text:
Omapulo Ombimbiliya Akumbululwa
Oityi tuesukisila okuhinangela ononkhia mba Jesus?
Ononkhia mba Jesus mbakolela unene. Wankhile opo akondole ovanthu komuenyo uhapu. Ovanthu kavatungilwe neyembelo liokulinga ovipuka ovivi, ine opo vavele, nokunkhia. (Gênesis 1:31) Mahi, onkhali yanyingila mouye mokonda yomulume wo tete, Andau. Jesus aave omuenyo wae opo etuyovole konkhali, no kononkhia.
Huku walekesa okuti una oluembia olunene nonthue etyi atuma Omona wae pano pohi opo etunkhile. (1 João 4:9, 10) Jesus watumine ovalongwa vae opo vahinangele ononkhia mbae, otyipito tyimwe tyihepuiya, pakala ombolo novinyu. Okulinga otyipuka otyo omanima aeho, otyilekeso tyokuti tuapanda oluembia lwa Huku, no lwa Jesus.
Olie una okulia kombolo no kovinyu?
Etyi Jesus apopila ovalongwa vae otyikando tyo tete opo vahinangele ononkhia mbae, wapopile konthele yomphango imwe. (Mateus 26:26-28) Omphango oyo, yaikula ondyila opo ovalongwa ovo, novanthu ovakuavo vehehi vakakale onohamba, novanakwa kumwe na Jesus keulu. Namphila ovanthu ovanyingi vakala pehinangelo liononkhia mba Jesus, mahi valia kombolo nokunwa kovinyu, o vokukahi vala momphango oyo.
Momanima ehungi po 2.000, Jeova ukahi nokuholovona vana mavakakala onohamba. (Lucas 12:32) Kavehi, okuveeleka na vana ma vakakala apeho pano pohi.


c: text/html

text:
Ehipululo 4: Omokonda Yatyi Vatelwa Motyikunino
TALA etyi tyikahi nokupita apa. Andau na Eva vekahi nokutewa motyikunino otyiwa tyo Endene. Utyii omokonda yatyi?
Omokonda valinga otyipuka tyimue otyivi unene. Iya pahe, Yehova wevehitisa. Ove utyii otyipuka otyivi Andau na Eva valinga?
Valinga otyipuka tyimue Huku evepopila pala vehetyilinge. Huku wevepopilile okuti vapondola okulia ovinyango viomiti vikahi motyikunino. Mahi ankho muna omuti wike Huku evepopilile okuti muhalieiko, inkha muliako mamunkhi. Omuti oo, ankho owa Huku. Iya onthue tutyii okuti otyivi okupola otyipuka tyimue tyehetyove, hatyoko? Ngotyo, oityi tyapitapo?
Onthiki imue etyi Eva ankho ekahi aike motyikunino, onyoka imue yapopia nae. Sokolola vala. Onyoka yapopilile Eva opo alie otyinyango tyomuti una Huku evetolele okuti muhalieiko. Anthi Yehova kalingile ononyoka pala mbupopie. Otyo tyilekesa okuti pena omunthu umue waundapesa onyoka pala okupopia. Omunthu watyo oo, olie?
Andau ankho haeko. Anthi, pokati kovanthu vana Yehova alinga puetyi nkhele ehenelinge oohi, opo patunda umue wapopia na Eva. Ovanthu ovo onoandyu, onthue katupondola okuvemona. Oandyu oyo yali nelungavi. Yahandele okutumina nga Huku. Tupu yahandele ovanthu veitavele tyipona okutavela Yehova. Oandyu oyo yaundapesa onyoka pala okupopia.
Oandyu oyo yetyivila okukengelela Eva. Etyi oandyu yatolela Eva okuti inkha alia otyinyango tyailikua makala nga Huku, Eva etavela. Ngotyo, Eva walia kotyinyango, iya tupu na Andau aliko. Andau na Eva kavatavelele ku Huku, mokonda yotyo, vatewa motyikunino, eumbo liavo ewa.
Anthi nthiki imue Huku makapilulula oohi ino aiho opo ikale omphangu imue ongwa ngo tyikunino tyo Endene. Komeho matukelilongesa oñgeni tupondola okulinga onthele movilinga ovio. Anthi pahe, tutalei oityi tyapita na Andau na Eva.
Gênesis 2:16, 17; 3:1-13, 24; Revelação 12:9.
Omapulo
- Oityi tyikahi nokupita na Andau na Eva polutalatu apa?
- Omokonda yatyi Yehova ahitisila Andau na Eva?
- Oityi onyoka yapopila Eva?
- Olie waundapesa onyoka opo ipopie na Eva?
- Omokonda yatyi Andau na Eva vatelwa mopalaisu?
Omapulo omakuavo
- Tanga Gênesis 2:16, 17 no 3:1-13, 24.
Oñgeni epulo onyoka yangila Eva, liaundula Yehova? (Gên. 3:1-5; 1 João 5:3)
Oñgeni ongeleka ya Eva itulondola? (Fil. 4:8; Tia. 1:14, 15; 1 João 2:16)
Omonkhalelo patyi Andau na Eva vaponya okutavela onkhali valinga? (Gên. 3:12, 13)
Omokonda yatyi Yehova apakelele ono kerubin koutundilo wotyikunino tyo Endene? (Gên. 3:24)
- Tanga Revelação 12:9.
Okuti Satanasi ukahi nokutyivila okuyapula ovanthu opo vehetavele ketumino lia Huku? (1 João 5:19)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Olorevista Utala Wondavululi kuenda o Despertai!
Olorevista vietu via kunamẽla Kembimbiliya okuti vi tava oku vi kopiyala vi sangiwa kueci ci pitahãla 150 kalimi. Utala Wondavululi u tu lekisa eci ci lomboloka ovina vi pita voluali ndomo ca tukuiwa vovitumasuku Viembimbiliya. U lembeleka omanu lolondaka viwa viusoma wa Suku kuenda vi vetiya oku kolela ku Yesu Kristu. O Despertai! yi lekisa ndomo tu liyaka lovitangi vio koloneke vilo, kuenda yi tu kuatisa oku kolela kohuminyo Yululiki yoku nena oluali luokaliye muna mu ka kala ombembua kuenda oku kolapo.


text:
2
2:1-16
Pollone Tesallonaika Yomboma Kinia Kongono Serimu Mele Nirimu Ungu Se
1 Ango-keme, ono moloringina ombo kongono serimulu kanumu we mania naa purumu ono pilielemele. 2 Ononga koleana u naa ombo kolea-awili Pillipai molorumulu kinia olionga kangikundu mindili siku olio ungu-taka tondoringi mele ono pilielemele. Aku-sipa na-kolo pe Tesallonaika orumulu kinia ‘Kongono naa sangi.’ ningu kongono semolo aulkamo pipi singí seringi kinia olionga Pulu Yemone olio lipa tapondorumu kinia pipili naa kolopo tondolo mundupu yunga semane peangamo ono topo sirimulu. 3 Olione onondo tondolo mundupu “Yesusi Karasi piliangi.” nimulúndu olione ungu mare lawa sepo pilipu naa nimbu, ‘Kalaro mololi uluma pea samili.’ nimbu konopu talo pepili unguma naa nimbu, ‘Ono aulka senga lupa pangi kene kondi tamili.’ nimbu kolo naa torumulu. Aku paa naa serimulu. 4 Pulu Yemone olio apurupa kanopale ‘Nanga semane peangamo manda sumbi siku toko singí.’ nimba kanopale “Ningu sindangi.” nirimu, akumunga ‘I-siku i-siku ningu siee.’ nilimú mele mindi alieli nilimulu. ‘Yombomane olio kanoko peanga pilku kape niengi.’ nimbu unguma andopo naa nimbu silimulu. ‘Olionga konopuma kanopa apurulimú-Pulu Yemone kanopa peanga piliepili.’ nimbu kongono selemolo. 5 ⸤Olio sumbi sipu serimulu mele⸥ ono pilielemele. Pulu Yemo mangilielemolánje yuni ‘Sika.’ nilkala. ‘Olio-kinia ulu se seko kondangi kene ono kape nimbu imbi ambolopo paka tondamili.’ nimbu unguma naala nirimulu. ‘Ononga mélema olio siengi.’ nimbu unguma naala nirimulu. Kolo naa tokomolo ono pilielemele; Pulu Yemone pilielemóla. 6 Onone kepe ma-kolea lupamanga yombomane kepe olio kape niengi.’ nimbu Pulu Yemonga ungumu andopo naa nirimulu.
Sika olio Karasini ‘Kongono sende-paa.’ nimba lipa mundorumu yema molorumulumunga ono lipu tapondopole umbuna lipu sipu ⸤ “Onone mélema siku olio nokaa.” ⸥ nimbu tondolo mundupu nilimolánje peanga. 7 Aku-na-kolo ⸤aku sipu naa nirimulu.⸥ Ono-kinia molopole ambomane ononga bolangoma taka leko nokoko ⸤ame siku⸥ molemele mele ono aku sipu nokorumulu. 8 Olio ono paa konopu mondopo kondo kolopole ‘Pulu Yemonga semane peangamo topo siemili.’ nimbu mindi naa serimulu; ‘Ono lipu tapondomolondo olio umbuna mare membo mindili nomulu liemu unguri molo.’ nimbu konopu sipu serimulula.
9 Ango-keme, ‘Olio ono-kinia molopole kongono semolondo kála sepo kongono serimulu mele ono pilkimili.’ konopu lekero. ‘Olione ono Pulu Yemonga semane peangamo topo sipu molomolo kinia ‘Onone olio nokoko kere-langi siengi.’ naa nimulú.’ nimbu ipulieli kepe tangoli kepe kongono serimulu. ⸤Aku kongonomo kou limulúndu kongono sepo, ono lipu tapondopo kongono sepo, peatolo lipu sere lepo serimulu.⸥
10 Ono Karasi ‘Sika.’ ningu kuru mondolemele yomboma pea kopu sepo molorumulu kinia Pulu Yemone kanopa ‘ulu kake selima’ nimba kanolemo uluma kinia, yombomane ‘ulu sumbi nilima’ ningu kanolemele uluma kinia sepo, ulu se sepo naa kinjerimulu akumu ono pilielemele; Pulu Yemo pilielemóla. Olio “ulu se seko kinjeringi.” manda naa ningí. 11 Yemane ononga bolangoma nokoko seko kondolemele mele olione ono aku sipu serimulu akumu ono pilielemele. 12 Ono konopu tondolo pumba konopu peanga liepili molangi.’ nimbu, “ ‘Ye nokoli kingimu molopo kolea paa peanga, tondolo pa seli koleana molopo nokolio koleana ono pea molamili waa.’ nimba ono mangilielemo Pulu Yemone kanopa peanga pilielemo mele mindi alieli seko molangi.” nimbu paa tondolo mundupu mane sirimulu.
2:13-16
Karasinga Yomboma ‘Sika.’ Ningu Kuru Mondokole Umbunama Wendo Orumu Kinia Kanu Umbunama Enge Ningu Meringi Ungu Se
13 Alieli Pulu Yemo-kinia “Ange.” nilimulu akumunga ulu se pea pelemo. ⸤Akumu i-sipa:⸥ Olio ono moloringina ombo Pulu Yemone olio ungu-umbu tondorumumu pilipuli nimbu sirimulu kinia mana-yombo sene ungu se nimba silimú kinia pilku limili mele mindi naa pilku liltingi. Pilkuli ‘Akumu Pulu Yemonga ungumu ningu sikimili.’ ninguli pilku liltingi. ⸤Akumu papu seringi.⸥ Aku ungumu paa sika Pulu Yemonga ungumu. Kanu ungumuni ono ⸤Karasi⸥ ‘Sika.’ ningu kuru mondolemele yombomanga konopumanga kongono selemo.
14 Ango-keme, ono-kinia ulu wendo orumu mele kolea Judia disiriki Pulu Yemonga yombo talape moloringima-kinia u aku sipa wendo orumula. Ono Tesallonaika yomboma ononga pulu lemó yombomane ‘Mindili nangi.’ ningu seko kinjeringi mele, Judia koleana Karasi Yesusi pea kopu seko molemele yombomanga pulu lemó Juda yombomane u aku siku kepe ‘Mindili nangi.’ ningu seko kinjeringi. Akumunga pilipuli ‘Ono ungu nimbu sirimulumu sika onone ‘Pulu Yemonga ungumu’ ningu, pilku liltingi.’ nimbu pilielemolo. 15 Juda yombomane u Pulu Yemone ungu-umbu tondorumuma pilku yomboma ningu siringi yema toko kondoko, pe Ye-Awili Yesusi toko kondoringi yombomane pe olio kepe mindili liku siku toko makororingi. Pulu Yemone kanopa kiri pilielemo uluma seko, yomboma kinia pali opa-tou molemele. 16 Olio Pulu Yemone Juda yombo naa molemele yomboma lipa tapondopa, mindili nolemolá aulkana wendo lipa, yu-kinia molko kondonge aulkana lipa mondomba mele naa niemili.’ ningu, olio andopo kanu yombo lupama ungu nimbu simulú aulkamo pipi singí selemele. Aku selemelemonga ono ulu-pulu-kiri selemele mele alieli olandopa-olandopa paa pea pali selemele, akumunga, ulu-pulu-kiri awisili ono-kinia kamu pemba. Pe kiniá Pulu Yemonga mumindili kolomba walemo ono molemelena koronga kamu alieli-alieli omba lemó.
2:17—3:5
Pollone “Tesallonaika Yomboma Kelepo Paa Kanamboa.” Nirimu Ungu Se
17 Aku-sipa na-kolo ango-keme, ⸤Juda yombomane⸥ olio toko makororingi kinia olio ono mundupu kelepo senga purumulu kinia sika olio ono kinia kopu sepo naa molemolo-na-kolo olionga konopumane ‘ono kinia kopu sepo molemolo.’ konopu lemolo. ⸤Lapalini bolangoma munduku kelko kolea suluna pungu molko ononga bolangoma konopu kimbu siku pilku molemele mele⸥ olione aku sipu ono mundupu kelepo pumbu laye-kolo mindi molopole, ono konopumuni pilipu molopo ‘Ono paa kanamiliya.’ nimbu omolondo aulka se kororumulu. 18 Olio ono molemelena omolo.’ nimbu serimulu. Na ⸤Pollo⸥ nanu kepe wale awisili kelepo ombó serindula, aku-na-kolo ⸤kurumanga nokoli⸥ Setenene ‘Mólo.’ nimba olio pipi sirimu. 19 Olionga Ye-Awili Yesusi Karasi kelepa ombá kinia méle nambolkarene olio ‘Konopu tondolo pupili molangi.’ nimbá kinia yunga kumbikerena konopu sipu gilimuluye? Olione kongono tondolo mundupu sepo kondorumulu mele nambolka mélsene ‘lipa ora sipili.’ nimbu membo pumulúye? Ono lipu tapondorumulu yomboma mindi kape nimbu lipu ora simulú. Akumunga kepe ‘Ono molemelena wamili.’ nimbu serimulu. 20 Sika, ⸤olione ono lipu tapondorumulu kinia ono Karasinga yomboma molko uluma selemelemonga⸥ ono mindi kanopo olio konopu peanga pepili molopo, ono-kinia konopu silimulu.


