text:
Mbela oto ka yandja ngoo elitulemo nomutima woye aushe koinima oyo ya shangwa?
“Aishe . . . oya shangwa oku tu kumaida, ofye ava twa hangika komaxulilo omafimbo ounyuni.” — 1 KOR. 10:11.
OMAIMBILO: 11, 61
1, 2. Omolwashike hatu ka kundafana oihopaenenwa yeehamba nhee daJuda?
NGEENGE owa mono omunhu ta ende mondjila ndele ta punduka, mbela ito ka kala wa lungama eshi to ende mondjila oyo? Okutala komapuko avamwe, otashi ke tu kwafela tu henuke okuninga omapuko a faafana, unene tuu ngeenge tashi uya pokuninga exumokomesho lopamhepo. Ohatu dulu okulihonga oilihongomwa ya fimana komapuko avamwe, mwa kwatelwa oo a shangwa mOmbiibeli.
2 Eehamba nhee domuJudea odo da kundafanwa moshitukulwa sha tetekela oda li hadi longele Jehova nomutima aushe. Ashike nande ongaho, oda li da ninga omapuko a kwata moiti. Oshike hatu lihongo koimoniwa yavo, nongahelipi hatu dulu okuhenuka okuninga omapuko a faafana? Okudilonga koihopaenenwa oyo otashi ke tu kwafela tu mone ouwa moinima oyo ya shangelwa elongo letu. — Lesha Ovaroma 15:4.
OSHA NYIKA OSHIPONGA OKULINEEKELA MOUNONGO WOPANHU
3-5. (a) Nonande Asa okwa li e liyandjela Jehova nomutima aushe, okwa li a taalela oupyakadi ulipi? (b) Omolwashike Asa a li e lineekela meendunge daye mwene eshi Baasha a li a ponokela Juda?
3 Tete natu ka konakoneni oshihopaenenwa shaAsa nokutala nghee Eendjovo daKalunga tadi dulu okunwefa mo onghalamwenyo yetu. Asa okwa li e lineekela muJehova eshi Ovaetiopia omamiliyona va li va ponokela Juda, ashike nande ongaho okwa li a dopa okulineekela muJehova eshi ohamba yaIsrael Baasha ya li ya hovela okwaamena Rama, oshilando osho sha li sha shaama noshilongo shaAsa. (2 Omaf. 16:1-3) Lwanima, Asa okwe ke lineekela meendunge daye mwene nokuyandja ombubo kohamba yaRama, Benhadad, ika ponokele Baasha. Mbela omhangela yaAsa oya li ngoo ya pondola? Ombiibeli oya ti: “Ndele Baasha, eshi e shi uda, okwa efa okutunga Rama ndele a dimbuka okulonga oshilonga shaye.” (2 Omaf. 16:5) Omhangela yaAsa oya li ya ponya oshikando shotete.
4 Jehova okwa li a tala ko ngahelipi okukalamwenyo kwaAsa? Kalunga okwa li a tuma omupopikalelipo waye, Hanani, a tokole Asa molwaashi ka li vali e lineekela muJehova. (Lesha 2 Omafimbo 16:7-9.) Hanani okwa lombwela Asa a ti: “Osheshi okudja paife tapa ka kala oita naave.” Baasha okwa li a fiya po Asa, noshiwana shaAsa osha kala moita oule womido dokupangela kwaye.
5 Ngaashi twa kundafana moshitukulwa sha tetekela, Kalunga okwa li a konakona omutima waAsa nokwa mona kutya okwe mu liyandjela nomutima aushe. (1 Eeh. 15:14) Momesho aKalunga, Asa okwa li omutilikalunga ngaashi sha li sha teelelika. Ashike nande ongaho, okwa li e na okutaalela oilanduliko omolwomatokolo ehe li mondjila. Oshike sha li sha ningifa Asa a kale e lineekela meendunge daye nomuBenhadad ponhele yokulineekela muJehova? Mbela okwa li ta diladila kutya okukaleka po ombili ile okukala netangakwaita otashi ka eta oidjemo iwa ponhele yokukonga ekwafo kuKalunga? Mbela olo olo la li elipopilo liwa?
6. Oshike hatu lihongo kepuko laAsa? Shi yelifa.
6 Mbela oshihopaenenwa shaAsa otashi tu linyengifa ngoo tu konakone eenghatu detu? Ngeenge twa taalela omaupyakadi oo tu wete kutya itatu dulu okupondola kufye vene, otashi dulika shi kale shipu okumona kutya otwa pumbwa okulineekela muJehova. Ohatu ningi po shike ngeenge hatu ungaunga neenghalo dakeshe fiku? Mbela ohatu liameke komadiladilo opanhu mokukendabala oku a kandula po kufye vene? Ile ohatu kongo omifikamhango dOmbiibeli nokukendabala tu di tule moilonga, osho tashi ulike kutya otu na e lineekelo kutya Jehova ota dulu okukandula po omaupyakadi etu? Pashihopaenenwa, omafimbo amwe otashi dulika u kale wa taalela omapataneko okudja kovapambele voye molwaashi iho faula okwoongala ile oyoongalele. Owa pumbwa okupula Jehova e ku wilike noku ku kwafele u ninge omatokolo e li mondjila eshi to ungaunga nonghalo oyo. Ongahelipi ngeenge owa kanifa oilonga nosha ninga shidjuu okumona oilonga imwe? Ngeenge to popi nomuhona woye, mbela oto ke mu lombwela ngoo natango kutya oto ka kala ho i kokwoongala pandjikilile oshivike keshe? Kashi na nee mbudi kutya oupyakadi owa shike, otashi ka kala shiwa ngeenge otwa tula moilonga eendjovo domupsalme oo a ti: “Ondjila yoye i tula meke lOmwene, u mu lineekele; Oye note shi ningi.” — Eps. 37:5.
ONGAHELIPI EENDAFANO LII TALI DULU OKU KU NWEFA MO?
7, 8. Josafat okwa li a ninga epuko lilipi, noshidjemo osha li shike? (Tala efano pehovelo loshitukulwa.)
7 Ongahelipi kombinga yomonamati waAsa, Josafat? Josafat okwa li e na omaukwatya mahapu mawa. Molwaashi okwa li e lineekela muJehova, okwa longa osho sha yuka. Ashike nande ongaho, okwa li yo a ninga omatokolo ehe li pandunge. Pashihopaenenwa, okwa li a ninga eudafanotwokumwe a ninge oshitenya shOhamba ikolokoshi Ahab yomauhamba okolundume. Nonande Josafat okwa li a londwelwa komuprofeti Mikaia, okwa li a waimina Ahab va ka lwife Ovasiria. Josafat hanga a dipaelwa molwoodi olo. Lwanima okwa ka shuna kuJerusalem. (2 Omaf. 18:1-32) Omuprofeti Jehu okwa li e mu pula a ti: “Ove wa li tuu u nokukwafa omuhenakonasha naKalunga, ndele wa li tuu u nokuhola ou ta tondwa kuKalunga?” — Lesha 2 Omafimbo 19:1-3.
8 Mbela Josafat okwa li ngoo e lihonga komapuko oo? Eshi a li ta twikile okuulika ouladi mokulonga osho tashi hafifa Kalunga, otashi dulika ine lihonga kepuko olo a li a ninga naAhab noka li a pwilikina kelondwelo laJehu. Josafat okwa li a ninga omhangela imwe vali ihe li pandunge. Okwa li a ninga omhangela nomutondi waKalunga, omonamati waAhab, Ohamba ikolokoshi Ahasia. Josafat naAhasia ova li va pangela eeskepa odo lwanima da ka hanauka po, noka va li vali va wanifa po elalakano lavo olo va li va lalakanena. — 2 Omaf. 20:35-37.
9. Ongahelipi eendafano lii tali dulu okunwefa mo onghalamwenyo yetu aishe?
9 Oshihopaenenwa shaJosafat otashi tu linyengifa tu konakone onghalamwenyo yetu. Ngahelipi mbela? Josafat okwa li ohamba iwa. Okwa li a longa osho shiwa nokwa “konga Omwene nomutima aushe.” (2 Omaf. 22:9) Ka li a lya olusha lokuhanwefwa mo keendafano lii. Natu dimbuluke eyeletumbulo olo tali ti: “Kala nokweenda novanongo, opo nee naave yo u ninge omunongo. Ndelenee ou ha endafana novashima, ota ka laipala.” (Omayel. 13:20) Omafimbo a mwe otashi dulika tu kendabale okukwafela ovo ve na ohokwe ve uye moshili. Ashike Josafat hanga a kanifa omwenyo waye eshi a li ta longele kumwe naAhab. Shafafana, osha nyika oshiponga ngeenge nafye otwa kala hatu endafana novanhu ovo ihava longele Jehova.
10. (a) Oshike hatu lihongo koshihopaenenwa shaJosafat ngeenge hatu kongo kaume kopahombo? (b) Oshike tu na okukaleka momadiladilo ngeenge twa taalela oupyakadi u na sha neendafano lii?
10 Oshilihongomwa sha fimana shilipi hatu lihongo moshihopaenenwa shaJosafat? Omukriste otashi dulika a hovele okukulika ekwatafano lopaihole nomunhu oo iha longele Jehova ta diladila kutya mOvakriste vashili ka mu na omumwatate ile omumwameme te mu wapalele. Ile otashi dulika Omukriste a kale ta fininikwa kovapambele ovo vehe fi ovaitaveli a hombole ile a hombolwe ‘manga ina kulupa.’ Shikwao vali, vamwe otashi dulika va kale ve udite ngaashi omumwameme umwe oo a ti: “Atusheni ohatu kala twa hala okukala tu holike nokukala tu na oukaume wopofingo navamwe.” Mbela Omukriste oku na okuninga po shike? Okudilonga kwaasho sha ningilwa Josafat otashi ke tu kwafela. Okwa kala ha kongo ewiliko kuJehova. (2 Omaf. 18:4-6) Mbela oshike sha li sha ningwa po eshi Josafat a li a endafana naAhab, oo a li ehe hole Jehova? Josafat otashi dulika a li e shii kutya omesho aJehova ohaa tale ovo have mu longele nomutima aushe. Kunena, omesho Omwene ‘otaa tale edu alishe, nokwe lilongekida a kwafe neenghono ovo have liameke kuye.’ (2 Omaf. 16:9) Jehova oku shii eenghalo detu noku tu hole. Mbela ou na ngoo eitavelo kutya Kalunga ote ke ku wanifila po eemhumbwe doye pahole? Kala wa tomhwa kutya ote ke shi ninga.
INO EFA OMUTIMA WOYE U LINENEPEKE
11, 12. (a) Ongahelipi Hiskia a li a holola osho shi li momutima waye? (b) Omolwashike Hiskia a li a xupa kehandu laKalunga?
11 Oshilihongomwa osho hatu dulu okulihonga kuHiskia osha kwatela mo omitima detu. Pomhito imwe, Omukonakoni womitima okwa li a holola osho sha li momutima waHiskia. (Lesha 2 Omafimbo 32:31.) Eshi Hiskia a li a kwatwa koshidu, Kalunga okwa li e mu pa edidiliko lomudile tau shuna monima kutya ota ka veluka. Omalenga aBabilon okwa li a tuma ovakalelipo va ka pule kombinga yedidiliko olo. (2 Eeh. 20:8-13; 2 Omaf. 32:24) Eshi Hiskia ‘a li oye aeke’ okwa li a holola osho sha li momutima waye mokuulikila Ovababilon “ongulu yaye aishe yemona.” Eenghatu daye dihe li pandunge oda li da nyaneka pomutenya oulai “aushe ou wa li momutima waHiskia.”
12 Ombiibeli inai tu lombwela kutya oshike sha li sha ningifa omutima waHiskia u kale we linenepeka. Mbela osheshi a li a finda Ovasiria ile pamwe osheshi Kalunga a li e mu velula pashikumwifalonga? Ile pamwe otashi dulika osheshi a “li e noupuna muhapu unene netumbalo?” Molwaashi Hiskia okwa li e linenepeka, ‘ina alulila ouwa ye e u pewa nouwa.’ Kashi nyikifa tuu oluhodi! Nonande okwa li ta dulu okupula Jehova e mu longele nomutima aushe, pomhito imwe okwa li a nyemateka Jehova. Lwanima, “Hiskia okwe lininipika,” opo nee ye noshiwana shaye ova li va xupa kehandu laKalunga. — 2 Omaf. 32:25-27; Eps. 138:6.
13, 14. (a) Onaini Jehova ta dulu oku tu ‘efa e tu yeleke’? (b) Ohatu ke linyenga ngahelipi ngeenge hatu pandulwa omolwoilonga oyo twa pondola?
13 Ongahelipi hatu dulu okumona ouwa ngeenge otwa kala hatu lesha nokudilonga kehokololo laHiskia? Natu dimbulukeni kutya Hiskia okwa li a hovela okukala omulinenepeki konima ashike eshi Jehova a finda Sanherib noku mu velula eshi a li pokufya. Kunena, ngeenge otwa pondola okuninga sha, mbela otashi ti kutya Jehova ote ke tu ‘efa e tu yeleke’ opo tu holole osho shi li momitima detu? Pashihopaenenwa, omumwatate otashi dulika a longa noudiinini okulilongekida noku ka yandja oshipopiwa. Ovanhu vahapu otashi dulika ve mu pandule. Mbela ote ke linyenga ngahelipi eshi ta pandulwa?
14 Ngeenge hatu pandulwa, otashi ka kala pandunge tu tule moilonga eendjovo daJesus odo tadi ti: “Ngeenge mwa wanifa ashishe mwe shi lombwelwa, tyeni: ‘Ofye ovapiya vongaho, otwa longa osho ashike twa li tu noku shi longa.’” (Luk. 17:10) Natango, ohatu dulu okulihonga koshihopaenenwa shaHiskia. Elinenepeko olo la li le mu ningifa ‘aha alulile ouwa ye e u pewa.’ Okukala hatu dilonga kwaasho Kalunga e tu ningila otashi ke tu kwafela tu henuke omaukwatya oo Jehova e tonde. Ohatu dulu okupandula Jehova kwaasho e tu ningila. Okwe tu pa Omishangwa Diyapuki nosho yo omhepo iyapuki oyo hai yambidida oshiwana shaye.
KALA WA LUNGAMA NGEENGE TO NINGI OMATOKOLO
15, 16. Omolwashike Josia a kanifa eameno laKalunga nosho yo omwenyo waye?
15 Elondwelo lilipi hatu hange moshihopaenenwa shOhamba iwa, Josia? Natu ka konakoneni osho sha li she mu kwafela a findane naasho sha li sha eta efyo laye. (Lesha 2 Omafimbo 35:20-22.) Josia ‘okwa fikama a ka shakeneke’ Neko, Ohamba yaEgipiti, nonande ohamba oyo oya li ye mu lombwela kutya ke na oupyakadi naye. Ombiibeli oya ti kutya eendjovo daNeko oda li “da dja mokanya kaKalunga.” Mbela omolwashike Josia a li a ya kolwoodi? Ombiibeli inai shi popya.
