text:
ONDJOKONONA YONGHALAMWENYO
Otwa ninga eenghendabala tu hopaenene oihopaenenwa iwa
Efiku limwe onda li nda dengelwa ongodi kuIzak Marais, okudja koPatterson shomuNew York. Efimbo olo onda li muColorado. Onde mu pula nda ti: “Ou shii ngoo kutya ondi na omido ngapi?” Okwa nyamukula nge a ti: “Ondi shi shii lelalela kutya ou na omido ngapi.” Nandi mu yelifile kutya oshike sha etifa po eenghundafana odo.
ONDA dalelwa muWichita, shomuKansas, sha-U.S.A., mo 10 Desemba 1936. Otwa dalwa tu li vane ashike aame oshiveli. Ovadali vange, William naJean, ova li hava longele Jehova nouladi. Tate okwa li omupiya weongalo. Ovo va li hava kwa tele komesho meongalo osho va li hava ifanwa ngaho. Meme okwa li a hongwa oshili yOmbiibeli kumeme waye, Emma Wagner. Emma okwa honga ovanhu vahapu oshili, mwa kwatelwa Gertrude Steele, oo a kala e li omutumwa koPuerto Rico oule womido. * Onghee hano, onda li ndi na oihopaenenwa iwa ihapu oyo handi dulu okuhopaenena.
OHANDI DIMBULUKA OIHOPAENENWA IWA
Eshi nda li ndi na omido nhano, otwa li tu li na tate onguloshi imwe yOlomakaya hatu yandje Oshungonangelo no-Consolation (oyo hai ifanwa paife o-Awake!) kwaavo tava ende mepandavanda. Pefimbo opo, oshilongo shetu osha li sha kwatelwa mOita Itivali yOunyuni. Ondokotola imwe ya kolwa oya li ye uya kutate omolwokuhakufa ombinga moinima yopapolotika, ndele tai mu ula omalaka mai kutya ye evaya noku li omhinge noita. Oya li ya fikama komesho yatate ndele tai ti: “Denge nge nee. Ove evaya lo venevene!” Onda li nda tila neenghono ashike onda li nda pandula tate omolwonghedi oyo a ungaunga naye. Okwa li ashike a twikila okuyandja oileshomwa kongudu yovanhu ovo va li va ongala. Ondokotola oya li ya ingida omukwaita oo a li ta piti po tai ti: “Evaya eli li katukila onghatu!” Molwaashi omukwaita okwa li e wete kutya omushamane oo okwa kolwa, okwe mu lombwela a ti: “Inda keumbo u ka kololokwe.” Aveshe ova li va ya. Onda li nda keuka ndele handi pandula Jehova eshi a pa tate eenghono. Tate okwa li e na oukululilo vavali moWichita, nondokotola oyo oko ya li hai ka kululwa.
Eshi nda li ndi na omido hetatu, ovadali vange ova li va landifa po eumbo neefitola davo. Ova tunga eumbo linini olo la li li na omalola, ndele tava tembukile koColorado va ka longe oko ku na omhumbwe inene. Otwa li hatu di popepi noGrand Junction, oko ovadali vange va kala tava kokola ondjila nohava ka longa etata fiku meefaalama. Omolwomanangeko noupuna aJehova nouladi wavo, opa li pa totwa eongalo. Mo 20 Juni 1948, onda li nda ninginifwa kutate mofifiya i li keendudu, pamwe naavo va li va tambula ko oshili yOmbiibeli, mwa kwatelwa Billie Nichols nomukulukadi waye. Lwanima, ova li va ya moilonga youtumwa, ngaashi omonamati wavo nomukulukadi waye.
Otwa kala tu na eendafano liwa neenghundafana tadi tungu navamwe ovo va li hava kufa ombinga moilonga yOuhamba, unene tuu oukwaneumbo wooSteele, oo wa li wa kwatela mo Don naEarlene, Dave naJulia, Si naMartha. Ova li va nwefa mo onghalamwenyo yange neenghono. Ova ulikila nge nghee okupitifa Ouhamba komesho haku ningifa onghalamwenyo i kale i na eityo nohaku eta ehafo.
OTWA LI TWA KATUKA EENGHATU DIMWE VALI
Eshi nda li ndi na omido 19, kaume ketu Bud Hasty okwa li a pula nge ndi ke mu waimine moilonga youkokolindjila kolukadi laUnited States. Omupashukilishikandjo okwa li e tu pula tu tembukile koRuston Louisiana oko ku na Eendombwedi dihapu inadi lipyakidila vali. Okwa li twa lombwelwa tu kwatele komesho okwoongala oshivike keshe, kashi na nee mbudi kutya otu li vangapi. Otwa li twa mona onhele tai wapalele okwoongala, ndele hatu i wapekulula nawa. Otwa li hatu kala pokwoongala oshivike keshe, ndele omafimbo amwe otwa li ashike hatu kala po tu li vavali. Ohatu ningi kwa li omalufo okukwatela komesho oshitukulwa shokwoongala, ofimbo umwe ta nyamukula omapulo aeshe. Ngeenge moitukulwa omu na omauliko, atushe ohatu i komutuni nonande kape na ovapwilikini. Lwanima, omumwameme umwe omunamido okwa li a hovela okukala pokwoongala. Mokweendela ko kwefimbo, ovakonakonimbiibeli vamwe nosho yo ovo vali inave lipyakidila vali ova li va hovela okukala pokwoongala, neongalo letu ola li la yambuka po.
Efiku limwe, ame naBud otwa li twa shakena nomufita umwe wongeleka yoChurch of Christ, oo a li ta popi kombinga yomishangwa odo inandi shakeneka nande onale. Osha li sha kumifa nge nosha ningi fa nge ndi diladile moule kombinga yeitavelo lange. Oule woshivike, onda kala oufiku aushe handi kongo omanyamukulo komapulo aeshe oo a li a pula. Osho osha kwafela nge neenghono opo ndi dule okuninga oshili yange mwene, nonda li nda teelela nodjuulufi oku ka shakena nomuudifi umwe vali womongeleka oyo.
Konima yaasho, omupashukilishikandjo okwa li a pula nge ndi tembukile koEl Dorado, muArkansas, opo ndi ka kwafele eongalo lako. Onda kala handi i lwoikando koshikondo shokukuta ovanhu moukwaita koColorado ndi ka pangulwe. Pomhito imwe eshi twa li twa ya molweendo pamwe novakokolindjila vamwe notuwa yange, otwa li twa monena oshiponga muTaxas, notuwa oya li ya nyanyauka itai dulu vali okulongifwa. Otwa li twa dengela omumwatate umwe oo e ke tu twala keumbo laye nokokwoongala. Ova li va shiivifa kutya otwa mona oshiponga, novamwatate ova li ve tu kwafela pashimaliwa. Omumwatate oo okwa li yo a landifa po otuwa yange keedola daAmerika 25.
Okwa li twa dula okumona olefa yokuya koWichita, oko kaume ketu E. F. “Doc” McCartney a li ta kokola ondjila. Ovanamati vaye ovo va dalwa eehamba, Frank naFrancis, ove li okaume kange vopofingo. Ova li ve na otuwa ikulu oyo ve i landifa po kwaame keedola daAmerika 25, ondado i fike pwaayo nda li nda futwa eshi nda landifa po otuwa yange ei ya nyanyauka po. Osho osha li oshikando shange shotete okumona kutya Jehova okwa kwafela nge paemhumbwe dange, molwaashi onda li nda pitifa komesho Ouhamba. Petalelepo olo, oukwaneumbo wooMcCartney owa li wa lombwela nge kombinga yomumwameme Bethel Crane oo e hole oukalele. Meme waye, Ruth, omuudifi omuladi wokoWellington shomuKansas, okwa kala ta kokola ondjila fiyo a wanifa omomido 90. Mo 1958, ame naBethel otwa li twa hombola, notwa ka kokola ondjila muEl Dorado.
EEMHITO DITUNHULA
Konima eshi twa mona oihopaenenwa oyo iwa, otwa li twa tokola okutambula ko oshinakuwanifwa keshe hatu pewa mehangano laJehova. Otwa li twa tuminwa koWalnut Ridge, koArkansas, tu li ovakokolindjila ve likalekelwa. Opo nee mo 1962, otwa li twa hafa eshi twa shivwa kOfikola yaGilead, tu li ongudu onhi-37. Otwa li yo twa hafa neenghono eshi twa ka mona kutya Don Steele naye okwa li womongudu yetu. Ame naBethel otwa li twa tuminwa koNairobi, koKenya. Otwa li tu udite nai eshi twa fiya po New York, ashike otwa li twa hafa eshi ovamwatate ve uya okutu shakeneka kokapale keedila kaNairobi.
Lwanima, otwa ka kala hatu hafele oilonga yetu youkalele moKenya. Chris naMary Kanaiya, ovo va li ovakonakonimbiibeli vetu votete va ninga exumokomesho. Natango otava longo noudiinini moilonga yefimbo li yadi moKenya. Omudo wa ka landula ko, otwa li twa pulwa tu ye koKampala, koUganda, tu li ovatumwa votete moshilongo omo. Olo ola li efimbo litunhula, molwaashi ovanhu vahapu ova li ve na ehalo lokulihonga oshili yOmbiibeli, nova ninga Eendombwedi dikwetu. Ashike konima yomido nhatu netata odo twa kala moAfrika, otwa li twa shuna koUnited States opo tu ka tekule ounona vetu. Efiku twa fiya po Afrika, otwa li twa uda nai neenghono shi dulife eshi twa dile koNew York. Otwa kala tu hole ovanhu vomuAfrika, notwa li twa halelela okushuna ko efiku limwe.
OTWA PEWA OSHINAKUWANIFWA SHIPE
Otwa kala hatu di mefilu li li koushilo waColorado, oko ovadali vange hava di. Konima ashike yeemwedi 17 eshi omonakadona wetu woshiveli Kimberly a dalwa, okwa ka shikulwa kuStephany. Otwa li twa tambula ko oshinakuwanifwa osho nomutima aushe tu li ovadali, notwa li twa findila oshili movanakadona vetu. Otwa li twa hala okutula po oshihopaenenwa shiwa osho nafye twa tulilwa po kovadali vetu. Ohashi kala shiwa okukala u li oshihopaenenwa shiwa opo u dule okutekula ovana voye, ashike osho inashi hala okutya ovana voye otava ka kala tava longele Jehova. Oundenge vange vavali ova li va fiya po oshili. Otwe lineekela kutya otava ka hopaenena oihopaenenwa iwa oyo va tulilwa po.
Otwa kala hatu hafele okutekula ovana vetu notwa kala alushe hatu kendabala okuninga oinima pamwe tu li oukwaneumbo. Molwaashi otwa kala hatu di popepi naAspen, shomuColorado, otwa kala hatu ka danauka alushe pamwe novana vetu kolumi (ko-snow). Eemhito odo dokulihafifa oda kala hadi tu pe efimbo la wana opo tu kundafane nounona vetu eshi hatu danauka. Okwa li yo hatu ka dika eetenda keenhele dokutalela po, notwa li hatu hafele eenghundafana fimbo hatu xuxumukwa. Omafimbo amwe ovanyasha ova li hava pula omapulo ngaashi: “Ohandi ka longifa ngahelipi onghalamwenyo yange ngeenge onda kulu?”nosho yo “Mbela onda hala kaume kopahombo a tya ngahelipi?” Otwa kala hatu kendabala okufindila omafinamhango Ombiibeli momadiladilo nomomitima davo. Otwa kala hatu va ladipike va lalakanene oilonga yefimbo li yadi nokuhombolwa ashike kuumwe oo e na elalakano la faafana. Otwa kala yo hatu va kwafele va mone kutya kashiwa okuhombolwa ino kula nawa. Otwa li hatu tu ti: “Tyapuleni emanguluko leni fiyo osheshi mwa wanifa ngoo omido 23.”
Otwa kala hatu ningi eenghendabala opo tu kale hatu kala pokwoongala nokukala hatu kufa ombinga moukalele pandjikilile tu li oukwaneumbo, ngaashi ashike ovadali vetu va li hava ningi. Otwa li twa ninga elongekido opo vamwe ovo ve li moilonga yefimbo li yadi va kale hava di meumbo letu. Peemhito dihapu, otwa kala yo hatu popi nghee twa kala tu hole oilonga yetu youtumwa. Otwa kala hatu litungile ouumbo kutya efiku limwe lomomafiku otashi dulika tu ka ye koAfrika atushe pamwe novana vetu. Ovanakadona vetu ova li va halelela okuya koAfrika.
Otwa kala alushe hatu ningi ekonakono loukwaneumbo pandjikilile nopefimbo opo tuu opo ohatu dulu okuninga omauliko e likolelela keenghalo odo hava dulu okushakeneka kofikola. Ohatu hoolola oukadona va kale ovo Eendombwedi tadi nyamukula omapulo. Ohava kala va hafa eshi tave lihongo monghedi ya tya ngaho, nohashi va tu omukumo. Eshi va enda tava kulu, omafimbo amwe ova kala hava ngongota kombinga yekonakono loukwaneumbo. Efiku limwe eshi nda ka loloka, onda li nde va lombwela kutya nava ye ashike meenduda davo itatu ka ninga ekonakono loukwaneumbo. Ova li va uda nai, ndele tava hovele okukwena tava ti kutya ova hala okukonakona. Opo nee, otwa li twa didilika kutya otwa kwafela ounona vetu va kale va lenga oinima yopamhepo. Ova kala ve hole ekonakono loukwaneumbo, notwa ka kala hatu va pe omhito va holole omaliudo avo va manguluka. Omafimbo amwe okwa li hashi tu halukifa okuuda tava popi kutya itava tu kumwe nomahongo amwe oshili. Ashike, otwa li twe lihonga kutya oshike shi li lela momitima davo. Ndele ngeenge twa tomhafana navo, ohava kala va tomhwa konghedi omo Jehova ha tale ko oinima.
OTWA LI TWA TAALELA OMALUNDULUKO MAHAPU
Oshinakuwanifwa shokutekula ovanakadona vetu osha pita po sha endelela, ndele hasho twa li twa teelela ngaho. Omolwekwafo newiliko olo twa mona mehangano laJehova, otwa ninga ngaashi hatu dulu opo tu tekule ovana vetu va kale ve hole Jehova. Otwa li twa hafa neenghono eshi ovana vetu aveshe va hovela okukokola ondjila konima eshi va mana ofikola, nova li va ninga eenghendabala opo va kale have likwafele vo vene painiwe. Ova li va tembukila koCleveland, shomuTennessee, pamwe novamwameme vavali, opo va ka longele oko kwa li ku na omhumbwe inene. Otwa li twe va djuulukwa neenghono, ashike nande ongaho otwa li twa hafa molwaashi ova li tava longifa onghalamwenyo yavo moilonga yefimbo li yadi. Opo nee ame naBethel otwa li twa hovela vali oukokolindjila, naasho osha li she tu yeululila omaufembanghenda amwe a hafifa. Otwa li hatu yakula moilonga imwe yoshikandjo nopoyoongalele.
Konima eshi va tembukila koTennessee, ova li va ya koLondon, shomuEngland ndele tava ka talele po yo oshitaimbelewa. Stephany oo a li e na omido 19, ova li va shakena naPaul Norton, Omubetel omunyasha. Molweendo lavo vali limwe, Kimberly ova ka shakena naBrian Llewellyn, oo a li omunailonga pamwe naye. Paul naStephany ova ka hombola ashike konima eshi Stephany a wanifa omido 23. Brian naKimberly ova ka hombola modula ya shikula ko eshi Kimberly a li e na omido 25. Osho otashi ulike kutya ova kala va manguluka fiyo osheshi va wanifa omido 23. Otwa hafa omolwomatokolo oo va ninga eshi keshe umwe a hoolola pandunge kaume kaye kopahombo.
