga bersyon nga angay ighubad ha Winaray
An Syudad han Davao usa han mga pinaka-importante nga mga syudad ha Pilipinas ngan amo an sinisiring nga de facto nga kapital han isla han Mindanao. Amo gihapon ini an gidako-i nga syudad ha Philippines kon ha kahaluag hin katua-an an paghihisgutan. An aeropuerto internasyonal hini ngan an daungan han mga barko amo an usa han mga gidamo-i hin aktibidad nga cargo hub ha Salatan nga Pilipinas. An Syudad han Davao usa gihapon han mga pipira nga mga syudad ha Pilipinas nga naglulugaring tikang hin bis ano nga probinsya bisan pa man kon ginlalakip ini ha Davao del Sur para hin mga estadistika nga paggamit. An syudad amo gihapon an sentro han rehiyon para han Davao nga Rehiyon (Rehiyon XI). Usa ini han mga gidako-i nga syudad han kalibutan kon an kahaluag hin katunaan an paghihisgutan, nga naglalakip hin sobra 2,400 ka kwadrado nga kilometro. An Syudad han Davao City mayda populasyon hin mga nangungukoy nga an kadamo 1.3 ka ribo o milyon, ngan mga 2 ka milyon o ribo nga tawo aada kon ha adlaw nga mga takna.
Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 1,147,116 ka tawo ha 240,057 nga panimalay.
Mga Sumpay ha Gawas[igliwat | edit source]
- Opisyal nga Websayt hang Gobyerno han Syudad
- Davao City 2002
- Philippine Standard Geographic Code
- Davao City Photos and Travel Guide
- Satellite nga litrato han Google Maps
- Opisyal nga Sayt han Kadayawan Festival
- Mutya ng Davao
- Davao Turismo
- Davao Guide
- The Wild Tribes of Davao District, Mindanao, ni Fay-Cooper Cole, 1913, tikang ha Project Gutenberg


text:
Atenas
An Atenas o Athens (Moderno nga Griniyego: Aθήva, Athína; IPA: [aˈθina]; Katharevousa: Ἀθῆvaι, Athinai; Kahadto nga Griniyego: Ἀθῆvaι, Athēnai), amo an kapital ngan gidako-i nga syudad ha nasod han Gresya. Ini nangunguna ha periferya han Attica; komo usa han mga gima-iha-i nga syudad han kalibutan, ngan an nahasurat nga kaagi mayda pagkaiha hin mga 3,400 ka tuig.
Etimolohiya[igliwat | edit source]
Ha Kahadto nga Griniyego, an ngaran han Atenas: Ἀθῆvaι (Athinai), nga nahanunungod han ngaran han dyosa nga hi Atenea o Athena (Attiko Ἀθnvᾶ Athena ngan Ionico Ἀθήvn Athene). An ngaran han syudad ha plural nga porma, sugad han ΘῆBaι (Thēbai), Mukῆvaι (Mukēnai), ngan Aeλφoί (Delphoi).
Han ika-19th nga Griyego, Ἀθῆvaι (Athinai) pormal nga gin-utro pagbalik nga amo an ngaran han syudad. Tikang han opisyal nga pagbiya han Katharevousa nga Griyego dida han dekada han mga 1970, an porma nga Aθήva (Athína) amo an nagin opisyal nga porma han ngaran han syudad.
Mga kasarigan[igliwat | edit source]


text:
Pagtukod han estado han Israel
An Pagtukod han estado han Israel o Deklarasyon han Katalwasan han Israel (Hebrew: הכרזת העצמאות, Hakhrazat HaAtzma'ut o Hebrew: מגילת העצמאות Megilat HaAtzma'ut), ginhimo han 14 Mayo 1948, an adlaw nga nahuman an Mandato han Britanya, nga opisyal ginpasamwak nga an bag-o nga estado Hudiyo ginngaranan nga Estado han Israel, amo an pormal nga gindukod, ha dapit han katunaan nga ginkilala nga Mandato han Britanya han Palestino ngan ha dapit han mga katunaan, kun diin an mga ginhadian han Israel ngan Judah nahamutang tikang pa ha kahadtoan.


text:
Amihanan nga Amerika
- Ini nga barasahon mahitungod han kontinente ha Amerika. Para han rehiyon, kadto-a an Kaamihanan nga Amerika
An Amihanan nga Amerika amo an usa ka kontinente ha amihanan nga dapit han kalibutan, nga nakabutang ha sidlangan han Kalawdan Pasipiko, katundan han Kalawdan Atlantiko, salatan han Kalawdan Artiko, ngan amihanan han Salatan nga Amerika. Amo ini an amihanan nga parte han mga Amerika.
Mga kasuratan[igliwat | edit source]
- ↑ Ini nga amihanan nga kahuot nga ihap in ginbase ha ngatanan nga kahaulag han katunaan nga 23,090,542 km2 la, mas gutiay han nga tanan nga gintampo nga katunaan ngan katubigan nga kahaluag nga 24,709,000 km².
Mga kasarigan[igliwat | edit source]
- ↑ American. Merriam-webster.com. Ginkità dida han 2011-10-31.


text:
Neuilly-sur-Seine
Mga koordinado: 48°53′17″N 2°16′07″E / 48.8880555556°N 2.26861111111°E
An Neuilly-sur-Seine amo in usa ka komyun ha departamento han Hauts-de-Seine ngan ha rehiyon han Île-de-France ha nasod han Fransya. Nahamutang ini hin 6.8 nga km (4.2 nga mi) tikang han butnga han Paris.
Bisan man kon an Neuilly ha teknikal nga paghisgot usa nga suburb han Paris, sapit ini han syudad ngan nagdudugang ini han syudad. An kahaluag mga kaurogan mga riko, mga pinili nga mga baryo, ngan mga lingkorananhin damo nga mga korporasyon. Agsob ini ginlalakip hin pira nga mga lugar han harani nga ika-16 nga arrondissement han Paris komo Auteuil-Neuilly-Passy, usa nga katitirok hin "bourgeois" (i.e., burgis o upscale) nga mga baranggay ha Paris.


text:
Sur-subangan na Asya
An Sur-subangan na Asya sarong sub-rehiyon kan Asya na kompwesto kan mga nacion na namomogtak sa sur kan Tsina, subangan kan Indya asin norte kan Australya.
Bangâ[liwatón | liwaton an gikanan]
An Sur-Subangan na Asya iyo an kahiwasan na binibilog kan mga nacion na:
- Brunei
- Kambodya
- Indonesya
- Laos
- Malaysia
- Myanmar
- Filipinas
- Singapura
- Tailandia
- Subangan na Timor
- Bietnam
Heograpiya[liwatón | liwaton an gikanan]
Nababangâ an Sur-subangan na Asya sa duwang rehiyon, an Kadagaan na Sur-Subangan na Asya asin an Kadagatan na Sur-Subangan na Asya.


