text:
Łéngua basca
Ła łéngoa basca (ciamà anca euskara, euskera, vasco o basque) l'è na łéngoa no indoeuropea atualmente parlà in tel nord de ła Spagna (in tel Paexe Basco spagnoło) e in tel sud de ła Fransa (Paexe Basco francese), dipartimento Pirenei Atlantici. Anticamente el so anbito łenguistego el se estendea a le xone de Aquitania, Ła Rioja, Cantabria, Huesca, Burgos, nord de Zaragoza, fin al Mediteraneo: el nord de ła atuałe Catałogna e parte de i Pirenei Sentrałi. Ghè inportanti comunità parlanti basco in tuto el continente american, ndo se pol catar baschi de seconda e tersa generassión che ancora i parla ła łéngoa in tel diałeto original o secondo forme ibride rixultè da l' incontro de baschi de difarenti rejoni.
El nome de ła łéngoa in basco standard (euskara batua) l'è euskara. In te łe forme diałetałi l'è conosù come euskara, euskera, eskuara, üskara, euskala, eskuera, eskara, eskera, eskoara, euskiera, auskera, oskara, uskera, uskaa o uska. Ła forma euskera (del diałeto de Gipuzkoa) l'è queła più utilixà dai łocutori baschi (senpre manco frequente l' altra forma, vascuence) e l'è adotà anca in tel dissionario de ła Reałe Academia de Łéngoa Spagnoła, XXII edissión.
Se dixe che ła paroła euskara la vegna dal antico verbo basco *enautsi che significava dir e che se conserva in certe forme de ła coniugassión del atual verbo esan (dir) utiłixè in Bizkaia come dinosta (el me le dixe). El verbo *enautsi più el sufiso (-k)ara (forma de) i darea vita a ła paroła *enauskara (forma de dir, forma de parlar) che in seguito, col pasar dei secołi, la se sarea evolua foneticamente en ła atuałe forma standard euskara e in te łe forme sora mensionè.
Da ła paroła euskara è derivà tanti dei termini che i baschi i uxa par indicar se stesi, enfatixando ła łéngoa che i parla, come euskaldun (ci parla basco, indipendentemente da ndo l'è nato o da l' origine) o Euskal Herria (ła tera ndo abita i parlanti basco, speso considerà sinonimo de Paexe o popoło basco). Se pensa anca che i termini «vasco» e «gascón» i vegna da sta stesa paroła. Par indicar tute łe altre łéngoe i baschi i uxa ła paroła erdara e par tuti quei che no parla basco «erdaldunak» (leteralmente, «i posesori de altra łéngoa», indipendentemente da ndo i' è nati), che no par forsa ga na acezión negativa.
Nonostante el sia geograficamente circondà da łéngoe indoeuropee, se pensa che el basco el sia na łéngoa ixolà: no l'è mia considerà na łéngoa indoeuropea, cioè faxente parte del germanico, xlavo, celtico, romanxo, baltico o de ogni altro grupo indoeuropeo. L' è l' unica łéngoa non romanxa de l' Europa osidentałe e che la pararea averghe vù na gran influensa sul sistema vocałico del castilian.
In tei quaxi 40 ani de proibissión durante el regime franchista e ła conseguente persecussión e criminałixassión de chi che le parlava, ła łéngoa basca l'è stà mesa in pericoło de estinsión. Soło tra ła fine dei ani Sinquanta e l' inizio dei ani Sesanta el basco el scominsia a riciaparse pian pianeło.
Co l' arivo de ła democrassia, ła Costitussión spagnoła del 1978 e 'l Statuto de Gernika, ła łéngoa basca la ritorna co-ofisiałe in tel Paexe Basco spagnoło e in tel nord de łe Navara, ndoe lentamente la ritorna a ła vita publica.
Indice
- 1 Aspeti storici, sociałi e culturałi
- 2 Descrissión łenguistega
- 2.1 Clasificassión
- 2.2 Scritura e fonołogia
- 2.2.1 Fonologia
- 2.2.2 Scritura
- 2.3 Vocabołario
- 2.4 Gramatica
- 2.5 Fraxi
- 2.6 Varda anca
- 2.7 Ligamenti de fora
- 2.8 Riferimenti
Aspeti storici, sociałi e culturałi[canbia | canbia sorxente]
Origine e storia de ła łéngoa[canbia | canbia sorxente]
Tanti studioxi i vede el basco come na łéngoa ixoła. De conseguensa, ła so preistoria no la pol mia esar ricostruía par mexo del metodo conparativo, e se sa poco sora łe so origini. L' è probabiłe che na forma primordiałe de ła łéngoa basca la fuse prexente in Europa osidentałe prima de l' arivo de łe łéngoe indo-europee.
Storicamente una de łe prime ipotexi mitiche su l' origine de ła łéngoa basca l'è el tubalismo. Ła teoria la se cołega a ła credensa che tute łe łéngoe le procede da Babel e ła so famoxa tore. El basco el sarea ła łéngoa original, anterior a ła confuxión de łe łéngoe. Alcuni apołogisti del basco in tel secoło XVIII e inisi del XIX i era rivè a dir che na łéngoa cosita parfeta la podea esar sta ispirà soło dal steso ingegno de Dio. Tra sti autori se nota Astarloa e Manuel Larramendi.
Alcune iscrisioni łatine in Aquitania le conserva un numaro de parołe con raixa protobasca, come par exenpio i nomi propi Nescato e Cison (neskato e gizon vol dir rispetivamente butela/toxa e omo in basco moderno). Sta łéngoa l'è ciamà aquitán e l' era prexumibilmente parlà prima che i romani i portase el łatin ai Pirenei osidentałi. I specialisti de storia basca i considera l' aquitán come basco antico. Infati ła parenteła tra basco e aquitán la sarea dimostrà xa da i łaori de Luchaire in tel 1877[1], anpliè posteriormente da Michelena[2] e Gorrochategui[3][4]. El dixintarese dei Romani par sta xona, l' à parmeso al basco aquitán de sopravivar mentre le łéngoe iberica e tartesico le sparea definitivamente. El basco l' à aquixío parołe del vocabołario łatin sia prima che dopo che el łatin el se evolvese in guascón (na variante de l' ocitán) e in navaro-aragonexe. Generalmente se supone che i Baschi i se sia originà in Aquitania e che da lì i sia emigrè verso sud.
In tel giugno del 2006 i archeołogi del sito de Iruña-Velaia i' à catà un insieme de epigrafi con una serie de 270 iscrisioni basche e dixegni del terso secoło. [5]Alcune de łe parołe e fraxi catè i' è urdin (blu), zuri (bianco), gori (roso), edan (ber), ian (magnar), lo (dormir), Iesus, Iose ata ta Mirian ama (Iesus, el pare Iose e ła mare Maria), e Geure ata zutan (nostro pare in ti), forma de sałudo utiłixà dai antichi cristiani. Ulteriori analixi le podarea mostrar che ła łéngoa basca l'è piasè stabiłe de quel che se pensava.
Ipotexi de conesión con altre łéngoe[canbia | canbia sorxente]
L' inposibiłità de cołegar el basco a łe altre łéngoe indoeuropee in Europa l' à fato sercar posibiłi parentełe altrove, speso utiłixando metodi de dubia quałità. Visín a paragoni pseudosientifisi, l' aparissión de ła łinguistica a longo ragio l' à dà origine a svariè tentativi de cołegar el basco con famee de łéngoe geograficamente molto distanti.
Tante ipotexi su l' origine del basco i' è considerè controverse, e łe prove sugeríe generalmente no i' è mia acetè da ła majoransa dei linguisti. In ogni caxo, ła situasión la podarea canbiar in futuro. Alcune de ste ipotetiche conesioni i' è:
- iberica: l' iberico l'è n' antra antica łéngoa na olta parlà in te ła penixoła. Sta teoria, nota come bascoiberismo, l'è famoxa parché difexa dal pare de ła linguistica, William von Humboldt, che l' afermava come l' idioma ibero el fuse predecesor del basco. Al dì d' ancó la teoria la resta atuałe, nonostante par certi la rełassión la se limitarea a un łigame tra łe łéngoe iberica e basca, mentre altri i ritien che entranbe łe łéngoe le farea parte de un steso grupo łenguistego ma che el iberico no' l sarea un antenato del basco. [6]
- georgian: L' ipotexi georgiana, che ła cołega el basco a łe łéngoe caucaxiche meridionałi, la par deso anpiamente scredità. L' ipotexi l' era ispirà in parte da l' antico Regno georgiano de Kartli, che Greci e Romani i ciamava Iberia.
- Łéngoe caucaxiche nordorientałi, come el ceceno, i' è più plauxibilmente candidè par na conesión molto distante. È stà oservà na concordansa łénguistega tra basco e diałeti caucaxici pari al 6%. [7]
- N' antra ipotexi molto nota l'è queła che tenta de cołegar el basco con ła łéngoa berbera, con cui è stà calcołà na concordansa łénguistega del 10%. L' ipotexi no l' à però otegnù l' aprovassión de ła comunità sientifica, vista anca ła maniera in cui certi studi i' è stè portè avanti: speso se sercava de aplicar el metodo lesico-statistico par catar someanse tra parołe basche e berbere utiłixando neołogixmi e prestiti dal łatín.
- Certi linguisti i' à proposto de includar el basco in te ła superfamea łénguistega dene-caucaxica. Secondo sta teoria el basco el sarea ła propagine osidentałe de na famea de łéngoe che la sarea stà difuxa in Euraxia, in nord America e forse in nord Africa (come ad exenpio el guancio, parlà dai antichi autoctoni de łe Canarie) verso l' 8000 a.C. Sto fato el pararea sufragà da łe indagini genetiche, ma l' existensa de sta proposta superfamea l'è considerà controversa.
- Łéngoe basconiche: Sta teoria, proposta dal linguista tedesco Theo Vennemann (profesor ordinario de Linguista teorica a l' università Ludwig-Maximilian de Monaco), la sostien che ghè suficienti prove toponomiche par concludar che el basco l'è el soło sopravisuo de na famea più larga che na olta se estendea su tuta ła penixoła iberica e su parte de l' Europa, e che l' à lasà el so segno in te łe moderne łéngoe indoeuropee parlè in Europa. Ste łéngoe le se sarea pò quaxi interamente estinte con łe invaxioni indoeuropee a partir dal XIII secoło a.C. I studi de Vennemann i' è stà però molte critichè dai bascołogi e da vari speciałisti in linguistica. [8]
Primi testi Atualmente łe iscrisioni più antiche contenenti parołe basche i' è łe epigrafi catè in tel giugno del 2006 da i archeołogi de Álava in tel sito de Iruña-Veleia, datè III secoło.
Łe informassioni che gavemo sora el basco mediovałe i' è bastansa scarse e framentarie, visto che le consiste par lo più en antroponimi e poche parołe e fraxi. I scrivani i utiłisava el romanxo par scrivar, nonostante ła łéngoa de uxo quotidián la fuse el basco. Fin al secoło XVI, i unici łibri che incontremo i consiste prinsipalmente in picołi dissionari e gramatiche baxiche, che gavea ła funsión de faciłitar ła comunicassión in tei scanbi comersiałi. Altre testimonianse scrite, molto più interesanti, i' è i framenti de romanxi e cantici che cita łe cronache storiche. Łetare personałi, testi manoscriti o ati de testimoni in giudisi i ga un valor presioxisimo, come unica fonte del basco parlà in chei secołi.
El primo łibro in basco che conosemo l'è stà stanpà in tel 1545, con el titoło de Linguae Vasconum Primitiae (Primisie de ła łengoa de i baschi) e firmà dal prete bascofrancexe Bernat Dechepare. L' è na cołessión de poemi ndoe l' autor el trata tematiche come ła rełijón, l' erotismo e ła so vita. El dedica versi anca al basco, e ghe da registrar che l'è cosiente del fato che el suo l' era el primo tentativo de crear na łeteratura basca. In tel so poema Kontrapas el dixe:
- Berce gendec vste çuten
- Ecin scriba çayteyen
- Oray dute phorogatu
- Enganatu cirela.
- Heuscara
- Ialgui adi mundura. [9]
che tradoto in veneto el sona:
- L' altra gente la credea
- che no se podese mia scrivarte
- deso i' à dimostrà
- che i se xbaiava
- Euskera,
- vien al mondo.
Ła sucesiva opera conosua l'è ła tradussión del Novo Testamento (Iesu Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria), comisionà da ła regina de Navara Juana de Albret al ministro calvinista basonavaro Joanes Leizarraga. [10], stanpà in te l' ano 1571 a La Rochelle.
Łeteratura clasica Łasando da parte sti antecedenti insieme con altri manoscriti catà in tel secoło XX, queło che se podarea considerar el primo clasico de ła łeteratura in basco l'è ła opara ascetica Gero (Dopo) de n' antro prete, Pedro de Axular, stanpà par ła prima olta in tel 1643 a Paue. Ła so proxa l'è stà tolta come exenpio del bon scrivar tra i scritori, tanto a nord come a sud dei Pirenei. El diałeto uxà par scrivarlo (el lapurtera clasico) l'è stà proposto inisialmente come modeło par el basco unificà, anca se el projeto l'è stà pò respinto parché considerà masa artificial.
Par tanto tenpo i scritori laici i' è stè na ecessión e ła majoransa de łe opare publichè i era de tematica rełijoxa, łimitandose prinsipalmente a tradussioni de dotrine e catechixmi, biografie de santi e qualche tratato teołogico-fiłoxofico. Tra łe opare che trata temi profani incontremo gramatiche, apołogie (che vołea dimostrar ła puresa e ła perfessión de ła łéngoa dei baschi, anca se quaxi tute scrite in castiglián), antołogie de proverbi e poemi, oltre a opare de teatro tradisional basco o pastorałi.
In tel secoło XVII, uno de i grandi dinamixatori culturałi e połitici de i Paexi Baschi l'è stà el pare jexuita Manuel Larramendi (1690-1766), autor de na gramatica e de un dissionario basco. Ła so influensa la marca un prima e un dopo en ła łeteratura basca. El se ocupava de la coressión dei manoscriti de tanti scritori de ła so epoca prima de stanparli, e se pol considerarlo uno dei leader o referenti del so tenpo.
En ła seconda metà del secoło XIX, ła sconfita en łe guere carliste e i canbi che era drio reałixarse en ła società basca i origina na certa preocupassión sora el futuro de ła łéngoa; par sto motivo se fonda de łe asociassioni come ła Sociedad Euskara de Navarra, se cełebra concorsi łeterari e xughi floreałi e apare łe prime publicassioni in basco. Ła linguistica europea la scominsia a interesarse del basco e quindi nase i primi studi sientifisi. Fiorise ła łeteratura, e certi folcloristi e muxicołogi i se entaresa par recuperar ła tradissión oral.
D' altra parte, certi intełetuałi del tenpo come Miguel de Unamuno i ciamava ad acetar con dołor e rasegnassión ła morte del basco, łéngoa con ła qual -secondo lu- no se podea mia traxmetar idee astrate. El filoxofo el rivava ad afermar in momenti de pesimixmo depresivo che i baschi i gavea da abandonar ła so łéngoa e tradissioni par entrar en ła modernità spagnoła. Esendo sta qua ła poxissión de progresisti e łiberałi in chel momento, tanto al nord come al sud dei Paexi Baschi, i majori difensori de ła łéngoa i' è stè i setori più tradisionałisti e del nasionałimo de Sabino Arana.
Tra el 1848 e 'l 1936 se produxe el coxì ciamà euskal pizkundea o rinasimento basco, cuando se cata ła poexia cultista de autori come Lizardi o Lauaxeta, inpregnà del stile de i poeti sinbołisti. Sta epoca la podarea aver dà come rixultato una piena normałixassión de ła łéngoa basca a ła pari con el xviłupo de ła so società, se no fuse che ła goera siviłe la ritarda sta tapa de maturassión.
Ła identificassión del basco con ła vita rurałe e quindi con una idealixà arcadia basca, coxì atrativa par tanti baschi, la dura fin al ricanbio generasional de i ani Sinquanta e sesanta. L' è ałora che en un anbiente de efervesensa cultural e połitica, el basco el scominsia a sentirse in boca a i xoini universitari e in te l' anbito urbano, diventando sinboło de ła dixobediensa davanti al sistema.
I parlanti[canbia | canbia sorxente]
Su na popolassión de 2 975 000 abitanti divixi tra łe 7 provinse de i Paexi Baschi, el 26,9% l’ è biłingue (francexe o spagnoło) e ’l 15,3% el conose aprosimativamente el basco par un totałe de 1 255 750 ’’euskaldun’’, cioè parlanti basco (i locutori biłingui ativi i' è 881 300 e 454 400 quei pasivi). Da sto punto de vista, i abitanti dei Paexi Baschi i se divide in 4 grose categorie che i‘ è:
- I parlanti soło basco i parla soło el basco sia in Fransa che in Spagna. I’ è par lo più veci e i raprexenta na minoransa picenina (manco del 0.7%, che i’ è sirca 20 000 persone).
- I biłingue ativi i parla do łéngoe, francexe/basco o spagnoło/basco. I’ è el 26,9% e i se divide a so olta in 3 sotocategorie:
- El 40% i’ è biłingue col francexe o l' spagnoło parlè più speso.
- El 29% i’ è biłingue equilibrè, i conose bastansa ben sia el basco che el francexe/spagnoło.
- El 32% i’ è biłingue ma i parla prinsipalmente basco.
- I biłingue pasivi i capise e i lexe bastansa el basco ma no i le parla mia. I raprexenta el 15,3%.
- I uniłingue non bascofoni i conose soło el spagnoło o l' francexe. I forma ła majoransa de ła popołasión con el 57,8%.
