text:
Baxéłega de San Marco
Ła Baxéłega de San Marco a Venesia ła xé ła céxa più famoxa del caołogo vèneto. Ła xé el pì conosuo exenpio de architetura bixantina en Itałia. Ła xé fasada su Piasa San Marco e ła xé tacada e cołigada al Pałaso Dogal. Ła xé anca ła sede del Patriarca de Venesia dal 1807 e ła contien el cadàvere de San Marco Vangełista.
Ła prima céxa dedicda a San Marco ła xé stada un edifisio de poco tenpo edifegà indove ancuo se cata el Pałaso Dogal. 'Ntel 828 có i mercanti venesiani i ga cronpà łe rełiquie de San Marco Vangełista da Ałesandria d'Egito. Sto edifisio el xé stà sostituìo da na nova céxa catda 'ntel łogo de ancuo e tirada su 'ntel'832. Però ła xé 'ndada a fogo durante na rebelion 'ntel 976 e ła xé stada, donca, tirada su de novo 'ntel 978. Ła baxe de ła baxéłega de ancuo ła vien fora dal 1063. El texoro del saco de Costantinòpołi durante ła Quarta Crociada ła ga richio ła baxéłega e ła ga dà aredi de grando prestixo, fra i quai i famoxi cavałi de bronxo chei vien dal'ipòdromo de ła cavedal del'Inpero Roman d'Oriente e che ancuo i xé mesi 'ntel muxeo de ła baxéłega. Sora el portaò magior ghe xé reprodusion dei orixenałi. Sul lai a drita se cata do piłastri łavorai per ben chei vien da ła Baxéłega de San Polieucto.
Indice
Istoria[canbia | canbia sorxente]
L'edifegasion[canbia | canbia sorxente]
Ła prima céxa dedicada a San Marco, vosùa da Giustiniano Partecipazio, ła xé stada tirada su tacada al Pałaso Dogal 'ntel'828 per ospitar łe rełiquie de San Marco robae, secondo ła tradision, a Lisandria d'Egito da dó mercanti venesiani: Buono da Małamoco e Rustico da Torseo. Sta céxa qua ła ga sostituìo ła cappeła pałatina de prima, dedicada al santo bizantin Tòdaro, tirada su a ocio indove ancuo ghe xé ła piaseta dei leóni, a nord de ła baxéłega de San Marco. Anca el primo Canpanièl de San Marco el xé del IX sècoło.
Su ła prima céxa di San Marco daspò un fià ghe xé stada fata na nova, catada 'ntel łógo de ancuo e edifegada 'ntel'832; sta qua però ła xé 'ndada a fógo durante na revolta 'ntel 976 e ła xé stada eora tirada su de novo 'ntel 978 da Piero Orseolo I. Ła baxéłega de ancuo ła xé n'altra re-edifegasion (scomensada dal doxe Domenico Contarini 'ntel 1063 e mandada vanti da Domenico Selvo e Vidal Falier) chel ga recalcà bastansa fedelmente ła grandesa e ła forma del'edifisio prima. Ła nova consacrasion ła xé stada fata 'ntel 1094; ła lexenda ła dixe che 'ntel steso ano i ga pescà fora da na cołona de ła baxéłega el corpo del santo, chel gera stà sconto có i łavorava e i se eo ga desmentegà. N'altro incendio el ga colpìo ła baxéłega 'ntel 1231.
Ła decorasion[canbia | canbia sorxente]
Ła maravegioxa decorasion a moxaisi doreti del drénto deła baxéłega ła xé xa squaxi conpletada a ła fin dal XII sècoło. Prima de ła metà del Doxénto ła xé stada fata l'intrada (el nartece chel girava datorno tuto el braso osidental, creando łe considion bone per tirar su ła fasada. Infati prima el fora el gera co quarełi a vista, come 'nte ła baxéłega de Muran).
I sècołi daspò i ga visto ła baxéłega richirse sénpre de più co cołone, sfrixi, màrmari, sculture, ori, portai a Venesia su łe nave dei mercanti. Speso el gera material łevà via da antighi edifisi butai xó. In particołar, quei chei ga tolto svałixando Costantinopoli 'ntel corso de ła Quarta Crociada (1204) el ga richìo el texoro de ła baxéłega e da aredi de grando vałor.
I ùltimi intervénti[canbia | canbia sorxente]
'Ntel Doxento, có i łavorava per strasformar l'aspeto de ła piasa, łe cùpołe łe xé stae alsae co tècneghe de edifegasion bizantine e fatìmide: ste qua łe xé struture de legno recoverte da łastre de pionbo sora łe cùpołe orixenałi più antighe, su łe quałi se cata ła covertura de moxàisi che se varda da drénto. Soło 'ntel XV sècoło, co ła decorasion de ła parte alta de łe fasade, i ga da l'aspeto che el fora de ła baxéłega el ga ancuo; sta qua, anca daspò tuti sti łavori, no ła xé un insieme coerénte e ùnego de tute łe esperiénse de arte che łe ga influensà ea durante i sècołi.
A ła fin i xé stai reałixai el Batistero e ła Capeła de San Doro de Chio (XIV sècoło), la sagrestia (XV) e ła Capeła Zen (XVI). 'Ntel 1617, co ła sistemasion de do altari drénto, se pol dir che ła baxéłega ła sia fata.
Łe figure ciave[canbia | canbia sorxente]
In quanto céxa de Stato, ła baxéłega ła gera gestia dal doxe e miga dal patriarca, chel gavéva ła sóa càtedra 'nte ła céxa de San Piero. El doxe steso el sełieva un clero dogal guidà dal primicerio. Soło dal 1807 San Marco ła xé deventada ufisialmente catedral.
L'aministrasion de ła baxéłega ła gera fidada a un inportante magistradura de ła Repùblica de Venesia, i Procuratori de San Marco, chei gaveva come séde łe Procuratie. Tuti i łavori de edifegasio e de consada i geran manixai dal proto: anca grandi architeti come Jacopo Sansovino e Baldassarre Longhena i ga avùo sta carga. Procuratóri de San Marco e proto i existe ancora ancuo e i svolxe per il patriarcato i stési łavori de na volta.
Fora[canbia | canbia sorxente]
Da fora, divixo in tre desferénti registri — pian soto, terasa, cùpołe — ła preval ła łarghesa, perché 'nte na sità come Venesia, che ła se puxa su un teren sabioxo, i tirava su i edifisi più in larghesa, dal pexo più equiłibrà.
Ła xé infato łonga 76,5 metri e łarga 62,60 (al transeto), mentre ła cùpoła sentral ła xé alta 43 metri (28,15 drénto).
Ła fasada[canbia | canbia sorxente]
Ła fasada de màrmaro ła xé del XIII sècoło. Ghe xe stai mési drénto moxaisi, basoriłievi e na granda quantità de material de spogio de ogni tipo. Sta roba ła ga da ła caraterìstega połìcroma, che ła se smisia coi conplesi efeti de ciaroscuro cauxai da łe verture pien de forme e al xógo dei vołumi. Łe dó porte de intrada ai estremi łe xé stae reałixae co tìnpani a arcada inflesa, de ciara ispirasion àraba, forse vosùe anca per recordar Lisandria d'Egito, indove el gera capità el martirio de San Marco.
Łe porte de bronxo łe vien da ténpi desferénti: a sud ła Porta de San Clemente ła xé bizantina e ła xé del'XI sècoło; quea sentral, de produsion inserta, ła xé del XII sècoło; łe porte secondarie łe xé più de daspò e łe xé decorae secondo un gusto per l'antigo. 'Nte ła fasada al lai sud in antico se verxeva ła Porta da Mar, l'intrada cataad visin al Pałaso Dogal e al moło, dal qual se 'ndava drénto Venesia.
Intrà i moxaisi de ła fasada, l'ùnego restà dei orixenałi del doxénto el xé queo sora del primo portal a sanca, el portal de Sant'Alipio, chel raprexénta l'intrada del corpo de San Marco 'nte ła baxéłega come che'l gera eora. I altri, danegiai, i xé stai refati infrà el XVII e'l XIX sècoło mantegnéndo i sogeti orixenałi, che, sénsa considerar el moxaico sora el portal sentral, i ga tuti come sogeto prinsipale el corpo del santo, i mercanti venesiani che, visin Lisandria d'Egito 'ntel 829, i eo ga catà, có el xé rivà in sità e ła depoxision.
Ła łuneta del portal sentral ła xé decorada secondo l'usansa tipegamente osidental ai ténpi romàneghi, co un Giudisio universal, cornixà da tre arcade scolpìe de desferénti dimension, che i conta de na serie de Profeti, de Virtù sacre e siviłi, de Ałegorie dei méxi, dei Mestièri e de altre sene simbòłeghe co anemałi e puti (1215-1245 a ocio). Sti riłievi qua i smisia ełementi orientałi e del romànego padan (come łe òpere de Wiligelmo), ma i xé stai reałixai da maestri del posto.
Da łe arcade inflese del'órdene de sora, decorai in stiłe gòtego fiorìo, łe statue de łe Virtù cardinałi e Virtù teołogałi, quatro santi guerièri e San Marco i vegia su ła sità. 'Ntel'arcada del fenestron sentral, soto San Marco, el Leon ałà el mostra el łibro co łe parołe "Pax tibi Marce Evangelista meus".
Ła quadriga[canbia | canbia sorxente]
Infrà łe òpere che łe xé rivae da Costantinopoli, ła più famoxa ła xé quea dei cavałi de bronxo doreto e arxentà, del qual no savémo l'orìxene[1], chei xé stai tolti via dai Venesiani, durante ła quarta crociada dal'Ipòdromo de Costantinopoli, ła cavedal del'Inpero roman d'Oriente e posti sora del portal sentral de ła baxéłega. De łe parece quadrighe che łe decorava i archi trionfałi dei ténpi antighi, sta qua ła xé l'ùnego exénpio che ghe resta al mondo. Daspò el longo restoro scomensà 'ntel 1977, i cavałi de San Marco ancuo i xé serai 'ntel Muxeo de San Marco drénto ła baxéłega, sostituìi su ła balconada da copie.
I cormełi Acritani[canbia | canbia sorxente]
Rivai a Venesia anca sti qua durante i ténpi de łe crociade, posti vanti al lai de sanca de ła baxéłega propio visin a ła Porta de ła Carta, antiga intrada per i archivi de stato de ła Serenìsima, ghe xé dó cormełi che i vien da ła baxéłega de San Polieucto, portai via per nave da San Zuane d'Acri, dal qual salta fora el nome. Ła sóa poxision 'ntel panorama de ła Piaseta, che ła sénbra insensada, ła xé cusì perché ghe gera masa decorasion che i venesiani i gaveva tolto durante łe crociade: a sti qua i cormełi i ghe piaxeva per el só vałor, dónca i xé stai mési in mexo a ła piaseta indove i pol eser visti ben. Łavorai per ben, sti qua i prexénta caraterìsteghe sasànide come pìcołe palme ałae, paóni, ua, fati co ciaresa distributiva e precixion màsima; i raprexénta na de łe prime evidénse che anca decorasion dal'oriente łe gera drio rivar 'ntel arte osidental.
I tetrarchi[canbia | canbia sorxente]
Òpera che ła podria èser del III sècoło, strasportada a Venesia daspò el sacchegio de Costantinopoli del 1204. Ła figura, in un bloco de pòrfido roso dal'alteza de, a ocio, 130 cm, i "tetrarchi", chei gera i dó cesari e i dó augusti (un cesare e un augusto per ogni parte 'nte ła quae l'inpero roman el xé stà divixo dal'inperador Dioclesian co ła sóa reforma). I istòreghi i xé ancora drio discuter su qual de łe dó tetrarchie ła scultura ła se riferisa.
Na lexenda popołar ła vol invese che sta scultura ła sia quea de quattro ładroni ciapai dal Santo de ła baxéłega méntre i robava el sóo texoro sconto drénto e chei xé stai da eo pierifegai e daspò murai al lai de ła Porta de ła Carta dai venesiani, propio al'àngoło del Texoro.
El nartece[canbia | canbia sorxente]
El nartece, co ła sóa łuxe smorsada, el prepara el vixitator al'atmosfera scura del drénto doreto, come l'Antigo Testamento raprexentà dai moxaisi de ła sofita el prepara al Vanxeło figurà in baxéłega. I sogeti prinsipałi i xé ła Gènexi e intramexi de łe vite de Noè, Abramo, Isepo, Moisè. Ancuo l'intrada ła se conpon de dó anbiénti, in quanto Batistero e Cappeła Zen i xé stai fati seràndoghe el lai sud.
Drénto[canbia | canbia sorxente]
Ła pianta de ła baxéłega ła xé a cróxe greca co sinque cùpołe che łe se cata al séntro e łóngo i asi de ła cróxe e racordae da arconi (anca prexénti per exénpio 'nte ła céxa dei Santi Apòstołi dei ténpi de Giustinian). Łe navade, tre per braso, łe xé divixe da cołonati chei se incontra verso i sodi cormełi chei rege łe cùpołe; sti qua i no xé reałixai come bloco ùnego de muraùra ma articołai anca łóri come el mòduło prinsipal: quatro suporti ai vèrtexi de un quadrato, setóri de raccordo revoltai e parte sentral co cupołeta.
I muri fora e drento i xé invese sutiłi, per łexierir el pexo del'edifisio sul dełicà terén venesian, e'i sénbra squaxi diaframi téxi intrà cormeło e cormeło, a reger ła ringhiera dei matronei; i no serve miga per reger, ma soło per tanponar. Muri e cormełi i xé conpletamente coverti, 'nte ła parte soto, co łastre de màrmari de più cołóri. El salizo el ga na covertura de màrmaro desegnà co forme geomètreghe e figure de anemałi co łe tècneghe del'opus sectile e del'opus tessellatum. Anca se'l xé sta paréce volte consà, ghe xé ancora trati orixenałi del XII sècoło.
Presbiterio[canbia | canbia sorxente]
Ełeménti de orìxene osidental i xé ła cripta, che ła ferma el suseguitarse de na de łe sinque unità spasiałi, e ła łogasion del'altar, miga al séntro de ła strutura (come 'ntei martyrion bizantini), ma 'nel presbiterio. Per sta roba i brasi i no xé uguałi, ma sul'ase est-ovest i ga ła navada sentral più granda, creando cusì n'ase longitudinal prinsipal chel porta a véder verso l'altar magior, chel covre i resti de San Marco. Indrio l'altar magior, girada verso l'àbside, ła xé mésa ła Pała d'oro, che ła xé parte del Texoro de San Marco.
El grupo de cołone istoriàe chei rege el ciborio sora del'altar magior, łe ga modełi paleocristiani, con ełeménti anca recalcàe, anca se magari canbiai de contesto o de signifegà. Sto revival qua, chei ga vosùo crear, el xé da cołigar a ła vogia de Venesia de tornar ai ténpi de Costantin tołéndose l'eredità del'Imperii christiani daspò che ła gaveva ciapà Costantinopoli. El presbiterio el xé divixo dal resto de ła baxéłega da n'iconòstaxi, ispirada a łe céxe bizantine. Ła xé formada da oto cołone in màrmaro roso brocateło e coronada da n'alto Crocifiso e da statue de Pier Paolo e Jacobello dalle Masegne, caołavoro de ła scultura gòtega (fin XIV sècoło). Dal presbiterio se intra 'nte ła sagrestia e a na cexeta del XV sècoło dedicada a San Tòdaro, indove ghe xé n'Adorasione del Banbin de Zuan Batista Tiepolo.
Transeto a drita[canbia | canbia sorxente]
Al'inisio del transeto a drita, cołigà al Pałaso Dogal, se cata l'anbon de łe rełiquie, da indove el doxe 'pena ełeto el se mostrava ai Venesiani. 'Nte ła navada a sanca i se cata ła capeła de San Clemente e l'altar del Sacramento. Qua ghe xé el cormeło 'ntel qual el corpo di San Marco el xé stà catà, come vien contà 'ntei interesanti moxaisi de ła navada a drita (da indove se intra 'ntei anbiénti del Texoro de San Marco).
Transeto a sanca[canbia | canbia sorxente]
Al'inisio del transeto a sanca ghe xé invese l'anbon dopio per ła łetura de łe Scritture; i segue, 'nte ła navada a drita, ła capeła de San Piero e ła capeła de ła Madona Nicopeia, n'icona bizantina rivada a Venesia daspò ła Quarta Crociada e ogeto de devosion. Sul lai nord ghe xé łe intrade a ła capeła de San Doro de Chio ed a ła capeła Mascoli.
I moxaisi[canbia | canbia sorxente]
Ła decorasion de mosaisi de ła baxéłega ła covre n'arco de ténpo davèro grando, però, forse, ła ga avùo un progeto unitario e coerénte.
I moxaisi più antighi i xé quei del'àbside (Cristo pantocrator, fato de novo però 'ntel XVI sècoło, e figure de santi e apòstołi) e del'intrada (Vangełisti), reałixai a ła fin del'XI sècoło da artisti gresi, sìmiłi ai moxaici, per exénpio, 'ntel domo de Ravena o 'nte ła catedral de San Giusto a Trieste.
I Vangełisti forse i decorava l'intrada sentral de ła baxéłega ancora prima che el nartece el fuse fato. I altri moxaisi i xé stai xontai a partir da ła seconda parte del XII sècoło da artisti venesiani.
Prinsipalmente l'atrio el prexénta Storie del'Antigo testamento e łe tre cùpołe sul'ase longitudinal łe ga apoteóxe divine e cristołòxiche, mentre i sói arconi i prexénta sene dei Vangełi.
Ła Cùpoła de ła Pentecoste ła xé stada reałixada prima de ła fin del XII sècoło, forse riproduxéndo łe miniature bizantine de un manoscritto de ła corte bizantina. Ła cùpoła sentral ła xé dita de ła Sénsa, mentre quea sora l'altar magior del'Emanuèl, e łe xé stae decorae daspò quea de ła Pentecoste.
Daspò i se ga mési a far ła Cupołeta de ła Gènexi del'atrio (1220-1240, a ocio), seguéndo in maniera fedełe łe iłustrasion de ła Bibbia Cotton (altra òpera d'ispirasion paleocristiana).
El transeto nord, reałixà daspò, el ga ła cùpoła dedicada a San Zuane Vangełista e Storie de ła Vèrxene 'ntei arconi. Queo sud el prexénta ła cùpoła de San Lunardo (con altri santi) e, sora ła navada a drita, Fati de ła vita de San Marco. In ste òpere qua e in quee del steso ténpo de ła tribuna i artisti venediani i ghe ga méso sénpre magióri ełementi osidentałi, vegnùi fora dal'arte romànica e gòtica.
Più tardi i xé stai fati i moxaisi de łe cupołete de Iosepo e de Moisè, 'ntel lai nord del'atrio, forse 'nte ła seconda parte del XIII sècoło, indove se prova efeti maravegióxi co na redusion de łe senografie architetòneghe in funsion de ła narasion. Altri notévołi moxaisi i decora el Batistero, ła Capeła Mascoli e ła Capeła de San Doro.
Łe ùltime decorasion muxive łe xé quee de ła Capeła Zen (canton sud del'atrio), indove el gavria łavorà de novo un maestro greco de granda bravura.
Paréci moxaisi rovinai i xé stai fati de novo daspò mantegnéndo i sogeti orixenałi. Qualche carton el xé sta reałixà da Michele Giambono, Paolo Uccello, Andrea del Castagno, Paolo Veronese, da Tintoreto e dal fio Domenico. Tiziano e'l Padovanino i ga invese fato i cartoni per i moxaisi de ła sagrestia.
Coegamenti che va fòra[canbia | canbia sorxente]
Notasion[canbia | canbia sorxente]
- ↑ L'òpera, tribuìa a Lisipo, ła vegniva da Delfi, indove ła gera stada posta dai abitanti de Rodi come ex voto per ła łiberasion dal'asedio de Demetrio Poliorcete 'ntel 304 a.C. Ła gera stada łogada 'ntel'Ipòdromo per festixar ła vitoria de Costantin, e ła xé stada portada a Venesia da Enrico Dandolo 'ntel 1204 (cfr. I cavałi de San Marco e i Lithica òrfisi)