16 Ongahelipi Josia a li ta dulu okushiiva kutya eendjovo daNeko oda dja kuJehova? Okwa li ta dulu okupula Jeremia, oo a li umwe womovaprofeti ovadiinini. (2 Omaf. 35:23, 25) Ashike Ombiibeli inai popya kutya osho a li a ninga. Natango, Neko okwa li tai kuKarkemi a ka lwife ‘epata olo la li tali mu lwifa’ ndele ka li ta ka lwifa Jerusalem. Ndele nande ongaho, Kalunga ka li a kwatelwa mo molwoodi olo, na Neko ka li ta shindi Jehova ile oshiwana shaye. Osha li sha puka eshi Josia a lwifa Neko. Mbela oshike hatu lihongo moshihopaenenwa shaJosia? Ngeenge twa taalela oupyakadi, otu na okukonakona kutya Jehova okwa tala ko ngahelipi oshinima sho.
17. Ngeenge twa taalela oupyakadi, ongahelipi hatu dulu okuhenuka okuninga epuko la fa laJosia?
17 Ngeenge opa holoka oupyakadi, otu na okukonakona kutya omifikamhango dOmbiibeli oda kwa kwatela mo shike noku di tula moilonga. Peemhito dimwe, otashi dulika twa pumbwa okupula ekwafo kovakulunhuongalo. Otashi dulika tu pewe ouyelele oo tu shii nale kombinga yoshinima shonhumba ile tashi dulika nokuli twa ninga omapekapeko moifo yetu. Natango, otashi dulika pa kale pe na omafinamhango Ombiibeli amwe oo tu na okukonakona, nomukulunhuongalo ota dulu oku tu kwafela tu dilonge kuo. Pashihopaenenwa, omumwameme oku shii kutya oku na oshinakuwanifwa shokuudifa onghundana iwa. (Oil. 4:20) Natu tye nee ngeno omumwameme okwa ninga omhangela aye moukalele efiku lonhumba, ashike omushamane waye oo ehe fi omwiitaveli okwa hala a kale meumbo. Omushamane waye otashi dulika e mu lombwele kutya opa pita efimbo lihapu inava kala pamwe, nokwa hala va ninge oshinima shonhumba pamwe ve li ovalihomboli. Omumwameme otashi dulika a diladile kOmishangwa da fimana, ngaashi oo wokudulika kuKalunga nokoshipango shokuninga ovanhu ovalongwa. (Mat. 28:19, 20; Oil. 5:29) Ashike okwa pumbwa yo okudiladila kombinga yanghee ovakainhu ve na okudulika kovalumenhu vavo nokukala ve na ondjele. (Ef. 5:22-24; Fil. 4:5) Mbela omushamane waye oku li ngoo shili omhinge nokuya kwaye moukalele, ile pamwe ote mu pula ashike efiku olo a longe sha peumbo? Otwa pumbwa okukala tu na ondjele eshi hatu longo ehalo laKalunga nokukendabala tu kale tu na eliudo la yela.
LONGELA JEHOVA NOMUTIMA AUSHE NONEHAFO
18. Ongahelipi to dulu okumona ouwa momahokololo eehamba nhee odo twa kundafana moshitukulwa eshi?
18 Molwaashi inatu wanenena, omafimbo amwe otashi dulika tu kale tu na eamo lokuninga omapuko a faafana naao a ningwa keehamba nhee odo twa kundafana metetekelo. Otashi dulika (1) tu kale twe lineekela mounongo wopanhu, (2) tu endafane nookaume vai, (3) tu linenepeke, ile (4) tu ninge omatokolo ehe li metwokumwe nehalo laJehova. Jehova ke fi tuu omunanghenda eshi ha mono omaukwatya mawa mufye, ngaashi a li a mona omaukwatya mawa meehamba odo nhee! Oku shii yo kutya otu mu hole shi fike peni nosho yo kutya ohatu kala twa halelela oku mu longela filufilu. Okwe tu pa oihopaenenwa i li elondwelo kufye opo i tu kwafele tu henuke okuninga omapuko a kwata moiti. Natu dilongeni komahokololo oo opaMbiibeli nokupandula Jehova eshi ee tu longekidila.


c: text/html

text:
Ova ifanwa mo momilaulu
‘Okwe mu ifana mo momulaulu, mu ye mouyelele waye tau kumifa.’ — 1 PET. 2:9.
OMAIMBILO: 116, 102
1. Oshike sha li sha ningwa po pehanauno laJerusalem?
MO 607 K.O.P. etangakwaita linene laBabilon, olo la li mewiliko lohamba Nebukadnesar omuti-2, ola li la kwata ko oshilando shaJerusalem. Shi na sha netiko lohonde olo la ka landula ko, Ombibeli oya ti: “[Nebukadnesar] oya dipaa neongamukonda ovalumenhu ovanyasha mongulu yotembeli yavo, ndele inai [udila] nande omunyasha omumati ile okakadona, ovakulunhu ile ovakulupe olukeno . . . Ndele va xwika po ongulu yaKalunga ndele va ngumuna po ohotekuma [yaJerusalem] neengulu adishe doipuna domusho ve di xwika po nomundilo, noinima aishe iwa i nondilo ya hanaunwa po.” — 2 Omaf. 36:17, 19.
2. Jehova okwa li a yandja omalondwelo elipi e na sha nehanauno laJerusalem, noshike sha li tashi ka ningilwa Ovajuda?
2 Ehanauno laJerusalem kala li le uya nopehe na omalondwelo. Ovaprofeti vaKalunga ova kala nokulondwela Ovajuda omido dihapu kutya ngeenge otava twikile okulidimbika Omhango yaKalunga, otava ka yandjwa momake Ovababilon. Ovajuda vahapu ova li tava ka fya keongamukonda, naava va xupa mefyo ova li tava ka kala moukwatwa waBabilon onghalamwenyo yavo aishe ile va file moukwatwa. (Jer. 15:2) Onghalamwenyo oya li ya tya ngahelipi moukwatwa? Mbela ope na sha mondjokonona yOvakriste osho tashi dulu okufaafanifwa nokuya moukwatwa waBabilon? Ngeenge osho, osha ningwa naini?
ONGHALAMWENYO MOUKWATWA WABABILON
3. Oukwatwa wOvaisrael womuBabilon owa li wa yooloka ko ngahelipi koupika womuEgipti?
3 Osho ovaprofeti va li va xunganeka osha ka wanifwa. Jehova okwa li a kumaida ovo tava ka kala moukwatwa waBabilon, okupitila momuprofeti Jeremia, va tambule ko onghalo oyo ipe noku i lididimikila. Okwa ti: “Dikeni omaumbo, mu kale mo, twikeni oikunino, nye mu lye oiimati yayo. Ndele oshilando osho nde mu twala eenghwate, shi haleleni ouwa nye mu shi ilikanene kOmwene, osheshi ombili yasho oyo ombili yeni yo.” (Jer. 29:5, 7) Ovo va li va dulika komalombwelo aKalunga ova kala nonghalamwenyo i li xwepo muBabilon. Ovababilon ova li ve va pa emanguluko loshiyeleke va kale tava ningi oinima yonhumba kuvo vene. Ova li yo va pewa emanguluko lokuya keshe apa va hala moshilongo. Babilon osha li ondingandinga yomalandifilo noipindi mounyuni wonale, novalafululi ova mona omikanda odo tadi ulike kutya Ovajuda vahapu ova li ve lihonga okungeshefa, navamwe ova li va likola omaunghulungu e lili noku lili. Ovajuda vamwe ova li nokuli va punapala. Oukwatwa womuBabilon kawa li wa fa oupika womuEgipti, omo Ovaisrael va li omafelemido a tetekela. — Lesha Exodus 2:23-25.
4. Kakele kOvaisrael ovanashibofa, oolyelye vali va ile moukwatwa waBabilon, nosha li sha kuma ngahelipi emanguluko lavo lokulongela Kalunga?
4 Nonande Ovajuda ovo va li moukwatwa ova li hava mono oipumbiwa yavo, ova li tave shi endifa ngahelipi pamhepo? Otembeli noaltari yaJehova oya li ya hanaunwa po, novapristeri kava li vali tava longo monghedi ya unganekwa. Mokati keenghwate omwa li yo ovapiya vaKalunga ovadiinini ovo va li inava ninga sha shoku va pefa ehandukilo, ashike ova li ve na okumona oixuna pamwe noshiwana ashishe. Kakele kaasho, ova li hava kendabala okutula moilonga Omhango yaKalunga. Pashihopaenenwa, eshi Daniel nookaume kaye vatatu, Sadrak, Mesak naAbednego, va li muBabilon, ova li ve lidilika eendja odo da li da indikwa Ovajuda. Otu shi shii yo kutya Daniel okwa li ha ilikana pandjikilile kuKalunga. (Dan. 1:8; 6:11) Ndele molwaashi Ovajuda ova li koshi yepangelo lovapaani, kasha li shipu kovatilikalunga okuwanifa po Omhango pauyadi.
5. Jehova okwa li a pa oshiwana shaye eteelelo lilipi, nomolwashike eudaneko olo la li lididilikwedi?
5 Mbela Ovaisrael ova li ngoo vali tava ka dula okulongela Kalunga va manguluka konahiya monghedi oyo a hokwa? Pefimbo opo, osha li tashi monika sha fa itashi shiiva, molwaashi Ovababilon kava li hava mangulula eenghwate. Ashike omhango oyo yOvababilon kaya li tai ka imba Jehova Kalunga a mangulule Ovaisrael. Okwa li a udaneka kutya ota ka mangulula oshiwana shaye, naasho osho a li a ninga. Osho otashi ulike kutya omaudaneko aye ohaa wanifwa alushe. — Jes. 55:11.
OSHIKE KUNENA TASHI FAFAANIFWA NOKUYA MOUKWATWA WABABILON?
6, 7. Omolwashike sha yeleka okupepaleka eudeko letu li na sha noukwatwa waBabilon wokunena?
6 Mbela ope na sha mondjokonona yOvakriste osho tashi dulu okuyelekanifwa nokuya moukwatwa waBabilon? Oule womido dihapu, Oshungonangelo oya kala hai ti kutya ovapiya vaKalunga vokunena ova ile moukwatwa waBabilon mo 1918 nova mangululwa mo 1919. Ndele omolwomatomheno oo taa ka kundafanwa moshitukulwa eshi naashi tashi landula ko, otwa mona kutya eudeko letu ola pumbwa okupepalekwa.
7 Didilika kutya Babilon Shinene otashi faneke ouhamba womounyuni womalongelokalunga oipupulu. Onghee hano, ngeenge oshiwana shaKalunga osha ile moukwatwa waBabilon mo 1918, ngeno pefimbo olo oshi na okukala sha li sha fininikwa shi tambule ko omahongo ile eenghedindjikilile donhumba domalongelokalunga oipupulu. Ndele mepingafano naasho, oumbangi otau ulike kutya momido omilongo odo da tetekela Oita yOtete yOunyuni, ovapiya vaKalunga ovavaekwa ova li tava manguluka ko kuBabilon Shinene, ndele hakupikwa kusho. Nonande oshoshili kutya ovavaekwa ova li va yelekwa pefimbo loita yotete younyuni, ova li tava hepekwa unene tuu komapangelo, ndele hakuBabilon Shinene. Onghee hano, osha yela kutya oshiwana shaJehova inashi ya moukwatwa waBabilon Shinene mo 1918.
OUKWATWA WABABILON WOKUNENA OWA HOVELA NAINI?
8. Yelifa nghee Oukriste washili wa enda tau nwefwa mo komahongo oipupulu. (Tala efano pehovelo loshitukulwa.)
8 POpentekoste yomo 33 O.P., Ovajuda omayovi navamwe ovo va li va tambula ko eitavelo lOshijuda ova li va vaekwa nomhepo iyapuki. Ovakriste ovo vape ova li va ninga “epata la hoololwa nongudu youpristeri pauhamba noshiwana shiyapuki novana [vaKalunga] mwene.” (Lesha 1 Petrus 2:9, 10.) Ovayapostoli ova kala tava file oshisho omaongalo oshiwana shaKalunga fimbo va li momwenyo. Ndele unene tuu konima yefyo lovayapostoli, opa ka holoka ovalumenhu ovo va li “tava popi oinima inai yuka” opo “ve lishilile ovalongwa.” (Oil. 20:30; 2 Tes. 2:6-8) Vahapu vomovalumenhu ovo ova li ve na oinakuwanifwa momaongalo, va li ovapashukili nokonima ova ka ninga “ovabishofi.” Kungaho, opa enda tapa holoka ongudu yovawiliki vomalongelokalunga Oukwakriste, nonande Jesus okwa li a lombwela ovashikuli vaye kutya: “Onye amushe ovamwainafana.” (Mat. 23:8) Ovalumenhu ovo va li va tumbalekwa ova li va hokwa omahongo opanhu ooAristotle nooPlato, nova enda kanini nakanini tava pingakanifa oshili yEendjovo daKalunga nomahongo omalongelokalunga oipupulu.
9. Hokolola nghee oludi lOukriste oo wa totwa po kovashunimonima wa li tau yambididwa kepangelo laRoma, nonokutya osha etifa oidjemo ilipi.
9 Mo 313 O.P., Oukriste, oo wa totwa po kovashunimonima, owa li wa tambulwa ko paveta komupangeli waRoma omupaani wedina Constantine. Okudja pefimbo opo, Ongeleka nEpangelo oya kala ye limanga kumwe. Pashihopaenenwa, konima yoshoongalele shokuNicaea, Constantine, oo a li poshoongalele osho, okwa li a taata mo omupristeri wedina Arius mouhamba waRoma molwaashi okwa li a anya okutambula ko ehongo loipupulu olo kutya Jesus oKalunga. Lwanima, Ongeleka yaKatolika, oyo i li oludi lOukriste oo wa nwefwa mo komahongo oipupulu, oya ka ninga elongelokalunga lopambelewa laRoma pefimbo lomupangeli waRoma, Theodosius wotete, mo 379-395 O. P. Ovanandjokonona ohava ti kutya Roma osho sha li oshipaani osha ninga “Oshikriste” mefelemudo etine. Oushili oyoo kutya oludi lOukriste oo wa etifwa po kovashunimonima owa li we limbwanga mumwe nomalongelokalunga oshipaani omOuhamba waRoma, nokungaho owa ninga oshitukulwa shaBabilon Shinene. Nonande Ovakriste ovavaekwa vanini ovo va li ko pefimbo olo, ovo va fa oilya, ova li tava ningi ngaashi tava dulu opo va longele Kalunga, ova li tava fininikwa kwaavo va fa eu. (Lesha Mateus 13:24, 25, 37-39.) Kungaho, ova li filufilu moukwatwa waBabilon.
10. Oshike sha li sha kwafela ovanhu momafelemido otete Oshivalo sheedula doPaife va mone kutya omahongo ongeleka kae li mondjila?
10 Ashike ovanhu vahapu momafelemido otete Oshivalo sheedula doPaife ova li tava dulu okulesha Ombiibeli mOshigreka ile mOshilatina. Onghee hano, ova li tava dulu okuyelekanifa omahongo ashili Ombiibeli nomahongo ongeleka. Nomolwaasho, eshiivo olo ola ningifa vamwe va anye okutambula ko omahongo ongeleka oo ehe li pamishangwa. Osha li sha nyika oshiponga neenghono okuholola omadiladilo a tya ngaho, molwaashi omunhu okwa li nokuli ta dulu okudipawa.