text:
Mbela owa hala okushiiva oshili?
OSHILI kombinga yashike? Oshili kombinga yomapulo a fimanenena oo ovanhu vahapu have lipula nao. Otashi dulika naave we lipula omapulo a tya ngaha:
- Mbela Kalunga oku na ko ngoo nasha nafye shili?
- Mbela oita nokumona oixuna oku na ngoo efiku ku ka xule po?
- Oshike hashi tu ningilwa ngeenge otwa fi?
- Mbela oonakufya ove na ngoo eteelelo lasha?
- Ondi na okwiilikana ngahelipi opo Kalunga a pwilikine komailikano ange?
- Ongahelipi handi dulu okumona ehafo lashili monghalamwenyo?
Openi mbela to ka hanga omanyamukulo komapulo a tya ngaho? Ngeenge owa pula ovanhu ve lili noku lili, otave ke ku pa omanyamukulo a yoolokafana. Nokuli nonande owa pula ovo hava i keengeleka ile ovafita veengeleka, otave ke ku pa omanyamukulo taa kondjifafana. Omanyamukulo amwe otashi dulika a kale a fa taa ti sha pefimbo opo, ndele konima yefimbo oto ka mona kutya kae na ongushu yasha.
Ndelenee ope na embo limwe olo li na omanyamukulo e shii okulineekelwa. Embo olo ohali popi alushe oshili. Jesus Kristus okwa popya shi na sha neendjovo odo di li membo olo eshi a li ta ilikana kuKalunga pomhito imwe, a ti: “Eendjovo doye odo oshili.” (Johannes 17:17) Embo olo ohali ifanwa Ombibeli Iyapuki. Okafo aka otaka yandje omanyamukulo a kanghamena kOmbibeli komapulo oo. Omanyamukulo oo okwa yela noku li paushili.
Mbela Kalunga oku na ko ngoo nasha nafye shili?
ETOMHENO MOLWAASHI OVANHU HAVA PULA EPULO OLO: Otu li mounyuni u yadi ominyonena nouhenouyuki. Omalongelokalunga mahapu ohaa hongo ovanhu kutya oshi li ehalo laKalunga eshi ovanhu tava mono oixuna.
OSHO OMBIBELI TAI HONGO: Kalunga haye ha etifa owii. Job 34:10 okwa ti: “Kalunga oku li kokule nouhenakalunga, nOmunamapangelo aeshe [oku] li kokule nowii!” Kalunga oku hole ovanhu nokwa hala va ka hafele onghalamwenyo iwa monakwiiwa. Nomolwaasho Jesus okwe tu honga tu kale hatu ilikana hatu ti: “Tate yetu ou u li meulu!…Ouhamba woye nau uye; ehalo loye nali wanifwe kombada yedu yo ngaashi meulu.” (Mateus 6:9, 10) Molwaashi Kalunga oku na ko nasha nafye shili, okwa ninga eyambo linene opo a wanife po elalakano laye li na sha novanhu. — Johannes 3:16.
Tala yo Genesis 1:26-28; Jakob 1:13 nosho yo 1 Petrus 5:6, 7.
Mbela oita nokumona oixuna oku na ngoo efiku ku ka xule po?
ETOMHENO MOLWAASHI OVANHU HAVA PULA EPULO OLO: Ope na ovanhu vahapu ovo hava file moita. Atusheni ohatu udu nai omolwokumona oixuna kwovanhu.
OSHO OMBIBELI TAI HONGO: Kalunga okwa udaneka kutya otape ke uya efimbo eshi kombada yedu alishe taku ka kala ku na ombili. Eshi Ouhamba waKalunga, oo u li epangelo lomeulu, tau ka pangela kombada yedu, ovanhu itave ke “lilonga vali oukwaita.” Ponhele yaasho, otava ka “hambula omaongamukonda omatemo.” (Jesaja 2:4) Kalunga ota ka xulifa po ouhenouyuki aushe nosho yo okumona oixuna akushe. Ombibeli oya udaneka ya ti: “[Kalunga ota ka] feta po omahodi momesho avo, nefyo itali kala po vali ile oluhodi ile okulila ile ouyahame itau kala po vali, osheshi eshi shotete osha xula po,” mwa kwatelwa ouhenouyuki nokumona oixuna oko ku li ko kunena. — Ehololo 21:3, 4.
Tala yo Epsalme 37:10, 11; 46:10 nosho yo Mika 4:1-4.
Oshike hashi tu ningilwa ngeenge otwa fi?
ETOMHENO MOLWAASHI OVANHU HAVA PULA EPULO OLO: Omalongelokalunga mahapu mounyuni ohaa hongo ovanhu kutya ope na sha osho hashi xupu po ngeenge omunhu okwa fi. Vamwe ova itavela kutya oonakufya otava dulu okweetela ovanamwenyo oshiponga. Vamwe ova itavela kutya Kalunga oha handukile ovakolokoshi moku va ekela momundilo woheli va kale tava pi fiyo alushe.
OSHO OMBIBELI TAI HONGO: Ombibeli otai hongo kutya ngeenge omunhu okwa fi, iha twikile okukala nomwenyo pamwe pe lili. Pashihopaenenwa, Omuudifi 9:5 ota ti: ‘Oonakufya inava shiiva nande osha.’ Molwaashi oonakufya kave na eshi ve shii nokave na omaliudo asha noitava dulu okulonga sha, osha yela kutya itava dulu okweetela ovanamwenyo oshiponga ile oku va kwafela. — Epsalme 146:3, 4.
Tala yo Genesis 3:19 nosho yo Omuudifi 9:6, 10.
Mbela oonakufya ove na ngoo eteelelo lasha?
ETOMHENO MOLWAASHI OVANHU HAVA PULA EPULO OLO: Kape na omunhu ha kala a hala okufya. Atusheni ohatu kala twa hala okushambukila onghalamwenyo pamwe novaholike vetu. Nomolwaasho oshi li paushitwe eshi hatu kala twa halelela okumona vali oonakufya vetu ovaholike.
OSHO OMBIBELI TAI HONGO: Ovanhu vahapu ovo va fya otava ka nyumunwa. Jesus okwa udaneka a ti: ‘Aveshe ava va kala meembiladimbuluko otava ka holoka mo.’ (Johannes 5:28, 29, yelekanifa NW.) Ovo tava ka nyumunwa nomalutu opambelela otava ka kala ve na omhito yokukala nomwenyo fiyo alushe moparadisa kombada yedu. (Lukas 23:43) Kakele kaasho, ovanhu ovaduliki ovo tava ka kala meduparadisa otava ka kala ve na oukolele muwa fiyo alushe. Osho osho naanaa Kalunga a li a lalakanena shi na sha novanhu pehovelo leshito. Ombibeli otai ti: “Ovayuki, vo otava ka fyuulula [edu], ndee tava kala mo alushe.” — Epsalme 37:29, yelekanifa OB-1986.
Tala yo Job 14:14, 15; Lukas 7:11-17 nosho yo Oilonga 24:15.
Ondi na okwiilikana ngahelipi opo Kalunga a pwilikine komailikano ange?
ETOMHENO MOLWAASHI OVANHU HAVA PULA EPULO OLO: Ovanhu vomalongelokalunga aeshe konyala ohava ilikana. Ndele ovanhu vahapu ohava kala ve udite kutya Kalunga iha udu omailikano avo.
OSHO OMBIBELI TAI HONGO: Jesus okwa ti kutya ovahongwa vaye kave na okukala hava ilikana tava endulula omailikano ngaashi okatevo. Okwa ti: “Ngenge tamu ilikana, inamu popyaana [“inamu endulula oinima ya faafana,” NW].” (Mateus 6:7) Ngeenge otwa hala Kalunga a kale ta pwilikine komailikano etu, otu na okwiilikana monghedi oyo ta hokwa. Ndele opo tu dule oku shi ninga, otu na okulihonga kutya ehalo laKalunga olilipi notu na nee okwiilikana metwokumwe nehalo laye. Epistoli lo-1 Johannes 5:14 ola ti kutya: “Ngenge hatu mu indile sha pahalo laye, ote tu udu.”
Tala yo Epsalme 65:3; Johannes 14:6, 14 nosho yo 1 Johannes 3:22.
Ongahelipi handi dulu okumona ehafo lashili monghalamwenyo?
ETOMHENO MOLWAASHI OVANHU HAVA PULA EPULO OLO: Ovanhu vahapu ohava diladila kutya ngeenge omunhu oku na oimaliwa ihapu nefimano ile oku na ondjelo iwa ota ka kala a hafa. Nomolwaasho ohava lalakanene oinima ya tya ngaho, ndele ohave ke shi mona mo lwanima kutya oinima ya tya ngaho ihai etele ovanhu ehafo lashili.
OSHO OMBIBELI TAI HONGO: Jesus okwa tumbula oshinima sha fimanenena osho hashi etele ovanhu ehafo lashili, eshi a ti: “Ovanelao ovava tava udu eendjovo daKalunga ndee tave di diinine.” (Lukas 11:28) Onghee hano, ohatu ka mona ashike ehafo lashili monghalamwenyo ngeenge otwa file oshisho omhumbwe yetu ya fimanenena, omhumbwe yokushiiva oshili kombinga yaKalunga nosho yo omalalakano aye e na sha novanhu. Oshili oyo otai hangwa mOmbibeli. Ngeenge otwa shiiva oshili ya tya ngaho, ohatu ka dula okutongola pokati koinima oyo ya fimana shili monghalamwenyo naayo inai fimana. Ngeenge otwa efa oshili yOmbibeli i kale tai nwefa mo omatokolo oo hatu ningi neenghatu odo hatu katuka, ohatu ka kala nonghalamwenyo tai ti sha lela.
Tala yo Omayeletumbulo 3:5, 6, 13-18 nosho yo 1 Timoteus 6:9, 10.
Otwa tala pauxupi nghee Ombibeli ya nyamukula omapulo ahamano oo twa dja nokukundafana. Mbela owa hala okulihonga shihapu shi na sha noshili yOmbibeli? Ngeenge owa fya enota loshili, oto ka kala wa hala okulihonga shihapu. Otashi dulika ho lipula yo omapulo ngaashi aa: ‘Ngeenge Kalunga oku na ko na sha nafye shili, omolwashike a efa owii nokumona oixuna ku kale po efimbo alishe olo? Ongahelipi handi dulu okuxwepopaleka onghalamwenyo youkwaneumbo wetu?’ Ombibeli otai yandje omanyamukulo a yela notaa mbilipaleke komapulo oo nosho yo makwao mahapu.
Mupya munene, ovanhu vahapu ihava konakona Ombibeli. Ove i tala ko kutya oi li embo la kula nonokutya oidjuu okuudiwa ko. Ndele mbela owa hala yo okumona omanyamukulo komapulo oo? Eendombwedi daJehova otadi dulu oku ku kwafela u mone omanyamukulo komapulo a tya ngaho nosho yo makwao mahapu.
Shotete, otadi dulu oku ku pa ile oku ku tumina embo olo li na oshipalanyole Ombibeli otai hongo lela shike? Embo olo ola nyanyangidwa nelalakano lokukwafela ovanhu opo va dule okukonakona Ombibeli nokumona omanyamukulo a yela okudja mOmbibeli komapulo oo a fimanenena, nonande ove na omalipyakidilo mahapu monghalamwenyo. Oshitivali, Eendombwedi daJehova otadi dulu okukonakona naave Ombibeli oshali. Otadi dulu okukala hadi uya di konakone naave peumbo leni ile ponhele oyo tai wapalele. Ekonakono la tya ngaho ohali kwata ashike oule wominute donhumba ile ovili lwaapo oshivike keshe. Ope na ovanhu omamiliyona mounyuni aushe ovo va mona ouwa nale mehongo la tya ngaho. Vahapu eshi va konakona Ombibeli, ove linyengifwa va dimine nehafo kutya: “Ei oyo oshili!”
Kape na nande emona li na ondilo tali dulu okuyelekwa noshili yOmbibeli. Oshili yOmbibeli otai tu kufa momalimbililo notai tu mangulula koinima ngaashi oidila noutile wa pitilila. Otai tu pe yo eteelelo, otai tu etele ehafo notai ningifa onghalamwenyo yetu i kale i na elalakano. Jesus okwa ti: “Tamu ka shiiva oshili, noshili otai mu mangulula.” — Johannes 8:32.


text:
Esapulo 77: Amalẽhe va Likala Oku Fendela Ociñumañuma
OVE hẽ ivaluka amalẽhe ava vatatu? Amalẽhe ava akamba va Daniele, vana ka va tavele oku lia komesa ya Soma Nevukandesa. Va Bavulono va va tukula hati, Sadrake, Mesake la Aved-Nego. Tala ño ndomo va kasi. Momo lie ka va tavelele oku kuama ongangu ya vakuavo yoku fendela ociñumañuma? Tu kũlĩhĩsi ulandu waco.
Ove hẽ ivaluka Ovihandeleko Ekũi via tukuiwa la Yehova? Ocihandeleko catete ca linga hati: ‘Kuka fendele olosuku viñi te ame.’ Amalẽhe ava va kasi oku pokola kocihandeleko caco, ndaño okuti oku ci linga ka ca lelukile.
Nevukandesa, Soma yoko Bavulono, wa vilikiya omanu valua va velapo oco va fendele ociñumañuma ca tungiwa laye. Eye wa popia lomanu vosi hati: ‘Eci vu yeva ocileñi cenguena lolumbeta kuenda ovisikilo viñi viñi, wili posi fendeli ociñumañuma culu. Wosi ka wila posi kuenda ka fendela, haico muẽle a imbiwa vokati kofolono.’
Eci Nevukandesa a yeva okuti Sadrake, Mesake la Aved-Nego ka va fendelele ociñumañuma, wa tema calua. Soma wa tuma oku ka vopa. Eye wa va ĩha vali epuluvi likuavo lioku fendela ociñumañuma. Pole, amalẽhe ava va kolela ku Yehova. Ovo va kumbulula hati: ‘Suku yetu una tu vumba oka tu popela.’ ‘Pole nda ka tu popelele, ci kũlĩha okuti etu ka tu fendela ociñumañuma cove culu.’
Eci a yeva olondaka evi, onyeño ya Soma Nevukandesa ya wenguka calua. Eye wa handeleka hati: ‘Tokotisi ofolono olonjanja epanduvali.’ Noke wa handeleka asualali va pama oku kuta Sadrake la Mesake la Aved-Nego loku vaimba vofolono. Ofolono ya tokotele calua okuti ulienge wondalu wa ipaya alume vaco va pama. Oco hẽ nye ca li pita lamalẽhe vatatu va imbiwamo?
Eci Soma a vanja vokati kofolono, wa saluka calua. Kuenje wa pula hati: ‘Ka tua kutile hẽ alume vatatu loku va imba vofolono ya tokota?
Akuenje vaye va kumbulula hati, ‘oco tua linga.’
Soma wa popia hati: ‘Ame ndi lete alume vakuãla va ñuala ñuala vokati kondalu. Ka va kutiwile kuenda ondalu ka yi kasi oku va timiha. Kuenda omunu wakuãla o molẽha ndomõla o suku.’ Oco Soma wamẽla ocipepi lofolono yu wa kaluka hati: ‘Ene a Sadrake! la Mesake! la Aved-Nego! Wakuenje va Suku Tõlo tundi!’
Eci ovo va tunda vofolono, omanu vosi va mola okuti ka va kakukile londalu. Kuenje Soma wa popia hati: ‘Suku ya Sadrake la Mesake la Aved-Nego a Sivayiwe! Eye wa tuma ungelo waye oku va popela momo ka va yonguile oku vumba ndaño oku fendela osuku yimue yiñi, te lika Suku yavo muẽle.’
Ovo va lekisa ongangu yiwa yoku kolela ku Yehova.
Etundilo 20:3; Daniele 3:1-30.
Apulilo
- Ocihandeleko cipi Nevukandesa soma yoko Bavulono a ecele komanu?
- Momo lie Daniele lakamba vaye vatatu ka va kekamelele ociñumañuma culu?
- Eci Nevukandesa a ecele epuluvi likuavo kamalẽhe vatatu va Heveru lioku kekamela ociñumañuma, ovo va lekisa ndati ekolelo ku Yehova?
- Nye Nevukandesa a tumile kakuenje vaye oku linga ku Sadrake Mesake kuenda Aved-Nego?
- Nye Nevukandesa a mola eci a vanja vokati kofolono?
- Momo lie soma a sivayela Suku ya Sadrake Mesake kuenda Aved-Nego? Kuenda ongangu yipi ovo va tu sila?
Apulilo akuavo
- Tanga Daniele 3:1-30.
Ocituwa cipi camalẽhe vatatu va Heveru afendeli vosi va Suku va sukila oku setukula eci ekolelo liavo li setekiwa? (Dan. 3:17, 18; Mat. 10:28; Va Rom. 14:7, 8)
Elongiso lipi Yehova Suku a eca ku Nevukandesa? (Dan. 3:28, 29; 4:34, 35)


text:
O Sima hẽ Okuti Ene Lika vu ka Popeliwa?
Sio. Omanu valua va kala kosimbu kolonepa viosi violuali, kuenda vana okuti ka va kaile Olombangi Via Yehova, va ka kuata epuluvi lioku popeliwa.
Embimbiliya li tukula ohuminyo ya Suku yoku nena oluali luokaliye palo posi muna mu ka kala “epinduko lia vakuesunga lava havakuesungako.” (Ovilinga 24:15) Handi vali, omanu vana va kasi koloneke vilo okuti va kasi oku vumba Suku, va ka popeliwavo. Ka tu kuete omoko yoku nõla omanu va ka popeliwa lava ka va ka popeliwa. Yesu eye lika o kuete omoko yaco.—Yoano 5:22, 27.


