text:
Hena Ne Mpaebɔ Tiefo?
Hena Ne Mpaebɔ Tiefo?
SƐ OBI wɔ hɔ a otie mpaebɔ a, ɛnde na ɔbɛyɛ Ɔbɔadeɛ nso. Ɛnyɛ nea ɔbɔɔ nnipa adwene no a, hena bio na obetumi ahu nea ɛwɔ wo tirim? Hena bio na obetumi atie mpaebɔ na wama adesamma nea wohia? Nanso ebia wubebisa sɛ, ‘Nyansa wom sɛ yebegye adi sɛ Ɔbɔadeɛ bi wɔ hɔ anaa?’
Nnipa pii adwene yɛ wɔn sɛ, sɛ obi ka sɛ ogye Ɔbɔadeɛ di a, na ɛkyerɛ sɛ onnye ɛnnɛ nyansahu ntom. Nanso sɛ obi gye Onyankopɔn di a, ɛnkyerɛ sɛ ɔrentumi nnye nyansahu ntom. Ma yɛnhwɛ nea edidi so yi.
◼ Nnansa yi, wobisabisaa nyansahu ho abenfo 1,646 nsɛm wɔ suapɔn akɛse 21 mu wɔ United States, na wohui sɛ, sɛ woyi abenfo no baasa biara a, emu biako pɛ na ɔkae sɛ “minnye Onyankopɔn nni.”
Nea ɛte ankasa ne sɛ nyansahufo dodow bi gye di sɛ Onyankopɔn wɔ hɔ.
Adanse a Ɛkyerɛ sɛ Ɔbɔadeɛ Bi Wɔ Hɔ
So ɛsɛ sɛ yegye di sɛ mpaebɔ Tiefo bi wɔ hɔ bere a yɛnte ase? Dabida. Ebinom taa ka sɛ, ‘Yɛnte ase nso yegye di.’ Nanso ɛnyɛ saa na gyidi kyerɛ. Bible kyerɛkyerɛ gyidi mu sɛ “nneɛma a yenhu ho adanse a ɛda adi pefee.” (Hebrifo 11:1) Nkyerɛase foforo ka sɛ gyidi “ma yegye tom sɛ nneɛma bi a yɛmfa yɛn ani nhu wɔ hɔ ampa.” (The New English Bible) Sɛ nhwɛso no, wuntumi mfa w’ani nhu mframa, nanso mframa tumi hinhim nnua ne ade, enti yenim sɛ ɛwɔ hɔ. Saa ara nso na yentumi nhu mpaebɔ Tiefo no, nso yetumi hwɛ adanse a ɛwɔ hɔ no ma yegye di sɛ ɔwɔ hɔ.
Ɛhe na yebetumi anya adanse a ɛkyerɛ sɛ Onyankopɔn wɔ hɔ? Yɛnhwɛ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia no. Bible ka sɛ: “Nokwarem no, ofie biara obi na osi, na nea ɔyɛɛ nneɛma nyinaa ne Onyankopɔn.” (Hebrifo 3:4) Saa asɛm no, wugye di sɛ ɛtɔ asom? Sɛ wohwɛ sɛnea biribiara ahyehyɛ pɛpɛɛpɛ wɔ amansan yi mu ne sɛnea onipa amemene te, na wudwinnwen sɛnea ebia nkwa bae ho a, ɛma wuhu sɛ ɛbɛyɛ sɛ tumi bi wɔ hɔ a ɛkyɛn onipa tumi. *
Nanso ɛnyɛ abɔde nkutoo na ɛma yehu sɛ Onyankopɔn wɔ hɔ. Sɛ yɛpɛ sɛ yehu sɛ Onyankopɔn wɔ hɔ ampa na sɛ yɛde yɛn nhwehwɛmu no gyina abɔde nkutoo so a, ɛte sɛ nea yɛwɔ dan mu na yɛte obi nan ase wɔ abɔnten. Yenim sɛ obi wɔ abɔnten hɔ de, nanso yennim nipa ko. Sɛ yebehu nipa ko pɔtee a, gye sɛ yebue pon no ansa. Ɛsɛ sɛ yɛyɛ biribi a ɛte saa ansa na yɛatumi ahu Ɔbɔadeɛ no.
Bible no na ebetumi abue kwan ama yɛanya Onyankopɔn ho nimdeɛ. Sɛ wubue mu na wohwɛ nkɔmhyɛ a ɛwom no bi ne sɛnea aba mu no a, wubenya adanse a ɛkyerɛ sɛ Onyankopɔn wɔ hɔ. * Nea ɛkyɛn saa ne sɛ, sɛnea Onyankopɔn ne nnipa adi no ma yehu sɛnea mpaebɔ Tiefo no te.
Mpaebɔ Tiefo no Te Dɛn?
Bible no ma yehu sɛ mpaebɔ Tiefo no yɛ obi ankasa a wubetumi ahu sɛnea ɔte. Sɛ ɔnyɛ obi a ɔwɔ hɔ ankasa a, anka ɔrentumi ntie yɛn asɛm na ɔrentumi nte yɛn ase nso. Ɛyɛ awerɛkyekye sɛ yehu saa asɛm yi wɔ Bible mu: “O mpaebɔ Tiefo, wo nkyɛn na ɔhonam nyinaa bɛba.” (Dwom 65:2) Otie wɔn a wofi gyidi mu bɔ no mpae no. Ɔwɔ din nso. Bible ka sɛ: “Yehowa ne amumɔyɛfo ntam kwan ware, na treneefo mpaebɔ de otie.”—Mmebusɛm 15:29.
Yehowa wɔ atenka. Ɔyɛ “ɔdɔ . . . Nyankopɔn” na wɔsan frɛ no “anigye Nyankopɔn.” (2 Korintofo 13:11; 1 Timoteo 1:11) Ná bɔne a ɛrekɔ so tete no haw no paa, na Bible ka ho asɛm sɛ: “Odii awerɛhow ne komam.” (Genesis 6:5, 6) Adwene a nkurɔfo anya sɛ Onyankopɔn de amanehunu ba nnipa so de sɔ wɔn hwɛ no nyɛ nokware. Bible ka sɛ: “Ɛmpare nokware Nyankopɔn sɛ ɔbɛyɛ bɔne.” (Hiob 34:10) Nanso ebia wubebisa sɛ, ‘Sɛ Onyankopɔn yɛ ade nyinaa so Tumfoɔ a ɔbɔɔ biribiara a, adɛn nti na ɔma amanehunu kɔ so?’
Yehowa de hokwan ama yɛn sɛ yetumi kyerɛ nea yɛpɛ, na ɛno ma yehu sɛnea Onyankopɔn te. Ɛnyɛ yɛn dɛ sɛ yetumi bɔ yɛn bra sɛnea yɛpɛ anaa? Nanso nea ɛhaw adwene ne sɛ nnipa pii de saa hokwan no yɛ nneɛma a ɛmfata de amanehunu brɛ wɔn ho ma ebi ka afoforo nso. Asɛmmisa bi a ɛsɛ sɛ yedwen ho yiye paa ne sɛ: Ɛbɛyɛ dɛn na Onyankopɔn atumi ayi amanehunu afi hɔ a onnye yɛn pɛ mfi yɛn nsam? Ɛno na yɛbɛka ho asɛm wɔ asɛm a edi hɔ no mu.
[Ase hɔ nsɛm]
^ nky. 8 Sɛ wopɛ sɛ wuhu adanse pii a ɛkyerɛ sɛ Onyankopɔn wɔ hɔ a, hwɛ nhoma a wɔato din The Origin of Life—Five Questions Worth Asking ne Is There a Creator Who Cares About You? Yehowa Adansefo na wotintim nhoma abien no nyinaa.
^ nky. 10 Yehowa Adansefo atintim nhoma abien bi a wɔato din Amansan Nhoma ne The Bible—God’s Word or Man’s? Ebetumi aboa wo ama woahwehwɛ adanse a ɛkyerɛ sɛ Onyankopɔn na ɔmaa nnipa kyerɛw Bible no.
[Kratafa 5 adaka]
Nyamesom Nti na W’adwene Nsi Wo Pi Anaa?
Awerɛhosɛm ne sɛ nyamesom na ama nnipa adwene nsi wɔn pi sɛ mpaebɔ Tiefo mmɔborɔhunufo bi wɔ hɔ. Sɛnea nyamesom de ne ho awurawura akodi ne awudisɛm mu, na wɔama kwan ma wɔyɛ mmofra basabasa no ama ebinom a wɔbɔ mpae mpo aka sɛ, “Minnye nni sɛ Onyankopɔn wɔ hɔ.”
Adɛn nti na nyamesom taa piapia nnipa ma wodi bɔne? Nea ɛwom ara ne sɛ, nnipabɔnefo redi bɔne wɔ nyamesom din mu. Bible hyɛɛ nkɔm sɛ nkurɔfo de Kristosom bɛkata wɔn ani adi bɔne. Ɔsomafo Paulo ka kyerɛɛ Kristofo mpanyimfo sɛ: “Mo ara mo mu na mmarima bɛsɔre akasa akyinkyim nsɛm de atwe asuafo no adi wɔn akyi.”—Asomafo Nnwuma 20:29, 30.
Onyankopɔn kyi atorosom. Onyankopɔn Asɛm Bible ka sɛ “wɔn a wɔakunkum wɔn asase so nyinaa mogya” gu atorosom tiri so. (Adiyisɛm 18:24) Esiane sɛ atorosom nkyerɛ nkurɔfo nokware Nyankopɔn no ho nokwasɛm nti, Onyankopɔn a ɔyɛ ɔdɔ no ani so no, wodi mogya ho fɔ.—1 Yohane 4:8.
Nnipa a atorosom ma wohu amane no, wɔn asɛm yɛ mpaebɔ Tiefo no mmɔbɔ. Ɔdɔ a Onyankopɔn wɔ ma adesamma nti, ɛrenkyɛ ɔnam Yesu so bebu nyamesomfo nyaatwomfo no nyinaa atɛn. Yesu kae sɛ: “Ɛda no, nnipa bebree bɛka akyerɛ me sɛ, ‘Awurade, Awurade, yɛanhyɛ nkɔm wo din mu?’ . . . Ɛnna afei mɛpae mu aka akyerɛ wɔn sɛ: Minnim mo da! Mumfi me so nkɔ, mo a moyɛ mmaratode.”—Mateo 7:22, 23.


c: text/html

text: 4 Nanso bere a Ehud wui no, Israelfo no san yɛɛ bɔne wɔ Yehowa ani so bio.+2 Enti Yehowa tɔn wɔn maa Kaanan hene Yabin+ a na odi hene wɔ Hasor no. Ná ne sahene ne Sisera a na ɔte Haroset-Hagoyim*+ no.3 Na Israelfo su frɛɛ Yehowa sɛ ɔmmoa wɔn,+ efisɛ na Yabin wɔ* ɔko nteaseɛnam 900 a sekan tuatua ho,*+ na ɔde Israelfo no faa ateetee mu*+ mfe 20.4 Saa bere no, Lapidot yere Debora a ɔyɛ odiyifobea+ no na na obu atɛn* wɔ Israel.5 Ná Debora taa tena n’abedua* ase wɔ Rama+ ne Betel+ ntam wɔ Efraim mmepɔw so, na na Israelfo no foro kɔ ne nkyɛn kotie atemmu.6 Ɔsoma kɔɔ Kedes-Naftali+ kɔfrɛɛ Abinoam ba Barak+ bae, na ɔka kyerɛɛ no sɛ: “Israel Nyankopɔn Yehowa aka sɛ: ‘Kɔ, nantew kɔ* Tabor Bepɔw so. Worekɔ a, fa mmarima 10,000 fi Naftalifo ne Sebulonfo mu ka wo ho kɔ.7 Na mede Yabin sahene Sisera ne ne ko nteaseɛnam ne n’asraafo bɛbrɛ wo wɔ Kison nsu*+ no ho, na mede no bɛhyɛ wo nsa.’”+8 Ɛnna Barak ka kyerɛɛ Debora sɛ: “Sɛ wo ne me bɛkɔ a, ɛnde mɛkɔ, na sɛ wo ne me ankɔ a, me nso merenkɔ.”9 Na ɔka kyerɛɛ no sɛ: “Kɔ de, me ne wo bɛkɔ. Nanso ɔko a worekɔ no remma wunnya anuonyam, efisɛ ɔbea na Yehowa de Sisera bɛhyɛ ne nsa.”+ Afei Debora sɔree, na ɔne Barak kɔɔ Kedes.+10 Barak boaboaa Sebulonfo ne Naftalifo+ ano baa Kedes, na mmarima 10,000 dii n’akyi. Debora nso kaa ne ho foro kɔɔ bi.11 Saa bere no, na Kenini+ bi a ɔde Heber atew ne ho afi Kenifo a wɔyɛ Mose ase+ Hobab mma no ho, na okosii ne ntamadan wɔ dua kɛse no ho wɔ Saananim wɔ Kedes.12 Na nkurɔfo kɔka kyerɛɛ Sisera sɛ Abinoam ba Barak aforo kɔ Tabor Bepɔw+ so.13 Ntɛm ara na Sisera boaboaa ne ko nteaseɛnam nyinaa ano, nteaseɛnam 900 a sekan tuatua ho* no, na ɔboaboaa asraafo a wɔka ne ho nyinaa ano fi Haroset-Hagoyim* baa Kison nsu*+ no ho.14 Afei Debora ka kyerɛɛ Barak sɛ: “Sɔre, efisɛ ɛnnɛ na Yehowa de Sisera bɛhyɛ wo nsa. Adɛn, ɛnyɛ Yehowa na ɔredi w’anim?” Na Barak sian fii Tabor Bepɔw so, na na mmarima 10,000 di n’akyi.15 Na Yehowa maa Sisera ne ne ko nteaseɛnam nyinaa ne n’asraafo nyinaa ani so tan wɔn,+ Barak sekan nti.* Ewiee ase no, Sisera si fii ne teaseɛnam mu guanee.16 Barak taa ɔko nteaseɛnam ne asraafo no koduu Haroset-Hagoyim.* Enti wɔde sekan kunkum Sisera asraafo no nyinaa; ɔbaako mpo anka.+17 Sisera de, oguan kɔɔ Kenini Heber+ yere Yael+ ntamadan mu, efisɛ na Hasor hene Yabin+ ne Kenini Heber fifo te asomdwoe mu.18 Na Yael pue kohyiaa Sisera, na ɔka kyerɛɛ no sɛ: “Me wura, bra, bra mu. Nsuro.” Enti ɔkɔɔ ne ntamadan no mu, na Yael de kuntu kataa no so.19 Afei ɔka kyerɛɛ Yael sɛ: “Mepa wo kyɛw, ma me nsu kakra nnom na osukɔm de me.” Enti Yael buee kotoku* a nufusu wom ano, na ɔmaa no bi nomee,+ na ɔsan de kuntu no kataa no so.20 Na Sisera ka kyerɛɛ Yael sɛ: “Gyina ntamadan no ano, na sɛ obi ba bebisa wo sɛ, ‘Ɔbarima bi aba ha’ a, ka kyerɛ no sɛ, ‘Daabi!’ ”21 Afei Heber yere Yael kɔfaa dua a wɔde bɔ ntamadan mu tim fam ne hamma.* Na bere a Sisera abrɛ na wada hatee no, ɔbea no yɛɛ kodɛɛ kɔɔ ne nkyɛn, na ɔde hamma no bɔɔ dua no so wuraa n’asontɔrem, na ɔbɔɔ so ma esii fam. Enti owui.+22 Saa bere no nyinaa, na Barak de mmirika di Sisera akyi. Na Yael pue kohyiaa no ka kyerɛɛ no sɛ: “Bra, na mɛkyerɛ wo ɔbarima a worehwehwɛ no no.” Enti ɔne Yael kɔɔ ntamadan no mu, na ohui sɛ Sisera awu da hɔ a dua no tua n’asontɔrem!23 Enti saa da no, Onyankopɔn brɛɛ Kaanan hene Yabin ase wɔ Israelfo anim.+24 Na Israelfo maa wɔn nsa yɛɛ den paa wɔ Kaanan+ hene Yabin so kosii sɛ wokum Kaanan hene Yabin.+

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
11 Asɛm a efi Yehowa hɔ baa Yeremia nkyɛn ni:2 “Ɔmanfo, muntie apam yi mu nsɛm!“Ka* nsɛm yi kyerɛ Yuda mmarima ne Yerusalemfo3 na ma wɔnte sɛ, ‘Nea Yehowa, Israel Nyankopɔn no aka ni: “Nnome nka obiara a ontie apam yi mu nsɛm.+4 Saa nsɛm no na meka kyerɛɛ mo agyanom ɛda a miyii wɔn fii Egypt asaase so+ na miyii wɔn fii fononoo a wɔde nan dade mu no.+ Meka kyerɛɛ wɔn sɛ, ‘Muntie me nne na monyɛ nea mahyɛ mo nyinaa, na mobɛyɛ me man na me nso mayɛ mo Nyankopɔn,+5 na medi ntam a mekaa mo agyanom no so, ntam a mekae sɛ, mede asaase a nufusu ne ɛwo abu so wɔ so no bɛma wɔn no;+ na saa ara na ɛte nnɛ da yi.’”’”Na migyee so sɛ: “Amen,* O Yehowa.”6 Ɛnna Yehowa ka kyerɛɛ me sɛ: “Bɔ nsɛm yi nyinaa dawuru wɔ Yuda nkurow mu ne Yerusalem mmɔnten so sɛ: ‘Muntie apam yi mu nsɛm na munni so.7 Mekasa kyerɛɛ mo agyanom denneennen, ɛda a miyii wɔn fii Egypt asaase so bae no, na ɛde besi nnɛ nso matu wɔn fo mpɛn pii* sɛ: “Muntie me nne.”+8 Nanso wɔantie, na wɔanyɛ aso; mmom obiara yɛɛ asoɔden dii ne koma bɔne akyi.+ Ɛno nti, apam yi mu nsɛm a meka kyerɛɛ wɔn sɛ wonni so a wɔanni so no, mede ne nyinaa baa wɔn so.’”9 Yehowa ka kyerɛɛ me bio sɛ: “Yuda mmarima ne Yerusalemfo abɔ me ho pɔw.10 Wɔasan wɔn akyi akɔyɛ bɔne a wɔn agyanom a wɔtenaa ase tete no yɛe no bi, wɔn agyanom a wɔanni m’asɛm so no.+ Wɔn nso akodi anyame foforo akyi, na wɔasom wɔn.+ Israel fi ne Yuda fi abu m’apam a me ne wɔn agyanom yɛe no so.+11 Enti nea Yehowa aka ni, ‘Hwɛ, mede mmusu bi reba wɔn so+ a wɔrentumi nguan. Na sɛ wosu frɛ me a, merentie wɔn.+12 Na Yuda nkurow ne Yerusalemfo bɛkɔ anyame a wɔbɔ afɔre* ma wɔn no hɔ sɛ wɔmmoa wɔn,+ nanso wɔrentumi nnye wɔn da wɔ wɔn amanehunu bere no mu.13 O Yuda, sɛnea wo nkurow dɔɔso no, saa ara na w’anyame adɔɔso, na sɛnea Yerusalem mmorɔn dɔɔso no, saa ara na moasisi afɔremuka bebree ama aniwude* no, afɔremuka a mobɔ afɔre* wɔ so ma Baal no.’+14 “Na wo* de, mmɔ mpae mma ɔman yi. Nsu mfrɛ me mma wɔn, mmɔ mpae mma wɔn,+ efisɛ sɛ wosu frɛ me wɔ wɔn amanehunu bere no mu a, merentie.15 Dɛn na me dɔfo repɛ wɔ me fiBere a nnipa pii adi bɔne yi?Sɛ amanehunu ba wo so a, wobetumi de nam kronkron* ayi afi hɔ anaa?Saa bere no, wubedi ahurusi anaa?16 Bere bi, Yehowa frɛɛ wo ngodua frɔmfrɔm,Ngodua fɛfɛɛfɛ a ɛsow aba pa.Ɔde nnyigyei kɛse bi atwa gya ato ne mu,Na wɔabubu ne nkorabata.17 “Asafo Yehowa, Nea oduaa wo+ no aka sɛ, mmusu bi bɛba wo so esiane bɔne a Israel fi ne Yuda fi yɛe nti. Wɔn na wɔbɔɔ afɔre maa Baal de hyɛɛ me abufuw.”+18 Yehowa kyerɛɛ me ma mihui;Saa bere no, woma mihuu nea na wɔreyɛ.19 Me de, na mete sɛ oguan ba a odwo a wɔrekokum no;Ná minnim sɛ wɔrebɔ me ho pɔw sɛ:+“Momma yɛnsɛe dua no ne n’aba,Na yentwa no mfi ateasefo asaase so,Sɛnea ɛbɛyɛ a wɔrenkae ne din bio.”20 Nanso asafo Yehowa bu atɛn wɔ trenee mu;Ɔhwehwɛ onipa tirim adwene* ne ne koma mu.+Ma minhu sɛnea wubetua wɔn ka,Efisɛ wo na mede m’asɛm abɛdan wo.21 Ɛno nti, eyi na Yehowa aka atia Anatot mmarima+ a wɔpɛ sɛ woyi wo nkwa* fi hɔ na wɔka sɛ: “Nhyɛ nkɔm Yehowa din mu,+ anyɛ saa a wubewu wɔ yɛn nsam” no;22 enti nea asafo Yehowa aka ni: “Hwɛ, merebɛma wɔabu wɔn bɔne ho akontaa. Sekan na wɔde bekunkum mmerante no,+ na wɔn mma mmarima ne wɔn mma mmea nso, ɔkɔm na ebekunkum wɔn.+23 Nkaefo biara mpo renka mma wɔn, efisɛ mede mmusu bɛba Anatot mmarima so,+ afe a wobebu akontaa no.”
Ase Hɔ Nsɛm
^ Ɛbɛyɛ sɛ Yeremia na wɔkaa saa asɛm yi kyerɛɛ no.