11. Osha enda ngahelipi opo ovakwatelikomesho vongeleka va kale tava kodilile Ombiibeli?
11 Mokweendela ko kwefimbo, ovanhu vahapu kava li vali hava lesha Ombiibeli momalaka omo ya li ya shangwa, nongeleka kaya li hai pitike ovanhu va toloke Ombiibeli momalaka oshidalelwamo. Oshidjemo, ovakwatelikomesho vongeleka nosho yo ovahongwanhu vamwe ovo ashike va li tava dulu okulesha Ombiibeli paumwene. Ashike ovakwatelikomesho vamwe kava li ve shii lela okulesha nokushanga. Ovanhu ovo va li itava tu kumwe nomahongo ongeleka ova li hava hepekwa nonyanya. Ovapiya vaKalunga ovavaekwa ovadiinini ova li hava ningi okwoongala meholamo apa tashi shiiva. Ngaashi ashike sha li pefimbo loukwatwa waBabilon wonale, ovavaekwa va tya ngaho kava li tava dulu okulonga monghedi ya unganekwa ve li ‘ongudu youpristeri pauhamba.’ Babilon Shinene osha li lela sha tula ovanhu meemango.
NGHEE OUYELELE WA HOVELA OKUVILIMA MOMILAULU
12, 13. Oinima ivali ilipi ya li ya dana onghandangala mokukwafela ovanhu va ende tava manguluka mo moukwatwa waBabilon Shinene? Shi yelifa.
12 Mbela Ovakriste vashili ova li ngoo tava ka dula vali okulongela Kalunga moshili va manguluka? Heeno! Ouyelele wopamhepo owa li wa hovela okuvilima nopa li oinima ivali oyo ya li tai dana onghandangala moshinima osho. Shotete, lwopokati kefelemudo eti-15, opa li pa ndulukwa omashina okunyanyangida. Ofimbo paha li omashina okunyanyangida koilongo oyo ya putuka, osha li hashi pula efimbo neenghendabala okutapa Ombiibeli keenyala. Navali, Eembiibeli oda li hadi kala da pumba nodi na ondilo. Otaku tiwa kutya osha li hashi pula omushangululi omunekeka eemwedi omulongo lwaapo okutapa keenyala Ombiibeli imwe aike. Kakele kaasho, ova li hava shange koipa ya pepwa oyo ya li i na ondilo. Mepingafano naasho, okulongifa eembapila nomashina okunyanyangida osha li hashi endelele, molwaashi omunyanyangidi a pyokoka okwa li ta dulu okunyanyangida omapandja 1 300 mefiku.
13 Oshitivali, lwopexulilo lefelemudo eti-16, opa li ovalumenhu vonhumba ovaladi ovo va li va tokola okutoloka Ombiibeli momalaka oshidalelwamo oo haa popiwa kovakwashiwana. Ovatoloki vahapu va tya ngaho ova li va tula eemwenyo davo moshiponga. Ongeleka oya li ye shi yemba filufilu noya li ya tila molwaashi oya li tai diladila kutya osha nyika oshiponga kovanhu ovatilikalunga okukala ve na Ombiibeli. Eshi Ombiibeli ya enda tai hapupala, ovanhu ova kala noku i lesha. Nomolwaasho, ova li va hovela okukala tave lipula omapulo ngaashi kutya: ‘Omundilo wekoshokifo, okufutila eyapulo lomidimba, ovapapa novafita veengeleka ova popiwa peni mOmbiibeli?’ Ovawiliki vongeleka kava li va hala okupulwa nandenande omapulo a tya ngaho kovanhu vongaho. Ova li va lya meenyadi filufilu. Pashihopaenenwa, ovo va li inava hala okutambula ko omahongo ongeleka ova li va talika ko ve li ovashunimonima, nonande omahongo ayo amwe okwa li a kanghamena komahongo ooAristotle nooPlato, ovo va li ko nale fimbo Jesus Kristus ine uya kombada yedu. Vamwe ova li va tokolelwa efyo kongeleka, ndele tava dipawa kEpangelo. Ashishe osho okwa li tashi ningwa nelalakano lokushololifa ovanhu vaha leshe Ombiibeli novaha kale tava pulapula shi na sha nomahongo ongeleka. Omhangela oyo oya li ya pondola ngoo, ndele opa li ovatilikalunga vamwe ovaladi ovo va li va tokola okuheliyandja kuBabilon Shinene. Molwaashi ova li va makela Eendjovo daKalunga, ova li va halelela okulihonga shihapu. Osho osha li tashi pale ondjila yokudja mo moukwatwa womalongelokalunga oipupulu.
14. (a) Oshike sha li sha kwafela vamwe va kale ve na eudeko lashili lOmbiibeli lwopexulilo lomido 1800? (b) Hokolola nghee omumwatate Russell a enda ta kongo oshili.
14 Vahapu ovo va li va fya enota loshili yOmbiibeli ova li va ya onhapo koilongo oko ongeleka ya li itai dana lela onghandangala. Ova li va hala okukala tava lesha nokukonakona Ombiibeli va manguluka nokuhepaululila vamwe osho tave lihongo, ndele hakukala tava lombwelwa osho ve na okwiitavela. Lwopexulilo lomido 1800, Charles Taze Russell noovakwao vamwe, ovo va li mushimwe shomoilongo oyo, koAmerika, ova li va tota po okangudu kokukonakona Ombiibeli palandulafano. Potete, elalakano lomumwatate Russell ola li okutala kutya elongelokalunga lilipi tali hongo oshili. Okwa li a yelekanifa noukeka osho omalongelokalunga e lili noku lili taa hongo, mwa kwatelwa naao ehe fi opaKriste, naasho Ombiibeli tai hongo. Divadiva, okwa li a mona kutya omalongelokalunga aeshe oo itaa tu kumwe filufilu naasho Ombiibeli tai hongo. Pomhito imwe, Russell okwa li a ka kundafana novawiliki vomalongelokalunga Oukwakriste vomoshitukulwa shavo ta diladila kutya shuude otava ka tambula ko oshili oyo ye navakwao ve lihonga mOmbiibeli noku ke i honga ovakwaneongalo vavo. Ndele ovawiliki vomalongelokalunga kava li va tambula ko omaetepo oo. Ovakonakoni vOmbiibeli ova li ve shi mona mo kutya itava dulu okuhumbata ondjoko imwe naavo va kanyatela komalongelokalunga oipupulu. — Lesha 2 Ovakorinto 6:14.
15. (a) Ovakriste ova ile naini moukwatwa waBabilon Shinene? (b) Omapulo elipi taa ka nyamukulwa moshitukulwa tashi landula ko?
15 Fiyo opapa, otwa mona kutya Ovakriste vashili ova ile moukwatwa waBabilon diva konima eshi ovayapostoli aveshe va fya. Ashike ope na natango omapulo oo a pumbwa okunyamukulwa: Oumbangi wa wedwa po ulipi tau ulike kutya momido omulongo odo da tetekela 1914, ovavaekwa ova li tava ende tava manguluka mo moukwatwa waBabilon Shinene, ndele kava li tava i mo pefimbo olo? Mbela oshoshili ngoo kutya Jehova ka li a hokwa ovapiya vaye eshi oilonga yavo yokuudifa pefimbo lOita yOtete yOunyuni ya li tai shongola? Oshoshili ngoo kutya ovamwatate vamwe pefimbo olo ova li va nyona efinamhango lopaKriste lokuhakufa ombinga moita, nonokutya Jehova ka li e va hokwa? Ngeenge Ovakriste ova ile moukwatwa waBabilon Shinene mefelemudo eti-2 O.P. okuyuka komesho, ova ka mangululwa naini? Omapulo oo a fimanenena otaa ka kundafanwa moshitukulwa tashi landula ko.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ONDJOKONONA YONGHALAMWENYO
Okudulika kuJehova okwa etela nge omanangeko noupuna mahapu
Tate okwa li he tu lombwele ta ti: “Inatu lihonga tuu oshilihongomwa sha fimana kuNoa! Noa okwa li ha dulika kuJehova nokwa li e hole oukwaneumbo waye, nova li va xupifwa pefimbo lEyelu molwaashi aveshe ova li va ya monguluwato.”
OSHO osho unene handi dimbuluka shi na sha natate oo a li ha longo noudiinini nomulininipiki. Okwa li e hole ouyuki, nomolwaasho okwa li a hokwa etumwalaka lOmbibeli eshi e li uda oshikando shotete mo 1953, nokudja opo okwa li a ninga ngaashi ta dulu opo e tu honge osho e lihonga, tu li ovana vaye. Meme okwa li ngoo ta ongaonga okweefa po omifyuululwakalo dongeleka yaKatoolika. Ndele lwanima, okwa ka tambula ko omahongo Ombibeli.
Osha li shidjuu kovadali vetu okukonakona nafye molwaashi meme ka li e shii okulesha, na tate okwa li ha longo efimbo lihapu nonoudiinini moukalele. Omafimbo amwe tate okwa li ha kala ta kofa pefimbo lekonakono molwaashi okwa loloka. Ndele eenghendabala daye oda li lela da pondola. Molwaashi aame nda li oshiveli, onda li handi kwafele mokukonakona neendenge dange nhatu, okakadona novamati vavali. Luhapu otwa li hatu popi kombinga yanghee Noa a li e hole oukwaneumbo waye nonghee a li ha dulika kuKalunga. Onda li ndi hole ehokololo olo neenghono. Konima yefimbo lixupi eshi opo twa hovele okukonakona Ombibeli, otwa ka hovela okuya kokwoongala kOlupale lOuhamba li li moshilando Roseto degli Abruzzi, komunghulofuta waAdriatic muItalia.
Mo 1955, eshi nda li ndi na omido 11, fye nameme otwa li twa tavakana meemhunda twa yuka kouninginino kuRoma hatu i koshoongalele oshikando shotete. Okudja opo, onda kala ndi hole neenghono oyoongalele yakula.
Omudo wa ka shikula ko, onda ka ninginifwa, na diva konima yaasho, onda ninga omukokolindjila. Eshi nda wanifa omido 17, onda ninga omukokolindjila e likalekelwa muLatina, kolukadi laRoma, osho shi li eekilometa 300 lwaapo okudja peumbo letu. Pefimbo opo, oshilando osho osha li shipe novanhu kava li naanaa hava kala ve na ko nasha naasho ovashiinda shavo tava diladila. Ame nomukokolindjila mukwetu oo twa li hatu longo naye otwa li hatu hafele okuyandja oishangomwa ihapu yopaMbibeli, ndele onda li handi kala nda djuulukwa keumbo molwaashi onda li ndi munini natango. Ashike okudimbuluka kutya Jehova okwa hala ndi kale konhele oko osha li hashi kwafele nge molwaashi onda li nda hala okudulika kuye.
Lwanima onda ka tumwa kuMilan opo ndi ka kwafele shi na sha nomalongekido oshoongalele shopaiwana shomo 1963, sha li shi na oshipalanyole, “Onghundana iwa yaalushe.” Poshoongalele osho onda li nde liyamba okulonga pamwe navakwetu vahapu, mwa kwatelwa omumwatate umwe omunyasha a dja kuFlorence wedina Paolo Piccioli. Mefiku etivali loshoongalele, okwa ka yandja oshipopiwa shiwa neenghono shi na sha nokukala ino hombola ile ino hombolwa. Pefimbo opo te shi yandje onda li handi diladila kutya, ‘Omumwatate ou kape na efiku a ka hombole.’ Okudja poshoongalele osho, otwa ka hovela okushangelafana eenhumwafo notwa ka mona kutya otu na omalalakano a faafana, atushe otu hole Jehova notwa halelela okudulika kuye. Opo nee, otwa ka hombola mo 1965.
EENGHUNDAFANA NOVAFITA VEENGELEKA
Onda kala omukokolindjila wondjikilile oule womido 10 muFlorence. Osha li shihafifa okumona omaongalo taa kulu, naunene tuu okumona nghee ovanyasha tava ningi exumokomesho. Ame naPaolo otwa li hatu endafana navo hatu hafele eenghundafana doinima yopamhepo nosho yo omalihafifo, na Paolo okwa li ha dana navo etanga lokeemhadi. Oshoshili kutya onda li ndi hole okukala pamwe nomushamane wange, ndele onda li ndi shii yo kutya okwa pumbwa okuulikila omaukwaneumbo novanyasha meongalo kutya oku na ko nasha navo mokukala pamwe navo.
Fiyo okunena, ohashi hafifa nge okudiladila shi na sha naavo twa li hatu konakona navo Ombibeli. Umwe womuvo oAdriana, oo a li a kundafana nomaukwaneumbo avali shi na sha naasho a li te lihongo. Omaukwaneumbo oo okwa li a pangela a shakene nomufita opo a kundafane kombinga yomahongo amwe ongeleka, ngaashi Oukwatatu nomwenyo ihau fi. Ovafita vatatu ova li va ongala nomaukwaneumbo oo. Onghedi omo ovafita va yelifa omahongo avo oya li ya kitakana neenghono notai kondjifafana, novakonakoni vetu ova li ve shi mona mo kutya omahongo avo kaa li taa tu kumwe nOmbibeli. Oshidjemo, oilyo yomaukwaneumbo oo 15 oya li ya ninga Eendombwedi.
Oshoshili kutya kunena ohatu udifa meenghedi da yooloka ko kwaayo. Paolo okwa kala ha shakene novafita veengeleka luhapu, nokwa ka kala a pyokoka mokuyelifa osho twa itavela. Pomhito imwe, okwa li ta popi nongudu yovanhu ovo vehe fi Eendombwedi. Osha ka yela mo nawa kutya, ovafita ova li va lombwela vamwe vomovapwilikini va ka pule omapulo taa fifa Paolo ohoni. Ndele oinima inai ka enda vali ngaashi ovafita va li va pangela. Omunhu umwe okwa li a pula ngeenge oshi li ngoo mondjila ongeleka i limbwange mumwe nopolitika. Ashike ovafita kava li ve shii kutya nava nyamukule ngahelipi. Ombadilila, eelamba oda ka dima nomutumba wavo owa li wa xulila opo. Konima yomido donhumba, otwa ka uda kutya ovafita ovo va li va pangela omhangela ku dimwe eelamba ngeenge eenghundafana itadi ende ngaashi va hala.
OINAKUWANIFWA IPE
Konima yomido 10 okudja eshi ame naPaolo twa hombola, otwa li twa shivwa tu ye moilonga youpashukilishikandjo. Paolo okwa li e na oilonga iwa, onghee hano, kasha li shipu okuninga etokolo la tya ngaho. Ndele konima eshi twe shi dilonga pamwe neilikano, otwa ka tokola tu longe oshilonga osho. Otwa li hatu hafele okukala nomaukwaneumbo oo hae tu idilile. Keenguloshi, luhapu otwa li hatu konakona tu li ongudu, na Paolo okwa li ha kwafele ounona noilonga oyo va fiilwa kovahongifikola, unene tuu momwaalu. Paolo okwa li e hole okulesha neenghono nosho yo okuhokolola osho a lesha shihokwifa notashi tu omukumo. MOmaandaxa, luhapu otwa li hatu ka udifa meedoolopa omo muhe na Eendombwedi, nokushiva ovanhu ve uye koshipopiwa komatango.
