text:
Irlanda
Ła Irlanda (Éire en irlandexe e Ireland en inglexe), ufisialmente Republica de Irlanda, ła xe un paese de ła Eoropa osidental.
Ła confina a nordest co ła Irlanda del Nord, ke fa parte del Regno Unido.
Indice
- 1 Giografia
- 2 Storia
- 3 Giografia połitega
- 4 Demografia
- 5 Economia
- 6 Etimołogìa
- 7 Note
Giografia[canbia | canbia el còdexe]
Ła republica ła ocupa ła banda sudosidental de ł'ixoła d'Irlanda[2][3].
Durante ł'era glaciałe, ł'ixoła de Irlanda ła xera tacà ała Gran Bretagna e questa al continente eoropeo.
El monte pi alto el se ciama Monte Carrauntoohill (1041 m).
El fiume pi łongo el xe el Shannon (386 km).
Storia[canbia | canbia el còdexe]
Antighità[canbia | canbia el còdexe]
Par un çerto tenpo, xera posibiłe vegner a pie da ł'Eoropa fin in Irlanda; difati ghe xe trace, 'ntel periodo Mesołitico, 8000 ani prima de Cristo, deła presensa de omeni rivà dal continente.
Mejari de ani pi vanti, 'nteł'era del Fero, xe rivà i celti, fra ł'otavo e 'l primo secoło vanti Cristo, e i xe diventà ła definitiva popołaxion de ł'Irlanda. I Romani no xe mai sbarcà su ł'isoła, ma i ła conoseva col nome de Hibernia.
'Ntel 5° secoło dopo Cristo, anca grasie a San Patrisio [4], xe rivà el Cristianesimo. 'Ntel alto Medioevo, visto ke ł'ixoła ła xera al riparo dełe invasion barbariche, ghe xe sta na grande fioridura culturałe cristiana in raquanti monasteri sparsi 'ntei diversi regni celtici, con produxion de manoscriti (el "Libro de Kells"), bigiù e altri atrezi. Ma soratuto xe partii dał'Irlanda un saco de misionari (San Cołonban, San Gało etc.) ke in pratica i ga riportà indrio el Cristianesimo in Eoropa, dove ke ghe gera devastaxion e guere continue.
Dal nono secoło, però, taca a rivare ondà de vichinghi, ke brusa monasteri, ciese e case, ma ke anca i se inpianta pian pian su ł'ixoła, mis-ciandose coi celti e fondando çità come Dublin, Cork, Limerick, Waterford.
Modernità[canbia | canbia el còdexe]
'Ntel 1171 i inglesi, col re normano Enrico secondo, i invade ł'Irlanda. Scuminsia secołi de guere fra i celti (o celto-vichinghi) e i inglesi, ke vol comandare.
Ała fine, 'ntel 1603, i inglesi i vinse na volta par tute. Col fato ke intanto ł'Inghiltera ła gera diventà protestante, mentre ke i irlandesi i gerà restà catołici [5], i inglesi, ała fine del 17° secoło, i ga portà in Ulster [6] coloni protestanti dała Scozia e dał'Inghiltera. Co ła guera portà da Cronwell in Irlanda contro i catołici xe morta metà deła popołaxion. Dal 1641 el parlamento de Dublin no'l ga pi acetà catołici, anca se el 90% deła popołaxion ła xera catołica.
I irlandesi i ga tacà, 'ntel corso dei secołi, a ałearse co tuti i nemisi deł'Inghiltera, basta ke i ghe dese na man a butarli fora, ma ła ghe xe senpre 'ndà sbusa. Prima coi spagnołi de Filippo Secondo [7], dopo coi francesi [8], infine coi todeschi [9].
'Ntei ani quaranta del 19° secoło, su 8 miłioni de Irlandesi, 1 miłion xe morto de fame 'nteła "Grande Carestia" [10] e 1 miłion e mexo xe emigrà; par sta tragedia xe sta ancà incolpà łe połitiche agricołe protezionistiche del governo inglese, incurante del destin dei catołici irlandesi.
Dopo ła rivolta del 1916 [11] e ani de guerija, ała fine, 'ntel 1921, xe rivà l'indipendensa, ma 6 dełe 9 contee deł'Ulster łe xe resta łigae al Regno Unido cofà Irlanda del Nord.