Ghè na gran disparità tra el biłinguismo in te łe diverse provinçe basche. Ła Vizcaya la ga 1 141 000 abitanti, el 26,5% (302 000) i’ è biłingue e ‘l 24,9% (284 000) biłingue pasivi. Ła Guipúzcoa con 686 000 abitanti la ga el piasè alto numaro de locutori bascofoni che i’ è 329 000 e i corisponde al 48% de ła popolassión e la ga un 9,5% (65 000) de biłingue pasivi. In Navara (594 000) ghè el 10,5% (85 500) de bascofoni prinçipalmente in tel nord e nord-ovest de ła provinça e 6,8% de biłingue pasivi (40 200). L‘ Álava con 298 000 abitanti la ga un 13,4% (40 000) de biłingue e un 11,1% (33 000) de biłingue pasivi. El Labourd con 208 000 abitanti el ga un 37,2% de popolassión biłingue (38 600) e 24 600 de biłingue pasivi. Ła Basa Navara e ‘l Soule i’ è i manco popolè (30 000 e 17 000) e i ga ła più forte parsentuale de persone biłingue: 60,9% de biłingue (28 600) e 15,1% de biłingue pasivi (7 000).
Distribussión geografica[canbia | canbia sorxente]
Ła rejón ndo el basco l’ è parlà l’ è piasè picoła de queła nota come Paexe Basco o Euskal Herria. Tutavia vari toponimi baschi i dimostra che ‘l basco l’ era parlà in un’ area molto più estexa de queła odierna. N’ exenpio l’ è ła Vale de Aran (deso na parte de ła Catałogna parlante łéngoa guascona), in quanto haran l’ è ła paroła basca par "vale". In seguito ła cresente influensa del łatin l’ à scomisià a sostituir el basco en le xone manco montagnoxe de sta rejón.
Ła Reconquista la contrasta tenporaneamente sta tendensa, quando i lord cristiani i ciama i popołi del nord -baschi, asturiani e franchi- par colonixar łe nove conquiste. Più tardi ła łéngoa basca la diventa prinçipalmente dei contadini, mentre ła popołassión çitadina la prefise el castiglián, el guascón, el romanxo navarexe, el francexe o el łatin par l’ educassión.
El basco l’ era parlà da la majoransa de i abitanti de łe xone parlanti basco storiche prima de ła industrialixassión. Secondo i dati del 1867 de Ladislao de Velasco, i le parlava 170 000 dei 176 000 abitanti de Gipuzkoa, 149 000 de i 183 000 abitanti de Bizkaia (fra i quałi 6 000 i era foresti e 28 000 i vivea in tel distreto de Valmaseda-Encartaciones, ndo no ‘l se parla da tenpi remoti), 12 000 dei i 120 000 abitanti de Álava (Araba), 60 000 de i 300 000 de ła Navara spagnoła e 80 000 de i 124 000 abitanti del Paexe Basco francexe.
Nel corso de l’ Otosento el basco el vive un rapido declino in Navara. Comuqnue, dopo che el nasionalixmo basco l’ à fato de ła łéngoa un segno identitario, e con ła costitussión de i governi autonomi, ghè stà un modesto ritorno. Łe scołe de łéngoa basca le gà portà ła łéngoa in aree come Encartaciones o ła Navara Ribera ndo el podarea no esar mai stà parlà gnanca in tei tenpi storici. .
Status ofisiałe e diałeti[canbia | canbia sorxente]
Storicamente, el łatin o el romanxo i’ è stè łe łéngoe ofisiałi de sta rejón. In ogni caxo, el basco l’ era riconosuo esplicitamente in serte aree: el fuero (statuto giuridico łocałe) de ła vale Ojacastro cołonixà da baschi (deso en Ła Rioja) el permetea ai abitanti de uxar el basco in te i procesi legałi durante el Doxento e Trexento.
Al dì d’ ancó el basco el gode de uno status de co-ofisialità in te łe rejoni basche de ła Spagna: l’ intiera comunità autonoma dei Paexi Baschi (dal 1982) e parte de ła Navara. El basco no ’l ga alcun status ofisiałe in te i Paexi Baschi del nord in Fransa ndoe i çitadini no i pol uxar el basco in te łe corti de giustisia francexi. Paradosalmente, è consentio l’ uxo del basco in te łe corti francexi ai baschi de nassionałitá spagnoła (con ła tradussión), visto che el basco l’ è riconosuo da l’ altra parte de ła frontiera.
Łe poxisioni dei governi ndo el basco l’ è utiłixà łe diferise par quanto riguarda ła promosión de ła łéngoa. Se in te ła Comunità Autonoma dei Paexi Baschi ła difuxión del basco l’ è promosa in varie maniere, ła questión l’ è difarente in Navara, che l’ è divixa łegalmente in tre distinte aree łenguisteghe, ła parlante basco, ła non parlante basco e ła mista (a sta leje se opone strenuamente i nassionałisti baschi de ła Navara). Ła leje l’ è ciamà «Ley del Vascuence», in quanto vascuence (dal łatin vasconice loqui, "parlar a ła basca") l’ è el nome tradissionałe de ła łéngoa basca in spagnoło (ma è uxà anca euskera e vasco).
Euskaltzaindia-Real Academia de la Lengua Vasca[canbia | canbia sorxente]
L’ Euskaltzaindia l’ è sta creà in tel 1919. A partir dai ani Sesanta l’ è inpegnà in te un proceso de normalixassión de ła łéngoa, che el podese rendar posibiłe l’ insegnamento del basco in te łe scołe nonché facilitar ła comunicassión tra i parlanti łe diverse varianti. El rixultato de sto łaoro l’ è l' euskara batua (basco unificà), creà a partir dal 1968, baxà su ła tradissión scrita de ła łéngoa e i ełementi comuni ai diversi diałeti. El so moto l’ è Ekin eta jarrai (Scomisiar e continuar).
Diałetologia e varianti[canbia | canbia sorxente]
Diałeti[canbia | canbia sorxente]
In tel 1729 el jexuita Manuel de Larramendi el publica a Sałamanca na gramatica basca intitoła El Imposible Vencido. El arte de la lengua bascongada, ndo el parla de i diversi diałeti: el cita el gipuzkera, el bizkaiera, el nafarrera e ‘l lapurtera e l’ aferma che i ultimi do i pol esar considerè come na roba soła.
Na clasificassión posteriore de i diałeti l’ è opera de Louis-Lucien Bonaparte, neodo de Napoleón Bonaparte, autor de uno de i primi studi sientifici su i diałeti baschi e in particołare su łe forme dei verbi auxiłiari. Ła mapa la vien pò rivista dal prete nonché primo presidente de ła Euskaltzaindia Resurrección Maria de Azkue (1864-1951).
In tel 1998 el łinguista Koldo Zuazo el rinova ła distribussión de i diałeti, baxandose su criteri sconosui o ignorè da i autori anteriori. Sta clasificassión moderna la divide el basco in sie diałeti (euskalkiak in basco):
- Mendebaleko euskara (diałeto osidentałe) o bizkaiera.
- Erdialdekoa (diałeto sentrałe) o gipuzkera .
- Nafarrera (altonavarro oriental).
- Nafar-lapurtera (labortano-navarro).
- Ekialdeko nafarrera (altonavarro oriental): diałeto de Zaraitzuera e Aezkoa]].
- Zuberera (suletino).
Bonaparte el considera l' erronkariera un sotodiałeto, mentre Azkue el le clasifica come un diałeto diferensià. Sta variante, parlà anticamente in te i sete paexi de ła Vale de Roncal, l'è spario definitivamente in tel 1991 con ła morte de Fidela Bernat, la so ultima parlante. Se podarea parlar anca de un diałeto parlà in Álava, al dì d' ancò conpletamente estinto, anca se grasie a ła toponimia e a łe testimonianse scrite in nostro poseso savemo che el ghe someava on mucio al diałeto osidental. Ła prinsipałe fonte de informassión del basco parlà in Álava l'è atualmente el recentemente scoperto manoscrito de Juan Pérez de Lazarraga (secoło XVI), tratandose de ła testimoniansa scrita più conpleta.
In tel 2005 el quotidian Berria l' à publicà na nova mapa dei diałeti, agiornà da Koldo Zuazo, profesor de fiłołogia basca in te l' Università de i Paexi Baschi (UPV-EHU). In sta nova mapa el distingue i diałeti tra osidental, sentral, nafarrera, nafarrera-lapurtera e zuberera.
Łe mape le se reałixa unendo in grupi łe parlade con coincidense generałi, visto che el basco el se caraterixa par ła so varietà in giri e asenti. Łe difarense le se pol apresar da na łocałità a n' antra, se non da un quartier a n' antro. Par exenpio, se tołemo ła paroła ogia (pan), in giro par i teritori parlanti basco cataremo numaroxe varianti de ła stesa paroła come ogiya, ogiye, ogixa, ogixe, uía, uíxe, oía etc.
Łe difarense fonołogiche, morfosintatiche e łesicałi tra do diałeti geograficamente distinti le pol esar tante come quełe che existe tra el catałan e 'l castiglian. Sto qua l'è el caxo del bizkaiera (estremo ocidental) e del zuberera (estremo oriental), che i se caraterixa par ła so distansa rispeto ai altri diałeti, e che i' è parlè precixamente in te i do estremi del dominio łénguistego del basco. Nonostante tuto, parò, par ła majoransa dei łocutori baschi parlar diałeti difarenti no l'è mia un ostacoło insormontabiłe par capirse. D' altra parte, ła mutua intełegibiłità la pol dipendar, oltre che da ła distansa geografica, da łe consoetudini, ła pronunsia e ła predispoxissión del singoło, oltre che dal livel de scołarixassión e de ła conseguente conosensa de ła propia łéngoa al de là del registro cołoquial. Un parlante basco de ła Navara, par exenpio, el pol capir sensa grosa dificoltà qualcheduni che parla na variante ocidental, no aparendoghe sconosue łe parołe che 'l utilixa, che l' à podù lexar in tei łibri e uxar in te un registro formal. Inoltre, el parlante basco navaro el pol bituarse a scoltar el bizkaiera in te i mexi de difuxión e farse capir con i interłocutori de ła Bizkaia, parlando ognuno el so diałeto, sensa ecesive conplicasioni.
Tanta gente l' à inparà el basco unificà come łéngoa materna, con major o minor influensa de ła parlada de ła so rejón. Pur esendo el basco unificà ła versión ofisiałe de ła łéngoa, i diałeti i' è utilixè in abondansa en łe radio e publicasioni łocałi, con el obietivo de avicinarse piasè al łinguagio quotidian. In te i caxi del diałeto ocidental e del zuberera, anco lori i' è prexenti in te l' insegnamento e ła so academia l' à detà norme sora ła scritura de sti diałeti; el che no se contrapone mia al uxo del basco unificà, in quanto se considera che ła convivensa tra i diałeti e 'l basco standard la sia na condissión indispensabiłe par garantir ła vitałità de ła łéngoa.
A cauxa de łe condisioni storiche in cui ła łeteratura basca la s' à svilupà, ła comunità łenguistega no l' à disposto de un unico modeło par el uxo scrito, ma difarenti, che no podendo inporse conpletemante sui altri, i s' à svilupà parałełamente dal secoło XVI. In tei manuałi de storia de ła łeteratura basca se se riferise al gipuzkera, bizkaiera, lapurtera e zuberera come a diałeti łeterari, esendo ste varianti łe più utilixè en ła produssión leteraria basca. Sia el gipuzkera a sud dei Pirenei che el lapurtera al nord, i' è stè in te i secołi łe varianti più utiłixè, e le 'à guadagnà anca un serto prestigio e ła so area de influensa; par sto motivo i' è stè modełi de riferimento quando in te i ani Sesanta s' à decixo de portar avanti el projeto de unificassión.
Exenpi
Joani 3:16.
Lapurtera - Labortano
"Alabainan Jainkoak altean du mundua maithatu, non bere Seme bekharra eman baitu, hunen baithan sinhesten duen nihor ez dadien gal, aitzitik izan dezan bethiko bizitzea"
Zuberera - Suletino
"Zeren Jinkoak hain du maithatü mundia, nun eman beitü bere Seme bekhotxa, amorekatik hartan sinhesten dian gizoneratik batere eztadin gal, bena ükhen dezan bethiereko bizitzia"
Gipuzkera - Guipuzcoano
"Zergatik aiñ maite izan du Jaungoikoak mundua, non eman duen bere Seme Bakarra beragan fedea duan guzia galdu ez dedin, baizik izan dezan betiko bizia"
El basco standard[canbia | canbia sorxente]
Ła versión de basco unificà più anpiamente utilixà l'è el Batua (che in basco vol apunto dir unificà), insegnà in te ła majoransa de łe scołe e uxà sui media e i jornałi ofisiałi. El Batua l'è baxà prinsipalmente su el diałeto rejonałe de Gipuzkoa, ndo l'è el più uxà, nonostante el permeta l' uxo del vocabołario e de ła gramatica setentrionałe e navarexe.L' è anca ciamà Basco Standard.
El gipuzkera osotua de Azkue, promoso in tel 1935, l'è stà el primo tentativo de crear na łéngoa basca standard, ma no 'l ga vù suceso.
In te i ani Quaranta, un grupo (Jakintza Baitha, "Caxa de ła Sagesa") riunío intorno a l' academico Federico Krutwig el preferise baxar el basco standard su el lapurtera de ła Bibia protestante de Joannes Leyçarraga e 'l primo libro stanpà in basco, ma no i otien suporto ofisiałe o popołare.
In tel 1944 Pierre Laffite el publica el so Navarro-Labourdin Littéraire, baxà su el lapurtera clasico, che l'è diventà de facto ła forma standardixà del lapurtera, insegnà in certe scołe del Lapurdi e uxà in te łe radio, cexe e dal jornal Herria.
I do diałeti baschi più distinti, el bizkaiera e 'l zuberera, i ga anca łori na so forma standard.
Exenpio de testo[canbia | canbia sorxente]
Descrissión łenguistega[canbia | canbia sorxente]
Clasificassión[canbia | canbia sorxente]
El basco l'è na łéngoa aglutinante (cioè ndoe łe parołe le se forma unendo morfemi indipendenti) e ixoła.
Scritura e fonołogia[canbia | canbia sorxente]
Fonologia[canbia | canbia sorxente]
Carateristiche fonołogiche generałi[canbia | canbia sorxente]
(Abondansa de vocali/consonanti, gradi de apertura vocałica, quantità de ponti de articolasión in te łe consonanti, uxo de trati come ła glotalixassión o naxalizassión, łéngoa asentuałe/tonałe, tipo de prosodia, etc.)
Descrissión fonematica e ałofonica[canbia | canbia sorxente]
(Consonanti ostruenti: ocluxive, fricative (sibiłanti e no sibiłanti); consonanti no ostruenti: łiquide (laterałi e vibranti) e aprosimanti; vocałi (variassión ałofonica, arcifonemi)
Trati sorasegmentałi e prosodia[canbia | canbia sorxente]
(asentuassión, toni, prosodia e intonassión)
Procesi fonołogici generałi[canbia | canbia sorxente]
(asimilassión, ridussión, epentexi, armonia vocałica, etc.)
Evolussión diacronica de ła pronuncia[canbia | canbia sorxente]
(evolussión de ła pronuncia atraverso el tenpo)
Scritura[canbia | canbia sorxente]
Caracteristiche generałi del sistema de scritura[canbia | canbia sorxente]
El euskera l' à adotà l' alfabeto łatino a cauxa de ła so situassión geografica in tel secoło XVI, quando l' à scomisià a sviłuparse come łéngoa scrita. In origine se scrivea secondo i sistemi del castiglián o del francexe, adotandołi con più o manco exito a ła fonetica basca. In seguito, el leader nasionałista Sabino Arana el dixegna un particołar sistema ortografico, otegnendo un certo exito tra i so afiłiè. In tel dopoguera, el sistema aranista el vien abandonà, tra łe altre raxoni, parché łe consonanti con asento le rexultava poco pratiche. Ła Academia de ła Łéngoa basca la stabiłise a partir dal 1968 na normativa unificà. Atualmente, l' alfabeto basco l'è conposto da sinque vocałi:
A, E, I, O, U, che le sona come in veneto, salvo in tel caxo del zuberera, diałeto nel qual se utiłixa na sesta vocałe, ła Ü
e łe seguenti consonanti:
B, D, F, G (salvo poche ecessioni, se pronuncia come ła «g» de «gato» e no aspirà come ła paroła spagnoła «gelatina»), H (in tei diałeti osidentałi l'è muta e aspirà in quei orientałi), J (pronuncià come ła «i» en ła majoransa dei diałeti; in tel gipuzkera, invese, la se pronuncia come ła «j» castigliana), K, L, M, N, Ñ, P, R, S, T, X (pronuncià como ła «sh» inglexe), Z (pronuncià come ła «s» francexe).
Inoltre la include altre sie consonanti come prestito par parołe provenienti da altre łéngoe:
C, Q, V, W, Y, Ç
e la ga i seguenti digrafi:
DD, RR, TT, TS, TX, TZ.
Tute łe łetare e digrafi le raprexenta un unico fonema. Łe principałi ecessioni i' è quando l o n i' è precedue da i, che tanti diałeti i pałatixa in ll e ñ, anca se no i' è mia scrite. Quindi ikurriña pol anca esar scrito ikurrina sensa canbiar el sono, mentre el nome propio Ainhoa el ga bixogno de l' h muta par ronpar ła pałatałixassión de ła n. In te łe varianti a nord de ła frontiera franco-spagnoła, spesialmente in te łe più orientałi, in serte parołe existe ła posibiłità de aspirassión dopo na consonante, coxa che generalmente s' à rifleso in te ła łeteratura de sti diałeti. Exenpi: aphez, ithurri, kherestu, orho, alha, unhatu. No existe tildi o asenti grafisi se non in te i prestiti da altre łéngoe, visto che łe parołe no le ga na asentuassión fisa. In te l' ortografia de Sabino Arana (1865-1903), ll e rr iera sostituie rispetivamente da ĺ e ŕ.
Corispondensa tra grafemi e pronuncia[canbia | canbia sorxente]
- a : (a) a
- b : (be) b
- d : (de) d
- dd : (de bikoitza) dy (d palatałixà)
- e : (e) e (in zuberera i)
- f : (efe) f
- g : (ge) g
- h : (hatxe) h (muta o aspirà [h])
- i : (i) i
- j : (iota) i (semivocal [j] in bizkaiera e zuberera) , d palatałe (lapurtera e navaro), fricativa vełare sorda [x] (gipuzkera )
