text:
Ongahelipi hatu dulu ‘okunyamukula keshe umwe’?
‘Eendjovo deni nadi kale alushe donghenda, nye mu kale mu shi shii nhumbi mu nokunyamukula keshe umwe.’ — KOL. 4:6.
1, 2. (a) Oshimoniwa shilipi tashi ulike nghee sha fimana okupula omapulo a hoololekeka nonelungi? (Tala efano pehovelo loshitukulwa.) (b) Omolwashike inatu pumbwa okukala twa tila okukundafana oikundafanwa oyo ya fa idjuu?
OMIDO donhumba da ka lupuka, omumwameme umwe okwa li ta kundafana kombinga yOmbibeli nomushamane waye oo ehe fi omwiitaveli. Omushamane oo okwa kala oshilyo shongeleka imwe yOukwakriste. Fimbo va li tava kundafana, omushamane okwa lombwela omukulukadi waye kutya okwa itavela mOukwatatu. Eshi omukulukadi a mona kutya otashi dulika omushamane ehe shii ashishe osho sha kwatelwa mehongo lOukwatatu, okwe mu pula nelungi ta ti, “Owa itavela kutya Kalunga oye Kalunga, Jesus oye Kalunga nosho yo kutya omhepo iyapuki oyo Kalunga, ndele kakele kaasho owa itavela yo kutya kaku na ookalunga vatatu ndele oku na ashike Kalunga umwe?” Opo nee omushamane okwe likala ta ti: “Ahowe, ame osho inandi shi itavela!” Okudja opo, ova li va hovela okukundafana shi na sha noukwatya washili waKalunga.
2 Oshimoniwa osho otashi ulike nghee sha fimana, okupula omapulo a hoololekeka nonelungi. Otashi ulike yo oshitwa sha fimana, osho kutya: Inatu pumbwa okukala twa tila okukundafana oikundafanwa oyo ya fa idjuu, ngaashi Oukwatatu, oheli ile ngeenge oku na ngoo Omushiti. Ngeenge otwa kala twe lineekela Jehova nosho yo edeulo olo he tu pe, ohatu ka kala hatu yandje omanyamukulo taa kumu omitima dovapwilikini vetu. (Kol. 4:6) Paife natu ka taleni kwaasho ovaudifi ovo va pyokoka hava ningi ngeenge tava kundafana oikundafanwa ya tya ngaho. Ohatu ka kundafana shi na sha (1) okupula omapulo oo taa hange omutima womunhu, (2) okutomhafana kwopamishangwa nosho yo (3) okulongifa omafaneko opo tu yelife oshitwa.
PULA OMAPULO OO TAA HANGE OMUTIMA WOMUNHU
3, 4. Omolwashike sha fimana okupula omapulo opo tu mone kutya omunhu okwa itavela lela shike? Yandja oshihopaenenwa.
3 Omapulo otaa dulu oku tu kwafela tu mone osho omunhu a itavela. Omolwashike osho sha fimana? Omayeletumbulo 18:13 okwa ti: “Ou ta nyamukula fimbo ina uda ko, osho oulai waye ndee tashi mu fifa ohoni.” Fimbo ino ulikila omunhu osho Ombibeli tai ti shi na sha noshikundafanwa shonhumba, oshiwa okumona tete kutya omunhu okwa itavela naanaa shike. Ngeenge inatu ninga ngaho, ohatu ka kala ashike hatu tu eemhata doshinima osho omunhu tashi dulika ina itavela nande onale. — 1 Kor. 9:26.
4 Natu tye nee ohatu kundafana nomunhu wonhumba kombinga yoheli. Hakeshe umwe a itavela kutya oheli onhele yolela omo ovanhu hava hepekwa tava xwikwa momundilo ngaashi vamwe va itavela. Vamwe ova itavela kutya oheli onghalo ashike yokukala omunhu a tukuka ko kuKalunga. Onghee hano, ohatu dulu okupula omunhu kutya: “Molwaashi ovanhu ova itavela oinima ya yoolokafana i na sha noheli, onda hala okuuda kutya ove oto ti ngahelipi?” Ngeenge otwa udu osho omunhu ta ti, opo ashike hatu ka dula oku mu kwafela a ude ko osho Ombibeli tai ti shi na sha noshikundafanwa osho.
5. Ongahelipi omapulo tae tu kwafele tu shiive kutya omolwashike omunhu a itavela oshinima shonhumba?
5 Okupula omapulo nelungi otaku tu kwafele yo tu mone kutya omolwashike omunhu a itavela oshinima shonhumba. Pashihopaenenwa, ongahelipi ngeenge otwa shakeneke omunhu moukalele oo ta ti ina itavela muKalunga? Oshipu okufika pexulifodiladilo kutya omunhu a tya ngaho okwa nwefwa mo ketaleko lounyuni, ngaashi ehongo loevolusi. (Eps. 10:4) Ndele ovanhu vamwe ova kanifa eitavelo muKalunga molwaashi ova mona eshi ovanhu tava mono oixuna ile ovo vene va mona oixuna. Omolwoixuna oyo, otashi dulika va mone shidjuu okwiitavela kutya oku na Omushiti omunahole. Onghee hano, ngeenge omunhu okwa limbililwa kutya oku na ngoo Kalunga, ohatu dulu oku mu pula kutya, “Osho wa kala u udite ngaho nghee wa dja?” Ngeenge omunhu okwa ti ahowe, ohatu dulu oku mu pula ngeenge ope na oshinima shokondadalunde osho she mu etela omalimbililo e na sha nongeenge Kalunga oko ngoo e li. Enyamukulo laye otali ke tu kwafela tu mone onghedi ya denga mbada omo hatu dulu oku mu kwafela pamhepo. — Lesha Omayeletumbulo 20:5.
6. Oshike tu na okuninga konima eshi twa pula epulo?
6 Konima ngeenge otwa pula epulo, otu na okupwilikina nawa eshi omunhu ta nyamukula nokuuda ko omaliudo aye. Pashihopaenenwa, umwe otashi dulika a popye kutya okwa pita momaupyakadi onhumba oo e mu ningifa a kale a limbililwa ngeenge oku na ngoo Omushiti omunahole. Fimbo ino yandja oumbangi oo tau ulike kutya Kalunga oko e li, oshiwa okuudila omunhu a tya ngaho oukwao wananghali noku mu lombwela kutya inashi puka okulipula kutya omolwashike hatu mono oixuna. (Hab. 1:2, 3) Elididimiko letu nokupopya kwopahole otai dulu okulinyengifa omunhu a tya ngaho a kale a hala okulihonga shihapu. *
OKUTOMHAFANA KWOPAMISHANGWA
7. Okupondola kwetu moukalele okwe likolelela kushike?
7 Paife natu ka kundafaneni shi na sha nanghee hatu dulu okutomhafana pamishangwa. Ombibeli oyo oshilongifo shetu sha fimanenena shomoukalele. Ohai tu kwafele tu ‘kale twa wana notwa wanenena oshilonga keshe shiwa.’ (2 Tim. 3:16, 17) Okupondola kwetu moukalele inaku likolelela kouhapu womishangwa odo hatu leshele ovanhu, ndele okonghedi omo hatu tomhafana nokuyelifa omishangwa odo twe va leshela. (Lesha Oilonga 17:2, 3.) Natu shi faneke hatu longifa eenghalo nhatu tadi shikula.
8, 9. (a) Omonghedi imwe ilipi hatu dulu okutomhafana naumwe oo a itavela kutya Jesus oku fike pamwe naKalunga? (b) Okutomhafana vali kulipi u wete hatu dulu okulongifa nomupondo moshikundafanwa osho?
8 Onghalo 1: Natu tye nee ngeno owa shakeneka omunhu moukalele a itavela kutya Jesus oku fike puKalunga. Omushangwa ulipi hatu ka longifa opo tu tomhafane naye shi na sha naasho? Ohatu dulu oku mu ulikila a leshe Johannes 6:38 omo Jesus a ti: “Ame nda dja keulu hakuwanifa ehalo lange mwene, ndelenee ehalo laau a tuma nge.” Konima eshi mwa lesha ovelishe oyo, oto dulu okupula omunhu kutya: “Ngeenge Jesus oKalunga, olyelye e mu tuma okudja meulu? Mbela oo a tuma Jesus ke mu dule? Kakele kaasho, nakutuma ke fike punakutumwa.”
9 Ohatu dulu yo okulesha Ovafilipi 2:9 omo omuyapostoli Paulus a yelifa shi na sha naasho Kalunga a ninga konima eshi Jesus a fya nokunyumuka. Ovelishe oyo oya ti: “Kalunga okwe mu lenga [Jesus], nokwe mu luka edina li li kombada yomadina aeshe.” Opo tu kwafele omunhu a tomhafane pamwe nomushangwa oo, ohatu dulu oku mu pula kutya: “Ngeno Jesus okwa li e fike puKalunga fimbo ina fya nolwanima Kalunga okwe ke mu lenga, mbela ngeno osho inashi ningifa Jesus a kale e dule Kalunga? Ndele mbela ope na ngoo oo ta dulu okukala e dule Kalunga?” Ngeenge omunhu okwa fimaneka Eendjovo daKalunga noku na omutima muwa, okutomhafana kwa tya ngaho otaku dulu oku mu linyengifa a konakone oshikundafanwa osho moule. — Oil. 17:11.
10. (a) Ongahelipi hatu dulu okutomhafana naumwe oo a itavela momundilo woheli? (b) Okutomhafana vali kulipi u wete hatu dulu okulongifa nomupondo ngeenge hatu kundafana naumwe shi na sha noheli?
10 Onghalo 2: Natu tye nee oukwaneumbo umwe oo u hole oinima yopalongelokalunga ou wete shidjuu okwiitavela kutya ovanhu ovo hava longo owii itava ka pya moheli. Ngeenge omunhu okwa kanyatela kehongo loheli otashi dulika omolwaashi okwa halelela ovanhu ovo hava longo owii va ka pewe ehandukilo. Ongahelipi hatu dulu okutomhafana nomunhu oo e udite ngaho? Tete otwa pumbwa oku mu shilipaleka kutya ovakolokoshi otava ka handukilwa. (2 Tes. 1:9) Opo nee ohatu dulu oku mu pa a leshe Genesis 2:16, 17 oo ta ulike kutya ondjabi youlunde oyo efyo. Ohatu dulu yo oku mu yelifila kutya Adam okwa ningifa ovanhu aveshe va dalwe ve li ovalunde omolwokunyona kwaye. (Rom. 5:12) Natu mu yelifile yo kutya Kalunga ina popya sha shi na sha nokuhandukila ovanhu moheli. Opo nee ohatu dulu oku mu pula kutya, “Ngeno Adam naEva ova li ve na oku ka hepekwa fiyo alushe, ngeno kasha li pauyuki oku va londwela kombinga yaasho?” Oto dulu yo okuleshela omunhu Genesis 3:19 omo mwa popiwa okutokolwa kwaAdam naEva konima eshi va nyona, ndele inamu popiwa sha shi na sha noheli. Ponhele yaasho, Adam okwa li a lombwelwa kutya ota ka shuna medu. Ohatu dulu vali okupula omunhu kutya, “Mbela osha li ngoo tashi ka kala pauyuki okulombwela Adam kutya otai medu ofimbo mboli paulelalela tai moheli”? Ngeenge omunhu a tya ngaho oku na etaleko la mbwalangadja, epulo la tya ngaho otali ke mu kwafela a diladile moule shi na sha noshikundafanwa osho.
11. (a) Omonghedi imwe ilipi hatu dulu okutomhafana naumwe oo a itavela kutya ovanhu aveshe ovo hava longo ouwa otava i meulu? (b) Okutomhafana vali kulipi u wete hatu dulu okulongifa nomupondo moshikundafanwa shi na sha nokuya meulu?
11 Onghalo 3: Natu tye nee ngeno owa shakeneka omunhu moukalele a itavela kutya ovanhu aveshe ovo hava longo ouwa otava i meulu. Eitavelo la tya ngaho otashi dulika la nwefwa mo konghedi omo omunhu he lifatululile Omishangwa. Pashihopaenenwa, natu tye nee ohatu kundafana naye Ehololo 21:4. (Lesha.) Omunhu otashi dulika a diladile kutya omanangeko noupuna oo a popiwa movelishe oyo otaa ka hafelwa meulu. Ongahelipi hatu dulu okutomhafana naye? Ponhele yokulongifa omishangwa dimwe odo tadi yandje oumbangi kutya hameulu, ohatu dulu okuyandja elitulemo koinima yonhumba oyo ya tumbulwa movelishe oyo. Ovelishe oyo oya ti kutya ‘efyo itali ka kala po vali.’ Ohatu dulu okupula omunhu ngeenge okwa dimina tuu kutya opo oshinima shonhumba shiha kale po vali, oshi na okukala sha li po nale. Otashi dulika a tye okwe shi dimina. Opo nee ohatu dulu oku mu yelifila kutya meulu ihamu fiwa; kombada yedu oko ashike haku fiwa. Osha yela kutya Ehololo 21:4 otai popi kombinga yomanangeko noupuna omonakwiiwa oku kombada yedu. — Eps. 37:29.
LONGIFA OMAFANEKO U YELIFE OSHITWA
12. Omolwashike Jesus a li a longifa omafaneko?
12 Kakele kokulongifa omapulo, Jesus okwa li yo ha longifa omafaneko pefimbo loilonga yaye yokuudifa. (Lesha Mateus 13:34, 35.) Omafaneko okwa li hae mu kwafele a shiive omalinyengotomheno aavo va li tava pwilikine kuye. (Mat. 13:10-15) Omafaneko okwa li yo haa ningifa osho ta hongo shi kale shihokwifa noitashi dimbuwa. Ongahelipi hatu dulu okulongifa omafaneko mokuhonga kwetu?
13. Efaneko lilipi hatu dulu okulongifa tu ulike kutya Kalunga ke fike pamwe naJesus?
13 Omafaneko oo e li paunafangwa oo unene mawa okulongifa. Pashihopaenenwa, ngeenge hatu yelifa kutya Kalunga oku dule Jesus, ohatu dulu okulongifa eetepo tali landula. Ohatu dulu okuyelifila omuneumbo kutya Kalunga naJesus ova popya kutya ova pambafana ngahelipi. Kalunga okwa ti kutya Jesus Omona waye, na Jesus okwa ti kutya Kalunga oXe. (Luk. 3:21, 22; Joh. 14:28) Opo nee ohatu dulu okupula omuneumbo kutya: “Paife natu tye nee ngeno owa hala okuhonga nge kutya ovanhu vavali ove fike pamwe. Mbela efaneko lilipi to dulu okulongifa le likolelela kepambafano loilyo youkwaneumbo opo u dule okuyelifila nge nawa oshitwa osho?” Omunhu otashi dulika a tumbule ovamwainafana vavali, tashi dulika nokuli ovo va dalwa eehamba. Ngeenge osho a longifa osho, ohatu dulu oku mu lombwela kutya efaneko olo ola yukila ko filufilu. Opo nee ohatu dulu oku mu pula kutya: “Ngeenge ame naave ohatu dulu okulongifa efaneko la yukila ko la tya ngaho, mbela ngeno Jesus, oo e li Omuhongi Munene, ngeno naye ina longifa efaneko la faafana? Ashike Jesus okwa ti kutya Kalunga oXe. Kungaho Jesus okwa ulika kutya Kalunga okwa kula noku na eenghonopangelo dinene e mu dule.”