text:
Tono: D
D F#m Bm F#m K´umosi tukasaleñha ombembwa / itunda k´u Ñgala G D A D A K´umosi twakola, t´umanu v´etavo/ tulika otchisola, D F#m Bm B7 Ñdembi okola mwetu esitululo Em Twakovongiwa okutunga olwali lwokaliye A A#º D Bm Y´esu wapopya heti: ambombe vakakwata ombolo l´owiki D A D A Mofeka y´etu muv´yala / ombembwa y´a Suku D F#m Bm B7 Twalinga olonumiwa okutwa ombembwa Em Ovikwata vy´etu ombolo l´ondaka ikola A A#º Bm Otchivaluko Ñgala atcha hã tupitisi ohutu ikola A D A Etu v´osi tungongela / tutwa ondolo (refrão) D F#m Bm B7 Ndembi okola etali otulokila Em Etu tukakwama otchisola tcha Y´esu A A#º D Bm Otchiñhi tchae tchimilihila / ava vayakela otchili l´ esunga A D Otchikumba tchipanamala kwevi vya Suku D A Bm B7 Etu twimba eyovo / k´otando ikola Em Omweñho utulongisa okulya ekuta A A#º A Bm Suku eye otwongotiya, Eye Ñdjali, weyuka otchave D A D A Eye otutambula V´utima W´ahe


text:
Esapulo 101: Yesu wa Pondiwa
TALA ocina cĩvi ci kasi loku lingiwa! Yesu o kasi loku pondiwa. Va kasi loku u valela kuti. Vo valela lolopeleko povaka loko lomahi. Momo lie omanu va lingila ndoco Yesu?
Momo omanu vamue va suvukile Yesu. Wa kũlĩha hẽ omanu vaco? Umue pokati kavo, ungelo ũvi, Satana Eliapu. Eye wa linga okuti Adama la Heva va sinila Yehova. Kuenda Satana eye wa vetiya ovanyali va Yesu oku linga ungangala owu.
Ndaño muẽle ceci handi Yesu ka valeliwile kuti, ovanyali vaye vo lingaile ale ovina vĩvi. Ivaluka ndomo Yesu ambatiwa eci vo sanga vocumbo co Gesemane? Velie va kala ovanyali vaco? Ocili okuti, ovanyali vaco va kala asongui vetavo. Tu konomuisi eci ceya oku pita noke.
Eci Yesu ambatiwa lasongui vetavo, olondonge viaye via tila. Ovo va siapo Yesu lika liaye, kumue lovanyali vaye momo va kala lusumba. Pole upostolo Petulu la Yoano ka va tililile ocipãla. Va kala loku u kuama ocituanyima oco va tale eci cika pita la Yesu.
Ovitunda viambata Yesu ku Anasi u wa kala ocitunda cinene. Owiñi ka wa kailepo osimbu yalua. Noke Yesu vo wambata konjo ya Kayafa, ocitunda cinene. Asongui valua vetavo va liongoluila konjo yaye.
Yesu wa sombisiwa konjo ya Kayafa. Va nena omanu oco va popie ovina viuhembi viatiamẽla ku Yesu. Asongui vetavo va popia hati: ‘Yesu te wa pondiwa.’ Vo siyila kocipala, noke vo veta.
Osimbu ovina evi via kala oku pita, Petulu wa kala posamua yocitali. Omanu va siakala ondalu, omo kua kala oku linga ombambi yalua. Eci va kala loku yota, ufeko umue upika wamola Petulu kuenje wa popia hati: ‘Ulume u wa kalavo la Yesu.’
Petulu wa kumbulula hati: ‘Sio, hameko!’
Petulu wa likala olonjanja vitatu okuti eye ka kaile la Yesu. Olonjanja viosi eci vo pula eye wa likala muẽle okuti haciliko. Vonjanja yatatu, Yesu wa vandekela Petulu. Pole, Petulu wa sumuile calua omo a vangula uhembi. Noke wa lila calua, kuenje wa enda.
Votãlo, eci kuaca omẽle, ovitunda vinene viambata Yesu kekanga. Kuenje va kala loku likunda eci va kolinga. Noke vo wambata ku nguluvulu Pilato, soma yofeka ya Yudea.
Ovitunda via popia la Pilato hati: ‘Ulume u ũvi. Eye te wa fa.’ Noke lioku linga apulilo ku Yesu, Pilato wa popia hati: ‘So sangele leko.’ Noke Pilato wa tuma Yesu ku Herode Antipasi. Herode wa kala osoma yoko Galilea pole eye wa kala ko Yerusalãi. Herode ka muile lacimue cĩvi ci pisa Yesu. Omo liaco, wo tiuwiya ku Pilato.
Pilato wa yonguile oku yovola Yesu. Pole, ovanyali va Yesu va yonguile oku yovola omandekua yikuavo. Ulume waco Baraba, wa kala kaminyo. Ca kala ale kekumbi eci Pilato a nena Yesu posamua. Eye wa pulisa komanu hati: ‘Tali, soma Yene!’ Ovitunda vinene via kumbulula hati: ‘U wambata! A pondiwe! A pondiwe!’ Noke Pilato wa yovola Baraba. Kuenje Yesu vo wambata oco a pondiwe.
Yesu wa valeliwa kuti votãlo kekumbi. Kuenje ponele yaye pakala alume vavali olondingaĩvi, okuti va valeliwilevo kuti. Ka tu pondola oku va mola palo pociluvialuvia. Eci handi Yesu ka file, umue pokati kolondingaĩvi, wa popia laye hati: ‘Eci iñila vusoma wove, njivaluke.’ Yesu wo kumbulula hati: ‘Hu sapuila etaili okuti, oka kala lame vocumbo ceposo.’
Ohuminyo eyi ka yi sanjuisa? Wa kũlĩha ocumbo ceposo Yesu a kala loku vangula? Pi ca kala ocumbo ceposo eci Suku a fetika oku lulika ovina? Ocili okuti ca kala palo posi. Eci Yesu aka viala ndosoma kilu, eye oka pindula ulume waco oco a kale vocumbo ceposo palo posi. Ohuminyo yaco hẽ ka tu yi sanjukila?
Mateo 26:57-75; 27:1-50; Luka 22:54-71; 23:1-49; Yoano 18:12-40; 19:1-30.
Apulilo
- Helie o kuete ongole ya velapo yolofa via Yesu?
- Ovapostolo va linga nye eci Yesu ambatiwa lasongui vetavo?
- Nye ca pita konjo ya Kayafa ocitunda cinene?
- Momo lie Petulu a tundila loku lila?
- Eci Yesu a tiukila ku Pilato nye asongui va popia?
- Nye ca pita la Yesu Votãlo kekumbi? Kuenda ohuminyo yipi eye a linga kulume umue wa valeliwile kuti ponele yaye?
- Ofeka yokaliye Yesu a tukuile yika kala pi?
Apulilo akuavo
- Tanga Mateo 26:57-75.
Asongui va Yudea va lekisa ndati okuti vovitima viavo mua kala lika evĩho? (Mat. 26:59, 67, 68)
- Tanga Mateo 27:1-50.
Momo lie tu popela okuti oku likekembela kua Yuda ka kua kaile kuocili? (Mat. 27:3, 4; Mar. 3:29; 14:21; 2 Va Kor. 7:10, 11)
- Tanga Luka 22:54-71.
Nye tu lilongisila ku Petulu poku likala Yesu vuteke a pakuiwa yu ambatiwa? (Luka 22:60-62; Mat. 26:31-35; 1 Va Kor. 10:12)
- Tanga Luka 23:1-49.
Yesu wa li yeva ndati omo liungangala vo lingila? Kuenda nye tu lilongisilako? (Luka 23:33, 34; Va Rom. 12:17-19; 1 Pet. 2:23)
- Tanga Yoano 18:12-40.
Ndaño okuti Petulu wa konyohele omo liusumba womunu nye ci lekisa okuti lopo wamamako oku kala upostolo umue uwa? (Yoa. 18:25-27; 1 Va Kor. 4:2; 1 Pet. 3:14, 15; 5:8, 9)
- Tanga Yoano 19:1-30.
Ocituwa cipi ca sunguluka Yesu a lekisa kueci catiamẽla kovokuasi? (Yoa. 2:1, 2, 9, 10; 19:23, 24; Mat. 6:31, 32; 8:20)
Olondaka vipi vioku yula Yesu a popia poku fa kuaye vi lekisa okuti eye wa tẽla oku teyuila uviali wa Yehova? (Yoa. 16:33; 19:30; 2 Pet. 3:14; 1 Yoa. 5:4)


text:
Usoma wa Suku Nye?
Embimbiliya li Tambulula Ndoco
Usoma wa Suku uviali wocili wa tumbikiwa la Yehova Suku.
Vembimbiliya, “Usoma wa Suku” u tukuiwavo hati “usoma wokilu” momo u viala oku upisa kilu. (Mar. 1: Owo u kuete ovina vialua via lisietahãla luviali womanu, pole, wa velapo uviali womanu.
- Olombiali. Suku wa nõla Yesu Kristu oku kala Ombiali Yusoma waye, kuenda wa eca kokuaye unene wa velapo okuti womanu u sule. (Mat. 28:
18) Omo Yesu o talavaya lika lunene waco oco a linge ovina viwa, ci lekisa okuti Ombiali yimue ya koleliwa haeye ukuahenda. (Mat. 4:23; Mar. 1: 40, 41; 6: 31-34; Luka 7: 11- 17)
Lekuatiso lia Suku, Yesu wa nõla omanu vo kolofeka viosi, vana va ka ‘viala kumue laye kilu lieve’ oku pisa kilu.
—Esit. 5: 9, 10.
- Otembo u ka kala.
Usoma wa Suku ka u kasi ndowu womanu okuti, wimuha, momo ‘lalimue eteke u ka nyõliwa.’
—Dan. 2:44.
- Olonungi. Vana va linga ovina Suku a yongola, va pondola oku kala olonungi Viusoma wa Suku, okuti ka va nõliwa omo lioku tiamẽla kepata limue, ale kofeka yimue.
—Ovil. 10: 34, 35.
- Ovihandeleko. Vovihandeleko (ale volonumbi) Viusoma wa Suku mua kongela ovina vialua okuti, ka vi tu tateka lika oku linga eci cĩvi, pole, vi tu lekisa ndomo tu pondola oku kala olonungi viwa. Embimbiliya li popia ndoco: “Yesu wo kumbulula hati, Sola Ñala Suku yove lutima wove wosi lomuenyo wove wosi lolondunge viove viosi.
Eci oco ocihandeleko cinene, haico catete. Kuenje cavali ca lisoka laco, ceci, okuti, Sola u o lisungue love ndeci o lisole ove muele.” (Mat. 22:
37- 39) Oku sola Suku kuenda omanu ku vetiya olonungi Viusoma oku lingila ovina viwa vakuavo.
- Elilongiso. Osimbu olonungi Viusoma wa Suku via velisapo elilongiso, vi longisavo omanu oku kapako olonumbi viaco.
—Isa. 48: 17, 18.
- Ocikundi. Ombiali Yusoma wa Suku, ka yi kisika olonumbi viawo lovina ka vi kuete esilivilo. Ovio vi tẽlisa ocipango ca Suku oku kongelamo ohuminyo yokuti vosi va lekisa ocisola va ka kala vofeka yelau palo posi otembo ka yi pui.
—Isa. 35: 1, 5, 6; Mat. 6:10; Esit. 21: 1-4.


text:
Momo Lie Ene vu Tukuiwila Okuti Olombangi Via Yehova?
Yehova, oyo onduko ya Suku yi sangiwa Vembimbiliya. (Etundilo 6:3; Osamo 83:18) Ombangi omunu una o vangula ovina a mola, ale ocili cina eye a kolela.
Omo liaco, etu tu tukuiwa tuti, Olombangi Via Yehova, okuti oyo onduko Yakristão vana va sapula ocili ca tiamẽla ku Yehova, Ululiki wovina viosi. (Esituluilo 4:11) Tua siata oku eca uvangi komanu kekalo lietu kuenda poku va sapuila ovina tua siata oku lilongisa Vembimbiliya.—Isaya 43:10-12; 1 Petulu 2:12.


text:
Esapulo 107: Stefano wa Pondiwa
ULUME u wa kekama ndeti Stefano. Eye ondonge ya Yesu. Tala eci cikasi loku pita! Alume ava va kasi oku imbaimba ovawe kokuaye. Momo lie va suvukilile calua Stefano okuti vo linga ocina eci cĩvi? Tu ci konomuisi.
Suku wa kuatisile Stefano oku linga ovikomo. Alume ava ka va ci solele, kuenda va lihoyisa laye omo a longisa ocili komanu. Suku wa ecele ku Stefano unene woku linga ovikomo. Eye wa sapula kalume ava okuti ovo va kala oku longisa esanda komanu. Eci ca va temisa calua. Omo liaco, va kuata Stefano kuenda va vilikiya omanu oco va vangule uhembi watiamẽla kokuaye.
Ovitunda via pula Stefano hati: ‘Ovina evi hẽ ocili?’ Stefano wa tambulula loku linga ohundo yatiamẽla Kembimbiliya. Wa lombolola ndomo alume vãvi va suvukile ovaprofeto va Yehova kosimbu. Noke eye wa popia hati: ‘Ene wa lisoki lalume vaco. Ene wa pondi omõla wa Suku, Yesu, kuenda ka vu kasi loku pokola kovihandeleko via Suku.’
Eci ca temisa calua asongui! Vo funguila kuenda vo takilĩla ovayo. Kuenje Stefano wa imba ovaso kilu, loku popia hati: ‘Tali! Ndete Yesu kilu o tãi kondio ya Suku.’ Alume va sitika ovatui avo, kuenje volumũhĩla Stefano. Vo kuata kuenda vo tundisa vimbo.
Va lula ovikutu viavo yu va vieca peka liumalẽhe otukuiwa Saulu. Saulu u lete palo? Noke alume vamue va fetika oku imba ovawe ku Stefano. Stefano wa kekama, ndomo ocilete. Eye okasi loku likutilila ku Suku hati: ‘A Yehova, kuka va tendele ekandu liavo.’ Eye wa kũlĩhĩle okuti, valua va kembiwile lasongui vaco. Noke liovina evi, Stefano wa fa.
Nda umue waku linga eci cĩvi, u fetuluinya, ale o pinga ku Suku oco o lingevo eci cĩvi? Eci hacoko Stefano la Yesu va linga. Ovo va kala vakuacisola ndaño muẽle lomanu vana vava suvukile. Tu kuami ongangu yavo.
Ovilinga 6:8-15; 7:1-60.
Apulilo
- Helie wa kala Stefano? Kuenda Suku wo kuatisa oku linga nye?
- Nye Stefano a popia lasongui vetavo okuti ca va temisa?
- Eci alume va tundisa Stefano vimbo nye vo linga?
- Vociluvialuvia eci helie umalẽhe u o kasi oku lava ndeti ovowalo?
- Eci handi Stefano ka file nye eye a likutilila ku Yehova?
- Loku kuama ongangu ya Stefano, nye tu sesamẽla oku linga eci omunu umue a tu linga cimue cĩvi?
Apulilo akuavo
- Tanga Ovilinga 6:8-15.
Ovohembi api asongui vatavo va siata oku popia oco va tateke upange woku kunda Wolombangi via Yehova? (Ovil. 6:9, 11, 13)
- Tanga Ovilinga 7:1-60.
Nye ca kuatisa Stefano oku loñoloha koku teyuila olondaka viwa Vekanga? Kuenda nye tu lilongisilako? (Ovil. 7:51-53; Va Rom. 15:4; 2 Tim. 3:14-17; 1 Pet. 3:15)
Ocituwa cipi tu sukila oku kuata lovanyali va tateka upange wetu woku kunda? (Ovil. 7:58-60; Mat. 5:44; Luka 23:33, 34)


