text:
Hopaenena eitavelo laMoses
“Meitavelo Moses, eshi a kula, okwa anya a ifanwe omona wokakadona kaFarao.”—HEB. 11:24.
1, 2. (a) Eshi Moses a li e na omido 40 okwa li a ninga etokolo lilipi? (Tala efano pehovelo loshitukulwa.) (b) Omolwashike Moses a li a hoolola okuhepekwa pamwe noshiwana shaKalunga?
MOSES okwa li e shii kutya omauwa elipi a li ta dulu okumona muEgipti. Molwaashi okwa li hadi mombala, okwa li e wete kutya oya kula neenghono noi yadi oupuna. Okwa li a “longwa ounongo aushe wOvaegipti,” tashi dulika mwa kwatelwa oungoba, okushiiva nawa oinima yomewangandjo, omwaalu nosho yo oinima ikwao yopaunongononi. (Oil. 7:22) Okwa li ta dulu okumona oupuna, eenghonopangelo noufembanghenda oo Ovaegipti vamwe va li itava dulu okumona.
2 Ndele Moses eshi a li e na omido 40, okwa li a ninga etokolo olo tashi dulika la li la kumwifa oukwaneumbo womombala yaEgipti, oo we mu tekula. Ka li a hoolola nokuli nande okukala nonghalamwenyo yakwalukeshe oyo ya li i niwe kOvaegipti vamwe, ndele oyokukala pamwe novapika. Omolwashike mbela? Omolwaashi Moses okwa li e na eitavelo. (Lesha Ovaheberi 11:24-26.) Omolweitavelo, Moses okwa li e wete shihapu shi dulife oinima oyo ya li mounyuni oo we mu dingilila. Molwaashi Moses okwa li omunhu oo ha yandje elitulemo koinima yopamhepo, okwa li e na eitavelo mwaao “e he wetike,” Jehova, nomokuwanifwa kwomaudaneko aye. — Heb. 11:27.
3. Omapulo atatu elipi taa ka nyamukulwa moshitukulwa eshi?
3 Nafye otwa pumbwa okukala tu wete shihapu shi dulife osho tu wete nomesho etu okomutwe. Otu na okukala tu na ‘eitavelo.’ (Heb. 10:38, 39) Opo tu kale tu na eitavelo la kola, natu ka konakoneni osho sha popiwa shi na sha naMoses mOvaheberi 11:24-26. Eshi hatu konakona omushangwa oo, natu kongeni omanyamukulo omapulo aa: Ongahelipi eitavelo la li la kwafela Moses aha yandje elitulemo komahalo opambelela? Ongahelipi eitavelo la li le mu kwafela a kale a lenga omaufembanghenda aye oilonga eshi a li ta shekwa? Omolwashike Moses a li a “taalela kondjabi”?
KA LI A YANDJA ELITULEMO KOMAHALO OPAMBELELA
4. Moses okwa li a didilika shike shi na sha ‘nouwa womoulunde’?
4 Omolweitavelo, Moses okwa li a didilika kutya ‘ouwa womoulunde’ owopakafimbo. Vamwe otashi dulika va li tava tomhafana kutya nonande ovanhu vahapu muEgipti ova li hava longele oikalunga nohava longifa oumhulile, Egipti osha li epangelo enaenghono mounyuni ofimbo oshiwana shaJehova sha li tashi mono oixuna shi li ovapika. Ndele nande ongaho, Moses okwa li e shii kutya Kalunga okwa li ta ka lundulula oinima. Nonande ovo va li tava lalakanene okuwanifa po omahalo okuliholamwene ova li tava monika va fa tava pondola, Moses okwa li e na eitavelo kutya ovakolokoshi otava ka hanaunwa po. Osho oshe mu ningifa aha yulwe ‘kouwa wopakafimbo womoulunde.’
5. Oshike tashi ke ku kwafela u kondjife “ouwa wokafimbo womoulunde”?
5 Ongahelipi to dulu okukondjifa “ouwa wokafimbo womoulunde”? Dimbuluka kutya ouwa womoulunde otau xulu po. Nomesho eitavelo, kala u wete kutya ‘ounyuni otau xulu po pamwe nokahalu kao.’ (1 Joh. 2:15-17) Dilonga konakwiiwa yovanyoni ovo itave livele ombedi. ‘Ove li pomufenu, ndee tava mono exulilo lehalukifo.’ (Eps. 73:18, 19) Ngeenge to yelekwa u nyone, lipula kutya, ‘Onda hala oku ka kala nonakwiiwa ya tya ngahelipi?’
6. (a) Omolwashike Moses a li a anya ‘okwiifanwa omona wokakadona kaFarao’? (b) Omolwashike to diladila kutya Moses okwa li a ninga etokolo li li mondjila?
6 Eitavelo laMoses ola nwefa mo yo ehoololo laye li na sha neifano. Ombibeli oya ti: “Meitavelo Moses, eshi a kula, okwa anya a ifanwe omona wokakadona kaFarao.” (Heb. 11:24) Moses ka li a tomhafana kutya ota dulu okulongela Kalunga e li oshilyo shoukwaneumbo womombala nokulongifa oupuna noufembanghenda waye a kwafele ovamwaxe Ovaisrael. Ndele ponhele yaasho, okwa li a tokola toko okukala e hole Jehova nomutima, nomwenyo neenghono daye adishe. (Deut. 6:5) Etokolo laMoses ola li le mu amena komaupyakadi mahapu. Oupuna muhapu waEgipti oo a li a fiya po lwanima owa ka ninga po wOvaisrael. (Ex. 12:35, 36) Farao okwa li a fifwa ohoni nokudipawa. (Eps. 136:15) Mepingafano naFarao, Moses okwa li a xupifwa nokwa li a longifwa kuKalunga a pitife mo oshiwana ashishe shOvaisrael muEgipti. Onghalamwenyo yaye oya li i na eityo lela.
7. (a) Metwokumwe naMateus 6:19-21, omolwashike tu na okulalakanena onakwiiwa oyo tai kalelele? (b) Hokolola oshimoniwa osho tashi divilike eyooloko olo li li pokati koinima yopamaliko naayo yopamhepo.
7 Ngeenge ou li omupiya waJehova omunyasha, ongahelipi eitavelo tali dulu oku ku kwafela eshi to hoolola eifano? Owa katuka pandunge ngeenge owa ninga eemhangela di na sha nonakwiiwa. Ndele mbela eitavelo momaudaneko aKalunga otali ku linyengifa u lalakanene onakwiiwa yopakafimbo ile oyoyo tai kalelele? (Lesha Mateus 6:19-21.) Omundanishi dingi mondanisha hai ifanwa ballet wedina Sophie okwa li e lipula epulo olo. Omahangano ondanisha oyo mOilongo ya Hangana okwa li e mu pa oimaliwa yoku ke lihonga opo a kale dingi mondanisha oyo. Okwa ti: “Onda li handi kala nda tunhukwa eshi handi tangwa, nonda li yo handi kala ndi udite kutya ondi li xwepo ndi dule oomakula vange. Ashike kanda li nda hafa.” Opo nee Sophie okwa li a tala okavidio Young People Ask—What Will I Do With My Life? Okwa ti: “Onda li nda didilika kutya ounyuni owa ningifa nge ndi pondole nokutanga nge opo ndi efe po okulongela Jehova nomutima aushe. Onda li nda ilikana kuJehova, opo nee onda li nda efa po eifano lokundanisha.” Mbela Sophie oku uditile ngahelipi etokolo laye? Okwa ti: “Ihandi djuulukwa onghedi yange yonale yokukalamwenyo. Paife onda hafa filufilu. Ohandi kokola ondjila pamwe nomushamane wange. Katu fi ovanamadina, notu na shinini painiwe. Ashike otu na ekwatafano liwa naJehova, tu na ovakonakonimbibeli notwe litulila po omalalakano opamhepo. Inandi lipa nandenande oushima eshi nda efa po eifano olo.”
8. Omayele opaMbibeli elipi taa dulu okukwafela omunyasha a hoolole nghee ta ka longifa onghalamwenyo yaye?
8 Jehova oku shii osho sha denga mbada kwoove. Moses okwa ti: “Omwene Kalunga koye ote ku pula shike shimwe ngeno, ashike ove u kale nokutila Omwene Kalunga koye, u ende alushe neendjila daye, ndele u mu hole nokulongela Omwene Kalunga koye nomutima woye aushe nomwenyo woye aushe. Opo u kale nokudiinina oipango yOmwene neenghedimhango edi handi ku [lombwele] nena eli, opo u kale u nelao.” (Deut. 10:12, 13) Fimbo u li omunyasha, hoolola eifano olo tali ke ku kwafela u kale u hole Jehova noku mu longela “nomutima woye aushe nomwenyo woye aushe.” Kala u na elineekelo kutya okuninga ngaho otaku ke ku kwafela u “kale u nelao.”
OKWA LI A LENGA OMAUFEMBANGHENDA AYE OILONGA
9. Yelifa kutya oshike tashi dulika sha li she shi ninga shidjuu kuMoses okuwanifa po oshilonga shaye.
9 Moses okwa li ‘a tala ko okushekwa kwaKristus oko oupuna u dule omamona omuEgipti.’ (Heb. 11:26) Moses okwa li a tumwa eli ngaashi ‘Kristus’ ile ‘Omuvaekwa,’ meityo olo kutya okwa li a hoololwa kuJehova a pitife Ovaisrael muEgipti. Okwa li e shii kutya itashi ka kala shipu okuwanifa po oshilonga osho, okwa li nokuli e na “okushekwa.” Umwe womOvaisrael okwa li e mu sheka ta ti: “Olyelye e ku tula po u kale omwene nomutokoli wetu?” (Ex. 2:13, 14) Lwanima, Moses okwa li a pula Jehova ta ti: “Farao ota ka pwilikina nge ngahelipi?” (Ex. 6:12) Opo e lilongekidile okuungaunga nomasheko, Moses okwa li a lombwela Jehova outile nomalipulo aye. Jehova okwa li a kwafela ngahelipi Moses a wanife po oshilonga shaye shidjuu?
10. Jehova okwa li a kwafela ngahelipi Moses a wanife po oshilonga shaye?
10 Tete, Jehova okwa li a shilipaleka Moses a ti: “Ohandi ka kala pamwe naave.” (Ex. 3:12) Oshitivali, Jehova okwa li e mu kwafela a kale e na omukumo eshi e mu yelifila eityo ledina laye, a ti: “Ame ohandi ka kala osho nda hoolola okukala.” * (Ex. 3:14, NW) Oshititatu, okwa li a pa Moses eenghono dopashikumwifilonga odo da li tadi ulike kutya Moses okwa li a tumwa shili kuKalunga. (Ex. 4:2-5) Oshitine, Jehova okwa li a lombwela Moses a kufe Aron va ka longe pamwe noku kale omupopikalelipo waye, opo e mu kwafele a wanife po oshilonga shaye. (Ex. 4:14-16) Pexulilo longhalamwenyo yaye, Moses okwa li a tomhwa filufilu kutya Kalunga oha kwafele ovapiya vaYe va wanife po oshilonga keshe osho te va pe nokwa li a lombwela oo e mu pingena po, Josua, e na omukumo, a ti: “NOmwene ote ku tetekele. Ye ota ka kala naave. Ye ite ku efa ndee ite ku fii po. Ino tila. Ino haluka.”—Deut. 31:8.
11. Omolwashike Moses a li a lenga neenghono oshilonga shaye?
11 Kekwafo laJehova, Moses okwa li a lenga neenghono oshilonga shaye shidjuu, a li e shi tala ko shi “dule omamona omuEgipti.” Mbela okulongela Farao otaku yelekanifwa nokulongela Kalunga Omunaenghono adishe? Mbela okukala elenga muEgipti oku na ongushu tai yelekwa nokukala ‘Kristus,’ ile omuvaekwa waJehova? Moses okwa li a pewa ondjabi omolwoikala yaye yolupandu. Okwa li a hafela ekwatafano le likalekelwa naJehova, oo a li e mu kwafela a ulike ‘eenghono ditilifa’ eshi a li ta twala Ovaisrael kEdu lEudaneko. — Deut. 34:10-12.
12. Omaufembanghenda elipi a dja kuJehova tu na okukala twa lenga?
12 Nafye otu na oshilonga osho twe lineekelelwa. Okupitila mOmona waye, Jehova okwe tu pa oukalele, ngaashi a li e u pa omuyapostoli Paulus navakwao. (Lesha 1 Timoteus 1:12-14.) Atusheni otu na oufembanghenda wokuudifa onghundana iwa. (Mat. 24:14; 28:19, 20) Vamwe otava longo ve li ovakalele vefimbo li yadi. Ovamwatate va ninginifwa nova pyokoka ohava longo momaongalo ve li ovayakuliongalo novakulunhuongalo. Ndele ovapambele voye ovo vehe fi ovaitaveli ile vamwe otashi dulika va kale vehe udite ko kutya omaufembanghenda oo oku na ongushu yashike ile nokuli ve ku sheke omolwomaliyambo oye. (Mat. 10:34-37) Ngeenge ova pondola moku ku teya omukumo, otashi dulika u hovele okukala wa limbililwa ngeenge omaliyambo oye otaa ti sha ngoo shili ile ngeenge oto dulu ngoo shili okuwanifa po oshilonga shoye. Ngeenge osho osha ningwa, ongahelipi eitavelo tali ku kwafele uha sholole?
13. Jehova ohe tu kwafele ngahelipi tu wanife po oilonga yetu yopakalunga?
13 Pula Jehova u na eitavelo e ku yambidide. Mu lombwela outile nomalipulo oye. Komesho yaaishe, Jehova oye e ku pa oshilonga osho, note ke ku kwafela u pondole. Ngahelipi mbela? Omonghedi ya faafana naayo a li a kwafela Moses. Tete, Jehova okwe ku shilipaleka a ti: “Ame ohandi ku pameke ndee handi ku kwafa yo, Ame ohandi ku yambidida yo neke lolulyo louyuki wange.” (Jes. 41:10) Oshitivali, okwe ku dimbulukifa yo kutya omaudaneko aye oku shii okulineekelwa, eshi a ti: “Ngaashi nde shi tongele, osho handi ka ninga yo; Ame nde shi tota, Ame ohandi shi wanifa yo.” (Jes. 46:11) Oshititatu, Jehova okwe ku pa “eenghono di dule odo dopaushitwe” u wanife po oukalele woye. (2 Kor. 4:7, NW) Oshitine, opo e ku kwafele u lididimike eshi to wanifa po oshilonga shoye, Tate yetu omufilishisho okwe ku pa oumwainafana wovalongelikalunga vashili ovo hava ‘hekelekafana nokutungafana.’ (1 Tes. 5:11) Eshi Jehova te ku kwafele u wanife po oilonga yoye, eitavelo loye muye otali kolo noto ka kala wa lenga omaufembanghenda oo u na moilonga yaye kutya oku na ongushu e dule emona keshe lokombada yedu.
OKWA LI “A TAALELA KONDJABI”
14. Omolwashike Moses a li e na oushili kutya ota ka pewa ondjabi?
14 Moses okwa li “a taalela kondjabi.” (Heb. 11:26) Nonande Moses ka li e shii shihapu shi na sha nonakwiiwa, okwa li a longifa eshiivo olo e na opo li mu wilike eshi ta ningi omatokolo. Ngaashi xekulululwa Abraham, Moses okwa li e shii kutya Jehova ota dulu okunyumuna oonakufya. (Luk. 20:37, 38; Heb. 11:17-19) Molwaashi okwa li e na elineekelo momaudaneko aKalunga, ka li e wete omido 40 odo a kala onhauki nosho yo 40 odo a kala mombuwa da hepa. Nonande ka li e shii kutya Kalunga ota ka wanifa po ngahelipi omaudaneko aye, omesho aye eitavelo okwa li e mu kwafela a mone ondjabi oyo ihe wetike nomesho okomutwe.
15, 16. (a) Omolwashike tu na okuyandja elitulemo kondjabi oyo hatu ka mona? (b) Omanangeko noupuna elipi wa teelela nodjuulufi oku ka hafela koshi yepangelo lOuhamba waKalunga?