text:
Pangasinan
- Mayda impormasyon hini nga artikulo nga aada han Iningles nga bersyon nga angay ighubad ha Winaray
An Pangasinan, ha opisyal nga pagtawag Lalawigan han Pangasinan (ha Pangasinense: Luyag na Pangasinan), usa han mga probinsya han Pilipinas. An kapital han lalawigan amo an Lingayen. Nahamutang it Pangasinan ha katundan nga butnga nga bahin han isla han Luzon ha daplin han Golfo han Lingayen. An bug-os nga kahaluag hin katunaan han Pangasinan mga 5,368.82 ka kwadrado nga kilometro. Sumala han census han tuig 2000, an Pangasinan mayda populasyon nga 2,434,086. An Pangasinense nga yinaknan amo an lumad nga yinaknan han kadam-an nga Pangasinense, pero gingagamit gihapon dinhe an Ilokano nga yinaknan ngan han Bolinao nga yinaknan. An populasyon han mga nagamit han Pangasinense nga yinaknan ha lalawigan han Pangasinan mga 1.5 ka milyon o ribo.
An ngaran nga Pangasinan nangangahulogan nga "lugar hin asin" o "lugar hin paghimo hin asin"; tikang ini han pulong nga asin ha Pangasinense nga yinaknan.
Sulod
Heyograpiya[igliwat | edit source]
Politikal[igliwat | edit source]
An lalawigan han Pangasinan ginbahin ngadto hin kap-atan kag upat (44) nga mga bungto, upat (4) nga mga syudad, mga 1,364 ka baranggay ngan unom (6) nga mga distrito kongresyonal.
Mga Syudad[igliwat | edit source]
Mga Bungto[igliwat | edit source]
Pisikal[igliwat | edit source]
Nahamutang an Pangasinan ha kalondan nga butnga nga lugar han isla han Luzon ha Pilipinas. Ginsasapitan an Pangasinan han La Union ngan Benguet ha amihanan, han Nueva Vizcaya ngan Nueva Ecija ha sidlangan, ngan han Zambales ngan Tarlac ha salatan. Ha katundan han Pangasinan amo an Dagat Salatan Tsina ngan an probinsya nagpapalibot han Golfo han Lingayen.
It kahaluag han katunaan han Pangasinan mga 3,368.82 ka kwadrado nga kilometro. It Pangasinan mga 170 ka kilometro ha amihanan han Manila, 50 ka kilometro ha salatan tikang ha Syudad han Baguio, 115 ka kilometro ha amihanan tikang ha Subic International Airport and Seaport, ngan 80 ka kilometro ha amihanan tikang ha Clark International Airport.
Mga Sumpay ha Gawas[igliwat | edit source]
- Opisyal nga Websayt han Gobyerno han Lalawigan han Pangasinan
- Pangasinan: Preservation and Revitalization of the Pangasinan Language and Literature


text:
Cagayan
- Mayda impormasyon hini nga artikulo nga aada han Iningles nga bersyon nga angay ighubad ha Winaray
An Cagayan usa nga probinsya han Pilipinas ha Siong han Cagayan nga rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Syudad han Tuguegarao ngan nahimutang ini ha dumagsaon o amihanan-sidlangan nga pag-ultan han isla han Luzon. Lakip gihapon han Cagayan an Kapuropod-an Babuyan ha amihanan. An lalawigan ginsasapitan han Ilocos Norte ngan Apayao ha katundan, ngan han Kalinga ngan Isabela ha salatan. An lalawigan han Cagayan iba tikang han syudad ha Mindanao nga an ngaran Cagayan de Oro, ngan hirayo ini tikang han Kapuropod-an Cagayan han Palawan.
An mga yana nga historiador nasiring nga an ngaran nga Cagayan tikang daw han pulong nga “tagay,” usa nga klase hin tanom nga damo dida han amihanan nga bahin han probinsya. Amo nga an pulong nga “Catagayan” nga buot sidngon usa nga lugar nga diin damo an tagay ginpahalipot ngadto hin “Cagayan,” nga amo an ngaran yana han probinsya.
Sulod
Demograpiko[igliwat | edit source]
An kadam-an han mga tawo ha Cagayan mga Ilokano an katulinan, kasagaran tikang hin mga namalhin ngada tikang han Ilocos nga Rehiyon. Han syahan, an pinakadamo nga mga tawo amo an mga Ybanag (o Ibanag), nga syahan nabilingan han mga Espanyol nga mga explorador ngan ginkonvertir anay ini nga mga tawo ngadto hin Katolisismo han mga misyonero. Amo ini nga ugsa han pag-abot han mga Ilocano, an Ibanag nga yinaknan amo an gingagamit han lugar.
Gawas han mga Ilokano ngan mga Ibanag, an mga Malauegs, mga Itawit, mga Gaddang, mga grupo hin mga nagbabalhibalhin nga mga Aetas, ngan mga pamilya hin Ivatan nga na-assimilado ngadto han Ybanag-Ilocano nga kultura nangungukoy ha Cagayan.
Heyograpiya[igliwat | edit source]
Politikal[igliwat | edit source]
An Cagayan mayda karuhaan kag walo (28) nga mga bungto ngan usa nga syudad ngan ginbahin ini ngadto hin tulo nga distrito ha Kongreso.. Mayda ini 816 ka baranggay. An Syudad han Tuguegarao (tikang han Disyembre 18, 1999) amo an kapital han lalawigan, sentro han rehiyon, ngan sentro hin negosyo, komersyo, ngan edukasyon. Mayda ini kahaluag hin katunaan nga 144.80 ka kwadrado nga kilometro ngan populasyon nga 120,645 tikang han 2000.
Syudad[igliwat | edit source]
Mga Bungto[igliwat | edit source]
Pisikal[igliwat | edit source]
Ginsasapitan an lalawigan han Kalawdan Pacifico ha sidlangan; ha salatan han lalawigan han Isabela; ha katundan han Cordillera nga kabugkiran; ngan ha amihanan han Balintang Channel ngan han Babuyan nga Kapuropod-an. Mga duha ka kilometro tikang ha dumagsaon o amihanan-sidlangan nga punto han lalawigan amo an isla han Palaui; nga pira ka kilometro ha katundan amo an Isla han Fuga. An Babuyan nga Kapuropod-an, nga naglalakip han Calayan, Dalupiri, Camiguin, ngan Babuyan Claro, mga 60 ka nautical nga milyas ha amihanan tikang ha Luzon.
An lalawigan mayda bug-os nga kahaluag hin katunaan nga 9,002.70 ka kwadrado nga kiloemtro, nga amo in tulo ka porsyento han bug-os nga kahaluag han nasod, ngan amo ini nga an lalawigan an ikaduha nga gidako-i nga lalawigan hini nga rehiyon.