c: text/html

text:
Acquisto residenzialeAcquisto turisticoAcquisto industrialeAffitto residenzialeAffitto turisticoAffitto industriale
Case in vendita Barracca Manna Case in vendita Cagliari Case in vendita Castello Case in vendita Centro Case in vendita Genneruxi Case in vendita Is Mirrionis Case in vendita Monte Claro Case in vendita Monte Urpinu Case in vendita Mulinu Becciu Case in vendita Pirri Case in vendita Poetto Case in vendita Quartiere Del Sole Case in vendita San Benedetto Case in vendita Sant'elia
Case in vendita Armungia Case in vendita Assemini Case in vendita Ballao Case in vendita Barrali Case in vendita Burcei Case in vendita Cagliari Case in vendita Capoterra Case in vendita Castiadas Case in vendita Decimomannu Case in vendita Decimoputzu Case in vendita Dolianova Case in vendita Domus De Maria Case in vendita Donori Case in vendita Elmas Case in vendita Gesico Case in vendita Goni Case in vendita Guamaggiore Case in vendita Guasila Case in vendita Mandas Case in vendita Maracalagonis Case in vendita Monastir Case in vendita Monserrato Case in vendita Muravera Case in vendita Nuraminis Case in vendita Ortacesus Case in vendita Pimentel Case in vendita Pula Case in vendita Quartu Sant'elena Case in vendita Quartucciu Case in vendita Samatzai Case in vendita San Basilio Case in vendita San Nicolò Gerrei Case in vendita San Sperate Case in vendita San Vito Case in vendita Sant'andrea Frius Case in vendita Sarroch Case in vendita Selargius Case in vendita Selegas Case in vendita Senorbì Case in vendita Serdiana Case in vendita Sestu Case in vendita Settimo San Pietro Case in vendita Siliqua Case in vendita Silius Case in vendita Sinnai Case in vendita Siurgus Donigala Case in vendita Soleminis Case in vendita Suelli Case in vendita Teulada Case in vendita Ussana Case in vendita Uta Case in vendita Vallermosa Case in vendita Villa San Pietro Case in vendita Villaputzu Case in vendita Villasalto Case in vendita Villasimius Case in vendita Villasor Case in vendita Villaspeciosa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lapurdi
Lapurdi (in francexe Labourd, in guascon Labord) l'è el nome basco che se uxa par indicar queła che è considerà ła xona più osidentałe dei Paexi Baschi francexi, in tel dipartimento dei Pirenei Atlantici. El confina a nord con łe Landes, a est con ła Basa Navara, a sud con ła Spagna (ła Navara a sud e ła Gipuzkoa e sudovest) e a ovest con el Golfo de Bizkaia. E teritorio no 'l ga un status ofisiałe e 'l corisponde a grandi łinee a un'antica viscontea con el steso nome. El Lapurdi l'è considerà una de łe sete provinçe tradisionałi de Euskal Herria, anca se xone come el Baso Adur (Baish Adur in guascon), in te l'estremo osidentałe de Lapurdi, ndo ghè Baiona, i'è de łéngoa tradisional guascona (el basco l'è stà introdoto a partir dal XIX secoło con l'emigrasion da łe xone parlanti basco). I movimenti ocitanisti i rivendica el Baso Adur (incluxo Baiona) come parte de ła Guascogna.[1]
I comuni che i le conpone i forma parte de i cantoni de Anglet-Nord, Anglet-Sud, Bayonne-Est, Bayonne-Nord, Bayonne-Ouest, Biarritz-Est, Biarritz-Ouest, Bidache (parsialmente), Espelette, Hasparren (parsialmente), Hendaye, La-Bastide Clairence (parsialmente), Saint-Jean-de-Luz, Saint-Pierre-d'Irube y Ustaritz. Tuti in tel distreto (arrondissement) de Baiona.
Łe più inportanti çità del Paexe Basco francexe le se cata in Lapurdi, e concretamente in tel Baso Adur: Baiona (el cui nome łatino l'era Lapurdum, da cui deriva el nome Lapurdi) e Biarritz. Difati, ła xona urbana più inportante de ła rejon l'è ła comunità de aglomerasion Baiona-Anglet-Biarritz.
Łe tradisionałi costrusioni del Lapurdi le ga un teto baso, in legno e muratura, architravi de piera e i'è piturè de roso, bianco e verde. Ła caxa de Edmond Rostand, Villa Arnaga a Cambo-les-Bains, l'è deso un muxeo dedicà a l'autor de Cyrano de Bergerac e a łe tradisioni basche.
Oltre al francexe, in tel teritorio se parla el basco, łéngoa tradisional de ła magiorparte del teritorio, e 'l guascon, łéngoa tradisional del resto, con rejoni miste come Baiona. El diałeto basco de ła xona l'è denominà lapurtera, molto visin al basco colto standard.
Indice
Geografia[canbia | canbia sorxente]
I Pirenei, el fiume Aturri e 'l Golfo de Bizkaia i'è i confini naturałi del Lapurdi. L'è cołocà in tei Paexi Baschi nordorientałi, in te ła Francia sudosidentałe.
Ła prinsipałe çità del Lapurdi l'è Baiona, ma storicamente ła capitałe nonché luogo d'incontro l'è sta Uztaritz, al sentro del teritorio. Altre çità inportanti i'è: Biarritz, Hendaia, Hazparne, Ziburu e Donibane Lohizune. L'area l'è famoxa par łe feste de Baiona, de ła durata de sinque giorni, i pearoni rosi de Espelette e ła costa.
Ła prinsipałe atività de ła costa l'è łigà al turixmo de masa, in particołare Miarritze, Donibane Lohizune e Hendaia. L'interno l'è ancora prinsipalmente costituio da cołine verdi e picołi paexi, come Sara e Ainhoa. Sta ciapando pié anca el setore łigà ai agriturixmi e a ła natura. Larrun (La Rhune in francexe), na cołina alta 900m, l'è situà a sud de Saint-Jean-de-Luz al confine con ła Spagna. Ła cołina l'è un sinboło basco, con viste spetacołari da ła so cima.
Costa[canbia | canbia sorxente]
Ła costa del Lapurdi l'è piana paragonà a quełe de Gipuzkoa e Bizkaia. Ghè spiaie longhe e łe cime i'è base. I fiumi Bidasoa e Atturri i sfocia qua.
Łe spiaie del Lapurdi i'è: Barra • Miramar • Hondartza Handia (Biarritz) • Kai Zaharra • Euskaldunen Kosta • Erdikoa • Erretegia • Errege Pabiloia • Maiakoenia • Akotz • Untxin • Erromardia • Santa Barbara • Hondartza Handia (Donibane Lohizune) • Ondarraitz
Storia[canbia | canbia sorxente]
Età antica[canbia | canbia sorxente]
L'antico Lapurdi l'era abità dai Tarbelas, na tribù aquitana. I gavea el porto de Lapurdum, che 'l sarea diventà ła moderna Baiona, dando el nome a l'intiera rejon.
Medioevo[canbia | canbia sorxente]
In tel Medioevo el forma parte del Ducato de Vasconia o Wasconia, in seguito ciamà Guascogna. In tel 844 i rasiatori vichinghi i conquista Baiona, ndoe i stabiłise na baxe par łe so incursioni. I vien espulsi soło che in tel 986, łasando n'eredità de conpetensa navałe in tel Lapurdi e in tuti i Paexi Baschi costieri.
In tel 1020 el duca Sancho VI el cede ła jurixdision sora el Lapurdi e quel che scomisiava a esan noto come Basa Navara, al re Sancho el Grando de Panplona. Sto monarca el ghe n'à fato ofisialmente na viscontea in tel 1023, nominando visconte un serto Lupo Sancho, un parente del duca de Guascogna. Sto teritorio l'includea tuto el Lapurdi moderno e forse serte parti de ła moderna Navara a nord del fiume Bidasoa.
In tel 1152 Enrico II d'Inghiltera el spoxa Ełeonora d'Aquitania e ła contea la pasa in man inglexe. El Lapurdi el vien aministrà diretamente, tra el 1169 e 'l 1199, da Ricardo Cuor de Leon. Poiché ghèra continui sołevamenti, in tel 1191 Ricardo el spoxa ła principesa navarexe Berenguela, separando cosita Baiona dal Lapurdi: Baiona in man del re inglexe, mentre Uztaritz la se converte in te ła capitałe del Lapurdi (1174). Sta roba la favorise el comercio tra ła Navara e Baiona (e l'Inghiltera), creando confliti co i paexi e łe çità agricołe del Lapurdi. Sto matrimonio l'induxe anca na tranxision jurixdisionałe che la modeła i confini de i Paexi Baschi del nord: la Basa Navara la vien definitivamente anesa a ła Navara, mentre el Lapurdi e l' Zuberoa i resta parte de l'Aquitania angioina. Sto pato el vien formałixà in tel 1193 in te ła forma de vendita da parte dei łegitimè visconti de Lapurdi, che i avea stabilio ła so sede in Ustaritz, de i so diriti a Enrico II de Inghiltera. Ustaritz la diventa da ałora ła capital de Lapurdi, invese de Baiona, fin a ła sopresion de ła provinça in tel 1798. I Inglexi i proclama ła łibertà del popoło senplice e i va contro a ła nobiltà łocałe, cavandoghe tuti i diriti a ła nobiltà e ponendo fine al regime feudałe: a partir dal 1193 no ghè più stà nobiłi in Lapurdi e i fueri i'à difexo i diriti dei so abitanti.
El Lapurdi el pasa en mane francexi in tel 1451, poco prima de ła fine de ła Goera dei sent'ani. Da ałora fin a ła rivołusion francexe, el Lapurdi el se autogoverna in gran parte in quałità de provinça autonoma francexe.
In tel 1610, el Lapurdi el vive na cacia a łe streghe de grose dimensioni direta dal giudexe Pierre de Lancre, che la finise con na setantina de prexunte sorginak al rogo.
Età contenporanea[canbia | canbia sorxente]
In tel 1798, ła neonata Republica francexe, guidà dai acentratori ideałi giacobini, la soprime łe provinçe storiche, incluxo el Lapurdi, incorporandołe in tel novo dipartimento dei Basses-Pyrénées, insieme con Bearn.
XX secoło[canbia | canbia sorxente]
Durante ła Seconda goera mondiałe el Lapurdi el vien ocupà dai naxisti. Qua avien l'incontro tra Franco e Hitler.
In te łe ultime decade ghè stà ripetue petisioni par domandar ła separasion da Bearn e ła creasion de un dipartimento basco, insieme co łe altre do provinçe basche storiche de ła Basa Navara e 'l Zuberoa (Soule). Nonostante ste petisioni le sia presoché universalmente suportè in Lapurdi come in tel resto del Pays Basque, i'è stè ignorè da i sucesivi governi francexi[1].
Atività maritime[canbia | canbia sorxente]
El Lapurdi, come i altri teritori costieri de i Paexi Baschi, l'à xugà un inportante ruoło in tel primo sfrutamento europeo del Osèano Atlàntico.
El primo documento (na fatura) che mensiona ła cacia basca a łe bałene la data 670, molto prima de łe incursioni vichinghe. In tel 1059 i bałenieri del Lapurdi i ghe dà al visconte l'oio del primo animal caturà. Par che ai Baschi no ghe piaxese mia el gusto de ła bałena, ma che i faxese boni afari vendendo ła so carne e oio ai francexi, castigliani e fiaminghi. I bałenieri baschi i uxava par sta atività dełe longhe barche ciamè traineras, le sołe che ghe permetese de caciar visin a ła costa.
Par che 'l fuse sto setor, insieme con ła pesca del merluso, quel che 'à portà i marinai baschi al mare del Nord e ała fine a Teranova. Ła data più frequentemente mensionà par el so arivo l'è el 1372. Altre fonti le documenta ła prexensa de pescatori baschi in Ixlanda in tel 1412.
El xviłupo del timon in Europa el par anca un xviłupo basco e in tel specifico lapurtan. Tre navi albarè le apare in te n'afresco de Estella (Navara), datà XII secoło, mentre anca dei sigiłi conservè in te i archivi storici navarexe e parigin i mostra anca navi simiłi. El timon steso el vien inisialmente ciamà governar "a la Navarraise" o "a la Bayonaise".
Ła perdita de ła Navara de Donostia e Hondarribia a favor de ła Catiglia in tel 1200, la segna un pato con Baiona che la le fa diventar el porto de Navara par quaxi tre secołi. Ruoło che l'estende anca in te l'età moderna, dopo che ła Navara la vien anesa da ła Castiglia (ma entranbe łe provinçe le resta autonome).
Łéngoe parlè[canbia | canbia sorxente]
- Francexe: come che par el resto de ła Francia, l'è l'unica łéngoa ofisiałe e atualmente ła più parlà da ła popołasion.
- Basco: lengua vernacołare de parte del Lapurdi. Atualmente l'è parlà da sirca el 26% de ła popołasion. Sta parsentuałe la decrese al 17% in te ła comunità de aglomerasion BAB (Baiona-Anglet-Biarriz), visto che ła rejon del Baso Ador l'è tradisionalmente de łéngoa guascona e 'l basco l'è stà introdoto in tel XIX secoło, con ła emigrasion rurałe, e l'aumenta fin al 44% de ła popołasion in tel resto del teritorio. No 'l ga mia status de coofisiałità col francexe, a cauxa de ła łeje francexe che no la contempla ła ofisiałità de altri idiomi oltre al suo. In tel Lapurdi se parla lapurtera, el diałeto lapurtan, bastansa simiłe a l'euskara batua, el basco colto unificà. El Lapurdi l'è ła cuna de ła Scoła de Sara, uno de i primi epixodi de fioritura de ła łeteratura scrita basca, durante el XVII secoło.
- Guascon: łéngoa romanxa vernacołare in te ła rejon del Baso Adur (Baiona, Anglet, Boucau), ndoe dal secoło XIX l'à coexistio col basco. In te ła aglomerasion urbana BAB i le parla un 16% de ła popołasion. A Baiona, i cartei stradałi i'è triłengoe (francexe, basco e guascon). El guascon, che l'à goduo de bona sałute fin a ła Seconda Goera Mondial, l'è stà rapidamente sostituio dal francexe a ła fine de questa.[2]
- Spagnoło: parlà specialmente in te ła xona de frontiera con ła Spagna (Hendaye), ndoe na parsentuałe inportante de ła popołasion la vien da ła Gipuzkoa.
Comuni[canbia | canbia sorxente]
Varda anca[canbia | canbia sorxente]
Riferimenti[canbia | canbia sorxente]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Mapa de ła Guascogna secondo l'asociasion culturałe ocitanista łocałe Ací Gasconha
- ↑ Basque and Gascon language contact, de Martin Haase (EN).
Bibliografia[canbia | canbia sorxente]
- Amar a Euskadi conociéndola. Juan José Lapitz. Fuenterrabía (1984) ISBN 84-400-5011-9
Ligamenti de fora[canbia | canbia sorxente]
- Entrada de Lapurdi (Labort) en la Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco "Auñamendi".