text:
EPESASI
Pollone EPESASI Yamboma Pepá Topa Sirimu Bokumu
Pollone I Pepá Topa Sirimumunge Ungu Pulu Mare
Pollo yuyu kinie yuni pepá topa sirimumanga ungu pulu mare inie yakondo gomo 714 molemo.
Pollone i pepámo topa Epesasi yamboma sipe mundurumu ungumu Epesasi inie 1:1, 3:1 molemo. ‘Yu ka ulkena pepa i pepámo torumunje (Epesasi 3:1, 4:1, 6:20). Aku liemo kolea aili Romo ka ulkena pepalie topa mundurumunje.’ ningu pilimele. (Akumunge ungu te Pillipai kumbi lepa gomo 990 kananila.)
Epesasi akumu kolea aili te. Koleamanga pikisamo gomo 648 molemo akuna nomú kélona lerimu mele kanani. Kou kongono kambani bisinete aisili akuna teko, sipi ailime akuna ongo pu pu opu teringi. “Olio nokolemo Pulu Ambomo” ningu popo toko kapi niringi kolo toli pulu ambo Dayana Atimasi akumu popo toringi ulke tembele te Epesasi angilirimu. (Lipe Mundurumu Yema 19:23-28). Pollo akuna pupe ponie yepoko mele molopa terimu temanemo Lipe Mundurumu Yema 19:1-20:1 molopa, Kirasinge Epesasi yambomanga tapu yema kinie teringi temanemo 20:17-21:1 molemo. Kirasinge Epesasi yambo talapemonga ungu te Lipe Ora Sirimu 2:1-7 molemola.
Kirasinge Epesasi yambomanga talapena umbuni te pepili i pepámo naa torumu. We mele torumu. Pulu Yemone ene tepa konjilimo mele Pollone ene pepá topa nimbe sirimu ungu mare i sipe: “Kirasi yu yunge yambo talapemonga ye nomi nokolimu” nirimu. Aku talapena molkolie tenge mele nimbe sirimula. Ou ene pali Pulu Yemone mongo lipe simbe aulkena puringi. Wendo pungí aulke te molo. Ulu peanga te naa teko molangi Pulu Yemone ene paa we kondo kolopalie aulke te akisinjirimu. Pe kinié ene Juda yamboma kinie Juda yambo naa molemele yamboma kinie enenga pali Kirasi yu mindi aulkemo. Ulu te lupe tengemone uluri naa temba, aku sipe nirimula. Kirasinge yamboma ambolangoma mindi naa molko, yambo yuma molonge mele nimbe sipe, ene ambo yema kinie, anupili lapali ambolangoma kinie, kongono nokoli yamboma kinie kongono tenjili yamboma kinie, ene teko molonge mele mane sirimula.
Ungu paa tondolo peanga te 1:3-14 molemo. 1:15-23, 3:14-21, 6:10-18 bokumunge alsena anjukundu “43. sios”, aku unguma paa kananila.
Ya ungu pulumu pora nikimu.
1
1 Na Pollo, Pulu Yemone na mako torumuna Kirasi Yesusini “Nanga kongonomo tenjipui.” nimbe lipe mundurumu yemo* molopolie i pepámo topo sikiru.
Ene Pulu Yemonga yambo kake telime kolea aili Epesasi molko, Yesusi Kirasi ‘Sike’ ningu tondolo munduku pilku ambolko molemele yamboma i pepámo topo sikiru.
2 Olionga Lapa Pulu Yemo kinie Aili Yesusi Kirasitolone ene we kondo kolkolo, ‘Ene konopu pe nipili taka lelko molangi.’ niengili.
3-4 ⸤Pulu Yemone⸥ mulu matolo ou naa tepili Kirasini pe olionga nimbe tenjimbe mele pilipelie olio ‘yambo kake teli yambo mongo simbe ulu te naa peli yamboma molangi.’ nimbe mako torumu kene* Pulu Yemo, olionga Aili Yesusi Kirasinge Lapamo, kapi nimbu imbi ambolopo ola linjemili. Kirasini olionga nimbe tenjirimu, olio kinie tapu topa molemomonga Pulu Yemone olio sewe anjipe mulu koleana yando olionga konopuma kinie minime kinie sewe anjipe ‘tondolo pupe kapola pepili.’ nimbe, mele peangama sipe mundurumu. ⸤Mulu matolo ou naa tepili⸥ olio konopu monjipelie 5 olio mako topa ‘Yesusi olio lipe taponjimbemonga ene nanga ambolangoma tepo limbu.’ nirimu. ‘Konopu siembo kene aku teambo.’ nimbe pilipe aku sipe nimbe panjirimu. 6 ⸤Pulu Yemone yunge Malo⸥ pea konopu monjirimumu* olionga nimbe tenjirimumunge olio kinie tapu topa molemomonga Pulu Yemone olio olandopa we kondo kolopa we lipe taponjilimomonga Pulu Yemo yunge imbi ambolopo ola linjipu yu kapi niemili.
7 Pulu Yemo we kondo kololi ulumu yu kinie tengepea tepa pelemomone ⸤Yesusi⸥ olionga nimbe yunge meme ondo lenjipe kolorumu aku mememone olionga ulu pulu kerime ‘kamu manie pupili.’ nimbe akuma siye kolopa, ka sipe ambolorumu aulkena wendo lipe ‘We kapola molangi.’ nirimuna* aku sipu molemolo. 8 ⸤Pulu Yemone yunge we kondo kololi ulu peangamone olio aku sipe lipe taponjipe⸥ olio pilipe konginjilimu kinie uluma pilipe apuruli ulu pulumu kinie aisili toyo topa sirimuna ⸤aku sipu molemolo⸥. 9 ⸤Mulu matolo ou naa tepili⸥ Kirasini olionga nimbe tenjimbemonga Pulu Yemone olio kinie konopu sipe temba mele nimbe panjirimumu lopi tepa perimu* nakolo pe kinié olio nimbe para sirimu. 10 Ulu lupe lupema ou wendo ombá kinie ‘Wendo ombá.’ nimbe panjirimu ulumu wendo ombá walemo pilipelie ‘Wendo opili.’ nimbé. ‘Ulu wendo opili.’ nimbé ou lopi tepa perimu akumu i sipe: ‘Mulu matolo terimu melema kinie yandopa melema pali aku melemanga pali ye tenga altopa lipe tere lepa lepili. Kirasi kanu melemanga pali nokoli yemo molopili.’ nimbé.*
11 Yuyu konopuni pilipe melema kinie uluma pali mako topa ‘Nanga kongono tenjengi.’ nimbe ou nimbe panjirimu Pulu Yemone olio ⸤Juda yamboma⸥* kanu ye Kirasimuni olionga nimbe tenjimbe mele pilipelie ⸤mulu matolo ou naa tepili⸥ ‘Nanga yamboma molangi.’ nimbe mako torumu. 12 Olio ⸤Juda yamboma⸥ ou pulu pulu ⸤‘Pulu Yemone ‘olio nokopa konjimbe ye te lipu mundumbu.’ nimbe mako torumu ye nomi⸥ Kirasimu* sike ombá.’ nimbu nokopo molorumulu yambomane temolo uluma ‘we yambomane kanokolie Pulu Yemo paa ye aili tondolo olandopa pupe tondolo pa telimu kanoko yu kapi niengi.’ nimbe ⸤Pulu Yemone aku sipe olio mako topa ‘Nanga yamboma molangi.’ nirimu⸥. 13 Ene ⸤Juda yambo naa molemele yambo talape lupema⸥ kepe i ungu sikemo pilku liringi kinie Kirasinge yamboma moloringila. Kanu ungumu Kirasini enenga nimbe tenjirimumuni Pulu Yemone ene lipe taponjipe, mindili nolemelka aulkena wendo lipe, yu kinie pea molko konjingí aulkena lipe monjimu ungumu. Kirasini enenga nimbe tenjirimu mele ‘Sike.’ ningu tondolo munduku piliringimunge ‘ ‘Olio sike Pulu Yemonga yamboma molemolo.’ ningu kanangi.’ nimbe “Simbu.” nimbe, nimbe panjirimu Mini Kake Telimu sirimu liringi.* 14 Mini Kake Teli lirimulu akumunge Pulu Yemone olio ‘pe monge mele simbu’ nimbe panjirimu mele peangama yunge yamboma sike simbendo lipe ora silimo.* ‘Pe sike simbe limulú.’ nimbu pilipulie ‘Pulu Yemone olio yunge yamboma kamu limbe kinie ⸤kurumanga nomi⸥ Setenenga ulu keri tene olio altopa manda naa ambolomba. Kapola molomolo’.** nimbu pilimolo. Olionga nimbe aku tenjimbe kinie kanopolie ‘olio yu kapi niemili.’ nimbe tenjimbe kene yunge imbimu sike ambolopo ola linjipu yu kapi niemili.
15 Akumunge ene Aili Yesusi ‘Sike’ ningu tondolo munduku pilku* Pulu Yemonga yamboma pali konopu monjilimele mele ou pulu pulu pilirindu kinie yandopa kinié kepe 16 ene aku telemelemonga Pulu Yemondo alieli “Ange” nimbu, nane Pulu Yemo kinie ungu nimbu molopolie enenga mawa tenjilio. 17 Olionga Aili Yesusi Kirasinge Pulu Yemo, yu tondolo pa telimu pelemo Lapamo, nane alieli yu mawa tepolie ‘Enene yu molemo mele paa olandopa olandopa piliengi kene pilipe konginjilimu kinie ungumanga ungu pulumu pilipe nimbe para silimo tondolomo kinie pelemo Minimu ene sipili.’ nimbu mawa tenjilio. 18-19 ‘Enenga konopuni yunge ungumanga pulumu paa piliengi!’ nimbu yu kinie enenga mawa tenjiliola. Yuni ‘Ene mele peangama simbu. Ene molko konjingí.’ nimbe, nimbe panjirimu melema nokoko molemele akuma kinie, ‘Nanga yamboma monge mele paa peangama simbu.’ nirimuma kinie, ‘Yu sike’ nimbu tondolo mundupu pilimolo yamboma yuni lipe taponjilimo tondolo paa olandopa olandopa pelemomo kinie, ‘mona lepili paa piliengi.’ nimbu aku sipu yu kinie enenga mawa tenjiliola. Kanu tondolomo olione manda naa manda manjilimolo tondolomo. Pulu Yemonga tondolo olandopa pelemo akumuni kongono tondolo mundupe telemo akumuni 20 Kirasi kolorumu kinie Pulu Yemo yunge Lapane yu topa makinjipe yu ⸤‘imbi ola molopili.’ nimbe⸥ mulu koleana ⸤olando lipe ‘Melema pea nokopo molambili.’ nimbe⸥ yunge ki umbukundu ‘molopili.’ nimbe lipe monjirimu.* 21 Melema nokongendo tondolo pelemo kuruma kinie, mulu koleana yambo namba molemo yambo ailime kinie, imbi paa olandopa molopa mele aisili nokolemelema kinie, enge nilime kinie,* pali, akuma kinié molemelema kepe pe mulu ma pora nimbé kinie imbi molomba yamboma kepe, Pulu Yemone yu kanu yambo ailimenga pali ye paa olandopamo lipe monjirimu.** 22 Pulu Yemone ‘⸤Kirasi⸥ yu melemanga pali olandopa molopili. Melema pali yunge kimbumuni kambilipe molopili.’ nirimu. Aku nirimumunge Kirasi yunge yambo talapemonga* yu ye aili olandopamo molemola. 23 Kirasinge yambo talapemo yunge kangimu, yu kangimunge pengemo.* Yunge yambo talape molemelena yu pupe molopa tengepea telemo. Yu yunge yambo talape molemelemanga pali yu pupe molopa kapola tenjilimo, yunge yambo talapemanga pali Kirasi yu liku kapola tenjilimele. Kirasi kinie yunge yambo talapemo kinie ene lipe tere lepa yambo telumu mele molemele.


text:
Suku o Kuete Onduko?
Etambululo Liembimbiliya
Omanu vosi va kuete onduko. Ka ca sungulukile hẽ okuti Suku o kuatavo onduko? Oku kuata onduko, ocina cimue ca velapo voku linga ukamba lomanu umue. Anga hẽ oku kuata ukamba la Suku ca litepa?
Vembimbiliya Suku wa popia hati: “Ame Yehova, oyo onduko yange.” (Isaya 42:8) Ndaño okuti Suku o kuete olonduko vialua viekemãlo, ndeci: “Suku Ukuonenewosi,” “Ombiali Yoluali luosi” kuenda “Ululiki”, eye wa kapako afendeli vaye poku va vetiya oku tukula onduko yaye.—Efetikilo 17:1; Ovilinga 4:24; 1 Petulu 4:19.
Vambimbiliya alua kelivulu Lietundilo 6:3, ku sangiwa onduko ya Suku.
Ocinimbu eci ci popia ndoco: “Nda tukuluka ku Avirahama kuenda ku Isake lo ku Yakoba nda Suku Ukuonenewosi. Puãi sia lisituluile kokuavo londuko yange Yehova.”
Yehova, oyo onduko ya Suku yina ya siata oku tukuiwa kelimi Liumbundu tunde kosimbu. Ndaño okuti olonoño vialua via nõlapo oku tukula viti “Yawe,” Yehova oyo onduko ya kũlĩhĩwa vali calua. Embimbiliya liatete ka lia sonehĩwile kelimi Liumbundu, olio lia sonehĩwa kelimi lio Heveru. Kelimi liaco onduko ya Suku ya sonehĩwile lolondimbukiso evi, יהוה. Olondimbukiso viaco vikuãla vi lomboloka okuti, YHWH kuenda via kũlĩhĩwa okuti, o Tetragrama.


text:
Tono: A
(intro) A Bm E A A7 D E A E D E Ñgasi v´etambo lyove a Ñgala, Ndukusivaya, ndukupandula D A Bm E Otchisola tchove tchandiyula, Ovipako vyange ndukwavela C#m F#m D E Tchosi l´ame mwele ndilumba, Ove Suku y´omweñho wange (refrão) (Epitululo) A E Tambula a Ñgala, Ulambu wetavo, lyange D E D A Ngavele esandelelo, A Suku a tolo Bm E Ndiyulula utima wange A E D E Ndikwete tclalwa ndipoka, Otchisola tchove sitchisoleka D A Bm E Wañhiâ upange l´uhayele, K´ovovi osi wandjovola C#m F#m D E Otambulula u oliyula, Wandikuliha tunde v´ovotila.


text:
OSHIPALANYOLE SHOKOMBADA | EPANGELO OLO LIHE NA OULINGILINGI
Oulingilingi oo u li momapangelo
Outumbulilo oulingilingi womapangelo owa yelifwa kutya okulongifa nai eenghonopangelo omolwokuliholamwene. Okulongifa nai eenghonopangelo kwa tya ngaho, okwa kala ko nale mondjokonona yovanhu. Pashihopaenenwa, Ombibeli oya popya omhango oyo ya kelela okutambula ombubo momhangu, osho tashi ulike kutya oulingilingi owa kala u shiivike nawa omido di dulife po 3 500 lwaapo da pita. (Exodus 23:8) Oulingilingi owa kwatela mo shihapu shihe fi ashike okutambula ombubo. Ovanambelewa vomapangelo ovo va nyonauka omafimbo amwe ohava vake po oinima mwa kwatelwa oimaliwa nokulongifa nai omayakulo oo inava pitikilwa. Omolweendodo davo, ohava ningile yo oukombuda ookaume novapambele vavo ouwa.
Nonande momahangano opanhu na mo omu na oulingilingi, momapangelo omo unene wa duka. Olaporta yomo 2013 yedina Global Corruption Barometer ya nyanyangidwa kehangano ledina Transparency International oya popya kutya ovanhu mounyuni aushe ova dimina kutya omahangano oo haa ningi unene oulingilingi eengudu dopapolitika, ovapolifi, ovanambelewa vepangelo, ovatotimhango novapanguli. Natu ka taleni keelaporta dimwe odo da divilika oupyakadi oo.
AFRIKA: Mo 2013, ovanambelewa vepangelo 22 000 moSouth Africa ova li va pangulwa shi na sha noulingilingi.
AMERIKA LOKOLUKADI: Mo 2012, ovanhu 25 moBrazil ova li va monika ondjo omolwokulongifa nai oimaliwa yepangelo va fute ovanhu opo ve va yambidide papolotika. Mwaavo va monika ondjo omwa li omulumenhu oo a fimanenena oo a li pondodo onhivali moshilongo, omunambelewa waao a li nale omupangeli woshilongo.
ASIA: MoSeoul osho shi li muKorea wOkolukadi, ovanhu 502 ova li va fila metungo leefitola (mefilitsa) olo la li la wa po mo 1995. Ovakonakoni ova mona kutya ovanambelewa vodoolopa ova li va pewa ombubo opo va pitike oovene veetendela va longife okaungulita kehe na ongushu nova teye po eemhango di na sha neameno.
EUROPA: Omunambelewa wEhangano lOikwameni yomOshilongo, Cecilia Malmström okwa ti: “Okuhapupala kwoulingilingi muEuropa oshinima shikumwifa.” Okwa ti yo, “Epangelo inali tokola toko okukufa po odjo youlingilingi.”
Oshidjuu neenghono kovanhu okukufa mo oulingilingi oo u li momapangelo. Omuprofesa Susan Rose-Ackerman, omunawino moinima i na sha nokukondjifa oulingilingi okwa ti kutya opo onghalo i xwepopale, ope na okuningwa ‘omalunduluko manene monghedi oyo epangelo hali ungaunga noinima.’ Nonande onghalo otai monika ya fa ihe na eteelelo lasha, Ombibeli otai ulike kutya omalunduluko manene otaa dulu notaa ka ningwa shili.


