text:
descargar te comence a querer - tito el "bambino" gratis musica te comence a querer - tito el "bambino" te comence a querer - tito el "bambino".mp4 escuchar te comence a querer - tito el "bambino" mp3 descargar en mega te comence a querer - tito el "bambino" 4 shared te comence a querer - tito el "bambino" goear te comence a querer - tito el "bambino" Escuchar musica de te comence a querer - tito el "bambino" musicabig, las mejores canciones de te comence a querer - tito el "bambino" en mp3 para descargar gratis. Download te comence a querer - tito el "bambino" atau dengar mp3 te comence a querer - tito el "bambino" online sebelum download mp3 tersebut. (te comence a querer - tito el "bambino".mp3) te comence a querer - tito el "bambino" download, te comence a querer - tito el "bambino" mp3 percuma, carian te comence a querer - tito el "bambino" mp3 download, te comence a querer - tito el "bambino" music download, free mp3 te comence a querer - tito el "bambino". souncloud te comence a querer - tito el "bambino" hulkshared te comence a querer - tito el "bambino" mp3 full te comence a querer - tito el "bambino" listen te comence a querer - tito el "bambino" descargar para tu itunes te comence a querer - tito el "bambino" descargar para tu android te comence a querer - tito el "bambino" musica gratis te comence a querer - tito el "bambino" flowhot te comence a querer - tito el "bambino" mp3 full descargar te comence a querer - tito el "bambino" gratis cancion te comence a querer - tito el "bambino"
te comence a querer - tito el "bambino" descargar mp3 te comence a querer - tito el "bambino"
musica te comence a querer - tito el "bambino"
file sharing te comence a querer - tito el "bambino" escuchar musica, escuchar musica online, escuchar musica gratis, canciones mp3, canciones gratis, escuchar canciones online
Deliah Sergio Corona Humor Mexicano Lo Ultimos Temazos Verano 2013 Canciones Vera Edith Barr Un Mundo Raro Anis Dwele Rhian Benson Slum Village Mercancias California Nenas Del Grupo Ca A Wmv Era Un Hombre Bueno Raul El Gitano Gevaudan sitemap
musica, ringtones, mp3, aplicaciones de musica para android, mp3, mp4,wma