text:
18 de agosto
El 18 de agosto xè el 230° dì de l'anno secondo el całendario gregorian (el 231° 'nte i anni bisestiłi). Ghe manca 135 jorni par la fine de l'anno.
Indice
Fati[canbia | canbia sorxente]
- 293 a.C. - a vien costruio el pì antico tenpio romano dedicà a Venere; a nase ł'istitusion dełe Vinalia Rustica
- 1201 - a vien fondà ła sità de Riga
- 1541 - 'na nave portoghexe naufraga visin ała rejon giaponexe de Higo
- 1572 - Enrico IV Ugonoto el se marida in Parigi co Margherita de Valois, inte on tentativo de riconciliar protestanti e catołici
- 1587 - a nase a Roanoke el primo sitadin britanico. A se trata deła neoda del governador John White, Virginia Dare
- 1590 - John White torna a Roanoke, dopo on viajo in Inghiltera, e el cata ła cołonia dexerta
- 1634 - Urbain Grandier el xe acusà e bruxà vivo sol rogo par stregoneria (a Loundun, Fransa)
- 1864 - guera çivil americana - a scuminsia ła battajia de Globe Tavern, che ła finirà soło el 21 de agosto, con 'na vitoria dei Stati Confederati
- 1868 - ł'astronomo fransexe Pierre Jules César Janssen scovre ł'elio
- 1903 - ł'ingegnere todesco Karl Jatho el costruise el primo modeło de aeroplano a motore quatro mexi prima dei fradei Wright
- 1975 - catà inte 'na zona sentral deła Cina 'na mumia de oltre 200000 ani


text:
Mamìfari
I mamìfari o mamìferi (Mammalia, Linnaeus 1758) i xé na clase de vertebrati che ła partegne al phylum dei Cordati, a difuxion cosmopołita.
Ła clase dei mamìfari ła cónta a ocio 5.400 spece (5420)[1] che catémo ai jurni de ancó, che i se difarénsia in forma e dimension dai puchi sentìmetri e du grami de pexo del Suncus etruscus ai pì de 30 metri e sentosinquanta tonełade de pexo de ła bałenòtara azura, el pì grando animałe aparìo fin deso su ła Tera.
I mamìfari i cołonixa in pràtega qualsevoja anbiénte, da łe xone giasae ai caldi dexerti: alguni grupi (Pinipedi, Sirenii, Cetacei) i xé stai boni a cołonixare co suceso anca l'anbiénte aquàtego, mentre altri i ga evołùo ałe e i xé donca boni de vołare (Chiroteri). Anca se ghe xé cusì grande difarénse de dimension ed abitùdene de vita, tuti i mamìfari ga łe caraterìsteghe comun de omeotermia, viviparità (se no considarémo i Monotremi, che i xé ovìpari) e cure dei xenituri che łe prevéde anca el latamento dei fiułi, faturi sti qua che i xé stai determinanti propio par parmétare a sta clase de slargare parécio el só anbiénte 'nte łe nice restae vode daspò ła desconparsa dei dinosauri.
Ła prexénsa de pełisa o peło ła xé na dei particołari pì inportanti dei mamìfari, anca i delfini, al stato de enbrion, i eło sviłupa, par farli desconparir pì vanti durante ła graviansa.[2] El peło el ga ła funsion prima de tuto de mantégnare ła tenperadura corporea, ma'l poe servire anca par mimetixarse, atirar indivìdui del'altro seso e i ga na funsion anca tàtiłe (come łe vibrise dei gati).
Ła disponibiłità tete o sgarbe, come xà dito, ła xé un dei caràtari destintivi, inportante al pónto de dar el nome al intiéra clase. Ła late ła raprexénta un vantajo mia da trascurare, in quanto i fiułi i poe tórse na bona sostansa de nutrigamento sénsa fadiga; naturalmente ła mare ła ga bixogno de nudrigarse de pì 'ntel fraténpo.
I mamìfari daspò i ga tuti un sistema de dinti conpleso. Sti qua i se ga sudivixi in incixivi, canini, premołari e mołari, col vantajo che ogni grupo el ga ła sóa funsion determinada. Alguni, infrà i quałi i leonfanti, i sengiałi e i trichechi, i ga sviłupà dinti da prexa davèro pì grandi dei altri. I mamìfari i xé i ùneghi che i ga na récia de fora e l'insieme de marteło/ancùxene/stafa. Daspò i ga un cor divixo in du atri e du ventrìcołi.
De sta classe ghe fa parte l'omo (Homo sapiens sapiens).
Fonte[canbia | canbia sorxente]
- ↑ Mammal Species of the World del Smithsonian Natural Museum of Natural History
- ↑ Cetacei, università de Pavia
Altri progeti[canbia | canbia sorxente]
- Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Mamìfari
- Wikispecies contiene informazioni su Mamìfari