Konima eshi twa kala moilonga youpashukilishikandjo oule ashike womido mbali, otwa ka shivwa tu ka longe koBetel muRoma. Paolo okwa li ha longo noinima yopaveta, ofimbo ame nda li handi longo kOshikondo shOifo. Osho osha li shidjuu molwaashi hasho twa li twa ika, ndele otwa li twa hala okudulika. Otwa li hatu kala twa tunhukwa eshi tu wete oilonga ihapu neenghono tai longwa moshitaimbelewa nosho yo eshi ovamwatate muItalia tava hapupala neenghono. Pefimbo opo, epangelo laItalia ola li la pitika Eendombwedi daJehova di kale di li elongelokalunga li li paveta. Otwa li twa hafela neenghono oshilonga shetu osho shipe.
Eshi twa li hatu longo kObetel, etaleko letu lopamishangwa li na sha nohonde ola ka shiivika apeshe. Pehovelo lo 1980 nasha, opa li oshibofa shopamhangu osho sha li sha halukifa ovanhu vahapu. Ovalihomboli vamwe vEendombwedi ova li va lundilwa kutya ovo va etifa efyo lokamonakadona, nonande oka fya omolwomukifi womohonde oo wa li u yadi muItalia nomoilongo yopoushiinda. Ovamwatate novamwameme vomObetel ova li va kwafela oohaende ovo va li ve lile po ovadali ovo Ovakriste. Opa li pa nyanyangidwa okafo noshifo she likalekelwa sho-Awake! opo i kwafele ovanhu va shiive nova ude ko osho Eendjovo daKalunga tadi ti shi na sha nohonde. Peemwedi odo, Paolo luhapu okwa li ha longo eevili 16 mefiku nopehe na olufuwo. Onda li handi ningi keshe osho handi dulu opo ndi mu yambidide.
ONGHALO OYA KA LUNDULUKA VALI
Konima eshi twa kala twa hombola oule womido 20, opa ka ningwa sha osho twa li inatu shi teelela. Onda li ndi na omido 41 ofimbo Paolo e na 49, eshi nde mu lombwela kutya onda fa nde lihumbata. Onda ka hanga a shanga membo laye lokushanga oinima yefiku keshe, ta ti: “Eilikano: Ngeenge osho oshoshili, tu kwafa tu kale moilonga yefimbo li yadi, tuha talale pamhepo notu tule po oshihopaenenwa shiwa tu li ovadali. Ndele onda hala unene u kwafe nge ndi tule moilonga nande opersenda imwe yaashishe osho nda kala handi popi komutune oule womido 30 da pita.” Paife ngeenge handi diladila kwaasho, ondi wete shili kutya Jehova okwa nyamukula omailikano etu naPaolo.
Eshi Ilaria a dalwa, ope ke uya omalunduluko manene monghalamwenyo yetu. Otwa li hatu kala twa teka omukumo omafimbo amwe, ngaashi naanaa sha hokololwa mOmayeletumbulo 24:10, eshi a ti: “Ngenge wa monika wa fya ounye, efiku loluhepo eenghono doye tadi ka ninipala.” Ashike otwa kala hatu yambididafana.
Paife Ilaria oha popi lwoikando kutya okwa pandula eshi a dalwa kovadali ovo va kala ve lipyakidila moilonga yefimbo li yadi. Okwa kala alushe e udite kutya otu mu hole notu na ko nasha naye. Onda li handi uhala naye noku mu fila oshisho. Konguloshi ngeenge Paolo okwe uya keumbo, okwa li ha kala ta manifa oilonga yaye, ndele nande ongaho, okwa li ha kala naye, ha danauka naye nohe mu kwafele noilonga yofikola oyo ha fiilwa kovahongi. Okwa li ha ningi ngaho nonande osha li hashi mu pula a kale oupafi fiyo opombali ile ponhatu yokeengulasha opo a manife oilonga yaye. Luhapu Ilaria okwa li e hole okupopya ta ti: “Tate okaume kange kopofingo.”
Opo tu kwafele Ilaria a ninge eshi sha yuka, otwa li tu na oku mu pa outekuduliko tashi dulika nokuli wa kwata moiti. Ohandi dimbuluka efiku limwe eshi a li ta danauka nakahewa kaye ndele ta ningi oshinima shimwe shii. Otwa li twe mu pa omayele opaMbibeli opo a mone kutya ke na okulihumbata monghedi ya tya ngaho. Otwa li yo twe mu lombwela a pe kahewa kaye ombili moipafi yetu.
Ilaria oha ti kutya ohole yovadali vaye yokuhola oukalele oye mu kwafela a kale naye e hole oukalele. Molwaashi paife okwa hombolwa, oku udite ko lela kutya omolwashike sha fimana okudulika kuJehova nokushikula ewiliko laye.
OKUDULIKA NOPOMAFIMBO A NYIKIFA OLUHODI
Mo 2008, Paolo okwa ka monika okankela. Pehovelo Paolo okwa li ta monika a fa ta xwepopala, nokwa li sha twa nge omukumo. Otwa li twa kendabala okukonga eendokotola da pyokoka opo di mu pe ekwafo lopaunamiti. Ame naIlaria otwa li hatu ilikana omailikano male kuJehova opo e tu kwafele tu taalele onakwiiwa. Ndele nande ongaho, osha li shidjuu kwaame okutala omulumenhu oo a li e na eenghono ta nghundipala neenghono. Eshi a ka fya mo 2010, osha li sha yahameka nge neenghono. Ashike ohashi hekeleke nge okudiladila koilonga aishe oyo twa longa oule womido 45 odo twa kala twa hombola. Otwa longela Jehova ngaashi hatu dulu nondi shi shii kutya ita ka dimbwa oilonga yetu. Onda teelela nodjuulufi eshi Paolo ta ka nyumunwa ngaashi Jesus a popya muJohannes 5:28, 29.
“Ohandi kala ndi udite nda fa okakadona kanini oko ke hole ehokololo laNoa. Fiyo okunena onda tokola toko okudulika kuJehova”
Fiyo opaife ohandi kala ndi udite nda fa okakadona kanini oko ke hole ehokololo laNoa. Fiyo okunena onda tokola toko okudulika kuJehova kashi na nee mbudi kutya otashi pula shike. Ondi shi shii kutya oupyakadi ile eliyambo keshe olo twa ninga ile keshe osho twa kanifa itai dulu okuyelekwa nomanangeko noupuna oo Jehova e tu pa. Onde shi didilika monghalamwenyo yange kutya, okudulika kuJehova alushe ohaku eta ouwa.


text:
Omapulo opambibeli a nyamukulwa
Ohatu dulu ngoo okukala mounyuni muhe na oluhepo?
Omudo keshe, ovanhu omamiliyona ohava fi komanyutu nokomikifi omolwoluhepo linene. Nonande oitukulwa imwe mounyuni oya hepuluka, ihapu oyo hai kala ovanhu oya hepa neenghono. Ombibeli oya ulika kutya oluhepo oupyakadi oo wa li tau ka twikila mokati kovanhu. — Lesha Johannes 12:8.
Opo oluhepo li xulifwe po, opa pumbiwa epangelo lomounyuni aushe. Epangelo olo oli na okukala li na eenghono dokutukula oyuuyemo younyuni pauyuki nokuxulifa po oita oyo unene hai eta oluhepo. Kalunga okwa udaneka kutya ota ka eta epangelo la tya ngaho. — Lesha Daniel 2:44.
Olyelye ta dulu okuxulifa po oluhepo?
Kalunga okwa hoolola Omona waye, Jesus, opo a pangele ovanhu aveshe. (Epsalme 2:4-8) Jesus ota ka xupifa epongo, okuxulifa po mafininiko nelongifo leenghono. — Lesha Epsalme 72:8, 12-14.
Ngaashi sha xunganekwa “Ohamba yombili,” Jesus, ota ka eta ounyuni wombili nowa amenwa. Opo nee aveshe ovo tava ka kala kombada yedu otava ka kala momaumbo avo vene, tava hafele oilonga ishambula nokukala nelooloo loikulya. — Lesha Jesaja 9:5, 6; 65:21-23.


text:
OUYELELE WA FIMANENENA WONDJOKONONA YEENDOMBWEDI DAJEHOVA
‘Ope na natango oilonga yeteyo ihapu i na okulongwa’
MOMUDO 1923, ongudu yovanhu oya li ya ongala molupale lokudanena oinyandwa neemusika moSão Paulo. Kala nee ngeno wa fa u udite ewi la kola lomumwatate George Young. Oshipopiwa shaye osha li tashi tolokwa mOshiputu etumbulo netumbulo. Ovanhu aveshe 585 ovo va li po ova li tava pwilikine nelitulemo. Omishangwa dOmbibeli mOshiputu okwa li tadi ulikwa ko-screen. Pexulilo, ovanhu ova li va tukulilwa oumbo efele ve na oshipalanyole Millions Now Living Will Never Die! nosho yo vamwe ve li mOshiingilisha, mOshindowishi nomOshiitalia. Oshipopiwa okwa li sha pondola. Eendjovo oda li da tandavela. Konima yomafiku avali, olupale ola li li yadi vali ovanhu omolwoshipopiwa shikwao. Ndele mbela oshike sha li sha etifa oiningwanima oyo?
Mo 1867, Sarah Bellona Ferguson noukwaneumbo wavo okwa li va tembukila koBrasilia va dja kOilongo ya Hangana. Mo 1899, Sarah okwa li a dimina kutya okwa mona oshili konima eshi a lesha oishangomwa imwe yopaMbibeli oyo ya li ya etelelwa koBrasilia komumwainamati a dja nayo kOilongo ya Hangana. Sarah okwa li e hole okulesha nokwa li a pula a kale ha tuminwa Oshungonangelo yOshiingilisha. Molwaashi okwa li a tunhukwa ketumwalaka lOmbibeli, okwa li a shangela omumwatate C. T. Russell te lipopi kutya oku li “oumbangi oo tau ulike kutya kape na omunhu e li kokule oko itaku dulu okwiiwa.”
Sarah Ferguson okwa li a ninga ngaashi ta dulu opo a honge vamwe oshili yOmbibeli, ashike luhapu okwa li he lipula kutya olyelye ta dulu oku mu pa ekwafo la wedwa po noukwaneumbo wavo nosho yo ovanamitimadiwa aveshe vomoBrasilia. Mo 1912, Obetel yaBrooklyn oya li ye mu shiivifila kutya ope na umwe te uya koSão Paulo noufo omayovi ve na oshipalanyole, Where Are the Dead? melaka lOshiputu. Mo 1915, okwa ti kutya okwa li ha kala alushe a kumwa eshi Ovakonakoni vOmbibeli vahapu va li va teelela okuya meulu diva. Opo a yelife etaleko laye, okwa shanga ta ti: “Ongahelipi shi na sha nOvabrasilia nOvaamerika lokOlukadi aveshe? . . . Ngeenge omwa konakona kutya Amerika lokOlukadi ola kula neenghono shi fike peni, otamu ka mona noupu kutya ope na oilonga yeteyo ihapu i na okulongwa.” Heeno, ope na shili oilonga yeteyo ihapu i na okulongwa.
Mo 1920 lwaapo, ovaendifuta ovanyasha vahetatu vokoBrasilia ova li hava kala pokwoongala omafimbo amwe moNew York City eshi va li va teelela oshikepa yavo yoita i pangelwe. Eshi va shuna koRio de Janeiro, ova li va tukulilafana navakwao osho ve lihonga shi na sha neteelelo lavo olo la kanghamena kOmbibeli. Inapa pita efimbo lile konima yaasho, muMarsa 1923, omumwatate George Young oo a li omukalelipo omweendi ile omupashukili omweendi, okwa li a fika moRio de Janeiro omo a li a hanga ovanhu ve na ohokwe. Okwa li a ninga omalongekido opo ku tolokwe oishangomwa yonhumba mOshiputu. Omumwatate Young okwa li a ya diva koSão Paulo, oshilando osho sha li shi na ovakalimo 600 000 lwaapo. Opo nee okwa li a yandja oshipopiwa nosho yo oumbo ve na oshipalanyole, Millions Now Living Will Never Die!, ngaashi sha popiwa pehovelo loshitukulwa eshi. Okwa ti, “Molwaashi onda li aame andike, okwa li handi ningi unene omashiivifo okupitila moifokundaneki.” Okwa weda ko a ti, oyo oyo ya li “oipopiwa yotete ya shiivifwa moBrasilia taku longifwa edina I.B.S.A.” *
Oshungonangelo yo 15 Desemba 1923 oya popya moraporta i na sha naBrasilia ya ti: “Ngeenge otwa diladila koilonga oyo ya hovela 1 Juni nonokutya kapa li oileshomwa pefimbo opo, oshididilikwedi okutala nghee Omwene a nangeka noupuna oilonga oyo.” Oraporta oya ti vali, oipopiwa yomoipafi yomumwatate Young oyo a yandja muSão Paulo oya li ivali yomoipopiwa 21 oyo ya li ya yandjwa okudja mu-1 Juni fiyo 30 Septemba, novakalipo aveshe kumwe ova li 3 600. Etumwalaka lOuhamba ola kala nokutandavelifwa kanini nakanini moRio de Janeiro. Oishangomwa yetu i dulife po 7 000 melaka lOshiputu oya li ya yandjwa moule ashike weemwedi dinini. Kakele kaasho, Oshungonangelo yOshiputu oya li ya hovela noshifo shaNovemba-Desemba 1923.
Omumwatate George Young okwa li a ya komumwameme Sarah Ferguson, nOshungonangelo oya ti: “Omumwameme okwa li e uya mokanduda omo hamu yakulilwa ovaenda nopefimbo opo ka li ta popi sha. Okwa kwata omumwatate Young meke noku mu konenena nawa moshipala, opo nee xuuninwa okwe mu pula ta ti: ‘Oove ngoo shili Omupashukili omweendi?’” Ye novana vaye vamwe ova li va ninginifwa diva. Okwa kala a teelela oule womido 25 a ninginifwe. Oshungonangelo yefiku 1 Auguste 1924, oya popya kutya ovanhu 50 ova li va ninginifwa moBrasilia, unene tuu moRio de Janeiro.
Paife eshi pa pita eedula 90, inatu pumbwa tu pule vali kutya: “Ongahelipi shi na sha nOvabrasilia nOvaamerika lokOlukadi aveshe?” Kunena, Eendombwedi daJehova di dulife 760 000 otadi udifa onghundana iwa moBrasilia. MuAmerika lokOlukadi, etumwalaka lOuhamba otali udifwa mOshiputu, mOshispania nomomalaka mahapu oshidalelwamo. Osho Sarah Ferguson a popile mo 1915 oshoshili: ‘Opa li pe na oilonga yeteyo ihapu i na okulongwa.’—Ouyelele oo owa kufwa meemhungulilo detu moBrasilia.
^ okat. 6 Exupipiko I.B.S.A. otali ti, International Bible Students Association (Ehangano lOvakonakoni vOmbibeli voPaiwana).


text:
Eliudo loye ohali ku wilike ngoo monghedi i shii okulineekelwa?
“Efikilo lekumaido olo ohole tai di momutima wa yela nomeliudo liwa.” — 1 TIMOTEUS 1:5.