15 Oho kala ngoo wa “taalela kondjabi” oyo to ka pewa? Ngaashi Moses, nafye katu shii naanaa ashishe shi na sha nokuwanifwa kwomaudaneko aKalunga. Pashihopaenenwa, ‘inatu shiiva efimbo’ olo oudjuu munene tau ke uya. (Mark. 13:32, 33) Ashike otu shii shihapu shi na sha noParadisa oyo tai ke uya shi dulife pwaasho Moses a li e shii. Nonande katu shii ashishe osho sha kwatelwa mo, Jehova okwe tu pa omaudaneko mahapu e na sha nanghee onghalamwenyo tai ka kala koshi yepangelo lOuhamba waye, oo hatu dulu ‘okutala’ kuo. Ngeenge otwa kala tu na efano la twa momadiladilo li na sha nounyuni mupe, otashi ke tu linyengifa tu konge tete Ouhamba. Ngahelipi mbela? Diladila kwaashi: Mbela oto ka landa ngoo eumbo lonhumba olo uhe shii naanaa kutya ola tya ngahelipi? Hasho nandenande! Sha faafana, itatu ka longifa onghalamwenyo yetu mokulalakanena oinima oyo tai xulu po. Eitavelo letu nali tu kwafele tu kale tu na efano la twa li na sha nonghalamwenyo yetu koshi yepangelo lOuhamba waKalunga.
16 Opo u kale u na efano la twa momadiladilo oye li na sha nOuhamba waKalunga, “taalela,” sha hala kutya, kala wa fa u liwete u li moParadisa. Pashihopaenenwa, ngeenge to lesha kombinga yovanhu ovo va popiwa mOmbibeli ovo va li ko fimbo Jesus a li ine uya kombada yedu, diladila kwaasho tashi dulika to ke va pula eshi tava ka nyumuka. Diladila yo kutya navo otashi dulika ve ke ku pule kutya onghalamwenyo yoye oya li ngahelipi momafiku axuuninwa. Diladila yo kehafo olo tali ka kala po eshi to ka shakena novapambele voye ovo va li ko omido omafele da pita nokunghee to ke va honga kombinga yaasho Kalunga e va ningila. Diladila yo vali kehafo olo to ka kala u na eshi to ke lihonga kombinga yoifitukuti i lili naku lili oyo pokati kayo novanhu tapa ka kala ombili. Dilonga yo kunghee to ka kala u na ekwatafano lopofingo elela naJehova eshi to ka enda kanini nakanini wa yuka mewaneneno.
17. Ongahelipi okukala tu na efano la twa li na sha nondjabi yetu yomonakwiiwa taku tu kwafele kunena?
17 Okukala tu na efano la twa momadiladilo li na sha nonakwiiwa otaku tu kwafele tu pule komesho, tu kale twa hafa notu ninge omatokolo a kanghamena konakwiiwa oyo tai kalelele. Paulus okwa li a shangela Ovakriste ovavaekwa a ti: ‘Ngeenge hatu teelele eshi tuhe shi wete, ohatu shi teelele nokulididimika.’ (Rom. 8:25) Ashike eendjovo odo inadi ngabekelwa ashike ovavaekwa ndele otadi longo yo kOvakriste aveshe. Nonande inatu mona ondjabi yetu natango, otu na eitavelo la kola eshi twa teelela nelididimiko ‘ondjabi’ oyo. Ngaashi Moses, katu wete omido odo twa kala hatu longele Jehova da fa da ya momeva. Ndele ponhele yaasho, otwa tomhwa kutya “ei i wetike otai xulu po, ndelenee inya i he wetike otai kala po fiyo alushe.”—Lesha 2 Ovakorinto 4:16-18.
18, 19. (a) Omolwashike tu na okukondja opo tu kale tu na eitavelo? (b) Oshike hatu ka kundafana moshitukulwa tashi landula?
18 Eitavelo “olo elineekelo la pama okulineekela osho tashi teelelwa nokuliukifa painima i he wetike.” (Heb. 11:1) Omunhu oo ha diladila pambelela ke shii kutya oshi na ongushu i fike peni okulongela Jehova. Omunhu a tya ngaho okwa tala ko oinima yopamhepo i li “oulai.” (1 Kor. 2:14) Fyeni otwa teelela oku ka hafela omwenyo fiyo alushe noku ka mona eshi ovanhu tava nyumunwa, oinima oyo ovanhu mounyuni ou ihava diladila nokuli kuyo. Ngaashi ovanhu vamwe vopefimbo laPaulus ovo va li ve mu ula kutya “omupopyaani,” ovanhu vahapu kunena otava diladila kutya eteelelo olo hatu udifa oshinima sha nyika oulai filufilu. — Oil. 17:18.
19 Molwaashi otwa dingililwa kovanhu ovo vehe na eitavelo, otu na okukondja opo tu kale tu na eitavelo. Ilikana kuJehova opo “eitavelo loye li ha dime mo muove.” (Luk. 22:32) Ngaashi Moses, kala u shii kutya oto ka mona oilanduliko ilipi ngeenge owa nyono, u shii ongushu yokulongela Jehova nou na eteelelo lomwenyo waalushe. Ndele mbela osho ashike hatu lihongo kuMoses osho? Hasho nandenande. Moshitukulwa tashi landula, ohatu ka kundafana nghee eitavelo la kwafela Moses a mone oo “e he wetike.”—Heb. 11:27.
^ okat. 10 Shi na sha neendjovo odo tadi hangwa muExodus 3:14, omuhongwanhu umwe wOmbibeli okwa ti: “Kape na osho tashi mu imbi a wanife po ehalo laye . . . Edina eli [Jehova] ola li tali ka kala oshungongulu kOvaisrael, li li odjo yaalushe yeteelelo noyehekeleko.”


c: text/html

text:
ETUKULWA 10
Oshili kombinga yovaengeli
1. Omolwashike twa pumbwa okulihonga kombinga yovaengeli?
JEHOVA okwa hala tu shiive oukwaneumbo waye. Ovaengeli ove li oshitukulwa shoukwaneumbo waJehova. Ombiibeli oya ti kutya ovaengeli ‘ovana ovamati vaKalunga.’ (Job 38:7) Oshilonga shovaengeli oshashike naanaa? Ongahelipi va kala nokukwafela ovanhu mefimbo la pita? Mbela otava dulu ngoo oku tu kwafela kunena? — Tala omafatululo oitya pexulilo lembo, oshitwa 8.
2. Ovaengeli ova dja peni? Kalunga okwa shita ovaengeli vangapi?
2 Otwa pumbwa okushiiva kutya ovaengeli ova dja peni. Ovakolossi 1:16 otave tu lombwele kutya tete Jehova okwa shita Jesus, ndele “muye [Jesus] omo mwa shitilwa aishe inya yomeulu naai yokombada yedu.” Oishitwa oyo oya kwatela mo ovaengeli. Ovaengeli ove li vangapi? Ombiibeli oya ti kutya oku na ovaengeli omamiliyona omafele. — Epsalme 103:20; Ehololo 5:11.
3. Job 38:4-7 ote tu lombwele shike kombinga yovaengeli?
3 Ombiibeli otai hongo kutya fimbo Jehova ina shita edu, tete okwa shita ovaengeli. Ndele mbela ova li ve udite ngahelipi eshi va mona edu la shitwa? Ombiibeli oya popya membo laJob kutya ova li va hafa. Ovaengeli ova li oukwaneumbo wa hangana tau longele Jehova. — Job 38:4-7.
OVAENGELI OHAVA KWAFELE OVAPIYA VAKALUNGA
4. Otu shi shii ngahelipi kutya ovaengeli ove na ko nasha novanhu?
4 Ovaengeli ova kala alushe ve na ohokwe movanhu nomokuwanifwa kwelalakano laJehova li na sha nedu nosho yo ovanhu. (Omayeletumbulo 8:30, 31; 1 Petrus 1:11, 12) Ove na okukala va li va nyemata eshi Adam naEva va nyona kuKalunga. Natango oshi na okukala she va nyemateka neenghono kunena okutala ovanhu vahapu inava hala okudulika kuJehova. Ndele ngeenge omunhu okwe livela ombedi ndele ta alukile kuKalunga, ovaengeli ohava kala va hafa shili. (Lukas 15:10) Ovaengeli ove na ko nasha neenghono novanhu ovo tava longele Kalunga. Jehova ohe va longifa opo a kwafele nokwaamena ovapiya vaye ovo ve li kombada yedu. (Ovaheberi 1:7, 14) Natu ka taleni koihopaenenwa imwe i na sha naasho.
5. Ongahelipi ovaengeli va li va kwafela ovapiya vaKalunga mefimbo la pita?
5 Jehova okwa li a tuma ovaengeli vavali opo va kwafele Lot noukwaneumbo waye va fiye po oilando Sodom naGomorra oyo ya li tai hanaunwa po. (Genesis 19:15, 16) Konima yomido omafele, omuprofeti Daniel okwa li a ekelwa mekololo leenghoshi, ashike ka li a ningilwa owii molwaashi ‘Kalunga okwa tuma omweengeli waye, ndele ta kwata omilungu deenghoshi.’ (Daniel 6:23) Natango lwanima eshi omuyapostoli Petrus a li a idililwa modolongo, Jehova okwa li a tuma omweengeli e mu mangulule. (Oilonga 12:6-11) Ovaengeli ova li yo va kwafela Jesus eshi a li kombada yedu. Pashihopaenenwa, konima eshi a ninginifwa, ‘ovaengeli ove mu yakula.’ (Markus 1:13) Fimbo Jesus ina dipawa, omweengeli umwe okwa li e ‘mu dika eenghono.’ — Lukas 22:43.
6. (a) Otu shi shii ngahelipi kutya ovaengeli ohava kwafele oshiwana shaKalunga kunena? (b) Omapulo elipi hatu ka nyamukula paife?
6 Kunena, ovaengeli ihave lihololele vali ovanhu. Ashike natango Kalunga oha longifa ovaengeli va kwafele ovapiya vaye. Ombiibeli otai ti: “Omwengeli wOmwene ota ongo nokudingilila onhanda kuava have mu tila, ndee te va xupifa.” (Epsalme 34:8) Omolwashike twa pumbwa eameno? Omolwaashi otu na ovatondi ovanaenghono ovo va hala oku tu etela oshiponga. Ovo oolyelye? Ova dja peni? Ova hala oku tu etela oshiponga ngahelipi? Opo tu mone omanyamukulo komapulo oo, natu ka taleni kwaasho sha holokele po okafimbo kaxupi konima eshi Adam naEva va shitwa.
OVATONDI VETU OVO IHAVA MONIKA
7. Oshike osho ovanhu va ninga po omolwomaheka aSatana?
7 Otwe lihonga mEtukulwa eti-3 kutya omweengeli umwe okwa li a hovela okukala ina hala okudulika kuKalunga nokwa li a hala okulongelwa kuvakwao. Ombiibeli otai ti kutya oye Satana Ondiaboli. (Ehololo 12:9) Satana okwa li a hala vamwe navo va kale ihava dulika kuKalunga. Okwa li a pondola okuheka Eva, nokudja opo okwa pondola yo okuheka ovanhu vahapu. Ndele nande ongaho, ovanhu vamwe ngaashi Abel, Henok naNoa ova kala ovadiinini kuJehova. — Ovaheberi 11:4, 5, 7.
8. (a) Osha enda ngahelipi opo ovaengeli vamwe va ninge eendemoni? (b) Eendemoni oda li da ninga po shike opo di xupe pEyelu?
8 Pefimbo laNoa, ovaengeli vamwe ova li va tokola okuhadulika kuJehova ndele tava di mo meulu nokuuya kombada yedu va kale ngaashi ovanhu. Omolwashike mbela? Ombiibeli oya ti kutya ovaengeli ovo ova li va hala okukala ve na ovakulukadi. (Lesha Genesis 6:2.) Ashike osha puka kovaengeli okuninga ngaho. (Judas 6) Ngaashi ovaengeli ovo ovakolokoshi, ovanhu vahapu pefimbo opo kava li hava dulika nove hole elongifo leenghono. Opo nee Jehova okwa li a tokola okuhanauna po ovanhu ovakolokoshi nEyelu. Ashike okwa li a xupifa ovapiya vaye ovadiinini. (Genesis 7:17, 23) Opo ovaengeli ovo ovakolokoshi va xupe pEyelu, ova li va shuna meulu. Ombiibeli oya ti kutya ovaengeli ovo ovo eendemoni. Ovaengeli ovo ova hoolola okuhadulika ngaashi Satana, na Satana okwa ninga omupangeli wavo. — Mateus 9:34.
9. (a) Oshike sha li sha ningilwa eendemoni eshi da shuna meulu? (b) Ohatu ke lihonga shike?
9 Jehova ina tambula ko vali ovaengeli ovo moukwaneumbo waye molwaashi ihava dulika. (2 Petrus 2:4) Eendemoni ihadi dulu vali okulundulukila momalutu opanhu, ashike natango otadi “hongaula ounyuni aushe.” (Ehololo 12:9; 1 Johannes 5:19) Natu ka taleni kutya ongahelipi tadi twikile okuheka nokupukifa ovanhu vahapu. — Lesha 2 Ovakorinto 2:11.
NGHEE EENDEMONI HADI PUKIFA OVANHU
10. Eendemoni ohadi pukifa ngahelipi ovanhu?
10 Eendemoni ohadi pukifa ovanhu momikalo dihapu. Ovanhu ngeenge tava kwatafana neendemoni ohave shi ningi sha yukilila ile okupitila momunhu wonhumba, ngaashi eendudu ile ovanyanekeli. Okukwatafana neendemoni oko oumhulile. Ombiibeli otai tu londwele tu kale kokule nakeshe shimwe osho shi na ekwatafano neendemoni. (Ovagalati 5:19-21) Omolwashike? Ngaashi ashike omukongo ha longifa omwiyo opo a kwate oshifitukuti, eendemoni nado ohadi longifa omaheka opo di kwate ko ovanhu. — Tala omafatululo oitya pexulilo lembo, oshitwa 26.
11. Enyanekelo oshike, nomolwashike tuhe na okunyanekela?
11 Omwiyo umwe oo eendemoni hadi longifa oo enyanekelo. Osho osha kwatela mo okukendabala okushiiva osho tashi ka ningwa monakwiiwa ile oinima ihe shiivike. Vamwe ohava kendabala okutala momukonda, okutala mokakola, okufatulula okukwena kwonhumba kwoinamwenyo neendjodi, okutongolola omifinda odo di li peke nosho yo okukoshwa omupya. Ovanhu vahapu otava diladila kutya inashi puka okuninga oinima ya tya ngaho noitashi dulu okutwala omunhu moshiponga, ashike osha puka filufilu nosha nyika oshiponga. Pashihopaenenwa, Ombiibeli otai ulike kutya eendemoni ohadi longele kumwe novanhu ovo hava nyanekele. Oilonga 16:16-18 oya popya kombinga ‘yomhepo youpule’ oyo ya li ya kwafela okakadona kamwe ka ‘xunganeke’ kombinga yonakwiiwa. Konima eshi omuyapostoli Paulus a ta mo ondemoni muko, okakadona oko kaka li vali ka dula okuxunganeka kombinga yonakwiiwa.
12. (a) Omolwashike tuhe na okukendabala okupopya noonakufya? (b) Omolwashike ovapiya vaKalunga vehe na okukufa ombinga moinima oyo i na ekwatafano neendemoni?
12 Eendemoni ohadi pukifa yo ovanhu moku va itavelifa kutya oonakufya inava fya shili ndele ove li konhele imwe ve na omwenyo notava dulu okupopiwa navo ile oku tu etela nokuli oshiponga. Pashihopaenenwa, omunhu ngeenge a filwa kaume ile omupambele, otashi dulika a ye kovanhu ovo haku tiwa ohava popi noonakufya ile neemhepo dovafi. Omupopi neemhepo otashi dulika a lombwele oo a filwa oshinima shihokwifa kombinga yakaume ile omupambele oo a fya ile nokuli a popye newi la fa lanakufya filufilu. (1 Samuel 28:3-19) Oinima ihapu oyo hai ningwa pomafudiko nayo oya kanghamena keitavelo olo kutya oonakufya ove na omwenyo konhele imwe i lili. Osho otashi dulika shi kale sha kwatela mo okudana oivilo yomafudiko, oivilo yokudimbuluka oonakufya omudo nomudo, okufiyawila (ile okuyambela oonakufya oikulya noikunwa), oinima yopamifyuululwakalo oyo hai ningilwa ovafiyekadi peefya ile okukufa ombinga meenghulunghedi odo hadi ningwa meefya. Ngeenge Omukriste okwa anye okukufa ombinga moinima ya tya ngaho, ovapambele ile ovanamukunda otashi dulika va kale tave mu sheke, tave mu tuku ile va kale inava hala vali okupopya naye. Ashike Ovakriste ove shii kutya oonakufya kave na omwenyo. Itatu dulu okupopya navo noitava dulu oku tu etela oshiponga. (Epsalme 115:17) Inatu hetekela nande okupopya noonakufya, okukwatafana neendemoni, ile okukufa ombinga moinima oyo i na ekwatafano neendemoni. — Lesha Deuteronomion 18:10, 11; Jesaja 8:19.