text:
Kaarangay:Politika
Sulod
Pag-purok-purok[igliwat | edit source]
Kitaa an paghimu hit sukul ha pakli agrikultura, yana dupa naman an atun sukulan, tiruka ngatanan nga mulupyu han purok, duru-dugtunga an mga dupa, kun pirra hira ka mulupyu ansya man an pagtunga-tunga han gin-duru-dugtung nga dupa han ngatanan nga kada purok, ini an ira taramdan nga sukul.
Ha atubang nga purok u luyu nga purok, ansya man liwat an pa-agi, an makuha nga sukul nira han ngatanan nga dupa shan mulupyu, tututrungaun man san/han ira kadamu u kaguti ka-bu-ok, ansya man an ira ma-hihimu nga taramdan.
An taramdan nga sukul han una nga purok ngan taramdan man liwat nga sukul han ikaduha nga purok in pag-dudugtungun ngan tutungaun ha duha kay duha man la hira nga purok.
Pag-Bara-Baranggay/Pag-Ati-atigbang[igliwat | edit source]
Sugad man han una, an istandarti nga sukul han tagsa ka purok, ansya in ginduduru-dugtung nga gin tututrunga ha ira tagsa nga ihap, an ihap han ngatanan nga purok. An mahimu nga sukul nga kumon nga dupa ansya an sukul han baranggay / atigbang.
Pag-Gi-ansya ha pangumahan[igliwat | edit source]
An Departamento han Pagreporma han Pangumahan (Agraryu)[igliwat | edit source]
An Asimbliya in matudlok hin mga siyahan nga makaput/lingkud han departamento ha sakub han takna nga guinkasarabutan han asimbliya, ini in burubalyu han ngatanan nga mulupyu han guin sakupan han baryo.
Ini an mag-tutuhay han pagtungatunga han pan-hayupan ngan pangumahan. An una nga ma-uma ansya an tag-iya, ngan an duha nga saup an iya kabulig, may-ada hira magtatanum ngan mag-aani. Pagka-tapus han panguma an tag-iya in magiging usa nga saup ngan an saop nga usa magiging tag-iya, an usa nga parapanum ansiya liwat in magiging saup katugbang han anay tag-iya, an lugar han parapananum ansya in susudlan hin bag-o nga masulud han sikulo umhanon.
Kahuman liwat han pangumahan, an parapananum nga naging saop magiging tag-iya, ngan an tag-iya magiging saop tugbang han para pananum nga bag-o nga sulud nga naging saop, an tag-iya nga naging saop magiging para pangani tipagawas han sikulo para maka-sulud naman an ibba.
Kahuman han pangumahan an una nga tag-iya in magawas anay panguma, pagkatapos niya maging para pangani.
An Sentro han baryo.[igliwat | edit source]
Ini ansya an mag-susukul han siyahan nga makaput/malingkud han departamento, an syahan nga ma-lingkud ansya an hilapad an dangaw, daku an dupa, ngan hilaba an rapadapa nga mulupyu. An mga taga sentro nga syahan nga pinamili han asimbliya antis mag-burubalyu ansya an mag-tambuk nga mulupyu.
Mga ubos-nga-kaarangay
Ini nga kaarangay mayda han mga nasunod nga 16 nga mga ubos-nga-kaarangay, tikang hin 16 nga kabug-osan.
Mga pakli ha kaarangay nga "Politika"
An mga nasunod nga 200 ka mga pakli aada hini nga kaarangay, tikang hin 240 nga kabug-osan.(naha-una nga 200) (sunod nga 200)(naha-una nga 200) (sunod nga 200)


text:
Hulog-bug-át
An hulog-bug-át[1] o grabidád[2] amo in usa han mga mahinungdan nga interaksyon ha kalibungan ngan amo an paagi nga diin an ngatanan nga butang nga may masa in tagsa-tagsa naglulugaring pagharani.
Grabitad (Iningles:Gravity) (Pambansa:Gravitad) usa nga puwirsa nga nabutung han ngatanan nga butang diri api an ayri tipa-ubus ngadtu tona/kalibutan.
Mga kasarigan[igliwat | edit source]
- ↑ Abuyen, Tomas A. DICTIONARY English Waray-Waray/Tagalog. National Book Store. Mandaluyong City. ISBN 971-08-6529-3 Pakli Ihap 153.
- ↑ Abuyen, Tomas A. DICTIONARY English Waray-Waray/Tagalog. National Book Store. Mandaluyong City. ISBN 971-08-6529-3 Pakli Ihap 153.


