text:
YAKONJECESYA
Ana Lisiku Lyakulamula Lili Cici?
ANA akusaganisya kuti Lisiku Lyakulamula liciŵa lyatuli? Ŵandu ŵajinji akusaganisya kuti mundu jwalijose cacijawulaga paujo pa citengu ca Mlungu. Pelepo Mlungu cacimlamulaga jwalijose pajikajika. Ŵane cacapa paladaiso jwakwinani, soni ŵane cacalamula kuti ajawule kumalo kucakalajeje kwangamala. Nambope, Baibulo jikusasala yakulekangana ni yeleyi pakwamba ya lisiku lyakulamula. Maloŵe ga Mlungu gakusalosya kuti lisiku lyeleli nganiliŵa lyakogoya, nambo lili lyakusangalasya, soni lyakuwucisya yindu kuti yiŵe cenene.
Pakwamba ya Lisiku Lyakulamula, ndumetume Yohane ŵasasile pa Ciunukuko 20:11, 12, kuti: “Naciweni citengu ceswela ni jwele jwakusatama pelepo. Cilambo capasi ni cakwinani yatisile pameso pakwe, mwakuti nganiyiwonekasoni. Nawenisoni ŵandu ŵawe, ŵacanandi ni ŵacakulungwa ali ajimi pameso pa citengu. Mabuku galiji gali gawugulidwe, kaneko buku jine jawugulidwesoni, buku ja ŵacijumi. Ŵandu ŵawe ŵalamulidwe malinga ni yiŵatesile, mpela muyalembedwele m’buku.” Ana Jwakulamula jwakumsala pelepa ali ŵani?
Yehofa Mlungu ali Jwakulamula jwamkulungwa jwa ŵandu. Nambope, jwalakwe asagwile mundu jwine kuti akamule masengo gakulamulaga. Pa lilemba lya Masengo 17:31, Paulo ŵasasile kuti Mlungu “ŵaŵicile cilepe lisiku litacilamula cilambo cosope capasi ni cilungamo kupitila mwa Mundu juŵamsagwile jula.” Jwakulamula jwamsagulweju ali Yesu Klistu juŵajimwice ku ŵawe. (Yohane 5:22) Sambano, ana Lisiku Lyakulamula licitanda cakaci, soni liciŵa lyelewu catuli?
Buku ja Ciunukuko jikusalosya kuti Lisiku Lyakulamula licitanda ngondo ja Alamagedo jili jimasile. Pandaŵiji cilambo ca Satana ciciŵa ali acijonasile. * (Ciunukuko 16:14, 16; 19:19–20:3) Pajicimala Alamagedo, Satana ni misimu jakusakala cacataŵa ni kwaponya m’lisimbo kwa yaka 1000. Mu ndaŵi jelejo, ŵa 144,000 cacilamulila “pampepe ni Klistu yaka 1000.” (Ciunukuko 14:1-3; 20:1-4; Aloma 8:17) M’yoyo Lisiku Lyakulamula nganiliŵa lya yakutendekwa ya lisiku limo, mpelaga kutyocela kundaŵi mpaka ligulo basi. Lili lya yaka 1000.
Mu yaka 1000 yeleyi, Yesu Klistu “tacilamula ŵandu wosope ŵacijumi ni ŵawe ŵakwe.” (2 Timoteo 4:1) “Ŵandu wosope ŵacijumi” taciŵa “likuga lya ŵandu ŵangaŵalanjika” ŵacacikulupuka pa Alamagedo. (Ciunukuko 7:9-17) Ndumetume Yohane ŵawenisoni “ŵandu ŵawe . . . ali ajimi pameso pa citengu” cakulamula. Mpela mwaŵaŵecetele Yesu, “ŵawile wosope tacigapikana maloŵe gakwe [ga Klistu] ni tacikopoka m’malembe [“gacikumbucilo,” NW],” mwakwajimusya ku ŵawe. (Yohane 5:28, 29; Masengo 24:15) Nambo ana ŵandu wosope tacalamula pakujigalila cici?
Mwakamulana ni mesomkulola ga Yohane, “mabuku galiji gali gawugulidwe,” kaneko “ŵandu ŵawe ŵalamulidwe malinga ni yiŵatesile, mpela muyalembedwele m’buku.” Ana gelega gali mabuku gaŵalembile yaŵatendaga ŵandu kalakala? Iyayi, kulamulaku ngasikujigalila yaŵatendaga ŵanduwo mkanawe. Ana yeleyi tukuyimanyilila catuli? Baibulo jikusasala kuti: “Naga mundu awile, nikuti jwalakwejo agopoledwe ku macili ga ulemwa.” (Aloma 6:7) Ŵacacijimuka kuŵawe caciŵa kuti Mlungu ŵakululucile yakulemwa yawo. M’yoyo, mabuku gagaliji gamawugulidwega gakwimila malamusi gane ga Mlungu. Kuti ŵandu ŵacacikulupuka pa Alamagedo, soni ŵacacijimuka kuŵawe catame ni umi kwangamala, akusosekwa kuti capikanileje malamusi ga Mlungu. Malamusi gelega gakupwatikapo cilicose cacacisala Yehofa mkati mwa yaka 1000. Yeleyi yikugopolela kuti ŵandu cacalamula mwakamulana ni yacacitendaga mkati mwa Lisiku Lyakulamula.
Mkati mwa Lisiku Lyakulamula ŵandu ŵajinji ŵanganalijiganyeje yakusaka ya Mlungu, cacikola upile wakulijiganya ni kutendaga yakamulana ni yacacilijiganyayo. Yeleyi yikulosya kuti kuciŵa masengo gamakulungwa gakwiganya ŵandu. Kusala yisyene, “ŵandu ŵacacitamaga m’cilambomo cacilijiganya cilungamo.” (Yesaya 26:9) Nambope, ngaŵaga kuti wosope cacitendaga yakamulana ni yakusaka ya Mlungu. Lilemba lya Yesaya 26:10 likusati: “Ŵakulemwa atamose ŵalosye kwanonyela mtima, ngasalijiganyakose cilungamo. M’cilambo ca ŵandu ŵagoloka ngasatenda yindu mwacilungamo, soni ngasawuwona ukulu wa Yehofa.” Ŵandu ŵakusakalaŵa cacawulaga mkati mwa Lisiku Lyakulamula.
Pambesi pa Lisiku Lyakulamula ŵandu ŵakulupicika caciŵa ŵamnama. Pandaŵiji ŵandu ŵacacikulupukaŵa caciŵa kuti ayikene pakuŵa wamnama, mpela muŵasacilaga Mlungu pandanda. (1 Akolinto 15:24-28) Kaneko Satana cacimgopola ku ukayidi wakwe ni kumkunda kuti ŵalinje ŵandu kakumalisya. (Ciunukuko 20:3, 7-10) Ŵangasakunda kuti Satana ŵasepusye caciŵa ŵakusengwa ni kwanilicikwa kwa cilanga ca m’Baibulo cakuti “Ŵakulungama cacipocela cilambo capasi. Ni cacitamaga mwelemo kwandaŵi josope.” (Salimo 37:29) Kusala yisyene, Lisiku Lyakulamula liciŵa lyambone mnope kwa ŵandu ŵakulupicika!
^ ndime 2 Pakwamba ya Alamagedo, alole buku jacisungu jakuti Insight on the Scriptures, Volume 1, pa mapeji 594 mpaka 595, soni mapeji 1037 mpaka 1038, Soni m’buku ja Ciceŵa jakuti, Lambirani Mulungu Woona Yekha mtwe 20. Ŵakuwandisya mabukuga ali ŵa Mboni sya Yehofa.