c: text/html

text:
Bizkaia
Bizkaia (en castiglian Vizcaya) l'è el termine basco che stà a indicar una de łe sete provinçe del teritorio storico de i Paexi Baschi, oltre che na provincia spagnoła. A nord ła confina col golfo de Bizkaia, a sud con Burgos e l'Araba, a ovest co ła Cantabria e Burgos e a est co ła Gipuzkoa. Ła ga n'estension de 2 217 km² e na popołasion de 1 139 863 abitanti, che ła ghe ne fa el teritorio più popołà de i Paexi Baschi. Ła so capital l'è Bilbao (in basco Bilbo). L'è stà una de łe provinçe più floride de ła Spagna grasie a ła forte industriałixasion de ła fine del XIX secoło e ła prima metà del XX. Atualmente l'atività industriałe l'à ceduo el paso a n'inportante atività in tel setor de i servisi, seguia a ła soferta deindustriałixasion de i ani Setanta.
Indice
- 1 Etimołogia del toponimo
- 2 Araldica
- 3 Geografia
- 4 Storia
- 5 Popołasion
- 6 Istitusioni e organi forałi
- 7 Mexi de comunicasion
- 8 Léngoa
- 9 Tradisioni
- 10 Turixmo
- 11 Varda anca
- 12 Riferimenti
- 13 Ligamenti de fora
Etimołogia del toponimo[canbia | canbia sorxente]
El termine Bizkaia el ga n'etimołogia discusa. Secondo l'interpretasion prinçipałe, el significarea çima, e l'sarea un sinonimo de ła paroła basca bizkar (cołineta, cresta). In tel 1141, in riferimento a ła çima del monte Igeldo de Donostia-San Sebastián, apar iscrito el seguente toponimo: Iheldo Bizchaya (çima de Igeldo); anca in Navara ghè na comarca denominà La Vizcaya che pol significar «ła çima». S'à proposto anca altre etimołogie, come bits-kaia (porto de sciuma), manco probabiłi.
Araldica[canbia | canbia sorxente]
El scudo tradisional de ła Signoria de Bizkaia el mostra i łupi de ła famea Haro e na quercia, che a olte ła vien identificà co l'Albaro de Gernika, al qual se g'à xontà na croxe. El scudo ofisiałe atuałe, cosita come definio da ła norma foral del 1986, el se baxa su queło storico, ma no'l prexenta più i do łupi e gnanca el łeon che ghèra prima. El vałor storico-artistico de çerti edifici con insima el scudo storico i parmete ła coexistensa de i do scudi, tradisional e ofisial.
Geografia[canbia | canbia sorxente]
Ubicasion
Situà in te ła parte setentrionałe de ła penixoła iberica, ła confina a ovest co ła comunità autonoma de Cantabria, a sud-ovest co ła provinçia de Burgos, a sud co 'l teritorio storico de Araba, a est co ła Gipuzkoa e a nord co 'l golfo de Bizkaia (mar Cantabrico). Urduña (Orduña) l'è un'enclave bixcaina in Araba.
Estension
2 217 km². Perimetro terestre: 167 km, maritimo: 80 km.
Vie de aceso:
Clima[canbia | canbia sorxente]
El clima l'è oçeanico, con tanta nuvołoxità durante tuto l'ano. Łe precipitasioni i'è abondanti e frequenti, soratuto in autuno e inverno, con una media anuałe de 1200 mm. Łe tenperature i'è moderè sia in istà che in inverno (14-15 °C de media anuałe). I'è un poco più estreme a l'interno, caraterixà da un clima più tipicamente continentałe, ndoe in inverno ła neve l'è più comune e pioe più speso.
Quando ghè venti da sud se verifica speso l'efeto Foehn, soratuto a Bilbao.
Carateristiche[canbia | canbia sorxente]
Łe prinçipałi carateristiche de ła rejon i'è:
Monti
Ła Bizkaia l'è montuoxa e anca su ła costa ła ga monti che riva a n'altesa rełativamente alta. Tuti i monti i'è parte de ła cordiliera basca. Ła majoransa i'è de piera calcarea e ła s'à creà in te l'era Jurasico-Cretacea. I altri i'è nati in te l'Eocene.
El punto più alto de ła Bizkaia l'è el monte Gorbeia, al confin co l'Araba.
Fiumi
I fiumi de ła Bizkaia i'è curti ma mai sechi. I prinçipałi i'è el Nerbioi, l' Ibaizabal e 'l Kadagua. El primo el score in diresion sud-nord da Urduña, l' Ibaizabal est-ovest da Urkiola e l'Kadagua ovest-est da Ordunte. I fiumi oçidentałi i'è: Artibai, Lea, Oka e Butron.
Raramente ghè dełe inondasioni, anca se famoxa l'è queła del 1983, che l'à colpio in particołar modo Bilbao.
Costa
Łe prinçipałi carateristiche i'è l'estuario de Bilbao ndoe i fiumi prinçipałi i sfocia in tel mar e l'estuario de Gernika(Urdaibai). Ła costa l'è generalmente alta, co insenature e picołe baie.
Ixołe
- Billano (Gorliz)
- Aketxe (Bermeo)
- Gaztelugatxe (Bermeo)
- Txatxarramendi (Sukarrieta)
- Izaro (Bermeo)
- Garraitz (Lekeitio)
Spiaie
In Bizkaia ghè pien de łonghe spiaie. Łe più note i'è Laida e Laga de Urdaibai, Barinatxe e Atxabiribil-Arrietara de Sopela, ła spiaia de Plentzia, Ogeia de Ispaster Ogeia e Karraspio de Mendexa.
Subrejoni de ła Bizkaia[canbia | canbia sorxente]
Teritori storici[canbia | canbia sorxente]
Subrejoni moderne[canbia | canbia sorxente]
Storia[canbia | canbia sorxente]
Ła Bizkaia l'è stà abità fin dal Pałeołitico Medio, come testimonià da i resti archeołogici e da łe iscrisioni rupestri catè in diverse caverne. Ła prexensa de i Romani ła ga 'vù un scarso inpato su ła rejon e ła łéngoa basca e łe so tradisioni i'è sopravisue fin al dì d'ancó.
In tel Medioevo ła Bizkaia l'è a łe dipendense del regno de Panplona (XI secoło) e infine come parte de ła Corona de Castiglia.
In te l'età moderna, ła provincia la divien una de łe majori aree industriałi e comerciałi. El so fondamentałe porto de Bilbao el diventa presto ła principałe porta verso l'Europa par ła Castiglia. Più tardi, in tei secołi XIX e XX, l'abondansa de fero de ecełente quałità e ła mancansa de caste feudałi łe favorise na rapida industriałixasion.
Pałeołitico[canbia | canbia sorxente]
Pałeołitico medio[canbia | canbia sorxente]
Łe prime prove de stansiamenti umani (Neanderthal) in Bizkaia łe riguarda sto periodo de ła preistoria. È stà catà manufati musteriani in tri siti bixcaini: Benta Laperra (Karrantza), Kurtzia (Getxo) e Murua (Durangoaldea).
Pałeołitico superior[canbia | canbia sorxente]
- In te ła cava de Santimamiñe (Busturialdea) se pol catar ła cultura Chatelperroniexe (normalmente asocià ai Neanderthal).
I più inportanti insediamenti de i umani moderni (H. sapiens) i pol esar considerè i seguenti:
- Cultura Aurignasiense: Benta Laperra, Kurztia, e Lumentxa (Lekeitio)
- Cultura Gravetiense: Santimamiñe, Bolinkoba (Durangoaldea) e Atxurra (Markina)
- Cultura Solutrense: Santimamiñe e Bolinkoba
- Cultura Magdaleniense: Santimamiñe e Lumentxa
Anca l'arte pałeołitica l'è prexente. Ła caverna Benta Laperra ła mostra łe più antiche piture, forse del periodo aurignasiense o solutrense. I animałi piturè i'è bixonti e orsi, insieme con segni astrati. Łe piture de Arenaza (Sodupe) e Santimamiñe i'è de periodi posteriori. Łe prime łe ga cervi femene come motivo dominante, łe seconde łe mostra bixonti, cavai, cavre e cervi.
Epipałeołitico[canbia | canbia sorxente]
Sto periodo l'è dominà in Bizkaia da ła cultura Axiłiense. I atresi i diventa più picenini e rifinii e, in xonta a ła cacia, diventa più inportante ła pesca e se cata deso ciara próva anca de fruti selvadeghi. Santimamiñe l'è uno de i più inportanti siti anca in riferimento a sto periodo. St' altri i'è Arenaza, Atxeta (mia distante da Santimamiñe), Lumentxa e ła visina Urtiaga e Santa Catalina, insieme co Bolinkoba e ła visina Silibranka.
Neołitico[canbia | canbia sorxente]
Nonostante łe prime próve de contato neołitico in te i Paexi Baschi łe posa esar datè al quarto miłenio a.C., l'è soło a partir dal terzo miłenio che st'area l'aceta, gradualmente e sensa canbi radicałi, i progresi rełativi a l'agricolutra e ła pastorisia. Ła Bizkaia l'è mia interesà particolarmente da sto canbio e i progresi adotè i par łimitè inisialmente soło s łe pegore, cavre e rare ceramiche. Difati par sto periodo pol esar mensioè soło tri siti: Arenaza, Santimamiñe e Kobeaga (Ea).
Insieme a łe tecnołogie neołitiche, riva anca el megałitixmo. El sarà ła forma più comune de sepoltura (senplici dolmen) fin al 1500 a.C.
Calcołitico e Età del Bronxo[canbia | canbia sorxente]
Mentre i insediamenti al verto i scominsia a diventar comuni man man che ła popołasion ła crese, durante el Calcołitico e l'Età del Bronxo in Bizkaia continua a esar uxè łe caverne e i ripari naturałi. Ła cacia ła diventa gradualmente na manco inportante fonte de carne, rinpiasà da łe pegore, łe cavre e qualche bovin. I atresi de metal i diventa più comuni ma continua a vegner uxà anca quei de piera.
L'ojetistica in ceramica (mia decorà) ła gode de continuità fin a quando ła cultura del vaxo canpaniforme ła fa ła so aparision.
I siti de sto periodo i cuerxe deso tuto el teritorio de ła Bizkaia: tanti i'è insediamenti open-air, ma łe più inportanti caverne i'è ancora in uxo.
Età del Fero[canbia | canbia sorxente]
È stà identificà gran pochi siti rełativi a sto periodo. Łe caverne łe vien abandonè par ła majorparte, ma łe principałi de ła preistoria (Arenaza, Santimamiñe, Lumentxa) i'è ancora abitè.
Periodo Roman[canbia | canbia sorxente]
I geografi romani i n'à parmeso de vegner a saver che el teritorio de l'atuałe Bizkaia l'era abità da do tribù: Caristi e Autrigoni. I Caristi i abitava el sentro de ła Bizkaia, a est de Bilbao, estendendose anca in tel nord de l'[Araba]] e in serte aree de ła Gipuzkoa, fin al fiume Deba. I Autrigoni i vivea in te ła parte più oçidentałe de ła Bizkaia e de l'Araba, estendendose fin a łe province de Cantabria, Burgos e La Rioja. Baxandose su ła toponimia e łe prove storiche e archeołogiche, se pensa che ste tribù łe parlase basco [1]. Difati i confini entro i quałi è parlà el bizkaiera, el diałeto basco de ła Bizkaia, i par coincidar exatamente con quei del teritorio de i Caristi, ecesion fata par quełe aree che 'à perso l'uxo de sto antico idioma.
No ghè indicasioni de rexistensa a l'ocupasion romana in tuta l'area basca (eceto l'Aquitania) fin al tardo periodo de feudałixasion. Łe fonti romane łe mensiona diverse çitadine in st'area, Flaviobriga e Portus Amanus, anca se no è mia stà catà l'exata ubicasion. El sito de Forua, visin a Gernika, l'à fornio prove archeołogiche de ła prexensa romana [2].
In tel tardo periodo roman, in tei Paexi Baschi, pararea esarghe stà rivolte contro ła dominasion romana e 'l proceso de feudałixasion.
Medioevo[canbia | canbia sorxente]
Par quanto riguarda ła prima parte del Medioevo, ła storia de ła Bizkaia ła pol mia esar separà da queła del resto de i Paexi Baschi. I Vixigoti e i Franchi i tenta continuamente de stabiłire el so dominio, ma de fato el teritorio el resta indipendente.
In tel 905, łe cronache leonexi łe mensiona par ła prima olta l'estension del regno de Panplona a łe province basche osidentałi (quindi anca ła Bizkaia), nonché a La Rioja e al sentro de l'Aragona.
In tei confliti tra el regno de Castiglia e de Panplona/Navara de i secołi XI e XII, i Castigliani i era suportè da tanti propietari terieri de La Rioja, che i sercava de consołidar łe so propietà soto ła łeje feudałe castigliana. Sti signori pro-Castiglia i era guidè da ła caxata dei Haro, al quałi vien acordà el governo de ła neocreà Bizkaia, inisialmente conposta da łe vałi de Uribe, Busturia, Markina, Zornotza e Arratia, più xvariè çitadine e ła çità de Urduña. No l'è mia ciaro quado sia acaduo exatamente ma se sostien che Iñigo López el sia stà el primo a otegner el titoło de Signor de Bizkaia in tel [1043]].
Tutavia, poiché i teritori osidentałi i vien presto reincorporè a ła Navara, ła vera costitusion de ła Bizkaia in quanto Signoria no ła vien consołidà se non con l'invaxion de ła Castiglia in tel 1199-1200.
El titoło el vien eredità da i disendenti de Iñigo López finché, par eredità, in tel 1370 el finise in man a l'ancora butin Juan de Castiglia, diventando quindi uno de i titołi del re de Castiglia. Da łora, ła Bizkaia ła resta cołegà a ła corona, prima a queła de Castiglia e in seguito, a partir da Carlo I, a queła de Spagna, senpre con ła condision che el Signor el giurase de difendar e de mantegner el fuero (leje bixcaina, derivà dal dirito navarexe), che l'aseriva come i posesori de ła sovranità de ła Signoria i fuse i stesi bixcaini e che quindi, almanco in teoria, i podese rifiutar el Singor.
I Signori, e più tardi i re, i se recava quindi a jurar sui Statuti a l'Albaro de Gernika, ndoe l'asenblea de ła Signoria ła se riunea.
Età Moderna[canbia | canbia sorxente]
In te l'Età Moderna crese l'inportansa del comercio, specialmente par el porto de Bilbao al quałe i re i acorda priviłegi in tel comercio con i porti de l'inpero Spagnoło in tel 1511. Bilbao l'era xa ałora el prinsipałe porto castiglian, da ndoe i inbarcava ła łana par łe Fiandre e altri beni i era inportè.
In tel 1628, el teritorio de Durango el vien incorporà a ła Bizkaia. In tel steso secoło anca i comuni de łe Enkarterriak (Encartaciones) i vien incorporè in difarenti date, otegnendo un speciałe statuto a mexavia tra el dirito castiglian e navarexe. Łe çità costiere łe posedea na propia considerevołe flota, par ło più dedicà a ła pesca e al comercio. Insieme con st'altre çitadine de Gipuzkoa e Lapurdi, i'è stè anpliamente responsabiłi de ła parsiałe estinsion de łe bałene in tel golfo de Bizkaia e del primo instabiłe insediamento de Europei in Teranova. I era anca bravi nel stipułar tratati a parte co łe altre potense, in particołare l'Inghiltera.
Dopo łe goere napołeoniche, ła Bizkaia, insieme co łe altre provinçe basche, l'è minacià dal vedarse cancełà łe so norme de autoregołamentasion da łe Cortes spagnołe diventè łiberałi. Sta qua l'è cauxa de łe sucesive goere carliste, in ocaxion de łe quałi el governo bixcain, insieme co łe altre provinçe basche, el suporta ła fasion reasinaria.
Tutavia tante çità, tra cui Bilbao, łe se ałinea con el governo łiberal de Madrid. Łe goere łe porta cosita a sucesivi tai a l'anpia autonomia de ła Bizkaia e de st'altre provinçe.
A metà Otosento, vien catà anplie disponibiłità de fero de prima quałità. Sta roba ła porta raquanti investimenti foresti prinsipalmente da l'Inghiltera e ła Francia, faxendo de ła Bizkaia una de łe provinçe de Spagna più riche e industriałixè. Insiema a l'industriałixasion apare inportanti famee borghexi come Ybarra, Chávarri e Lezama-Leguizamón. In sto periodo vien creà i grandi grupi industriałi (Iberdrola, Altos Hornos de Vizcaya) e finansiari (Banco Bilbao Vizcaya Argentaria- BBVA).
Vinteximo secoło[canbia | canbia sorxente]
Durante ła seconda republica spagnoła el Partito Nasionałista Basco (PNV) el governa ła provincia. Quando sciopa ła goera civiłe spagnoła, ła Bizkaia ła suporta ła fasion contraria a l'exercito de Francisco Franco, de ideołogia fasista.
Poco dopo, ła Republica ła riconose un statuto de autonomia par i Paexi Baschi ma, a cauxa del controło fasista su larga parte del teritorio, ła prima Comunità Autonoma Basca, che gavarà breve durata, ła ga poter soło su ła Bizkaia e qualche paexeto confinante.
Poiché l'exercito fasista l'era drio avansar verso ovest da ła Navara, vien pianificà e erete difexe intorno a Bilbao, ciamà Cintura de Fero. L'ingegner incaricà, José Goicoechea, el pasa però ai fasisti, cositaché łe difexe mia terminè łe rixulta de poco vałor. In tel 1937, i aerei tedeschi soto el controło de Franco i distruje ła çitadina storica de Gernika, mia prima de aver bonbardà Durango poche stimane prima. Alcuni mexi piasè tardi Bilbao ła casca in te ła mane de i fasisti. L'exercito basco (Eusko Gudarostea) el se ritira a Santoña, oltre i confini de ła Bizkaia. Łà i negosia ła rexa con łe forze itałiane (Acordo de Santoña), dopodeché i vien consegnè a Franco. Sta rexa ła vien vista negativamente dal resto de łe forse republicane, che łe se sente tradie da i baschi.
Soto ła ditatura de Franco, ła Bizkaia e ła Gipuzkoa łe vien dichiarè "provinçe traditore" e cavè xo de ogni tipo de autoregołamentasion.
Soło dopo ła morte de Franco in tel 1975 vien restaurà ła democrasia in Spagna. Ła costitusion del 1978 ła aceta łe particołari łeji basche (fueros). Nel 1979 vien aprovà el Statuto de Gernika e ła Bizkaia, l'Araba e ła Gipuzkoa łe vien a formar ła Comunità Autonoma dei Paexi Baschi, co un so parlamento.
El Partito Nasional Basco l'è stà el vinçitor de tute łe ełesioni tegnue in tel periodo democratico. Recentemente ła łeje forałe l'è stà estexa a i paexi e a ła çità de Urduina, che l'avea senpre uxà ła łeje civiłe spagnoła.
Popołasion[canbia | canbia sorxente]
Secondo el censimento del 2006, ła popołasion de Bizkaia l'è rivà a contar 1.139.863 abitanti e ła so densità l'è de 514,1 ab./km², superà soło da Madrid e Barcełona. Quinta provincia spagnoła par popołasion in tel 1981, nonostante ła crixi demografica che ła sofre da ła Tranxision spagnoła (1975-1978), l'è ancora ła nona provincia par numaro de abitanti. A cauxa del saldo migratorio negativo verso łe altre rejoni spagnołe prexentà dai primi ani '80, in tel 2005 ła gavea soło un 3,5% de foresti, sinque punti e mexo manco de ła media nasional.
Se consideremo l'evołusion dei abitanti secondo el seso, otegnemo i seguenti dati:
Migrasioni[canbia | canbia sorxente]
Par quanto riguarda ła migrasion s'à evidensià do tendense in te i ultimi ani. Al prinsipio, a seguito de ła crixi de l'industria de i ani Otanta, tanti łaoradori rivè nei deceni precedenti i torna a i paexi de origine, decretando un saldo negativo. A partir dal 2000 sta tendensa ła s'à però invertio e 'l saldo l'è poxitivo. No ghè grose diferense da sto punto de vista tra omeni e done.
Comuni più popołè[canbia | canbia sorxente]
De i abitanti de ła Bizkaia, sirca el 35% el vive in te ła capital Bilbao e l' 88% in te ła so area metropołitana. Ła provincia l'è divixa in 112 comuni.
Gernika, el paexe considerà centro spirituałe de i Paexi Baschi, l'è situà in Bizkaia.
El paexe più picenin l'è Arakaldo, con 95 abitanti.
Sti qua i'è i comuni de dimensioni piasè grande:
- Bilbo: 354.145 abitanti (2006).
- Barakaldo: 95.640.
- Getxo: 82.327.
- Portugalete: 49.118.
- Santurtzi: 47.320.
- Basauri: 44.052.
- Sestao: 30.350.
- Galdakao: 29.594.
- Leioa: 28.858.
- Durango: 27.040.
Istitusioni e organi forałi[canbia | canbia sorxente]
Łe istitusioni e i organi forałi de ła Bizkaia, in quanto teritorio storico dei Paexi Baschi, i'è łe Junte Jenerałi de Bizkaia e ła Diputación Foral de Bizkaia.
Bizkaiko Batzar Nagusiak (Juntas Generales de Vizcaya)[canbia | canbia sorxente]
Łe Junte Jenerałi de Bizkaia i'è l'asenblea unicamerałe che exercita ła potestà normativa sul teritorio storico de Bizkaia. I so membri, ciamè in spagnoło apoderados, i'è ełeti mediante sufragio popołar direto. Łe ełesioni łe se verifica ogni cuatro ani, coincidendo co łe ełesioni muniçipałi.
Łe Junte Jenerałi łe se riunise in te ła Casa de Juntas de Gernika.
Ła conpoxision de łe Junte a seguito de łe ełesioni del 2007 l'è:
Al dì d'ancó el Partito Nasionałista Basco (PNV-EAJ) l'è el partito egemonico. El vinse in quaxi tuti i comuni e 'l ga ła majoransa anca al parlamento basco.
Bizkaiko Foru Aldundia (Diputación Foral de Bizkaia)[canbia | canbia sorxente]
Ła Diputación Foral de Bizkaia l'è forma da un Diputado General, Jose Luis Bilbao (PNV), ełeto da łe Junte Jenerałi, e da i altri deputati (mia par forsa membri de łe Junte Jenerałi), che i'è dexignè dal Diputado General fin a un masimo de diexe.
Ła Diputación Foral ła exercita el potere executivo e ła potestà regołamentaria in tei anbiti de so conpetensa.
Controło de łegałità[canbia | canbia sorxente]
Łe norme emanè da łe Junte Jenerałi łe se ciama Norme Forałi e i'è superiori in gerarchia a quełe emanè da ła Diputación Foral, denominè Decreti Forałi. Ste qua łe sotostà tute al controło de łegałità dei tribunałi.
Mexi de comunicasion[canbia | canbia sorxente]
Jornałi:
- El Correo (http://www.elcorreodigital.com/)
- Deia (http://www.deia.com/es/)
- Berria (http://www.berria.info)
- Gara (http://www.gara.net)
- El Mundo del País Vasco (http://www.elmundo.es/)
- Uribe Kosta Digitala (http://www.ukdigitala.com)
Emitenti radio:
- Radio Euskadi (Grupo Eitb) (http://www.eitb.com/radioeuskadi)
- Euskadi Gaztea (Grupo Eitb) (http://www.eitb.com)
- Radio Bilbao (Cadena SER) (http://www.cadenaser.com)
- Bizkai Irratia (Radio Vizcaya) [3]
- Radio Nervión (http://www.radionervion.com/)
Emitenti de TV łocałe:
- Euskal Telebista
- Canal Bizkaia
- TeleBilbao
- Tele 7
- Bilbovisión
- Uribe Kosta Telebista
- Durango Telebista
Léngoa[canbia | canbia sorxente]
Łe principałi łéngoe parlè in Bizkaia i'è el spagnoło e 'l basco, in te ła forma del bizkaiera (el diałeto bixcaino) e del basco unificà (batua). En l'area metropołitana e in te ła subrejon de Enkarterri è majoritario l'uxo del spagnoło, mentre in te łe restanti aree predomina el basco.
Tradisioni[canbia | canbia sorxente]
Gastronomia:
Bacała e merluso a ła bixcaina.
Turixmo[canbia | canbia sorxente]
Ła so capital, Bilbao, l'è famoxa par el muxeo Guggenheim de Bilbao e 'l so estuario.
Monumenti e posti interesanti:
- Casa de Juntas e Albaro de Gernika.
- Enkarterriak e ła Casa de Juntas de Avellaneda
- Grote de Pozalagua.
- Ponte Bizkaia.
- Grota de Santimamiñe e Bosco de Oma.
- Pałaso Euskalduna.
- San Juan de Gaztelugatxe.
- Cexa de Santa María de Axpe.
- Riserva de ła biosfera de Urdaibai e spiaia de Mundaka.
- Baxiłica de Begoña
- Università de i Paexi Baschi, campus de Lejona (1972), gran exenpio de architetura brutałista, e sede del Museo Vasco de Historia de la Medicina y de las Ciencias [4].
- Muxeo de auto antiche e clasiche de Torre Loizaga, con più de 40 Rolls Royce. Sito web [5].
- Aeroporto de Bilbao, exenpio de architetura moderna.
Varda anca[canbia | canbia sorxente]
Riferimenti[canbia | canbia sorxente]
- ↑ Fonte: INE, Instituto Nacional de Estadística de España. Stime de ła popołasion, censimenti e cifre ofisiałi de ła popołasion.
Ligamenti de fora[canbia | canbia sorxente]
- Web Oficial de la Diputación Foral de Vizcaya
- Belonweb: rutas articulos, fotos sobre Vizcaya
- I Signori de ła Bizkaia