Ovanakadona vetu ove tu lombwela kutya oshihopaenenwa shetu noshovadali vetu oshe va kwafela va dulike kelombwelo laJesus olo tali ti, ‘kongeni tete ouhamba,’ nokuli naashi va li ve na oupyakadi wopashimaliwa. (Mat. 6:33) MuApilili mo 1998, Paul naStephany ova li va shivwa kofikola yaGilead yongudu iti-105, nolwanima ova ka tuminwa koMalawi moAfrika. Inapa pita efimbo lile, vo ooBrian naKimberly ova shivwa va ka longele kObetel yokoLondon, nolwanima ova li va tuminwa kObetel yokoMalawi. Otwa li twa hafa neenghono, molwaashi kape na vali onghedi imwe dingi omo ovanyasha tava dulu okulongifa onghalamwenyo yavo ihe fi okulongela Jehova moilonga yefimbo li yadi.
ESHIVO LIMWE VALI LITUNHULA
MuJanuali mo 2001, onda li nda dengelwa ongodi komumwatate Marais, omupashukili wOshikondo shOkutoloka. Okwe tu lombwela kutya ovamwatate ova li tava unganeke eetundi dOshiingilisha dovatoloki mounyuni aushe. Onda li nda hoololwa opo ndi ka kale umwe womovahongi nonande onda li ndi na omido 64. Otwa ilikana kombinga yasho ndele hatu shi kundafana novadali vetu ovanamido opo ve tu pe omayele. Aveshe ova li va halelela tu ye, nonande itatu ke va kwafela vali. Onda li nda dengela omumwatate Marais ndi mu lombwele kutya otwa tambula ko nehafo oshinakuwanifwa osho.
Lwanima meme okwa ka monika okankela. Onda li nde mu lombwela kutya itatu i vali opo tu yambidide omumwamemekadona wange Linda, eshi te mu kwafele. Meme okwa ti: “Kamu na eshi tamu dulu okuninga po. Ngeenge omwa kala inamu ya, ohandi kala ndi udite nai neenghono.” Linda naye osho a li e udite ngaho. Otwa pandula unene omolwomhepo yavo yeliyambo nosho yo ookaume ketu ovo va li hava kwafele meme. Eshi ngoo twa ya ko-Watchtower Educational Center koPatterson, ngomongula ye Linda okwe tu dengela ongodi e tu lombwele kutya meme okwa fya. Ngaashi a li e tu ladipika tu ninge, otwa li twa tambula ko nomutima aushe oshinakuwanifwa shetu shipe.
Otwa li twa pewa oshinakuwanifwa shoku ka longela koshitaimbelewa shaMalawi, oko ovanakadona vetu novashamane vavo tava longele. Osha li shihafifa okuhangana va li pamwe navo. Lwanima, otwa ka longela koZimbabwe nokoZambia. Konima yomido nhatu netata dokuhonga eetundi dOshiingilisha, otwa li twa pulwa tu shune koMalawi tu ka shange oimoniwa yovamwatate ovo va kala tava hepekwa eshi va kanyatela omufika wavo wopaKriste wokuhakufa ombinga mopolotika. *
Natango mo 2005, otwa li twa nyemata eshi kwa li tu na okushuna keumbo koBasalt, muColorado, ndele nande ongaho otwa ka twikila noukokolindjila. Mo 2006, Brian naKimberly ova li va alukila keumbo opo va tekule ounona vavo vavali, Mackenzie naElizabeth. Paul naStephany ove li natango koMalawi, Paul oha longo mokOkomitiye yOshitaimbelewa. Paife eshi ndi li pokuwanifa omido 80, ohashi hafifa nge okutala ovanyasha ovo nda longa navo momukokomoko weedula adishe odo eshi tava longo po oilonga oyo nda li handi longo. Otwa mona ehafo linene, omolwoihopaenenwa iwa oyo twa tulilwa po kovadali vetu naayo twa kendabala okutulila po ovana vetu novatekulu vetu opo va mone mo ouwa.
^ okat. 5 Opo u mone ouyelele muhapu kombinga youkwaneumbo wooSteele shi na sha noilonga yavo youtumwa, tala Oshungonangelo yOshiingilisha yo 1 Mei 1956, epandja 269-272 nosho yo 15 Marsa 1971, epandja 186-190.
^ okat. 30 Pashihopaenenwa, tala ondjokonona yonghalamwenyo yaTrophim Nsomba mOshungonangelo yOshiingilisha yo 15 Aprili 2015, epandja 14-18.


c: text/html

text:
17Unju ollipi peanga kaliana gilimúmunga kola mare Pulu Yemone langopa eltopale, ono yombo-lupama kondena unju ollipi kiri gilimúmunga kolama mele moloringimunga kola mare langopa unju ollipi peangamonga lipa waka-maka suku panjerimumunga onone ‘Unju peangamonga kola maniandopa, olio olandopa molemolo.’ ningu konopumane naa piliangi. Kola peangama kinia unju peangamonga kere-langi norumu kere-langima ono-kinia pea nolemelemonga onone ‘Unju peangamonga kola maniandopa, olio olandopa molemolo.’ ningu konopumane naa piliangi. Aku siku konopu lieringi liemu i-siku piliangi: ‘Ono unju kolamane unjumunga pulkonioma kere-langi naa silimili. Unjumunga pulkoniomane ono kolama kere-langi silimú.’ konopu leayo.
FREE!
One App.
1218 Languages.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
OSHIPALANYOLE SHOKOMBADA | KALUNGA OHA TALE KO NGAHELIPI OITA?
Etaleko laKalunga li na sha noita mefelemudo lotete
Ovanhu ova kala tava hepekwa. Ngaashi ooxekulululwa, Ovajuda vomefelemudo lotete ova kala nokwiilikana kuKalunga va mone epepelelo omolwomafininiko oo a li taa dilile kOuhamba waRoma. Lwanima ova ka uda kombinga yaJesus. Mbela okwa li ngoo ta ka ulika kutya oye Messias omuudanekwa? Vahapu okwa li ‘ve mu lineekela kutya Oye ta ka kulila Ovaisrael’ komafininiko Ovaroma. (Lukas 24:21) Ashike kava li va mona epepelelo. Ponhele yaasho, mo 70 O.P., omatangakwaita aRoma okwa li e uya ndele taa hanauna po Jerusalem notembeli yasho.
Oshike sha li sha ningwa po? Omolwashike Kalunga ina lwa ponhele yOvajuda ngaashi pefimbo lonale? Ile omolwashike ineva pitika ve va lwife opo va manguluke momafininiko? Mbela etaleko laKalunga li na sha noita ola lunduluka? Ahowe. Ashike Ovajuda ova li va lunduluka. Ova li va efa po Omona waKalunga, Jesus, oo e li Messias. (Oilonga 2:36) Onghee hano, ova li va kanifa ekwatafano le likalekelwa olo va li ve na naKalunga. — Mateus 23:37, 38.
Ovajuda inava kala vali meameno nokuli naashi va ka ya mEdu lEudaneko, noinava mona vali oufembanghenda wokulwa oita oyo i li metwokumwe nehalo laKalunga. Ngaashi Jesus a popya, omanangeko noupuna oo va li ve na oku ka mona ngeenge ova kala va hokiwa kuKalunga ove a kufwa ndele taa pewa oshiwana shipe shopamhepo, ‘Israel yaKalunga.’ (Ovagalati 6:16; Mateus 21:43) Eongalo lOvakriste ovo va vaekwa nomhepo ola li la hoololwa li ninge Israel yaKalunga. Ova li va lombwelwa mefelemudo lotete odikilila kutya: ‘Paife omwa ninga oshiwana shaKalunga.’ — 1 Petrus 2:9, 10.
Okudja mefelemudo lotete eshi Ovakriste va ninga “oshiwana shaKalunga,” mbela Kalunga okwa lwa ponhele yavo opo va dje momafininiko Ovaroma? Ile mbela okwa li e va pitika va lwife ovafininiki vavo? Ahowe, ine shi ninga. Omolwashike mbela? Ngeenge tashi uya poita oyo i li metwokumwe nehalo laKalunga, Kalunga mwene oye ha tokola kutya onaini oita oyo tai ka luwa ngaashi twe shi mona moshitukulwa sha tetekela. Kalunga ina lwa ponhele yOvakriste vomefelemudo lotete, noineva pa epitikilo va lwe. Osha yela kutya, efelemudo lotete halo la li efimbo laKalunga lokulwifa ovakolokoshi novafininiki.
Ngaashi ovapiya vaKalunga vonale, Ovakriste ovo ova li ve na okuteelela efimbo laKalunga li fike lokuhanauna po ovakolokoshi novafininiki vavo. Kalunga ka li e va pitika va xulife po oukolokoshi nomafininiko mokulwifa ovatondi vavo. Jesus Kristus okwe shi yelifa nawa momahongo aye. Pashihopaenenwa, ina lombwela ovashikuli vaye va lwe, ponhele yaasho okwa ti: “Holeni ovatondi veni, ilikaneneni ovahepeki veni.” (Mateus 5:44) Mefelemudo lotete eshi Jesus a li ta popi efimbo lokuponokelwa kwaJerusalem komatangakwaita aRoma, okwa li a lombwela ovahongwa vaye va fiye po oshilando nokuya onhapo, naasho osho va li va ninga. — Lukas 21:20, 21.
Omuyapostoli Paulus okwa li yo a nwefwa mo a shange ta ti: ‘Ovaholike, nye vene inamu alulila omunhu owii. Shaashi opa shangwa: Ehandu olange, aame handi futu, Omwene osho ta ti.’ (Ovaroma 12:19) Paulus okwa tofa meendjovo daKalunga odo a popya konima yomido omafele odo tadi hangwa muLeviticus 19:18 nomuDeuteronomion 32:35. Ngaashi twe shi mona moshitukulwa sha tetekela, onghedi imwe oyo Kalunga a li a amena ovapiya vaye pefimbo lonale oku va yambidida moita eshi tava lwifa ovatondi vavo. Eendjovo daPaulus otadi ulike kutya etaleko laKalunga li na sha noita inali lunduluka. Natango mefelemudo lotete, Kalunga okwa li a tala ko sha yuka okulwa ponhele yovapiya vaye nokuxulifa po omafininiko noukolokoshi aushe. Ngaashi pefimbo lonale, Kalunga oye ha tokola kutya onaini oita tai ka luwa nonokutya oolyelye tava ka lwa.
Kalunga ka li a pitika Ovakriste vomefelemudo lotete va lwe. Ndele mbela ongahelipi kunena? Mbela kunena Kalunga okwa pitika ongudu yovanhu vonhumba i lwe? Ile mbela e li olo efimbo laKalunga lokukatuka onghatu nokulwe ponhele yovapiya vaye? Kalunga oha taleko ngahelipi oita kunena? Oshitukulwa shaxuuninwa shoitukulwa ei ya pambafana otashi ka nyamukula omapulo oo.


text:
OMAMONA OMEENDJOVO DAKALUNGA | EPSALME 79-86
Olyelye a fimanenena monghalamwenyo yoye?
Omushangi wEpsalme 83 otashi dulika a li womepata laAsaf oo a li ko pefimbo lohamba David. Epsalme olo ola shangwa pefimbo opo oshiwana shaJehova tashi ningilwa omatilifo kovatondi vasho.
83:2-6, 17
Meilikano laye, Omupsalme okwa li a yandja unene elitulemo kedina laJehova nosho yo kounamapangelo waye ponhele yokuyandja elitulemo kuye mwene.
Kunena, ovapiya vaKalunga ohava shakeneke omaponokelo a landulafana. Elididimiko letu ohali fimanekifa Jehova
83:18, NW. Yelekanifa novelise 19
Jehova okwa hala tu shiive edina laye
Otu na oku shi ulika meenghatu detu kutya Jehova oye omunhu a fimanenena monghalamwenyo yetu.


text:
ETUKULWA 16
Kondjifa Ondiaboli nosho yo omakonda ayo
“Kondjifeni Satana, ndele ye te mu i onhapo.” — JAKOB 4:7.
1, 2. Oolyelye hava kala va hafa ngeenge vamwe tava ninginifwa?
NGEENGE owa kala to longele Jehova oule womido dihapu, osha yela kutya owa uda oipopiwa ihapu yeninginifo poyoongalele inini naai ya kula. Ndele kashi na nee mbudi kutya owa kala lwoikando ingapi peemhito da tya ngaho, nopehe na omalimbililo, ohashi ku linyengifa efimbo keshe to mono ovo tava ka ninginifwa va fikama komesho va teelela oku ka ninginifwa. Pomhito ya tya ngaho, ovakalipo poshoongalele aveshe ohava kala va hafa, nohava pandula omake omolwehafo. Otashi dulika u kwene kehafo eshi to tale ongudu yovanamitimadiwa ovo va tokola okulongela Jehova. Ihatu kala tuu twa hafa peemhito da tya ngaho!
2 Fye otashi dulika tu mone omuvalu munini wovanhu tava ninginifwa momukokomoko wodula, ndele ovaengeli ove na oufembanghenda wokutala lwoikando ovanhu vahapu tava ninginifwa. “Meulu” ihamu kala tuu “ehafo” linene ngeenge ovaengeli tava tale ovanhu omayovi atano lwaapo mounyuni aushe tave uya moshitukulwa shehangano laJehova shokombada yedu oshivike keshe! (Lukas 15:7, 10) Nopehe na omalimbililo, ovaengeli ohava kala va hafa ngeenge tava tale ehapupalo la tya ngaho! — Haggai 2:7.
ONDIABOLI ‘OHAI TU DINGILILE NGAASHI ONGHOSHI TAI KUMBU’
3. Omolwashike Satana ha endaenda ngaashi ‘onghoshi tai kumbu’?
3 Mepingafano novaengeli ovo hava kala va hafa ngeenge ovanhu tava ninginifwa, ope na oishitwa imwe yopamhepo oyo hai kala ya handuka neenghono ngeenge tai tale ovanhu tava ninginifwa. Satana neendemoni daye ohava kala va fula onya ngeenge ve wete ovanhu omayovi tava fiye po ounyuni wavo wa nyonauka. Natango, ohava kala va handuka molwaashi Satana okwe linoma kutya kape na omunhu ta longele Jehova molwaashi e mu hole shili nonokutya kape na oo ta dulu okukala omudiinini ngeenge okwa yelekwa sha kwata moiti. (Lesha Job 2:4, 5.) Efimbo keshe omunhu ta ningi etokolo lokuliyapulila Jehova, ohashi ulike kutya Satana omunaipupulu. Osho ohashi fifa Satana ohoni neenghono. Onghee hano, itashi kumwifa eshi he tu ‘dingilile ngaashi onghoshi tai kumbu, ta kongo ou te mu xwake po’! (1 Petrus 5:8) “Onghoshi” oyo oya halelela oku tu xwaka po pamhepo, sha hala okutya, i tu ningife tu nyone po ekwatafano letu naKalunga. — Epsalme 7:2, 3; 2 Timoteus 3:12.
Efimbo keshe omunhu te liyapulile Jehova nokuninginifwa, ohashi ulike kutya Satana omunaipupulu
4, 5. (a) Jehova okwa ngabeka enwefemo laSatana meenghedi dopavali da fimana dilipi? (b) Ovakriste vashili ove na okukala ve na oushili ulipi?