OMAIMBILO: 57, 48
1, 2. Olyelye e tu pa eliudo, nomolwashike hatu dulu okupandula eshi tu li na?
JEHOVA KALUNGA okwa shita ovanhu ve na emanguluko lokuninga omatokolo. Opo Jehova e tu kwafele tu ninge omatokolo e li mondjila, okwe tu shitila omuwiliki. Omuwiliki oo oha ifanwa eliudo, oukwatya oo tu na momitima, wokuyoolola pokati kaasho shi li mondjila naasho sha puka. Ngeenge ohatu longifa eliudo letu monghedi ya yuka, otali dulu oku tu kwafela tu longe ouwa notu henuke osho shii. Eliudo letu oli li oumbangi kutya Jehova oku tu hole nokwa hala tu pondole.
2 Ovanhu vamwe kunena ohava longo ouwa nohava henuka okulonga owii nonande kave shii omifikamhango dOmbibeli. (Lesha Ovaroma 2:14, 15.) Omolwashike mbela? Omolweliudo lavo. Ohali kwafele ovanhu vahapu vaha longe owii. Diladila ashike kutya ngeno ounyuni owa nyonauka shi fike peni, ngeno ovanhu kava li ve na eliudo! Otashi dulika ngeno hatu udu oinima ii neenghono shi dulife oyo hatu udu kunena. Inatu pandula tuu eshi Jehova a shitila ovanhu eliudo!
Ongahelipi eliudo la deulwa nawa tali dulu oku tu kwafela ngeenge twa pumbwa okuninga omatokolo?
3. Ongahelipi eliudo letu tali dulu oku tu kwafela meongalo?
3 Ovanhu vahapu ihava diladila kombinga yokudeula eliudo lavo. Ashike ovapiya vaJehova ova hala eliudo lavo li kale tali longo nawa molwaashi otali dulu oku va kwafela va kaleke po oukumwe meongalo. Otwa hala eliudo letu li kale tali tu dimbulukifa omifikamhango dOmbibeli di na sha naasho shi li mondjila naasho sha puka, osho shiwa naasho shii. Ashike opo tu deule notu longife eliudo letu, otu na okuninga shihapu shihe fi ashike okulihonga osho Ombibeli tai ti. Otu na okukala tu hole omifikamhango daKalunga nokukala twa tomhwa kutya otadi tu etele ouwa. Paulus okwa ti: “Efikilo lekumaido olo ohole tai di momutima wa yela nomeliudo liwa [nomeitavelo] li he noihelele.” (1 Timoteus 1:5) Ngeenge otwa deula eliudo letu nokuwilikwa kulo, ohole yetu yokuhola Jehova otai ka kala yomoule neitavelo letu muye otali ka kala la kola. Onghedi omo hatu longifa eliudo letu otai ka ulika kutya otu na ekwatafano lopofingo naJehova nonokutya otwa hala okudulika kuye shi fike peni. Eliudo letu ohali ulike yo kutya fye ovanhu naanaa va tya ngahelipi.
4. Ongahelipi hatu dulu okudeula eliudo letu?
4 Mbela ongahelipi hatu dulu okudeula eliudo letu? Otwa pumbwa okukonakona Ombibeli pandjikilile, okudilonga kwaasho twa lesha nokupula Jehova e tu kwafele tu tule moilonga osho twe lihonga. Osho osha hala kutya otu na okuninga shihapu shihe fi ashike okukala tu na eshiivo notu shii eemhango. Ngeenge hatu konakona Ombibeli, elalakano letu olo okushiiva Jehova nawa. Ohatu ka shiiva kutya Omunhu a tya ngahelipi nonokutya oku hole noku tonde shike. Eshi hatu lihongo shihapu kombinga yaJehova, mokweendela ko kwefimbo eliudo letu otali ka kala hali tu lombwele diva kutya oinima ilipi i li mondjila naayo ya puka koshipala shaye. Ngeenge otwa deula eliudo letu nawanawa, ohatu ka kala hatu diladila ngaashi Jehova.
5. Oshike hatu ka kundafana moshitukulwa eshi?
5 Otashi dulika tu lipule kutya: Eliudo la deulikikika otali dulu ngahelipi oku tu kwafela ngeenge twa pumbwa okuninga omatokolo? Ongahelipi hatu dulu okuulika kutya otwa fimaneka eliudo lOvakriste vakwetu? Ongahelipi eliudo letu tali dulu oku tu linyengifa tu longe osho sha yuka? Natu ka kundafaneni oinima itatu omo twa pumbwa eliudo la deulikika: (1) okufila oshisho oukolele, (2) omalihafifo, nosho yo (3) oilonga yetu yokuudifa.
KALA U NA ONDJELE
6. Omatokolo elipi hatu ningi e na sha nokufila oshisho oukolele wetu?
6 Ombibeli oye tu lombwela tu henuke oinima oyo tai tu etele oshiponga notu kale tu na ondjele moinima ngaashi okulya nokunwa. (Omayeletumbulo 23:20; 2 Ovakorinto 7:1) Okudulika komayele Ombibeli, otaa dulu oku tu kwafela tu kaleke po oukolele wetu. Ashike ohatu ka vela ngoo nokukulupa. Omatokolo elipi twa pumbwa okuninga? Moilongo imwe, omu na omiti dakwalukeshe nosho yo omauhaku amwe vali. Oitaimbelewa ohai yakula pandjikilile eenhumwafo da dja kovamwatate novamwameme tava pula kombinga yomauhaku e lili noku lili. Vahapu ohava pula kutya: “Omupiya waJehova ota dulu ngoo okutambula ko ouhaku wonhumba ile wongadi?”
7. Ongahelipi hatu dulu okuninga omatokolo e na sha nohonde?
7 Oshitaimbelewa ile ovakulunhuongalo kave na eenghonopangelo dokutokolela Omukriste shi na sha nouhaku, nokuli nonande oku pule kutya na ninge po shike. (Ovagalati 6:5) Ashike ovakulunhuongalo otava dulu okupopya osho Jehova a ti opo va kwafele Omukriste a ninge etokolo li li pandunge. Pashihopaenenwa, Kalunga okwe tu pa oshipango kutya natu lidilike ohonde. (Oilonga 15:29) Oshipango osho otashi kwafele Ovakriste va ude ko kutya kave na okutambula ko ouhaku oo wa kwatela mo okutulwa ohonde ya wana po ile shimwe shomoitukulwa yayo ine. Ouyelele oo otau dulu nokuli okunwefa mo eliudo lOmukriste ngeenge ta tokola kutya na tambule ko outukulwa vanininini ovo va kufwa moitukulwa inhe inene yohonde ile hasho. * (Tala eshangelo lopedu.) Omayele amwe Ombibeli elipi taa dulu oku tu kwafela tu ninge omatokolo e li pandunge e na sha nouhaku?
8. Ongahelipi Ovafilippi 4:5 tava dulu oku tu kwafela tu ninge omatokolo e li pandunge e na sha nokufila oshisho oukolele?
8 Omayeletumbulo 14:15 otaa ti: “Omushima ta itavele ondjovo keshe, ndelenee omunamayele ta diinine eenghatu daye.” Kunena, otashi dulika omikifi dimwe kadi na ouhaku u shiivike. Onghee hano, otwa pumbwa okukala twa lungama shi na sha nomauhaku oo taku tiwa kutya ohaa hakula omukifi wonhumba, ndele kae na oumbangi oo tau ulike kutya okwa pondola shili. Paulus okwa ti: “Olune leni nali shiivike kovanhu aveshe.” (Ovafilippi 4:5) Olune ile tu tye ondjele otai ke tu kwafela tu kale hatu yandje elitulemo kokulongela Jehova ponhele yokuyandja elitulemo koinima i na sha noukolele. Ngeenge otwa kala twa lenga okufila oshisho oukolele wetu monghalamwenyo, oshi na oupu tu kwatwe koikala yokuliholamwene. (Ovafilippi 2:4) Otu shii kutya itatu dulu okukala tu na oukolele wa wanenena monghalelo ei. Onghee hano, kala wa lenga okulongela Jehova monghalamwenyo yoye. — Lesha Ovafilippi 1:10.
9. Ovaroma 14:13, 19 otave tu kwafele ngahelipi ngeenge hatu ningi omatokolo e na sha noukolele, noshike tashi dulika shi nyone po oukumwe wetu?
9 Omukriste oo e na ondjele ita ka kondjifa vamwe va ninge osho ta diladila kutya osho shiwa. Moshilongo shimwe, ovalihomboli vamwe ova li tava ladipike vamwe va nwe eepela deevitamine nova kale tava li oikulya yonhumba yokondadalunde. Ova li va tomha ovamwatate vamwe va ninge ngaho, ndele vamwe kava li va dimina. Eshi eepela noikulya inai eta oidjemo iwa, ovamwatate novamwameme vahapu ova li va handuka. Ovalihomboli ovo ova li ve na oufemba wokuhoolola vo vene okulongifa eepela deevitamine nokulya oikulya yonhumba. Ndele mbela osha li ngoo pandjele okunyona po oukumwe weongalo omolwokufila oshisho oukolele? MuRoma shonale, Ovakriste vamwe ova li ve na omataleko a yoolokafana e na sha noikulya nomadano onhumba. Mbela Paulus okwa li e va pa omayele elipi? Okwa ti: “Umwe e wete efiku limwe li dule likwao, ndele mukwao oha tale omafiku aeshe a [faafana]. Keshe umwe na kale a pama momayele aye.” Natu kaleni twa lungama opo tu henuke okufininika vamwe va ninge oshinima osho eliudo lavo itali va pitike va ninge. — Lesha Ovaroma 14:5, 13, 15, 19, 20.
Kala wa pitifa komesho okulongela Jehova monghalamwenyo yoye
10. Omolwashike tu na okufimaneka omatokolo opaumwene avamwe? (Tala efano pehovelo loshitukulwa.)
10 Omafimbo amwe otashi dulika tuha kale tu udite ko kutya omolwashike umwe meongalo a ninga etokolo lonhumba moshinima shopaumwene. Mbela otu na okuninga po shike? Inatu endelela oku mu tokola ile tu mu kondjife a lundulule omadiladilo aye. Otashi dulika omunhu a tya ngaho a pumbwa okudeula natango eliudo laye, ile pamwe eliudo laye li na unene ouxwenge. (1 Ovakorinto 8:11, 12) Ile pamwe eliudo letu olo inali deuka naanaa nawa. Ngeenge tashi uya pokufila oshisho oukolele nosho yo poinima imwe vali, keshe umwe womufye okwa pumbwa okuninga omatokolo kuye mwene nokuhumbata oilanduliko yomatokolo aye.
HAFELA OMALIHAFIFO
11, 12. Ombibeli otai tu kwafele ngahelipi tu hoolole omalihafifo pandunge?
11 Jehova okwe tu shita monghedi omo hatu dulu okuhafela omalihafifo nokumona ouwa muo. Salomo okwa ti kutya ope na ‘efimbo lokuyola nefimbo lokutanha nehafo.’ (Omuudifi 3:4) Ashike hamalihafifo aeshe e na ouwa, haa tulumukifa, ile haa pepaleke. Otwa pumbwa yo okuhenuka okulongifa efimbo lihapu momalihafifo. Ongahelipi eliudo letu tali dulu oku tu kwafela tu hafele notu mone ouwa momalihafifo oo Jehova a hokwa?
‘Eliudo lange ohali londwele nge ngoo ngeenge handi yelekwa?’
12 Ombibeli oye tu londwela tu henuke “oilonga yombelela.” Oilonga oyo oya kwatela mo “oluhaelo, oihole, onyata, okukalela olwisho loipala, oukalele woikalunga, oundudu, etondafano, eemhata, oukodi, ehandu, omashilafano, [omaliyalafano], oimhanga; efupa, omadipao, oukolwe, eenhingo naikwao ya fa ei.” Paulus okwa ti kutya “ava tava longo oilonga ya tya ngaha, itava ka fyuulula ouhamba waKalunga.” (Ovagalati 5:19-21) Hano natu lipule kutya: ‘Mbela eliudo lange ohali kwafele nge ngoo ndi henuke omaudano oo a kwatela mo ehandu, omhepo yefiyafanepo, omhepo youkwashiwana, ile elongifo leenghono? Mbela eliudo lange ohali londwele nge ngoo ngeenge handi yelekwa ndi tale eefilima odo di na omafano oipala ile odo tadi xwaxwameke oluhaelo, oukolwe, ile oumhulile?’
13. Omayele oo e li mu 1 Timoteus 4:8 nosho yo mOmayeletumbulo 13:20 otae tu kwafele ngahelipi ngeenge tashi uya pomalihafifo?
13 Omafinamhango Ombibeli otaa dulu oku tu kwafela tu deule eliudo letu ngeenge tashi uya pomalihafifo. Pashihopaenenwa, Ombibeli oya ti kutya “edeulo lokolutu oli nekwafo lixupi.” (1 Timoteus 4:8) Vahapu ove udite kutya okuninga omalideulo pandjikilile ohaku tulumukifa nohaku xumifa komesho oukolele muwa. Ndele mbela ongahelipi ngeenge otwa hala okuninga omalideulo tu li ongudu? Mbela oshi na ngoo oshilonga kutya ohatu ningi omalideulo noolyelye? Omayeletumbulo 13:20 otaa ti: “Kala nokweenda novanongo, opo nee naave yo u ninge omunongo. Ndelenee ou ha endafana novashima, ota ka laipala.” Osho otashi ulike kutya osha fimana okulandula eliudo letu la deulwa kOmbibeli ngeenge hatu hoolola omalihafifo.
14. Ongahelipi oukwaneumbo umwe wa tula moilonga Ovaroma 14:2-4?
14 Christian naDaniela ove na ovanakadona vavali vomido omulongo nasha. Christian okwa ti: “Efiku limwe pElongelokalunga lOukwaneumbo wetu, otwa li twa kundafana kombinga yomalihafifo. Otwa li twa kundafana kutya eenghedi dimwe dokulihafifa oda koshoka, ofimbo dimwe inadi koshoka. Oolyelye tu na okutala ko ve li ookaume vawa? Okamonakadona ketu kamwe oka li ka popya kutya pefimbo lokafudo kofikola yavo, ovanyasha vamwe vEendombwedi ova li tava ningi oinima oyo ka li ka diladila kutya inai koshoka. Osho osha li she ka ningifa nako ka kale ka hala okuninga oinima oyo. Otwa li twa tomhafana nako kutya keshe umwe womufye oku na eliudo, notu na okuwilikwa kulo ngeenge hatu tokola osho tu na okuninga nonokutya otu na oku shi ninga noolyelye.” — Lesha Ovaroma 14:2-4.
15. Ongahelipi Mateus 6:33 te tu kwafele ngeenge hatu unganeke omalihafifo?
15 Oho longifa efimbo li fike peni momalihafifo? Owa pitifa ngoo komesho oinima ngaashi okwoongala, oilonga yomomapya, ekonakonombibeli, ile owa pitifa komesho omalihafifo monghalamwenyo yoye? Oshike sha fimanenena kwoove? Jesus okwa ti: “Kongeni tete ouhamba waKalunga nouyuki waye, opo tamu wedelwa ko ei aishe.” (Mateus 6:33) Ngeenge to tokola kutya oto longifa ngahelipi efimbo loye, mbela eliudo loye ohali ku dimbulukifa ngoo omayele aJesus oo?