text:
Ehipululo 40: Moisesi Uveta Monkhanda
PAPITA omanima nomanima. Omanima 10, omanima 20, omanima 30, omanima 39. Iya ova Isilayeli ankho nkhele vekahi mehoko. Anthi, Yehova watekula ovanthu vae omanima aeho oo. Huku weveavela omaná pala okulia. Komutenya wevehongolela neundu lihitike ekumbi opo kuhatokote, iya kounthiki wevehongolela neundu liotupia. Mokuenda kuomanima oo aeho, ovikutu viavo kaviatandukile iya onomphai mbavo kambaihamene.
Pahe ankho omohanyi yotete yenima 40 tunde apa ova Isilayeli vatunda mo Egitu. Ovaisilayeli ankho vekahi vali po Kades. Pana ankho vali etyi ovalavi 12 vatumua okukalava otyilongo tyo Kanaa. Miriã omphange ya Moisesi wankhila po Kades. Pohika opo ankho pena ovitateka ovinyingi.
Ovanthu ankho vetupu omaande. Moluotyo avahimbika okupopia Moisesi okuti: ‘Inkha tuankhile ñgeno hahe. Omokonda yatyi wetupolela ko Egitu okutueta mohika ino ihasilivila ihena natyike? Itupu ovilia, nomakuyu, nono uva, nono romã, ni vala omaande okunwa.’
Etyi Moisesi na Arau vaya kondyuo ikola pala okukelikuambela, Yehova atolela Moisesi okuti: ‘Ongiya ovanthu aveho. Kala komutue wavo opopila onkhanda oyo, opo mutunde omaande atuuka pala ovanthu novipako viavo aviho.’
Moisesi waongiya ovanthu iya apopi okuti: ‘Tehelelei, onue vokuhena onthumbi mu Huku. Arau naame, okuti matupolo omaande monkhanda ei pala onue? Iya Moisesi avete monkhanda notyimuti ovikando vivali, iya amutundu omaande omanyingi. Ankho pahe vena omaande atuuka pala ovanthu novipako aviho.
Yehova anumanena unene Moisesi na Arau. Utyii omokonda yatyi? Omokonda Moisesi na Arau vapopia okuti ovo mavapolo omaande monkhanda. Mahi, tyotyili o Yehova wapola omaande monkhanda. Mokonda Moisesi na Arau kavatolele otyili, Yehova wevepopila okuti mevehitisa. Yehova apopi okuti: ‘Onue kamamutuala ovanthu vange mo Kanaa.’
Konyima, vatunda po Kades avai alo Komphunda itiwa Hor. Arau, oko ankhila. Etyi ankhia, ankho una 123 omanima. Ovaisilayeli avanumana unene, avemulili ononthiki 30. Iya omona wae Eleazar akala osaserdote yo Isilayeli.
Números 20:1-13, 22-29; Deuteronômio 29:5.
Omapulo
- Oñgeni Yehova atekulile ova Isilayeli puetyi ankho veli mehoko?
- Etyi ova Isilayeli ankho vekahi po Kades, oityi veliyavele?
- Oñgeni Yehova aavelele omeva ovanthu no vipako viavo?
- Omulume ou ukahi nokuliyulika polutalatu apa, olie? Omokonda yatyi alingila ngotyo?
- Omokonda yatyi Yehova ankho anumana na Moisesi na Arau? Yehova evehitisa ñgeni?
- Oityi tyapitile Komphunda Hor? Iya konyima yotyo olie wakala o saserdote yova Isilayeli?
Omapulo omakuavo
- Tanga Números 20:1-13, 22-29 na Deuteronômio 29:5.
Onkhalelo omu Yehova atekulile ova Isilayeli mehoko, itulongesa tyi? (Deut. 29:5; Mat. 6:31; Heb. 13:5; Tia. 1:17)
Moisesi na Arau kavankhimanekele Yehova komaiho ova Isilayeli. Iya oñgeni Yehova atalele otyiponyo tyavo otyo? (Núm. 20:12; 1 Cor. 10:12; Rev. 4:11)
Onkhalelo omu Moisesi etavelele eviyulo lia Yehova, itulongesa tyi? (Núm. 12:3; 20:12, 27, 28; Deut. 32:4; Heb. 12:7-11)


text:
Esapulo 91: Yesu wa Longisila Komunda
TALA Yesu wa tumala ndeti apa. Eye o kasi loku longisa omanu ava komunda yo Galilea. Ava va tumala ndeti ponele ya Yesu, olondonge viaye. Eye wa nõlele ekũi lavavali kalume oco va linge ovapostolo vaye. Ovapostolo, olondonge vina via nõliwile la Yesu. Ove hẽ wa kũlĩha olonduko viavo?
Olonduko viavo vievi: Simono wa tukuiwa Petulu, la manjaye Andereu. Kuenda Tiago, la manjaye Yoano. Upostolo ukuavo wa tukuiwavo Tiago, kuenda ukuavo Simono. Ovapostolo vavali va kuata onduko ya Yuda. Umue Yuda Isikariote, kuenda ukuavo Yuda o tukiwavo hati Tadeu. Kua kalavo Filipu la Nataneli (haeye Bartolomeu), kuenda Mateo la Tomasi.
Eci Yesu a tunda ko Samaria, wa fetika oku kunda onjanja yatete. Kuenje wa kunda hati: ‘Usoma wokilu u kasi ocipepi.’ Wa kũlĩha eci ci lomboloka usoma waco? Usoma waco u lomboloka uviali wa Suku. Yesu eye osoma yuviali waco. Eye oka viala tunde kilu kuenda oka nena ombembua palo posi. Usoma wa Suku uka pongolola ilu lieve liosi ndocumbo celau.
Yesu palo wa kala oku longisa omanu catiamẽla kusoma. Eye wa va longisavo ndomo va likutilila. Kuenje wa popia lavo hati likutilili ndoco: ‘A Isietu o kasi kilu. Onduko yove yi sumbiwe. Usoma wove wiye. Ocipango cove ci lingiwe posi ndeci ci lingiwa kilu.’ Omanu valua va tukula ohutililo eyi hati, ‘A Isietu.’ O tẽla oku tukula ohutililo eyi yosi?
Yesu wa longisavo omanu ndomo va pondola oku tata vakuavo. Eye wa popia hati: ‘Ovina viosi vu yongoli okuti omanu vovi lingili haivio vu linga.’ Anga hẽ ku sanjuka eci o tatiwa ciwa lavakuene? Yesu wa popia okuti, tu sukila oku tata omanu locisola. Tuka kuata esanju lialua eci omanu vosi vaka kuata ocisola lavakuavo voluali luokaliye.
Mateo kocipama 5 toke 7; 10:1-4.
Apulilo
- Ndomo ca lekisiwa vociluvialuvia, pi Yesu a kasi oku longisila? Kuenda velie va tumala ponele yaye?
- Vipi via kala olonduko vio vapostolo ekũi la vavali?
- Usoma upi Yesu a kala loku longisa?
- Nye Yesu a longisa omanu oku pinga poku likutilila?
- Yesu wa vanguile okuti tu sukila oku tata ndati vakuetu?
Apulilo akuavo
- Tanga Mateo 5:1-12.
Tu lekisa ndati okuti tua kuosuke wovina viespiritu? (Mat. 5:3; Va Rom. 10:13-15; 1 Tim. 4:13, 15, 16)
- Tanga Mateo 5:21-26.
Elivulu lia Mateo 5:23, 24 li lekisa ndati okuti ukamba tu kuetele vamanjetu u pondola oku sanjuisa ale oku sumuisa Yehova? (Mat. 6:14, 15; Osa. 133:1; Va Kol. 3:13; 1 Yoa. 4:20)
- Tanga Mateo 6:1-8.
Ovituwa vipi ka via sungulukile Akristão va kuete oku yuvula? (Luka 18:11, 12; 1 Va Kor. 4:6, 7; 2 Va Kor. 9:7
- Tanga Mateo 6:25-34.
Nye Yesu a longisa ci lekisa okuti tu sukila oku kolela ku Yehova catiamẽla keteku lietu? (Etu. 16:4; Osa. 37:25; Va Fil. 4:6)
- Tanga Mateo 7:1-11.
Ulandu wa sonehiwa velivulu lia Mateo 7:5 u tu longisa nye? (Olosap. 26:12; Va Rom. 2:1; 14:10; Tia. 4:11, 12)


text:
Ehokololo 112: Oshikepa ya tekela konhunhu
TALA koshikepa oyo i li mefano ya mona oixuna! Oshikepa oyo oya li ya tekauka moipambu. Mbela ou wete ovanhu ovo va nukila momeva mefano omo? Ovanhu vamwe ova fika nale komutunda nokuli. Mbela Paulus ou mu wete mo mefano olo? Natu ka taleni kutya oshike sha li she mu ningilwa.
Dimbuluka kutya Paulus okwa kala a idililwa modolongo muKesarea oule womido mbali. Opo nee, okwa li a londekwa moshikepa pamwe novanadolongo vakwao vamwe, ndele tava twalwa kuRoma. Fimbo ve li molweendo olo, opa li pa tukuluka oshikungulu shinene shomhepo eshi va li tava ende popepi nonhunhu yaKreta. Oshikungulu osho osha li shidjuu neenghono, nomolwaasho ovashingi voshikepa ova li va nyengwa okupangela oshikepa. Ova kala oule wefimbo mefuta ihava mono etango omutenya ile eenyofi oufiku. Hauxuuninwa, eshi pa pita omafiku mahapu, ovanhu ovo va li moshikepa ova li va kanifa filufilu elineekelo kutya itava ka xupa nandenande.
Opo nee, Paulus okwa fikama ndele ta ti kuvo: ‘Kape na nande oumwe womunye ta ka fya, oshikepa oyo aike tai ka hanauka po. Molwaashi omweengeli waKalunga umwe okwa li e uya kwaame onguloshi, ndele ta ti: “Paulus ino tila! Ove ou na okuya kuRoma opo u ke lipopile koshipala shOmukesari waRoma. Kalunga ota ka xupifa ovanhu aveshe ovo u li pamwe navo moshikepa.” ’
Mokati koufiku wefiku eti-14 okudja eshi oshikungulu shomhepo sha li sha hovela, ovashingi voshikepa ova li va didilika kutya omeva okwa li taa ende taa ningi maxupi. Ova li va umbila omakanghamifo (eehangela) momeva, molwaashi ova li va tila kutya pamwe oshikepa otai ke lidenga momamanya molwaashi okwa li kwa laula. Ongula yefiku la ka shikula ko, ova li ve wete omutunda nova tokola okushinga oshikepa fiyo okomunghulofuta.
Eshi va ehena komunghulofuta, oshikepa oye lidenga mehekedu olo la li la ongala koshi yomeva, ndele tai dame. Opo nee, omakufikufi manene okwa hovela okulidenga moshikepa noya hovela okutekauka moipambu. Opo nee, omukulunhu wetangakwaita okwa lombwela ovanhu, a ti: ‘Amushe ava mu shii okuyowa nukileni tete mefuta mu yowe fiyo okomutunda. Amushe ava muhe shii okuyowa otamu nukile mo xuuninwa, ndele tamu kwatelele koipambu oyo ya dja koshikepa.’ Ovanhu ovo ova li va ninga naanaa ngaashi va lombwelwa. Kungaho, ovanhu aveshe 276 ovo va li moshikepa ova ka fika komutunda inava ninga sha, ngaashi naanaa omweengeli a li a udaneka.
Onhunhu oko va li ohai ifanwa Melite. Ovanhu vokonhunhu oyo ova li ovanambili nova li va fila oshisho ovanhu ovo va dja moshikepa. Eshi onghalo yomhepo ya alukila kouwa, Paulus okwa li a londekwa moshikepa imwe, ndele ta twalwa kuRoma.
Oilonga 27:1-44; 28:1-14.
Omapulo
- Oshike sha li sha ningilwa oshikepa omo mwa li Paulus fimbo ya li tai ende popepi nonhunhu yaKreta?
- Paulus okwa li a lombwela shike ovo a li navo moshikepa?
- Osha li sha enda ngahelipi opo oshikepa oyo inyanyauke po moipambu?
- Omukulunhu wetangakwaita oo a li ta pashukile oshikepa okwa li a pa ovanhu omalombwelo elipi, novanhu vangapi va li va fika komunghulofuta inava yahamekwa?
- Paulus noovakwao ovo va li moshikepa oyo ya teka ova li va ya konhunhu ilipi, noshike sha li sha ningilwa Paulus eshi onghalo yomhepo ya li ya alukila kouwa?
Omapulo a wedwa po
- Lesha Oilonga 27:1-44.
Ongahelipi okukala twe lineekela kutya omahokololo Ombibeli oku li paushili tashi tu pameke ngeenge hatu lesha ehokololo li na sha nolweendo laPaulus lokuya kuRoma? (Oil. 27:16-19, 27-32; Luk. 1:3; 2 Tim. 3:16, 17)
- Lesha Oilonga 28:1-14.
Ngeenge ovakalimo vomuMelite ovo va li vehe fi Ovakriste ova li ve linyengifwa va ungaunge naPaulus nosho yo ovo va li pamwe naye moshikepa oyo ya li ya teka ‘nolune linene lopanhu,’ Ovakriste ove na okulinyengifwa va ulike shike naunene tuu monghedi ilipi? (Oil. 28:1, 2, NW; Heb. 13:1, 2; 1 Pet. 4:9)


text:
Oshitukulwa 4: Okudja pohamba yotete yaIsrael fiyo opokutwalwa kwOvaisrael moukwatwa waBabilon
Saul oye a li ohamba yotete yaIsrael. Konima yefimbo, Jehova ka li vali e mu hokwa. Jehova okwa li a hoolola David a pingene po Saul. Ohatu ke lihonga shihapu kombinga yaDavid momatukulwa e li komesho. Fimbo David a li omunyasha, okwa li a lwifa omutongolume wedina Goljat. Lwanima, okwa ka ya onhapo ohamba inandubo Saul. Pomhito imwe, David okwa li a kelelwa kuAbigail aha longe owii.
Natango ohatu ke lihonga shihapu kombinga yaSalomo, omonamati waDavid. Salomo oye a li a pingena po xe, e li ohamba yaIsrael. Eehamba nhatu dotete daIsrael adishe oda pangela keshe imwe oule womido 40. Konima yefyo laSalomo, ouhamba waIsrael owa li wa tukulwa momauhamba avali, ouhamba wokolundume nouhamba wokolukadi.
Ouhamba wokolundume womapata 10 aIsrael owa pangela oule womido 257, nowa ka hanaunwa po kOvaassiria. Konima yomido 133 eshi ouhamba wokolundume wa hanaunwa po, ouhamba wokolukadi womapata avali nao owa ka hanaunwa po. Pefimbo olo, Ovaisrael ova li va twalwa moukwatwa kuBabilon. Onghee hano, oshitukulwa eshi oshitine otashi hokolola ondjokonona yoiningwanima ihapu itunhula oyo ya li ya ningwa momukokomoko womido 510.


text:
Eendombwedi daJehova oda hanga peni edina olo?
Jehova olo edina laKalunga olo li li mOmbibeli. (Exodus 6:3, NW; Epsalme 83:18, NW) Ondombwedi omunhu oo ha udifa kombinga yomataleko ile eeshili odo e lihonga.
Onghee hano, edina letu Eendombwedi daJehova olOvakriste tu li ongudu, ovo hatu udifa oshili kombinga yaJehova, Omushiti woinima aishe. (Ehololo 4:11) Ohatu yandje oundombwedi kuvamwe okupitila monghedi yetu yokukalamwenyo nosho yo oku va lombwela osho twe lihonga mOmbibeli.—Jesaja 43:10-12; 1 Petrus 2:12


text:
Ene wa Siati Oku Lupuisa Omanu Vetavo Liene?
Omanu vana va papatisiwa okuti va linga ale Olombangi Via Yehova kuenje, va liwekapo oku kunda, pole, ka va liwekelepo oku liongolola la vamanji, ka va tundisiwa vekongelo. Ocili okuti, tu linga lavo ukamba, loku seteka oku pamisa ekolelo liavo.
Ka tu tundisa lonjanga vekongelo omunu una o linga ekandu linene. Nda omunu umue Ombangi ya Yehova, pole, amamako oku linga ovina vi li patãla lolonumbi Viembimbiliya okuti ka likekembela akandu aye, o tundisiwa vekongelo.
Embimbiliya li popia ndoco: “Tundisi pokati kene omunu waco ukuahole.”—1 Va Korindo 5:13.
Oco hẽ nye ci popiwa kulume una wa tundisiwa vekongelo okuti, ukãi lomãla vaye Olombangi Via Yehova? Elitokeko ketavo lia kala pokati kavo li imũha, pole, amamako oku kala ukuositue wepata. Ocisola a kuetele ohueli kuenda epata liaye, ca amamako.
Omanu va tundisiwa vekongelo ka va lingi vali upange wetu wetavo. Nda va kuete onjongole, akulu vekongelo va eca kokuavo alungulo a pamisa ekolelo liavo. Omanu vaco va kuatisiwa locimãho coku kala vali Olombangi Via Yehova. Omanu vana va tundisiwa okuti noke va lekisa onjongole yoku kapako olonumbi Viembimbiliya, va tambuiwa vali vekongelo.


text:
Edimbuluko lefyo laJesus
Oto shivwa nefimaneko opo u uye tu dimbulukeni efyo laJesus. Konga onhele yopopepi naave opo Edimbuluko tali ka ningilwa.
Oto ka kala po ngoo opo tapa ka ongala ovanhu omamiliyona?
Jesus okwa li a ongala novayapostoli vaye oufiku fimbo ina fya. Pefimbo opo okwa li a ninga po oshinima shonhumba, ndele te va lombwele ta ti: “Shi ningeni okudimbulukwa nge.” Ova li ve na oku shi ninga okudimbulukwa eyambo laye olo a li poku ka yandja omolwovanhu aveshe. — Lukas 22:19, 20.
Omudo wa ya, ovanhu hanga omamiliyona 20 mounyuni aushe ova li va dulika kelombwelo laJesus mokukala poshiningwanima osho shokomudo. Ongahelipi shi na sha noneudo? Neudo Edimbuluko lefyo laJesus otali ka ningwa mEtitano, 3 Aprili 2015, eshi etango la ningina.
Eendombwedi daJehova otadi ku shivi nefimaneko u uye u ongale pamwe nado poshiningwanima osho sha fimana. Oto ke lihonga nghee onghalamwenyo yaJesus nefyo laye tai dulu oku ku etela ouwa pauhandimwe.
Oshiningwanima osho shoshali otashi ka ningilwa ponhele oyo i li popepi naave.