13. Oshike osho ovanhu vahapu ovo vali nale ve na oumbada wokutila eendemoni va dula okuninga?
13 Eendemoni ihadi heke ashike ovanhu ndele ohadi va tilifa yo. Kunena, Satana neendemoni daye ove shi shii kutya ove na ko ashike ‘okafimbo kaxupi kongaho’ ofimbo Kalunga ina katuka onghatu e va hanaune po. Onghee hano, ohava longifa eenghono novakwanyanya shi dulife nale. (Ehololo 12:12, 17) Ashike nande ongaho, ovanhu omayovi ovo vali nale hava tila eendemoni kave na vali oumbada oo. Ongahelipi va efa po oumbada oo wokutila eendemoni?
NGHEE HATU DULU OKUKONDJIFA NOKUMANGULUKA KO KEENDEMONI
14. Ngaashi Ovakriste vomefelemudo lotete, ongahelipi hatu dulu okumanguluka ko keendemoni?
14 Ombiibeli otai tu lombwele nghee hatu dulu okukondjifa nokukala twa okumanguluka ko filufilu keendemoni. Pashihopaenenwa, ovanhu vamwe vomuEfeso ova li ve na ekwatafano neendemoni fimbo inave lihonga oshili. Ongahelipi va li va dula okumanguluka ko? Ombiibeli oya ti: “Vahapu vomuava va li va longifa oupule wavo, ova eta omishangwa davo doupule da ndubilwa onduba, ndele ve di xwika po moipafi yovanhu.” (Oilonga 19:19) Ova hanauna po omambo avo aeshe oupule molwaashi ova li va hala okuninga Ovakriste. Nafye osho naanaa twa pumbwa okuninga ngaho kunena. Keshe umwe oo a hala okulongela Jehova okwa pumbwa okweefa po oshinima keshe osho shi na ekwatafano neendemoni. Osho osha kwatela mo oinima oyo tai ningifa oumhulile ile oulodi u kale tau monika wa fa inau nyika oshiponga nouhafifa ngaashi omambo, oifo, eefilima, eengalo, omaudano nosho yo omafano oumhulile. Omwa kwatelwa yo oinima oyo ovanhu hava djala opo vati ve liamene keemhepo dowii. — 1 Ovakorinto 10:21.
15. Oshike vali twa pumbwa okuninga opo tu kondjife Satana neendemoni daye?
15 Konima yomido donhumba okudja eshi Ovakriste vomuEfeso va hanauna po omambo avo oumhulile, omuyapostoli Paulus okwa ti kutya natango ova li ve na ‘okukondja’ nokulwifa ‘eemhepo dowii.’ (Ovaefeso 6:12) Nonande ova li va xwika po omambo, eendemoni natango oda li tadi kendabala oku va ehameka. Okwa li ve na okuninga po vali shike? Paulus okwa li e va lombwela a ti: “Kwateni oshikelelifo sheitavelo, mu dule okudima po nasho oikuti yomunawii ya xwama omundilo.” (Ovaefeso 6:16) Ngaashi ashike oshikelelifo hashi amene omukwaita molwoodi, eitavelo letu nalo otali dulu oku tu amena. Ngeenge otu na elineekelo la kola kutya Jehova ota dulu oku tu amena, opo ashike hatu dulu okukondjifa Satana neendemoni daye. — Mateus 17:20.
16. Ongahelipi hatu dulu okupameka eitavelo letu muJehova?
16 Ongahelipi hatu dulu okupameka eitavelo letu muJehova? Otwa pumbwa okulesha Ombiibeli keshe efiku nokukala twe mu lineekela e tu amene. Ngeenge otwe lineekela filufilu muJehova, Satana neendemoni daye itava ka dula oku tu ningila owii washa. — 1 Johannes 5:5.
17. Oshike vali tashi ke tu amena keendemoni?
17 Oshike vali Ovakriste vokuEfeso va li va pumbwa okuninga? Ova li hava kala moshilando shi yadi eendemoni. Paulus okwa li e va lombwela va ‘ilikane alushe.’ (Ovaefeso 6:18) Okwa li va pumbwa okupula Jehova e va amene keshe efimbo. Ongahelipi kombinga yetu? Nafye otu li mounyuni u yadi eendemoni. Onghee hano, otwa pumbwa okupula Jehova e tu amene notwa pumbwa yo okulongifa edina laye ngeenge hatu ilikana. (Lesha Omayeletumbulo 18:10.) Ngeenge otwa twikile okupula Jehova e tu amene kuSatana, Jehova ota ka nyamukula omailikano etu. — Epsalme 145:19; Mateus 6:13.
18, 19. (a) Ongahelipi hatu dulu okufindana molwoodi lokulwifa Satana neendemoni daye? (b) Epulo lilipi tali ka nyamukulwa metukulwa tali landula?
18 Ngeenge otwa ekeleshi oinima aishe oyo i na ekwatafano neendemoni monghalamwenyo yetu nokulineekela eameno laJehova, ohatu dulu okukondjifa filufilu Satana neendemoni daye. Inatu pumbwa okukala twe va tila nandenande. (Lesha Jakob 4:7, 8.) Jehova oku na eenghono dinene e dule eendemoni. Okwa li e di handukila pefimbo laNoa, note ke di hanauna po monakwiiwa. (Judas 6) Dimbuluka kutya itatu lwifa eendemoni ofye atuke molwaashi Jehova ota longifa ovaengeli vaye ve tu amene. (2 Eehamba 6:15-17) Ohatu dulu okukala nelineekelo kutya kekwafo laJehova ohatu dulu okufindana molwoodi lokulwifa Satana neendemoni daye. — 1 Petrus 5:6, 7; 2 Petrus 2:9.
19 Ngeenge Satana neendemoni otava etifa okumona oixuna kuhapu ngaho, omolwashike Kalunga ine va hanauna po fiyo opapa? Enyamukulo kepulo olo otali ka kundafanwa metukulwa tali landula.
Lihonga shihapu
Kondjifa Ondiaboli nosho yo omakonda ayo
Otwa dimina kutya Satana oku na eenghono, ndele ohatu henuka okukala hatu shi diladila efimbo keshe. Omolwashike mbela?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pameka eitavelo loye mwaashi wa teelela
“Eitavelo olo elineekelo la pama okulineekela osho tashi teelelwa.” — HEB. 11:1.
OMAIMBILO: 81, 134
1, 2. (a) Ongahelipi eteelelo litunhula olo Ovakriste ve na la yooloka ko kwaalo ovanhu vomounyuni waSatana ve na? (b) Omapulo a fimana elipi hatu ka kundafana?
TU LI Ovakriste vashili, ohatu lombwele ovanhu kombinga yeteelelo litunhula olo tu na. Kashi na nee mbudi kutya otu li ovavaekwa ile ‘eedi dimwe,’ atushe otwa teelela nodjuulufi eshi elalakano laKalunga lopehovelo tali ka wanifwa nosho yo okuyapulwa kwedina laJehova. (Joh. 10:16, NW; Mat. 6:9, 10) Eteelelo la tya ngaho otwe li lenga neenghono. Otwa teelela yo eudaneko lomwenyo waalushe, kutya nee ohatu ka kala oshitukulwa ‘sheulu lipe’ ile ‘oshedu lipe.’ (2 Pet. 3:13) Ashike mopaife, otwa teelela eshi ehepuluko lopamhepo loshiwana shaKalunga tali ka twikila okuxuma komesho.
2 Ovo ve li oshitukulwa shounyuni waSatana navo ohava kala ve na eteelelo, ashike ohava kala va limbililwa ngeenge eshi va teelela otave ke shi wanifilwa ngoo. Pashihopaenenwa, ovanhu omamiliyona ovo hava ndobola ohava kala ve na eteelelo lokuvena, ashike ihava kala naanaa ve na oushili kutya otava ka vena. Eitavelo lashili lOvakriste “olo elineekelo la pama okulineekela osho tashi teelelwa.” (Heb. 11:1) Otashi dulika u lipule kutya, ongahelipi handi dulu okukala ndi na eteelelo la twa? Nomauwa elipi haa di mokukala u na eitavelo la kola mwaasho wa teelela?
3. Eitavelo lashili lOvakriste ole likolelela koushili ulipi?
3 Eitavelo kali fi oukwatya oo ovanhu inava wanenena hava dalwa nao; lo ihali uya ashike ngahenya. Eitavelo lopaKriste oli li oshiimati osho ovanamitimadiwa hava imike kekwafo lomhepo iyapuki yaKalunga. (Gal. 5:22) Ombiibeli inai popya kutya Jehova oku na ile okwa pumbwa eitavelo. Molwaashi Jehova omunaenghono adishe nomunaendunge, kape na osho tashi dulu oku mu kelela a wanife po elalakano laye. Tate yetu womeulu oku na oushili kutya omanangeko noupuna aeshe oo a udaneka ote ke a wanifa shili. Nomolwaasho a popya a ti: “Sha wanifwa.” (Lesha Ehololo 21:3-6.) Eitavelo lOvakriste ole likolelela koushili oo kutya Jehova oye “Kalunga omudiinini” oo ha wanifa po alushe osho a udaneka. — Deut. 7:9.
LIHONGA KOIHOPAENENWA YEITAVELO LOVAKRISTE VONALE
4. Ovalumenhu novakainhu ovadiinini ovo va li ko pefimbo la tetekela ove na eteelelo lashike olo tava ka hafela?
4 Embo lOvaheberi etukulwa 11 oli na omusholondodo womadina ovalumenhu novakainhu ve li 16 ovo va li ve na eitavelo. Ovashangi ovo va nwefwa mo ova li va shanga kombinga yavo nosho yo yavamwe vali ‘ovo va pewa ehepaululo omolweitavelo.’ (Heb. 11:39) Aveshe ova li ve na “elineekelo la pama okulineekela osho tashi teelelwa” kutya Kalunga ota ka nyumuna ‘oludalo’ la udanekwa li nyanyaule po Satana nokuxulifa po ounashibofa waye nokuwanifa po elalakano laJehova lopehovelo. (Gen. 3:15) Ovadiinini vaKalunga aveshe ovo, ova fya fimbo Jesus Kristus oo e li ‘oludalo’ olo la udanekwa, ina yeulula omhito yoku ka kala nomwenyo meulu. (Gal. 3:16) Ashike molwaashi Jehova iha dopa okuwanifa po omaudaneko aye, ovadiinini ovo otava ka nyumuninwa omwenyo wa wanenena moparadisa kombada yedu. — Eps. 37:11; Jes. 26:19; Hos. 13:14.
5, 6. Abraham noukwaneumbo waye ova li va yandja elitulemo keteelelo lilipi, nongahelipi va li va dula okukaleka eitavelo lavo la pama? (Tala efano pehovelo loshitukulwa.)
5 Ovaheberi 11:13 ova popya kombinga yavamwe ovo va li ko pefimbo olo la tetekela Oukriste ya ti: “Meitavelo aveshe ava va fila mo, vo inava mona eshi sha udanekwa, ndelenee ove shi tala ashike kokule nokwiitavela, nove shi kunda.” Umwe womuvo okwa li Abraham. Mbela okwa li e na momadiladilo eteelelo lihafifa loku ka kala koshi yepangelo ‘loludalo’ olo la udanekwa? Jesus okwa li a yandja enyamukulo la yela kepulo olo eshi a nyamukula ovapataneki vaye a ti: “Xo yeni Abraham okwa hafela unene okumona efiku lange, ndele okwe li mona ndee ta nyakukwa.” (Joh. 8:56) Sara, Isak, Jakob navakwao yoo ovo va li va teelela Ouhamba womonakwiiwa, oo ‘omutoti nomutungi wao oKalunga,’ navo ova li va tunhukwa keteelelo olo. — Heb. 11:8-11.
6 Ongahelipi Abraham noukwaneumbo waye va li va dula okukaleka eitavelo lavo la pama? Otashi dulika va li ve lihonga kombinga yaKalunga mokukala hava pwilikine kovapiya ovadiinini ovanamido, okupitila momahokololo makumwifi ile mokulesha omashangelo onale oo a li eshi okulineekelwa. Eshi sha fimana unene osho sho kutya, kava li va dimbwa osho va li ve lihonga ndele ova li va teelela nodjuulufi omaudaneko aJehova nova kala hava yandje elitulemo koiteelelwa yaJehova nokukala hava dilonga kombinga yao. Molwaashi ova li ve na eteelelo la twa, ovalumenhu novakainhu ovo ova li ve lilongekida okukala ovadiinini kuKalunga nonande otava shakeneke omaupyakadi.
7. Jehova okwe tu pa omafiloshisho elipi opo tu kale tu na eitavelo la pama, notu na okukala twe a tala ko ngahelipi?
7 Jehova okwe tu pa pahole Eendjovo daye de lixwapo, Ombiibeli, opo tu kaleke eitavelo letu la pama. Opo tu kale ‘ovanelao’ nopo ashishe osho hatu ningi shi kale sha “fewa,” ile opo tu pondole, otu na okukala hatu lesha Eendjovo daKalunga pandjikilile, ile efiku keshe ngeenge otashi shiiva. (Eps. 1:1-3; lesha Oilonga 17:11.) Ngaashi ovalongeli vaJehova vo pefimbo olo la tetekela Oukriste, nafye otwa pumbwa okukala hatu dilonga komaudaneko aKalunga nokukala hatu dulika koiteelelwa yaye. Jehova ohe tu longekidile yo oikulya ihapu yopamhepo okupitila ‘momupiya omudiinini nomunaendunge.’ (Mat. 24:45) Ngeenge otwa kala tu na olupandu laashi twe lihonga momafiloshisho opamhepo oo Jehova e tu longekidila, ohatu ka kala twa fa ovadiinini vonale ovo va li ve na “elineekelo la pama okulineekela osho tashi teelelwa” omolweteelelo lavo lOuhamba.
8. Ongahelipi eilikano tali dulu okupameka eitavelo letu?
8 Eilikano nalo ola li yo hali kwafele ovalongeli vaJehova vonale va kale ve na eitavelo la pama. Eitavelo lavo ola li hali pamekwa eshi tava mono nghee Kalunga ha nyamukula omailikano avo. (Neh. 1:4, 11; Eps. 34:5, 16, 18; Dan. 9:19-21) Nafye ohatu dulu yo okumbubulila Jehova omaliudo etu, tu na oushili kutya ote tu udu note ke tu pameka tu lididimike nehafo. Ngeenge omailikano etu a nyamukulwa, eitavelo letu ohali pame. (Lesha 1 Johannes 5:14, 15.) Molwaashi eitavelo oli li shimwe shoiimati yomhepo, otwa pumbwa ‘okutwikila okwiindila’ omhepo iyapuki yaKalunga, ngaashi Jesus e tu lombwela tu ninge. — Luk. 11:9, 13.
9. Kakele kokwiilikana kombinga yoinima yetu yopaumwene, oolyelye vali tu na okukwatela momailikano etu?
9 Katu na ashike okukala hatu ilikana ngeenge twa hala okupula Kalunga e tu kwafele moinima yetu yopaumwene. Ohatu dulu oku mu tanga noku mu pandula efiku keshe omolwoilonga yaye ‘ihapu noikumifi, oyo itai dulu okuvalwa.’ (Eps. 40:6) Omailikano etu oku na yoo okuulika kutya ohatu ‘dimbulukwa eenghwate twa fa twa mangwa pamwe navo.’ Otwa pumbwa yo okukala hatu kwatele momailikano oumwainafana wetu womounyuni aushe, unene tuu ‘ovakwatelikomesho vetu.’ Ohatu kala twa hafa okumona nghee Jehova ha nyamukula omailikano etu tu li oshiwana shaye. — Heb. 13:3, 7.