- k : (ka) k
- l : (ele) l
- m : (eme) m
- n : (ene) n
- ñ : (eine) ñ (in tei diałeti osidentałi ga sto sono anca ła «n» che segue na «i», anca se sta pałatałixassión no la avien mia senpre gnanca in sti diałeti)
- o : (o) o (in zuberera u)
- p : (pe) p
- r : (erre) r
- rr : (erre bikoitza) r forte (dopia)
- s : (ese) s (fricativa apicoalveołare)
- t : (te) t
- tt : (te bikoitza) ty (t palatałixà)
- ts : (te ese) ts (africada apicoalveołare)
- tx : (te ixa) c forte
- tz : (te zeta) ts francexe (laminałe, africada dorsoalveołare)
- u : (u) u (in zuberera ła vocal alta anterior arotondà ü)
- x : (ixa) sh inglexe o sc tałiana
- z : (zeta) s francexe (fricativa dorsoalveołare)
In zuberera ghè vocałi naxałi (õ,~u) e sibiłanti sonore (ss,zz), ma no le se riflete mai in te ła scritura.
Corispondense tra fonemi e scritura[canbia | canbia sorxente]
Consonanti
Vocałi (eceto in zuberera)
In te łe iscrissioni vien speso utiłixà un tipico caratere basco. El deriva dal łaoro de scultori e intaiatori e l'è caraterixà da spese grasie.
Vocabołario[canbia | canbia sorxente]
A contato con i popołi confinanti, el basco l' à adotà tante parołe prinsipalmente dal łatín, castiglián, francexe e guascón. Qualcheduni aferma che tante parołe le vien dal łatín, ma che l' evołusión la l' à fate aparir al dì d' ancó come se le fuse parołe originałi basche, come lore (fior, da florem), errota (molín, da rotam, rua del molín), gela (stansa, da cellam).
Gramatica[canbia | canbia sorxente]
Sintagma nominal[canbia | canbia sorxente]
Sintagmi de ła propoxissión: declinassión
El basco l'è na łéngoa ergativo-asołutiva, caxo unico in Europa ma mia raro in giro par el mondo.
Ła morfołogia del basco l'è rica in te ła strutura del sintagma nominałe e verbałe.
Ła forma de costruir i grupi nominałi e verbałi l è conplicà da łe declinassioni, ła ergatività (caxo nork) e ła gran quantità de informassioni che el verbo el contien, non soło sora el sojeto, ma anca sora l' ojeto direto e indireto. Inoltre, in te ła forma confidensial (hika), el verbo el varia łe so dexinense a seconda del seso de ła persona de cui se parla.
I sintagmi nominałi: ła declinassión
Ła łéngoa basca la dispone de do mexi par rifletar ła rełassión tra i sintagmi de ła propoxissión: ła declinassión e łe propoxissioni.
Ła declinassión
Łe prinisipałi carateristiche de ła declinassión basca i' è:
- I caxi i se xonta uno a uno e i se unise a tuto el sintagma nominal, in concreto, al ultimo ełemento che sera sto sintagma: (nire anaia gaizto) + ari = nire anaia gaiztoari.
- Łe conrispondenti dexinense i' è uniche par ogni caxo, ergo par cui tute łe parołe che ga da esar declinà in un determinato caxo, le ciaparà ła stesa dexinensa.
Exenpio: Dativo singołare (caxo Nori): -ari. Gizon-ari, anai-ari, beltz-ari, katu-ari,...
- In basco no existe el genare, quindi i caxi i se diferensia soło par el numaro: singułare / plurałe / mugagabe (indeterminà)
Exenpio Dativo singołare: -ari / Dativo plurałe: -ei / Dativo indefinio: -ri
- En ła declinassión se pol diferensiar ła raixa e ła dexinensa: gizon (raixa) + -ari (dexinensa) = gizon-ari. Drentro ła dexinensa, in certi caxi, se pol catar el segno del determinante -a, el segno del plurałe -k e ła declinassión: mutil (raixa) + a (determinante) + k (plurałe) + Ø (declinassión) = mutilak.
- Łe forme de declinassión le pol variar in te i diversi diałeti, par exenpio: norekin (forma comune a tuti i diałeti eceto el bizkaiera), noregaz (bizkaiera) e norekilan (forma enfatica del zuberera).
I caxi gramaticałi I è i caxi che se utiłixa secondo ła funsión che el sintagma nominałe el svolge in te ła propoxissión
- Asołutivo: sto qua l'è el caxo utiłixà quando che el sintagma nominałe el conpie ła funsión de sojeto de un verbo intranxitivo o ojeto direto de un verbo tranxitivo. El segno che se xonta al sintagma nominałe in tel caxo asołutivo l 'è Ø (nulo): Mutila etorri da.
Tutavia quando el sintagma nominałe el ga funsión de ojeto direto, ma el se cata in te na fraxe interogativa o negativa con un vałor mia determinà, el caxo che se utiłixa l'è el partitivo e 'l segno che se xonta l'è -rik: Ez daukat dirurik (No go mia schei).
Ergativo: l'è el caxo ndoe el sintagma nominałe el conpie ła funsión de sojeto de un verbo tranxitivo e 'l segno che se xonta l'è -(e) k. Mendiek gero eta zuhaitz gutxiago dituzte (I monti i ga senpre manco albari).
Dativo: in sto caxo el sintagma nominałe l' adota ła funsión de ojeto indireto in te łe fraxi con tri ełementi nor-nori-nork, o do ełementi nor-nori. El segno che se xonta l'è -i, par exenpio, umeari esan diot (ghe l' ò dito al butín).
I caxi de posto: I caxi de posto i varia se i se xonta a un nome animà o inanimà. Ama-rengana joan naiz (Son na da ła mare) / etxe-ra joan naiz (son nà a caxa).
Altre declinassioni: i' è łe corispondenti de i seguenti caxi: strumentałe (con che), asociativo (con ci), genitivo (de ci), motivativo (parché), destinativo (par ci) e prolativo (par ci). Łe declinassioni che sconminsia par "Nor" le se riferise a esari viventi (a ecessión de łe piante) e a parti del corpo umán e animałe; quełe che scominsia par "Zer" le se riferise a ojeti inanimè e a piante.
Sostantivo[canbia | canbia sorxente]
(morfołogia: genare, numaro, caxo, etc.)
(uxo: come nucleo, in apoxissión, etc.)
Ajetivo[canbia | canbia sorxente]
(morfołogia: genare, numaro, caxo, etc.)
(uxo: quałificativo/epiteto/predicativo, nominalixassión, etc.)
Determinanti[canbia | canbia sorxente]
In basco i determinanti i pol esar incluxi in te ła paroła:
mutil + a = mutila (cioè: butel/toxo + el (determinante) = el butel/toxo)
O i pol nar anca fora da ła paroła: mutil + bat = mutil bat (cioè: butel/toxo + uno (determinante numerałe) = un butel/toxo)
I verbi[canbia | canbia sorxente]
El verbo auxiłiare, che l' aconpagna ła majoransa dei verbi prinsipałi, el ga da esar acordà no soltanto con el sojeto, ma anca con l' ojeto direto e indireto, se i' è prexenti. Tra łe łéngoe europee, sto sistema połipersonałe el se cata soło in tel basco, alcune łéngoe caucaxiche e l' ungarexe. Considera ła fraxe:
Jon el me cronpa i jornałi."
Jon-ek l'è l' agente (sojeto tranxitivo), quindi l'è marcà con ła terminassión del caxo ergativo -k (con na epentetica -e-). Egunkariak el ga ła terminassión -ak, che la segna l' ojeto plurałe (plurałe asołutivo, caxo del ojeto direto). El verbo l'è erosten dizkit, ndoe erosten l'è un tipo de gerundio e l' auxiłiare dizkit el vol dir elo/ala el/la fa quei/e par mi. Sto dizkit el pol esar divixo in sta maniera:
- di- l'è uxà al prexente quando el verbo el ga un sojeto (ergativo), un ojeto direto (asołutivo), e un ojeto indireto, e l' ojeto l'è elo/ela/queło/quei
- -zki- vol dir che l' asołutivo (in sto caxo i jornałi) l'è plurałe, se el fuse stà singołare no' l ghe sarea mia stà
- -t or '-da-' vol dir "a mi, par mi (ojeto indireto)
- in sta fraxe no ghe mia sufisi dopo -t. Ła mancansa de sufiso la indica che l' ergativo (el sojeto) l'è tersa persona singołare.
Ła fraxe:
- "voialtri cronpì i jornałi par mi" la se traduxarea come:
El verbo auxiłiare l'è conposto da di-zki-da-zue e vol dir voialtri (faxì) quei par mi.
- di- = ojeto direto, tenpo prexente
- -zki- = ojeto direto plurałe
- -da- = ojeto indireto (a mi/par mi) {-t diventa -da- quando no l'è mia finałe}
- -zue = sojeto (voialtri)
In tel basco parlà, el verbo auxiłiare l'è speso łasà da parte quando superfluo: "Zuek egunkariak erosten niri", voialtri drio a cronpar i jornałi par mi. Altrimenti, i pronomi i' è quaxi senpre trascurè: "egunkariak erosten dizkidazue", i jornałi cronpando esar-łori-par mi-voialtri. I pronomi i' è uxè soło par mostrar enfaxi: "egunkariak zuek erosten dizkidazue" l'è voilatri che cronpì i jornałi par mi, no łori; "egunkariak niri erosten dizkidazue" l'è par mi che cronpì i jornałi.
I diałeti moderni baschi i parmete ła coniugassión de sirca quindexe verbi, ciamè verbi sintetici, speso soło in contesti łeterari. Sti qua i pol esar coniughè ai tenpi presente e pasà in tei modi indicativo e prexente, in tri tenpi al condisionałe e potensiałe, e in un tenpo par l' inperativo. El basco cołoquiałe, comunque, el uxa soło l' indicativo prexente, l' indicativo pasà e l' inperativo.
Ghè più parsone in tel singołare che in tel plurałe par i verbi sintetici a causa de łe do forme informałi -mas·cio e e femena- de ła seconda persona singołare. El pronome hi l'è uxà par entranbi, ma al maschiłe se xonta -k al verbo, mentra al femeniłe -n. Sta qua l'è na propietà che no se cata mia in te łe łéngoe indoeuropee.[11]
Łe restrisioni de contesto in te łe quałi ła forma famiłiare ła pol esar utiłixà i' è tante: tuti i partecipanti a ła conversassión i ga da esar amici del steso seso, e mia tanto difarenti d' età. Alcuni diałeti i fa diretamente a manco de ła forma famiłiare. Da notar che ła seconda parsona singołare formałe la se coniuga in parałeło a łe altre forme plurałi, il che podarea indicar che na olta l' era ła seconda parsona plurałe, che dopo l' à scomisià a esar uxà come un singołare formałe.
Tuti i altri verbi in basco i' è ciamè perifrastici. I ga soło tre forme in totałe, ciamè aspeti: pasà prosimo (vari sufisi), abituałe (sufiso -t[z]en) e futuro/potensiałe (sufiso -ko/-go). I verbi de origine łatina, coxì come tanti altri verbi, i ga un sufiso -tu al parfeto, adatà dal łatin -tus. I verbi sintetici i ga anca forme perifrastiche, da uxar in tei tenpi pasà prosimo e senplice ndoe i' è deponenti.
In te na fraxe, el verbo perifrastico el vien prima, e dopo l' auxiłiare.
Ła costrussión sintatica baxica l'è sojeto-ojeto-verbo (diversamente dal veneto, inglexe o castiglián ndoe ła costrussión sojeto-verbo-ojeto l'è piasè comune). L' ordine de łe fraxi el pol esar canbià, mentre l' ordine de łe parołe l'è generalmente rigido. L' ordine de ła fraxe basca l'è tema-parte più inportante (focus), a significar che in te łe fraxi neutrałi (come in quełe che informa qualcheduni de un fato o un evento) el tema l'è espreso par primo e dopo segue el focus (in basco galdegai). In ste fraxi, el verbo el vien a ła fine. In breve, el galdegai el precede diretamente el verbo. Sto ruoło el se aplica anca a łe domande, par exenpio: Sa elo sto qua? pol esar tradoto come Zer da hau? o Hau zer da? ma in entranbi i caxi ła particeva interogativa zer la precede imediatamente el verbo da. Sto ruolo l'è cosita inportante in basco che anca in te łe gramatiche basche in altre łéngoe è uxà el termine basco galdegai.
Verbi de tipo "NOR" (caxo asołutivo-sojeto)
Segue dełe tabełe con łe forme prexente e inparfeto indicativo de l' auxiłiare esar (IZAN) e dei verbi intranxitivi EGON (star), ETORRI (vegner), IBILI (nar, esar drio far calcosa) e JOAN (nar).
Verbi de tipo "NOR-NORK" (caxo egativo-ojeto-sojeto)
Segue dełe tabełe con łe forme prexente e inparfeto indicativo de i verbi EDUKI (averghe, tener in castiglián) e JAKIN (saver).
Verbi de tipo "NOR-NORK" (caxo ergativo-ojeto-sojeto)
Segue do tabełe con łe forme rispetivamente prexente e inparfeto indicativo de l' auxiłiare UKAN (el secondo auxiłiare dopo el verbo IZAN-esar).
Verbi de tipo "NOR-NORI-NORK" (ojeto-dativo-sojeto)
Tabeła del verbo auxiłiare UKAN al prexente e inparfeto indicativo in prexensa de un ojeto e un dativo.
Fonte: Le Basque Unifié (Initiation) (Euskara Baturako Hastapenak), © Assimil, 1996
I numari[canbia | canbia sorxente]
El basco el mostra un ciaro sistema vinteximałe, riscontrabiłe anca in altre łéngoe d' Europa come el francexe, bretone, danexe e gałexe. Secondo el linguista Theo Vennenmann, el sistema vinteximałe el se sarea difuxo in Europa propio a partir dal basco.
Fraxi[canbia | canbia sorxente]
Fraxi baxiche[canbia | canbia sorxente]
- Bai = sì
- Ez = No
- Kaixo! = Ciao
- Agur! = Ciao (quando se va ia)
- Ikusi arte = Se vedemo!
- Esker(rik asko)! = Grasie (tante)!
- Egun on = Bongiorno!
- Egun on, bai = Risposta a Egun on
- Arratsalde on = Bona sera
- Gabon = Bona note
- Mesedez = Par piaxer
- Barkatu = Scuxa
- Zer moduz? = Come steto?
- Oso ondo / Nahiko ondo = Molto ben / Bastansa ben
- Aizu! = Scolta! (par otener ła atensión de qualcheduni)
- = Vorea un cafè espreso
- Garagardoa nahi nuke = Vorea na bira
- Komunak = Bagni
- Non dago tren-geltokia? = Ndo ela ła stasión dei treni?
- Non dago autobus-geltokia? = Ndo ela ła stasión dei autobus?
- Ba al da hotelik hemen inguruan? = Ghè alberghi da ste bande?
- Zorionak = Auguri
Fraxi avansè[canbia | canbia sorxente]
- Eup! = Forma cołoquiałe par sałudar qualcheduni in strada, anca apa, aupa o iep
- Kaixo, aspaldiko! = Ciao, quanto tenpo!
- Ez horregatik = De gnente
- Ez dut ulertzen = No capiso mia
- = No parlo mia basco
- Ba al dakizu veneteraz hitz egiten? = Parlito veneto?
- Neska polit(t)a / Neska ederra / Poxpolin = (Te si na) beła butela/toxa
- Zein da zure izena? = Come te ciamito?
- Pozten nau zu ezagutzeak / Pozten nau hi ezagutzeak = Piaxer de conosarle / Piaxer de conosarte
- Ongi etorri! = Benvegnuo
- Egun on denoi = Bon giorno a tuti!
- Berdin / Hala zuri ere = Isteso / Anca a ti (par exenpio dopo Kaixo o Egun on)
- Jakina!/Noski! = Sicuro! ok!
- Nongoa zara? = Da ndo vieinto?
- Non dago...? = Ndo elo...?
- Badakizu euskaraz? = Parlito basco?
- Bai ote? = Dal bon?
- Bizi gara!! = Semo vivi!
- Hementxe! / Hemen! = (Propio) qua!
- Lasai = Tranquiło
- Ez dut nahi = No voi mia
- Kaka zaharra! / Gorotz! = Vacade/cagade!
- Geldi! = Fermate!
- Emak bakia! = Łasame in pace! (uxà anca da Man Ray come titoło del so film e de ła so scultura)
- Kontuz! = Atensión!
- Maite Zaitut = Te amo
Varda anca[canbia | canbia sorxente]
Ligamenti de fora[canbia | canbia sorxente]
- Euskaltzaindia - Academia de ła łéngoa basca.
- Morris Student Plus - Dissionario euskara-english/english-euskara.
- Elhuyar Hiztegia - Dissionario euskara-castellano/castellano-euskara.
- 3000 Hiztegia - Dissionario euskara-castellano/castellano-euskara.
- Dictionnaire Freelang - Dissionario euskara- français/français-euskara.
- Mapa łénguistica del 2001 (Governo basco) (EU)
- Mapa łénguistica (Muturzikin) (EU) (FR) (EN) (ES)
- Cronołogia de l’ Euskera (ES)
- El Vascuence o Euskara: perspetiva storica e panorama atuałe (ES)
- Łéngoe ixolè: El Basco (ES)
- Popołi pre-romani de ła penixoła iberica (200 a.C.)
- Breve descrissión del basco. Da ła declinassión a ve fraxi fate. (ES)
- Corso gratuito de basco da scargar. Par scomisiar da xero e rivar a parlar basco. (ES)
- El basco arcaico. Estensión e parentełe, de Luis Núñez Astrain.
- Universidad del País Vasco: A Brief Grammar of Euskara (EN)
- Curso Deusto de Euskera Corso in internet a aceso libaro con tri livei. (ES)
- Diałeti, subdiałeti e varietà del basco par comune (ES)
- Metodo de euskera 49 łezioni par inparar el basco. diałeti de Gipuzkoa e Bizkaia (ES)
- Storia de ła łéngoa basca (ES)
Riferimenti[canbia | canbia sorxente]
- ↑ A. Luchaire: "Les origines linguistiques de l'Aquitanie" Bul. Soc. des Sciencies.Lettres et Arts de Pau 1876/77, p. 449-523
- ↑ Luis Michelena (1954) "De onomástica aquitana" Pirineos 10, pp. 409-458
- ↑ Joaquín Gorrochategui (1984)Onomástica indígena de Aquitania, Bilbao.
- ↑ L. Trask: " The ancient Aquitanian language was, of course, an ancestral form of Basque, as we can easily see by examining the personal names and divine names of the Aquitanian-speakers, which are all that is recorded of Aquitanian" [1]
- ↑ Third-century Basque inscriptions found in archaeological site
- ↑ Are Iberian and Basque related? The problem with "magical translators" (Jesús Rodríguez Ramos) (EN)
- ↑ A Final (?) Response to the Basque Debate in Mother Tongue 1 (John D. Bengston) (EN)
- ↑ Theo Vennemann homepage
- ↑ Contrapas, per Dominum Bernardum Dechepare
- ↑ Iesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria
- ↑ Aspecto, tiempo y modo in castiglián. Aditzen aspektua, tempusa eta modua in basco.