text:
Colombia
An Colombia nga ha opisyal nga pagtawag Republika han Colombia (ha Kinatsila: República de Colombia), usa nga nasod ha kanawayan o amihanan-katundan nga Salatan nga Amerika o América del Sur. Ginsasapitan an Colombia ha sidlangan han Venezuela[1] ngan Brasil;[2] han Ecuador ngan Peru ha salatan ;[3] han Dagat Caribe ha amihanan; ha kanawayan han Panama; ngan han Kalawdan Pacifico ha katundan. An Colombia mayda liwat mga pag-ultan ha dagat upod han Jamaica, Haiti, an Republika Dominicana, Honduras, Nicaragua ngan Costa Rica.[4][5] An amo an ika-26 nga gidako-i nga nasod ha kalibutan ngan an ika-upat nga gidako-i ha Salatan nga Amerika (sunod han Brasil, Argentina, ngan Peru). Amo ini an ika-29 nga gidako-i hin populasyon nga nasod ha kalibutan ngan an ikaduha nga gidako-i ha Salatan nga Amerika, sunod han Brasil. An Colombia amo an mayda han ikatulo nga gidako-i nga populasyon nga nayakan hin Inespanyol o Kinatsila ha kalibutan sunod han Mehiko ngan Espanya.
Mga administratibo nga pagbahin-bahin[igliwat | edit source]
An Colombia ginbahin ngadto hin katloan kag duha (32) nga mga departamento ngan usa nga distrito hin kapital, nga gintatratar komo usa nga departamento (an Bogotá amo liwat an kapital han departamento han Cundinamarca). An mga departamento ginbahin-bahin pa ngadto hin mga munisipyo, nga an tagsa hini mayda lingkoranan hin munisipyo, ngan an mga munisipyo liwat ginbahin ngadto hin mga corregimiento. An tagsa departamento mayda lokal nga kagamhanan o gobyerno upod hin gobernador ngan asamblea nga direkta nga na-elihido hin upat-ka-tuig nga pagsirbe. An tagsa munisipyo pinamunoan hin alkalde ngan konseho, ngan an tagsa corregimiento hin elehido nga corregidor.
Dugang han kapital, siyam nga mga syudad gindesignar nga mga distrito (baga hin mga ispisyal nga munisipyo), tungod hin mga ispisyal nga nagpapaiba nga kinaiya hinin nga mga syudad. Ini nga mga syudad amo an Barranquilla, Cartagena, Santa Marta, Cúcuta, Popayán, Tunja, Turbo, Buenaventura ngan Tumaco. Mayda mga departamento nga mayda mga lokal nga administratibo nga mga ubos nga pagbahin, nga diin an mga bungto nga damo hin tawo ngan mga munisipyo mga hagrani (sugad pananglitan ha Antioquia ngan Cundinamarca). Kon diin an mga departamento mayda gamay nga populasyon ngan mayda mga problema hin seguridad (sugad pananglitan han Amazonas, Vaupés ngan Vichada), mga ispisyal nga adminstratibo nga pagbahin ginagamit, sugad hin "departamento ngacorregimientos", nga baga hin sagol hin munisipyo ngan hin corregimiento.
Mga reperensya[igliwat | edit source]
- ↑ Gerhar Sandner, Beate Ratter, Wolf Dietrich Sahr and Karsten Horsx (1993). Conflictos Territoriales en el Mar Caribe: El conflicto fronterizo en el Golfo de Venezuela (ha Spanish). Biblioteca Luis Angel Arango. Ginkità dida han 2008-01-05.
- ↑ The Geographer Office of the Geographer Bureau of Intelligence and Research (1985-04-15). Brazil-Colombia boundary (ha English). (PDF) International Boundary Study. Ginkità dida han 2008-01-05.
- ↑ CIA (2007-12-13). Ecuador. World Fact Book. Ginkità dida han 2008-01-05.
- ↑ (Kinatsila) Tratados Internacionales limítrofes de Colombia
- ↑ (Kinatsila) Colombia - Limites territoriales


text:
Malarya
Iton malarya in gindadara han mga lamok nga nakakatapon nga sakit ha katawhan ngan iba nga mga mananap nga tungod han mga protista han henus Plasmodium. Ini in nagtitikang ha pagkagat tikang han usa nga impektado nga babaye nga lamok, nga ginpapasulod an mga protista pinaagi han ira laway ngadto ha sistema sirkulatoryo, ngan ha kataposan ha atay kun diin hira dinhi nagurang ngan nagdadamo. Ini nga sakit in naghahatag hin simptomas nga tipikal nga naglalakip hin hiranat ngan sakit ha ulo, nga nangangadto ha mga grabe nga kaso ngada ha coma o kamatayon. Iton malarya in nakalat ha mga tropikal ngan subtropikal nga mga rehiyon ha dako nga dapit palibot han ekwador, naglalakip han kadam-an han Sub-sahara nga Aprika, Asya ngan an mga Amerika.
Lima nga mga espesye han Plasmodium in nakakaimpekto ngan napapadangat han katawhan. An kadam-an nga kamatayon in tungod han P. falciparum samtang P. vivax, P. ovale, ngan P. malariae naman in kawsa han kasahiran nga mas maluya nga porma han malarya nga talagsaon la nakakamatay. An zoonotika nga espesya P. knowlesi, nga damo ha Salatan-Sinirangan Asya, in kawsa han malarya ha mga macaque pero ini liwat an hinongdan han grabe nga mga impeksyon ha katawhan. Nagkakalat iton malarya ha mga rehiyon nga tropikal tungod han damo nga uran, mga temperatura nga mapaso, ngan diri nakiwa nga katubigan nga nahatag hin urukuyan nga angay ha mga kitikiti. An transmisyon han sakit in puydi maibsan pinaagi han pagpugong han mga kagat han lamok pinaagi han panhatag hin mga moskitero ngan insect repellent, o mga pamaagi in pagkontrol hin lamok sugad han pagisprey hin mga insektisida ngan pagpahubas hin diri nakiwa nga tubig.
Mga kasarigan[igliwat | edit source]


text:
Kalawdan Pacifico
An Kalawdan Pacifico in gidadakoi ha ngatanan ha pagbahinbahin han kanan Kalibutan kadagatan. Naunat ini tikang ha Artico ha amihanan ngadto ha Kalawdan Salatan ha salatan, natubtob ha Asya ngan Australya ha katundan, ngan ha an mga America ha sinirangan.
Mayda 165.2 milyones nga mga kilometro kwadrado (63.8 milyones nga mga milya kwadrado), ha kahaluag, ini an gidadakoi nga bahin han Kalawdan Kalibutan - ngan, samtang, an hydrosphero liwat, in nataklop harani han 46% han kanan Kalibutan panbawbaw nga tubig, ngan kat-tulo han iya panngatanan nga bawbaw nga kahaluag, nga nahimo nga mas dako kaysa ha ngatanan han kanan Kalibutan katunaan nga gintarampo. Ini in natutunga han ekwador ha Amihanan Kalawdan Pacifico ngan Salatan Kalawdan Pacifico, labot la hini han duduha: an Galápagos ngan Kapuropod-an Gilbert, nga bisan aada ha may ekwador in nahahalakip ha kabug-osan ha sulod han Salatan Pacifico. An Mariana Trench ha katundan Amihanan Pacifico in gihahalaromi nga punto ha kalibutan, nga naabot ha kahilarom nga 10,911 mga metro (35,797 piye).
An Kalawdan Pacifico in nakit-an han mga Europeo ha unhan han ika 16 siglo, siyahan ni Katsila explorador Vasco Núñez de Balboa nga gintabok an Istmo han Panama han 1513 ngan ginngaranan ini nga Mar del Sur (Dagat Salatan). An iya ngaran ha kayanaan in ginhatag ni Portuges nga Explorador Fernando de Magallanes ha kapanahonan han expedisyon han mga Katsila nga pagtuyok ha kalibutan ha 1521, nga nakatapo hin maupay nga kahanginanha pag-abot niya ha kalawdan ngan gintawag ini nga Mar Pacifico ha Pinortuges, may-ada kasirigngon nga "puno hin kamurayaw nga dagat".


