text:
Scheda 16 - Lessinia, cimbri, pascoli e storia
>Cargàr montagna, i pàscoli
Cargàr montagna, i pàscoli
Fin da i tempi de i romani co' le pégore e da la metà del XVI°secolo co' le vache in particolàr sui alti prè lessinici da màio a setembre, i g'a obligà a costruìr depositi de sal, lóngo i costóni che metéa in comunicassión la montagna co' la çità e la bassa, grassie a sentiéri e stradéle. El toponimo "Saline" defàti no l'è solo quél presente poco distante dal Santuario de San Leonardo a San Mauro tacà a la famosa Via Cara "Via Vacara" antico percorso de la "transumansa" (cargàr montagna); el sàl l'éra e l'é utilisà come vitaminico/mineràl par pégore e vache. In verità la Lessinia, storicamente, l'è sempre stà una montagna al servissio de la çità e che riussìa a star in pié, grassie a pégore e vache. La Lessinia, par le so storia e le so qualità naturalistiche che ben o mal se soméia, podémo dir che l'è una "región geografica" ma con drénto "microregioni" che no i-è istésse tra lore. La parte orientàl g'a sempre avù a che far co' el Vesentìn invéce la parte çéntro-oçidentàl da Sant'Ana a Velo co' Verona. Nel medioevo gh'éra de le vie de comunicassión che partìa dal çéntro çità e finìa drìte in montagna, par 'sto motivo i-é nate un çérto tipo de relassioni co' le imprése çitadine che i-é riussì a darghe una man al mondo lessinico par sviluparse; un esempio podarìa èssar tuto el mondo de l'Arte de la Lana e dei Formaiàri o Casolini a la fine del '200. La parte orientàl, l'è cressù par i fati soi, vista la distansa da Verona, Vicensa e anca Venessia anca parché el progno de l'Alpón soto Montécia, quando piovéa a séce roèrse, fasèa inondassioni su tuta la piana, tanto che se podéa catàr le paludi. Par 'sto motivo grassie a Iseppo e Francesco Cuman nel '600 l'è stà costruì un léto artifiçiàl in modo da rivàr a Véstena passando da Badia e Castèlvéro. Da lì el marcà l'è andà in diressión de la Calavena, microregión a l'ombrìa del monastero de San Piéro, Vito e Modesto de Badìa. Invéce l'Alta Lessinia grassie a le donassioni imperiali e papali scominçià nel IX secolo co' Pipino fiòl de Carlo Magno, i-è deventé regno dei grandi monasteri de la çità come quél de San Zén, Santa Maria in Organo, San Michél de Campagna, San Leonardo e 'l Capitolo dei Canoniçi che i g'avéa in man anca le tére dai 600 ai 1000 metri sora el livèl del mar parò no i boschi in 'sto ultimo caso, parché in gran parte del Comùn de Verona. In pratica a la fine del XIII° secolo in Lessinia gh'éra s-ciàpi de pégore e de cavre e no de vache, che a l'inissio servìa par far star mèio le faméie, in particolàr quéle de le comunità de val, che le magnàva quél che le produséa; atività pastoràl, che nel tempo l'è stà dedicà piassé a la gran produssión che finìa al marcà. Tra i 500 e i 1000 metri sora el livel del mar, catémo nel secolo XIII°, de le tere quertà da una vegetassión selvàdega, piante e àlbari co' tante fòie, in gran parte "silvae" come la Silva Alferia, Foroiulianae o Communis Veronae tra le quali anca quéla de òmeni lìbari la "Silva Herimannorum". Piassé se va in alto e piassé se cata le fagàre e manco erbe o piante da soto bosco co' in mèso i prè. 'Na 'olta cavà i àlbari, vangà e sapà el terén, podéa 'ndar ben par pascolàr le pégore. Catémo documenti che ne parla de le prime colonie, faméie de "runcatores" de origine germanica emigrà in méso ai boschi de fagàre. Nel X° secolo invésse, gh'éra la popolassión italiana ben presente, verso la ValdAdese in particolàr "Senevello" l'atuàl Breonio co' Vaona e Zivelongo co' tanto de çéntro aministrativo co' teréni, boschi e s-ciapi de pégore, co' piante de olìo e castagne verso sud o ne la parte orientàl. La Comunità de Cona, Seré e Alfaedo l'éra parona de malghe e pégore come a Pealda, Memole e Corno Mozo con tóchi in man a impreditòri de la çità e zénte da Breonio, Zivelongo e Molina che g'avéa de le "quote" de partecipassión. I pascoli del Corno d'Aquilio, Loffa, Lavarin, Camparso e Alfaedo i faséa parte del patrimonio del Monastero de San Zén par tuto el medioevo. Tra le zone comunitarie co' boschi e pégore, segnalémo quéle comunali de Negràr, Quinsàn, Senàgo, San Vito, Massàn e Fane come da documento del 1452 che'l ne dise de uno statuto par no sassinàr el bosco invéce le tére de Fumane in Val de Lena o Enna "Henenna" come da documento del 1229 ne dise che un çérto Gabrièl de Bure vién nominà custode dal Monastero de San Zén. Sora queste tére ogni faméia del lógo tegnéa le pégore par magnàr, far late, formàio e lana par tuto l'ano tegnendo da 'na parte qualcòssa da scambiàr co' altre faméie. Cossita, par conservàr prè e boschi nel tempo sensa sassinàr tuto el patrimonio, ne l'alta Valpoleséla s'a visto la nàssita de le "Regole" de Faédo e de Provàl; cossita Zivelongo, Faedo e Lavarìn, la zona soto al Corno d'Aquilio e i vai de Breonio e de la Marciora i-è stà tutelà. Dal 1166 gh'è stà de le beghe tra le comunità de Fumane, Maràn, Negràr e San Zén parché el monastero çitadìn voléa èssar parón dei du vai, sensa darghe gnente a nissuni. Cossita nel 1226 s'a messo in mèso anca el Comùn de Verona, par 'sto motivo l'è nata la "Regula Faeti", tra San Zén e la Comunità de la Valpoleséla co' Negràr, San Vito, Arbissàn, Nòvare, Savàl, Maràn, Fane e Capo; nel 1268 lè nata la Regola de Breonio e nel 1282 quèla de Provàl. Le comunità de val g'avéa le pégore par i prè, i faséa legna e produséa carbón e calçìna, ma quando gh'éra l'ocasión che i potenti monasteri no i staséa ben, i se dava da far par ciavarli, tra l'altro nominando i "saltari" par tegnér d'ocio le tére da un possibile ritorno. I Cimbri in Lessinia, i vién a catàr tére par métar su casa e sistemarse magari co' quàlche pégora come i faséa a casa sua, quindi no portàndo grandi modifiche a la nòa téra. Una 'olta rivà, i s'a trapiantà "ad amasandum" organisassión a masi, co' la coltivassión de i campi, zòntando el taio dei boschi e tiràndo su s-ciàpi da 2 a 5 pégore a parte quàlche caso particolàr che podéa rivàr a 30. Verso la fine del '300, le case i-éra fate de piéra co' el quérto de paia, al piano tera una cusina granda co' el fogolàr invéce al secondo piàn la càmara da leto. Tacà te podéi catàr una stàla picenina che ghe servìa par scaldarse. Gh'éra anca la casa "ab igne" un locàl par laoràr el late o infumegàr la carne par la conservassión, propio tacà o poco distante dal maso. L'orto g'avéa le solite cose co' in più le erbe par curarte el mal o quéle par insaorìr el magnàr. Se podéa catàr un brol no tanto grando co' piante de sirése, bròmbe, pomi e peri. Visto che 'na 'olta gh'éra piassé fredo de 'desso, no se podéa coltivàr el forménto o altri çereali de valòr ma quéi piassé pitòchi come la véna o la biàva, coltivà più distante dal maso. Fin che se stàva nel maso l'éra sicuramente piassé sicuro che nar in mèso a boschi o tére végre, magari incontrando le misteriose anguàne, le fade o bestie selvàdeghe come i lòvi. Sora le sénge o i grèbani, el pastòr ghe dava un òcio a le pègore ma i pericoli no i-éra póchi. Fin da l'età romana, i prè dei Monti Lessini tra i 1000 e i 1100 metri sóra al mar, i se catàva in un gran altopiàn spanpanà da est a ovest, con ramificassioni de vai che i menàvada da monte a la pianura in un panoràma laorà dal "biancón" de sora e tegnù su dai calcari oolitiçi de San Vigilio. L'altopiàn a monte, varda Roca Pia soto al Corno d'Aquilio verso la ValdAdese co la possibilità par ci vién da la Valpoleséla o da la Valpantena de nar fin zò ne la Val de i Ronchi de Ala; Passo Pertica un tempo Portica 'ndoe i riva i sentieri da la Val de i Lasi e che i tira drito fin in quél de Ala; piassé orientàl, el Passo de le Tre Crose che te porta nel vesentìn. Questa zona nel XIII° e nel XIV secolo l'éra pién de pégore, grassie al sostegno de la Domus Mercatorum e dai Scaligeri, con un çérto giro de schéi par l'Arte de la lana, tegnù su da un lanificio bèlo grando de Verona e da persone de le faméie nobili più famose. Quando scominsiàva el primo caldo de primavera, se "cargàva montagna", le pégore se spostava da la pianura a i prè de la Lessinia passàndo par la Val Squaranto o par la Via Cara tra boschi de fagàre, tornàndo indrio in pianura a la Madona de Feragosto. Qua le pégore le passàva l'inverno soto a dei quérti postà a le tori colombàre, che tegnéa d'òcio da l'alto la campagna. I lóghi piassé utilisà de inverno, i-éra quéi de la Campanea Minor, la piana de giàra in riva sinistra de l'Adese e in particolàr quéla de le Ferasse, San Martìn, Campalto e Busòl, traversà dal fiume Fibio, Fiumesèl e Altanèl, e vardà da l'alto dal castèl de Montorio. Un documento del XVII° secolo ne dise che de autuno e de inverno le pégore che gh'éra ne la campagna, g'avéa, 'na lana finissima grassie al tipo de magnàr suto e che l'éra "sen’arbori vegra et ăpertus a tute le bestie". 'Sta lana vegnéa folà, macà e strucà grassie a i strumenti che se movéa co' le aque del Fibio, laorà e portà fin ne la zona del Santo Sepolcro par el ból "la cui impronta vegnéa riportà nel piombìn da tacàr sora a ogni pessa in presensa del sovrintendente de l' Arte de la Lana che'l diséa se l'éra fata ben secondo Lése". In pratica gh'éra uno scambio tra le tére Lessiniche par l'istà e quéle ne la campagna par l'inverno no solo de bestie e òmeni ma anca de ciàcole. Cossìta in epoca scaligera par 'vérghe tanta lana e de qualità, par far concorensa co' altre lane, s'à pensà a la pégora Brogna sacrificando parò late, carne e formàio, tanto che al marcà de la Domus Mercatorum e de le Sgarzarie gh'éra bèl giro de lana e soratuto de schéi. Ma come l'éra la Lessinia nel '500? Nel 1529 Bevilacqua de Bevilacqua Lazise ne la so "Scriptura circa impotentiam educazionis et exhibitionis mille boum per Serenissimum Dominium petitorum" ne dise che "li Lessini sono per otto mesi dell'anno inhabitabili per li gran venti e nevi che li coprono tutti che solamente danno pascoli al bestiame cum fatica il terzo dell'anno et non bastano per pascer quelli bestiami che si tengono al presente" ma Torello Sarayna nel 1542 co' el so libro "Le historie e fatti de'Veronesi nelli tempi del popolo e signori Scaligeri" ne dise che l'è "...montuoso, di infruttuoso di grani, ma abondevole di boschi, prati, e pascoli, e sopra queste montagne vi sono larghi et herbosi campi, così che nella estade sopra quelli si pascono, e trastullano infiniti armenti, e greggi per essere luochi freschi, ove il Sole molto non riscalda. Li boschi ancora vi sono molti dei quali si fa gran somma di carbone di che si trahe buon profitto. Questi alti monti hanno alquanti Villaggi, nelli quali non si ritrova vino per il freddo, e sono habitati da Tedeschi, delle reliquie di quelli antichi Barbari già vinti e fugati da Mario console che rimasero ascosti in questi boschi, perciò che in quelli tempi erano selvaggi, e densi...". Co' i Visconti a la fine del '300 i-é rivé i vacàri specialisàdi rispéto ai nostrani, co' le so vache selessionade bóne par late e carne, da Bergamo, Bressia, Barzizza, Clusone, Como, Cremona, Gandino, Val Brembana Val Seriana e Valtellina. Grassie a lóri, nàsse i contrati de "sossia" conossù come "soccida" tra ci g'avéa schéi, ci g'avéa le bestie e ci ghe portàva el foràio, in stà maniéra gh'éra più disponibilità de fòrsa laòro. I Formaiàri o Casolini no i g'a pensà sora più de tanto, cossita i-é andé par afàri dai monasteri de San Zén, San Nazàr, Santa Maria in Organo e San Michél e nel giro de póchi ani i-è riussì grassie a le Fitànse a ciapàr el contròl dei alti pàscoli. El 20 noémbre del 1393 se lése de 'na fitànsa par 8 ani de 150 libre de formàio a Gioàni Rubeo de Gandino da parte del Monastero de San Zén, formaiàr che vivéa a Verona ne la contrà de San Marco a le Carçeri, un tempo casa dei formaiàri oltre a le contrè de Santa Maria Antica e de San Tomìo. La siélta de queste contré no l'è stà fata tanto par far, in quanto postè a la Domus Mercatorum, al marca de Piassa Erbe e a la Comunità Ebraica 'ndóe podéa giràr un póchi de schéi. Èssar presenti sul marcà voléa dir, 'vérghe i òci vèrti su tuto el mondo de la 'conomìa e soratùto véndar a quintài quél che se produséa, come fato par secoli, ma anca co' Venessia. Cossita un póchi dei formaiàri i resta in çità e un póchi i va in montagna par ligàrse méio co' i vacàri. Un altra fitansa, l'è quéla del 18 noémbre 1396 tra i Canoniçi e Gaspare da Quinto par un prà co' fontanasso e una casàra da formàio ciamà Castelión al confìn co' Campo de Folignàn del Santo Sepolcro e 'l Campo de la Tomba de San Michél. El 18 noémbre 1398 sempre i canoniçi i s'a messi d'acòrdo co' tal Verdello formaiàr de San Gioàni in vàl par un tòco de tera, un boschéto e trè case de pàia co' tanto de travi in contrà Castiverio al confìn co' el Campo de la Pialda, sensa contàr un boschéto su la via comùn e un bosco selvàdego nel vaio de la Frizolàna, da pagàr fitànsa el giorno 30 de noémbre al canonico Agostino Fontana co' 25 libre de formàio. Grassie ai schéi messi sul terén, la spariènsa, el spirito de squàra, i formaiàri lombardi i-è riussì a comandàr el marcà de le vache, del formàio e de tuto quél che se produséa co''l late par piassé de tri secoli, compreso l'Ente messo in pié da la Domus Mercatorum e da la Signoria Scaligera, conossù come Podestaria che l'avéa scominsià co' l'aministràr le malghe dei monasteri de San Zén e Santa Maria in Organo, un tòco de tèra casalìna murà e quertà da cópi in legno (scàndole), che la podéa gestirse sensa problemi e 'verghe giurisdissión su le malghe. Soto ai scaligeri podéa binàr le