14. Efaneko lilipi tali ulike kutya inashi yukila ko Kalunga a longife Satana oye a hepeke ovanhu momundilo woheli?
14 Natu ka taleni vali koshihopaenenwa shimwe. Ovanhu vamwe ova itavela kutya Satana oye ta pashukile oheli? Ohatu dulu okulongifa efaneko olo tali dulu okukwafela ovadali va mone kutya inashi yukila ko Kalunga a longife Ondiaboli i xwike ovanhu momundilo woheli. Ohatu dulu okutya: “Diladila nee ngeno u na okaana oko ka ninga okanashibofa neenghono notaka ningi oinima ihapu ii. Mbela oto ke linyenga ngahelipi?” Omudali otashi dulika a tye kutya ota ka pukulula okaana kaye. Otashi dulika a ninga eenghendabala lwoikando, ndele natango okaana otaka twikile ashike okulonga owii. (Omayel. 22:15) Pomhito opo, ohatu dulu okupula omudali kutya ota ka ninga po shike ngeenge okaana oka anya filufilu okutambula ko omapukululo aye. Ovadali vahapu otashi dulika va tye kutya xuuninwa otava ka yandja outekuduliko kokaana ka tya ngaho. Opo nee ohatu dulu okupula kutya: “Ongahelipi ngeenge owa didilike kutya ope na omulongi wowii oo a nwefa mo okaana koye ka kale okanashibofa?” Nopehe na omalimbililo, omudali ota ka kala a handukila omunhu a tya ngaho. Opo tu kwafele omudali oo a ude ko oshitwa shefaneko, ohatu dulu okupula kutya, “Ngeenge ou shii kutya omunhu wonhumba oye a nwefa mo okaana koye ka ninge okanashibofa, mbela oto ka pula omunhu a tya ngaho oye a pe okaana koye outekuduliko?” Nopehe na omalimbililo, omudali ota ka nyamukula kutya hasho ta ka ninga nandenande. Sha faafana, Kalunga ita ka longifa nandenande Satana oye a handukile ovanhu ovo oye e va nwefa mo va longe owii!
KALA U NA ETALEKO LI LI PANDJELE
15, 16. (a) Omolwashike tuhe na okuteelela keshe omunhu oo hatu udifile a tambule ko etumwalaka lOuhamba? (b) Mbela otu na okukala tu na oipewa ye likalekelwa opo tu dule okuhonga vamwe nomupondo? Shi yelifa. (Tala yo oshimhungu “ Osho tashi tu kwafele tu dule okunyamukula keshe umwe.”)
15 Otwa didilika kutya havanhu aveshe ovo hatu udifile tava ka tambula ko etumwalaka lOuhamba. (Mat. 10:11-14) Osho osho shi na okukala ngaho kashi na nee mbudi kutya ohatu pula omapulo a lukilwa nawa, hatu tomhafana monghedi ya denga mbada nohatu longifa omafaneko a shiya ko kuhe na vali. Kakele kaasho, ovanhu ashike vanini va li va pwilikina komahongo aJesus, ye oye aeke Omuhongi Munene oo a li kombada yedu. — Joh. 6:66; 7:45-48.
16 Shikwao vali, nokuli nonande otu udite kutya katu na oshipewa shokuhonga, ohatu dulu okupondola moukalele wetu. (Lesha Oilonga 4:13.) Eendjovo daKalunga ode tu pa etomheno tali ti sha lokwiitavela kutya “aveshe ovo va halelela oku ka mona omwenyo” otava ka tambula ko onghundana iwa. (Oil. 13:48, NW) Onghee hano, natu kulikeni nokukala tu na etaleko li li pandjele li na sha nafye vene nosho yo ovo hatu udifile onghundana iwa yOuhamba. Natu longifeni pauyadi edeulo olo Jehova te tu pe, tu na elineekelo kutya otali ke tu etela ouwa nosho yo ovo tave tu pwilikine. (1 Tim. 4:16) Jehova ote tu kwafele tu shiive nghee tu na ‘okunyamukula keshe umwe.’ Ngaashi hatu ke shi mona moshitukulwa tashi landula, onghedi imwe omo hatu dulu okupondola moukalele wetu okudulika kefinamhango la fimanenena li na sha nanghee tu na okuungaunga navamwe.
^ okat. 6 Tala oshitukulwa “Is It Possible to Build Faith in a Creator?” mOshungonangelo yOshiingilisha ye 1 Oktoba 2009.


c: text/html

text:
EHOKOLOLO 12
Ovanhu tava tungu oshungo inene
KONIMA eshi pa pita omido dihapu, ovanamati vaNoa ova ka kala ve na ounona vahapu. Ounona vavo navo ova enda tava kulu nova ka dala yo ounona vahapu. Kungaho, ovanhu ova li va hapupala diva kombada yedu.
Opa li omutekulululwa waNoa wedina Nimrod. Nimrod okwa li omukolokoshi. Okwa li omukongo woifitukuti, nokwa li ha dipaa ovanhu noinamwenyo. Okwa li yo e lininga ye mwene ohamba, opo a pangele ovanhu vakwao. Ndele Kalunga ka li a hokwa nandenande oikala yaNimrod.
Pefimbo opo, ovanhu ova li hava popi elaka limwe. Nimrod okwa li a hala ovanhu va kale ashike ponhele imwe opo a dule oku va pangela. Mbela ou shi shii kutya oshike osho a li a ninga po? Okwa li a lombwela ovanhu va tunge oshilando noshungo inene. Oto dulu oku va mona mefano olo li li pedu eshi va li tava foloma eedopi.
Jehova Kalunga ka li a panda ondunge oyo. Okwa li a hala ovanhu ve lihanene kombada yedu alishe. Ndele ovanhu ova li va lombwelafana tava ti: ‘Ileni tu litungileni oshilando noshungo ileile ya twa meulu. Natu liningileni edina!’ Ovanhu ova li va hala okulikongela efimano vo vene ponhele yokufimanekifa Kalunga.
Nomolwaasho Kalunga okwa li a xulifa po oilonga yavo yokutunga oshungo. Mbela ou shi shii kutya oshike osho Kalunga a li a ninga po? Okwa li a dongakanifa elaka olo va li hava popi, ndele tava hovele okupopya omalaka a yoolokafana. Kungaho, ovatungi kava li vali tava dulu okuudafana. Omolwaasho, oshilando osho osha ka lukwa Babel ile Babilon, osho tashi ti: “Edundakano.”
Okudja opo ovanhu ova fiya po Babel. Ova li ve litukaula meengudu she likolelela ko-malaka ndele tave lihanene kombada yedu alishe.
Genesis 10:1, 8-10; 11:1-9.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Longela Jehova, Ohamba yaalushe
“Ohamba yomafimbo ounyuni, ei i he nexulilo . . . na hambelelwe, Ye na fimanekwe alushe fiyo alushe!” — 1 TIM. 1:17.
1, 2. (a) Olyelye e li “Ohamba yomafimbo ounyuni, ei i he nexulilo,” nomolwashike a yeleka okwiifanwa ngaho? (Tala efano olo li li pehovelo loshitukulwa.) (b) Oshike lela hashi tu nanene kuJehova e li Ohamba?
OHAMBA yaSwaziland SOBHUZA II oya li ya pangela lunga omido 61. Osho oshinima tashi kumwifa lela kunena okuuda ohamba tai pangele efimbo li fike opo. Oshoshili kutya ovanhu ova kuminwa efimbo noule oo ohamba Sobhuza ya pangela, ndelenee ope na ohamba oyo tai pangele nopehe na exulilo. oya popya shi na sha nayo ya ti: “Ohamba yomafimbo ounyuni, ei i he nexulilo.” (1 Tim. 1:17) Omupsalme umwe okwa tumbula Omunamapangelo oo kedina a ti: “[Jehova, NW] Oove ohamba fiyo alushe.” — Eps. 10:16.
2 Mepingafano novanhu, oule wefimbo olo Kalunga ta kala nokupangela owe mu ninga a kale Omupangeli e likalekelwa. Ndele nande ongaho, onghedi yaye yokupangela oyo hai tu ningifa tu kale twa nanenwa kuye. Ohamba imwe oyo ya li ya pangela Israel shonale oule womido 40 oya li ya tanga Kalunga ya ti: “Omwene Oye omunefilonghenda nomunanghenda, oku yadi onheni nouwanghenda munene. Omwene meulu okwe liningila mo olukalwa laye, nouhamba waye otau pangele akushe.” (Eps. 103:8, 19) Jehova ke fi ashike Ohamba yetu, ndele oku li yo Tate yetu womeulu omunahole. Osho otashi pendula omapulo avali taa landula: Jehova okwa ulika ngahelipi kutya oku li Tate yetu? Okwa kala ta ulike ngahelipi kutya oku li Ohamba nokuli nokonima younashibofa womuEden? Omanyamukulo omapulo oo otae ke tu linyengifa tu ehene popepi elela naJehova notu mu longele nomutima wetu aushe.
NGHEE OHAMBA YAALUSHE YA TOTA PO OUKWANEUMBO WOMESHITO ALISHE
3. Olyelye oshilyo shotete shoukwaneumbo waJehova womeshito alishe, noolyelye vali ve li ‘ovanamati’ vaJehova?
3 Jehova ka li tuu a tunhukwa eshi a shita Omona waye ewifa! Jehova ka li a tala ko omona waye woshiveli e li omupika wongaho. Ponhele yaasho, okwa li e hole Omona nokwa li e mu pa oufembanghenda wokukufa ombinga mokushita oishitwa ikwao ya wanenena. (Kol. 1:15-17) Osho osha kwatela mo okushita ovaengeli omamiliyona. Nonande ovaengeli ove li ‘ovapiya vaye vokuwanifa po ehalo laye,’ Kalunga okwa ulika kutya okwe va fimaneka eshi e va ifana ‘ovanamati.’ Ovaengeli ove li oshitukulwa shoukwaneumbo waJehova womeshito alishe. — Eps. 103:20-22; Job 38:7.
4. Ongahelipi ovanhu va li va ninga oilyo youkwaneumbo waKalunga womeshito alishe?
4 Jehova okwa ka weda mo yo ovanhu moukwaneumbo waye womeshito alishe konima eshi a shita eulu omo mu neenyofi netango nosho yo edu. Konima eshi a wapeka edu nokutula ko oinima aishe oyo ya pumbiwa opo ku kale oinima i na omwenyo, okwa shita omunhu wotete, Adam oo a li oshishitwa sha tongomana moishitwa yaye aishe yokombada yedu, osheshi okwa shitwa oshifeka shaYe. (Gen. 1:26-28) Molwaashi Jehova oye Omushiti, osha yeleka eshi a li a teelela Adam a dulike kuye. E li Xe nomolwolune laye, Jehova okwa li e va lombwela pahole oinima aishe oyo tava dulu okuninga nosho yo osho vehe na okuninga. Omalombwelo a tya ngaho kaa li tae va imbi nande emanguluko lasha. — Lesha Genesis 2:15-17.
5. Omalongekido elipi Kalunga a li a ninga opo ovanhu va yadife edu ve li oludalo laye?
5 Mepingafano neehamba dopanhu dihapu, Jehova oha kala a hafa okupa ovapangelwa vaye oinakuwanifwa, naasho otashi ulike kutya oha kala e lineekela oilyo youkwaneumbo waye. Pashihopaenenwa, okwa li a pa Adam eenghonopangelo dokupangela oishitwa ikwao yokombada yedu, a li nokuli a pewa oshinakuwanifwa shidjuu shokuluka oinamwenyo aishe omadina, ashike osha li oufembanghenda muhafifa. (Gen. 1:26; 2:19, 20) Kalunga ka li a shitila kombada yedu odikilila ovanhu omamiliyona. Ponhele yaasho, okwa li a pa Adam omukwafi ta wapalele nokwa wanenena, omukainhu Eva. (Gen. 2:21, 22) Opo nee okwa pa ovalihomboli ovo oufembanghenda wokuyadifa edu noludalo lavo. Ngeno oinima oya endele nawa, ngeno ovanhu ova enda tava tamununa mo edu alishe fiyo la ninga oparadisa. Ngeno ova kala tava longele Jehova pamwe novaengeli vaye fiyo alushe ve li oilyo youkwaneumbo waye womeshito alishe. Kava li tuu va pewa omhito ya denga mbada, oyo tai ulike kutya Jehova oku li Xe omunahole!
OVANAMATI OVANASHIBOFA OVO VA TWA ONDUBO NOUNAMAPANGELO WAKALUNGA
6. (a) Oilyo youkwaneumbo waKalunga imwe oya li ya hovela ngahelipi oku mu tukulila oshibofa? (b) Nonande opa holoka ounashibofa oo, omolwashike hatu dulu okutya Jehova ka li a kanifa eenghonopangelo daye?
6 Adam naEva ova li va ulika kutya inava hala Jehova a kale Omupangeli wavo. Ova li va hoolola okulandula omonamati waKalunga wopamhepo omunashibofa, Satana. (Gen. 3:1-6) Omolwokuliteeka epangelo laKalunga, oshe va etela vo vene noludalo lavo oilanduliko ngaashi ouyahame, okumona oixuna nosho yo efyo. (Gen. 3:16-19; Rom. 5:12) Eshi Adam naEva ve liteeka Kalunga, Kalunga ka li va li e na ovapangelwa ovaduliki kombada yedu. Ndele mbela osho osha li sha hala okutya Kalunga okwa kanifa eenghonopangelo daye dokupangela edu novanhu ovo ve li ko? Hasho nandenande! Okwa li a ulika eenghonopangelo daye eshi a ta mo moshikunino shaEden ovalihomboli ovo nokutula ovakerubi poshivelo shoshikunino ve va kelele vaha shune mo. (Gen. 3:23, 24) Pefimbo opo tuu opo, Kalunga okwa ulika kutya oku li Xe omunahole eshi a xunganeka kutya elalakano laye lokukala noukwaneumbo womeshito alishe, oo wa fikama po movanamati vopamhepo novanhu ovo ve mu liyandjela, otali ka wanifwa. Okwa li a udaneka kombinga ‘yoludalo’ olo tali ka hanauna po Satana nokukufa po oilanduliko youlunde oyo ya etifwa kuAdam. — Lesha Genesis 3:15.
7, 8. (a) Eenghalo oda li da naipala shi fike peni pefimbo laNoa? (b) Oshike osho Jehova a li a ninga opo a koshole edu noku xupife ovanhu?
7 Momukokomoko womafelemido a ka landula ko, opa li ovalumenhu ovo va li ovadiinini kuJehova, ngaashi Abel naHenok. Ashike ovanhu vahapu mondjokonona kava li va dimina eenghonopangelo daJehova eli Xe nOhamba yavo. Ombibeli oya ti kutya pefimbo laNoa edu ola li “la yada oukolokoshi.” (Gen. 6:11) Mbela osho osha hala okutya Jehova ka li vali ta dulu okuya olunyala moinima yokombada yedu? Natu ka taleni koumbangi wondjokonona.
8 Diladila kehokololo li na sha naNoa. Jehova okwa li e mu pa omalombwelo okondadalunde noku mu ulikila nghee onguluwato inene, omo ye noukwaneumbo waye va li tava ka xupifilwa, i na okutungwa. Jehova okwa li a ulika yo kutya oku hole ovanhu neenghono eshi a pa Noa oshinakuwanifwa shokukala “omuudifi wouyuki.” (2 Pet. 2:5) Nopehe nomalimbilo, Noa okwa li ta ladipike ovanhu ve lidilulule noku va londwela kombinga yehanauno olo la li poduka. Mupya munene, ovanhu kava li va pwilikina. Noa noukwaneumbo waye ova kala omido omilongo mokati kovanhu ovo va li ve hole elongifo leenghono nova duvila oluhaelo. Ashike Jehova e li Tate omunahole, okwa li a amena nokupunika ovanhu vahetatu ovo va li ovadiinini. Eshi Jehova a eta Eyelu, okwa ulika kutya oku na eenghono e dule ovanhu ovanashibofa novaengeli ovakolokoshi. Osha yela kutya Jehova okwa twikila okuulika eenghonopangelo daye. — Gen. 7:17-24.