4 Nonande otwa taalela omutondi omukwanyanya, katu na okukala twa xuxwa koumbada. Omolwashike mbela? Omolwaashi Jehova okwa ngabeka eenghono ‘donghoshi oyo tai kumbu’ meenghedi da fimana dopavali. Omeenghedi dilipi mbela? Yotete, Jehova okwa xunganeka kutya “ongudu inene” yOvakriste vashili otai ka xupa “moudjuu munene” oo u li poduka. (Ehololo 7:9, 14, yelekanifa NW.) Omaxunganeko aKalunga ohaa wanifwa alushe. Onghee hano, naSatana oku shi shii kutya ita dulu okuyula oshiwana shaKalunga ashishe.
5 Onghedi onhivali omo Jehova a ngabeka eenghono daSatana oi liwetikile moshili ya fimana oyo ya popiwa komupiya waKalunga umwe omudiinini oo a li ko nale. Omuprofeti Asarja okwa li a lombwela ohamba Asa a ti: “Omwene ota kala pamwe nanye, ngenge tamu kala pamwe naye.” (2 Omafimbo 15:2; lesha 1 Ovakorinto 10:13.) Oihopaenenwa ihapu oyo i li mOmbibeli otai ulike kutya Satana okwa kala alushe ha dopa okuxwaka po ovapiya vaKalunga ovo va li popepi naKalunga mefimbo lonale. (Ovaheberi 11:4-40) Kunena, Ovakriste ovo hava kala popepi naKalunga otava ka dula okukondjifa Ondiaboli noku i finda nokuli. Onghee hano, Eendjovo daKalunga otadi tu shilipaleke tadi ti: “Kondjifeni Satana, ndele ye te mu i onhapo.” — Jakob 4:7.
‘EKONDJO LETU OLO OKUKONDJIFA EEMHEPO DOWII’
6. Satana oha lwifa ngahelipi Ovakriste pauhandimwe?
6 Satana ita dulu okufinda oshiwana shaJehova koonono, ndele ota dulu oku tu xwaka po pauhandimwe ngeenge otwa kala tuhe li oupafi. Satana oku shii kutya ota dulu oku tu xwaka po ngeenge okwa teya po ekwatafano letu naJehova. Omonghedi ilipi Satana ha kendabala okuninga ngaho? Ohe shi ningi moku tu ponokela nonyanya, moku tu kondjifa pauhandimwe nosho yo mokulongifa omakonda. Natu ka konakoneni eenghedi odo Satana ha longifa unene.
7. Omolwashike Satana ta ponokele oshiwana shaJehova nonyanya?
7 Omaponokelo onyanya. Omuyapostoli Johannes okwa ti: “[Ounyuni] aushe ou li mepangelo lomunawii.” (1 Johannes 5:19) Eendjovo odo otadi londwele Ovakriste vashili aveshe. Molwaashi Satana okwa xwaka po nale ounyuni aushe wovahenakalunga, paife ota yandje elitulemo koshiwana shaJehova osho she mu ya onhapo nohe shi ponokele nonyanya. (Mika 4:1; Johannes 15:19; Ehololo 12:12, 17) Okwa handuka neenghono molwaashi oku shii kutya oku na ko efimbo lixupi. Onghee hano, okwa hapupalifa omafininiko aye. Kunena, otwa taalela eenghendabala daye daxuuninwa odo ta ningi nonyanya opo a nyone po ngeno ekwatafano letu naKalunga.
8. Omuyapostoli Paulus okwa li a hala okutya shike eshi a ti kutya otu na ‘okukondjifa’ eemhepo dowii?
8 Otu na okukondja pauhandimwe. Omuyapostoli Paulus okwa londwela Ovakriste vakwao a ti: ‘Ekondjo letu olo okukondjifa eemhepo dowii mevalelwa.’ (Ovaefeso 6:12) Omolwashike Paulus a longifa outumbulilo “ekondjo”? Omolwaashi outumbulilo oo otau yandje ediladilo lovanhu tava lu ve likwete ngaashi hashi ningwa monghondja. Hano Paulus okwa longifa outumbulilo oo opo a divilike kutya keshe umwe womufye ota lwifa eemhepo dowii pauhandimwe. Kutya nee pamwe otu li moshilongo omo ovanhu vahapu va itavela kutya eemhepo dowii oko di li ile hasho, otu na okudimbuluka kutya eshi twe liyapulila Jehova, otwa ya mondabo yonghondja, oku shi popya pafaneko. Okudja efiku olo Omukriste keshe e liyapulila Jehova, okwa hovela olwoodi la tya ngaho. Hano itashi kumwifa eshi Paulus a li a ladipika Ovakriste ovo va li muEfeso lwoikando itatu opo va ‘kale ofika,’ ile tu tye, va pama. — Ovaefeso 6:11, 13, 14.
9. (a) Omolwashike Satana neendemoni daye hava longifa “omakonda” e lili noku lili? (b) Omolwashike Satana ha kendabala okunyateka omadiladilo etu, nongahelipi hatu dulu okukondjifa eenghendabala daye? (Tala oshimhungu pepandja 192-193.) (c) Ohatu ka kundafaneni vali kombinga yekonda lilipi?
9 Omakonda aSatana. Paulus okwa ladipika Ovakriste va kale va pama opo va kondjife “omakonda” aSatana. (Ovaefeso 6:11) Didilika kutya Paulus okwa longifa outumbulilo omakonda pauhapu. Eemhepo dowii ohadi longifa omakonda mahapu, tadi shi ningi nelalakano. Mokweendela ko kwefimbo, Ovakriste vamwe ovo va pondola omayeleko onhumba ohave ke liyandja ngeenge va yelekwa vali neyeleko limwe li lili. Onghee hano, Ondiaboli neendemoni ohava konenene eenghedi dakeshe umwe womufye nokudidilika opo tu na ounghundi. Opo nee ohava longifa ounghundi keshe wopamhepo oo tashi dulika tu na. Ndele lao linene, ohatu dulu okudidilika mo eenghedi dihapu odo Ondiaboli hai longifa, molwaashi oda popiwa mOmbibeli. (2 Ovakorinto 2:11) Otwa kundafana nale membo eli kombinga yeenghedi dimwe da tya ngaho, ngaashi ohole yokuhola omaliko, ookaume vai nosho yo oluhaelo. Paife natu ka kundafaneni kombinga yekonda limwe vali olo Satana ha longifa, oumhulile.
OVO TAVA KUFA OMBINGA MOUMHULILE OTAVA KENGELELE JEHOVA
10. (a) Oumhulile oshike? (b) Jehova oha tale ko ngahelipi oumhulile, nafye otu na oku u tala ko ngahelipi?
10 Omunhu oha kwatafana odikilila neemhepo dowii ngeenge ta kufa ombinga moumhulile. Oumhulile owa kwatela mo okunyanekela, oulodi, okuteya oipo nosho yo okupopya noonakufya. Ndele ngaashi tu shi shii, oumhulile ou li “oixuna” koshipala shaJehova. (Deuteronomion 18:10-12; Ehololo 21:8) Molwaashi nafye otu na ‘okutila owii,’ ile okutonda owii, katu na nandenande okukwatafana neemhepo dowii. (Ovaroma 12:9) Ngeenge otwa ningi ngaho, ohatu ka kengelela filufilu Tate yetu womeulu, Jehova.
11. Omolwashike tashi ka kala efindano linene kuSatana ngeenge okwe tu ningifa tu kufe ombinga moumhulile? Shi faneka.
11 Nonande okukufa ombinga moumhulile oshi li oukengeleledi wa kwata moiti kuJehova, Satana okwa tokola toko okuningifa vamwe vomufye va kufe ombinga muo. Efimbo keshe ngeenge Satana a pondola okukokela Omukriste moumhulile, ohashi kala efindano linene kuye. Omolwashike mbela? Diladila shi na sha nefaneko eli: Ngeenge omukwaita wonhumba okwa hekwa a fiye po etangakwaita lavo noku li kengelela ndele tai metangakwaita lovatondi, ondjai yetangakwaita lovatondi otai ka kala ya hafa. Otashi dulika nokuli ondjai oyo i ulike omukengeleledi oo onga oshixuulwa, opo i udife nai ondjai yetangakwaita oko kwa dja omukengeleledi. Sha faafana, ngeenge Omukriste okwa kala ha kufa ombinga moumhulile, kungaho, okwa fiya po Jehova owina, nokwe liyandja a kale ta wilikwa kuSatana. Satana ita ka kala tuu a hafa okuulika omunhu oo a efa po Jehova e li ongoshinima sha findanwa moita! Mbela ope na umwe womufye a hala okupa Ondiaboli efindano la tya ngaho? Hasho nandenande, molwaashi katu fi ovakengeleledi.
SATANA OHA LONGIFA OMAPULO OPO E TU KUNE OMALIMBILILO
12. Onghedi ilipi Satana ha longifa opo a nwefe mo etaleko letu li na sha noumhulile?
12 Ngeenge otwa kala tu tonde oumhulile, Satana ite ke tu finda moku u longifa. Onghee otashi dulika a ninge eenghendabala a lundulule okudiladila kwetu. Ngahelipi mbela? Oha kendabala meenghedi di lili noku lili opo a ngwangwaneke Ovakriste fiyo vamwe tava kala tava diladila kutya “owii oo ouwa, nouwa oo owii.” (Jesaja 5:20) Ohe shi ningi mokulongifa onghedi yaye oyo hai pondola, ha longifa omapulo opo e tu kune omalimbililo.
13. Satana okwa kala ta longifa ngahelipi onghedi yokupula omapulo opo a kune ovanhu omalimbililo?
13 Didilika nghee Satana a li a longifa onghedi yokupula omapulo mefimbo lonale. Okwa li a pula Eva muEden a ti: ‘Kalunga okwa tile tuu shili: nye inamu lya komiti adishe domoshikunino?’ Pefimbo laJob, eshi ovaengeli va li va ongala meulu, Satana okwa li a pula epulo a ti: ‘U shii Job ota tila Kalunga ongaho?’ Pehovelo loukalele waJesus kombada yedu, Satana okwa li a yeleka Jesus a ti: ‘Oove ngenge Omona waKalunga, lombwela hano omamanya aa a shituke omingome.’ Diladila ashike kuSatana ta longifa monghedi yomusheko eendjovo odo Jehova a li a hangwa opo a popi oivike ihamano ya pita, eshi a tile kombinga yaJesus, kutya: ‘Ou Omona wange omuholike, onde mu hokwa’! — Genesis 3:1; Job 1:9; Mateus 3:17; 4:3.
14. (a) Satana oha longifa ngahelipi omakonda aye opo a kune ovanhu omalimbililo shi na sha noumhulile? (b) Ohatu ka kundafaneni shike?
14 Kunena, Ondiaboli ohai longifa onghedi yekonda yokupula omapulo opo i limbililike ovanhu kombinga yowii woumhulile. Shi nyikifa oluhodi, oya pondola mokukuna omalimbililo momadiladilo Ovakriste vamwe. Ovakriste ovo ova hovela okulipula ngeenge oinima imwe i na sha noumhulile oya nyika ngoo oshiponga shili. (2 Ovakorinto 11:3) Ongahelipi hatu dulu okukwafela ovanhu va tya ngaho va lundulule omataleko avo? Ongahelipi hatu dulu okuhenuka okunwefwa mo konghedi oyo yaSatana? Opo tu mone omanyamukulo omapulo oo, natu ka kundafaneni eembinga dopavali donghalamwenyo odo Satana ha nyateke nekonda noinima youmhulile. Eembinga da tya ngaho dokukalamwenyo odo omalihafifo nosho yo okufila oshisho oukolele wetu.
SATANA OHA LONGIFA OMAHALO ETU NOSHO YO EEMHUMBWE DETU
15. (a) Ovanhu vahapu koilongo yokuEuropa naAmerika ohava tale ko ngahelipi oumhulile? (b) Ongahelipi Ovakriste vamwe va nwefwa mo ketaleko lounyuni li na sha noumhulile?
15 Enyanekelo, oulodi nosho yo eenghedi dimwe vali di na sha noumhulile oda talika ko inadi kwata moiti unene tuu koilongo yokuEuropa naAmerika. Eefilima, omambo, eeprograma doko-TV nosho yo omaudano okokombiuta ohai ulike oumhulile wa fa oshinima shihafifa, shopandunge noinashi nyika oshiponga. Eefilima nosho yo omambo amwe oo haa hokolola omahokololo e na sha noumhulile oku li apeshe, naavo ve hole oinima ya tya ngaho ova tota po omahangano ovanhu ovo ve hole oinima oyo. Eendemoni oda pondola shili mokuningifa oumhulile u kale wa fa inau nyika oshiponga. Mbela onghedi ya tya ngaho yokutala ko oumhulile wa fa inau nyika oshiponga ihai nwefa mo Ovakriste? Oya nwefa mo okudiladila kwavamwe. Ova nwefwa mo monghedi ya tya ngahelipi? Pashihopaenenwa, konima eshi Omukriste umwe a tala ofilima i na sha noumhulile, okwa ti: “Ame onda tala ashike ofilima, ndele inandi kufa ombinga moumhulile.” Omolwashike okutomhafana monghedi ya tya ngaho kwa nyika oshiponga?
16. Omolwashike sha nyika oshiponga okuhoolola omalihafifo oo a kwatela mo oumhulile?
16 Nonande ope na eyooloko pokati kokukufa ombinga moumhulile nosho yo okutala oinima i na sha noumhulile, osho inashi hala okutya okutala oinima i na sha noumhulile inaku nyika oshiponga. Omolwashike mbela taku tiwa ngaho? Diladila kwaashi: Eendjovo daKalunga otadi ulike kutya Satana nosho yo eendemoni daye ihava dulu okumona osho hatu diladila. * Onghee hano, ngaashi twa mona nale, opo va mone kutya ohatu diladila kombinga yashike nokudidilika omaunghundi etu opamhepo, ohava konakona nawa eenghatu detu, mwa kwatelwa omalihafifo oo hatu hoolola. Ngeenge eenghedi dOmukriste otadi ulike kutya oku hole okutala eefilima ile okulesha omambo oo a kwatela mo ovapopi neemhepo, okutikila, ovanhu ovo tava longifwa keendemoni nosho yo oinima ikwao oyo ya nyika oumhulile, ota hololele eendemoni kutya oku hole shike. Paulelalela, ote di ulikile ounghundi waye. Kungaho, eendemoni otadi ka kondja da mana mo nOmukriste oo opo di longife ounghundi waye oo e di hololela fiyo de mu nata po, oku shi popya pafaneko. Ovanhu vamwe ovo xuuninwa va ka kufa ombinga odikilila moumhulile, ohokwe yavo moumhulile oya li ya pendulwa komalihafifo oo a kwatela mo oinima i na sha noumhulile. — Lesha Ovagalati 6:7.
17. Satana ota dulu okulongifa ekonda lilipi opo a yule ovo tava ehama?
17 Satana oha kendabala yo okulongifa omhumbwe yetu yokufila oshisho oukolele wetu opo e tu yule. Ohe shi ningi ngahelipi mbela? Nonande Omukriste oo ehe na oukolele oku ninge eenghendabala opo a mone ouhaku, otashi dulika a kale a teka omukumo. (Markus 5:25, 26) Osho otashi dulu okupa Satana neendemoni daye omhito iwa opo va yule Omukriste oo. Eendemoni otadi dulu oku mu yeleka a kale a wililwa po kouvela waye ndele ta ka konga omauhaku oo a kwatela mo “eenghono doumhulile.” (Jesaja 1:13, NW) Ngeenge onghedi yeendemoni oyo oya pondola, otai dulu okunyona po ekwatafano lOmukriste oo naKalunga. Ngahelipi mbela?