c: text/html

text:
FUNDU ZAKUKUMALIYA
Uneneska Wakukwaskana ndi Ada Mwana ndi Mzimu Utuŵa
ŴANTHU anandi agomezga kuti kwe achiuta atatu mwa Chiuta yumoza, Chiuta Dada, Chiuta Mwana ndi Chiuta Mzimu. Yiwu akamba kuti ŵanthu atatu yaŵa mbakuyanana, wosi mbanthazizosi ndipuso alivi chiyambi. Malinga ndi chisambizu ichi, Ada ndi Chiuta, Mwana ndi Chiuta, ndipuso Mzimu Utuŵa ndi Chiuta, kweni akamba kuti kwe Chiuta yumoza pe.
Kweni ŵanthu anandi wo agomezga kuti kwe achiuta atatu mwaku Chiuta yumoza, azomerezga kuti angachikonkhoska cha chisambizu ichi. Chinanga wuli ve viyo, yiwu agomezga mbwenu kuti chisambizu ichi ncha m’Bayibolo. Uneneska ngwakuti Bayibolo likambapu cha kuti kwe “Chiuta Dada, Chiuta Mwana ndi Chiuta Mzimu.” Kweni kumbi fundu yakuti kwe Achiuta Atatu yisanirika m’Bayibolo? Kuti timuki fumbu ili tiyeni tiwoni lemba lo ŵanthu wo agomezga chisambizu ichi atanja kugwiriskiya nchitu.
“MAZU YO WENGA CHIUTA”
Lemba la Yohane 1:1, likamba kuti: “Mu mtendeku mwenga Mazu, ndipu Mazu yo wenga kwaku Chiuta, ndi Mazu yo wenga Chiuta.” (King James Version) Pavuli paki mu chaputala chenichi, wakutumika Yohane wangulongo umampha kuti “Mazu yo” ndi Yesu. (Yohane 1:14) Kweni pakuti Mazu yo wadanika kuti Chiuta, ŵanthu anyaki akamba kuti Mwana ndi Ada atenere kuja chigaŵa chaku Chiuta yumoza.
Kumbukani kuti chigaŵa ichi cha Bayibolo pakwamba chingulembeka mu Chigiriki. Pavuli paki, wo afwatuliyanga Bayibolo angufwatuliya mazu nga Chigiriki yanga mu vinenedu vinyaki. Kweni akufwatuliya Bayibolo anandi agwiriskiyanga cha nchitu mazu ngakuti “Mazu yo wenga Chiuta.” Chifukwa wuli? Akufwatuliya yaŵa angukamba kuti mazu ngakuti “Mazu yo wenga Chiuta,” ngatenere kufwatulirika mwakupambana chifukwa chakuti aziŵanga Chigiriki cho chingulembeka m’Bayibolo. Kumbi akhumbikanga kungafwatuliya wuli? Awonani vakuyeruzgiyapu ivi: “Mazu yo wenga chiuta.” (The New Testament in an Improved Version) “Mazu yo wenga ndi Chiuta ndipu wenga wakuyanana nayu.” (The Translator’s New Testament) Mwakulingana ndi ma Bayibolo yanga, tawona kuti Mazu uyu kuti wenga Chiuta cha.* Kweni chifukwa chakuti we ndi udindu wapachanya pa vakulengeka vaku Yehova vosi Mazu uyu wadanika kuti “chiuta.” Yapa mazu ngakuti “chiuta” ngang’anamuwa kuti “wanthazi.”
ZIŴANI VINANDI PA NKHANI IYI
Ŵanthu anandi atichiziŵa cha Chigiriki cha m’Bayibolo. Mwaviyo kumbi mungaziŵa wuli vo wakutumika Yohane wang’anamuwanga? Ŵanaŵaniyani chakuyeruzgiyapu ichi: Msambizi wasambiza ŵana asukulu nkhani yinyaki. Pavuli paki ŵana asukulu awoneka kuti ŵavwa mwakupambanapambana nkhani yo asambira. Kumbi yiwu angayimaliska wuli nkhani yeniyi? Atenere kufumba msambizi wawu kuti waŵakonkhoske so vinandi. Tikayika cha kuti kusambira fundu zinandi kuŵawovyengi kuvwisisa umampha ukongwa nkhani yo. Mwakuyana waka, kuti muvwisi vo lemba la Yohane 1:1 ling’anamuwa, mutenere kuwona fundu zinyaki so zakukwaskana ndi udindu waku Yesu mu Uthenga Wamampha waku Yohane. Kusambira fundu zinyaki so pa nkhani iyi kukuwovyeningi kuti muziŵi uneneska.
Mwakuyeruzgiyapu, wonani vo Yohane wangulemba so mu chaputala 1 vesi 18, iyu wanguti: “Palivi yumoza yo kali kosi wakumuwonapu Chiuta [Wanthazizosi].” Kweni ŵanthu akumuwona Yesu yo ndi Mwana chifukwa Yohane wangulemba kuti: “Mazu yo [Yesu] wanguŵa munthu, ndipu wajanga mwaku isi…ndipu tinguthoŵa unkhankhu waki.” (Yohane 1:14) Sonu Mwana mwenuyu wangaja wuli chigaŵa chaku Chiuta Wanthazizosi? Yohane wangukamba so kuti “Mazu yo wenga kwaku Chiuta.” Kumbi vingachitika wuli kuti munthu waje ndi munthu munyaki panyengu yeniyo pe ndi kuja munthu mweniyo wenayu? Kweniso mwakuyana ndi vo ve pa Yohane 17:3, Yesu wangukamba mwakuvwika umampha kuti pe mphambanu pakati paku iyu ndi Awiski akuchanya. Iyu wadana Awiski kuti “Chiuta yija muneneska.” Ndipuso chakukumaliya kwa Uthenga waki Wamampha, Yohane wangumaliza ndi mazu ngakuti: “Venivi valembeka, alinga kuti muvwani kuti Yesu ndiyu Khristu, Mwana waku Chiuta.” (Yohane 20:31) Wonani kuti Yesu wadanika Chiuta cha kweni Mwana waku Chiuta. Fundu zinyaki so zo zisanirika mu Uthenga Wamampha waku Yohane zilongo mo titenere kuvwiya lemba la Yohane 1:1. Yesu yo ndi Mazu, ndi “chiuta” wakwamba ndi “c” mumana, chifukwa chakuti we ndi udindu wapachanya, kweni ngwakuyanana ndi Chiuta Wanthazizosi cha.
SIMIKIZGIYANI MAUKABONI NGA NKHANI IYI
Kumbukani so chakuyeruzgiyapu cha msambizi ndi ŵana asukulu. Ŵanaŵaniyani kuti ŵana a sukulu anyaki avwana mbwenu cha chinanga kuti msambizi waŵakonkhoske so fundu zinyaki. Kumbi angachita wuli? Angachifumba so ku musambizi munyaki kuti waŵakonkhoske so nkhani yeniyo. Asani vo wakonkhoska msambizi wachiŵi viyanana ndi vo msambizi wakwamba wakonkhoska, viwovyengi ŵana anandi kuti avwani. Mwakuyana waka, asani muvwisa cha vo wakulemba Bayibolo Yohane wang’anamuwanga vakukwaskana ndi ubali waku Yesu ndi Chiuta Wanthazizosi, mutenere kuŵerenga fundu zinyaki m’Malemba nganyaki. Mwakuyeruzgiyapu, wonani vo wakulemba Mateyu. Pakukamba za umari wa mgonezu wa vinthu wunu, Iyu wanguko mazu ngo Yesu wangukamba kuti: “Kweni va zuŵa lo ndi ora laki palivi yumoza waziŵa, chingana mbangelu ŵa kuchanya, chingana ndi Mwana yo, kweni Ada pe ŵija.” (Mateyu 24:36) Kumbi mazu yanga ngasimikizgiya wuli kuti Yesu ndi Chiuta Wanthazizosi cha?
Yesu wangukamba kuti Ada aziŵa vinandi kuruska Mwana. Asani Yesu wenga chigaŵa chaku Chiuta Wanthazizosi, mphanyi waziŵa vosi vo Ada aziŵa. Mwaviyo Ada ndi Mwana mbakuyanana cha. Kweni anyaki angakamba kuti ‘Yesu we ndi vigaŵa viŵi. Yapa walongolonga nge munthu.’ Kweni chinanga kuti ivi venga viyo, nanga mzimu utuŵa nchinthu wuli? Asani kuti we chigaŵa chaku Chiuta yo ndi Ada, nchifukwa wuli Yesu wanguleka kukamba kuti mzimu uziŵa vosi vo Ada aziŵa?
Asani mulutirizgengi kusambira Bayibolo muziŵengi malemba nganandi nga m’Bayibolo ngo ngakonkhoska nkhani yeniyi. Malemba yanga ngasimikizgiya uneneska wakukwaskana ndi Ada, Mwana, ndi mzimu utuŵa.—Sumu 90:2; Machitidu 7:55; Ŵakolose 1:15.
* Kuti muvwi vinandi vakukwaskana ndi Yohane 1:1, wonani Nsanja ya Olonda ya November 1, 2008, mapeji 24-25, yakupharazgika ndi Akaboni aku Yehova.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kasi Ŵakaboni ŵa Yehova Ŵakumugomezga Yesu?
Enya. Yesu tikumugomezga, ndipo iyo wakati: “
Ine ndine nthowa na unenesko na umoyo. Palije uyo wakwiza ku Ŵadada kweni kwizira mwa ine.” (Yohane 14:6) Tikugomezga kuti Yesu wakiza pa charu chapasi kufuma kuchanya ndipo wakapeleka umoyo wake kuti watiwombore. (Mateyu 20:28) Chifukwa chakuti wakafwa na kuwuka, awo ŵakumugomezga ŵazamusanga umoyo wamuyirayira. (Yohane 3:16) Kweniso tikugomezga kuti pasono Yesu ni Themba la Ufumu wa Chiuta kuchanya, ndipo sonosono apa wizenge na mtende pa charu chose chapasi. (Uvumbuzi 11:15) Ndipouli, Yesu wakati: “
Ŵadada mbakuru kuluska ine.” (Yohane 14:28) Lekani Yesu tikumusopa yayi, chifukwa ni Chiuta Wankhongozose yayi.


text:
Joyce Banda
Mama Joyce Hilda nyaMtila Banda wakaba wachibili kwa mulongozgi wa chalo cha Malaŵi kuyambila mu mwezi wa May mu chaka cha 2009 mpaka pa 5 epurelo 2012 apo wakafwila mulongozgi wa chalo cha Malaŵi, Bingu wa Mutharika.
Mama Joyce Banda wakawako pa 12 epurelo 1950 mu muzi wa Malemia mu boma la Zomba mu chalo cha Malaŵi. Mama uyu wakazgoka mulongozgi wa chalo cha Malaŵi wati wafwa mulongozgi wa chalo ichi Bingu wa Mutharika kweni wakakhazikiskika pa ulongozgi wati walapa pa 7 epurelo 2012. Mama Joyce Banda wakatengwa kwa Roy Kachale uyo wali nayo bana batatu mpaka mu chaka cha 1981 apo nthengwa yikamalila na Kachale. Sono mama uyu ni muwoli wa uyo wakaba mulala wa mphala yikulu ya chalo cha Malaŵi yakuchemeka Supreme Court of Appeal, badada Richard Banda.
Mama Joyce Banda wakatondeka pa visankho vya mulamulili wa Malaŵi mu May 2014.