text:
Okuti Upondola Okutala Huku Uhamonwa?
“HUKU ospilitu,” kamoneka komaiho ovanthu. (João 4:24) Mahi nongotyo Ombimbiliya ipopia okuti ovanthu vamwe vamwene Huku. (Hebreus 11:27) Oñgeni ngotyo? Okuti ove upondola umwe “okumona Huku”?
Eleka onkhalelo tukahi, nomunthu watyitua omumphoki. Okuti mokonda watyitua omumphoki ketyivili okunoñgonoka atyiho tyipita mouye? Au. Omunthu watuika unoñgonoka ovipuka mononkhalelo ononyingi mbukuatesako okuimbuka ovanthu, novipuka netyi tyikahi ponthele yae. Omulume umwe omumphoki wati: “Okutala ha nomaiho vala, mahi o nomalusoke.”
Tyelifwa notyo, namphila kupondola okutala Huku nomaiho, mahi upondola “okumutala nomaiho omutima.” (Efésios 1:18) Tala ononkhalelo ononthatu upondola okulinga ngotyo.
“UMONEKELA NAWA KOVIPUKA ATUNGA”
Tyina omunthu omumphoki, ounongo wae wokutehelela nokuhihita uliyawisa, iya otyo tyimukuatesako okuimbuka ovipuka ahamono. Tyelifwa notyo, ove upondola okutala ovipuka vikahi mouye, oimbuka Huku wevitunga uhamonwa. “Ovituwa via Huku vihamoneka vimoneka nawa okupolelela kouye alo kovipuka ovikuavo. Tyetyi vinoñgonokelwa kovipuka atunga”
Mongeleka, soka keumbo lietu ohi. Yalingwa pala onthue, ha pala vala okulityitilamo, mahi opala tuhambukilwe omuenyo. Tyina tutehela okamphepo kafila nawa, nokutala ekumbi linyingila, nokumakela ovinyango viapepa, ine okutehelela oviila viimba, tuhambukwa unene. Ovipuka ovio kavilekesa okuti Omutungi wetu usoka, una okankhenda, notyali?
Oityi upondola okulilongesa konthele ya Huku tyina utala ovipuka atunga? Otyipuka tyimwe, eulu lilekesa epondolo lia Huku. Ovanongo vouye vamona okuti ouye kawalingilwe vala omunene, mahi tupu uhateka unene okuliseta-seta! Tyina utala meulu kounthiki: Opi kutuka ononkhono mbuendesa ovipuka ovio? Ombimbiliya itupopila okuti Omutungi una “epondolo enene.” (Isaías 40:26) Evi Huku atunga vitulekesa okuti o “Wepondolo aliho”
“UNA UKAHI NOKUHANGUNUNA HUKU”
Ina umwe yovana vevali ankho ovamphoki wati: “Okupopia oyo onkhalelo yakolela pala vanoñgonoke ovipuka. Vetolela ovipuka aviho umona nevi wiva, [iya] lipongiya apeho nautualeko okuvehangununina. Ove, umaiho avo.” Tyelifwa notyo, namphila “nawike omunthu wamuene Huku”, mahi omona wa Huku, Jesus, “ukahi ponthele ya He, oe umuhangununa. (João 1:18) Mokonda oe tete okutungwa, iya Omona wongunga, Jesus wakala “omaiho” etu pala okutala keulu. Jesus ondyivindyivi yovipuka tuhanda okunoñgonoka konthele ya Huku uhamonwa.
Tala ovipuka vihehi, Jesus wakala na He omanima omanyingi, ahangununa konthele ya Huku:
Huku omuundapi uhaponua. “Tate yange ukahi nokuundapa alo pahe.”
—João 5:17.
Huku wii omasuka-suka etu. “Mokonda Huku Tate yenyi wii ovipuka patyi, onwe muesukisa, tyina nkhele muhenemuite.”
—Mateus 6:8.
Huku ukahi nokututekula. “Tate yenyi ukahi keulu, . . . utundisa ekumbi liae pala onondingavivi no nondalawa, nokulokesa ombila pala ovaviuki na vana vehevaviuki.”
—Mateus 5:45.
Huku wesuka na kese umwe puonthue. “Ouila uvali kaulande onopalata onombali mbahasilivila? Mahi, na kamue makatokela pohi otyo Tate yenyi ehetyii. Anthi, onohuki mbo komutwe wenyi ambuho mbavalulwa. Moluotyo, muhakalei nowoma, onwe muakolela vali tyipona oviila ovinyingi.”
—Mateus 10:29-31.
OVANTHU VEHOLE OKUSOKOLOLA KONTHELE YA HUKU UHAMONWA
Ovamphoki vanoñgonoka ovipuka monkhalelo yelikalela no ya vana veetepo. Omumphoki upondola okunoñgonoka pohika pena okahi ha mokonda petupu otyitei tyekumbi, mahi omokonda patenda kapavete onohanya. Omumphoki kamono okahi ine omutenya, onthue katupondola okunoñgonoka Jeova kuonthue muene. Ngotyo, Jeova wetuavela omunthu umwe wahetekelele nawa ovituwa Viae noñgeni ekahi.
Omunthu o, o Jesus. (Filipenses 2:7) Jesus kapopile vala konthele ya He, mahi tupu wetulekesa oñgeni Huku ekahi. Omulongwa wa Jesus Filipe wapula okuti: “Tatekulu, tulekese Tate.” Jesus akumbulula okuti: “Una uluete ame, tupu uluete Tate.” (João 14:8, 9) Oityi ove upondola “okumona” konthele ya Tate tyina utala etyi Jesus alinga?
Jesus ankho una oluembia, nokuliola omutima, nokutambula nawa ovanthu. (Mateus 11:28-30) Mokonda ankho una ovituwa oviwa ovanthu ankho vemuhole. Jesus ankho una okankhenda navakuavo nokuvehambukiswa. (Lucas 10:17, 21; João 11:32-35) Tyina utanga ine okutehelela omahipululo Ombimbiliya konthele ya Jesus, olingi ngatyina opo ukahi, evi alinga vikala vali viotyotyili molusoke luove. Inkha usokolola oñgeni Jesus ankho atekula ovanthu, motyivili okutala nawa oñgeni Huku atuwa nokufuena vali Kwe.
HONYEKA OVIPUKA OTALE ETYI VILEKESA
Konthele yoñgeni ovanthu ovamphoki valinga, omunongo umwe wati: “Omumphoki unoñgonoka omuyuelo utunda kovipuka aviho ngetyi (okuhihita, nokuyola, nokutehelela, novikuavo vali) ahonyeka ovipuka ovio atale etyi vihangununa. Tupu, tyina utala evi Huku atunga, otange etyi Jesus apopia konthele ya Tate, nokutala oñgeni Jesus alekesa ovituwa via Huku monoñgonoka nawa Jeova. Makala vali omunthu wotyotyili.
Jobe, waliko kohale, wakalele nenoñgonoko ngolio. Tete wapopia “tyahanoñgonokele.” (Jó 42:3) Mahi etyi konyima atala nawa ovipuka vihuvisa Huku atunga, Jobe wati: “No makutwi ange neiva konthele yove, mahi pahe ndyikuete nomaiho ange.”
‘Inkha wovola Jeova, oe mayeke umuvase’
Otyo tyipondola okupita nove. “Inkha wovola [Jeova], oe mayeke opo umuvase.” (1 Crônicas 28:9) Onombangi mba Jeova mavakala nehambu liokukukuatesako okuovola nokuvasa Huku uhamonwa.


text:
Ehokololo 69: Okakadona kanini taka kwafele omunenenhu
MBELA ou shi shii kutya okakadona oko otaka popi shike? Otaka lombwele omukulukadi oo kombinga yomuprofeti Elisa. Otake mu hokololele yo oikumwifilonga oyo Elisa a kala ta longo kekwafo laJehova. Omukulukadi oo ka li e shii Jehova, molwaashi ka li Omuisrael. Natu ka tale kutya osha enda ngahelipi opo okakadona oko ka kale meumbo olo.
Omukulukadi oo Omuarami (Omusiria). Omushamane waye omukulunhu womatanga ovakwaita Ovaarami, nedina laye oNaeman. Eshi Ovaarami va kwata ko Israel, okakadona oko kanini oka yandjwa po komukulukadi waNaeman ka ninge omupika waye.
Ndele Naeman okwa ka kwatwa komukifi hau ifanwa oudu woshilundu. Omukifi oo owa nyika oshiponga, molwaashi ohau dulu okuufa ko eenhumba dolutu lomunhu. Nomolwaasho, okakadona oko u wete mefano olo otaka lombwele omukulukadi waNaeman taka ti: ‘Ngeno okwa li ngoo omwene wange ta i komuprofeti waJehova kuIsrael, ngeno ota ka velulwa oudu waye woshilundu.’ Lwanima, omukainhu okwa ka hepaululila omushamane waye eendjovo odo.
Naeman okwa li a tokola okuya kuIsrael, molwaashi okwa li a halelela okuveluka. Eshi a fika muIsrael, okwa ya keumbo laElisa. Elisa okwa li a tuma ko omupiya waye a ka lombwele Naeman kutya ne ke likoshe luheyali momulonga waJordan. Ndele Naeman okwa li a handuka eshi a uda ngaho, nokwa ti: ‘Hamba koshilongo shetu hako ku na omilonga diwa di dule kokule omilonga adishe domuIsrael?’ Konima eshi a mana okupopya, Naeman okwa ya nokuli.
Ndele omupiya waye umwe okwa ya kuye, ndele ta ti: ‘Omufimanekwa, ngeno Elisa okwa li e ku lombwela u ninge oshinima shidjuu, ngeno owe shi ninga. Omolwashike ito i ashike ndele to ke likosha ngaashi e ku lombwela?’ Opo nee, Naeman okwa pwilikina komupiya waye ndele ta i e ke likoshe momulonga waJordan oikando iheyali. Eshi a mana okulikosha, okwa veluka nolutu laye ola li tali monika nawa.
Osho osha li sha hafifa Naeman neenghono. Okwa shuna kuElisa ndele ta ti kuye: ‘Paife ondi shi shii kutya Kalunga kaIsrael oye aeke Kalunga kashili kombada yedu alishe. Onghee hano, alikana tambula ko oshali yange.’ Ndele Elisa okwe mu nyamukula a ti: ‘Ahowe, itandi tambula oshali.’ Elisa okwa li e shi shii nawa kutya osha puka okutambula ko oshali oyo, molwaashi Jehova oye lela a li a velula Naeman. Ndelenee omupiya waElisa, Gehasi, okwa li e lihalela oshali oyo.
Natu tale kutya Gehasi okwa ka ninga po shike. Konima eshi Naeman va ya kokule kanini, Gehasi okwe ke va landula. Eshi e va hanga, okwa lombwela Naeman a ti: ‘Elisa okwa tuma nge kwoove u pe nge dimwe domeeshali odo, opo a ka pe ovaenda vaye ovo ve uya oku mu talela po paife.’ Gehasi okwa li ta popi oipupulu, molwaashi ka li a tumwa shili. Ndele Naeman okwe mu pa eeshali dimwe, molwaashi ke shi shii kutya Gehasi okwa li ta popi oipupulu.
Eshi Gehasi a alukila keumbo, Elisa okwa hangwa nale a lombwelwa kuJehova kutya Gehasi okwa li a ka ninga shike. Onghee hano, Elisa okwa lombwela Gehasi a ti: ‘Oudu waNaeman woshilundu otau ningi po woye, molwaashi owa ninga oshinima shii.’ Ohaluka, Gehasi okwa kwatwa koudu woshilundu pefimbo opo tuu opo.
Oshike hatu lihongo moiningwanima aishe oyo? Shotete, otu na okukala hatu lombwele vamwe kombinga yaJehova ngaashi okakadona oko kanini, molwaashi otashi ke va kwafela. Oshitivali, katu na okukala ovalinenepeki ngaashi Naeman a li pehovelo, ndele otu na okukala hatu dulika kovapiya vaJehova. Oshititatu, katu na okukala hatu popi oipupulu ngaashi Gehasi. Mbela itatu ke lihonga oinima ihapu ngeenge otwa kala hatu lesha Ombibeli?
2 Eehamba 5:1-27.
Omapulo
- Okakadona oko tu wete mefano omo otaka lombwele shike omukulukadi oo?
- Omukulukadi oo olyelye, nokakadona oko kanini otaka ningi mo shike meumbo lavo?
- Elisa okwa li a lombwela omupiya waye a lombwele Naeman shike, nomolwashike Naeman a li a handuka?
- Oshike sha li sha ningwa po konima eshi Naeman a li a pwilikina komupiya waye?
- Omolwashike Elisa a li a anya okutambula ko oshali yaNaeman, ndele Gehasi okwa li a ninga po shike?
- Oshike sha li sha ningilwa Gehasi, noshike hatu dulu okulihonga moshiningwanima osho?
Omapulo a wedwa po
- Lesha 2 Eehamba 5:1-27.
Ongahelipi oshihopaenenwa shokakadona kanini Okaisrael tashi dulu okuladipika ovanyasha kunena? (2 Eeh. 5:3; Eps. 8:3; 148:12, 13)
Omolwashike shiwa alushe okukaleka momadiladilo oshihopaenenwa shaNaeman ngeenge hatu pewa omayele opamishangwa? (2 Eeh. 5:15; Heb. 12:5, 6; Jak. 4:6)
Oilihongomwa ilipi hatu dulu okulihonga mokuyelekanifa oshihopaenenwa shaElisa naasho shaGehasi? (2 Eeh. 5:9, 10, 14-16, 20; Mat. 10:8; Oil. 5:1-5; 2 Kor. 2:17)


text:
Esapulo 29: Esunga Lieci Mose a Tilila
TALA ndomo Mose a kasi oku tila vofeka Yegito. Ove hẽ wa kũlĩha ulume oyongola oku u kuata ndeti? Eye oyongola oku u kuata oco o ponde. Momo lie? Tu kũlĩhisi ulandu waco.
Mose wa kulila konjo ya Fareo soma Yegito. Eye weya oku kala ulume umue ukualondunge haiye wa velapo. Mose wa kũlĩhile okuti eye ka tiamẽlele kepata lia va Egito. Eye wa tiamẽlele kepata lia va Isareli vana va kala apika.
Eteke limue Mose eci a kuata ci soka akũi akuãla kanyamo, wa enda oku ka kũlĩhisa ndomo va Isareli va kala loku tatiwa. Mose wa limbuka okuti, va Isareli va kala loku tatiwa lãvi. Eye wa mola ulume umue u Egito wa kala loku tipula umue u Isareli. Kuenje wa vanja oku loku. Eci a limbuka okuti ka kua kaile omunu umue, wa tipula ulume waco u Egito toke a fa. Noke wa lembikila etimba liaye veseke.
Komẽle yikuavo, Mose wa enda vali oku kũlĩhisa va Isareli. Eye wa yonguile oku kuatisa va Isareli oco ka va ka linge vali apika. Noke wa mola alume vavali va Isareli va kala oku liyaka. Kuenje wa pulisa una wa tipula ukuavo hati: ‘Nye wa tipuila ukuene?’
Ulume waco wa kumbulula Mose hati: ‘Helie wa ku kapa ndosoma pokati ketu ale onganji yetu? Anga hẽ oyongola oku njipaya ndeci wa ipaya ulume una u Egito?’
Kuenje Mose wa fetika oku kuata usumba. Eye wa limbuka okuti omanu va yeva ovina a linga lulume una u Egito. Eci Fareo a ci yeva, wa tuma alume oco va ponde Mose. Eli olio esunga lieci Mose a tilila oku tunda vofeka Yegito.
Eci Mose a tunda Kegito, wa enda toke kofeka ya Midiane. Eci a pitila kofeka yaco wa sanga epata lia Yetiro kuenje wa kuela umue pokati komãla vaye vakãi. Onduko yukãi waco Cipora. Mose wa kala lupange woku lisa olomeme via Yetiro. Eye wa kala kofeka ya Midiane ci soka akũi akuãla kanyamo. Noke wa tẽlisa eci ci soka akũi ecelãla kanyamo. Eteke limue Mose eci a kala loku lisa olomeme via Yetiro, wa mola ocina cimue ci komõhisa. Ocina caco ceya oku pongolola omuenyo waye. Tu kũlĩhise ocina caco.
Etundilo 2:11-25; Ovilinga 7:22-29.
Apulilo
- Pi Mose a kulila? Pole nye eye a kũlĩhĩle catiamẽla kolonjali viaye?
- Nye Mose a lingile eci a tẽlisa akũi akuãla kanyamo?
- Nye Mose a sapuilile ulume umue u Isareli wa kala loku liyaka lukuavo? Kuenda ulume waco wo kumbulula ndati?
- Momo lie Mose a tililile Kegito?
- Pi Mose a tilila? Kuenda helie eye a sangako?
- Nye Mose a lingaile vokuenda kuakũi akuãla kanyamo tunde eci a tunda Kegito?
Apulilo akuavo
- Tanga Etundilo 2:11-25.
Ndaño okuti Mose wa pita anyamo alua loku longisiwa olondunge via va Egito eye wa lekisa ndati ekolelo ku Yehova kuenda komanu vaye? (Etu. 2:11, 12; Va Hev. 11:24)
- Tanga Ovilinga 7:22-29.
Nye tu lilongisila ku Mose, eci a setekele oku yovola va Isareli Kegito longusu yaye muẽle? (Ovil. 7:23-25; 1 Pet. 5:6, 10)