c: text/html

text:
Romano Prodi
Romano Prodi (Scandiano, Reggio Emilia, 9 de agosto 1939) el xe un economista e un omo pułítego itałian, Prexidente del Conséjo dei Ministri 17/05/2006- 24/01/2008. Docente universitario de economia e pułitíca industriałe a l'Università de Bologna, el xe stà 'ntel 1978 ministro de l'Industria e, dopo, prexidente de l'IRI. Entrà 'ntel 1995 'nte ła sena połitega, el xe xà stà Prexidente del Conséjo (1996-1998) e Prexidente de ła Comision Europea (1999-2004). Sostansialmente se riconose a Prodi de esere sta l'unico a batare in tle competision politiche, Silvio Berlusconi, solo che par farlo el doveva fare dle coalision de centro-sinistra enormi (l'ulivo in tel 1996 e l'unione nel 2006), che le xe riusi, tute e do le volte, caso unico in tla storia dl' Italia a farghe perdare la fiducia de una dele camare: nel 1998 par un solo voto alla Camera (de Irene Pivetti, che l'eva apena parturì) e in tel 2008 al Senato par colpa de Mastella, Andreotti el se ga gnanche presentà, e Dini. Quindi oltre a esere el primo e l'unico sfiducià in 60 ani de republica, lo xe sta par do volte a fila e na volta da na parte e na volta da claltra e tuti e do i so governi no i xe durà più de do ani.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dwight Schultz
Dwight Schultz, el cui nome conpleto xe William Dwight Schultz (Baltimora, 24 de novenbre 1947, xe un ator e dopiator statunitense.
El gà recità in diverse serie tełevixive quałi Perry Mason, Star Trek: The Next Generation e Start Trek: Voyager ('ntel roło de ten. Reginald Barclay e Stargate SG-1 ma el personagio che ło gà rexo pì famoxo xe stà queło del capitàn Murdock (Murdock el mato) ne ła serie tełevixiva A-Team. El gà anca inprestà ła voxe a Dingodile e Fake Cash 'ntel videoxogo Cash Nitro Kart.
Spoxà dal 1983 co' Wendy Fulton, el gà 'na fìa de nome Ava.
Filmografia[canbia | canbia sorxente]
- Soli nel buio (1982)
- L'ombra di mille soli (1989)
- Maledetta ambizione (1993)
- A-Team(Cameo) (2010)
Tełefilm[canbia | canbia sorxente]
Cołegamenti esterni[canbia | canbia sorxente]
- Scheda so Dwiight Schultz de l'Internet Movie Database
Altri progeti[canbia | canbia sorxente]
- Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Dwight Schultz


text:
Sità del Mèsico
Sità del Mèsico ła corisponde col Distreto Federal, sede dei poteri de ł'Union e cavedal degli Stati Unìi Mesicani[1]. 'Ntel caxo che i poteri de ł'union i se spostasse inte 'n'axtra sità, questa ła diventarìa on stato in pì deła federasion col nome de Stato del Valle de Mexico.
Xemełagi[canbia | canbia sorxente]
Note[canbia | canbia sorxente]
- ↑ Sta definision ła xe scrita 'nte ł'articoło 44 deła Costitusion Połitega del Mèsico e ł'articoło 2° deło statuto del Governo del Distreto Federal
Altri projeti[canbia | canbia sorxente]
- Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Sità del Mèsico
Łigamenti foresti[canbia | canbia sorxente]
- il sito della Secretaría de Turismo del Gobierno del Distrito Federal
- Città del Messico Turismo
- Mezzi di trasporto