OVA ANYA OKWEEFA PO OUDIININI WAVO
10. Otu na oihopaenenwa ilipi yovapiya vaKalunga ovo va li va anya okweefa po oudiinini wavo, noshike sha li she va pameka va ninge ngaho?
10 MOvaheberi etukulwa 11, omuyapostoli Paulus okwa popya kombinga yomayeleko oo ovapiya vaKalunga va li ve na okulididimikila. Pashihopaenenwa, omuyapostoli okwa tumbula ovakainhu ovadiinini ovo va li va filwa ovanamati vavo, ashike lwanima ova li va nyumunwa. Okwa li yo a tumbula vamwe ovo va li “inava hala okumangululwa, opo va mone enyumuko liwa unene.” (Heb. 11:35) Nonande katu shii kutya Paulus okwa li e na oolyelye momadiladilo, vamwe ngaashi Nabot naSakaria ova li va dengwa nomamanya fiyo va fya omolwokudulika kuKalunga nokulonga ehalo laye. (1 Eeh. 21:3, 15; 2 Omaf. 24:20, 21) Daniel nookaume kaye ova li ve na omhito ‘yokumangululwa’ ngeno ova li va efa po oudiinini wavo. Ponhele yaasho, eitavelo lavo meenghono daKalunga ola li le va ningifa, va ‘fitike po omakanya eenghoshi nova dime po eenghono domundilo.’ — Heb. 11:33, 34; Dan. 3:16-18, 20, 28; 6:13, 16, 21-23.
11. Ovaprofeti vamwe ova li ve lididimikila omayeleko elipi omolweitavelo lavo?
11 Omolweitavelo lavo, ovaprofeti vamwe ngaashi Mika naJeremia ova li va “shekwa nova idililwa modolongo.” Vamwe, ngaashi Elia, ova li “va endaaenda neefuka neemhunda nomomakololo nomomakwena edu.” Ndele aveshe ovo va li ve lididimika molwaashi ova li ve na “elineekelo la pama okulineekela osho tashi teelelwa.” — Heb. 11:1, 36-38; 1 Eeh. 18:13; 22:24-27; Jer. 20:1, 2;28:10, 11; 32:2.
12. Olye e li oshihopaenenwa sha denga mbada shokufinda omayeleko, noshike sha li she mu kwafela?
12 Konima eshi Paulus a popya kombinga yovalumenhu novakainhu vamwe, okwa li a popya kombinga yaJesus Kristus oo e li oshihopaenenwa dingi sheitavelo. Ovaheberi 12:2 ova ti: “Ou kwa li a hepekelwa [komuti womahepeko, NW] omolwehafo e li tulikilwa, nokwa li e he na ko na sha nomasheko, Oye a kala omutumba kolulyo lolukalwapangelo laKalunga.” Onghee hano, otwa pumbwa ‘okudimbuluka’ oshihopaenenwa sha Jesus sheitavelo eshi a li a taalela omahepeko a nyanyalifa. (Lesha Ovaheberi 12:3.) Ngaashi Jesus, Ovakriste vonale navo ova li va hepekwa omolweitavelo lavo, ngaashi omulongwa Antipas okwa li a anya filufilu okweefa po oudiinini waye. (Eh. 2:13) Ova li tava ka mona ondjabi yoku ka nyumuninwa omwenyo womeulu. Enyumuko olo oli dule kokule “enyumuko liwa unene,” olo ovadiinini vomefimbo lonale va li va teelela. (Heb. 11:35) Konima eshi Jesus a hovela okupangela mo 1914, ovavaekwa aveshe ovadiinini, ovo va hangwa va fya nale, ova li va nyumuninwa omwenyo womeulu va ka pangele pamwe naJesus kombada yedu. — Eh. 20:4.
OIHOPAENENWA YEITAVELO YOKUNENA
13, 14. Rudolf Graichen okwa li a shakeneka omayeleko elipi, noshike sha li she mu kwafela opo e lididimike?
13 Ovalongelikalunga omamiliyona vokunena otava shikula oshihopaenenwa shaJesus mokukala tava yandje elitulemo keteelelo lavo nokuhaefa omayeleko a nghundipaleke eitavelo lavo. Natu ka taleni koshihopaenenwa shaRudolf Graichen, oo a dalelwa koGermany mo 1925. Okwa li ha dimbuluka omafano Ombiibeli oo a li kekuma leumbo lavo. “Kefano limwe” okwa li a shanga ko a ti: “embungu nodi, ongwe nokaana kokamati, nokatana nonghoshi, aishe oi na ombili ndee tai lifwa kokamati kanini. . . . Omafano a tya ngaho ohaa pe nge efano la twa momadiladilo.” (Jes. 11:6-9) Rudolf okwa kala a kanyatela eitavelo laye meudaneko leduparadisa nonande okwa kala ta hepekwa nonyanya oule womido. Tete, okwa li a hepekwa kepangelo loNazi, nolwanima okepangelo lOukomonisi laGermany lokOushilo.
14 Rudolf okwa li yo a taalela omashongo amwe ngaashi efyo laina oo a fya komukifi woshipa hau ifanwa typhus, a fila mokamba yovakwaita yedina Ravensbrück. Okwa li yo a mona xe eshi eitavelo laye la nghundipala fiyo osheshi e liyandja a shaine kutya ke fi vali Ondombwedi yaJehova. Konima eshi a mangululwa modolongo, okwa kala ha hafele oufembanghenda wokukala e li omupashukilishikandjo, nokonima okwa li a shivwa kOfikola yaGilead. Okwa li a pewa oshinakuwanifwa shokukala omutumwa koChile, oko natango a ka twikila okukala e li omupashukilishikandjo. Ashike omayeleko aAdolf okwa li a twikila. Konima yomudo umwe eshi a hombola omumwameme omutumwa wedina Patsy, okamonakadona kavo oka li ka fya. Lwanima, omukulukadi waye, oo a li ashike e na omido 43, okwa ka fya. Rudolf okwe lididimikila omayeleko aeshe oo, nonande okwa kala omunamido noha ehama luhapu. Okwa hangwa e li omukokolindjila wondjikilile noku li omukulunhuongalo eshi ondjokonona yaye ya pita mOshungonangelo yOshiingilisha ye 1 August 1997 epandja 20-25. [1]
15. Oihopaenenwa ilipi tu na yEendombwedi daJehova odo tadi lididimikile nehafo omafininiko?
15 Eendombwedi daJehova otadi twikile okukala da hafa nodi na eteelelo nonande otadi shakeneke omafininiko. Pashihopaenenwa, ovamwatate novamwameme vahapu vokoEritrea, Singapore, naSouth Korea ove li meedolongo, molwaashi va katuka metwokumwe neendjovo daJesus di na sha nokuhakwata keongamukonda. (Mat. 26:52) Mokati kaavo ve li meedolongo omwa kwatelwa Isaac, Negede, naPaulos ovo va kala modolongo yaEritrea oule womido di dulife 20. Nonande kave na emanguluko loku ka fila oshisho ovadali vavo ovanamido ile lokuhombola, ovamwatate ovo ova twikila okukala ovadiinini nonande ohava ungaungiwa navo nai. Oipala yavo oyo tai ulike omundilo muwa ngaashi twe i mona kepandja letu lokointaneta jw. org, otai ulike kutya ova kaleka eitavelo lavo la pama. Nokuli paife, ovakaleli vavo vomodolongo ove va fimaneka.
16. Ongahelipi eitavelo la kola tali dulu oku ku amena?
16 Ovapiya vaJehova vahapu inava pita natango momayeleko a nyanyalifa. Omayeleko eitavelo lavo okwa yoolokafana. Vahapu ova kala tave lididimikile oluhepo, ile va kala tava mono oixuna pefimbo loita youkwashiwana, ile koiponga yopaushitwe. Vamwe ova ninga ngaashi Moses nooxekulululwa, eshi va efa po onghalamwenyo youdjeko noyokukala va tumbala mounyuni. Ohava kondjo noudiinini opo va henuke okukala ve na omaliko mahapu, nonghalamwenyo yokuliholamwene. Oshike hashi ve linyengifa va ninge ngaho? Ohave linyengifwa kohole yavo yokuhola Jehova nosho yo keitavelo lavo la kola momaudaneko aJehova kutya ota ka xulifa po okuhenouyuki akushe nota ka pa ovapiya vaye ovadiinini ondjabi yomwenyo waalushe medu lipe omo tamu ka kala ouyuki. — Lesha Epsalme 37:5, 7, 9, 29.
17. Owa tokola toko okuninga shike, noshike hatu ka kundafana moshitukulwa tashi landula?
17 Moshitukulwa eshi, otwa mona nghee okwiilikana pandjikilile nokudilonga komaudaneko aJehova taku dulu okukaleka eitavelo letu la pama. Naasho otashi ke tu kwafela tu lididimikile omayeleko, mokukala hatu yandje elitulemo keteelelo letu lopaKriste tu na “elineekelo la pama.” Ashike osho Ombiibeli ya popya kombinga yeitavelo osha kwatela mo shihapu, osho hatu ka kundafana moshitukulwa tashi landula.
^ [1] (okatendo 14) Tala yo oshitukulwa, “Despite Trials, My Hope Has Remained Bright,” mo-Awake! yo 22 Aprili 2002, oyo i na ondjokonona yonghalamwenyo yaAndrej Hanák wokoSlovakia.


text:
EHOKOLOLO 31
Moses naAron tava i kuFarao
ESHI Moses a alukila kuEgipti, okwa hokololela omumwaina Aron kombinga yoikumwifilonga aishe oyo Kalunga a li e mu ulikila. Opo nee Moses naAron ova ka ulikila Ovaisrael oikumwifilonga oyo, nOvaisrael ova li va itavela kutya Moses naAron ova tumwa shili kuKalunga.
Efiku limwe Moses naAron ova li va ya va ka popye naFarao keumbo laye. Ove mu lombwela tava ti: ‘Jehova Kalunga kaIsrael okwa ti: “Efa oshiwana shange shi ka ilikane nge oule womafiku atatu mombuwa.”’ Farao okwa nyamukula a ti: ‘Ame inandi itavela muJehova, nomolwaasho itandi ka efa Ovaisrael va ye ve ke mu ilikane.’
Farao okwa li a handuka neenghono eshi Ovaisrael va li va hala okufiya po oilonga yaye va ka ilikane Jehova. Onghee hano, okwa weda ko koilonga yavo opo va kale tava longo noudjuu. Ovaisrael ova li tava pe Moses oushima, molwaashi ova li tava hepekwa nai shi dulife nale. Moses okwa li a nyika oluhodi omolwokuvelwa eembedi. Ndele Jehova okwe mu lombwela aha kale a handuka kwaasho. Jehova okwa ti: ‘Ohandi ka fininika Farao a efe oshiwana shange shi ye.’
Pomhito imwe vali, Moses naAron ova li va ya natango kuFarao. Pomhito oyo ova longa oshikumwifilonga moipafi yaFarao. Aron okwa li a ekela onhaili yaye pedu ndele tai shituka eyoka la kula. Ovanongo vaFarao navo ova li va ekela eenhaili davo pedu ndele nado tadi shituka omayoka. Ashike eyoka laAron ola xwaka po omayoka ovanongo vaFarao. Ndele nande ongaho, Farao okwa li a tokola kutya ita ka efa Ovaisrael.
Jehova okwa li a tokola okuhonga Farao oshilihongomwa. Mbela ou shi shii kutya Jehova okwa ninga po shike? Okwa pa Ovaegipti omahandukilo 10.
Konima yomahandukilo mahapu, Farao okwa li ha ifana Moses, ndele ta ti kuye: ‘Xulifa po ehandukilo eli, opo nee ohandi ka efa Ovaisrael va ye.’ Ndele shimha ashike ehandukilo olo la xulifwa po, Farao okwa li ha ninguluka. Ka li ha efa Ovaisrael va ye shili. Hauxuuninwa, Farao okwa ka efa Ovaisrael va ye konima yehandukilo eti-10.
Mbela omahandukilo aeshe oo 10 ou a shii? Ohatu ke lihonga kombinga yao mehokololo tali landula.
Exodus 4:27-31; 5:1-23; 6:1-13, 26-30; 7:1-13.


text:
ETUKULWA 5
“Omushiti weulu nedu” oku na eenghono dokushita
1, 2. Etango otali ulike ngahelipi eenghono daJehova dokushita?
MBELA owa kala ngoo nale omutumba popepi nomundilo konguloshi kwa talala? Otashi dulika wa li to xuxumukwa wa yelula nawa eenyala doye oshinano sha yeleka okudja pomundilo opo u dule okuuda omundjene. Ngeenge owa ehene popepi unene nomundilo, oto ka lulilwa komundjene. Ngeenge owa ehene kokule unene, omhepo italala yokonguloshi otai ke ku fifa outalala.
2 Ope na “omundilo” oo hau pupyaleke oshipa shetu efimbo lomutenya. Omundilo oo ou li kokule nafye eekilometa omamiliyona 150. * Etango kali na tuu eenghono dinene, hatu dulu okuuda oupyu walo nonande oli li kokule nafye! Edu ohali dingonoka odjo oyo youpyu ikumwifi li li kokule oshinano sha yeleka. Ngeno edu ola li popepi unene netango, ngeno omeva aeshe otaa ningi omukumeva. Natango ngeno ola li kokule unene netango, ngeno omeva aeshe otaa ningi oikangwameva. Ngeno edu ola li la ehena unene popepi netango ile li li kokule unene, ngeno kedu itaku dulu okukala oinima i na omwenyo. Ouyelele wetango ihau kwafele ashike oinima i dule okukala nomwenyo kombada yedu, ndele etango ohali longo monghedi ya wanenena nouyelele walo ohau kala wa yela. Ohashi kala yo shihafifa okukala mouyelele oo. — Omuudifi 11:7.
Jehova oye a “tula ko omaminikilo keulu”
3. Etango otali yandje oumbangi wa fimana ulipi?
3 Nonande okukalamwenyo kwovanhu okwe likolelela ketango, vahapu ohave li tale ko li li ashike oshinima shongaho. Kungaho, ova dopa okushiiva osho etango tali tu hongo. Ombibeli oya popya shi na sha naJehova ya ti: “Oove ou, wa tula ko omaminikilo keulu.” (Epsalme 74:16) Etango ohali fimanekifa Jehova, “omushiti weulu nedu.” (Epsalme 19:2; 146:6) Etango olimwe lomomaminikilo mahapu okeulu oo tae tu hongo shihapu shi sha neenghono daKalunga dokushita dinenenene. Natu ka konakoneni moule shi na sha nomaminikilo amwe nokuyandja elitulemo kopulaneta yetu yedu nosho yo koinima i na omwenyo oyo i li kombada yedu.
“Yeluleni omesho eni pombada, nye mu tale”
4, 5. Etango oli na eenghono di fike peni nola kula shi fike peni, ashike oli fike peni mokuliyelekanifa neenyofi dikwao?
4 Etango nalo onyofi. Ohali monika la kula li dule eenyofi dikwao odo hatu mono oufiku, molwaashi oli li popepi okuliyelekanifa neenyofi dikwao. Oli na eenghono di fike peni mbela? Exuku lalo oli na oupyu u fike peedigili Celsius omamiliyona 15 lwaapo. Ngeno owa li to dulu okukufa okapambu kexuku letango ke fike pomutwe wokanetwe noku ka tula kombada yedu, ngeno ito ka dula okufikama meni leekilometa 140 okudja kokadjo koupyu oko. Osekonde keshe, etango ohali yandje eenghono di fike pomitopelo deeboma dolute omamiliyona omafele.