text:
33 Yehowa ne Yeremia kasae ne mprenu so. Saa bere no, na ɔda so da Awɛmfo Aban no mu hɔ.+ Ɔka kyerɛɛ no sɛ:2 “Yehowa a ɔyɛɛ asaase, Yehowa a ɔnwenee asaase na ɔde tim hɔ pintinn a ne din ne Yehowa no, nea waka ni,3 ‘Frɛ me, na megye wo so, na mayɛ krado sɛ mɛka nsɛm akɛse ne nneɛma a wonte ase na wunnim akyerɛ wo.’”+4 “Yehowa, Israel Nyankopɔn no aka afi a ɛwɔ kurow yi mu ne Yuda ahemfo afi a akoban* ne sekan nti, wɔadwiriw agu no ho asɛm.+5 Wasan aka wɔn a wɔreba ne Kaldeafo abɛko no nso ho asɛm, na waka sɛ ɔde nnipa a obekunkum wɔn wɔ n’abufuw ne n’abufuhyew mu no afunu bɛhyɛ kurow no ma. Bɔne a kurow yi mu nnipa ayɛ nti, wayi n’ani afi kurow yi so. Nea waka ni:6 ‘Hwɛ, mɛma ne ho atɔ no, na wanya apɔwmuden.+ Mɛsa wɔn yare, na mɛma asomdwoe ne nokware abu so ama wɔn.+7 Na mɛsan de Yudafo a wɔakyere wɔn kɔ ne Israelfo a wɔakyere wɔn kɔ no aba bio,+ na mɛsan ama wɔn so asi hɔ sɛnea meyɛɛ no kan no.+8 Medwira wɔn ho afi wɔn mfomso ne wɔn bɔne a wɔayɛ atia me no nyinaa ho,+ na mede wɔn mfomso ne wɔn bɔne a wɔayɛ atia me, ne wɔn mmarato a etia me nyinaa bɛkyɛ wɔn.+9 Na kurow yi din bɛma madi ahurusi, na ama wɔayi me ayɛ, na wɔahyɛ me anuonyam* wɔ aman a wɔbɛte papa a mayɛ wɔn no nyinaa anim.+ Na papa a mɛyɛ kurow no ne asomdwoe a mɛma anya nti,+ aman no besuro na wɔn ho apopo.’”+10 “Nea Yehowa aka ni: ‘Kurow yi a mobɛka sɛ asɛe a onipa ne nyɛmmoa nni hɔ bio, Yuda nkurow ne Yerusalem mmorɔn a adeda mpan a nnipa nni hɔ na obi nte hɔ na nyɛmmoa nni hɔ no,11 wɔbɛsan ate ahurusi nnyigyei ne osebɔ nnyigyei,+ ne ayeforokunu nne ne ayeforo nne, ne nkurɔfo nne a ɛbɛka sɛ: “Monna asafo Yehowa ase, efisɛ Yehowa ye,+ na ne dɔ nni huammɔ; ɛwɔ hɔ daa!”’+“‘Wɔde aseda afɔre bɛba Yehowa fi,+ efisɛ mɛsan de asaase no sofo a wɔakyere wɔn kɔ no aba sɛ kan no,’ Yehowa asɛm ni.”12 “Nea asafo Yehowa aka ni: ‘Asaase a asɛe a nnipa ne nyɛmmoa nni so yi ne ne nkurow nyinaa mu no, nguanhwɛfo bɛsan anya adidibea ama wɔn mmoa adeda hɔ.’+13 “‘Mmepɔw so nkurow ne nkurow a ɛdeda fam ne anaafo nkurow ne Benyamin asaase ne Yerusalem ho nkurow+ ne Yuda nkurow mu no,+ nguan bɛsan afa nea ɔkan wɔn no nsa ase bio,’ Yehowa na waka.”14 “‘Hwɛ! Nna bi reba,’ Yehowa asɛm ni, ‘na ɛbɔ a mahyɛ Israel fi ne Yuda fi sɛ mɛyɛ adepa ama wɔn no, mɛma aba mu.+15 Saa nna no mu ne saa bere no, mɛma trenee dua bi afefɛw* ama Dawid,+ na obebu atɛntrenee na wayɛ adetrenee wɔ asaase no so.+16 Saa nna no mu no, wobegye Yuda,+ na Yerusalem bɛtena ase dwoodwoo.+ Na edin a wɔde bɛfrɛ no ne: Yehowa Ne Yɛn Trenee.’”+17 “Na nea Yehowa aka ni, ‘Daa Dawid aseni na ɔbɛtena Israel fi ahengua so.+18 Na Lewifo asɔfo no nso, daa wobenya onipa a obegyina m’anim abɔ ɔhyew afɔre, na wahyew aduan afɔre, na wabɔ afɔre.’”19 Na Yehowa asɛm baa Yeremia nkyɛn bio sɛ:20 “Nea Yehowa aka ni, ‘Sɛ mubetumi asɛe m’apam a ɛfa adekyee ho, ne m’apam a ɛfa adesae ho, na adekyee ne adesae amma bere a ɛsɛ sɛ ɛba a,+21 ɛnde me nso mebu me ne m’akoa Dawid apam no so,+ sɛnea ɛbɛyɛ a ɔrennya ɔbabarima a ɔbɛtena n’ahengua so adi hene;+ saa ara na anka mebu me ne Lewifo asɔfo a wɔsom me no apam no so.+22 Sɛnea wontumi nkan ɔsoro asafo, na wontumi nsusuw mpoano anwea no, saa ara na mɛma m’akoa Dawid asefo* ne Lewifo a wɔsom me no ayɛ bebree.’”23 Na Yehowa asɛm san baa Yeremia nkyɛn sɛ:24 “Wontee sɛ nkurɔfo yi reka sɛ, ‘Mmusua abien a Yehowa apaw wɔn no, ɔbɛpo wɔn’ anaa? Nkurɔfo no abu me ara me man animtiaa, na wommu wɔn sɛ ɔman bio.25 “Nea Yehowa aka ni: ‘Sɛnea m’apam a ɛfa adekyee ne adesae ho rentwam,+ na me mmara* a ɛfa ɔsoro ne asaase ho nso rentwam no,+26 saa ara na merempo Yakob ne m’akoa Dawid asefo* da. Na sɛnea ɛte biara, mɛfa n’asefo* ama wɔadi Abraham ne Isak ne Yakob asefo* so. Efisɛ mɛboaboa wɔn nkurɔfo a wɔakyere wɔn kɔ no ano,+ na mehu wɔn mmɔbɔ.’”+
Ase Hɔ Nsɛm
^ Esiw anaa ɔfasu a wogyina so ko anaa wɔde bɔ kurow ho ban.


text:
Gisaysay ni Jose ang Kahulogan sa Damgo sa Hari
1Paglabay sa duha ka tuig, nagdamgo ang hari sa Ehipto41:1 hari sa Ehipto: sa Hebreo, Faraon. Mao usab sa mosunod nga mga bersikulo. nga nagtindog siya sa daplin sa Suba sa Nilo, 2ug sa kalit lang mitungha gikan sa suba ang pito ka himsog ug tambok nga mga baka, ug nanabsab kini sa kasagbotan. 3Wala madugay, mitunga usab gikan sa suba ang pito ka daot ug niwang nga mga baka, ug miduol sa pito ka himsog ug tambok nga mga baka nga didto sa daplin sa suba. 4Gipangaon sa daot ug niwang nga mga baka ang himsog ug tambok nga mga baka, ug unya nakamata ang hari.
5Nakatulog ug balik ang hari ug nagdamgo na usab siya. Sa iyang damgo nakita niya ang pito ka himsog ug bus-ok nga mga uhay nga misibol diha sa usa lang ka punoan. 6Ug sa mao gihapong punoan, misubol ang laing pito ka mga uhay nga niwang ug nanguyos tungod sa kainit sa hangin gikan sa sidlakan.41:6 hangin gikan sa sidlakan: Kining init nga hangin nagagikan sa sidlakan kon didto sa Israel, apan nagagikan kini sa habagatan kon didto sa Ehipto. 7Unya gilamoy sa niwang nga mga uhay ang pito ka himsog nga mga uhay. Unya nakamata ang hari. Abi niyag tinuod apan damgo lang diay kadto.
8Nianang pagkabuntag, nahasol ang hunahuna sa hari tungod sa iyang mga damgo, busa gipatawag niya ang tanang mga madyikero ug maalamon nga mga tawo sa Ehipto. Gisugilon niya kanila ang iyang mga damgo, apan wala gayoy usa kanila nga nakasaysay sa kahulogan niadto. 9Unya miduol sa hari ang pangulo sa iyang mga tigsilbi ug bino ug miingon, “Nahinumdom na ako karon sa akong mga sala. 10Dili ba nasuko ka man kaniadto kanako ug sa pangulo sa mga panadero, ug gipapriso mo man gani kami didto sa bilanggoan, sa lugar nga binantayan sa kapitan sa mga guwardya? 11Usa niadto ka gabii, nagdamgo kaming duha, ug lain-lain ang kahulogan sa among mga damgo. 12May kauban kami didto nga batan-ong Hebreo, nga sulugoon sa kapitan sa mga guwardya sa palasyo. Gisugilon namo kaniya ang among damgo ug gisaysay niya kanamo ang kahulogan niini. 13Nahitabo gayod ang iyang giingon kanamo: Gipabalik mo ako sa akong naandang trabaho ug gipatuhog sa kahoy ang pangulo sa mga panadero.”
14Busa gipatawag sa hari si Jose, ug diha-diha gipagawas siya sa prisohan. Human siya nakapatupi ug nakapamalbas, nagailis siya sa iyang bisti ug miadto sa hari. 15Miingon ang hari kaniya, “Nagdamgo ako apan wala gayoy nakasaysay kon unsa ang kahulogan niadto. May nagsulti kanako nga makahibalo kang mosaysay sa kahulogan sa mga damgo.” 16Mitubag si Jose, “Dili ako, Mahal nga Hari, kondili ang Dios ang maghatag sa kahulogan sa imong mga damgo alang sa imong kaayohan.”
17Unya gisulti sa hari ang iyang damgo kang Jose. Miingon siya, “Nagdamgo ako nga nagtindog ako sa daplin sa Suba sa Nilo. 18Nakita ko nga mitunga gikan sa suba ang pito ka himsog ug tambok nga mga baka, ug nanabsab kini sa kasagbotan. 19Wala madugay mitunga usab ang laing pito ka daot ug niwang nga mga baka. Wala gayod akoy nakitang baka sa tibuok Ehipto nga sama kanila ka daot. 20Unya gikaon niadtong daot ug niwang nga mga baka ang pito ka tambok nga mga baka nga unang mitunga. 21Apan pagkahuman nila ug kaon, morag wala lang gihapon sila makakaon kay niwang man gihapon sila. Unya nakamata ako. 22Apan nakatulog ako pagbalik ug nagdamgo pag-usab. Nakita ko sa akong damgo ang pito ka himsog ug bus-ok nga uhay nga misubol sa usa lang ka punoan. 23Ug niadto usab nga punoan, misalingsing ang laing pito ka uhay nga niwang ug nanguyos tungod sa kainit sa hangin gikan sa sidlakan. 24Unya gilamoy sa niwang nga mga uhay ang pito ka himsog nga mga uhay. Gisulti ko na kini sa mga madyikero, apan wala gayoy usa kanila nga nakasaysay kanako kon unsa ang kahulogan.”
25Miingon si Jose sa hari, “Mahal nga hari, usa ray kahulogan sa duha mo ka damgo. Gipadayag kanimo sa Dios kon unsa ang iyang pagabuhaton. 26Ang pito ka tambok nga mga baka ug ang pito ka himsog nga mga uhay managsama nga nagkahulogan ug pito ka tuig. 27Ang pito ka niwang ug daot nga mga baka ug ang pito ka niwang nga mga uhay nga nanguyos tungod sa kainit sa hangin gikan sa sidlakan nagkahulogan ug pito ka tuig nga kagutom. 28Sumala sa giingon ko na kanimo, Mahal nga Hari, gipadayag kanimo sa Dios kon unsa ang iyang pagabuhaton. 29Moabot ang pito ka tuig nga labihan gayod kaabunda sa tibuok Ehipto. 30Ug mosunod dayon ang pito ka tuig nga kagutom, ug malimtan sa mga tawo ang nasinati nila nga kaabunda sa Ehipto. Ang kagutom mohimo ug dakong kadaot sa yuta sa Ehipto. 31Tungod sa makalilisang nga kagutom nga moabot, walay makita nga timailhan sa milabay nga panahon sa kaabunda sa yuta sa Ehipto. 32Nagdamgo ka sa duha gayod ka higayon, Mahal nga Hari, aron nga mahibaloan mo nga pagbuot kini sa Dios nga mahitabo ug mahitabo gayod kini sa dili madugay.
33“Busa karon, Mahal nga Hari, pagpili ug usa ka tawong maalamon nga padumalahon mo sa yuta sa Ehipto. 34Pagbutang usab ug mga opisyal sa tibuok yuta sa Ehipto aron mangolekta sa ikalima nga bahin sa abot sa kaumahan sulod sa pito ka tuig nga abunda ang abot. 35Sulod nianang mga tuiga, ipatigom kanila ang tanan nga bahin nga makolekta ninyo gikan sa mga abot.41:35 Tan-awa ang 47:24. Ug ilalom sa imong pagdumala, patipigi kanila ang mga abot diha sa mga bodega sa mga lungsod. 36Kini nga mga pagkaon itagana alang sa moabot nga pito ka tuig nga kagutom sa Ehipto, aron dili magutman ang katawhan.”
Gitudlo si Jose Isip Tigdumala sa Ehipto
37Nakauyon ang hari ug ang iyang mga opisyal sa plano ni Jose. 38Miingon siya sa iyang mga opisyal, “May makita pa ba kitang sama kang Jose nga gigiyahan sa espiritu sa Dios?” 39Busa miingon ang hari kang Jose, “Tungod kay gipadayag sa Dios kining mga butanga kanimo, wala nay laing tawo nga may kaalam ug salabotan nga sama kanimo. 40-41Himuon ko ikaw karon nga tigdumala sa akong palasyo ug gobernador sa tibuok Ehipto, ug motuman kanimo ang tanan kong katawhan. Ako ray labaw kanimo kay hari man ako.” 42Unya gihuslo sa hari ang iyang singsing nga pangtimbre ug gisul-ob kini sa tudlo ni Jose. Gipasul-oban niya si Jose ug pinasahi nga bisti nga linen ug gipakuwintas ug bulawan. 43Gipasakay niya si Jose sa iyang ikaduhang karwahe,41:43 iyang ikaduhang karwahe: o, karwahe nga alang sa iyang luyo-luyong opisyal. ug may mga tigpahibalo nga nagauna kaniya ug nagsinggit, “Yukboi ninyo ang gobernador!” Busa sukad niadto nahimong gobernador si Jose sa tibuok Ehipto.
44Unya miingon ang hari kang Jose, “Ako ang hari dinhi sa Ehipto, apan walay bisan kinsa nga makahimo ug bisan unsa dinhi sa Ehipto gawas kon may pagtugot gikan kanimo.” 45Unya ginganlan niya si Jose ug Zafenat Panea. Gipaasawa usab niya kang Jose si Asenat nga anak ni Potifera nga pari sa lungsod sa On. Ingon nga gobernador, si Jose na ang nagdumala sa Ehipto.41:45 Ingon… nagdumala sa Ehipto: o, Gilibot ni Jose ang Ehipto. 46Nagaedad si Jose ug 30 ka tuig sa dihang nagsugod siya sa pag-alagad sa hari sa Ehipto. Usa ka higayon niana, mibiya si Jose sa palasyo ug milibot sa tibuok Ehipto.
47Sulod sa pito ka tuig nga kaabunda, dako kaayo ang abot sa kaumahan. 48Ug niadtong mga tuiga, gipatigom ni Jose ang tanang mga bahin nga nakolekta gikan sa mga abot.41:48 Tan-awa ang 47:24. Gipatipigan niya sa matag lungsod ang mga bahin sa abot nga nakolekta gikan sa mga uma sa palibot niini. 49Labihan gayod kadaghan sa trigo nga natigom ni Jose; daw sama kini kadaghan sa balas sa baybayon. Tungod sa kadaghan niini giundangan na niya ang pagtakos.
50Sa wala pa moabot ang tinggutom, natawo ang duha ka anak ni Jose kang Asenat, nga anak ni Potifera nga pari sa On. 51Ginganlan ni Jose ang kamagulangan ug Manase41:51 Manase: Posible nga ang buot ipasabot sa Hebreo, gikalimtan. kay miingon siya, “Tungod sa tabang sa Dios, nalimtan ko ang akong mga pag-antos ug ang kamingaw ko sa panimalay sa akong amahan.” 52Ginganlan niya ang ikaduha niyang anak ug Efraim41:52 Efraim: Posible nga ang buot ipasabot sa Hebreo, miuswag. kay miingon siya, “Tungod sa tabang sa Dios, gihatagan ako ug kaliwat sa dapit diin nahiagom ako sa mga kasakit.”
53Nahuman ang pito ka tuig sa kaabunda sa Ehipto, 54ug nagsugod ang pito ka tuig nga kagutom sumala sa giingon ni Jose. May kagutom sa uban nga mga dapit apan ang tibuok Ehipto may pagkaon. 55Wala madugay, nakasinati na usab sa kagutom ang mga taga-Ehipto, busa nangayo sila ug pagkaon gikan sa hari. Miingon ang hari kanila, “Adto kamo kang Jose ug buhata ninyo kon unsay iyang isulti.”
56Mikuyanap ang kagutom sa tibuok kayutaan. Ug tungod sa labihan nga kagutom sa tibuok Ehipto, gipaablihan ni Jose ang tanang mga bodega ug gibaligyaan ug pagkaon ang mga taga-Ehipto. 57Nangadto usab sa Ehipto ang katawhan sa ubang mga nasod aron pagpalit ug pagkaon kang Jose tungod kay labihan na gayod ang kagutom sa tibuok kalibotan.
Yosef Kyerɛ Farao Daeɛ Ase
1Mfeɛ mmienu akyiri no, Farao soo daeɛ bi. Na ɔgyina Asubɔnten Nil ho. 2Ɔhunuu wɔ daeɛ no mu sɛ, anantwie nson a wɔadodɔre sradeɛ, na wɔn ho tua wɔn firii asubɔnten no mu baeɛ bɛwee ɛserɛ a na ɛwɔ hɔ. 3Anantwie akɛseɛ nson no akyiri no, anantwie nson foforɔ a wɔafonfɔn ayeyɛ kanyakanya firii Asubɔnten Nil mu ba bɛgyinaa anantwie a wɔadodɔ sradeɛ no ho wɔ asuo no konkɔn so. 4Anantwie nson a wɔafonfɔn ayeyɛ kanyakanya no memenee anantwie nson a wɔadodɔre sradeɛ no! Saa ɛberɛ no ara mu na Farao bɔɔ pitiri nyaneeɛ!
5Yei akyiri, nna faa Farao bio ma ɔsane soo daeɛ foforɔ. Ɔhunuu wɔ daeɛ no mu sɛ, ɛmo asiaka nson a ɛwɔ ahoɔden na ɛyɛ fɛ aso wɔ ɛmo nan baako so. 6Akyiri no prɛko pɛ, siaka nson bi soo wɔ nan no ho. Apueeɛ mframa bɔɔ no ma ɛtwintwamee. 7Ɛmo ntweantweaa no memenee ɛmo a ɛwɔ ahoɔden na ɛyɛ fɛ no. Farao sane nyanee bio, hunuu sɛ, sɛɛ na nneɛma a ɔhunuiɛ no nyinaa yɛ daeɛ.
8Adeɛ kyeeɛ no, nʼadwenem yɛɛ no basaa. Enti, Farao soma ma wɔkɔfrɛɛ nkonyaayifoɔ ne anyansafoɔ a wɔwɔ Misraim asase so nyinaa baa ne fie. Farao kaa daeɛ a ɔsoeɛ no nyinaa kyerɛɛ wɔn, nanso wɔn mu biara antumi ankyerɛ aseɛ.
9Ɛhɔ na Farao nsãhyɛfoɔ panin no ka kyerɛɛ Farao sɛ, “Ɛnnɛ na saa asɛm yi ama makae me mfomsoɔ bi a mayɛ. 10Mmerɛ bi a atwam no, wo Farao bo fuu wʼasomfoɔ yie. Ɛnam so maa wode me ne wo burodotofoɔ panin kɔtoo afiase wɔ dabehene fie. 11Yɛn baanu nyinaa soo daeɛ anadwo korɔ no ara a na ɛsono sɛdeɛ yɛn mu biara daeɛ no si teɛ. 12Saa ɛberɛ no, na Hebrini aberantewaa bi a na ɔyɛ dabehene Potifar ɔsomfoɔ ka yɛn ho wɔ afiase hɔ. Yɛkaa yɛn daeɛ a yɛsosoeɛ no kyerɛɛ no no, ɔkyerɛɛ yɛn mu biara daeɛ ase, kyerɛɛ no pɛpɛɛpɛ. 13Na sɛdeɛ ɔsi fa kyerɛɛ yɛn daeɛ no ase no baa mu saa pɛpɛɛpɛ. Mesane kɔdii me dibea, ɛnna burodotofoɔ panin no, wɔsɛn no.”
14Amonom hɔ ara, Farao soma ma wɔkɔyii Yosef firii afiase hɔ baeɛ. Ɔfiri afiase hɔ baeɛ no, ɔyii nʼabɔgyesɛ, sesaa nʼatadeɛ, baa Farao anim.
15Farao ka kyerɛɛ Yosef sɛ, “Maso daeɛ bi a obiara ntumi nkyerɛ aseɛ. Nanso, mate sɛ wo deɛ, sɛ obi ka ne daeɛ kyerɛ wo a, wotumi kyerɛ aseɛ. Ɛno enti na masoma abɛfrɛ wo yi.”
16Yosef buaa Farao sɛ, “Me ara merentumi mfiri me tumi mu nkyerɛ daeɛ no ase. Onyankopɔn na ɔbɛkyerɛ wo daeɛ no ase.”
17Afei, Farao ka kyerɛɛ Yosef sɛ, “Me daeɛ no mu, na megyina Asubɔnten Nil konkɔn so. 18Mehunuu wɔ daeɛ no mu sɛ, anantwie nson a wɔadodɔre sradeɛ, na wɔn ho tua wɔn firii asubɔnten no mu baeɛ bɛnantee wira no mu, hyɛɛ aseɛ wee serɛ. 19Anantwie akɛseɛ nson no akyiri no, anantwie nson foforɔ a wɔafonfɔn ayeyɛ kanyakanya firii Asubɔnten Nil mu ba bɛgyinaa anantwie a wɔadodɔ sradeɛ no ho wɔ asuo no konkɔn so. Ɛfiri sɛ wɔwoo me, menhunuu anantwie a wɔn ho yɛ tan saa da wɔ Misraim asase yi so. 20Anantwie nson a wɔafonfɔn ayeyɛ kanyakanya no memenee anantwie nson a wɔadodɔre sradeɛ na wɔn ho tua wɔn a wɔdii ɛkan baeɛ no! 21Nanso wɔmemenee wɔn nyinaa akyiri no, na sɛdeɛ wɔte ara na wɔte, ɛfiri sɛ, na wɔn ho da so yɛ tan kanyakanya no ara. Saa ɛberɛ no ara mu na mebɔɔ pitiri nyaneeɛ.
22“Mesane soo daeɛ bio hunuu sɛ, ɛmo siaka nson a ɛyɛ fɛ na ɛwɔ ahoɔden sɛ aso wɔ ɛmo nan baako so. 23Yeinom akyiri no, ɛmo asiaka nson bi a apueeɛ mframa abɔ no, ama akusa, ayeyɛ ntweantweaa soo wɔ ɛmo nan no so. 24Ɛmo ntweantweaa no memenee ɛmo nson a ɛyɛ fɛ na ɛwɔ ahoɔden no. Mekaa me daeɛ no nyinaa kyerɛɛ nkonyaayifoɔ no, wɔn mu biara antumi ankyerɛ me aseɛ.”
25Ɛnna Yosef ka kyerɛɛ Farao sɛ, “Wo daeɛ mmienu a wososoeɛ no nyinaa nkyerɛaseɛ yɛ pɛ. Onyankopɔn nam wo daeɛ no so, reda biribi a ɔrebɛma asi wɔ Misraim asase so no adi akyerɛ wo. 26Anantwie nson a wɔadodɔre sradeɛ no ne ɛmo siaka nson a ɛyɛ fɛ, na ɛwɔ ahoɔden no nso, ase kyerɛ sɛ, mfeɛ nson a ɛdi anim a ɛreba no bɛyɛ mfeɛ pa ama ɔman no. 27Anantwie nson a wɔafonfɔn, na wɔayeyɛ kanyakanya no ne ɛmo siaka nson a akusa ayeyɛ ntweantweaa no nso kyerɛ sɛ, mfeɛ pa nson no akyiri no, ɛkɔm bɛba mfeɛ nson.
28“Enti, Onyankopɔn akyerɛ wo deɛ ɔrebɛyɛ. 29Mfeɛ nson a ɛdi ɛkan no, aduane bɛbu wɔ Misraim asase so nyinaa. 30Nanso, akyire no, ɛkɔm kɛseɛ bi bɛba mfeɛ nson, ama nnipa werɛ afiri asetena pa a wɔnyaa no mfeɛ nson a ɛdi ɛkan no mu no. Ɛkɔm bɛmene asase no. 31Esiane ɛkɔm a ɛbɛdi mmerɛ pa a atwam no akyiri no ano den a ɛbɛyɛ no enti, saa ɛberɛ no, wɔrenkae mmerɛ pa no bio wɔ asase no so. 32Saa daeɛ mmienu a wosoeɛ no kyerɛ sɛdeɛ ɛkɔm no ano bɛyɛ den afa. Ɛkyerɛ sɛ, deɛ ɛbɛyɛ biara, asɛm a maka akyerɛ wo no bɛba mu saa pɛpɛɛpɛ. Ɛfiri sɛ, Onyankopɔn na wasi gyinaeɛ pi saa. Na ɛrenkyɛre koraa, ɛbɛba mu saa.
33“Enti, mʼafotuo ne sɛ, hwehwɛ onyansafoɔ kɛseɛ a ɔwɔ nhunumu wɔ Misraim asase yi so, na fa ɔman yi mu kuadwuma ho asɛm nyinaa hyɛ ne nsa. 34Ma ɔhene Farao nyiyi nnipa, ntuatua amansini ahodoɔ enum no ano. Na saa nnipa a wɔde wɔn bɛtuatua amansini no ano no nyiyi nnɔbaeɛ a ɛbɛba mmerɛ pa mfeɛ nson no mu no nkyɛmu enum mu baako, mfa nsie. 35Ɛsɛ sɛ saa nnipa a wɔtuatua amansini no ano no boaboa nnuane a wɔbɛgyegye mmerɛ pa mfeɛ nson a nnuane bɛbu no, de gu asan so wɔ ɔhene Farao edin mu. Wɔmfa saa nnuane no nhyehyɛ asan so wɔ nkuro akɛseɛ mu. 36Nnuane yi na mfeɛ nson a ɛkɔm bɛba Misraim asase so no, ɔmanfoɔ no bɛdi. Saa nnuane yi na wɔde bɛsie ama ɔman no. Sɛ anyɛ saa a, akyinnyeɛ biara nni ho sɛ, ɛkɔm bɛbɔ ɔman no.”
Farao Pagya Yosef
37Farao ne ne mpanimfoɔ no gyee asɛm a Yosef ka kyerɛɛ wɔn no nyinaa too mu. 38Ɛberɛ a wɔredwennwene onipa ko a ɛsɛ sɛ wɔde saa adwuma kɛseɛ yi hyɛ ne nsa no ho no, Farao bisaa sɛ, “Hwan koraa na ɔbɛtumi ayɛ adwuma kɛseɛ a ɛte sɛɛ yi asene Yosef? Ɛfiri sɛ, ɔyɛ onipa bi a, akwan nyinaa mu, ɛda adi pefee sɛ, Onyankopɔn honhom ahyɛ no ma.”
39Afei, Farao danee nʼani ka kyerɛɛ Yosef sɛ, “Onyankopɔn ayi saa daeɛ yi ne nʼasekyerɛ akyerɛ wo yi, hwan bio na ɔyɛ onyansafoɔ a ɔwɔ nhunumu sene wo wɔ Misraim ɔman yi mu! 40Ɛnnɛ, mede saa adwuma kɛseɛ yi nyinaa hyɛ wo nsa. Asɛm biara a wobɛka afa saa adwuma yi ho no, obiara nni ho asɛm ka wɔ Misraim nyinaa. Mʼahennwa a me Farao, mete so no nko ara na ɛma meyɛ kɛse sene wo.”
41Enti, Farao ka kyerɛɛ Yosef sɛ, “Ɛfiri ɛnnɛ de rekorɔ, mede Misraim asase nyinaa ahyɛ wo nsa.” 42Afei, Farao worɔɔ ne nsɔano kawa de hyɛɛ Yosef nsa. Ɔde serekye batakari papa bi hyɛɛ Yosef, de sika ntweaban yan no. 43Ɔmaa Yosef teaseɛnam tenaa mu sɛ nʼabadiakyire. Baabiara a Yosef bɛkɔ no, na nnipa di nʼanim teateaam sɛ, “monkoto no!” Saa ɛkwan yi so na ɔhene Farao fa de Misraim asase nyinaa hyɛɛ Yosef nsa.
44Afei, Farao ka kyerɛɛ Yosef sɛ, “Mene Farao Misraimhene deɛ, nanso obiara ntumi mfiri wʼakyi nyɛ biribiara wɔ Misraiman yi mu baabiara, gye sɛ woama ho kwan ansa.” 45Farao maa Yosef ahene din sɛ Safnat-Panea. Farao maa Yosef ɔbaa nso wareeɛ. Na ababaawa no din de Asnat a ɔyɛ ɔbosom On kɔmfoɔ Potifera babaa. Ɛnam yei so maa Yosef nyaa tumi maa ne din hyetaa Misraim asase so nyinaa.
46Ɛberɛ a Yosef kɔɔ ɔhene Farao adwa ase no, na wadi mfirinhyia aduasa. Farao maa Yosef ɛkwan ma ɔbɔɔ aporɔ faa Misraim asase so nyinaa. 47Mfeɛ nson a ɛdi ɛkan no mu no, aduane buu so wɔ Misraim asase so yie. 48Saa mfeɛ nson no mu no, Yosef boaboaa nnuane a ɛbuu so wɔ Misraiman mu no ano kɔkoraa no wɔ nkuropɔn a ɛwowɔ Misraim no mu. Aduane biara a wɔnya firii kuro biara mu no bi no, wɔde sie wɔ hɔ. 49Mfeɛ nson akyiri no, na Yosef akora nnuane wɔ nnuanekorabea hɔ, ama abu so ara kɔsii sɛ, afei na obiara mmu ho nkonta bio.
50Ansa na ɛkɔm kɛseɛ no rebɛba no, na Yosef yere Asnat, a ɔyɛ ɔbosom On kɔmfoɔ Potifera babaa no, awo mmammarima baanu. 51Yosef too nʼabakan no edin Manase, a asekyerɛ ne Onyankopɔn ama me werɛ afiri mʼamanehunu ne mʼagya fie nyinaa. 52Yosef babarima a ɔtɔ so mmienu no nso, wɔtoo no edin Efraim, a asekyerɛ ne Onyankopɔn ama mʼase afɛe wɔ asase a mebaa so sɛ akoa no so.
53Afei, mfeɛ nson a aduane buu so wɔ Misraim asase so no twaam. 54Sɛdeɛ Yosef hyɛɛ nkɔm no, ɛkɔm a ɛbɛba mfeɛ nson a ɛdi so no hyɛɛ aseɛ. Ɛkɔm kɛseɛ sii nsase a na atwa Misraim ho ahyia no nyinaa so, nanso Misraim asase ankasa so deɛ, na aduane abu so. 55Ɛberɛ a ɛkɔm no sii dendeenden wɔ Misraim asase so no, ɔmanfoɔ no su frɛɛ Farao. Farao ka kyerɛɛ Misraimfoɔ nyinaa sɛ, “Monkɔ Yosef nkyɛn, na biribiara a ɔbɛka akyerɛ mo sɛ monyɛ no, monyɛ.”
56Ɛberɛ a ɛkɔm kɛseɛ no trɛtrɛɛ ɔman no nyinaa mu no, Yosef buebuee ne nnuane korabea no nyinaa ano, tɔnee aburoo maa Misraimfoɔ no, ɛfiri sɛ, na ɛkɔm no ano yɛ den yie ma wɔn. 57Enti, na aman a atwa Misraim ho ahyia no nyinaa kɔtɔ aduane wɔ Yosef nkyɛn wɔ Misraim, ɛfiri sɛ, na ɛkɔm a aba no ano yɛ den yie.