text:
FUNDU ZAKUKUMALIYA
Chifukwa cho Akhristu Auneneska Aleke Kugwiriskiya Nchitu Mphinjika Pakusopa
ŴANTHU anandi atanja mphinjika ndipuso atiyiwona kuti njakuzirwa ukongwa. Buku linyaki likamba kuti: “mphinjika nchisimikizgu cha chisopa cha Chikhristu.” (The Encyclopædia Britannica) Kweni Akhristu auneneska agwiriskiya nchitu mphinjika cha pakusopa. Chifukwa wuli?
Chifukwa chakuzirwa ukongwa nchakuti Yesu Khristu wakufwiya pa mphinjika cha. Mazu Ngachigiriki ngo atingang’anamuliya kuti “mphinjika” ngakuti stau ros’. Mazu yanga ngang’anamuwa “chimiti chakunyoroka.” Bayibolo linyaki likamba kuti: “Mazu ngakuti [stau·ros′] ngang’anamuwa vimiti viŵi vakupinjika cha…Muchipanganu Chasonu cha Chigiriki palivi peposi po pakulembeka za vimiti viŵi vakupinjikika.”—The Companion Bible
M’malemba nganandi, Akulemba Bayibolo akugwiriskiya nchitu mazu nganyaki pakukamba chinthu cho Yesu wangufwiyapu. Yiwu akugwiriskiya nchitu mazu Ngachigiriki ngakuti xy′lon. (Machitidu 5:30; 10:39; Ŵagalatia 3:13; 1 Petro 2:24) Mazu yanga ngang’anamuwa “thabwa,” “nthonga” pamwenga “chimiti.”
Pakukonkhoska chifukwa cho kanandi kali agwiriskiyanga nchitu chimiti chimoza pakupayika ŵanthu, buku linyaki lo likulembeka ndi Hermann Fulda likamba kuti: “Vimiti vasanirikanga peposi cha pamalu ngo ngangusankhika kubayiyapu ŵanthu. Mwaviyo ajinthanga pasi chimiti chimoza. Pa chimiti chenichi ndipu ŵanthu wosi akuswa marangu aŵapayikanga, manja angakhomiyanga pamoza kuchanya ndipuso marundi angamanganga pamwenga kungakhoma pamoza.”—Mphinjika ndi Kupayikika.
Kweni ukaboni ukuru ukongwa pa maukaboni ngosi yanga, usanirika mu Mazu ngaku Chiuta. Wakutumika Paulo wangukamba kuti: “Khristu watiwombo ifwe kuthembu lachilangulu cho, pakuŵa wakutembeka pachifukwa chidu; chifukwa kwalembeka: ‘Ngwakutembeka yosi yo ngwakupayikika pa muti.’” (Ŵagalatia 3:13) Pa lemba ili, Paulo wanguko mazu nga lemba la Marangu 21:22, 23, lo likamba va mphinjika cha kweni va chimiti chimoza. Chifukwa chakuti ŵanthu wo abayikanga mwa nthowa iyi ŵenga ‘akutembeka,’ kungaŵa kuŵavi zeru kuti Akhristu aŵikengi mu nyumba zawu vithuzi vakulongo kuti Yesu wapayikika.
Palivi ukaboni wewosi wakulongo kuti pati papita vyaka 300 Khristu wati wafwa, Akhristu agwiriskiyanga nchitu mphinjika pakusopa. Muvyaka va m’ma 300 C.E., Constantine yo wenga Mura wa chisopa chaboza wangusere Chikhristu champatuku ndi kwamba kugwiriskiya nchitu mphinjika. Kwali vilatu vaku Constantine venga vakuti wuli, mphinjika yikwaskana cha ndi Yesu Khristu. Mphinjika yikwambiya ku chisopa chaboza. Buku la New Catholic Encyclopedia lizomerezga kuti: “Ŵanthu wo ŵengaku Chikhristu chechendayambi ndipuso wo ŵenga Akhristu cha ndiwu agwiriskiyanga nchitu mphinjika.” Mawupu ngakupambanapambana ngakamba kuti kusopa mphinjika kukoliyana ndi kusopa vinthu vachilengedu ndipuso midawuku ya va ureŵi ya visopa vaboza.
Kumbi nchifukwa wuli ŵanthu alutirizganga kugwiriskiya nchitu mphinjika? Chenga chifukwa chakuti akopi ŵanthu wo ŵenga Akhristu cha kuti ayambi “Chikhristu.” Kweni Bayibolo likanizga kugwiriskiya nchitu chinthu chechosi cho chikwambiya kuchisopa chaboza. (2 Ŵakorinte 6:14-18) Malemba ngakanizga so kusopa angoza amtundu wewosi. (Chituwa 20:4, 5; 1 Ŵakorinte 10:14) Mwaviyo, Akhristu auneneska ŵe ndi vifukwa vamampha vakuleke kugwiriskiya nchitu mphinjika pakusopa.*
* Kuti muvwi vinandi vakukwaskana ndi mphinjika, wonani buku la Chichewa la Kukambitsirana za m’Malemba mapeji 302 mpaka 306 lakupharazgika ndi Akaboni aku Yehova.


text:
Chifukwa Wuli Ŵakaboni ŵa Yehova Ŵakupharazga Nyumba na Nyumba?
Yesu wakaphalira ŵasambiri ŵake kuti ‘
ŵakazgore ŵanthu ŵa mitundu yose kuŵa ŵasambiri.’ (Mateyu 28:19, 20) Apo wakatumanga ŵasambiri ŵake, Yesu wakati ŵakapharazge ku nyumba za ŵanthu. (Mateyu 10:7, 11-13) Yesu wakati wafwa, Ŵakhristu ŵakwambilira ŵakalutilira kuthandazga uthenga “
pakweru na ku nyumba na nyumba.” (Milimo 5:42; 20:20) Tikulondezga Ŵakhristu ŵakwambilira, ndipo tikuwona kuti kuluta ku nyumba na nyumba ni nthowa yiwemi yakupharazgira ŵanthu.


text:
Mdauko (history) wa baTumbuka, baNgoni, baTonga, baNgonde na mafuko yanyakhe ya kumpoto kwa MalaŵiEdit
Mudauko wa baTumbuka
Bena Luhanga, Mkandawire na ba mitundu yinyakhe ndibo bene chalo cha Nkhamanga. Bina Gondwe mbalendo ku Nkhamanga, bakafumira ku Tanzania.
Mudauko wa ba Ngoni
Fuko la baNgoni likafumila ku mwela kwa Africa. Banthu aba mbamoza na baZulu ba ku South Africa ndipo bakiza madela gha ku Malaŵi ku mayambiliro gha vyaka vya mu ma 1800. Ba Ngoni aba bakachimbila muwuso wa nkhaza wa fumu yabo ya maZulu, Shaka Zulu. Mukwenda kwabo bakazgolanga bazga banthu abo bakabasanganga mu nthowa ngati mbaKalanga abo bakabatola cha kumpoto kwa chalo cha Botswana na kumanjiliro gha dazi gha chalo cha Zimbabwe.
Mu Malaŵi, baNgoni bakukhala mu maboma gha Mzimba, Mchinji, Dowa na Ntcheu/Dedza. BaNgoni abo bakuyoboya chiNgoni lero mbachoko chomene chifukwa bali kutola viyowoyelo vya banthu awo bakabasanga mumalo yose ayo bakukhala. BaNgoni ba ku Mzimba bakuyoboya chiTumbuka nanga uli mumalo ghanyakhe ngati kwaMpherembe bachali kuyoboya chiNgoni. Chomene-chomene chiwoboyelo chili kusintha chifukwa cha kunjililana kwa zinthengwa pakati pa mitundu yinandi, kusazgirapo pa upusu pakuyowoya kwa viyowoyelo vinyakhe. BaNgoni ba ku Mchinji bakuyowoya chiCheŵa na ChiSenga ndipo ba Ku Ntcheu/Dedza nawo bakuyowoya chiCheŵa.
Mudauko wa BaTonga
Malo agha ghakulindizga imwe kuti mulembepo!


text:
YAKONJECESYA
Ana Tutendeje Nawo Yindimba Yacikusa?
YINDIMBA yakumanyika mnope ya dini, soni yindimba yine yakusatendaga ŵandu m’yilambo yejinji moŵa agano, yangatyocela m’Baibulo. Sambano, ana yindimba yeleyi yatandite catuli? Naga akusawungunya ngani m’mabuku, cacimanyilila yagakusasala mabuku gane pakwamba ya yindimba yakumanyika mnope kumangwawoko. Kwende tulole yine mwa yindimba yeleyi.
Isitala (Páscoa). Buku jine jikusasala kuti: “M’Malangano ga Sambano pangali palipose pakusalosya kuti ŵandu ŵatendaga cindimba ca Isitala.” (The Encyclopædia Britannica) Ana Isitala jatandite wuli? Jatyocele kukulambila kwacikusa. Atamose kuti ŵandu akusaŵeceta kuti palisikuli akusakumbucila kwimuka kwa Yesu, nambo yakusatendaga pandaŵi ja Isitala ngaŵa ya Ciklistu. Mwambone, pakwamba ya “Acikalunga ŵa Isitala,” buku jine jatite: “Kalunga jili cimanyilo cacikusa cakulosya kuti mundu mpaka aŵelece.”
Valentine. Buku jine jikusati: “Valentine jikusatendekwa pa lisiku lya cindimba ca Aklistu ŵaŵili ŵaŵamanyikwaga ni lina lyakuti Valentine ŵaŵaliji ŵakulipeleka mnope pa dini jawo. Nambo misyungu jajikusatendekwa palisikuli komboleka kuti jatyocele ku cindimba ca Aloma cakolanjikwa Lupercalia. Cindimbaci catendekwaga pa February 15 caka cilicose. Cindimbaci catendekwaga pakusaka kucimbicisya milungu jiŵili, Juno, mlungu jwamkongwe jwa Ciloma jwakulolela acakongwe ni ulombela, soni Pan, mlungu jwa yakupanganyikwa.”
Yindimba yine. Yili yangakomboleka kusala yakwamba yindimba yosope yayikusatendekwa pacilambopa. Yehofa jwangajiticisya yindimba yayikusacimbicisya ŵandu kapena yiwanja ya ŵandu. (Yeremiya 17:5-7; Masengo 10:25, 26) Tukaliŵalilasoni kuti ndandilo ja yindimba ya dini mpaka jilosye naga Mlungu akusasangalala nayo kapena iyayi. (Yesaya 52:11; Ciunukuko 18:4) Malamusi ga m’Baibulo gagali mu Mtwe 16 wa buku ajino mpaka gakamucisye kumanyilila mwakusayiwonela Mlungu yindimba yine yangakwayana ni dini.


text:
NCHITU YIDU YAKUPHARAZGA
Kugwiriskiya Nchitu JW.ORG Pakupharazga Uthenga wa M’Bayibolo
Akaboni aku Yehova, ŵana ndi ŵara atanja kugwiriskiya nchitu webusayiti yawu yakunozgeka so kuti apharazgiyi ŵanthu anandi uthenga wamampha wa Ufumu waku Chiuta.
MAUNGANU NGAKULUNGAKULU
Kachigaŵa ka Vidiyo: Maunganu Ngapachaka nga Akaboni aku Yehova
Ziŵani chifukwa cho ŵanthu anandi asanirikiya pa unganu wenuwu.
MAFUMBU NGO ŴANTHU AFUMBA KAŴIKAŴI
Kachigaŵa ka Vidiyo: Nchitu Yakupharazga Pacharu Chosi ya Akaboni aku Yehova
Ziŵani chifukwa cho amaliya maola ngandi kugwira nchitu yeniyi m’vineneru vakupambanapambana.