Tra i Irlandesi ghe xe sta quełi ke ga acetà l'indipendensa fata cusì, coła spartixion, e quełi ke i vołeva continuar ła guera finkè l'Irlanda no ła fuse sta unida. Cusì xe s-ciopà ła "Guera civiłe", durà fin al 1923, quando ke ga vinto i primi. Fra i altri, 'nteła guera civiłe xe sta copà anca el patriota deła lota par ł'indipendensa, Michael Collins.
Sudivixion istoreghe[canbia | canbia el còdexe]
Par tradixion, ł'ixoła de Irlanda ła xe divisa in quatro provinçe: Connacht, Leinster, Munster e Ulster, co 32 contee, ventisie dełe quałi łe xe 'nteła republica de Irlanda.
Giografia połitega[canbia | canbia el còdexe]
Divixion aministrativa[canbia | canbia el còdexe]
Ła xe divixa in 26 consiji de contado (county councils), 3 consiji de sità e de contado (city and county councils), 2 consiji de sità (city councils)
Partecipasion a organixasioni sovrastatatałi[canbia | canbia el còdexe]
Ła fa parte del'Union Europea.
Cavedal e altre sità[canbia | canbia el còdexe]
Ła so capitale ła xe Dublin.
Demografia[canbia | canbia el còdexe]
Ła gà quatro milioni de abitanti.
Ła religion pi praticada xe el catolicesimo, dopo vien i anglicani e i presbiteriani.
Łe lengoe uficial łe xe el gaelico o irlandexe e l'ingléxe.
Economia[canbia | canbia el còdexe]
Ł'Irlanda ła ga na economia vispa e ativa.
El redito pro capite xe el secondo al mondo.
Ancò ł'economia ła se baxa soratuto su ł'industria, spece queła par l'esportasion: l'Irlanda xe el primo esportatore al mondo de beni łigà al software.
Ła ga avudo na grande cresita anca el setore dei servisi e el turismo.
Dopo ł'indipendensa, ła republica ła xera pitosto poareta e ła se tegneva su co ł'agricoltura.
'Ntel 1973 coł'entrada 'nteła Comunidà Eoropea (adeso Union Eoropea), xe canbià łe robe. Un uso intełigente dełe risorse mandà da Bruxelles e na połitica fiscałe de tase base par quei ke meteva su inpresa, ga fato s-ciopar l'economia. In particołare, el baso prelievo fiscałe par i capitałi foresti e el fato de esare un paese de łengoa inglexe drento l'Eoropa, ga atirà un saco de multinasionałi e de capitałi apunto, co na cresita vertical deł'economia scancełando ła disocupasion.
'Ntei ani 90 del ventesimo secoło ghe xera un taso de cresita del 10% ał'ano e ł'Irlanda, par questo vegneva ciamà ła "Tigre Celtica".
'Ntel 2006 se xe rivà al punto ke i do governi deł'Irlanda e dei Stadi Unidi d'America i ga fato 'n acordo ufiçial par regołar ł'imigrasion dał'America de gente in çerca de lavoro, quando ke na volta i xera miłioni i Irlandesi ke partiva in nave par trovar lavoro in America.
El skeo xe ł'euro.
Etimołogìa[canbia | canbia el còdexe]
"Éire" (che coretaménte el va pronuncià [ˈeːrʲə]), el riciama al nome de na divinità anticamente ciamada Ériu, na dea mitołòxega ceh ła ga jutà i gaèłisi inte ła conquista de l'ìxoła irlandéxe.
Éire el xe na fórma nominativa del sostantivo in gaèłico, sendo ła fórma dativa Éirinn [12] e cheła xenitiva Éireann.
"Ireland" el xe ła contrasion de Ériu e de el xermanego (vecio noren o vecio inglexe) land, "tera".
Intranbi i nomi łi nase par defignir ła intiera ìxoła de Irlanda, e soło che resentemente łi vien utiłixai par el stato.
Nomi in uxo[canbia | canbia el còdexe]
In vèneto xeneralménte el stato el vien ciamà senpliseménte Irlanda, a parte quando che se parla anca de l'ìxoła in xènare o de l'Irlanda del Nord, onde che ła xe ciamada Éire o col nome par estéxo par no xenerar inconprension de vario xènare.