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Henry Fielding
Henry Fielding (1707 UK - Portogało, 1754) el xe sta un scritor satírego inglexe e el creador de ła prima połisia łocałe de Łondra. El xe nato inte na fameja aristocràtega però poara, fato che el ło ga portà a scrívar prolificamente par raquanti editori, senpre co un tono crítego verxo i costumi inperanti de ła so època. Cofà magister, el ga łotà par l'abolision de łe execusion piòveghe e a favor de nove riforme penałi. Małà d'axma, el ga emigrà al Portogało, indove el xe morto.
Òpare[canbia | canbia sorxente]
- Love in Several Masques
- Shamela
- Tom Jones
- The Modern Husband
- Joseph Andrews
- Tragedy of Tragedies


text:
Trevixo
Trevixo (o anca Travixo, in trevixan de sanca Piave) ła xè na sità de sirca 80 000 anime, de orixene vecie e che par tradision de ła cuxina e dei piaxeri vari ła ga senpre fato vegnar in mente a bea vita, tanto xe vero che łe so tere jera stae ciamae, sin dai tempi del Medioevo, ła Marca gioiosa et amorosa. Ła xe situada al sentro de ła pianura vèneta a ła confluensa del Boteniga e dei so rivi inte'l fiume Sil e poxada su łe tre cołine del Domo, de Piasa dei Signori e de Sant'Andrea. Ła gà na diocexi tanto granda, che a va oltre anca ai confini de ła provincia, fin a ła province de Pàdoa e Venèsia. Łe sità pì inportanti dentro a sta diocexi łe xé Casteło, Mojan, Miran e San Donà.
Indice
Giografia[canbia | canbia sorxente]
Trevixo ła se cata inte ła pianura veneta, sirca a 15 chiometri a sudovest de ła riva drita de ła Piave a ła confluenza intra el Sil, fiume de sortiva, el Boteniga, che, risevui ła Linbraga e la Piavexeła el riva fin in centro, e 'l se devide inte tanti canai (Cagnan grando, Cagnan medio o Buranei, Rogia o Sileto, el Canal de le Convertie), e ła Storga, che ła bagna el comun a est.
El nome[canbia | canbia sorxente]
Par che al nome Tarvisium el vegna da na romanixasion de n’altra parola che ła se riferìa ai Taurusci, povoło de area seltega, che el stava sui Monti Tauri a ła fin de łe Alpe Orientai e che se pensa che el gavese costruì ła prima comunidà trevixana. No manca gnanca chi che taca el nome al indoeuropeo tarvos (toro) co'l sufiso –isium come che faxeva i Romani. N’altra opinion a se rifà al galego trev- dopo canbià in tarv-, che el vołeva dir "vilajo de legno". N'altra ipotexe ła xe cueła che el nòme el vegna da na statua co tre vixi che ła dovea star in beła mostra inte ła piasa central. Par ultema ghe xe ła ipotexe de ła derivasion da do paròłe romane, Ter- e –visi, che łe corispondeva a tre cołi, 'ndove deso a ghe xe el Domo, ła Piasa dei Siori e ła Piasa de Sant'Andrea, dove che saria stà fondada ła sità.
Urbanistega[canbia | canbia sorxente]
Sudivixion ministrative[canbia | canbia sorxente]
Al comune de Trevixo no partien ufisialmente gnanca na frasion, ma al de fora del sentro storego se conta numaroxi cuartieri e soborghi che speso i ciapa el nome da ła parochia prexente. A sud del corso del Sil, partindo da ovest, se cata:
- Canizzan
- Sant'Anzolo
- Santa Maria del Sil (Borgo Sil)
- San Zen
- San Lazaro
- Sant'Antonin
A nord:
- Sant'Isepo
- Monigo
- Santa Bona
- San Polo
- San Libaral
- San Pelajo
- Santa Maria del Rovare
- Selvana (anca nota cofà "Selvana Bassa", atual nucleo del cuartier, per destinvarla da ła banda pì a nord oltra vial brigada marche, pì antiga ma manco povołada)
- Fiera (pì precixamente, Sant'Ambrosio de la Fiera).
Località menore łe xe El Chiodo (cinta extramuraria a nord); Sant'Artemio (S.Maria del Rovare); Le Corte (S.Maria del Rovare-S.Pelajo); Borgo Furo, Pale del Cornain (S.Bona); Busa de l'ojo (S.Bona-S.Pelajo); Roncole, Lovera (S.Pelajo); Case Sambugole (Selvana); Vila Pendola (Fiera); la Ghirada, Borgo Mestre(S.Zen); Mure, San Vidal, Confin (Canizzano); Sant'Anzolo basso (S.Angelo); La Monchia, Capeleta(S.Isepo-aeroporto).
Evolusion demografega[canbia | canbia sorxente]
Abitanti censii
Xemełagi[canbia | canbia sorxente]
Spor[canbia | canbia sorxente]
Ste cua łe xe łe scuadre sportive piesè inportanti de ła sità:
- Benetton bałacanestro Treviso
- Sisley pałavoło Treviso
- Trevixo Foot-Ball Club 1993
- Benetton rugby Treviso
Note[canbia | canbia sorxente]
- ↑ Dato ISTAT - Popołasion al 31 de marso 2011


text:
Pelagra
Ła pelagra ła xe na małatia da carensa vitaminica, in particołare de niacina (vitamina B3 o vitamina PP). El nome el vien da uno dei sintomi de sta małatia: ła dermatite, ke ła fa ła pełe apunto "agra".
Ła niacina ła xe na vitamina indispensabiłe par i procesi de osidoriduxion cełułari del'organismo; ła so mancansa no ła xe conpatibiłe co ła vita. Ła małatia ła vien fora quando ke se ga na dieta ke no ła gabia niacina drento e questo sucedeva quando ke ła gente, i pi poareti, i magnava soło ke połenta. Difanti ła połenta ła xe fata col formenton, ke no ga niacina disponibiłe e gnanca triptofano, 'n aminoacido ke'l podaria trasformarse in niacina. In America, da dove ke riva el formenton (portà in Europa 'ntel 1498), i nativi no i gaveva ła pelagra parchè, prima de magnarlo, i ghe faxeva el proceso de nixtamałizaxion. Ła prima segnałasion de pelagra ła xe sta in Spagna 'ntel 1735, ma xe sta sopratuto nel Vèneto ke ghe xe sta tanti e tanti casi de małà e de morti, fin al XX secoło. Ła pelagra ga colpìo anca i Stadi del Sud dei Stadi Unidi d'America, ała fine del XIX secoło, e xe sta presente in tuti i canpi de prigionia dove ke no i ghe dava da magnare el giusto (Konzentrazionslager dei naxisti e gulag dei comunisti sovietici, nel XX secoło).
Ła małatia, ke se ciama anca ła małatia dełe 3 D (Demensa, Dermatite, Diarea), ła ga sti sintomi:
- alta sensibiłità ała luce del sołe
- dermatite
- glosite (infiamasion deła lengoa)
- eritemi (pełe rosa)
- insonia
- fiaca
- confusion de testa, esare rabiosi
- diarea
- demensa (matità)
Se no ła vien curà, ła pelagra ła fa morir in 3-5 ani.


text:
Giovanni Marinelli
Giovanni Marinelli (Adria, 18 de otobre 1879 – Verona, 11 de genaro 1944) xe stà un połitego itałian.
De fameja siora, el ga adrio al fasismo fin dała so fondasion sostegnendo finansiariamente ła marcia so Roma. El xe sta segretario aministrativo del Partito Nasionałe Fasista.
El xe sta inputà par el sequestro (ma non par ł'omicidio) del deputato sociałista Giacomo Matteotti, ma nol xe sta mai procesào in quanto el reato el xe sta estinto da on provedimento de amnistia del 31 de Lujo 1925.
Menbro del Gran Consijo del Fasismo, el 25 de lujo del 1943 el ga votà sì a ł'o.d.g. Grandi. Par questo el xe sta condanà a morte 'ntel proceso de Verona del 1944.


text:
Val Bregaglia
Ła Val Bregaglia (in todesco Bergell) ła xe 'na vałe traversada dal fiume Mera (anca Maira) che el sfocia intel Łago de Como, ła vałe ła scuminsia dal Passo del Małoja (1 815 m) e ła finise ała confluensa del Liro intel Mera; ła xe par ła major parte svisera e soło ł'ultima parte ła xe italiana.
Łéngoa[canbia | canbia sorxente]
Ła łéngoa de ł'intiera vałe ła xe ł'itaian, a vien comunque anca parlà el diałeto bregajoto che el xe on diałeto łonbardo influensà dal romancio.
Rełijon[canbia | canbia sorxente]
Ła parte svisera ła xe protestante, ła parte italiana catołega.
I comuni deła vałe[canbia | canbia sorxente]
Inte ła parte svisera, canton dei Grixoni, intel distreto de Distreto de Małoja:
- Vicosoprano (479 ab.)
- Stanpa (581 ab.) (col villaggio di Maloggia)
- Bondo (211 ab.)
- Soglio (185 ab.)
- Castaxegna (182 ab.)
Inte ła parte itałiana, rejon Łonbardia, provincia de Sondrio:
- Villa di Chiavenna (1 119 ab.)
- Piuro (1 911 ab.)
- Chiavenna (7 263 ab.)