NGHEE JEHOVA A ULIKA KUTYA OKU LI OHAMBA KONIMA YEYELU
9. Omhito ilipi Jehova a li a pa ovanhu konima yEyelu?
9 Eshi Noa noukwaneumbo waye va dja mo monguluwato ndele te uya kombada yedu la kosholwa nokufudila mo omhepo ya koshoka, nopehe nomalimbililo, omitima davo oda li tadi xunga olupandu eshi Jehova e va fila oshisho nokwe va amena. Nomolwaasho, Noa okwa li a tungila Jehova oaltari divadiva noku mu yambela omaxwikiloyambo. Jehova okwa li a nangeka noupuna Noa noukwaneumbo waye, ndele te va lombwele kutya nava ‘dalafane nokuhapupala ndee tava yadifa edu.’ (Gen. 8:20–9:1) Kungaho, ovanhu ova li ve na natango omhito yokukala va hangana melongelokalunga limwe nokuyadifa edu.
10. (a) Ovanhu ova ka tukululila vali Jehova oshibofa ngahelipi konima yEyelu, nopeni? (b) Jehova okwa li a ninga po shike opo ehalo laye li wanifwe?
10 Eyelu kala li la kufa po okuhawanenena. Onghee hano, ovanhu ova li natango ve na okutwikila okukondjifa enwefemo lii loishitwa oyo ihai monika, Satana neendemoni daye dikolokoshi. Konima ashike yefimbo linini, natango ovanhu ova ka tukululila oshibofa Jehova, oo e li omupangeli muwa. Pashihopaenenwa, opa li omutekulululwa waNoa wedina Nimrod oo a li xwangu mounashibofa waye. Ombibeli oya ti kutya okwa li “omukongo omunaenghono e li omhinge naJehova.” Okwa li a tunga oilando inene, ngaashi Babel, ndele te liningi ohamba “medu laSinear.” (Gen. 10:8-12, yelekanifa no-NW.) Mbela Ohamba yaalushe, Jehova, oya li ya ningila shike omunashibofa oo nosho yo eemhangela daye dokuya moshipala elalakano layo li na sha ‘nokuyadifa edu’? Jehova okwa li a dongakanifa elaka olo ovanhu va li hava popi, opo nee ovapangelwa vaNimrod kava li tava dulu okuudafana. Onghee ova halakana “kombada yedu alishe.” Okudja opo, elongelokalunga loipupulu nosho yo onghedi yopanhu yokupangale oya li ye lihanena apeshe. — Gen. 11:1-9.
11. Jehova okwa ulika ngahelipi kutya okwa li omudiinini kukaume kaye Abraham?
11 Nonande konima yEyelu ovanhu vahapu ova li hava longele oikalunga, opa li vamwe ovo va li ovadiinini kuJehova. Pashihopaenenwa, opa li Abraham, oo a li a lombwelwa a fiye po onghalamwenyo youdjeko yomoshilando shambulavo shedina Ur, ndele ta i a ka kale ha di momatwali oule womido. (Gen. 11:31; Heb. 11:8, 9) Eshi Abraham a li momatwali e nonghalamwenyo yokutembavauka, okwa li ha kala a dingililwa keehamba dopanhu odo da li moilando i na eehotekuma. Ndele Jehova okwa kala ta amene Abraham noukwaneumbo waye. Omupsalme umwe okwa popya kombinga yanghee Jehova a ulika kutya oku li Tate omunahole mokwaamena Abraham, a ti: “[Kalunga] ina efa nande umwe e va fininike, nokwa li a handukila eehamba omolwavo.” (Eps. 105:13, 14) Molwaashi Jehova okwa li omudiinini kukaume kaye Abraham, okwe mu udanekela a ti: ‘Eehamba tadi ka holoka mwoove.’ — Gen. 17:6; Jas. 2:23.
12. Jehova okwa li a ulikila ngahelipi Ovaegipti kutya oku li omunamapangelo aeshe, naasho osha li sha kuma ngahelipi oshiwana shaye oshihoololwa?
12 Kalunga okwa li yo a lombwela Isak, omona waAbraham, nosho yo Jakob, omutekulu waAbraham, kutya ote ke va nangeka noupuna, naasho osha kwatela mo eudaneko kutya eehamba otadi ka dja mepata lavo. (Gen. 26:3-5; 35:11) Ndele ofimbo inapa holoka eehamba odo, oludalo laJakob ola li la ninga ovapika muEgipti. Mbela osho osha hala okutya Jehova ka li ta ka dula okuwanifa po eudaneko laye ile kutya ka li e na eenghono dokuya olunyala moinima yokombada yedu? Hasho nandenande! Eshi eufwafimbo laJehova lokumangulula Ovaisrael moupika la fika, okwa li a ulikila omukwandudi Farao kutya Ye omunaenghono nomunamapangelo aeshe. Osho osha li she linyengifa Ovaisrael va kale ve na eitavelo muJehova, oo e va xupifa monghedi ikumwifi pEfuta Litilyana. Oo kawa li tuu oumbangi wa yela, oo wa li tau ulike kutya Jehova oye Omupangeli weshito alishe noku li Xe omunahole, oo ha longifa eenghono daye dinene okwaamena oshiwana shaye! — Lesha Exodus 14:13, 14.
JEHOVA OKWA LI OHAMBA YAISRAEL
13, 14. (a) Ovaisrael ova popya shike shi na sha nepangelo laJehova meimbilo lavo? (b) Eudaneko li na sha nouhamba lilipi Kalunga a li a udanekela David?
13 Diva konima eshi Ovaisrael va mangululwa pashikumwifilonga muEgipti, ova li va imbila Jehova eimbilo lefindano. Eimbo olo tali hangwa paife muExodus etukulwa 15 oli na eendjovo edi di li movelishe 18 tadi ti: “Omwene ota ka kala nokupangela fiyo alushe fiyo ndongolondongo.” Okudja opo Jehova okwa li a ninga Ohamba yoshiwana osho shipe. (Deut. 33:5) Ndelenee oshiwana osho kasha li sha wanenwa kokukala shi na Jehova e li Ohamba yasho ihai monika. Konima eshi pa pita omido 400 lwaapo okudja eshi sha mangululwa muEgipti, osha li sha pula Kalunga e shi nangekele po ohamba yopanhu ngaashi oiwana yovapaani yopoishiindalongo. (1 Sam. 8:5) Nonande osha ka kala neehamba dopanhu, Jehova okwa li a twikila okukala Ohamba yasho, naasho osha li shi liwetikile pefimbo lokupangela kwaDavid, oo a li ohamba yaIsrael yopanhu onhivali.
14 Eshi David a li a eta oshikefa shehangano muJerusalem, Ovalevi ova li va imba eimbilohambelelo pomhito oyo ihafifa, olo li na eendjovo edi dididilikwedi tadi hangwa mo 1 Omafimbo 16:31, tadi ti: “Nava tye mokati koiwana: Omwene Oye ohamba [“okwa ninga Ohamba,” NW].” Otashi dulika tu lipule kutya, ‘Ngeenge Jehova oku li Ohamba yaalushe, omeityo lilipi a li a ninga Ohamba vali pefimbo olo?’ Ngeenge Jehova ta holola eenghopangelo daye pefimbo lonhumba ile monghedi yonhumba opo a ungaunge nonghalo yonhumba ile a nangeka po umwe e li omukalelipo waye, kungaho otashi holola kutya Jehova oku li Ohamba. Jehova okwa li ta ka ninga yo Ohamba meityo olo konahiya elela. Fimbo David ina fya, Jehova okwa li a udaneka kutya ouhamba waDavid kau na fiku u xule po, eshi a ti: “Ohandi ka lenga oludalo loye tali di molutu loye ndee handi ka pameka ouhamba walo.” (2 Sam. 7:12, 13) Metwokumwe neudaneko olo, eshi pa pita omido di dulife 1 000, “oludalo” laDavid ola ka holoka. Olyelye a li oludalo olo, nonaini a li ta ka ninga Ohamba?
JEHOVA OKWA NANGEKA PO OHAMBA IPE
15, 16. Jesus okwa li a vaekwa naini e li Ohamba yokonahiya, nokwa li a ninga omalongekido elipi fimbo a li kombada yedu e na sha nokupangela kwaye?
15 Mo 29 O.P., Johannes Omuninginifi okwa li a hovela okuudifa kutya “ouhamba weulu we uya popepi.” (Mat. 3:2) Eshi Jesus a ninginifwa kuJohannes, okwa li a vaekwa e li Messias omuudanekwa nosho yo Ohamba yomonakwiiwa yOuhamba waKalunga. Jehova okwa li a ulika kutya oku hole Jesus eshi a ti: “Ou Omona wange omuholike, onde mu hokwa.” — Mat. 3:17.
16 Jesus okwa li ha fimanekifa Xe moukalele waye mokuudifa kombinga yOuhamba waKalunga. (Joh. 17:4; Luk. 4:43) Okwa li a honga nokuli ovahongwa vaye va kale hava ilikana Ouhamba oo u uye. (Mat. 6:10) E li Ohamba yokonahiya, Jesus okwa li a lombwela ovatondi vaye a ti: “Ouhamba waKalunga ou li mokati keni.” (Luk. 17:21, NW) Lwanima, okwa li a ninga ‘ehangano li na sha nouhamba’ novashikuli vaye moufiku oo wa tetekela okufya kwaye. Kungaho, okwa pa vamwe vomovahongwa vaye ovadiinini etimaumbwile loku ka pangela pamwe naye mOuhamba waKalunga ve li eehamba. — Lesha Lukas 22:28-30.
17. Jesus okwa li a pewa eenghonopangelo da ngabekwa dilipi mefelemudo lotete, nokwa li e na okuteelela shike?
17 Jesus okwa li ta ka hovela naini okupangela e li Ohamba yOuhamba waKalunga? Osho kasha li sha ningwa diva konima yefyo laye. Jesus okwa li a dipawa pefimbo lomutenya novahongwa vaye ova li ve lihana. (Joh. 16:32) Ndele nande ongaho, Jehova okwa twikila ngaashi nale okuholola eenghonopangelo daye. Mefiku etitatu, okwa nyumuna Omona waye. Mefiku lOpentekoste yomo 33 O.P., Jesus okwa li a dika po ouhamba wopamhepo wokupangela eongalo lopaKriste lovamwaxe ovavaekwa. (Kol. 1:13) Ashike Jesus okwa li a teelela natango okupewa eenghonopangelo dokupangela kombada yedu alishe e li ‘oludalo’ la udanekwa. Jehova okwa li a lombwela Omona waye a ti: “Kala omutumba kolulyo lange, fiyo handi ningi ovatondi voye oshilyatelo shokeemhadi doye.” — Eps. 110:1.
LONGELA OHAMBA YAALUSHE
18, 19. Osho twe lihonga moshitukulwa eshi otashi tu linyengifa tu ninge shike, noshike hatu ke lihonga moshitukulwa tashi landula?
18 Oule womido omayovi, ounamapangelo waJehova owa kala tau shongwa meulu nokombada yedu. Ndele Jehova ine liteeka ounamapangelo waye; okwa twikila okuyukifa oinima e li omupangeli weshito alishe. E li Xe omunahole, okwa kala ta amene nokufila oshisho ovapiya vaye ovadiinini ngaashi Noa, Abraham naDavid. Mbela osho itashi ku linyengifa u kale ho dulika kOhamba yetu nokweehena popepi elela nayo?
19 Otashi dulika tu lipule kutya: Jehova okwa ninga ngahelipi Ohamba pefimbo letu? Ongahelipi hatu dulu okuulika kutya otu li ovapangelwa vOuhamba waye ovadiinini nokuninga ovana vaye va wanenena vomoukwaneumbo waye womeshito alishe? Okwiilikana kutya Ouhamba waKalunga nau uye osha hala okutya ngahelipi? Omapulo oo otaa ka nyamukulwa moshitukulwa tashi landula.


text:
1Akumunga, ‘Ono nambi seko molemelenje.’ nimbu olio paa konopu awisili kimbu sipu [ ‘Ungu se ningu mundungínje.’ nimbu] nokopo molorumulu kinia ungu se naa ningu mundoringi-kulu siye serimumunga ‘[Saillas kinia] olto ya kolea-awili Atenesi molambili.’ nimbu panjerimulu kinia 2oltone Timoti “Ono molemelena pu.” nirimbulu. Timoti yu oltonga genu, pea kopu sepo Pulu Yemonga kongono sendepo Karasinga semane peangamo andopo topo silimulu yemo. “Yuni ono ‘enge ningu molko Karasi ‘Sika.’ ningu kuru mondolemele mele munduku naa kelko paa ambolko molangi.’ nipili.” nimbu yu ono molemelena lipu mundorumbulu. 3Ono mindili nongo umbuna melemelemonga konopu kimbu siku molongenje.’ nimbu aku serimbulu. ‘Karasinga yomboma aku siku umbunama menge.’ nimba Pulu Yemone nilimú mele ono pilielemele. 4Olio ono-kinia pea molopole ono liepi-liepi topo nimbuli: “Olio paa sika mindili singí, olio-kinia umbuna awisili wendo ombá.” nirimulu kanumu sika aku sipa wendo orumu mele ono kanolemele. 5Akumunga, ‘Ono nambi seko molemelenje.’ nimbu konopu kimbu sirindu mele siye serimu-kulu ‘Konopu kimbu sikiru mele mania pupili.’ nimbu nane Timoti ono moloringina lipu mundorundu. ‘Ono kuru mondoko molemelenje molo kondi tolemo yemone ono kondi torumu kinia ononga kuru mondoringi mele we aku siku kuru mondolemele molo aku siku seko moloringi ulumu munduku kelieringinje. Kongono kála-sepo serimulumu we mania purumunje, piliambo.’ nimbu yu lipu mundorundu. 6Aku-sipa na-kolo kiniá mindi Timoti yando ombale ono ‘Sika’ ningu kuru mondoko yomboma konopu mondoko molemele mele semane peanga se omba topa simu. Alieli olio ono-kinia pea molorumulu mele onone konopu kimbu siku pilkuli paa konopu siku molemele mele nimba sipa, olione ‘Ono paa kanamiliya!’ nimbu molemolo mele ono aku sikula ‘Olio paa kanamiliya.’ ningu molemele mele nimba simu. 7Akumunga, ango-keme, sika olio umbuna membo mindili nolemolo-na-kolo ono ‘Sika.’ ningu kuru mondoko molemele mele semanemo pilipuli konopu peanga pepili tondolo mundupu molemolo. 8Ono Ye-Awilimu munduku naa kelko yu tondolo munduku ambolko molemelemonga pilipuli yombo konde pulimili mele kiniá paa manda molemolo. 9Olio Pulu Yemo-kinia ungu nimbu molopo ono konopumuni pilipuli, ono seko molemelemonga paa awili sepo konopu sipu molemolo akumu nambi sepo Pulu Yemo-kinia manda “Ange.” nimulúye? Pulu Yemone aku sipa olio ‘konopu siemili.’ nilimúmunga yunga kumbikerena pumbu konopu lakopo sipu molemolomonga olione alieli yu-kinia “Ange.” nimulú manda naa sembá. 10Ipulieli kepe tangoli kepe Pulu Yemo-kinia ungu nimbuli ‘Olio ono ombo kanamili. Aulka se akisindepili.’ nimbu paa tondolo mundupu mawa selemolo. ‘Ononga kuru mondolemele mele kamu kuru mondonge ungu se pilku naa molongi liemu aku mólo tolemo unguma ombo nimbu siemili.’ nimbu aku sipu mawa selemolo. 11Kiniá Pulu Ye olionga Lapa akumu kinia olionga Ye-Awili Yesusi kinia olone olio ono molemelena ‘Wamili.’ ningu aulka se akisindengili. 12Olione ono konopu paa awili sepo mondolemolo mele Ye-Awilimuni ‘Onone aku siku ononga Karasinga yomboma kinia we-yomboma kinia pali konopu paa olandopa olandopa mondangi.’ nipili. 13Olionga Ye-Awili Yesusi yunga yombo kake selima kinia kelepa ombá walemonga ono Pulu Ye olionga Lapamo molombana pungu molonge kinia konopu kake sepa Pulu Yemone kanopa kiri pilipa kote sendemba ulu-pulu se konopuna naa pepili molonge kinia ‘yuni kanopili.’ nimba Ye-Awilimuni ononga konopuma tondolo mundundopili.