text: 30 Bere a Rahel hui sɛ ɔnwoo ba biara mmaa Yakob no, n’ani beree ne nua no na ɔka kyerɛɛ Yakob sɛ: “Ma me mma, anyɛ saa a mewu.”2 Ɛnna Yakob bo fuw Rahel na obisaa no sɛ: “Meyɛ Onyankopɔn a wasiw w’awo kwan* no anaa?”3 Enti ɔkae sɛ: “Hwɛ, m’abaawa Bilha+ ni. Wo ne no nna na ɔnwo mma me,* na me nso manya mma afi ne hɔ.”4 Ɛnna ɔde n’abaawa Bilha maa Yakob waree, na Yakob ne no dae.+5 Bilha nyinsɛnee, na ɔwoo ɔbabarima maa Yakob.6 Ɛnna Rahel kae sɛ: “Onyankopɔn adi m’asɛm ama me, na watie me nso ama me ɔbabarima.” Enti ɔtoo no din Dan.*+7 Rahel abaawa Bilha san nyinsɛnee, na ɔwoo ɔbabarima a ɔto so abien maa Yakob.8 Ɛnna Rahel kae sɛ: “Me ne me nua adi asi kɛse, na madi nkonim!” Enti ɔtoo no din Naftali.*+9 Bere a Lea hui sɛ ɔnwo bio no, ɔde n’abaawa Silpa maa Yakob waree.+10 Na Lea abaawa Silpa woo ɔbabarima maa Yakob.11 Ɛnna Lea kae sɛ: “Aba yiye!” Enti ɔtoo no din Gad.*+12 Ɛno akyi no, Lea abaawa Silpa woo ɔbabarima a ɔto so abien maa Yakob.13 Ɛnna Lea kae sɛ: “M’ani agye! Mmea bɛfrɛ me nea ɔwɔ anigye.”+ Enti ɔtoo no din Aser.*+14 Eduu bere a wotwa hwiit no, na Ruben+ nam na okohuu dudayim* aduaba bi wɔ wuram. Enti ɔde brɛɛ ne maame Lea. Ɛnna Rahel ka kyerɛɛ Lea sɛ: “Mesrɛ wo, ma me dudayim aduaba a wo ba no de bae no bi.”15 Ɛnna ɔka kyerɛɛ no sɛ: “Wugye di sɛ ɛyɛ ade ketewa sɛ wubegye me kunu+ na woasan abegye aduaba a me ba de aba yi?” Enti Rahel kae sɛ: “Saa na woaka a, ɛnde ma me wo ba no aduaba no bi na ɔbarima no ne wo nkɔda anadwo yi.”16 Anwummere a Yakob fi afuw mu reba no, Lea kohyiaa no kae sɛ: “Wo ne me bɛda anadwo yi, efisɛ mede me ba aduaba ama Rahel de abɔ wo paa.” Enti ɔne no kɔdae saa anadwo no.17 Na Onyankopɔn tiee Lea na onyinsɛnee, na ɔwoo ɔbabarima a ɔto so anum maa Yakob.18 Ɛnna Lea kae sɛ: “Onyankopɔn de m’akatua* ama me, efisɛ mede m’abaawa ama me kunu.” Enti ɔtoo abofra no din Isakar.*+19 Na Lea san nyinsɛnee na ɔwoo ɔbabarima a ɔto so asia maa Yakob.+20 Ɛnna Lea kae sɛ: “Onyankopɔn akyɛ me adepa. Afei de me kunu begye me atom,+ efisɛ mawo mmarima baasia ama no.”+ Enti ɔtoo no din Sebulon.*+21 Ɛno akyi no, ɔwoo ɔbabea na ɔtoo no din Dina.+22 Afei Onyankopɔn kaee Rahel, na Onyankopɔn tiee no na ɔma onyinsɛnee.*+23 Onyinsɛn woo ɔbabarima. Ɛnna ɔkae sɛ: “Onyankopɔn ayi m’aniwu afi me so!”+24 Enti ɔtoo no din Yosef,*+ na ɔkae sɛ: “Yehowa de ɔbabarima foforo aka me ho.”25 Bere a Rahel woo Yosef no, ɛhɔ ara na Yakob ka kyerɛɛ Laban sɛ: “Gya me kwan ma menkɔ me kurom ne baabi a mifi bae.+26 Fa me yerenom ne me mma a masom wo anya wɔn no ma me na menkɔ, na wo ara wunim sɛnea masom wo.”+27 Ɛnna Laban ka kyerɛɛ no sɛ: “Sɛ manya w’anim dom a, ɛnde wo ne me ntena, na mahu nsɛnkyerɛnne* a ɛkyerɛ sɛ Yehowa nam wo so ahyira me.”28 Na ɔka kaa ho sɛ: “Kyerɛ me akatua a memfa mma wo, na mede bɛma wo.”+29 Enti Yakob ka kyerɛɛ no sɛ: “Wo ara wunim sɛnea masom wo ne sɛnea mahwɛ wo mmoa so yiye;+30 ansa na mereba no, na wowɔ mmoa kakraa bi, nanso efi bere a mebaa ha yi, Yehowa ahyira wo ma wɔadɔɔso ayɛ bebree. Enti bere bɛn na me nso menya biribi ama me fi?”+31 Ɛnna obisaa no sɛ: “Dɛn na memfa mma wo?” Na Yakob kae sɛ: “Mma me hwee! Sɛ wobɛyɛ eyi ama me a, anka mɛkɔ so ahwɛ wo nguan no na mabɔ wɔn ho ban.+32 Mɛfa wo nguan no nyinaa mu nnɛ. Ma nguan a wɔn ho yɛ nsisiinsisii ne damedame ne adwennini nkumaa a wɔn ho bere dum ne mpɔnkye a wɔn ho yɛ nsisiinsisii ne damedame no nnyina faako. Efi nnɛ rekɔ, ɛno na ɛbɛyɛ m’akatua.+33 Sɛ ɛba sɛ daakye wobɛhwɛ m’akatua no a, me nokwaredi* bedi me adanse; na sɛ wuhu mpɔnkye a wɔn ho nyɛ nsisiinsisii ne damedame ne adwennini nkumaa a wɔn ho bere dum wɔ me mmoa mu a, na mawia.”34 Ɛnna Laban kae sɛ: “Eye paa! Ma yɛnyɛ no sɛnea woaka no.”+35 Enti saa da no Laban maa mpapo a wɔn ho yɛ nsensanee ne mpɔnkyebere a wɔn ho yɛ nsisiinsisii ne damedame, nea fitaa wɔ ne ho biara, ne adwennini nkumaa a wɔn ho bere dum nyinaa gyinaa faako, na ɔde wɔn hyɛɛ ne mma mmarima no nsa.36 Afei ɔtew ne ho fii Yakob ho kɔɔ bɛyɛ nnansa kwan. Yakob toaa so hwɛɛ Laban mmoa a ɛkae no so.37 Ɛno akyi no, Yakob twitwaa duafufu* ne aborɔfo nkate ne kyɛnkyɛn nnua nteaanteaa a ɛyɛ momono, na ɔwaewaee ho nketenkete maa baabi a ɛyɛ fitaa no daa adi.38 Afei ɔde nnua nteaanteaa a wawaewae ho no guu baabi a mmoa no nom nsu no, na sɛ bere du sɛ anini no foro abere no na wɔba hɔ bɛnom nsu a, wɔahu nnua no.39 Enti sɛ bere du ma anini no foro abere no wɔ nnua no ho a, wɔwo mma a wɔn ho yɛ nsensanee, nsisiinsisii, ne damedame.40 Yakob yii nguan mma no kɔɔ nkyɛn na ɔde nguankuw no ani kyerɛɛ adwennini nkumaa a wɔn ho yɛ nsensanee ne damedame a wɔwɔ Laban nguankuw mu no. Ɛnna Yakob yii mmoa a wanya no kɔɔ nkyɛn na wɔamfra Laban de no.41 Mmoa a wɔn ho yɛ den no, sɛ bere du sɛ anini no foro abere no a, Yakob de nnua no kogu suka no mu faako a mmoa no behu, na sɛ anini no foro abere no a, wɔahu nnua no.42 Na sɛ mmoa no ho nyɛ den de a, ɔmfa nnua no ngu hɔ. Enti, na Laban mmoa no ho nyɛ den, nanso Yakob mmoa no de, na wɔn ho yɛ den.+43 Enti ɔbarima no nyaa ne ho paa, na onyaa nguan ne mfenaa ne nkoa ne yoma ne mfurum pii.+