OTWE LINYENGIFWA TU UDIFE
16. Ongahelipi eliudo letu hali tu linyengifa tu udife?
16 Eliudo la deulwa ihali tu londwele ashike tuha ninge oinima ya puka, ndele ohali tu linyengifa yo tu longe ouwa. Ouwa umwe oo okuudifa eumbo neumbo nosho yo okuyandja oundombwedi wohangelela. Paulus osho a li a ninga ngaho. Okwa ti: “Muame ndi nefininiko, woo aame, ngenge itandi li udifa!” (1 Ovakorinto 9:16) Ngeenge otwa hopaenene Paulus, ohatu ka kala tu na eliudo liwa, tu shii kutya ohatu longo osho sha yuka. Eshi hatu udifile vamwe onghundana iwa, oshihopaenenwa shetu otashi ka kuma omitima davo. Paulus okwa ti: “Mokuholola oshili otu nelipopilo keliudo keshe lomunhu koshipala shaKalunga.” — 2 Ovakorinto 4:2.
17. Ongahelipi omumwameme umwe omunyasha a li a wilikwa keliudo laye la deulwa kOmbibeli?
17 Eshi Jacqueline a li e na omido 16, okwa li e lihonga oshihongwa shoushiivimwenyo (biology) mofikola. Ashike ovanafikola ova li tava hongwa kombinga yehongo loevolusi. “Eliudo lange kala li la pitika nge ndi kufe ombinga pauyadi meenghundafana domongudu ngaashi handi ningi shito. Kanda li handi dulu okuyambidida ehongo loevolusi. Onda li nda ya komuhongi ndele handi mu yelifile eitavelo lange. Shikumwifa, omuhongi okwa li a ulika omhepo youkaume, ndele ta pe nge omhito ndi popye nongudu aishe kombinga yeshito.” Jacqueline okwa li a hafa eshi e shii kutya okwa pwilikina keliudo laye la deulwa kOmbibeli. Mbela eliudo loye ohali ku linyengifa ngoo u longe osho sha yuka?
18. Omolwashike twa hala okukala tu na eliudo liwa noli shii okulineekelwa?
18 Otwa hala okudulika komafinamhango nokomifikamhango daJehova. Eliudo letu otali dulu oku tu kwafela tu pondole okuninga ngaho. Ngeenge otwa kala hatu konakona Eendjovo daKalunga pandjikilile, hatu dilonga nokutula moilonga osho hatu lihongo, kungaho ohatu deula eliudo letu. Opo nee oshali oyo ikumwifi otai ka kala tai tu wilike monghedi i shii okulineekelwa monghalamwenyo yetu yopaKriste.
^ okat. 7 Tala “Omapulo a dja kovaleshi” mOshungonangelo yOshiingilisha yo 15 Juni 2004, epandja 29-31.


text:
Eenhetekelindjovo
Onhumwafo ya dja kolutuwiliki
Kovamwatate novamwameme ovaholike:
Omido dinini da pita, mOshungonangelo yomoukalele omwa kala hamu holoka oitukulwa ipe i na oshipalanyole “Natu hopaeneneni eitavelo lavo.” Okudja opo otwa kala hatu hafele oitukulwa oyo ya kala hai piti omalufe.
Mbela ovaleshi ove uditile ngahelipi oitukulwa oyo? Omukainhu umwe eshi a lesha oshitukulwa tashi popi kombinga yaMarta, okwa shanga a ti: “Onda yola eshi nde shi lesha molwaashi naame ondi li ngaashi ye, alushe ohandi kala nda hala okuyakula ovaenda nokukala nde lipyakidila ndele efimbo limwe ohandi dimbwa okweefa po omalipyakidilo opo ndi hafele pamwe nookaume kange.” Omunyasha umwe womido 15 okwa li a fika pexulifodiladilo shi na sha nehokololo laEster a ti: “Otashi dulika tu kale hatu yandje elitulemo lihapu koidjalomwa nokoinima oyo opo ya kondo. Oshoshili kutya otwa pumbwa okukala tu na omidjalo da, ashike inatu hala okukala tuhe na ondjele.” Okwa weda ko vali a ti: “Jehova oha tale kounhu wetu womeni.” Oshitukulwa osho tashi popi kombinga yomuyapostoli Petrus oshe linyengifa omumwameme umwe omuKriste nokwa popya a ti: “Onda li ndi udite nda kwatelwa mo filufilu mehokololo nonda li ndi udite nda fa opo nda li. Onda li nda longifa omaliudo opo ndi kale ndi udite kutya ehokololo ola yuka peni.”
Ovaleshi ovo nosho yo vakwao vahapu ovo va shanga va ulike olupandu lavo omolwoitukulwa oyo, otava koleke osho omuyapostoli Paulus a li a shanga nalenale a ti: “Keshe eshi sha shangwa nale, osha shangelwa elongo letu.” (Rom. 15:4) Jehova okwa shangifa omahokololo oo mOmbibeli opo e tu honge oilihongomwa ya fimana. Kashi na nee mbudi kutya otwa kala moshili efimbo li fike peni, atusheni ohatu dulu okulihonga kuo.
Ohatu mu ladipike mu leshe embo eli diva ngaashi tashi dulika. Otamu dulu oku li kwatela mo mElongelokalunga lOukwaneumbo weni, notwe lineekela kutya ounona navo otave ke li hafela. Eshi tali ka konakonwa pEkonakonombibeli lEongalo, inamu faula nande muha pitililwe po. Li konakoneni nawa nefimbo ndele inamu tondoka mo ashike. Kala wa fa u wete oiningwanima eshi tai ningwa nokukala wa fa u udite wa kwatelwa mo pamaliudo. Kendabala okukala u udite ngaashi ovanhu ovo va popiwa mOmbibeli va li ve udite, kala yo wa fa u wete oinima oyo va li ve wete. Yelakanifa nghee va li ve linyenga keenghalo odo va li va shakeneka nanghee ove tashi dulika ngeno we linyenga.
Otwa hafa neenghono okutukulilafana nanye ouyelele oo u li moshishangomwa eshi. Otwe lineekela otau ka kala enangekonoupuna kunye pamwe nomaukwaneumbo eni. Otu mu hole nohole inene notwe mu halela ehafo nombili,
Olutuwiliki lEendombwedi daJehova


text:
OUYELELE WA FIMANENENA WONDJOKONONA YEENDOMBWEDI DAJEHOVA
Ova li va kanyatela oudiinini wavo “mefimbo leyeleko”
ESHI Oita yOtete yOunyuni ya hovela mo 1914, ovanhu vahapu ova li va didilika kutya Ovakonakoni vOmbibeli ihava kufa ombinga moita. (Jes. 2:2-4; Joh. 18:36; Ef. 6:12) Ongahelipi shi na sha novamwatate vokoBritania?
Mo 1916 opa li pa totwa omhango i na sha nokukondjifila moukwaita ovalumenhu inava hombola ovo ve li pomido 18-40. Omhango oyo kaya li ya kwatela mo ovo inava hala okuya moita omolwomatomheno okolela e na sha neitavelo lavo ile eenghedi davo. Epangelo ola li la tota po eekomitiye dokutokola kutya olyelye ta pewa epitikilo lokuhaya moita nofiyo oposhitwa shilipi.
Meni lefimbo lixupi, Ovakonakoni vOmbibeli 40 ova li va idililwa meedolongo dopaukwaita, nava-8 ova li va tuminwa kolwoodi koFransa. Eenghatu da tya ngaho dihe li pauyuki oda li de linyengifa ovamwatate vomuBritania va shangele onhumwafo Omuprima wedina Herbert Asquith i na sha nokwiidililwa modolongo kwovamwaxe, pamwe nomukanda oo wa shainwa kovanhu 5 500.
Ova li va uda kutya ovamwatate vahetatu ovo va tuminwa kolwoodi koFransa ova tokolelwa efyo molwaashi inava hala okulwa. Ndele fimbo va li momukweyo va ka yashwe ngeno, ehandukilo lavo ola li la lundululwa, nova tokolelwa omido 10 modolongo. Opo nee, ova li va shunifwa koEngland opo va ka longifwe meedolongo dovakwashiwana.
Eshi oita ya ka pindjala, omhango yokufininikila ovanhu moukwaita oya ka kwatela mo novalumenhu ovo va hombola. Omukonakoni wOmbibeli oo a li yo ondokotola wedina Henry Hudson okwa li ta tamanekwa moshikoya shimwe koManchester, muEngland. Mo 3 Auguste 1916, omhangu oya ti kutya oku na ondjo, ye mu futifa noya li ye mu yandja momake etangwakaita. Pefimbo opo tuu opo, omumwatate umwe naye okwa li ta pangulwa moEdinburgh, muScotland. Omumwatate oo James Frederick Scott, womido 25 oo a li omutandavelifi woileshomwa, ka li a monika ondjo. Epangelo ola li la ekelashi oshibofa osho, ashike ola ka ungaunga nashimwe va li moLondon. Pomhito oyo, omumwatate wedina Herbert Kipps okwa li a monika ondjo nokwa futifwa ndele ta yandjwa momake etangakwaita.
MuSeptemba 1916, ovamwatate ve fike po 264 ova li va ninga eindilo opo va haye moukwaita. Va-5 vomuvo ova li va pewa epitikilo lokuhaya moukwaita, 154 ova li va pewa va longe oilonga idjuu neenghono, 23 ova li va pewa oilonga ya pamba oukwaita ndele kai fi yokulwa, 82 ova li va yandjwa momake ovakwaita navamwe ova li va hepekwa ndele tava idililwa modolongo. Ovakwashiwana kava li va hafela omahepeko a tya ngaho, nomolwaasho epangelo ola li la kufa mo ovamwatate ovo meedolongo dovakwaita noku va twala va ka longe keekamba daaveshe.
Edgar Clay naPryce Hughes, oo lwanima a ka ninga omupashukili woshitaimbelewa shaBritania, okwa li a pewa a longe kondama yaWales. Ofimbo Herbert Senior umwe womwaavo vahetatu va alulilwa kuFransa, okwa li a tumwa kodolongo yaWakefield, moYorkshire. Ovakonakoni vOmbibeli vahapu ova li va tuminwa kodolongo yaDartmoor, nomwa ka kala mu yadi ovo va anya okuya moukwaita.
Frank Platt, Omukonakoni wOmbibeli oo a li a anya okuya moukwaita, okwa li a tuminwa kolwoodi oko a ka hepekwa neenghono oule wefimbo. Padgett oo e ke lihonga oshili konima eshi elombwelo lokukondjifila ovalumenhu moita la yandjwa, naye okwa li a hepekwa neenghono kovakwaita eshi a anya okuya moukwaita.
Nonande pefimbo opo ovamwatate otashi dulika kava li ve udite ko lela omufika wetu wopaKriste wokuhakufa ombinga moinima yopapolitika, ova li va kendabala okuhafifa Jehova Kalunga. Ovo va tumbulwa komadina moshitukulwa eshi ove tu tulila po oshihopaenenwa shiwa shokuhakufa ombinga moinima yopapolitika, naunene tuu ‘pefimbo leyeleko.’ (Eh. 3:10) — Ouyelele oo owa kufwa meemhungulilo detu moBritania.


text:
EHOKOLOLO 30
Oshixwa sheno sha tema omundilo
EFIKU limwe, Moses okwa li e uya okulifa eedi daxemweno popepi nomhunda yaHoreb. Ohaluka, okwa mona oshixwa sheno sha tema omundilo, ndele itashi lungwina po.
Osha yela kutya Moses okwa li e shi kuminwa neenghono. Okwa ti: ‘Nandi ehene popepi noshixwa osho ndi shi tale nawa.’ Eshi e uya popepi, okwa uda ondaka ya dja moshixwa osho tai ti: ‘Ino ehena popepi. Dula ko eenghaku keemhadi doye, osheshi onhele apa u li oiyapuki.’ Kalunga oye a li ta popi naMoses okupitila momweengeli. Onghee hano, Moses okwa uvika oshipala shaye.
Opo nee Kalunga okwa tya kuye: ‘Onda mona okuhepekwa kwoshiwana shange Israel muEgipti. Onda hala oku shi mangulula. Onghee hano, ohandi ke ku tuma u ke shi pitife mo muEgipti.’ Jehova okwa li a hala okutwala oshiwana shaye kedu liwa laKanaan.
Ndele Moses okwa nyamukula a ti: ‘Ame nghi fi sha. Osho ohandi dulu oku shi ninga ngahelipi? Ngeenge onda i, ndele Ovaisrael tava pula nge kutya, “Olyelye e ku tuma?” ohandi ka tya shike?’
Kalunga okwa nyamukula a ti: ‘Oto ke va lombwela to ti, “Onda tumwa kuJEHOVA, Kalunga kaAbraham, Isak naJakob.”’ Jehova okwa twikila ko ta ti: ‘Olo olo edina lange fiyo alushe.’
Moses okwa pula vali a ti: ‘Ongahelipi ngeenge inava hala okwiitavela kutya oove wa tuma nge?’
Kalunga okwe mu pula a ti: ‘Oshike osho u kwete meke loye?’
Moses okwa nyamukula a ti: ‘Ondi kwete onhaili.’
Opo nee Kalunga okwe mu lombwela a ti: ‘Kupula onhaili yoye pedu.’ Eshi Moses a kupula onhaili yaye pedu, oya shituka eyoka. Natango, Jehova okwa lombwela Moses a ti: ‘Shitika eke loye koshi yonghwapa.’ Eshi Moses a kufa eke laye koshi yonghwapa, ola li la toka too la fa eemhawe nola li tali monika la fa la kwatwa koudu woshilundu. Moses okwa li a pewa natango eenghono kuJehova opo a dule oku ka longa oshikumwifilonga oshititatu. Hauxuuninwa, Jehova okwa lombwela Moses a ti: ‘Ngeenge owa longo oikumwifilonga aishe oyo, Ovaisrael otava ka itavela kutya aame nde ku tuma.’
Konima yaasho, Moses okwa ya keumbo ndele ta pula Jetro ta ti: ‘Efe nge ndi shune kovapambele vange kuEgipti ndi ka tale kutya ove li po ngahelipi.’ Onghee hano, Jetro okwa lekela Moses nombili, na Moses okwa ya molweendo laye lokushuna kuEgipti.


text:
EHOKOLOLO 58
David naGoljat
OVAFILISTI ova li natango ve uya okulwifa Ovaisrael. Pefimbo olo, ovanamati vaIsai vatatu ava vovakulunhu ova li metangakwaita laSaul. Efiku limwe, Isai okwa li a tuma David kovamwaxe a ti: ‘Kufa oilya nomingome u twale kovamwaxo. Tala yo kutya ove li po ngahelipi.’
Eshi David a fika ponhanda yovakwaita vaSaul, okwa lotokela konhele yolwoodi a ka konge ovamwaxe. Okwa hanga ko omutongolume Omufilisti e uya okusheka Ovaisrael. Omutongolume oo okwa kala ta sheke Ovaisrael ongula nokonguloshi oule womafiku 40. Okwa kala ta ingida mokule ta ti: ‘Hoololeni umwe womovalumenhu veni e uye a lwife nge. Ngeenge okwa dulu nge eenghono ndele ta dipaa nge, ohatu ka ninga ovapika veni. Ndele ngeenge onde mu findi, ndele handi mu dipaa, nye otamu ka ninga ovapika vetu. Ohandi mu shongo mu hoolole umwe e uye a lwife nge.’