text:
Roncole Verdi
Roncole conosua deso cofà Roncole Verdi (in onor del conpoxidor) ła xe 'na frasion picinina che ła se cata a pochi chiłometri distante da ła sità de Busseto, in provincia de Parma. Ła łocałità ła xe famoxa par esaere el posto dove ca xe nato el conpoxidor Giuseppe Verdi. 'Nte'l so cimitero a xe sepolto ło scritor Giovannino Guareschi, ł'autor de łe figure łeterario-sinematografeghe de Don Camillo e Peppone.
Bibliografia[canbia | canbia sorxente]
- Giuseppe Barigazzi (a cura di) - Verdi - La vita · Le opere, edizioni Periodici San Paolo


text:
Àlgebra
L'àlgebra ła xé na parte de ła matemàtega che ła trata el studio de struture algèbriche, rełasion e quantità.
El tèrmine àlgebra (dal'àrabo الجبر, al-ğabr che'l signìfega "union", "conesion" o "conpletamento", ma anca "ajustare") el deriva dal nome del libro del matemàtego persian àrabo Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī, che'l se ciama Al-Kitāb al-mukhtaṣar fī hīsāb al-ğabr wa’l-muqābala ("Struco sul Càlcoło par Conpletamento e Bałansamento"), conosesto anca 'nte ła forma curta Al-Kitab al-Jabr wa-l-Muqabala, che'l parla de ła resołusion de łe equasion de primo e de secondo grado.
Sta disiplina ła jera conosesta xà dai Babiłonexi, che i gaveva creà un sistema aritmètego avansà col cuałe i podeva calcołar in manièra algorìtmica [1], oltra che i gaveva desquerto resołusion par problemi par i quałi ancó doparémo łe equasion. I Antighi Egisi, i Gresi e i Cinexi i jera bituai a resolverli in maniéra giomètrega, come che'l dixe Euclide 'ntei sui Ełeminti. El greco Diofanto el xé considarà, insieme, naturalmente a al-Khwarizmi, el "pare del'àlgebra".
El primo a doparare el tèrmine 'ntel mondo osidentałe łatin el xé stà el "maestro d'àbaco" fiorentin Raffaello di Giovanni Canacci, autor dei Raxonaminti de àlgebra. Ła notasion moderna par l'àlgebra ła xé stà creada da René Descartes.
L'algebra ła poe èsare divixa in ste categorie:
- Àlgebra ełementare, 'nte ła quałe ai nùmari e a łe operasion fondamentałi ghe vegne xontà anca costanti e variàbiłi (soto forma de létare), col vantajo che se poe jenerałixar lexe e parlar de nùmari che i ga da èsare conosesti.
- Àlgebra astrata, ciamada anca àlgebra moderna, 'nte ła quałe łe vegne xontae robe come grupi, anełi e canpi traverso asiomi e studiae.
- Àlgebra lineare, 'nte ła cuałe se studia el spasio vetoriałe e łe robe łigade;
- Àlgebra universałe, 'nte ła cuałe łe vegne studiae propietà in comune a tute łe struture algèbriche.
- Teoria dei nùmari algèbrica, co łe struture algèbriche łigade ai nùmari intiéri-
- Giometria algèbrica, che ła dòpara l'àlgebra astrata par resòlvare i problemi de ła giometria.
- Conbinatoria alèbrica, 'nte ła cuałe mètodi astrati del'àlgebra i vegne doparai par studiare domande conbinatoriałi
Fonte[canbia | canbia sorxente]
- ↑ Struik, Dirk J. (1987). A Concise History of Mathematics. New York: Dover Publications.


text:
Lago Leman
El Lago Leman, o Lago de Zenevra, in lengua franzese: "Lac Léman" o "Lac de Genève", el xe el pì grando łago de ł'Eoropa osidental e el se cata al confin tra la Svisera, indove a se cata el 60% deła superficie (582,4) e ła Fransa, indove se cata el restante 40% (234 km²).
El spechio de aqua el ga 'na forma slongada, tipega de un lago giazzal subalpin, a meza luna in direzion est-ovest co' la concavità verso ła sponda meridional, queła fransexe.
El Lago Leman, divixo par 'na iregołarità 'nte ła forma visin Yvoire in "Grand lac" a est e "Petit lac" a ovest, el xe formà dałe aque del Rodano, el so major imisario e emisario, e el ga avudo orixine al termine de ł'ultima giazzazion, zerca 15 000 ani fa.
Etimolosia e denominazion[canbia | canbia sorxente]
El "lac Léman" el xe vegnù fora par scrito intorno al 50 a.C. col nome de orixine greca "lemanè limnè" o "lemanos limnè". Sto nome el xe sta doparà anca da Giulio Cesare che, 'ntel 58 a.C. el xe partìo da "Genava" e dal "lacus lemanus" par combatare i Elveteghi. Co' ło sviłupo deła cartografia, i nomi i se ga moltiplicà: "lacu lausonio", "lacus losanetes" o ancora "lac de Lozanne" (tra el II secoło e el IV secoło).
Come conseguensa deła fama cresente de Ginevra, el nome "lac de Genève" (łago de Ginevra) ła apare e ła coexiste coi termini existenti (XVI secoło). In st'epoca, el łago de Ginevra ł'indica el Petit-Lac (Picoło-Lago) (79 km²) e el "lac de Lausanne" (łago de Łoxana) (503 km²) ł'indica el Grand-Lac. Col pasar del tempo, el łago de Łoxana el xe sconparso e el nome de łago Lemano el xe sta adotàd dai Savojardi, Valdexi e Vałexani. Sto nome el xe xenerałisà 'nte łe carte giografeghe e completa pareci nomi de posti che i se cata łongo ła riva savojarda del łago (Maxilly-sur-Léman, Chens-sur-Léman, etc.). El nome del Lemano, particołarmente de moda durante ł'iłuminismo e durante ła Rivołusion fransexe e el Primo Inpero, el xe sta doparà da autori come Jean-Jacques Rousseau o Voltaire e el serviva da prestanome al vecio dipartimento del Lemano che el ragrupava el nord deła Savoja, el pays de Gex e Ginevra.
Clima[canbia | canbia sorxente]
Anca se el se cata in montagna, el łago, a cauxa deła masa d'aqua che el contien, el crea 'ntel teritorio sircostante on microclima. In inverno, el łago el dà indrìo el całor imagazinà durante ł'istà.
Tutavia, in inverno, quando a se verificà dełe particołari condision climàteghe — aria seca freda e stagnante in alta e media atmosfera — ł'umidità pì calda che ła se alsa dal łago, łs ristagna e łs se trasforma in nebbia che ła pol ristagnar anca do o tre setimane.


text:
Carta
Ła carta ła xé un material vèro comun, co paréce maniere de doprarla, fata da mièri de fibra de sełułoxa, tacae asieme co varie sostanse chìmeghe. Ła carta come ła conosemo nualtri ancó ła xé stada inventada en Cina, a partir da stofe de cànevo, più de 2000 ani fa.[1] Da ste parte, come en tuta Europa, se doprava per scrìver papiro (dal qual vien ła magioransa dei nomi per ła carta 'nte łe łéngue de ancó, come l'inglexe paper) e pergamena, o se incidéva su tołete de cera o màrmaro.
Materie prime[canbia | canbia sorxente]
El material prinsipal per far ła carta el xé el legno. Sto qua el se tol da piante che łe crese co presa sénsa consumar masa aqua e produxendo anca osìgeno, en xone bone come Mèrica del Nord e Europa, indove se cata speso boschéti, co dispoxision a quadrato e ordenada, de àlbori destinai propio a ła produsion de carta. 'Pena che i xé tagiai, ghe vien piantà sora de novo e ghé xe nove piante che crese per n'altro tagio daspò diéxe o vénti ani. Adonca no xé miga colpa de ła carta se i buta xó łe foreste vèrxene del'Amazonia.
Łe piope, anca se łe xe più comun, łe no xé miga i ùnisi àrbołi doprai par ła carta: sti qua i se divide en legnami a fibra curta (come el faghèr, ła piopa e tute łe altre piante co fogie łarghe) o łonga (conìfere come pignèra, albeo e łàrexe). Altri légni doprai per ła carta i xé scarti de marangoni e risiclai; ancó se prova a meterghe drénto parte inùtiłe de łe piante, come i rami e ciome, o robe sénsa vałor come pagia e àłeghe. Come materia prima no ła xé miga da sotovałutar ła carta da màsero, queła che se buta via e ła vien risiclata, anca se ła quałità, naturalmente, ła xé davèro manco bona.
Łe fibre dei légni, per devegnir carta, łe ga bexogno de eser łavorae e smisiae co sostanse auxiłiare, adonca robe che łe salda ła sełułoxa e ghe dà łe caraterìsteghe che conosémo. Łe più inportante de ste qua łe xé:
- Łe sostanse de carga, che łe se infiła intrà i buxeti e łe iregołarità de łe fibre e łe fa łisia ła carta: parlemo de sałi inorgànisi de łe clase dei carbonati, solfati, siłicati, solfuri, ecc...
- Łe sostanse cołante, łe taca ben łe fibre e ghe na na caraterìstega bastansa inportante, l'inpermeabilità: łe più inportante de ste sostanse łe xé łe rèxene, naturałe e artifexałe, e i àmidi.
Preparasion[canbia | canbia sorxente]
Ła prima roba che se fa ła xé produr łe paste, baxe de ła łavorasion. Ghe xé qualche tipo de pasta:
- Ła pasta chìmega o de sełułoxa, che ła vien fora cavando ła lignite e altre robe miga ùtiłe co sostanse chìmeghe. Sta pasta ła xé ła più presioxa perché el rexultà ła xé squaxi sełułoxa vèrxene, e da 100 kg de legno, salta fora soło 40 kg de pasta chìmega.
- Ła pasta semichìmega, che ła porta magior quantità de material łavoràbiłe, manco bon e rexisténte.
- Ła pasta a alta rexa, che ła porta 90 kg su 100, come chel dixe el nome, de pasta de quałità piasè scadénte.
- Ła pasta mecànega, che ła se fa cavando łe parte miga ùtiłe per via mecànega, co ła sentrìfuga, per exénpio.
Ła pastà daspò ła vien cołorada de bianco: łe robe più bone a far sta roba i xé i conposti del cloro, come ła varechina. Però el cloro el xé na roba vełenoxa e inqunante e ancó se prova a farghe manco.
Ełora se smisia łe paste, a ła persentual vosua, a seconda de ła quałità domandada, łe se tagia fin a farghe na pólvere e łe se fa omogenee. Sto novo conposto el vien meso drénto de un siłindro (ciamà tino), dove el se smisia ben a łe sostanse chìmeghe auxiłiare.
Quel che vien fora el se racolge 'nte na vasca, indove ła vien slongada co aqua. Da qua sto łìquido el cóła su na réde de metało o fiło sintètego. Sta qua ła fa da menbrana semipermeàbiłe, adonca ła fa pasar soto l'aqua e el material sòłido el se depòxita en maniera uniforme, formando el fogio. Sto fogio continuo el xé refinio co sìłindri chei ghe preme sora e ghe cava quel che resta de aqua e ghe da na łisiada. A sto punto el fogio el vien racolto en ròtołi.
Tipi de carta e łóri uxi[canbia | canbia sorxente]
L'uxo più istintivo, chel salta prima en mente, de ła carta, el xé queo gràfego: ghe xé ła carta da giornal, che ła xé de scarsa quałità e baso preso, lixièra, poroxa, póco costoxa e anca asorbente (ła gera anca doprada per protèxer i pesi a ła véndita); quea da rivista, conpletamente desferente perché patinada, adonca rexisténte e łùsida; quea da łibro, fata per èser rexisténte ai dani del ténpo; quea da scriver e da desegnar, che łe xé de desferénti tipi e consisténse; quea da stanpante (extra-strong, fortìsima), intrà łe megior e asè bianca; quea da mòduło continuo, doprada per scriver dati sénsa badar a ła bełésa.
Gavémo daspò ła carta doprada per inbałar. El carton el xé più conosùo perché el xé bastansa bon per protèxer un fià tuti i tipi de ogeti; el cartonsin el xé un fià più sutil e lixièro, però più beło e bon a covrir robe come quaderni e łibri; ła carta kraft, rexisténte se ti ła tiri, ła xé el material de sporte che łe contien magnar; ła carta vełina, mesa drénto łe scarpe per protexer vestiti, ła xé anca doprada en arte.
Ła carta ła ga anca funsion igèniche (carta igènica, fasołeto, panołin) e domèsteghe (carta asorbente). Ghe xé daspò altri tipi doprai par ła costrusion (carta da parati, carta catramada), 'ntel'endustria e par paréce altre raxon (carta verada, quea fotogràfega, quea adexiva, ecc.)
Note[canbia | canbia sorxente]
Altri progetti[canbia | canbia sorxente]
- Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Carta
- Sul Wiktionary ghe xe ła voxe de disionario «Carta»


text:
Łeteradura fransexe
Ła łeteradura francòfona o łeteradura fransexe ła contien tute łe òpare scrite in łéngua fransexe a presinder dal paexe de proveniensa de l'autor o autora e da ła època stòrega: el inportante xe che i scriti i se posa incuadrar so el idioma fransexe.
Indice
Ła prima łeteradura fransexe[canbia | canbia sorxente]
Ne ła età media se pasa dal latin ai volgari romàneghi e fra sti chi a ghe xe anca el fransexe. Se pol parlar de primi scriti in sta łengua riferibiłi al XI secoło. Tuto scumisia co l'èpica, indove che se cata ła Chanson de Roland, che ła se difonde in tuta Eoropa. Po, łe storie scrite so Carlo Magno łe ga anca łore na serta inportansa.
Ła proxa ła se dedicava a ła transcritura de łe òpare clàseghe łatine.
El Rinasimento[canbia | canbia sorxente]
Ponti inportanti: el grupo de scritori: La Pléiade, inoltre François Rabelais, autor de prosa umorística e Michel de Montaigne, el'"inventor" del gènero de ła prova.
L'academismo[canbia | canbia sorxente]
Dal 1650 ła Fransa scumisia divegner el sentro cultural-leterario de tuta Europa.
El secoło XIX[canbia | canbia sorxente]
El secoło XIX el se pien de Romanticismo, de Realismo e la so derivasion: el Naturalismo.
Ła varietà[canbia | canbia sorxente]
Fra i secołi XIX e XX ła łeteradura ła se diversìfega e se genera varie corenti fin rivar ai nostri dì d'ancoi co na gran varietà, tìpega de la globałixasion.
Łigadure foreste[canbia | canbia sorxente]
- Biblioweb (en fransexe)