text: 19 Afei ntonto+ a ɛto so abien no kɔ maa Simeon, kyerɛ sɛ, Simeon abusuakuw no,+ sɛnea wɔn mmusua te. Ná wɔn agyapade no wɔ Yuda asaase so.+2 Ná wɔn agyapade no ne Beer-Seba,+ Saba, Molada,+3 Hasar-Sual,+ Bala, Esem,+4 Eltolad,+ Betul, Horma,5 Siklag,+ Bet-Makabot, Hasar-Susa,6 Bet-Lebaot+ ne Saruhen; nkurow 13 ne ɛho nkuraa.7 Ain, Rimon, Eter, ne Asan+—nkurow anan ne ɛho nkuraa;8 ɛne nkuraa a atwa nkurow yi ho ahyia nyinaa de kosi Baalat-Beer ne Rama wɔ anaafo. Eyi ne Simeon abusuakuw no agyapade sɛnea wɔn mmusua te.9 Yuda agyapade no bi na wɔde maa Simeon asefo no, efisɛ na Yuda agyapade no so dodo ma wɔn. Enti Simeon asefo nyaa agyapade wɔ Yuda asaase so.+10 Ntonto+ a ɛto so abiɛsa no kɔ maa Sebulon+ asefo sɛnea wɔn mmusua te. Ná wɔn agyapade no hye kosi Sarid.11 Wɔn hye no foro fa atɔe fam kɔ Mareal de kosi Dabeset, na ɛkɔpem subon a ɛne Yokneam di nhwɛanim no.12 Efi Sarid kɔfa apuei* kɔ Kislot-Tabor hye so, na efi hɔ kɔfa Daberat+ foro kɔ Yafia.13 Efi hɔ toa so fa apuei* kɔ Gat-Hefer+ ne Et-Kasin. Na ekyim kɔ Rimon, na ɛtoa so kɔ Nea.14 Ɔhye no kɔntɔn fa atifi kɔ Hanaton, na ano kɔpem Yifta-El Bon mu,15 ne Katat, Nahalal, Simron,+ Yidala, ne Betlehem;+ nkurow 12 ne ɛho nkuraa.16 Eyi ne Sebulon asefo agyapade sɛnea wɔn mmusua te.+ Eyinom ne nkurow no ne ɛho nkuraa.17 Ntonto+ a ɛto so anan no kɔ maa Isakar,+ Isakar asefo sɛnea wɔn mmusua te.18 Wɔn asaase no hye kɔfa Yesreel,+ Kesulot, Sunem,+19 Hafraim, Sihon, Anaharat,20 Rabit, Kision, Ebes,21 Remet, En-Ganim,+ En-Hada, ne Bet-Pases.22 Na ɔhye no san kɔfa Tabor,+ Sahasuma, ne Bet-Semes, na wɔn hye no ano kɔpem Yordan ho; nkurow 16 ne ɛho nkuraa.23 Eyi ne Isakar abusuakuw no agyapade sɛnea wɔn mmusua te;+ nkurow no ne ɛho nkuraa.24 Ntonto+ a ɛto so anum no kɔ maa Aser+ abusuakuw no sɛnea wɔn mmusua te.25 Ná wɔn hye ne Helkat,+ Hali, Beten, Aksaf,26 Alamelek, Amad, ne Misal. Ɛkɔ atɔe kɔfa Karmel+ ne Sihor-Libnat,27 na ɛsan kɔfa apuei kɔ Bet-Dagon kosi Sebulon ne Yifta-El Bon mu wɔ atifi; ɛkɔ Bet-Emek ne Neiel, na efi hɔ kɔ Kabul wɔ benkum so,28 na ɛkɔfa Ebron, Rehob, Hamon, ne Kana, na ekodu Sidon+ Kɛse.29 Na ɔhye no dan kɔfa Rama kɔ ara kodu Tiro+ kurow a wɔabɔ ho ban no mu. Afei ɛdan kɔ Hosa, na ɛkɔ kɔpem ɛpo no wɔ Aksib mpɔtam,30 Uma, Afek,+ ne Rehob;+ nkurow 22 ne ɛho nkuraa.31 Eyi ne Aser abusuakuw no agyapade sɛnea wɔn mmusua te.+ Eyinom ne nkurow no ne ɛho nkuraa.32 Ntonto+ a ɛto so asia no kɔ maa Naftali asefo, Naftali asefo no, sɛnea wɔn mmusua te.33 Wɔn hye no fi Helef kɔfa Saananim dua kɛse no+ ho kɔ Adami-Nekeb ne Yabneel kosi Lakum; na ano kɔpem Yordan.34 Ɔhye no dan kɔ atɔe kɔfa Asnot-Tabor, na efi hɔ kɔ Hukok kosi Sebulon wɔ anaafo, ne Aser wɔ atɔe, ne Yuda wɔ Yordan apuei fam.35 Nkurow a wɔabɔ ho ban no ne Sidim, Ser, Hammat,+ Rakat, Kineret,36 Adama, Rama, Hasor,+37 Kedes,+ Edrei, En-Hasor,38 Yiron, Migdal-El, Horem, Bet-Anat, ne Bet-Semes;+ nkurow 19 ne ɛho nkuraa.39 Eyi ne Naftali abusuakuw no agyapade sɛnea wɔn mmusua te;+ nkurow ne ɛho nkuraa.40 Ntonto+ a ɛto so ason no kɔ maa Dan+ abusuakuw no sɛnea wɔn mmusua te.41 Wɔn agyapade no hye fa Sora,+ Estaol, Ir-Semes,42 Saalabin,+ Ayalon,+ Yitla,43 Elon, Timna,+ Ekron,+44 Elteke, Gibeton,+ Baalat,45 Yehud, Bene-Berak, Gat-Rimon,+46 Me-Yarkon ne Rakon, na ɔhye no kɔfa Yopa+ anim.47 Nanso na Danfo asaase sua ma wɔn dodo.+ Enti wɔforo kɔe ne Lesemfo+ kɔkoe, na wɔfaa kurow no, na wɔtwee sekan sɛee no. Afei wɔfae na wɔtenaa hɔ, na wɔsesaa kurow no din Lesem de wɔn agya Dan din too so, enti wɔfrɛɛ no Dan.+48 Eyi ne Dan abusuakuw no agyapade sɛnea wɔn mmusua te. Eyinom ne nkurow no ne ɛho nkuraa.49 Enti wɔkyekyɛɛ asaase no wiei sɛnea n’ahye no te de yɛɛ agyapade. Afei Israelfo maa Nun ba Yosua agyapade wɔ wɔn mu.50 Sɛnea Yehowa kae no, wɔde kurow a obisae no maa no. Ɛno ne Timnat-Sera+ a ɛwɔ Efraim mmepɔw mu no. Ɔkyekyee kurow no, na ɔtenaa mu.51 Eyinom ne agyapade a ɔsɔfo Eleasar ne Nun ba Yosua ne Israel agyanom mmusua mu mpanyimfo bɔɔ ntonto wɔ Silo+ kyekyɛ maa wɔn.+ Wɔyɛɛ saa wɔ Yehowa anim wɔ ahyiae ntamadan no ano.+ Enti wowiee asaase no kyekyɛ.


text:
TI DUNSON
Bɛn Onyankopɔn Wɔ Mpaebɔ Mu
Dɛn nti na ɛsɛ sɛ yɛbɔ Onyankopɔn mpae?
Dɛn na ɛsɛ sɛ yɛyɛ na ama Onyankopɔn atie yɛn mpaebɔ?
Ɔkwan bɛn so na Onyankopɔn bua yɛn mpaebɔ?
1, 2. Dɛn nti na ɛsɛ sɛ yebu mpaebɔ sɛ ɛyɛ hokwan kɛse, na dɛn nti na ɛsɛ sɛ yehu nea Bible kyerɛkyerɛ fa ho?
SƐ WƆDE asase toto amansan kɛse no ho a, asase yɛ ketewa koraa. Nokwarem no, wɔ Yehowa, “ɔsoro ne asase yɛfo no” ani so no, amanaman te sɛ bokiti ho nsukoko a ɛresosɔ. (Dwom 115:15; Yesaia 40:15) Nanso, Bible ka sɛ: “[Yehowa, NW] bɛn wɔn a wɔfrɛ no nyinaa, wɔn a wɔfrɛ no nokware mu nyinaa. Ɔyɛ nea n’afɛrefo pɛ ma wɔn, na otie wɔn sufrɛ.” (Dwom 145:18, 19) Wode susuw nea ɛno kyerɛ no ho hwɛ! Nneɛma nyinaa Bɔfo no bɛn yɛn, na sɛ ‘yesu frɛ no nokware mu’ a, obetie yɛn. Ɛyɛ hokwan kɛse a yɛanya sɛ yebetumi abɔ Onyankopɔn mpae!
2 Nanso, sɛ yɛpɛ sɛ Yehowa tie yɛn mpaebɔ a, ɛsɛ sɛ yɛbɔ no mpae wɔ ɔkwan a ɛsɔ n’ani so. Sɛ yebetumi ayɛ eyi a, gye sɛ yɛte nea Bible kyerɛkyerɛ fa mpaebɔ ho no ase. Ɛho hia sɛ yehu nea Kyerɛwnsɛm no ka fa asɛm yi ho, efisɛ mpaebɔ boa yɛn ma yɛbɛn Yehowa.
DƐN NTI NA ƐSƐ SƐ WOBƆ YEHOWA MPAE?
3. Dɛn ne ade titiriw biako nti a ɛsɛ sɛ yɛbɔ Yehowa mpae?
3 Ade titiriw biako nti a ɛsɛ sɛ yɛbɔ Yehowa mpae ne sɛ ɔno na ɔka sɛ yɛmmɔ no mpae. N’asɛm hyɛ yɛn nkuran sɛ: “Monnnwennwene biribiara nnhaw mo ho, na mmom momfa mpaebɔ ne nkotɔsrɛ ne aseda so mfa mo adesrɛ nto Nyankopɔn anim ade nyinaa mu; na Nyankopɔn asomdwoe a ɛboro adwene nyinaa so no bɛbɔ mo koma ne mo adwene nsusuwii ho ban denam Kristo Yesu so.” (Filipifo 4:6, 7) Akyinnye biara nni ho sɛ yɛrempɛ sɛ yebebu yɛn ani agu nhyehyɛe a ɛte saa a amansan Hene Pumpuni no fi ayamye mu ayɛ ama yɛn no so!
4. Ɔkwan bɛn so na mpae a yɛbɔ Yehowa daa no hyɛ yɛne ne ntam abusuabɔ mu den?
4 Ade foforo nti a ɛsɛ sɛ yɛbɔ mpae ne sɛ Yehowa a yɛbɛbɔ no mpae daa no yɛ ɔkwan biako a yɛnam so hyɛ yɛne ne ntam abusuabɔ mu den. Ɛnyɛ bere a nnamfo pa hia biribi nkutoo na wodi nkitaho. Mmom no, nnamfo pa ani gye wɔn ho wɔn ho ho, na wɔn adamfofa no mu bɛyɛ den kɛse bere a wɔbɔ wɔn nsusuwii, nneɛma a ɛhaw wɔn, ne wɔn nkate ho nkɔmmɔ no. Wɔ akwan bi so no, tebea no te saa ara wɔ yɛne Yehowa Nyankopɔn ntam abusuabɔ mu. Ɛdenam nhoma yi mmoa so no, woasua nneɛma pii afa nea Bible kyerɛkyerɛ fa Yehowa, ne nipasu, ne n’atirimpɔw ahorow ho. Woabehu no sɛ obi a ɔwɔ hɔ ankasa. Mpaebɔ ma wunya hokwan ka wo nsusuwii ne wo komam asɛm kyerɛ wo soro Agya no. Bere a woyɛ saa no, ɛma wobɛn Yehowa kɛse.—Yakobo 4:8.
AHWEHWƐDE AHOROW BƐN NA ƐSƐ SƐ YEDU HO?
5. Dɛn na ɛkyerɛ sɛ ɛnyɛ mpaebɔ nyinaa na Yehowa tie?
5 So Yehowa tie mpaebɔ nyinaa? Susuw asɛm a ɔka kyerɛɛ Israelfo atuatewfo no wɔ odiyifo Yesaia bere so no ho hwɛ: “Sɛ moma mpaebɔ dɔɔso a, me de, merentie: mogya ayɛ mo nsa mama.” (Yesaia 1:15) Enti yɛn nneyɛe bi betumi ama Onyankopɔn rentie yɛn mpaebɔ. Enti sɛ Onyankopɔn betie yɛn mpaebɔ a, nneɛma atitiriw bi wɔ hɔ a ɛsɛ sɛ yɛyɛ.
6. Dɛn na ɛho hia paa sɛ yenya na ama Onyankopɔn atie yɛn mpaebɔ, na yɛbɛyɛ dɛn atumi adu ho?
6 Ade a ɛho hia titiriw paa ne gyidi a yebenya. (Marko 11:24) Ɔsomafo Paulo kyerɛwee sɛ: “Gyidi nni hɔ a, obi ntumi nsɔ Onyankopɔn ani, efisɛ ɛsɛ sɛ nea ɔba ne nkyɛn no gye di sɛ ɔwɔ hɔ, na ɔyɛ wɔn a wɔn ani bere hwehwɛ no no katuafo.” (Hebrifo 11:6) Ɛnyɛ nea gyidi a edi mũ a yebenya kyerɛ ara ne sɛ yebehu sɛ Onyankopɔn wɔ hɔ, otie yɛn mpaebɔ, na ɔma ho mmuae. Yɛde yɛn nneyɛe na ɛda yɛn gyidi adi. Ɛsɛ sɛ yɛfa sɛnea yɛbɔ yɛn bra da biara da so da no adi pefee sɛ yɛwɔ gyidi.—Yakobo 2:26.
7. (a) Sɛ yɛne Yehowa rekasa wɔ mpaebɔ mu a, dɛn nti na ɛsɛ sɛ yɛda obu adi? (b) Sɛ yɛrebɔ Onyankopɔn mpae a, yɛbɛyɛ dɛn atumi afi komam ada ahobrɛase adi?
7 Yehowa hwehwɛ nso sɛ wɔn a wɔba n’anim wɔ mpaebɔ mu no yɛ saa wɔ ahobrɛase ne nokwaredi mu. So yenni nea enti a ɛsɛ sɛ yɛbrɛ yɛn ho ase bere a yɛne Yehowa rekasa no? Sɛ nkurɔfo nya hokwan sɛ wɔne ɔhene anaa ɔmampanyin bi bɛkasa a, wɔtaa yɛ saa wɔ obu mu de kyerɛ sɛ wogye sodifo no dibea a ɛkorɔn no tom. Ɛnde sɛ yɛrekɔ Yehowa anim a, mpɛn ahe ara na ɛnsɛ sɛ yɛyɛ saa wɔ obu mu! (Dwom 138:6) Nokwarem no, ɔno ne ‘Onyankopɔn Tweaduampɔn’ anaa Ade Nyinaa So Tumfoɔ no. (Genesis 17:1) Sɛ yɛrebɔ Onyankopɔn mpae a, ɛsɛ sɛ ɔkwan a yɛfa so kasa no da no adi sɛ yefi ahobrɛase mu gye tom sɛ yɛba fam. Ahobrɛase a ɛte saa nso bɛkanyan yɛn ma yɛafi komam abɔ mpae, na ama yɛagyae mpae a yetĩ nsɛm koro mu ka bere nyinaa no bɔ.—Mateo 6:7, 8.
8. Yɛbɛyɛ dɛn atumi ayɛ yɛn ade ma ɛne nea yɛbɔ ho mpae no ahyia?
8 Ade foforo a ɛsɛ sɛ yɛyɛ na ama Onyankopɔn atie yɛn ne sɛ yɛbɛma yɛn abrabɔ ne yɛn mpaebɔ ahyia. Yehowa hwɛ kwan sɛ yɛbɛyɛ nea yebetumi biara de ayɛ nea yɛbɔ ho mpae no ho adwuma. Sɛ nhwɛso no, sɛ yɛbɔ mpae sɛ, “Ma yɛn nnɛ aduan wɔ da yi mu” a, ɛsɛ sɛ yɛyere yɛn ho yɛ adwuma biara a ɛfata a yɛn nsa bɛka a yebetumi ayɛ no. (Mateo 6:11; 2 Tesalonikafo 3:10) Sɛ yɛbɔ mpae hwehwɛ mmoa a ɛbɛma yɛadi yɛn honam fam mmerɛwyɛ bi so a, ɛsɛ sɛ yɛyɛ ahwɛyiye wɔ tebea horow bi a ebetumi ama yɛakɔ sɔhwɛ mu ho. (Kolosefo 3:5) Ahwehwɛde atitiriw yi akyi no, mpaebɔ ho nsɛmmisa bi wɔ hɔ a ehia sɛ yenya ho mmuae.
MPAEBƆ HO NSƐMMISA BI HO MMUAE A YEBENYA
9. Hena na ɛsɛ sɛ yɛbɔ no mpae, na hena na ɛsɛ sɛ yɛde fa no so?
9 Hena na ɛsɛ sɛ yɛbɔ no mpae? Yesu kyerɛɛ n’akyidifo sɛ wɔmmɔ ‘yɛn Agya a ɔwɔ soro’ no mpae. (Mateo 6:9) Enti, ɛsɛ sɛ Yehowa Nyankopɔn nkutoo na yɛbɔ no mpae. Nanso, Yehowa hwehwɛ sɛ yegye ne Ba a ɔwoo no koro, Yesu Kristo, dibea tom. Sɛnea yesuaa ho ade wɔ Ti 5 no, wɔsomaa Yesu baa asase so sɛ ommegye yɛn mfi bɔne ne owu mu. (Yohane 3:16; Romafo 5:12) Ɔne Ɔsɔfo Panyin ne Ɔtemmufo a wɔapaw no. (Yohane 5:22; Hebrifo 6:20) Enti, Kyerɛwnsɛm no ka kyerɛ yɛn sɛ yɛmfa yɛn mpaebɔ mfa Yesu so. Ɔno ankasa kae sɛ: “Mene kwan no ne nokware no ne nkwa. Obiara mma Agya no nkyɛn gye sɛ ɔnam me so.” (Yohane 14:6) Sɛ wobetie yɛn mpaebɔ a, ɛsɛ sɛ yɛbɔ Yehowa nkutoo mpae denam ne Ba no so.
10. Sɛ yɛrebɔ mpae a, dɛn nti na gyinabea pɔtee biara ho nhia?
10 Sɛ yɛrebɔ mpae a, so ɛsɛ sɛ yenya gyinabea soronko bi? Dabi. Yehowa nhwehwɛ sɛ yɛde yɛn nsa begu baabi anaasɛ yenya gyinabea soronko bi. Bible kyerɛkyerɛ sɛ yebetumi abɔ mpae wɔ gyinabea ahorow pii mu ma asɔ Onyankopɔn ani. Yebetumi atra hɔ, yebetumi abɔ yɛn mu ase, yebetumi abu nkotodwe, anaasɛ yɛagyina hɔ abɔ mpae. (1 Beresosɛm 17:16; Nehemia 8:6; Daniel 6:10; Marko 11:25) Ɛnyɛ nea ɛho hia ankasa ne gyinabea soronko bi a afoforo betumi ahu, na mmom koma a ɛfata. Nokwarem no, yebetumi abɔ mpae komm wɔ baabiara a yɛwɔ wɔ yɛn da biara da adeyɛ mu anaasɛ bere a yɛakɔ ahokyere bi mu. Ɛwom sɛ ebetumi aba sɛ nnipa a yɛne wɔn wɔ hɔ no renhu koraa sɛ yɛrebɔ mpae de, nanso Yehowa te mpaebɔ a ɛte saa no.—Nehemia 2:1-6.
11. Nneɛma a ɛho hia yɛn ankasa a ɛfata sɛ yɛbɔ ho mpae no bi ne dɛn?
11 Dɛn na yebetumi abɔ ho mpae? Bible kyerɛkyerɛɛ mu sɛ: ‘Biribiara a yebisa sɛnea Yehowa apɛde te no, otie yɛn.’ (1 Yohane 5:14) Enti yebetumi abɔ biribiara a ɛne Onyankopɔn apɛde hyia ho mpae. So ɛyɛ ne pɛ sɛ yɛbɔ nneɛma a ɛhaw yɛn ho mpae? Yiw, ɛyɛ ne pɛ! Mpae a yɛbɔ Yehowa no te sɛ nea yɛne yɛn adamfo paa bi rekasa. Yebetumi ‘ayi yɛn yam’ ne Onyankopɔn akasa. (Dwom 62:8) Ɛyɛ papa sɛ yebebisa sɛ ɔmma yɛn honhom kronkron, efisɛ ɛbɛboa yɛn ma yɛayɛ nea ɛteɛ. (Luka 11:13) Yebetumi nso abisa akwankyerɛ a yɛde besisi gyinae a ɛfata ne ahoɔden a yɛde begyina nsɛnnennen ano. (Yakobo 1:5) Sɛ yɛyɛ bɔne a, ɛsɛ sɛ yegyina Kristo afɔrebɔ no so bisa bɔne fafiri. (Efesofo 1:3, 7) Nanso, ɛnsɛ sɛ yɛbɔ nneɛma a ɛho hia yɛn ankasa nkutoo ho mpae. Ɛsɛ sɛ yɛtrɛw yɛn mpaebɔ mu ma ɛka nnipa foforo te sɛ yɛn abusuafo ne yɛn mfɛfo asomfo.—Asomafo Nnwuma 12:5; Kolosefo 4:12.
12. Yɛbɛyɛ dɛn atumi de nneɛma a ɛfa yɛn soro Agya no ho adi kan wɔ yɛn mpaebɔ mu?
12 Ɛsɛ sɛ yɛde nneɛma a ɛfa Yehowa Nyankopɔn ho di kan wɔ yɛn mpaebɔ mu. Akyinnye biara nni ho sɛ yɛwɔ nea enti a ɛsɛ sɛ yefi komam yi no ayɛ na yɛda no ase wɔ nneɛma pa a wayɛ ama yɛn no ho. (1 Beresosɛm 29:10-13) Bere a Yesu de mpaebɔ nhwɛso a wɔayɛ ho kyerɛwtohɔ wɔ Mateo 6:9-13 no rema no, ɔkyerɛɛ yɛn sɛ yɛmmɔ mpae sɛ Onyankopɔn din ho ntew, kyerɛ sɛ, yemmu ne din no sɛ ɛyɛ kronkron. Afei nea edi hɔ ne sɛ, yɛnsrɛ sɛ Onyankopɔn Ahenni mmra na ɛmmɛyɛ n’apɛde wɔ asase so sɛnea ɛte wɔ soro no. Ɛyɛ bere a Yesu kaa nneɛma a ɛho hia a ɛfa Yehowa ho yi ho asɛm wiei ansa na ɔreka ankorankoro ahiade ho asɛm. Sɛ yɛn nso yɛde nneɛma a ɛho hia a ɛfa Onyankopɔn ho di kan koraa wɔ yɛn mpaebɔ mu a, yɛda no adi sɛ ɛnyɛ yɛn ankasa yiyedi nko na ɛho hia yɛn.
13. Dɛn na Kyerɛwnsɛm no ka fa mpaebɔ a ɛsɔ ani tenten ho?
13 Ɛsɛ sɛ yɛn mpaebɔ yɛ tenten kodu he? Bible nkyerɛ sɛnea ɛsɛ sɛ yɛn kokoam anaa yɛn baguam mpaebɔ tenten yɛ. Ebetumi ayɛ mpae tiawa a yɛbɔ ansa na yɛadidi, anaa yɛn kokoam mpaebɔ tenten a emu na yehwie anaa yɛka yɛn komam asɛm kyerɛ Yehowa. (1 Samuel 1:12, 15) Nanso, Yesu kasa tiaa nnipa bi a wɔyɛɛ wɔn ho treneefo a wɔbɔɔ mpae atenten de hoahoaa wɔn ho kyerɛɛ afoforo no. (Luka 20:46, 47) Yehowa ani nsɔ mpaebɔ a ɛtete saa. Nea ɛho hia ne sɛ yebefi yɛn komam abɔ mpae. Enti, mpaebɔ a ɛsɔ ani tenten betumi agu ahorow a egyina ahiade ne nsɛm tebea horow so.
14. Dɛn na Bible kyerɛ bere a ɛhyɛ yɛn nkuran sɛ ‘yɛnkɔ so mmɔ mpae’ no, na awerɛkyekye bɛn na ɛwɔ eyi mu?
14 Mpɛn ahe na ɛsɛ sɛ yɛbɔ mpae? Bible hyɛ yɛn nkuran sɛ, ‘yɛnkɔ so mmɔ mpae,’ ‘yenkura mpaebɔ mu denneennen,’ na ‘yennnyae mpaebɔ da.’ (Mateo 26:41; Romafo 12:12; 1 Tesalonikafo 5:17) Nokwarem no, saa nsɛm yi nkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ yɛbɔ Yehowa mpae bere nyinaa wɔ da mũ no nyinaa. Mmom no, Bible rehyɛ yɛn nkuran sɛ yɛmmɔ mpae daa, yɛnkɔ so nna Yehowa ase wɔ nneɛma pa a wayɛ ama yɛn ho, na yɛnhwehwɛ akwankyerɛ, awerɛkyekye, ne ahoɔden mfi ne nkyɛn. So ɛnyɛ awerɛkyekye sɛ Yehowa nkyerɛ bere tenten anaa mpɛn dodow a yebetumi ne no akasa wɔ mpaebɔ mu no? Sɛ yɛn ani sɔ hokwan a yɛwɔ sɛ yɛbɔ mpae ankasa a, yebenya nneɛma pii a yebegyina so abɔ yɛn soro Agya no mpae.
15. Dɛn nti na ɛsɛ sɛ yɛka “Amen” wɔ kokoam ne baguam mpaebɔ awiei?
15 Dɛn nti na ɛsɛ sɛ yɛka “Amen” wɔ mpaebɔ awiei? Asɛmfua “amen” no kyerɛ “ɛmmra mu,” anaa “ɛnyɛ hɔ.” Kyerɛwnsɛm mu nhwɛso ahorow kyerɛ sɛ ɛfata sɛ yɛka “Amen” wɔ yɛn ankasa kokoam mpaebɔ ne baguam de nyinaa awiei. (1 Beresosɛm 16:36; Dwom 41:13) Sɛ yɛka “Amen” wɔ yɛn mpaebɔ awiei a, yesi so dua sɛ yefi komam na ɛkaa yɛn nsɛm no. Sɛ yɛka “Amen” wɔ yɛn tirim anaa yɛka no kɛse wɔ mpae a obi bɔ wɔ baguam awiei a, yɛkyerɛ sɛ yɛne no yɛ adwene wɔ nsɛm a waka no ho.—1 Korintofo 14:16.
SƐNEA ONYANKOPƆN BUA YƐN MPAEBƆ
16. Ahotoso bɛn na yebetumi anya wɔ mpaebɔ ho?
16 So Yehowa bua mpaebɔ ankasa? Yiw, obua! Yɛwɔ biribi a edi mũ a yebetumi agyina so anya ahotoso sɛ ‘mpaebɔ Tiefo’ no bua mpae a nnipa ɔpepem pii fi komam bɔ no. (Dwom 65:2) Yehowa betumi afa akwan horow pii so abua yɛn mpaebɔ.
17. Dɛn nti na yebetumi aka sɛ Onyankopɔn nam n’abɔfo ne n’asase so asomfo so bua yɛn mpaebɔ?
17 Yehowa nam n’abɔfo ne n’asase so asomfo so bua mpaebɔ. (Hebrifo 1:13, 14) Nhwɛso pii na ɛwɔ hɔ a ɛkyerɛ sɛ nnipa bi bɔɔ Onyankopɔn mpae hwehwɛɛ mmoa a ɛbɛma wɔate Bible ase, na ɛno akyi bere tiaa bi no, Yehowa somfo bi kɔɔ wɔn nkyɛn. Nhwɛso a ɛtete saa yɛ adanse a ɛkyerɛ sɛ abɔfo kyerɛ Ahenni asɛnka adwuma no kwan. (Adiyisɛm 14:6) Yehowa betumi akanyan Kristoni bi koma ma wabɛboa yɛn wɔ bere a yɛbɔ mpae wɔ ahokyere bere bi mu no.—Mmebusɛm 12:25; Yakobo 2:16.
18. Ɔkwan bɛn so na Yehowa nam ne honhom kronkron ne N’asɛm so bua n’asomfo mpaebɔ?
18 Yehowa Nyankopɔn nam ne honhom kronkron ne N’asɛm Bible so nso bua n’asomfo mpaebɔ. Ebia ɔnam ne honhom kronkron so bɛma yɛn akwankyerɛ ne ahoɔden de abua mpae a yɛbɔ hwehwɛ mmoa a yɛde begyina sɔhwɛ ahorow ano no. (2 Korintofo 4:7) Mpɛn pii na yenya mpae a yɛbɔ hwehwɛ akwankyerɛ ho mmuae fi Bible a Yehowa de boa yɛn ma yesisi gyinae ahorow a nyansa wom no mu. Yebetumi anya kyerɛw nsɛm bi a ɛbɛboa yɛn wɔ yɛn kokoam Bible adesua mu ne bere a yɛkenkan Kristofo nhoma ahorow te sɛ nhoma yi no. Yebetumi anya Kyerɛwnsɛm mu nsɛm bi a ehia sɛ yesusuw ho wɔ nsɛm a wɔka wɔ Kristofo nhyiam bi ase anaa nsɛm bi a asafo no mu panyin bi a odwen yɛn ho ka no mu.—Galatifo 6:1.
19. Sɛ ɛtɔ mmere bi na ɛyɛ te sɛ nea yennya yɛn mpaebɔ ho mmuae a, dɛn na ɛsɛ sɛ yɛkae?
19 Sɛ ɛyɛ te sɛ nea Yehowa rekyɛ wɔ yɛn mpaebɔ ho mmuae a ɔbɛma ho a, ɛnkyerɛ da sɛ ɔrentumi mmua. Mmom no, ɛsɛ sɛ yɛkae sɛ Yehowa bua mpaebɔ sɛnea ne pɛ te, na ɔyɛ saa wɔ n’ankasa bere mu. Onim nea yehia ne sɛnea obedi ho dwuma wɔ ɔkwampa so koraa sen yɛn ankasa. Mpɛn pii no, ɔma ‘yɛkɔ so bisa, yɛkɔ so hwehwɛ, na yɛkɔ so bom.’ (Luka 11:5-10) Animia a ɛte saa da no adi sɛ nea yɛrehwehwɛ no ho hia yɛn paa, na yɛn gyidi nso yɛ papa. Afei nso, Yehowa betumi abua yɛn mpaebɔ wɔ ɔkwan bi so a yɛrenhu. Sɛ nhwɛso no, ebia obebua yɛn mpaebɔ a ɛfa sɔhwɛ pɔtee bi ho denam ahoɔden a ɔbɛma yɛanya de agyina ano so, na ɛnyɛ sɛ obeyi ɔhaw no afi hɔ.—Filipifo 4:13.
20. Dɛn nti na ɛsɛ sɛ yɛde hokwan a ɛsom bo a yɛwɔ sɛ yɛbɔ mpae no di dwuma kosi ase?
20 Hwɛ aseda a yebetumi de ama sɛ amansan kɛse yi Bɔfo no bɛn wɔn a wɔfrɛ no ɔkwampa so wɔ mpaebɔ mu no nyinaa! (Dwom 145:18) Ɛmmra sɛ yɛde hokwan a ɛsom bo a yɛwɔ sɛ yɛbɔ mpae no bedi dwuma akosi ase. Sɛ yɛyɛ saa a, yebenya anidaso a ɛne sɛ yɛbɛbɛn Yehowa, mpaebɔ Tiefo no, bere nyinaa.