Copyright
Learn More


text:
ETUKULWA 15
Okukondjela oufemba wetu wokulongela Kalunga
1, 2. (a) Ongahelipi to dulu okuulika kutya ou li omupangelwa wOuhamba waKalunga? (b) Omolwashike omafimbo amwe Eendombwedi daJehova hadi kondjele oufemba wado wokulongela Kalunga?
OU LI ngoo omupangelwa wOuhamba waKalunga? Ngeenge ou li Ondombwedi yaJehova, osha yela kutya osho. Ndele ongahelipi to dulu okuulika kutya ou li omupangelwa wOuhamba? Osho itashi pula u kale u na opasporta ile omikanda donhumba dopapangelo. Ohatu shi ulike monghedi omo hatu longele Jehova Kalunga. Elongelokalunga lashili inali kwatela mo ashike okwiitavela omahongo onhumba, ndele ola kwatela mo yo okudulika keemhango dOuhamba waKalunga. Onghalamwenyo yetu aishe, mwa kwatelwa onghedi omo hatu tekula omaukwaneumbo etu ile omahoololo oo hatu ningi e na sha nouhaku, oi na okukala metwokumwe nelongelokalunga letu.
2 Ndelenee ounyuni ou we tu dingilila haalushe hau kala wa fimaneka omufika wetu ile oiteelelwa yOuhamba oyo tu na okudulika kuyo. Omapangelo amwe ohaa kendabala okungabeka ile okushilika filufilu elongelokalunga letu. Nomolwaasho, omafimbo amwe ovapangelwa vOuhamba ohava kondjele oufemba wavo wokudulika keemhango dOhamba yopaMessias. Mbela osho oshi na oku tu kumwifa? Itashi tu kumwifa molwaashi nopefimbo lOmbibeli oshiwana shaJehova omafimbo amwe osha li hashi kondjele oufemba washo wokulongela Jehova.
3. Oshiwana shaKalunga osha li shi na okulipopila kushike pefimbo lomumbada Ester?
3 Pashihopaenenwa, pefimbo lomumbada Ester, oshiwana shaKalunga osha li shi na okulipopila kohamba opo shi xupifwe. Omolwashike mbela? Omukolokoshi Haman, oo a li omutivali mouhamba waPersia, okwa li a pula ohamba Ahasveros opo Ovajuda aveshe ovo va li moitukulwalongo youhamba waye va dipawe molwaashi ova li ve ‘neemhango di lili, hangaashi eemhango doiwana ikwao aishe.’ (Est. 3:8, 9, 13) Mbela Jehova okwa li a efa oshiwana shaye ongaho? Hasho nandenande. Okwa li a punika eenghendabala daEster naMordekai eshi va li va pula ohamba yaPersia, Ahasveros, i popile Ovajuda. — Est. 9:20-22.
4. Oshike hatu ka kundafana metukulwa eli?
4 Ongahelipi kunena? Ngaashi twe shi mona metukulwa la tetekela, omafimbo amwe, omapangelo ohaa pataneke Eendombwedi daJehova. Metukulwa eli, ohatu ka kundafana eenghedi omo omapangelo a kendabala okungabeka elongelokalunga letu ngeenge tashi uya poinima ei itatu: (1) oufemba wetu wokukala twa talwa ko tu li ehangano nokukala hatu longele Kalunga she likolelela keitavelo letu, (2) oufemba wetu wokuhoolola ouhaku oo u li metwokumwe nomafinamhango Ombibeli, na (3) oufemba wovadali wokutekula ounona vavo metwokumwe nomifikamhango daJehova. Ohatu ka mona nghee ovapangelwa vOuhamba wopaMessias va kondjela nouladi omufika wavo nonghee Jehova a punika eenghendabala davo.
Oufemba wokukala twa tambulwa ko tu li elongelokalunga nosho yo omaufemba amwe
5. Oshi na ouwa washike okukala twa tambulwa ko paveta tu li elongelokalunga?
5 Mbela otwa pumbwa tete okupewa oufemba paveta komapangelo opanhu opo tu dule okulongela Jehova? Hasho, ashike okukala tu na epopilo lopaveta ohashi shi ningi shipu opo tu longele Kalunga twa manguluka, pashihopaenenwa, opo tu kale hatu ongala twa manguluka mOmalupale Ouhamba ile mOmalupale Oyoongalele etu vene, okunyanyangida nokutuma oileshomwa yopaMbibeli koilongo imwe nosho yo okuudifila ovanhu vakwetu onghundana iwa pehe na oshiimbi shasha. Moilongo ihapu, Eendombwedi daJehova ohadi kala da shangwa paveta nodi na oufemba ngaashi ashike omalongelokalunga makwao oo a tambulwa ko paveta. Ndele oshike hashi ningwa po ngeenge omapangelo inaa hala oku tu tambula ko paveta ile a hala okungabeka omaufemba etu amwe?
6. Eendombwedi daJehova muAustralia oda li da taalela eshongo lilipi pehovelo lomido 1940 nasha?
6 Australia. Lwopehovelo lo 1940 nasha, ngoloneya omukulunhu womuAustralia okwa li a fika pexulifodiladilo kutya eitavelo letu “oli li omhinge” noita. Nomolwaasho, Eendombwedi oda li da shilikwa moshilongo osho; kada li tadi dulu okwoongala ile okuudifa da manguluka, oBetel oya li ya patwa nOmalupale Ouhamba okwa li a kwatwa po ombabyona. Osha li yo sha indikwa okukala noileshomwa yopaMbibeli. Oule womido dihapu, Eendombwedi domuAustralia oda kala tadi longo monangumika. Kada li tuu da hafa eshi Omhangu yoPombada yaAustralia ya li ya xulifa po eshiliko olo mo 14 Juni 1943!
7, 8. Hokolola nghee ovamwatate vomuRusia va li va kondjela oufemba wavo wokulongela Kalunga oule womido.
7 Rusia. Oule womido omilongo, Eendombwedi daJehova oda kala da shilikwa kepangelo laRusia lOukomonisi, ndele oda ka tambulwa ko paveta hauxuuninwa mo 1991. Konima eshi Soviet Union sha teka po, otwa li twa tambulwa ko paveta moitukulwalongo yaRusia mo 1992. Ndele inapa pita efimbo lile eshi ovapataneki vamwe, unene tuu ovo ve na ekwatafano nOngeleka yaRusia yOrtodoks, va li ve tu twila ondubo eshi omuvalu wetu wa li tau hapupala neendelelo. Lwopokati ko 1995 no 1998, ovapataneki ovo ova li va tamanekela Eendombwedi daJehova oikoya itano ihe li pauyuki. Ndele kada li da monika ondjo moinima aishe oyo. Mo 1998, ovapataneki ovo ve na ondudi ova li va paka mo natango eindilokemo lopaveta. Potete, Eendombwedi oda li da findana moshibofa osho, ashike ovapataneki ova li va twa ondubo nasho, nolwanima oda li da kana moshibofa osho eshi da ninga eindilotalululo muMei 2001. MuOktoba womudo oo, oshibofa osho osha li sha shuna mo, nohauxuuninwa mo 2004, ehangano lopaveta lEendombwedi lomuMoscow ola li la indikwa, noilonga yalo oya li ya shilikwa.
8 Okudja opo, Eendombwedi oda kala tadi ungaungwa nado nonyanya nokuhepekwa. (Lesha 2 Timoteus 3:12.) Oishangomwa yado oya li hai kwatwa po, kada li da pitikwa di hiile ile di tungife eenhele dokwoongalela. Ovamwatate kava li tuu va nyika oluhodi eshi va li va taalela omaupyakadi aeshe oo! Mo 2001, ova li va pula Omhangu yOufemba wOmunhu yaEuropa (ECHR) i va popile, nova li natango va yandja ouyelele wa wedwa po kOmhangu oyo mo 2004. Omhangu oyo oya li ya ninga etokolo layo mo 2010. Oya li ya mona kutya epangelo laRusia ola shilika Eendombwedi molwoutondwe nokaya li ya twa kumwe neemhangu dopedu domoshilongo molwaashi kapa li oumbangi washa oo tau ulike kutya Eendombwedi oda kaula onyanga. Oya li yo ya mona kutya epangelo ola li ashike la hala okukufa Eendombwedi omaufemba ado opaveta noya li ya popila oufemba wado wokulongela Kalunga da manguluka. Nonande ovakwanepangelo vomuRusia kava li va dulika ko-ECHR, oshiwana shaKalunga osha nyatipala shi dulife nale omolwomafindano oo opaveta.
9-11. Ovamwatate muGreka ova kala tava kondjele ngahelipi oufemba wavo wokulongela Kalunga, noidjemo oya li ngahelipi?
9 Greka. Mo 1983, Titos Manoussakis okwa li a hiila onduda muHeraklion, muKreta, opo ongudu inini yEendombwedi daJehova i kale hai ongalele mo. (Heb. 10:24, 25) Mupya munene, omupristeri umwe Omuortodoks okwa li a shangela keembelewa depangelo omukandakemo molwaashi okwa li e li omhinge nEendombwedi eshi tadi longifa onduda oyo. Omolwashike a li e li omhinge nado? Okwa ti kutya omolwaashi eitavelo lEendombwedi ola yooloka ko kwaalo lOngeleka yOrtodoks. Omolwetomheno olo, epangelo ola li la tamaneka Titos Manoussakis nosho yo Eendombwedi dikwao nhatu domoshitukulwa. Titos navakwao ova li va futifwa nokutulwa modolongo oule weemwedi mbali. Eendombwedi odo, di li ovapangelwa vOuhamba waKalunga ovadiinini, oda li de shi tala ko kutya omhangu oya nyona po oufemba wado wokulongela Kalunga. Onghee hano, oda li da pula oshibofa osho shi talululwe, nohauxuuninwa osha li sha ya ko-ECHR.
10 Mo 1996, o-ECHR oya li ya ninga etokolo olo la denga pomutima ovatondi vetu. Oya ti kutya “Eendombwedi daJehova odi li ‘elongelokalunga la shiivika,’ noda wanifa po oiteelelwa ngaashi tashi teelelwa pamhango yoshilongo shaGreka,” noya ti yo kutya etokolo leemhangu dopedu otali ka “kuma odikilila oufemba wovatamanekwa wokulongela Kalunga va manguluka.” Oya li yo ya mona kutya epangelo laGreka kali na oufemba “wokutokola ngeenge eitavelo lonhumba ile eenghedi omo ovanhu hava wanifa po oiteelelwa yeitavelo lavo oi li paveta ile hasho.” Onghee hano, ehandukilo olo la li la pewa Eendombwedi ola li la xulifwa po, noufemba wado wopalongelokalunga owa li wa popilwa.
11 Mbela oibofa yoludi olo muGreka opo ya li ya xulila opo? Mupya munene, hasho. Mo 2012, otwa li twa findana moshibofa shimwe muKassandreia, muGreka, osho sha kwata oule hanga womido 12. Nakututamanekifa okwa li omubishofi wongeleka yOrtodoks. Ndele Omhangu yaGreka yoPombada elela oya li ya popila oshiwana shaKalunga pakanghameno laashi kutya ekotamhango loshilongo otali popile oufemba wokukala melongelokalunga olo omunhu a hala, noya li ya anya yo okutambula ko omapopyo oo kutya Eendombwedi odi li elongelokalunga lihe shiivike. Oya ti: “Omahongo ‘Eendombwedi daJehova’ oku shiivike, nosha yela kutya elongelokalunga lado oli shiivike.” Oilyo yeongalo olo linini lomuKassandreia kaya li tuu ya hafa eshi ya li tai dulu vali okwoongalela mOlupale lOuhamba layo vene!
12, 13. Ovapataneki voshiwana shaJehova muFransa ova li va kendabala ngahelipi okumonifa ovamwatate “oixuna mokupengifa omhango,” noshidjemo osha li shike?
12 Fransa. Ovapataneki vamwe voshiwana shaJehova ova li tave shi monifa “oixuna mokupengifa omhango.” (Lesha Epsalme 94:20.) Pashihopaenenwa, lwopokati komido do 1990 nasha, ovakwanepangelo ve na sha noifendela muFransa ova li va tokola okutala elongifo loimaliwa lehangano lopaveta lEendombwedi daJehova ledina Association Les Témoins de Jéhovah (ATJ). Ominista yomutengenekwafaneko welongifo loimaliwa oya li ya popya elalakano lavo lashili ya ti: “Okutala elongifo loimaliwa [lEendombwedi] otaku dulu okukufifa ehangano lado oiniwe yalo ile oku li tamanekifa pamhango . . . , osho tashi ke li ningifa li longe noudjuu ile liha kale tali longo vali oilonga yalo moshilongo shetu.” Nonande ovakwanepangelo ovo kava li ve na eshi va mona sha puka, ova li va pula ehangano li fute oifendela ihapu neenghono, oyo ngeno tai shi ningi shidjuu kulo okutwikila noilonga yalo. Ngeno ondunge yovakwanepangelo ovo oi pondole kwa li, ngeno ovamwatate ova kala va fininikwa va pate oshitaimbelewa nokulandifa po omatungo aeshe opo va fute oifendela oyo. Osho osha li oshinima shinyikifa oluhodi, ashike oshiwana shaJehova inashi tula omutwe kepepe. Osha twikila okukondjifa ovapataneki vasho nouladi nokutwalifa oshibofa osho ko-ECHR mo 2005.
13 O-ECHR oya li ya ninga etokolo layo mo 30 Juni 2011. Oya ti kutya molwaashi ovanhu muFransa ove na emanguluko lopalongelokalunga, epangelo kali na oufemba wokukonenena eitavelo lelongelokalunga ile nhumbi tali longo, shapo ongeenge pe na sha sha kwata moiti lela. Omhangu oyo oya weda ko ya ti: “Oifendela . . . oya li tai ka imba ehangano olo li dule okulongifa oiniwe yalo ya fimana, nokungaho, osha li tashi ka imba oilyo yalo i dule okulongela Kalunga ya manguluka.” Oilyo yOmhangu oyo koonono oya li ya popila Eendombwedi daJehova. Naashi shihafifa oshosho kutya epangelo laFransa ola alula oimaliwa aishe oyo la li la pula ehangano lopaveta lEendobmwedi, mwa kwatelwa oishoshela. Natango epangelo olo ola dulika kelombwelo lOmhangu li na sha nokuhanauna po omikanda dalo dokukwata ko ombabyona omatungo oshitaimbelewa shEendombwedi.