fitànse, tanto formàio quanto ghe ne vién fato dal late de la prima monta par pégore e vache, 18 soldi par ogni pastòr, 10 soldi par ogni cavàl, 5 soldi par ogni cavàla da cargàr e 5 soldi par ogni vaca, védél, toro o bó. Vérghe tra le mane, casàre, vache e formàio voléa dir èssar paróni de la montagna e questo, i formàiàri i le savéa, come nel '400 i lombardi. Par farve capìr méio la situassión, nei alti prè de la Lessinia catémo i vacàri co' le so vache co' tanto de aministrassión da parte dei formaiàri e dei sióri de la Podestarìa e piassé in basso i coloni Cimbri. A tal proposito i vari monasteri de çità, deventà amiçi dei Cimbri e par no lassàr man lìbara, i devénta amiçi anca dei aministradóri dei alti pàscoli, faséndo un dópio zùgo. I lombardi a cavàl del'400 i-è passadi da pascolàr le vache a le publiche relassioni con i monasteri paróni de le tére e i sióri de Verona che i avéa ciapà in man la Fatoria Scaligera ma dandoghe in concessión ai lessinici la gestión dei prè, de le bèstie e la produssión del formàio, invéçe par la vendita i ghe pensàva lóri. Un periodo ecessionàl par l'Arte de la Lana e par quéla del Formàio conossù in tuta Italia par la qualità, ma no cossìta importante par la vita de tuti i giorni dei cimbri rivàdi da póco e abituà a rangiàrse e a prodùr el giusto par vìvar, quindi lontani da logiche de marcà. Defàti el carbón de legna, el giasso e la calçina che se produséa ne la Lessinia cimbra, vegnéa vendù in çità e coi schéi ciapà se podéa campàr. Ogni faméia, podéa avérghe un par de vache par i campi e dar late e formàio oltre a un s-ciapo de trè-siè pégore par far lana, che vegnéa laorà da le dóne par vestir i propi cari. No podéa mancàr el porco tirà su in maniera selvàdega fin dal medioevo e le bestie in córte da tegnér par magnarle a le Feste. Secondo un Statuto no se podéa pascolàr le pégore o béstie grósse come bó o cavài che invèçe i vegnéa utilisà par i caréti o par laòro, ne le tére coltivà o 'ndóe l'è stà piantà un nóvo bosco magari de nóte e sensa tèndarghe, ma se podéa pascolàr ne le tére o lóngo le vie comunali e consortili e ne le propie tére nel periodo fóra da la sémena. Regolamento che dai Cimbri dovéa èssar rispetà anca parché in caso contrario i-éra previste multe, ma no par ci portàva le bestie da la pianura ai alti pàscoli passando par le tére cimbre, situassión che l'è andà 'vanti par un secolo fin quando nel mondo del late e del formàio no i g'a messo béco le storiche faméie lessiniche Tinazzi, Folignani e Sparavieri. La Càmara Fiscàl nel 1460 ghe dà in concessión ai Canonici i pàscoli un tempo in man a Azzone de Castelbarco, parlémo de le sié montagne de Castèlbergo, Campo Marca, Campo Pigarolo, Campo Rotondo e Campo de Parparo, in più boschi e prè. In verità i religiosi no i pénsa a gestìrli ma a métarli in fitànsa par un póchi de ani pagando co' schéi, formàio e netàndo i boschi. Quando l'é andà in crisi el marcà de la lana par colpa de quéla portà da fóra, a la fine del '300, l'Arte dei formaiàri o Casolini l'a capìdo che l'éra mèio métar schèi nel marcà de vache e pégore par carne e formàio importanti par Venessia, cossita i s'a messi d'àcordo con la Domus Mercatorum par portàr quél fato in montagna ai grandi marcà de la Republica Venessiana, soratuto, parché secondo el goérno Veneto se dovéa garantìr la pansa piéna al popolo, che cossìta el staséa bón. I formaiàri capisse, che, co' la so Arte, se podéa far tanti schéi, ma ghe servéa anca òmeni par laoràr, cossìta i s'a messi dacòrdo, tiràndo drénto nel so giro la popolassión lessinica. La Lessinia scominsia a canbiàr, passàndo da boschi de fagàre a tére laorà, vangà e remenà par far posto a prè par le vache e a costrussioni par laoràr e vìvar. In póche parole semo passà da le pégore a le vache, scominsiàndo a métar nero su bianco tuto quél che se podéa far, parché la Lessinia fusse vissùda al mèio. Anca i monasteri i-è andé ne la diressión dei Lessinici, visto che ci g'avéa schéi tra i çitadini o ci vivéa in val, faséa el coto e ìl cruo. Cossìta le tére co' prè e fagàre i-è stà messe in fitànsa. I Formàiari a quél pónto, i g'a slargà i prè de l'alta Lessinia, dàndoghe la possibilità a la popolassión piassé bassa, de vérghe vache e far formàio, invéce lóri pensàva a véndarlo, come nel caso de le fitànse a malga dei Folignani, dei Costantini e dei Comerlati nel '400; nasse i contrati de "sossia" tra i siori çitàdini che g'avéa vache e i Lessinici che g'avéa i prè, grassie propio a l'Arte dei Formaiàri. Ne l'istà del 1488 s'a scornà sui prè de Campo Rotondo e Campesèl, le vache dei Tinazzi e dei Scandola. Secondo le testimonianse parò, i-è stà i Tinazzi a paràr via le vache, parché i Scandola in pochi ani i-è riussì a slargàr le propietà par pascolàr le vache, butando zò le piante e faséndo cossìta carbón; quésto modo de far no l'è par gnente piasù ai Tinazzi. In quéi ani ne le fitànse vegnéa messo nero su bianco, che, a l'inquilìn ghe tocàva sapàr le tere e tajàr le piante in modo da sistemàr la propietà, come nel caso de la fitànsa a Roncopiàn da pagàr par nóe ani a l'abate de San Zén da parte de Domenico Mainente de Erbéso e du butéi da Quinto, Filipo e Martìn a la fine del '400. El documento el ne dise con precisión i confini; a monte de Campo Retrato che l'è un póco prè e un póco bosco, da la Pócia de le Pégore verso Ala par la val, a mèso-dì el Comùn de la Frizolàna, co' una séngia e 'l Campo del Mózo, a nona e mèso-dì el Dòsso de la Magia, la Memola e i Pelegrini, par finìr a matina co la Pócia de le Pégore par darghe da béar a le bestie e un tòco del Campo del Mózo. La fitànsa l'è de 12 ducati a San Michél e pagàndo anca co' una péssa de formàio bón e salà stagionà, netàndo el bosco par nóe ani e utilisàndo el prà par el pàscolo a giudissio de òmeni esperti siélti tra le parti invéce a val dei Lessini se podéa taiàr i àlbari ma pagàndo quél taià. Le prime malghe: el 12 màio del 1500 Simone Tinazzi crompa dal neódo Cristoforo un tóco de téra da coltivàr e piantàr àlbari par magnàr co' casa e camìn fata co' mùra e quérto de pàia. 5 ani dopo se lése che i prè de Campo Rotondo e Campesél i vién divisi dai vèci soci in sié parti, se passa da far schéi in compagnia e farse i cassi sói ma co' la possibilità de portàr le vache in qualsiasi caso ne le poce o a la fonte de l'Era (Valdelera) oltre a dar 'na màn al vacàr a seràr la so propietà se g'avéa voia de farlo; problema risolto l'ano dopo quando i vién messi i confini. Nel 1510 se parla de la fitànsa del bosco de Cornesèl par tri ani a tal Gioàni Francesco da parte de la mònega Placida de San Michél par 32 ducati, du tòchi de botiér e du tochi de carne de porco. Se ghe servìa l'aqua del ciél par le bestie, el vacàr, dovéa pensàr a la costrussión de canaléte che finìa ne le póce invéce se ghe servìa un casóto, le spese i-éra divise a metà. Ma la cosa piassé "bela" par el póro vacàr, l'éra el taio dei boschi entro la fine de la fitànsa, netàndólo anca sóra i costoni e brusàndo la legna fata dopo avérla portà a vàl, in modo che se podésse pascolàr nei prossimi ani. Visto che no l'avéa finì el só laóro, gh'è stà slongà la fitànsa par altri ani ma co' una multa de 40 ducati par ogni ano de ritardo. Dopo la guera tra la Serenissima e Sigismondo del Tirolo nel 1487 e quéla de la Lega de Cambrai a l'inissio del '500, l'éra façile védar afàri, relassioni e matrimoni tra i Cimbri e la zénte de la Valdàdese e de la Val Lagarina. Finìdo tuto parò, s'a fato vivi i Venessiani e tuto l'è tornà come prima, ma con contròi in più e una qualificassión de la montagna. Nel 1522 el nobile Piéro da Lisca el ghe dà la colpa a un pochi de Cimbri de avér portà le vache a pascolàr sul Monte Folignàn sensa avérghelo mai dito e sensa concessión. Cossita i montanari par defénderse da le acùse, i ciàma el procuradòr Girolamo Prandino de 'na faméia de formàiari ben conossù, ma i vién condanà istesso. Nel 1524 el monastero de Santa Maria l'a crompà par 330 ducati da Simone Tinazzi e so moiér Maria, un tòco de terén e un bosco, 'na casàra e un casón, 'na pócia par le vàche in contrà Campesél con dirìto de portàrle a béar a la fonte de l'Era. In póche parole, le póce fate a màn dai vacàri e le casàre, par laoràr el làte, fàr formàio e botiér, i-éra presenti in Lessinia da la fine del '400, testimoniànsa che ne dise de come l'é cambià la montagna, i pàscoli e in gran parte el mondo del laóro. Nel tempo parò i confini i-è stà seré co' laste de préa e ognuno g'avéa la so pocia de aqua par le vache, tante 'olte no pròpio naturali, ma scavà a man co' la speransa che piovésse, visto che le tére carsiche de la Lessinia le tién poca aqua. Cossìta sul fóndo de le poce i ghe metéa la téra crèa e la téra tónega par conservàr l'aqua del çiél. Nei contrati de fitànsa del '600, se lése, che vegnéa obligà a farse la bùsa e che la fusse in grado de far "stagnàr l'aqua", co' tanto de contròl da parte de du periti. Nasse cossìta un nóvo laóro, ci fa le póce. I Formàiari come émo visto, i-è riussìdi a dar na man a la Lessinia par créssar e star mèio, no solo ne la qualità de la vita ma anca de tuta la montagna co' i so prè, i so boschi e le so vache. Nel tempo, la popolassión, l'è sempre stà presente par tuto el tempo de l'ano e questo, g'a parmesso de tegnér tuto soto ocio, compreso le vie de comunicassión co' el Trentìn come Rocca Pia, Vaio dei Falconi, Valbona e Pertica che i-éra ben viste come strade più sicure rispèto a la ValdÀdese, anca da parte dei contrabandieri. La Serenissima a quél pónto, pénsa a dàrghe dei privilegi e cavàrghe quàlche tassa ai lessinici; porta 'vanti quél fato dai De la Scala prima, e quél vendù dopo co' i beni de la vècia Fatória Scaligera, "consìliando" anca a le faméie importanti de Verona de la Domus Mercatorum de crompàr propietà come a Sélva, nel caso de i Verità, a Cona, SantAna e Seré g'a pensà i Della Torre invéce a Roarè i Carcereri co' la Comunità del lógo. In 'sta maniera co' i masi spanpanàdi da est a ovest se podéa gestìr al mèio la comunità lessinica. Cossìta i 3 contrati i-è stà firmé a l'inissio del '400 nel palasso del podestà in Piassa dei Signori denànsi a le autorità nominà dal popolo e a quéle religiose. Se vardémo la documentassión, se capisse che de le tére a Seré, Cona e SantAna, i-éra finìde al Monastero de San Zén, un tempo in man a la Fatoria Scaligera dopo avér bonificà, remenà el terén e cavà un póchi de àlbari. Se lése, che quéi de Cona i se catàva su tre teréni, du da 40 campi e uno da 86 tra i boschi, co' pré e tére arà e semenà a òrto. No podéa mancàr óndese casàli co'mura, tramesàde e granàri de préa co' quèrto de pàia e de le bèle córti; tra quésti, ghe ne catémo uno co' in più 'na lòsa e un bról 'ndóe ghe vivéa un òmo da Afi e un òmo da Zevio al confìn co' el Comùn de Prùn. Seré l'éra bèlo grando, 360 campi arà e coltivà in quìndese tòchi de téra sensa àlbari tra el végro e 'l bòsco, 17 tòchi de téra serà da laste de préa co' tanto de casàl murà e quérto de pàia, tacà, la contrà Selva Vècia al confìn del Prà de Pròvalo e de la Val de l'Aqua. Alfaedo podéa contàr su 'na vintìna de case con quèrto de pàia o préa, murà co' laste scarmenàde qua e là, tra le contré Loffa, Campostrìn, Corno Pealda, Valéne e Fosse su 385 campi in quìndese tòchi de téra arà e prè sensa àlbari. Tra le tére de Roaré de Velo, se pól contàr un gran nùmaro de "masi" , co' cinque-sié case fate de préa, co' quèrto de pàia, 'na córte, un òrto, àlbari co' pómi e péri, teréni arà e co' i prè in contrà Cantéro. Tuto a tórno 'na quarantina de "masi" in préa, un molìn e 'na diesìna de abitassioni de legno e quèrto in pàia. A Sélva, se lése sempre ne la documentassión, che la propietà l'éra divisa in quatro quartieri San Bórtolo, Campo Fontana, Progno e Santa Maria; in quest'ultima catémo quàlche maso e maséto co' vigne invéçe tra Lòbia e Giassa un póchi de molini sul prógno, 'na segarìa e 'na diesìna de masi e maséti fati in piéra e quàlche caso in legno; a Campo Fontàna 'na vintìna de masi più o meno grandi sempre co' quèrto de pàia. Ci vivéa nei masi, podéa pagàr la fitànsa in parte co' formàio e in parte co' la "deçima" de quél che produséa o de quél che ghe portàva schèi durante l'ano, come agnèi, cavréti o vedeléti. Dopo avér crompà le véce propietà de la Fatoria Scaligera, a i sióri de la çità, ghe piaséa soratùto, tiràr su schéi co' le fitànse, ma a farse su le màneghe gh'éra i formaiàri lombardi o a 'olte quéi de Parma e i Cimbri che piàn piàn i g'a capìo come starghe drìo a le bestie. Nel 1460 la comunità de la Frizolàna l'è riussì a ciapàr in man le pròpie tère, co' tanto de organisassión comunàl scrìta nero su bianco, crompàndo anca i prè par pascolàr da la comunità de Ala. Grassie a l'Arte dei Formaiàri, le faméie lessiniche, sora tute Valbusa, Rigo, Arnézzo, Fasoli, Scandola, Tinazzi, Vinco, Castiverio, Nottegàr, le cambia vita passando da le pégore a le vàche e visto che i Formaiàri faséa schéi, i g'a fato pressión a le autorità locali par sgrandàr i prè par pascolàr altre vache. Tra i contràti se lése quél tra Ceschino de Besegno de la comunità de Ala e ser Andrea Stop de la comunità de la Frizolana co' tanto de testimoni da Valéne, Cóna e ValdePoro par 5 lire l'ano a vita de un tòco de téra bèla granda quasi tuta a fagàre. Sempre de la Frizolana, in un nóvo àto, se lése de la gestión de le tére al confìn co' l'impero, come le Valéne, Pialda, Cornesél e Roncopiàn da parte dei rapresentanti dei 4 colonei, Calavezo, Erbéso, Scole, Valbusa. Come al solito se dovéa aràr le tére e cavàr i àlbari