text: 33 Atreneefo, Yehowa nti munni ahurusi.+Ɛfata sɛ teefo yi no ayɛ.2 Momfa sankuten nna Yehowa ase;Momfa sanku a ɛso nhama yɛ du nto ayeyi nnwom* mma no.3 Monto dwom foforo mma no;+Monyere mo ho mmɔ sanku ma ɛnyɛ dɛ na mommɔ ose nka ho,4 Efisɛ Yehowa asɛm di mu,+Na sɛnea ɔyɛ ne nnwuma nyinaa kyerɛ sɛ ɔyɛ ɔnokwafo.5 Ɔdɔ trenee ne atɛntrenee.+Yehowa dɔ a enni huammɔ ahyɛ asaase so ma.+6 Yehowa de n’anom asɛm na ɛyɛɛ ɔsoro,+Na honhom* a efi n’anom na ɔde yɛɛ emu biribiara.*7 Ɔno na ɔboaboa ɛpo mu nsu ano te sɛ nea wagye ho ban,+Na ɔma nsu a ɛrebu fa so kogu akorae.8 Momma asaase nyinaa nsuro Yehowa.+Momma nnipa a wɔwɔ wiase ho mpopo n’anim.9 Ɔno na ɔkae, na ɛbaa mu;+Ɔno na ɔhyɛe, na ɛyɛɛ hɔ.+10 Amanaman no tu agyina a, Yehowa bɔ gu;+Sɛ aman no fa adwene a, ɔma ɛyɛ kwa.+11 Yehowa apɛde* de, ebegyina daa;+Ne komam nsusuwii wɔ hɔ fi awo ntoatoaso so kosi awo ntoatoaso so.12 Anigye ne ɔman a wɔn Nyankopɔn ne Yehowa;+Nnipa a wapaw wɔn sɛ n’agyapade.+13 Yehowa fi soro hwɛ fam,Na ohu nnipa mma nyinaa.+14 Ɔte ne tenabea hɔ,Na ɔhwɛ wɔn a wɔtete asaase so.15 Ɔno na ɔnwene obiara koma;Ɔpɛɛpɛɛ wɔn nnwuma nyinaa mu.+16 Ɔhene biara nni hɔ a asraafo dodow betumi agye no nkwa;+Ɔkatakyi nso, ɛnyɛ n’ahoɔden dodow na ebegye no.+17 Mfa wo ho nto ɔpɔnkɔ so, efisɛ ɔrentumi nnye wo nkwa.*+Ahoɔden dodow a ɔpɔnkɔ wɔ no ntumi nnye onipa nkwa.18 Hwɛ! Yehowa hwɛ wɔn a wosuro no no so;+Wɔn a wɔtwɛn ne dɔ a enni huammɔ no, ɔhwɛ wɔn so,19 Ɔpɛ sɛ ogye wɔn* fi owu mu,Na ogye wɔn nkwa wɔ ɔkɔm bere mu.+20 Yɛn ani* da Yehowa so.Ɔno ne yɛn boafo ne yɛn kyɛm.+21 Ne mu na yɛn koma di ahurusi,Efisɛ yegye ne din kronkron no di.+22 O Yehowa, ma wo dɔ a enni huammɔ ntena yɛn so,+Na wo na yɛn ani da wo so.+


text: 28 “Ɛwɔ baabi a wotu dwetɛ,Ɛnna sika kɔkɔɔ a woyiyi mu fĩ nso wɔ baabi a wotu no;+2 Wotu dade fi fam,Ɛnna wɔnan* kɔbere fi abo mu.+3 Onipa ma esum yera;Owurawura sum kabii mu ne sum mu baabiara,Na ɔkɔhwehwɛ aboɔdenbo.*4 Otu amoa donkudonku* wɔ baabi a obiara mmɛn hɔ koraa,Baabi a onipa werɛ afi, a onipa biara mfa hɔ koraa;Nnipa bi sian kɔ mu, na wɔkɔsensɛn hɔ.5 Yenya aduan wɔ asaase ani,Nanso asaase ase de, biribiara adan abutuw te sɛ nea ogya ahyew hɔ.*6 Abo a ɛwɔ hɔ mu na hoabo wɔ,Na ɛhɔ mfuturu mu na sika kɔkɔɔ wɔ.7 Ɔkɔre biara nnim ɔkwan a ɛkɔ hɔ,Na akorɔma* ani nhui.8 Wuram aboa kɛse biara nan nsii hɔ;Gyata* biara nkɔfaa hɔ.9 Onipa de ne nsa pae abo a ɛyɛ den;*Otutu mmepɔw ase ma edwiriw gu;10 Otwitwa nsuka+ wɔ abotan mu,Na n’ani hu ade a ɛsom bo biara.11 Osisiw baabi a nsubɔnten fi ba,Na oyi nea ahintaw ba hann mu.12 Nanso nyansa de, ɛhe na ɛwɔ?+Na ntease nso, ɛhe na efi ba?+13 Onipa biara nnim sɛnea ɛsom bo fa,+Na wɔrentumi nhu wɔ ateasefo asaase so.14 Nsu a emu dɔ ka sɛ, ‘Enni me mu!’Na ɛpo nso ka sɛ, ‘Enni me nkyɛn!’+15 Wɔrentumi mfa sika kɔkɔɔ amapa ntɔ,Na wɔrentumi nkari dwetɛ mfa nsesa.+16 Wɔrentumi mfa Ofir sika kɔkɔɔ ntɔ,+Na abohene tuntum a ɛho yɛ na ne hoabo nso, wɔrentumi mfa ntɔ.17 Wɔrentumi mfa sika kɔkɔɔ ne ahwehwɛ ntoto ho,Na wɔrentumi mfa biribiara a wɔde sika kɔkɔɔ amapa* ayɛ nsesa.+18 Ɛpo mu abohene ne ahwehwɛbo mpo ne no nsɛ,+Efisɛ nyansa kotoku ma bo yɛ den sen abohene kotoku ma.19 Wɔrentumi mfa topas+ abohene a efi Kus ntoto ho;Na wɔrentumi mfa sika kɔkɔɔ amapa mpo ntɔ.20 Ɛnde ɛhe na nyansa fi?Na ntease nso, ɛhe na efi ba?+21 Wɔde ahintaw ɔteasefo biara ani,+Na wɔde asie wim nnomaa.22 Ɔsɛe amoa* ne owu ka sɛ,‘Ɛho asɛm kɛkɛ na yɛn aso ate.’23 Onyankopɔn na onim ɔkwan a yɛbɛfa so ahu;*Ɔno nko ara na onim baabi a ɛwɔ,+24 Efisɛ ohu asaase ano noho,Na ohu biribiara a ɛwɔ ɔsoro ase.+25 Bere a ɔmaa mframa ahoɔden,*+Na osusuw nsu,+26 Bere a ɔhyɛɛ mmara maa osu a ɛtɔ,+Na otwaa kwan maa omununkum a ɛde osuframa ne aprannaa ba no,+27 Ɛnna ɔde n’ani huu nyansa, na ɔkyerɛkyerɛɛ mu;Ɔmaa ase timii, na ɔsɔ hwɛe.28 Na ɔka kyerɛɛ onipa sɛ:‘Hwɛ! Yehowa suro, ɛno ne nyansa,+Na obi twe ne ho fi bɔne ho a, ɛno ne ntease.’”+


text: 5 “Afei wode ade retwitwa wo ho,O ɔbabea a atamfo atow ahyɛ no so;Wɔatwa yɛn ho ahyia.+Wɔde abaa hwe Israel temmufo no asom.+2 Na wo, Betlehem Efrata,+Wo a wusua koraa sɛ wɔbɛkan wo aka Yuda mpempem* ho,Wo mu na obi befi abɛyɛ Israel hene ama me.+Ɔno na n’ase fi teteete, tete mmere no.3 Enti obeyi wɔn amaAkosi sɛ ɔbea a awo aka no no bɛwo.Na ne nuanom a aka no bɛsan abɛka Israelfo ho.4 Ɔbɛsɔre agyina na ɔde Yehowa ahoɔden ayɛn wɔn+Wɔ Yehowa, ne Nyankopɔn din kɛse no mu.Na wɔbɛtena hɔ dwoodwoo,+Na afei n’ahenni* bedu asaase ano.+5 Na ɔde asomdwoe bɛba.+Na sɛ Asiria tow hyɛ yɛn asaase so na otiatia yɛn abannennen so a,+Yɛbɛpaw nguanhwɛfo baason, nnipa mu abirɛmpɔn* baawɔtwe, na wɔne no adi asi.6 Wɔde sekan bɛyɛn Asiria asaase+Ne Nimrod asaase+ wɔ n’apon ano.Na sɛ Asiria tow hyɛ yɛn asaase so, na ne nan tia yɛn hye so a,Obegye yɛn afi ne nsam.+7 Yakob nkaefo no bɛtena aman bebree muTe sɛ obosu a efi Yehowa nkyɛn,Te sɛ osu a ɛpete gu nhabamma soA ɛmfa n’ani nto onipa soNa ɛntwɛn nnipa mma.8 Yakob nkaefo no bɛtena aman bebree mu,Wɔ amanaman bebree mfinimfini,Te sɛ gyata a ɔwɔ kwae mu mmoa mu,Te sɛ gyata* a ne ho yɛ den a ɔwɔ nguankuw mu.Ɔfa wɔn mu, na ɔtow hyɛ wɔn so tetew wɔn mu;Na obiara nni hɔ a obegye wɔn.9 Wobɛma wo nsa so wɔ w’atamfo so,Na wɔbɛsɛe w’atamfo nyinaa.”10 Yehowa aka sɛ, “Saa da no,Mekunkum w’apɔnkɔ afi wo mu, na masɛe wo nteaseɛnam.11 Mɛsɛe w’asaase so nkurow,Na madwiriw wo nkurow a wɔabɔ ho ban nyinaa agu.12 Mɛma asumansɛm a wudi no aba awiei,*Na obiara a oyi nkonyaa rentena wo mu.+13 Mɛsɛe w’ahoni ne w’abosom adum afi wo mu,Na worenkotow wo nsa ano adwuma bio.+14 Metutu w’abosonnua* agu,+Na masɛe wo nkurow.15 Mede abufuw ne abufuhyew bɛtweAman a wɔanyɛ osetie no aso.”


text: 18 Asɛm a efi Yehowa hɔ baa Yeremia nkyɛn ni:2 “Sɔre na sian kɔ ɔnwemfo+ fi, na ɛhɔ na mɛma woate me nsɛm.”3 Enti misian kɔɔ ɔnwemfo fi, na na ɔreyɛ adwuma wɔ ɔnwemfo afiri so.4 Nanso kuku* a na ɔnwemfo no de dɔte reyɛ no sɛee wɔ ne nsam. Enti ɔnwemfo no san de dɔte no yɛɛ kuku* foforo sɛnea ɔpɛ.*5 Ɛnna Yehowa ka kyerɛɛ me sɛ:6 “‘O Israel fi, merentumi nyɛ mo sɛnea ɔnwemfo yi ayɛ yi anaa?’ Yehowa asɛm ni. ‘Hwɛ! sɛnea dɔte te wɔ ɔnwemfo nsam no, saa ara na mo nso mote wɔ me nsam, O Israel fi.+7 Bere biara a mɛka sɛ metutu ɔman anaa ahenni bi ase na madwiriw agu asɛe no no,+8 sɛ saa ɔman no gyae ne bɔne a mekasa tiae no a, me nso, mmusu a mabɔ me tirim sɛ mede bɛba wɔn so no, mɛsesa m’adwene.*+9 Na bere biara nso a mɛka sɛ mɛkyekye ɔman bi anaa mɛhyehyɛ ahenni bi no,10 sɛ wɔyɛ bɔne wɔ m’ani so, na wɔantie m’asɛm a, adepa a mabɔ me tirim sɛ mɛyɛ ama wɔn no, mɛsesa m’adwene.’*11 “Enti mepa wo kyɛw, ka kyerɛ Yuda mmarima ne Yerusalemfo sɛ, ‘Nea Yehowa aka ni: “Hwɛ, mereboaboa mmusu bi ano* aba mo so, na mabɔ pɔw bi atia mo. Mesrɛ mo, montwe mo ho mfi mo akwammɔne ho, na monyɛ mo akwan ne mo nneyɛe yiye.”’”+12 Nanso wɔkae sɛ: “Ɛho nhia!+ Efisɛ nea yɛn adwene yɛ yɛn na yɛbɛyɛ,* na obiara bɛyɛ asoɔden ayɛ nea ne koma pɛ.”+13 Enti nea Yehowa aka ni:“Mesrɛ mo, mo ara munkobisa wɔ amanaman no mu.Hena na wate saa ade yi bi pɛn?Israel ɔbaabun no abɔ mmusu.+14 Sukyerɛmma betumi asã wɔ Lebanon mmepɔw so abotan so anaa?Na nsu a ɛyɛ nwini a ɛretene fi akyirikyiri betumi ayow anaa?15 Nanso me man werɛ afi me.+Efisɛ wɔbɔ afɔre* ma ade a mfaso nni so,+Na wɔma nnipa hintiw wɔ wɔn akwan mu, tete akwan no so,+Na wɔma wɔfa mfikyikwan a ɛso yɛ mmonkyimmɔnka so,*16 Sɛnea ɛbɛyɛ a wɔn asaase no bɛyɛ biribi a ɛyɛ hu,+Biribi a nkurɔfo bedi ho fɛw* daa.+Obi biara a obetwam wɔ hɔ no bɛtɛɛ n’anom ahwɛ, na wawosow ne ti.+17 Mɛyɛ sɛ apuei mframa, na mabɔ wɔn ahwete atamfo anim.Wɔn amanehunu da no, mede m’akyi na ɛbɛkyerɛ wɔn, na ɛnyɛ m’anim.”+18 Na wɔkae sɛ: “Mommra, momma yɛnkɔbɔ Yeremia ho pɔw,+ efisɛ mmara* renyera mfi yɛn asɔfo nkyɛn, na afotu remfi anyansafo nsam, na asɛm rempa adiyifo anom. Mommra, momma yɛnkasa ntia no,* na mommma yenntie nea ɔreka no.”19 O Yehowa, yɛ aso ma me,Na tie nea m’atamfo rekeka no.20 Bɔne na yɛde tua papa ka anaa?Nanso wɔatu amoa ama me nkwa.*+Kae sɛnea migyinaa w’anim kaa asɛmpa faa wɔn hoSɛ dan w’abufuw fi wɔn so no.21 Ɛno nti, fa wɔn mma hyɛ ɔkɔm nsa,Na fa wɔn hyɛ sekan* nsa.+Ma wɔn yerenom mma nwuwu, na wɔnyɛ akunafo nso.+Ma owuyare nkunkum wɔn mmarima,Na wɔmfa sekan nkunkum wɔn mmerante wɔ ɔko mu.+22 Ma akorɔmfo werɛmfo mmra wɔn so mpofirimNa wɔnte osu wɔ wɔn afi mu.Efisɛ wɔatu amoa de repɛ me ayi me,Na wɔasunsum mfiri ama me nan.+23 Nanso wo, O Yehowa,Wunim pɔw a wɔabɔ wɔ me ho sɛ wobekum me no.+Nkata wɔn bɔne so,Na mpopa wɔn bɔne mfi w’anim.Sɛ wotwe wɔn aso wɔ w’abufuw mu a,+Ma wonhintiw wɔ w’anim.+