text:
FUNDU ZAKUKUMALIYA
Kuziŵa “Babiloni Mukuru”
BUKU la Chivumbuzi le ndi mazu ngo ngamiya vinthu vinyaki. (Chivumbuzi 1:1) Mwakuyeruzgiyapu, lizumbuwa munthukazi munyaki ndi zina lo lingulembeka pa chisku chaki lakuti ‘Babiloni Mukuru.’ Munthukazi uyu wakambika kuti waja pa “mizinda ndi mitundu.” (Chivumbuzi 17:1, 5, 15) Pakuti palivi munthukazi chayiyu yo wangachita ivi, Babiloni Mukuru watenere kuti wamiya chinthu chinyaki. Nanga kumbi munthukazi mureŵi uyu wamiyanji?
Pa lemba la Chivumbuzi 17:18, munthukazi mwenuyu wazumbulika kuti ndi “msumba ukuru wo, weniwo we ndi muwusu pa ŵakaronga ŵa charu chapasi.” Mazu ngakuti “msumba,” ngamiya gulu la ŵanthu lo lawunganiskika pamoza. Pakuti “msumba ukuru” ndiwu ulongozga “ŵakaronga ŵa charu,” munthukazi yo wadanika kuti Babiloni Mukuru watenere kuja gulu la ŵanthu lo le ndi mazaza ndipuso lisanirika mu vyaru vakupambanapambana. Ndichu chifukwa chaki udanika kuti ufumu wa pacharu chosi. Kumbi ndi ufumu wa mtundu wuli? Ufumu uwu ngwachisopa. Wonani mo nkhani zinyaki za m’buku la Chivumbuzi zititiwovye kusaniya fundu izi.
Ufumu ungachitika ndi andali, amalonda pamwenga so achisopa. Munthukazi yo wadanika kuti Babiloni Mukuru ndi ufumu wandali cha chifukwa chakuti Mazu ngaku Chiuta ngakamba kuti “ŵakaronga ŵa charu,” pamwenga kuti magulu nga ndali nga charu ichi, “ŵareŵana nayu.” Urewi waki, umiya kukolerana ndi mafumu nga charu ichi, ndichu chifukwa chaki wadanika kuti“munthukazi mureŵi mukuru.”—Chivumbuzi 17:1, 2; Yakobe 4:4.
Babiloni Mukuru wangaja wamalonda mukuru cha, chifukwa chakuti “ŵamaronda ŵa pasi,” wo amiya akuchita maronda, azakumuliya pa nyengu yo wazamuparanyikiya. Mafumu kweni so amaronda akonkhoskeka kuti alereska Babiloni Mukuru ŵama “kutari.” (Chivumbuzi 18:3, 9, 10, 15-17) Mwaviyo, nchakuvwika kukamba kuti Babiloni Mukuru, ndi ufumu wa ndali pamwenga wamalonda cha, kweni wachisopa.
Fundu yakuti Babiloni Mukuru wamiya chisopa, yisimikizgirika ndi mazu ngo walandizgiya mitundu yosi mwakugwiriskiya nchitu ‘vakuchita vaki va mizimu.’ (Chivumbuzi 18:23) Chifukwa chakuti vakuchitika vosi va mizimu vituliya ku viŵanda, nchambula kuziziswa kuti Bayibolo lidana Babiloni Mukuru kuti ndi ‘malu ngakujamu ŵademone.’ (Chivumbuzi 18:2; Marangu 18:10-12) Ufumu uwu ukambika kuti umikana ukongwa ndi chisopa chauneneska, ndipu utombozga “ŵamchimi” ndipuso “ŵakupaturika.” (Chivumbuzi 18:24) Babiloni Mukuru uyu watinkha ukongwa chisopa chauneneska mwakuti watombozga mwankhazga ndipuso chinanga nkhubaya “ŵakaboni ŵaku Yesu.” (Chivumbuzi 17:6) Ndichu chifukwa chaki munthukazi uyu, yo wadanika kuti Babiloni Mukuru wamiya nadi ufumu wapacharu chosi wachisopa chaboza, vo visazgapu visopa vosi vo vimikana ndi Yehova Chiuta.