par far pascolàr le vache ma almànco el sforso vegnéa premià par la presensa de aqua come ne dise i toponomi Val de l'Aqua, de l'Anguila e Lago Boario, no sempre façile da catàr in Lessinia. Nel 1461 el mesàdro de la Frizolana in compagnia dei "4 colonéi" el g'a consegnà le tére da netàr a ci secondo lu ghe spetàva, co' fitànsa de 4-5 lire l'ano, da pagàr nel mese de setémbre nel giorno de San Michél. Nel 1487 'na sesantina de capi-faméia, i s'a catà in piassa par métarse dacordo su la gestión de la Comunità, e l'è saltà fóra che, ci voléa véndar le propie tére, case, caséte, casàre a forèsti, dovéa parlàrghene prima con el mesàdro e se nissùn del Comùn g'avéa diriti se podéa véndarle al forèsto che dovéa contribuìr pagando con qualcossa a la Comunità. Se invèçe, voléa farlo istesso sensa dirghe gnente a nissùni ris-ciàva de pérdar tuto, consegnando le so tére al Comùn. Sempre in quél ano, s'a pensà de métar a posto anca le regole par le fitànse, tanto che s'à firmà una sbailà de contrati. In Lessinia a la fine dei ani vinti del çinqueçénto, s'a capìdo che no gh'éra più bisón de l'Arte dei Formaiàri par arlevàr e par la gestión de le vache, le faméie lessiniche i-éra bóne de rangiàrse e cossìta ai Casolini, no gh'è restà che tornàr a Verona spetàndo che rivésse late, formàio e botiér par metàrli sul marcà e far schèi. Par l'inverno i faséa contrati co' i vacàri, "pareciàndo" i prè par le vàche che le sponsàva in campagna, vegnéa taià l'erba e tegnù la biàva. Ai Lessinici no ghe restàva che pensàr a rifornìr l'Arte dei Casolini con quél che se produséa in montagna, parché par métar el naso drénto nel giro del marcà, voléa dir èssar sióri e vérghe tanta 'spariénsa. Cossìta i s'a messi d'acòrdo, uno produséa e l'altro crompàva el giusto par dopo èssar sicuro de véndarlo e ciapàr un póchi de schéi. Ogni mese, in çità rivàva el cavalàr con la produssión montana che dovéa portàr fin drénto in botéga del Casolìn, co' el quàl g'avéa un contràto de vendita "de frùa" solo co' lu. Prima parò, se dovéa pagàr la tassa al dassiàl a la porta de la çità ”ordinario costume delli vacchari obligati per accordi e condur robba ad alcun particolar formaiero di questa Città e come gionge alla porta con quantità di formaggio quando non ha il modo de presente de pagar il dacio darlo in notta la quantità delle pezze al dacial sotto il nome del formaiero a chi vien condotte con bollettino del cedolario lasciando pegno dopo condota la robba andar col bollettino alla stadera a pagàr il dacio pigliando contrassegno quanto rilevava il suo pegno alla porta né come è data in nota alla porta sotto il nome di uno suole essere condotta ad altri perché non sarebbe anco accettata”. Dovì savér, che a l'inissio del '600, ogni giorno, podéa rivàr in çità 1200 pèsse de formàio. Pian pian, in Lessinia, se scominçia a specialisarse e far le robe con qualità tanto che ci porta le vache a pascolàr come el malgàr e ci fa el formàio come el casàr i laóra gòmbio a gòmbio. Tra i problemi dei vacàri, gh'éra anca quél de intivàr la rassà giusta de vache par la nostra montagna, visto el fredo de l' inverno e le 'bondànti fiocàde, podéa èssarghe quéle par aràr ma che no le faséa late ma carne bóna, e quéle bóne da late ma che no le servìa par aràr e no ghe piaséa el frédo béco. La solussión l'è stà quéla de portàr le vache de inverno ne la Campanea Minor a sinistra de l'Àdese come fato par le pégore, ai pié de le montagne e vissìn a la via piassé importante de comunicassión come quéla de la Val Squarànto. Cossìta i vacàri come i pastori, prima de rivàr in campagna o tornando indrìo verso casa, i sponsàva 'ndoe gh'éra le cése dedicà a San Michél, protetór dei pastóri e de la transumansa (cargàr montagna). La Serenissima, l'avéa capìdo l'importansa de la Lessinia, tanto che nel 1530 in una delibera del Consìlio dei Rogadi, par le tére de la Republica, se lése de l'òbligo de "allevar et dar ogni anno li animali per il bisogno delle beccherie di Venezia” , co' una quota de 1500 tra bô e vàche in partensa da le nostre montagne. In quéi ani tal Francesco Cozza de Montorio de 'na faméia de formaiàri, el g'a ciapà in fitànsa da l'àbate de Santa Maria in Organo el pàscolo de 150 vàche de Campo Rotondo, par lu e par la comunità Cimbra, pagando co' schèi e co' botiér par ogni vaca che ghe portàva nel so fenìl de Montorio, sensa desmentegàrse de seràr i confìni co' laste de préa e de costruìr una casàra come voléa el monastero che parò ghe daséa indrio i schèi de costrussión a fine contràto e metà par mantegnérla bén. Quàlche ano dopo l'è riussì a ciapàr in fitànsa anca i pascoli dal monastero de San Nazàr e un terén de 200 campi ne la campagna de San Michél par l'inverno co' prà, piópe, vigne un fenìl e 'na colombara e con un àltra fitànsa ghe vién concèsse anca 60 vache e un póco de fén ma no'l deve desmentegàrse a Pasqua e Nadàl de pagàr e de farghe un presentìn de botiér. Nel contràto se lése che a la fine de la fitànsa, el dovéa pagàr con 60 vache del valór de 300 ducati o 60 vedeléte valutà da du amiçi in comùn, zontàndo anca du tóri de un par de ani del valór de 10 ducati ma dovéa anca butàr un òcio a le vache, che no le fasésse quàlche malàn a la propietà, magàri meténdoghe dei spini; ma no l'è finìa, al póro Francesco ghe tocàva tiràr fóra i schèi par sistemàr i àrzari lóngo i fóssi se no i-éra méssi bén e in caso che l'Àdese fasésse malàni par colpa sua, ghe tocàva vèrzar el tacuìn. Tuto el fién fato e conservà nel fenìl dovéa èssar magnà da le bestie ma el luàme che gh'éra no podéa èssar portà via, no desmentagandose de dar 'na diesìna de caréti de fién al monastero e mantegnérghe quatro porsèi e du pulìeri. Vegnéa consegnà tuto quél par laoràr el late, caldéra, séce par mónsar le vache, un colìn de rame co' scudéla in legno, el bùcio par far el botiér, mastéle, 'na zàngola, agre par puìna, salari e manestradóri. A metà del '500 la Serenissima a 'sto pónto, g'a pensà de ciapàr in man 'ste questioni visto l'impegno dei privati, cossìta l'è nata 'na nóva magistratura "Proveditori ai Beni Inculti" a "benefizio universàl". Se vede la colaborassión tra Stato e impreditori privadi valorisàndo la montagna con manco complicassióni, ma scancelando tuto quél fato a livèl comunitario tipico dei Cimbri par far posto a 'na gestión più personàl. Ne le campagne nasse le corti e le residense dei sióri co' stàle e fènili bèi grandi par far passàr l'inverno a le bestie e grassie a canài e canaléte par l'aqua, l'è cressù la coltivassión del riso e de le piante par el magnàr de le bestie. In quéi ani, in quasi tuta la Lessinia se scomincia a arlevàr le vàche e bó, un tempo riservà a le pégore; nei alti prè se vede pascolàr le vàche dei cimbri anca nei teréni dei sióri de la Podestaria e in tanti casi vién taià le piante e sassinà i boschi in gran parte de pini e fagàre par véndar la legna e no solo par le atività de malga come un tempo. Tra i documenti se lése de un fràco de problematiche de 'sto tipo, come nel 1546 quando 'na vintìna de vacàri de le faméie de Bosco e Erbéso vién catà sui teréni dei sióri ma no i dise de èssar colpevoli, ma de aver taià la legna par far carbón e avér pascolà le vache sui monti e posti selvàdeghi nei ultimi çinquant'ani sempre in bóna fede e sénsa cativéria. Ne la montagna veronese come dito, no se vardàva più a l'interesse de la comunità ma a far i propi, sassinàndo a 'olte anca i boschi e le tére montane, sensa farse particolari problemi par ci no g'avéa aqua e sorgenti e no podéa darghe da béar a le bestie. Nel '600 le gestión de le pégore e de le vàche in Lessinia l'éra in man ai Cimbri da la montagna a la campagna sensa contàr dei contrati firmà co'i monasteri un tempo riservà a l'Arte dei Formaiàri che in verità i seitàva a véndar la produssión montana nei marcà. A l'inissio del secolo, le monéghe de Santa Catarìna da Siena le ghe dà in fitànsa la malga a Porcarina par 'na sesantina de ducati e un poco de formàio e de botiér par tri ani a un çérto Zanantonio de Tinazzo da pagàr al casolìn ai Leoni. Sinquant'ani dopo a messer Simone Brutto de la Césa Nóva ghe vién dito de tegnér casa e casàra ben sistemà par tri ani pagando 70 ducati, formàio e botiér de fitànsa nel giorno de San Bórtolo e seitàr a cambiàr tute le stimàne a so spese el lógo par pascolàr le pégore in modo da catàr sempre da magnàr e no sassinàr el stesso prà e se gh'éra anca i porséi, l'éra mèio portarli bén distanti parché i podéa far malàni. El 29 de setémbre i vacàri co' le vache, i partìa da le malghe par finìr ne la campagna, 'ndóe gh'éra tuto pronto par l'inverno passando par "l'autostrada" de le migrassioni de la Vaio de Squaranto. Lóngo i fóssi de Montorio che daséa da béar ai prè, l'érba no l'éra tajà, giusto par darghe da magnàr a le bestie che vegnéa zó da la montagna prima del gran frédo, invéce nei fenìli, gh'éra sistemà i tri tài de fén, masàdego, ragùso e tersagnìn. Par savér el prèsso del fién te 'ndaséi tuti i ani a l'asta tacà al Palasso de le Lóse de Montorio. I Paróni de le propietà de la Campanea i ghe daséa ai vacàri tuto quél che servìa par l'inverno, 'na béla stala, legna e pàia da pagàr co' schèi dó 'òlte l'ano a San Giorgio e San Michél. A metà del siéçénto se lése de 'na fitànsa tra i sióri Murari Dalla Corte e i Brutti de Césanóa co' la garansìa del casolìn Oliva sóra le tére de la Mataràna. I Murari ghe daséa 150 caréti de fién, un póco de quél tajà nei fenìli masàdego, ragùso e tersagnìn e 'na trentina de campi de erba prónta, invéce se ghe servìa altro fién ghe tocàva nar a l'asta "sóto le aque de Montorio" arénte a la Lósa. Anca se, i-é cressù nei secoli s-ciàpi de vache e bó in tuta la Lessinia tanto da podérghene contàr 35.000 nel siésénto, in verità gh'éra piassè pégore come dito dal capitàn de Verona, Gioàni Contarini che a l'inissio del secolo el g'a volù contarle tute, sensa pisocàrse e rivàndo a piassé de 80.000. Disémo che i Cimbri grassie a la Serenissima i-éra riussìdi a conservàr un mùcio de tere comunali par pascolàr le bestie visto che nel tempo tante, i-é deventè private anca in manièra no pròpio legàl e tegnéndo cónto che le propietà de le faméie dei sióri de çità piàn piàn le vegnéa coltivé. La presensa de pochi prè resté, obligàva a dar le vache "sute" che spetàa un vedél prima de la partensa par le malghe, in gestión, a quél che metéa in fitànsa i beni de la comunità. El gestór 'ndaséa a le aste par tór le tére par pascolàr e ghe faséa la grésta al prèsso al póro contadìn. Mantégnar do vache voléa dir spéndar schéi e quindi ci g'avéa un terén no tanto grando, semenàva, visto quanto podéa finìr ne le scarséle. Quando finìa el laóro nei campi no servéa zénte par sapàr, cossìta a cavàl tra màio e dugno el contadìn partìa par la montagna 'ndóe g'avéa da laoràr co' le vache; ne la campagna le bestie utilisà par laoràr le se ligàva ai pascoli de la montagna. In póche parole, ci g'avéa un s-ciàpo de vàche el le paràva su par i monti d'istà e invéçe de inverno, el le menàva ne le stàle piéne de fién de la campagna come da nùmerosi contràti tramandà de pare in fiól, a vóçe, fin a metà dei ani sinquànta del nóveçènto; nel mondo contadìn, póchi scrivéa e leséa, póchi se fidàva de quél scrìto, soratuto parché, ci savéa, in tanti casi l'éra el sioràsso. De contràti e fàti podémo contàrghéne un sécio, come quél de la Comunità de Campofontana che g'avéa un tóco de téra de 700 campi, co' prè, boschi, monti e piére ciamà Lòbia al confìn co' le contré dei Casara, Grisi, Furlani, Fainelli, Pagani, Pozza, Zocca, 'ndóe le faméie podéa far quàlche schèo in più sensa farse pensiéri, fin a quando no gh'è stà un póche de bèghe co' i nobili veséntini e le comunità de San Bórtolo e Sélva, che g'a fato tiràr fóra schèi par pagàr le spese legàli. Visto che le spese i-éra un bèl mùcio, s'a deciso de métar in fitànsa, co' un asta, le tére de la Comunità gestìda da un procuradór e du consiliéri che tegnéa d'òcio i confini e la malga; dal giorno che le vache le tornàva zò in campagna fin a marso, podéa èssar utilisà da le faméie inveçe d'istà, da ci g'à vinto l'asta, che podéa èssar zénte del lógo come forésti. In 'sto ultimo caso parò, dovéa pagàr un tóco de la fitànsa de sié ani a la firma del contràto e dar 'na "màndola" ai "consorti". Nel contràto se lése che'l vacàr podéa pascolàr anca le pégore ma lontàn dai prè 'ndóe gh'éra le vache e i boschi, farse un bàito con legna de pézo che ghe vegnéa rimborsà dopo sié ani secondo i periti de la Comunità, métarghe man e avérghe cura de fontàne, stradéle e póce. Le faméie che g'avéa un s-ciàpo de çinque pégore podéa utilisàr 'na parte dei prè par pascolàr e tor su la legna a màca sensa parò far carbón o véndarla. I schèi tirà su da le fitànse finìa in parti istésse, ne le scarséle de ci vivéa da generassioni in quéle tére e che staséa ne le contré anca nei mesi de lujo, agosto e setémbre, invéce le dóne, le ciapàva mèsa porsión solo se le maridàva un òmo del lògo. Una Comunità, serà 'n 'sto modo, podémo catarla anca, tacà a Verona, nei vèci comuni de Aesa e Quinsàn.
Finàl: Émo 'isto come s'a svilupà el pascolo, da le pégore utilisà fin dal '400 da le comunità montane par vìvar, a le vàche par el marcà çitadìn; la promossión e la vendita de la produssión montana, grassie a l'Arte de la Lana e dei Formaiàri in colaborassión co' la Domus Mercatorum; la man de le popolassioni Cimbre su le tére lessiniche; cargàr e scargàr montagna passàndo da la Val Squaranto fin a la pianura; le propietà dei monasteri e dei sióri de la çità; i contràti ne le comunità.