text:
Ei!
Nnipa bi nnyɛ nnipa oo
Na wo de wo werɛ ne w’anidasoɔ
…akɔhyɛ wɔn mu te sɛ ɛdan a owuo suro n’awɛnfoɔ
Ahunubipɛn biara nan a ɛtɔso miensa ne ahwɛyie!
Enti mfa ntɔgusuɔ nnyɛ yeyaw
…mfa ɔbabunu akoma npire nkɔtɔ akumatiɛ mu
B.
Ei!
Ɔdɔ adwosuo nnyɛ ɛdɛ nkoaa oo
Na wo de w’afofroafofrɔ
…kɛntɛn akɔ pire ne nsuo wenfoɔ
Ahunubipɛn biara nan a ɛtɔso miensa ne ahwɛyie!
Enti mfa ntɔgusuɔ nnyɛ yeyaw
…mfa ɔbabunu akoma npire nkɔtɔ akumatiɛ mu
D.
Ei!
Wookɔ mpɛnidiemu a bisa oo
Na anowaanowa asereaserɛ bebree yɛ akumatifoɔ
Aboafoɔ nsa bebree yɛ fɔmbɔfoɔ
Ahunubipɛn biara nan a ɛtɔso miensa ne ahwɛyie!
Enti mfa ntɔgusuɔ nnyɛ yeyaw
…mfa ɔbabunu akoma npire nkɔtɔ akumatiɛ mu
E.
Amnfoɔ bebree no ara nka wo nkɔsoɔ man ho
Nnamfofoɔ bebree yɛ anibere adamfoɔ
Mpapafoɔ bebree yɛ mpapa-nfiawa a wɔn atitie kuro nnwu merewso
Ahunubipɛn biara nan a ɛtɔso miensa ne ahwɛyie!
Enti mfa ntɔgusuɔ nnyɛ yeyaw
…mfa ɔbabunu akoma npire nkɔtɔ akumatiɛ mu
Ɛ.
Akwadaa aniwa hyirɛn sɛɛ hyirɛɛn
…nso emu kanea nhunu n’akyi
…mpo na akɔhunu akyirekyire
Enti mma akoma ahoɔden nfa mirika kukukuku
…mbutu w’abrabɔ wɔ suantie mmra so
Tie na tasitasi nyansasɛm mu aba
…ansa na w’atu anamɔn
Ahunubipɛn biara nan a ɛtɔso miensa ne ahwɛyie!
Enti mfa ntɔgusuɔ nnyɛ yeyaw
…hwɛ na w’amfa babunu akoma anpire ankɔtɔ akumatiɛ mu
Amoafowaa Sefa Cecilia © March 26, 2021
EI!
Ei!


text: 28 Saa afe no ara mu, Yuda hene Sedekia+ ahenni no mfiase, afe a ɛto so anan, bosome a ɛto so anum no, Asor ba odiyifo Hanania a ofi Gibeon+ no ka kyerɛɛ me wɔ asɔfo no ne ɔman no nyinaa anim wɔ Yehowa fi hɔ sɛ:2 “Nea asafo Yehowa, Israel Nyankopɔn no aka ni, ‘Mebubu Babilon hene kɔndua no mu.+3 Akyɛ ara ne mfe* abien, mɛsan de Yehowa fi nneɛma a Babilon hene Nebukadnesar de fi ha kɔɔ Babilon no nyinaa aba ha bio.’”+4 “‘Na mɛsan de Yehoiakim+ ba Yekonia+ a ɔyɛ Yuda hene ne Yudafo a wotuu wɔn ase kɔɔ Babilon no nyinaa aba ha bio,’+ Yehowa asɛm ni, ‘efisɛ mebubu Babilon hene kɔndua no mu.’”5 Ɛnna odiyifo Yeremia kaa asɛm yi kyerɛɛ odiyifo Hanania wɔ asɔfo no ne ɔmanfo a wogyinagyina Yehowa fi hɔ no nyinaa anim.6 Odiyifo Yeremia kae sɛ: “Amen!* Yehowa nyɛ saa! Nsɛm a wode ahyɛ nkɔm sɛ wɔbɛsan de Yehowa fi nneɛma no ne wɔn a wotuu wɔn ase kɔe no nyinaa afi Babilon aba ha no, Yehowa mma ɛmmra mu!7 Nanso mepa wo kyɛw, tie asɛm a mereka wɔ w’asom ne ɔman yi nyinaa asom yi.8 Tete no, adiyifo a wodii me ne wo nyinaa kan no hyɛɛ nsaase pii ne ahenni akɛse ho nkɔm sɛ ɔko ne mmusu ne nsanyare a edi awu bɛba wɔn so.9 Sɛ odiyifo bi hyɛ asomdwoe ho nkɔm, na sɛ saa odiyifo no nsɛm ba mu a, ɛnde obiara behu sɛ Yehowa na ɔsomaa saa odiyifo no ampa.”10 Ɛnna odiyifo Hanania yii kɔndua no fii odiyifo Yeremia kɔn ho, na obubuu mu.+11 Na Hanania kae wɔ ɔman no nyinaa anim sɛ: “Nea Yehowa aka ni, ‘Saa na mebubu Babilon hene Nebukadnesar kɔndua no afi aman nyinaa kɔn ho; akyɛ ara ne mfe abien.’”+ Ɛnna odiyifo Yeremia siim kɔɔ ne kwan.12 Bere a odiyifo Hanania yii kɔndua no fii odiyifo Yeremia kɔn ho bubuu mu wiei no, Yehowa asɛm yi baa Yeremia nkyɛn sɛ:13 “Kɔ na kɔka kyerɛ Hanania sɛ, ‘Nea Yehowa aka ni: “Dua kɔndua na woabubu mu;+ dade kɔndua na wobɛyɛ asi ananmu.”14 Na nea asafo Yehowa, Israel Nyankopɔn no aka ni: “Mede dade kɔndua bɛto aman yi nyinaa kɔn ho ama wɔasom Babilon hene Nebukadnesar, na wɔbɛsom no.+ Wuram mmoa mpo, mede wɔn bɛma no.”’”+15 Na odiyifo Yeremia ka kyerɛɛ odiyifo Hanania+ sɛ: “O Hanania, mepa wo kyɛw, tie! Yehowa nsomaa wo, nanso woama ɔman yi de wɔn ho ato asɛm a ɛyɛ atoro so.+16 Enti nea Yehowa aka ni, ‘Hwɛ! Mereyi wo afi asaase so. Afe yi, wubewu, efisɛ woahyɛ nkurɔfo nkuran sɛ wɔntew atua ntia Yehowa.’”+17 Enti odiyifo Hanania wui saa afe no ara mu, bosome a ɛto so ason no mu.


text:
Wotu Fi Horeb
1Eyi ne nsɛm a Mose ka kyerɛɛ Israelfo nyinaa wɔ sare no so wɔ Yordan apuei. Wɔbɔɔ atenae wɔ Yordan bon a ɛbɛn Suf, wɔ Paran, Tofel, Laban, Haserot ne Di-Sahab ntam no. 2Efi Horeb de kɔ Kades-Barnea no, ɔkwan a ɛfa bepɔw Seir no, yɛ nnafua dubaako kwan.
3Israelfo fii Bepɔw Sinai no, afe a ɛto so aduanan no ɔsram dubaako no da a edi kan no, Mose kaa nsɛm a Awurade hyɛɛ no sɛ ɔnka nkyerɛ Israelfo no pɛpɛɛpɛ kyerɛɛ wɔn. 4Ɔkaa saa asɛm yi wɔ bere a na wɔadi Amorifo hene Sihon a na odi ade wɔ Hesbon ne Basanhene Og a na odi ade wɔ Astarot ne Edrei so nkonim.
5Yordan apuei fam a ɛwɔ Moab asase so na Mose fii ase kyerɛkyerɛɛ mmara no mu se:
6Awurade ka kyerɛɛ yɛn wɔ Horeb se: “Moatena saa bepɔw yi so akyɛ dodo. 7Muntutu nkɔtena Amorifo nkoko no so; monkɔtena nnipa a wɔbemmɛn Araba mmepɔw no mu ne atɔe mmepɔw ayaase hɔ nyinaa mu; monkɔ Negeb na momfa mpoano nkosi Kanaanfo asase so ne Lebanon nkodu Asubɔnten Eufrate ho. 8Muntie! Mede saa asase yi ama mo. Monkɔ na monkɔfa asase a Awurade hyɛɛ bɔ sɛ ɔde bɛma mo agyanom Abraham, Isak ne Yakob ne wɔn asefo no.”
Akannifo No Yiyi
9Saa bere no, meka kyerɛɛ mo se, “Me nko ara merentumi nyɛ mo ho adwuma. 10Awurade, mo Nyankopɔn, ama mo ase adɔ enti nnɛ yi, mo ase afɛe te sɛ ɔsoro nsoromma. 11Awurade mo agyanom Nyankopɔn mma mo nnɔ mmɔho mpempem na onhyira mo sɛnea wahyɛ mo bɔ no! 12Na ɛbɛyɛ dɛn na me nko metumi asoa mo haw ne mo nnesoa ne mo ntawntaw? 13Mompaw mmarima bi a wɔwɔ nyansa, ntease na wɔwɔ din pa mfi abusuakuw biara mu na memfa wɔn ntuatua mo ano.”
14Mubuaa me se, “Dwuma a woasusuw sɛ wubedi no ye.”
15Enti mede mo mmusuakuw mu mmarima atitiriw, anyansafo a wɔn anim wɔ nyam no tuatuaa mo ano apem apem, ɔha ɔha, aduonum aduonum ne du du so mpanyin ne mo mmusuakuw so sɛ ahwɛfo. 16Na atemmufo a wɔwɔ hɔ saa bere no nso, mehyɛɛ wɔn sɛ, “Sɛ akasakasa ba anuanom ntam, sɛ asɛm no yɛ Israelni ne ne nua bi anaa Israelni ne ɔhɔho bi a, monhwɛ na mummu atɛntrenee. 17Mo atemmu mu, mummmu ntɛnkyew. Muntie ɔketewa ne ɔkɛse pɛ. Munnsuro onipa biara, efisɛ Onyankopɔn na obu atɛn. Asɛm a ɛyɛ den ma mo no, momfa mmrɛ me na minni.” 18Na saa bere no, mekaa biribiara a ɛsɛ sɛ moyɛ kyerɛɛ mo.
Wɔsoma Akwansrafo
19Na sɛnea Awurade hyɛɛ yɛn no, yefii Horeb de yɛn ani kyerɛɛ Amorifo bepɔw a yɛnam sare pradada a moahu no so koduu Kades-Barnea. 20Afei, meka kyerɛɛ mo se, “Moadu Amorifo bepɔw man a Awurade de rema yɛn no so. 21Awurade, mo Nyankopɔn, de asase no ama mo. Momforo nkɔfa, sɛnea Awurade, mo agyanom Nyankopɔn, ka kyerɛɛ mo no. Munnsuro: mommma obi mmu mo aba mu.”
22Na mo nyinaa baa me nkyɛn bɛkae se, “Momma yɛnsoma mmarima nni yɛn anim na wɔnkɔsra asase no so mma yɛn na wɔmmɛka nea wobehu nkyerɛ yɛn na ɛno na ɛbɛkyerɛ yɛn kwan ne nkurow ko a yɛbɛfa so.”
23Na saa nsusuwii yi ye ma me nti mepaw akwansrafo dumien a mo mmusuakuw dumien no mu nnipa biara wɔ mu. 24Wɔforoo bepɔw no na wokoduu Eskol subon mu sraa hɔ. 25Na wɔfaa asase no so aba bi de brɛɛ yɛn. Na wɔkae se, asase a Awurade yɛn Nyankopɔn de ama yɛn no yɛ asase pa.
Israelfo Atuatew
26Nanso na mompɛ sɛ moforo kɔ soro. Motew Awurade asɛm so atua. 27Munwiinwii wɔ mo ntamadan mu kae se, “Awurade tan yɛn nti na ɔde yɛn fi Misraim de yɛn abɛhyɛ Amorifo nsam sɛ wonkunkum yɛn no. 28Yɛrekɔ he? Yɛn akwansrafo no amanneɛbɔ no abu yɛn aba mu. ‘Wɔka se nnipa yɛ atenten ahoɔdenfo sen yɛn. Wɔn nkurow yɛ akɛse a afasu a wɔatoto afa ho no kɔ sorosoro. Na mpo, yehuu Anakfo wɔ hɔ!’ ”
29Na meka kyerɛɛ mo se, “Mommɔ hu, munnsuro wɔn. 30Awurade di mo anim. Ɔbɛko ama mo sɛnea muhuu no sɛ ɔyɛɛ wɔ Misraim no. 31Na muhuu nso sɛnea Awurade kɔɔ so hwɛɛ mo ntoatoaso wɔ sare so ha sɛnea agya hwɛ ne ba no. Moatwa kwan no nyinaa de abedu beae ha.”
32Nanso eyi nyinaa akyi no, moannya Awurade, mo Nyankopɔn no, mu awerehyɛmu. 33Ɔno na odii mo akwantu no anim, pɛɛ beae pa maa mo tenae, de ogya dum kyerɛɛ mo kwan anadwo de omununkum dum kyerɛɛ mo kwan awia.
34Awurade tee sɛ morenwiinwii no, ne bo fuw yiye na ɔkaa ntam se, 35“Saa awo ntoatoaso bɔne yi mu onipa baako koraa nni hɔ a obehu asase pa a, maka ho ntam sɛ mede bɛma mo agyanom no, 36gye Yefune babarima Kaleb. Ɔno na obehu saa asase yi. Mede asase a ne nan sii so no bɛma ɔne nʼasefo, efisɛ ɔde ne koma nyinaa dii Awurade akyi.”
37Me nso, esiane mo nti, Awurade bo fuw me. Ɔka kyerɛɛ me se, “Wo nan rensi Bɔhyɛ Asase no so da. 38Na mmom, wo boafo Nun babarima Yosua na obedi ɔmanfo no anim akɔ asase no so. Hyɛ no nkuran, efisɛ obedi Israelfo no anim akɔfa asase no. 39Mede asase no bɛma wo mma a wonnim biribiara. Wo mma a wonnim papa nnim bɔne no a na wusuro sɛ wɔbɛkyere wɔn nnommum no na mede asase no bɛma wɔn. Wɔn na wɔbɛtena asase no so. 40Na wo de, dan wʼani kɔ sare so a ɛkeka kɔ Po Kɔkɔɔ no so hɔ.”
41Ɛno na mugye too mu se “Yɛayɛ bɔne atia Awurade. Yɛbɛkɔ asase no so akɔko sɛnea Awurade aka akyerɛ yɛn no.” Enti mo mu biara faa nʼakode hyehyɛe. Na mususuwii sɛ ɔman a ɛda bepɔw so no sokɔ yɛ mmerɛw.
42Nanso Awurade ka kyerɛɛ me se, “Ka kyerɛ wɔn se, ‘Monnkɔ hɔ nkɔko, efisɛ merenka mo ho nkɔ. Mo atamfo no bedi mo so.’ ”
43Meka kyerɛɛ mo, nanso moantie. Mosɔre tiaa Awurade ahyɛde no na monam ahomaso so foro kɔɔ asase no so kɔkoe. 44Amorifo a wɔte bepɔw no so nso sɔre baa mo so; wɔtaa mo sɛ nnowa, boroo mo fi Seir koduu Horma. 45Afei, mosan ba besuu wɔ Awurade anim, nanso osiw nʼaso a wantie mo su no. 46Ɛno nti, motenaa Kades nna bebree.
시내산을 떠나라는 명령
1이것은 모세가 요단강 동쪽 숩 맞은편 아라바 광야에서 이스라엘 백성에게 한 말이다. 그 광야는 바란, 도벨, 라반, 하세롯, 디사합 사이에 있었다.
21:2 또는 ‘호렙산’시내산에서 세일산을 지나 가데스 – 바네아까지는 도보로 11일이 걸리는 거리였다.
3이스라엘 백성이 이집트를 떠난 지 40년째가 되는 해 11월 일에 모세는 여호와께서 명령하신 것을 그들에게 다 선포하였는데
4이것은 모세가 헤스본에서 통치하던 아모리 왕 시혼과 그리고 아스다롯과 에드레이에서 통치하던 바산 왕 옥을 죽인 후였다.
5모세는 요단강 동쪽 그 곳 모압 땅에서 여호와의 율법을 설명하기 시작하였다.
6“우리 하나님 여호와께서는 시내산에서 우리에게 이렇게 말씀하셨습니다. ‘너희는 이 산에서 오랫동안 머물러 있었다.
7이제 너희는 이 곳을 떠나 아모리 사람들이 사는 산간 지대와 그 주변 지역과 아라바 일대와 남쪽 네겝 지방과 가나안 땅과 레바논과 지중해 연안과 유프라테스강까지 가서 그 땅을 다 점령하여라.
8그 곳은 나 여호와가 너희 조상 아브라함과 이삭과 야곱과 그 후손들에게 주기로 약속한 땅이다. 그러므로 너희는 가서 그 모든 땅을 차지하여라.’ ”
지도자 임명
9“그때 나는 여러분에게 이렇게 말했습니다. ‘여러분을 인도하는 일이 나에게 너무 벅차서 나 혼자서는 감당할 수가 없습니다.
10여러분의 하나님 여호와께서는 여러분을 하늘의 별처럼 번성하게 하셨습니다.
11여러분 조상의 하나님 여호와께서 여러분의 인구수를 현재보다 천 배나 더 많게 하시고 약속하신 대로 여러분에게 복을 내려 주시기 원합니다.
12그러나 나 혼자서 어떻게 여러분의 모든 문제와 분쟁을 해결할 수 있겠습니까?
13여러분은 각 지파에서 지혜 있고 지식이 풍부하며 매사에 경험 있는 사람들을 뽑으십시오. 내가 그들을 여러분의 지도자로 임명하겠습니다.’
14“그때 여러분은 내 제안에 찬성하였습니다.
15그래서 나는 여러분이 뽑은 사람들을 불러 1,000명, 100명, 50명, 10명씩 맡을 지도자로 임명하고 그 밖에 각 지파의 사무원도 임명하였습니다.
16그리고 나는 그들에게 이렇게 지시하였습니다. ‘사람들이 소송 문제를 가지고 오면 여러분은 이스라엘 사람이든 외국인이든 그들의 말을 잘 듣고 공정하게 재판해 주십시오.
17재판할 때 여러분은 빈부 귀천을 가리지 말고 사람을 두려워하지 말아야 합니다. 그것은 여러분이 하나님을 대신하여 재판하기 때문입니다. 여러분이 재판할 수 없는 어려운 문제가 있으면 나에게 가져오십시오. 내가 해결해 주겠습니다.’
18그리고 나는 그때 여러분이 해야 할 모든 일을 다 지시하였습니다.”
가나안 땅에 들어가기를 거절하는
19“그런 다음 우리 하나님 여호와께서 명령하신 대로 우리는 시내산을 떠나 아모리 사람들이 사는 산간 지대를 향해 가다가 여러분이 본 대로 무시무시한 넓은 광야를 지나 가데스 – 바네아에 도착하였습니다.
20그때 내가 여러분에게 이렇게 말하였습니다. ‘여러분은 이제 우리 하나님 여호와께서 주신 아모리 사람의 산간 지대에 도착하였습니다.
21여러분의 하나님 여호와께서 이 땅을 여러분에게 주셨으니 여러분 조상의 하나님 여호와께서 말씀하신 대로 여러분은 올라가서 그 땅을 점령하십시오. 조금도 두려워하거나 주저할 필요가 없습니다.’
22“그러나 여러분이 ‘먼저 사람을 그 땅에 보내 어느 길로 가야 하며 어느 성을 먼저 점령해야 할지 살피고 와서 우리에게 보고하게 합시다’ 하기에
23나도 그렇게 하는 것이 좋을 것 같아서 각 지파에서 한 사람씩 모두 12명을 선발하였습니다.
24그들은 산간 지대로 들어가 에스골 골짜기까지 가서 그 땅을 살피고
25그 곳 과일을 가지고 돌아와 우리 하나님 여호와께서 우리에게 주신 땅이 아주 좋은 땅이라고 보고하였습니다.
26“그러나 여러분은 그 땅에 들어가기를 싫어하며 여러분의 하나님 여호와의 명령을 거역하고
27천막 안에서 이렇게 불평하였습니다. ‘여호와가 우리를 미워하여 아모리 사람들의 손에 다 죽게 하려고 우리를 이집트에서 이 곳으로 끌고 왔다.
28이제 우리는 어디로 가야 한단 말인가! 그 땅을 살피고 온 우리 형제들의 말을 들으니 두렵기만 하구나! 그 곳 사람들은 우리보다 키가 크고 힘도 셀 뿐만 아니라, 그들이 사는 성벽은 하늘을 찌를 듯이 높고 게다가 거기서 거인 아낙 자손까지 보았다고 하니 어쩌면 좋을까!’
29“그때 나는 여러분에게 이렇게 말하였습니다. ‘그들을 무서워하거나 두려워하지 마십시오.
30여러분을 인도하시는 여호와 하나님이 여러분을 위해 이집트에서 행하신 것을 여러분은 다 목격하였습니다. 바로 그 하나님이 여러분을 위해 싸우실 것입니다.
31여러분도 다 아는 일이지만 여러분의 하나님 여호와께서는 마치 아버지가 자식을 돌보듯이 광야에서 여러분을 보살펴 이 곳까지 오게 하셨습니다.’
32-33그런데도 여러분은 여러분을 인도하 여 진 칠 곳을 찾게 하시고 밤에는 불 기둥으로 낮에는 구름 기둥으로 갈 길을 보여 주신 여러분의 하나님 여호와를 믿지 않았습니다.”
거역한 이스라엘 백성에 대한 형벌
34“여호와께서는 여러분이 불평하는 소리를 들으시고 몹시 노하셔서 이와 같이 엄숙하게 선언하셨습니다.
35‘이 악한 세대 가운데서는 한 사람도 내가 너희 조상들에게 주기로 약속한 좋은 땅을 보지 못할 것이다.
36그러나 여분네의 아들 갈렙만은 그 땅에 들어갈 것이다. 그가 전심 전력으로 나를 따랐으므로 나는 그가 밟은 땅을 그와 그의 자손들에게 주겠다.’
37“여호와께서는 여러분 때문에 나에게까지 노하셔서 이렇게 말씀하셨습니다. ‘모세 너도 약속의 땅에 들어가지 못할 것이다.
38그러나 너의 보좌관 눈의 아들 여호수아는 그 땅에 들어갈 것이다. 너는 그에게 용기를 북돋아 주어라. 그가 이스라엘 백성을 인도하여 그 땅을 차지하게 할 것이다.
39그리고 원수들에게 사로잡혀갈 것이라고 너희가 말한 너희 자녀들, 곧 아직까지 선과 악을 분별하지 못하는 너희 자녀들은 그 땅에 들어갈 것이다. 나는 그 땅을 그들에게 주어 소유하도록 하겠다.
40그러나 너희는 발길을 돌려 홍해로 가는 길을 따라 광야로 들어가거라.’
41“그때 여러분은 ‘우리가 여호와께 죄를 지었습니다. 우리는 여호와께서 명령하신 대로 올라가서 싸우겠습니다’ 하고 대답하였습니다. 그래서 여러분은 산간 지대를 정복하는 것이 쉬운 줄로 생각하고 싸울 준비를 했던 것입니다.
42그러나 여호와께서는 나에게 이렇게 말씀하셨습니다. ‘너는 그들에게 산간 지대로 올라가지도 말고 싸우지도 말라고 하여라. 내가 그들과 함께하지 않을 것이니 그들은 원수들에게 패할 것이다.’
43“내가 여호와의 말씀을 여러분에게 전하였으나 여러분은 듣지 않았으며 여호와의 명령을 거역하고 으스대며 산간 지대로 올라갔습니다.
44그때 거기 살던 아모리 사람들이 벌떼처럼 나와서 여러분을 공격하여 세일에서 호르마까지 여러분을 추격하였습니다.
45그래서 여러분이 돌아와 여호와 앞에서 통곡하였으나 여호와께서는 여러분을 거들떠보지도 않았습니다.
46그러므로 여러분은 가데스에서 오랫동안 머물러 있게 되었습니다.”