text:
Práxedes Mateo Sagasta
Hi Práxedes Mateo Sagasta Escolar (1825-1903) natawo han Hulyo 21, 1825 ha Torrecilla de Cameros ngan namatay han Enero 5, 1903 ha Madrid. Hiya in politiko espanyol nga presidente han gobyerno hin walo ka mga okasyon dida han mga tuig tikang han 1870 tubtob 1902. Kilalado hiya nga mayda maupay nga talento ha pagyakan.
Komo myembro han partido progresibo samtang istudyante hiya ha Iskwelahan Inhenyeriya han Madrid han 1848, hiya la dida han iskwelahan nga dumiri pagpirma hin surat nga nasuporta kan Reyna Isabel II. Katapos han iya pag-aram, nagin aktibo hiya ha gobyerno.
Hi Sagasta nagsirbe dida han Cortes Espanyol han mga tuig tikang han 1854-1857 ngan 1858-1863. Han 1866 nag-exilo hiya ngadto ha Francia katapos hin waray magmalinamposon nga kudeta, ngan inmuli ha Espanya han 1868 agod umapi han gobyerno probisyonal nga ginhimo katapos han 1868 nga Rebolusyon Espanyola.
Hi Sagasta amo an Primer Ministro han Espanya dida han Gyera Espanyol-Amerikano han 1898, ngan durante han panahon nga an Espanya nawad-an han mga nahabilin nga kolonya hini. An mga kaaway ha politika ni Sagasta naglantaw han iya buhat nga pantraydor han Espanya ngan hiya an ginbasol han kapirde dida han gyera ngan han kawad-an han mga isla nga teritoryo katapos han Tratado ha Paris han 1898.


text:
Baranggay
Iton baranggay (puyde liwat igsurat nga barangay) amo an giguti-ayi nga yunit han gobyerno lokal ha Pilipinas ug baga hin puroparehos hin barrio o village. Iton mga bungto ug mga syudad nahimo pinaagi hin pagkatitirok hin mga baranggay.
An kada tagsa nga baranggay ginpamunoan hin barangay captain (baranggay kapitan) nga namumuno hiton barangay council (barangay konseho) nga iton mga miyembro barangay councilor (baranggay konsihal).
Ha kasaysayan, an baranggay baga guti-ay la nga komunidad nga mga 50 tubtob 100 nga mga balay o panimalay. Kaurugan nga mga barrio o village mayda la mga katloan tubtob usa ka gatos nga mga balay ngan iton populasyon nag-iiba-iba tikang hin usa ka gatos ngadto hin lima ka gatos nga tawo. Sumala kan Legazpi, nabilngan niya in mga komunidad nga mayda mga karuhaan tubtob katloan la nga mga tawo. Damo nga mga barrio ha daplin han kadagatan ha Kabisay-an nga rehiyon nga mga walo tubtob napulo la an mga balay. An pulong mismo tikang hin daan nga sakayan nga Malay nga tinatawag nga balangay. Ini nga pagdugtong han komunidad ug sakayan nasuporta hin mga pipira nga mga teorya mahitungod han kasaysayan han pre-kolonyal nga Pilipinas, ha espesipiko, nga an tagsa nga mga orihinal nga ha kadagatan nga “baranggay” nahimo tungod han mga pag-abot hin mga umurukoy nga nangada pinaagi hin mga sakayan tikang ha iba nga mga lugar ha Habagatan-sidlangan nga Asya.
Kaurugan hit mga komunidad dida ha daplin han kadagatan o ha mga salog ngan sapa. Ini kay tungod nga an urog nga kinukuhaan hin protein tikang ha mga kadagatan ug mga salog, ngan kaurugan han mga tawo dida ha panagat o pangisda kinukuha an ira pagka-on. An mga tawo liwat ha sakayan an ira mga panakayan. An pagbalhin han populasyon pangadto ha iraya ug pangadto ha kadagatan ngan ha daplin han mga kadagatan, mga aragi-an ha tuna nasunod han mga sistema han salog. An mga salog importante gihapon nga kuruhaon hin tubig para han pangarigos, panhugas, pagbunak, ngan pag-inom. Ug an mga baryo ha daplin han kadagatan madurudali mangadto-an hin mga negosyante nga kon diin mga buruhaton han ekonomiya nagdukwag.. An negosyo nangahulogan nga mayda kontak ha mga iba nga mga kultura ug mga sibilisasyon sugad han mga Intsek, Indian, ug Arabo. Amo nga an mga komunidad ha daplin ha dagat sugad han Manila, Sugbo, Jolo, ug Butuan naka-abot hin hataas nga level kultural.
Mayda katig-uban hin mga baranggays ha Pilipinas: an Liga ng mga Barangay. Na-representa ini hin mga 41,392 ka baranggay, ug amo ini an gidako-i nga grassroots nga katig-uban o organisasyon ha Pilipinas. Iton presidenti hini ha yana hi James Marty Lim.
Waray partidu iton baranggay, ini in diri puydi sudlan hin bisan anu nga pamartidus, mapatud, mabugtu, masangkay, ma-kag-anak.
Mga Reference[igliwat | edit source]
- Constantino, Renato. (1975) The Philippines: A Past Revisited (volume 1). ISBN 971-8958-00-2


text:
Metro Cebu
- Mayda impormasyon hini nga artikulo nga aada han Iningles nga bersyon nga angay ighubad ha Winaray
An Metropolitano nga Kahaluag han Cebu (ha Iningles: Cebu Metropolitan Area) o Metro Cebu amo an main nga urban center o sawang han isla nga probinsya han Sugbo. An sentro hini amo an Syudad han Sugbo, an gimaiha-i nga syudad ha Pilipinas. Nahamutang an Metro Cebu ha ligid han butnga nga sidlangan nga bahin han isla, lakip an harani nga Isla han Mactan. Han bug-os nga probinsya, an Metro Cebu naglalakip hin 20 por ciento han kahaluag han katunaan ngan 57.5 ka por ciento han katawhan (2000 nga census).
An Metro Cebu usa nga metropolitan area nga nahamutnga ha Syudad han Sugbo, an kapital han Probinsya han Sugbo ngan an kapital han rehiyon han Butnga nga Kabisay-an nga naglalakip hin napulo kag duha nga mga nagpapalibot nga mga kasyudaran ngan kabungto-an. An Metro Cebu usa han mga opisyal nga gindesignar nga metropolitan nga kahaluag ha Pilipinas, upod han Metro Manila, nga amo an National Capital Region (ha Winaray: Rehiyon han Nasodnon nga Kapital).
Mga Syudad ngan Bungto[igliwat | edit source]
Ini nahimug-os hin lima nga mga syudad ngan walo nga mga bungto.
¹2000 Census
Tigamni: Han October 2005, mga development planner tikang han Regional Development Council 7 (Konseho han Pagpadukwag han Rehiyon 7), Metropolitan Cebu Development Council (Konseho han Pagpadukwag han Metropolitan Cebu) nga pinamunoan han Gobernador han Probinsya han Sugbo ngan han mga Lokal nga mga Unit hin Gobyerno han Sugbo nagpahaluag han katubtuban han Metro Cebu nga maglakip han Syudad han Danao, ngan han mga bungto han San Fernando and Carcar[1].[2]
An kapitolyo han probinsya, an sentral nga distrito hin pannegosyo, mga importante nga mga institusyon hin pag-aram ngan han daungan ha panglangyaw nahamutang ha Syudad han Sugbo samtang an mga importante nga kompanyiya hin industriya ngan mga factory nahamutang ha Syudad han Mandaue. An aeropuerto panlangyaw ngan an export processing zone (zona hin pagproseso hin panglangyaw) nahamutang ha Syudad han Lapu-Lapu ha Isla han Mactan. An Syudad han Danao usa nga syudad hin panmina samtang an Syudad han Talisay usa nga syudad hin pan-ukyan nga iton pagpakabuhi hini tikang hin mga gagmay ngan medium nga kadako nga mga negosyo.