text:
Appendice:Antroponimi in italiano
Questa è la pagina giusta per inserire nuove richieste di nomi o dove cercare pagine da scrivere. Se cerchi un nome vedi anche la lista completa dei nomi presenti nel Wikizionario nella categoria relativa.
A[modifica]
Aba · Abaco · Abbondanza · Abbondanzio · Abbondio · Abdenago · Abdia · Abdieso · Abdon · Abdone · Abelardo · Abele · Abenzio · Abercio · Abia · Abibo · Abigaille · Abilio · Abramo · Abudemio · Acacio · Acario · Accursio · Acepsima · Achille · Achiropita · Acilio · Acillino · Acindino · Aciscolo · Acrisio · Acuzio · Ada · Adalberto · Adalfredo · Adalgisa · Adalgiso · Adalrico · Adamo · Adaulfo · Addis · Addolorata · Adelaide · Adelardo · Adelasia · Adelchi · Adele · Adelfo · Adelia · Adelinda · Adelisa · Adelmiro · Adelmo · Ademaro · Aden · Adeodato · Aderito · Adige · Adigrat · Adiuto · Adiutore · Admeto · Adolfo · Adone · Adorato · Adorno · Adrasto · Adria · Adriana · Adriano · Adriele · Adua · Afro · Afrodisio · Afrodite · Agamennone · Agape · Agapito · Agar · Agata · Agatangelo · Agatocle · Agatodoro · Agatone · Agazio · Agenore · Agesilao · Aggeo · Agide · Agilulfo · Agimiro · Aglaia · Agnello · Agnese · Agostino · Agricola · Agrippa · Agrippina · Aguinaldo · Aiace · Aica · Aicardo · Aida · Aimone · Aladino · Alan · Alano · Alarico · alba · Alba · Albano · Alberico · Alberta · Alberto · Albino · Albizzo · Alceo · Alceste · Alcibiade · Alcide · Alcina · Alcmena · Aldegardo · Aldegonda · Aldemaro · Alderico · Aldo · Aldobrando · Alduino · Aleardo · Alemanno · Aleramo · Alessandra · Alessandro · Alessia · Alessio · Alfa · Alfano · Alfeo · Alfiero · Alfio · Alfonso · Alfredo · Algeri · Alice · Alida · Alighiero · Aligi · Alina · Alinda · Alipio · Aliprando · Allegra · Alma · Almerino · Almirante · Aloisio · Alonzo · Alpino · Alpinolo · Alpo · Altavilla · Altea · Altero · Altobello · Altomare · Altrice · Alvaro · Alvise · Amabile · Amalfi · Amalia · Amanda · Amante · Amanzio · Amaranta · Amaranto · Amarilli · Amata · Amato · Amatore · Ambalagi · Ambra · Ambrogio · Ambrosia · Amedeo · Amelia · Amerigo · Amerio · Amico · Amilcare · Amina · Aminta · Amleto · Ammiano · Amneris · Amonasro · Amore · Amoroso · Amos · Ampelio · Amsicora · Amulio · Anacleto · Anania · Anastasia · Anastasio · Anatolio · Anchise · Ancilla · Anco · Andalusa · Ando · Andrea · Andro · Andromaca · Andronico · Angela · Angelica · Angelo · Angilberto · Aniceto · Anisia · Anita · Anna · Annabella · Annalisa · Annamaria · Annibale · Annunziata · Ansaldo · Ansano · Anselmo · Ansovino · Ansperto · Antenore · Anteo · Antero · Antigone · Antigono · Antimo · Antinoo · Antioco · Anto · Antonia · Antonietta · Antonino · Antonio · Aonio · Apollinare · Apollo · Apollonia · Apollonio · Apostolo · Apparizio · Appio · Aprile · Aquila · Aquilante · Aquilino · Aquilio · Aramis · Arbace · Arcadio · Arcangelo · Archelao · Archimede · Archippo · Archita · Arcibaldo · Arconte · Ardengo · Ardito · Ardo · Arduino · Aretusa · Arezio · Argante · Argentina · Argia · Argo · Arianna · Ariano · Ariele · Arimondo · Ario · Ariosto · Aris · Aristarco · Aristeo · Aristide · Aristo · Aristodemo · Aristofane · Aristotele · Arlesiana · Arletta · Armando · Armenio · Armida · Arminio · Armistizio · Arnaldo · Arnoldo · Arnolfo · Aroldo · Aronne · Aronte · Aronzio · Arpalice · Arrigo · Arsace · Arsenio · Artaserse · Artemide · Artemio · Artemisia · Artenice · Arturo · Ascanio · Ascensa · Asclepio · Asdrubale · Asia · Asiago · Asmara · Aspasia · Aspromonte · Assalonne · Assuero · Assunta · Astolfo · Astorre · Astro · Atala · Atalia · Atanasio · Atene · Ateo · Athos · Atos · Attala · Attalo · Attico · Attila · Attilio · Audace · Audenzio · Augusta · Augusto · Aulo · Aura · Aurea · Aurelia · Aureliano · Aurelio · Aurora · Ausilio · Ausonio · Aussenzio · Avanti · Ave · Avelina · Avendrace · Aventino · Azadane · Azade · Azaria · Azeglio · Azzo · Azzurra
B[modifica]
Babila · Baccio · Bacco · Bachisio · Baciccia · Bacolo · Badoglio · Baingia · Baiulo · Balbina · Balbino · Balda · Baldassarre · Balderico · Baldina · Baldo · Baldomero · Baldovina · Baldovino · Balduina · Balilla · Balsamina · Balsamo · Balsilia · Bambina · Bandino · Barachisio · Barbara · Barbarigo · Barbarino · Barbaro · Barbato · Barbaziano · Barbea · Barberino · Bardilio · Bardo · Bardomiano · Barlaam · Barnaba · Baronzio · Barsaba · Barsanofio · Barsanufio · Barse · Barsenore · Barsete · Barsimeo · Bartola · Bartolina · Bartolomea · Bartolomeo · Barucco · Barula · Basilea · Basilia · Basiliano · Basilide · Basilio · Basiliola · Basilisco · Basilissa · Basilla · Basolo · Bassa · Bassanina · Bassano · Bassilla · Basso · Bastiana · Batilda · Batilde · Battista · Baudelio · Baudino · Baudolina · Baudolino · Bavone · Beano · Beata · Beato · Beatrice · Beco · Beda · Begga · Belardina · Belfiore · Belilde · Belina · Belinda · Belisaria · Belisario · Bella · Bellina · Bellino · Bello · Beltramo · Bencivenni · Bene · Benedetta · Benedettina · Benedetto · Beneno · Bengasi · Beniamino · Benigna · Benigno · Benilde · Benildo · Benina · Benito · Benno · Beno · Benso · Bentivoglio · Benvenuta · Benvenuto · Beppa · Beppina · Berarda · Berardina · Berardo · Bercario · Berengario · Berenice · Bernadetta · Bernarda · Bernardetta · Bernardina · Bernardo · Berniero · Bernoardo · Bernone · Bernulfo · Bernwardo · Beronico · Berprando · Berta · Bertarido · Bertarito · Bertilla · Bertina · Berto · Bertoldo · Bertolfo · Bertrada · Bertrando · Besa · Bessarione · Besso · Betsabea · Betta · Bettino · Betto · Biagina · Biagio · Bianca · Biancaneve · Biancardo · Bianchino · Bianco · Bianore · Bibbiano · Bibiana · Bibiano · Biblide · Bibo · Bice · Bindo · Bino · Bionda · Biondino · Biondo · Birillo · Birino · Bixio · Blanda · Blandina · Blando · Blitmondo · Bluetta · Bobuleno · Boemondo · Boero · Boetiano · Boezio · Boiardo · Boleslao · Bona · Bonacata · Bonaccorso · Bonafede · Bonagiunta · Bonaldo · Bonamico · Bonanno · Bonaria · Bonarrota · Bonaventura · Bonavita · Boncompagno · Bonello · Bonetto · Bonfante · Bonfiglio · Bonifacio · Bonito · Bono · Bonomo · Bononio · Bonosa · Bonoso · Bordino · Boris · Bortola · Bortolina · Bortolomea · Bosone · Bova · Bovio · Bovo · Braccio · Branca · Brancaleone · Branda · Brandano · Brandina · Brando · Brasile · Braulio · Brenno · Bretannione · Brigida · Brigido · Brillante · Brizia · Brizio · Broccardo · Broccola · Bruna · Brunechilde · Brunella · Brunera · Brunetta · Brunilde · Brunildo · Brunina · Bruno · Bruto · Buonadonna · Buonagiunta · Burcardo · Burgondofara
C[modifica]
Cabiria · Cadmo · Cadore · Cadorna · Cafiero · Caio · Cairoli · Calcedonio · Calimero · Callimaco · Calliope · Callisto · Calogero · Calvo · Camelia · Camilla · Camillo · Candeloro · Candida · Canio · Canuto · Canzio · Carduccio · Carina · Carisio · Carlo · Carlotta · Carmela · Carmine · Carmosina · Caro · Carola · Carso · Cartesio · Caruso · Casimiro · Cassandra · Cassiano · Cassio · Casto · Castore · Castrese · Castruccio · Cataldo · Catello · Catena · Caterina · Catone · Catullo · Cecilia · Celerino · Celeste· Celidea · Celidonio · Celio · Celso · Cenerina · cesare · Cesira · Cetteo · Cettina · Cherubino · Chiaffredo · Chiara · Cicerone · Cicito · Cincinnato · Cino · Cinzia · Cipriano · Cirano · Cirene · Cireneo · Ciriaco · Cirillo · Ciro · Civita · Clara · Clarenzio · Clarice · Clarissa · claudio · Cleante · Clearco · Clelia · Clemente · Cleofe · Cleonice · Cleonilde · Cleopatra · Clerio · Climene · Clino · Clio · Clizia · Clodoaldo · Clodomiro · Clodoveo · Cloe · Clori · Cloridano · Clorinda · Clotilde · Coclite · Collantino · Colomba · Colombano · Coltura · Comasia · Comincio · Comita · Comunardo · Concetta · Concita · Concordia · Conforto · Confucio · Cono · Consalvo · Consiglio · Consolata · Contardo · Cora · Coraggio · Corallo · Cordelia · Corebo · Corinna · Corinto · Coriolano · Cornelia · corona · Corrado · Corso · Cortese · Cortina · Cosetta · Cosimo · Cosma · Costabile · Costante · Costanza · Creonte · Crescenzo · Creso · Creusa · Crisante · Criseide · Crisostomo · Crispino · Crispolto · Cristanziano · Cristiano · Cristina · Cristo · Cristoforo · Croce · Crocifisso · Cunegonda · Cuniberto · Cupido · Curio · Curzio · Custode
D[modifica]
Dafne · Dafni · Dagoberto · Dalia · Dalila · Dalmata · Dalmazio · Damasco · Damaso · Damiano · Dandolo · Daniele · Danilo · Dannunzio · Dante · Danubio · Dardano · Dario · Darma · Davide · Davino · Dazio · Deanna · Debora · Decenzio · Decimo · Decio · Dedalo · Defendente · Degna · Deianira · Deledda · Delfino · delia · Delizia · Demetrio · Demostene · Deo · Derna · Desdemona · Desiderato · Desiderio · Desolina · Destino · Diamante · Diana · Didaco · Didimo · Didio · Diego · Diletta · Dino · Diocleziano · Diodoro · Diogene · Diomede · Diomira · Dione · Dionigi · Dionisio · Dioscoride · Diotisalvi · Dirce · Disma · Diva · Divinangelo · Dogali · Dolcino · Dolcissima · Dolores · Dolorosa · Domenico · Dominatore · Domitilla · Domizio · Donatello · Donato · Donnino · Dono · Dora · Doralice · Doria · Doris · Dorotea · Drago · Driade · Drusiana · Drusilla · Druso · Duccio · Duilio · Duino · Durante · Duse
E[modifica]
Ebe · Eberardo · Eccelsa · Eco · Edda · Edelberto · Edera · Edesio · Edgardo · Edilio · Edipo · Editta · Edmondo · Edo · Edoardo · Edvige · Edvino · Efisio · Efrem · Egeo · Egeria · Egidio · Egisto · Egizio · Eglantina · Egle · Elba · Elda · Eleazaro · Elena · Eleonardo · Eleonora · Eletta · Elettra · Eleuterio · Elfo · Elfrida · Elga · Elia · Elide · Eligio · Elio · Eliodoro · Elisa · Elisabetta · Eliseo · Ella · Elleno · Ellero · Elmiro · Eloisa · Elpidio · Elsa · Elvezia · Elvio · Elvira · Elvisio · Emanuele · Emerenziana · Emerico · Emerio · Emidio · Emiliano · Emilio · Emira · Emma · Emo · Empedocle · Enea · Enedina · Eneide · Engelberto · Enio · Ennio · Enos · Enotrio · Enrico · Enzo · Eolo · Epaminonda · Epifanio · Epimaco · Epimenio · Era · Eraclio · Eraclito · Eraldo · Erasmo · Ercolano · Ercole · Erennio · Eriberto · Erica · Eridano · Eride · Erilde · Erina · Erinna · Erio · Eritrea · Erlinda · Ermacora · Ermanno · Ermelinda · Ermellina · Ermenegildo · Ermengarda · Ermes · Ermida · Erminia · Ermino · Ermippo · Ermocrate · Ermogene · Ermolao · Ernani · Ernesto · Ero · Erode · Erodiade · Eros · Ersilia · Erta · Ervino · Esaù · Eschilo · Esdra · Esiodo · Esopo · Espedito · Esperia · Esposito · Esquilio · Este · Ester · Esule · Esuperanzio · Etelvoldo · Eteocle · Etruria · Etrusco · Etta · Ettore · Eucarpio · Eucherio · Euclide · Eudemo · Eudoro · Eudossia · Eufemia · Eufrasia · Eufrosina · Eugenio · Eulalia · Eulogio · Eumene · Eunice · Euplio · Euprepio · Eurialo · Euridice · Euripide · Euro · Europa · Eurosia · Eusanio · Eusapia · Eusebio · Eustachio · Eustasio · Eustochia · Eustorgio · Euterpe · Eutichio · Eutimio · Eutropio · Eva · Evaldo · Evandro · Evangelo · Evanzio · Evaristo · Evasio · Evelina · Evenzio · Evio · Ezechia · Ezechiele · Ezio · Ezzelino
F[modifica]
Fabiano · Fabio · Fabrizio · Facondo · Falaride · Falco · Faliero · Famiano · Fanfulla · Fanio · Fanny · Fantino · Faone · Fara · Fatima · Fausto · Faustolo · Favorita · Febo · Febronia · Fede · Fedele · Federico · Fedora · Fedra · Felice · Felicita · Felino · Femio · Fenisia · Ferdinando · Fermo · Fernando · Ferrante · Ferruccio · Fervido · Fiamma · Fidelio · Fidenzio · Fidia · Fido · Fiero · Filadelfo · Filandro · Filastro · Filemone · Fileno · Filiberto · Filideo · Filidoro · Filippo · Fillide · Filodemo · Filomena · Filoreto · Filoteo · Fina · Fialba · Fine · Finimondo · Fioramante · Fioramonte · Fioravante · Fiordalisa · Fiore · Fiorella · Fiorenzo · Firenze · Firmino · Fiume · Flaminio · Flavio · Flora · Florestano · Floriana · Foca · Folco · Folgore · Fonte · Forese · Foresto · Forte · Fortuna · Fortunato · Fortunia · Fosco · Francesco · Francia · Franco · Franzio · Frediano · Frida · Fridolino · Frine · Frugolino · Fruttuoso · Fulberto · Fulda · Fulgenzio · Fulgido · Fulvio · Furio
G[modifica]
Gabino · Gabriele · Gabriella · Gaetano · Gagliardo · Galante · Galatea · Galdino · Galeazzo · Galeno · Galgano · Galileo · Galliano · Gallo · Galvano · Gandolfo · Gardenia · Gardino · Garibaldo · Gaspare · Gastone · Gaudenzio · Gaudio · Gavino · Gedeone · Gelasio · Gelindo · Gelsomina · Geltrude · Gemello · Gemiliano · Geminiano · Gemisto · Gemma · Generoso · Genesio · Geniale · Gennaro · Genova · Genoveffa · Genserico · Gentile · Genunzio · Genziana · Genzio · Geo · Gerardo · Gerasimo · Gerbina · Geremia · Geri · Gerico · Gerlando · Germano · Germinal · Germondo · Gernando · Geronimo · Geronzio · Gervasio · Gessica · Gesù · Getulio · Ghigo · Ghino · Giacinto · Giacobbe · Giacomo · Giada · Giaele · Gianni · Giano · Gianuario · Giasone · Giberto · Giglio · Gigliola · Gilberto · Gilfredo · Ginepro · Ginevra · Ginia · Gino · Gioacchino · Giobbe · Gioberto · Giocondo · Gioele · Gioia · Giona · Giordano · Giorgio · Giosafatte · Giosuè · Giotto · Giovanni · Giove · Giovenale · Giovenzio · Giovina · Giovita · Girardengo · Girolamo · Gisa · Giselda · Gisella · Gisleno · Gismondo · Gisulfo · Giuda · Giuditta · Giuliano · Giulio · Giulitta · Giulivo · Giunio · Giunta · Giuseppe · Giustiniano · Giustino · Giusto · Glauco · Glicerio · Glisente · Gloria · Goffredo · Goito · Golfiero · Golia · Goliardo · Gonario · Gondar · Gontrano · Gordiano · Gorgonio · Gorizia · Gottardo · Gracco · Gradisca · Gradito · Gratiliano · Grato · Grazia · Graziadio · Graziano · Graziella · Graziosa · Greca · Gregorio · Greta · Grimaldo · Griselda · Grisostomo · Guadalupe · Gualberto · Gualfredo · Gualtiero · Guarino · Guarniero · Guccio · Guelfo · Guendalina · Guerra · Guerrino · Guglielmo · Guicciardo · Guido · Guiscardo · Gustavo
I[modifica]
Ia · Iacono · Iacopo · Iafet · Iago · Ianni · Iano · Icaro · Icilio · Ico · Iconio · Ida · Idalberto · Idalgo · Idalia · Idalma · Idea · Idelma · Idio · Idolo · Idomeneo · Iella · Ierone · Ifigenia · Igea · Igidio · Igino · Ignazio · Igor · Ilario · Ilda · Ildefonso · Ildegarda · Ildegonda · Ileana · Iliade · Ilio · Illuminata · Imelda · Imerio · Immacolata · Imola · Imperatore · Imperia · Incoronata · Indo · Indro · Ines · Inga · Ingenuino · Inigo · Innocente · Innocenzo · Ino · Iolanda · Iole · Ione · Iorio · Iosto · Iperide · Ippazio · Ippolito · Irene · Ireneo · Iria · Iride · Irlanda · Irma · Irnerio · Irvana · Irzio · Isa · Isabella · Isacco · Isaia · Isauro · Iseo · Iside · Isidoro · Ismaele · Ismene · Isnardo · Isocrate · Isola · Isonzo · Isotta · Israele · Istria · Ita · Italia · Italo · Itria · Ivano · Ivanoe · Ivo · Ivrea
L[modifica]
Ladislao · Laerte · Lalage · Lalla · Lamberto · Lancillotto · Lando · Landolfo · Lanfranco · Lao · Lara · Latino · Lattanzio · Laudice · Laudomia · Laura · Lavinia · Lazzaro · Leale · Leana · Leandro · Learco · Leda · Legittimo · Leida · Leila · Lelio · Lello · Lena · Lenin · Leo · Leocadia · Leonardo · Leone · Leonice · Leonida · Leonilde · Leonisio · Leonzio · Leopardo · Leopoldo · Lepanto · Lepido · Lero · Lesbia · Letanzio · Letizia · Leto · Letteria · Leucio · Levante · Levi · Levio · Lia · Liala · Liana · Liberale · Liberato · libero · Libertà · Libertario · Libertino · liberto · Libia · Liborio · Licandro · Licia · Licinio · Licurgo · Lidano · Lidia · Liduina · Lieto · Lilla · Liliana · Lillia · Linda · Lindoro · Linneo · Lino · Lisa · Lisimaco · Lisippo · Littorio · Liù · Liutprando · Livenza · Livio · Lodoletta · Lodovico · Loffredo · Loira · Lola · Lombardo · Longino · Lora · Lorando · Loredana · Lereley · Lorena · Lorenzo · Loreta · Loria · Losanna · Lotario · Luana · Lubiana · Luca · Lucano · Luce · Lucia · Luciano · Lucidio · Lucido · Lucifero · Lucilio · Lucilla · Lucina · Lucinda · Lucio · Lucrezia · Ludmilla · Lugano · Luigi · Luisa · Luna · Lupo · Lusitania · Lussorio · Lutero · Lutgarda
M[modifica]
Macallè · Macario · Macedonio · Maceo · Macrina · Maddalena · Madera · Madia · Mafalda · Magenta · Maggio · Maggiorino · Magno · Maia · Mainardo · Maino · Malachia · Malvina · Mamante · Mambrino · Mameli · Mammola · Manasse · Manetto · Manfredo · Manila · Manilio · Manin · Manio · Manlio · Manno · Manon · Manrico · Mansueto · Manuele · Mara · Marat · Marcello · Marchisio · Marciano · Marcilio · Marco · Mareno · Maresa · Marfisa · Margherita · Maria · Marianna · Mariano · Marilda · Marilena · Marilina · Marilù · Marino · Mario · Marisa · Marna · Maro · Marone · Marozia · Marsilio · Marta) · Martano · Martino · Martire · Marusca · Marussa · Maruzza · Marx · Marzio · Masaniello · Masiero · Massenzio · Massimo · Materno · Matilde · Matrona · Matteo · Matteotti · Mattia · Maturino · Mauda · Mauro · Mazzino · Medardo · Medea · Medina · Medoro · Medusa · Melania · Melchidesecco · Melchiorre · Melezio · Meliana · Melina · Melisenda · Melissa · Melita · Memè · Memore · Mena · Mendes · Menenio · Menna · Menotti · Mentana · Mentore · Meo · Merano · Mercedes · Mercurio · Merope · Meschino · Messalina · Messina · Meta · Metauro · Metello · Metodio · Michele · Mietta · Migliore · Mila · Milano · Mildei · Milena · Milone · Milva · Milvia · Milziade · Mimì · Mimma · Mimosa · Mina · Minerva · Minia · Miniato · Minna · Minnia · Minolfa · Miranda · Mirella · Miriam · [[Mirian|] - ]Mirna · Miro · Mirocle · Mirone · Miroslavo · mirra · Mirta · Misaele · Misia · Mistica · Mita · Mitridate · Moderato · Moderno · Modesto · Moira · Monaldo · Mondiale · Mondo · Monia · Monica · Monserrato · Montagna · Montano · Montello · Moravio · Mordecai · Moreno · Morfeo · Morgana · Moro · Morosina · Mosè · Mughetta· Munno· Musetta · Muzio
N[modifica]
Nabor · Nabucco · Nadia · Nadir · Naide · Naldo · Nanà · Nanni · Napoleone · Napoli · Nara · Narciso · Narsete · Nascimbene · Natale · Natalia · Natascia · Navarino · Navarro · Nazario · Nazzareno · Nearco · Nedda · Nedo · Neera · Nelda · Nelia · Nello · Nelusco · Nembo · Nemesio · Nemo · Nemorino · Nena · Neo · Nepomuceno · Nera · Nereide · Nereo · Neri · Nerina · Nerio · Nerone · Nestore · Nettuno · Nevio · Nicandro · Nicanore · Nicasio · Nicea · Niceta · Nicodemo · Nicola · Nicomede · Nietta · Nievo · Nilde · Nilla · Nilva · Ninfa · Ninive · Nino · Niobe · Nirvana · Nisio · Niso · Nita · Nivardo · Nives · Nizza · Nobile · Noè · Noemi · Nola · Nono · Nora · Norandino · Norberto · Norge · Norico · Noris · Norma · Normanno · Norvegia · Notburga · Novara · Novarro · Novella · Novembrino · Novenio · Novilio · Nuccia · Nullo · Numa · Numitore · Nunzia · Nunziante
O[modifica]
Oberdan · Obizzo · Oceano · Oddo · Oderzo · Odessa · Odilia · Odisseo · Odoacre · Odorico · Odorisio · ofelia · Offerto · Oggero · Ognibene · Olanda · Olao · Oldo · Oleandro · Olga · Olimpia · Olindo · Olivia · Olivo · Olmo · Oloferne · Omar · Ombretta · Omega · Omero · Omobono · Ondina · Onelia · Onesto · Onia · Onofrio · Onorato · Onorio · Opilio · Opimio · Orante · Orazio · Orchidea · Orelio · Oreste · Oretta · Orfelia · Orfeo · Oria · Oriana · Oriente · Orifiamma · Origene · Orione · Orlando · Ormisda · Ornato · Ornella · Oronte · Oronzo · Orso · Orsola · Ortensio · Ortis · Osanna · Oscar · Osea · Osella · Osiride · Oslavia · Ostenda · Ostilio · Osvaldo · Otello · Otero · Ottaviano · Ottavio · Ottimo · Ottobrino · Ottone · Ottorino · Ottrino · Ovidio · Ovilio
P[modifica]
Pace · Pacifico · Paladino · Palamede · Palestina · Palma · Palmira · Pamela · Pancrazio · Pandolfo · Panfilo · Pantaleo · Paolo · Paradiso · Pardo · Paride · Parigi · Parmenio · Parsifal · Pascasio · Pasqua · Pasquale · Paterniano · Patrizia · Patroclo · Paziente · Pelagio · Pelino · Pelio · Pellegrino · Pellico · Penelope · Pensiero · Perfetto · Pergentino · Pericle · Perla · Perpetua · Perseo · Persio · Pervinca · Petronilla · Petronio · Piacente · Piave · Piccardo · Piero · Pierpaolo · Pietro · Pilade · Pilar · Pilerio · Pindaro · Pio · Pippo · Piramo · Pirro · Pisana · Placido · Platone · Plauto · Plava · Plinio · Plutarco · Poerio · Pola · Polibio · Policarpo · Polidoro · Polinice · Polissena · Polito · Poliuto · Polluce · Polonio · Pompeo · Ponziano · Ponzio · Popola · Porfirio · Porsenna · Portos · Porzia · Possidio · Potito · Prando · Prassede · Prassitele · Preziosa · Priamo · Primaldo · Primarosa · Primavera · Primiano · Primiero · Primitivo · Primo · Primula · Principe · Principio · Priscilla · Prisco · Probo · Procolo · Procopio · Progresso · Prometeo · Properzio · Prosdocimo · Prospero · Protasio · Proteo · Proto · Provino · Provvidenza · Provvido · Prudenza · Publio · Pulcheria · Pupa · Purifica · Purissima
Q[modifica]
Quadrio · Quartiero · Quarto · Quena · Quinto · Quirico · Quirino
R[modifica]
Rachele · Radames · Radegonda · Raffaele · Raffaello · Raimondo · Rainardo · Rambaldo · Ramiro · Ramon · Rando · Randolfo · Raniero · Rao · Raul · Ravenna · Rea · Realdo · Reale · Reana · Rebecca · Redento · Redentore · Redo · Regina · Reginaldo · Regolo · Remigio · Remo · Renato · Reno · Renzo · Reparata · Restituta · Riano · Ribelle · Riccardo · Ricciotti · Ricordo · Rifeo · Rigo · Rigoberto · Rigoletto · Rimedio · Rino · Rinaldo · Rindo · Ripalta · Riposa · Riscatto · Risorto · Ristoro · Risveglio · Rita · Rivo · Riziero · Roberto · Robespierre · Roboamo · Robusto · Rocco · Rodolfo · Rodomonte · Rodrigo · Rolando · Roma · Romano · Romelio · Romeno · Romeo · Romilda · Romina · Romolo · Romualdo · Romi · Rosa · Rosalia · Rosalina · Rosalinda · Rosana · Rosario · Rosato · Rosaura · Rosilde · Rosita · Rosmunda · Rosolina · Rossana · Rossella · Rosso · Rosvaldo · Rosvita · Roveno · Ruben · Rubina · Rufo · Ruggero · Ruth · Rutilio
S[modifica]
Sabato · Sabino · Sabotino · Sabrina · Saffo · Saladino · Sallustio · Salomè · Salomone · Salute · Salvatore · Salvo · Samanta · Samuele · Sandro · Sansone · Santo · Santoro · Sara · Sario · saturno · Saul · Sauro · Saverio · Savio · Savoia · Scilla · Scintilla · Scipione · Scolastica · Sebastiano · Secondo · Selene · Selvaggia · Sem · semiramide · Senofonte · Serafino · Serena · Sergio · Servio · Sesto · Settembrino · Settimio · Settimo · Severo · Sibilla · Sigfrido · Sigismondo · Signora · Sileno · Silio · Silvano · Silverio · Silvestro · Silvio · Simmaco · Simone · Simplicio · Sina · Sincero · Sinforosa · Siponta · Siro · Sirte · Sisinnio · Sisto · Siviglia · Smeralda · Soccorsa · Socrate · Sofia · Sofocle · Sofronio · Solferino · Solidea · Solimano · Sonia · Sossio · Sostene · Spartaco · Sperandio · Speranza · Speri · Spiridione · Spirito · Splendora · Stalin · Stamura · Stanislao · Stefano · Stelio · Stella · Stelvio · Sterpeta · Susanna
T[modifica]
Tacito · Taddeo · Taide · Tamara · Tammaro · Tancredi · Tania · Tano · Tarcisio · Tarquinio · Tarsilio · Tatiana · Tazio · Tea · Teano · Tecla · Telemaco · Telesforo · Temistocle · Teobaldo · Teodolinda · Teodorico · Teodoro · Teodosio · Teofilo · Terenzio · Teresa · Termine · Tertulliano · Terzo · Teseo · Tiberio · Tiburzio · Tilde · Tilio · Tilla · Timoteo · Tina · Tindaro · Tisbe · Tito · Tiziano · Tobia · Tolmino · Tolomeo · Tomeo · Tommaso · Torquato · Tosca · Toscano · Toselli · Tranquillo · Trebisonda · Trento · Trieste · Trifone · Trinità · Tripoli · Tristano · Trofimena · Trovatore · Tuccio · Tullio
U[modifica]
Ubaldo · Uberto · Ugo · Ulderico · Uliano · Ulisse · Ulrico · Ultimo · Umberto · Umbro · Umile · Unico · Urania · Urbano · Uria · Uriana · Ursula
V[modifica]
Valchiria · Valdemaro · Valdo · Valente · Valerio · Valleverde · Vanessa · Vania · Vanni · Varna · Varo · Vasco · Vassili · Velia · Velleda · Venanzio · Venceslao · Venera · Veneranda · Venere · Veneto · Venezia · Venturino · Venusta · Veo · Vera · Verbena · Verdiana · Verdun · Verena · Veronica · Vespasiano · Veturia · Vezio · Vezzosa · Vicinio · Vico · Vienna · Vigilio · Vilfredo · Vincenzo · Vinicio · Viola · Violante · Virgilio · Virginio · Vitale · Vito · Vittorio · Vivaldo · Vivante · Vivenzio · Viviana · Vivo · Vladimiro · Voltero · Volturno
W[modifica]
Wagner · Walburga · Wally · Walter · Wanda · Werther · Wilma · Wolfango · Wolframo
X[modifica]
Z[modifica]
Zaccaria · Zaccheo · Zaffiro · Zaira · Zani · Zara · Zeffiro · Zefirino · Zelmira · Zenaide · Zeno · Zenobio · Zerbino · Zina · Zita · Zoe · Zoi · Zoilo · Zola · Zopito · Zoraide · Zosimo