Un ringrassiamento al nostro maestro e amìgo Marco Pasa par quél che catémo no solo in questo articolo ma anca nei so libri e infinìdi studi lessinici.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
1.0 Dal Paleolitico a le prime Comunità
1.0 Dal Paleolitico a le prime Comunità
Fin dai tempi del Paleolitico, in Lessinia te podéi catàr òmeni che par magnàr i copàva le bestie che gh'éra ne le nostre montagne, durante l'istà invésse, piassé vànti nei secoli, quando semo rivà nel Neolitico, gh'éra i pastori che i sapàva anca la téra. Montagna ben conossù, anca quando i-è rivé i romani, Verona podéa èssar considerà tra le piassé importanti de la Padania, in méso a l'incróso de le vie Postumia e Claudia Augusta. Co' Roma la çità s'a bén svilupà e un póco lóngo le vie consolàri del distréto ma lassàndo la gestión del resto de le tére a le popolassioni amighe dei Rèti. El contról romàn in Lessinia l'éra limità a le stradéle lóngo i costóni, utilisà dai pastori co' le pégore nel periodo de la transumànsa (cargàr montagna), che le finìa nei grandi prè o in Trentìn grassie ai passi de Ròcapia, Podestarìa e Pertica, saltàndo i pericoli de la Ciùsa de Seraìn in Val d'Àdese. Le Saline,'ndóe vegnéa conservà el sal, podéa èssar considerà tra i lóghi piassé soto contról dai romani, visto che Roma, faséa schèi co le tasse sul sàl. A parte l'istà, in Lessinia no se vedéa un ànema viva, desmentegà da tuti, sensa un nissuni che ghe butàsse un òcio, 'ndóe el terén podéa èssar végro o pién de gramégna e la sicuressa solo nei sogni. El problema, in 'sto ultimo caso, se podéa catàrlo poco distànte da la çità ai pié de le colìne come Àesa, Quinsàn o in Val Squarànto tacà a Montorio; situassión piassé bruta lóngo la via Postumia, vista la lontanànsa co' la çità, 'ndóe finìa la val d'Alpón, de I Lasi o la Val Traméa. Co' la crisi del IV° sec. d.C., la çità s'a destacà sempre piassé dal resto de la provinçia scondendose drìo le mura, visto la bruta aria che tiràva de fóra; bestie de ogni tipo, delinquénsa e tére piene de aqua 'ndóe i fiumi vegnéa fóra parché sensa manutensión nei àrzari e nei léti. Cossita ne la zénte se vede una çérta superstissión e una fede ligà ai misteri. Nel' XI° sec. la vita l'è tornà come un tempo, fata de relassioni, de laóro e de comèrcio, controlàndo cossìta tute le tére, comprese quéle lessiniche co' relativi passi che soto ai franchi i-è stè doné ai monasteri. Par tante rasóni, no l'éra più possibile tegnér le tére lessiniche sensa zénte e sensa contról a parte quéle tegnù sot'òcio dai òmeni lìbari (arimanni) come a Breoni in Valpoleséla, Romagnàn e Sàgo in Valpantena e de Cogól de I Lasi. Da 'na parte bisógnàva mantégnar le relassioni co'el Trentìn e da l'altra, la possibilità de nar sensa problemi fin a l'Adriatico grassie a la Via Postumia. Nissuni g'avéa interesse a seràr el passéjo a nord o a sud, anca parché a l'Impero e ai Scaligeri e nel tempo ai Cararesi, ai Visconti e ai Venessiani ghe faséa piasér scanbiàr materiàl in particolàr quél da costrussión come la legna Trentìna co' forménto, véna o biàva de le nostre campagne. A quél pònto ghe voléa una popolassión che la podesse vìvar tuto el tempo de l'ano ma che fusse chièta e che podesse dar garànsie de bóna convivensa co' le popolassioni che gh'éra da ani, pronta a seràr un òcio se gh'éra scànbi e relassioni no propio legàli che podéa èssar fermà da militari scónti in postassioni fate su do pié o dai soldà in tempi de guéra e carestìa. Da la fine del 1100 s'a fàto de tuto par giutàr la migrassión in particolàr quéla de l'istéssa formassión alpìna da Verona a Kufstein, grassie al Papa e a l'Imperadór e nel tempo grassie ai monasteri de San Zén, San Nazàr, Santa Maria in Organo, San Piéro, San Michél in Campagna, San Piéro/Vito e Modesto de Calavéna, Santa Maria de Vangadiza co 'la dipendensa veronese de San Salvàr Corte Regia che tegnéa d'òcio le tére da Moruri fin a la Piegàra e a le Saline; no podéa mancàr el Comùn de Verona e le faméie veronesi dei Canossa, Della Torre, San Bonifacio, Pellegrini, Carcereri, Turrisendi, Nogarola, Rambaldi, Verità, e Lendinara. Un mùcio de libri ne dise che la migrassión e la colonisassión no se podéa prevédar, in verità a fine del '200 s'a visto rivàr i primi coloni todeschi grassie a una concessión de l'àbate de San Zén e Vescovo de Verona fra Bartolomeo a Roarè nel 1287, a Olderico de Altissimo e Olderico del vescovàdo visentìn. A la firma de le carte, gh'éra presente un canonico trentìn, el nodàro (notaio) Bernardino de Guidoti portavoçe de la faméia veronese dei Da Sacco e de Guglielmo da Lizzana de la faméia de Castelbarco de la Val d'Àdese. Prima parò de firmàr, i scaligeri, i g'a mandà a far un sóralógo un tal Bailardino Nogarola, che da brào politichìn el g'a vardà anca, a come métar in sicuressa le tére de confìn con un òcio a la çità. Cossita nel tempo s'a visto danóvo le migrassióni, fate come se deve e no a la carlóna, dal visentìn e dal trentìn. A l'inissio del '200 parò, poco distante da la Lessinia e in particolàr in Valarsa, Jacopo de Lizzana amigo del Vescovo trentìn el g'avéa ciamà i "runcatores" (boscaioli) todeschi a cavàr àlbari e netàr le tére demostràndo cossìta che la migrassión la gh'éra da ani a póchi passi. Nel '200 gh'è stà una çérta colaborassión tra le tre comunità, veronese, visentìn e trentìn, tanto che, s'a visto la presensa dei rapresentànti a la corte dei Castelbarco; nel statuto visentìn del 1264 se lése de la costrussión de tre strade tra Vicensa e Trento par i caréti che portàva legna, dai vai Posina, Leogra e Àstico. Càlche ano dopo, altre tre strade le vién costruì in Lessinia, la via Carbonaria, la via Todesca in Val Squaranto e la Via Cara sul costón de la val de I Làsi par le pégore e la legna. La colonisassión cimbra in Lessinia l'è capità un póco par òlta e a màce. A ovest, ne le tére tra Cona e Alfaedo prima che rivésse i Cimbri, ne l'alta Valpoleséla gh'éra zénte italica come a Breoni, Zivelongo, Vaona, Càvalo che in molti casi g'avéa relassioni e i se sposàva co' ci vivéa in Val d'Àdese magari de origine todesca. Nel 1341, nel Capitolo de San Zén l'è salta fóra ser Onorio de Negràr che, no'l g'a volù un prà a Costa de Lavarìn eredità, al confìn co' el terén del Monastero, la Val de Ala e el Corno d'Aquilio; cossita, se lése, el g'a molà la téra al visentìn Simón e a Enrico da Folgaria co' una fitànsa de quasi 30 lire. Da le parte de Arbédo (Erbéso), nel '600 se lése dei tanti masi presenti, uno in particolàr ne dise da 'ndóe vegnéa, ci ghe vivéa, un tal Michele Vallarsa in contrà Vallarsi. La colonisassión ne la Lessinia çentràl da parte dei Cimbri l'é stà tra le piassé importanti, come a Bosco, Arbédo, Valde Poro, Sèro, Roaré e Velo con la presensa anca de emiliani e lombardi come i milanesi, i bressiani e i bergamaschi. In particolàr al confìn con la Val de I Lasi, i cimbri i g'a catà casa. Ne la parte orientàl, catémo la vera migrassión Cimbra a monte de Tregnago, co' çéntro ne l'Abassìa de San Piéro in Silvis (monte) e nel tempo in quéla de San Piéro, Vito e Modesto de Badia Calavena de nassita imperiàl e con àbati todéschi de Ulm. Qua l'è nata la microregión de la Calavena divisa in do, co' Tregnago de cultura italica e romana mentre Badia de cultura todesca. La cultura e i valori i-è resté nei secoli in 'ste tére, parché da 'na parte l'abassìa g'avéa una cérta importansa e la vita de le comunità ghe naséa a tórno e da l'altra, gh'éra 'na bèla distansa co' la çità e i marcà.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
2.0 Quando no gh'éra i Cimbri
2.0 Quando no gh'éra i Cimbri
I Monasteri in particolàr quél de San Zén, San Nazàr, Santa Maria in Organo, San Michél in campagna e Santa Maria de Vangadizza sensa contàr i Canonici paroni de la Valpanténa, fin da l'età carolingia, dopo avér ciapà in man i alti pascoli, i g'avéa messo soto contról no solo le colìne ma anca le tére che da i vài finìa ne la pianùra, provocando de conseguénsa, una cérta organisassión teritoriàl a tórno a le pievi de val come San Piéro de Arbissàn, San Fioràn de Valpoleséla, San Martino de Fusina a Gressana, Santa Maria de Montorio in Squarà, San Martìn e Santa Maria a Tregnago. Ai pié de le colìne, ne le tére ritegnù strategiche, gh'éra i funsionari de l'imperador che i tegnéa d'ocio tuto e i tiràva i schéi, le famose "sculdascie", una sul Fibio, una a I Lasi e 'n altra nel Vajo Squarànto (Val Provinianense) invesse in Valpoleséla catémo l'organisassión de le tére ben sora el livél del mar, Prun, Breoni (corte Sevenél co' Vigolongo e Vaona nel X°sec.). Nel X° sec. d.C. nel testamento del Vescovo de Verona Notkero, catémo la presensa del castèl de Marsana e de quèl de Gressana ma nel XIII° sec. anca quél dei Nogarola a Cussàn (Cuzzano) ancó Vila Arvedi, che tiràva i schèi de la deçima fin su a Sago e Romagnàn e par finìr el castèl dei Turisendi sul Monte Falasco che'l vardava da 'na parte la val de l'Aqua (Lugo), che partendo dal Ponte de Veja, grassie a un ribón artificiàl par le aque, faséa funsionàr 8 rue dei molini e da l'altra la val de Senàgo e Stalavéna che grassie a le "fontane bóne" (sorgenti) faséa funsionàr 22 rue dei 17 molini che gh'éra; atività che portàva un bel mùcio dei schéi ai Turisendi. Tra i "Siori" del veronese, segnalémo i San Bonifacio che grassie a Berengario I, i-éra riussì a ciapàr in concessión la strategica Ciusa de Seraìn in Val de l'Àdese, le tére da Missóle a Cançèl e bóna parte de l'est veronese e de la Val de l'Alpón. Par nar in Lessinia te dovéi passàr da le tére dei Monasteri, defàti quél de San Zén g'avéa in man quéle dei "òmeni lìbari" (arimanni) a Romagnàn e Sago in Valpantena, la corte de Breoni come ne dise un documento de Berengario nel X° sec. e quéle de Zivelóngo e Vaona ne l'alta Valpoleséla, sensa contàr quéle in Val Squaranto tornà ne le mane del monastero da parte de Beatrice e Matilde de Canossa che g'avéa el çéntro a Pigosso. Cossita la popolassión de la colìna e prima i òmeni lìbari (arimanno, de solito, soldà ben pagà da l'imperadór ma no s-ciàvo) che i g'avéa la protessión del monastero, i g'a visto ne la Lessinia, una montagna da conquistàr, par podér pascolàr le pégore, far legna e copàr le bestie par magnàrsele. E no l'è finìa, el monastero de San Zén g'avéa tere ne la diocesi de Trento in Val Venosta, 'ndoe nel IX° sec. l'è stà costruì la césa de San Procolo nel paese de Naturno. La Lessinia in quél periodo l'éra quertà in bóna parte da boschi e nel tempo dai prè par pascolàr. Par no sassinàrla e tegnérla ben, s'a pensà de far de le "regole" come nel caso de quéla de Vaona e Faeti par la Valpoleséla e quéla del bosco de Negràr tra Valpanténa e Valpoleséla. Le comunità de la val no staséa a vardàr e la Lessinia ghe naséa ben par le pégore, legna, calçina e carbón, ma coi oci vèrti, par ciavàr le tére ai monasteri nei bruti periodi. La situassión nel tempo no l'éra deventà de le piassé béle, cossìta i monasteri i g'a cavà la concessión par darghéla a dei altri forésti, todeschi e cimbri. Come dito in precedensa la micro región de la Calavena ben lontàna da la çità, nel tempo, la g'a ciapà una çérta autonomia e importansa strategica, tanto che, imperadori e sovrani i s'à preocupà de persóna de la questión come nel caso de Berengario I che nel X°sec. el g'a dà piassé autorità ai conti de San Bonifacio ne l'est veronese. Cossita a l'incroso tra la val Longazeria e la via Postumia l'è stà costruì un tór massìssa utilisà nel tempo dal conte Alberto de San Bonifacio come campanìl par la césa de San Piéro; ricostruì nel XII° sec. e finì ne le mane de l'Abassia mantoàna de San Benedéto Polirone. Ma da San Bonifacio a Verona la strada l'è tanta, cossìta gh'è vegnù in mente de costruìr una seconda fortificassión de contról, el monastero de San Piéro in silvis ne la Calavena in val de I Lasi. Grassie a i abati todeschi de nomina imperiàl s'a scominsià la promossión par la colonisassión de le tére de la Calavena ne l'antica Val Longazeria da Tregnago ai confini visentini e trentini tra la via Cara a ovest e la Val D'Alpón a est co' tanto de organisassión aministrativa e giudissiaria ciamà "curiae". In quél periodo s'a visto nàssar i castéi o costrussioni de contról e difesa in particolàr sóra i costóni a Bolca, Castelvéro, San Piéro, Monte Castro o San Mòro, Cogól, Marcemigo, Tregnago, co' Ilasi e Colognola a seràr la val, invesse da l'altra parte, a sud de la via Postumia el castél de Caldiér. Grassie a papa Lucio III, nel 1184 l'Abassia de la Calavena l'é stà riconossuda co' tanto de regàl sora al conto, le cése de Santa Maria Roca Majór e San Faustìn ne l'Isolo de sóra a Verona sensa contàr i diriti su le tére coltivà dai dipendenti de l'Abassìa ciamà "novalia". Le tére da coltivàr i-é ste fità dai abati a zénte del lógo e no a foresti come da documenti del '200, par pascolàr le pégore e porsèi o far legna par difarénte sòrte, par scaldarse, o par el fógo par laoràr el late o par costruirse una casàra. Gh'émo parlà fin 'desso de la Lessinia, no cossita lontàna da Verona come se pensa, co' i monasteri de la çità paroni de le tére e dei pascoli montani. Ma com'érela la in çità nel dosénto? Partémo nel dir che la vita çitadina l'éra in Piassa Erbe co' el marcà e 'l palasso del Comùn lì tacà, invesse a un tiro de s-ciòpo gh'éra la residensa del Vescovo e dei Canoniçi, el Dòmo con le cése de Sant'Elena, San Gioàni in Fónte e San Piéro in Archivolto. 