text:
Portugal
An Portugal (nga ha opisyal nga pagtawag Republika Portugesa; ha Kinatsila ngan Pinortuges: República Portuguesa) usa nga nasod nga nahamutang ha habagatan o salatan-katundan nga Europa dida han Peninsula Ibérica, ngan amo ini an gikatundani o pinakakatundan nga nasod ha mainland nga Europa. Ginsasapitan an Portugal han Espanya ha amihanan ngan sidlangan ngan han Kalawdan Atlantico ha katundan ngan salatan. An Atlantico nga mga kapuropod'an han Azores ngan Madeira lakip gihapon han Portugal.
Administratiba nga pagbahinbahin[igliwat | edit source]
An prinsipal nga administratiba nga pagbahinbahin han Portugal amo in 18 nga mga distrito ha kontinente ngan duha nga mga autonoma nga rehiyon han Azores ngan Madeira, ngan ini liwat ginbahin ngadto hin 308 nga mga munisipyo (concelho) ngan 4,257 nga parokya (freguesia).[4] An mga distrito nagpapabilin nga amo an pinaka-importante nga pagbahinbahin han nasod, nga ginagamit nga base para hin damo nga mga gamit ha administrasyon sugad ha mga elektoral nga mga distrito.
An mga distrito ighihinay-hinay nga sasaliwanan hin mga rehiyon nga amo iton magigin bag-o nga administratibo nga pagbahin-bahin han Portugal.
Ugsa han 1976, an duha nga kapuropod-an ha Atlantico mga lakip liwat han heneral nga estruktura hin mga distrito portuges nga mayda la pagka-iba nga estruktura administratiba nga nahabutang dida han Estatuto han Mga Distrito Autonomo han Saragpit nga Mga Puro (Estatuto dos Distritos Autónomos das Ilhas Adjacentes),[5] nga naghatag han mga Junta General (Juntas Gerais) hin kalugaringon nga mga gahom. Mayda tulo nga distrito autonomo han Azores ngan ha Madeira:
- Azores — an Distrito han Angra do Heroísmo, an Distrito han Horta ngan an Distrito han Ponta Delgada.
- Madeira — an Distrito han Funchal.
Katapos han 1976, an Azores ngan an Madeira nagkaada hin mga Estatuto hin Autonoma nga Rehiyon, nga nagwara han pagbahinbahin hin mga distrito, ngan nagkaada hin estatudo politiko-administratibo ngan mga organo hin kalugaringon nga kagamhanan o gobyernos.[6] An yana nga pagbahinbahin ha administratiba nahabutang han tabula ha ubos.
Mga reperensya[igliwat | edit source]
- ↑ Cite error: Invalid
tag; no text was provided for refs named
ine.pt
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 Portugal. International Monetary Fund. Ginkità dida han 2009-10-01.
- ↑ The Euromosaic study, Mirandese in Portugal, europa.eu – European Commission website. Ginkuha Enero 2007.
- ↑ Portugal no Veraki.
- ↑ Decreto-Lei n.º 36453, han 4 han Agosto han 1947
- ↑ Artigo 6.º, parágrafo 2, da Constituição da República Portuguesa.
- ↑ Distritos de Portugal.


text:
Kublai Khan
Hi Kublai o Khubilai Khan (Septyembre 23, 1215[1] – Pebrero 18, 1294[2]) (Minonggol: Xyбилaй xaaH; Tsino: 忽必烈), (an ngaran puyde liwat igsurat nga Kublai Kan) amo an ikalima nga Harangdon nga Khan han Imperyo Mongol tikang han 1260 tubtob 1294 ngan amo an nagtukod han Dinastiya Yuan ha Tsina. Komo ikaduha nga anak ni Tolui ngan Sorghaghtani Beki ngan usa nga apo ni Genghis Khan, gin-angkon niya an titulo nga Khagan han Ikh Mongol Uls (Imperyo Mongol) han 1260 katapos han kamatay han iya magurang nga bugto nga hi Möngke han naglabay nga tuig, bisan man kon an iya manghod nga bugto nga hi Ariq Böke gintagaan gihapon hini nga titulo didto han Mongolnon nga kapital ha Karakorum. Nagdaog hi Kublai ha urhe kan Ariq Böke han 1264, ngan an gyera para han pagsunod amo an nagtikang han gyera sibil han imperyo Mongol. Kundi an Imperyo Mongol, ha kasahiran, nagpabilin nga nahiusa ngan makusog.[3] An impluwensya ni Kublai makusog pa didto han Ilkhanate ngan Bulawanon nga Katig-uban, nga amo an mga katundan nga dapit han Imperyo Mongol.[4][5] An ginhadi-an ni Kublai tikang han Kalawdan Pasipiko tubtob didto han mga Ural, tikang ha Siberia ngadto ha Afghanistan – usa nga ika-lima nga bahin han gin-uukyan nga tuna han kalibutan.[6]
Han 1271, gintukod ni Kublai an Dinastiya Yuan, nga hadto nga panahon amo an namumuno han yana nga Mongolia, Amihanan nga Tsina, damo han dapit han Katundan nga Tsina, ngan in pipira nga sapit nga mga dapit, ngan hi Kublai amo an nagin Emperador han Tsina. Han 1279, nagin-malinamposon an mga puwersa nga Yuan han pagpuypoy han kataposan nga pagpatok han Salatan nga Song nga Dinastiya, ngan hi Kublai amo an nagin syahan nga diri-Tsino nga Emperador nga nagsakop han bug-os nga Tsina. Hiya la an Mongol nga khan katapos han 1260 nga nakadaog hin mga bag-o nga pagsakop.[7]
Tungod kay hiya an Mongol nga Emperador nga nagpa-uswag kan Marco Polo ngadto ha Tsina, nagin kilalado hi Kublai Khan ha Europa.[7]
Mga kasarigan[igliwat | edit source]
- ↑ Rossabi, Morris (1988). Khubilai Khan: His Life and Times. University of California Press. pp. 13. ISBN 0-520-06740-1.
- ↑ Rossabi, Morris (1988). Khubilai Khan: His Life and Times. University of California Press. pp. 227–228. ISBN 0-520-06740-1.
- ↑ The Encyclopedia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences, Literature and General Information, p.893
- ↑ Mark Borthwick-Pacific Century, Westview Press, 2007, ISBN 0-8133-4355-0
- ↑ H.H.Howorth-The History of the Mongols, vol.II, p.288
- ↑ John Man-Kublai Khan, Bantam, 2007 ISBN 0-553-81718-3
- ↑ 7.0 7.1 C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.457