text:
Sausenburg Castello
Sausenburg Castello es le ruina de un castello german al pede del Foreste Nigre, justo nord del citate de Kandern in Baden-Württemberg, inter le villages de Sitzenkirch e Malsburg-Marzell. Originalmente le castella esseva le fortalessa del seniores von Sausenburg. Illo se situate sur un altura con un culmine de 665 metros, con le nomine "Sausenberg".
Historia[modificar | modificar fonte]
Al initio del 12de secundo, le area esseva donate al monachos Benedictine del Monasterio de St Blaise. Le contes von Hachberg acquireva le proprietate in 1232 del monasterio. Illes construeva le castello ibi pro assecurar le area e comenciava habitar illac de 1246. In le anno 1306, le contes fundava le dynastia Sausenberger. De iste anno, illes se appellava le "Markgrafen van Hachberg-Sausenberg".
In 1315, Liuthold II. de Roetteln, le ultima membro masculin de se dynastia, donava Roetteln al contes de Hachberg-Sausenberg. Ille mortiva in 1316. Le contes de Hachberg-Sausenberg se moveva al castello Roetteln e fundava Vogtes sur le Sausenberg.
Johann, le ultime del contes de Freiburg, donava su propriatate Badenweiler al Markgrafes de Hachberg-Sausenberg in 1444; le fusionamento de Badenweiler, Rötteln, e Sausenberg marcava le comenciamento del Markgräflerland.
In 1503, per hereditage, le Sausenburg e le Markgräflerland deveniva parte del Markgrafschaft Baden. Le castello esseva destruite in 1678 durante le Guerra Francese-hollandese del armea del general francese Marshall Creque. A iste puncto, fortificationes medieval non poteva durar longe contra progresso in guerras de artilleria e assedio.
Referentias[modificar | modificar fonte]
Iste pagina usa contento del Wikipedia in anglese. Le articulo original se trova a en:Sausenburg Castle, e es usate secundo le mandatos del licentia de Wikipedia.


text:
Wikipedia:Aministradori/Domande par i aministradori
Aministradori (Burocrati • Check user • Bot)
Elenco aministradori • Domande par i aministradori (archivio) • Richieste de pro-sprotesion pajine (archivio)
Linee guida par divegnere aministradori • Candidai (archivio) • Elesion (archivio)
Riconferme anuałi (archivio) • Aministradori rognoxi (archivio) • Revoche (modivi de revoca • archivio)
Requixiti par łe candidature • Schema par łe candidature • Schema par łe elesion
Sistema de voto • Requixiti par votare • Quorum • Uxo de Flood editor
Łe domande par i aministradori łe xé un strumento a dispoxision de tuti i uténti de Wikipedia, registrai e nó, par domandar che speciałi robe łe vaga fate có łe funsion del software disponibiłi sóło che a i aministradori.
Exenpi de ste operasion i xé de tirar indrio na pàgina che ła xé stada scansełada. Ła protesion o sprotesion de na pàgina ła va domandà inte ła pàjina de domande pro/sprotesion.
Domande[canbia | canbia sorxente]
Far na inversion de redirect e méter la pàgina Klagenfurt a 'l pòsto de Clanforte (se no se cata na fonte par sto nòme, doperà tant pì raramènt). --Tn4196 cónteme 20:08, 12 maj 2014 (CEST)


text:
Telefonin
El telefonin, dito anca telefono celulare, el xe n'aparechio che el te parmete, dovunque te te trovi, de ciacolar a distansa co n'altra persona. Defati, a difarensa del telefono tradisional, el xe talmente picenin che te pol portartelo in giro tranquilamente dovunque te vè. In più el funsiona a baterie che se pol ricaricar, quindi par funsionar no'l gà par forsa bisogno de èssar tacà a la corente. El laora grassie a dele onde radio che le vien captà da na rete de anténe fate aposta. Có te ciami calcheduni col telefonin, l'aparechio el ghe manda un segnale radio a l'antena pi vizina, da cui el segnale el vien inoltrà fin a rivar a la persona con cui te vol parlar.
Storia[canbia | canbia sorxente]
Inventà nel 1973, al zorno d'uncuò el telefonin el xe uno dei mezi de comunicasion pi doparài al mondo: nel 2009 secondo l'ONU el 61% dei abitanti de la Tera el gà un telefonin.[1]
Funsioni[canbia | canbia sorxente]
Oltre che ciacolar a voce, coi telefonini se pol anca mandarse dei curti messaji de testo: i famosi SMS. Col passar de i ani i telefonini i gà ormai senpre pi funsioni e i xè senpre pì ajornai (i smartphone): con serti modèłi se pol anca videociamarse, far le foto, navigar in Internet, scoltar la musica in MP3 e tante altre robe.
Note[canbia | canbia sorxente]
- ↑ E' un mondo di cellulari Sono oltre 4 miliardi. Repubblica.it, 4-3-2009. URL consultà el 4-3-2009.