text:
Esapulo 72: Suku wa Kuatisa Soma Hesekiya
OVE hẽ wa kũlĩha esunga lieci ulume u a kasilili ndeti oku likutilila ku Yehova? Momo lie a kupuila ovikanda evi kovaso yutala wa Yehova? Ulume waco onduko yaye, Hesekiya. Hesekiya wa kala osoma yokombuelo yapata avali a va Isareli. Cilo o kasi lovitangi. Momo lie?
Momo va Asuria va lipongiya oku kundula apata ekũi vana vatiamẽlele kuviali wo konano. Yehova wa ecelela okuti va Asuria va kundula apata aco momo va kala olondingaĩvi. Cilo olohoka via va Asuria vieya oku liyaka lusoma wapata avali.
Soma ya va Asuria wa tuma ovikanda ku Soma Hesekiya. Ovikanda viaco ovio Hesekiya a kasi loku kapa ndeti kutala wa Suku. Vovikanda viaco va sonehamo olondaka vioku tomba Yehova kuenda oku sapuila Hesekiya oco a tile. Kuenje, Hesekiya wa likutilila hati: ‘A Yehova, tu popele peka lia soma ya va Asuria. Oco olofeka viosi vi limbuke okuti ove lika Suku yocili.’ Anga hẽ Yehova wa yevelela muẽle kohutililo ya Hesekiya?
Hesekiya wa kala osoma yimue yiwa. Eye wa litepele calua lolosoma viapata ekũi lia va Isareli. Kuenda ka kuamele ongangu ya isiaye Ahasi. Hesekiya wa enda loku pokola kovihandeleko via Yehova. Eci Hesekiya amãla oku likutilila, uprofeto Isaya wo tumisa esapulo lia Yehova hati: ‘Soma ya va Asuria ka iñila vo Yerusalãi. Olohoka viaye ka viamẽla ocipepi limbo, ndaño oku imbamo usongo.’
Kũlĩhisa ociluvialuvia eci kemẽla lilo. Ove hẽ wa kũlĩha asualãli va fa ndeti? Asualãli vaco va Asuria. Yehova wa tuma ungelo waye kuenje vuteke umosi wa ponda eci ci soka ocita lakũi ecelala kolohũlũkãi kolohũlũkãi vitãlo kasualãli va Asuria. Soma ya va Asuria wa tila kuenje wa tiukila vimbo.
Uviali wapata avali, wa popeliwa kuenje omanu va kala lombe-mbua vokuenda kuotembo yimue. Noke yoku fa kua Hesekiya, omõlaye Manase wa piñala komangu yaye. Manase lomõlaye Amoni, va kala olondingaĩvi kotembo yuviali wavo. Vokuenda kuotembo, vofeka mueya oku yuka ungangala levĩho lialua. Eci Soma Amoni a pondiwa lakuenje vaye, omõlaye Yosiya wa fetika oku viala apata avali.
2 Olosoma 18:1-36; 19:1-37; 21:1-25.
Apulilo
- Ulume u vociluvialuvia helie? Kuenda momo lie a kasilili vovitangi?
- Nye ca sonehiwile vovikanda Hesekiya a kasi loku kapa kovaso a Suku? Kuenda nye eye a pinga vohutililo?
- Soma Hesekiya wa tuwile ndati? Kuenda olondaka vipi Yehova a tuma kokuaye vonduko yuprofeto Isaya?
- Nye ungelo wa Yehova a linga ku va Asuria ndomo o cilete vociluvialuvia?
- Ndaño okuti uviali wapata avali wa kuata ombembua otembo yimue, nye ceya oku pita eci Hesekiya a fa?
Apulilo akuavo
- Tanga 2 Olosoma 18:1-36.
Ravesiake onumiwa ya va Asuria wa seteka ndati oku honguisa ekolelo lia va Isareli? (2 Olos. 18:19, 21; Etu. 5:2; Osa. 64:3)
Olombangi via Yehova via siata oku kuama ndati ongangu ya Hesekiya kueci catiamẽla ku vana va va suvuka? (2 Olos. 18:36; Osa. 39:1; Olosap. 26:4; 2 Tim. 2:24)
- Tanga 2 Olosoma 19:1-37.
Omanu va Yehova va siata oku setukula ndati Hesekiya kotembo yohali? (2 Olos. 19:1, 2; Olosap. 3:5, 6; Va Hev. 10:24, 25; Tia. 5:14, 15)
Nye ca popiwile catiamẽla koku yuliwa kua Soma Senakeriva? Kuenda helie wa sokisiwa laye? (2 Olos. 19:32, 35, 37; Esit. 20:2, 3)
- Tanga 2 Olosoma 21:1-6, 16.
Momo lie tu popela okuti Manase wa velelepo kungangala kolosoma viosi via vialele ko Yerusalãi? (2 Asa. 33:4-6, 9)


text:
Momo Lie Yesu a Tukuiwila Okuti Omõla wa Suku?
Etambululo Liembimbiliya
Suku ka kuatele ukãi umue ukuetimba liositu a ponduile oku cita laye omãla. Pole, eye Ululiki woviendalomuenyo viosi. (Esituluilo 4:11)
Ocili okuti, Adama ulume watete Suku a lulika, o tukuiwavo hati, “omõla a Suku.” (Luka 3:38) Embimbiliya li longisavo okuti, Yesu wa lulikiwa la Suku.
Omo liaco, Yesu o tukuiwavo hati, “Omõla a Suku.”
Tete Suku wa lulika Yesu osimbu handi ka lulikile Adama.
Catiamẽla ku Yesu, upostolo Paulu wa soneha ndoco: “Eye esetahãlo lia Suku u ka muiwa lovaso, haeye uveli pokati koviluvo viosi.” (Va Kolosai 1:15)Yesu wa kala ale komuenyo osimbu ka ci tiwilile ko Beteleme.
Ocili okuti, Embimbiliya li popia hati: “Ocikoti caye ca tunda kosiãhũlu, koloneke viale.” (Mika 5:2)Omo Yesu eye Omõla uveli wa Suku, eye wa lulikiwa tete kilu osimbu handi ka citiwile palo posi ndomunu.
Yesu wa popia hati: ‘Ame nda tunda kilu.’


text:
Esapulo 48: Enyango Lia va Giveone
KALIYE alupale valua vofeka yo Kanana va lipongiya oku liyaka la va Isareli. Ovo va simĩle okuti va pondola oku yula va Isareli. Pole omanu vana va kala volupale luo Giveone, ka va kuatele ovisimĩlo viaco. Omanu vaco va kala ocipepi la va Isareli. Ovo va kũlĩhile okuti va Isareli va kala loku kuatisiwa la Suku. Omo liaco, ka va yonguile oku liyaka la Suku. Ove hẽ wa kũlĩha eci va Giveone va linga?
Ovo va sokolola oku likembisa ndolongende vi tunda kupãla. Va wala uwalo wa kuka kuenda olohaku via kuka. Va wila kovimbulu viavo lolonjeke via kuka kuenda olombolo via kukuta. Kuenje va pitila ku Yehosua loku popia hati: ‘Tua tunda kofeka yocipãla momo tua yeva unene wa Suku yene Yehova. Tua yeva ovina viosi a ku lingili Kegito. Asongui vetu va tu sapuila okuti, ambati okulia kuovonjila, kuendi ka popi hati: Tua kuenje vene. Lisili letu ocisila cokuti ka vu liyaki letu. Tala uwalo wetu wa nyõlehela vungende. Olombolo vietu via kukutila vonjila.’
Yehosua kuenda asongui vakuavo va tava kondaka ya lume vaco va Giveone. Va linga lavo ohuminyo yokuti ka va liyaki lavo. Eci pa pita oloneke vitatu, veya oku limbuka okuti alume vaco va Giveone ka va kaile olongende via tunda kupãla.
Yehosua wa va pula hati: ‘Nye wa popeli hati tua tunda kupãla, osimbu okuti u kasi ocipepi letu?’
Ovo va kumbulula hati: ‘Tua yeva okuti, Suku yene Yehova wa likuminyile oku eca kokuene ofeka yosi yo Kanana. Kuenje tua kuata ohele yovimuenyo vietu.’ Va Isareli va tẽlisa ohuminyo yavo. Ovo ka va pondele va Giveone. Pole va valingisa apika vavo.
Soma yo ko Yerusalãi weya oku tema calua la va Giveone, omo liocisila combembua va linga la va Isareli. Noke wa sapuila olosoma vikuavo vikuãla hati: ‘Enjui u ndi kuatisi oku liyaka la va Giveone. Kuenje va linga olosoma vitãlo. Kaliye olosoma viaco via lipongiya oku liyaka la va Giveone. Anga hẽ va Giveone va lingile muẽle olondunge poku sanda ombembua la va Isareli? Tu konomuisi ulandu waco.
Yehosua 9:1-27; 10:1-5.
Apulilo
- Va Giveone va litepele ndati lomanu voko vaimbo akuavo a kala ocipepi lo Kanana?
- Ndomo ca lekisiwa vociluvialuvia nye va Giveone va linga? Kuenda momo lie va ci lingila?
- Ohuminyo yipi Yehosua lasongui va Isareli va linga la va Giveone? Pole nye ovo veya oku limbuka eci papita oloneke vitatu?
- Nye ca pita eci olosoma vio vaimbo akuavo via yeva okuti va Giveone va linga ocisila combembua la va Isareli?
Apulilo akuavo
- Tanga Yehosua 9:1-27.
Ndaño okuti Yehova wa handelekele va Isareli oku ‘kundula olonungi viosi viofeka,’ ovituwa vipi viwa a limbukile ku va Giveone? (Yeh. 9:22, 24; Mat. 9:13; Ovil. 10:34, 35; 2 Pet. 3:9)
Omo lioku kakatela kocisila Yehosua a lingile la va Giveone ndamupi eye a eca ongangu yiwa Kakristão vo koloneke vilo? (Yeh. 9:18, 19; Mat. 5:37; Va Efe. 4:25)
- Tanga Yehosua 10:1-5.
Owiñi wakahandangala wa siata ndati oku setukula va Giveone? Kuenda eci ca siata oku va kokela nye? (Yeh. 10:4; Sak. 8:23; Mat. 25:35-40; Esit. 12:17)


text:
Ehipululo 1: Huku Uhimbika Okulinga Ovipuka
OVIPUKA aviho oviwa tunavio viatuka ku Huku. Huku walinga ekumbi opo lituavele otyitei komutenya. Walinga ohanyi no nonthungululu opo tukale notyitei kounthiki. Tupu walinga oohi opo tukalemo.
Anthi ekumbi, nohanyi, no nonthungululu, noohi, havioko Huku atetekela okulinga. Ove utyii oityi Huku alinga tete? Huku tete walinga ovanthu velifua nae muene. Ngetyi katupondola okumona Huku, tupu katupondola okumona ovanthu ovo. Mombimbiliya ovanthu ovo vatiwa onoandyu. Huku walinga onoandyu opo mbukale nae keulu.
Oandyu Huku alinga tete ankho yakolela unene. Aikala Omona wotete wa Huku, iya aundapa na Tate yae. Omona oo, wakuatesako Huku okulinga ovipuka aviho. Wakuatesako Huku okulinga ekumbi, nohanyi, no nonthungululu, noohi yetu.
Oohi ankho ikahi ñgeni? Konthyimbi ankho nawike upondola okukala pano pohi. Kombanda yoohi aiho ankho kutupu natyike. Ankho kuna vala elunga enene. Anthi Huku wahandele pano pohi pakale ovanthu. Ngotyo, Huku wahimbika okulinga ovipuka pala onthue. Oityi Huku alinga?
Tete ankho oohi yesukisa otyitei. Moluotyo, Huku walinga ekumbi opo liave otyitei pano pohi. Huku wetyilinga monkhalelo imue opo kukale otyinthiki notyitenya. Konyima yotyo, Huku wakukutisa oohi.
Tete, ankho kutupu natyike kombanda yoohi. Oohi ankho ikahi ngetyi uluete polutalatu apa. Ankho kutupu onofololi, nomiti, no vinyama. Melunga ankho mutupu onohi. Ngotyo, Huku ankho una ovilinga ovinene pala okuhiwisa oohi opo ovanthu novinyama vapondole okukalamo.
Jeremias 10:12; Colossenses 1:15-17; Gênesis 1:1-10.
Omapulo
- Opi kuatuka ovipuka aviho oviwa? Ove upondola okupopiapo ongeleka imue?
- Oityi Huku atetekela okulinga?
- Omokonda yatyi oandyu yotete yakolela?
- Hangununa oñgeni oohi yali ponthyimbi. (Tala polutalatu.)
- Oñgeni Huku apongiya oohi opo mukale ovinyama novanthu?
Omapulo omakuavo
- Tanga Jeremias 10:12.
Ovituwa patyi via Huku vimonekela kovipuka alinga? (Isa. 40:26; Rom. 11:33)
- Tanga Colossenses 1:15-17.
Yesu walinga otyilinga patyi pokutungwa kuovipuka aviho? Otyo tyitulongesa tyi kombinga yae? (Col. 1:15-17)
- Tanga Gênesis 1:1-10.
Olie walinga oohi? (Gên. 1:1)
Oityi Huku atunga monthiki yotete? (Gên. 1:3-5)
Hangununa oityi Huku atunga monthiki yavali. (Gên. 1:7, 8)


text:
Ehipululo 14: Huku Ulola Ekolelo Lia Abraiau
WEETE oityi Abraiau ekahi nokuliga apa? Una onkhiki peke, ngoti mahande okuipaa omona wae. Omokonda yatyi alingila ngotyo? Tete, nkhele tutalei oñgeni Abraiau na Sara veya okutyita omona wavo ou.
Hinangela okuti Huku wevelaele okuti mavatyiti omona. Mahi, otyo ankho tyimoneka ngoti tyepwiya. Mokonda Abraiau na Sara ankho vakulupa. Anthi, Abraiau wetavelele okuti Huku upondola okulinga tyina tyihevilwa. Okuti Huku wafuisapo omulao wae?
Papita enima, tunde etyi Huku alinga omulao wae. Konyima, etyi Abraiau ankho pahe ena omanima 100, iya Sara ena 90 omanima, vatyita omona omukuendye atiwa o Isake. Ngotyo, Huku wafuisapo omulao wae.
Anthi, etyi Isake ekula, Yehova waheteka ekolelo lia Abraiau. Huku wemuihana ati: ‘Ove Abraiau!’ Abraiau akumbulula okuti: ‘Ame uno!’ Iya Huku ati: ‘Tyinda omona wove, omona wove wike vala Isake, enda komphunda imue madyikulekesa. Kemuipaele komphunda oyo, omulingi otyilikutila pala ame.’
Onondaka ombo mbanumanesa unene Abraiau, mokonda ankho uhole unene omona wae. Tupu, hinangela okuti ankho Huku walaa okuti maavela ovana va Abraiau otyilongo tyo Kanaa. Iya otyo matyiende ñgeni, inkha Isake unkhia? Abraiau akala tyihetyi vali. Mahi, nongotyo watavela ku Huku.
Etyi Abraiau ehika komphunda wakuta Isake, emupake kombanda yomutala wotyilikutila ankho atunga. Apolo onkhiki pala okuipaa omona wae. Mahi, oandyu ya Huku aimuihana liwa aiti: ‘Abraiau, Abraiau!’ Abraiau akumbulula okuti: Ame uno!’
Oandyu aiti: Huku wati, ‘Wahaipae omona. Pahe ndyityii okuti una ekolelo muame. Mokonda kuaanyene okumpha omona wove wike vala.’
Abraiau ankho una ekolelo enene mu Huku. Abraiau ankho utyii okuti natyike tyipona Yehova. Ankho utavela okuti Yehova upondola alo umue okupindulapo Isake kononkhia. Mahi, tyotyili Yehova ankho kahandele Abraiau aipae Isake. Moluotyo, Huku wahakesa oongi imue menkhondo ankho likahi popepi na Abraiau. Iya atolela Abraiau alinge otyilikutila tyae nongi oyo okupingiya po mona wae.
Gênesis 21:1-7; 22:1-18.
Omapulo
- Omulao patyi Huku alinga Abraiau? Iya oñgeni Huku afuisapo omulao oo?
- Ngetyi olutalatu olu lulekesa, oñgeni Huku aheteka ekolelo lia Abraiau?
- Oityi Abraiau alinga, namphila ahanoñgonokele omokonda yatyi Huku emutumina okuipaa omona wae?
- Etyi Abraiau apola onkhiki opo aipae omona wae, oityi tyapitapo?
- Oityi tyilekesa okuti Abraiau ankho una ekolelo enene mu Huku?
- Oityi Huku apongiya opo Abraiau alinge otyilikutila tyae? Oñgeni Huku etyilinga?
Omapulo omakuavo
- Tanga Gênesis 21:1-7.
Omokonda yatyi Abraiau apitisila omona wae ekuendye puetyi ankho ena vala ononthiki etyinana? (Gên. 17:10-12; 21:4)
- Tanga Gênesis 22:1-18.
Oñgeni Isake alekesa okuti utavela ku tate yae Abraiau? Iya otyo ankho tyalekesa otyipuka patyi otyinene ankho matyikapita komutue? (Gên. 22:7-9; 1 Cor. 5:7; Fil. 2:8, 9)