text:
Bankaw ha Samar Archaeological and Cultural Museum: Istorya Binisaya
(Ginhubad tikang ha Iningles ni J. Colima Bajado)
Dida han libro ni Ignacio Francisco Alcina, usa nga padi-Franciscano, nga may ulohan nga Historia de las islas e indios de Bisayas (Kaagi han mga Tuminungnong ha mga Isla han Bisayas) nga sinurat niyan han tuig 1662, iya iginpahamtang nga an nasod Pilipinas in “samad an hiyograpiya, topograpiya, ngan klima”. Kausa niya ha pagtuo hi Francisco Colin, usa nga padi-Heswita, nga an mga tawo tikang ha Samar nga gintatawag hadto nga mga Pintados in nagtikang ha Makassar ha Sulawesi dara han kapareho nga pagsabot han mga pulong nga ‘saar’ ngan ‘samad’.
Dida han mga katuigan han ika-16 ngada han ika-17 nga siglo, bantugan nga mag-isog ngan banggiitan an mga Bisaya ha pakig asdang kontra han mga pirata nga namimihag ha Samar ngan Leyte, diin an mga bihag in iginbabaligya komo mga uripon didto ha Mindanao ug ha mga hagrani nga mga isla.
An bankaw, usa nga hinganiban han mga Bisaya, nga makikit-an ha Fr. Cantius Kobak- Samar Archeological and Cultural Museum ha siyudad han Calbayog, in usa nga ngula nga pagmatuod han mga paniguro han mga Samarnon para han ira kinabuhi- bis’ pa masamaran an tag-iya hini. An nasabi nga museum nga igintindog han tuig 1969 ngan kataliwan igin ngaran ha pagtahod kan Fr. Cantius Kobak, padi Franciscano tikang ha Poland, in nagdudumara hin mga butang han kasanhi nga maulit-ukit nga gintirok han nasabi nga padi-historyador tikang hin mgadirudila-in nga lugar sugad hin mga lungib, lubnganan, simbahan, tikang ha mga pribado nga katunaan, ug bisan pa tikang ha usa nga paragtubaan.
An nasabi nga bankaw nga may karaptan nga kahoy nga aada an kahalaba hin upat nga metros, ngan an tais in hinimo tikang hin puthaw in nagpapamatuod hank an Bankaw pagbaribad han mga conquistadores nga Espanyol. Subay han libro nira Blair ngan Robertson (The Philippine Islands), hi Bankaw in nakalikay tikang han mga kamot han mga Espanyol ngan nagtukod hiya han iya kalugaringon nga simbahan ha Carigara, Leyte. An iya pinakamadig-on nga kuta ha bukid in binombahan hin canyon, gin sunog an iya simbahan ngan pinanmatay an mga nasunod ha iya tuluohan, ngan manta, hiya in pinatay gamit in bankaw. Human, an pinugutan hiya ngan an iya pugot nga ulo in igin parada basi tarhugon an mga Bisaya hin pagdumara hin ‘insureccion’ ngan ‘rebelion’.
Kundi, diri nag uusa-an hi Bankaw.Ada hi Sumuroy han Samar ngan hi Dagohoy ha Bohol. Ngani, dida han temprano nga katuigan han ika-16 nga siglo, hi Waray Tupong in naglibot han Kabisayaan basi itabog an mga pirata nga Muslim upod na an mga manarakop nga Espanyol.
Piho manggud nga natingala hi Fr. Kobak han pagtagad han mga Samareños ngada han ira mga kaurupdan nga nagkamatay na diin nakit-an niya in mga bungo ngan tul-an dida hin dagko nga tibod. Lugaring an iba nga mga lubnganan in pinan ngaliskay na.
An espirito han Kasadangan ngan an ‘tabo’ nga tinatawag han mga social scientists nga barter trade in pagmatuod nga an mga Bisaya in mga tawo nga maabilidad ngan magduruto. An gilingan in gamit han mga Bisaya paghimo hin puto, suman, ngan iba pa nga mga karan-on.
An mga dragonjar ngan Chinese porcelain nga nabalik ngada pa han mga tuig han ika-5 ka siglo BC in nagpapadig-on han buhi nga taboan nga sistema han mga Bisaya ngan mga Insik. Ha kadugangan, an mga apelyido nga inensik ha Samar in bangin tikang han mga Insik nga negosyante han abaka dida han Espanyol ngan Amerikano nga pamunoan.
An mga gintataoy na nga ma agung, mga instrumento hin pagtukar ngan mga paintings dida ha sulod han museum in naglalaygay han Samarnon nga kaagi ngan talento. An Christ the King College Youth Symphony Orchestra in naghahatag laylay yana ha magdirudilain nga mga lugar ha aton nasod. An nasabi nga museum in nagpasundayag gihap hin mga obra hin mga pintor ha Samar.
Hi Carl S. Bordeos han Christ the King College, diin an museum makikit-an, in naghatag hin kopya ha http://philippinehistory.ph han iba pa nga mga butang nga makikit-an ha museum labot la han bankaw. An Professional American Archaeologists in naglista na ngan nag asoy ngan ginbutangan hin petsa ini nga mga bahandi han aton kasanhi.
Samtang, gawas han museum, usa han mga dalan han Calbayog in gin-ngangaranan nga Nijaga. Ini nga dalan in igin ngaran ha pagtahod kan Benedicto Nijaga nga kilala gihap ha ngaran nga Biktoy, usa nga sakristan ha Calbayog nga nagin 2nd Lt. han Spanish Army nga ha kataliwan nagsuporta ha Katipunan. Tungod hini, hiya in ginpatay ngan kinilala komo usa han Trece Martires ha Bagumbayan.
An Samar in may mga anak nga bangin waray pa makakita kon matiunan-o in usa nga bankaw, o manta di nakilala kan Bankaw. Lugaring, an Binisaya nga pagbaribad ngan paningkamot in nahapatik na han kabug-usan nga istorya han aton nasod.