text:
Letera de l'alfabeto
Na létera (dita anca "létara" o "létra") xe un grafema inte un sistema de scritura alfabetego, come l' alfabeto grego e i so' sucesori. Le letere conpone fonemi e ogni fonema raprexenta un fono inte ła forma parlà deła łengua.
In altri sistemi de scritura i sinbołi scriti xe definìi mejio come siłabogrami (sinbołi che raprexenta na siłaba) o logogrami (che raprexenta na paroła o fraxe).
Indice
Definision e uxo[canbia | canbia sorxente]
El termine letera riva dałA paroła latina littera, ma no se sà se al tenpo sta paroła vegnese doparà par indicare le letare de l'alfabeto.
In cuanto sinbołi che raprexenta parte de un discorso,łe letere rientra intel canpo deła fonetega. Inte un alfabeto puramente fonemego, ogni singoło fonema xe raprexentà da na singoła letera, ma pała storia e pała pratega łe letere speso raprexenta pì de un fonema. Do letere che raprexenta un soło fonema ciapa el nome de digrafo. I exenpi de digrafi in veneto include "gn", "ch", "th". Un fonema połe esare raprexentà da tre letare, ciapando el nome de trigrafo. Un exenpio xe ła conbinasion "sch" in tedesco.
Na letera podarìa anca esare asocià co pì de un fonema: in sto caxo el fonema dipende dałe letare visine, da l'etimołojia deła paroła o da l'area de proveniensa del letore. Come exenpio de canbio de fonema ciapemo la letera veneta ł che se pronunsia [l] in serte xone del veneto e no vien pronunsià in altre xone.
Le letere ga anca dei nomi spesifeghi che łe identifega. Sti nomi canbia a seconda de la lengua, del dialeto e del momento storego. El sinboło Z par exenpio, che in veneto vien ciamà xeta e zeta , in inglexe vien ciamà zed ma inte i Stati Unidi zee.
Le letere połe anca avere un vałore numerałe. Jera cusì pai numari romani e xe cusì par altri sistemi de scritura. In veneto se dopara i numari arabi invese dełe letere.
Le letere połe esare doparade al posto de parołe intiere. In veneto xe el caxo dełe letare e, i (e a in alcune varianti).
Persone e ogeti a volte vien nominài e determinài co singole letare, par uno dei seguenti caxi:
- La letera xe na abreviasion, ex. l'inglexe "G-man" abreviasion de Federal Bureau of Investigation agent, derivà dała contrasion de "Government Man".
- L'ordine alfabetego vien doparà come sistema numerego, ex. Piano A, Piano B, ec.; rajio alfa, rajio beta, rajio gama, rajio delta, rajio epsilon
- Par la forma deła letera, ex. Z-drive, "vałe a V"
- Altre raxon, ex. raji X deriva da "l'incognita x" algebrica, parché el siensiato che łi ga scoverti no saveva cosa che łi fuse.
Na definision clasega[canbia | canbia sorxente]
Guilhem Molinier, un menbro del Consistori del Gay Saber (che xe stà ła prima academia leteraria al mondo, e che ga organixà i primi Xoghi Floreali), ga dà na so definision de ła letera inte ła so opera Leys d'amor (1328–1337), un libro dedicà a regołare ła poexia ositana che jera drio sbociare:
Storia[canbia | canbia sorxente]
El primo alfabeto consonantego che conosemo se doparava torno el 2000 VC in Egito par raprexentare ła lengua de lavoradori semiti (vedi alfabeti de l'Età del Bronxo), e xe derivà dai prinsìpi alfabeteghi dei jeroglifeghi egisi.[1] L'alfabeto grego, inventà torno el 800 VC, xe sta el primo alfabeto a asegnarghe dełe letere no soło ałe consonanti ma anca ałe vocałi.[2]
Sorte de letere[canbia | canbia sorxente]
Varie scriture[canbia | canbia sorxente]
I alfabeti consonanteghi (alfabeti che prexenta soło consonanti) seguenti e łe so letere vien descrite nei rełaltivi articołi. Ognuno prexenta na scritura difarente:
Alfabeto arabo: (Alfabetego da destra verso sanca) ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ.
Alfabeto ebreo: (Alfabetego da destra verso sanca) א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.
Alfabeto cirilico: (Alfabetego da sanca verso destra)A, Б, B, Г, Ґ, Д, E, Є, Ж, З, И, I, Ï, Й, K, Л, M, H, O, П, P, C, T, y, Ф, X, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, b, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ, Ы.
Alfabeto greco: (Alfabetego da sanca verso destra) A, B, Γ, A, E, Z, H, Θ, I, K, A, M, N, E, O, Π, P, E, T, Y, Φ, X, Ψ, Ω.
Alfabeto latin: (Alfabetego da sanca verso destra)A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.
Par altri sistemi de scritura, vedi Lista dei sistemi de scritura e Lista dei alfabeti.
Maiuscoło e minuscoło[canbia | canbia sorxente]
Diversi sistemi de scritura prevede do forme prinsipałi par ogni letera: na forma pi "granda" (stanpateło o maiuscoło dal latin "maior") e una pi "picoła" (minuscoło dal latin "minor"). Le forme maiuscoła o minuscoła raprexenta el steso sono, ma łe ga difarenti funsion neła scritura. Le letere in stanpateło vien speso doparae a l'inisio dełe fraxi, come prime letere dei nomi propri, so testate, iscrision o par atirare l'atension. Le połe anca asolvare altre funsion, come neła lengua tedesca ndove che tuti i nomi scumisia co ła letera granda.
Tipi de caratere e font[canbia | canbia sorxente]
Le letere połe esare stanpàe in difarenti mixure e forme a seconda deła sielta del caratere. El caratere xe na inpostasion stiłistega de ła forma dełe letere (o glifi). Un caratere particołare altera ła forma clasica dełe letere, prexentandołe co un pexo otico difarente, canbiando l'angołasion o inpresioxendo ła so forma. Font xe un termine pi spesifego de caratere, parché el spesifega la mixura dełe letere oltre che ła forma.
Parlando de całigrafia, łe letere vien scrite in maniera artistega e el caratere połe esare ripetùo come no dentro deła stesa opera.
Frecuensa dełe letere[canbia | canbia sorxente]
La distribusion media dełe letere, o ła rełativa frecuensa co cui ogni letera se ripete nei testi de na data lengua połe esare otegnù anałixando grande cuantità de testo. Sta informasion połe esare utiłe in critografia e in altre siense. La frecuensa dełe letere canbia a seconda dei tipi de scritura.
Note[canbia | canbia sorxente]
- ↑ Himelfarb, Elizabeth J. "First Alphabet Found in Egypt", Archaeology 53, Issue 1 (Jen./Feb. 2000): 21.
- ↑ Modèl:Harvnb
Vedi anca[canbia | canbia sorxente]
- Abecedario
- Alfabeto
- Alfabeti derivai dal latin
- Scritura artificiałe
- Caratere (informatega)
- Ordine alfabetego
- Diacritego
- Digrafo (ortografia)
- Glifo
- Grafema
- Uxo dełe letere greghe in matemadega
- Ligadura
- Ortografia
- Uxo dełe letere romane in matemadega
- Caratere
- Tipografia
- Unicode
Fonti[canbia | canbia sorxente]
Riferimenti[canbia | canbia sorxente]
- Daniels, Peter T., and William Bright, eds 1996. The World's Writing Systems. ISBN 0-19-507993-0.
- Powell, Barry B. 1991. Homer and the Origin of the Greek Alphabet. ISBN 978-0-521-58907-9 | ISBN 0-521-58907-X.
- Robinson A. 2003, "The Origins of writing" in David Crowely and Paul Heyer 'Communication in History: Technology, Culture, Society' (fourth edition) Allyn and Bacon Boston pp 34–40
Cołegamenti esterni[canbia | canbia sorxente]
- Converti testo da maiuscoło a minuscoło e viceversa
- Unicode Code Charts
- LetterCount.com Calcoła el numaro de letere inte un documento
- Word-Counter.com Calcoła el numaro de letere e parołe co spasi incluxi o escluxi, test so ła vełocità de scritura


text:
Probabiłità
Ła probabiłità xe na mixura, che varia tra 0 e 1 conprexi, e ła indica l'incertesa che gà un evento de càpitar de verificarse. Se l'evento el xe sicuro che el catipe, xe dixe evento çerto, che el ga probabiłità ; se, al contrario, l'evento el xe sicuro che no' el catipe, xe dixe evento imposìbiłe, che el ga probabiłità .
Interpretasion[canbia | canbia sorxente]
Ła paròła probabiłità non ła gà na unica definision, infati ghe xe tre categorie de interpretasion deła probabiłità, che łe gà difarenti punti de vista suła natura fonademtałe deła probabiłità.
Definision clàsica[canbia | canbia sorxente]
Stando ała prima definision de probabiłità dà inte'l '600 da Laplace, par sto motivo ciamà "clasica", la probabiłità de un evento xe el raporto tra el numaro de casi favorevołi ał'evento e el numaro de casi posibiłi, purché sti ultimi łi sipia tutti ugualmente posibiłi.
Indicando con Ω l'insieme dei casi posibiłi e con |Ω|=n ła so cardinałità, con A un evento e con nA el numaro dei casi favorevołi ad A
Da sta definision se ricava i seguenti asiomi:
- ła probabiłità de un evento xe un numaro compreso tra 0 e 1: ;
- ła probabiłità del'evento çerto xe pari a 1: ;
- ła probabiłità del'evento complementare: ; e quindi queła par l'evento imposibiłe xe pari a 0: ;
- ła probabiłità del'union de pì eventi incompatibiłi xe pari ała somma dełe probabiłità dei eventi:


text:
Ponto
In giometria el ponto el xe uno de i enti giométreghi fondamentałi, insieme co ła reta e el pian. I xe considerà conceti primari, o sipia che no a xe posibiłe definirghene co el uxo de altri ełementi xà conozesti.
El ponto el xe on ełemento giométrico adimensional, definio únicamente come na posision intel spasio, in funsion de on sistema de coordenade prestabiłio.
Raquante característiche de i ponti e conceti relasionà[canbia | canbia sorxente]
- Do ponti łi definise na reta e soło una.
- Tre ponti definise on pian e soło uno.


text:
Áo bà ba
El Áo bà ba el xe un tipo de abijamento tradizionałe vietnamita. El xe prinçipalmente asocià coła parte meridionałe del Vietnam, soratuto łe zone rurałi.
El áo bà ba el consiste semplicemente in un paio de braghe de seta e na camiça a maneghe longhe, abotonada fin in fondo. In alcuni modełi ła camiça ła se divide ała vita, formando due lembi distinti. Suła parte de fronte piexè basa deła camiça łe ghe xe łe do scarsełe tradizionałi.
Ła semplicità e ła versatilità de sto indumento łe gha contribuìo ała soa popołarità, e el xe atualmente utiłizà da gran parte deła popolazion vietnamita, sia dełe zone de campagna che de quełe urbane. Łe version piexè moderne de áo bà ba łe abraça diversi tipi de design, de cołori e de tesuti.


text:
Comune di Livorno (LI) - CAP 57100
Multimedia Livorno
WebcamTutte le webcam
Segnala webcam
Che tempo faceva...
Temperature: 9°C / 21°C Umidità: 46%
Meteo Toscana
Meteo nei dintorni...
Arezzo (AR), Firenze (FI), Grosseto (GR), Livorno (LI), Lucca (LU), Massa-Carrara (MS), Pisa (PI), Pistoia (PT), Prato (PO), Siena (SI)
Comuni e località in provincia di Livorno (LI)
Antignano, Baratti, Bibbona, Bolgheri, Campiglia Marittima, Campo nell'Elba, Capoliveri, Capraia Isola, Castagneto Carducci, Castellaccio, Castelnuovo Della Misericordia, Castiglioncello, Cavallino Matto, Cecina, Collesalvetti, Colmata, Costa degli Etruschi, Donoratico, Elba, Fiorentina, Gabbro, Gorgona, La California, La Sdriscia, Livorno, Marciana, Marciana Marina, Marina Di Castagneto, Marina Di Cecina, Marina di Bibbona, Marina di Campo, Mazzanta, Monte Calamita, Montenero, Nibbiaia, Piombino, Poggio All'Agnello, Populonia, Porto Azzurro, Portoferraio, Procchio, Quercianella, R.S., Rio Marina, Rio nell'Elba, Riotorto, Rosignano Marittimo, Rosignano Solvay, San Carlo, San Vincenzo, Sassetta, Stagno, Stazione Bolgheri, Suvereto, Vada, Valle Benedetta, Venturina, Vicarello


text:
Republica Ceca
La Republica Ceca, dita anca Republica Czeca, Cechia, Cekia o Czechia, l'è un Stato de l'Europa çentro-orientałe che confina a sud-est con ła Slovachia, a sud con l'Austria, a ovest co ła Germania e a nord co ła Połonia. Ła so capitałe l'è Praga. L'è formà storicamente da tri grandi regioni: Boemia (ovest), Moravia (est) e Slèxia (divixa co ła Połonia).
Ła Republica Ceca e ła Slovachia jè nate el 1° de genaro 1993 da ła divixion pacifica (dita anca de vełudo) de ła Cecoslovachia (che zà dal 1990 ła savea méso el nome de Republica Federativa Ceca e Slovaca). Ła fa parte de ła NATO e de l'Union Europea.


text:
Berberi
I berberi xe na popolasion del nord Africa. I se cata en tuto el Maghreb. El nome proprio de i berberi xe imazigen, al singolar amazigh. Alcuni grupi i usa altri nomi (kabile, chaoui, ecc.). El nome berbero sembra che el vegna dal Greco, barbaroi – gente sensa cultura. I romani i le ciamava numidi o mauri. En veneto i vegnea ciamá mori.
Storia[canbia | canbia sorxente]
I berberi xe i abitanti originali del Maghreb. De lori i gha scrito i egiziani, i greci, e altri popoli del Mediteraneo. La ventidoesima dinastia de faraoni xera berbera. I berberi xe diventá cristiani a partir dal primmo secolo de la nostra era. Con l’invasion araba del VII secolo, i berberi sa convertio a l’islam. Ghe comunque rimaste dele zone de influenza cristiane, San Agostino xera berbero, e ebree. Ancó i berberi vive in Maroco (80% de la poolasion), Algeria (45%), e in tuti i paexi del Maghreb. La majoria de i berberi xe agricoltori. Alcuni grupi, come i tuareg, vive na vita nomade e i se sposta da on paexe a l’altro.