text:
Chitara eletrica
La chitara ełetrica xe un tipo de chitara in cui ła vibrasion de łe corde vien rimarcà da uno o più pick-up. El son, donca, vien rimarcà a l'insìda e convogià in un anplificador acustego in modo ch'el son se posa ben scoltàr. Apartien a ła fameja dei strumenti cordofoni e non a queła dei ełetrofoni, come invese de łe volte el xe stà clasifegà poichè el son xe xenerà da ła vibrasion de łe corde e anplifegà sucesivamente.
Indice
- 1 La chitara ełetrica: Come xeła struturàda ?
- 2 Come xe che funsiona ?
- 3 Tipi de chitare
- 4 Solid body (Corpo sòłido)
- 5 Semiacustiche
- 6 Orìxeni
- 7 Evołusion
- 8 Quałità
- 9 Distorsion e altri efeti
- 10 Tecniche
- 11 Marche prinsìpałi
- 12 Note
- 13 Bibliografia
- 14 Voxe łigàe
- 15 Altri progeti
- 16 Łigamenti foresti
La chitara ełetrica: Come xeła struturàda ?[canbia | canbia sorxente]
- La pałeta che contien łe mecaneghe, che cussì ghe permete ałe corde de eser tese mategnindo l'incordadùra che se vołe;
- el manego so'l quało xe montàda ła tastadùra che parmete de sonàr, strucando łe corde contro staltra, le note
- La casa armonega che xe più sotìl de queła de ła chitara clasega e che no gà ła buxa (anca se ghe xe el caxo de łe chitare che se ciama "semiacusteghe", che in xeneràl gà do buxe ad efe, cofà quełe dei archi)
- El ponte, che pol esar fiso opur "tremoło" vałe a dir quando "ospita" 'na łivièra che, co' ła vien asionà, move el ponte steso otegnindo el vibrà grasie a ła variasión de tensión de łe corde;
- da uno o pì pick-up che xe dei trasdutori che strasforma łe vibrasion de łe corde in segnałi ełetrici; i pick-up xe formài da 'na revoltołàda de ramo intorno a 'na conbinasion de magneti e materiałi de diverso tipo.
Come xe che funsiona ?[canbia | canbia sorxente]
In una chitara acustica el son dipende da ła risonansa prodota ne ła casa cava del strumento e indota da łe osiłasion de łe corde; ła chitara ełetrica invese xe un strumento pien e rigido par cui no ghe xe alcuna risonansa deła casa. Le vibrasion de łe sìe corde metałiche xe captàe da un microfono ełetrico che ghe remete segnałi a un anplificador e a un grupo de altoparlanti. El fiło che cołega el strumento a l'anplificator xe inrodołà datòrno a un picoło magnete; el so canpo magnetico induce un poło nord e un poło sud ne ła parte de corda metałica sòra el magnete, perciò sta parte de ła corda gà un pròpio canpo magnetico. La corda parchè produxa el son, vien fata vibràr e 'l so moto rełativo a ła spira canbia el fluso del canpo magnetico atraverso ła spira stesa, inducendove 'na corente. Co' ła corda osìła avisinandose e slontanandose dała spira, ła corente indota canbia verso co'ła stesa frequensa de łe osìłasion de ła corda, mandando cussì el segnałe de frequensa de l'osìłasion a l'anplificador e a l'altoparlante.
Tipi de chitare[canbia | canbia sorxente]
Solid body (Corpo sòłido)[canbia | canbia sorxente]
Le più difuxe chitare ełetriche, che xe ciamàe solid body, ła cui tradusion xe "corpo sòłido", no gà 'na casa de risonansa, ma invese un corpo de łegno pien (o pì de rado, de altri materiałi quałi raxe sintetiche, raxe acriłiche, plexiglas. La forma del legno co' cui xe reałixà, e 'l tipo de pick-up utiłixà xe determinanti ai fini de ła réxa sonora del strumento.
Ghe xe tre prinsìpałi tipi de solid-body che se desferensia a seconda de come ch'el manego e 'l corpo vien unìi: "bolt-on-neck" (manego invidà), overosìpia co' manego invidà al corpo (es. Fender Stratocaster, "neck-thru body" ("manego atraverso el corpo") overosìpia co' manego che percore l'intièra longhésa deła chitara, corpo conprexo (es: Ibanez RGT e "set-in-neck (o "set-neck") ("manego tacà") overosìpia co' manego incołà al corpo de ła chitara (es: Gibson Les Paul).
Xeneralmente łe chitare a manego invidà xe caraterixàe da un son più rico de alte frequense, povaro de quełe medie e scarso de basi fondìvi; ghe xe paràltro da precixàr che, vista l'altisima influensa che ła sielta dei materiałi, ła tecnica costrutiva, e ła man del leutèr pol exercitàr so'l strumento fenìo, no xe rari i caxi de strumenti che contravien a ste "regołe". Sto sistema, oltra ad eser più economico, permete de efetuàr de łe łavorasion, conprexo el canbio del mànego, in maniera pì senplice, Jimi Hendrix gera noto montàr łe Fender Stratocaster che destruxeva durante i concerti ricuperando tòchi sani da diverse chitare. Anca ła famoxa Blackie de Eric Clapton xe el rexultado de un corpo e un mànego che provegnìva in orìxene da diverse chitare.
Le chitare co'l mànego che pasa 'ntel corpo xe caraterixàe da un notevołe sustain, da un bon bałansamento de soni infra alti, medi e basi e da un parfeto ałineamento mànego-corpo. Secondo tanti rexulta masime "comode" da sonàr, in quanto normalmente se gà un aceso un mucio più fasiłe ai tasti più visini al corpo rispeto a strumenti dove che xe utiłixài i altri do tipi de saldadùra: par raxon pratiche no xe posibiłe ne łe chitare co' sistema bolt-on fisàr el mànego masa esternamente al corpo del strumento (mentre in alcune chitare co' sistema set-in, el problema vien ovià, par exenpio ne ła Gibson SG). Gà come aspeto negativo l'inposibiłità de agìr so l'ataco mànego-corpo e de sostituìr el mànego, nel caxo fuse necesario; infati xeneralmente el mànego, par varentàr sołidità, el vien costituìo da diverse parti de łegno incołàe tra łòre łongitudinalmente, rispeto a ła chitara, e pì de rado al so interno vien incołàe de ła sbare in fibra de carbonio (pròpio par l'inposibiłità de canbiàr el mànego in caxo che se ronpa).
I łegni che xe stài prinsipalmente utiłixài xe: par el primo tipo, onàro e tìlio par el corpo, àxer par el mànego, eventuałe rinbaładùra in pałisandro par la testadùra; par el neck-thru, mogano par el corpo, fràsene o àxer pa'l mànego, pałisandro par la testadùra, par el set-neck xeneralmente se utiłixa mogano sia pa'l corpo che pa'l mànego, e pałisandro pa'ła testadùra. Ghe xe paràltro diversi modełi che utiłixa łegni difarenti da quei che stài scriti. Le chitare costruìe in Asia połe utiłixàre łegni locałi, cofà l'agathis invese de l'onèr e 'l nato al posto del mogano, che gà rexe acusteghe simiłi. Anca el PVC xe stà utiłixà par reałixàr dełe chitare solid body, e pì recentemente se xe drìo utiłixàr materiałi conpoxiti co' sagomaùre interne par replicàr la tinbrica dei łegni.
Semiacustiche[canbia | canbia sorxente]
Ła chitara semiacustega invese prexenta 'na casa de risonansa co' do tradisionałi buxi de espansión a forma de f che se cata in banda de łe corde, similmente ai busi presenti su altri strumenti a corda, cofà el viołin. Alcune chitare semiacustiche prexenta un buso (busa o rosa) tìpego de ła chitara clasica, e so ła parte lateràn de ła casa armonica xe postà ła préxa pa'l cavo e i apositi controłi par regołàr vołume, tòn, equałixasion, ecc. Ste chitare xe caraterixàe da un son masima dólse e poco agresivo (cofà un mucio de modèłi Gibson, Ibanez, ecc. utiłixài prinsipalmente pa'l jazz, o tanto briłante e squiłante (cofà i modèłi Grestch speso utiłixà 'ntel rockabilly). Ła casa vòda tende a creàr alcuni problemi a càuxa de ła risonansa de łe vibrasion, che se reflète so i pickup. L'efeto de distorsion rexulta quindi più difisiłe da controłàr e da otegnìr. Tutavia xe stài, nel tenpo, reałixài dei modèłi decixamente più "spénti" e co' un son un mucio più pien, i quałi, atraverso alcuni mèxitèrmini tecnici (quałi ła particołàr conformasión interna de ła stesa casa armonica), xe boni de oviàr su sto problema. Ła riserca de un conproméso infra łe sonorità calde de łe semiacustiche, e 'l mejo controło de łe risonanse indexideràe ai altri vołumi, ghe gà dà inaxónta orìxene a un sototipo de łe semiacusteghe, łe cussìdite "semi-hollow". Ste chitare adota un corpo de minòr spesór in cui, al posto de 'na ùgnoła casa, xe prexenti do case de ridota entità so łe bande mentre ła parte sentrałe del corpo xe in legno pien. El primo e atualmente pì famoxo modèło semi-hollow xe ła Gibson ES-335.
Orìxeni[canbia | canbia sorxente]
La storia de ła chitara ełetrica taca co' s'a avertìo l'exigensa de un strumento che gavese alcune carateristeghe pròpie de ła chitara (specialmente par quanto rivarda ła modałità de execusion), ma che podese sonàr co' i altri sensa esarne sorastà dal vołume de son. Co' ła nasìta de łoquestre jazz e blues, se se gà rendùo conto del problema de ła anplificasion łimità de łe chitare acusteghe. Diverse costrutori gà sercà de oviàr a sto problema costruindo strumenti che consentise un vołume maxor, co' 'na tonałità simiłe a queła de ła chitara clasica.
Lloyd Loar progetista a ła Gibson dal 1920 al 1924 gà condòto i primi esperimenti mediante l'adosion de riłevatori visin ałe corde. El conceto de chitara ełetrica devo però tanto ai èstri de Adolph Rickenbacker, che 'ntel 1931 gà reałixà el primo pick-up ełetromagnetico (un dispoxitivo ełetronico in grao de strasformàr le vibrasion de łe corde in inpulsi de tipo ełetrico) e'l gà tacà ad aplicarlo ai normałi strumenti acustici, creando 'na chitara hawaiana ełetrica ciamàda frying pan guitar in do modèłi (A22 e A25).
'Ntel 1935 Gibson scominsia ła produsion del modèło ES 150, 'na chitara co' casa de risonansa e vertaùre a "f" so' ła tòła e un ùgnoło pick-up. El modèło gavea riscòso un gran suceso. Finalmente ła chitara, grasie a l'anplificasion, podea inserìrse mejo ne łe formasion del tenpo, sensa eser sorastàda dal vołume dei altri strumenti.
Evołusion[canbia | canbia sorxente]
Tanti se gà simentà ne ła costrusion de chitare ełetriche, łimitandose de fato ad anplifegàr el son de strumenti acusteghi. Se da 'na parte ła prexensa de 'na casa armonica conbinàda ad un pick-up produxeva un son pastoxo e rico de armoniche, da l'altra prexentava 'na serie de svantagi, tra cui el pì fastidioxo jera l'efeto conosùo cofà feedback acustico. Ła casa del strumento intrava in risonànsa (efeto Larsen) co' l son emeso da l'anplificator, creando echi, armonici e fis-ci de difisiłe gestion. Co'l rexultàdo de un son sgradevołe de difiçiłe definision.
'Ntel 1937 Valentino Airoldi ocupà cofà tecnico arénte ła centrałe Siptel de Novara, gà tacà a tanpełàr co' veci risevidori tełefonici fin a costruìr un dispoxitivo costituìo da 'na całamita e da do bobìne. 'Ntel 1937 el gà piasà quel rudimentàl riłevatore so' un manego de chitara sensa casa, el gà sołà i cài de łe bobìne a ła préxa "phono" de ła radio e dal cono s'à aldìo un son. El dispositivo xe stà po' aplicà anca a un mandołìn, co'i medèmi rexultadi. Ghe xe na someja che mostra l'Airoldi co' 'na chitara e un mandołìn "solid-body" co' ła data del xornàl -La Gazzetta della sera- del 29, 30 setenbre 1937: par questo se pol dir ch'el gabia antisipà i pur iłustri cołeghi d'oltreocaeano. Sta invension no xe stà comerciałixà nè sfrutà industrialmente e l'Airoldi se gà contentà de continùar a sonàr in ostarìa co'i amisi[1].
'Ntel 1941 Les Paul crea par la Epiphone un prototipo, ła The Log, che in parte limitava el problema del feedback. El strumento xe in sostànsa 'na chitara acustica intorno a un bloco de łegno masìso, ła prima chitara semi-solid. Sta idea xe stà riciapà e perfesionà da ła Gibson pa'l so modèło ES 335 TD.
'Ntel 1946 Paul Bigsby, estroxo costrutor de motocicli pasà a costruìr chitare, a Merle Travis, so amigo, i costruìse 'na chitare un mucio inovativa. Anca se prodoto in modo clasico, el strumento prexenta un corpo erto soło sinque sentimetri, e un dexegno un mucio orixinàl sia del corpo steso che de ła pałeta. El corpo, grasie a 'na asimetria del dexegno intorno al mànego, permete de raxonxer fasilménte el vinteximo tasto, mentre ła pałeta monta ciavète par la cordadùra disposte soło che so ła banda superior. Se riscolve squaxi patòche łe risonanse indexideràe. Inaxonta, Bigsby introdurà 'na ulterior inovasion inventando un sistema che consente de agìr sò ła intonasion de łe corde co' 'na łièva ła cui corxa xe contrastàda da 'na mogia. Nasse cussì el ponte tremoło (da no confuxionàr co' l'efeto tremoło, che xe tut'altra roba).
'Ntel 1948 Leo Fender, tecnico progetista de anplificatori, dà 'na svolta e crea ła Broadcaster, 'na chitara co' do pick-up single coil misiabiłi e co'l corpo pien in legno masìso che revoca łe risonanse patòche indexideràe e fa cresér el sustain de łe corde, sviłupando el conceto de chitara solid body. Ła Broadcaster, costruìa so'l scominsio soło par prexentar i pròpi anplificatori, se refà a tante de łe inovasion introdote da ła chitara de Bigsby e Travis, ma łe fa sòe, megiorandołe notevolmente. El dexegno del corpo e de ła pałeta, anca se ispirà un mucio ała łinea de Bigsby, xe più sobrio e moderno, ma soratuto più rasionàl. Inaxonta el strumento de Leo Fender prexenta un vantagio fondamentałe: łe faxe de costrusion e asenblagio de łe parti che conpone el strumento xe un mucio senplifegàe. Questo se traduxe ne ła posibiłità de automatixàr el procèso de produsion e de conseguensa produxér i strumenti in serie, co' costi notevolmente pì contegnùi. El suceso xe enorme, tanto che ła Broadcaster, deventàda po' Telecaster vien prodota da ła Fender ancora ancùo.
'Ntel 1950 Ercole Pace xe'l primo in Itałia a richiedér el brevéto (po' conceso co' el n.462480 el 21 marso 1951) par un dispoxitivo magneto-dinamico, aplicabiłe a strumenti a patàca in xenare ed a chitare, in particołàr, par anplifegàr el son in cołegamento co' ła préxa fono de paraménti radio" che po' produrà in serie in un picoło łaboratorio a Roma, in Trastevere. L'orixinałe machina xe stà cronpà dai chitaristi pì famoxi de l'epoca e po', no esendo stà renovà el brevéto, l'idea, in seguito, xe stà perfersionà da altri.
'Ntel 1953 Leo Fender crea ła chitara che deventarà nel tenpo 'na pièra miłiar del setor e pì in xeneràl de ła muxega rock/blues: ła Stratocaster. Solid body cofà ła presedente, gà però un design capaçe de restàr moderno nel corso dei deseni: el corpo, de minor spesor rispèto a ła Telecaster, xe smosà ne ła parte superior par conferìr un mejo confort. I pick-up, single coil, xe tre e xe montài su un orixinałisimo batipena so'l quało xe ałoxà, oltra al sełetor par sernìr el pick-up dexiderà, anca tre poxisiometri: uno par regołàr el vołume e do de regołasion ton. Altro fator de granda inportansa xe ła łievèra del tremoło, del tuto rivołusinaria par quel tenpo. A difarensa de łe altre de l'epoca poste infra ła tacadùra de łe corde e 'l ponte, staltra xe tut'uno co' el ponte steso, evitando fastidioxe scordaùre. Anca el ponte xe inovativo, ogni corda puxa su 'na so "sełeta" che dispone sia de ła regołasion in altésa sia in longhésa, permetendo 'na intonasion parfeta e 'na distansa de łe corde da ła tastadùra (action), personałixabiłe.
Ła Stratocaster vien ancora prodòta dagnora dal 1953. Ogeto de inumerevołi imitasion e variànse, xe ad ancùo contenporaneamente un ponto de partensa e 'l ponto de arivo de l'evołusion de łe solid body. Ła Stratocaster xe una chitara un mucio apresà par la so versatiłità, utiłixàda intensivamente sia nel rock, sia in altri xeneri.
Ł'ugnoła chitara che gà podesto "conpeter" in termini de inportansa e notorietà xe ła Gibson modèło Les Paul del 1952. Stiłisticamente degna de ła "rivałe", se avisina de più al dexegno de Bigsby-Travis, ma gà norme più fluide e manco spigołoxe. Carateristica sałiente xe l'uxo dei do pick-up humbucker, pì potenti dei single coil e da ła tinbrica più "naxałe". Łe regołasion de ton e vołume xe fidàe a 'na cubia de potensiometri e ad un sełetor par misiàr el son dei do pick-up. El ponte no gà ła lièva del vibrà, ła regołasion de l'action de łe corde avien co' do vére poste in banda che sołèva e sbasa tute e sìe łe corde contenporaneamente. Ł'intonasion invese pol eser regołà regołarmente corda par corda.
El strumento xe restà sostansialmente imutà rispeto ai èstri de Leo Fender e Les Paul, el sviłupo atuałe verte prinsìpalmente so l'aquixision e manipołasion del son da parte dei pick-up. El bexogno de diałogàr co' interfase digitałi cofà el MIDI gà menà a ła creasion de pick-up exafonici e convertidori anałogico-digitałi in grao de traduxer el segnàl anałogico in segnałe digitałe co' cura. Otegnùo un segnàl in forma digitałe se pol rimeterlo in xenerador de soni canpionài (expander) par aver a dispoxision 'na varietà strumentałe virtualmente infinìa. Sto utiłixo del strumento xe però ogeto de critiche da parte de chi che vede i expander e i canpionadori cofà strumenti, che permetendo ła riprodusion de qualsiassi tipo de strumento registrà in precedensa, snaturałixa e aviłise łe pecułiarità tìpeghe de ła chitara.
Quałità[canbia | canbia sorxente]
Ła quałità de 'na chitara ełetrica xe dàda da tanti parametri. Inansituto se ła chitara xe stàda fata a man o xe un prodòto in serie. Nel primo caxo insìde un mucio sò ła quałità anca ła capaçità del leutèr che ła crea.
In un secondo logo ła sielta dei materiałi xe un mucio inportante sia par quanto revarda el corpo, sia par quanto revarda tastadùra e mànego: pì el legno xe prexià e sensa gropi e pì crese ła quałità del strumento. I do łegni più difuxi ne ła reałixasion de łe tastadùre de łe chitare ełetriche xe el pałisandro e l'àxer, pa'l corpo l'onàro e 'l mogano, pa'l mànego d'àxer e 'l legno de ebano. Tutavia ancùo se utiłixa novi materiałi par la produsion del corpo cofà el plexiglas. Inaxonta xe inportante el fato ch'el corpo sia costruìo co' un soło tòco e no co' pì parte incołàe infra łore (tìpego de łe version economeghe).
Un altro fator che inside sò ła quałità del strumento xe ła quałità dei conponenti tecnici xontài, el ponte utiłixà, ła prexensa de un tremoło de quałità nonchè łe mecaneghe e łe ełetroneghe cofà i pick-up de quałità come xa dito e ła precixion de łe conponenti che regoła el son e i vołumi.
Tra i altri fatori che determina ła quałità ghe xe anca l'equiłibradura (capasità del strumento de tegnìr 'na posision comoda 'na volta indosà) e ła invernixadùra. Infra łe pì famoxe ghe xe quełe de ła Fender USA, co' ła fàsa pì esterna nera che va a sfumàr verso cołori łignei verso el centro (cołorasion ciamà "sunburst") cołorasion che gà però un costo pì alto de quełe mono cołor che no gà sfumadùre e łavorasion varie.
Distorsion e altri efeti[canbia | canbia sorxente]
Al son prodòto da ła chitara ełetrica vien speso aplicài efeti che modifega el son e ło rende pì adato al xenare muxegałe reałixà o al tipo de conpoxision. Infra sti qua l'overdrive, ła distorsion, e 'l fuzz, un mucio apresài nel rock, ne ła pop music. Speso ai presedenti se asocia el pedàl wah-wah, un mucio in voga 'ntei ani 70-80. Infra i altri efeti aplicà co' suceso ała chitara ełetrica, se pol citàr delay, riverbero, chorus. flanger, phaser, octaver, pitch shifter, tremolo che va inserìi squaxi esclusivamente 'ntel "Loop Efeti" de l'anplifigador (el "Loop Efeti" o ła "Mandata e Ritorno" se loga infra preanplificator e finàl de potensa), sti tipi de efeti xe desconsegiài in una mandata e ritorno de tipo "seriałe", i xe artànto consegiài s'el pròpio anplifigador dispone de 'na mandata e ritorno in "Paraleło". Anca alcuni procesori dinamici cofà el conpresor e 'l noise-gate vien aplicài al segnałe de ła chitara par modifegàr l'inviłupo del son. Ł'utiłixo dei pedałi al fin de efetuàr el son xe 'na sielta stretamente corełàda co'l stiłe del chitarista in question. Cussì cofà Jimi Hendrix uxava tanto ne łe so execusion el wah-wah e 'l Dallas Arbiter Fuzz Face, David Gilmour in alcuni periodi ghe ga fato uxo del steso Fuzz Face o del Big Muff modèło Ram's Head, o Triangle, abinandoło a particołari sielte ne l'uxo de delay prima a nastro cofà el Binson Echorec e po' digitałi cofà l'MRX Digital Delay, el TC2290 prodòto da ła TC Ełetronica o el Tape Echo Simulator (T.E.S.) costruìo da Peter Cornish a partìr dal sircuìo del Boss DD2.
Tecniche[canbia | canbia sorxente]
Anca se ghe xe ła prexensa de un gran nùmaro de efeti dei tipi più svarià, l'abiłità del chitarista resta l'ełemento più inportante ne l'execusion de łe varie tecniche, deventàe nel corso del tenpo parte integrante de l'istitusion muxicałe de cółori che se avisina a sto strumento. Infra łe tecneghe pì famoxe e comuni ghe xe el bending, el vibrà, el [slide]], el palm mute, el ligà, hammer on e pull-off, el tapping, i armonici naturałi e artifisiałi e 'l sweep-picking.
Marche prinsìpałi[canbia | canbia sorxente]
Sibén sia un mucio łimitativo ełencàr i marchi prinsìpałi dełe chitare, visto anca in sti ultimi ani el mercà de łe chitare xe drìo farse ła pónga de tanti novi nomi, picołe industrie, o anca ùgnołi leutèri, cussì cofà vece marche se xe drìo riafasàr co' suceso drìo ani de inatività, se prexenta un ełenco curto de alcuni nomi masima noti.
Uno de łe marche prinsìpałi so'l marcà xe de seguro Fender costrutrice de basi e chitare ełetriche fin dai ani sinquanta; dopo eser stàda so'l ponto del faliménto nei ani otanta deso ła produxe 2000 chitare al xorno. Ła Fender Musical Instrument Corporation gà inaxonta altre marche de chitare cofà Gretsch, Guild e Jackson Guitars.
Łe chitare Fender, prinsìpalmente i modèłi Stratocaster e Telecaster, xe utiłizàe praticamente in ogni stiłe, dal surf ani sinquanta, al country, al blues, al clasico rock ani sesanta e a l'heavy metal cofà Dave Murray. Fender xe oramai un sinboło de ła muxica Rock restà squaxi inalterà anca nei ani setanta, otanta e novanta. In sti ultimi ani un mucio de chitaristi Indie, o in serca de sonorità nove, utiłiza speso modèłi de Fender retegnùi "minori" quałi Jazzmaster, Jaguar e altri. Utiłixàda in maniera minor nel jazz, dove che se preferise speso modèłi semiacustici. In particołàr el so modèło de ponta, Stratocaster gaveva introdòto 'na serie de inportanti inovasion, tanto che alcuni ła considera ła chitara pì influente mai prodòta. Tanti chitaristi, infati, cofà Jimi Hendrix, Eric Clapton o John Mayer gà utiłizà o utiłiza chitare Fender, par lo più Stratocaster. Sia de Mayer che de Clapton xe in vendita copie de łe chitare uxàe da łòri (Stratocaster) indove xe stanpà ła so firma.
Concorente direta de Fender xe Gibson, marca che produxe chitare łargamente utiłizàe in tuti i xeneri, dal jazz (in cui da senpre xe leader), al blues, ai xenari più duri cofà par exenpio l'hard rock (vedi AC/DC e Slash). Carateristega prinsìpałe de ste chitare xe soratuto l'utiłizo dei pickup humbucker e de łegni màsime pexànti. I modèłi prinsìpałi "solid body" de ła Gibson xe ła Les Paul, ła SG o "diavoletto", ła Flying V, ła Explorer e ła Firebird. Màsima noti xe anca alcuni modèłi "hollow body" cofà ła L-5 e ła ES-175 e "semi-hollow" cofà ła ES 335. Ła Gibson xe anca conosùa par un mucio de modèłi de chitar acustega quała łe J45, ła Hummingbird e altre.
Cofà Fender anca Gibson gà cronpà altre marche de chitare. Ła Epiphone, par exenpio, xe stà cronpà da ła Gibson nei ani sesanta pròpio par limitàr la concorensa. In sti ultimi ani Epiphone fabrica tanti strumenti simiłi ai modèłi Gibson ma in forma pì economica. Se ricorda però che i Beatlesgà usà speso modèłi Epiphone che in quei ani jera strumenti de notevołe quałità. Modèło de ponta Epiphone xe Les Paul. Inaxonta, Epiphone continua a produxer modèłi orixinałi de chitara de pròpia inisiativa, cofà ła çełebre Casino o ła Epiphone Wilshire.
Naltra marca un mucio apresà xe ła Paul Reed Smith, (scurtà speso in PRS), co' un sound tanto versatiłe e adato ai nùmaroxi xeneri muxicałi (dal blues rock, fin al metal), PRS xe 'na marca, in fondo, novo so'l marcà ma 'l xe riusìo ad afermarse e a crearse 'na nicia de mercà daseno interesante. El chitarista mesican Carlos Santana xe stà forse, el pì gran profesionìsta ad uxàr chitare PSR e menarle danànsi al grando publico.
De notevołe pregio xe anca ła ESP Guitars, anca staltra produtrice de nùmaroxi modèłi, adati soratuto ai xeneri pì "estremi" (Metallica, Slayer), ła marca giaponéxe Ibanez, che produse un mucio de modèłi de chitare, de tuti i livèłi, speso utiłizàe dai "virtuosi" o shredder (ad exenpio Steve Vai, Joe Satriani, ecc...), ma produxe anca chitare adate a blues cofà par exenpio el modèło George Benson.
Dean Guitars produxe chitare tradisionalmente utiłizà pa'l xenare metal (vedi Pantera, Megadeth, Gwar, Michael Angelo Batio, Alter Bridge). Ma no soło, ła Dean xe conosùa anca par chitare utiłizàe da artisti che, sibén in anbito hard rock, gà raìxe più blues (vedi ZZ Top.
Note[canbia | canbia sorxente]
Bibliografia[canbia | canbia sorxente]
- (EN) "Electric Guitar Construction", Tom Hirst, 2003, ISBN 1-57424-125-7* "Chitarre - Elementi di liuteria", Michel Cassiani Ingoni, Casa Musicale Eco, 2008, ISBN 978-88-6053-346-3
- "Chitarre - Elettronica, effetti ed amplificatori", Michel Cassiani Ingoni, Casa Musicale Eco, 2009, ISBN 978-88-6053-356-2
Voxe łigàe[canbia | canbia sorxente]
- Chitara
- Pick-up (ełetronega)
- Chitara clasica
- Chitara preparàda
- Chitarista
- Chitaristi
- Moodswinger
- Shimmer
- Fender
- Gibson Guitar Corporation
- Les Paul
- Ibanez
- ESP (azienda)
Altri progeti[canbia | canbia sorxente]
- Su Commons ghe xe dei file multimediałi sulla chitarra elettrica
Łigamenti foresti[canbia | canbia sorxente]
- Basi e Chitare
- Sito uficiałe Fender
- Sito uficiałe Gibson
- (EN) 'Na rica panoramica so' łe chitare ełetriche, efeti e anplificatori
- Tratasion so' ła chitara ełetrica
- Sito itałian dedicà a ła Chitara Ełetrica, Anplificatori, Efeti Anałogici, Digitałi e Liuteria
- Aprofondimenti Chitara Ełetrica - parte prima
- Aprofondimenti Chitara Ełettrica - parte seconda
- Sito dedicà a ła Chitara Ełetrica
- Par saverghene de più so' ła Chitara Ełetrica e so' łe marche de chitare ełetriche pì famoxe
- El sito de ła Chitara Ełetrica
- Sito de ła rivista che trata de chitare