'Péna fóra, ne la campagna, la situassión podémo ciamàrla sélvàdéga sensa contàr le tére devasté da teremóti e da le aque de l'Adese. Fóra da le mura, a parte qualche stradéla che taiàva la campagna paludosa e lassà al propio destìn, co' i lóvi pronti a magnàrte e òmeni ciamé mostri, gh'éra solo desolassión. Co' la paçe de Costansa del 1183 finisse le bèghe tra Federico Barbarossa e i comuni italiani, che dopo el s'a catà casa co'i so soldà ne l'Abassia de San Zén. Papa Lucio III l'è passà da Verona, o mèio esilià fin al 1185 quando l'è stà nominà papa, propio ne la nostra çità, Urbano III. No podémo desmentegarse de ci l'è vegnù a dimandàr aiuto da Gerusaléme drio a cascàr, el patriarca Eraclio, el gran maestro dei Ospedalieri de San Gioàni tal Ruggero de les Moulins e 'l gran maestro del tempio Arnoldo de Toroga. Sempre nel 1193 i costruisse el Palasso del Comùn e quasi vint'ani dopo la Domus Mercatorum con funsioni de comando 'conomìco e politico. Par organisarse mèio, s'a visto la nàssita de la prima costitussión scrìta de Verona la "Liber juris civilis urbis Veronae" nel 1228. El Comùn nel tempo l'éra deventà sempre piassé forte drénto le mura ma demostràndo de èssar forte anca fóra, metendose in mèso a le bèghe tra i "Sióri" e i Comuni a tórno, nominando un Podestà, faséndoghe pagàr le tasse su la róba e diséndo 'sa far nei Consilìi comunali dei altri. Ma i casini in quéi ani no i finìa mai, in particolàr tra i vèci nobili "milites" e i nóvi botegàri sostegnù da le Arte come quéle de la lana. Quando l'è rivà Eselìn Da Romàn nel 1230 la situassión l'é andà al pèso, tanto che'l g'a dà una pessatà nel cul a un fraco de Faméje veronesi, finìe lontane da Verona nel padoàn o nel Polesine, conservàndo parò le propietà in çità come i Crescenzi, da Lendinara e i Visconti lassàndole in gestión ai monasteri. A cavàl del '300 i-é rivé, un poco a la 'olta e nel tempo sempre piassé, imperadori compagné da soldà e da le corti co' zénte de origine todesca che i vedéa ne la Lessinia, una téra 'ndóe star mèio de casa propia, anca grassie ai veronesi che i g'a dà una man a colonisarla.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
3.0 La 1a colonisassión lessinica, Alferia
3.0 La prima colonisassión lessinica, Alferia
In un diploma de le fine del 900 d.C. catémo che, el patriarca de Aquileia g'a dimandà a l'imperadór Ottone I de darghe in concessión a la zénte de l'Arimannia de Sago (Arimanni i òmeni lìbari dai tempi dei Longobardi fin ai Carolingi), la possibilità de no pagàr tasse, ma de far legna, semenàr, aràr, vérghe piante da coltivàr e pascolàr le pégore ne le tére végre del Monastero de Santa Maria in Organo, de la Frizolàna "Silva Hermanorum" e del Sèro "Silva Alferia". Fin a l'inissio del dosénto un gran tòco de le tére g'avéa boschi e gramegna, desmentegà da tuti se no da quéi de la Valpantena, Verona, Montorio, San Michél e Aesa che ogni tanto i ghe andava par far legna, pascolàr le pégore e ciavàr castagne, nóse e ninsole. A metà del dosénto, do Faméie veronesi Carcereri e Lamneri, ben conossude in cità, i g'a ciapà in man le tére e le case de la corte de Romagnàn da Pigosso fin a la crose al confìn co' la Frizolàna grassie a uno scambio co' el Comùn, el monastero de San Zén e la comunità locàl che i ghe dovéa schèi. No contenti i voléa far le regole lóri al posto de le istitussioni su ste tére ma i-é stà fermé dal Comùn de Verona che prima de èssar ciavà g'a dimandà al Podestà de butàr un òcio. Cossita gh'è stà mandà dei rapresentanti de le comunità de Gressana, Pigosso e Romagnàn a controlàr le propietà del Comùn e a quanto par Lamneri, i g'avéa fato el coto e 'l cruo fin a Sago, Lumiàgo e lóngo el Squaranto. Ma al Comùn ghe naséa ben che calchedùn tegnesse in sicuressa le tére de la Campanea Minor tra Montorio e Olivè 'ndóe gh'éra un çérto passàjo e cossita, nel 1270, el Podestà el g'a dà in concessión ai Lamneri, visto che tra l'altro l'Abassia ghe dovéa un bel mùcio de schèi, piassé de 70 tóchi de téra a Romagnàn e un póchi de dirìti sul castèl. A la firma gh'éra presente du rapresentanti dei Scaligeri e Mastino De la Scala, che i g'a zontà la possibilità de comandàr su tuta la Val Squaranto e anca de 'vérghe un bel aiuto politico se servéa, in più el Podestà el g'a scancelà dai libri del Comùn de Verona, le propietà deventé dei Lamneri. A l'inissio del XIII° sec. le tére de la Frizolàna bassa come Lughessàn, Arzarè, Regno, Carcare e Corbiól i-éra gestide da i òmeni de la val. Tacà a la césa de San Micheléto in Tovejàna a Gressana, gh'éra el lógo par podér sponsàr riservà a i pastori e a le so bestie prima de nar in Lessinia, co' el gastàldo dei Canonici che'l tiràva su i schèi de la Frizolàna e ghe le daséa a l'arçiprete, microregión da la val Squaranto a la Val de Tanwii o de l'Anguila e da la tére de la Silva Communis Veronensis fin a l'Alferia, téra a sud de la Frizolàna quertà dà boschi, in man ai Canonici e a l'Abassia de San Zén che i se le spartìa da l'alta Valpantena a la césa de San Polinàr e la comunità de Lugo fin a l'Arimannia de Romagnàn. Ne la Valpantena parò gh'éra un bel mucio de zénte che podéa far da parón, i Canonici al posto de la faméia Turrisendi dal 1125, i Visconti e i Da Lendinara con Geltrude che co' 1000 lire veronesi la g'a crompà dal presbitero del Santa Maria in Clavica, tute le tére da aràr e végre, co' ua e olìe e tuti i possedimenti in Valpantena, sensa contàr che 'sta faméia g'avéa in man Cancèl con tére da sóra Missole a Roarè e un tóco de Piegàra e Saline, par finìr co la gestión de le tasse a Romagnàn vendù a la pieve de Gressana.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
4.0 I primi Cimbri, 'migrassión e colonisassión in Lessinia
4.0 I primi Cimbri, 'migrassión e colonisassión in Lessinia
In Lessinia fin a la metà del XIII° sec. ghe vivéa qualchedùn de origine todesca o cimbra ma le tére in verità, i éra in man a ci g'avéa casa in val, che'l portàva le bestie a pascolàr o el sapàva el terén co' biava e véna o faséa legna, carbón e calçìna. Dopo tanta fadìga nel laoràr la téra o a tajàr àlbari e tegnér netà i boschi, i se credéa paróni e quindi ghe staséa su le bale darghe i schéi de la fitànsa ai monasteri o farghe de regài. Questo el g'a portà a rivolte e violense scancelàndo de conseguensa le concessióni e çercàndo altra zénte che podésse colonisàr la Lessinia e in particolàr la Frizolàna al posto de quéi de val. A 'sto pónto l'è saltaà fóra una popolassión todesca, i Cimbri, manco rompibàle, piassé bóni e in çérca de nóe tére co' el sogno de vérghe un maso, un orto, un campo par i cereàli, piante da fruto e montagne comunitarie par far legna e nel tempo par i pascoli co' la possibilità de slargarse par far posto ai altri cimbri pronti a partìr dal nord, el tuto, co'una so organisassión ben definida, in pratica al cimbro ghe piaséa rangiàrse. Piassé cimbri i rivàva e piassé àlbari vegnéa taià e piassé boschi netà, sensa contàr la nàssita de le nóe tére par el pàscolo. Importantissimo par un Cimbro l'éra èssar de parola, mantégner 'na promessa, 'na paca su la spala o strénsarse le mane, valéa piassé de 'na roba scrìta, anca parché pochi i savéa scrìvar. No ghe interessàva a far schèi o 'nar al marcà con quél che i produséa ma podér vìvar. Nei documenti del '400 catémo ci g'a costruì la corte Cipolla tacà a la césa de Sant'Egidio a Tregnago e anca primo parón, un tal Jacobo "teutonicus" da Ulm che nel 1493 el ghe l'a vendù a tal Corrado de Stuffer, anca lu da Ulm che'l vivéa parò, ne la contrà de San Nicolò a Verona. Tra le curiosità nei documenti, gh'è la parte dedicà ai cognomi, che nel giro de un par de generassioni i-è cambié, se scominsia con quéi che i g'a a che far co' el làoro come i "dalla Carbonàra" par finìr co' el nome del capo faméia che devénta el cognome, come nel caso de "Carlo > Carli". Tornémo a la 'migrassión cimbra, fin a metà del '200 podéa interessàr qualche faméia co' gran coràio, ma nel tempo, grassie ai scànbi politiçi e comerciàli co' le tére imperiali, s'a visto sempre piassé todeschi in Lessinia. Par capìr mèio el periodo, un documento del '600 de l'Abassia de la Calavena, ne dise che fin al 1210 che la coltivassión de le so tére, l'éra in gestión sólo a faméie veronesi de la Val de I Lasi e de qualche altra val tacà. Da quél ano, un poco a la 'òlta l'è scominsià la 'migrassión e da la metà del secolo, s'a visto rivàr un nùmaro grandioso de todéschi, un pochi da la téra de nàssita e sempre piassé da la téra dei Sète Comuni de Asiago (Sléghe), de la Valàrsa (Brandtal) e dai Vai del Pasubio 'ndóe i gh'éra da ani. La granda migrassión cimbra, no l'è stà fata a la òrba, sensa che nissuni savésse gnénte, ma in acòrdo, in particolàr co' el Prinçipato del Vescovo de Trento e in parte co' el Prinçipato del Vescovo de Bressanón (Prexanorio), el Comùn e la Diocesi de Verona. In Lessinia ghe voléa zénte che ghe someiàsse el piassé possibile a quéla al de là de le Alpi, par 'vérghe la futura téra cimbra in sicuressa. Secondo el studioso Marco Pasa, ne le pergamene de l'archivio de la Calavena catémo che, a l'inissio, i coloni vegnéa, da l'Alta Val Venosta "de venosto", da la Val de l'Ultimo e da la Val Cava nel cantón dei Grisóni in Svissera anca se no mancàva quéi tirolési da Bressanón, Brunico e da Ulm in Germania. Come riscontrà de persona in Val Venosta, Verona g'avéa a che far co' sta val, fin dai tempi dei longobardi come dimostra la césa de San Pròcolo ne le tére de l'Abassia de San Zén deventà nel tempo tirolesi. Ne la nostra visita a la césa e publicà sul sito tempo fa, émo fotografà le piture sui muri 'ndóe se vede Pròcolo drio a scapàr da Verona assedià e i òmeni al servissio de l'Abassia (servi) che i porta la parola de San Zén ne le téra de la Val Venosta. A i Venostani no gh'è restà altro che 'migràr visto che gh'éra massa frédo, poco da coltivàr, póchi schèi, e póco laòro parché gh'éra sempre piassé zénte, carestie, guére e sempre manco zénte ne le miniere. Ghe da dir anca, che no gh'éra tante possibilità de laoràr in un maso portà 'vanti de pàre in fiól, se no far la vita da servo. A 'sto pónto ne vién da pensàr che i monasteri de la val come quél de Marienberg che conosséa ben quél de San Zén, vista l'aria che tiràva, i g'àbia dà 'na man a la popolassión par vegnér fóra da la fame, propio co' la 'migrassión, cossita da star piassé chièti anca quéi restà in Val Venosta. Gh'è ci dise che i Cimbri i sia lontani parenti de quéi che i g'a perso la batàlia dei Campi Raudii co' el console romàn Caio Mario e che i vegnéa da la Danimarca (Jutland), invesse documenti e parlàda, i pol testimoniàr che no i-éra danesi, soratuto parché la rassa dei Cimbri vegnù ne le nostre tére, l'éra bavarese o bavaro-tirolese.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
5.0 Le strade de comunicassión co' la Lessinia
5.0 Le strade de comunicassión co' la Lessinia