text:
Marco Križevčanin
Marco Križevčanin (Križevci, 1589 circa – Košice, 7 settembre 1619) è stato un presbitero croato. Fu ucciso dai soldati calvinisti del principe di Transilvania insieme con i preti gesuiti Melchiorre Grodecký e Stefano Pongrácz; è stato dichiarato martire e beatificato nel 1905 e proclamato santo da papa Giovanni Paolo II nel 1995.
Il suo elogio si legge nel Martirologio romano al 7 settembre.
Collegamenti esterni[modifica | modifica wikitesto]
San Marco Križevčanin in Santi, beati e testimoni - Enciclopedia dei santi, santiebeati.it. URL consultato il 6 aprile 2013.


text:
Bovołon
Bovołon o Bogolon xe on comune de quasi 16 000 abitanti de ła provincia de Verona.
Giografia[canbia | canbia sorxente]
Bovołon xe distante 22 chilometri da Verona. Rispeto al capoluogo xe in posision sud-est, situà sora el fiume Menago,
El nome[canbia | canbia sorxente]
Secondo ła tradision Bovołon significa Tera de łe rane.
Evołusion demografega[canbia | canbia sorxente]
Abitanti censii
Xemełagi[canbia | canbia sorxente]
Sagre e apuntamenti[canbia | canbia sorxente]
- Antica Fiera di San Biasio
Fevararo
- Carnevałe Bovolonese
Marti prima del Mercore de łe Zenari
- Festa de ła Madona de ła Sintura
in agosto a Caltrane
- Festa de Sant'Agostin
Ultima domenega de agosto inte ła frasion de Viłafontana
- Palio de Bovołon
in setenbre


text:
Grafia Veneta Unitaria
Grafia Veneta Unitaria (scursà GVU, in vèneto se scrivarìa Grafìa Vèneta Unitària) el xe el titoło de un manuałe, scrito in itałian, fato fare 'ntel 1995 da ła Xonta Rejonałe del Vèneto, par catar fora un sistema de scrìvare ła łéngua vèneta che el vae ben par tuti i difarènti diałeti.
El sistema el xe sta pensà da na comision sientìfega nominà da ła Xonta Rejonale e formà da Manlio Cortellazzo (diretore), Silvano Belloni, Luciano Canepari, Dino Durante, Mario Klein, Gianna Marcato, Sergio Sacco, Maria Rosaria Stellin, Ugo Suman e Alberto Zamboni.
El sistema GVU el consìlia de scrìvare come che se parla (sensa vardare a l'etimologìa o l'origine de łe parołe) e de doparare serte łétare par scrìvare i soni de ła łéngua parlà, ma el lasa anca na serta łibartà de poder sèliere de łe łétare difarènti.
Açento[canbia | canbia sorxente]
L'açento el xe un segno che el se mete sora na vocałe tònica par mostrare ła maniera giusta de pronunsiare na paroła. El sistema GVU el dixe de doparare l'acento grave par tute łe vocałi (à, è, ì, ò, ù) e l'acento acuto soło par łe vocałi é e ó (quando che łe xe sarae).
L'acento el va doparà:
- Inte łe parołe sdrùciołe e bisdrùciołe: àlbaro, métare
- Inte łe parołe sdrùciołe che łe xe diventae piane dopo che łe gà perso ła vocałe finałe: métar (da métare)
- Inte łe parołe tronche che łe finise co na vocałe: insonà, palù
- Inte łe parołe tronche che łe finise co na consonante, soło quando ła vocałe de l'ùltima siłaba ła xe na è verta o na ò verta: scarpèr, veciòt
- Inte łe parołe piane co ła è verta o ła ò verta
- Sora ła ì tonica dopo na u: puìna, puìto
- Sora ła ì o ła ù tonica prima de na vocałe finałe: unìo, bevùo
- Par distìnguare parołe de na soła siłaba che łe se scrive conpagne: sta-stà, ghe-ghé (l'acento el va inte i verbi; par i altri caxi, se va drìo a l'esenpio de l'italian)
L'acento no el va doparà:
- Inte łe parołe tronche che łe finise co na consonante: cavin, Muran, magnar, canal
Apòstrofo[canbia | canbia sorxente]
L'apòstrofo el se poe doparare:
- par i articołi davanti na vocałe
- articoło determinativo: l'àlbaro, l'inpiria, l'omo
- łe preposision articołae, davanti na vocałe, łe va scrite senpre stacae: da l'àlbaro, de l'omo
- articoło indeterminativo, sia maschiłe che feminiłe: n'àlbaro, n'ànara
- a l'inisio de na paroła, al posto de ła Ł (L tajà), par segnare na L che no ła se lexe quasi pì: 'a (ła), 'èto (łèto)
Łétare o sinbołi[canbia | canbia sorxente]
Ocio:
- davanti a B, P ghe va ła N e no ła M: es. canbiar, tenpo e no cambiar, tempo
- ła U ła se dopara anca se el suono el tende verso O: cioè se scrive sguèlto e no sgoèlto (it. svelto)
Alternative previste[canbia | canbia sorxente]
Łe racomandassion de ła GVU łe permete de sieliar tra diverse maniere de scrivar çerti suoni:
- c dolce: C seguìa da E o I, opure Ċ
- g dolce: G seguìa da E o I, opure Ġ
- consonante fricativa sonora interdentale: DH opure Đ
- consonante fricativa sorda interdentale: ZH opure Ẑ
- GN de gnaro: GN opure Ñ
- S+C dolce: SĊ opure S-C (fisċar / fis-ciar)
Par ła S el discorso el xe na s-cianta pi conplicà:
- posibiłità 1 (come in tałian): in mezo a do vocałi S indica ła S sonora, SS indica ła S sorda; par ła S sonora a inissio paroła se pol sieliar tra Ṡ o X (es. A casa mia ghe xe na cassa de vin)
- posibiłità 2: par ła S sonora senpre X , par ła S sorda senpre S (*) (es. A caxa mia ghe xe na casa de vin)
- posibiłità 3: par ła S sonora senpre Ṡ , par ła S sorda senpre S (*) (es. A caṡa mia ghe ṡe na casa de vin)
(*) in ogni caxo davanti a na consonante ghe va senpre S, sia par el suono sordo che par queło sonoro.
Par ła Z ghe xe tanti sinbołi a seconda del suono precixo che se vol raprexentar, ma in realtà no ghe xe maniere alternative de scrivar el steso suono. Ła se dopara cosita:
- in mezo a do vocałi, come in tałian: Z indica ła zeta sonora (pezo, it. peggio) , ZZ la zeta sorda (fazzoleto)
- ne łe altre poxission: Ż par ła zeta sonora (żenocio, vèrżar), Z par ła zeta sorda (zata, zeola)
Par altri suoni particołari se pol doparar ZH/Ẑ e Ž.


text:
Alex Britti
Alessandro "Alex" Britti (Roma, 23 de agosto 1968) xe un cantautore e chitarista italian.
Indice
Biografia[canbia | canbia sorxente]
A disisete ani, el fonda el primo grupo de xenere blues e taca a laorare nei locałi romani e a cołaborare co' muxicisti foresti in Itałia, da Louisiana Red a Buddy Miles e Billy Preston, fin a ła tournée eoropea co' Rosa King.[1] El suceso 'rente el grando publico riva ne l'istà del 1988, co' 'l so singoło Solo una volta (o tutta la vita) resbalsa al primo posto de łe clasifiche itałiane. A dir el vero el publica el so primo albun xa 'ntel 1992 co'l titoło senplice "Alex Britti" restà squaxi sconosùo, dovarà pasàr ben 6 ani 'vanti che un novo disco veda el ciaro.
Ne l'otobre del 1998 el gà publicà l'albun it-Pop, che gà vendùo più de tresentomìłe copie.
'Ntel 1999 el xe rivà a partesipàr al Festival de Sanremo vinsendo ne ła categoria Nove Proposte co' ła canson Oggi sono io, che qualche ano drìo xe stà incixa anca da Mina. 'Ntel 2000 el gà publicà el so segondo albun. La vasca e i so do singołi Una su 1.000.000 e La vasca ło gà menà da nòvo so'i primi posti de ła clasifeghe.
'Ntel 2001 el gà partsipà da nòvo al Festival de Sanremo co' Sono contento, che se gà clasifegà al setimo posto. El 5 xenaro 2002 xe infra i super ospiti so Rai Uno del programa Un Ponte fra le stelle, ła Curcuma dei putełi vitime de łe guère e del terorismo, prexentà da Mara Venier e prodòto da Ruggero Pegna e "Far Film", co' el Patrocinio de l'Alto Comisariato de łe Nasion Unìe par i Refugiài.
'Ntel 2003 el torna al festival co' 7000 caffè (se gà clasificà secondo subito dopo Alexia). Po' el gà publicà el so terso albun "3" che contien anca i so ùgnołi, La vita sognata e Lo zingaro felice.
'Ntel 2005 el gà publicà el so quarto albun dal titoło "Festa", dove che xe prexenti tre canson conposte in cołaborasion co' Maurizio Costanzo. Da l'albun xe stài estrati tre singòłi: "Prendere O Lasciare", "Festa" e "Quanto Ti Amo".
'Ntel 2006 el xe ritornà al Festival de Sanremo co' "...Solo con te", clasificandose terso neła categoria omeni. 'Ntel steso ano da ła cołaborasion co' Edoardo Bennato nase el doto "Notte di mezza estate" cołaborasion che porta i do a xiràr tuta Itałia co' un tour che łi gà visti exibirse insieme.
El 29 setenbre 2007 gà registrà nei studi de Mtv Itałia el segondo MTV unplugged itałian de ła storia: el concerto che rivixita i concerti del chitarista in version acustega patòca, xe insìo el 1° febraro 2008, in un cofaneto a preso speciałe Cd+Dvd e, inaxonta, xe xe stà trasmeso so' Mtv el 28 xenaro 2008. 'Ntel concerto xe xa prexente anca un brano xa de l'albun La vasca. Milano, primo singoło estrato da l'albun xe stà trasmeso da łe radio e da Mtv steso a partir da xenaro 2008. Dal secondo MTV Unplugged itałian xe stà estrato anca un novo singoło Favole. Ne ła so band in sto ulimo laoro: Luca Scorziello ałe percusion, Stefano Sastro al piano, Luca Trolli a ła bateria, Emanuele Brignola al contrabaso, Monica Hill e Gabriella Scalise a łe voxe, Hugo Tempesta al mixer.ù
'Ntel 2009 el gà sonà ła chitara ne l'ultimo disco de Claudio Baglioni "Q.P.G.A" ne ła canson "Piazza del Popolo".
El 25 setenbre 2009 xe vegnùo fora so'l marcà el singoło "Piove", seguìo, el novenbre, da l'insìda del novo albun de inediti intitołà 23. Spartìse infati co' łù questa nova aventura discografica "mostri sacri" cofà el basista Darryl Jones (Miles Davis, Sting, Eric Clapton, Rolling Stones), el baterista Paco Sery (xa 'ntel Joe Zawinul Syndacate, muxicista çełebrà da Jaco Pastorius e Wayne Shorter), el sasofonista Bob Franceschini (infra i altri, co' Mike Stern) e l'arpista Cecilia Chailly (sołista afermàda e xa al fianco, intra i altri, de Fabrizio De Andrè, Mina, Ludovico Einaudi). Inaxonta a l'albun gà partesipà uno dei nomi itałiani pì iłustri del momento, queło del viołinista e arangiator Davide Rossi, xa al fianco de Brian Eno, Robert Fripp, The Verve, Golfrapp, Royksopp e ultimamente al laoro par i archi de "Viva la Vida" dei Coldplay.
El 6 novenbre xe stà publicà el so novo sito uficiałe wwww.alexbritti.com par el quało Alex Britti gà personalmente conponesto ła cołona sonora co' do trase strumentałi inedite.
'Ntel 2011 el riłasa el singoło Immaturi cołona sonora de l'omonemo film Immaturi de Paolo Genovese.
Discografia[canbia | canbia sorxente]
Albun uficiałi[canbia | canbia sorxente]
EP[canbia | canbia sorxente]
Racolte[canbia | canbia sorxente]
Live[canbia | canbia sorxente]
Singołi[canbia | canbia sorxente]
- 1998 - Gelido
- 1998 - Solo una volta o tutta la vita
- 1999 - Da piccolo
- 1999 - Se non ci sei
- 1999 - Oggi sono io
- 1999 - Mi piaci
- 2000 - Una su 1.000.000
- 2000 - La vasca
- 2001 - Sono contento
- 2001 - Io con la ragazza mia tu con la ragazza tua
- 2003 - 7000 caffè
- 2003 - Lo zingaro felice
- 2003 - La vita sognata
- 2005 - Prendere o lasciare
- 2006 - Festa
- 2006 - Quanto ti amo
- 2006 - Solo con te
- 2006 - Notte di mezza estate
- 2008 - Milano
- 2008 - L'Isola che non c'è (cover de Edoardo Bennato)
- 2009 - Piove
- 2009 - Buona fortuna
- 2010 - L'attimo per sempre
- 2011 - Immaturi
Singołi in Hit Parade[2][canbia | canbia sorxente]
Cover[canbia | canbia sorxente]
- 'Ntel 2000 el cantante spagnoło Sergio Dalma gà reałixà 'na cover del brano Solo una volta (o tutta la vita) de Alex Britti cantàda in spagnòło e intitołà Solo una vez. El brano xe stà interpretà in doto co'l steso Alex Briti e xe stà incluxo 'ntel albun Nueva Vida de Sergio Dalma.
- 'Ntel 2001 ła cantante Mina gà reałixà 'na cover de Oggi sono io publicà in un CD singoło
Merchandising[canbia | canbia sorxente]
'Ntel 2010 l'entourage del cantante mete in comercio 'na łinea de prodoti personałixài[3] co'l nome de Alex Britti.
Note[canbia | canbia sorxente]
- ↑ (IT)Biografia so Italica Rai
- ↑ (IT) Hit Parade Itałia - Clasifiche dischi, charts, canson, testi, muxica lixiiera, box office italia, clasifica film, discografia, festival de sanremo
- ↑ (IT) El sito del merchandising de Alex Britti
Altri progeti[canbia | canbia sorxente]
- Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Alex Britti
- Su Wikiquote ghe xe dełe citasion de o su Alex Britti