text:
Lago Alberto
El Lago Alberto, conosù anca come Lago Nyanza, el xe ono de i Grandi Laghi de l'Africa. El se cata tra l’Uganda e la Republica Democratica del Congo. El Lago Alberto el xe el lago pi a nord de la region.
Storia[canbia | canbia sorxente]
Samuel Baker, on esplorator inglexe, el xe stà el primo eoropeo a rivar a stò lago en tel 1864. El lo gha ciamà Alberto en onor de el principe Alberto marì de la regina Vitoria. En tel 1912, i primi misionari cristiani i xe rivà a Pakwach, doe el Nilo vien fora dal lago. I xera i misionari comboniani de Verona. A Pakwach i gha costruio le scole, l'ospedale e la cexa che se pol vedar ancora ancò.
En tel agosto del 2007, el governo ugandexe el gha dito che scominsierà presto a cavar fora el petrolio da soto el lago. Se pensa che i depositi i sia de 400 milioni de barili.
Giografia[canbia | canbia sorxente]
El lago el xe formà dal Fiume Nilo, ce ne la prima trata se ciama anca Nilo Vitoria, e dal fiume Semliki, che el riva dal Lago Edoardo. L’emisario el xe sempre el Nilo, che da qi al Sudan el xe ciamà Nilo Alberto.