text:
Trevisàn, Ludovico (o Alvise). -
Giustiniani, Taddeo. - Uomo d'arme veneziano (sec. 14º); si distinse come comandante navale espugnando nel 1369 Trieste, difesa da Leopoldo d'Austria. Nella guerra di Chioggia, emulò le gesta di Vettor Pisani e Carlo Zeno, combattendo tra l'altro contro il genovese Matteo Maruffo (1380).
Savèlli, Paolo, signore di Rignano. - Uomo d'arme (m. Venezia 1405); capostipite del ramo S.-Rignano, fu capitano al soldo di Gian Galeazzo Visconti, poi della Repubblica di Venezia (dal 1404).
Foscarini, Ludovico. - Politico e letterato veneziano (sec. 15º). Ricoprì cariche amministrative come podestà di Feltre (1439), Vicenza (1447), Verona (1451) e luogotenente del Friuli (1461); svolse abile attività diplomatica per il doge F. Foscari nelle trattative con Aquileia (1445) e Milano (1446), e rappresentò la Repubblica al Concilio di Mantova (1459-60). Fu uomo di larga cultura, come ci documenta il suo epistolario.
Barbo, Marco. - Prelato e diplomatico (Venezia 1420 - Roma 1491); parente del cardinale Pietro B. (Paolo II), ebbe varî benefici; Callisto III lo fece vescovo di Treviso (1455), Paolo II lo trasferì dapprima a Vicenza (1464), creandolo poi, nel 1467, cardinale, e quindi al patriarcato di Aquileia (1471), ove peraltro non risiedette


text:
Lago de Fimon
El Lago de Fimòn el xe un specio d'aqua de dimension picołe (0,51 km²) el xe poco fondo (dai 4 ai 5 metri) ch'el se trova en provincia de Vicensa, a sud dea sità, nel comune de Arcugnan, frassion Łago de Fimòn. El xe l'unico łago significativo prexente sul teritorio deła provincia. I dintorni del łago i xe anca un sito archeołogico, ritegnù xa inportante 'ntel secoło XIX dal naturałista vixentin Paolo Lioy.
Indice
- 1 Quałità del łago, piante e bestie
- 2 Archeołogja
- 3 Turismo e diporto
- 4 Bibliografia
Quałità del łago, piante e bestie[canbia | canbia sorxente]
Pési[canbia | canbia sorxente]
El łuso o luzo (Esox lucius), xe una dełe rase de pesi che abita el łago e che ło gà reso famoxo 'ntełe ostarie dei Berici.
El łago gà un fondałe de paltaneła e łe piante che ghe crese łe xe asà, carateristeghe che, insieme ała poca profondità, j lo fa un habitat ideałe pai cosideti pesi ciprinidi, tra i cuai łe carpe.
Le rase łe xe: ła carpa (Cyprinus carpio), ła tenca (Tinca tinca), el luso (Esox lucius), ła scardoła (Scardinius erythrophthalmus), ł'angùja o bixato (Anguilla anguilla), ła saveta (Chondrostoma soetta) e ła lasca (condrostoma genei) e infine el re del lago: el pesegato.
La popolasion dei pesi de uncò, rispeto al'Otosento, secoło dei primi studij, ła xe difarente, dal momento che xe rivà nove rase e gh'in xe sparie diverse: tra cueste ła lasca e ła saveta, tra łe prime el persego trota (Micropterus salmoides), el pese gobo (Lepomis gibbosus), el persego (Perca fluviatilis).
Dall'inissio dei ani '80 xe sta imeso dal'omo anca el siłuro o l'abramide (Abramis brama), rasa de pese, rispeto al lago,sovradimensionà, ch'el vien dal Danubio. Desso ła Provincia de Vicensa xe inpegnà par contegnerghe la fiłiasion.
Dal 2008 xe segnałà el ganbero roso deła Łouisiana.
Archeołogja[canbia | canbia sorxente]
L'intarese archeołogico deła xona del łago de Fimòn xe dovuo al ritrovamento de resti di abitasion risałenti a dò epoche difarenti: una al neołitico e chel'altra ał'età del bronxo.
Resti del neołitico[canbia | canbia sorxente]
I resti che risae al neolitico se poe riportare al periodo dei cosideti vasi a boca cuadrà. Le datassion al radiocarbonio dei resti j li coloca ala prima metà del IV milenio a.C..
Łe abitasion in epoca antica[canbia | canbia sorxente]
El ritrovamento principałe xe costitujo dai resti de stanberghe col fogołaro ch'el xe meso su struture orixontaj de pałi incroxà. Xe sta ritrovà fogołari fati de piere de calcaro coverti da teracrea e paltan, sia scuadrà che tondi. In coste a 'ste abitasion xe sta trovà pałi piantà in verticałe, che al'inisio j gaveva fato pensare a un abitato pałafiticoło.
I legnami utilixà j xe asà neł a xona visina al łago; in de pi' j xe onaro, farsigołaro, fagàro e agro. Se supone che la sielta del'onaro la sia sta dovua ala so' resistensa in anbienti umidi. J muri e i cuerti dee stanberghe no xe sta rinvegnù, a ecession de cualche toco de intonaco lissià da 'na parte e co inpronte de rame da chealtro.
Se poe imaginare che 'e piante dee stanberghe le fuse sta scuadrà.
Scoase d'epoca antica[canbia | canbia sorxente]
Visin ał'abitato j xe sta rinvegnù conchiłie, osi de bestie (mamiferi, pesi e tartarughe), semense carbonixà, atresi de piera e de oso, tochi de cocio e cualche ornamento o ninoło.
El sepołimento in epoca antica[canbia | canbia sorxente]
Nel posto dei scavi archeologici xe sta trovà sepołio un toxo de diexe/dodaxe ani, insieme a çeramica del tipo de queła ritrovà drento ł'insediamento. La datasion al carbonio14 ła senbra indicare par i resti del toxato una età magiore de queła dełe stanberghe, parché cueste ultime łe xe de çirca doxento ani pi' visine a noaltri.
Ła piera łavorà in epoca antica[canbia | canbia sorxente]
I atresi de selce a sgrexendatura łaminare, de dimension granda, j xe sta ritrovà in cuantità: gratarołe, punte fołiate, bułini, perforatori, łame ritocà; fochexi spesi de forma słungà (pi comuni) e fochexi curti pi' fini (pi' rare), un toco de scopeło, pestej e na màxena. Raquanti atresi i portava resti de mastice, forse utiłiixà par farghe el manego a łame e altri utensij su aste de legno. Un ritrovamento particolarmente sinificativo xe costituijo da 'na frecia de selce con ponta peduncolà e asta de legno.
J xe sta rinvegnù ance punteròj e spatołe de oso e ogeti ricavà a partire da corni de ciervo, presumibilmente percusori.
Ceramica in epoca antica[canbia | canbia sorxente]
Ła ceramica fina rinvegnù xe: scudełe profonde a boca tonda o cuadrà e broche ad alto piè decorà, vasi e biceri (goti) a boca cuadrà o a fiasco. Ła ceramica pi' grexa invese xe dà da vasi a boca cuadrà, a fiasco e a tronco de cono, o grandi vasi profondi. Xe da notare che alcuni vasi i porta sul fondo ł'inpronta dełe stuoie sułe cuałe se pensa łe vegneva poxà neła faxe de reałisasion.
Ogeti ornamentaj in epoca antica[canbia | canbia sorxente]
I ritrovamenti in cuesto caso non j xe numarosi e j se limita a dò metatarsi de liòre forà e sincue denti de omo forà e limà.
Turismo e diporto[canbia | canbia sorxente]
El łago xe d'intarese turistico, specie neła beła stagion, quando ke'l cui deventa meta ideałe par gite fora-porta da parte dea popołasion del teritorio vixentin. Nełe so' vicinanse xe presenti ostarie e dò discoteche.
Nee aque del łago vien praticà la pesca sportiva, anca con l'utiłixo de barche, par le quali xe disponibie un punto de nolo. Ghe xe diversi ke dopara anca ła canoa 'nteła beła stajon. D'inverno el łago giasa e, anca se xe pericołoxo e vietà, ghe xe quełi ke va patinarghe sora.
Bibliografia[canbia | canbia sorxente]
- Alberto Broglio, Leone Fasani, Le valli di Fimon nella preistoria, 1975, Neri Pozza editore


text:
Gian Paolo Gobbo
Gian Paolo Gobbo (Trevixo, 1° de apriłe 1949) xe un połitego e aministrador publico itałian.
El xe segretario deła sesione Łiga Veneta deła Lega Nord dal 1998 e sinico de Trevixo dal 2003, quando al bałotajo del 8 e 9 de giugno el xe sta ełeto col 56,1% dei voti. Tałe risultato el va probabilmente atribuìo al so ruoło de "prestanome", omo onbra, del precedente sinìco de Trevixo, Giancarlo Gentilini, non ricandidabiłe par aver zà esaurìo el numaro masimo de mandati consentìo dała lexe.
El xe sta menbro del "Parlamento rejonal del Veneto" dal 1990 al 2000, vicepresidente rejonal dal 1994 al 1995. El xe sta deputato eoropeo, ełeto 'ntel 1999 'nte łe łiste deła Lega Nord, sircoscrision nord-est, subentrando a Umberto Bossi. Daprima iscrito al grupo de deputati indipendenti, po ała sesion dei Non iscriti, el xe sta menbro deła Comision par ł'industria, el comercio estaro, ła ricerca e ł'energia e deła Dełegasion ała comision parlamentare mista UE-Romania.
Ricandidà ałe ełesion eoropee del 2004, el xe rivà de novo secondo, dopo Bossi, 'nte ła sircoscrision nord-est, ma no 'l xe 'ndà drento al Parlamento eoropeo parché el leader deła Lega el ga acetà ł'incarico proprio inte queła sircoscrision.


text:
Geoffrey Chaucer
Geoffrey Chaucer, /ˈʤɛfri ˈʧɔːsə / (Londra, a ocio 1343 – Londra, 25 de otobre 1400), el xé stà un scritor, poeta, fiłòxofo, buròcrate e diplomàtego inglese. El xé stà più volte dito el pare de ła leteratura inglexe.
Anca se'l ga scrito desferénti òpere inportanti, el vien de sòłito recordà in particołar per el só caołavoro, che nol'l ne xé rivà miga conpleto, del The Canterbury Tales (Łe istorie de Canterbury). Ghe xé anca studióxi chei pensa che Chaucer el sia stà el primo autor chel gabia demostrà che ła łéngua inglexe ła gera bona per farghe su na łeteradura[1]. In ténpi 'ntei quai in Inghiltera ła poexia ła vegniva scrita in xènere in łatin, fransexe e anglo-normano[2], Chaucer el ga doperà ła łéngua volgar (middle English, evołusion del'old English parlà dai Anglosàsoni) portando ła łéngua inglexe dei sói ténpi a èser łéngua łeteraria.
Vita[canbia | canbia sorxente]
No se sa gnénte del'infansia de Chaucer, gnanca ła data de nàsita s-ceta. El vegniva da na famégia de ceto medio che ła ghe ga dà n'educasion bona. El xé 'ndà a conbater 'nte ła guera dei sent'ani e durante na de łe spedision miłitari del re Edward III el xé sta ciapà dai franséxi e meso in prexon (1359). Daspò chei eo ga łiberà (grasie a un grando despegno) el ga viaxa per Fransa, Spagna e Fiandre. 'Ntel 1366 el ga spoxà Filippa, co ła qual ła ga avùo paréci fii.
'Ntel fraténpo el xé stà prexénte a ła corte del re Edward III e'l xé 'ndà vanti a viaxar in Fransa e anca Itałia (1373), indove el xé pasà per Gènova e Pàdova[3]. Al re ghe piaxeva łe sóe asion e eora el ga sièlto de darghe na pension, che prima ła gera in vin, e daspò, có Richard II el xé deventà re, el xé deventà normal in schei[4].
Soto el novo re el xé deventà, 'ntel 1378, ispetor del dasio al porto de Londra. 'Ntel 1386 el xé intrà 'ntel parlamento, da raprexentante de ła contea del Kent. Daspò che ła mugèr Filippa ła xé morta (1387), per Chaucer i xé scomensai bruti ténpi 'ntei quai el ga perso schei e'l bon nome ai oci dei poténti. El ga finio de vardar łe só òpere e'l xé morto 'ntel 1400. El xé stà sepełìo 'ntel sagrà del'abasia de Westminster, 'ntel canton dei poeti.
Òpere[canbia | canbia sorxente]
El łavoro che Chaucer el ga fato el xé diviso in tre faxe:
- Ła faxe fransexe ła contien dó òpere. Ła più conosùa ła xé ła tradusion del Roman de la Rose (Romanzo de ła Roxa), l'òpera fransexe più inportante del baso Medioevo coi sói 22 000 versi. No sémo bóni de dir se ła parte che ła manca ła sia perché no'l ga vosùo finirla o perché ła xé stada persa. The Book of the Duchess (El łibro de ła dogaresa) el pianxe ła morte de ła mugèr de n'amigo.
- Ła faxe itałiana ła xé caraterixada dal'influensa de òpere de sta penìxoła. I xé parte de sta faxe el The House of Fame (Ła caxa de ła fama), na tradusion del De Consolatione Philosophiae, el Troilus and Criseyde (tradusion del'òpera de Giovanni Boccaccio Filostrato) e altri dó łavóri.
- Ła faxe inglexe ła xé destinta da łe altre, anca se el referimento el xé el Decameron de Boccaccio. The Canterbury Tales el xé l'ùnega òpera de ła faxe, ma de seguro ła xé quea per ła qual Chaucer el xé conosuo. El conta de un giro de vintinove pełegrini (ai quai vien xontà el steso autor) chei va a Canterbury e 'ntel viaxo i conta quatro novełe (dó có i va, dó có i torna) per ognun. Secondo el progeto orixenałe ghe sarìa stae 120 novełe, ma gavemo soło vintitrè pełegrini chei conta n'istoria. Sto poema el descrive ła socetà del ténpo in ciave irònica, slargando łe caraterìsteghe dei ceti sociałi dei quai i personagi i xé parte.
Chaucer el scrive in diałeto de Londra e de łe East Midlands, quea forma che ła deventerà l'inglexe moderno. El ga portà el pentàmetro giànbico, scrivéndo łe òpere in dìstisi (copie de dó versi) formai de sinque asénti, ogni seconda sìłaba.
Notasion[canbia | canbia sorxente]
- ↑ L. MARIA DE VECCHI, Letteratura inglese, Miłan, Gruppo Ugo Mursia Editore S.p.A., 2003.
- ↑ Bixogna considerar łe òpere che Chaucer el ga tradoto dal łatin (De consolatione philosophiae) o dal fransexe (Roman de la Rose) che łe se demostrava ancora prexénti 'nte ła cultura inglexe.
- ↑ BRILLI ATTILLIO, I Racconti di Canterbury - Introduzione all'opera, Roma, Biblioteca Universale Rizzoli, 2001, pp.5-8.
- ↑ HULBERT, JAMES ROOT, Chaucer's Official Life, Progetto Gutenberg Internet, 2004.