5 Etango ola kula neenghono; edu oku tu li otali i mo lwomapa e dule pe 1 300 000. Mbela etango onyofi ya kula neenghono itai dulu okuyelekwa nasha? Hasho nandenande. Ovanongononi veenyofi otava ti kutya etango olinininini keenyofi dikwao. Omuyapostoli Paulus okwa shanga a ti: “Keshe onyofi i na yo oshinge shayo shilili.” (1 Ovakorinto 15:41) Paulus otashi dulika ka li e udite ko oushili weendjovo odo da nwefwa mo. Oku na onyofi imwe ya kula oyo ngeenge oya tulwa ngeno opo pe na etango, edu otali kala meni lonyofi oyo. Onyofi vali imwe ya kula ngeenge nayo oya tulwa opo pe na etango, otai dulu okuhanga apa pe na opulaneta yedina Saturn oyo i li kokule neenghono nedu. Osha li sha pula ovaendi vomewangadjo omido nhee opo va hange opulaneta oyo, nonande oshitukimhepo shavo osha li tashi ende ponhapo yoshikuti shondjebo ya hapupalifwa lwoikando i dule po 40.
6. Ombibeli oya ulika ngahelipi kutya omuvalu weenyofi omuhapu neenghono pataleko lopanhu?
6 Kakele kounene weenyofi, shimwe vali osho tashi tu kumwifa osho ouhapu wado. Nomolwaasho Ombibeli oya ti kutya oshidjuu okuvalula eenyofi ngaashi ashike shidjuu okuvalula ‘eheke lokefuta.’ (Jeremia 33:22) Osho otashi ulike kutya ope na eenyofi dihapu dihe fi ashike odo tu wete nomesho etu okomutwe. Ngeno omushangi wOmbibeli wedina Jeremia okwa li a tala keulu oufiku nokukendabala okuvalula eenyofi odo e wete, ngeno okwa dula ashike okuvalula eenyofi omayovi atatu lwaapo, ngeno osha li tashi shiiva. Odo odo ashike eenyofi odo omunhu ta dulu okumona oufiku nopehe na okulongifa oinima yokumona kokule. Omuvalu oo otau dulu okuyelekanifwa nomawe eheke e yadi eke. Ndele oushili oyoo kutya omuvalu weenyofi omuhapu neenghono wa fa eheke lopefuta. * Olyelye ta dulu okuvalula omuvalu wa tya ngaho?
7. (a) Omuhalavili wetu oo hau ifanwa Milky Way ou na eenyofi ngapi lwaapo, noshike tashi tu kwafele tu mone kutya omuvalu oo omunenenene? (Tala yo eshangelo lopedu.) (b) Omolwashike shididilikwedi eshi ovanongononi veenyofi va nyengwa okuvalula omihalavili, naasho otashi tu hongo shike kombinga yeenghono daJehova dokushita?
7 Jesaja 40:26 okwa ti: “Yeluleni omesho eni pombada, nye mu tale: Olyelye a shita oinima ei? Oye tuu ou ta pitifa mo eengudu dayo da wana komuvalu wado. Oye te i ifana aishe komadina ayo.” Epsalme 147:4 ola ti: ‘Oha pangelele eenyofi omuvalo apa u fike.’ ‘Omuvalu weenyofi ou fike’ peni? Enyamukulo kepulo olo kali fi lipu. Ovanongononi veenyofi ova tengeneka kutya omuhalavili wetu oo hau ifanwa Milky Way ou na eenyofi di dulife pomabiliyona 100. * Ndele omuhalavili wetu oumwe womomihalavili dihapu, nadihapu domudo odi na eenyofi dihapu di dule domuhalavili wetu. Mbela oku na omihalavili ngapi? Ovanongononi veenyofi vamwe ova tengeneka kutya oku na omihalavili omabiliyona 50. Vamwe otava ti kutya otashi dulika ku na omihalavili di dule omabiliyona 125. Molwaashi ovanhu itava dulu okuufa kutya omihalavili odi li ngapi lela, itava dulu yo okuufa kutya odi na eenyofi omabiliyona angapi. Ashike Jehova oku shii omuvalu weenyofi. Kakele kaasho, keshe onyofi okwe i luka edina.
8. (a) Oto dulu okuyelifa ngahelipi ounene womuhalavili wetu oo hau ifanwa Milky Way? (b) Ongahelipi Jehova ha pangele omalinyengo omaminikilo?
8 Ohatu ka kala tu na etilofimaneko lokufimaneka Omushiti ngeenge otwa udu ko ounene womihalavili. Otaku tengenekwa kutya omuhalavili wetu ou na oule weekilometa omabiliyona e li omabiliyona omayovi 95 lwaapo. Kala nee ngeno wa fa u wete ouyelele tau ende ponhapo yeekilometa 300 000 mosekonde. Otashi pula ouyelele oo omido 100 000 okutavakana omuhalavili wetu. Omihalavili dimwe oda kula di dule omuhalavili wetu lwomapa mahapu. Ombibeli oya ti kutya Jehova okwa “yala” eulu olo linenenene ngaashi ofaila. (Epsalme 104:2, OB-1986) Oha pangele yo omalinyengo oishitwa oyo. Okudja ngoo kounima vanininini ngaashi ondwi yomewangadjo fiyo okoinima oyo ya kula ngaashi omuhalavili, aishe oyo ohai linyenge metwokumwe neemhango dopaushitwe odo da tulwa po kuKalunga. (Job 38:31-33) Onghee hano, ovanongononi ova faafanifa okulinyenga kwa tya ngaho kwomaminikilo okeulu pamaufomhango oo a tulwa po novadanishi veengalo omanyakwa. Diladila shi na sha nOmushiti oo a shita oinima oyo. Mbela ino linyengifwa u kale u na etilofimaneko lokufimaneka Kalunga oo e na eenghono dinenenene dokushita?
‘Okwa shita edu neenghono daye mwene’
9, 10. Eenghono daJehova odi liwetikile ngahelipi monghedi omo a tula ponhele etango neepulaneta odo di li momudingonoko walo, Jupiter, edu nosho yo omwedi?
9 Eenghono dokushita daJehova odi liwetikile moshitwe yeduumbo letu. Jehova edu okwe li tula mewangadjo ponhele tai wapalele. Ovanongononi vamwe ova itavela kutya opulaneta yetu itai dulu okukala ngeno momihalavili dihapu, molwaashi onghalo yomihalavili da tya ngaho oya nyika oshiponga. Osha yela yo kutya oshitukulwa shinene shomuhalavili wetu itamu dulu okukala oinima i na omwenyo. Pondingandinga yao ope yadi eenyofi neenghono. Ope na yo eenghono dolute dihapu nomalipumomumwe eenyofi omahapu unene. Ominghulo dao kadi na oihovelitungifi ihapu oyo ya pumbiwa opo i kaleke po omwenyo. Ndele etango neepulaneta odo di li momudingonoko walo odi li poima tapa wapalele momuhalavili wetu.
10 Edu ohali amenwa yo kopulaneta inenenene, oyo i li kokule, hai ifanwa Jupiter. Molwaashi opulaneta oyo oi dule Edu lwoikando omayovi, oi na eenghono dinenenene dokunana. Oshidjemo? Opulaneta oyo ohai nane oinima oyo hai kala tai ende mewangadjo ponhapo ya kula. Ovanongononi ova mona kutya ngeno opulaneta Jupiter kaya li po, ngeno oitukulwa inenenene yomaminikilo oyo ohai wu mewangadjo tai wile kedu noya nyika oshiponga, ngeno otai hapupala neenghono lwomapa 10 000. Omwedi, oo u li popepi nedu, nao ohau li kwafele yo. Omwedi kau fi ashike oshinima shiwa okutala nodjo “youyelele wokonguloshi,” ndele ohau kwafele edu li kale tali ende tali tengele ombinga nombinga nopehe na okutenguka. Osho osho hashi shi ningifa opo omafimbo omudo a kale tae uya pomaufwafimbo ao, nomafimbo oo okwa fimana opo kedu ku dule okukala oinima i na omwenyo.
11. Ewangadjomhepo ledu ola longwa ngahelipi opo li tu amene?
11 Eenghono daJehova dokushita odi liwetikile moinima aishe oyo i li kombada yedu. Diladila shi na sha nonghedi omo ewangadjomhepo la longwa opo li tu amene. Etango ohali yandje eenhe odo diwa nado da nyika oshiponga. Eenhe odo da nyika oshiponga ngeenge ode uya mewangadjomhepo olo la shiya ko la dingilila edu ohashi ningifa omhepo yohapi i lundulukile moludi lomhepo oyo hai amene edu keenhe detango, hai ifanwa ozone. Omhepo oyo yo-ozone ohai kufa eenhe odo da nyika oshiponga eenghono. Nokungaho oi li onga ekumbafa loku tu amena keenhe da tya ngaho.
12. Edingonoko lomeva mewangadjomhepo otali ulike ngahelipi eenghono daJehova dokushita?
12 Ewangadjomhepo letu oli na yo omaludi eemhepo odo da lumbakana pandjele nohadi kwafele oishitwa i na omwenyo oyo i li yokombada yedu ile koshi yedu i kale tai fuda. Oshinima vali shimwe shihokwifa mewangadjomhepo osho edingonoko lomeva. Omudo keshe etango ohali kufa omeva mefuta, moku a ninga omukumeva, oo taa dulu ngeno okuyadifa ondama youle weekilometa di dule 70, momutamo, momukokomoko nomoule wopombada. Omukumeva oo wa dja mefuta ohau ningi oilemo, noilemo ohai kala tai pepwa keemhepo domewangandjo. Omukumeva oo ohau dindwa nokukoshwa opo nee ohau alukile kedu molupe lodula, olumi nosho yo moikangwameva oyo hai tu pe vali omeva. Osho osha faafana naasho sha popiwa kOmuudifi 1:7 eshi a ti: ‘Omilonga adishe tadi tondokele mefuta, ndelenee efuta itali yada. Konhele apa omilonga tadi di, oko tadi tondokele vali alushe.’ Jehova oye aeke ta dulu okushita edingonoko lomeva la tya ngaho.
13. Oimeno nosho yo edu otai ulike ngahelipi eenghono dOmushiti?
13 Oinima aishe i na omwenyo otai holola eenghono dOmushiti. Eenghono daJehova dokushita oinima odi liwetikile okudja ngoo komilumbuti diledile di dule omatungo omadimo 30 e lilonda, fiyo okoumeno vanininini ovo ve li mefuta, ovo hava monika ashike ngeenge omunhu ta tale nekende lokunenepeka, nohava yandje omhepo ihapu yohapi oyo hatu fudile mo. Medu omu na omainyo, eefungi nosho yo eembakiteli, oyo hai longele kumwe monghedi ikumwifi opo i kwafele oimeno i kule. Osha yeleka eshi Ombibeli oya holola kutya edu oli na eenghono dokumenifa. — Genesis 4:12, NW.
14. Ouatoma vanininini ove na eenghono di fike peni?
14 Nopehe na omalimbililo, Jehova okwa “shita edu neenghono daye mwene.” (Jeremia 10:12) Eenghono daKalunga odi liwetikile nokuli nomoishitwa oyo inininini. Ngeenge ouhovelitungifi ovo hava ifanwa ouatoma ve li emiliyona limwe ova yalwa ve li pamwe itava fiki pounene woxwiki imwe yomunhu. Nokuli nonande oatoma oya nenepekwa i fike petungo lomadimo 14 e lilonda, exuku layo otali ka kala li fike pewe lomongwa li li pedimo etiheyali letungo olo. Ndele nande ongaho, exuku olo linininini neenghono oli li odjo yeenghono dinene odo hadi ningifa oinima yopalute i tope.
“Oshinamufudo keshe”
15. Jehova okwa li a hala okuhonga Job oshilihongomwa shilipi eshi a li e mu lombwela kombinga yoinamwenyo i lili noku lili?
15 Oumbangi vali umwe oo tau ulike eenghono daJehova dokushita ou liwetikile moinamwenyo ihapu oyo i li kombada yedu. MEpsalme 148 omu na omusholondodo woinima ihapu oyo tai tange Jehova, novelishe 10 oya popya kombinga “yoifitukuti noimuna.” Opo Jehova a ulike kutya omolwashike ovanhu ve na okukala ve na etilofimaneko loku mu tila e li Omushiti, okwa lombwela Job kombinga yoinamwenyo ngaashi onghoshi, ongolo, omhuulu, ongololo (ondjabameva) nosho yo ongadu. Jehova okwa li a hala okudivilika shike? Ngeenge omunhu oha kala a kuminwa oishitwa oyo inaenghono noitilifa nohai nyengana okutekulwa momaumbo, mbela ke na okukala a tila neenghono Omushiti wayo? — Job, etukulwa 38-41.
16. Oshike tashi ku kumwifa shi na sha noudila vamwe ovo Jehova a shita?
16 Epsalme 148:10 ola popya yo shi na sha ‘needila edi hadi tuka.’ Diladila ashike shi na sha nomaludi oudila! Jehova okwa li a lombwela Job shi na sha nomho oyo ‘tai yolo onghambe nomulondi wayo.’ Nonande omho oyo i na oule weemeta 2,5 ihai dulu okutuka, ohai dulu okutondoka oshinano sheekilometa 65 moule wovili, nena keshe oli na oule weemeta 4,5 ngeenge tai tondoka. (Job 39:13, 18). Eedila dimwe domefuta, odo hadi ifanwa mOshiingilisha albatross, ohadi kala tadi kala tadi telaana momhepo kombada yefuta efimbo lile. Omavava eedila odo oe na oule weemeta 3 lwaapo okudja koxulo yevava limwe fiyo okoxulo ya likwao. Eedila odo ohadi dulu okukala tadi telaana oule weevili dihapu nopehe na okupapamifa omavava ado. Mepingafano needila odo, ope na oludi loohamulyanemo ovo vanininini koudila aveshe mounyuni. Ove na ashike oule weesentimeta 5. Omavava avo otaa dulu okupapama oikando 80 mosekonde imwe. Hamulyanemo oo ha vema a fa okawe kanini oha dulu okukala ta papama e li ponhele imwe aike a fa edakadaka noha dulu nokuli okutuka shamunimanima.
17. O-blue whale oi fike peni, nohatu ka fika pexulifodiladilo lilipi ngeenge otwa konakona oinamwenyo oyo Jehova a shita?
17 Epsalme 148:7 ola ti kutya nokuli ‘noikwameva’ otai tange Jehova. Ovanhu vahapu ova itavela kutya eshi linenenene olo hali ifanwa blue whale moshiingilisha olo oshinamwenyo sha kula kombada yedu shi dule oinamwenyo aishe. Eshi olo ohali kala mefuta nohali kulu fiyo opeemeta 30 ile di dule po, noli na ondjudo i dule ondjudo yeendjaba 30. Elaka lalo oli na ondjudo i dule ondjaba imwe. Omutima walo ou fike potuwa inini. Omutima walo ohau denge lwoikando 9 momunute mokuyelekanifa nomutima wahamulyanemo oo hau dulu okudenga lwoikando 1 200 momunute. Eshi olo oli na omufipa umwe munene wohonde, omo okaana kashona otaka dulu ngeno okulikoka mo. Doshili, omitima detu otadi tu linyengifwa tu dimine eendjovo dOmupsalme odo tadi ti: “Oshinamufudo keshe, tanga Omwene!” — Epsalme 150:6.
Eenghono daJehova dokushita otadi tu hongo shike?
18, 19. Oinima i na omwenyo oyo Jehova a shitila kombada yedu oi li omaludi angapi, neshito otali tu hongo shike kombinga younamapangelo waJehova?
18 Oshike hatu lihongo monghedi omo Jehova a longifa eenghono daye dokushita? Ohatu kala twa kuminwa neenghono oishitwa i lili noku lili oyo i li meshito. Omupsalme umwe okwa ti: ‘Omwene, oilonga yoye oi fike peni! Edu oli yadi oishitwa yoye.’ (Epsalme 104:24) Eendjovo odo odoshili. Ovanongononi voinima i na omwenyo ova mona kutya ope na omaludi e dulife pemiliyona limwe oinima oyo i na omwenyo kombada yedu. Ashike vamwe otava diladila kutya ope na omaludi omamiliyona 10 lwaapo, ofimbo vamwe tava ti omamiliyona 30 lwaapo ile e dulife po. Ovanhu ovo ve na omaunghulungu onhumba otashi dulika va loloke okudiladila okweeta po oinima ipe. Mepingafano naasho, eenghono daJehova dokushita oinima ipe i lili noku lili ihadi pu po.