text:
Cristologia
La Cristologia la xe la parte de la teologia cristiana che la studia e defenise la natura de Gesù Cristo e la so relasion co Dio Padre e Dio Spirito Santo. La Cristologia la se ga interesa sopratuto a:
- la natura de Gesù, se umana, divina, o tute e do le cose.
- la relasion del Gesù storico – natura umana – co Dio – realtà spirituale.
- el ruolo de Gesù Cristo en te la redenzione del genere umano.
La Cristologia la se ga svilupà en te i primi secoli del cristianeximo par rispondare a le eresie s la natura de Gesù. En modo particolare quele de Ario e de Eutiche. La Cristologia clasica la xe stà aprovà da vari concili ecumenici. I teologi i studia ancora ogi la natura e l’inportansa de Gesù Cristo.
Dispute cristologiche[canbia | canbia sorxente]
I vangeli canonici, quei ch ei xe stà aprovà da la Cexa de i primi secoli, i parla de Gesù Cristo e i fa de le afermasioni, ma i no dixxe tuto e i lasa spasio a la discusion teologica. En te i primi secoli del cristianesimo, varie teorie so Gesù le xe vegnù fora e le risciava de spacar la Cexa. Par metar fine a le dispute, i vescovi i sa catà en vari concili ecumenici par studiar el problema e vegnar fora co na dotrina unica so Gesù Cristo. Le eresie pi inportanti le xe stà:
- Ebionismo. El movimento ebionita el xera on movimento giudeo-cristiano del II secolo. El cosinderava Gesù come on profeta, ma sensa considerarlo divino.
- Docetismo. I sostenitori de sta corente teologica i dixea che Gesù el senbrava n’omo, ma el xera na proiesion umana de on esare divino. SO la croxe a morir saria stato Simone de Cirene, dopo che Gesù el se sa trasformà par no farse riconosare da le guardie.
- Adozionismo. Alcuni i pensava che Gesù el xe nato omo e el xe stà adotà da Dio chel ga dato la natura divina al batesimo en tel Giordano.
- Modalismo. Secondo i modalisti, la Trinità no la xe formada da tre persone. Dio el xe uno e el se manifesta en tri modi diversi. Così che Gesù el saria solo che na manifestasion de Dio.
- Arianesimo. Ario (256 – 336) el xera on prete chel ga scrito varie opere par dimostrar che Gesù el xe sta creà da Dio co na natura divina. Gesù nol pol esar consustansiale (de na stesa sostansa) col Padre. Gesù el saria sotomeso al Padre e inferiore a lu.
- Apolinarismo. La teoria de l’apolinarismo la xe stà eleborà da Apollinare di Laodicea (ca 310 – 390) basandoxe so la antropologia aristotelica. Gesù el saria omo e Dio, ma la natura umana la saria inconpleta. La natura divina la saria la so anima rasionale.
- Nestorianesimo. Nestorio (ca 381 - ca 451) el dixea che Gesù el ga do nature e do persone che le xe unie da na unoin morale.
- Monofisismo. Eutiche (ca. 378 - 454) el sostegnea che en Gesù se cata na sola natura, quela divina, che la ga asobio la natura umana (mòne phýsis).
I grandi Concili ecumenici[canbia | canbia sorxente]
La Cexa Catolega la ga reagì a ste teorie ciamando i concili ecumenici, che vol dir co i rapresentanti de tute le Cexe locali de l’antichità.
- I. El primo Concilio de Nicea (325). En tel Simbolo Niceno[1] (o Credo curto) Gesù el xe definio consostanziale (omoùsion) al Padre. Gesù el xe de "la stesa sostansa del Padre". Stà afermasion la condana Ario.
- II. Primo Concilio de Costantinopoli (381). Conferma el Concilio de Nicea e scrive el Credo pi longo (Simbolo Niceno-Costantinopolitano)[2] che i cristiani i recita ancò.
- III. Concilio de Efeso (431). Stabilise che Maria (mare di Gesù) la xe "Mare de Dio" (theotocos) e che en Cristo le nature umana e divina le xe unie en te na sola persona. Se condanava così Nestorio, l'adozionismo e il docetismo.[3]
- IV. Concilio de Calcedonia (451). Stabilise che ne l'unica persona (ipostasi o sostanza) dee Gesù se cata le do nature umana e divina "sensa confusion, imutabili, indivise, inseparabili",[4], se condanava così el monofisismo de Eutiche.
- VI. Terzo Concilio de Costantinopoli (680-681). El ga dito che en Gesù se cata la volontà umana e anca quela divina. [6]
- VII. Secondo Concilio di Nicea (787). Sto concili el ga condanà i iconoclasti (quesi che volea distrugere le imagini sacre) dixendo che ci venera n’imagine el venera la persona riprodota. Venerar n’imagine nol vol dir venerar on idolo.[7]
Cristologia catolega[canbia | canbia sorxente]
La cristologia catolega la xe stà elaborada en te i primi secoli de la vita de la Cexa, da i Concili ecumenici, ma anca da i studi de i vari teologi aprovadi da la Cexa. Sta cristologia la xe condivisa da le Cexe Catolega, Ortodosa e parte de quele Protestanti. Fondamentale la xe la definision che en Gesù ce cata le do nature – umane e divina – unie ma no confuse tra loro. Le Cexe Orientali le sotolinea che con l’incarnasion de Gesù, elo el ga za salvà la natura umana, che la xera stà rovinà dal pecato originale. Le Cexe Osidentali le sotolinea l’inportansa de la Croxe e de la Risuresion. Le Cexe Copta e Etiopica le xe Cexe monofisite, le segue i insegnamenti eretici de Eutiche.


text:
Categoria:Modełi stemini scuadre de bałon
Sta categoria ła contien i modełi de łe scuadre de bałon, ragrupai par federasion.
Se se vołe creare un novo modeło (e dopo metarlo in sta lista) bixogna rispetare ste regołe cua:
- Nome de'l modeło:
- el nome de'l modeło el deve rispetar ła sintasi Modèl:Bałon nomescuadra, indove nomesquadra xe el nome có cui ła scuadra vien comunemente ciamà in veneto.
- Contegnuo de'l modeło:
- bandierina có i cołori soçiałi ciapada da cua có dimension 20px (sintasi: [[File:Nomebandiera.svg|20px]]);
- un spasio bianco;
- wikilink a'l club de bałon có un testo nó pì longo de 20 carateri;
- wikilink a ła categoria de i stemini de scuadre de bałon de ła stesa federasion meso tra   .
Sotocategorie
Sta categoria la gà drento ste 30 sotocategorie, su 30 in tuto.


text:
Wikipedia:Vetrina/Critèri
Nòvi criteri par ła vetrina:
- ła ga da tratar 'l argomento par intiero, sensa desmentegarse detaji inportanti;
- ła ga da 'ver na bibliografia, inte na sesion ==Bibliografia==;
- ła da da 'ver łe note, inte ła sesion ==Note==;
- ła ga da 'ver racuanti link pa' aprofondir inte łe sesion ==Voxe ligae== e ==Ligamente foresti==;
- ła ga da esar bastansa stabiłe, overo no ła ga da esar canbià un di si e un dì no;
- ła ga da esar scrita ben, sensa erori e ga da esar indicà inte ła voxe (co 'l modèl variansa) ła grafia e ła variansa veneta doparà par scriverla;
- ła ga da ver un ponto de vista neutrałe;
- ła ga da rispetar el manuałe de stiłe e łe convension de i projeti;
- ła ga da 'ver de łe imaxeni, co na didascałia e na licensa adeguae;
- ła ga da esar de ła longhesa justa, ne masa curta e gnanca masa longa;
- se ła xe na tradusion de na voxe de n'altra wiki ła ga da 'ver el tradoto da inte ła pajina de discusion (oviamente xe favorie pa' ła vetrina łe voxe che no łe xe na tradusion da altre wiki).


text:
Marlon Brando
Statuetta dell'Oscar Oscar [[Oscar {{{Specialità}}}|{{{Specialità}}}]] [[Premi Oscar {{{Anno}}}|{{{Anno}}}]][[Categoria:Premi Oscar {{{Specialità}}}|{{{Cognome}}},{{{Nome}}}]]
Marlon Brando, Jr. (Omaha, 3 de apriłe 1924 – Los Angeles, 1° de lujo 2004) xe stà un ator statunitense.
El ga avudo oto candidature al ł'Oscar (che el ga ciapà do volte, rifiutandose però 'na volta de ritirar ła statueta in segno de protesta contro łe ingiustisie verso łe minoranse etniche); ła so filmografia ła cunta apena on pugno de capołaori e parece partecipasion a film scarsoti: in tuto poco pì de 'na quarantina. Nonostante ciò, rl xe sta una fra łe magior stełe del firmamento cinematografego 'merican e el xe comunemente riconosesto come uno dei mejo interpreti deła storia del cinema.
Indice
Biografia[canbia | canbia sorxente]
Łe orixini[canbia | canbia sorxente]
Marlon Brando el xe nato a Omaha, 'ntel Nebraska, el 3 de apriłe 1924. De orixine fransexe par parte de pare (el vero cognome el gera Brandeau), el xe sta incorajà a intraprendare ła cariera de ator da so mare, Dorothy Pennebaker, animatrice deła łocałe compagnia teatrałe e atrice anca eła. Espulso par insoburdinasion da ł'academia miłitare, el se ga trasferìo a New York, dove el ga studià Arte dramatica, frequentando parfin on corso de bało. Soratuto, el xe sta ameso a ł'Actor's Studio, dove el so tałento el ga catà finalmente piena espresion.
Brando el ga debutà a vinti ani teatro a Broadway 'ntel 1944 'nte ła comedia dolse-amara I Remember Mama; el gera apena vegnù fora da ł'Actor's Studio de Lee Strasberg, ma el sucesso teatrałe el sarìa rivà presto, 'ntel 1947, con ł'interpretasion de Stanley Kowalski 'nte ł'opara teatral Un tram che el se ciama Dexiderio de Tennessee Williams. El ga interpretà ła stesa parte par el grande schermo 'ntel 1951 'nel film omonimo direto da Elia Kazan, in copia con Vivien Leigh.
Rebełe sensa cauxa[canbia | canbia sorxente]
Ł'exordio come atore de cinema, Brando ło gaveva avù l'ano prima, in Omani (1950) de Fred Zinneman.
A xe vegnù po' łe parte de Emiliano Zapata in Viva Zapata! (1952, che el ghe xe valso el Prix d'interprétation masculine al festival di Cannes), ancora de Elia Kazan, Marco Antonio in Giulio Cesare (1953) de Joseph Mankiewicz, e queło de on rebełe in moto 'nee El salvàdego (1954), direto da Laszlo Benedek.
'Nte ło steso ano el interpreta ła parte de Terry Malloy 'ntel so film restà forse pì famoxo, Fronte del porto, che el ghe xe valso el primo Oscar al mejo ator.
Par ła so interpretasion in questi film, el ga otegnù par tre ani consecutivi, 1952, 1953, 1954, el premio BAFTA quałe mejo ator internasional.
Ł'icona Brando[canbia | canbia sorxente]
Par Marlon Brando ła consacrasion ł'ariva co Sayonara (1957) e I xovani leoni (1958). Co I due volti della vendetta, Brando el riva ała regìa par on western fora dałe righe. 'Nte Gli ammutinati del Bounty (1962), Brando, che ł'interpreta el lexendario personajo del primo ofixial Fletcher Christian a fianco de Trevor Howard, el delinea definitivamente i trati particołarisimi del divo hollywoodian, portatore de on stiłe cupo e istrionico. 'Ntel 1963 partecipa ała marcia par i diriti siviłi, alcuni i ga sostegnù che sto so schieramento el ga influìo negativamente so ła so cariera.
El ritorno[canbia | canbia sorxente]
Dopo La contessa di Hong Kong (1967), ła figura de Brando ła pare andar verso el tramonto, quando Gillo Pontecorvo ło scritura par el ruoło del protagonista 'ntel film Queimada. Brando el asume na nova parte, el tetro omo de mesa età dixincantà. E el firma tre personaji che i resta anca łuri inpresi 'nte ła storia del cinema: Paul in Ultimo tango a Parigi, Don Vito Corleone 'nte The Godfather e el cołoneło Kurtz in Apocalypse Now (1979) de Francis Ford Coppola.
On omo, tre face[canbia | canbia sorxente]
Paul, protagonista de Ultimo tango a Parigi, el xe on omo de mesa età che el riflete sora łe so frustrasion e sora i so fałimenti (a ghe xe ła cameriera, quando che taca el film che rievocando ła vita del so paròn no ła ga altro che rievocar ła cariera de Brando). On uomo a tochi e con 'na grande voja de aserare ła propria vida. On tormento che incontra non pochi parałełi 'nte ła so vida reałe. A resta indesmentegabiłe el so monołogo de fronte al łeto de so mujere morta. Con sto film, Brando el xe sta denuncià in Italia insieme a Maria Schneider par concorso in spetacoło osceno e el ga otegnù 'n'altra candidatura a ł'Oscar. Don Vito Corleone (The Godfather), el xe invese on omo vecio, el capostipite de 'na fameja mafioxa, 'na figura quaxi stàtega, col volto de ł'ator deformà da on paro de grosi batufołi de ovata incastonà drento ła boca, con dełe ocià criptiche, in cui a ghe xe drento tuto el mistero e ł'omertà deła mafia. El Cołoneło Kurtz invese el xe 'rivà invese el so "punto ei rotura" e el va 'nte ła giungla a fare el semidio, venerà da mijara de salvàdeghi. Chi ancora el xe ła facia a recitar 'na parte fondamentałe. Brando el xe conpletamente rasà a sero, ła facia perenemente in penombra, a darne on'esensa divina, quaxi astrata. Come 'na sintexi tra ł'ex-pugiłe Paul e el Boss Don Vito, Kurtz el xe votà a ł'autodistrusion. E anca chi a ghe xe on parałełismo co ła vita de Brando: da chi in po no el farà pì parti memorabiłi, per via soratuto dełe so disgrasià vicende famejari.
El declin[canbia | canbia sorxente]
Par Superman (1978), 'ntel quałe el faxeva ła parte de Jor-El, pàre del supereroe, Brando el ga ciapà un saco de schei par recitar soło pochi minuti de film. E in sto ruoło del "cameo" Brando el se rełega fin al resto dei so dì, ormai demotivà come atore e ingrasà a dismisura. A vałe comunque ła pena de citare ancora 'na so interpretasion da protagonista 'ntel film Don Juan De Marco maestro d'amore del 1995. El so ultimo film el xe sta The Score del 2001, a fianco de Robert De Niro.
Protesta pro "indians"[canbia | canbia sorxente]
Proprio par ła so interpretasion 'ntel film The Godfather, Brando el ga vinto on altro Oscar ma, unico caxo 'nte ła storia del cinema insieme a queło de ł'ator George C. Scott, el ga preferìo rinunciare ała statueta: ł'ator, che 'ntel fratempo el se gera avicsinà ała causa dei amerindi, el ga mandà 'na xovane squaw indiana a tegner al so posto on discorso de denuncia e de protesta contro ł'anbiente hollywoodian; ani dopo a se ga savesto che in realtà ła putea no ła gera 'na vera nativa, ma on'atrice.
Ł'atexamento (ancora 'na volta rebełe, che el el se oponeva a ł'establishment cinematografego) no el ghe ga sbarà ła strada, ł'ano sucesivo, par 'na nova nomination: apunto queła par Ultimo tango a Parigi.
Influense so ła cultura popołare[canbia | canbia sorxente]
- Al personajo de Paul de "Ultimo tango a Parigi" a se ispira Carlo Ambrosini par ła creasion deła serie de fumeti dal titoło Napołeon, edita dała Sergio Bonelli Editore.
- Marlon Brando el xe cità 'nte ła canson "Latin Lover" de Gianna Nannini
- Marlon Brando el xe cità 'nte ła canson "Marlon Brando è sempre lui" de Luciano Ligabue.
- Marlon Brando el xe cità 'nte ła canson "China Girl" de David Bowie.
- Marlon Brando el xe cità 'nte ła canson "Advertising Space" de Robbie Williams.
- Marlon Brando el xe cità 'nte ła canson "Vogue" de Madonna.
- Marlon Brando el xe cità 'nte ła canson "Pocahontas" de Neil Young.
- Marlon Brando el xe cità 'nte ła canson "Goodbye Marlon Brando" de Elton John.
Filmografia[canbia | canbia sorxente]
Ator[canbia | canbia sorxente]
- Uomini (The Men), conosesto anca come Il mio corpo ti appartiene, regia de Fred Zinnemann (1950)
- Un tram che el se ciama Dexiderio (A Streetcar Named Desire), regia de Elia Kazan (1951)
- Viva Zapata! (Viva Zapata!), regia de Elia Kazan (1952)
- Giulio Cesare (Julius Caesar), regia de Joseph L. Mankiewicz (1953)
- Il selvaggio (The Wild One), regia de Laslo Benedek (1954)
- Fronte del porto (On the Waterfront), regia de Elia Kazan (1954)
- Désirée (Désirée), regia de Henry Koster (1954)
- Bulli e pupe (Guys and Dolls), regia de Joseph L. Mankiewicz (1955)
- La casa da tè alla luna d'agosto (The Teahouse of the August Moon), regia de Daniel Mann (1956)
- Sayonara (Sayonara), regia de Joshua Logan (1957)
- I giovani leoni (The Young Lions), regia de Edward Dmytryk (1958)
- Pelle di serpente (The Fugitive Kind), regia de Sidney Lumet (1959)
- I due volti della vendetta (One-Eyed Jacks), regia de Marlon Brando (1960)
- Gli ammutinati del Bounty (Mutiny on the Bounty), regia de Lewis Milestone (1962)
- Il brutto americano (The Ugly American), conosesto anca come Missione in Oriente, regia de George Englund (1963)
- I due seduttori (Bedtime Story), regia de Ralph Levy (1964)
- I morituri (Morituri), regia de Bernhard Wicki (1965)
- La caccia (The Chase), regia de Arthur Penn (1966)
- A sud-ovest di Sonora (The Appaloosa), regia de Sidney J. Furie (1966)
- La contessa di Hong Kong (A Countess from Hong Kong), regia de Charlie Chaplin (1967)
- Riflessi in un occhio d'oro (Reflections in a Golden Eye), regia dieJohn Huston (1967)
- Candy e il suo pazzo mondo (Candy), regia de Christian Marquand (1968)
- La notte del giorno dopo (The Night of the Following Day), regia di Hubert Cornfield (1969)
- Queimada, regia di Gillo Pontecorvo (1969)
- Improvvisamente, un uomo nella notte (The Nightcomers), regia de Michael Winner (1972)
- The Godfather, regia de Francis Ford Coppola (1972)
- Ultimo tango a Parigi, regia de Bernardo Bertolucci (1972)
- Missouri (The Missouri Breaks), regia de Arthur Penn (1976)
- Superman (Superman: The Movie), regia de Richard Donner (1978)
- Apocalypse Now (Apocalypse Now), regia de Francis Ford Coppola (1979)
- La formula (The Formula), regia de John G. Avildsen (1980)
- Un'arida stagione bianca (A Dry White Season), regia de Euzhan Palcy (1989)
- Il boss e la matricola (The Freshman), regia de Andrew Bergman (1990)
- Cristoforo Colombo: la scoperta (Christopher Columbus: The Discovery), regia de John Glen (1992)
- Don Juan De Marco maestro d'amore (Don Juan DeMarco), regia de Jeremy Leven (1995)
- L'isola perduta (The Island of Dr. Moreau), regia de John Frankenheimer (1996)
- Il coraggioso (The Brave), regia de Johnny Depp (1997)
- In fuga col malloppo (Free Money), regia de Yves Simoneau (1998)
- The Score (The Score), regia de Frank Oz (2001)
- Superman II - The Richard Donner Cut (Superman II: The Richard Donner Cut), regia de Richard Donner (2006) (imagini d'archivio)
- Superman Returns (Superman Returns), regia de Bryan Singer (2006) (imagini d'archivio)
Regista[canbia | canbia sorxente]
- Łe do face deła vendeta (One-Eyed Jacks) (1960)
Altri projeti[canbia | canbia sorxente]
- Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Marlon Brando
- Su Wikiquote ghe xe dełe citasion de o su Marlon Brando
Łigamenti foresti[canbia | canbia sorxente]