L'Arte de la lana l'è cressù nel tempo, in particolàr a partìr dal XIII° sec. cossita, s'a dovù catàr teréni par pascolàr e far piassé industrie par la laorassión, tiràndo fóra dal tacuìn un mùcio de schèi da impegnàr in Lessinia e ne la campagna minor, pianura de giarón ne la parte a sànca (sinistra) de l'Àdese che d'istà broàva. In 'ste tére gh'é stà costruì de le tóri de contról in particolàr 'ndóe ghe passàva importanti vie de comunicassión e dei quérti in légno par parchegiàr par un póco le bestie, lóghi quésti che podéa 'nar ben de inverno par le pégore che vegnéa zò da la montagna. Tacà a la Lòsa de Montorio costruìda dal Monastero de San Zén nel X° sec. par le riunioni dei Consilìi, par chietàr bèghe lessiniche o par far afàri de la Campanea, se pol catàr ben quàtro sorgenti carsiche Tondél, Fontanón, Madonina e Squarà. In epoca romana 'na parte de le aque finìa nel Fiumesèl e portà ne l'aquedoto de la çità, ma gh'éra 'na parte parò, che se spandéa nei teréni faséndo poce de aqua férma un póco quà e un póco là. Quéste tére i-éra un véro e propio afàr, par le sorgenti, par la vicinansa a fiumi e progni, parché le se catàva ai pié de la Valpantena e a la Val Squarànto e a du passi da la çità sensa contàr che le vegnéa vardè dal de sóra dal castél de Montorio. Grassie a l'Arte de la lana come émo dito, 'ste tére i-é deventé sempre piassé importanti par pascolàr le pégore e in particolàr par laoràr la lana co' de le machìne che se movéa co' le pale dei molini su le aque del Fibio che'l ciapàva l'aqua da le risorgive. Par pascolàr le pégore d'istà ghe voléa de le tére in Lessinia e quindi el monastero de San Salvàr Corte Regia a le dipendense de l'Abassia de Santa Maria de Vangadiza, co' giurisdissión ne la Piegàra e ne le antiche Saline romane, in rapresentansa de le faméie esilià nel rovigóto come i Da Lendinara, no la g'a fato altro che valorisàr la montagna, ligandola de conseguensa, come ai tempi dei romani, a la çità e a la Campanea Minor. Par finìr, anca la Domus Mercatorum la g'a contribuido par la valorisassión grassie a una progetassión co' i paróni de l'industria veronese e de la nóa migrassión. El Vajo Squaranto l'è stà una via fondamentàl par tacàr la montagna a la campagna e par la colonisassión ne la Lessinia çentràl, par 'sto motivo la costrussión de le case-tóri "rochéte", de sistemi de difesa e la gestión de la val co' de le comunità del lógo podéa dar un çérta sicuressa. A l'inissio de la val, la via la passava tra i campi végri de Missole e i campi e i boschi de Pigosso de propietà Comunàl, sensa provocàr particolari problemi al passàio de le pégore. S'a visto da 'ste bande, le faméie cimbre Settembergher, Corradi, Roth e nel tempo Setti, Da la Carbonara e Da la Calcara invesse par i Da Lendinara g'a pensà, come émo dito in precedensa, el monastero de San Salvàr Corte Regia. Ne la carte del monastero a cavàl del dosénto, se lése de l'importansa de Varàn co' la Césa de Santa Maria, Morago 'ndóe gh'è stà costruì un póche de case e de le tóri colombare par controlàr la strada, Cançèl co' la césa de San Salvàr, la Piegara con contrà Pòra, le Saline con San Leonardo e par finìr Roarè. Vién realisà do strade, prima par le pégore e dopo par le vache, la Via Granda o Todesca che parténdo da le tére de l'Abassia de San Zén finìa a Podestaria passàndo tacà al progno Squaranto da Missole e rampegando par le contrà Squarantón e Squarantèl; 'na òlta rivà nei alti prè de la Lessinia se podéa nar zò in Trentìn da la Val dei Ronchi. La via Carbonara, che passando da le tére de l'Abassia de Santa Maria de Vangadiza/San Salvàr finìa a Roarè, da la parte de Olivè, Morago e Cançèl co' 'na variante Marcelise, Varàn e Castagnè tacàndose nel l'ultimo tòco, a l'altessa de la Piegàra e de le antiche Saline romane. Un secolo dopo, quando vién arlevà le vache e manco le pégore, podémo zontàr anca el Vajo de l'Anguìla par merito de la faméia Oliboni e no solo de le Arte veronesi e dei Canoniçi, defàti dopo che i g'a ciapà in man el feudo de Lugo, Senàgo e Cologne al posto dei Turrisendi in Valpantena, nel '500 i s'a tirà su un palasso a le Scandole propio sóra a la val de l'Anguila, par gestìr mèio le vache, véndarle e far el làte.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
6.0 Situassión storica ne la Verona scaligera
6.0 Situassión storica ne la Verona scaligera
Prima de far do parole su la prima colonisassión cimbra, bisón capìr la situassión che gh'éra a Verona, ndóe un s-ciàpo de faméie de la Domus Mercatorum e de quéle dei milites (i vèci cavalieri), dopo che l'è stà copà el póro Mastìn le g'a méso a comandàr Alberto De la Scala, dandoghe un bel urtón a la 'conomia de marcà partendo da la çità 'ndóe gh'éra le faméie dei siori e faméie che g'avéa castéi e tére ne la campagna veronese con un mucio de zénte che ghe laoràva par i interessi de la çità. I Scaligeri i g'a capido come tiràva el vento, defàti no i podéa far altro che ciapàr la caréga del Podestà de la Domus Mercatorum e restàr ligàdi anca ai milites pieni de tére come i Castelbarco, i Malaspina, i Verità, i Pellegrini, i Nogarola, i Cavalli, i Bevilacqua, i Dal Verme e i Sarego. Nel '300 grassie a Cangrande, Verona l'è cambià dal pónto de vista sociàl-'conomico 'ndóe el marcà el g'a ciapà sempre più podér, dal botegàr ai grandi paróni dele Arte, slargàndose sempre piassé. La Domus Mercatorum la savéa tuto quél che podéa capitàr nei altri marcà, grassie a dei òmeni che tegnéa soto òcio el comercio de le çità piassé importanti e visto che a Verona gh'éra un fraco de todeschi, l'a dovù tór zénte che savésse la léngua todesca par far la tradussión invesse i venessiani, te podéi catàrli a San Marco a le Carceri tacà a Piassa Erbe. Da la nostra çità partìa e rivàva de tuto, el comercio, no l'éra solo sui banchi del marcà, ma anca ne le ostarìe 'ndóe gh'éra marcanti stranieri che i faséa afàri denànsi a un góto, co'i sióri paróni de le Arte veronesi. Con Cangrande i-é sté modificà i vèci statuti comunàli, realisà i statuti de le associassioni de i mestiéri e par finìr, la Domus Mercatorum grassie a i nóvi Statuti fati a posta par éla, la g'a ciapà un podér da far impressión, organisando el marcà e la produssión veronese.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
7.0 La 1a colonisassión cimbra in Lessinia, Roaré
7.0 La prima colonisassión cimbra in Lessinia, Roaré
Una colonisassión de un bél mùcio de zénte, tra boschi e prè no l'é una cosa che se pol inventàr su do pié, quéla ne la Lessinia l'è stà un calcossà da farte restàr sensa parole, parché pensà in tuti i so particolari. Una téra che se podéa rivarghe in póco tempo, a metà tra el Tréntin e la çità, co' a sud i boschi de la Campanea Minor e a nord i prè de la Podestarìa. Cossita dopo i sóralóghi e studi, Bailardino Nogarola de la corte Scaligera l'è riussìdo a catàr la téra bóna par la colonisassión, tanto che el g'a ciapà come premio, el castèl de Cussàn ne la Valpantena, i dirìti de la "deçima" de Romagnàn, Sago e Gressana. El 5 febràr 1287 l'è la data su un àto che ne ricorda quando l'è partìa la colonisassión in Lessinia, firmà da fra' Bartolomeo De la Scala vescovo de Verona e abate de San Zén e du "teutonici" Olderico de Altissimo e Olderico de l'episcopado de Vicensa. Una concessión in fitànsa par vintinóe ani de 'na téra végra, uda e sensa ànema viva, co' Velo a nord-est, San Mauro e Porcara a sud-est, Moruri e Cançél co' Varàn a Sud, el vaio Squaranto fin al comùn de Pigosso a ovest, el Lessino e 'l Comùn de Verona a a nord-ovest. Nel projèto, che in primis l'è ne l'interesse del'episcopado, se lése che, la colonisassión, la deve èssar fata co'una división de le tére da remenàr e bonificàr in "mansi" da 23 campi "ad amasandum et ad habitandum" e la possibilità de la siélta del prete da presentàr al Vescovo, siélta che parò l'éra vincolà a un manso de 25 campi e un quarto de la deçima de biava, fruta e bestie al prete e tre quarti al Vescovo. I du todeschi Olderici devénta cossìta gastaldi del Vescovo co' in regàl 'na casa ben serà e co'i copi de quasi sié metri par tre metri scarsi, sensa contàr un manso da 25 campi tacà a casa come onoreficansa par semenàr e par pascolàr. Ma come gastaldi i dovéa far i finansieri, tiràr su la deçima e i schèi de la fitànsa e dàrgheli al Vescovo nel giro de 'na stimàna ma soratuto i podéa far de le regole da rispetàr ne le so tére secondo giustissia de la çità de Verona. E no l'è finìa, i dovéa far anca i giudici co' delega episcopàl ne le sentense sóto i 100 soldi. Gh'éra un premio par i du gastaldi par el so laòro nel primo ano, un caréto a molóna de vin e de çereali e se no gh'éra, la costrussión de 'na césa ne la contrà o ne le contré 'ndóe la zénte g'avarà casa o la sistemassión de quéla che gh'éra co' l'aiuto de la zénte sempre nel primo ano de colonisassión. El Vescovo visto i so interessi, no'l g'a dito quanti cimbri podéa végner su le nostre montagne ma solo quante tère gh'éra a disposissión, a l'inissio 25 campi par un totàl de 200 ha par le pégore a la coltivassión. Tére che secondo el Vescovo nel giro de póco le dovéa deventàr sempre piassé co' la possibilità de nominàr un altro gastaldo co' stéssi riconossimenti dei Olderici. I cimbri nel primo ano i dovéa darghe solo la decima, ma dal terso ano, anca 'na fitànsa de 3 lire e mèsa a l'ano a San Martìn. Tuto quésto vegnéa garantido anca par altri cimbri che voléa végner in Lessinia ani dopo. E no l'è finìa, el Vescovo par la comunità, g'a fato costruìr 'na taverna par magnàr, béar e véndar pan e vin come funsión de çéntro sociàl e par incentivàr altri coloni a rivàr, el g'a cavà anca le tasse et simili de la çità de Verona ma i éra oblighé a métarse a disposissión come soldé, come i famosi Arimanni. El Vescovo de Verona, Piéro De la Scala, nel 1376 el g'a firmà da nóvo le vèce convensioni ma zontàndo de le modifiche su l'organisassión de le contré. Ogni paese, g'avéa quatro contré bele grande e un póche piassé picenine ciamé quadre, sistema ciapà come stampo anca par le altre comunità cimbre da Sant'Ana a Selva, a Bosco Césa nóa. Come émo visto gnente l'è sta fato tanto par far, la colonisassión cimbra l'è stà un calcossa de ben pensà.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
8.0 La colonisassión cimbra Lessinia orientàl, la Calavena
8.0 La colonisassión cimbra ne la Lessinia orientàl, la Calavena
I primi coloni cimbri a rivàr ne la Lessinia orientàl i s'a catà casa da le parte de Sprèa con Progno nel 1295, quando Gioàni da Frassenedo l'è deventà abate de l'abassia de San Piéro, organisàndo al mèio le tére, s-ciapàndo a metà la Calavena, italiani a Tregnago e todeschi a Badia. In verità questa colonisassión a cavàl del tresénto soto i òci dei àbati de San Piéro, Vito e Modesto, l'è sta fata a scopo no solo strategico ma anca militàr, controlàr al mèio le tére e i passi de le montagne lontane da la çità. Cossita i àbati i g'a diviso le tére in masi da 25 campi co' tanto de casa, el tuto in fitànsa da pagàr a la festa de Sant'Andrea (e no de San Martìn) ai coloni, par diese ani e a òlte fin a trent'ani, a òmeni o faméie intière e no come un tempo ai sióri de la vàl, parché i cimbri no i rompéa le bale, quél che te ghe disévi de far, i le faséa. La prima fitànsa a Sprea al confìn co' el monastero, l'è firmà da l'Abate Gioàni co' du fradéi "teutonici", un maso co' casa, bosco, prè e orto. A l'inissio del '300 s'a presentà sui monti de la Scandolara tal Bartoldo conossù come el "Barbaro", póchi ani dopo Bartolomeo "Tridentìn", Gabriello de Valarsa e Bartolomeo de Venosta, invésse a Sprea, tal Enrico de Prexanore (Bressanón) par dìrghene calchedùn. Nel 1326 co' Marco Scandolara gastàldo del Comùn e dei òmeni de Badia, le fitànse i-é rivé fin al Gaméla sul Monte Àseno a Sprea, ne l'Alpesìn, a torno al castél sul Monte San Piéro, pol farne capìr quanto s'a slargà la colonia. A metà del '300, la Calavena l'éra ben organisà e colonisà tuto a torno al monastero de San Piéro, Vito e Modesto. Par capìr quando l'è nata la comunità de Sprea con Progno, dovémo nar fin al 1333, quando l'àbate Castellano el g'a firmà un contràto par diése ani co' 64 capi faméia, paróni dei masi che da tempo i vivéa sora le tére e i monti del monastero de la Calavena, a Gaméla e Gamelìn, Sprea, Progno, Stizól e Scandolara che in verità i éra coloni de Recoaro, Valarsa, Val del Ciampo, Val Venosta, Bressanón e Caldaro. Nel documento se lése che i capi-faméia e tute le nóe generassioni che vegnarà al mondo, i pagarà le tére da coltivàr e el maso ciapà in fitànsa, nel giorno de inissio de la stajón dei campi, secondo calendario agrario todesco, el 30 de noémbre (11 noémbre par quél italiàn); in più, i dovéa consegnàr la "decima" su quél tirà su da i campi, dei schèi ciapà e su le bestie, a parte pomi, peri, nóse, fén, rave, cavréti, agnèi e porseléti. L'Abate el podéa fa rispetàr la Lèje, goernàr el teritòrio e aministràr la giustissia çivil e penàl. Ci l'éra a le dipendense nel monastero, no'l podéa farse védar armà par strada co' le autorità ma solo in caso de pericolo e de guéra par volér de l'Abate o del vicario. I maséri podéa farse rapresentàr e aministràr da un gastàldo siélto tra de lóri ma no i podéa véndar i so dirìti su le tére sensa l'autorisassión de l'Abate e in particolàr a i sióri a le dipendense nel monastero e a quéi che no i créde nel Signór. Nel 1390 l'abate Benedéto Pasti l'a riconossù la división in do, de la Calavena, Badia a nord co' le montagne e Tregnago a sud vèrta al marcà e ai scanbi, co' masi spanpanàdi de qua e de là ma ben organisà anca nei boschi de "Scandolaria, Romagnaci e Carpeni", 'ndóe se taiàva la legna utilisà par l'Abassia. Nel 1388 el nobile Andrea Pellegrini el g'a dà in fitànsa ai consorti de Campofontana, metà de un prà co' bosco e téra végra "in ora Campi Fontana", al confìn co' el vesentìn e el bosco del conte de Virtù; prima de consegnàrghélo el g'a fato la división in 10 masi e 1/2 co' 25 campi par ogni maso. La stéssa cosa par l'altra metà co' prà, bosco e téra masiva "in ora Campi Auolani". In póche parole, quésto documento pól testimoniàr la nàssita de la colonia cimbra de Campo Fontana. A la metà del tresénto la colonisassión de la Calavéna podémo dir che l'éra cosa fata. Nel 1184 gh'éra cénsido solo le comunità de Tregnago, Marcemigo, Cogól, Véstena e Castèlvéro invesse in un documento del 1390 catémo anca "Campo Silvàno, Silva Prógno Calavene, Sprea cum Progno Calavene, Bobulcha, Centro e Salinis cum Sumolena".