18. Omauhaku oludi lilipi Omukriste e na okuhenuka, nomolwashike?
18 Jehova okwa li a londwela Ovaisrael ovo va li hava longifa “eenghono doumhulile” a ti: “Ame ohandi mu fifimana nomesho ange, ngenge tamu yelula omaoko eni; nonande mu indile omaindilo mahapu, itandi [a] udu.” (Jesaja 1:15) Otwa hala alushe okuhenuka oshinima keshe osho tashi dulu okwiimba omailikano etu a udike kuJehova notuha mone ekwafo laye, unene tuu ngeenge hatu ehama. (Epsalme 41:4) Onghee hano, ngeenge ope na euliko kutya ouhaku wonhumba owa kwatela mo oumhulile, Omukriste oku na okuhenuka ouhaku wa tya ngaho. * (Mateus 6:13) Kungaho, Jehova ote ke mu kwafela. — Tala oshimhungu “ Mbela oshinima eshi oshi na ekwatafano noumhulile?” pepandja 194.
OTO KA NINGA PO SHIKE NGEENGE OPE NA OMAHOKOLOLO MAHAPU E NA SHA NEENDEMONI?
19. (a) Ondiaboli oya pukifa ovanhu vahapu va itavele shike kombinga yeenghono dayo? (b) Ovakriste vashili ove na okuhenuka omahokololo elipi?
19 Nonande ovanhu vahapu koilongo yokuEuropa naAmerika ohava tale ko eenghono daSatana inadi nyika oshiponga, ovanhu vamwe moilongo imwe ohava tale ko eenghono daSatana da nyika oshiponga. Moilongo ya tya ngaho, Ondiaboli oya pukifa ovanhu va itavele kutya oi na eenghono dinenenene, odo paulelalela ihe di na shili. Ovanhu vamwe ohava kala va tila eemhepo dowii efimbo keshe. Omahokololo e na sha noilonga yeendemoni okwa hapupala. Omahokololo a tya ngaho luhapu ohaa hokololwa nehafo, novanhu ohava kala va tunhukwa kuo. Mbela otu na okukufa ombinga mokutandavelifa omahokololo a tya ngaho? Hasho nandenande! Ovapiya vaKalunga kashili ohava henuka okuninga ngaho omolwomatomheno avali a fimana.
20. Ongahelipi Omukriste ta dulu okutandavelifa omitotolombo daSatana ine shi shiiva?
20 Etomheno lotete, ngeenge omunhu okwa kala ta tandavelifa omahokololo e na sha noilonga yeendemoni, ota xumifa komesho oinima yaSatana. Ngahelipi mbela? Eendjovo daKalunga otadi koleke kutya Satana oha dulu okulonga oilonganghono, ndele otadi londwele yo kutya oha longifa ‘omadidiliko oipupulu nomakonda.’ (2 Ovatessaloniki 2:9, 10) Molwaashi Satana oye omupukifi munenenene, oku shii nghee e na okunwefa mo omadiladilo aavo va hokwa oinima ya nyika oumhulile noku va ningifa va itavele oinima yoipupulu. Ovanhu va tya ngaho otashi dulika va itavele shili kutya ova mona oinima yonhumba ile ve i uda notashi dulika va kale tava hokolola oimoniwa yavo ya fa yoshili. Mokweendela ko kwefimbo, omahokololo avo ohaa ende taa wedelwa omolwokuhokololwa lwoikando. Ngeenge Omukriste okwa kala ta tandavelifa omahokololo a tya ngaho, kungaho, ota longo ehalo lOndiaboli, ‘xe yoipupulu.’ Omukriste a tya ngaho ota tandavelifa omitotolombo daSatana. — Johannes 8:44; 2 Timoteus 2:16.
21. Otwa hala okukala hatu yukifa elitulemo kushike meenghundafana detu?
21 Etomheno etivali, nokuli nonande Omukriste okwa li ha mono lela eemhepo dowii mefimbo la pita, oku na okuhenuka okukala ta lombwele Ovakriste vakwao oinima ya tya ngaho lwoikando. Omolwashike mbela? Ombibeli otai tu kumaida tai ti kutya ‘omesho etu naa tale kuJesus, omuhoveli nomuwanifi weitavelo.’ (Ovaheberi 12:2) Natu kale twa yandja elitulemo kuKristus, ndele hakuSatana. Shididilikwedi, eshi Jesus a li kombada yedu, ka li ha hokololele ovahongwa vaye omahokololo e na sha neemhepo dowii, nonande okwa li ta dulu okupopya shihapu kombinga yaasho Satana ta dulu okuninga naasho ita dulu okuninga. Ponhele yaasho, Jesus okwa li a yandja elitulemo ketumwalaka lOuhamba. Onghee hano, natu hopaenene Jesus novayapostoli vaye, mokuyukifa elitulemo ‘koilonga inene yaKalunga’ ngeenge hatu kundafana navamwe. — Oilonga 2:11; Lukas 8:1; Ovaroma 1:11, 12.
22. Oshike tu na okuninga osho tashi ka kaleka po ‘ehafo meulu’?
22 Oshoshili kutya Satana oha longifa omakonda e lili noku lili, mwa kwatelwa oumhulile, opo a nyone po ekwatafano letu naJehova. Ndele ngeenge otwa kala tu tonde osho shii, nokukala tu hole osho shiwa, Ondiaboli itai ka dula oku tu ningifa tu kufe ombinga moumhulile woludi keshe. (Lesha Ovaefeso 4:27.) ‘Meulu itamu ka kala tuu ehafo’ ngeenge otwa twikile “okufikamena omakonda omuyelani” fiyo osheshi ta ka kala ehe po vali! — Lukas 15:7; Ovaefeso 6:11.
^ okat. 16 Omadina oo a pewa Satana (ngaashi Omupataneki, Omulundili, Omupukifi, Omuhongauli nosho yo Omunaipupulu) kape na nande olimwe tali ulike kutya oha dulu okumona osho shi li momitima detu nosho yo momadiladilo etu. Ndele mepingafano naasho, Jehova okwa popiwa kutya ‘oha yeleke omitima,’ na Jesus okwa popiwa kutya ‘oha konakona eefiyo nomitima.’ — Omayeletumbulo 17:3; Ehololo 2:23.
^ okat. 18 Opo u mone ouyelele muhapu, tala oshitukulwa “Ekonakono lopauhaku eli otali wapalele ngoo kwoove?” mOshungonangelo (yOshiingilisha) yo 15 Desemba 1994, epandja 19-22, nosho yo oshitukulwa “Etaleko lOmbibeli: Mbela oshi na ngoo mbudi kutya owa hoolola ouhaku wa tya ngahelipi?” mo-Awake! yo 8 Januali 2001.


text:
Longela Kalunga noudiinini nonande ope na ‘omaudjuu mahapu’
“Mokuya mouhamba waKalunga otu nokupitila moudjuu uhapu.” — OIL. 14:22.
1. Omolwashike omaudjuu ehe na okutilifa ovapiya vaKalunga?
MBELA oshi na oku ku tilifa eshi taku ti ou na okupita ‘momaudjuu mahapu’ fimbo ino mona ondjabi yomwenyo waalushe? Kashi na naanaa oku ku tilifa. Kashi na nee mbudi kutya opo we uya moshili ile owa kala omupiya waJehova oule wefimbo, ou shii kutya omaupyakadi oku li oshitukulwa shonghalamwenyo mounyuni ou waSatana. — Eh. 12:12.
2. (a) Kakele komaupyakadi oo haa hange ovanhu aveshe inava wanenena, Ovakriste ohava hangwa komaudjuu amwe vali elipi? (Tala efano pehovelo loshitukulwa.) (b) Olyelye ta xwaxwameke omaudjuu oo hae tu hange, notu shi shii ngahelipi?
2 Nonande ope na omaudjuu ‘opanhu’ oo haa hange ovanhu aveshe inava wanenena, Ovakriste ohava hangwa komaudjuu amwe a wedwa po. (1 Kor. 10:13) Omaudjuu oo oelipi mbela? Ohava hepekwa molwaashi hava dulika noudiinini keemhango daKalunga. Jesus okwa li a lombwela ovashikuli vaye a ti: “Omupiya ke dule Omwene waye. Ngenge va taata nge, otave mu taata yo.” (Joh. 15:20) Olyelye mbela ta xwaxwameke omahepeko a tya ngaho? Nopehe na omalimbililo, oSatana oo a popiwa mOmbibeli a fa ‘onghoshi tai kumbu’ oyo ya hala ‘okuxwaka po’ oshiwana shaKalunga. (1 Pet. 5:8) Satana ota ka kendabala ngaashi ta dulu opo a teye po oudiinini wovahongwa vaJesus. Natu ka kundafaneni osho sha li sha ningilwa omuyapostoli Paulus.
OMAUDJUU MULISTRA
3-5. (a) Paulus okwa li a shakeneka omaudjuu elipi muListra? (b) Omonghedi ilipi etumwalaka laye li na sha nomaudjuu omonakwiiwa la li tali pameke?
3 Paulus okwa li a hepekwa lwoikando omolweitavelo laye. (2 Kor. 11:23-27) Pomhito imwe okwa li a hepekelwa muListra. Konima eshi a li a velula omulumenhu oo a li a dalwa oshingudu, Paulus nomweendi pamwe naye Barnabas ova li va talwa ko va fa ookalunga. Ova li ve na okukeelela ongudu oyo ya li ya tunhukwa ihe va ilikane. Ndele konima yaasho, opa li pe uya Ovajuda ovapataneki tava sheke opo va ningife ovanhu va kale ve li omhinge nooPaulus. Divadiva, ovanhu ova li va pilukila po Paulus noku mu denga nomamanya fiyo hanga a fya. — Oil. 14:8-19.
4 Konima eshi Paulus naBarnabas va talela po Derbe “ova shuna kuListra nokuIkonio nokuAntiokia. Ndele va pameka eemwenyo dovalongwa, ndele ve va kumaida okudiinina eitavelo, tava ti: Mokuya mouhamba waKalunga otu nokupitila moudjuu uhapu.” (Oil. 14:21, 22) Potete otashi dulika elombwelo olo li kale la fa tali limbililike. Shikwao vali, okukala twa teelela oku ka pita ‘momaudjuu mahapu’ otaku monika kwa fa kutilifa ndele itaku tu omukumo. Ndele ongahelipi mbela Paulus naBarnabas va li ‘va pameka eemwenyo dovalongwa’ netumwalaka tali popi kombinga yomaudjuu mahapu?
5 Ohatu dulu okumona enyamukulo kepulo olo ngeenge otwa konakona nawa eendjovo daPaulus. Paulus ina tya ashike: “Ohatu ke lididimikila omaudjuu mahapu.” Ponhele yaasho, okwa ti: ‘Mokuya mouhamba waKalunga otu nokupitila moudjuu uhapu.’ Onghee hano, Paulus okwa li a pameka ovahongwa mokudivilika oidjemo iwa oyo hai etifwa koudiinini. Ondjabi oyo kaya li ashike eheka longaho. Jesus okwa ti: ‘Ou te lididimike fiyo kexulilo, oye ta xupifwa.’ — Mat. 10:22.
6. Ondjabi ilipi tai ka pewa ovo tave lididimike?
6 Ngeenge otwe lididimike, ohatu ka mona ondjabi. Ovakriste ovavaekwa otava mono ondjabi oyo mokupewa omwenyo ihau fi meulu eshi tava ka pangela pamwe naJesus. Ofimbo “eedi” dimwe otadi ka mona omwenyo waalushe kombada yedu ‘oko taku ka kala ouyuki.’ (Joh. 10:16; 2 Pet. 3:13) Ashike Paulus okwa li e shii kutya, fimbo twa teelela osho shi ningwe, ohatu ka hangwa komaudjuu mahapu. Natu ka kundafaneni omaudjuu opavali oo tashi dulika e tu hange.
OKUPONOKELWA SHA YUKILILA
7. Omaudjuu oludi lilipi taku dulu okutiwa kutya oku li omaponokelo a yukilila?
7 Jesus okwa li a xunganeka ta ti: “Otave ke mu yandja koiongalele yovakulunhu, ndee tamu ka dengelwa meeshinagoga, ndee tamu ka twalwa koipala yomalenga noyeehamba molwange mu ninge ondombwedi kuvo.” (Mark. 13:9) Ngaashi naanaa eendjovo odo tadi shi ulike, Ovakriste vamwe otava ka hepekwa palutu, tashi dulika omolwomaxwaxwameko ovawiliki vomalongelokalunga ile vopapolitika. (Oil. 5:27, 28) Diladila vali koshihopaenenwa shaPaulus. Mbela okwa li a mbadapalekwa koushili oo kutya okwa li ta ka hangwa komaudjuu a tya ngaho? Hasho nandenande. — Lesha Oilonga 20:22, 23.
8, 9. Ongahelipi Paulus a li a ulika kutya okwa tokolatoko okulididimika, nongahelipi vamwe kunena navo va ulika etokolotoko la faafana?
8 Paulus okwa li e lididimikila omaponokelo aSatana nokwa popya ta ti: “Ame kombinga yange ndi he na nasho shomwenyo wange, shamha tuu handi wanifa nehafo okweenda kwange noshilonga eshi nde shi pewa kOmwene Jesus, ndi hepaulule evangeli longhenda yaKalunga.” (Oil. 20:24) Osha yela kutya Paulus ka li a tila omahepeko oo a li tae ke mu hanga. Mepingafano naasho, okwa li a tokola oku e lididimikila, kashi na nee mbudi kutya otashi pula shike. Okwa li e na ko nasha unene ‘nokuhepaulula evangeli’ nonande ope na omaudjuu.
9 Kunena, ovamwatate novamwameme ova ulika etokolotoko la tya ngaho. Pashihopaenenwa, moshilongo shimwe Eendombwedi dimwe ode lididimikila okutulwa meedolongo oule womido hanga 20 omolwokuhakufa ombinga mopolitika. Kada li da pangulwa ku talike ngeenge odi na ngoo ondjo molwaashi epangelo loshilongo osho inali pitika omunhu a kale e na ehoololo lokuhakufa ombinga moinima yopapolotika. Eshi da li modolongo kada li da pitikilwa okutalelwa po, kutya nee okovapambele, nadimwe oda li da dengwa nokuhepekwa meenghedi di lili noku lili.
10. Omolwashike tuhe na okukala twa tila omaudjuu oo hae tu hange ombadilila?
10 Ovamwatate keshe pamwe ohave lididimikile omaudjuu oo haa holoka po ombadilila. Ngeenge osho oshe ku ningilwa, ino liyandja omolwoumbada. Diladila kombinga yaJosef. Okwa li a landifwa po moupika, ashike Jehova ‘okwe mu xupifa moudjuu waye aushe.’ (Oil. 7:9, 10) Jehova ota dulu oku ku ningila sha faafana. Ino dimbwa nande kutya Jehova “[oku] shii kuxupifa ovayuki momahongaulo.” (2 Pet. 2:9) Mbela oto ka twikila ngoo okukala we lineekela muJehova, u shii kutya ota dulu oku ku xupifa monghalelo ei yoinima youkolokoshi noku ku pa omhito yokuhafela omwenyo waalushe koshi yepangelo lOuhamba waye? Ou na omatomheno a femba oku shi ninga nookukala wa tokola toko eshi to lididimikile omaudjuu. — 1 Pet. 5:8, 9.
OMAPONOKELO OMONANGUWI
11. Ongahelipi omaponokelo aSatana omonanguwi a yooloka ko kwaao a yukilila?
11 Omaudjuu amwe vali oo taa dulu oku tu hanga okwa kwatela mo omaponokelo omonanguwi. Mbela oo okwa yooloka ko ngahelipi kokuponokelwa palutu sha yukilila? Omaponokelo a yukilila okwa fa efudaela linene le liteyela modoolopa yeni nokuhanauna po eumbo loye. Ofimbo omaponokelo omonanguwi a fa eehedi da tungila onduda noku i lya po kanini nakanini fiyo ya teka po. Ashike ngeenge tashi uya pomaponokelo omonanguwi, omunhu otashi dulika a kale ine shi didilika mo fiyo osheshi ita dulu vali okuninga po sha.