Int'el stato isteso[canbia | canbia el còdexe]
Ła Costitusion irlandéxe, de el 1937, ła aférma che el "nome" del stato el xe Éire in irlandéxe, e po' Ireland in ingléxe[13]. El Republic of Ireland Act, de el 1949, el aférma che ła "descrision" oficial de el stato ła xe Poblacht na hÉireann in irlandéxe e Republic of Ireland in ingléxe[14], par distìnguar el stato da l'ìxoła intiera e enfatixar ła fórma republicana oltre che ła total indipandénsa.
Ła nasion ła ga anca altri nomi e soranomi in ingléxe cofà Éire, The Free State (el "Stato łìbaro") e Twenty-six Counties ("łe 26 contee").
Int'el Regno Unìo[canbia | canbia el còdexe]
Seben che tante olte sìe doparà el nome estéxo[15], che el xe l'ùnego tra l'altro asetà dal Regno Unìo, par tratai e inisiative internasionałi, el vien uxà el sénplise nome "Irlanda".
Spéso inte'l Regno Unìo el vien ciamà anca Southern Ireland ("Irlanda del Sud")[16].
Inte ła Union Eoropea[canbia | canbia el còdexe]
Da el 2007[17] el stato el xe ciamà co tute e do łe łéngue costitusionałi, irlandéxe e ingléxe[18], co i contraségni "Éire Ireland"[19]
Note[canbia | canbia el còdexe]
- ↑ Per sempre Irlanda
- ↑ donca scuaxi tuta, fora ke sie dełe nove contee tradisionałi deł'Ulster.
- ↑ Tuta ł'ixoła ła ga na superficie de 84412 kiłometri quadri e ła xe stacà dała Gran Bretagna dal Mar d'Irlanda.
- ↑ patron d'Irlanda, festa el 17 de marso
- ↑ se gavea creà ła ł'identificaxion inglesi = protestanti e irlandesi = catołici
- ↑ ke xera ła provincia pi catołica e irlandese pura
- ↑ a cavało fra el 16° e el 17° secoło, cołe rivolte de Desmond e Tyrone
- ↑ rivolta del 1798
- ↑ trafici de armi 'nteła Prima Guera mondiałe
- ↑ łigà a na małatia dełe patate: i poareti i magnava soło ke quełe
- ↑ pasqua de sangue
- ↑ ła xe anglisixada in Erin, forma uxada ocaxionalménte in poexìa par indicar l'Irlanda, fin anca a diventar un nome de fémena (famóxo al xe anca el film "Erin Brokovich")
- ↑ che in vèneto el vol dir "Irlanda"
- ↑ che in vèneto el vol dir "Repùblica de Irlanda"
- ↑ par no xenerar inconprension co l'Irlanda del Nord
- ↑ seben che informalménte, dato che el xe stà doparà ofisialménte sol che inte un breve periodo transitorio
- ↑ co l'adosion del gaèłico irlandéxe cofà vintiun łéngua ofisial da part de l'Union Europea
- ↑ similménte come che suséde par Finlandia o Belgio
- ↑ European Union to call country 'Éire Ireland', Irish Examiner, 27 de giugno 2006.


c: text/html

text:
Braghe
Łe braghe o brache le xe un capo de abijamento (na volta considerà solche maschiłe e simboło stesso del sesso, ma uncò de fato anca par femane) che łe se indosa su ła parte infarior del corpo e coèrxe separatamente łe do gambe.
Storia[canbia | canbia el còdexe]
Ła storia de łe braghe ła xè ligà a queła dell'equitasion. Łe braghe infati łe xè indispensabiłi par montar a cavało. Łe braghe de uncò, a tubo de stufa, i vien adotai intorno ała metà dell'Otosento (a tradision ła vołe che ła moda ła fuse stà lansà da lord Brummell). Da che'l dì i xè stai aportai soło modifighe picenine de detajio, cofà ad exenpio l'azunta de risvolti, soto l'inpulso de Edoardo VII d'Inghiltera 'nte 'l 1909. Sarà pò ło spor' a rendare popołare sto capo de abijiamènto anca preso łe femane.

robotstxt: allowed

filter: keep