19 Onghedi omo Jehova a longifa eenghono daye dokushita otai tu hongo shi na sha nounamapangelo waye. Oshitya “Omushiti” otashi yoolola ko Jehova koinima aishe oyo i li meshito, molwaashi oinima aishe “oishitwa.” Nokuli nOmona waJehova ewifa oo a li a “omulongi onghulungu” pefimbo leshito, Ombibeli inai mu popya e li Omushiti ile kutya okwa li ta shiti pamwe naKalunga. (Omayeletumbulo 8:30, NW; Mateus 19:4) Ponhele yaasho, ota ifanwa “Omudalwa wotete [woishitwa] aishe.” (Ovakolossi 1:15) Molwaashi Jehova oku li Omushiti, okwa wana okulongifa eenghonopangelo daye okupangela eshito alishe. — Ovaroma 1:20; Ehololo 4:11.
20. Omeityo lilipi Jehova a tulumukwa eshi a mana okushita oishitwa yokombada yedu?
20 Mbela Jehova okwa mana okulongifa eenghono daye dokushita? Ombibeli oya ti kutya eshi Jehova a mana okulonga oilonga yaye yokushita mefiku etihamano, “okwa tulumukwa mefiku eti-7 koilonga yaye aishe Ye e i longa.” (Genesis 2:2) Omuyapostoli Paulus okwa ulika kutya “efiku” etiheyali otali kwata omido omayovi, molwaashi mokupopya kwaye efiku olo, okwa ulika kutya efiku olo ola li tali twikile natango. (Ovaheberi 4:3-6) Ndele mbela oshitya ‘okutulumukwa’ osha hala okutya Jehova okwa mana okulonga oilonga yaye aishe? Hasho nandenande, Jehova ina mana okulonga. (Epsalme 92:5; Johannes 5:17) Okwa li a tulumukwa meityo olo kutya okwa li a manifa okushita eshito liwetike olo la kwatela mo oinima yokombada yedu. Oilonga yaye i na sha nokuwanifa po omalalakano aye otai twikile nopehe na okwiiwa moshipala. Oilonga oyo oya li ya kwatela mo okunwefwa mo kwOmishangwa Diyapuki. Oya kwatela mo yo okushita po “eshito lipe,” olo tali ka kundafanwa metukulwa 19. — 2 Ovakorinto 5:17, NW.
21. Eenghono daJehova dokushita otadi ka twikila okukuma ngahelipi ovanhu ovadiinini fiyo alushe?
21 Shimha efiku laJehova lokutulumukwa la fiki pexulilo, ota ka dula okupopya kutya oilonga yaye oya “wapala unene,” ngaashi a li a popya pexulilo lefiku etihamano lokushita. (Genesis 1:31) Onghedi omo ta ka longifa natango eenghono daye dokushita dinenenene ohatu ke i limonena monakwiiwa. Kakele kaasho, ohatu dulu okukala tu na oushili kutya natango ohatu ka kuminwa onghedi omo Jehova ta ka longifa eenghono daye dokushita. Ohatu ka twikila okulihonga shihapu kombinga yaJehova okupitila meshito fiyo alushe. (Omuudifi 3:11) Apa ngoo pe fike okulihonga kwetu kombinga yaye, opo ngoo tapa ka kala pe fike etilofimaneko letu, notashi ke tu ehenifa popepi elela nOmushiti wetu Munenenene.
^ okat. 2 Opo u ude ko nawa kutya oshinano osho oshile neenghono shi fike peni, diladila kwaashi: Opo u dule okushinga ohauto oshinano shi fike opo, nokuli nonande oto shingi eekilometa 160 movili, eevili 24 mefiku, otashi ku pula omido omafele opo u mane ko oshinano osho.
^ okat. 6 Ovanhu vamwe ohava diladila kutya ovanhu vopefimbo lOmbibeli otashi dulika va li hava longifa oludi lomafano oshikulushonale okutala kokule. Ovanhu otashi dulika va tomhafane kutya ngeenge kakwa li omafano a tya ngaho, ovanhu vopefimbo lonale ova shiiva ngahelipi kutya omuvalu weenyofi ouhapu neenghono? Okudiladila kwa tya ngaho kuhe na ekanghameno lasha itaku fimanekifa Jehova, oo a nwefa mo ovashangi vOmbibeli. — 2 Timoteus 3:16.
^ okat. 7 Diladila ashike kutya otashi kufa efimbo li fike peni opo u valule eenyofi omabiliyona 100. Ngeno ou kale to valula onyofi keshe mosekonde, to shi ningi eevili 24 mefiku, otashi ku kufa omido 3 171.
Lihonga shihapu
Eshito otali holola shihapu kombinga yaKalunga omunamwenyo
Lihonga nghee hatu dulu okukwafela vamwe va ude ko oshili kombinga yOmushiti nova pameke eitavelo lavo muye.


text:
Omapulo a dja kovaleshi
Ovalafululi voikulunima ova mona shike osho tashi ulike kutya Jeriko osha li sha kwatwa ko moule wefimbo lixupi?
Josua 6:10-15, 20 okwa ti kutya ovakwaita vOvaisrael ova li hava dingilile oshilando shaJeriko lumwe mefiku oule womafiku ahamano. Mefiku etiheyali, ova li va dingilila oshilando osho lwoikando iheyali. Opo nee Kalunga okwa li a ningifa omakuma aJeriko oo a li a pama a we po, nOvaisrael ova li va kwata ko oshilando osho. Mbela ovalafululi voikulunima ova li va mona sha osho tashi ulike kutya okukondekwa kwaJeriko okwa li kwata efimbo lixupi, ngaashi ashike Ombibeli ya ti?
Mefimbo lonale, oshilando osha li hashi kondekwa ngeenge etangakwaita la dingilila omakuma asho, le lilongekida okushiponokela. Ngeenge ekondeko ola kwata efimbo lile, ovanhu vomoshilando ohava li po oikulya ihapu oyo va li va tuvikila. Ngeenge ovakwaita xuuninwa ova kwata ko oshilando, ohava kufa keshe osho va hala, mwa kwatelwa noikulya oyo tava hange mo. Nomolwaasho ovalafululi voikulunima tashi dulika va hanga mo oikulya inini ile inava hanga mo sha nandenande moikulukuma yoilando yomuPalestine oyo ya li ya ponokelwa monghedi ya tya ngaho. Ashike ehanauno laJeriko ola li la yooloka ko kwaao. Oshifo Biblical Archaeology Review osha ti: “Oinima ihapu oyo ya hangika mo konima yehanauno, oiyuma nosho yo oilya.” Osha weda ko sha ti: “Osha pumba okuhanga [momakulukuma] oilya ihapu.”
Ombibeli oya ti kutya Ovaisrael kava li va kufa mo oikulya muJeriko molwaashi Jehova okwa li e va lombwela vehe shi ninge. (Josua 6:17, 18) Oya ti yo kutya Ovaisrael ova li va ponokela Jeriko mokwenye, konima ashike eshi opo va teya, sha hala kutya pefimbo opo moshilando mwa li mwa tuvikilwa oilya ihapu. (Josua 3:15-17; 5:10) Onghee hano, oilya ihapu oyo ya hangika muJeriko oyo tai koleke kutya ekondeko ola kwata efimbo lixupi, ngaashi ashike Ombibeli ya ti.


text:
OSHILESHWA 14
Kalunga okwa li ha popi noshiwana shaye okupitila movaprofeti
Jehova okwa li a nangeka po ovaprofeti va kale tava udifa omatumwalaka aye e na sha nomatokolo aye, elongelokalunga lashili nosho yo eteelelo lOuhamba wopaMessias
ESHI Israel naJuda ya li tai pangelwa keehamba, Kalunga okwa li ha longifa ovaprofeti ve li ovapopikalelipo vaye. Ovaprofeti ovo ova li ovalumenhu ve na eitavelo la pamenena novaladi nova li hava shiivifa omatokolo aKalunga. Natu ka taleni koitwa ine ya fimana oyo ya li ya divilikwa momatumwalaka ovaprofeti vaKalunga.
1. Ehanauno laJerusalem. Kalunga okwa li a xunganeka komesho yefimbo okupitila movaprofeti ngaashi Jesaja naJeremia kutya Jerusalem otashi ka hanaunwa po nokuninga eputu. Ovaprofeti ovo ova li va yelifa kutya omolwashike Kalunga a li a handukila oshilando osho. Ovakalimo vomusho ova li tave liti kutya otava longele Jehova, ndele okukufa ombinga kwavo melongelokalunga loipupulu, enyonauko lavo lopaenghedi nosho yo elongifo lavo leenghono oya ulika kutya hasho. — 2 Eehamba 21:10-15; Jesaja 3:1-8, 16-26; Jeremia 2:1–3:13.
2. Okutungululwa kwelongelokalunga la koshoka. Konima eshi oshiwana shaKalunga sha kala moukwatwa waBabilon oule womido 70, osha li sha mangululwa. Opo nee osha li sha shuna keduumbo lasho olo la li la ninga eputu opo shi ka tungulule otembeli yaJehova muJerusalem. (Jeremia 46:27; Amos 9:13-15) Omido 200 lwaapo komesho yefimbo, Jesaja okwa li a xunganeka kutya otape ke uya omufindani wedina Kores, oo a li ta ka finda Babilon nokumangulula oshiwana shaKalunga opo shi ka tungulule elongelokalunga la koshoka. Jesaja okwa li nokuli a popya kondadalunde nhumbi Kores a li ta ka kwata ko Babilon nopehe na okulwa. — Jesaja 44:24–45:3.
3. Euyo laMessias nosho yo oiningwanima yomokukalamwenyo kwaye. Messias okwa li ta ka dalelwa moshilando Betlehem. (Mika 5:1) Okwa li te ke uya muJerusalem a londa kokambulu, osho tashi ulike kutya omulininipiki. (Sakaria 9:9) Nonande Messias okwa li omunanghenda nomunambili, okwa li ta ka tondika kuvahapu. (Jesaja 42:1-3; 53:1, 3) Okwa li ta ka fya efyo liudifa omwenyo munyenye. Ndele mbela okwa li ta ka fya ashike ndele opuwo ngaho? Okwa li ta ka fya efyo lopayambo opo ovanhu va dule okudiminwa po omatimba avo. (Jesaja 53:4, 5, 9-12) Onghee hano, okwa li a pumbwa okunyumunwa opo ovanhu va dule okudiminwa po.
4. Messias ota ka pangela edu. Mepingafano novanhu inava wanenena, ovo itava dulu lela okupangela ovanhu vakwao nokukaleka po ombili, Ombibeli oya li ya xunganeka kutya Ohamba yopaMessias otai ka kala Ohamba yombili. (Jesaja 9:5, 6; Jeremia 10:23) Eshi Messias ta ka pangela edu, ovanhu aveshe otava ka kala pamwe ve na ombili, notapa ka kala nokuli ombili pokati kovanhu noinamwenyo. (Jesaja 11:3-7) Itapa ka kala vali omikifi. (Jesaja 33:24) Nokuli nefyo otali ka xulifwa po fiyo alushe. (Jesaja 25:8) Pefimbo olo, oonakufya otava ka nyumuninwa momwenyo kombada yedu. — Daniel 12:13.
— Oshileshwa eshi osha kanghamena kembo laJesaja, Jeremia, Daniel, Amos, Mika nosho yo Sakaria.


text:
OSHILESHWA 17
Jesus okwa li a honga ovanhu kombinga yOuhamba waKalunga
Nonande Jesus okwa li a honga ovahongwa vaye oinima ihapu, okwa li a yandja unene elitulemo kOuhamba waKalunga
JESUS okwa li e uya okulonga shike kombada yedu? Jesus okwa ti: ‘Ondi na okuudifa evangeli louhamba waKalunga, osheshi olo tuu eli nde li tuminwa.’ (Lukas 4:43) Paife natu ka konakoneni oinima inhe oyo Jesus a li a honga shi na sha nOuhamba waKalunga, oo wa li enenediladilo leudifo laye.
1. Jesus okwa li ta ka nangekwa po a ninge Ohamba. Jesus okwa li e lipopya kondadalunde kutya oye Messias oo a li a udanekwa. (Johannes 4:25, 26) Okwa li yo a ulika kutya oye Ohamba oyo omuprofeti Daniel a li a mona memoniko. Okwa li a lombwela ovayapostoli vaye kutya ota ka kala omutumba ‘kolukalwapangelo loshinge’ nonokutya navo otava ka kala yo komalukalwapangelo pamwe naye. (Mateus 19:28) Jesus okwa li a popya kutya ovo tava ka pangela pamwe naye ove li “okangudu,” nokwa li yo a popya kutya oku na ‘eedi dimwe’ odo dihe fi oshitukulwa shokangudu oko. — Lukas 12:32; Johannes 10:16, OB-1986.
2. Ouhamba waKalunga otau ka pangela pauyuki. Jesus okwa li a ulika kutya Ouhamba waKalunga otau ka xulifa po odino inene yokudina Jehova Kalunga eshi tau ka yapulifa edina laye olo la kala tali shekifwa kuSatana okudja pounashibofa womuEden. (Mateus 6:9, 10) Okwa li a ulika kutya ke na onhondo, molwaashi okwa li ha hongo ovanhu aveshe kutya nee ovalumenhu, ovakainhu, oipuna ile eehepele. Nonande okwa li a tumwa a udifile unene tuu Ovaisrael, okwa li yo ha kwafele Ovasamaria nosho yo ovanhu ovo vehe fi Ovajuda. Ka li e na nandenande olwaamambinga ngaashi ovawiliki vomalongelokalunga vopefimbo laye.
3. Ouhamba waKalunga kawa li tau ka kala oshitukulwa shounyuni. Eshi Jesus a li kombada yedu, opa li omakuyunguto opapolotika. Oshilongo shavo osha li tashi pangelwa kepangelo enailongo. Ndele eshi ovanhu va li tava kendabala oku mu fininika a kufe ombinga moinima yopapolotika, okwa li e va henuka. (Johannes 6:14, 15) Okwa li a lombwela omunapolotika umwe a ti: “Ouhamba wange kau fi womounyuni ou.” (Johannes 18:36) Okwa li yo a lombwela ovashikuli vaye a ti: ‘Kamu fi vomounyuni.’ (Johannes 15:19) Ka li e va pitika va longife oilwifo, nokuli naashi va li va hala oku mu amena. — Mateus 26:51, 52.
‘Okwa endaaenda nomikunda ta udifa evangeli louhamba waKalunga.’ — Lukas 8:1
4. Kristus ota ka pangela pahole. Jesus okwa li a udaneka kutya ota ka tulumukifa ovanhu nota ka pupaleka omitengi davo. (Mateus 11:28-30) Naasho osho naanaa a li a ninga. Okwa li a yandja omayele opahole notaa longo, oo taa kwafele ovanhu va ungaunge nomupondo noisho, va xwepopaleke omakwatafano avo, va finde ohole yokuhola omaliko nova kale va hafa. (Mateus etukulwa eti-5 fiyo eti-7) Ovanhu okwa li hava kala va manguluka okupopya naye, molwaashi okwa li ha ungaunga navo pahole. Nokuli novanhu ovo va li va dinika ova li hava mbobolokele kuye, molwaashi ova li ve na elineekelo kutya ota ka ungaunga navo pahole nonefimaneko. Okwa li a ulika shili kutya ota ka kala Omupangeli muwa.
Jesus okwa li yo a honga ovanhu shi na sha nOuhamba waKalunga monghedi imwe vali ididilikwedi. Okwa li a longa oikumwifilonga ihapu. Mbela omolwashike Jesus a li a longa oikumwifilonga? Enyamukulo kepulo olo ohatu ke li mona moshileshwa tashi landula ko.
— Oshileshwa eshi osha kanghamena kembo laMateus, Markus, Lukas nosho yo Johannes.
Lihonga shihapu
Ouhamba waKalunga oshike?
Ovanhu vahapu ove shii Eindilo lOmwene wetu. Outumbulilo, “Ouhamba woye nau uye” otau ti shike?