text:
Pupo (cantante)
Pupo, nome d'arte de Enzo Ghinazzi (Ponticino, 11 setenbre 1955), xe un cantante, prexentador tełevixivo e dopiator itałian.
Indice
Biografia[canbia | canbia sorxente]
Pupo nase a Ponticino, frasion del comùn de Laterina, Pergine Valdarno e Civitella in Val de Chiana in provincia de Areso. So pare fasseva el postìn, so mare ła caxałìna. Tuti do i genitori gera inpegnài dal canto e da ła recitasion ; so mare cantava in alcuni cori del logo indove i vivea, so pare ne l'otava rima toscana, so nono Santi Ghinazzi jera soranominà el poeta.
'Ntel 1975 el gà exordìo cofà cantante a ła Baby Records. Ła so prima canson xe Ti scriverò. El so primo albun risałe invese al 1976 e se ciama Come sei bella. 'Ntel 1978 el otien el gran suceso prima co' Ciao e indrìoman co' Gelato al cioccolato, scrita co' Cristiano Malgioglio.
'Ntel 1980 el partesìpa al Festival de Sanremo co' Su di noi, che deventa una de łe so canson più conosùe. Sta canson vien incluxa 'nte l'albun Più di prima, co' un so altro gran suceso, Firenze Santa Maria Novella, indove el canta el so amor pa'l caołogo toscan. 'Ntel 1983 el se prexenta da nòvo a Sanremo co' el brano Cieli azzurri e 'ntel 1984 co' Un amore grande ch'el gaveva scrito co' Umbberto Tozzi e Giancarlo Bigazzi. In sta edision el sostituìse Loretta Goggi che gavarìa dovesto exibirse co' ła stesa canson. 'Ntel 1987 el vinse el Zecchino d'oro scrivendo Canzone amica, cantàda da Fabio Etter. Drìo ani de crixe, dovùa anca ai problemi ch'el gà avùo pa'l xogo de axardo (de ris-cio) 'ntel 1992 el torna a Sanremo cantando La mia preghiera. Anca stavolta el decide da partesiparghe a l'ultemo momento a cauxa de ła squałifica che gera stàda fata ai dani de Jo Squillo, che s'avea prexentà co'l so vero nòme e cognome, par po' ricipàr el so pseudonimo più conosùo.
No'l xe stà soło autor de testi, ma el gà scrito anca canson par altri, cofà par exenpio, Sarà perchè ti amo (conposta dal mestro Dario Farina, par la quałe, co' Daniele Pace, el gà scrito el testo), cantàda da Ricchi e Poveri. Tante so canson xe stàe tradote in todesco, fransexe, inglexe, spagnoło. El xe un mucio famoxo in Rusia, (indove el s'a exibìo in decine de concerti) e 'l xe andà a exibirse in volta par tuto 'l mondo.
In sti ultimi ani ło se gà visto partesipàr a diverse tramsion in tełevixion cofà : Quelli che il calcio (dove 'l gera l'inviato da Firense che vardava ła AC Fiorentina de cui el xe un gran tifoxo) e senpre so'l picoło schermo se gaveva contà ne Il Funambolo.
'Ntel 2005 el xe inviato in Braxiłe de ła segonda edision del reality show La fattoria che ło rislansa in tełevixion. Ne l'istà del 2005, par la prima volta, el prexenta un programa tuto suo so Raiuno, el quis Il Malloppo. Grasie al suceso ch'el otien co' sto programa ghe vien fidà de prexentàr Affari tuoi, programa che gera stà prexentà co' suceso da Paolo Bonolis. El cantante, dopo esarse un fià fermà a marso 2006 a cauxa de 'na tournée, sucesivamente el se refuda de prexentàr la trasmision anca ne ła stagion 2006/2007 (invitando ła Rai a far reposàr el programa parch'el va canbià), tacando invese a prexentàr un novo programa par l'istà, Tutto per tutto, e in inverno, el inpresta ła voxe a Hammy, personaxo de ła Dreamworks La gang del bosco. Ne l'istà del 2007 el prexenta el preserałe "Reazione a catena - L'intesa vincente so Raiuno. Pa'l primo canałe l'è stà ciamà anca a prexentàr alcuni programi test: el primo a disenbre 2007 xe stà Chi fermerà la musica (che po' xe stà trasmeso regołarmente in prime time in primavera), e a xenaro Tutti alla lavagna. In istà el prexenta da nòvo L'intesa a catena.
Dal 20 setenbre 2008 el gà prexentà co' Ernesto Schinella, el putèło slansà da Ti lascio una canzone, Volami nel cuore nel sabo sera de Raiuno. A novenbre dal Casinò de Saint Vincent La Notte dei Poker 3 in onda dal 1° xenaro so Sky Sport 2, prodòto da 2Bcom.
'Ntel 2009 el partesìpa novamente al Festival de Sanremo co' ła canson L'opportunità, co' Paolo Belli e Youssou N'Dour. El brano riva in finałe e raxonxe el segondo posto ne ła clasifica de iTunes.
Dal 6 marso al 1° magio 2009 l'à prexentà ła setima edision de ła trasmision I raccomandati, trasmesa ogni venare in prima seràda so Raiuno.
El xe stà un xogador de axardo, dal poker al caxinò. Xe pròpio par sto visio ch'el gà perso un mucio de schèi; el so amigo Gianni Morandi ło gà agiutà a saldàr i dèbiti inprestandoghe nei ani novanta duxento miłion de franchi. 'Ntel 2008 Pupo gà saldà el debito co'l so amigo, montando so'l palco fasendoghe 'na sorpresa a Morandi che gera drìo exibirse durante un so spetacoło danansi ałe tełecamare de Striscia la Notizia. El gà anca scrito un libro "Banco solo! Diario di un giocatore chiamato Pupo" so' ła małatìa dovùa a ła pasion pa'l xogo de axardo, che comunque no'l gà perso. Infati 'ntel 2007 el comenta co' Fabio Caressa e Stefano De Grandis so SKY Sport La Notte del Poker, el primo canpionato itałian de poker al Caxinò de Venesia, prodoto da 2Bcom e canta anca ła canson che łù gavea scrito; sucesivamente el partesìpa da xogador a La Notte del Poker - Celebrity Edition, torneo xogà da vip, co' ła partecipasion de Katia Ricciarelli, Rosita Celentano, Marco Baldini, Paolo Brosio, Giulio Scarpati, Andrea Delogu, Fabio Caressa, Alessandro Haber, Gianni Cavina, Manuela Moreno e Lillo del dòto comico Lillo & Greg. Ad avrìl 2009 l'è uno dei promotori de Stars for charity - Poker per l'Abruzzo, prodòto da 2Bcom e prexentà da Giorgia Surina, a favor dei taremotà d'Abruso a cui xe stà donà el montepremi de 150.000 euro. Insieme a eło partesìpa anca el xogador de bałon Francesco Totti, el siador Giorgio Rocca, ła showgirl Pamela Camassa, el cantante dei Zero Assoluto Thomas De Gasperi e 'l comico Lillo. El partesìpa a un mucio de convegni so'l xugo contando come che se fa ad insìr da'l visio del xogo.
Da l'8 xenaro 2010 Pupo prexenta, par la segonda volta, l'otava edision de I raccomandati, in onda in prima seràda so' Raiuno.
Pupo gà partesipà par la sesta volta, al Festival de Sanremo 2010, in conpagnìa de Emanuele Filiberto e al tenor Luca Canonici. El trio prexenta 'na canson definìa "patriotica" verso l'Itałia, el cui titòło xe Italia amore mio. Sta canson però no xe ben acòlta da parte del publico in sała, che clamoroxamente fis-cia el trio, deventando cussì el caxo del festival, riva in finałe e raxonxe el segondo posto Pupo ed Emanuele Filiberto xe definìi i vinsidori morałi del festival.
Dopo el gran suceso de ascolti de I raccomandati, el diretor de Rai Uno, Mauro Mazza convinse Emanuele Filiberto di Savoia a prexentàr Ciak... si canta dal 12 marso 2010 so Raiuno in sostitusion de Pino Insegno e Miriam Leone. Pupo xe de fato so Rai Uno tuti i vènare par più de 5 mexi consecutivi.
Come xa dito prima, ła cubia Pupo ed Emanuele Filiberto de Savoia, gà fato susitàr un mucio de połemiche, sia par la partecipasion al Festival de Sanremo, sia parchè i gavea prexentà I raccomandati e Ciak...si canta!, tanto da minasàr e ofénder el cantante toscan so'l pròpio blog. Infati 'ntel mexe de marso, de łe persone ignote gaveva scrito so'l blog de Pupo: "Nano, se non ripudi il Principe, hai le ore contate". Pupo comenta sto manàso dixendo patòco "Non ho nulla da nascondere, farò denuncia contro ignoti" (no go gnente da scónder, farò 'na denuncia contro ignoti). Infati in seguito a sto fato el gà denonsià a ła Połisia postałe de Roma sto menàso. 'Ntel lujo 2010 el prexenta Napoli Prima e Dopo: ła trasmision fa record de ascolto in prima seràda durante tuta l'istà de Rai Uno (cavando łe partìe de bałon dei Mondiałi). Ne l'agosto del 2010 el inpresta ła voxe a l'ałan protagonista de Sansone. A setenbre 2010 el riprende a prexentàr Attenti a Pupo so Radio 1 Rai e a xenàro 2011 pa'ła tersa volta el gà prexentà i Raccomandati in prima seràda so Rai 1. A febraro del 2010 el gà prexentà so Radio 1 e Rai 4 pontàde speciałi dedicà al Festival de Sanremo "Attenti a Sanremo... dopo il festival" . A lujo 2011 l'à prexentà co' Elisa Isoardi Miss Italia nel mondo e par ła segonda volta Napoli Prima e Dopo. A setenbre 2011 el ritaca a prexentàr de Attenti a Pupo so Radio 1 Rai dal marti al venare a łe 13.30. A febraro 2012 vien publicà e vendùo el so primo romanxo noir La Confessione, stanpà da Rizzoli, che drìo 'na setimana da l'insìda, l'è suìto in ristanpa. A setenbre 2012 el torna in Raidio so Radio 1 Rai co' ła quarta edision de Attenti a Pupo e co'l novo programa setimanałe Passato contro Futuro trasmeso el xioba dopo el Gr Rai de ła mexanote. Senpre 'ntel mexe de setenbre el torna so Rai 1 ne ła xurìa de Ti lascio una canzone, el programa del sabo sera prexentà da Antonella Clerici.
Vita privà[canbia | canbia sorxente]
El xe spoxà dal lujo del 1974 co' Anna e 'l gà 'na rełasion dal 1989 co' ła Personal Manager Patricia Abati. El gà scrito l'ino de łe do squadre toscane par cui el tifa: Fiorentina (è Fiorentina) e Areso (Canzone Amaranto). Pupo xe inpegnà anca nel sociałe e 'l xe uno dei fondadori de ła Nasionałe itałiana cantanti, de cui el xe stà prexidente da xugno 2007 fìn al 2010, ano in cui el se gà dimeso da l'asociasion. El gà tre fìe: Ilaria, Valentina (nata da 'na rełasion extraconiugałe) e Clara. 'Ntel 1999, co'l gà quarantaquatro ani, el deventa nono de Leonardo e 'ntel 2010 riva ła segonda neodìna. Viola, entranbi fiòi deła primogenita Ilaria. 'Ntel 2012 riva el terso neodìn. Matteo, so fiòło de ła segondogenita Valentina.
Curioxità[canbia | canbia sorxente]
- Xontà a La Confessione Pupo gà scrito do łibri so sè steso. El primo, usìo 'ntel 2001, e publicà da Rai-Eri, se intitoła "Un enigma chiamato Pupo", e ła xe 'na autobiografia rełatìva al so pasà. El segondo, insìo l'11 setenbre 2005, el dì del so sinquanteximo conpleano, e gà par titoło "Banco solo! Diario di un giocatore chiamato Pupo" e rivarda ła so pasion pa'l xogo de axardo che in pasà ghe gà simentà diversi problemi.[1]
- In un'intervista a Telesette el gà contà un anètodo rełatìvo a quando ch'el gheva partesipà al Festival de Sanremo del 1980, indove l'avea cantà Su di noi:"Dovevo esibirmi subito dopo Morandi ed ero talmente agitato che mi scappava la pipì. Gianni stava per finire il brano e io, non facendo in tempo a raggiungere il bagno, l'ho fatta in un cappello appoggiato a una sedia... Chissà di chi era!"
"Gavea da exibirme suìto dopo Morandi e jero cussì agità che me scanpava pisìn. Gianni gera drìo fenìr el so brano e mi, no fasendo in tenpo a raxonxer el bagno, ło go fato in un capèło puxà a 'na caréga... Chisà de chi ch'el gera".[2]
Note[canbia | canbia sorxente]
- ↑ Fate largo a Pupo, il quasi cinquantenne da LiberoNews Magazine
- ↑ da Telesette n. 7 (anno XXXII) del 16/2/2010


text:
Ipotexi
N'ipotexi (dal greco antego ὑπόϑeσις hypothesis, conpósto da hypo, "sóto" e thesis, "poxision", ovvero supoxision) ła xe ła premexa sotexa a un ragionamento o a na demostrasion.
El significà de ła paroła a łe origini el era n'idea inteligente o un metódo matematego capase de senplificar i calcołi, ma che no el era nesexariamente reałe. Co sto significà el Cardinal Bellarmine el uxò ła paroła quando che el avvertì Galileo Galilei de no tratar el movimento de ła Terra come reałe.
In l'uxo comun, n'ipotexi ła xe n'idea provvixória el cui vałor dev'èser asertà. L'ipotexi ła reciede quindi un sfórzo da parte dei resercatori par confermarla o negarla. N'tel metódo ipotetego-dedutivo, n'ipotexi ła dovrebe èser falsificabiłe, ovvero ła dovrebe èser posibiłe deciararla falsa, sołitamente tramite oservasion e conseguente formulasion de n'altra ipotexi łogega.
Ła paroła "ipotexi" ła xe stà uxà in modo no correto par l'ipotexi de Riemann, che ła dovrebe èser pì propiamente ciamà congetura.
Par exenpio, na persóna che ła riva in un paexe e che ła vede na pecora bianca, ła potrebe formular l'ipotexi che tute łe pecore de quel paexe łe sia bianche.
Questa ła pol èser considerà n'ipotexi in quanto ła xe falsificabiłe, sioè el pol èser provà el contrario: basta vedar na soła pecora de diverso cółor.
Spexo łe demostrasioi matemateghe łe venge enunsiae in tre parti: ipotexi, texi e demostrasion, dove l'enunsià da demostrar no el xe l'ipotexi ma ła texi, łe ipotexi łe xe invese łe condisioi in cui si opera che i venge utiłisae insieme ai axiomi de ła teoria in cui si opera par recavar ła demostrasion, a exenpio:
- Ipotexi: el sia un triangoło retangoło
- Texi: Teorema de Pitagora
- Demostrasion: vedi łe diversi demostrasioi a ła vose Teorema de Pitagora.
Ła texi ła xe ła propoxision de cui si vołe asertar ła verità. El ragionamento che el bixogna exeguire par rivar a tałe verità si siama dimostrasion.
Varda anca[canbia | canbia sorxente]
- Texi
- Teorema
- Teoria
- Philosophiae Naturalis Principia Mathematica par ła poxision de Isaac Newton regoardo łe ipotexi, "Hypotheses non fingo".


text:
Recioto de ła Valpolexela
El recioto l'e un vin dolso che se produse nte ła Valpolexèla, rente de Verona. I graspi de ua i vien tajà e mesi a strinàr su łe grele (suporti de łegno). Co che el graspo l'è suto, ma no seco, se fa el vin che l'è dolso e bon. Na olta, par far el recioto se usaa altro che recie del graspo, che vol dir soło i acini che i gera sta' piasè esposti al sol. Da chi el nome de Recioto.
Carateristeghe[canbia | canbia sorxente]
- cołore: moro granà pitosto cargo.
- odor: carateristego, açentuà.
- saor: pien, vełutà, caldo, dełicà, amabiłe.