David okwa pula ovakwaita vamwe a ti: ‘Omulumenhu ou ta ka dipaa Omufilisti oo ndele ta kufa oshiwana shaIsrael ohoni ota ka pewa shike?’
Omukwaita umwe okwe mu lombwela a ti: ‘Saul okwa udaneka kutya ota ka pa omulumenhu oo ta dipaa Omufilisti oinima ihapu. Ota ka pewa yo nomonakadona waSaul a ninge omukulukadi waye.’
Ashike Ovaisrael aveshe ova li va tila Goljat, molwaashi okwa li e na olutu linene. Goljat okwa li e na oule hanga weemeta nhatu, nokwa li natango e na omukwaita oo kwa li ha humbata oshikelelifo shaye.
Ovakwaita vamwe ova li va ya ndele tava lombwele Saul kutya David okwa hala oku ka lwifa Goljat. Ndelenee Saul okwa lombwela David a ti: ‘Ove ito dulu nande okulwifa Omufilisti a tya ngaho. Ove okamatyona natango, ofimbo Goljat okwa kala moukwaita onghalamwenyo yaye aishe.’ David okwa nyamukula Saul a ti: ‘Ame onda dipaa emwangha nonghoshi oyo ya li ya kwata po odi yatate. Omufilisti ou naye ohandi ke mu ninga ngaashi nda ningile emwangha nonghoshi. Jehova ota ka kwafela nge.’ Opo nee Saul okwa tya kuye: ‘Inda hano, Jehova na kale pamwe naave.’
David okwa ya pokamulonga ndele ta toola po oumanya vatano va fefengwa nawa. Okwe va tula mekutu laye lokuhumbata oinima yaye. Opo nee, okwa kufa oshiumbifo shaye ndele ta i a ka shakeneke omutongolume. Eshi Goljat a mona David, okwa li e mu dina neenghono. Okwa li ta diladila kutya ota ka dipaa David noupu.
Goljat okwa lombwela David a ti: ‘Ila ashike kwaame, ndele ame ohandi ka yandja olutu loye koudila nokoifitukuti li ninge eendja.’ Ndele David okwe mu nyamukula a ti: ‘Ove oto uya kwaame u kwete eonga, neongamukonda nomukonda, ndele ame ohandi uya kwoove medina laJehova. Onena tuu eli, Jehova ote ke ku yandja meke lange, ndi ku dipae.’
Opo nee, David okwa lotoka a yuka kuGoljat ndele ta kufa okamanya mekutu laye, ta lukile oshiumbifo shaye nokwe ka umba neenghono daye adishe. Okamanya oko oka ya ka yukilila ndele ta ka denge Goljat mombaba yoshipala, ndele ta wile poshi nokufya. Eshi Ovafilisti va mona kutya ofule yavo oya fya, aveshe ova piluka ndele tava i onhapo. Ovaisrael ova taataa Ovafilisti nova li va findana po olwoodi olo.


text:
OSHIPALANYOLE SHOKOMBADA | KALUNGA OHA TALE KO NGAHELIPI OITA?
Etaleko laKalunga li na sha noita mefelemudo lotete
Ovanhu ova kala tava hepekwa. Ngaashi ooxekulululwa, Ovajuda vomefelemudo lotete ova kala nokwiilikana kuKalunga va mone epepelelo omolwomafininiko oo a li taa dilile kOuhamba waRoma. Lwanima ova ka uda kombinga yaJesus. Mbela okwa li ngoo ta ka ulika kutya oye Messias omuudanekwa? Vahapu okwa li ‘ve mu lineekela kutya Oye ta ka kulila Ovaisrael’ komafininiko Ovaroma. (Lukas 24:21) Ashike kava li va mona epepelelo. Ponhele yaasho, mo 70 O.P., omatangakwaita aRoma okwa li e uya ndele taa hanauna po Jerusalem notembeli yasho.
Oshike sha li sha ningwa po? Omolwashike Kalunga ina lwa ponhele yOvajuda ngaashi pefimbo lonale? Ile omolwashike ineva pitika ve va lwife opo va manguluke momafininiko? Mbela etaleko laKalunga li na sha noita ola lunduluka? Ahowe. Ashike Ovajuda ova li va lunduluka. Ova li va efa po Omona waKalunga, Jesus, oo e li Messias. (Oilonga 2:36) Onghee hano, ova li va kanifa ekwatafano le likalekelwa olo va li ve na naKalunga. — Mateus 23:37, 38.
Ovajuda inava kala vali meameno nokuli naashi va ka ya mEdu lEudaneko, noinava mona vali oufembanghenda wokulwa oita oyo i li metwokumwe nehalo laKalunga. Ngaashi Jesus a popya, omanangeko noupuna oo va li ve na oku ka mona ngeenge ova kala va hokiwa kuKalunga ove a kufwa ndele taa pewa oshiwana shipe shopamhepo, ‘Israel yaKalunga.’ (Ovagalati 6:16; Mateus 21:43) Eongalo lOvakriste ovo va vaekwa nomhepo ola li la hoololwa li ninge Israel yaKalunga. Ova li va lombwelwa mefelemudo lotete odikilila kutya: ‘Paife omwa ninga oshiwana shaKalunga.’ — 1 Petrus 2:9, 10.
Okudja mefelemudo lotete eshi Ovakriste va ninga “oshiwana shaKalunga,” mbela Kalunga okwa lwa ponhele yavo opo va dje momafininiko Ovaroma? Ile mbela okwa li e va pitika va lwife ovafininiki vavo? Ahowe, ine shi ninga. Omolwashike mbela? Ngeenge tashi uya poita oyo i li metwokumwe nehalo laKalunga, Kalunga mwene oye ha tokola kutya onaini oita oyo tai ka luwa ngaashi twe shi mona moshitukulwa sha tetekela. Kalunga ina lwa ponhele yOvakriste vomefelemudo lotete, noineva pa epitikilo va lwe. Osha yela kutya, efelemudo lotete halo la li efimbo laKalunga lokulwifa ovakolokoshi novafininiki.
Ngaashi ovapiya vaKalunga vonale, Ovakriste ovo ova li ve na okuteelela efimbo laKalunga li fike lokuhanauna po ovakolokoshi novafininiki vavo. Kalunga ka li e va pitika va xulife po oukolokoshi nomafininiko mokulwifa ovatondi vavo. Jesus Kristus okwe shi yelifa nawa momahongo aye. Pashihopaenenwa, ina lombwela ovashikuli vaye va lwe, ponhele yaasho okwa ti: “Holeni ovatondi veni, ilikaneneni ovahepeki veni.” (Mateus 5:44) Mefelemudo lotete eshi Jesus a li ta popi efimbo lokuponokelwa kwaJerusalem komatangakwaita aRoma, okwa li a lombwela ovahongwa vaye va fiye po oshilando nokuya onhapo, naasho osho va li va ninga. — Lukas 21:20, 21.
Omuyapostoli Paulus okwa li yo a nwefwa mo a shange ta ti: ‘Ovaholike, nye vene inamu alulila omunhu owii. Shaashi opa shangwa: Ehandu olange, aame handi futu, Omwene osho ta ti.’ (Ovaroma 12:19) Paulus okwa tofa meendjovo daKalunga odo a popya konima yomido omafele odo tadi hangwa muLeviticus 19:18 nomuDeuteronomion 32:35. Ngaashi twe shi mona moshitukulwa sha tetekela, onghedi imwe oyo Kalunga a li a amena ovapiya vaye pefimbo lonale oku va yambidida moita eshi tava lwifa ovatondi vavo. Eendjovo daPaulus otadi ulike kutya etaleko laKalunga li na sha noita inali lunduluka. Natango mefelemudo lotete, Kalunga okwa li a tala ko sha yuka okulwa ponhele yovapiya vaye nokuxulifa po omafininiko noukolokoshi aushe. Ngaashi pefimbo lonale, Kalunga oye ha tokola kutya onaini oita tai ka luwa nonokutya oolyelye tava ka lwa.
Kalunga ka li a pitika Ovakriste vomefelemudo lotete va lwe. Ndele mbela ongahelipi kunena? Mbela kunena Kalunga okwa pitika ongudu yovanhu vonhumba i lwe? Ile mbela e li olo efimbo laKalunga lokukatuka onghatu nokulwe ponhele yovapiya vaye? Kalunga oha taleko ngahelipi oita kunena? Oshitukulwa shaxuuninwa shoitukulwa ei ya pambafana otashi ka nyamukula omapulo oo.


text:
Mutatu, 17 ya Kupupu
Mahi ankho petupu nawike utyivila okupopia elaka lio va Judeu.—Nee. 13:24.
Tyina tuhanoñgonoka omalongeso Ombimbiliya melaka ekuavo, otyo tyipondola okupaka motyitateka otyinene oupanga wetu na Jeova. Etyi Neemia akondoka ko Jelusalei, wamona okuti ovana vamwe kavetyivili okupopia elaka lio Hebreu. Mokonda ovana ovo ankho kavapondola okunoñgonoka Ondaka ya Huku, oupanga wavo na Jeova ankho ka wapamene. (Nee. 8:2, 8) Ovohe vamwe Ovakristau vakuatesako ewaneno lipopia elaka ekuavo, vaimbuka okuti ovana vavo vetupu oupanga wapama na Jeova. Mokonda yatyi? Tyina tutanga melaka ekuavo, katyitulundu ngatyina tukahi nokutanga melaka lietu muene. Tupu, mokonda katyapepukile okupopia elaka ekuavo, tupondola okuhimbika okusoka okuti efendelo tulingila Jeova hatyipuka tyesukisa unene. Ngotyo, namphila tuna ehando enene liokukuatesako ewaneno lipopia elaka ekuavo, mahi tuesukisa okuamena oupanga wetu na Jeova.—Mat. 4:4. w16.10 2:4-6
Mukuana, 18 ya Kupupu
Ekolelo . . . onthumbi yotyotyili yovipuka vikevelelwa, elekeso liotyotyili liovipuka namphila kavimoneka.—Heb. 11:1.
Ko Vakristau ekolelo otyituwa tyimwe tyakolela. (2 Tes. 3:2) Ngotyo, Jeova wavela kese umwe puvana vemuumbila “otyituwa otyo tyekolelo.” (Rom. 12:3; Gál. 5:22) Tupandula unene Jeova mokonda utuavela ekolelo. Jeova waava Omona wae ehole unene, ngotyo aveho vena ekolelo mu Jesus vapondola okuevelwa ononkhali mbavo. Otyo tyavela omphitilo ovanthu vakale omapanga a Jeova nokukakala nomuenyo uhapu. (João 6:44, 65; Rom. 6:23) Jeova una okankhenda okanene nonthue! Namphila tuvakuankhali tupu tunkhia, mahi Jeova utala okuti tutyivila okulinga ovipuka oviwa. (Sal. 103:10) Wetukuatesako okulilongesa onondaka onongwa konthele ya Jesus notyilikutila tyeyovo. Tyina tuhimbika okukala nekolelo mu Jesus nokumuhetekela, tyituavela omphitilo yokukakala nomuenyo uhapu.—1 João 4:9, 10. w16.10 4:1, 2
Mutano, 19 ya Kupupu
[Paulu wapopilile] ovalongwa onondaka ononyingi mbupameka.—Atos 20:2.
Paulu ankho upopia ovipuka oviwa konthele yovakuatate vae. Mokueenda kuomanima omanyingi walingile oungendi na vamwe povakuatate vae iya ankho uvei nawa, mahi kahonekele konthele yoviponyo viavo. Mahi, ankho uvepanda. Mongeleka, Paulu wapopia konthele ya Timoteo okuti, “omona wange mu Tatekulu, onthyolwe, nayumba onthumbi” tupu ankho una onthumbi yokuti Timoteo makuatesako vakuavo. (1 Cor. 4:17; Fil. 2:19, 20) Paulu wapopila Omawaneno o Korintu okuti Titu “omundyila yange ndyiundapa nae pala omahando enyi.” (2 Cor. 8:23) Tyotyili Timoteo na Titu vapamekelwe unene etyi vatanga onondaka Paulu apopia konthele yavo! Paulu na mundyila yae Barnabe ankho vapakele omuenyo wavo motyiponga opo vakapameke ovakuatate vavo. Mongeleka, ankho vetyii okuti ovanthu ovanyingi mepunda-umbo lio Listra ankho vahandele okuveipaa. Nongotyo, avakondoka-ko opo vakapameke ovalongwa ovape nokuvekuatesako okukala nekolelo mu Jeova. (Atos 14:19-22) Konyima, mo Efesu, etyi Paulu atala okuti ovanthu ovanyingi vanumana, ngwe apameka ovalongwa vakalamo.—Atos 20:1. w16.11 1:10, 11


text:
Ondjokonona yonghalamwenyo
Otwa kala omaume omido 60
Efiku limwe komatango mo 1951 pokulombo, ovalumenhu vane ovanyasha aveshe ve na omido 20 nasha ova li ofika pouhoki moIthaca, shomoNew York, U.S.A. nova li tava dengele keenhele dokokule nehafo ngaashi koMichigan, koIowa nosho yo koCalifornia. Ova li ve na omilombo ditunhula okulombwela vamwe.
MuFebruali mo 1951, ovakokolindjila 122 ova li va fika moSouth Lansing moNew York ve ya kOfikola yaGilead mondodo 17. Mongudu yaavo va li tava ka ninga ovatumwa omwa li mwa kwatelwa Lowell Turner, William (Bill) Kasten, Richard Kelsey nosho yo Ramon Templeton. Lowell naBill ova dja koMichigan, Richard okwa dja kolowa ofimbo Ramon a dja koCalifornia, nova li va panga diva oukaume wopofingo.
Konima yeemwedi 5 lwaapo, keshe umwe okwa li a hafa eshi a uda kutya omumwatate Nathan Knorr wokombelewa ya kula okwa li te uya okupopya novanafikola. Ovamwatate vane ovo va tumbulwa mokatendo ka tetekela ova li va halelela okutuminwa koshilongo shimwe ngeenge otashi shiiva. Ndele pomhito opo ova li tava ka shiivifilwa kutya otava ka tuminwa koilongo ilipi.
Ovanhu ova li va hafa neenghono eshi omumwatate Knorr a li ta popi novanafikola aveshe nokwa li a hovela okushiivifa kutya otava tuminwa peni. Ovamwatate vane ovo va li va tila ovo va ifanwa tete komutune, ndele ova li va pepelelwa eshi xuuninwa va uda kutya ova tuminwa koshilongo shimwe. Ndele mbela openi? Ovanafikola vakwao ova li va kumwa notava pandula omake eshi kwa shiivifwa kutya ova tuminwa koGermany (Ndowishi).