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
9.0 La Lessinia dei colóni
9.0 La Lessinia dei colóni
I s'a catà ben i Cimbri in Lessinia 'ndóe no gh'éra el fredo béco de la téra de proveniensa, i g'avéa un bón laòro e la vita naséa 'vanti sensa i problemi de un tempo. Cossita, i-é rivé anca i parenti ciapàndo altre tére masive, in sta manièra un póco a la 'òlta gh'éra sempre manco tére comunali, un fiorìr de colonie e de relassioni che ne la parte orientàl le finìa fin ne la bassa montagna de l'alta Val d'Alpón quasi tacà a Soave. L'organisassión come s'a capìdo, l'éra de tipo masivo agrìcolo-pastoràl co' le abitassioni che le g'avéa tacà un bról par le piante da frùto, piassé distante le tére par i cereàli come la 'véna o l'orzo e un tochetìn de téra par un s-ciàpo de pégore e/o un par de bó o mèio vache, che le naséa ben par el late e par el laòro nel campo; par finìr, el tòco de téra piassé granda par el pascolo de la comunità. Organisassión che piàn piàn s'a slargà nel teritório lessinico sóra i 600 metri, anca parché a metà del tresénto, ne la parte çéntro-orientàl, le migrassioni cimbre, le vegnéa sempre piassé da la bassa montagna vesentìna, grassie a l'aiuto de le Autorità goernative, par rasóni de sicuressa, visto le nùmarose tére selvadéghe e solitarie. Par capìr mèio i lóghi che par i Cimbri g'avéa un valór grando par la comunità, podémo vardàr 'ndóe finìa le processioni, a San Michèl in Campagna par la Calavéna e la val de I Làsi, San Vitàl in Arco e Santa Margarìta par la Frizolàna.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
10.0 Da la Frizolàna a la Césa Nóa
10.0 Da la Frizolàna a la Césa Nóa
Nel mile d.C. la Frizolàna l'éra ne le mane dei Canonici, in bóna parte quertà da boschi, lì tacà, gh'éra anca le foreste del Comùn de Verona, co' i boschi sóra a Lugo e al prógno Squarànto fin a tocàr Erbéso (Arbèdo) 'ndóe te catàvi la "Sylva Herbezi Communis Veronae", sensa desmentegàrse i altri monasteri autorisà dai scaligeri co' un bel mucio de propietà e tére come San Zén, Santa Maria in Organo e San Nazàr e Celso. De case no ghe n'éra, ma piassé fóra dai boschi se podéa catàrghene, in particolàr a Romangnàn e Gressana, 'ndóe gh'éra i gastaldi dei Canonici e 'ndóe se tiràva su i schèi de le fitànse nel giorno de Santa Giustina. Secondo el studioso Sauro el toponimo Lessinia el vién da "Luxino" Lux par capirse, fóra dal bosco gh'è la luçe dei alti pàscoli. Nel dosénto i Canonici par valorisàr le tére e no lassarle al propio destìn, i g'a messo in fitànsa i lóghi con manco boschi par far légna e par realisàr in nóvi prè e campi da coltivàr, ne la parte piassé alta e in quéla piassé bassa, grassie a zénte de le colìne e de la campagna minor Veronese fin al mantoàn, che i g'a svegrà i boschi. Ne le colìne, la stessa cosa ma sensa autorisassión, i ciavàva la legna, par i pai de le vigne e i le portàva via con caréti e mussi, denànsi ai guardiani dei Canonici che taséa. Ne la parte piassé alta de la Frizolàna i boschi vegnéa svegrà par far carbón e calçìna o par pascolàr le pégore. In póche parole, se netàva ben la montagna e i teréni, utilisà par pascolàr o par semenàr i çereàli, laòro che vegnéa fàto, soratuto, da ci vivéa su le colìne, che tegnéa ben d'òcio la so fonte de schèi. Fin a la metà del tresénto, stó modo de far da controlór, el g'a blocà par un póco la migrassión cimbra, anca se, piàn piàn, i "teutonici" i éra sempre piassé e le montagne sempre piassé conossude, tanto che, i nomi de le località in léngua latina i-éra compagné da quéi in todesco, come nel caso de l'àbate rosso, Pésso o Tanich. Da la metà del XIV° secolo tanti italiani in particolàr de la Valpantena, i s'a róto le bale de laoràr, bonificàr le tére e darghe la fitànsa ai monasteri o ai Canonici che cossita i se catàva tuto bel che sistemà sensa sfadigàr. Dopo un póche de barufe nei ani, la zénte italica la g'a dà indrio le tére in gestión. Da qua, l'è partìa la véra colonisassión de la Frizolàna da parte dei todeschi. A ovest de l'alta Val Squaranto, la colonisassión l'è andà 'vanti co' una çérta complicassión, come nel caso, de quéla che 'desso ciamémo Val de Póro, in quanto, la zénte de la Valpantena che g'avéa el privilegio de sfrutàr le tére lessiniche, no la voléa molàr l'osso, visto che i sióri de la çità come i Visconti, Turrisendi, Da Lendinara e Nogarola piàn piàn le ghe stàva magnando le tére in colìna. La zénte italica la g'a proà in tute le maniere par no lassàr la montagna, costruéndo anca una césa nel teritório de la Val de Póro gestìda da la pieve de Gressana, dedicà a Santa Margarita. I cimbri a 'sto pónto, i voléa el parmésso par costruirse 'na césa da dedicàr a San Tomàso Apostolo anca parché i-éra lontani da quéla de San Nicolò de Roaré. Nel 1375 el Vescovo de Verona, Piéro de la Scala capiò el probléma e par no scontentàr nissuni a parte el paròco de Gressana, el g'a dà la possibilità ai todeschi de l'Ecclesia Nova (no distante da quéla de Santa Margarita come riportà su la carta de l'Almagià del XV° secolo) de nar a le dipendense de ValdePóro, ma dando ogni ano, 5 libre de denàri picenini veronesi a la césa de Roaré. La Frizolàna l'è passà in póchi ani da le relassioni co'la val a quéle co' Erbéso, Val de Póro e nel tempo con Velo e Roaré, passando da la dipendensa co'la Val Panténa nel 1396 al "Colonél de le Montagne" nel 1425. Nel tempo, la migrassión Cimbra da 'ste parte, l'è deventà sempre piassé granda nei nùmari, co' zénte no solo dal Tiròl ma anca da la Lessinia orientàl e dai 7 comuni vesentini 'ndóe gh'éra da ani. A propòsito de Tiròl, a parte càlche problema tra i conti e i scaligeri come scrito sui falsi diplomi de Cangrande, el rapòrto l'è sempre stà bón anca con i Castelbarco siori de la Val d'Àdese e quindi le vie lessiniche che saltava la Ciusa, fin a i ultimi ani del periodo scaligero sóto Antonio De la Scala, i-éra póco controlé. Co' la dominassión viscontea la Lessinia g'avù sempre piassé importansa strategica e militàr in particolàr sui passi de Pèrtica o Pòrtica, Valbóna, Falcóni e Ròca Pia co' a ovest la Val de l'Àdese e a nord la Val de i Ronchi. Ne i ultimi ani de la signoria Scaligera s'a visto dei scóntri ne la Calavéna, da parte dei amiçi veronesi e nel 1390 un póchi de casìni e case mésse a fèro e fógo da parte dei Cararesi a Sant'Andrea e Progno. Cossìta nel 1395 i lessinici dopo avér dimostrà la propia resistensa, i s'a fato firmàr da Gian Galeazzo Visconti nóvi privilegi faséndoghe crédar che fusse la conferma de quéi vèci, a la fine riconossimenti viscontei vincolà al contròl dei confini ma con calcòssa piassé ai cimbri. Scominçia cossita el periodo dei falsi diplomi scaligeri durà fin al primo periodo Venessiàn, concessioni firmà dai Visconti par farse amiçi i lessinici, ma che in verità che daséa piassé libartà de far quél che i voléa ai Cimbri. Ogni comunità, in quéi ani, l'avéa capìdo che bisognàva diféndarse, ma par farlo, le dovéa segnàr la propia giurisdissión e soratùto èssar sempre presenti su tute le so tére. Ne la nóva situassión s'a dovù métarghe drénto anca i Canonici del Dòmo visto che i-éra ben prensenti da 'ste parte, tanto che, du arçipreti de Parma a cavàl del '400 grassie a la man dei Cimbri, i g'a sfrutà le tére co' le fagàre a torno a i mile metri e le tére quéle vissine ai Sióri de la Podestarìa, che le g'a fato del ben anca a l'Arte dei Formaiàri. Una data da ricordàr l'è el 1403, co' el dominio visconteo a Verona, Caterina, duchessa de Milàn e vedova de Gian Galeazzo Visconti, el g'a confermà e definìdo el Vicariatus Montanearum Theutonicorum o Vicariato della Montagna Alta del Carbon, co' i comuni de Velo, Roarè de Velo, ValdePoro, Azerìn, Camposilvàn, Selva de Progno, Saline, Tevernole, Bosco Frizzolàna, Scola con Valbusa, Erbéso con Calcaro e Azeredo, Sprea con Progno (Badia Calavena). A l'inissio del '400 el canonico Agostino de Parma el g'a ciapà in fitànsa da l'arçiprete Cosmo in acòrdo co' el Dòmo, tòchi de téra da semenàr e pascolàr e un maso co' téra a torno, co' l'idéa de portàrghe i Cimbri. Ne la fitànsa se lése i confìni, crose de Squaranto, Valéna lónga (Val Lónga), Vaio Ranguillam (Anguilla), Bóca del Vénto, Castèl e Serédo. E no l'è finìa, a Agostino i g'a dà in man la Frizolàna co' Alzarè, Lugo, Alferia, Castiverio, Val de Póro, l'alta Valpantena e l'Arimannia de Romagnàn, Sàgo e Lumiago co' la possibilità de aministràr la giustissìa. Grassie ai Canonici, nei ani 30 del quatrosénto i s'a ben svilupà el Comùn, bón de rangiàrse sensa 'vérghe bisón de nissuni. Come s'a capìdo fin'desso, le cése ne la colonisassión le g'avù 'na bèla importansa soratuto nel cór de le comunità. Visto che la colonia l'éra sempre piassé organisà e piassé granda, s'a pensà de far un secondo lógo a ovest par gestirse mèio, cossìta nel 1437 la Comunità de la Frizolàna s'a riunido per décidàr. La siélta l'è cascà su la Capéla de San Giacomo a Erbéso co' curato un tàl Pescetti, ma par farla piassé granda, gh'éra bisón de tiràr su schèi, l'unico solussión l'éra dar in fitànsa un terén a do òmeni de Erbéso, co' prè e boschi in contrà Lago Boaro in Val de Schiro o Sciro da pagàr nel giorno de San Michél. In quél periodo, i masi de la Frizolàna che faséa parte dei quatro colonéi, Erbéso, Valbusa, Scolo, Calavezo, i éra dei casóti de legno co' quérto in pàia ma che nel tempo, un póco par 'òlta i-é devénté de piéra. A la fine del '400 nei documenti se lése, dei primi lóghi de incóntro a le Valéne, a Erbéso nel 1445 'ndóe gh'éra 'na césa, 'un ostarìa e dis'ani dopo una locanda invésse nel 1500 nel çéntro de la Frizolàna catémo la locanda storica de la faméia Nigri e dies'ani dopo ne la comunità de Sant'Ana d'Alfaedo a Provàl. Nel '500 i-é rivé in Lessinia tènici e muradóri bóni de far le case de piéra dal comasco e dal milanese, s'a visto cossita che el modo de costruìr l'è cambià e che i Cimbri i podéa permetarse de più de una póra casa de legno co' quérto de paia.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
11.0 La Serenissima e la Comunità Cimbra, i falsi diplomi scaligeri
11.0 La Serenissima e la Comunità Cimbra, i falsi diplomi scaligeri
Secondo la Serenissima, parché ghe fusse sicuressa ne la nostra montagna, ghe voléa una popolassión sempre presénte in Lessinia e no solo con el cànbio de la staión, in maniéra da tegnér sempre d'òcio le tére e in particolàr i passi montàni. No podéa far altro ghe cavàrghe un póche de tasse, darghe dei privilegi e ciapàr in man l'idéa scaligera de organisassión e difésa. Nei primi ani del '400 quando i-é sté mésse a l'asta le propietà de la vècia Fatòria Scaligera, el goèrno venessìàn el g'a butà un òcio, vardàndo ben, che le podésse finìr ne le màne de impreditori amiçi ligà a la Domus Mercatorum, come i Verità par Selva de Progno, i Della Torre par Alfaedo, Cona e Seré, la Comunità del lógo par Roaré. A i Venessiani ghe piaséa l'idéa organisassión masiva, cossita el goérno el g'a dà un bèl urtón par colonisàr al mèio le tére. Cossìta, a l'inissio del '400, i-è sté firmé i 3 contrati nel palasso del podestà in Piassa dei Signori denànsi a le autorità nominà dal popolo e a quéle religiose. Se vardémo la documentassión, se capisse che de le tére a Seré, Cona e SantAna, i-éra finìde al Monastero de San Zén, un tempo in man a la Fatoria Scaligera dopo avér bonificà, remenà el terén e cavà un póchi de àlbari. Se lése, che quéi de Cona i se catàva su tre teréni, du da 40 campi e uno da 86 tra i boschi, co' prè e tére arà e semenà a òrto. No podéa mancàr óndese casàli co'mura, tramesàde e granàri de préa co' quèrto de pàia e de le bèle córti; tra quésti, ghe ne catémo uno co' in più 'na lòsa e un bról 'ndóe ghe vivéa un òmo da Afi e un òmo da Zevio al confìn co' el Comùn de Prùn. Seré l'éra bèlo grando, 360 campi arà e coltivà in quìndese tòchi de téra sensa àlbari tra el végro e 'l bòsco, 17 tòchi de téra serà da laste de préa co' tanto de casàl murà e quérto de pàia, tacà, la contrà Selva Vècia al confìn del Prà de Provàl e de la Val de l'Aqua. Alfaedo podéa contàr su 'na vintìna de case con quèrto de pàia o préa, murà co' laste scarmenàde qua e là, tra le contré Loffa, Campostrìn, Corno Pealda, Valéne e Fosse su 385 campi in quìndese tòchi de téra arà e prè sensa àlbari.Le tére de Roaré de Velo i-éra divise su quatro colonéi, Cantéro, Roaré de Sóto, de Mèso e de Sóra. Se se pól contàr un gran nùmaro de "masi" , co' cinque-sié case fate de préa, co' quèrto de pàia, 'na córte, un òrto, àlbari co' pómi e péri, teréni arà e co' i prè in contrà Cantéro. Tuto a tórno 'na quarantina de "masi" in préa, un molìn e 'na diesìna de abitassioni de legno e quèrto in pàia. A Sélva, se lése sempre ne la documentassión, che la propietà l'éra divisa in quatro quartieri San Bórtolo, Campo Fontana e Campo Silvàn, Lòbia o Giassa e Santa Maria; San Bòrtolo co'le contré Sprea, Rigón, Cervelero, Val Tanara, Molini Menaspà, Gonzo, Corùbiolo e Tretene; Progno con le contré de Molini de Giassa, Grùmolo, Val de Grìmolo, Lago Seco, Dal Dosso, Battisti, Lobia, Campostrin, Tieta, Maternigo; Santa Maria co' la so contrà e quéle de Palasago, Sami; Campo Fontàna co' Campo Sole, Monte Farone, le Pozze, i vài de Giassa o Lòbia e de San Bortolo. La contrà de Santa Maria o Selva de Progno la g'avéa du tòchi de téra masiva co' tre caséte de piéra co' quèrto de pàia, orto, téra da sapàr e semenàr, vigne, àlbari da fruta, in più, gh'éra altre diése masi sempre de piéra. Invésse tra Lòbia e Giassa catémo un póchi de molini sul prógno, 'na segarìa e 'na diesìna de masi e maséti fati in piéra e quàlche caso in legno; a Campo Fontàna 'na vintìna de masi più o meno grandi sempre co' quèrto de pàia e tiré su co' piéra e legno. A San Bòrtolo, gh'éra tre tére masive co' 'na casa e 9 co' do case de piéra, co' quérto de pàia e quasi tute co' la corteséla. Ci vivéa nei masi, podéa pagàr la fitànsa in parte co' formàio e in parte co' la "deçima" de quél che produséa o de quél che ghe portàva schèi durante l'ano, come agnèi, cavréti o vedeléti. Le comunità Cimbre le staséa bén sóto la Serenissima, tanto che, nel tempo, i-è riusside a gestìrse da sole sensa l'aiuto de le autorità co' una bèla organisassión de le tére e una bóna aministrassión, in particolàr quando gh'éra da dir calcòssa a Trentini e Tirolesi, i se rangiàva, sensa dimandarghe aiuto a Verona e Venessia. Par èssar piassé forti e vérghe un çérto péso, no se podéa véndar le tére a zénte da fóra sensa vardàr al bén de tuti, anca parché come nel caso de la Frizolàna fàta de comunità difarénti gh'éra bisón de stàr unìdi in particolàr propio durante la guera veneto-tirolese del 1487. Cossita i rapresentanti de la Comunità i s'a riunìdi in piassa a la presensa del retór de la césa de San Tomàso, par stabilìr, che prima de véndar bisognàva vérghe el via lìbara da la Comunità parché se coréa el ris-cio che ghe fusse manco zénte e più róbe da pagàr par ci restàva. Dies'ani prima de la guéra de la Lega de Cambrai i-é stà firmé da le autorità venete un póchi de àti par far stàr mèio le comunità lessiniche, ligàndo sempre piassé i Cimbri a la Serenissima. Nel 1494 l'è stà presentà a la Càmara Fiscàl dal nodàro Bartolomeo da Vico, un diploma scaligero "màto" del 1328 a firma, i dise, de Cangrande De la Scala a favór de la Frizolàna e un altro del 1325 a favór de la Comunità de Cona, Seré e Alfaedo. La curiosità l'è, che la Serenissima la preferìva l'amicissia co' i cimbri che verificàr la verità de un tóco de carta, tanto da registràrlo in préssia e conservarlo ne la Càmara Fiscàl veronese, quésto parché, Venessia voléa sgrandàrse in Italia e le béghe de confìn co'l'Impero Asburgico i-è andà 'vanti anca co' la guéra de la Léga de Cambrai, e quindi, l'éra mèio 'vérghe più amiçi che nemiçi soratuto in casa a contròl dei confini Lessinici. A la fine del '400 el funsionàr de la Càmara Fiscàl Venessiàna invésse, el g'a conférmà sensa pensàrghe sóra do 'olte, i confini de la Frizolàna a la presensa dei Comuni interessàdi ValdePóro, Cona, Senàgo, Séro e del Monastero de San Zén, pecà che i-éra segné i confini del XII° e XIII° secolo.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
12.0 Venessia e la montagna lessinica
12.0 Venessia e la montagna lessinica
Quando l'è rivà la Serenissima nel veronese, la Lessinia l'éra considerà téra de frontiera e quindi sempre drìo a spetàr visite no çérto par far amicissia, in particolàr da le Comunità de Beséno, Grigno e Levico sensa contàr quéla piassé catìa de l'altopiàn dei 7 Comuni, cossìta bisognàva 'vérghe in man el contròl de tuta la montagna, in particolàr quando gh'éra ària pésànte ne la diplomassia. A Venessia no gh'è restà altro de darghe piassé autorità a la "Domus Potestatis Lissinorum" e farse amiçi i Cimbri. Nel 1472 el Doge el g'a dito ai Cimbri de "devastàr sentieri e quelli passi che da questo territorio passano in terre alliene" e tegnér vèrto solo i passi de Ciusa e Corvara. Ma come el g'a dito el capitàn Contarini nel 1616 al Doge dopo un sóralógo, in Lessinia ghe passava no solo quéi del paese par 'na sparàr a osèi e caprioli, ma anca quéi par contrabando de biave, parché vivàr tacà al confìn podéa portàr un mùcio de schéi, tanto da desfidàr ogni pericolo. Métarghe i soldà de la Serenissima tuto el tempo del'ano a tegnér d'òcio i confini no servìa, visto che no l'éra façile passàr par i sentiéri a parte i passi e se gh'éra un invasión, i podéa farla con póchi soldà dal Tirolo. Quindi s'a pensà de métar sóto òcio le strade piassé grande e conossùde, lassando le montagne a le popolassioni del lògo che i-éra obligàde a la difésa meténdoghe a disposissión mile òmeni, metà co' "arcobusi" e metà co'"arme d'asta". Tra Venessia e la Lessinia gh'é sempre stà una cérta amicissia a parte quando s'a visto la guéra co' Sigismondo conte del Tirolo nel 1497 e quéla de la Lega de Cambrai 1509 -1517 'ndóe i Lessinici i g'a preferìdo l'amicissia trentina, tanto da celebràr anca dei sposalissi. Nel 1510 el vescovo de Trento, lògotenente de Verona par l'imperadór, al g'a promésso sempre ai Lessinici dei privilegi, come i diriti par la comunità e la salvaguardia del bestiami dai "guastatori", che ciamémo "ofèrte", a cui no se podéa dir de no. Un póco par 'òlta la Lessinia la g'a scominçià a far parte de la 'conomìa de marcà, in mèso a le comunicassioni tra Verona e la téra trentina. El '500 l'è stà un bèl periodo par la nostra montagna, a torno a le cése s'a visto créssar i céntri lessiniçi, nati da tempo grassie a le comunità de val e sgrandà grassie a le nóve costrussioni tiré su da le Comunità del lògo, sensa contàr una réde de comunicassioni. Le faméie piassé sióre cóme Salaorni a Vélo, Casari a Selva, Tinazzi, Brutti e Scandola ne la Frizolàna, Gàspari, Bonomi e Càmpara a Roarè, Carcereri de Prati a Séro le g'a costrui e slargà case e contré, un contributo de 'na çérta importansa no solo par come i-è stà fate, ma anca par avér valorisà la téra lessinica.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
13.0 La Frizolàna e le Comunità de CésaNóa, ValdePóro e Erbéso fin al 1946
La Frizolàna e le Comunità de CésaNóa, ValdePóro e Erbéso fin al 1946
La Frizolàna tra el XV° e 'l XVII° sec. l'è passà da èssar 'na téra disabità a contàr piassé de mile àneme, sgrandandose anca par nùmaro de contré come scrìto ne la létara del retór Don Carpine de la césa de San Tomaso Apostolo e de San Benedéto abate de la Césa Nóa al Vescovo de Verona. El prete se lamentàva perché no riussìa a nar dai fedeli ne le tante contré scarmenàde co' strade pericolose in particolàr de inverno soratùto gh'éra anca el problema de no fàr ben la so missión apostolica a beneficio de le àneme de i so fedeli, celebràr Rosari, benedìr ci l'éra drio a crepàr, dar confòrto a ci no riussìa a caminàr e quindi ghe servìa un curato che savésse el taucias gareida e che'l dovéa éssar nel libro paga de l'arçiprete de Gressana anca parché le deçime de la parochia le finìa tute là. Don Carpine el ne dise che un tempo gh'éra solo sinque case, Carcari, Arzaredo, Boschi de la Frizolàna, Valbusa e Scholle, pian piàn i-é deventé dosénto in sinquantòto contrade: Brunelli, Biancari, Brutti, Beccerli, Camperli, Corobioli (Corbiolo), Coletti, Costa, Chiusa, Carcari, Camposozzo, Cozzar, Calavezzo, Cornalli, Dosso, Dossiello, el Campo, el Masetto, Furboncesi, Fulbi, Facinperi, Grobbe, Gonzi, Garzoni, Girlandi, Hilmar, Lesi, Lughezzan, Laorno, Laita, la Croce, la Scalla, la Piazza Mazzi, Mazzelli, Merzi, Nottegari, Permenigolli, Perozeni, Regno, Rolli, Solichi, Segalli, Scholle, Saifrot, Scandollo, Stoppelli, Taliani, Tinazzi, Tinazzo, Trachi, Vanti, Valbusa, Vinchi, Valranguilla, Valmarise, Zonchi, Zambelli. A questa létara vién zontà anca quéla dei consiliéri e del "massàro" del Comùn che tién d'òcio i conti sempre par el stésso motivo de Don Càrpine, tanta zénte e póchi schèi. La Frizolàna ormài l'éra pronta a dividarse in tre giurisdissioni, CésaNóa, Erbéso Bosco e ValdePóro. Nel 1577 el Vescovo de Verona el g'a istituìdo la parochia se Sant'Antonio Abate a Valdeporo par completàr la césa ghe voléa 'na man da le àneme de CésaNóa e de Valdepóro ma diséndoghe a quéi de Valdeporo de contribuìr co' 150 ducati par la sistemassión del campanìl de Bosco e visto che 'sta césa l'éra in ricostrussión nel 1599 l'è stà convocà la riunión publìca "in pertinentia Ecclesiae Novae in ora ecclesia sancti Thomei inquodam loco superiori domus Communis et hominum Frizzolanae" nominàndo el massàro de la Frizolàna e i consiliéri par scancelàr i beni de la comunità "in pertinentia de Ecclesia Nova". Nel 1613 CésaNóa e Arbédo (Erbéso) i-é separà secondo i documenti ma l'autonomia de Erbéso g'a un solo giorno preciso 6 genàr 1621. La firma l'è rivà co' i rapresentanti de le do comunità, Messer Simone Lavorni massaro, messer Francesco Brunelli e Giacomo Scandola procuradori de la Comunità de la Frizolàna e messer Antonio Falbo, Benedetto e Giorgio Campedelli procuradòri de la Comunità de Bosco 'desso Erbéso. Nel giro de póchi mesi la veriféga dei beni comuni e in particolàr dei confini, ricontrolà anca nel 1660. Par finìr, secondo Carlo Cipolla l'espressión "XIII comuni" la catémo in una statistica del 1616, co' i comuni: Velo, Roarè de Velo, ValdePóro, Camposilvàn, Selva de Progno, San Bartolomeo de le Montagne, Azarìn, Spréa co' Progno (Badia Calavena), Saline, Césanóa, Erbéso, Alferia, Tavernole, co' capológo par l'aministrassión Velo dal 1461 al 1797 (Erbéso no l'éra riconossudo come Comune indipendente ma l'éra co' la Frizolàna). Nel 1797 co' el periodo napoleonico el Vicariato de la montagna Veronese ciamà anca Montanearum Theutonicorum o XIII comuni l'é stà sostiuido dal "Distréto de la montagna" perdendo parò i vèci privilegi e con Badia capológo. Dal 1816 con el Lombardo-Veneto s'a visto altri nóvi regolamenti. Dal 1866 al 1946 co' el Regno d'Italia catémo come capológo Tregnago.
Un ringrassiamento al nostro maestro e amìgo Marco Pasa par quél che catémo no solo in questi capitoli ma anca nei so libri e infinìdi studi lessinici.
Bar seganus!