text:
1Ono-kinia molemele tapu-yema, ono tapu-ye molemele mele na kepe aku sipu tapu-yemola molio, na Karasi mindili norumu kinia kanorundu yemo, na [Pulu Yemonga mulu-koleana] tondolo pa seli nondopa mona lemba ulumu [Karasinga yomboma] kinia pea limulú ye sela, nane ono-kinia molemele tapu-yemando paa tondolo mundupu mawa sepo nimbuli: 2Pulu Yemonga sipisipi ono nokolemelema mimi siku tapu seko nokangi. [Pulu Yemone] i kongono ‘Ono sangi.’ nimba sirimu akumu ‘ ‘Saa.’ nikimu kene samili.’ ningu konopu kiri panjiku we naa sangi. Konopu pe nipili sangi. [Pulu Yemone ‘Sangi.’ nirimu] kongono akumu ‘Kou-mone limulú.’ ningu naa sangi. ‘Yomboma paa lipu tapondopo nokamili.’ ningu paa konopu siku sangi. 3[Pulu Yemone] “Ono nokangi.” nimba sirimu yomboma ‘Maniandopa molangi. Olionga imbima paa olandopa molopili.’ ningu ono mindili siku naa nokoko molangi. Ono nokolemele sipisipima molonge mele ono tapu-yema aku siku ulu peangama mindi seko molangi. ‘Onone kanokole manda manjiku sangi.’ ningu aku siku seko molaa. 4[Sipisipima aku siku nokoko molonge kinia] Sipisipi Tapu-Ye Awilimu ombá kinia ono méle tondolo pa seli paa peangamo, alieli kiri naa lepa, we lepa mindi pumbá méle kalólimu lingí. 5Kango-yema, aku siku mele ono ye yumanga unguma taka leko pilku ono liku awi siengi. [Pulu Yemonga bokuna ungu se nimba molemo akumu i-sipa:] ‘ “Na ye awilimu molio. Na pilipa kondoli pelemo yemo. Yombo lupama tondolo se naa pelemo.” ningu kara pungu ononga imbima we ambolko paka tolemele yomboma Pulu Yemone ‘Nanga opa-touma.’ nimba topa mania mundulimú, aku-na-kolo yombo onono “Na imbi naa molemo yombo kirimu. Yombo lupama pilipa kondolimu pelemomonga ononga unguma taka lepo pilipu molambo.” nilimili yomboma yuni we kondo kolopa sepa kondolemo.’ Aku sipa nimba molemo kene ono onono pali anju yando “Olio imbi naa molemo. Yomboma pilipu taka lepo molamili.” nieyo. 6Aku sipa ungu se molemo kene ‘Pulu Yemo yu paa tondolo pepili yomboma nokolemo.’ ningu onone “Na ye awilimu naa molambo. Na imbi naa molopili.” ningu ono onono imbi toko mania munduku taka leko molaa. ‘Aku sipu semolo kinia yuyu pilimba wale senga olionga imbima ambolopa paka tondomba.’ ningu aku siku saa. 7Yuni ono kondo kolopa nokopa molemo kene yu molemona pungu ononga konopumanga umbuna pembama kinia mini-wale pumbáma yundu ningu para siee. 8Ono umbu-konopu pepili molko, alieli kanoko kondoko molaa. Lopa-posi llayono gele kolopale kongi se topa nombando andolemo mele aku sipa ononga opa-tou [kurumanga nokoli] depelemone ‘Na yomboma ambolopo sepo kinjambo.’ nimba aku sembando andopa molemo kene aku siku molaa. 9Pulu Yemone na alieli nokopa kondolemo. Pe kiniá kepe yuni na mundupa naa kelembala.’ ningu kuru mondoko molkole ‘Depelemo nanga opa-toumu, yuni na naa ambolopili.’ ningu yunga ungumu naa pilku, mokoli seko, yu toko anjupa anjaa. Ono pilkuli ‘Ya olio konopumanga umbuna sepili molemolo mele we ma-koleana pali molemele yombo olionga genupilima aku siku umbuna sepili molemelela.’ ningu pilkuli depelemo-kinia aku siku saa. 10Kanu-kinia, ono wale kanga-kolte umbuna sepili molonge kinia Pulu Yemo yuni yuyu ono kelepa sukundu lipa anjipa, ‘Ono [nanga yomboma molemele mele] munduku naa kelko tondolo pupili molangi.’ nimbá. Pulu Yemo ono we kondo kolopale yuni pe ono yu pea ‘Kamu alieli-alieli tondolo pa sepa mindi púlimu kinia molio koleana pea molamili wangi.’ nimba ya mana maniando sirimu ye nokoli Karasi kanumuni olionga nimba senderimumunga Pulu Yemone oliondo aku sipa manda nimbá. 11[Yomboma kinia mélema kinia pali] Pulu Yemo yuyu mindi kamu alieli-alieli tondolo pumba imbi ola molopa mindi pupili molemo. Aku sipa sika sepili. 12I pepá ponjili topo sikirumu Saillasini tondokomo. ‘Yu kongonoma siye naa kolopa paa tondolo mundupa selemo genumu.’ nimbu pilipu molio. I pepá tokoromo ‘Pulu Yemone yomboma we kondo kolopale lipa tapondolemo mele piliangi.’ nimbu tokoro. Pulu Yemone yomboma paa sika we kondo kolopa konopu mondolemomondo nikiru akumu ‘Paa sika.’ ningu kuru mondolemele mele munduku naa kelko, tondolo munduku molangi. 13Karasinga yombo talape [kolea-awili] Bepillono molemelema, kanu yomboma-kinia ono [pepá topo sikiru] yomboma kinia Pulu Yemone u ‘Nanga yomboma molangi.’ nimba, nimba taltorumu, kanu Bepillono yombomane “Ono manda molemeleye?” ningu, ningu mundukumili. Nanga malo Makone “Ono manda molemeleye?” nimba, nimba mundukumula. 14Ono onono anju yando kondo kolko kangulku “Manda molemeleye?” niengi. Ono Karasi kinia kopu seko molemele yomboma pali konopu pe nipili taka leko molangi. [Aku pea nikiru.]
Copyright
Learn More


text:
Eendombwedi daJehova ohadi longo ngoo oilonga youtumwa?
Heeno. Eendombwedi daJehova kutya nee odi li peni, ohandi kendabala okukala di na omhepo youtumwa, mokukala tadi udifile vamwe pandjikilile kombinga yeitavelo lado.—Mateus 28:19, 20.
Shimwe vali, Eendombwedi dimwe ohadi ka talela po ile di tembukile koitukulwa imwe yomoilongo yavo omo mu na ovanhu vahapu va pumbwa okuuda onghundana iwa yOuhamba. Eendombwedi dimwe ohadi tembukile koilongo imwe opo di ka tamunune mo oukalele wado. Ova hafa eshi tava wanifa po exunganeko laJesus olo tali ti: ‘Otamu ka ninga eendombwedi dange fiyo okominghulo dounyuni.’—Oil. 1:8.
Mo 1943, otwa li twa tota po ofikola oyo hai yandje edeulo le likalekelwa kovatumwa vetu vamwe. Okudja momudo oo, Eendombwedi di dulife po 8 000 oda mona edeulo kofikola oyo hai ifanwa Ofikola yOmbibeli yoWatchtower yaGilead.


text:
Ongahelipi tu na okukwafela ovaitaveli vakwetu ovo eehombo davo da teka?
Otashi dulika u shii omunhu wonhumba ile vahapu nokuli ovo eehombo davo da teka. Osho osho shi li ngaho molwaashi eteyohombo ola hapupala neenghono. Pashihopaenenwa, omakonakono oo a ningwa moPoland okwa ulika kutya ovanhu ovo ve na omido 30 nova kala va hombola oule womido 3 fiyo 6 ovo unene hava teya eehombo; ashike ovanhu vomido odo havo aveke hava teya eehombo.
Ehangano laSpain hali ifanwa Institute for Family Policy ola ti kutya: “Omavalulo oo a ningwa otaa ulike kutya etata laavo va hombola [muEurope] otali ka teya eehombo.” Osho otashi ningwa nomoilongo ikwao oyo ya putuka.
OKUTEYA OHOMBO OHAKU KUMU NAI OMUNHU PAMALIUDO?
Oshike sha kwatelwa moshinima osho shinyikifa oluhodi? Omuyandjimayele umwe a pyokoka moinima i na sha neehombo wokuEuropa lokOushilo okwa ti: “Opo ovanhu va teye ohombo osha yela kutya ova kala nale vehe na ekwatafano neteyohombo oli li ashike oshilanduliko shetopoko, oshinima osho shi yahameka neenghono.” Okwa weda ko vali a ti: “Osho luhapu ohashi etifa omaliudo mai neenghono ngaashi ehandu, okulivela ombedi, okuuda nai, ounye nosho yo ohoni.” Omafimbo amwe osho ohashi ningifa omunhu a kale a hala okulidipaa. “Ngeenge ohombo oya teka paveta, ovo va teya ohombo otava ka hovela onghalamwenyo ipe. Omolwomaliudo okukala e udite ehe na oshilonga nokwa ekelwashi, omunhu oo ohombo yaye ya teka otashi dulika e lipule kutya: ‘Paife eshi ohombo yange ya teka, onghalamwenyo yange oya yuka peni? Elalakano lange monghalamwenyo olashike?’”
Omukainhu wedina Ewa okwa ti kutya ota dimbuluka nghee a li e udite omido donhumba da pita, a ti: “Onda li nda fya ohoni neenghono eshi ohombo yetu ya teka. Ovashiinda novanailonga vakwetu ova li hava ula nge kutya onda hengwa. Osho osha li hashi handukifa nge neenghono. Molwaashi onda li nda fyaala po nounona vavali, onda li handi dana ongandangala yopavali, ndi li xe naina.” * Adam oo a kala omukulunhuongalo oule womido 12 nokwa fimanekwa, okwa ti: “Paife onde lidina neenghono, naasho omafimbo amwe ohashi handula nge nohandi kala nda hala okulitukula ko kovanhu.”
OTASHI PULA SHIHAPU OKUKALA VALI NETALEKO LI LI PANDJELE
Molwaashi ohava kala tave lipula shi na sha nonakwiiwa yavo, vamwe ohashi va pula shihapu opo va kale vali netaleko li li pandjele nokuli nokonima yomido okudja eshi va teya ohombo. Otashi dulika va fike pexulifodiladilo kutya kave holike. Shikwao vali, omutoolinghundana umwe moinima i na sha neehombo da teka, okwa ti: “Ove na okulundulula eenghedindjikilile davo nokulihonga okuungaunga nomaupyakadi kuvo vene.”
Stanisław okwa ti: “Eshi twa teya ohombo, omukulukadi oo twa hengafana naye ka li a hala ndi kale handi talele po ovanakadona vange vavali ovo natango vanini. Osho osha ningifa nge ndi kale ndi udite kutya kape na oo e na naame, nokuli naJehova oku na okukala a efa nge. Kanda li vali nda hala okukala nomwenyo. Lwanima onda ka mona kutya osho handi diladila osha puka.” Wanda naye oo ohombo yaye ya teka noku na omalimbililo e na sha nonakwiiwa yaye, okwa ti: “Onda li nda tomhwa kutya ovanhu, mwa kwatelwa ovaitaveli vakwetu, itava ka kala vali ve na ko nasha naame nosho yo ovana vange. Ashike paife ondi wete nghee ovamwatate hava ulike kutya ove na ko nasha nafye nohava kwafele nge eshi handi tekula ovana vange opo va ninge ovalongeli vaJehova.”
Oimoniwa oyo otai ulike kutya konima yeteyohombo vamwe ohava kala va wililwa po komaliudo mai. Otashi dulika va kale ve lidina, tava diladila kutya kave na oshilonga nokave na okuulikilwa ohole. Osho otashi dulu oku va ningifa va kale vehe na ombili naavo ve li puvo. Oshidjemo, otava ka mona eongalo la fa lihe na ohole noukwao wananghali. Ashike oshimoniwa shaStanisław naWanda otashi ulike kutya ovo ve na eehombo da teka ohave ke shi mona mo kutya ovamwaxe ove na ko nasha lela navo. Nopehe na omalimbililo, Ovakriste vakwetu ohava kwafele monghedi ya denga mbada, nonande otashi dulika ekwafo lavo liha didilikwe mo pehovelo.
OKUKALA U UDITE OWIKE NOUHE NIWE NAAVE
Kaleka momadiladilo kutya kashi nee mbudi kutya ohatu ningi eenghendabala da tya ngahelipi, ovaitaveli vakwetu ovo eehombo davo da teka otashi dulika omafimbo amwe va kale ve udite owike. Ovamwameme ovo eehombo davo da teka ovo unene hava kala ve udite kutya havahapu ve na ko nasha navo. Alicja okwa ti: “Paife opa pita omido hetatu okudja eshi ohombo yetu ya teka, ashike natango omafimbo amwe ohandi kala ndi udite ndihe na oshilonga. Pomafimbo a tya ngaho ohandi kwatwa keamo lokulitukula ko kovanhu nokukala ashike handi lili nonde lietela onghenda.”
Nonande vahapu ovo eehombo davo da teka ohava kala ve udite ngaho, Ombibeli oye tu kunghilila tuhe litukule ko kovanhu. Okuhadulika komayele oo otaku ke tu ningifa tu kondjife osho “shi neendunge.” (Omayel. 18:1) Shikwao vali, ove na okulungama vaha kale ve na ondjikilile yokukonga omayele ile ehekeleko kuumwe woukashike koo okanhu wa yooloka ko kuwavo. Okuninga ngaho otaku dulu okutwala fiyo omoihole.
Ngeenge ovamwatate novamwameme ovo ve na eehombo da teka ove udite owike, ve udite va ekelwashi nove na oshisho omolwonakwiiwa, otu na okuhopaenena Jehova mokukendabala okuuda ko omaliudo avo nokuninga ngaashi hatu dulu opo tu va kwafele. (Eps. 55:23; 1 Pet. 5:6, 7) Otu shii kutya ekwafo keshe olo hatu va pe, otave ke li pandula neenghono. Kungaho otava ka mona ekwafo okudja kookaume kashili meongalo. — Omayel. 17:17; 18:24.
^ okat. 6 Omadina oo hao ovanhu ovo lelalela.


text:
OMAMONA OMEENDJOVO DAKALUNGA | JESAJA 34–37
Hiskia okwa li a pewa ondjabi omolweitavelo laye
Ohamba yaAsiria Sanherib oya li ya tuma Rabsake Adar kuJerusalem opo a lombwele ovanhu vomoshilongo osho ve liyandje. Ovaasiria ova li va ningila Ovajuda omatilifo mahapu opo ve va shololife vo ve liyandje kuvo nopehe na okulwa
Ve likalela ovo aveke. Egipti otashi ka kala ekwafo linini kuvo. — Jes 36:6
Va limbililwa. Jehova ita ka lwa ponhele yavo molwaashi ine va hokwa — Jes 36:7, 10
Va ningilwa omatilifo. Itava ka kendabala okulwifa etangakwaita enaenghono laAsiria — Jes 36:8, 9
Va yelekwa. Otava ka hafela onghalamwenyo ngeenge ove liyandje kOvaasiria — Jes 36:16, 17
Hiskia okwa li e na eitavelo ihali tengauka muJehova
37:1, 2, 14-20, 36
Okwa li a ninga ngaashi ta dulu opo a longekide oshilando pefimbo opo sha li tashi ka dingililwa kOvaasiria
Okwa li a ilikana kuJehova opo e va xupife nokuladipika ovanhu va ninge sha faafana
Okwa li a pewa ondjabi omolweitavelo laye eshi Jehova a tuma omweengeli waye a hanaune po ovakwaita Ovaasiria 185 000 moufiku umwe


text:
Ondjokonona Yonghalamwenyo
Oukokolindjila wondjikilile owa twala nge fiyo openi?
Ngeenge handi diladila eedula 65 odo nda kala moilonga yefimbo li yadi, ohandi dulu okupopya kutya onghalamwenyo yange oya kala ihafifa. Osho inashi hala kutya inandi kala omafiku amwe nda nyika oluhodi nonda teka omukumo. (Eps. 34:13; 94:19) Ashike nande ongaho, onghalamwenyo yange oya kala tai pondola noi na elalakano.