Eendombwedi daJehova keshe pamwe oda li da kuminwa ehokololo li na sha noudiinini wEendombwedi domoNdowishi pefimbo lepangelo laHitler okudja mo 1933 okuyuka komesho. Ovakonakoni vOmbibeli vahapu otava dimbuluka eshi va li va longekida oikutu nosho yo oipakete ya dja kehangano hali ifanwa CARE, opo i tuminwe ovamwaxe vokuEuropa konima yOita Itivali yOunyuni. Oshiwana shaJehova moNdowishi osha tula po oshihopaenenwa sheitavelo la tongomana, shetokolo toko, shouladi nosho yo shokulineekela muJehova. Lowell ota dimbuluka eshi a li ta diladila ta ti: ‘Paife ovamwatate novamwameme ovo ovaholike ohatu ke va shiiva pauhandimwe.’ Nomolwaasho keshe umwe okwa li a tunhukwa nokwa li ta dengele ovapambele vaye nookaume komatango efiku olo.
OLWEENDO LOKUYA KONDOWISHI
Mo 27 Juli 1951, ookaume ovo vane ova li va ya molweendo lokuya kuNdowishi noshikepa yedina Homeland, oyo va londela petuliloshikepa lomulonga womoNew York wedina East River. Olweendo olo ola li la kwata oule womafiku 11. Omumwatate Albert Schroeder, oo a li umwe womovahongi vokoGilead nolwanima okwa ka ninga oshilyo shOlutuwiliki, okwa li e va honga omatumbulo onhumba Oshindowishi. Ookaume ovo vane ova li tava dulu okulihonga shihapu eshi va li molweendo pamwe nOvandowishi vahapu. Ndele mupya munene, ovaendi pamwe navo ova li hava popi eenyapilaka dOshindowishi di lili noku lili. Osho kasha li tuu tashi lyalyakanifa!
Ongula yEtivali lo 7 Auguste, konima eshi ovamwatate ovo ve lididimikila okumbilingwa komalinyengo oshikepa, xuuninwa osho va fiki moHamburg shaNdowishi. Ova li va mona nghee oita oyo ya li ya xula omido 6 da pita ya nyonauna keshe pamwe. Ova li va nyematekwa kwaasho va mona nova li va londa meshina olo la nangala tali ende la yuka koWiesbaden oko kwa li ku na oshitaimbelewa.
Ongula inene yEtitatu, ova li va shakeneka oshikando shotete Ondombwedi moNdowishi, i na edina lOshindowishi. Ondombwedi oyo yedina Hans oya li ye va ila po petulilo leshina noku va twala koBetel, oko e va fiya nomumwameme omunamido oo iha popi Oshiingilisha nandenande. Omumwameme oo okwa li ta diladila kutya ngeenge okwa popi mokule otave ke mu uda. Omumwameme oo okwa li a kenyanana molwaashi nande okwa weda ko kondaka yaye kava li ve uditafane, novamwatate ovo vane navo ova li va kenyanana neenghono. Lwanima omumwatate umwe wedina Erich Frost, omupashukili woshitaimbelewa okwa li e uya kuvo ndele te va popifa nohamu mOshiingilisha. Onghalo oya li tai ende ya yuka kouwa.
Lwopexulilo laAuguste, ookaume ovo vane ova li va kala poshoongalele shoshitukulwa mOshindowishi oshikando shotete, sha li shi na oshipalanyole, “Elongelokalunga la koshoka” sha li sha ningilwa moFrankfurt am Main. Poshoongalele osho opa li ovanhu 47 432 noushili oo kutya ovanhu 2 373 ova li va ninginifwa owa li wa xwameka ouladi wovamwatate ovatumwa nosho yo okukala va halelela okuudifa. Ndele konima yomafiku onhumba, omumwatate Knorr okwa li a popya kutya ovatumwa ovo ove na okukala moBetel nomo ve na okulonga.
Ehafo olo va mona moilonga yavo ole va tomha filufilu va dimine kutya Jehova oku shii alushe osho sha denga mbada
Molwaashi Ramon okwa li a halelela okukala omutumwa, pomhito imwe okwa li a anya okutambula ko eshivo lokuya koBetel mOilongo ya Hangana. Richard naBill navo kava li ve na ediladilo loku ka longa koBetel. Ndele ehafo olo va mona moilonga yavo ole va tomha filufilu va dimine kutya Jehova oku shii alushe osho sha denga mbada. Oshi li pandunge okulandula ewiliko laye ponhele yokuyandja elitulemo komahalo oye mwene. Omunhu keshe oo e lihonga oshilihongomwa osho ota ka kala a hafa okulongela Jehova keshe pamwe nosho yo okulonga oshilonga keshe osho a pewa.
NGHEE TWE LIHONGA OSHINDOWISHI
Oilyo ihapu youkwaneumbo waBetel moNdowishi oya li ya hafa eshi mokati kayo mu na ovaAmerika ovo tava dulu oku va honga Oshiingilisha. Ndele etimaumbwile olo ola li la xula po ombadilila efiku limwe monhele yokulila. Omumwatate Frost okwa li a popya monghedi yaye oyo a shiivika nayo yexwamo mOshindowishi kombinga yoshinima shimwe osho sha li tashi monika sha kwata moiti. Ovanhu vahapu moukwaneumbo ova li va mwena, va tala ashike mouyasha vavo. Ovo vape nonande kava li va uda osho sha popiwa, mokweendela ko kwefimbo ova li va mona kutya oshi na sha navo. Onghee hano, eshi omumwatate Frost a popya mokule nokweendulula lwoikando ta divilike kutya inava popiwa vali navo mOshiingilisha, osha li she va tilifa. Mbela ova li va ninga po shike opo va pupaleke onghalo ya tya ngaho?
Okulya opo kwa li kwa xulila opo novanhu aveshe ova li va endelela va ye keenduda davo. Lwanima, omumwatate umwe okwa li a yelifila ovo vape a ti: “Opo mu tu kwafele, omu na okukala hamu popi Oshindowishi. Nomolwaasho omumwatate Frost a ti kutya kape na oo ta kala ta popi nanye Oshiingilisha fiyo osheshi mwe lihonga Oshindowishi.”
Oukwaneumbo waBetel owa li wa dulika diva. Osho inashi kwafela ashike ovamwatate ovo vape ve lihonge Oshindowishi, ndele oshe va kwafela yo va mone kutya omayele a yandjwa komumwatate omunahole oe na sha nouwa wetu vene, nonande pehovelo ihashi kala shipu oku a tula moilonga. Omayele omumwatate Frost okwa ulika kutya oku na ohokwe moinima yehangano laJehova noku hole ovamwaxe. * Nomolwaasho ovamwatate ovo vane va ka kala ve mu hole.
OTWE LIHONGA KOOKAUME KETU
Otwa li twe lihonga oilihongomwa ya fimanenena kookaume ketu ovatilikalunga, naasho oshe ke tu kwafela tu kale tu na oukaume wa kola naJehova. Ovamwatate ovo vane ova li ve lihonga shihapu kovamwatate novamwameme Ovandowishi ovo itatu mane okutumbula omadina avo, nova li yo ve lihonga kuvakwao vomwaavo vane. Richard okwa ti: “Lowell okwa li e shii Oshindowishi nokwa li he shi endifa nawa, ashike fye vatatu otwa li hatu nyengwa. Molwaashi oye yo a li omukulunhu kufye, okwa kala he tu pukulula shi na sha nelaka nokukwatela komesho.” Ramon okwa ti: “Ohandi dimbuluka nghee nda li nda hafa eshi omumwatate omuSwiss a li e tu pa tu kale meumbo laye linini olo la li moSwitzerland, pefimbo twa li mefudo oshikando shotete konima yomudo umwe eshi twa kala moNdowishi. Onda li ndi udite kutya oivike oyo ivali tu li kufye vene kape na okukondja nOshindowishi. Ashike kanda li nda diladila kutya Lowell ota ka ninga po shike. Okwa li a popya kutya ohatu kala hatu lesha nokukundafana omushangwa wefiku mOshindowishi ongula keshe. Nonande kanda li nde shi hafela, okwa kala te tu lombwele nopehe na okusholola kutya osho tu na okuninga. Ashike otwa li twe lihonga oshilihongomwa sha fimanenena. Oshiwa okushikula ewiliko laavo ve na ko nasha naave, nonande omafimbo amwe ito tu kumwe navo. Oikala ya tya ngaho oye tu etela ouwa oule womido, noye tu kwafela tu kale hatu dulika komulandu wehangano.”
Ookaume ovo vane ova li yo ve lihonga okukala hava pandulafana omolwoinima oyo keshe umwe e shii nawa e dule vakwao, ngaashi Ovafilippi 2:3 va ti: “Omelininipiko keshe umwe na tale omukwao e li komesho yaye mwene.” Onghee hano, ova kala va lenga Bill moku mu pa oilonga yonhumba oyo aveshe vatatu va dimina kutya ote i longo nawa e va dule. Lowell okwa ti: “Ngeenge eenghalo didjuu da holoka po nopa pumbwa okukatukwa eenghatu donhumba, ohatu lombwele Bill. Bill oku na owino wokuungaunga neenghalo didjuu monghedi omo atushe vatatu twa dimina kutya katu na ouladi ile itatu dulu oku shi ninga.”
EEHOMBO TADI PONDOLA
Aveshe vane ova li va tokola okuhombola koumwe noumwe. Oukaume wavo owa li wa kanghamena kohole yokuhola Jehova nosho yo oilonga yefimbo li yadi, onghee hano, ova li va tokola toko okukonga ookaume kopahombo ovo ve na ehalo oku pa Jehova osho sha denga mbada. Oilonga yefimbo li yadi oye va honga kutya okuyandja ohaku eta ouwa muhapu ku dule okutambula nonokutya omahalo opaumwene hao e na okupitifwa komesho yoinima yOuhamba. Onghee hano, ova li va hoolola ovamwameme ovo va ninga nale eenghendabala kuvo vene va ye moilonga yefimbo li yadi. Osho osha li sha etifa po eehombo dopane tadi pondola.
Opo oukaume ile ohombo i kalelele shili, Jehova oku na okukwatelwa mo mekwatafano la tya ngaho. (Omuud. 4:12) Nonande lwanima Bill naRamon ova ka filwa ovakulukadi vavo, aveshe ova li va hafela eyambidido lovakulukadi vavo ovadiinini. Lowell naRichard otava hafele natango eyambidido la tya ngaho, na Bill oo a ka hombolulula, okwa li a hoolola pandunge kaume kopahombo opo a twikile okukala moilonga yefimbo li yadi.
Konima yomido, oilonga yavo oya li ye va ningifa va ye keenhele da yoolokafana, ngaashi moNdowishi, moAustria, moLuxembourg, moKanada nosho yo mOilongo ya Hangana. Oshidjemo, ookaume ovo vane inava ka kala vali tava dulu okukala pamwe efimbo lihapu ngaashi ngeno va li va hala. Nonande ova tukaulwa koinano, ova kala hava kwatafana alushe, hava hafe ngeenge va udu kutya mukwao otaa hafele omanangeko noupuna onhumba nokulila pamwe ngeenge umwe a nyika oluhodi. (Rom. 12:15) Otu na okukala twa lenga oukaume ngaashi oo nokatu na oku u kwata okahetengi. Oo omaano e na ondilo a dja kuJehova. (Omayel. 17:17) Ookaume vashili ova pumba mounyuni kunena. Ndele keshe Omukriste washili ota dulu okukala nookaume kashili vahapu. Tu li Eendombwedi daJehova, ohatu hafele oukaume novaitaveli vakwetu mounyuni aushe, nokomesho yaaishe, onaJehova Kalunga nosho yo Jesus Kristus.
Ookaume ovo vane ova li va shakeneka omaupyakadi ngaashi ashike keshe umwe womufye he a shakeneke, tashi dulika omolwokufilwa ookaume kavo kopahombo, okulididimikila ouvela wa kwata moiti, okufila oshisho ovadali ovanamido, oudjuu wokutekula okaana ofimbo u li moilonga yefimbo li yadi, oumbada oo ho kala u na ngeenge wa tambula ko oinakuwanifwa ipe yopahangano nopaife omaupyakadi taa hapupala oukulupe. Ndele oimoniwa yavo oye va kwafela yo va mone kutya ookaume vo popepi naavo vokokule, ohava kwafele ovo ve hole Jehova va ungaunge nomupondo neshongo keshe.
OVE NA ELINEEKELO KUTYA OUKAUME WAVO OTAU KA KALELELA
Lowell, Ramon, Bill naRichard ova ninga nawa eshi ve liyapulila Jehova ofimbo va li pomido 18, 12, 11 nosho yo 10 nova li va ya moilonga yefimbo li yadi eshi va li pomido do 17 no-21. Ova ninga ngaashi Omuudifi 12:1 e va ladipika va ninge, a ti: “Dimbuluka Omushiti woye momafiku ounyasha woye.”
Ngeenge ou li Omukriste omulumenhu omunyasha, tambula ko eshivo laJehova lokuya moilonga yefimbo li yadi, ngeenge eenghalo doye otadi shi pitike. Kungaho, Jehova ote ke ku nangeka noupuna pafilonghenda laye. Ngaashi ookaume ovo vane, naave oshi na oupu u ka hafele omaufembanghenda mahapu ngaashi okulonga u li omupashukili woshikandjo, woshitukulwa ile oilonga yokutalela po oitaimbelewa; okulonga koBetel, mwa kwatelwa okukala oshilyo shokomitiye yoshitaimbelewa; okuhonga Ofikola yOukalele wOuhamba nOfikola yOilonga yOvakokolindjila nosho yo okuyandja oipopiwa poyoongalele inini naai ya kula. Ovamwatate ovo vane inava tunhukwa tuu eshi ve shii kutya oilonga yavo oya etela ouwa ovanhu omayovi omilongo! Ashishe osho osha shiiva molwaashi fimbo va li ovanyasha, ova tambula ko eshivo laJehova lopahole noku mu longela nomutima aushe. — Kol. 3:23.
Paife, Lowell, Richard, naRamon ove li vali pamwe tava longo koshitaimbelewa osho paife shi li muSelters, moNdowishi. Shinyikifa oluhodi, Bill okwa fya mo 2010 ofimbo a li ta longo e li omukokolindjila e likalekelwa mOilongo ya Hangana. Oukaume we likalekelwa oo wa li pokati kovamwatate ovo vane oule womido 60 lwaapo owa ka i wa ashike moshipala kefyo. Ndele Kalunga ketu Jehova, iha dimbwa nandenande ookaume kaye. Otu na elineekelo kutya koshi yepangelo lOuhamba waye, Omukriste keshe oo a kanifa kaume kaye omolwefyo ota ka hangana vali naye.
“Eedula adishe odo 60 twa kala ookaume, itandi dimbuluka nande omhito imwe twa li twe liudifa nai”
Konima ashike yokafimbo kanini fimbo Bill ina fya, okwa li a shanga ta ti: “Eedula adishe odo 60 twa kala ookaume, itandi dimbuluka nande omhito imwe twa li twe liudifa nai. Oukaume wetu owa kala u li oshinima she likalekelwa neenghono kwaame.” Molwaashi oku na elineekelo kutya oukaume wavo otau ka twikila mounyuni mupe, okwa li a weda ko a ti: “Opo ashike twa pange oukaume.”
^ okat. 17 Ondjokonona yomumwatate Frost otai hangwa mOshungonangelo yOshiingilisha yo 15 Aprili, 1961, epandja 244-249.