Oto dulu okukala ho ilikanene pandjikilile ovamwatate novamwameme ovo tava mono oixuna molwaashi va tulilwa po eendjidikila paveta
14. Ongahelipi to dulu okukufa ombinga mokukondjela oufemba
14 Ngaashi ashike Ester naMordekai va li va ninga, oshiwana shaJehova kunena nasho ohashi kondjele oufemba washo wokulongela Jehova monghedi oyo a hokwa. (Est. 4:13-16) Mbela naave oto dulu okukufa ombinga mokukondjela oufemba wetu? Osho naanaa. Oto dulu okukala ho ilikanene pandjikilile ovamwatate novamwameme ovo tava mono oixuna molwaashi va tulilwa po eendjidikila paveta. Omailikano a tya ngaho otaa ti sha lela kovamwatate novamwameme ovo ve li moudjuu notava hepekwa. (Lesha Jakob 5:16.) Mbela Jehova oha udu ngoo omailikano oo? Oibofa oyo twa findana otai ulike kutya osho naanaa. — Heb. 13:18, 19.
Oufemba wokuhoolola ouhaku oo u li metwokumwe nOmbibeli
15. Oshiwana shaKalunga ohashi tale ko ngahelipi elongifo lohonde?
15 Ngaashi sha tongwa mEtukulwa 11, omishangwa ode tu lombwela sha yukilila tuha longife ohonde ngaashi vahapu tava ningi kunena. (Gen. 9:5, 6; Lev. 17:11; lesha Oilonga 15:28, 29.) Nonande ihatu dimine tu tulwe ohonde, ohatu kala twa hala ouhaku muwa oo uhe li omhinge neemhango daKalunga. Eemhangu doilongo ihapu dopombadambada ohadi popile oufemba wetu wokuhoolola ile okwaanya ouhaku wonhumba omolweliudo ile eitavelo letu. Ndele moilongo imwe ohashi kala eshongo linene ngeenge tashi uya poinima ya nyika ouhaku. Natu ka taleni koihopaenenwa imwe.
16, 17. Omumwameme umwe muJapani okwa li a ningilwa shike pefimbo letando osho sha li she mu nyemateka eshi e ke shi uda, nomailikano aye okwa li a nyamukulwa ngahelipi?
16 Japani. Omumwameme umwe omunamido, Misae Takeda, womido 63, okwa li a pumbwa etando la kwata moiti. E li omupangelwa omudiinini wOuhamba waKalunga, okwa li a yelifila ndokotola waye kutya ina hala okutulwa ohonde. Ndele eemwedi donhumba konima yetando, okwa ka uda kutya mboli okwa li a tulwa ohonde pefimbo letando. Okwa li e udite a kengelelwa nokwa nyonenwa oufemba waye, nomolwaasho muJuni 1993 okwa li a tulila mo oshibofa oshipangelo osho nosho yo eendokotola odo de mu tanda. Nonande okwa li omulininipiki noha popi newi litalala, okwa li a ulika kutya oku na eitavelo la kola. Okwa li a yandja oundombwedi nouladi momhangu omo mwa li ovanhu vahapu, a li ofika oule wovili, nonande ka li lela e na oukolele muwa. Konima eshi a holoka momhangu oshikando shaxuuninwa, opa pita ashike omwedi ye okwa fya. Ine tu tulila po tuu oshihopaenenwa shokukala nouladi neitavelo! Okwa tile kutya okwa kala ta ilikana kuJehova opo a findane molwoodi olo, nokwa li e na elineekelo kutya omailikano aye otaa ka nyamukulwa. Mbela okwa li ngoo a nyamukulwa?
17 Eshi pa pita omido nhatu konima yefyo lomumwameme Takeda, Omhangu yoPombadambada yaJapani oya li ye mu popila, ya ti kutya ka li e na okutulwa ohonde shihe li pahalo laye. Mo 29 Februali 2000, Omhangu oyo oya li ya tokola kutya “oufemba wokutokola” ngeenge tashi uya poinima ya tya ngaho “ou na okufimanekwa molwaashi oshi li oufemba womunhu.” Omolwetokolotoko lomumwameme Takeda lokukondjela oufemba waye wokuhoolola ouhaku oo u li metwokumwe neliudo laye la deulwa kOmbibeli, paife Eendombwedi domuJapani otadi dulu okuhakulwa nopehe na outile kutya otadi ka fininikilwa ohonde.
18-20. (a) Omhangu imwe yomuArgentina oya li ya popila ngahelipi oufemba womunhu wokwaanya okutulwa ohonde metwokumwe naasho shi li mokakalata kepopilo lounamiti? (b) Ongahelipi hatu dulu okuulika kutya ohatu dulika kewiliko laKristus ngeenge tashi uya pelongifo lohonde?
18 Argentina. Ongahelipi ovapangelwa vOuhamba tava dulu okulilongekidila eenghalo da kwata moiti, omo tashi dulika va kale va pumbwa ouhaku ndele itava dulu okupopya? Ohatu dulu okukala tu na okakalata kepopilo lounamiti ngaashi Pablo Albarracini a li a ninga. MuMei 2012, okwa li hanga a nyekwa oinima yaye ndele ta yashwa lwoikando keembudi. Okwa li a tambulilwa moshipangelo e li monghalo ii noka li ta dulu okupopila omufika waye u na sha nohonde. Lao linene, okwa hangwa e na okakalata kaye kepopilo lounamati oko a hangwa a shaina pa pita omido nhee. Nonande onghalo yaye oya li ya kwata moiti, neendokotola dimwe oda li tadi tomhafana kutya okwa pumbwa ohonde opo a xupe, ovayakuli vopaunamiti ova li va twa kumwe kutya otava ka fimaneka ehoololo laye. Ndele xe yaPablo, oo ehe fi Ondombwedi, okwa li a ya komhangu a pewe eefelo loku mu tulifa ohonde ngeno.
19 Divadiva, hahende oo a li e lile po omukulukadi waPablo okwa li a tula mo eindilotalululo. Meni ashike leevili donhumba, omhangu yokutalulula oya li ya kangheka eefelo lomhangu yopedu noya li ya popya kutya oufemba womunaudu ou na okufimanekwa metwokumwe naasho shi li mokakalata kaye kepopilo lounamiti. Xe yaPablo okwa li a tula mo eindilo opo oshibofa osho shi ye kOmhangu yoPombadambada yaArgentina. Ndele Omhangu oyo oya ti “kape na etomheno lokulimbililwa kutya [okakalata kaPablo kepopilo lounamiti oko taka ti ina tulwa ohonde] oka yadekwa komunhu a diladila nawa, e shii eshi ta ningi nokwa manguluka okuninga omatokolo.” Omhangu oyo oya ti yo: “Omunhu keshe a kula noku na eendunge ota dulu okushanga omukanda u na sha nouhaku oo a hala, nota dulu okupopya kutya ota ka tambula ko ile a anye ouhaku wonhumba . . . Omalombwelo a tya ngaho oku na okutambulwa ko kundokotola oo ta hakula omunaudu.”
20 Omumwatate Albarracini okwa ka veluka filufilu. Ye nosho yo omukulukadi waye ova li va hafa neenghono eshi a hangwa a yadeka okakalata kaye kepopilo lounamiti. Kungaho, ova li va ulika kutya ohava dulika kewiliko laKristus okupitila mOuhamba waKalunga. Mbela ove noukwaneumbo weni omwa yadeka ngoo oukalata veni?
21-24. (a) Etokolo lididilikwedi lilipi la li la ningwa kOmhangu yoPombadambada yomuKanada li na sha novanyasha nosho yo elongifo lohonde? (b) Ovanyasha vEendombwedi otave lihongo shike moshimoniwa shaApril?
21 Kanada. Luhapu eemhangu ohadi dimine kutya ovadali ove na oufemba wokutokola kutya ouhaku ulipi ve wete tau wapalele ovana vavo. Omafimbo amwe nokuli eemhangu ohadi popile ovanyasha ovo va kula kutya otava dulu okutokola kuvo vene shi na sha nouhaku oo tava ka tambula ko ile va anye. Osho osho sha li sha ningilwa omunyasha wedina April Cadoreth. Fimbo April a li e na omido 14, okwa li a tambulilwa moshipangelo omolwetiko lohonde moilyo yolutu yomeni. Eemwedi donhumba fimbo ina ya moshipangelo, okwa hangwa a yadeka okakalata kaye kepopilo lounamiti, omo a popya sha yela kutya ina hala okutulwa ohonde nande okulihange monghalo ya kwata moiti shi fike peni. Ndelenee ndokotola oo a li te mu hakula okwa li e lipwililikila oshinima osho, ndele ta pula komhangu eefelo loku mu tula ohonde. Ndokotola oo okwa tulifa April ohonde itilyana shihe li pahalo laye. April okwa ka popya kutya kungaho okwa fa ashike omunhu a kwatwa onghonga.
22 April novadali vaye ova li va tulifa mo oshibofa. Konima yeedula mbali, oshibofa osho osha li sha twalwa kOmhangu yoPombadambada muKanada. Nonande April okwa li ta monika a fa ina pondola sha eshi oshibofa shaye inashi lundululifa ekotamhango loshilongo, okwa li a alulilwa oimaliwa oyo a longifa moshibofa osho, nOmhangu oya li ye mu popila noya popila ovanyasha ovo va kula kutya ove na oufemba wokutokola ngeenge tashi uya poinima ya nyika ouhaku. Omhangu oya ti: “Ngeenge tashi uya poinima ya nyika ouhaku, ovanyasha ovo ve li koshi yomido 16 ove na okupitikwa va yandje oumbangi oo tau koleke kutya etaleko lavo li na sha nomahoololo e na sha noinima yopauhaku ola diladilwa pandunge.”
23 Oshibofa osho osha li tashi ti sha molwaashi osha ningifa Omhangu yoPombadambada i diladile koufemba wovanyasha ovo va kula. Konale, eemhangu domuKanada oda li hadi ufa kutya ounona ovo ve li koshi yomido 16 otava dulu okupewa ouhaku oo omhangu ya tokola noi wete tau wapalele okaana. Ndele konima eshi Omhangu yoPombadambada ya ungaunga noshibofa shaApril, okwa li kwa tokolwa kutya kape na omhangu i na oufemba wokufininikila ounona ovo ve li koshi yomido 16 ouhaku shihe li pahalo lavo nopehe na okutala tete ngeenge ova ninga etokolo li li pandunge.
“Okukala u shii kutya owa kufa ombinga nande okanini mokufimanekifa edina laKalunga nokuulika kutya Satana omunaipupulu ohashi hafifa nge neenghono”
24 Eenghendabala adishe dokukondja noshibofa osho sha kwata oule womido nhatu oda li ngoo da pondola sha lela? April, oo paife e li omukokolindjila wondjikilile noku na oukolele muwa, okwa ti: “Osho lela!” Okwa ti yo kutya: “Okukala u shii kutya owa kufa ombinga nande okanini mokufimanekifa edina laKalunga nokuulika kutya Satana omunaipupulu ohashi hafifa nge neenghono.” Oshimoniwa shaApril otashi ulike kutya ovanyasha otava dulu okupopila omufika wavo nouladi, nokungaho, otava ulike kutya ove li shili ovapangelwa vOuhamba waKalunga. — Mat. 21:16.
Oufemba wokutekula ounona metwokumwe nomifikamhango daJehova
25, 26. Eenghalo dilipi hadi holoka po omafimbo amwe konima yeteyohombo?
25 Jehova okwa pa ovadali oshinakuwanifwa shokutekula ounona metwokumwe nomifikamhango daye. (Deut. 6:6-8; Ef. 6:4) Oshi li eshongo kovadali okutekula ounona, unene tuu kwaavo va teya ohombo. Ovadali otashi dulika va kale ve na omataleko a yoolokafana neenghono e na sha nanghee ovana vavo ve na okutekulwa. Pashihopaenenwa, Ondombwedi otashi dulika i kale i udite kutya okaana oka pumbwa okutekulwa pauKriste, ndele omudali oo ehe fi Ondombwedi ita tu kumwe nasho. Nonande ohombo oya teka, omudali oo e li Ondombwedi oku na okudimbuluka kutya osho inashi xulifa po ekwatafano lokaana novadali vako, noku na okufimaneka oufemba womudali mukwao.
26 Omudali oo ehe fi Ondombwedi otashi dulika a ye komhangu opo a pewe eefelo lokukala oye ta file oshisho okaana ile ounona noku va putudila melongelokalunga laye. Ovadali vamwe ohava tomhafana kutya okweefa okaana ka tekulilwe melongelokalunga lEendombwedi daJehova osha nyika oshiponga. Otashi dulika va kale tava tomhafana kutya ounona itava ka efiwa va kale tava dana omadalo ile oivilo yomatango manene, nonokutya ngeenge oka i monghalo ya kwata moiti tai pula etulwohonde, itaka ka efiwa ka tulwe ohonde. Lao linene, eemhangu dihapu ihadi tokola kutya olyelye a wana okufila oshisho ounona she likolelela kokutya eitavelo lomudali umwe ola nyika oshiponga ile hasho, ndele ohadi tale kutya openi tava ka kala ve li nawa nove li meameno. Natu ka taleni koihopaenenwa yonhumba.
27, 28. Omhangu yoPombadambada yomuOhio oya li ye linyenga ngahelipi shi na sha nepopyo olo kutya osha nyika oshiponga kokaana okutekulilwa melongelokalunga lEendombwedi daJehova?
27 Oilongo ya Hangana. Mo 1992, Omhangu yoPombadambada yomuOhio oya li ya ungaunga noshibofa shimwe omo xe yokaana, oo ehe fi Ondombwedi, a li ta tomhafana kutya osha nyika oshiponga kokamonamati okutekulilwa melongelokalunga lEendombwedi daJehova. Omhangu yopedu oya li ya twa kumwe naye noye mu pa eefelo lokufila oshisho omonamati. Ina yako, Jennifer Pater, okwa li a pewa oufemba wokukala te ka talele po, ashike okwa li a lombwelwa kutya ke na “okuhonga okaana ile oku ka efa nande omomukalo wonhumba ka nwefwe mo komahongo Eendombwedi daJehova.” Elombwelo olo lomhangu yopedu ola li la mbwalangadja unene, nomolwaasho ola li tali dulu okuudiwa ko kutya ola hala okutya Jennifer ke na nandenande okupopya nomonamati waye, Bobby, kombinga yOmbibeli ile yomifikamhango dopaenghedi. Lipula ashike kutya Jennifer okwa li e shi uditile ngahelipi! Okwa li a nyemata neenghono, ndele okwa li a teelela nelidiiniko Jehova e mu yukifile oinima. Okwa ti: “Jehova okwa li alushe e li pamwe naame.” Hahende waye, oo a li a kwafelwa kehangano laJehova, okwa li a tula mo eindilotalululo opo oshibofa osho shi talululwe kOmhangu yoPombadambada muOhio.
28 Omhangu oyo kaya li ya twa kumwe neemhangu dopedu. Oya ti kutya “pakotamhango, ovadali ove na oufemba wokuhonga ovana vavo, mwa kwatelwa yo oku va honga omifikamhango davo dopaenghedi neitavelo lavo.” Oya ti yo kutya, ngeenge kape na oumbangi washa oo tau ulike kutya eitavelo lEendombwedi daJehova otali etele okaana oshiponga palutu ile pamadiladilo, omhangu kai na oufemba wokutokola she likolelela komaitavelo kutya olyelye e na okupewa eefelo lokukala nokaana. Omhangu oyo kaya li i wete eitavelo lEendombwedi la nyika oshiponga kokaana.
29-31. Omolwashike omumwameme womuDenmark a li ina pewa eefelo lokufila oshisho okamonakadona, nOmhangu yoPombadambada oya li ya tokola ngahelipi moshinima osho?