text:
Dagat Caribe
An Dagat Caribe o Dagat Caribbean usa nga dagat han Kalawdan Atlantico nga nahamutang ha mga tropiko han Katundan nga hemisfero, nga ginsasapitan ha salatan ngan katundan han Amerikano nga kapundokan hin tuna, ngan an Amihanan nga Kalawdan Atlantico nga amo-ngahaw ha dumagsaan ngan an Golfo han Mehiko ha kanawayan. Ha dugang ka ispisipiko, ini nagtutubig (ha orden sugad hin reloj tikang ha salatan), an mga nasod han Venezuela ngan Colombia ha Salatan nga Amerika ha salatan; an Amihanan nga Amerika nga mga nasod han Panama ha habagatan, ngan Costa Rica, Nicaragua, Honduras, Guatemala, Belize, ngan Mehiko ha katundan; an Antillas Mayores (Cuba, Jamaica, Hispaniola, ngan Puerto Rico) ha amihanan, ngan an Antillas Menores ha sidlangan.[1] An bug-os nga kahaluag han Dagat Caribe, an mga dadamo nga mga puro o isla dinhe, ngan an mga tagpad nga mga labnasan, tinatawag hin bug-os nga Caribe o Caribbean.
Mga reperensya[igliwat | edit source]
- ↑ The Caribbean Sea World Wildlife Fund. An websayt kataposan ginkadto dida han 5 han Disyembre 2008


text:
Estados Unidos
An Estados Unidos han Amerika (ha literal nga ka-Winaray: Naghiusa nga mga Bansa han Amerika; ha Iningles: United States of America) usa ka federal batakan-balaudnon nga repulika nga naglalakip hin kalim-an nga mga estado ngan usa ka distrito federal. An nasod in kadak-an aada ha butnga han Amihanan nga Amerika, kun diin an Kap-atan kag waló nga magkadukot-dukot nga mga estado ngan an Washington,D.C., an ulohan distrito, in nahamutang ha kamutngaan han mga Kalawdan Pacifico ngan Atlantico, nga ginsasapitan han Canada ha amihanan, Mehiko ha salatan. An estado han Alaska in aada ha kanawayan han continente, nga ginsasapitan han Canada ha Sinirangan, ngan Rusya ha katundan tabok han Estrecho han Bering. An estado han Hawaii in usa ka kapurupod-an ha butnga han Pacifico. Mayda pipira nga mga teritoryo nga ginkakaptan han nasod ha Pacifico ngan Caribe.
Nga may-ada 3.79 milyon milya kwadrado (9.83 milyon km2) ngan lapos han 312 milyon ka mga tawo, an Estados Unidos in ikatulo o ikaupat nga gidakoi nga nasod ha kadako, ngan ika tulo ha kapareho ha katunaan ngan katawhan. Ini an usa ha mga nagkakasurusarakot hin lahi ngan magkadirudilain nga kultura nga nasod, nga produkto han dagko nga pagbalhin han mga imigrante tikang ha damo nga mga nasod. An ekonomiya han Estados Unidos in gidakoi nga nasodnon nga ekonomiya han kalibutan, nga may-ada ginbabanabanahan nga $14.780 trilyon han 2010 GDP (23% han nominal global GDP ngan 20% han global GDP ha purchasing-power parity).
Mga kasarigan[igliwat | edit source]
- ↑ United States. The World Factbook. CIA: (2007-05-31). Ginkità dida han 2008-10-14.
- ↑ DeNavas-Walt, Carmen, Bernadette D. Proctor, and Jessica Smith (August 2008). Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2007. (PDF) U.S. Census Bureau. Ginkità dida han 2008-11-13.


text:
La Rioja (Espanya)
An La Rioja (ha literal nga Winaray: An Rioja) usa nga komunidad autonoma han Espanya, nga nahamutang dida han amihanan nga dapit han Península Ibérica. Kabahin ini han siong han Ebro dida han zona septentrional o amihanan nga zona ngan han Sistema Ibérico dida ha salatan. An komunidad uusa la an lalawigan o probinsya, an probinsya han La Rioja ngan mayda ini 174 ka munisipyo. An kapital hini Logroño ngan an katawhan hini ginbanabana nga mga 317,501 ka molupyo (INE 2008).
Ginsasapita ini han País Vasco ha amihanan (lalawigan han Álava), han Navarra ha dumagsaan, han Aragón ha timugan (mga lalawigan han Zaragoza) ngan han Castilla y León ha habagatan (mga lalawigan han Burgos ngan Soria).
Ini an kahadto nga katunaan han mga tribu nga dida ugsa han panahon han mga Romano sugad han mga Berones, mga Pelendones ngan an mga Vascones, ngan katapos han reconquista tikang han mga musulman o muslim, an teritoryo han yana nga komunidad nagin lakip han Ginhadi-an han Nájera-Pamplona ngan han Navarra, nga nagin sakop ha urhe nga panahon han Ginhadi-an han Castilla. Nahamutang an La Rioja hin pagtunga nga padumara han Burgos ngan Soria tubtob han 1833 han paghimo-a han lalawigan han Logroño, nga gin-iba an ngaran ngadto han lalawigan han La Rioja han 1980 ha ilarom han konstitusyon komo usa nga komunidad autonoma nga uusa la an lalawigan katapos han pag-aprobar han Estatuto de San Millán han 1982.


text:
Uskagatos ka Tuig nga Gyera
An Uskagatos ka Tuig nga Gyera amo an ginaragwayan han Fransya ngan Inglatera ha urhi nga Panahon han Kabutngaan. Nagpadayon ini ha 116 ka tuig tikang 1337 ngadto ha 1453. An gyera nagtikang kay hi Charles IV han Fransya namatay ha 1328 nga waray anak nga lalaki ngan hi Edward III han Inglatera natuo nga mayda hiya katungod nga mamana an korona han Fransya tikang ha iya iroy. An Fransya diri naayon hin langyaw nga hadi, hi Philip VI han Fransya nagyakan nga hiya dapat an maging hadi kay it babaye diri puydi makapagpamana hin katungod maghadi nga ighahatag ha ira mga anak. An duha nga nasod nag-away tungod ini nga diri pagkaarasya.