Andrea Toffaletti
> La storica impresa de Eugenio de Savoia in Lessinia
La storica impresa del Prinçipe Eugenio de Savoia in Lessinia
Ve cónto 'na storia, de piassé de tresénto ani fa ai tempi del Prinçipe Eugenio de Savoia, considerà dai storiçi l'ultimo capitàn de ventùra, de faméia italiana, nato in Francia e Federmarassiàl del Sacro Romàn Impero, un grande stratéga a cavàl del '700. Quando l'è s-ciopà la guéra de secessión in Spagna l'è saltà fóra da nóvo la vècia amicissia fra Austria, Inghiltera e Paesi Bassi contro la Francia amiga de la Spagna. Eugenio l'è vegnù zò in Italia par ciapàr la Lombardia, ciocàndo co' i francesi del Marassiàl Nicolas de Catinat de La Fauconnerie a Carpi d'Àdese, 'ndóe s'a fato mal a un zenòcio ma l'è riussì a vènsar. Ma come g'àlo fato a saltàr la Val d'Adese co' la Ciusa e 'l lago de Garda ocupé dai francesi? E qua scominçia una de le piassé grande imprese de la storia. Rivà a Rovereto, Eugenio el g'a dito ai so generài e ai so soldà de 'nar a butàr un òcio a tuti i vài e tute le strade che le finìa a Vicensa, Verona, Bergamo e Bressia par vérghe piassé possibilità de ciapàr a le spàle el nemìgo. El 26 de màio del 1701, fata la siélta su la strada da ciapàr, grassie a piassé de trèmila tra soldà e contadini, i-é sté slarghé stradine e sentieri su par i séngi, co' fòrte pendensa. Quatro resiménti de fanteria, 400 cavài e canoni mandà sora a Ala passàndo par la Val Fréda de Séga, l'altrà metà dei resiménti da Peri verso Bèra tiràndo su i canoni co' le sóghe su par i monti, smontando caréti un tòco a la 'òlta. Par de drio invésse, i dragoni co' i cavài a man e la cavaléria mandà a Valduga de Rovereto verso Vicensa visto che l'artilierìa de un çérto pèso e le valìse i-éra resté indrio a Rovereto par un póchi de giorni, parché de strade ghe n'éra póche. Sul Monte Baldo l'è stà mandà el generàl Guttenstein co' quatro batajóni e cénto dragoni par vardàr el nemìgo posissionà a la Ciùsa. A la Republica Venessiana gh'è stà dito de lassàr passàr l'armàda imperiàl, Eugenio no g'avéa voia de ròmparghe le bàle, el nemigo l'éra un altro. Dopo trè giorni de sfòrsi incredibili, le colóne de la fanteria i-é salté fóra, sóra le montagne de Breonio ne le tére venessiàne el 28 de màio. Ci vivéa in quéi lóghi, no podéa crédar ai propi òci, resté incantà ne la maravéia piassé grande del mondo; fin a quél giorno nissuni avéa visto passàr canoni e càri su par quéi séngi. Dovì pensàr che par tràr su un canón, ghe voléa quìndese pari de bó, in più gh'éra soldà e contadini spàla a spàla tacà a l'artilierìa e ai caréti co' sóghe su par i "passi più disastrosi e malagevoli" sensa che nissuni se fasésse del mal. Dopo avér sponsà par un póchi de giorni a Breonio, i-è ripartì el giorno 4 dùgno 1701 in diressión Verona par tor la biàva, altri cavài verso Stàlavéna par dopo tiràr drito par Legnago. Una storia granda, béla da contàr.... Andrea Toffaletti
> Giasso e Giassàre
Giasso e Giassàre
Come dito in precedénsa, La Lessinia l'éra conossù fin dai tempi del paleolitico da l'òmo, par 'nar a copàr le bestie da magnàr o par pascolàr le pégore d'istà, compagnàndole da la campagna a la montagna. Piàn piàn verso el medioevo s'a pensà anca de far legna, carbón e calçìna, in particolàr, par ci vivéa in colìna o ne la bassa montagna, l'éra un aiuto par sóravìver. Nel tempo émo visto che se produséa no solo par la propia faméia ma anca par far schèi al marcà de la çità, se vendéa carne, legna, carbón, late, formàio, late e puìna. A metà del XIV° secolo, catémo un àto dei scaligeri che ghe dise ai montanàri de portàr el giàsso in çità par conservàr mèio el magnàr:"conducere debeant etiam glacies que estivo tempore conducuntur ad curiam dnorum dnostrum Mastini et Alberti fratrum de la Scala". In póche parole, montagna, colìne, campagna minor e çità i-éra ben lighé. Francesco Corna da Soncino nel XV°secolo, nel so "Fioretto de le antiche croniche de Verona e de tutti i suoi confini e de le reliquie che se trovano dentro in ditta citade" ne dise: "Dreto a le spalle tien questa citade le gran montagne de settentrione, con prati e boschi, cum grande quantitade che lei fornisse de legne e carbone; e ivi è uccelli de più varietade, se pilian sparavier molti e falconi, e de molti animali vi si amaza, salvadecine et uccelli da caza. E ne le strade, il grosso bestiame sopra quele montagne a la pastura se ten; et, a la fiata, fra le rame de quele selve stano a la verdura; e al inverno vene tra le lame, ne li fenili giù ne la pianura; è mandrian vèneno a la citade con late e con provine e con gioncade." Come scrìto un secolo dopo ne la "Informatione delle cose di Verona e del veronese compiuta nel primo giorno di marzo" se lése:"la parte verso Settentrione è montuosa, et infruttifera de grani, ma abbondante de boschi, pradi e pascoli; e sopra queste montagne sono larghi et herbosi campi, sopra i quali al tempo dell'estate si pascono infiniti armenti per essere luoghi freschi, ove il sole molto non riscalda. I boschi ancora sono molti, de' quali si fa gran quantità de carbonij. Non hanno vini per essere il paese fredo, et al tempo della state in alcune valli nascoste vi si trova quantità di ghiaccio e sono habitate da Thedeschi". Nel XIX° secolo visto che nasséa un mùcio de fiói e gh'éra piassè zènte, s'a catà un mòdo par far schèi e magnàr, cossita i montanari, i s'a mésso e véndar giàsso; par conservarlo, i-é stè costruìde nóe giassàre, in particolàr ne la Lessinia çentràl, tacà a le strade che le naséa zò par i vai, cossita da métarghe manco tempo de laòro e de trasporto. Gh'éra anca dei lóghi piassé bassi, in fondo ai vai, 'ndóe el sol no gh'éra quasi mai, che podéa 'nar ben par conservàr el giasso. A quéi tempi no se staséa propio màl tra la popolassión veronese de la çità, tanto che, s'a visto nàssar un bèl mùcio de bècarie e ostarìe, che toléa el giàsso naturàl lessinico, par conservàr la carne nel primo caso o tegnér un gòto in fresca nel secondo caso. Fin a la fine de la seconda guéra mondiàl, la dimanda de giàsso l'éra veramente alta, in çità i-é stè costruidi parfìn, un fraco de magasìni par conservarlo. Dovì tegnér conto che solo ne la Lessinia çentràl ne la metà de l'800 se podéa contàr quasi vinti giassàre invésse tra l'unificassión d'Italia e la piena de l'Àdese, 'na trentìna; quésto parché, la produssión dei campi la finìa a l'èstaro par merito tra l'altro, de la ferovia che la se catàva 'bastànsa vissìna a le montagne. In póchi casi gh'éra paróni de do giassàre, ci voléa 'vérghe quatro schèi piassé in scarsèla, el se ne faséa una nel propio terén. Da segnalàr anca, che s'a visto nàssar cooperative par la costrussión de le giassàre e la produssión del giasso ne le contré, o magari ci g'avéa la possibilità de fàrghene una, el tiràva su 'na parte dei schèi da ci vendéa el giàsso. A la fine del '800 se podéa contàr anca, póce in montagna spampanàde un po qua e un po là, par la produssión de giàsso, da spedìr fin a Venessia o ne l'Emilia par l'istà. In quéi ani, ghe ne vegnéa fato talmente tanto e de qualità in Valpantena e in Valpoleséla che l'éra vendù fin in oriénte e nel sud de l'Italia. L'importante l'éra tégnar piéne de aqua par l'inverno, le fósse, le buse e le póce par le bestie utilisà d'istà, conservàr el giàsso, taiàrlo a tòchi ben squadré e cargàr tuto sóra al caréto, pronto a partìr par la çità. Podémo segnalàr difarénti giassàre, costruide secondo la destinassión; "quéle de alta montagna", piassé moderne dei còvoli naturali piéne de neve, i-é sté fate su ai tempi de la costrussión de le casàre e i-éra lighé al pàscolo de le vàche. El giàsso vegnéa utilisà dal malgàr par conservàr nel tempo el late, far saltàr fóra piassè pàna e métarghe manco tempo par far el botiér. Costruìde sóra ai 1100-1200 metri, g'avéa 'na forma de boteséla e no i-éra tanto fónde, disémo tre-quatro metri, co' a tórno le piére e la téra tònega, invésse de sóra, 1 o 2 quèrti incliné co' lastre de piéra sormonté. Come dito, tacà, gh'éra la pócia che d'istà, podéa bévarghe le bestie, ma de inverno quando l'éra ingiàssa, vegnéa taià in tòchi de 70-80 cm de longhéssa, pronti par éssar sistéma ne la giassàra grassie a un buso d'entràda. Passà la primavéra se tiràva fóra el giàsso. Le giassàre invésse, "destinà par la vendita" e "la spedissión del giàsso", fónde 9-10 metri e a forma çilindrica, te podévi catàrle tra la bassa montagna e sora le colìne, ndóe nei mesi piassé frédi se ingiassàva la piova nei vascóni par la racòlta, sensa contàr la vicinànsa co' le strade de comunicassión co' la çità utilisà da l'òmo par pascolàr le pégore da secoli. Ne le colìne e in campagna, se podéa catàr la giassàra da "sióri paróni" o quéla "comunàl". Nel primo caso l'éra tacà a la vila e quél che se produséa o che se crompàva, el vegnéa conservà fin a l'istà, magàri par béar un bón góto o magnàr. Nel secondo caso l'éra più par un discórso de conservassión de carne, pésse, frùta ne le botéghe o sanitàrio. Prima parò de costruìr la giassàra ocoréa catàr el lógo che podésse 'nar ben, scavàr la fóssa e portàr via la téra co' le zérle a spàle su par un scàrión (scala a pioli a palo unico) o con un sécio ligà co'na sóga a la sigagnóla e far un bèl terapién a val de la pócia. Póco distànte vegnéa vèrta una preàra par tór le piére par far la mura a tórno, co pónta e massóla e sagomà co' el s-ciapadór. Par tegnér frésco ne la giassàra ghe voléa tre spessóri difarénti, ne la parte de fóra de la mura çircolàr, gh'éra le piére sagomà e posissionà una sora a l'altra, in mèso la téra tònega par seràr i spìfari invésse drénto un altra mura. De fóra, a livél del terén, vegnéa scavà 'na canaléta par portàr via l'aqua che podéa infiltrarse e sassinàr la costrussión quando piovéa. Sul fóndo se metéa un bél póca de téra tònega quertà da un léto de fóie. In tuti i casi, el diametro de la giassàra l'éra calcolà tegnéndo conto de la grandéssa de le lastre e de quante podéa starghéne posissionà una tacà a l'altra fin a tocàr el muro. Del quèrto podémo dir co' certéssa che quél fato de piéra, l'éra quél piassé utilisà e in quàlche caso se ghe zontàva de sóra anca la códega de èrba, ciamà géva (jassàra ingeà); in 'sto caso, par 'sto tipo de "cùgola" (cupola), che podémo catàr tacà a le casàre de l'alta Lessinia, se ghe daséa 'na a forma de cono sensa pónta ma piassé tonda de sóra prima de métarghe l'érba. Quél piassé pitóco l'éra quél fato de càne da lago o de la bassa veronese "a canél". Se faséa 'na màia incrosàndo tronchi de pésso o de castagno postàndola de sóra a la circonfarensa de la giassàra, invésse, la pónta del quérto, fata co'pai de legno incrosé. Par traérso, par darghe piassé forsa, se ghe metéa le ràme de pésso e par finìr le fassìne de canèl, longhe in qualche caso, fin a un par de metri, una de sóra a l'altra, partendo dal basso verso l'alto. Sora la pónta, un capùsso de banda a protessión, anca se, esséndo càna, la deventàva smarsa in préssia e te tocàva darghe 'na sistemada ogni tanto. Quél che podéa restàr in pié al péso de la neve, l'éra el quérto de lastre de rosso verona da diése schèi, tegnù su da 'na màia de traveséle e tronchi de sostégno in legno de castagno o de nogàra, utilisà in particolàr par le giassàre "da vendita". La Lessinia la g'a póca aqua e par colpa del carsismo la vién ciucià da la piéra finéndo in profondità. Quindi, par conservàr la pióva, bisognàva far 'na busa o catàr 'na fòssa naturàl e grassie a un sistéma de canaléte, portarghe l'aqua in quéla che piàn piàn deventàva la classica pócia. Se te catàvi 'na sorgente, alóra te podéi considerarte fortunà, ma i-éra póche. L'importante parò, che fusse tacà o quasi a la strada parché piassé fàcile da portàr sul caréto par la spedissión invésse par tegnér piassé fresco, ghe voléa anca dei àlbari a tórno co' un bèl capèl, che in cérti casi vegnéa pianté. Te dovéi tegnér nèta anca la pòcia, màgari faséndo 'na buséta in fondo a la canaléta par el spórco o meténdoghe 'na gradèla. Quindi la pócia a fórma tónda o anca ovàl, la dovéa prodùr giàsso, giusto e parfèto da stàrghe drénto ne la giassàra e se te dovéi fàrghene piassé, invésse de scavàr el fóndo, te slargàvi la busa, cossìta ingiassàva prima, visto che nel pónto piassé alto la rivàva fin a du metri. El fóndo, par tegnér l'aqua, no l'éra altro che un pastón de téra tònega e fóie bén macà, 'ndóe, una 'òlta impenìdo, se vedéa farse el bagnéto le ànare e noàr ténche e carpe, che vegnéa pescàde. El bacàn che'l portàva le vàche a béar ne la pócia, prima de l'inverno dovéa controlàr che la busa g'avésse ancora un bón fóndo e in caso, métarlo a pósto. No sempre parò dopo una bèla pióva de noémbre, de inverno gh'éra frédo e quindi, ci g'avéa la giassàra sóto i 1000m, ghe tocàva nar fin nei alti pascoli de la Lessinia a tór el giàsso da le póce e conservarlo zò. Da metà decémbre, no manco de 7-8 òmeni, i dovéa par prima cosa, taiàr con un seguréto, el giàsso a tórno la pócia destacàndolo dal terén, dopo, co' el "fregón de legno", se segnàva co' un dente la l'orìn de la pòcia e co' l'altro dente distante 80 schèi vegnéa segnà la longhéssa del lastrón e via così par altri otanta schéi; e no l'è finìa, co'un asta de legno "la mesùra" se segnàva i altri du lati piassé curti a 90° fin a otegnér un blòco sagomà "la barca" grósso almànco diése schèi, spessór che dipendéa da quando frédo gh'è stà. Co''na pértega co' sóra un rampìn, se stràpegàva la "barca" fin a la bóca de la giassàra, 'ndóe un altro òmo, el faséa cascàr zò un póche de lastre nel fóndo. Par far el "solàro", se metéa zò le barche una sóra l'altra, co' la fàcia rèspia verso l'alto (quéla che la g'a vardà el ciél e no l'aqua) par no sbrissiàr, fin a rivàr a 30-40 schèi de altéssa e sistemade secondo la propia 'spariénsa; de solàri se ghe ne faséa 5-6 al giorno. Verso la mura de la giassàra, par impenìr i busi, 'ndóe no gh'éra le barche, se ghe metéa i "spontài", tòchi de giàsso scartà no in misura e le "sgàole" tòchi salté fóra co' el taio su la pócia. L'importànte l'éra no far passàr aria, tra barche, solàri e mùra, quindi, quando se scomimçiàva el laòro, bisognava finìrlo nel giro de 'na stimàna, stupàndo i spìfari co' altri tochetìni de giasso spaché co' el "maióco" e sgualivàndo i solàri. Se podéa rivàr a impenìr la giassàra fin a 5000 quintài de giàsso, ma in qualche caso anca 7000, tuto dipendéa da quanto l'éra granda. 'Péna finìo de métar zò le barche, se ghe metéa de sóra le fóie (roàro, fagàr o castagnàr) par tegnér via l'aria e 'l càldo stupàndo i bùsi co' piére e fassinéte de legna. Importantissimo l'éra seràr ben la pórta e no vèrzarla fin a l'istà. Da metà primavera, scominçiàva el trasporto del giàsso in diressión de la çità, prima parò, se faséa el giro a la roèrsa, quindi, se verzéa la porta e se tiràva via, piére, fassìne e fóie; se destacàva ogni lastra, co' 'na lama de siguréto; se ingropàva 'na sóga co' un rampìn a ogni barca, che vegnéa tirà su, grassie a un fusél passàndo da 'na sigagnòla tacà a un trave sóto al quérto. Quando gh'éra ani de frédo béco, le giassàre no le bastàva e quindi, se catàva un lógo de fóra ben quertà e protèto, che vegnéa ciamà "bogonàra"; quésto l'éra el primo giàsso vendù al marcà, a becàri, osti, ospedài, frutarói e altri. Da la giassàra se passàva al caréto del giàsso, co' le barche mésse de cortél su 'na gàbia, se tegnémo conto che ogni barca podéa pesàr fin a 60-70kg e ghe ne stàva 'na quarantina, el péso totàl podéa rivàr fin ai 20 quintài. Ci vendéa el giàsso de la Lessinia çentràl el passàva co' el caréto o da la "strada de le giassàre" che partìa da Bosco in diressión Lughessàn-Belòri o da la "strada de le Polane" da Praole-Rosaro fin a Stalavéna. In quéste strade, d'istà durante la nóte, podéa passàr fin a 100 caréti, el giorno dopo da la Valpantena partìa el giassaról par la çità, co' el so caréto de giàsso che'l dovéa véndar prima del sol león. Storia e tradissión che no dovémo desmentegàr. Andrea Toffaletti
Bibliografia:
1-Studi Marco Pasa
2-C.Cipolla, La popolazione dei Tredici Comuni Veronesi 1883
3-C.Cipolla, Nuove notizie storiche sul villaggio della Giazza 1894
4-U.Sauro, Il Paesaggio degli alti lessini 1973
5-G.Volpato, Civiltà Cimbra 1983
6-P.Brugnoli, Aspetti dell'edilizia rurale uomini e civiltà agraria in territorio veronese
7-M.Pezzo, Dei cimbri veronesi e vicentini libri due 1763
8-E.Bonomi, Vitae tradizione in Lessinia, 1982
9-Articoli, publicassioni e depliant Taucias Gareida
10-S.Valdegamberi, I nomi raccontano la storia
11-Miscellanea di Storia Veneta 1882
12-G.Rapelli, I Cimbri dei XIII Comuni 1996
13-F.Corna da Soncino, Fioretto, Marchi & Brugnoli 1973
14-Cesare Cavattoni, Informazione delle cose di Verona, 1862
15-Quando il freddo era una risorsa, Avesani & Zanini 1990
16-Lessico dei Dialetti nel veronese 1998, Rigobello
Statistiche: carateri 119.072, parole 21.972, 274 ore de laòro in 3 mesi, 72 de riçérca, 14 + 2 capitoli