12. (a) Onghedi imwe yomonanguwi ilipi Satana ha longifa, nomolwashike hai pondola? (b) Etekomukumo ola li la kuma ngahelipi Paulus?
12 Satana okwa hala okunyona po ekwatafano loye naJehova, kashi na nee mbudi kutya onomaponokelo a yukilila omahepeko ile omaponokelo omonanguwi oo taa nyono po eitavelo loye kanini nakanini. Limwe lomomaponokelo omonanguwi hali pondola olo Satana ha longifa, etekomukumo. Omuyapostoli Paulus naye omafimbo amwe okwa li ha kala a teka omukumo. (Lesha Ovaroma 7:21-24.) Omolwashike mbela Paulus oo a kala a pama pamhepo nokwa li oshilyo sholutuwiliki lomefelemudo lotete te liti kutya ye “omunhu mwii”? Paulus okwa ti okwa li e udite ngaho omolwokuhawanenena kwaye. Okwa li ha kala a halelela okulonga osho sha yuka, ndele haalushe sha li hashi kala shipu okuninga ngaho. Ngeenge naave omafimbo amwe oho kondjo nomaliudo a tya ngaho, mbela itashi ku hekeleke okushiiva kutya nokuli nomuyapostoli Paulus okwa li a hangwa keshongo la faafana?
13, 14. (a) Oshike hashi ningifa vamwe vomoshiwana shaKalunga va teke omukumo? (b) Olyelye a hala tu kanife eitavelo, nomolwashike?
13 Omafimbo amwe, ovamwatate novamwameme vahapu ohava kala va teka omukumo, ve noisho nove lifya ounye. Pashihopaenenwa, omukokolindjila omuladi wedina Deborah okwa ti: “Ohandi kala handi diladila lwoikando kombinga yomapuko oo nda ninga nohandi kala handi lipe oushima neenghono efimbo keshe. Ngeenge onda diladila kukeshe epuko nda ninga, ohashi ningifa nge ndi kale ndi udite kutya kape na nande oumwe ta ka kala e hole nge, nokuli naJehova.”
14 Oshike sha ningifa ovapiya vaJehova ovaladi vamwe, ngaashi Deborah, va kale va teka omukumo? Otashi dulika pe na omatomheno mahapu. Vamwe otashi dulika ve na eamo lokudiladila oinima ii i na sha navo vene nosho yo eenghalo davo monghalamwenyo. (Omayel. 15:15) Vamwe otashi dulika va kale ve nomaliudo mai omolwokuhenoukolele oko haku kumu omaliudo avo. Kashi na nee mbudi kutya omaliudo a tya ngaho ohaa etifwa kushike, inatu dimbwa kutya olyelye a hala oku a xwaxwameka. Paulelalela, olyelye a hala tu kale twa teka omukumo opo tu sholole? Olyelye a hala u kale wa wililwa po ngaashi ye? (Eh. 20:10) Nopehe na omalimbililo, oSatana. Oushili ou li apa kutya, elalakano laSatana limwe alike. Okwa hala tu kale twa wililwa po, okunghundipaleka ouladi wetu noku tu shololifa filufilu kashi na nee mbudi kutya ota longifa omaponokelo a yukilila ile oomonanguwi. Ino dimbwa kutya oshiwana shaKalunga otashi lu olwoodi lopamhepo!
15. Ongahelipi hatu dulu okuulika kutya otwa tokola toko tuha wililwe po ketekomukumo?
15 Kala wa tokola toko uhe liyandje eshi to lu olwoodi. Kala to yandje elitulemo kondjabi. Paulus okwa li a shangela Ovakriste vomuKorinto a ti: “Itatu kanifa ouladi, osheshi nande omunhu wetu wokombada ta nyonauka po, ou womeni ota shituka mupe efiku nefiku. Osheshi oudjuu ou wetu oupu wepakumo, otau ke tu etela efimano linene la wana olaalushe.” — 2 Kor. 4:16, 17.
LILONGEKIDILA OMAUDJUU PAIFE
16. Omolwashike sha fimana okulilongekidila omaudjuu paife?
16 Ngaashi twe shi mona, Satana oku na “omakonda” mahapu oo ha longifa. (Ef. 6:11) Atusheni otwa pumbwa okutula moilonga ekumaido olo li li mu 1 Petrus 5:9, olo kutya: “Mu lwifeni mwa pama meitavelo.” Ndele opo tu ninge ngaho, otwa pumbwa okulongekida omadiladilo nomitima detu mokuliikifa paife okulonga osho sha yuka. Pashihopaenenwa, etangakwaita ohali kala tali lideula lwoikando la mana mo nokuli nonande kali na manga apa tali ka lwa. Osho osha faafana netangakwaita laJehova lopamhepo. Katu shii kutya oita yetu yopamhepo otai ka kwatela mo naanaa shike monakwiiwa. Onghee hano, mbela itashi ka kala pandunge okulideula twa mana mo fimbo oita inai pindjala? Paulus okwa li a shangela Ovakorinto a ti: “Liyelekeni nye vene, ngenge mu li meitavelo; lipulaapuleni.” — 2 Kor. 13:5.
17-19. (a) Omeenghedi dilipi hatu dulu okulikonakona nawa? (b) Ongahelipi ovanyasha tava dulu okulilongekidila okupopila eitavelo lavo fimbo ve li mofikola?
17 Onghedi imwe omo hatu dulu okutula moilonga omayele aPaulus a nwefwa mo, omokulikonakona twa mana mo. Lipula kutya: ‘Ohandi ilikana ngoo alushe? Mbela ngeenge nda taalela omafininiko oomakula, ohandi dulika ngoo kuKalunga e li omupangeli ponhele yokudulika kovanhu? Ohandi i ngoo kokwoongala kwopaKriste nopehe na okufaula? Ohandi yelifile ngoo vamwe nouladi kombinga yeitavelo lange? Ohandi kendabala ngoo okulididimikila omapuko ovaitaveli vakwetu ngaashi naanaa navo have lididimikile ange? Ohandi dulika ngoo kwaavo tava kwatele komesho meongalo letu nosho yo ovo tava kwatele komesho mehangano mounyuni aushe?’
18 Didilika kutya, avali omomapulo oo oku na sha nokupopila nouladi eitavelo letu nokuhaefa tu liyandje komafininiko oomakula. Vahapu vomovanyasha ohava ningi ngaho fimbo ve li mofikola. Ove lihonga vaha kale va tila ile va fya ohoni eitavelo lavo. Ponhele yaasho, ohava popi nouladi. Omayele taa kwafa e na sha naasho okwa nyanyangidwa moifo yetu. Pashihopaenenwa, o-Awake! yaJuli 2009 oya popya kutya, ngeenge omunafikola mukweni okwe ku pula kutya: “Omolwashike ino itavela moevolusi?” oto dulu okutya: “Omolwashike ndi na okwiitavela moevolusi? Nokuli novanongononi itava tu kumwe noevolusi, nonande ovo ngeno ve na okukala ve i shii nawa.” Ovadali, kaleni hamu lideula po novana veni opo va ka dule okufinda omafininiko oomakula kofikola.
19 Oshoshili kutya ihashi kala alushe shipu okupopila eitavelo letu ile okuninga oinima imwe oyo Jehova a teelela tu ninge. Ngeenge otwa di koilonga twa loloka, otashi dulika tu kale tu wete shidjuu okuya kokwoongala. Otashi dulika shi kale shidjuu okupenduka ongula u ye moukalele molwaashi to anyene mombete nou u udite wa fuwa nawa. Ndele dimbuluka kutya: Ngeenge owa kala ho ningi oinima yopamhepo pandjikilile paife, eshi omaudjuu tae ke ku hanga monakwiiwa, oto ka dula oku e lididimikila.
20, 21. (a) Ongahelipi okudilonga kekulilo taku dulu oku tu kwafela tu finde omaliudo mai? (b) Otwa tokola toko okuninga shike ngeenge otwa hangwa komaudjuu?
20 Ongahelipi shi na sha nomaponokelo omonanguwi? Pashihopaenenwa, ongahelipi hatu dulu okuungaunga nomaliudo etekomukumo? Onghedi imwe ya denga mbada omo hatu dulu oku shi ninga, omokudilonga kekulilo. Osho osho omuyapostoli Paulus a li a ninga. Okwa li a dimina kutya omafimbo amwe okwa li ha kala e litala ko e li omunhu mwii. Ndele okwa li yo e shi shii kutya Kristus okwa fila ovalunde ndele havanhu va wanenena. Paulus naye okwa li omulunde. Okwa shanga ta ti: ‘Ondi nomwenyo mokwiitavela Omona waKalunga, ou e hole nge nokwe liyandja ponhele yange.’ (Gal. 2:20) Osho otashi ulike kutya Paulus okwa li a tambula ko ekulilo. Okwa li a didilika kutya ekulilo otali longo kuye pauhandimwe.
21 Okukala twa tala ko ekulilo li li oshali twe i pewa pauhandimwe kuJehova, otashi dulu oku tu kwafela neenghono. Ndele osho inashi hala kutya etekomukumo otali ke kweefa ashike diva. Vamwe otashi dulika ve na okukondja neponokelo lomonanguwi la tya ngaho fiyo omounyuni mupe. Ndele dimbuluka kutya: Ondjabi otai ka pewa ava itava sholola. Paife otu li popepi elela nefiku linene omo Ouhamba waKalunga tau ka eta ombili notau ka twala ovanhu aveshe ovadiinini mewaneneno. Kala wa tokola toko u ka ye mOuhamba wa tya ngaho nonande oto pitile momaudjuu mahapu.


text:
EHOKOLOLO 14
Kalunga ta yeleke eitavelo laAbraham
MBELA ou wete osho Abraham ta ningi mefano olo? Oku kwete omukonda meke laye, a hala okudipaa omonamati waye. Omolwashike a hala okudipaa omona waye? Tete, natu ka tale kutya osha li sha enda ngahelipi opo Abraham naSara va dale okaana okamati.
Dimbulukwa kutya Kalunga okwa li a udanekela Abraham naSara kutya otava ka dala okaana okamati. Ndele osho osha li tashi monika sha fa itashi shiiva, molwaashi Abraham naSara ova li va kulupa. Ndelenee Abraham okwa li a itavela kutya Kalunga ota dulu okuninga keshe osho tashi monika sha fa itashi shiiva. Oshike nee sha ka ningwa po?
Eshi Abraham a li e na omido 100, ofimbo Sara a li e na omido 90, ova dala okamonamati kavo ndele tave ka luku Isak. Isak okwa ka dalwa pa pita oule wodula okudja eshi Kalunga a li a udanekela Abraham naSara oludalo. Osho otashi ulike kutya Kalunga oha wanifa po omaudaneko aye.
Eshi Isak a kula, Jehova Kalunga okwa li a yeleka eitavelo laAbraham. Kalunga okwa ifana Abraham a ti: ‘Abraham!’ Abraham okwa nyamukula a ti: ‘Aame ou!’ Opo nee Kalunga okwe mu lombwela a ti: ‘Kufa Isak, omona woye ewifa ndele tamu i komhunda oyo handi ke ku ulikila. Ngeenge omwa fiki oko, kufa omona woye u mu dipae u mu ninge exwikiloyambo.’
Abraham ka li tuu a nyika oluhodi eshi a uda eendjovo odo! Osha yela kutya okwa li a nyika oluhodi, molwaashi okwa li e hole omonamati waye neenghono. Natango, dimbulukwa kutya Kalunga okwa li a udanekela Abraham kutya ovana vaye otava ka kala medu laKanaan. Mbela osho osha li ngoo tashi ka shiiva vali ngeenge Isak okwa dipawa? Nonande Abraham ka li e shi shii kutya omolwashike Kalunga e mu lombwela a yambe po Isak, okwa li e lilongekida oku shi ninga, molwaashi okwa li ha dulika kuKalunga.
Eshi Abraham va fika komhunda oyo Kalunga e va ulikila, okwa tunga oaltari ndele ta mange Isak komaoko. Opo nee okwa tula Isak koaltari ndele ta kufa mo omukonda waye e mu dipae ngeno. Ohaluka omweengeli waKalunga okwe mu ingida a ti: ‘Abraham, Abraham!’ Ndele Abraham okwa nyamukula a ti: ‘Aame ou!’
Kalunga okwa lombwela Abraham okupitila momweengeli oo a ti: ‘Ino dipaa omona woye, ile u mu yahameke. Paife ondi shi shii kutya ou na eitavelo, molwaashi ino anya okuyambela nge omona woye ewifa.’
Abraham ka li tuu e na eitavelo la kola muKalunga! Okwa li a itavela kutya Jehova Kalunga iha nyengwa kusha. Onghee hano, okwa li a itavela kutya Jehova ota dulu okunyumuna Isak koufi. Ashike Kalunga ka li a hala shili Abraham a dipae Isak. Okwa li ashike a hala okuyeleka eitavelo laAbraham. Nomolwaasho Kalunga okwa li a ningifa odi i patekene moshixwa osho sha li popepi ndele ta lombwele Abraham a ka tale ko odi oyo, opo e i yambe po ponhele yaIsak.
Genesis 21:1-7; 22:1-18.
Lihonga shihapu
Abraham—‘Xe yaaveshe ava ve na eitavelo’
Ongahelipi Abraham a li a ulika eitavelo? Omeenghedi dilipi wa hala okuhopaenena eitavelo laAbraham?


text:
OSHIPALANYOLE SHOKOMBADA | OTO DULU OKWEEHENA POPEPI NAKALUNGA
Oho ningi ngoo osho Kalunga a hala u ninge?
“Keshe osho wa hala ndi ku ningile shiivifile nge ashike, ohandi ka kala nda hafa oku shi ninga.” Otashi dulika u ongaonge okulombwela omunhu oo uhe shii nande onale ile omushiivikile wahamakasha eendjovo odo. Ashike otashi dulika to ka kala wa manguluka oku di lombwela kaume koye kopofingo. Oshi li paushitwe kookaume kopofingo okuningilafana oinima.
Ombibeli otai ulike kutya Jehova oha ningile alushe ovalongeli vaye osho tashi va etele ehafo. Pashihopaenenwa, ohamba David, oyo ya li ya hafela ekwatafano lopofingo naye oya ti: “Oilonga inene Ove wa longa, Omwene, Kalunga kange, noikumifi yoye neemhangela kufye . . . ndele yo ihapu, itai [dulu] okuvalwa.” (Epsalme 40:6) Kakele kaasho, Jehova oha ningile ouwa nokuli naavo inave mu shiiva, ha ‘yadifa omitima davo oipalwifa nehafo.’ — Oilonga 14:17.
Ohatu kala twa hafa okuningila oinima ovo tu hole notwa fimaneka
Molwaashi Jehova oha kala a hafa ngeenge ta longele ouwa vamwe, oshi shii okuudiwa ko okukala a teelela ovo va hala okukala ookaume kaye va kale hava longo osho tashi ‘hafifa omutima waye.’ (Omayeletumbulo 27:11) Ndele oshike u na okuninga kondadalunde opo u hafife Kalunga? Ombibeli otai nyamukula tai ti: “Inamu dimbwa okulonga ouwa nokutukula muayo mu i kwete, osheshi omayambo a tya ngaha Kalunga e a hokwa.” (Ovaheberi 13:16) Ndele mbela osho osha hala kutya okulonga ouwa nokutukulilafana navamwe osho ashike sha pumbiwa opo tu hafife Jehova?