text:
Entalpìa
Entalpía (da el prefiso en e intel greco thalpein incałorir), sta paroła ła xe stà cunià intel 1850 dal el fíxico todesco Clausius. Ła entalpía ła xe na magnitudine de termodenàmega simbołixada co ła łétara H, ła variasion de entalpía espresa na mexura de ła quantità de energía asorbia o sedesta da on sistema termodenàmego, o, a xe conpagno, ła quantità de energía che tal sistema el połe interscanbiar co el so entorno.
Uxualmente ła entalpía ła se mexura, dentro de el Sistema Internasional de Unidà, in joules.


text:
Bagno de Romagna
Bagno de Romagna (Bagn d'Rumagna in romagnoło) el xe on comune de 6 076 abitanti 'nte ła provincia de Forlì-Cesena.
Frasion[canbia | canbia sorxente]
San Piero in Bagno (Capoluogo e sede del Municipio), Larciano, Crocesanta, Valgianna, Selvapiana, Acquapartita, Ridracoli, Monteguidi, Crocedevoli, Vessa, Saiaccio, Careste, San Silvestro, Montegranelli, Paganico, Rio Salso, Rio Petroso, Poggio alla Lastra, Casanova dell'Alpe, Strabatenza, Pietrapazza.
Evołusion demografica[canbia | canbia sorxente]
Abitanti censii


text:
Barcełona
Barcełona (en catałan e spagnoło Barcelona) xe el capołuogo de ła Catałogna, na rejon autonoma del nord-est de ła Spagna, oltre che capołuogo de ła provincia de Barcełona e de ła comarca de Barcelonès.
Co na popołasion de 1 593 075 abitanti in cità e 5 082 126 [1]ne ł'area metropołitana, Barcełona xe ła segonda cità de ła Spagna par numaro de abitanti. Nel 1992 Barcełona gà avuo i XXV xoghi Olimpici estivi. Nel 2004 gaa ospità un evento internasional, el Forum universal de łe Culture.
Ła xe destirada sul mar Mediterraneo, a sirca 160 km a sud de ła catena montuoxa dei Pirenei e 180 da col du Perthus, che segna el confin co ła Francia, int' una pianura situada fra el mar e ła sudeta catena montuoxa, fra łe foci dei fiumi Besòs e Llobregat. El comun xe delimità a nord dai comuni de Santa Coloma de Gramenet e Sant Adrià de Besòs, a ovest da Montcada i Reixac e da Sant Cugat del Vallès, a sud da ła xona franca co L'Hospitalet e Esplugues de Llobregat, invese a est resta soło el mar. Ła cità podemo dividarla in tre sesion : i monti de ła Collserola, co el Tibidabo come majore cima (512 m) a dominar ła cità co el suo parco xoghi; ła pianura; el delta del Besòs e del Llobregat perpendicołari a ła costa. Staltre vete minori vien fora da ła piana łitoranea, ła pi conosciua de queste xe el Montjuïc (173 m), vecio sito olinpico nei presi del porto.
El sindaco atual el xe Jordi Hereu.
Indice
Storia[canbia | canbia sorxente]
Segondo ła łegenda, a fondar Barcino xe stà el cartagines Amilcare Barca, pare de Annibale. Dopo i Romani riorganiza ła cità come un castrum (un campo miłitar fortificà), meso a Mons Taber, 'na cołina dove deso ghe xe 'na parte del municipio e de fronte ła sede deła Generalitat (region) (Plaça de Sant Jaume). Ła cità xe stà batexada dai Romani co el nome de Colonia Iulia Augusta Faventia Paterna Barcino. L'organixasion antica de łe strade xe 'ncora visibile nełe cartine del centro storico e dełe mura romane rimaste in pié.
Ła cità xe stà dopo conquistada dai Vixigoti nel V secoło, dai Mori nel VIII secoło, dai Franchi ne l'ano 801 -che ła gha fata ła capital del contado de Barcełona- e sachegiada da Al-Mansur nel 985.
A partir dal X secoło Barcełona gha avuo un bel fia de tenpo de prosperità che xe continua anche quando, nel 1137, par un xogo de ałeanse, a se gha unio al regno de Aragona, deventando el centro pi inportante. Ła cità diventa el porto major del Mar Mediteraneo (e i suo mercanti e armatori gaveva i corni in croxe co i xenovesi), el centro se arichise de inportanti pałasi gotici e, tra el XIII e el XIV secoło, do nove cinte łe fortifica el cor medievałe.
Nel XIV secolo, ła cita casca in un periodo de decadensa che va vanti nei secołi dopo. L'union co el regno de Castiglia, inisiada co el matrimonio fra Fernando de Aragona e Isabella de Castiglia nel tardo '400, segna el termine de ł'indipendensa deła Catałogna.
L'industrialixasion del '800 e continuada par tuto el '900 tira un fia sù l'economia e ła cità torna a eser un inportante centro comercial, połitico e cultural. Ti o vedi anca da łe do Esposizion Universal organizae nel 1888 e nel 1926. Neła segonda metà del XIX secolo el progeto de butar zo łe vecie mura medievali fà spasio a l'Estension (en catalan Eixample) che slarga i confini de ła cità fin a magnarse i paexeti visini. Xe el caso de Gràcia, Sarrià, Horta, Sant Gervasi de Cassoles, Les Corts, Sants, Sant Andreu de Palomar e Sant Martí de Provençals.
Durante ła Guerra Sivil Barcellona se mete da ła parte de ła Republica. Durante ła guera, ła cità xe bombardada in diverse occasion dai aerei dei franchisti (2750 morti) e dopo a vien occupada el 26 de genaro 1939 da i soldai de Franco. El regime fa sparir łe istitusion połitiche autonome e no se pol pi parlar in łengua catalana. Par i 36 anni de ła ditatura (1939-1975), Barcellona se vede da novo un periodo de decadensa social e cultural. Ła forte imigrasion -quasi tuti del sud de ła Spagna- buta dentro al grupo de ła cità un casin de fioi de łengua spagnoła, copando cusì el catalan.
A ła fine degli anni '70, el ritorno a ła democrasia porta anche un recupero de ła identità połitico-cultural catałana. Barcełona inisia da novo el sviluppo cultural e urbanistico che ła gha convertia ne ła metropoli moderna che a xe ancuo. I Xoghi Olimpici, organisai nel 1992, de da un bel colpo a ło svilupo de ła capital catalana. In te i ani che va da ła designasion olinpica nel 1986 al 1992, Barcełona se trasforma tanto, rinovandose, anpliandose e promovendo ła so imagine da par tuto nel mondo.
Posti da 'ndar a veder[canbia | canbia sorxente]
A Barcełona se ga ła posibilità, caminando a pié łe so strade, de catar segni de storia miłenaria, dałe roine romane e anca de ła cita medieval fin a rivar ai quartieri del modernismo catalan, co i soi pałasi tipici, i soi quadrati, i soi viałi alberai e łe so strade łarghe.
Ła cita vecia xe tuta piana invese i posti novi ciapa major sałita man man che ti te vicini a ła catena montuoxa; par questo a volte łe strade de Barcellona te ricorda quełe de San Francisco.
Dentro al Barri Gòtic, ne ła cità vecia, bisogna vardar ła belisima catedrałe (1298-1459) gotica dedicada a Sant'Eulalia, parona deła cità. Ła catedrałe xe łiberamente per tuto el zorno, invese ł'entrada a pagamento ła gà in pi anca ła vixita dei muxei che ghe xe dentro ai palasi cołegai co a catedral come el Palau del Lloctinent che fa da sfondo ała Plaça del Rei. Senpre in tel Barri Gòtic se cata altre do cexe degne de nota: S. Maria del Mar (1329-1384) e S. Maria del Pi (1322-1480).
Anca el Parc Güell (che en catałàn se dise "Guegl") el xe propio un gran bel posto da vedare: el xe un poco łontan e bison tore el metro, ma xe el caso de 'ndare. Da insima te poi vedare ła cità co el mare da drio, el Montjuïc, ła Sagrada Familia, ła Tòre Agbar, el Arc de Trionf, e un pasto de altre robe...
El łuxèrtołòn che se cata al ingreso del jardin el xe diventà coi ani un simboło deła cità.
Galeria fotografica[canbia | canbia sorxente]
Cità xemełae[canbia | canbia sorxente]
Varda anca[canbia | canbia sorxente]
- Provincia de Barcełona
- Futbol Club Barcelona
- Metropolitana de Barcełona
- Lista dei capoluoghi degli enti subnasionałi/Eoropa
Cołegamenti esterni[canbia | canbia sorxente]
- (CA) (EN) (ES) Sito del comune di Barcellona
- Guida de Barcełona
- Storia e Guida Turistega della Xità de Barcełona
- Sito de corsi de Spagnoło in Barcełona
- (EN)(DE)(FR) www.xbarcelona.com Projeto no profit multiłéngoe so "tuto par vivere e laorar a Barcełona".
- (EN) Architetura de Barcełona
- (EN) Guida ERASMUS di Barcełona
- (IT) Parché vixitar Barcełona
- (ES) Informasion turisteghe so Barcełona
- (IT) Guida di Barcellona


text:
Christocentrismo
El christocentrismo [chri-sto-cen-trì-smo] es un currente de pensamento christian que emphatisa le centralitate del persona e del obra de Jesus Christo in le fide e in le vita non solmente del singule credente e del Ecclesia, ma del universo ipse. Cfr. Ephesios 1:1-14. Jesus Christo remane assi al centro del attention, e non, p. ex. le ecclesia, un institution religiose, leges e/o similar.
Derivatos[modificar | modificar fonte]
Christocentric adj. que pone exclusivemente Jesus Christo al centro del attention.