text:
Ehipululo 60: O Abigail na David
OMUKAI ou omuwa uhonyena na David umuii? Enyina liae o Abigail. Ankho omukai umue wokuna onondunge. Watyilikile David okukalinga otyipuka tyimue otyivi. Mahi, putyina nkhele tuhenelilongese kombinga yotyo, tutalei oityi tyapita na David.
Etyi David atila Saulu wakaholamene meleva. Ovakulu vae nombunga yae aiho avemulandula, iya avelipake kumue nae. Ankho vali 400 viovalume, iya David alingi onkhalamutue yavo. David akaita ko hamba yo Moabe okuti: ‘Mbambavo yeka tate yange na me yange, vakale noove alo ndyitala oityi matyipiti naame.’ David novalume vae avahimbika okuholama monomphunda.
Konyima yotyo, David elivasi na Abigail. Omulume wa Abigail Nabal, ankho omuhona. Ankho una onongi 3.000 no vikombo 1.000. Nabal ankho ondingavivi. Mahi, omukai wae Abigail ankho omuwa unene. Tupu ankho utyii okulinga etyi tyaviuka. Onthiki imue ayovola ombunga yae. Tutalei oñgeni.
David novalume vae valekesa Nabal eholelo. Vemukuatesako okuyunga onongi mbae. Ngotyo, onthiki imue David watuma ovalume vae opo vakaite ekuateso ku Nabal. Ovalume va David vavasa Nabal novaundapi vae, ankho vekahi nokuteta onongi omainya. Nabal ankho una ovipuka ovinyingi viokulia. Mokonda ankho onthiki yotyipito. Iya ovalume va David avati: ‘Onthue tuekulekesa eholelo. Ponongi mbove katuavakelepo naike. Anthi, tuekukuatesako okumbuyunga nawa. Pahe mbambavo, tuavelevo okulia.’
Nabal ati: ‘Ame hiavela okulia kuange ovanthu ngonue. Nabal apopi nokhalelo imue ombi. Apopi ovipuka ovivi kombinga ya David. Etyi ovalume ovo vakondoka ku David, avemutolela ovipuka ovio aviho. David anumana unene. Iya apopila ovalume vae ati: ‘Manekei omitunga vienyi.’ Iya avahimbika okuenda opo vakaipae Nabal novaumbili vae.
Omulume umue povaundapi va Nabal, ankho weiva onondaka onombi Nabal apopia, eketyipopia ku Abigail. Abigail akanyauka okupongiya ovikulia. Evipake kovimbulu, iya elipake mondyila. Etyi ahonyena na David, Abigail atuluka kotyimbulu tyae, anyongeka omutue iya apopila David okuti: ‘Mbambavo tatekulu, wahatehelele omulume wange Nabal. Utupu onondunge, walinga ovipuka vioulai. Otyiawa tyove otyetyi. Mbambavo tambula, iya tuevele kombinga yetyi tyapopia Nabal.’
David akumbulula okuti: ‘Ove umukai umue wonondunge. Wanthyilika okukaipaa Nabal, mokonda youvi wae. Pahe kondoka keumbo nombembwa.’ Konyima, etyi Nabal ankhia Abigail alingi omukai wa David.
1 Samuel 22:1-4; 25:1-43.
Omapulo
- Olie omukai ou polutalatu apa ukahi nokuhonyena na David? Ankho una otyituwa patyi?
- Nabal ankho olie?
- Omokonda yatyi David ankho atumina ovalume vae vakaite okulia ku Nabal?
- Oityi Nabal apopila ovalume va David? Iya David akala ñgeni?
- Oñgeni Abigail alekesa okuti ankho omukai umue omunongo?
Omapulo omakuavo
- Tanga 1 Samuel 22:1-4.
Oñgeni ombunga ya David yaava ongeleka ongwa kombinga yoñgeni tuna okulikuatesako novakuatate vetu ova Kristau ouye auho? (Pro. 17:17; 1 Tes. 5:14)
- Tanga 1 Samuel 25:1-43.
Omokonda yatyi Nabal atilwa omulume wahasiliviya? (1 Sam. 25:2-5, 10, 14, 21, 25)
Oityi hono ovakai ova Kristau vokuanepwa velilongesila kongeleka ya Abigail? (1 Sam. 25:32, 33; Pro. 31:26; Efé. 5:24)
Ovipuka patyi vivali ovivi, Abigail atyilikile David okulinga? (1 Sam. 25:31, 33; Rom. 12:19; Efé. 4:26)
Oñgeni onondaka David akumbulula Abigail mbukuatesako ovalume hono okutala ovakai ngetyi Yehova evetala? (Atos 21:8, 9; Rom. 2:11; 1 Ped. 3:7)


text:
OSAPI YO KOÑOÑO | NDOMO SUKU A TENDA OKU SIPA
Ocitangi Cimue ci Kasi Kolonepa Viosi Violuali
Oku sipa unyali umue ka kuete ohenda.
Vokuenda kuocita ca sulako kua fa 100.000.000 komanu omo lioku sipa.
Vokuenda kunyamo kua siata oku fa eci ci soka 6.000.000 komanu omo lioku sipa. Eci ci lomboloka okuti volosengundu epandu ku fa omunu umosi.
Ka kuli elavoko liokuti ocitangi caco ci ka pongoloka.
Ocitangi Cimue ci Kasi Kolonepa Viosi Violuali.
Olombiali via popia hati nda ocitangi caco camamako, kunyamo wo 2030, etendelo liomanu va ka fa omo lioku sipa li ka pitahãla 8.000.000. Kuenda ovo va popia hati toke kesulilo liocita 21 oku sipa ku ka ponda eci ci soka 1.000.000.000 komanu.
Akaya, ka a siatele lika oku ponda vana va sipa. Vocitangi caco mua kongela epata, momo ci va nenela esumuo lekambo liolombongo. Handi vali unyamo lunyamo kua siata oku fa ci soka 600.000 komanu ka va sipi omo lioku fuima owisi wa kaya. Ocitangi caco ci lisanduila komanu vosi momo ka ca lelukile oku sanga olombongo vioku tata uhayele.
Ca litepa lovoveyi akuavo okuti a kisika olondotolo oku sanda ovihemba vioku a sakula, ovihemba vioku sipa via kũlĩhĩwa ciwa okuti oku siapo ocituwa caco. Dr. Margaret Chan, mitivaso yocisoko ci tukuiwa hati, Organização Mundial da Saúde wa popia hati: “Uveyi u tunda koku sipa, wa kokiwa lomunu, kuenda u yuliwa lalikolisilo olombiali kuenda lomanu vosi.”
Olofeka via siata oku likolisilako calua oco va maleko ocitangi coku sipa. Kunyamo wo 2012 kosãi Yenyenye, ci soka 175 kolofeka via tava kohuminyo yoku mãlako ocitangi coku sipa. * Pole, ono yocitangi caco yi kasi oku amamako lunene. Unyamo lunyamo, vakuakupanga olosikalu va siata oku pesela olohuluwa vialua violondolale koku linga asapulo oku sandeka olosikalu viokaliye oco va vetiye omanu vakuakusipa, ca piãla enene akãi kuenda amalẽhe va kasi kolofeka vina vi kasi oku tunda vuhukũi. Uvangi wunene wa kaya u lekisa okuti etendelo liomanu va sipa li ka amamako oku livokiya. Omanu vana va kasi oku sipa nda ka va silepo ocituwa caco, vokuenda kueci ci soka akũi akuãla kanyamo o kovaso, etendelo liolofa li ka livokiya.
Asapulo oku sandeka olomĩlu violosikalu kuenda ovihemba vi kapiwa vakaya aco, ovio vi vetiya omanu oku amamako oku kala vupika una va yongola oku siapo. Eci oco ca pita la Naoko. Eye wa fetika oku sipa eci a kala umalẽhe. Poku mõla ndomo ca enda oku lekisiwa vovingungu via sapulo, co vetiya oku sola ocituwa caco. Ndaño okuti wa mola ndomo olonjali viaye via fa luveyi wo kanser wo vapuvi, eye wamamako loku sipa ndaño eci a kala oku tekula omãla vaye vavali vafeko. Eye wa popia hati: “Ndaño nda kũlĩhile okuti ndi pondola oku kuatiwa luveyi wo kanser vapuvi loku nyõla uhayele womãla vange, pole, sia yonguile oku siapo ocituwa caco. Nda simĩle okuti lalimue eteke ndi siapo oku sipa.”
Noke Naoko, wa liwekapo oku sipa. Eye wa sanga ekuatiso kono yimue yo vetiya oku siapo ocituwa coku sipa kuenda ono yaco haiyo ya siata oku kuatisa omanu valua oku siapo ocituwa caco. Yipi ono yaco? Tanga ulandu waco.
^ tini. 11 Volonjila vioku malako ocitangi caco, mua kongela oku sapuila omanu catiamẽla kohele yi tunda koku sipa, oku vetiya vana va panga olosikalu oco va siepo oku vi panga, oku vokiya elisimu liolosikalu, kuenda oku tumbika ovipama vi kuatisa omanu oku liwekapo oku sipa.


text:
Oñgeni Una Okulonga Ovana Vove?
“Ame nokuepuila ndyitehela omuuno wa kese tuku-tuku lilamba. Otyo tyamoneka ovikando vitatu Jordan ehika meumbo lietaka. Nokuatila owoma. Atulipulu ‘opi ekahi?’ ‘Okuti ukahi motyitateka? Kesukile nokuti tuasukalala? Pakala vala katutu anyingila, tyina ndyimutala ndyilitehela nahanda okututuna.”
—GEORGE.
“Neivaa omona wange omukainthu ukahi nokuliyavela, andyitili unene owoma. Tyina ndyikatala ndyimuvasa welikuata komutwe ukahi nokulila. Omphange yae womanima ekuana wemuveta.”
—NICOLE.
Omona wetu omukainthu Natalie womanima epandu wapana momaiho ae omangole omanene ngoti upopia otyili, ati: “‘Ame onela ei neikoya, heivakele! Etyi atualako okuhetavela atyituihama unene atuhimbika okulila. Ankho tutyii okuti ukemba.”
—STEPHEN.
INKHA ove una ovana utyii oñgeni onondaka ombo mbukalesa? Tyina uvasiwa motyitateka ngotyo, okuti ulipula inkha wesukisa okulonga omona wove? Okuti tyapenga okulonga omona wove?
OKULONGA OITYI?
Mombimbiliya ondaka “okulonga” hakuveta vala. Okulonga tete okulongesa, nokupakailamo, nokuviyula. Otyo katyelikuatele nokuveta nonya.
Onkhalelo yovohe yokulonga yelifwa nokutuika omuti. Omunthu tyina atuika omuti tete uviukisapo, atilipo omaande pahe eutuikipo, euhakula opo kuheye ovinyama nokutukulapo eholi. Tyina omuti ukula, pamwe wesukisa okulombololwa opo ukule monkhalelo yaviuka. Omunthu wimbuka okuti okutaindya ovipuka ovinyingi viesukisa, tyikuatesako omuti okukala nawa. Tupu, ovohe vesukisa okutekula ovana vavo mononkhalelo mbelikalaila. Mahi pamwe vesukisa okulongwa, ngetyi okulombolola, pamwe tyisukisa okuviyula ovana komalusoke omavi nokuvekuatesako okukala nawa. Mahi, okulombolola tyina okulingwa nawa nounkhengela mokonda omuti upondola okuunyona auhekulu vali. Tupu, ovohe vesukisa okulonga ovana vavo noluembia.
Huku Yombimbiliya, Jeova, wavela ovohe ongeleka ongwa konthele yotyo. Onkhalelo alonga ovafendi vae ovataveli pano pohi ongwa ihambukiswa, moluotyo ‘okulongwa vetyihole.’ (Provérbios 12:1) Ovo “vakakatela monondonga” iya “kavembuyeke.” (Provérbios 4:13) Ove upondola okukuatesako omona wove okutavela okulongwa, mokuhetekela nawa ovituwa vitatu via Huku tyina alonga: (1) ohole, (2) okupola pokati, (3) Okutyilinga apeho.
OKULONGA NOHOLE
Huku ulonga mokonda una ohole. Ombimbiliya yati: “Mokonda Jeova uviyula una ehole, ngetyi he alinga omona ehole.” (Provérbios 3:12) Tupu, Jeova una “okankhenda, iya kanumana liwa.” (Êxodo 34:6) Mokonda yotyo, Jeova hamukalavi ko. Tupu, kalingi ovipuka vipondola okunumanesa, ngetyi okukuengesa, nokupenya, nokulinga omukuele ine okupopia “onondaka mbutoma ngomutunga.”
Tyotyili, ovohe kavetyivili okulikondola omutima movipuka aviho nga Huku. Pamwe matyimupuiya okukala noumphua-lundo, mahi tyina muna ovitateka, apeho hinangelei okuti inkha uveta ine ulonga omona nokuanumana, upondola okulambesa, iya omona kalongoka. Okuviyula omona no nonyengo, katyilongesa. Otyo okuhetyivili okulikondola omutima.
Mahi, tyina ulonga noluembia, nokuatula omutima, mokuatesako omona wove. Tala George na Nicole vapopiwa konthyimbi etyi valingile konthele yotyo.
“Etyi Jordan ehika, ame nomukai wange ankho tuanumana unene, mahi atulikondola omitima atutehelela etyi apopia. Mokonda ankho kuanthikovela atuti, tyikale tya muhuka. Atulikuambela atuho, atukalangapo. Etyi kuatya, ankho tukahi vali nawa opo tuhipulule nokuapoleya, monkhalelo imuhika komutima. Etavela nomutima auho ovitumino vietu okuti etyi alinga katyaviukile. Tupandula mokonda tuaimbuka okuti okupopia liwa tyina omunthu apengesa, hatyiwako. Mokonda otyipuka tyotete tualinga okutehelela, atyiende nawa.”
—George.
“Nanumanene unene etyi namona omona wange womukuendye ulwisa omphange yae. Nkhele anehemulingi natyike, andyimutumu akalangalepo mokonda ankho nanumana unene. Etyi natula omutima, andyipopi nokuapoleya okuti okulwa hatyiwa, nokumulekesa okuti waveta omphange yae. Okuahipulula nae monkhalelo oyo, tyaeta ouwa. Akaita otyiponyo komphange yae emuhumbakana.”
—Nicole.
Tyotyili, okulonga monkhalelo yaviuka, namphila pamwe tyesukisa okuveta, apeho tyilingwa noluembia.
OKULONGA MONKHALELO YAPOLA POKATI
Jeova apeho utulonga “muetyi tuatokala.” (Jeremias 30:11; 46:28) Jeova weete atyiho, alo umwe tyina tuhanoñgonokele nawa. Oñgeni ovohe vapondola okumuhetekela? Stephen wapopiwa konthyimbi, wati: “Namphila ankho tuanumana unene iya katunoñgonoka oityi Natalie anyenena onela ankho tuovola okutala eti liae, nokuimbuka okuti ukahi nokukula.”
Robert omulume wa Nicole, tupu ankho wovola okutala nawa ovipuka aviho. Tyina ovana valinga otyipuka tyimwe tyihaviukile, ulipula okuti: ‘Walinga otyiponyo ine o tyawina? Okuti waponua ine kahambukilwe? Okuti pena otyitateka otyikuavo?’
Ovohe vapola pokati tupu kavalimbwako okuti ovana vavo nkhele kavenekule. Apostolu Paulu ankho utyii, iya ahoneka okuti: “Puetyi ankho ndyimona, ankho ndyipopia ngomona, nokusoka ngomona.” (1 Coríntios 13:11) Robert wati: “Otyipuka tyimwe tyankhuatesako okusoka nawa nokulityilika okukala omukalavi, okuhinangela ovipuka ankho ndyilinga puetyi ndyimona.”
Tuna okunoñgonoka okuti ovana ponthyimbi otyo vekahi, iya pamwe, nokuevela oviteto vimwe novituwa vimwe valinga. Mokutala etyi ovana vevila, netyi vehevili, novipuka ovikuavo, motyivili okulonga ovana monkhalelo yapola pokati nokuapepuka.
OKUTYILINGA APEHO
Malaquias 3:6 yati, “Ame Jeova, hapilulukile.” Ovaumbili va Huku vayumba onthumbi motyili nokukala tyapamena menoñgonoko. Ovana navo vesukisa okulongwa apeho. Inkha ovitumino viove vipiluluka mokonda yonkhalelo ukahi, omona upondola okunguanguana nokunumana.
Hinangela etyi Jesus apopile okuti: “Yekei ondaka yenyi Eenga ikale umwe Eenga, iya o Au yenyi, aikala umwe Au.” Onondaka ombo mbaviuka pala ovohe. (Mateus 5:37) Soka nawa nkhele tyina wehenelinge natyike, mokonda kupondola okupopia otyipuka ha ohetyilingi. Inkha wapopila omona okuti inkha upengesa movetwa, fuisapo etyi wapopia.
Opo vatekule nawa ovana, ovohe vesukisa okutomphola navo apeho. Robert wati: “Inkha ovana vetu mavetyivili okutavela etyi omukai wange apopia okuti kavapondola okutyilinga iya ame hityii omokonda yatyi, ame ndyipilulula etokolo liange opo ndyiyembe komukai wange.” Inkha ovohe vena etyi veete okuti katyikahi nawa, otyiwa okupopila pokamphengi, nokulinga etokolo like.
OKULONGA TYAKOLELA
Inkha uhetekela oluembia lwa Jeova, nokupola pokati, nokulonga apeho, tyotyili ononkhono mbove mambukuatesako ovana vove. Ehongolelo liove liohole malivatela ovana vove okukula nawa, nokukala nonondunge, nokukala ovakulu vapola pokati. Ongetyi Ombimbiliya yati: “Longesa omukuendye ondyila yaviuka palae, opo ahayapukemo tyina amakulupa.”