Ombibeli oya ti: “Kape na ou ta dulu okuwapalela Kalunga, [ngeenge] kape neitavelo.” (Ovaheberi 11:6) Shididilikwedi, Abraham ‘okwa ka ifanwa kaume kaKalunga’ konima eshi a “itavela Kalunga.” (Jakob 2:23) Jesus Kristus naye okwa divilika kutya osha fimana ‘okwiitavela muKalunga’ ngeenge otwa hala okuhafela omanangeko noupuna aKalunga. (Johannes 14:1) Ndele ongahelipi to dulu okukala neitavelo olo Kalunga a teelela kwaavo ta nanene kuye? Tameka okukala ho konakona pandjikilile Eendjovo daKalunga, Ombibeli. Osho otashi ke ku kwafela u ‘shiive ehalo laye’ noto ke lihonga nghee u na oku mu ‘hafifa muaishe.’ Opo nee, eshi eshiivo loye lashili lokushiiva Jehova tali hapupala nokutula moilonga oiteelelwa yaye youyuki oyo we lihonga, otashi ka pameka eitavelo loye muye nota ka ehena popepi naave shi dulife nale. — Ovakolossi 1:9, 10.


text:
Mbela ou wete ngoo omhumbwe yokuninga exumokomesho lopamhepo?
“Diinina oku va leshela noku va kumaida noku va longa.” — 1 TIM. 4:13.
OMAIMBILO: 45, 70
1, 2. (a) Ongahelipi Jesaja 60:22 ta wanifwa pefimbo eli lexulilo? (b) Omhumbwe ilipi i li moshitukulwa shehangano laJehova lokombada yedu?
“OU MUNINGHOLI ota ka ninga eyovi, nau munini ota ningi oshiwana sha pama.” (Jes. 60:22) Eendjovo odo dopaxunganeko otadi wanifwa momafiku aa axuuninwa. Momukokomoko womudo woilonga 2015, ovaudifi vOuhamba 8 220 105 ova kala tava kufa ombinga moilonga yokuudifa mounyuni aushe. Oshitukulwa shaxuuninwa shexunganeko olo oshi na okukuma Ovakriste aveshe molwaashi Tate yetu womeulu okwa ti: ‘Ame Omwene nda hala oku shi [endelelifa, NW] pefimbo lasho.’ Ngaashi ashike ovanhu ve li motuwa tai shingilile, nafye otu wete nghee oilonga yokuninga ovanhu ovahongwa tai endelele. Mbela ohatu kala tu uditile ngahelipi exumokomesho olo? Mbela ohatu longo ngoo nouladi ngaashi hatu dulu tu li ovaudifi vOuhamba? Ovamwatate novamwameme vahapu ova ninga omaindilo va longe ve li ovakokolindjila vondjikilile ile ovakwafelikokolindjila. Mbela ihatu kala twa hafa okumona vahapu ovo va tambula ko eshivo loku ka longa koitukulwa oko ku na omhumbwe inene ile tava kufa ombinga moilonga imwe yokuyambidida oilonga yokuudifa?
2 Pefimbo opo tuu opo, ope na omhumbwe yovalongi vahapu. Omudo keshe ohapa totwa omaongalo 2 000 lwaapo. Ngeno ovakulunhuongalo 5 ova li ve na okukala tava kwatele komesho meongalo keshe lipe, omudo keshe ngeno opa pumbwa ovayakuliongalo 10 000 va wana okukala va nangekwa po ve li ovakulunhuongalo. Osho otashi ulike kutya ovamwatate omayovi ova pumbwa okuwanifa po oiteelelwa oyo ya pumbiwa opo va dule okunangekwa po ve li ovayakuliongalo. Kutya nee otu li ovamwatate ile ovamwameme, otu na alushe okukala “ovaladi moilonga yOmwene.” — 1 Kor. 15:58.
OKUNINGA EXUMOKOMESHO LOPAMHEPO OTASHI TI SHIKE?
3, 4. Omalalakano opamhepo elipi to dulu okulitulila po?
3 Lesha 1 Timoteus 3:1. Oshitya shOshigreka osho sha tolokwa ‘ehalo’ osha hala okutya okulovelela oshinima shonhumba osho shi li poule shi dulife opo ho dulu okuhanga shito. Mokulongifa oshitya osho, omuyapostoli Paulus okwa ulika kutya okuninga exumokomesho lopamhepo otashi pula eenghendabala. Natu tye nee ngeno omumwatate ota diladila shi na sha nonakwiiwa yaye meongalo. Otashi dulika ehe fi omuyakuliongalo, ndele okwa didilika kutya okwa pumbwa okukulika omaukwatya opamhepo. Tete, oku na okuninga eenghendabala opo a kale a wana okuninga omuyakuliongalo. Mokweendela ko kwefimbo, ota ka kala vali ta lalakanene okuninga omukulunhuongalo. Pomhito keshe, oha longo noudiinini opo a hange oiteelelwa oyo ya pumbiwa noku wanife po oinakuwanifwa ya wedwa po meongalo.
4 Sha faafana, ovamwatate novamwameme ovo ve na ehalo lokulonga ve li ovakokolindjila, Ovabetel ile ovaliyambi vokutunga Omalupale Ouhamba, otava ningi nawa eshi tava kendabala okuhanga omalalakano avo. Natu ka taleni nghee Eendjovo daKalunga tadi tu ladipike tu ninge exumokomesho melongelokalunga lashili.
LALAKANENA OKUNINGA EXUMOKOMESHO LOPAMHEPO
5. Ovanyasha otava dulu okulongifa ngahelipi eenghono davo moilonga yOuhamba?
5 Ovanyasha ove na eenghono dokulonga shihapu moilonga yaJehova. (Lesha Omayeletumbulo 20:29.) Ovanyasha vamwe ovo ve li mObetel ohava longo oko haku pilindwa nohava tulwa kumwe Eembiibeli noishangomwa. Ovamwatate novamwameme ovanyasha vahapu ohava yambidida moilonga yokutunga nokuwapekulula Omalupale Ouhamba. Ngeenge pa holoka oiponga yopaushitwe, ovanyasha ohava waimine Eendombwedi odo di na owino moilonga yokuyambidida ovo va kumwa koiponga oyo. Novakokolindjila vahapu ovanyasha ohava udifile ovanhu onghundana iwa momalaka avo oshidalelwamo nomomalaka ovanailongo.
6-8. (a) Ongahelipi omulumenhu umwe omunyasha a lundulula etaleko laye li na sha noilonga yaKalunga, nokwa mona oidjemo oilipi? (b) Ongahelipi hatu dulu ‘okumakela nokutala ouwa wOmwene apa u fike?’
6 Otwe lineekela kutya ou na olupandu loilonga oyo tai longelwa Kalunga nomutima aushe. Ndele mbela ongahelipi ngeenge naave oho kala u udite ngaashi omumwatate Aaron a li ha kala e udite? Nonande okwa kulila moukwaneumbo wopaKriste, okwa ti: “Onda li handi mono omakwoongala noilonga yokuudifa ififa oudja.” Okwa li a hala okulongela Kalunga nehafo ashike okwa kala te lipula kutya omolwashike ina hafa. Mbela okwa li a ninga po shike?
7 Aaron okwa li e litulila po elandulafano loinima yopamhepo olo la li la kwatela mo okulesha Ombiibeli, okulilongekidila okwoongala nokuyandja omatyekosha puko. Okwa li yo a hovela okwiilikana pandjikilile. Eshi ohole yaye yokuhola Jehova ya enda tai kulu, okwa hovela okuninga exumokomesho liwa lopamhepo. Okudja opo Aaron okwa kala ta hafele oukokolindjila, okulonga navamwe ovo hava kwafele ovo va kumwa koiponga yopaushitwe nosho yo okuudifila meenhele dovanailongo. Paife Aaron ota longo kObetel nokuli omukulunhuongalo. Mbela okwa tala ko ngahelipi eenghatu odo a katuka? Aaron okwa ti: “Onda ‘makela, nonda mona ouwa wOmwene apa u fike.’ Omolwomanangeko noupuna aJehova, ondi udite kutya ondi na oshikolo kuye noshe linyengifa nge ndi longe shihapu moilonga yaye, naasho osha etela nge omanangeko noupuna mahapu.”
8 Omupsalme okwa imba ta ti: “Ava, have mu tila, itava pumbwa sha nande.” (Lesha Epsalme 34:9-11.) Oshoshili kutya Jehova iha udifa nande nai ovo have mu longele nouladi. Ohatu ‘makele nohatu tale ouwa wOmwene apa u fike’ eshi hatu longo ngaashi hatu dulu moilonga yaye. Ohatu ka mona ehafo olo itali dulu okuyelekwa nasha ngeenge hatu longele Kalunga nomwenyo wetu aushe.
DIININA NDELE INO LOLOKA
9, 10. Omolwashike sha fimana okukala u na ‘oikala yokuteelela?’
9 Eshi to longo u hange omalalakano oye kala u na ‘oikala yokuteelela.’ (Mika 7:7) Jehova oha yambidida alushe ovapiya vaye ovadiinini, nonande ota dulu okweefa va kale va teelela va pewe oinakuwanifwa ile eenghalo di lundulukile kouwa. Jehova okwa li a udanekela Abraham okaana okamati, ashike Abraham okwa li e na okuulika eitavelo nosho yo elididimiko. (Heb. 6:12-15) Nonande okwa kala a teelela oule womido opo Isak a dalwe, Abraham ina teka omukumo naJehova ine mu nyemateka. — Gen. 15:3, 4; 21:5.
10 Ihashi kala shipu okuteelela. (Omayel. 13:12) Ngeenge otwa kala hatu lipula unene naasho she tu nyemateka, ohatu dulu okuteka omukumo noupu. Ponhele yaasho, oshi li pandunge okulongifa efimbo letu tu xwepopaleke oiteelelwa yetu yopamhepo. Natu ka kundafaneni oitwa itatu nghee hatu dulu oku shi ninga.
11. Omaukwatya opamhepo elipi hatu dulu okukulika, nomolwashike a fimana?
11 Kulika omaukwatya opamhepo. Okukala ho lesha Eendjovo daKalunga nokudilonga kudo otashi ke ku kwafela u kulike ounongo, eudeko lomoule, etaleko liwa, owino, eendunge dokuyoolola nosho yo omadiladilo mawa. Omaukwatya oo okwa fimana kwaavo tava kwatele komesho melongelokalunga lashili. (Omayel. 1:1-4; Tit. 1:7-9) Eshi hatu lesha oileshomwa yetu ya kanghamena kOmbiibeli, ohatu mono nghee Kalunga ha tale ko oinima i lili noku lili. Efiku keshe ohatu kala twa taalela eenghalo odo da kwatela mo omalihafifo, omidjalo detu nokuliwapeka, okuungaunga noimaliwa nosho yo onghedi omo hatu ungaunga navamwe. Ngeenge otwa kala hatu tula moilonga osho twe lihonga mOmbiibeli, ohatu ka dula okuninga omatokolo oo taa hafifa Jehova.
12. Ongahelipi ovanhu meongalo tava dulu okuulika kutya ove li ovalineekelwa?
12 Kala omulineekelwa. Kutya nee otu li ovamwatate ile ovamwameme, otwa pumbwa okukala hatu wanifa po oinakuwanifwa yetu meongalo. Nehemia eshi a li omupangeli okwa li e na okulineekelela vamwe oinakuwanifwa mokati koshiwana shaKalunga. Mbela okwa li a nangeka po lyelye? Okwa li a longifa ovo ve li ovatilikalunga novalineekelwa. (Neh. 7:2; 13:12, 13) Sha faafana nokunena, “omalenga [otaa] pulwa oudiinini.” (1 Kor. 4:2) Oilonga iwa ohai didilikwa mo. — Lesha 1 Timoteus 5:25.
13. Ongahelipi to dulu okushikula oshihopaenenwa shaJosef ngeenge vamwe otava ungaunga naave monghedi ihe li pauyuki?
13 Efa Jehova e ku koshole. Oshike to dulu okuninga po ngeenge vamwe ohava ungaunga naave monghedi ihe li pauyuki? Otashi dulika to dulu okukandula po oshinima osho meendelelo. Ashike omafimbo amwe ngeenge owa kendabala okulipopila, oto ka naipika ashike onghalo. Ovamwaina vaJosef ova li va ungaunga naye nonyanya, ashike ka li e va kwatela onghone. Konima yefimbo, Josef okwa li a lundilwa nokwa tulwa modolongo shihe li pauyuki. Ndele nande ongaho, okwa li a efa Jehova e mu wilike meenghalo odo didjuu. Mbela oshidjemo osha li shike? Ombiibeli oya ti: “Ondaka yOmwene ye mu tokolela.” (Eps. 105:19) Konima eshi Josef a pita momayeleko oo, okwa li a wana okupewa oshinakuwanifwa she likalekelwa. (Gen. 41:37-44; 45:4-8) Eshi to ungaunga nomaupyakadi oo e li ekiya mombelela, ilikana u pewe ounongo, u katuke nou popye nomwenyo muwa, nou pamekwe kuKalunga. Nopehe na omalimbililo Jehova ote ke ku kwafela. — Lesha 1 Petrus 5:10.
NINGA EXUMOKOMESHO MOILONGA YOMOMAPYA
14, 15. (a) Omolwashike twa pumbwa ‘okupashukila’ onghedi omo hatu udifa? (b) Ongahelipi to dulu okulundulula efimbo loye lokuudifa she likolelela keenghalo? (Tala efano pehovelo loshitukulwa nokamhungu “ Mbela ou na ngoo ehalo lokulongifa onghedi imwe vali?”)
14 Paulus okwa li a ladipika Timoteus a ti: “Diinina oku va leshela noku va kumaida noku va longa. Lipashukila ove mwene nenongeko loye.” (1 Tim. 4:13, 16) Timoteus okwa li nale e li omuudifi wOuhamba a pyokoka. Okwa li ashike ta ka pondola moukalele waye ngeenge okwa ‘pashukile’ ehongo laye. Ka li e na okudiladila kutya ovanhu otava ka ulika ohokwe monghedi oyo ha ningi omatwalemo aye oshito. Opo a twikile okuhanga omitima dovanhu, okwa li e na okulundulula onghedi yaye yokuhonga i wapalele eemhumbwe davo. Tu li ovaudifi vOuhamba, nafye otwa pumbwa okuninga sha faafana.
15 Ngeenge hatu udifa eumbo neumbo, luhapu ohatu hange momaumbo muhe na ovanhu. Moitukulwa imwe, ihatu dulu okuya meenhele dimwe ngaashi meefuleta ile meenhele da amenwa. Ngeenge osho shi li ngaho moshitukulwa sheni, omolwashike ito longifa eenghedi dimwe dokuudifa onghundana iwa?
16. Ongahelipi oukalele womoipafi tau dulu okupondola?
16 Oukalele womoipafi ou li onghedi imwe hai pondola mokutandavelifa onghundana iwa. Eendombwedi dihapu ohadi pondola nohadi mono mo oidjemo iwa mokukufa ombinga moilonga oyo. Ohava kufa efimbo opo va ka shakeneke ovanhu pomatulilo omashina okolutenda noeebesa, hava i meenhele domalandifilo nomeepaaka nosho yo meenhele daaveshe. Ondombwedi otai dulu okulongifa eendunge dokuyoolola i hovele eenghundafana naumwe, otashi dulika ta dilile ko nokupopya osho sha popiwa meenghundana, ta pandula ounona vaau a hala okuudifila ile e mu pule kombinga yoilonga yaye. Eshi ngoo eenghundafana davo tadi ende da yuka mokati, omuudifi oha eta po oshitwa shopamishangwa noku mu pula epulo tali pendula ohokwe. Luhapu osho omunhu ta ka popya ohashi twala meenghundafana dopaMbiibeli da wedwa po.