29 Denmark. Anita Hansen okwa li yo a taalela eshongo la faafana eshi omushamane waye wonale a li a pula eefelo komhangu lokukala nokamona kavo komido 7, Amanda. Nonande omumwameme Hansen okwa li a pewa eefelo lokukala naAmanda komhangu yomoshitukulwa mo 2000, xe yaAmanda okwa li a pula omhangu yopombada i talulule oshinima osho. Omhangu oyo oya li ya pingena po etokolo lomhangu yomoshitukulwa ndele tai pe omushamane eefelo lokukala naAmanda. Oya fika pexulifodiladilo olo molwaashi kutya shaashi ovadali itava tu kumwe moinima yopalongelokalunga, oshixwepo okaana ka kale naxe, oo ta dulu okuungaunga nawa noinima oyo. Kungaho, paulelalela osha hala kutya omumwameme Hansen okwa anyenwa oufemba wokukala naAmanda molwaashi oku li Ondombwedi yaJehova.
30 Omumwameme Hansen okwa li a nyemata neenghono noka li e shii kutya na tye shike eshi ta ilikana. Ndele okwa ti: “Eendjovo odo di li mOvaroma 8:26 no 27 oda hekeleka nge neenghono. Onda li alushe ndi na elineekelo kutya Jehova oku udite ko osho nda hala okutya. Okwa kala ta pashukile nge noku lile nge po alushe.” — Lesha Epsalme 32:8; Jesaja 41:10.
31 Omumwameme Hansen okwa li a pula Omhangu yoPombadambada muDenmark i talulule oshibofa osho. Omhangu oyo oya li ya tokola ya ti: “Etokolo kutya olyelye a wana okukala nokaana oli na okulikolelela koumbangi wa kola kutya openi okaana taka ka kala taka filwa oshisho nawa noka amenwa.” Kakele kaasho, oya ti yo kutya osho oshi na okulikolelela konghedi omo omudali keshe ta ungaunga nokuhaudafana kwavo, ndele “hakomahongo ile omufika” wEendombwedi daJehova. Omumwameme Hansen ka li tuu a hafa eshi Omhangu oyo ya mona kutya okwa wana okukala nokaana noye mu pa eefelo lokukala naAmanda!
32. Ongahelipi Omhangu yOufemba wOmunhu yaEuropa ya li ya amena ovadali ovo ve li Eendombwedi vaha ningwe okatongo?
32 Oilongo ikwao yomuEuropa. Peemhito dimwe, oibofa yoludi olo oya li ya twalwa keemhangu dokondje yoilongo, ngaashi ko-ECHR. Moibofa yopavali, o-ECHR oya li ya dimina kutya eemhangu dopedu ile dopombadambada oda li da ninga okatongo ovadali vEendombwedi omolweitavelo lavo. O-ECHR oya li ya popya kutya “inashi yuka okukala nondjoolola omolwelongelokalunga ashike.” Omumwameme umwe okwa li a mbilipalelwa ketokolo olo lo-ECHR, nomolwaashi okwa ti: “Ohashi yahameke neenghono okulundilwa kutya oto twalifa ounona voye moshiponga, ndele paulelalela owa hala okukendabala u va kwafele va mone ouwa eshi to va tekula pauKriste.”
33. Ongahelipi ovadali ovo ve li Eendombwedi tava dulu okutula moilonga efinamhango olo li li mOvafilippi 4:5?
33 Ovadali ovo ve li Eendombwedi ovo have lihange meenghalo da tya ngaho ove na yo okukala ve na olune, ile tu tye, ondjele. (Lesha Ovafilippi 4:5.) Ngaashi ashike hava kala va hala okupewa oufemba wokuhonga ovana vavo omifikamhango daKalunga, ove na yo okudimbuluka kutya ovadali ovo vehe fi Eendombwedi navo ove na oufemba wokukufa ombinga mokutekula ovana, ngeenge ova hala oku shi ninga. Ndele mbela omudali oo e li Ondombwedi oku na okukala a tala ko oshinakuwanifwa shaye shokutekula okaana sha kwata moiti shi fike peni?
34. Ouwa ulipi ovadali Ovakriste tava dulu okumona moshihopaenenwa shOvajuda vopefimbo laNehemia?
34 Natu ka taleni koshihopaenenwa shovapiya vaJehova vopefimbo laNehemia. Ovajuda ova li va longa noudiinini okutungulula nokuwapekulula ekuma laJerusalem, molwaashi ova li ve shii kutya osho otashi ke va amena pamwe nomaukwaneumbo avo koiwana itondadi yopoushiinda. Nomolwaasho, Nehemia okwa li e va ladipika a ti: “Kondjeleni ovakweni novana veni ovamati veni noukadona veni, novalikadi veni neengulu deni.” (Neh. 4:14) Ovajuda ovo ova li ve na okulwa va mana mo va ninge lipopila to lika. Sha faafana nokunena, ovadali ovo ve li Eendombwedi ohava kendabala neenghono adishe opo va tekulile ovana vavo moshili. Ove shii kutya ounona ohava kala va dingililwa kenwefemo lii keefikola nosho yo poushiinda. Efimbo limwe enwefemo lii otali dulu okupitila moikundaneki. Ovadali, inamu dimbwa kutya osha fimana okutwikila okukondjela ovanamati novanakadona veni opo va kale va amenwa pamhepo.
Kala u na elineekelo kutya Jehova ota ka yambidida elongelokalunga lashili
35, 36. Eendombwedi daJehova oda mona omauwa elipi eshi da kala nokukondjela oufemba wado wopaveta, nowa tokola toko okuninga shike?
35 Nopehe na omalimbililo, Jehova okwa nangeka noupuna eenghendabala dehangano laye lokunena eshi la kala tali kondjele oufemba wetu wokukala hatu mu longele twa manguluka. Naluhapu, osho osha yandja omhito koshiwana shaJehova shi yandje oundombwedi uhe fi okupatenekwa meemhangu nosho yo moipafi. (Rom. 1:8) Kakele kaasho, omafindano oo opaveta okwa etela yo ouwa ovo vehe fi Eendombwedi eshi hava pewa omaufemba onhumba she likolelela koidjemo yoibofa oyo ya li ya kwatela mo Eendombwedi. Ndele kashi fi elalakano letu okweetifa po omalunduluko opanghalafano noihatu kala ngeno twa hala okulimonikifa twa fa tu vayuki tu dule vamwe. Ohatu kala ashike twa hala okupopila paveta oufemba wetu wokulongela Kalunga twa manguluka nokuxumifa komesho elongelokalunga lashili. — Lesha Ovafilippi 1:7.
36 Natu dimbulukweni alushe oimoniwa yovaitaveli vakwetu ovo va kondjela nouladi oufemba wavo wokulongela Jehova va manguluka. Nafye natu kaleni ovadiinini, tu na elineekelo kutya Jehova ota yambidida oilonga yetu nota ka twikila oku tu pameka tu dule okulonga ehalo laye. — Jes. 54:17.


text:
Mona ouwa pauyadi mokulesha Ombibeli
“Onda dimina nehafo omhango yaKalunga.” — ROM. 7:22.
1-3. Okulesha Ombibeli nokudulika kwaasho tai hongo oku na omauwa elipi?
OMUMWAMEME umwe omunamido okwa ti: “Ohandi pandula Jehova ongula keshe eshi ha kwafele nge ndi ude ko Ombibeli.” Omumwameme oo okwa mana ko Ombibeli lwoikando i dulife po 40 nota twikile natango. Omumwameme umwe omunyasha okwa popya kutya okulesha Ombibeli okwe mu kwafela a mone kutya Jehova oko e li shili naasho oshe mu kwafela a ehene popepi elela naye. Okwa ti: “Paife onda hafa neenghono shi dulife nale.”
2 Omuyapostoli Petrus okwe tu ladipika tu kale twa ‘hala shili omashini omeendjovo inamu ya sha.’ (1 Pet. 2:2) Ovo hava wanifa po ehalo la tya ngaho mokukonakona Ombibeli nokutula moilonga osho tai hongo ove na eliudo la koshoka nelalakano monghalamwenyo. Ohai va kwafele va pange oukaume muwa novanhu ovo navo ve hole Kalunga kashili nohave mu longele. Aeshe oo omatomheno mawa kutya omolwashike tu na okukala twa ‘hafela omhango yaKalunga.’ (Rom. 7:22) Ashike okukonakona Ombibeli ohaku etifa omauwa amwe vali. Omauwa oo oelipi?
3 Apa ngoo pe fike okulihonga kwoye kombinga yaJehova nOmona, opo ngoo tapa ka kala pe fike ohole yoye yoku va hola noyokuhola ovanhu vakweni tai hapupala. Okukala neshiivo lashili lopamishangwa otaku ku kwafele u mone nghee Kalunga ta ka xupifa ovanhu ovaduliki monghalelo ei yoinima i li pokuxula po. Onghee hano, oto dulu okulombwela vamwe onghundana oyo iwa moukalele. Jehova ote ke ku nangeka noupuna eshi to hongo vamwe kombinga yoinima oyo we lihonga eshi wa lesha Eendjovo daye.
LESHA NOKUDILONGA
4. Okulesha Ombibeli “nondaka yopedu” otashi ti shike?
4 Jehova ina hala ovapiya vaye va kale hava lesha Ombibeli shimha ashike va lesha. Okwa li a lombwela Josua ta ti: ‘Embo lomhango ei i ha dje mo mokanya koye, ndelenee i [lesha nondaka yopedu, NW] omutenya noufiku.’ (Jos. 1:8; Eps. 1:2) Mbela eshi osha hala okutya otu na okumana ko Ombibeli hatu lesha nondaka yopedu ile hatu nyongofola? Hasho nandenande! Ndele osha hala okutya, ou na okulesha ponhapo oyo tai ku kwafele u dule okudilonga kwaasho wa lesha. Okulesha Ombibeli “nondaka yopedu” otaku ke ku kwafela u yandje elitulemo keevelishe odo tadi ti sha unene kwoove notadi ku tu omukumo. Ngeenge owa hange outumbulilo, ovelishe ile ehokololo olo tali ku tu omukumo, li lesha to ende kanini, to tumbula oitya nondaka yopedu. Kungaho, osho to lesha otashi ka hanga omutima woye. Omolwashike sha fimana okuninga ngaho? Omolwaashi ngeenge owa kendabala okuuda ko omayele aKalunga, otashi ke ku linyengifa u a tule moilonga.
5-7. Yandja oihopaenenwa oyo tai ulike nghee okulesha Eendjovo daKalunga nondaka yopedu tashi dulu oku ku kwafela (a) u dulike keemhango daKalunga; (b) u ungaunga nawa navamwe; (c) u kale we lineekela muJehova nokuli nopomafimbo madjuu.
5 Okulesha Ombibeli hatu ende kanini nonoukeka otashi ke tu kwafela ngeenge hatu lesha omambo Ombibeli oo madjuu kufye okuuda ko. Pashihopaenenwa, diladila keenghalo edi dopatatu. Yotete, diladila kombinga yomumwatate oo ha lesha Ombibeli paumwene nokwa fika pembo laHosea. Konima eshi a lesha etukulwa 4 ovelishe 11-13, okwa kanghama po manga ta dilonga. (Lesha Hosea 4:11-13.) Omolwashike mbela? Okwa li ta yandje elitulemo keevelishe odo molwaashi okwa kala ta yelekwa kofikola a ninge oinima oyo inai koshoka. Okwa dilonga shi na sha neevelishe odo, nokwa ti: ‘Jehova oku wete oinima ii aishe oyo ovanhu tava ningi nokuli naayo tava ningi meholeko. Inandi hala okuudifa nai Jehova.’ Omumwatate oo okwa li a tokola toko okudulika keemhango daJehova di na sha noukoshoki wopaenghedi.
6 Onghalo onhivali, natu tye nee omumwameme ota lesha embo laJoel nokwa fika petukulwa 2, ovelishe 13. (Lesha Joel 2:13.) Eshi a lesha ovelishe oyo nondaka yopedu, okwa dilonga kombinga yanghee e na okuhopaenena Jehova, oo e li “omunefilonghenda nomunanghenda nomunanheni nomunene mouwanghenda.” Okwa li a tokola okuninga po omalunduluko molwaashi omafimbo amwe oha ula nai nokungwenyaukila omushamane waye nosho yo ovanhu vamwe.
7 Onghalo onhinhatu, diladila shi na sha nomushamane Omukriste oo a kanifa oilonga note lipula shi na sha nonghalonawa yomukulukadi nounona vaye. Okwa lesha nondaka yopedu Nahum 1:7 omo mwa popiwa kutya Jehova oku “shii ovo have mu lineekele” nohe va amene ngaashi “ehondameno mefimbo loudjuu.” Ediladilo olo ola li le mu hekeleka. Okwa li a didilika kutya Jehova oku na ko nasha navo noina kala vali te lipula unene. Opo nee, okwa lesha ovelishe 15 nondaka yopedu. (Lesha Nahum 1:15.) Omumwatate oo okwa li a mona kutya ngeenge okwa kala ta udifa pomafimbo madjuu, ota ulike kutya okwe lineekela muJehova. Onghee hano, osho oshe mu linyengifa a kale ha i moilonga yomomapya mokati koshivike, ofimbo ta kongo oilonga yokulikongela omboloto.
8. Hokolola pauxupi oshinima shonhumba osho we lihonga melesho loye lOmbibeli.
8 Oitwa oyo twa kundafana metetekelo oyo ya li ya kwafela vamwe, oya dja momambo Ombibeli oo vamwe tashi dulika va kale tava diladila kutya omadjuu okuudiwa ko. Eshi to ka konakona embo laHosea, Joel nolaNahum nelalakano lokulihonga, oto ka kala wa hala okulesha eevelishe dimwe dao nondaka yopedu. Diladila ashike kounongo nosho yo kehekeleko olo to ka mona ngeenge owa lesha omambo oo. Ongahelipi shi na sha nomambo makwao Ombibeli? Eendjovo daKalunga oda fa omina i yadi okawe. Konga noukeka okawe momina oyo yopafaneko. Eshi to lesha Ombibeli aishe, twikila okukonga ewiliko laKalunga nosho yo etwomukumo.
KENDABALA OKUUDA KO ESHI TO LESHA
9. Oshike tu na okuninga opo tu ude ko nawa Ombibeli?
9 Osha fimana okulesha Ombibeli efiku keshe nosho yo okuuda ko osho wa lesha. Onghee hano, kala ho longifa oishangomwa yehangano laJehova opo u konge ouyelele u na sha nonakudiwa yovanhu, eenhele nosho yo oiningwanima oyo to lesha kombinga yayo. Ile ngeenge ku shii nghee u na okutula moilonga oshinima shonhumba osho wa lesha mOmbibeli, oto dulu okukonga ekwafo komukulunhuongalo ile kOmukriste wonhumba a pyokoka. Opo tu ude ko kutya osha fimana shi fike peni okuhapupalifa eudeko letu, natu ka taleni koshihopaenenwa shOmukriste umwe womefelemudo lotete wedina Apollos oo a li a kendabala okuninga ngaho.
10, 11. (a) Apollos okwa li a kwafelwa ngahelipi opo a kale omuudifi wonghundana iwa a pyokoka? (b) Oshike hatu lihongo mehokololo li na sha naApollos? (Tala oshimhungu shi na oshipalanyole, “Oho hongo ngoo ouyelele u li pefimbo?”)
10 Apollos okwa li Omukriste Omujuda oo a li “omunaendunge womomishangwa,” ile tu tye, e shii nawa omishangwa nokwa li e na ‘exwamo.’ Embo lOilonga ola ti kutya okwa “hepaulula shili Jesus, ndele [eninginifo, NW] laJohannes olo alike a shiiva.” Apollos ka li e shi didilika mo kutya ota hongo ovanhu ouyelele uhe li pefimbo u na sha neninginifo. Eshi ovalihomboli Ovakriste, Akuila naPriskilla, va uda Apollos ta hongo ovanhu muEfeso, ova li ve mu yelifila “shili ondjila yaKalunga.” (Oil. 18:24-26) Osho osha li sha kwafela ngahelipi Apollos?