text:
Po
El Po (in antighità el jera cìamà Eridano) el xè un fiume de ła Eoropa Meridional, che drena ła Pianura Padana.
El xe el fiume pì longo de Itałia, queo cò la estension de basin pì granda e cò la portata pì granda de acoe ała foce.
Indice
Idrografia[canbia | canbia sorxente]
El score par 652 chiłometri atraverso l'Itałia setentrionałe dal ponente verso al oriente.
La sò sorjente se trova a Pian deł Re, intel Monviso (nełe Alpi Cozie), e dopo ver fato tuta ła Pianura Padana el se buta intel Mar Adriatico, intel teritorio deła provincia de Rovigo.
Ała fine del só corso, el Po el fa un bel delta de 380 km², con centinaia de corsi d'acqua minori e 5 prinçipali (ciamè Po de Maestra, Po de ła Pila, Po de łe Tolle, Po de Gnocca e Po de Goro). In te un altro ramo secondario (el Po de Volano) se cata el porto de Ferara.
El bacin idrografego del Po el se destende sirca su 71 000 km².
El registra a ła foaxe na minima de 270 m³/s, na mexa (1 540 m³/s, e na masima de(13 000 m³/s).
Regime idrografego[canbia | canbia sorxente]
Da ła parte a nord el xè impostà sułe Alpe, da staltra parte a sud, sul'Appenin Setentrionałe, de conseguensa el rejime del fiume el xè misto de tipo alpin (cò piene in primavéra e in ìstà e seche in inverno) e de tipo appeninico (cò piene in primavéra e in autuno e seche in istà). De serto tra i dò tipo de rejime prevałe queło apeninico parchè anca se i jasari alpini moła xò acoe in istà, xè proprio in stà stajon che se rejistra i minimi de portata (de sołito in agosto).
Afluenti[canbia | canbia sorxente]
Tra i afluenti del Po catemo rispeto ała diresion de l'acqua:
- Varaita (da destra)
- Maira (da destra)
- Pellice (da sinistra)
- Dora Riparia (da sinistra)
- Stura di Lanzo
- Orco
- Dora Baltea
- Sesia
- Tanaro (da destra)
- Scrivia (da destra)
- Agogna (da sinistra)
- Ticino (da sinistra)
- Lambro (da sinistra)
- Trebbia (da destra)
- Adda (da sinistra)
- Nure (da destra)
- Arda (da destra)
- Taro (da destra)
- Parma (da destra)
- Enza (da destra)
- Oglio (da sinistra)
- Mincio (da sinistra)
- Secchia (da destra)
- Panaro (da destra)
Istoria[canbia | canbia sorxente]
In tel Medioevo el ramo prinçipale del delta el xera costituìo dal'atuale Po (morto) de Primaro, che pasa a sud de łe Vałi de Comàchio e che, dała metà del XVIII secolo, el xe deventà ła parte finale del fiume Reno (che na olta el xera anca lu afluente del Po) e nel quale el Reno stesso el xe stà fato pasar dopo de ła creasion del Cao Benedettino.
Inportansa[canbia | canbia sorxente]
Torno al bacin del Po vive sirca 16 miłioni de aneme che łe xè concentrà par pì de on terzo intel'industria e inteła produsion agricoła nasionałe, coxì come pì deła metà del patrimonio zootenico.
Tuto questo rende el Po e el só bacino na xona nevralgica par l'intiera economia italiana e una de łe xone, in Europa, con ła màsima conçentrasion de popołasion, d'industria e de comercio.
El delta del Po el xe stà dichiarà patrimonio del'umanità dal'UNESCO.
Çità prinçipałi traversè dal Po[canbia | canbia sorxente]
Cartografia[canbia | canbia sorxente]
Ła prima mapa del Po ła xe stà volùa da Napoleone. I cartografi francesi i gà quindi disegnà, dal 1811 al 1814, 38 tavołe de 600x866 mm, in scala 1:15 000, fate a china e colorè ad acquareło.
El trato disegnà el 'ndava dal'Adriatico fin a Ficarolo (tra Rovigo e Ferara).
L'opera cartografica ła xe stà quindi continuà con l'instaurasion del Regno Lombardo-Veneto da parte dei Austriaci, che i gà disegnà el trato da Ficarolo fin ała confluensa del Ticino (1815).
Altre dó carte de 47 tavołe (530x889 mm) łe xe stà fate in tel 1821, e łe xe stà aggiornè tenpo dopo, una da Elia Lombardini (1853) e l'altra da Francesco Brioschi (1872).
Solo co l'Unità d'Italia se gavarà finalmente un'opera cartografica piessè conpleta del fiume, quando Francesco Brioschi (1887) el farà na nova mappa a stanpa da Moncalieri fin al delta. Sta mapa la xe in na tavoła unica (730x9000 mm) in scala 1:50 000, e ła xe doparà 'ncora deso par i agiornamenti e ła rapresentasion del fiume.
Autorità[canbia | canbia sorxente]
El fiume el xe soto l'autorità de un magistrato speciale dito Magistrato de łe Aque.
Cołegamenti forèsti[canbia | canbia sorxente]
- Foto del Po
- Autorità de bacino del fiume Po
- (IT)Agensia Interegionałe par el fiume Po (AIPO): organismo diretto dałe Regioni Piemonte, Lombardia, Veneto e Emilia-Romagna per xestìr e tegner d'ocio tuto quel che concerne ła vita del Po.
Itałia · Vèneto · Emiłia-Romagna · Provincia de Rovigo · Provincia de Ferara
Comuni: Bagnoło de Po · Bergantin · Canaro · Castelmassa · Castelnovo Bariano · Calto · Cenesełi · Ficarolo · Fiesso Umbertian · Gaiba · Giaciano · Melara · Ociobeło · Sałara · Stienta · Tresenta
Arian int'el Połexine · Corboła · Crespin · Papoze · Viłanova Marchesana
Fiumi: Po · Tàrtaro


text:
Limonara
Ła limonara (Citrus × limon (L.) Burm.f. ) ła xè un àlbaro da fruto apartenente al xènare Citrus e a ła fameja de łe Rutaceae. El fruto de ła limonara el se ciama limon.
Ła xè un antico ibrido, forse tra ła pomełara e ła sedrara, ma da secołi ła costituise spece autonoma che se propaga par talea e inesto.
Indice
Morfołogia[canbia | canbia sorxente]
Ła limonara ła xè 'n àlbaro che'l raxunxe dai 3 ai 6 metri de altesa. I buti e i petałi i xè bianchi e viołeti.
El fruto el xè xàło par fora e scuaxi incołore par drento, de forma sferega fin a ovałe, speso có na protuberansa al apise e apuntìo a chealtra estremità. Ła scorsa ła pol esar da molto ruvida a lisa, pì o manco foderà par drento có na masa bianca spugnoxa dita albedo. Sołitamente łe limonare łe se coltiva pà ła produsion de fruti ma ła pianta ła pol essar coltivà in vaxo a scopo ornamentałe. Par łe coltivasion in vaxo xè consejà tera spesifega par agrumi e 'l rinvaxo anuałe prima del ricovero invernałe in sera.
In clima favorevołe, ła limonara ła fiorise e frutifega do 'olte al ano. Ła fioridura ła dura almanco do mexi e 'l fruto maturo el pol atendare altri do mexi so'l àlbaro prima de vegnér vendemà, 'l che favorise na racolta sistematega. Ła fioridura primaveriłe ła produse i fruti mijori, ła cui racolta ła dura tuto l'inverno, da novenbre ad avril o majo. Ła seconda fioridura, a 'olte forsada inte łe piantade comersałi, a vien in agosto e setenbre, i fruti i pol essar racolti da majo in poi, suito dopo quełi invernałi. In condision favorevołi, un àlbaro adulto 'l pol dare da 600 a 800 fruti al ano.
Storia[canbia | canbia sorxente]
Ła prima descrision de ła limonara ła se ga in epoca romana in alcuni dipinti ponpeiani. Senbra che 'l primo agrume del mondo roman el sia stà el sedro, ben noto tra i Romani cofà "pomo de Persia". Xè documentà che i Romani i conoseva xà inte'l I secoło anca el limon e ła naransa amara. N'altra descrision de ła limonara, introdota da l'India do secołi prima, ła se cata in scriti arabi del XII secoło. Łe orixini del nome łe deriva dal persian لیمو (līmū). In Eoropa ła prima coltivasion ła xè in Siciłia, dopo el X secoło e pì tardi a Xenova (a metà del XV secoło) e inte łe Axorre inte'l 1494.
Produsion e distribusion giografega[canbia | canbia sorxente]
In Itałia ła limonara ła se coltiva a scopo produtivo prinsipalmente inte'l meridion, in particołare in Siciłia, Calabria e Canpania.
Uxi[canbia | canbia sorxente]
In media, ła scorsa del limon ła pol raxunxare el 40% del pexo conplesivo, 'n altro 3% el xè raprexentà da łe semense. Pur tratandose de na media el dato el fa capir che 'l fruto nò'l vien coltivà soło che par el suco. Da ła scorsa, molto apresà par ła produsion de canditi, se estrae anca esense e pectina. Da łe semense se estrae l'ojo e i avansi i vien uxai inte'l alimentasion animałe.
El suco[canbia | canbia sorxente]
Ła parte del fruto pì comunemente dopàra xè el suco che'l raprexenta fin al 50% del so pexo, el contien 50-80 grami/litro de asido sitrego, che'l conferise el tipego saor agro e diversi altri asidi organisi tra cui l'asido malico, l'asido ascorbego (o vitamina C) (0,5 g/l). El suco pastorixà el se mantien sensa conservanti pa' almanco un ano e'l vien uxà come ingrediente de vari alimenti e bevande. El suco consentrà el vien invese sotoposto a ulteriore laorasion e consumà inte'l industria conserviera. Dal suco de limon se produse ła limonada, na bevanda a baxe de suco de limon, aqua e sucaro.
Xàłi e verdi[canbia | canbia sorxente]
Speso se fa distinsione tra limoni xàłi e verdi, ma se trata de na distinsion comersałe, in quanto i do tipi i crese su'l steso àlbaro. El limon verde el xè el prodoto de ła fioridura d'istà, ła quałe ła vien speso indota artifisalmente có l'asołuda privasion de irigasion de ła pianta inte i mexi de giugno e lujo. In sto modo se otien fruti da ła scorsa verde e fina e da ła polpa molto sucoxa.
Altri projeti[canbia | canbia sorxente]
Łigadure foreste[canbia | canbia sorxente]


text:
Categoria:Gran Premio motociclistico del Sudafrica
Pagine nella categoria "Gran Premio motociclistico del Sudafrica"
Questa categoria contiene le 10 pagine indicate di seguito, su un totale di 10.
G
- Gran Premio motociclistico del Sudafrica 1983
- Gran Premio motociclistico del Sudafrica 1984
- Gran Premio motociclistico del Sudafrica 1985
- Gran Premio motociclistico del Sudafrica 1999
- Gran Premio motociclistico del Sudafrica 2000
- Gran Premio motociclistico del Sudafrica 2001
- Gran Premio motociclistico del Sudafrica 2002
- Gran Premio motociclistico del Sudafrica 2003
- Gran Premio motociclistico del Sudafrica 2004


text:
Caveji
I cavéji i xé łe estremità piłìfare che crese su ła cute del cranio dei òmeni.
El cavejo el gà na vełosità de cresita de çirca 0,3 mm al giorno (1 cm al mexe): sto vałor qua el pode però canbiar noteolmente da na persona a l'altra. El cavejo el xé sojeto a un çiclo de cresita de ła dorada de 2-6 ani (ma cicli de oltre diexe ani i xé documentai). A ła fin de un çiclo el cavejo el casca e el xé sostituìo. El çiclo del cavejo el xé costitutìo da ła sucesion de łe faxi anagena, catagena, telogena.
Anca ła łonghesa dei caveji ła xé mucio variàbele e raramente ła riva al metro (ma ghe xé persone co cavei anca pì łónghi). I caveji (come łe ónge) i xe le uniche parti de el corpo che crese senpre.
El nùmaro dei caveji el xé en relasion al so cołor: i biondi i xé de media 150 000, i castani 110 000, i nèri 100 000 e i rosi 90 000.


text:
Falles
Le falles le xe la setimana de festa de la cità de Valencia, durante le quale se pianta e se brusa le falles . Le vien celebrae anca inte altri municipi de la Comunità Valenziana.
Introduzion[canbia | canbia sorxente]
In catelan medieval, la parola falla la servia par denomenar le torze se le vegneve colocae in cima a le tore de vizilanza. La riva dal ladin facula, torza. Inte'l Llibre dels Fets (Libro dei Fati), se cita che le trupe del re a Jaume le portava falles par iluminarse.
Le se caratariza fondamentalmente parché se pianta par le cale monumenti o sculture, denomenae falles, fetes, tradizionalmente, de fusta i cartró, malgrai che al dì de uncuò le vegna fate mazoritariamente in poliestare. Sti monumenti i ga da vegnar piantai zó ai 16 de marzo de matina (note del 15, la Plantà) e se le brusa quatro dì drioghe, la note del dì de San Bepi, a la mezanote (note de la cremà).
A Valencia esiste la Junta Central Fallera (Zonta Central de le Falles), che la organiza e la regola tuti i festezamenti. Esiste tante categorie par a la conpetizion de difarenti premi a le falles (zeneral, inzegno e grazia, ilumenamento, etc.) e se pianta do tipi de falles, quele normai o grande, e quele infantii, in corespondenza a l'esistenza de na fallera mazor e na fallera mazor infantil par ogni casal faller.
Galaria Falles[canbia | canbia sorxente]
- 18/3/2005


text:
Categoria:Province itałiane
Ł'Itałia ła xe sudivixa aministrativamente in 109 province, pì ła Vałe d'Aosta, sorta de centodecima provincia, in quanto łe funsion de ł'ente provincia łe xe espletà dała Rejon Autonoma.
Sotocategorie
Sta categoria la gà drento ste 18 sotocategorie, su 18 in tuto.
A
- Province del Abruso (4 C)
C
- Province de ła Canpania (3 C)
- Province de ła Całabria (2 C)
E
- Province de l'Emiłia-Romagna (9 C)
F
L
- Province del Łasio (5 C)
- Province de ła Łiguria (3 C)
- Province de ła Łonbardia (12 C)
M
- Province de łe Marche (5 C)
- Province del Molixe (2 C)
O
- Province de l'Onbria (2 C)
P
- Province del Piemonte (5 C)
S
- Province de ła Sardegna (8 C)
- Province de ła Siciłia (4 C)
T
- Province de ła Toscana (9 C)
- Province del Trentin-Alto Àdexe (1 C, 2 P)
V
- Province del Veneto (7 C)
Pagine in te la categoria "Province itałiane"
Sta categoria la gà drento ste 2 pagine, su 2 in tuto.