text:
CIPATURO 3
Kasi Khumbo la Ciuta Kulazga ku Caru Capasi Ndakuti Wuli?
Cifukwa wuli Ciuta wakalenga ŵanthu?
Kasi Ciuta wasuskika wuli?
Kasi umoyo uzamuŵa wuli pa caru capasi kunthazi?
KHUMBO la Ciuta kulazga ku caru capasi ndakukondweska nadi. Yehova wakukhumba kuti caru cizure na ŵanthu ŵacimwemwe ndiposo ŵa umoyo uwemi. Baibolo likuyowoya kuti “Ciuta wakapanda munda mu Edeni” ndipo ‘wakamezga…makuni ghose agho ghakaŵa ghawemi mu maso pa kughalaŵiska, na ghakwenelera kurya.’ Wati walenga mwanalume na mwanakazi wakwamba, Adamu na Heva, Ciuta wakaŵaŵika mu cikaya cakutowa comene, ndipo wakaŵaphalira kuti: “Babanani, mwandane, muzuzge caru, mucithereske.” (Genesis 1:28; 2:8, 9, 15) Mwantheura, khumbo la Ciuta likaŵa lakuti ŵanthu ŵababe ŵana, ŵasanuzge cikaya cawo ca paradiso na kupwelelera vinyama.
2 Kasi mukughanaghana kuti khumbo la Yehova Ciuta lakuti ŵanthu ŵakhalenge mu paradiso lifiskikenge? Ciuta wakuti; “ndayowoya ndipo ndicifiske.” (Yesaya 46:9-11; 55:11) Enya, Ciuta wacitenge nadi vinthu ivyo wayowoya! Iye wakuti “wakawumba caru na kucicita; kuti wakacilenga waka cara,” kweni “wakaciwumba kuti ciŵenge cakukhalamo.” (Yesaya 45:18) Kasi mbanthu ŵa mtundu wuli awo Ciuta wakakhumba kuti ŵakhalenge pa caru capasi? Ndipo kwa utali wuli? Baibolo likuzgora kuti: “Ŵakunyoroka ŵamkuhara caru na kukhala mwenemumo kwandanda.”—Salmo 37:29; Civumbuzi 21:3, 4.
3 Mbunenesko kuti ivi vindambe kucitika. Pa nyengo yasono ŵanthu ŵakulwara na kufwa, nanga kungaŵa kutimbana na kukomana. Cinthu cinyake cili kubudika. Ndipouli, Ciuta wakakhumbanga yayi kuti caru capasi ciŵe nga ni umo ciliri lero! Nchivici ico cikacitika kuti caru capasi ciŵe nthena? Cifukwa wuli khumbo la Ciuta lindafiskike? Palije buku lakulembeka na ŵanthu ilo lingalongosora, cifukwa masuzgo ghakambira kucanya.
UKO MULWANI WAKAFUMA
4 Buku lakwamba la mu Baibolo likuyowoya za munthu uyo wakasuska Ciuta m’munda wa Edeni. Wakumanyikwa kuŵa “njoka,” kweni wakaŵa njoka yanadi yayi. Mu buku laumaliro la mu Baibolo, wakumanyikwa na zina kuti “Musesi na Satana uyo wakupusika caru cose capasi.” Wakucemekaso kuti “njoka ya ciyamwaka.” (Genesis 3:1; Civumbuzi 12:9) Mungelo wankhongono uyu, panji cilengiwa cauzimu ici, cikayowoya na Heva kwizira mu njoka, nga ni umo munthu waluso wangapangira cidoli, ndipo para wakuyowoya, viŵe nga nchidoli ico wapanga cikuyowoya. Mwambura kukayika, munthu wauzimu uyu wakaŵapo apo Ciuta wakalenganga caru kuti ŵanthu ŵakhalemo.—Job 38:4, 7.
5 Cifukwa cakuti vinthu vyose ivyo Yehova wakalenga ni viwemi, ipo ni njani uyo wakalenga “Dyabulosi,” uyo wakumanyikwaso na zina lakuti “Satana”? Kuyowoya mwakudumura, yumoza wa ŵana ŵauzimu ŵankhongono ŵa Ciuta wakajipanga yekha kuŵa Dyabulosi. Kasi cikacitika wuli? Tikumanya kuti nanga ni lero, munthu wankharo yiwemi ndiposo wakugomezgeka wangasintha na kuŵa munkhungu. Mwauli? Wangamba kughanaghana vinthu viheni. Usange wakulutilira kughanaghana vinthu ivi, khumbo lakucita uheni likukura mu mtima mwake. Pamanyuma pake, usange mupata wasangika, wangacita viheni ivyo waghanaghananga.—Yakobe 1:13-15.
6 Ivi ndivyo Satana Dyabulosi wakacita. Wakapulika apo Ciuta wakaphalira Adamu na Heva kuti ŵababe ŵana na kuzuzga caru. (Genesis 1:27, 28) ‘Ŵanthu wose aŵa nga ŵakusopa ine m’malo mwa Ciuta!’ Ndimo Satana wakaghanaghanira. Mwantheura khumbo liheni likakura mu mtima mwake. Paumaliro pake, wakapusika Heva, wakamuphalira mautesi ghanandi gha kupusikizgira Ciuta. (Genesis 3:1-5) Cifukwa ca ici, wakazgoka “Dyabulosi,” kung’anamura “munthu uyo wakutetera munyake utesi.” Pa nyengo yeneiyo pera, wakazgokaso “Satana,” kung’anamura “Wakususka” panji mulwani.
7 Mwakuyowoya utesi ndiposo kucita vinthu mwauryarya, Satana Dyabulosi wakapangiska Adamu na Heva kuti ŵaleke kupulikira Ciuta. (Genesis 2:17; 3:6) Pa cifukwa ici, ŵakafwa pakati pajumpha kanyengo, nga ni umo Ciuta wakayowoyera kuti ŵafwenge usange ŵalekenge kumupulikira. (Genesis 3:17-19) Ŵana wose ŵa Adamu ŵakahara kwananga, cifukwa cakuti Adamu wakaŵaso murunji yayi wati wananga. (Ŵaroma 5:12) Ukhaliro uwu tingawuyelezgera na cakuphikira buledi panji sefuliya yakuphikira cikondamoyo. Usange cakuphikira buledi panji sefuliya yakuphikira cikondamoyo njakuthifuka panji kunjira mukati, kasi nchivici ico cingacitikira buledi lililose panji cikondamoyo ico ŵaphikamo? Buledi panji cikondamoyo ciŵenge cakunjira mukati. Umu ndimo munthu waliyose wali kuhalira kwananga kufuma kwa Adamu. Ndico cifukwa cake ŵanthu wose ŵakucekura na kufwa.—Ŵaroma 3:23.
8 Apo Satana wakapangiska Adamu na Heva kuti ŵanangire Ciuta, wakaŵagaluska nadi. Wakasuskanga muwuso wa Yehova. Mu kayowoyero kanyake, Satana wakayowoyanga kuti: ‘Ciuta ni muwusi muheni. Ni mutesi nakuti wakubisira ŵanthu ŵake vinthu viwemi. Ŵanthu ŵakukhumbikwira kuti Ciuta waŵawusenge yayi. Ŵangajisankhira ŵekha ico nchiwemi na ciheni. Ndipo ŵangaŵa ŵakukondwa usange ine [Satana] ningaŵa muwusi wawo.’ Kasi Ciuta wakatenge wamazgenge wuli utesi uwu? Ŵanji ŵakughanaghana kuti Ciuta nga ŵakakomerathu ŵanthu ŵakugaluka aŵa. Kweni kasi kucita nthena kukate kuzgorenge mautesi gha Satana? Kasi mphanyi kukalongora kuti muwuso wa Ciuta nguwemi?
9 Pakuŵa murunji, Yehova wakamanya kuti mburunji yayi kukoma ŵanthu ŵakugaluka pa nyengo yeneiyo. Wakawona kuti pakukhumbikwira nyengo kuti wazgore mautesi gha Satana mwakukhorweska, na kulongora kuti Dyabulosi ni mutesi. Antheura Ciuta wakazomerezga ŵanthu kuti ŵajiwuse ŵekha kwakanyengo, mwakulongozgeka na Satana. Mu Cipaturo 11 ca buku lino tisambirenge cifukwa ico Yehova wakacitira nthena, ndiposo cifukwa ico wazomerezgera kuti pajumphe nyengo yitali pambere wandamazge nkhani iyi. Ndipouli nchiwemi kughanaghanira ici: Kasi Adamu na Heva ŵakacita makora kupulikira Satana, uyo wakaŵa wandaŵacitirepo kanthu kawemi kalikose? Kasi cikaŵa cakwenelera kwa iwo kugomezga kuti Yehova, uyo wakaŵapa vinthu vyose ivyo ŵakaŵa navyo, ni mutesi kweniso ngwankhaza? Kasi muŵenge imwe nthena mukacita wuli?
10 Nchiwemi kughanaghanirapo mafumbo agha, cifukwa tose tili mu ukhaliro wakuyana waka. Nadi pano, tili na mwaŵi wakukhozgera Yehova pa kuzgora mautesi gha Satana. Mungazomerezga Yehova kuti ni Muwusi winu na kulongora kuti Satana ni mutesi. (Salmo 73:28; Zintharika 27:11) Nchacitima kuti ŵanthu ŵacoko comene pa caru capasi ndiwo ŵakukhozgera muwuso wa Yehova. Ici cikupangiska kuti paŵe fumbo lakuzirwa lakuti, Kasi Baibolo likusambizga nadi kuti Satana ndiyo wakuwusa caru capasi?
NINJANI WAKUWUSA CARU CAPASI?
11 Yesu wakakayikira yayi kuti Satana ndiyo wakuwusa caru capasi. Mu nthowa yakuziziswa, Satana wakalongora Yesu “maufumu ghose gha pano pasi na ucindami wawo.” Satana wakaphalira Yesu kuti: ‘Vyose ivi nikupenge, usange uwenge pasi na kundilambira.’ (Mateyu 4:8, 9; Luka 4:5, 6) Aghanaghanirani waka. Kasi Satana walekenge kuŵa mweneco wa maufumu agha mphanyi cira cikaŵa ciyezgo nadi? Yesu wakakana yayi kuti maboma ghose gha caru capasi ghakaŵa gha Satana. Ndipo nadi, Yesu mphanyi wakasuska usange Satana wakaŵa mweneko yayi.
12 Mbunenesko kuti Yehova ni Ciuta Wankhongono zose, Mlengi wa vyose. (Civumbuzi 4:11) Kweni, Baibolo lindayowoyepo kuti Yehova Ciuta panji Yesu Khristu ndiyo wakuwusa caru capasi. Ndipouli, Yesu wakayowoya kuti Satana ni muwusi panji “fumu ya caru cino.” (Yohane 12:31; 14:30; 16:11) Baibolo nalo likuyowoya kuti Satana Dyabulosi ni “ciuta wa caru cino.” (2 Ŵakorinte 4:3, 4) Pakuyowoya za wakususka uyu, panji Satana, mpositole Yohane wakalemba kuti: “Caru cose cikugona mu nkhongono za muheni.”—1 Yohane 5:19.
UMO CARU CA SATANA CIZAMUMALIRA
13 Pa caru capasi, mikhaliro yikuhenipirahenipira cilimika cilicose. Caru nchakuzura na nkhondo, ŵalongozgi ŵambura kugomezgeka, ŵaliska ŵatesi ŵa cisopo, na vigeŵenga vyakofya. Pa caru cose capasi vinthu vyafika pakuti vinganozgekaso yayi. Kweni Baibolo likuvumbura kuti nyengo yili pafupi apo Ciuta wazamuwuskapo caru ciheni pa nkhondo ya Haramagedoni. Ndipo caru ciphya ca urunji cizamunjira m’malo mwa caru ciheni ici.—Civumbuzi 16:14-16.
14 Yehova Ciuta wali kusora Yesu Khristu kuti ŵaŵe Muwusi wa Ufumu Wake wakucanya, panji boma. Baibolo likayowoyerathu kuti: “Pakuti kwababika kwa ise mwana, kwa ise kwapika mwana mwanalume; ufumu tiuŵenge pa ciŵegha cake, zina lake tiliŵenge…Karonga wa Cimango. Wandanyi wa ufumu wake na wa cimango kuti wamkumara cara.” (Yesaya 9:6, 7) Pakuyowoya za Ufumu uwu, Yesu wakasambizga ŵasambiri ŵake kuti ŵalombenge kuti: “Ufumu winu wize. Khumbo linu licitike pano pasi, nga nkhucanya.” (Mateyu 6:10) Mu buku lino, tisambirenge kuti, Ufumu wa Ciuta uzamuwuskapo maboma (mauthemba) ghose gha caru capasi, ndipo uzamunjira m’malo mwa maboma ghose agha. (Daniel 2:44) Para ici cacitika, Ciuta wazamuzgora caru kuŵa paradiso.
CARU CIPHYA CILI PAFUPI!
15 Baibolo likutisimikizgira kuti: “Kwakulingana na cilayizgano cake [ca Ciuta], tikulindilira macanya ghaphya na caru ciphya mwenemumo mukukhala urunji.” (2 Petros 3:13; Yesaya 65:17) Nyengo zinyake para Baibolo likuyowoya za “caru,” likung’anamura ŵanthu awo ŵakukhala pa caru. (Genesis 11:1) Mwantheura, “caru ciphya” ca urunji ni ŵanthu awo ŵazamuŵa paubwezi na Ciuta.
16 Yesu wakalayizga kuti ŵanthu awo ŵali paubwezi na Ciuta ndiwo ŵazamupokera cawanangwa ca “umoyo wamuyirayira” mu caru ciphya ico cizenge. (Marko 10:30) Jurani Baibolo linu pa Yohane 3:16 na 17:3, ndipo muŵazge ivyo Yesu wakati ticite kuti tizakaŵe na umoyo wamuyirayira. Awonani mu Baibolo vitumbiko vyakufuma kwa Ciuta ivyo ŵanthu ŵakwenelera ŵazamukondwa navyo mu Paradiso uyo wizenge pa caru capasi.
17Ucigeŵenga, nkhondo, kuswa malango na nkhaza vizamuŵakoso yayi. “Muheni kuti tiwaŵepo cara,” kweni “ŵakuzika ndiwo tiŵaharenge caru.” (Salmo 37:10, 11) Pazamuŵa mtende cifukwa ‘Ciuta wazamulekeska nkhondo kumphelerekezgo za caru.’ (Salmo 46:9; Yesaya 2:4) Ndipo ‘ŵarunji ŵasakatenge na cimango mupaka mwezi umare,’ ico cikung’anamura mtende wambura kumara!—Salmo 72:7.
18Ŵasopi ŵa Yehova ŵazamuŵa ŵakuvikilirika. Mu nyengo zakale, para Ŵaisrayeli ŵapulikira Ciuta, ŵakaŵanga ŵakuvikilirika. (Leviticus 25:18, 19) Nchakukondweska kuti mu Paradiso tizamuŵa pa mtende ndiposo ŵakuvikilirika mwakuyana waka!—Yesaya 32:18; Mika 4:4.
19Vyakurya vizamuŵa vyakusoŵa yayi. “Kuŵenge fumpha ya vyakurya mu caru,” wakimba ntheura wamasalmo. Vyakurya vizamuŵa “na pa mapiri pacanya.” (Salmo 72:16) Yehova watumbikenge ŵanthu ŵake ŵarunji, ndipo ‘caru cizamupambika vipambi vyake.’—Salmo 67:6.
20Caru cose capasi cizamuŵa paradiso. Caru ico canangika na ŵanthu ŵakwananga cizamuŵa na nyumba ziphya ziwemi na minda yakutowa. (Yesaya 65:21-24; Civumbuzi 11:18) Mukuluta kwa nyengo, vigaŵa ivyo vizamuŵa na ŵanthu ŵanandi vizamusanuzgika mupaka caru cose capasi cizakaŵe cakutowa nga ni umo ukaŵira munda wa Edeni. Ndipo Ciuta ‘wazamujura woko lake na kukhorweska camoyo cose.’—Salmo 145:16.
21Pazamuŵa mtende pakati pa vinyama na ŵanthu. Vinyama vya kuthengere na vyakuŵeta vizamurya pamoza. Nanga ni mwana mucoko, wazamopa yayi vinyama ivyo ni vilwani pa nyengo yasono.—Yesaya 11:6-9; 65:25.
22Kuzamuŵavya matenda. Pakuŵa Muwusi wa Ufumu wakucanya wa Ciuta, Yesu wazamucizga ŵanthu kuluska umo wakacitira apo wakaŵa pa caru capasi. (Mateyu 9:35; Marko 1:40-42; Yohane 5:5-9) Ndipo “nanga njumoza wa ŵene caru tiŵanene; Ndalwara.”—Yesaya 33:24; 35:5, 6.
23Ŵakutemweka ŵithu awo ŵali kufwa ŵazamuwuka na kuŵa na umoyo wamuyirayira. Wose awo ŵali kufwa ndipo Ciuta wakuŵakumbuka ŵazamuŵaso na umoyo. Ndipo nadi, ‘kuzamuŵa ciwuka ca ŵarunji na ŵambura urunji wuwo.’—Milimo 24:15; Yohane 5:28, 29.
24 Umoyo uwemi ukuŵalindilira ŵanthu awo ŵasankha kusambira za Mlengi withu Mukuru, Yehova Ciuta, na kumuteŵetera! Yesu wakalayizga munthu wakwananga uyo wakapayikika pafupi nayo kuti: ‘Uzamuŵa na ine mu Paradiso.’ (Luka 23:43) Paradiso uyo Yesu wakalayizga munthu yura wali pafupi kwiza pa caru capasi. Nchakuzirwa comene kuti tisambirenge vinandi vyakukhwaskana na Yesu Khristu, mweneuyo vitumbiko vyose ivi vizamufiskika kwizira mwa iyo.
IVYO BAIBOLO LIKUSAMBIZGA
- Khumbo la Ciuta lakuti caru ciŵe paradiso lifiskikenge.—Yesaya 45:18; 55:11.
- Satana ndiyo sono wakuwusa caru capasi.—Yohane 12:31; 1 Yohane 5:19.
- Ciuta wazamutumbika ŵanthu mu caru ciphya ico cizenge.—Salmo 37:10, 11, 29.
Mafumbo
1. Kasi khumbo la Ciuta ndakuti wuli kulazga ku caru capasi?
2. (a) Kasi tikumanya wuli kuti khumbo la Ciuta kulazga ku caru capasi lifiskikenge? (b) Mwakuyana na ivyo Baibolo likuyowoya, kasi ni ŵanthu ŵa mtundu wuli awo ŵazamuŵa na umoyo wamuyirayira?
3. Kasi ni mikhaliro wuli yiheni iyo yikucitika pa caru, ndipo ŵanthu ŵafumba mafumbo wuli?
4, 5. (a) Kasi ni njani uyo wakayowoya na Heva kwizira mu njoka? (b) Ni mwauli umo munthu wankharo yiwemi na wakugomezgeka ŵangaŵira munkhungu?
6. Kasi cikacitika nchivici kuti mwana wauzimu wa Ciuta ŵazgoke Satana Dyabulosi?
7. (a) Cifukwa wuli Adamu na Heva ŵakafwa? (b) Cifukwa wuli ŵana wose ŵa Adamu ŵakucekura na kufwa?
8, 9. (a) Ni mwauli umo Satana wakasuskira Ciuta? (b) Cifukwa wuli Ciuta wakaleka kukoma nyengo yeneiyo ŵanthu awo ŵakamugalukira?
10. Kasi tingakhozgera wuli Yehova pa kuzgora mautesi gha Satana?
11, 12. (a) Kasi Satana wakavumbura wuli kuti ni muwusi wa caru ici apo wakamuyezganga Yesu? (b) Nchivici cinyake ico cikulongora kuti Satana ndiyo wakuwusa caru capasi?
13. Cifukwa wuli caru ciphya cikukhumbikwa?
14. Kasi Ciuta wali kusora njani kuti waŵe Muwusi wa Ufumu Wake, ndipo ici cikamanyikwa wuli?
15. Kasi “caru ciphya” ni vici?
16. Nchawanangwa wuli cakufuma kwa Ciuta ico ŵazamupokera awo ŵali paubwezi na iyo, ndipo tikwenera kucitaci kuti tizakapokere?
17, 18. Kasi tingaŵa ŵakusimikizga wuli kuti pa caru capasi pazamuŵa mtende na civikiliro?
19. Kasi tikumanya wuli kuti cakurya cizamuŵa cinandi mu caru ciphya ca Ciuta?
20. Cifukwa wuli tingaŵa na cisimikizgo kuti caru cose cizamuŵa paradiso?
21. Nchivici ico cikulongora kuti pazamuŵa mtende pakati pa vinyama na ŵanthu?
22. Kasi matenda ghazamuŵako?
23. Cifukwa wuli tizamukondwa comene na ciwuka?
24. Kasi mukujipulika wuli kuzakakhala na umoyo mu Paradiso pa caru capasi?