11 Konima eshi Apollos a udifila muEfeso, okwa li a ya kuAkaia. Ombibeli oya ti: “Eshi a fika ko, okonghenda okwa kwafa unene ovo va itavela. Osheshi ye okwa tomha neenghono eemhata dOvajuda moipafi, eshi e va ulikila momishangwa nokutya, Jesus Oye Kristus.” (Oil. 18:27, 28) Pefimbo opo, Apollos okwa li ta dulu okuyelifa mondjila eityo leninginifo lopaKriste. Molwaashi eudeko laye ola li la hapupala, okwa li a “kwafa unene” ovo vape melongelokalunga lashili va ninge exumokomesho. Oshike hatu lihongo mehokololo olo? Ngaashi Apollos, natu kendabaleni okuuda ko osho hatu lesha mOmbibeli. Ndele ngeenge omwiitaveli mukwetu a pyokoka okwe tu pe eetepo li na sha nanghee hatu dulu okuxwepopaleka onghedi yetu yokuhonga, natu tambule ko ekwafo la tya ngaho nelininipiko nonolupandu. Ngeenge otwa ningi ngaho, ohatu ka xwepopaleka onghedi yetu yokuhonga.
KWAFELA VAMWE NAASHO WE LIHONGA
12, 13. Yelifa nghee okulongifa Omishangwa nelungi taku dulu okukwafela ovakonakonimbibeli va ninge exumokomesho.
12 Ngaashi Akuila, Priskilla naApollos, nafye ohatu dulu okukwafela ovanhu vakwetu. Oto ka kala u udite ngahelipi ngeenge owa kwafele omunhu oo e na ohokwe a ninge omalunduluko onhumba opo a dule okuninga exumokomesho lopamhepo? Ile ngeenge ou li omukulunhuongalo, oto ka kala u udite ngahelipi ngeenge omulongelikalunga mukweni okwe ku pandula eshi we mu pa omayele opamishangwa oo e mu kwafela a pite mefimbo lidjuu? Nopehe na omalimbililo, ngeenge otwa longifa Eendjovo daKalunga opo tu kwafele vamwe va xwepopaleke onghalamwenyo yavo, ohatu ka kala tu udite twa wanenwa notwa hafa. * Natu ka taleni kutya ongahelipi hatu dulu okuninga ngaho.
13 Ovaisrael vahapu vopefimbo laElia kava li va hoolola kutya otava kala melongelokalunga lashili ile oloipupulu. Omayele oo Elia a li a pa oshiwana osho otaa dulu okukwafela omukonakonimbibeli oo ta ongaonga okuninga exumokomesho lopamhepo. (Lesha 1 Eehamba 18:21.) Diladila vali konghalo ei: Ngeenge omunhu oo e na ohokwe ota ongaonga okukatuka eenghatu molwaashi a tila ookaume ile ovapambele vaye, oto dulu oku mu kwafela a kale a tokola toko okulongela Jehova mokukundafana naye omushangwa waJesaja 51:12, 13. — Lesha.
14. Oshike tashi dulu oku ku kwafela u dimbuluke Omishangwa pefimbo opo we di pumbwa opo u kwafele vamwe?
14 Osha yela kutya mOmbibeli omu na eendjovo dihapu odo tadi tu omukumo, tadi pukulula ile tadi pameke ovo have i lesha. Ndele otashi dulika u lipule to ti, ‘Ongahelipi handi dulu okushiiva kutya omishangwa dilipi nda pumbwa okulongifa pomhito yonhumba? Kala ho lesha Ombibeli efiku keshe nokudilonga kwaasho wa lesha. Kungaho, oto ka shiiva nawa Ombibeli kanini nakanini, na Jehova ota ka longifa omhepo yaye iyapuki i ku kwafele u dimbuluke omishangwa pefimbo opo we di pumbwa. — Mark. 13:11; lesha Johannes 14:26. *
15. Oshike tashi ke ku kwafela u ude ko nawa Eendjovo daKalunga?
15 Ngaashi ohamba Salomo, natu ilikane kuJehova e tu pe ounongo opo tu wanife po oinakuwanifwa mehangano laye. (2 Omaf. 1:7-10) Natu hopaeneneni ovaprofeti vopefimbo lonale mokukala hatu konakona noukeka Eendjovo daKalunga, naasho otashi ke tu kwafela tu shiive oshili kombinga yaJehova nehalo laye. (1 Pet. 1:10-12) Omuyapostoli Paulus okwa li a ladipika Timoteus e lipalule “neendjovo deitavelo nodelongo la yuka.” (1 Tim. 4:6) Ngeenge naave owa ningi ngaho, oto ka dula okukwafela vamwe pamhepo. Ndele pefimbo opo tuu opo, oto ka tunga eitavelo loye.
EENDJOVO DAKALUNGA OTADI TU AMENE
16. (a) ‘Okukonakona omishangwa omafiku aeshe,’ okwa li kwa kwafela ngahelipi Ovaberea? (b) Omolwashike sha fimanenena kufye okukala hatu lesha Ombibeli efiku keshe?
16 Ovajuda vomoshilando shedina Berea shomuMakedonia ova li ve na onghedindjikilile ‘yokukonakona omishangwa omafiku aeshe.’ Eshi Paulus a li ta udifile Ovajuda ovo onghundana iwa, ova li va yelekanifa osho e va honga naasho ve shii nale mOmishangwa. Oshidjemo osha li shike? Vahapu vomuvo ova li va tomhwa kutya ote va hongo oshili nova li va “ninga ovaitaveli.” (Oil. 17:10-12) Osho otashi ulike kutya okulesha Ombibeli efiku keshe ohashi tu kwafele tu kale tu na eitavelo la kola muJehova. Eitavelo olo li li “elineekelo la pama okulineekela osho tashi teelelwa,” ola fimanenena ngeenge otwa hala okuya mounyuni mupe waKalunga. — Heb. 11:1.
17, 18. (a) Ongahelipi eitavelo la kola nosho yo ohole hai amene omutima wopafaneko wOmukriste? (b) Ongahelipi eteelelo hali tu amene?
17 Paulus okwa li e na etomheno liwa eshi a ti: “Ava vomutenya, tu kaleni tu nelidiliko ndele twa djala oipakotolwa yoivela yeitavelo noyohole nembale loshivela leteelelo lexupifo.” (1 Tes. 5:8) Omukwaita okwa pumbwa oshikelelifo opo a amene omutima waye. Sha faafana, omutima wopafaneko wOmukriste owa pumbwa okwaamenwa uha nwefwe mo koulunde. Oshike tashi ka ningwa po ngeenge omupiya waJehova oku na eitavelo la kola momaudaneko aKalunga nosho yo ohole yoku mu hola noyokuhola ovanhu vakwao? Omupiya a tya ngaho, ota amene omutima waye wopafaneko noita ka ninga nande osha osho tashi mu ningifa aha kale vali a hokiwa kuKalunga.
18 Paulus okwa tumbula yo embale loshivela “leteelelo lexupifo.” Ngeenge omukwaita wopefimbo lOmbibeli okwa kala ina amena omutwe waye ota dulu okudipawa noupu molwoodi. Ndele ngeenge okwa djala embale loshivela, ota dulu okwaamena omutwe waye uha yashwe. Ngeenge otwa kala hatu konakona Eendjovo daJehova otashi ke tu kwafela tu kale tu na eteelelo kutya ota dulu oku tu xupifa. Okukala tu na eteelelo la twa ohashi tu kwafele tu henuke ovashunimonima notu livangeke ‘eendjovo davo da nyata.’ (2 Tim. 2:16-19) Eteelelo otali ke tu pameka yo tu kondjife ovo va hala oku tu ningifa oinima oyo ya tokolwa kuJehova.
OKULESHA OMBIBELI OTAKU KE KU XUPIFIFA
19, 20. Omolwashike tu na okukala twa lenga neenghono Eendjovo daKalunga, nongahelipi hatu dulu okuulika kutya otu na olupandu omolwado? (Tala okamhungu, “Jehova okwa pa nge osho nda li nda pumbwa.”)
19 Eshi exulilo lounyuni ou tali ehene popepi elela, otwa pumbwa okukala twe lineekela filufilu Eendjovo daJehova. Omayele ado otae ke tu kwafela tu efe po eenghedindjikilile dii nokukondjifa eamo letu loulunde. Otadi ke tu hekeleka yo noku tu twa omukumo opo tu dule okupita momayeleko aSatana nosho yo ounyuni waye. Ewiliko olo Jehova te tu pe okupitila mEendjovo daye otali ke tu kwafela tu kale mondjila oyo tai twala komwenyo.
20 Dimbuluka kutya Kalunga okwa hala “ovanhu aveshe va xupifwe.” “Ovanhu aveshe” ova kwatela mo ovapiya vaJehova nosho yo ovanhu ovo hava pwilikine ngeenge hatu va udifile noku va honga kombinga yonghundana iwa. Ashike aveshe ovo va hala oku ka xupifwa ove na okumona ‘eshiivo loshili.’ (1 Tim. 2:4) Onghee hano, opo tu ka xupe pexulilo lounyuni, otu na okukala hatu leshe Ombibeli nokutula moilonga omalombwelo ayo a nwefwa mo. Ngeenge otwa kala hatu lesha Ombibeli efiku keshe, ohatu ka ulika kutya otwa lenga neenghono Eendjovo doshili daJehova di na ondilo. — Joh. 17:17.
^ okat. 12 Katu na okukala hatu longifa Omishangwa opo tu fininike ovanhu va ninge omalunduluko ile tu va tokole. Otu na okuungaunga nelididimiko nonolukeno novakonakonimbibeli vetu, ngaashi Jehova ha ungaunga nafye. — Eps. 103:8.
^ okat. 14 Ongahelipi ngeenge owa dimbwa embo, etukulwa nosho yo ovelishe, ndele oto dimbuluka ashike enenediladilo lovelishe oyo? Oto dulu okumona omushangwa oo ngeenge owa kongo oitya yonhumba moshuuliki osho shi li kexulilo lEembibeli dimwe, mo-Watchtower Library, ile oshuulikifo shoitya oyo ya longifwa mo-New World Translation.


text:
Dilonga kohole yaJehova i na oudiinini
“Onda hala ndi diladile okulonga kwoye.” — EPSALME 77:13.
OMAIMBILO: 18, 61
1, 2. (a) Omolwashike wa tomhwa kutya Jehova oku hole oshiwana shaye? (b) Ovanhu ova shitwa ve na omhumbwe ilipi?
OMOLWASHIKE twa tomhwa kutya Jehova oku hole oshiwana shaye? Fimbo inatu nyamukula epulo olo, natu ka konakoneni oihopaenenwa ei: Oule womido, ovamwatate novamwameme ova kala tava tu omukumo omumwameme Taylene. Ova li ve mu lombwela aha kale he lidipaele po mukeshe shimwe. Omumwameme oo okwa ti: “Ngeno Jehova ka li e hole nge, ngeno iha pe nge omayele monghedi tai twikile.” Brigitte, oo a tekula ovana vavali oye aeke molwaashi omushamane waye okwa fya, okwa ti: “Okutekula ounona monghalelo yaSatana olo eshongo lidjuu neenghono, unene tuu ngeenge oove auke. Ashike onda tomhwa kutya Jehova oku hole nge molwaashi okwa wilika nge pomafimbo opo nda li nda nyika oluhodi nondi na omutima wa teyauka, noina efa ndi ye meyeleko olo itandi dulu okulididimikila.” (1 Ovakorinto 10:13) Omumwameme umwe vali wedina Sandra oku na omukifi wa kwata moiti oo uhe na epango, noposhoongalele shimwe omumwameme umwe okwa li a ulika kutya oku na ko nasha naye. Omushamane waSandra okwa ti: “Nonande omumwameme oo katu mu shii nawa lela, okunakonasha kwaye okwe tu etela ehafo linene. Nokuli nohole ashike inini oyo handi ulikilwa kovamwatate novamwameme, oya kwafela nge ndi mone kutya Jehova oku hole nge neenghono.”
2 Jehova okwa shita ovanhu nomhumbwe yokuhola noyokukala ve holike. Ashike omunhu oto dulu okuteka omukumo noupu ngeenge oto vele, u na oupyakadi wopamaxupilo ile molwaashi iho mono oidjemo iwa moukalele. Ngeenge otwa hovele okukala tu udite kutya Jehova ke tu hole vali, otu na okudimbuluka kutya otu na ondilo kuye nonokutya oku li pamwe nafye, e tu kwete meke lokolulyo note tu kwafele. Ke na efiku e ke tu dimbwe ngeenge otu li ovadiinini kuye. — Jesaja 41:13; 49:15.
3. Oshike tashi dulu oku tu kwafela tu kale twa tomhwa filufilu kutya Jehova oku tu hole nohole i na oudiinini?
3 Eendombwedi odo da tumbulwa metetekelo oda tomhwa kutya Kalunga okwa li pamwe nado pomafimbo madjuu. Nafye ohatu dulu okukala tu na elineekelo kutya Jehova ote tu yambidida. (Eps. 118:6, 7) Moshitukulwa eshi, ohatu ka kundafana eeshali dopane odo tadi ulike kutya Jehova oku tu hole. Eeshali odo ongaashi (1) eshito laye, (2) Ombibeli, (3) eilikano nosho yo (4) ekulilo. Okudilonga koinima iwa oyo Jehova e tu ningila otaku tu kwafele tu kale tu na olupandu linene lohole yaye i na oudiinini. — Lesha Epsalme 77:12, 13.
DILONGA KESHITO LAJEHOVA
4. Oshike hatu lihongo meshito laJehova?
4 Ohatu lihongo kutya Jehova oku tu hole neenghono mokutala keshito laye. (Ovaroma 1:20) Pashihopaenenwa, Jehova ina shita ashike edu tu kale ko tu na omwenyo, ndele okwe tu pa keshe osho twa pumbwa opo tu hafele okukalamwenyo. Molwaashi otwa pumbwa okulya, Jehova okwe tu pa oikulya yomaludi opo tu i hafele. (Omuudifi 9:7) Omumwameme wedina Catherine oha hafele okutala eshito, unene tuu pefimbo lokulombo moCanada. Okwa ti: “Oshikumwifi okutala koinima aishe ina omwenyo, ngaashi eengala odo hadi twiyuka medu nosho yo oudila ovo hava aluka okudja oko va li va tembukila, mwa kwatelwa oudila vanini voohaulyanhemo ovo have uya pekende lokombifa yange opo handi tula oikulya youdila. Eshi Jehova e tu pa oinima iwa i fike opo, otashi ulike kutya oku tu hole.” Tate yetu oku hole eshito laye, nokwa hala yo nafye tu li hafele. — Oilonga 14:16, 17.
Ohatu lihongo kutya Jehova oku tu hole neenghono mokutala keshito laye
5. Ongahelipi onghedi omo ovanhu va shitwa ya ulika ohole yaJehova?
5 Jehova okwe tu shita noukwatya wokudula okulonga oilonga tai ti sha noku i hafela. (Omuudifi 2:24) Okwa pa ovanhu oshinakuwanifwa shokuyadeka edu, oku li longa, okufila oshisho eeshi, oudila noinima ikwao i na omwenyo oyo i li kombada yedu. (Genesis 1:26-28) Okwe tu shita yo nomaukwatya mawa opo tu dule oku mu hopaenena. — Ovaefeso 5:1.