MOMAFIKU 7 Septemba 1950, onda li nda ninga oshilyo shoukwaneumbo waBetel moBrooklyn. Pefimbo opo, oukwaneumbo waBetel owa li wa fikama po movamwatate novamwameme 355 va dja moiwana i lili noku lili nova li pokati komido 19 fiyo 80. Vahapu vomuvo ova li Ovakriste ovavaekwa.
NGHEE NDA LI NDA HOVELA OKULONGELA JEHOVA
Meme okwa li a honga nge okulongela ‘Kalunga ketu omuhafi.’ (1 Tim. 1:11, NW) Okwa li a hovela okulongela Jehova eshi nda li okamatyona. Mu-1 Juli 1939, eshi nda li ndi na omido 10, onda li nda ninginifwa poshoongalele shopashikandjo moColumbus, muNebraska, mOilongo ya Hangana yaAmerika. Tu li efele lwaapo, otwa li twa ongala monhele yahiilwa opo tu pwilikine koshipopiwa osho sha li sha kwatwa mokangalo shi na oshipalanyole “Oukanyamukulwa ile Emanguluko,” sha yandjwa komumwatate Joseph Rutherford. Fimbo oshipopiwa sha li metifa, polupale linini opo twa li twa ongalela opa li pe ya ongudu yovahangakeni. Ova li va kondjifa okuuya meni noku tu fininika tu xulife po okwoongala kwetu ndele tave tu lombwele tu fiye po odoolopa oyo. Otwa li twa ka ongalela kofaalama yomumwatate umwe i li popepi nodoolopa oyo nokupwilikina koshixupe shoshipopiwa. Ashike ihandi dimbwa nande efiku olo nda ninginifwa.
Meme okwa kala ha kendabala noudiinini okutekulila nge moshili. Nonande tate okwa kala omudali e li nawa, ka li naanaa e na ohokwe moinima yopalongelokalunga ile monghalonawa yange yopamhepo. Meme nEendombwedi dimwe domeongalo laOmaha ova li va twa nge omukumo neenghono.
ELUNDULUKO OLO NDA LI NDA NINGA
Eshi nda li ndi li pokumana omatrika, okwa li ndi na okuninga etokolo li na sha naasho ndi na okuninga monghalamwenyo yange. Pokulombo alushe ngeenge ndi li mefudo, onda li handi kufa oukwafelikokolindjila pamwe navakwetu vepupi lange.
Ovamwatate ovanyasha vavali inava hombola ovo va li va pita ondodo onhiheyali kOfikola yaGilead, John Chimiklis naTed Jaracz, ova li va tuminwa moshitukulwa shetu ve li ovapashukili ovaendi. Onda li da kumwa eshi nda uda kutya opo ashike va wanifa omido omilongo mbali nasha. Pefimbo opo onda li ndi na omido 18 nonda li ndi li pokumana omatrika. Ohandi dimbuluka natango eshi omumwatate Chimiklis a li a pula nge kutya ohandi ka longifa ngahelipi onghalamwenyo yange. Eshi nda li nde mu lombwela, okwa ti: “Oshi li nawa, ninga omukokolindjila wondjikilile. Ku shii kutya otau ke ku twala fiyo openi.” Omayele oo nosho yo oshihopaenenwa shovamwatate ovo, okwa li a kuma nge neenghono. Mo 1948 eshi nda mana omatrika, onda li nda hovela okukokola ondjila.
NGHEE SHA ENDA OPO NDI YE KOBETEL
MuJuli 1950, ame novadali vange otwa li twa ya koshoongalele shopaiwana osho sha li sha ningilwa mokapale kaYankee moNew York City. Fimbo twa li poshoongalele, onda li nda ya pokwoongala kwaavo va hala oku ka longa koBetel. Onda li nda yandja onhumwafo yange, nda shanga mo kutya onda hala oku ka longa kObetel.
Nonande tate ka li e na oupyakadi eshi handi kokola ondjila nosho yo eshi ndi li meumbo, okwa li e udite kutya ondi na okukala handi futile onduda yange nokulanda oikulya. Efiku limwe pehovelo laAuguste, manga ndi li mondjila handi ka konga oilonga, onda li nda ya tete pokakefa ketu kOpoosa. Onda li nda hanga mo onhumwafo yange ya dja koBrooklyn. Oya li ya dja komumwatate Nathan H. Knorr, oo a shanga a ti: “Onhumwafo yoye i na sha noku ka longela kObetel oya fika. Ondi udite kutya owa dimina oku ka kala mObetel fiyo osheshi Omwene te ke ku kufa po. Onghee hano, onda hala u kale we lilopota kObetel ko 124 Columbia Heights, moBrooklyn, shaNew York, momafiku 7 Septemba 1950.”
Eshi tate e uya keumbo efiku olo okudja koilonga, onda li nde mu lombwela kutya onda mona oilonga. Okwa ti, osho “oshili nawa, oto ka longela peni?” Onda li nde mu nyamukula kutya “okoBetel koBrooklyn nohandi ka kala handi mono eedola daAmerika $10.00 komwedi.” Osho osha li she mu halula kanini, ashike okwa ti ngeenge osho osho nda hoolola okuninga, ondi na okukendabala ndi shi pondole. Inapa pita efimbo lile unene, tate okwa li a ninginifwa koshoongalele osho sha li mokapale kaYankee mo 1953.
Oshinima shimwe vali shihafifa, kaume kange oo twa kala hatu kokola naye ondjila, Alfred Nussrallah, otwa li twa tambulwa oshita naye mObetel, notwa li twa ya ko oshita. Lwanima okwa ka hombola, opo nee ye nomukulukadi waye, Joan, ova ka ya kOfikola yaGilead, nova li va ya moilonga youtumwa koLebanon, nokonima ova ka shuna vali kOilongo ya Hangana tava longo ve li ovapashukili ovaendi.
OILONGA YA-BETEL
Oilonga yange yotete mObetel oya li okulonga moshikondo shokutula kumwe omambo. Oshishangomwa shotete nda longa osha li embo What Has Religion Done for Mankind? Konima yeemwedi hetatu lwaapo handi longele moshikondo osho, onda li nda tumwa ndi ka longele kOshikondo shOilonga osho sha li koshi yepashukilo lomumwatate Thomas J. Sullivan. Osha li shihafifa okulonga pamwe naye nokumona ouwa mounongo wopamhepo nowino oo a mona eshi a kala ta longele ehangano momukokomoko womido.
Konima eshi nda longela mOshikondo shOilonga konyala oule womido nhatu, Max Larson oo a li omupashukili woshikondo shokunyanyangida, okwa li a lombwela nge kutya omumwatate Knorr okwa hala okumona nge. Onda li handi lipula kutya pamwe ondi na eshi nda ninga sha puka. Onda li nda pepelelwa eshi omumwatate Knorr a ti kutya okwa hala okushiiva ngeenge onda diladila okufiya po Obetel monakwiiwa. Okwa li a pumbwa umwe a longe mombelewa yaye pakafimbo nokwa li a hala a shiive ngeenge ohandi dulu okutambula ko oilonga oyo. Onda li nde mu lombwela kutya inandi diladila okufiya po Obetel. Onda li nda mona oufembanghenda wokulonga mombelewa yaye oule weedula 20 da ka shikula ko.
Luhapu ohandi ti kutya itandi dulu okufutila ehongo olo nda mona eshi nda kala handi longo nomumwatate Sullivan naKnorr nosho yo vamwe vali mObetel ngaashi omumwatate Milton Henschel, Klaus Jensen, Max Larson, Hugo Riemer naGrant Suiter. *
Ovamwatate ovo nda kala handi longo navo ova li ve liunganeka nawa opo va dule okuwanifa po oilonga oyo ve lineekelelwa kehangano. Omumwatate Knorr okwa li ha longo noudiinini nokwa li a hala okumona nghee oilonga yOuhamba tai xumu komesho nokutamunuka mo neenghono ngaashi tashi dulika. Ovo va li hava longo mombelewa yaye ova kala hava mono shipu okupopya naye. Nonande otwa li hatu kala tu na etaleko la yoolokafana moinima imwe, otwa li hatu dulu okupopya omaliudo etu twa manguluka ndele iha kala e tu handukila.
Pomhito imwe, omumwatate Knorr okwa li a popya naame kombinga yanghee sha fimana okukala omudiinini nomoinima inini. Pashihopaenenwa, okwa li a lombwela nge kutya eshi a li omupashukili woshikondo shokunyanyangida, omumwatate Rutherford okwa li e mu dengela ongodi ndele ta ti: “Omumwatate Knorr, eshi to di koshinyanyangido to uya kouvalelo, kwafele nge u etele nge oudimifo vopena yekala. Onde va pumbwa poshitaafula shange.” Omumwatate Knorr okwa ti kutya oshinima shotete a ninga okwa li a ya konduda yokupungula, ta kufa ko oudimifo noku va tula mondjato yombulukweva. Opo nee komatango okwa li e va twala kombelewa yomumwatate Rutherford. Osha li oshinima shanafangwa, ashike osha li tashi ti sha komumwatate Rutherford. Konima yaasho, omumwatate Knorr okwa li a lombwela nge ta ti: “Ondi hole okukala ndi na eepena da hongwa poshitaafula shange. Kwafele nge u kale ho di hongele nge ongula keshe.” Oule womido dihapu, onda kala handi shilipaleke kutya eepena daye oda hongwa.
Luhapu omumwatate Knorr okwa li ha popi shi na sha nanghee sha fimana okukala hatu pwilikine nawa ngeenge twa pulwa tu ninge oshinima shonhumba. Pomhito imwe, okwa li a pa nge omalombwelo a yela e na sha nanghee ndi na okuungaunga noshinima shonhumba, ashike kanda li nda pwilikina nelitulemo. Oshidjemo, onda li nde mu fifa ohoni neenghono. Osha li sha udifa nge nai, onghee onda li nde mu shangela onhumwafo i li pauxupi nda ti kutya onde lipa oushima neenghono kwaasho nda ninga nonda li ndi udite kutya onda pumbwa okudja mo mombelewa yaye ndi pewe oilongo imwe. Konima yokafimbo ongula yefiku olo, omumwatate Knorr okwa li e uya poshitaafula shange. Okwa ti: “Robert, onhumwafo yoye onde i mona. Ashike owa ninga epuko. Onda li nda popya naave nale kombinga yaasho, nonde lineekela monakwiiwa oto ka kala wa lungama. Paife natu shune ashike koilonga.” Okwa li nda pandula unene shili okunakonasha kwaye kwopahole.
NDA HALA OKUHOMBOLA
Konima yokulonga mObetel oule weedula 8, kanda li ndi na ediladilo limwe lihe fi okutwikila moilonga yaBetel. Ashike ola ka lunduluka. Poshoongalele shopaiwana osho sha li sha ningilwa mokapale kaYankee nosho yo kaPolo mo 1958, onda li nda mona Lorraine Brookes oo twa shakenene naye mo 1955 eshi a li ta kokola ondjila moMontreal, muKanada. Onda li nda kuminwa etaleko laye li na sha noilonga yefimbo li yadi nosho yo ehalo laye lokuya keshe opo ehangano laJehova tali mu tumine. Lorraine okwa kala a hala okuya kofikola yaGilead. Mo 1956, eshi a li e na omido 22, okwa li a tambulwa mondodo 27. Eshi a pita kofikola oyo, okwa li a tuminwa koBrasilia eli omutumwa. Fye naLorraine otwa li vali twa hovela okushiivafana mo 1958, nokwa li a dimina tu hombole naye. Otwa li twa tokola okuhombola momudo wa ka landula ko notwa li twa hala okuya moilonga youtumwa.
Eshi nda lombwela omumwatate Knorr kombinga yelalakano lange, okwa ti natu teelele pa pite omido 3, opo nee hatu hombola nokulonga mObetel yaBrooklyn. Pefimbo opo, opo ovalihomboli va kale vali mObetel konima eshi va hombola, umwe womuvo oku na okukala a longa mObetel oule weedula 10 ile di dule po namukwao na kale a longa mo omido 3. Onghee hano, Lorraine okwa li a dimina okulonga omido 2 mObetel yaBrasilia nosho yo omudo umwe mObetel yaBrooklyn fimbo inatu hombola.
Omido mbali dotete eshi twa tameka okweendelafana otwa li ashike hatu kwatafana paenhumwafo. Okudenga ongodi okwa li ku na ondilo neenghono, nokakwa li ku na ee-e-mail pefimbo opo. Eshi twa hombola 16 Septemba 1961, omumwatate Knorr oye a li e na oufembanghenda wokuyandja oshipopiwa shohango yetu. Oshoshili kutya eedula 3 odo twa kala twa teelela oda li tadi monika da fa efimbo lile. Ashike paife ngeenge hatu diladila konima, ohatu kala twa wanenwa notwa hafa unene eshi twa kala oule womido di dulife 50 mohombo, notwa dimina yo kutya oshi li pandunge okuteelela.
OMAUFEMBANGHENDA OILONGA
Mo 1964, onda li nda pewa oufembanghenda woku ka talela po koilongo imwe, ndi li omupashukili woitaimbelewa. Pefimbo opo, ovakulukadi kava li hava pitikwa va ye pamwe novashamane vavo momalweendo a tya ngaho. Ashike osho osha ka lunduluka mo 1977, novakulukadi ova li va hovela okukala hava i pamwe novashamane vavo. Momudo oo, fye naLorraine otwa li twa ya pamwe naGrant naEdith Suiter, twa ka talela po koshitaimbelewa shaNdowishi, Austria, Greka, Kipro, Turkey noshaIsrael. Oilongo aishe kumwe oyo nda talela po mounyuni oi li 70 lwaapo.
Oshikando shimwe eshi twa li twa ya koBrasilia mo 1980, otwa li twa ka talela po koBelém, oshilando oko Lorraine a li ha longele eshi a li moilonga youtumwa. Otwa li yo twa ka talela po ovamwatate vokoManaus. Pefimbo loshipopiwa shimwe osho sha li sha yandjwa mokapale konhumba, otwa li twa mona ongudu yovanhu ve li omutumba pamwe ovo itava shikula omukalondjikilile wovakainhu vOvabrasilia wokulixupita keemhanda nowovamwatate wokuminikafana. Omolwashike mbela?
Ongudu oyo oya li yEendombwedi dikwetu da dja koshitukulwa shovanashilundu osho shi li mokati kofuka yaAmazon. Inava hala okukuma ovapwilikini vakwao opo vaha kwatwe komukifi oo. Ashike ova li shili va kuma omitima detu noitatu dimbwa ehafo olo la li li liwetikile moipala yavo. Eendjovo daJesaja kadi li tuu paushili odo tadi ti: “Ovapiya vange otava ka kuwilila ehafo lokomutima”!—Jes. 65:14.
ONGHALAMWENYO TAI PONDOLA NOI NA ELALAKANO
Fye naLorraine luhapu ohatu dilonga komido di dulife po 60 odo twa kala moilonga yaJehova. Otwa hafela neenghono eenghedi omo twa nangekwa noupuna mokweefa Jehova e tu wilike okupitila mehangano laye. Nonande ihandi dulu vali oku ka talela po koilongo imwe ngaashi omido da dja ko, ohandi dulu okuwanifa po oilonga yange efiku keshe yokukwafela Olutuwiliki, handi longo nOkomitiye yOvaunganeki nosho yo Okomitiye yOilonga. Onda hafa neenghono okukala ndi na oufembanghenda wokuyambidida kanini ovamwatate mounyuni aushe monghedi ei. Ohashi tu kumwifa fiyo opaife okumona ovamwatate novamwameme vahapu ovanyasha ovo va ya moilonga yefimbo li yadi ve na ediladilo la fa laJesaja oo a ti: “Aame ou, tume nge!” (Jes. 6:8) Ongudu oyo yoohandimwe otai tu kumwe noushili weendjovo domupashukilishikandjo oo a lombwelele nge ta ti: “Ninga omukokolindjila wondjikilile. Ku shii kutya otau ke ku twala fiyo openi.”
^ okat. 20 Opo u mone ondjokonona yovamwatate vamwe vomwaavo, tala oifo yOshungonangelo yOshiingilisha tai shikula: Thomas J. Sullivan (15 Auguste 1965); Klaus Jensen (15 Oktoba 1969); Max Larson (1 Septemba 1989); Hugo Riemer (15 Septemba 1964); naGrant Suiter (1 Septemba 1983).