text:
FUNDU ZAKUKUMALIYA
Mwambu wa Chakurya Chamazulu cha Ambuya Utumbika Chiuta
AKHRISTU atumika kuti achitengi mwambu wa Chikumbusku cha nyifwa yaku Khristu. Kumbi mwambu uwu ngwakukhumbika wuli? Kumbi titenere kuwuchita wuli ndipuso zuŵanji?
Yesu Khristu wangwambiska mwambu uwu pa usiku wa Phaska wachiyuda mu chaka cha 33 C.E. Phaska lenga sekeresu lo lachitikanga kamoza pachaka pazuŵa la 14 la mwezi wachiyuda wa Nisani. Mwezi wa Nisani wayambanga asani mwezi wayamba waka kuŵalika, akhumba asani papita sabata yakwamba ya mwezi wa March. Pavuli paki, Ayuda aŵerenganga mazuŵa 14 kuti achiti Phaska ndi mazulu asani lumwi lasere.
Yesu wati wachita Phaska ndi akutumika ŵaki, wangudikiska Yuda mKeriote, pavuli paki wangwambiska mwambu wa Chakurya Chamazulu cha Ambuya. Pakuti mwambu uwu ungusere m’malu mwa Phaska waChiyuda, utenere kuchitika kamoza pe pachaka.
Uthenga Wamampha waku Mateyu ukamba kuti: “Yesu wanguto chiŵandi wangutumbika, ndi wangumenya; ndipu wangupaska ku ŵasambizi wo, wanguti: ‘Rondani, ryani; ichi ndi liŵavu langu.’ Ndipu wanguto nkhombu, wanguti wawonga, wangupaska kwaku wo, wakuti: ‘Mwiyanimu mosi; chifukwa izi ndi ndopa zangu za chipanganu chifya, zakudikiya pa chifwa cha ŵanandi ku chireke cha vilakwa.’”—Mateyu 26:26-28.
Ŵanthu anyaki agomezga kuti Yesu wangusambuska chiŵandi kuja liŵavu lenechu ndipuso vinyu kuja ndopa zaki chayizu. Kweni panyengu yo Yesu waperekanga chiŵandi, liŵavu laki lenga losi lamphumphu. Kumbi akutumika aku Yesu aryanga nadi liŵavu laki ndi kumwa ndopa zaki chayizu? Awa, chifukwa chakuti kuchita ivi kwatingi kuŵengi kurya munthu ndipuso kwenga kuswa dangu laku Chiuta. (Chiyambo 9:3, 4; Ŵalevi 17:10) Mwakuyana ndi lemba la Luka 22:20, Yesu wanguti: “Jomera lenili [kapu] nchipanganu chifya mu ndopa zangu, zakudikiya pa chifwa chaku imwi.” Kumbi jomera pamwenga kuti kapu, yinguja nadi “chipanganu chifya”? Ivi venga viyo cha, chifukwa chakuti chipanganu nchinthu chakuwoneka ndi masu cha kweni nkhuvwanana pa chinthu chinyaki.
Ndichu chifukwa chaki chiŵandi ndi vinyu ving’anamuwa liŵavu pamwenga ndopa chayizu cha. Chiŵandi chimiya liŵavu laku Khristu lakufikapu. Yesu wangugwiriskiya nchitu chiŵandi cho chingujaku pa mwambu wa Phaska. Chiŵandi ichi chingupangika kwambula mtupu wewosi pamwenga kuti yisiti. (Chituwa 12:8) Mu Bayibolo, mtupu umiya ubudi pamwenga vakunanga. Mwaviyo, chiŵandi chimiya liŵavu lambula kalema lo Yesu wangupereka nge sembi. Liŵavu ili lengavi ubudi wewosi.—Mateyu 16:11, 12; 1 Ŵakorinte 5:6, 7; 1 Petro 2:22; 1 Yohane 2:1, 2.
Vinyu muyera wamiya ndopa zaku Yesu. Ndopa ndizu zichitiska kuti phanganu liŵi chayiluchayilu. Yesu wangukamba kuti ndopa zaki zingudirika kuti ‘tigowokereki maubudi ngidu.’ Nthowa yeniyi ndiyu yichitiska kuti ŵanthu aje akutowa pamasu paku Chiuta ndi kusere mu phanganu lifya ndi Yehova. (Ŵahebere 9:14; 10:16, 17) Phanganu lenili pamwenga kuti kuvwanana kwenuku ndiku kujula nthowa kuti Akhristu akugomezgeka akukwana 144,000, aluti kuchanya. Yiwu amuteŵete nge mafumu ndi asembi kuti mtundu wosi wa ŵanthu uzilonde vitumbiku.—Chiyambo 22:18; Yeremiya 31:31-33; 1 Petro 2:9; Chivumbuzi 5:9, 10; 14:1-3.
Kumbi mbayani wo atenere kurya chiŵandi ndi kumwa vinyu pa Chikumbusku? Nchachiziŵikiyevi kuti mbanthu wo ŵe muphanganu lifya pe, kung’anamuwa kuti wo ŵe ndi chilindizga chakuluta kuchanya ndiwu mbakwenere. Mzimu utuŵa waku Chiuta ndiwu usimikizgiya ŵanthu ŵenaŵa kuti asankhika kuti akaje mafumu kuchanya. (Ŵaroma 8:16) Yiwu ŵe mu phanganu so la Ufumu ndi Yesu.—Luka 22:29.
Nanga ŵanthu wo ŵe ndi chilindizga chakuzija pacharu chapasi m’Paradayisu atenere kusanirikapu? Yiwu avwiya dangu laku Yesu ndipu mwaulemu asanirika pa mwambu wa Chakurya Chamazulu cha Ambuya, kweni aryaku cha chiŵandi pamwenga kumwa vinyu. Kamoza pachaka, Akaboni aku Yehova achita mwambu wa Chakurya Chamazulu cha Ambuya pa Nisani 14, asani lumwi lasere waka. Chinanga kuti pacharu chosi chapasi pe ŵanthu masauzandi ngamanavi waka wo ŵe ndi chilindizga chakuluta kuchanya, mwambu uwu ngwakuzirwa kwa Akhristu wosi. Ndi mwambu wo uchitiska kuti ŵanthu wosi akumbukengi chanju chikulu chaku Yehova Chiuta ndi Yesu Khristu.—Yohane 3:16.