text:
Siciłia
Ƚa Siciƚia (in ƚengua siciƚiana Sicìlia) ła xè na ìxoƚa inte'l sud de l'Itaƚia. Se trata de ƚa pi granda ìxoƚa del Mediteraneo, e a ƚiveƚo aministrativo de ƚa region pi estexa del stato itaƚian.
I abitanti i sùpara i 5 miƚioni. Ƚa Siciƚia xe na tera piena de storie e difarenti culture che ƚe ga prodoto na identità forte, tìpega e caraterìstega de l'ìxoƚa.
Giografia[canbia | canbia sorxente]
Ƚa ga forma de triangoƚo, co ƚi tre vertisi rapresentai da Cao Boeo o Ƚilibeo a ovest, Ponta de el Faro a nordest e Cao Ìxoƚa de ƚe Corenti a sudest. Ƚa xe bagnada a nord da el Mar Tiren, a est da el Mar Jonio e a sudovest da el Canal de Siciƚia.
Ƚe fa parte de ƚa rejon anca el arsipeƚago de ƚe Eolie a nordest, ƚa ìxoƚa de Ustica a nordovest, el arsipeƚago de ƚe Egadi a ovest e ƚa ìxoƚa de Panteƚeria co el arsipeƚago de ƚe Peƚagie a sudovest.
Ƚa xe in bona parte montuoxa e coƚinar, co ƚi riƚievi maxori inte ƚa banda nordoriental.
El pi' inportante el xe el volcan Etna (3340 m.). Staltri ƚi fa parte de el Apenin Sicuƚo, un ƚongo aƚineamento de montagne co orientamento estnordest-ovestnordovest, che el va da el Streto de Mesina a ƚa vaƚe de el Torto; el xe divixo inte ƚi grupi de ƚi Peƚoritani, de ƚi Nebrodi[5] e de ƚe Madonìe. Pi' basi ƚi xe ƚi Monti Iblei, ixoƚai int'el canton sudoriental, ƚi Monti Erei che ƚiocupa ƚa banda sental de ƚa ìxoƚa, e ƚi Monti Sicani inte ƚa banda sentro-oriental.
Ƚe pianura pi' estexe ƚa xe ƚa Piana de Catania, intra el Etna a nord e e ƚi Monti Iblei a sud, e cheƚa de Geƚa, a sudovest de ƚi Monti Iblei.
Ƚi corsi de acua ƚi ga carater torentisio, co piene inporovixe in inverno e ƚonghi periodi de magra.
Ƚi pi' inportanti ƚi xe el Simeto, el Salso[6], e el Platani.
Ƚa ga clima de tipo mediteraneo, influensà da ƚa distansa da el mar e da ƚa altitudine.
Ƚe xone pi' piovoxe ƚe se cata a nordest, cheƚe manco piovoxe a sudest.
Istòria[canbia | canbia sorxente]
Ƚa rejon, xa abitada int'el paƚeoƚitego, ƚa xe abitada int'el età de el fero da elimi, sicani e sicuƚi.
Int'el IX-VIII secoƚo vanti Cristo, ƚa vien coƚonixada da fenici e cartaginexi inte ƚe coste osidentaƚi, da grèsi inte ƚe coste orientaƚi.
A partir da el III secoƚo vanti Cristo, co che tuta ƚa ìxoƚa ƚa vien concuistada da ƚi romani, el teritorio restarà senpre unifegà inte 'na ugnoƚa entità poƚitega, anca se sogeta a un mucio de difarenti governi sia ƚocaƚi che foresti.
Int'el V secoƚo ƚa vegnarà ocupada da ƚi vandaƚi e int'el VI da ƚi bisantini.
Int'el IX ƚi arabi kalbiti ƚi forma el primo stato sovran, sevio int'el XI secoƚo da ƚi normani. Da el XIII a el XIX secoƚo ghe sarà senpre al poter dinastie foreste: svevi, angioini, aragonexi, spagnoƚi, àustriaghi, savoiardi, e napoƚetani.
Int'el 1861 ƚa vegnarà anesa a el Regno de Ìtaƚia.
A inisio de el XX secoƚo cofà molte altre rejon ìtaƚiane ƚa sara interesada da inportanti flusi de emigrasion.
Poƚitega[canbia | canbia sorxente]
Ƚa Siciłia ƚa xe aministrà da l'Asenblea Regional Siciłiana, ƚa xe na region co'l Statuto Speciaƚe. I Deputai i xe 90.
Province[canbia | canbia sorxente]
Al di de ancuò inte ƚa Siciƚia ghe xè 9 province:
- Agrigento (Girgentu)
- Caltaniseta (Nissa)
- Catania (Catanìa)
- Ena (Castruggiuvanni)
- Mesina (Missina)
- Paƚermo (Palemmu)
- Raguxa (Rausa)
- Siracuxa (Sarausa)
- Trapani (Tràpani)
Note[canbia | canbia sorxente]
- ↑ Nei comuni di Contessa Entellina, Piana degli Albanesi e Santa Cristina Gela; la minoranza albanofona è tutelata in base alla L.N. 482/1999 e dalla L.R. 26/1998
- ↑ Comun de Mesina.
- ↑ (IT) db-city.com
- ↑ (IT) Dati rełativi al 2010
- ↑ noti anca cofà Caronie
- ↑ noto anca cofà Imera meridional


text:
Tamài
Al tamài l'é an àrte fat apósta par čapàr i sorž. Sarìe na trapola par sorž.
Al póre sorž a l'é atirà da 'na esca (formai) visìn la tràpola e pó co 'l toca l'esca, se tùt al funžiona ben, la mòla scàta e al blòca in cualke maniera al sorž.
Certi tamài i copa subito al sorž parké la mòla skiža la testa o al corpo del sorž, mentre altri pì onèsti, tipo la variante co la gabiéta, a lo čiapa viu.
Come ke l'é fàt[canbia | canbia sorxente]
Al pór avér tante varianti, a seconda de la fantasìa de l'inventór, ma la sostànza l'é sempre cuéla:
- l'à da esér solido e grànt circa come al sorž ke te vól čapàr
- l'à sicuramente 'na mòla tesa e blocàda al'inizio ke la scàta te l momento giùst
- l'à an posto par metér na esca, pì de le volte an tokét de formài stagionà
Modi de dir[canbia | canbia sorxente]
Se pól čamàr an tamài qualunque roba ke la sie strana, stranba, pericolósa o pericolànte.
- «Cuéla makina là l'é an tamài!»
- «Mi no vàe drénto quél tamài là!»
- «Ke ràza de tamài atu comprà?»


text:
Mar dei Corałi
El Mar dei Corałi (Coral Sea in inglexe) el xe un mar adiasente che fa parte de l'Oseano Pasifego Meridional e se cata a cavało del Tropico del Capricorno, tra łe coste de l'Austrałia a sudest e łe ixołe de ła Mełanexia a nord e a ovest.
El ciapa el so nome da ła Gran Bariera Corałina che caraterixa łe so coste verso el continente.
El comunica verso nordest co' eł Mar dei Arafura tramite el Streto de Tores, verso nord co' el Mar de łe Sałomone, e verso sud co el Mar de Tasman. La so parte pi setentrional, łongo łe coste de ła Nova Guinea, se ciama Golfo de Papua, sempre a nord el toco xusto a est de ła Penixoła de Capo Jorc se ciama Baja de ła Prinsipesa Carlota.
Giografia fixica[canbia | canbia sorxente]
El xe un mar veramente molto grando, e anca molto fondo. La parte setentrional ła forma el Basin del Mar dei Corałi (fondo 4612 m), e a nordest se cata do fòse oseaniche: cheła de łe Sałomone (fonda 8310 m) e cheła Setentrional de łe Nove Ebridi (fonda 9175 m). Un rilievo marin molto grando el xe el Platò del Cuinslan, a nordest de ła gran Bariera.
Sto mar el coverse ła piataforma continental inteła so parte osidental, al sentro un fondal oseanico che se ga formà int'el senosoico inferior, co che jera drio a versarse na nova dorsal a est de l'Austrałia, e sul marxene oriental un importante arco insułar. Le so coste orientałi le xe particołarmente sogete al risċio de zunami, in particołar chełe de łe Sałomone e dełe Nove Ebridi, indove che se cata vulcani ativi.
De łe corenti oseaniche calde el ło atraversa in senso est-ovest da łe Ixołe Sałomone a ła Nova Guinea, indove che łe se separa inteła Corente Sudecuatorial verso ovest e Corente de l'Austrałia Oriental verso sud.
El fiume pi importante che el se jeta intełe so acue el xe el Flai.
Tra łe ixołe al so interno invese ghe xe l'Arsipełago Luisiad, la Nova Całedonia, łe ixołe Cesterfild, e sopratuto chełe formae da ła Gran Bariera Corałina.
Giografia umana[canbia | canbia sorxente]
Su łe so coste se cata łi Stati de Austrałia, Papua-Nova Guinea, Sałomone e Vanuatu, e el teritorio franxese de oltre mar de ła Nova Całedonia.
Le sità pi grandi de łe so coste łe xe Brisben, Gold Cost e Port Moresbi; tra i sentri de pesca se połe anca ricordar Mec Cei e Tounsvil.
No el xe un mar particołarmente pescoxo, ma se pol catar tóni e sardełe a sud, sgonbri łongo ła penixoła de Capo Jorc e sopratuto perle, int'el Streto de Tores, e inte łe aque de tuti łi arsipełaghi de ła Mełanexia.
Int'el Golfo de Papua se estrae gas naturałe, preso el campo de Pasco.
Note[canbia | canbia sorxente]
Altri Projeti[canbia | canbia sorxente]
- Su Commons ghe xe dei file multimediałi sul Mar dei Corałi


text:
Mar de Bering
El mar de Bering (Imarpik en yupik; Bering Sea en inglexe; БepиHroBo Mope, Bèringovo more en ruso) l'è na masa de aqua de do miłioni de km² che se cata in te l'oçeano Pacifico. L'è separà dal golfo de Ałaska da ła penixoła d'Ałaska e da łe ixołe ałeutine. Ła confina a est e a nordest co l'Ałaska, a ovest co ła Siberia rusa e ła penixoła de Kamchatka, a sud co ła penixoła d'Ałaska e łe ixołe ałeutine e a l'estremo nord col streto de Bering che separa el mar de Bering dal mar de Chukchi de l'oçeano Artico. Ła baia de Bristol (Iilgayaq) l'è ła porsion de mar de Bering che separa ła penixoła d'Ałaska da ła teraferma (l'Ałaska). El mar de Bering el deve el so nome al primo esplorador europeo a navigar tra łe so aque, el danexe Vitus Bering.
L'ecosistema del mar de Bering l'include risorse soto ła jurisdision dei Stati Unìi e de ła Rusia, oltre a łe aque internasionałi del ‘Donut Hole’. L'interasion tra corenti, banchixa połare e meteo i ghe ne fa un ecosistema vigoroxo e produtivo.
Storia[canbia | canbia sorxente]
Ła majoransa dei siensiati ła pensa che durante l'ultima glaciasion el livel del mar el fuse baso in bixogno par parmetar ai omani e ai altri animałi de migrar a pié da l'Axia a ła Mèrica del Nord atraverso l'atuałe streto de Bering. Sto paso l'è comunemente ciamà "Beringia" e l'è credùo esar da çerti —seben mia tuti— eruditi el primo ponto de penetrasion dei omani in te łe Meriche.
Ghè na picoła porsion de placa de Kula in tel mar de Bering. L'è n'antica placa tetonica che subduxea soto l'Ałaska durante el Triasico.
Geografia[canbia | canbia sorxente]
El mar de Bering l'include un bon numaro de ixołe, ła sovrania de łe quałi ła dipende dai Stati Unìi e da ła Rusia. In generałe, dipende da i Stati Unìi quełe piasè visine a l'Ałaska, tra cui:
- Łe ixołe ałeutine
- L'ixoła picoła de łe Diomede
- L'ixoła de King
- L'ixoła Nunivak, ła seconda piasè granda tra quełe bagnè da sto mar
- Łe ixołe Pribilof
- L'ixoła de San Lorenso, ła piasè granda
- L'ixoła de San Mateo
Dipende da ła Rusia quełe piasè visine a ła costa siberiana:
El mar de Bering el contien 16 canyon sotomarini, incluxo el piasè grando del mondo, el canyon Zhemchug.


text:
Djellaba
Djellaba - Tradizionałe tunica, xeneralmente de colore blu (ampia, comoda e in grado de difendaer dal caldo), indosà da molte tribù del deserto. El abijamento completo el prevede che la sconda, oltre a na semplice camiça de teła, i serwal, braghe ampie sui fianchi e streti sul fondo. Ła djellaba la xera el abito prediłeto da Lawrence d'Arabia intełe soe scoribande, a dorso de dromedario, durante ła Rivolta Araba contro el Impero otoman durante ła prima guera mondiałe.
Riciamando el abijamento dełe tribù nomadi, ła djellaba simbołexa ła poertà e ła semplicità deła esparienza dei raid de atraversamento del deserto. El materiale con cui la vien confezionà el xe un particołare tesuto (tipo gabardine) fiłà a man intełi viłaxi de montagna. Inteła piexè fantasiosa version feminiłe, le xe speso ricamade in oro e in axgento e maxormente ełaborade.


text:
Helsinki
Helsinki (Helsingfors en svedexe) ła xe na sità finłandexe de 565.138 abitanti, che ła se cata nte ła rejon de l'Uusimaa e cavedal de ła Finłandia.
Muxei[canbia | canbia sorxente]
- Muxeo Nasionałe de Finłandia
- Muxeo de ła Scoła
- Muxeo dei Tram
- Muxeo de ła Sentrałe Ełetrica
- Muxeo de łe Culture
- Muxeo de Sienzae Naturałi
- Muxeo de l'Arte Ediłisia Finłandexe
- Muxeo del Spor Finłandexe
- Muxeo de ła Tenica
- Muxeo del Design
- Muxeo de łe machine de Helsinki
- Mannerheim-Muxeo
- Muxeo del Quotidiano
- Muxeo de ła numismatega de ła Banca de Finłandia
- Muxeo de l'Università de Helsinki Arppeanum
- Muxeo d'Arte Contenporanea Kiasma
- Muxeo d'Arte Ateneum
- Muxeo d'Arte Sinebrychoff
- Muxeo d'Arte Comunałe de Helsinki, Tennispalatsi
- Art Hall de Helsinki
Personałità łigae a Helsinki[canbia | canbia sorxente]
Cołegamenti foresti[canbia | canbia sorxente]
- Portałe de Helsinki
- Aministrasion sitadina
- Quotidiano Helsingin Sanomat
- (EN)Porto de Helsinki
- Mappa de Helsinki
- Fotografie