text:
Órxo
L'órxo (anca dito órzo e órdho; Hordeum vulgare L. 1753) el xé ła pì inportante pianta del gènare hordeum. De altésa media de 70 cm[1], e ganbara divixa da 5-8 internodi, l'órxo, come tuti i cereałi, el prexénta n'infioresénsa ciamada spiga, ermafrodita, che, na volta fecondada, ła dà na quantità de chichi che ła va dai 20 ai 30.[1]. Łe foje łe xé łónghe e stréte e quéła pì in alto ła sta a protesion parsiałe dei fruti.
Ła sémena del'órxo ła poe èsare fata sia in utuno che in primavera. 'Ntel primo caxo bixogna stare tinti che no ghe sia jełade masa inténse parché sta pianta ła ga na menore rexisténsa al frédo respeto al forménto; 'ntel secóndo ghe xé comunque na réxa inferior, parché l'órxo el se ga perso łe pióve utunałi.[2] Respeto al forménto, l'órxo el vien semenà un fià prima e rancurà un fià daspò, anca se ła réxa ła xé squaxi ła metà de queła del formento tènaro, eséndo su par xó de 3 tonełade par ètaro.[3]
Óltra che ła paja, prodóto secondario, l'órxo el vegne soratuto coltivà par łe só caròside. Faxéndołe germinare e cavàndołe sùbito, ste qua łe toe el nome de malto, che, secà e tratà co levà, el devénta bira, alcòłego conosesto fin dal'antighità e sparpagnà in difarénti parte del móndo, in particołar l'Eoropa del nord, indove l'órxo el xé bastansa coltivà anca par sta raxon qua. I chichi de órxo i ga anca funsion difarénti: maxenai i dà na farina che, par 100 g, ła dà energia par 345 cal, fornìa da 74,5 g de carboidrati, 1,6 g de grasi e 10,5 g de proteine[4]; na so caraterìstega xé ła poartà de glùtine che ła fa bóna par i celìaci, ma non par far pan.[5] Infati el pan d'órxo, considarà manco prexà de quéło bianco de forménto puro ma in ogni caxo ancora ben difuxo, spece al nord e in montagna, se fa co na miseła co altri cereałi. L'órxo maxenà daspò el se pol doparare par far el cusì dito cafè d'órxo, un bévare sénsa cafeina.
Come magnare, l'órxo el ga na beła s-cianta de bóne caraterìsteghe. Par scuminsiare, durante ła cotura el se toe drénto un mucio de aqua e cusì el sasia fasilmente, balansando el consisténte aporto całòrego.[5] El xé rico daspò de sałi minerałi che da na parte i juta l'atività del serveło (potasio, magnexio), da st'altra i fortìfica i osi (fòsforo, calcio). El xé antinfiamatorio[6] par paréce parte del corpo: par exénpio łe conoseste caramełe d'órxo łe dà sołievo a ła goła. Infin xé lasativo.[6]


text:
Chemnitz
Chemnitz (pronunzia [ˈkʰɛmnɪʦ], in sorabo Kamjenica (letaralmente torrente con sassi, dal 1953 al 1990 Karl-Marx-Stadt) la xe na cità de squasi 250 000 abitanti inte la region de la Sassonia, in Zermania oriental.
Chemnitz la xe la terza cità del Land, dopo de Lipsia e Dresda.
La cità, che prima de la guera la detegneva un centro de grando intaresse storego-cultural, la xe stada ritirada sù ex novo, inte l'intento da banda de la DDR de costruir na cità sozial ideal, tanto che anca el nome el xe stà volta in Karl-Marx-Stadt, cità de Karl Marx. Inte'l 1990 co un referendum, el 76% dei abitanti i se ga espresso pa'l tornar al nome vechio, tornà tal dal Avosto de l'ano stesso.


text:
Łovo
El lóvo (Canis lupus) el xé un mamìfaro plaçentà partegnente a ła fameja dei Cànedi, órdene sistemàtego dei carnìvori.
Caraterìsteghe[canbia | canbia sorxente]
El lóvo el ga arti łónghi, xanpe larghe e na granda capasità de rexistensa. L'olfato el xé el sénso pì sviłupà del lóvo, sto qua el xé infati 100 vólte pì sensìbiłe de queło del'ómo.
Łe dimension del lóvo łe canbia un mucio drio ła sotospeçe, e łe aumenta xeneralmente co'l créser de ła łatitùdene drio ła règoła de Bergmann. Xeneralmente l'altésa al garéxe ła vàrea fra 0,6 e 0,95 metri, mentre el péxo el va tra i 32 e i 64 chiłogrami faxendo el lóvo el pì grando fra tuti i cànidi selvàdeghi[1], anche se - raramente - i xé stai identificai, en Alasca e Cànada, alcuni exenplari dal péxo superior ai 77 kg.[2] Un esenplar selvàdego, copà 'ntel 1939 en Alasca, el rivava al péxo recor de 80 kg.[3]
Ła fórma de ła testa del lóvo ła respecia l'osadura pì granda e robusta in confronto a queła de un can. El muxo el xé ànpio, łe mandìbołe particolarmente robuste, i oci i xé ciari e dal tajo lexermente storto. Ła mascaréta fasal de un lóvo adulto ła se esténde visin ai łavri de xó e sóra e ła xé de cołor bianco-crema, mentre 'ntei individui xóveni ła pol èser inconpleda o anca scura in visinansa del muxo. Łe réce łe ga generalmente na tacadura pì ładeral e łe xé pì lónghe e larghe. De sòłito no łe tol mai xó e całae lóngo ai ładi del cao, parò łe tien in poxision drita lóngo al profil del cao. El peło el ga sénpre na cołorasion vàrea de cołori dal maron antracite al maron ciaro; ma anca nèro, beige, bianco o fulvo. Su ła scéna ła cołorasion ła xé beige co punte nère, su ła parte de sóra de łe xanpe da vanti ghe xé spéso na vistósa strisia nèra e a ła fin el torase el xé squaxi sénpre maron ciaro. Un mucio vorase, el fa parte del'órdene dei carnìvori e el xé clasifegà 'ntel gènere dei superpredatóri.
Proverbi[canbia | canbia sorxente]
co 'l lovo deventa vecio, i can ghe pisa incoste vol dir " quando un capo el diventa vecio o perde colpi, se no ghe xe tra lu e i sotoposti un bon raporto de rispeto reciproco, no ghe xe pietà: quełi soto de lu, anca i pi mone, se cava ła spisa de mandarghe qualke segno de dispreso, ke mai prima i gavaria oxà de fare ".
Note[canbia | canbia sorxente]
- ↑ Grey Wolves, Yellowstone-Bearman, novénbre 2002
- ↑ Persecution and Hunting, Animal Welfare Institute
- ↑ Wolf Facts, California Wolf Center


text:
Gaeta
Gaeta el xe on comune de 22 517 abitanti, 'nte ła Provincia de Łatina, el se cata a 120 km da Roma e 80 km da Napułi.
Persone ligà a Gaeta[canbia | canbia sorxente]
- Giorgio Benvenuto, połitego e sindacalista
Aministrasion[canbia | canbia sorxente]
Sìndico: Antonio Raimondi dal 13 de giugno 2007
Sentrałin comunal: 0771 4691
Ducati del Regno longobardo: Ducato del Friułi | Ducato de Ceneda | Ducato de Trevixo | Ducato de Vicensa | Ducato de Verona | Ducato de Trento | Ducato de Parma | Ducato de Piacensa | Ducato de Bresia | Ducato de Bergamo | Ducato de Tuscia | Ducato de Społeto | Ducato de Benevento
Stati del Sacro Romano Inpero: Contea di Asti | Principato de Benevento | Vescovato de Bresanon | Principato de Capua | Contea de Gorisia | Regno d'Italia | Marche | Ducato de Miłano | Marchexato del Monferato | Stato deła Cexa | Principato de Sałerno | Marchesato de Sałuso | Ducato de Savoia | Marca Aleramica | Contea de Sorano | Ducato de Społeto | Vescovato de Trento | Ducato de Tuscia
Stati indipendenti: Emirato di Sicilia | Regno de Siciłia | Tera Sancti Benedicti | Patriarcato de Aquileia
Comuni indipendenti: Arezzo | Bresia | Cremona | Firense | Genova | Łodi | Miłan | Perugia | Piacensa | Pixa | Siena | Viterbo
Ducati ed altre entità formalmente appartenenti all'Impero Bizantino: Ducato di Amalfi | Ducato de Gaeta | Ducato de Napułi | Ducato de Sorento | Republica de Venesia | Republica de Pixa | Exarcato de Ravena | Trani


text:
Napoleon III de Fransa
Napoleone III de Fransa - nome conpleto Carlo Luigi Napoleone Bonaparte - (Parigi, 20 de apriłe 1808 – Chislehurst, 9 de genaro 1873) xe stà un inperador fransexe.
Fioło de re Luigi Bonaparte e deła regina Hortense de Beauharnais, el xe quindi neodo in łinea cołaterałe de Napoleon Bonaparte. So fradeo Napoleone Luigi, (1803 – 1831), afiłià ała carboneria, el xe morto a Forlì conbatendo contro łe trupe austriaco-pontificie.
El se ga maridà co Eugenia de Montijo, 'na nobiłe spagnoła de orixine scosexe, dała quałe ła ga avù on fioło (Eugenio).
I scuminsi e ła corsa al poter[canbia | canbia sorxente]
In seguito ała restaurasion el se ga trasferìo, picinin a Roma, dove el ga pasà ła xoventù e, probabilmente el xe diventà menbro deła carboneria. 'Ntel 1831 el ga ris'cià ła vita a Bołogna, durante i moti, e el xe diventà uficialmente ricercà dała połisia austriaca.
Dopo ła morte del duca de Reichstadt, avegnua el 22 de lujo 1832, esendo zà morto so fradeo major, Luigi-Napoleone el se ga considerà ł’unico erede deła corona inperial che ła gera apartegnua a so zio. El ga organisà ła so rede de cołaboradori in Fransa e el se ga preparà a ciapar el poter. El so piano el ricalcava queło de so zio dopo esar scapà da ł’ixoła d'Elba: portare dała soa łe guarnigion miłitari e marciar so Parigi sołevando łe popołasion al so pasajo. El so primo tentativo el ga avù łogo a Strasburgo el 30 de otobre 1836, el se ga risolto con on fiasco e el xe sta meso in prexon.
El pare Luigi Bonaparte e so zii Luciano, Giuseppe e Girolamo i ga condanà el so gesto. So mare, Ortensia, ła ga scrito al re Luigi Fiłipo par domandarghe a so fioło de 'ndar via dała Fransa. El re el ga convinto el so governo e, in deroga a ogni procedimento łegal, el ga mandà Luigi-Napoleone a Lorient indove, munìo de schei, el 21 de novenbre 1836 el xe sta fato inbarcar so ła nave L'Andromeda direta 'nte i Stati Unìi de America, indove el xe sbarcà el 30 de marso 1837. Ma ła so permanensa oltre oçeano ła xe sta curta: tornà in Eoropa ł'ano sucesivo e el se ga stabiłìo in Svisera. 'Ntel giugno 1838 uno dei congiurai de Strasburgo el ga publicà on livro, indubiamente finansià da Luigi-Napoleon, che el cuntava i avenimenti de Strasburgo faxendo 'na ciara apołogìa del bonapartismo. El livro el xe sta sequestrà e ł'autore condanà a 5 ani de prexon. El governo fransexe el ga mandà 'na protesta a queło svisero domandando ł'espulsion del prinsipe. A sto scopo, sostegnuo da ł'Austria, el ga minacià el paexe elvetico de rocprare ałe armi, par cui ło steso Luigi-Napoleon el ga łasà ła Svisera spontaneamente 'ndando in Inghiltera.
Con ł'eredità de so mare, morta ł'ano sucesivo, Luigi-Napoleon el ga podesto continuare a finansiar i propri piani. Aprofitando del ritorno de fiama del bonapartismo susitado dała spedision organisà dal governo Thiers par el recupero dełe zenari de Napoleon I a ł’ixoła de Sant'Ełena, el xe sbarcà a Boulogne el 6 de agosto 1840 con alcuni so fedełi, sercando de ripetare el tentativo fato a Strasburgo quatro ani prima. Anca stavolta ła sołevasion deła guarnijon e dełe popołasion no łe xe sucese, el tentativo el xe fałìo mixeramente e Luigi-Napoleone el xe sta arestà co i so conplici e meso in prexon 'ntel forte de Ham. El proceso a so carico el se ga fato 'nte ł'indifarensa general de fronte ała Camara dei Pari dal 28 de setenbre al 6 de otobre e el xe finìo con ła condana al carsare a vita [1]. El xe restà in prexon 'nte ła forteza de Ham par siè ani[2]dopo i quałi el xe riusìo a evadare apropriandose dei vestiti de un pitore che el frequentava ła prexon. Scapà a Łondra el xe rientà in Fransa dopo ła rivołusion del 1848.
El poter[canbia | canbia sorxente]
Presentandose par vinsare łe ełesion presidensiałi del 2 de diçebbre del 1848 co on programa che el prevedeva on governo forte, el consołidamento sociałe e ła grandessa deła nasion, el xe sta ełeto Presidente deła Seconda Republica fransexe (20 de diçenbre 1848 - 2 de diçenbre 1852) ała quałe el ga messo fine ciapando i poderi ditatoriałi faxendose proclamar Inperador (2 de diçenbre 1852 - 4 de setenbre 1870) col nome de Napoleon III e dando orixine al Secondo Impero fransexe. El xe sta ciamà dai criteghi Napoleon le petit (sarcastico titoło de on pamphlet scrito da Hugo contro de lu).[3]
Onorificense[canbia | canbia sorxente]
Note[canbia | canbia sorxente]
- ↑ Su 312 Pari de Fransa ben 160 i se ga astegnuo
- ↑ In chel periodo de catività el ga scrito ł'opara De l'extinction du paupérisme
- ↑ Inte 'na situasion che ła ricorda queła de Luigi XVIII, el numaro dinastico de Napoleon III el presupone ła prexensa de on legitimo Napoleon II che in efeti, fioło de Napoleon Bonaparte e nominà sucesivamente duca de Reichstadt, el ga regnà soło par du dì e el xe morto xovane e in exiłio.
Altri projeti[canbia | canbia sorxente]
- Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Napoleon III de Fransa
Sucesion[canbia | canbia sorxente]


text:
Federico II de Prusia
Re Federico II Hohenzollern dito Federico el Grande (in tedesco: Friedrich der Große) (Berlin, 24 de genaro 1712 – Potsdam, 17 de agosto 1786) xe stà un sovrano e compositore prusian. El ga savesto far cresare el proprio reino da Stato picinin a potensa eoropea.
El xe sta uno dei personaji pì influenti e raprexentativi del so tenpo, rapresentando ła tipica figura setecentesca del monarca iłuminà. Ła so asion ła ga tocà sia el piano połitego e miłitare, sia queło de ł'economia e de ł'aministrasion statałe, sia ło svilupo dełe siense e dełe arti.
Łivri[canbia | canbia sorxente]
- Alessandro Barbero, Federico il Grande, Sellerio, Palermo, 2007