text:
계속되는 가나안 정복
1여호수아가 죽은 후에 이스라엘 백성이 여호와께 “어느 지파가 먼저 가나안 사 람과 싸우러 가야 합니까?” 하고 물었다.
2그러자 여호와께서 “유다 지파가 먼저 가거라. 내가 그 땅을 그들의 손에 넘겨 주겠다” 하고 대답하셨다.
3그때 유다 지파 사람들이 시므온 지파에게 “우리가 분배받은 땅으로 함께 가서 가나안 사람들과 싸우자. 그러면 우리도 너희가 분배받은 땅으로 가서 너희와 함께 싸우겠다” 하고 말하였다. 그래서 시므온 지파가 유다 지파와 함께 출전하였다.
4유다 지파가 공격할 때 여호와께서 그들을 도와주셨으므로 그들이 베섹에서 가나안 사람과 브리스 사람 10,000명을 쳐죽였다.
5그들은 또 거기서 아도니 – 베섹을 만나 그와 싸우다가
6그가 도주하므로 그를 추격하여 생포한 다음 양쪽 엄지손가락과 양쪽 엄지발가락을 잘라 버렸다.
7그러자 아도니 – 베섹이 “내가 전에 70명의 왕들을 잡아 엄지손가락과 엄지발가락을 자르고 내 식탁 아래서 찌꺼기를 주워 먹게 하였는데 이제 하나님이 내가 한 그대로 갚으시는구나!” 하고 탄식하였다. 그는 결국 예루살렘으로 끌려와 거기서 죽었다.
8유다 지파는 예루살렘을 정복하여 그 곳 주민들을 모조리 죽이고 그 성을 불태워 버렸다.
9그 후에 그들은 산간 지대와 남쪽 네겝 지방과 저지대에 사는 가나안 사람들과 싸웠으며
10또 전에 기럇 – 아르바라고 부른 헤브론성에 사는 가나안 사람들을 쳐서 세새와 아히만과 달매 자손들을 쳐부쉈다.
11그런 다음 그들은 본래 기럇 – 세벨이라고 부른 드빌성을 치러 갔다.
12그때 갈렙은 “누구든지 기럇 – 세벨을 쳐서 점령하는 자에게 내 딸 악사를 아내로 주겠다” 하고 선언하였다.
13그러자 갈렙의 조카이며 그나스의 아들인 옷니엘이 그 성을 점령하였다. 그래서 갈렙은 자기 딸 악사를 그에게 아내로 주었다.
14악사가 친정을 떠나는 날 자기 아버지께 밭을 요구하라고 남편에게 조르며 나귀에서 내리자 갈렙이 딸에게 “네가 무엇을 원하느냐?” 하고 물었다.
15그때 악사는 “아버지, 한 가지 부탁이 있습니다. 아버지께서 건조한 네겝 지방의 땅을 나에게 주셨으니 샘물도 나에게 주세요” 하고 대답하였다. 그래서 갈렙은 윗샘과 아랫샘을 딸에게 주었다.
16유다 지파가 아랏 남쪽에 있는 네겝 광야의 새 땅으로 옮겨갈 때 겐 사람이었던 모세 장인의 후손들도 그들과 함께 종려나무 성인 여리고를 떠나 그 곳에 가서 살았다.
17그때 유다 지파가 시므온 지파와 합세하여 스밧성에 사는 가나안 사람들을 공격하여 그 성을 완전히 섬멸하였다. 그래서 그 성의 이름을 1:17 ‘완전히 멸한다’ 는 뜻.‘호르마’ 라고 불렀다.
18그리고 유다 지파는 가사와 아스글론과 에그론과 그 주변 부락들도 다 점령하였다.
19여호와께서 유다 지파와 함께하셨으므로 그들은 산간 지대를 완전히 점령하였다. 그러나 그들은 철전차를 소유한 골짜기 주민들은 쫓아내지 못하였다.
20모세가 명령한 대로 헤브론은 갈렙에게 주어졌는데 거기서 갈렙은 아낙 자손인 세 씨족을 쫓아내었다.
21베냐민 지파는 예루살렘에 사는 여부스족을 쫓아내지 못하였으므로 그들이 오늘날까지 베냐민 지파 사람들과 함께 살고 있다.
22-23요셉 자손이 전에 루스라 부른 벧엘성 을 공격하러 가자 여호와께서 그들과 함께하셨다. 그들은 먼저 정찰병을 벧엘에 보냈다.
24정찰병들이 성에서 나오는 한 사람을 붙들고 “성으로 들어가는 길을 말하라. 그러면 우리가 너를 해치지 않겠다” 하고 위협하자
25그가 성으로 들어가는 길을 가르쳐 주었다. 그래서 요셉 자손들은 성으로 들어가서 성 주민들을 모조리 칼로 쳐죽이고 길을 가르쳐 준 그 사람과 가족은 살려 주었다.
26후에 그 사람이 헷족의 땅으로 들어가서 한 성을 건설하고 그 이름을 루스라고 불렀는데 오늘날까지 그 성의 이름이 그대로 있다.
쫓아내지 않은 가나안 사람들
27므낫세 지파는 벧 – 스안, 다아낙, 돌, 이블르암, 므깃도, 그리고 이 성들 주변의 부락에 사는 주민들을 쫓아내지 못했으므로 가나안 사람들이 그 땅에 그대로 머물러 살았다.
28그러나 이스라엘 자손은 그들이 강해졌을 때에도 가나안 사람들을 쫓아내지 않고 종으로 삼아 일을 시켰다.
29에브라임 지파는 게셀에 사는 가나안 사람들을 쫓아내지 않았기 때문에 그들이 아직도 에브라임 지파 사람들과 함께 살고 있다.
30스불론 지파는 기드론과 1:30 또는 ‘나할랄’나할롤에 사는 원주민들을 쫓아내지 않았으므로 그들이 스불론 지파 가운데 살면서 종살이하였다.
31아셀 지파는 악고, 시돈, 알랍, 악십, 헬바, 아빅, 르홉에 사는 원주민들을 쫓아내지 않고
32그들과 함께 살았다.
33납달리 지파는 벧 – 세메스 주민과 벧 – 아낫 주민들을 쫓아내지 않고 그들과 함께 살면서 그들을 종으로 삼아 일을 시켰다.
34아모리 사람들은 단 지파 사람들을 산 속으로 쫓아 버리고 1:34 또는 ‘골짜기’평지에 내려오지 못하게 하였다.
35아모리 사람들이 헤레스산과 아얄론과 사알빔에서 계속 그대로 살았으나 요셉 자손들이 그들을 정복하고 종으로 삼아 일을 시켰다.
36아모리 사람의 경계는 아그랍빔 비탈에서부터 셀라와 그 위까지였다.
Yuda Ne Simeon Fa Asase No
1Yosua wuo akyi no, Israelfoɔ bisaa Awurade sɛ, “Abusuakuo bɛn na ɛsɛ sɛ wɔkɔto hyɛ Kanaanfoɔ no so kane?”
2Awurade buaa sɛ, “Yuda na ɛsɛ sɛ ɔkɔ; mede asase no so die ahyɛ wɔn nsam.”
3Enti, Yuda ntuanofoɔ ka kyerɛɛ wɔn nuanom Simeon abusuakuo no sɛ, “Mommɛka yɛn ho na yɛnko ntia Kanaanfoɔ a wɔte asase a wɔde ama yɛn no so. Yɛn nso, yɛbɛboa mo ama moako afa mo asase.” Enti, Simeonfoɔ mmarima no ne Yudafoɔ no kɔeɛ.
4Ɛberɛ a Yuda kɔɔ wɔn so no, Awurade ma wɔdii Kanaanfoɔ ne Perisifoɔ no so nkonim, na wɔkunkumm atamfoɔ akofoɔ ɔpedu wɔ Besek. 5Besek hɔ, wɔne ɔhene Adoni-Besek hyiaeɛ, na wɔko tiaa no, dii Kanaanfoɔ no ne Perisifoɔ no so nkonim. 6Adoni-Besek dwaneeɛ, nanso ankyɛre na Israelfoɔ kɔkyeree no twitwaa ne nsa ne ne nan kokurobetie.
7Ɛmaa Adoni-Besek kaa sɛ, “Ɛberɛ bi na mewɔ Ahemfo aduɔson a wɔatwitwa wɔn kokurobetie bɛtasee mporoporowa wɔ me didipono ase. Afei, Awurade atua me deɛ meyɛɛ wɔn no so ka.” Wɔde no kɔɔ Yerusalem na ɔwuu wɔ hɔ.
8Yuda mmarima no to hyɛɛ Yerusalem so, dii so nkonim. Wɔkunkumm kuropɔn no so nnipa nyinaa, too mu ogya.
9Ɛno akyi, wɔdane faa anafoɔ fam, kɔto hyɛɛ Kanaanfoɔ a wɔtete bepɔ asase, Negeb ne atɔeɛ fam nkokoɔ so no so. 10Yuda bɔ wuraa Kanaanfoɔ a na wɔte Hebron a kane no na wɔfrɛ hɔ Kiriat-Arba no mu, dii Sesai, Ahiman ne Talmai so. 11Wɔfiri hɔ kɔtoaa nnipa a wɔte Debir a kane no na wɔfrɛ hɔ (Kiriat-Sefer no).
12Na Kaleb kaa sɛ, “Obiara a ɔbɛto ahyɛ Kiriat-Sefer so na wafa no, mede me babaa Aksa bɛma no aware.” 13Ɛnna Kaleb nua kumaa Kenas babarima Otniel kɔfaeɛ. Enti, Aksa bɛyɛɛ Otniel yere.
14Aksa waree Otniel no, ɔka kyerɛɛ no sɛ ɔmmisa nʼagya Kaleb na ɔmma wɔn asase nka deɛ wɔwɔ no ho. Ɔfiri nʼafunumu so sii fam ara pɛ, Kaleb bisaa no sɛ, “Asɛm bɛn? Ɛdeɛn na menyɛ mma wo?”
15Ɔbuaa sɛ, “Ma me nhyira bio. Woadom me ama me asase wɔ Negeb, na mesrɛ wo ma me asase a nsuo wɔ so.” Enti, Kaleb maa no atifi ne anafoɔ fam nsuwansuwa asase.
16Ɛberɛ a Yuda abusuakuo firii Yeriko no, Kenifoɔ a wɔyɛ Mose ase barima asefoɔ ne wɔn kɔɔ Yuda ɛserɛ no so. Wɔtenaa nnipa a wɔwɔ hɔ no mu wɔ beaeɛ bi a ɛbɛn Arad a ɛwɔ Negeb.
17Afei, Yuda ne Simeon ka bɔɔ mu ko tiaa Kanaanfoɔ a wɔte Sefat no sɛee kuro no pasaa. Enti, wɔtoo kuro no edin Horma. 18Ɛno akyi, Yuda ko faa nkuropɔn Gasa, Askelon ne Ekron ne wɔn nsase a atwa wɔn ho ahyia.
Israel Antumi Amfa Asase No
19Na Awurade ka Yuda nkurɔfoɔ ho enti, ɛmaa wɔfaa bepɔ nsase no. Nanso, wɔantumi ampam nnipa a wɔte tata so no amfiri hɔ, ɛfiri sɛ, na wɔwɔ nnadeɛ nteaseɛnam. 20Wɔde Hebron kuropɔn maa Kaleb sɛdeɛ na Mose ahyɛ ho bɔ no. Na Kaleb pamoo nnipa a na wɔyɛ Anak mmammarima baasa no asefoɔ no firii hɔ. 21Benyamin abusuakuo no antumi ampam Yebusifoɔ a na wɔte Yerusalem no. Enti, ɛbɛsi ɛnnɛ yi, Yebusifoɔ ne Benyamin nkurɔfoɔ da so te Yerusalem.
22Yosef asefoɔ kɔto hyɛɛ Bet-El kuro no so, na Awurade kaa wɔn ho. 23Wɔsomaa akwansrafoɔ kɔɔ Bet-El (a kane no na wɔfrɛ no Lus) hɔ. 24Wɔde nsɛmmisa puapuaa ɔbarima bi a na ɔfiri kuropɔn no mu reba. Wɔka kyerɛɛ no sɛ, “Kyerɛ yɛn ɛkwan a wɔde kɔ kuropɔn no mu na yɛn nso, yɛbɛhunu wo mmɔbɔ.” 25Enti, ɔkyerɛɛ wɔn kuropɔn no kwan ma wɔkɔkunkumm kuropɔn no mu nnipa nyinaa, na wɔgyaa ɔbarima no ne nʼabusuafoɔ. 26Akyire no, ɔbarima no tutu kɔɔ Hetifoɔ asase so. Ɔkyekyeree kuropɔn wɔ hɔ. Ɔtoo kuropɔn no edin Lus. Na saa edin no da kuropɔn no so de bɛsi ɛnnɛ.
27Manase abusuakuo no nso antumi ampam nnipa a na wɔte Bet-Sean, Taanak, Dor, Yibleam, Megido ne wɔn nkuraaseɛ no, ɛfiri sɛ, na Kanaanfoɔ no aka sɛ, sɛdeɛ ɛteɛ biara, ɛhɔ ara na wɔpɛ sɛ wɔtena. 28Israelfoɔ no nyaa ahoɔden kakra no, wɔhyɛɛ Kanaanfoɔ no ma wɔyɛɛ nnwuma sɛ nkoa maa wɔn a wɔampamo wɔn amfiri asase no so. 29Efraim abusuakuo no nso antumi antu Kanaanfoɔ a na wɔte Geser no enti Kanaanfoɔ no kɔɔ so ne wɔn tenaeɛ. 30Sebulon abusuakuo no antumi antu Kanaanfoɔ a na wɔte Kitron ne Nahalol, enti wɔkɔɔ so ne wɔn tenaeɛ. Nanso, wɔhyɛɛ wɔn ma wɔyɛɛ adwuma sɛ nkoa. 31Aser abusuakuo no nso antumi antu wɔn a na wɔte Ako, Sidon, Ahlab, Aksib, Helba, Afik ne Rehob. 32Nokorɛm, ɛsiane sɛ wɔantumi antu wɔn no enti, Kanaanfoɔ no dɔɔso wɔ asase a Aserfoɔ no te soɔ no so. 33Naftali abusuakuo no nso antumi antu wɔn a na wɔte Bet-Semes ne Bet-Anat. Mmom, Kanaanfoɔ no dɔɔso wɔ asase a wɔte soɔ no so. Nanso wɔhyɛɛ nnipa a wɔte Bet-Semes ne Bet-Anat ma wɔyɛɛ adwuma sɛ nkoa maa Naftali nkurɔfoɔ. 34Dan abusuakuo no deɛ, Amorifoɔ hyɛɛ wɔn maa wɔtu kɔɔ bepɔ nsase no so na wɔamma wɔn amma tata so hɔ. 35Amorifoɔ no sii wɔn adwene pi sɛ, wɔbɛtena Heres bepɔ so wɔ Ayalon ne Saalbim, nanso Yosef asefoɔ no yɛɛ den mmorosoɔ no, wɔhyɛɛ Amorifoɔ no ma wɔyɛɛ adwuma sɛ nkoa. 36Na Amorifoɔ hyeɛ firi Akrabbim aforoeɛ kɔ Sela na ɛtoa so kɔ atifi fam.