text:
VYAKUSAZGIRAPO
Mugonero wa Fumu Ukucindika Ciuta
ŴAKHRISTU ŵakulangurika kuti ŵacitenge Cikumbusko ca nyifwa ya Khristu. Cikumbusko ici cikucemekaso kuti “Monesko wa Fumu.” (1 Ŵakorinte 11:20) Kasi nchakuzirwa wuli? Mphawuli apo tikwenera kucita cikumbusko, ndiposo tikwenera kucita mwauli?
Yesu Khristu wakayambiska cikumbusko ca nyifwa yake nausiku, pa ciphikiro ca Ŵayuda cakucemeka Paska, mu cilimika ca 33 C.E. Ciphikiro ca Paska cikacitikanga kamoza pa cilimika, pa zuŵa la 14 la mwezi Waciyuda, wakucemeka Nisani. Kuti ŵaŵelengesere deti la apo ciphikiro ici cizamucitikira, Ŵayuda ŵakalindizganga zuŵa linyake kuumaliro kwa mwezi wa Malici panji kukwambilira kwa Epulo. Pa nyengo iyi kukuŵa maora 12 namuhanya ndiposo 12 nausiku. Mwezi wa Nisani ukayambanga para mwezi wuphya wayamba kuwoneka. Ciphikiro ca Paska cikacitikanga para pajumpha mazuŵa 14 kufuma apo mwezi ukayamba kuwoneka ku Yerusalemu, ndipo cikayambanga para zuŵa lanjira.
Yesu wakakondwelera ciphikiro ca Paska na ŵapositole ŵake. Wati wafumiskira kuwaro Yuda Iskariote, Yesu wakayambiska Mugonero wa Fumu. Pakuti mugonero uwu ukanjira mu malo mwa Paska, antheura ukwenera ucitikenge kamoza pera pa cilimika.
Buku la Mateyu likuti: “Ndipo ŵacali kurya, Yesu wakatora cingwa, wakatumbika, ndipo wakacimenya; ndipo wakaŵapa ŵasambiri ŵake, wakati, Torani, muryenge; ici ndi thupi lane. Ndipo wakatora nkhombo, wakawonga, ndipo wakaŵapa, wakati, Mwanipo mose; cifukwa zeneizi ndi ndopa zane za phangano, izo zathikira ŵanandi mwakuti zakwananga zigowokereke.”—Mateyu 26:26-28.
Ŵanthu ŵanyake ŵakughanaghana kuti Yesu wakazgora cingwa kuŵa thupi lake leneco, ndiposo vinyo kuŵa ndopa zake zeneco. Unenesko ngwakuti, apo wakapelekanga cingwa, thupi la Yesu likaŵa landendende pa nyengo iyi. Kasi ŵapositole ŵa Yesu ŵakaryanga nadi thupi lake leneco na kumwa ndopa zake zeneco? Yayi, uwu nthena ukaŵa ufwiti, ndiposo nthena ŵakaswa ivyo dango la Ciuta likuyowoya. (Genesis 9:3, 4; Leviticus 17:10) Mwakuyana na lemba la Luka 22:20, Yesu wakati: “Nkhombo iyi ndi phangano liphya mu ndopa zane, izo zathikira imwe.” Kasi nkhombo yira yikaŵa nadi “phangano liphya”? Yayi, cifukwa phangano likung’anamura kukolerana, ni cinthu cakuwoneka yayi.
Nga ni umo tawonera, cingwa na vinyo ni vimanyikwiro waka. Cingwa cikuyimira thupi la Yesu lambura zakwananga. Yesu wakagwiliskira nchito cingwa ico cikakhalapo pa nyengo ya ciphikiro ca Paska. Cingwa ici cikaphikika mwambura kuŵikako cilungo panji yisiti. (Exodus 12:8) Mu Baibolo, cilungo cikwimira kwananga panji uheni. Antheura, cingwa cikwimira thupi laurunji la Yesu ilo wakalipeleka sembe. Likaŵavya kwananga.—Mateyu 16:11, 12; 1 Ŵakorinte 5:6, 7; 1 Petros 2:22; 1 Yohane 2:1, 2.
Vinyo liswesi likwimira ndopa za Yesu. Ndopa izi zikupangiska phangano liphya kuŵa lanadi. Yesu wakayowoya kuti ndopa zake izo zikathiskika zikaŵa zakuti “zakwananga zigowokeleke.” Cifukwa ca ndopa izi, Ciuta wangaŵawona ŵanthu kuŵa ŵatuŵa, ndiposo ŵanganjira mu phangano liphya na Yehova. (Ŵahebere 9:14; 10:16, 17) Kwizira mu phangano ili, Ŵakhristu ŵakugomezgeka ŵakukwana 144,000 ŵali kusankhika kuti ŵakakhale kucanya. Iwo ŵamuteŵetera kucanya nga ni mafumu ndiposo ŵasofi kuti ŵanthu wose ŵazakasange vitumbiko.—Genesis 22:18; Yeremiya 31:31-33; 1 Petros 2:9; Civumbuzi 5:9, 10; 14:1-3.
Kasi ninjani uyo ngwakwenelera kurya vimanyikwiro vya pa Cikumbusko? Ni ŵekha awo ŵali mu phangano liphya, ndipo ŵamukhala kucanya, ndiwo ŵakwenera kurya cingwa na kumwa vinyo. Mzimu wa Ciuta ukuŵakholweska kuti ŵali kusoleka na Ciuta kuti ŵakaŵe mafumu kucanya. (Ŵaroma 8:16) Iwo ŵaliso mu phangano la Ufumu ilo Yesu wakapangana nawo.—Luka 22:29.
Wuli pakuyowoya za awo ŵali na cilindizga ca kuzakakhala kwamuyirayira mu Paradiso pano pasi? Ŵakupulikira ivyo Yesu wakayowoya ndipo ŵakwiza pa Mugonero wa Fumu. Iwo ŵakulaŵiska waka ivyo vikucitika, ŵakurya yayi vimanyikwiro. Kamoza pa cilimika, para zuŵa lanjira pa Nisani 14, Ŵakaboni ŵa Yehova ŵakukumbukira Mugonero wa Fumu. Nangauli mbanthu ŵacoko waka pa caru cose capasi awo ŵazamuluta kucanya, kweni cikumbusko ici nchakuzirwa comene kwa Mkhristu waliyose. Ni nyengo yakuti waliyose wakumbukire citemwa cikuru ico Yehova Ciuta na Yesu Khristu ŵali kulongora ŵanthu.—Yohane 3:16.


text:
VYAKUSAZGIRAPO
Kasi Yesu Wakababika mu Disemba?
BAIBOLO likutiphalira yayi zuŵa ilo Yesu wakababikira. Ndipouli, likulongosora vifukwa vyakupulikikwa ivyo vikukhozgera kuti Yesu wakababika mu Disemba yayi.
Aghanaghanirani za umo kukaŵira mu mwezi wa Disemba ku Betelehemu, uko Yesu wakababikira. Mwezi Waciyuda wa Kisilevi, uwo (ukuyana na mwezi wa Novemba panji Disemba) ukaŵa mwezi wakuzizima comene ndiposo wa vura. Mwezi wakulondezgapo ukaŵa wa Tebeti (Disemba panji Janyuwale). Nyengo iyi yikaŵa yakuzizima comene, ndipo mu malo ghakukwera mukaŵanga ciwuvi. Tiyeni tiwone ivyo Baibolo likutiphalira pakuyowoya za umo kukaŵira ku cigaŵa ico.
Ivyo Ezira, mlembi wa Baibolo, wakalemba vikulongora kuti mwezi wa Kisilevi, ukamanyikwanga nadi cifukwa ca kuzizima na vura. Pamanyuma pa kulongosora kuti ŵanthu ŵanandi ŵakawungana ku Yerusalemu mu “mwezi wa cinkhondi na cinayi [Kisilevi], zuŵa la makhumi ghaŵiri la mwezi,” Ezira wakalemba kuti ŵanthu ‘ŵakambwambwantha…cifukwa ca vura yikuru.’ Pakuyowoya za umo vinthu vikaŵiranga mu nyengo iyo, ŵanthu awo ŵakawungana ŵakayowoya kuti: “Ndi nyengo ya vura yinandi, tilije nkhongono kwima kuwaro.” (Ezra 10:9, 13; Yeremiya 36:22) Cifukwa ca vura na kuzizima, ŵaliska ŵa ku cigaŵa ici ŵakaliskanga viŵeto nausiku yayi mu mwezi wa Disemba!
Pa nyengo ya kubabika kwa Yesu, ŵaliska na viŵeto vyawo ŵakaŵa ku dambo nausiku
Kweni Baibolo likulongosora kuti pa usiku uwo Yesu wakababikira, ŵaliska ŵakaŵa kuthengere kuliska viŵeto vyawo. Mlembi munyake wa Baibolo, Luka, wakalemba kuti, pa nyengo iyo, ŵaliska “ŵakakhalanga mu dambo, ŵakalindiliranga mskambo wawo nausiku” kufupi na Betelehemu. (Luka 2:8-12) Wonani kuti ŵaliska ŵakakhalanga mu dambo, kuti ŵakendangamo waka pa nyengo ya muhanya yayi. Kweni ŵakaŵanga na viŵeto vyawo mu dambo nausiku. Kasi kukhala mu dambo kukukolerana na kuzizima ndiposo vura yikuru iyo yikalokwanga ku Betelehemu mu Disemba? Vikukolerana yayi. Mwantheura umo vinthu vikaŵira pa nyengo ya kubabika kwa Yesu, vikulongora kuti Yesu wakababika mu Disemba yayi.*
Mazgu gha Ciuta ghakutiphalira zuŵa leneco ilo Yesu wakafwira, kweni ghakuyowoya fundo zicoko waka zakukhwaskana na nyengo iyo Yesu wakababikira. Fundo iyi yikutikumbuska ivyo Fumu Solomoni yikayowoya, kuti: “Lumbiri luwemi nduwemi kwakuluska mafuta ghakuzirwa; na zuŵa la kufwa likuluska zuŵa la kubabika.” (Mupharazgi 7:1) Nchakuziziswa yayi kuti Baibolo likuyowoya fundo zinandi zakukhwaskana na uteŵeti wa Yesu na nyifwa yake, kweni likuyowoya vicoko waka vyakukhwaskana na nyengo ya kubabika kwake.
* Kuti mumanye vinandi, wonani mapeji 239-242 mu buku la Kukambitsirana za m’Malemba, lakupharazgika na Ŵakaboni ŵa Yehova.