EENDJOVO DAKALUNGA ODA DENGA MBADA
6. Omolwashike tu na okudilonga kEendjovo daKalunga?
6 Jehova okwe tu pa Ombibeli omolwohole yaye inene yoku tu hola. Otai tu lombwele osho tu na okushiiva kombinga yaye nonghee e uditile ovanhu. Pashihopaenenwa, Ombibeli oye tu lombwela nghee Jehova a li e uditile Ovaisrael, ovo luhapu va li ihava dulika kuye. Epsalme 78:38, ola ti: “Okwa kala omunalukeno, nowii wavo e u kufa po, nokwa polifa luhapu ehandu laye melididimiko, Ye ina pendula onya yaye aishe.” Okudilonga kovelishe oyo otaku tu kwafele tu mone kutya Jehova oku tu hole nohe tu file oshisho lela. Ohatu dulu okukala nelineekelo kutya Jehova oku na ko nasha nafye filufilu. — Lesha 1 Petrus 5:6, 7.
Ombibeli oye tu lombwela osho tu na okushiiva kombinga yaKalunga nonghee e uditile ovanhu
7. Omolwashike Ombibeli i na okukala ya denga mbada kufye?
7 Omolwashike Ombibeli i na okukala ya denga mbada kufye? Omolwaashi Jehova oha popi nafye okupitila mEendjovo daye. Ngeenge omudali nomona ohava popi va mangulukilafana, ohashi pameke ohole yavo nohava kala ve lineekelafana. Jehova oTate yetu omunahole. Ndele nonande inatu mu mona nale ile inatu uda ondaka yaye, oha popi nafye okupitila mOmbibeli. Otu na okutwikila okupwilikina kuye. (Jesaja 30:20, 21) Ngeenge ohatu lesha Eendjovo daKalunga, ohatu ka shiiva nokukala twe lineekela Jehova oo he tu wilike noku tu amena. — Lesha Epsalme 19:8-12; Omayeletumbulo 1:33.
8, 9. Jehova okwa hala tu shiive shike? Yandja oshihopaenenwa shopaMbibeli.
8 Jehova okwa hala tu shiive kutya oku tu hole, noha yandje elitulemo komaukwatya etu mawa ponhele yokuyandja ashike elitulemo kokuhawanenena kwetu. (2 Omafimbo 16:9) Natu ka taleni nghee Jehova a li a tala komaukwatya mawa ohamba Josafat yaJuda. Josafat okwa li a ninga etokolo lihe li pandunge eshi a li a ya pamwe nohamba Ahab yaIsrael noku ka lwifa Ovaasiria kuRamot shomuGilead. Nonande ovaprofeti ovanaipupulu 400 ova li va lombwela ohamba ikolokoshi Ahab kutya otai ka findana moita, omuprofeti washili waJehova Mika okwa li a lombwela Ahab naJosafat kutya ngeenge ova ka lwa otava ka findwa. Naasho osho naanaa sha li sha ningwa. Ahab okwa fila moita oyo, na Josafat okonyala a fye. Konima yoita, Jehova okwa li a longifa Jehu a pe Josafat omayele omolwepuko laye. Kakele kaasho, Jehu okwa li e mu lombwela a ti: “Muove mwa monika oinima iwa.” — 2 Omafimbo 18:4, 5, 18-22, 33, 34; 19:1-3.
9 Omido donhumba fimbo osho sha li inashi ningwa, Josafat okwa li a lombwela omalenga, Ovalevi nosho yo ovapristeri va ye koilando aishe yaJuda va ka honge ovanhu Omhango yaJehova. Ova li va pondola lela, naasho osha ningifa nokuli novanhu vomoiwana imwe va shiive kombinga yaJehova. (2 Omafimbo 17:3-10) Onghee hano, nokuli nonande lwanima Josafat okwa ka ninga etokolo lihe li pandunge, Jehova ka li a dimbwa oilonga iwa oyo a li a longa metetekelo mokukalamwenyo kwaye. Oshihopaenenwa osho otashi tu tu omukumo neenghono molwaashi ohatu ningi omapuko omafimbo amwe. Ndele ngeenge otwa ningi ngaashi hatu dulu tu longele Jehova, ota ka twikila okukala e tu hole noita ka dimbwa oilonga iwa oyo twa longa.
KALA WA LENGA OUFEMBANGHENDA WEILIKANO
10, 11. (a) Omolwashike eilikano li li oshali ye likalekelwa ya dja kuJehova? (b) Ongahelipi Kalunga ha dulu okunyamukula omailikano etu? (Tala efano pehovelo loshitukulwa.)
10 Xe omunahole oha longifa efimbo a pwilikine kovana vaye ngeenge va hala okupopya naye. Okwa hala okushiiva kutya ohava kala ve udite ngahelipi molwaashi oku na ko nasha navo. Tate yetu omunahole Jehova naye oha ningi sha faafana. Oha pwilikine kufye ngeenge hatu ilikana. Onghee hano, oshi li oufembanghenda lela okupopya naye.
Jehova oha udu omaindilo etu taa di komutima noku udite ko eenghalo detu e dule keshe umwe
11 Ohatu dulu okwiilikana kuJehova efimbo keshe. Jehova okaume ketu nokwe lilongekida alushe okupwilikina komailikano etu. Taylene, oo a tumbulwa metetekelo okwa ti: “Oto dulu okulombwela [Jehova] keshe osho wa hala.” Ngeenge otwa lombwele Jehova omaliudo etu omoule, otashi dulika e tu nyamukule okupitila momushangwa, moshitukulwa shonhumba moileshomwa yetu ile tu tuwe omukumo komumwatate ile komumwameme. Jehova oha udu omaindilo etu taa di komutima noku udite ko eenghalo detu e dule keshe umwe. Onghee hano, okupwilikina komailikano etu otaku ulike kutya oku tu hole nohole i na oudiinini.
12. Omolwashike tu na okukonakona omailikano oo e li mOmbibeli? Yandja oshihopaenenwa.
12 Ohatu dulu okulihonga oilihongomwa ya fimana momailikano oo taa hangwa mOmbibeli. Omafimbo amwe oshiwa okukonakona amwe omomailikano oo pefimbo lelongelokalunga loukwaneumbo. Ngeenge otwa dilonga komailikano a dja komutima ovapiya vaKalunga vomefimbo la pita, otashi ka xwepopaleka ongushu yomailikano etu. Pashihopaenenwa, konakona eilikano laJona lelininipiko olo a li a ilikana eshi a li medimo loshi inene. (Jona 1:17–2:10) Konakona yo eilikano laSalomo la dja komutima olo a li a ilikana kuJehova peyapulo lotembeli. (1 Eehamba 8:22-53) Dilonga yo koshihopaenenwa shaJesus sheilikano. (Mateus 6:9-13) Osho sha fimanenena, ‘oufyoona woye u shiivifila Kalunga’ efimbo keshe. Oshidjemo, ‘ombili yaKalunga ei i dule eendunge adishe, otai ka amena omutima woye nomadiladilo oye.’ Olupandu letu li na sha nohole yaJehova i na oudiinini otali ka kala lomoule. — Ovafilippi 4:6, 7.
ULIKA KUTYA OWA PANDULA EKULILO
13. Omhito ilipi tu na omolwekulilo?
13 Jehova okwe tu pa oshali yekulilo opo tu dule ‘okukala nomwenyo.’ (1 John 4:9) Omuyapostoli Paulus okwa li ta popi kombinga yeuliko lohole yaKalunga monghedi ya denga mbada ya tya ngaho, eshi a ti: “Kristus okwa fila ovahenakalunga pefimbo la wapala. Walyee nee, ngenge taku monika ou te liyandje mokufya omolwomuyuki; heeno kashiimba ku na tuu ou e nouladi a file ou muwa. Ndelenee Kalunga okwe tu hololela ohole yaye oku tu hola, Kristus eshi e tu fila fimbo twa li natango ovalunde.” (Romans 5:6-8) Ekulilo oli li oshihopaenenwa sha denga mbada sheuliko lohole yaKalunga, nola pa ovanhu omhito va kale ve na ekwatafano lopofingo naye.
14, 15. Ekulilo otali ti shike (a) kOvakriste ovavaekwa? (b) kwaavo ve na eteelelo lokukala nomwenyo kombada yedu?
14 Ongudu inini yOvakriste oya ulikilwa ohole i na oudiinini kuJehova monghedi ye likalekelwa. (Johannes 1:12, 13; 3:5-7) Kalunga okwe va vaeka nomhepo iyapuki, naasho oshe va ningifa va ninge ovana vaye. (Ovaroma 8:15, 16) Ndele ngeenge vamwe natango ove li kombada yedu, omolwashike Paulus a ti kutya ova kala omutumba ‘pamwe naKristus Jesus meulu’? (Ovaefeso 2:6) Omolwaashi Jehova okwe va pa eteelelo loku ka kala nomwenyo fiyo alushe meulu. — Ovaefeso 1:13, 14; Ovakolossi 1:5.
Ekulilo oli li euliko lohole yaJehova yokuhola ovanhu aveshe
15 Aveshe ovo vehe fi ovavaekwa otava dulu okuninga ookaume kaKalunga ngeenge ova kala ve na eitavelo mekulilo. Navo ove na omhito yokuninga ovana vaKalunga noyoku ka kala nomwenyo fiyo alushe moparadisa kombada yedu. Ekulilo oli li euliko lohole yaJehova yokuhola ovanhu aveshe. (Johannes 3:16) Inatu hafa tuu eshi tu shii kutya ngeenge otwa longele Kalunga noudiinini, ote ke tu pa onghalamwenyo ya denga mbada mounyuni mupe! Onghee hano, natu ulikeni kutya otwa lenga ekulilo, olo li li euliko linenenene lohole yaKalunga yoku tu hola i na oudiinini.
ULIKA OHOLE YOKUHOLA JEHOVA
16. Ohatu ka ninga po shike konima eshi twa dilonga kohole yaJehova?
16 Jehova okwe tu ulikila ohole meenghedi dihapu odo itadi dulu okuvalwa. Ohamba David oya imba ya ti: “Kuame, oidiladilwa yoye, Kalunga, oinyenga, shi fike peni! Oitulwakumwe yayo aishe, oihapu unenenene! Ngeno ondi hetekele oku i vala: omuvalo wayo, ou dule [womawe] ehekedu.” (Epsalme 139:17, 18) Okudilonga keenghedi dihapu omo Jehova e tu ulikila ohole, otaku ke tu linyengifa nafye tu kale tu mu hole noku mu pa osho sha denga mbada.
17, 18. Omeenghedi dimwe dilipi hatu dulu okuulika kutya otu hole Kalunga?
17 Ope na eenghedi dihapu omo hatu dulu okuulikila Jehova kutya otu mu hole. Pashihopaenenwa, ohatu dulu okuulika kutya otu hole Jehova mokulombwela vamwe nouladi kombinga yonghundana iwa yOuhamba. (Mateus 24:14; 28:19, 20) Ohatu dulu yo okuulika kutya otu hole Jehova mokulididimikila noudiinini omayeleko eitavelo letu. (Lesha Epsalme 84:11; Jakob 1:2-5.) Nokuli nonande omayeleko etu okwa kwata moiti, ohatu dulu okukala nelineekelo kutya Jehova oku wete okumona oixuna kwetu note ke tu kwafela molwaashi otu na ondilo kuye. — Epsalme 56:9.
18 Ohole yetu yokuhola Jehova ohai tu linyengifa tu dilonge koinima aishe oyo a shita. Ohatu ulike yo kutya otu hole Jehova nEendjovo daye mokukonakona nawa Ombibeli. Ohatu ilikana kuJehova pandjikilile molwaashi otu mu hole notwa hala okupameka ekwatafano letu naye. Nongeenge hatu dilonga koshali yekulilo i na ondilo oyo e tu pa, ohole yetu yoku mu hola otai ka kala yomoule. (1 Johannes 2:1, 2) Odo odimwe ashike domeenghedi dihapu omo hatu dulu okuulika kutya otwa lenga ohole yaJehova i na oudiinini.


text:
EHOKOLOLO 75
Ovamati vane ve li moukwatwa muBabilon
KONIMA eshi Jerusalem sha li sha kwatwa ko kuBabilon, ohamba Nebukadnesar oya li ya ongela ovahongwanhu aveshe vomuIsrael ndele tai va twala kuBabilon. Konima yefimbo, ohamba oya ka hoolola mo natango ovamati ava ve na ondjelo iwa nove na ounongo muhapu. Vamwe vomuvo ovamati vane ovo u wete mefano olo. Umwe womovamati ovo edina laye oDaniel nosho yo ookaume kaye vatatu ovo va li va lukwa kOvababilon omadina aa: Sadrak, Mesak naAbednego.
Nebukadnesar okwa li a konga ondunge yokudeula ovalumenhu ovo ovanyasha opo va kale tave mu longele mombala yaye. Ovamati ovo okwa li tava ka pewa omadeulo, nokonima yeedula nhatu ohamba oya li tai ka hoolola mo ovamati ovo ovanaendunge elela opo va kale tave i kwafele mokukandula po omaupyakadi ayo. Ohamba oya li yo ya hala ovamati ovo tava deulwa va kale ovanaenghono nove na oukolele muwa. Onghee hano, oya li ya yandja elombwelo kovapiya vayo kutya ovamati aveshe nava pewe oikulya oyo i na oitungifi nosho yo omaviinyu. Ova li ve na okulya oikulya ngaashi naanaa oyo ya li hai liwa kohamba nokoukwaneumbo wayo.
Tala komunyasha Daniel mefano olo! Mbela ou shi shii kutya Daniel ota lombwele Aspenas shike? Aspenas omukulunhu womalenga aNebukadnesar. Daniel ote mu lombwele kutya ina hala okulya eendja odo diwa tadi di koshitaafula shohamba. Ndele Aspenas ka li a dimina, molwaashi okwa li a tila. Okwa ti: ‘Ohamba oya tokola nale kutya otamu li shike notamu nu shike. Ngeenge omwa kala muhe na oukolele ngaashi ovamati vakweni, ohamba otashi dulika i dipae nge.’
Onghee hano, Daniel okwa ka popya vali nomupashukili oo a tulwa po kuAspenas e va pashukile nookaume kaye vatatu. Daniel okwa ti kuye: ‘Alikana tu yeleka oule womafiku 10, to tu pe ashike oikwambidi tu lye nomeva okunwa. Opo nee konima yaasho, tu yelekanifa novamati vakwetu ovo hava li oikulya yohamba ndele to tale kutya velipi po tava monika nawa kolutu.’
Omupashukili wavo okwa li a dimina oku va yeleka oule womafiku 10. Eshi omafiku oo a pita, Daniel nookaume kaye vatatu ova li tava monika ve na oukolele ve dule ovamati vakwao aveshe. Onghee hano, omupashukili okwe va pitika va kale tava li oikwambidi ponhele yeendja odo da yandjwa kohamba.
Eshi omido nhatu da pwa ko, ovalumenhu aveshe ovanyasha ova twalwa kohamba Nebukadnesar. Ndele eshi ohamba ye va konakona, oya mona kutya Daniel nookaume kaye vatatu ova li ovanaendunge elela ve dule ovamati vakwao. Onghee hano, oye va eta va kale hava di mombala, opo va kale tave mu kwafele. Ngeenge pa holoka kwa li oupyakadi wa kwata moiti ile ohamba i na omapulo onhumba, Daniel, Sadrak, Mesak naAbednego ova li hava yandje omanyamukulo nomayele mawa e dule kokule oo ovapristeri ile ovanongo vohamba lwoikando 10.
Daniel 1:1-21.
Lihonga shihapu
Daniel mekololo leenghoshi
Daniel okwa li a tokolelwa efyo, ndele mbela okwa li ta dulu okuhenuka etokolo olo?
Ovalumenhu vatatu tava anye okulinyongamena oshihongwafano
Mbela Kalunga okwa li ngoo ta ka xupifa ovalumenhu ovanyasha vatatu ovo ovadiinini mediko lomundilo?