text:
የጋይ ከተማ ተደመሰሰ
1ከዚያም እግዚአብሔር ኢያሱን እንዲህ አለው፤ “አትፍራ፤ አትደንግጥ፤ ሰራዊቱን ሁሉ ይዘህ በመውጣት ጋይን ውጋ፤ የጋይን ንጉሥ፣ ሕዝቡን፣ ከተማውንና ምድሩን አሳልፌ በእጅህ ሰጥቼሃለሁና። 2በኢያሪኮና በንጉሥዋ ላይ ያደረግኸውንም ሁሉ፣ በጋይና በንጉሥዋ ላይ ትደግመዋለህ፤ በዚህ ጊዜ ግን ምርኮውንና ከብቱን ለራሳችሁ ታደርጉታላችሁ፤ ታዲያ ከከተማዪቱ በስተ ጀርባ የደፈጣ ጦር አዘጋጅ።”
3ስለዚህ ኢያሱና ሰራዊቱ በሙሉ ጋይን ለመውጋት ወጡ፤ ኢያሱም ምርጥ ከሆኑት ተዋጊዎቹ ሠላሳ ሺህ ጦር አዘጋጅቶ በሌሊት ላካቸው፤ 4እንዲህ የሚል ትእዛዝም ሰጣቸው፤ “እነሆ፤ ከከተማዪቱ በስተ ጀርባ ታደፍጣላችሁ፤ ከከተማዪቱ አትራቁ፤ ሁላችሁም ነቅታችሁ ተጠባበቁ፤ 5እኔና አብረውኝ ያሉት ሁሉ ወደ ከተማዪቱ እንጠጋለን፤ ሰዎቹ ከዚህ በፊት እንዳደረጉት ሊወጉን ወደኛ ሲመጡ፤ እኛ ደግሞ እንሸሻለን፤ 6እነርሱም፣ ‘ከዚህ ቀደም እንዳደረጉት አሁንም ከእኛ በመሸሽ ላይ ናቸው’ በማለት ከከተማዪቱ እስክና ርቃቸው ድረስ ይከታተሉናል፤ በዚህ ሁኔታ እኛም እንሸሻለን፣ 7እናንተም ከተደበቃችሁበት ትወጡና ከተማዪቱን ትይዛላችሁ፤ አምላካችሁ እግዚአብሔር ከተማዪቱን በእጃችሁ አሳልፎ ይሰጣችኋልና። 8ከተማዪቱን ስትይዙም በእሳት አቃጥሏት፤ እግዚአብሔር ያዘዘውንም አድርጉ፤ እነሆ አዝዣችኋለሁ።”
9ከዚያም ኢያሱ ሰዎቹን ላካቸው፤ እነርሱም ሄደው ከጋይ በስተ ምዕራብ በቤቴልና በጋይ መካከል ባለው ቦታ አደፈጡ፤ ኢያሱ ግን እዚያው ከሕዝቡ ጋር ዐደረ።
10በማግስቱ ጧት ኢያሱ ማልዶ በመነሣት ወንዶቹን ሰበሰበ፤ እርሱና የእስራኤል አለቆችም ከፊት ሆነው እየመሯቸው ወደ ጋይ ወጡ፤ 11ከእርሱ ጋር የነበሩትም ተዋጊዎች በሙሉ ወጥተው ወደ ከተማዪቱ በመጠጋት ከፊት ለፊቷ ደረሱ፤ ከዚያም ከጋይ በስተ ሰሜን መካከል ካለው ሸለቆ ማዶ ሰፈሩ። 12ኢያሱ ቀደም ብሎ አምስት ሺህ ሰው ያህል በመውሰድ ከከተማዪቱ በስተ ምዕራብ፣ በቤቴልና በጋይ መካከል እንዲያደፍጡ አድርጎ ነበር። 13ከከተማዪቱ በስተ ሰሜን የነበሩትንም፣ ከከተማዪቱ በስተ ምዕራብ የሸመቁትንም ወታደሮች ሁሉ ስፍራ ስፍራቸውን እንዲይዙ አደረጋቸው፤ በዚያችም ሌሊት ኢያሱ ወደ ሸለቆው ሄደ።
14የጋይ ንጉሥ ይህን ባየ ጊዜ እርሱና የከተማዪቱ ወንዶች ሁሉ ማልደው በመገሥገሥ፣ እስራኤልን ለመውጋት ከዓረባ ፊት ለፊት ወደሚገኘው ስፍራ መጡ፤ ንጉሡ ግን ከከተማዪቱ በስተ ጀርባ ያደፈጠ ኀይል የሚጠባበቀው መሆኑን አያውቅም ነበር። 15ኢያሱና እስራኤል በሙሉ ድል የተመቱ መስለው በመታየት፣ ወደ ምድረ በዳው ሸሹ። 16የጋይ ሰዎች በሙሉ እንዲያሳድዷቸው ተጠሩ፤ ኢያሱንም አሳደዱት፤ በዚህ ሁኔታም የጋይ ሰዎች ከከተማዪቱ እንዲርቁ ተደረገ። 17እስራኤልን ለማሳደድ ከጋይና ከቤቴል ያልወጣ ወንድ አልነበረም፤ ከተማዪቱንም ከፍተው ትተው እስራኤልን ማሳደድ ያዙ።
18እግዚአብሔርም ኢያሱን፣ “ከተማዪቱን በእጅህ አሳልፌ እሰጥሃለሁ፣ የያዝኸውን ጦር ወደ ጋይ አነጣጥር” አለው፤ ኢያሱም ጦሩን ወደ ጋይ አነጣጠረ። 19ይህን እንዳደረገም ያደፈጡት ሰዎች ከተደበቁበት ስፍራ በፍጥነት ወጥተው ወደ ፊት ሮጡ፤ ገብተው ከተማዪቱን ያዟት፤ ወዲያውኑም በእሳት አቃጠሏት።
20የጋይ ሰዎች ወደ ኋላ ዞረው ሲመለከቱ የከተማዪቱ ጢስ ወደ ሰማይ ሲወጣ አዩ፤ ወደ ምድረ በዳ ይሸሹ የነበሩት እስራኤላውያን ፊታቸውን ስላዞሩባቸውም፣ በየትኛውም በኩል ማምለጫ መንገድ አልነበራቸውም። 21ኢያሱና እስራኤል ሁሉ ያደፈጠው ጦር ከተማዪቱን መያዙንና ጢሱ ወደ ላይ መውጣቱን ሲያዩ፣ ወደ ኋላ ተመልሰው በጋይ ሰዎች ላይ አደጋ ጣሉባቸው፤ 22ያደፈጡትም ሰዎች እንደዚሁ ከከተማዪቱ ወጥተው መጡባቸው፤ ስለዚህ እስራኤላውያን በዚያም በዚህም ስለ ከበቧቸው የጋይን ሰዎች ከመካከል አደረጓቸው፤ እስራኤላውያንም ሰዎቹን ፈጇቸው፤ አንድ እንኳ የተረፈ ወይም ያመለጠ አልነበረም፤ 23ነገር ግን የጋይን ንጉሥ ከነሕይወቱ ይዘው ወደ ኢያሱ አመጡት።
24እስራኤላውያን የጋይን ወንዶች ሁሉ ባሳደዷቸው ሜዳና ምደረ በዳ ከጨረሷቸውና እያንዳንዳቸውንም በሰይፍ ከፈጁ በኋላ፣ ወደ ከተማዪቱ ተመልሰው በዚያ ያገኙትን ሁሉ ገደሉ። 25በዚያች ዕለት የጋይ ሰዎች ሁሉ አለቁ፤ የወንዶቹና የሴቶቹም ብዛት ዐሥራ ሁለት ሺህ ነበር። 26ኢያሱ በጋይ የሚኖሩትን ሰዎች ሁሉ ፈጽሞ እስኪያጠፋቸው8፥26 የዕብራይስጡ ቃል አንድን ሰው ወይም ነገር ሙሉ በሙሉ በማጥፋት ለእግዚአብሔር መስጠት ማለት ነው። ድረስ ጦር ያነጣጠረባትን እጁን አላጠፈም ነበር። 27እስራኤላውያንም እግዚአብሔር ኢያሱን ባዘዘው መሠረት፣ በከተማዪቱ ያገኙትን እንስሳትና ምርኮ ብቻ ለራሳቸው አደረጉ።
28ስለዚህ ኢያሱ ጋይን አቃጠላት፣ እስከ ዛሬ እንደሚታየውም ለዘላለም የዐመድ ቊልልና ባድማ አደረጋት። 29የጋይንም ንጉሥ በዛፍ ላይ ሰቀለው፤ ሬሳውንም እስኪመሽ ድረስ እዚያው እንዳለ ተወው፤ ፀሓይ ስትጠልቅም፣ ኢያሱ ሬሳውን እንዲያወርዱትና በከተማው በር ላይ እንዲጥሉት አዘዘ፤ የትልልቅ ድንጋይ ቊልልም ከመሩበት፤ ይህም እስከ ዛሬ ድረስ እዚያው ይገኛል።
ቃል ኪዳኑ በጌባል ተራራ ታደሰ
30ከዚያም ኢያሱ በጌባል ተራራ ላይ ለእስራኤል አምላክ ለእግዚአብሔር መሠዊያን ሠራ። 31መሠዊያዉንም የሠራው የእግዚአብሔር ባሪያ ሙሴ፣ እስራኤላውያንን ባዘዛቸው መሠረት ሲሆን፣ ይህንም የሠራው በሙሴ የሕግ መጽሐፍ እንደ ተጻፈው ባልተጠረበና የብረት መሣሪያ ባልነካው ድንጋይ ነው፤ በዚህም ላይ የሚቃጠል መሥዋዕት አቀረቡ፤ የኅብረት መሥዋዕትም8፥31 በትውፊት የሰላም መሥዋዕት ይባላል። ሠው። 32ኢያሱም ሙሴ የጻፈውን የሕግ መጽሐፍ እስራኤላውያን እያዩ በድንጋዮች ላይ ቀረጸው። 33እስራኤል በሙሉ መጻተኛውም ሆነ ተወላጁ፣ ሽማግሌዎቻቸውም ሆኑ ሹማምታቸው እንዲሁም ዳኞቻቸው የእግዚአብሔርን የቃል ኪዳን ታቦት ወደ ተሸከሙት ሌዋውያን ካህናት ፊታቸውን አዙረው፣ በታቦቱ ግራና ቀኝ ቆመው ነበር። የእግዚአብሔር ባሪያ ሙሴ የእስራኤልን ሕዝብ እንዲባርኩ መመሪያ በሰጠ ጊዜ፣ አስቀድሞ ባዘዘው መሠረት፣ ግማሹ ሕዝብ በገሪዛን ተራራ፣ ግማሹ ደግሞ በጌባል ተራራ ፊት ለፊት ቆመ።
34ከዚህ በኋላ ኢያሱ፣ የሕጉን ቃላት በሙሉ ማለትም በረከቱንና መርገሙን ሁሉ፣ ልክ በሕጉ መጽሐፍ እንደ ተጻፈው አነበበ። 35ኢያሱ በመላው የእስራኤል ጉባኤ ፊት ሴቶች፣ ሕፃናትና በመካከላቸው የኖሩ መጻተኞች ባሉበት ያነበበው፣ አንድም ሳይቀር ሙሴ ያዘዘውን ቃል ሙሉ በሙሉ ነበር።
Israelfoɔ Di Ai So
1Afei, Awurade ka kyerɛɛ Yosua sɛ, “Nsuro anaasɛ mma wʼakoma nntu. Fa wʼasraadɔm no nyinaa na kɔto hyɛ Ai so, ɛfiri sɛ, mede Aihene, ne nkurɔfoɔ, ne kuropɔn ne nʼasase ama wo. 2Wobɛsɛe wɔn sɛdeɛ wosɛee Yeriko ne ne ɔhene no. Nanso, saa ɛberɛ yi deɛ, motumi fa asadeɛ ne anantwie no. Ma wʼasraafoɔ no nkɔtɛ kuropɔn no akyi.”
3Na Yosua ne Israel akodɔm no siim sɛ wɔrekɔto ahyɛ Ai so. Yosua yii akodɔm ɔpeduasa, somaa wɔn anadwo, 4hyɛɛ wɔn sɛ, “Monkɔtɛ wɔ atɛeɛ a ɛwɔ kuropɔn no akyi na monyɛ krado mma ɔko. 5Sɛ yɛn asraafoɔ no to hyɛ Ai so a, Ai mmarima bɛfiri adi abɛko, sɛdeɛ wɔyɛɛ kane no, na yɛbɛdwane. 6Yɛbɛma wɔataa yɛn ara kɔsi sɛ wɔn nyinaa bɛfiri kuropɔn no mu. Na wɔbɛka sɛ ‘Israelfoɔ no redwane sɛdeɛ wɔyɛɛ kane no.’ 7Afei mobɛfiri mo atɛeɛ hɔ ntɛm so akɔfa kuropɔn no, ɛfiri sɛ, Awurade, mo Onyankopɔn de bɛma mo. 8Monto kuropɔn no mu ogya sɛdeɛ Awurade ahyɛ no. Monim deɛ ɛsɛ sɛ moyɛ.”
9Enti, wɔfirii hɔ anadwo no kɔtɛɛ Bet-El ne Ai atɔeɛ fam ntam. Nanso, Yosua deɛ, ɔkaa nnipa no mu wɔ wɔn atenaeɛ hɔ anadwo no.
10Adeɛ kyee anɔpahema no, Yosua nyanee nʼakodɔm maa wɔde wɔn ani kyerɛɛ Ai a Israel ntuanofoɔ ka wɔn ho. 11Wɔkɔbɔɔ atenaeɛ wɔ Ai atifi fam a bɔnhwa da wɔne kuropɔn no ntam. 12Anadwo no, Yosua somaa akodɔm mpem enum sɛ wɔnkɔtɛ Bet-El ne Ai ntam wɔ kuropɔn no atɔeɛ fam. 13Enti, ɔmaa akodɔm no mu fa kɛseɛ gyinaa kuropɔn no atifi fam a na atɛfoɔ no bi nso wɔ kuropɔn no atɔeɛ fam. Yosua ankasa deɛ, ɔtenaa bɔnhwa no mu anadwo no.
14Aihene hunuu sɛ Israelfoɔ no wɔ bɔnhwa no fa nohoa no, ntɛm so, ɔne nʼakodɔm nyinaa sɔree anɔpahema kɔtoaa Israelfoɔ no, to hyɛɛ wɔn so wɔ Araba. Nanso, na ɔnnim sɛ atɛfoɔ bi wɔ kuropɔn no akyi. 15Yosua ne ne Israel akodɔm no dwane kɔɔ ɛserɛ no so yɛɛ sɛdeɛ Aifoɔ no adi wɔn so, 16enti Aifoɔ no frɛɛ mmarima a wɔwɔ kuropɔn no mu no nyinaa ma wɔbɛtaa Israelfoɔ no. Ɛyɛɛ saa maa wɔn nyinaa firii kuropɔn no mu. 17Anka obi biara wɔ Ai anaa Bet-El a wankɔtaa Israelfoɔ, na wɔgyaa kuro no maa ano daa hɔ.
18Awurade ka kyerɛɛ Yosua sɛ, “Fa wo pea no kyerɛ Ai so, na mede kuropɔn no bɛma wo.” Enti, Yosua yɛɛ sɛdeɛ wɔhyɛɛ noɔ no. 19Yosua nyamaa atɛfoɔ no ara pɛ, wɔsɔree pankran bɔ wuraa kuropɔn no mu. Wɔfaa kuropɔn no na wɔtoo mu ogya.
20Aifoɔ no hwɛɛ wɔn akyi hunuu sɛ wisie kumɔnn aduru soro, na wɔannya baabi ankɔ, ɛfiri sɛ Israelfoɔ no a wɔdwane kɔɔ ɛserɛ so no danee wɔn ani taa wɔn. 21Ɛberɛ a Yosua ne Israelfoɔ a wɔaka no hunuu sɛ atɛfoɔ no afa kuropɔn no, na wisie ayɛ kumɔnn wɔ ewiem no, wɔdanee wɔn ho bɛto hyɛɛ Aifoɔ no so. 22Israelfoɔ a na wɔwɔ kuropɔn no mu firii akyire hyɛɛ aseɛ kunkumm atamfoɔ no. Enti Ai mmarima no dii nsensɛn mu na wɔn nyinaa wuwuiɛ. Anka obi biara. 23Ai ɔhene nko ara na wɔkyeree no anikann de no brɛɛ Yosua.
24Ɛberɛ a Israelfoɔ akodɔm kunkumm Ai mmarima a wɔpue firii kuropɔn no mu wieeɛ no, wɔsane kɔɔ kuropɔn no mu kɔkunkumm wɔn a wɔaka wɔ mu nyinaa. 25Enti ɛda no, wɔkunkumm nnipa a wɔwɔ Ai nyinaa; na wɔn ano si mpem dumienu. 26Yosua sɔɔ ne pea no mu saa ara kɔsii sɛ obiara a ɔte Ai no, wɔsɛee no pasaa. 27Anantwie ne agyapadeɛ a ɛwɔ kuropɔn no mu nko ara na wɔansɛe no; Israelfoɔ no ankasa faeɛ, sɛdeɛ Awurade hyɛɛ Yosua no.
28Enti, Ai bɛdanee mmubuiɛ esie ne asase bonini de bɛsi ɛnnɛ. 29Yosua sɛnee Ai ɔhene wɔ dua bi so gyaa no dua no so kɔsii anwummerɛ. Owia kɔtɔeɛ no, Israelfoɔ no yii amu no de no kɔtoo kuropɔn no ɛpono ano. Wɔhyɛɛ aboɔ esie wɔ ne so a ɛda so wɔ hɔ bɛsi ɛnnɛ.
Wɔhyɛ Awurade Apam No Mu Den
30Yosua sii afɔrebukyia maa Awurade, Israel Onyankopɔn, wɔ Ebal bepɔ so. 31Ɔdii nkyerɛkyerɛ a Mose a ɔyɛ Awurade ɔsomfoɔ atwerɛ wɔ Mmara Nwoma no mu sɛ, “Fa aboɔ a wɔntwaeɛ na wɔmfaa adwinnadeɛ nsensenee ho si afɔrebukyia ma me.” Na wɔbɔɔ ɔhyeɛ afɔdeɛ ne asomdwoeɛ afɔdeɛ maa Awurade wɔ afɔrebukyia no so. 32Na Yosua twerɛɛ Mose Mmara no guu afɔrebukyia no aboɔ no so wɔ ɛberɛ a na Israelfoɔ no rehwɛ no. 33Afei, Israelfoɔ nyinaa, ahɔhoɔ ne ɔmanfoɔ, ntuanofoɔ, adwumayɛfoɔ ne atemmufoɔ nyinaa, wɔkyɛɛ wɔn mu akuo mmienu. Ekuo baako gyinaa Gerisim bepɔ ayaase ɛnna ekuo baako nso gyinaa Ebal bepɔ ayaase. Akuo mmienu yi dii nhwɛanimu. Na Lewifoɔ asɔfoɔ a wɔso Awurade Apam Adaka no gyinaa wɔn mfimfini. Wɔyɛɛ yeinom nyinaa sɛdeɛ Awurade ɔsomfoɔ Mose nkyerɛkyerɛ a ɔnam so hyiraa Israelfoɔ no teɛ.
34Afei, Yosua kenkanee nhyira ne nnome nsɛm a Mose atwerɛ wɔ Mmara Nwoma no mu no kyerɛɛ wɔn. 35Asɛm biara a Mose ahyɛ no, Yosua kenkan kyerɛɛ ɔman mu no a mmaa, mmɔfra ne ahɔhoɔ a wɔne Israelfoɔ no teɛ no nso ka ho.


text:
ƐZUKOALƐDEƐ 61
Bɛambɔ Bɛ Ti Aze
Mɔɔ Belemgbunli Nɛbukadenɛza hanle ananze ne anwo ɛlalɛ ne wiele la anzi, ɔyɛle nvutuke ananze kpole bie. Ɔziele ye wɔ Dula azɛlɛ fɛɛnye ne azo, na ɔvɛlɛle menli titili mɔɔ wɔ maanle ne anu la dɔɔnwo yɛɛ Hyeedelake, Mihyake, nee Abɛdenɛgo kɛ bɛrayia ɛkɛ. Belemgbunli ne hanle ye ndinlizo kɛ: ‘Saa bɛte kɛ bɛlɛbɔ aweɛne ndendenle ne mɔ, getaa, nee fulutu ne mɔ a, awie biala ɛdu ɛdɔ ɛzonle nvutuke ananze ne! Awie biala mɔɔ yeambɔ ɔ ti aze la, bɛbado ye fonlomo mɔɔ ɛlɛsɔ la anu bɛayela ye.’ Asoo Hibulu mgbavolɛ nsa ne bɛabɔ bɛ ti aze amaa ananze ne, anzɛɛ bɛbazonle Gyihova angomekye?
Akee belemgbunli ne hanle kɛ bɛbɔ edwɛne ne. Awie biala bɔle ɔ ti aze zonlenle ananze ne, Hyeedelake, Mihyake nee Abɛdenɛgo ala a bɛanyɛ a. Awie mɔ nwunle bɛ yemɔti bɛhɔbɔle belemgbunli ne amaneɛ kɛ: ‘Zɔhane Hibulu mgbavolɛ nsa ne anzonle wɔ ananze ne.’ Nɛbukadenɛza maanle bɛhɔvɛlɛle bɛ bɛrale na ɔhanle kɛ: ‘Memaa bɛ adenle bieko kɛ bɛbɔ bɛ ti aze bɛzonle ananze ne. Saa bɛanyɛ a, mebavuandi bɛ meagua fonlomo ne anu. Nyamenle biala ɛnrɛhola ɛnrɛlie bɛ ɛnrɛvi me sa nu.’ Bɛbuale kɛ: ‘Mmamaa yɛ nwolɛ adenle bieko. Yɛ Nyamenle ne kola die yɛ. Saa yeanlie yɛ bɔbɔ a, yɛnrɛzonle ananze ne.’
Nɛbukadenɛza vale ɛya kpole. Ɔhanle ɔhilele ye menli ne kɛ: ‘Bɛzɔ fonlomo ne bɛmaa ɔlɔ kpole ɔdɛla dɛba ɛdeɛ ne fane nsuu!’ Akee ɔzele ye sogyama ne kɛ: ‘Bɛkyekye menli ɛhye mɔ na bɛvuandi bɛ bɛgua fonlomo ne anu!’ Kɛmɔ ɛnee fonlomo ne ɛlɔ kpole kpalɛ la ati, mɔɔ sogyama ne bikyele nwo la, bɛwule ɛkɛ ne ala. Ɛnee Hibulu mgbavolɛ nsa ne gua senle ne anu. Noko mɔɔ Nɛbukadenɛza ɛlɛnea nu la, ɔnwunle kɛ menli nna a akee luolua senle ne anu a, tɛ menli nsa ɔ. Ɛzulolɛ hanle ye na ɔbizale ye mgbanyima ne mɔ kɛ: ‘Tɛ menli nsa a yɛvuandinle bɛ yɛguale senle ne anu ɔ? Menwu menli nna, na mɔɔ tɔ zolɛ nna la zɔho anwumabɔvolɛ!’
Nɛbukadenɛza bikyele fonlomo ne na ɔdeanle nu kɛ: ‘Anwuma Anwuma Nyamenle ne sonvolɛma, bɛvinde bɛrɛla!’ Mɔɔ Hyeedelake, Mihyake, yɛɛ Abɛdenɛgo vi senle ne anu vindele rale mɔɔ ɛhwee anyɛ bɛ la, ɔyɛle awie biala azibɛnwo. Bɛ nwo nane, bɛ ti enrinli nee bɛ adɛladeɛ ne anyela, yɛɛ bɛ nwo ambɔnle esike bɔbɔ.
Nɛbukadenɛza hanle kɛ: ‘Hyeedelake, Mihyake, yɛɛ Abɛdenɛgo Nyamenle ne lɛ tumi kpole. Ɔzoanle ye anwumabɔvolɛ ɔmaanle ɔraliele bɛ. Nyamenle biala nee bɛ ɛdeɛ ne ɛnzɛ.’
Asoo wɔbɔ kpɔkɛ kɛ ɛbali nɔhalɛ wɔamaa Gyihova ɔnva nwo edwɛkɛ biala mɔɔ bazi la kɛ mɔɔ Hibulu mgbavolɛ nsa ne yɛle la ɔ?
“Gyihova wɔ Nyamenle ne angome a ɔwɔ kɛ ɛkoto ye a, na ɔ ngome ala a ɔwɔ kɛ ɛsonle ye a.”—Mateyu 4:10