17, 18. (a) Ongahelipi to dulu okukala ho hafele okuudifa moipafi? (b) Ongahelipi eimbilo laDavid tali dulu oku ku kwafela eshi to kufa ombinga moilonga yokuudifa?
17 Ngeenge owa mona kutya okuudifa moipafi oku li eshongo, ino teka omukumo. Omukokolindjila wedina Eddie wokoNew York, okwa kala e na eehoni okukundafana novanhu moipafi. Mokweendela ko kwefimbo, okwa ka kala a manguluka. Mbela oshike sha li she mu kwafela? Okwa ti: “Pelongelokalunga letu loukwaneumbo, ame nomukulukadi wange ohatu ningi omapekaapeko anghee hatu dulu okunyamukula ovo hava kangheke eenghundafana nosho yo omaetepo oo ovanhu ve na. Ohatu pula yo omaetepo kEendombwedi dikwetu.” Paife Eddie oha kala a tunhukwa oku ka udifa moipafi.
18 Eshi to ende to mono ounongo nokukala u na omukumo mokuudifa onghundana iwa, exumokomesho loye lopamhepo ota li ka kala lili wetikile. (Lesha 1 Timoteus 4:15.) Nopehe na omalimbililo, oto ka hambelela Tate yetu womeulu ngaashi David a imba ta ti: “Onda hala okufimaneka Omwene alushe, ehambelelo laye inali pwa mo mokanya kange nande. Omwene Oye elitango lomwenyo wange; Ovalininipiki nave shi ude nokunyakukwa.” (Eps. 34:2, 3) Ovalininipiki otave ke ku waimina nehafo melongelokalunga lashili omolwoilonga yoye yokuudifa.
TUMBALEKIFA KALUNGA MOKUNINGA EXUMOKOMESHO LOPAMHEPO
19. Omolwashike omupiya waJehova a pumbwa okukala a hafa, nonande oku li meenghalo didjuu?
19 David okwa li yo a imba a ti: “Omwene, oishitwa yoye aishe nai ku hambelele, novayuki voye nave ku fimaneke; nava fimaneke oshinge shouhamba woye, vo va tange eenghono doye. Ovana vovanhu ve li shiivife oilonga yoye yoixuna noshinge shouhamba woye.” (Eps. 145:10-12) Eendjovo odo otadi holola omaliudo Eendombwedi daJehova adishe didiinini. Ndele mbela ongahelipi ngeenge okuhenoukolele ile oukulupe otau ku imbi u longe shihapu moilonga yokuudifa? Alushe dimbuluka kutya eshi to udifa onghundana iwa pamwe naavo tave ku file oshisho ile navamwe, oilonga yoye iyapuki otai tumbalekifa Kalunga ketu. Ngeenge owa tulwa modolongo omolweitavelo loye, otashi dulika u ka kale to popi kombinga yoshili ngeenge eenghalo otadi shi pitike, naasho otashi ka hafifa omutima waJehova. (Omayel. 27:11) Ngeenge ou li moukwaneumbo oo wa tukauka palongelokalunga, Jehova oha kala yo a hafa eshi to twikile nelandulafano loye lokuninga oinima yopamhepo. (1 Pet. 3:1-4) Nonande ou li meenghalo didjuu, oto dulu okutanga Jehova nokuninga exumokomesho lopamhepo.
20, 21. Ongahelipi to dulu okukala u li enangekonoupuna kuvamwe ngeenge owe lineekelelwa oinakuwanifwa ihapu mehangano laJehova?
20 Jehova ote ke ku nangeka noupuna ngeenge owa twikile okuninga exumokomesho lopamhepo. Ngeenge owa ningi omalunduluko manini melandulafano loye ile monghalamwenyo yoye, oto dulu okukala ho kufa ombinga moilonga yokutandavelifa oshili yaKalunga i na ondilo kwaavo ve na omhumbwe yeteelelo. Shimwe vali, exumokomesho loye lopamhepo nomhepo yoye yeliyambo otai dulu okweetela ovaitaveli vakweni omauwa mahapu. Natango, omolwomhepo yoye yeliyambo meongalo, ovamwaxo otave ke ku ulikila ohole yashili, otave ke ku pandula notave ke ku yambidida.
21 Kutya nee otwa kala hatu hafele oilonga yaJehova oule womido dihapu ile dinini, atusheni ohatu dulu okuninga omalunduluko mokulongela Kalunga. Mbela ongahelipi Ovakriste ovo va pyokoka tava dulu okukwafela ovo vape va ninge exumokomesho lopamhepo? Ohatu ka kundafana oshikundafanwa osho moshitukulwa tashi landula.


text:
Jehova oKalunga kelandulafano
“Kalunga Ye ke fi Kalunga kedongakano, ndelenee okombili.” — 1 KOR. 14:33.
1, 2. (a) Olyelye a shitwa tete kuKalunga, nokwe mu longifa ngahelipi? (b) Oshike tashi ulike kutya ovaengeli ova unganekwa nawa?
JEHOVA oo a shita oinima aishe meulu nokombada yedu, oha ningi oinima monghedi ya unganekwa nawa. Oshishitwa shaye shotete osho Omona waye wopamhepo ewifa, oo ha ifanwa “Ondjovo” molwaashi oye omupopikalelipo waye munenenene. Ondjovo oyo oya kala tai yakula Jehova oule womido dihapu nomolwaashi Ombibeli ya ti: “Pehovelo opa li Ondjovo, nOndjovo oya kala puKalunga.” Ombibeli oya popya yo kutya: “Aishe oya shitwa kuye, ndele kape na nande oshinima shimwe sha shitwa, eshi inashi shitwa muye.” Omido di dule 2 000 lwaapo da pita, Jehova okwa li a tuma Ondjovo kombada yedu oko ya kala tai wanifa po ehalo laYe i li omunhu a wanenena, Jesus Kristus. — Joh. 1:1-3, 14.
2 Fimbo ine uya kombada yedu e li omunhu, Omona waKalunga okwa kala ta longo noudiinini pamwe naXe e li “omunongoelela.” (Omayel. 8:30) Jehova okwa li e mu longifa okushita oishitwa ikwao yopamhepo omamiliyona meulu oyo i li ovaengeli. (Kol. 1:16) Ombibeli oya popya shi na sha novaengeli ovo, ya ti: “Eyovi lwomayovi ove mu longela, nomayovi omulongo lwomayovi omulongo ova kala ofika koshipala shaye.” (Dan. 7:10) Eemhunga doishitwa yopamhepo yaKalunga oda popiwa kutya oda unganekwa nawa di li ‘ovakwaita’ vaJehova. — Eps. 103:21.
3. Eenyofi neepulaneta dikwao odihapu shi fike peni, noda unganekwa ngahelipi?
3 Ongahelipi kombinga yoinima imwe meshito ngaashi eenyofi odo tadi nyengana okuvalwa nosho yo eepulaneta? Shi na sha neenyofi, oshikundaneki shokuHouston, shomuTexas, shedina Chronicle, efimbo opo la di ko osha ti kutya oku na eenyofi “omabiliyona omabiliyona 300 000, ile tu tye odi dule lwomapa atatu omuvalu oo wa li wa tengenekwa nale kovanongononi.” Oshikundaneki osha ti: “Osho osha hala okutya 3 a landulwa keenola di li 23. Ile tu tye, omabiliyona 100 a hapulalifwa nomabiliyona 3 000.” Eenyofi ohadi kala da unganekwa momihalavili, nomuhalavili keshe ou na eenyofi omabiliyona omafele ile omabiliyona omayovi nosho yo eepulaneta dihapu. Omihalavili dihapu ohadi kala da unganekwa meengudu ile tu tye omaxwata, nomaxwata amwe ohaa kala manenenene.
4. Omolwashike shi li pandunge okufika pexulifodiladilo kutya ovapiya vaKalunga vokombada yedu navo ove na okukala va unganekwa?
4 Ngaashi oishitwa yopamhepo iyuki yomeulu, oishitwa yomewangadjo nayo oya unganekwa monghedi ya denga mbada. (Jes. 40:26) Onghee hano, oshi li pandunge okufika pexulifodiladilo kutya Jehova ota unganeke ovapiya vaye kombada yedu. Okwa hala va kale ve na elandulafano, naasho osha fimanenena molwaashi ove na oilonga ihapu ya fimana ve na oku i longa. Ondjokonona ikumwifi yoilonga yoshiwana shaJehova shonale noshokunena, otai yandje oumbangi kutya Jehova okwa kala pamwe nasho ‘noke fi Kalunga kedongakano, ndelenee okombili.’— Lesha 1 Ovakorinto 14:33, 40.
OSHIWANA SHAKALUNGA SHONALE OSHA LI SHA UNGANEKWA
5. Ongahelipi elongekido lovanhu va yadife ombada yedu la iwa moshipala?
5 Eshi Jehova a shita ovanhu votete okwe va lombwela, a ti: “Dalafaneni nokuhapupala ndee yadifeni edu, lo nali kale mepangelo leni, ndee pangeleni oinamwenyo yomefuta needila dokeulu noinamwenyo aishe tai linyenge kombada yedu.” (Gen. 1:28) Ovanhu kombada yedu ova li ve na okuhapupala monghedi ya unganekwa nawa opo va yadife edu fiyo alishe la ninga Oparadisa. Ndele elongekido olo la unganekwa nawa ola iwa moshipala pakafimbo kokuhadulika kwaAdam naEva. (Gen. 3:1-6) Mokweendela ko kwefimbo “Omwene eshi a mona owii wovanhu kombada yedu wa li uhapu, nomauko omadiladilo omitima davo okwa li [mai] efimbo alishe.” Oshidjemo, “edu la nyonauka koshipala shaKalunga. Nedu la yada oukolokoshi.” Onghee hano, Kalunga okwa li a pangela omhangela a hanaune po ounyuni wovahenakalunga neyelu. — Gen. 6:5, 11-13, 17.
6, 7. (a) Omolwashike Noa a li a filwa onghenda kuJehova? (Tala efano pehovelo loshitukulwa.) (b) Oshike sha li sha ningilwa ovanhu ovo va li vehe na eitavelo pefimbo laNoa?
6 “Noa okwa mona onghenda momesho omwene” molwaashi okwa li “omulumenhu omuyuki” oo a li “e he noshipo mokati kovanhu vomounyuni waye.” Molwaashi “Noa okwa enda pamwe naKalunga,” Jehova okwa li e mu lombwela a tunge onguluwato yakula neenghono. (Gen. 6:8, 9, 14-16) Oya li ya tungwa monghedi omo tai dulu okukala ovanhu noinamwenyo. ‘Noa okwa li a ninga naanaa ngaashi Omwene e mu lombwela,’ nomolwaashi oukwaneumbo waye owa li wa longela kumwe naye, okwa li a manifa oilonga yokutunga monghedi ya unganekwa. Konima eshi oinamwenyo ya tulwa monguluwato, “Omwene okwa idila po.” — Gen. 7:5, 16.
7 Eshi Eyelu le uya mo 2370 K.O.P, Jehova okwa ‘komba po oinamwenyo aishe kombada yedu,’ ndele okwa xupifila omudiinini Noa noukwaneumbo waye monguluwato. (Gen. 7:23) Keshe umwe e li kombada yedu kunena oku li oludalo laNoa, lovanamati novakulukadi vavo. Ndele aveshe ovo va li vehe na eitavelo nokava li monguluwato, ova hanaunwa po filufilu molwaashi kava li va hala okupwilikina kuNoa, “omuudifi wouyuki.” — 2 Pet. 2:5.
8. Oshike sha li tashi ulike kutya Ovaisrael ova li va unganekwa nawa eshi Kalunga a li e va lombwela va ye mEdu lEudaneko?
8 Omafelemido e dulife pwaahetatu konima yEyelu, Kalunga okwa li a unganeka Ovaisrael ve li oshiwana. Okukalamwenyo kwavo akushe okwa li ku na okukala kwa unganekwa nawa, naunene tuu okulongela Kalunga kwavo. Pashihopaenenwa, kakele kovapristeri nOvalevi vahapu, opa li yo pe na ‘ovakainhu ovo va kala [va unganekwa, NW] va yakule poshivelo shetwali leongalo.’ (Ex. 38:8) Ndele eshi Jehova Kalunga a li a lombwela Ovaisrael va ye kuKanaan, epupi olo ola li la ulika kutya kali na eitavelo, nokwa li e va lombwela a ti: “Oshili, nye itamu ka ya medu olo nde li mu udanekela nokwaana nye mu li nangale, Kaleb yaJefunne ye aeke naJosua yaNun” molwaashi ova li va etelela ehokololo liwa konima eshi va lava Edu lEudaneko. (Num. 14:30, 37, 38) Lwanima, Moses okwa li a nangeka po Josua oye e mu pingene po metwokumwe newiliko laKalunga. (Num. 27:18-23) Eshi Josua a li e li pokutwala Ovaisrael muKanaan, okwa li a lombwelwa kutya: “Kala wa pama ndee nyatipala? Ino tila ndele ino haluka, osheshi Omwene Kalunga koye oku li naave keshe apa to i.” — Jos. 1:9.
9. Rahab okwa li e uditile ngahelipi Jehova nosho yo oshiwana shaYe?
9 Jehova Kalunga okwa li shili pamwe naJosua keshe apa ta i. Pashihopaenenwa, natu ka taleni kutya oshike sha li sha ningwa po eshi Ovaisrael va li va onga onhanda popepi noshilando shOvakanaan shedina Jeriko. Mo 1473 K.O.P., Josua okwa li a tuma ovalumenhu vavali va ka lave Jeriko, novalumenhu ovo kuJeriko oko va shakena nombwada Rahab. Rahab okwa li e va holeka moshihokohoko sheumbo laye, opo vaha monike kovanhu ovo va li va tumwa kohamba yaJeriko ve va kwate po. Rahab okwa li a lombwela eendadi odo, a ti: ‘Ondi shi shii, Omwene okwa yandja kunye edu eli, osheshi fye twa uda nhumbi Omwene okwe mu pwiininifila omeva omEfuta [Litilyana, NW] komesho yeni, naashi mwe shi ningila eehamba mbali dOvaamori.’ Okwa weda ko vali ta ti: “Omwene Kalunga keni, Oye Kalunga komeulu pombada noposhi kombada yedu.” (Jos. 2:9-11) Molwaashi Rahab okwa li ta yambidida ehangano laJehova lopefimbo opo, Kalunga okwa li a shilipaleka kutya ye noukwaneumbo waye ova xupifwa eshi Ovaisrael va kwata ko Jeriko. (Jos. 6:25) Rahab okwa li e na eitavelo, a li a fimaneka Jehova nosho yo oshiwana shaYe.
EHANGANO ENAENGHONO LOMEFELEMUDO LOTETE
10. Jesus okwa li a lombwela shike ovawiliki velongelokalunga lOshijuda vopefimbo laye, nomolwashike e va lombwelela ngaho?
10 Koshi yewiliko laJosua, Ovaisrael ova li va finda oilongo noilongo nokunangala edu lOvakanaan. Ndele mbela oshike sha ka ningwa po lwanima? Oule womafelemido, Ovaisrael ova kala nokunyona eemhango daKalunga. Pefimbo opo Jehova a ka tuma Omona waye kombada yedu, okuhadulika kwavo kuYe nokuhapwilikina komupopikalelipo waye okwa li kwa tongomana neenghono nomolwaashi Jesus a ti kutya Jerusalem ‘omudipai wovaprofeti.’ (Lesha Mateus 23:37, 38.) Kalunga ka li vali a hokwa ovawiliki velongelokalunga lOshijuda omolwokuhena oudiinini kwavo. Onghee hano, Jesus okwa li e va lombwela a ti: “Ouhamba waKalunga otau mu kufwa ndele tau pewa ovanhu, hava imike oiimati yawo.” — Mat. 21:43.
11, 12. (a) Oshike tashi ulike kutya Jehova ka li vali ta nangeke noupuna oshiwana shOvajuda ndele ehangano lipe lomefelemudo lotete? (b) Ehangano lipe olo Kalunga a hokwa ola li la kwatela mo oolyelye?
11 Mefelemudo lotete O.P., Jehova okwa li a ekelashi oshiwana shOvaisrael osho sha li shihe fi oshidiinini. Ashike osho kasha li tashi ti kutya ota ka kala ehe na ehangano lovapiya vaye ovadiinini kombada yedu. Jehova okwa li a nangeka noupuna ehangano lipe enaenghono olo la kanghamena kuJesus Kristus nokomahongo aye. Ehangano olo ola li la hovela pOpentekoste yomo 33 O.P. Pefimbo opo, ovahongwa vaJesus 120 lwaapo ova li va ongala monhele yonhumba muJerusalem eshi “ohaluka, meulu mwa dja oshihomo ngaashi oshikungulu shinene tashi ende, ndele osha yadifa ondjwo aishe.” Opo nee “opa monika kuvo omalaka a fa omundilo a tukauka nakeshe limwe tali wile kombada yakeshe umwe womokati kavo. Vo aveshe ova yadifwa Omhepo Iyapuki, ndele ova hovela okupopya omalaka amwe elili Omhepo ngaashi e va pa oku shi popya.” (Oil. 2:1-4) Oshiningwanima osho shikumwifi osha yandja oumbangi uhe fi okupatanekwa kutya Jehova okwa li ta yambidida ehangano lipe, omo mwa li mu na ovahongwa vaKristus.
12 Mefiku olo litunhula, “ovanhu ve fike pomayovi atatu” ova li va wedwa momuvalu wovashikuli vaJesus. Natango, “Omwene a wedela mo mongudu yavo ava tava xupifwa.” (Oil. 2:41, 47) Oilonga yovaudifi vomefelemudo lotete oya li ya pondola neenghono nomolwaasho “eendjovo daKalunga da tandavela, nomuvalu wovalongwa vomuJerusalem owa hapupala neenghono.” Nokuli “nongudu inene yomovapristeri oya dulika keitavelo.” (Oil. 6:7) Ovanamitimadiwa vahapu ova li va tambula ko oshili oyo ya li ya udifwa koilyo yehangano olo lipe. Lwanima, Jehova okwa ka yandja oumbangi wa faafana kutya ota yambidida ehangano olo eshi a li a hovela okweeta ‘ovapaani,’ ile tu tye ovanhu vomoiwana imwe meongalo lopaKriste. — Lesha Oilonga 10:44, 45.
13. Ehangano lipe laKalunga ola kala tali longo shike?
13 Ovashikuli vaKristus ova li ve shii oilonga oyo va pewa kuKalunga. Jesus mwene okwa li e va tulila po oshihopaenenwa molwaashi diva ashike konima yokuninginifwa kwaye, okwa li a hovela okuudifa kombinga ‘yOuhamba weulu.’ (Mat. 4:17) Jesus okwa li a lombwela ovahongwa vaye navo va longe oshilonga sha tya ngaho. Okwa li e va lombwela ta ti: “[Otamu] ka ninga eendombwedi dange muJerusalem nomuJudea ashishe nomuSamaria nofiyo okominghulo dounyuni.” (Oil. 1:8) Nopehe na omalimbililo, ovashikuli vaKristus ova li va uda ko filufilu kutya oshike va li va teelelwa va ninge. Pashihopaenenwa, muAntiokia shaPisidia, Paulus naBarnabas ova li va lombwela ovapataneki vavo Ovajuda nopehe na oumbada, va ti: “Onye tuu ava mu nokuudifilwa tete eendjovo daKalunga; ndele nye eshi tamu di kandula po, nomwe litala nye inamu wapala okuya momwenyo waalushe, hano taleni, ohatu liameke kovapaani. Osheshi osho ngaha Omwene e tu lombwela: Ame nde ku tula po ouyelele wovapaani, u ninge exupifo fiyo okominghulo dedu.” (Oil. 13:14, 45-47) Okudja ashike mefelemudo lotete, oshitukulwa shehangano laKalunga shokombada yedu osha kala tashi shiivifa elongekido laJehova lexupifo.
VAHAPU OVA FYA, NDELE OVAPIYA VAKALUNGA OVA XUPA
14. Oshike sha li sha ningilwa Jerusalem shomefelemudo lotete, noolyelye va li va xupa?
14 Ovajuda vahapu kava li va tambula ko onghundana iwa nova li tava ka hangwa koiponga, nomolwaasho Jesus okwa li a londwela ovahongwa vaye a ti: “Ngenge tamu mono Jerusalem sha kondekelwa komatanga ovakwaita, opo nee shiiveni ehanauno laJerusalem ola fika popepi; opo nee ava vomuJudea nava fadukile keemhunda naava ve li moshilando nava dje mo, naava tava hangika komikunda va ha ye musho.” (Luk. 21:20, 21) Osho Jesus a li a xunganeka osha li sha wanifwa. Omolwounashibofa wOvajuda, mo 66 O.P., omatangakwaita Ovaroma oo a li mewiliko laCestius Gallus okwa li e uya nokudingilila Jerusalem. Ndele ohaluka, omatanga oo okwa ka shuna, naasho osha li sha pa ovashikuli vaJesus omhito va fiye po Jerusalem naJudea. Omunandjokonona umwe wedina Eusebius okwa ti kutya vahapu ova li va faduka po nokutauluka omulonga waJordan va yuka kuPella shomuPerea. Mo 70 O.P., omatangakwaita aRoma oo a li mewiliko londjai Titus okwa li a aluka nokuhanauna po Jerusalem. Onghee hano, Ovakriste ovadiinini ova li va xupa molwaashi ova li va dulika kelondwelo laJesus.
15. Eenghalo dilipi da li po ndele nande ongaho Ovakriste vonale kava li va sholola?
15 Ovakriste vomefelemudo lotete kava li va sholola nonande opa li eenghalo didjuu, omahepeko nosho yo omayeleko amwe vali eitavelo oo a li e va hanga. (Oil. 11:19-21; 19:1, 19, 20) Ovakriste ovo vonale ova li va pama pamhepo molwaashi ova li tava nangekwa noupuna kuKalunga. — Omayel. 10:22.
16. Opo Omukriste a kale a pama pamhepo, okwa li e na okuninga shike pauhandimwe?
16 Opo Omukriste a kale a pama pamhepo, okwa li e na okuninga eenghendabala pauhandimwe. Okwa li a pumbwa okukonakona noukeka Eendjovo daKalunga, okukala ha i kokwoongala nopehe na okufaula nosho yo okulonga nouladi moilonga yokuudifa Ouhamba. Okuninga oinima aishe oyo okwa li kwa kwafela oshiwana shaJehova shopefimbo lonale shi kale sha pama pamhepo noshi na oukumwe ngaashi ashike kunena. Ovo va li hava endafana neongalo olo la li la unganekwa nawa lopefimbo lonale, ova li va mona ouwa muhapu omolwekwafo neenghendabala dovapashukili novayakuliongalo ovo va li hava longo nehalo liwa. (Fil. 1:1; 1 Pet. 5:1-4) Kasha li tuu shihafifa eshi ovapashukili ovaendi, ngaashi Paulus, va li va talela po omaongalo! (Oil. 15:36, 40, 41) Efaafano olo li li pokati konghedi omo Ovakriste vonale va li hava longele Kalunga naayo yokunena olididilikwedi. Inatu hafa tuu eshi Jehova a li a unganeka ovapiya vaye vonale nosho yo ava vokunena! *
17. Oshike tashi ka kundafanwa moshitukulwa tashi landula ko?
17 Eshi ounyuni waSatana u li pokuxula po momafiku aa axuuninwa, oshitukulwa shokombada yedu shehangano laJehova lomeshito alishe otashi pula komesho ponhapo inai monika nale. Mbela oto endele ngoo pamwe nasho? Oto ningi ngoo exumokomesho lopamhepo? Oshitukulwa tashi landula ko otashi ke ku ulikila nghee to dulu oku shi ninga.
^ okat. 16 Tala oshitukulwa, “Ovakriste ohava longele Kalunga momhepo nomoshili”nosho yo “Otava twikile okweenda moshili” mOshungonangelo ye 1 Auguste 2002. Ouyelele muhapu u na sha noshitukulwa shehangano laJehova shokombada yedu kunena owa kundafanwa membo Jehovah’s Witnesses—Proclaimers of God’s Kingdom.


text:
Okwa li ‘e shii ondjila’
GUY HOLLIS PIERCE, oo a li oshilyo shOlutuwiliki lEendombwedi daJehova, okwa mana oweenda waye wokombada yedu mEtivali, omafiku 18 Marsa 2014. Okwa li e na omido 79 eshi eteelelo laye e li umwe vomovamwaxe vaKristus ovanyumunwa la wanifwa. — Heb. 2:10-12; 1 Pet. 3:18.
Guy Pierce okwa dalelwa muAuburn, shaCalifornia, mo-U.S.A, momafiku 6 Novemba 1934 nokwa ninginifwa 1955. Mo 1977, okwa li a hombola Penny, omukulukadi waye omuholike, nova li ve na oludalo. Owino oo a mona eshi a kala ta tekula ovana owe mu ningifa a kale e na eenghedi domudali omunahole. Mo 1982, ye naPenny ova li ve lipyakidila moilonga youkokolindjila, nomo 1986 okwa li a hovela okulonga e li omupashukilishikandjo mOilongo ya Hangana oule womido 11.
Mo 1997, Guy naPenny Pierce ova li va hovela okulonga ve li oilyo youkwaneumbo waBetel mOilongo ya Hangana. Omumwatate Pierce okwa li ha longo mOshikondo shOilonga, nomo 1998 okwa li a nangekwa po a kwafele mOkomitiye yOnghalonawa yOvanhu yOlutuwiliki. Momafiku 2 Oktoba 1999, pokwoongala kwokomudo kwo-Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania apa li pa shiivifwa kutya omumwatate Pierce okwa nangekwa po e li oshilyo shOlutuwiliki. Okwa longa mOkomitiye yOnghalonawa yOvanhu, Okomitiye yOkushanga, Okomitiye yOkunyanyangida nomOkomitiye yOkuunganeka.
Omumwatate Pierce okwa li e holike kovanhu va dja momaputuko e lili noku lili molwaashi okwa li e na ohamu nomhepo youkaume. Ndele omaukwatya oo a li e mu ningifa a kale e holike unene kuvamwe, ohole yaye, elininipiko, okufimaneka eemhango nomifikamhango douyuki nosho yo okukala a itavela filufilu muJehova. Guy Pierce okwa li a itavela kutya, ngaashi ashike etango ihali kala inali pita, omaudaneko aJehova kae na fiku a kale inaa wanifwa, noushili oo okwa li a hala oku u shiivifila ovanhu aveshe mounyuni.
Omumwatate Pierce okwa li ha longele Jehova noudiinini, ha penduka ongula inene nokulonga fiyo oufiku. Okwa li ha i momalweendo opo a ka twe omukumo ovamwaxe Ovakriste mounyuni aushe, nokwa li ha longifa efimbo opo a popye noohandimwe moukwaneumbo waBetel nosho yo ovo va hala okupanga oukaume naye, ovo va hala okupewa omayele nokukwafelwa. Nokuli nonande opa pita omido dihapu, ovaitaveli vakwao otava dimbuluka omhepo yaye yokuyakula vamwe, youkaume nosho yo etwomukumo laye lopamishangwa.
Omumwatate nakaume ketu omuholike okwa fiya ko omukulukadi waye novana va-6 nosho yo ovatekulu novatekulululwa. Okwa li yo e na ovana vopamhepo vahapu. Oshipopiwa shedimbuluko osha ningilwa moBetel yaBrooklyn mOlomakaya 22 Marsa 2014, sha yandjwa kuMark Sanderson, oshilyo shikwao shOlutuwiliki. Okwa popya kombinga yoinima ihapu, mwa kwatelwa eteelelo lomeulu lomumwatate Pierce nokulesha eendjovo daJesus odo tadi ti: “Meumbo laTate omu na eendjwo dihapu. . . . Nande ohandi i ndi ke mu [longele] onhele, ohandi aluka, ndele handi mu ile, nanye yo mu kale apa Ame ndi li. Apa handi i, ondjila mu i shi.” — Joh. 14:2-4.
Oshoshili kutya otwa djuulukwa omumwatate Pierce neenghono. Ashike otwa hafa molwaashi ‘ondjila oku i shii’ oyo tai mu twala ‘kondjwo,’ ile tu tye kolukalwa laye laalushe.


text:
EHOKOLOLO 7
Omulumenhu omuladi
ESHI ovanhu va enda tava hapupala kombada yedu, vahapu ova li hava longo owii ngaashi Kain. Ndele opa li omulumenhu umwe oo kwa li ha longo ouwa. Edina laye oHenok. Henok okwa li omulumenhu omuladi. Nonande ovanhu vopefimbo laye ova li hava longo oukolokoshi, Henok okwa kala ta longele Kalunga noudiinini.
Mbela ou shi shii kutya omolwashike ovanhu vopefimbo opo va li hava longo owii muhapu? Mbela oto dimbuluka kutya olyelye a li a ningifa Adam naEva va nyone kuKalunga mokulya oiimati yomuti oo kwa li va kelelwa vaha lye kuo? Heeno, okwa li omweengeli omunawii. Ombibeli oya ti kutya edina laye oSatana. Satana onghee ngoo ta kendabala natango okuningifa ovanhu va longe owii.
Efiku limwe Jehova Kalunga okwa li a tuma Henok a ka lombwele sha ovanhu nonande kava li va hala oku shi uda. Henok okwa li a tumwa e va lombwele ta ti: ‘Mafiku Kalunga ota ka hanauna po aveshe ovo hava longo owii.’ Otashi dulika ovanhu ovo va li va handuka neenghono eshi va uda eendjovo odo. Otashi dulika nokuli va li tava kendabala okudipaa Henok. Nomolwaasho, Henok okwa li e na okukala e na ouladi opo a dule okulombwela ovanhu osho Kalunga a li ta ka ninga.
Kalunga ka li a efa Henok a kale nomwenyo efimbo lile mokati kovanhu vai va tya ngaho. Henok okwa kala ko ashike oule womido 365. Omolwashike taku tiwa kutya okwa kala ko “ashike oule womido 365”? Omolwaashi ovanhu vopefimbo laye ova li hava kala ve na eenghono dihapu nova li hava kala nomwenyo oule wefimbo lile. Pashihopaenenwa, omonamati waHenok, Metusala, okwa fya e na omido 969.
Konima eshi Henok a fya, ovanhu ova ka kala nokuli tava longo owii neenghono shi dulife nale. Ombibeli oya ti kutya ‘ova kala tava diladila okulonga owii efimbo alishe,’ ‘nedu ola li li yadi oukolokoshi.’
Mbela ou shii etomheno limwe kutya omolwashike kombada yedu kwa li ku yadi oukolokoshi pefimbo olo? Omolwaashi Satana okwa li a konga po ondunge ipe yokuningifa ovanhu va longe owii. Ohatu ke lihonga kombinga yaasho mehokololo tali landula ko.
Genesis 5:21-24, 27; 6:5; Ovaheberi 11:5; Judas 14, 15.