text:
Ŵazgani Baibolo pa Intaneti panji koperani. Baibolo la Malemba Ghakupatulika mu Mang’anamuliro gha Caru Ciphya ndaunenesko, ndiposo ndipusu kuŵazga. Lili kusindikizgika lose panji chigaŵa waka mu viyowoyero vyakujumpha 100. Mabaibolo ghakujumpha 170 miliyoni ghagaŵika.
Malemba Ghakupatulika mu Mang’anamuliro gha Caru Ciphya (Mateyu—Uvumbuzi)
Mungaŵerenga yayi Baibolo la Malemba Ghakupatulika mu Mang’anamuliro gha Caru Ciphya mu chiyowoyero ichi, kweni mungakopera.
Malemba Ghakupatulika mu Mang’anamuliro gha Caru Ciphya (Mateyu—Uvumbuzi)
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania.
|


text:
Chifukwa Wuli Ŵakaboni ŵa Yehova Ŵakuchitako Yayi Nkhondo?
Ŵakaboni ŵa Yehova ŵakuchitako yayi nkhondo pa vifukwa ivi:
Ŵakupulikira Chiuta. Baibolo likuti ŵanthu ŵa Chiuta ‘ŵazamufura malupanga ghawo kuŵa vyakulimira’ ndipo ‘ŵazamusambiraso nkhondo yayi.’—Yesaya 2:3, 4.
Ŵakupulikira Yesu. Yesu wakaphalira mpositole Petrosi kuti: “Wezgera lupanga lwako mu malo ghake, pakuti wose awo ŵakutora lupanga ŵakomekenge na lupanga.” (Mateyu 26:52) Apa Yesu wakaphaliranga ŵasambiri ŵake kuti ŵaleke kukora vyankhondo.
Awo ŵakulondezga Yesu ŵakupulikira ivyo wakayowoya. Yesu wakati: ‘Ŵali ku chigaŵa cha charu chara.’ Ndicho chifukwa ŵakunjilirapo yayi pa ndyali. (Yohane 17:16) Kweni Ŵakaboni ŵa Yehova ŵakukanizga munthu yayi para wasankha ntchito ya usilikari.
Ŵakutemwa ŵanyawo. Yesu wakaphalira ŵasambiri ŵake kuti ‘ŵatemwanenge.’ (Yohane 13:34, 35) Lekani Ŵakaboni ŵa Yehova ŵakutemwana pa charu chose. Palije chifukwa chakuti ŵanjilire usilikari panji kuchita nkhondo.—1 Yohane 3:10-12.
Ivyo Ŵakhristu ŵakwambilira ŵakachita. Buku linyake likuti: “Ŵasambiri ŵa Yesu ŵakakananga kugwira ntchito ya usilikari panji yiliyose yakukhwaskana na nkhondo.” Iwo ŵakamanyanga “ivyo Yesu wakasambizga pa nkhani ya chitemwa, kweniso kuti ŵatemwenge ŵalwani ŵawo.” (Encyclopedia of Religion and War) Muliska munyake wa ku Germany, zina lake Peter Meinhold, wakayowoya kuti ŵasambiri ŵa Yesu, ŵakawonanga kuti munthu “wangaŵa msilikari yayi para ni Mkhristu.”
Ivyo Ŵakaboni ŵa Yehova ŵakuchita
Ŵakaboni ŵa Yehova mbanthu ŵamtende ndipo ivyo ŵakuchita vikovwira chomene mu vikaya umo ŵakukhala. Ŵakupulikira malango gha boma chifukwa cha fundo za mu Baibolo izi:
“Munthu waliyose waŵe wakujilambika ku ŵamazaza ŵalara.”—Ŵaroma 13:1.
“Ipo wezgerani vinthu vya Kesare kwa Kesare, kweni vinthu vya Chiuta kwa Chiuta.”—Mateyu 22:21.
Lekani ŵakupulikira malango, ŵakukhoma misonkho, ndipo ŵakukolerana na ivyo boma likuchita kuti liwovwire ŵanthu.


text:
Malawi
Malaŵi ni chalo ichi chili ku mafumilo gha zuba na kumwela kwa Africa. Vyalo ivyo vikuzingilila Malaŵi ni Tanzania ku mpoto na kumafumilo gha zuba, Zambia kumpoto na kumanjililo gha zuba na Moçambique kumwela, kumafumilo na kumanjililo gha zuba. Ni chalo ichi pakwamba chikachemekanga Nyasaland mpaka mu chaka cha 1964 apo chikapokela wanangwa kufuma ku baNgelezi, pa zuba la chinkhondi na limoza la mwezi wachinkhondi na chibiri (6 July).
Pala mukukhumba ndondomeko ya nkhani za kukhwaskana na chalo cha Malaŵi, sankhani yimoza mwa mitu ya makani iyo yili pasi apa.


text:
YAKONJECESYA
Cakulya Caligulo ca Ambuje Cili Cakutendekwa Cacikusamcimbicisya Mlungu
AKLISTU akulamuligwa kuti atendeje cikumbucilo ca ciwa ca Yesu. Cakutendekwaci cikusakolanjikwasoni kuti “Cakulya Caligulo ca Ambuje.” (1 Akolinto 11:20, NW) Ana ligongo cici cakutendekwaci cili cakusosekwa mnope? Ana tukusosekwa tutendeje cikumbuciloci cakaci, soni mwatuli?
Yesu ŵatandisye cakutendekwaci paligulo lya lisiku lyaŵatendaga Ayuda Pasaka m’caka ca 33 C.E. Ayudaŵa, ŵatendaga Pasaka kamo pacaka, palisiku lya 14 lya mwesi waŵawusalaga kuti Nisani. Mwesi wa Nisani watandaga paluwonece lwesi, ndaŵi sine cili cimasile cijuma candanda ca m’mwesi wa March. Kaneko Ayuda ŵatendaga Pasaka ligulo lya palisiku lya 14 kutyocela palisiku lyaluwonece lwesi.
Yesu ŵatesile Pasaka yalumo ni ŵakulijiganya ŵakwe. Palisikuli Yudasi Isikaliyoti ŵamtopwele. Kaneko Yesu ŵatandisye cakutendekwa cakolanjikwa kuti Cakulya Caligulo ca Ambuje. Cakutendekwaci cajinjile mmalo mwa Pasaka jwaŵatendaga Ayuda. M’yoyo cikusosekwa kutendekwaga kamo pacaka.
Ngani syambone sya Matayo sikusati: “Yesu ŵajigele mkate, ni ŵamtogolele Mlungu, ŵawugaŵenyegaŵenye, kaneko ŵapele ŵakulijiganya ŵala, jwalakwejo ali mkuŵeceta kuti, ‘Pocelani, mlye celeci cili cilu cangu.’ Kaneko ŵajigele mgawo, ŵamtogolele Mlungu ni ŵawupelece kwa ŵakulijiganya ŵala. Ŵasalile kuti, ‘Mwani jemanja wosope. Pakuti aji ni miyasi jangu jakusimicisya cilanga ca Mlungu. Miyasi jeleji jinasulwisye ligongo lya ŵandu ŵajinji kuti Mlungu ŵakululucile ulemwa wawo.’”
Ŵandu ŵane akusakulupilila kuti Yesu ŵagalawisye mkate kuŵa cilu cakwe cisyesyene, soni finyo kuŵa miyasi jakwe jisyesyene. Nambope cilu ca Yesu pandaŵi jaŵapelekaga mkate, caliji cangakatika palipose. Ana mpaka tujile kuti ŵakulijiganya ŵa Yesu ŵalyaga cilu cakwe, soni kumwa miyasi jakwe yisyesyene? Iyayi, ligongo kutenda yeleyi kukaliji kulya mundu, kwakuli kasa lilamusi lya Mlungu. (Genesis 9:3, 4; Levitiko 17:10) Mwakamulana ni lilemba lya Luka 22:20, Yesu ŵaŵecete kuti: “Mgawo awu cili cilanga casambano ca Mlungu cakusindicisidwa ni miyasi jangu jijajitice ligongo lya jemanja.” Ana yeleyi yikugopolela kuti mgawo usyesyenewo waŵele “cilanga casambano”? Yeleyi yaliji yangakomboleka, ligongo cilanga cikusaŵa kamulana yakutenda, ngaŵaga cindu mpela mgawo.
M’yoyo, mkate ni finyo yigambile kuŵa yimanyilo. Mkate ukusajimila cilu cangali ulemwa ca Klistu. Yesu ŵakamulicisye masengo mkate wakusigala pa Pasaka. Mkatewo waliji wangali cakusasaŵilisya cilicose. (Eksodo 12:8) Baibulo jikusakamulicisya masengo maloŵe gakuti cakusasaŵilisya mpela cimanyilo ca ulemwa. M’yoyo mkate ukusajimila cilu cangali ulemwa caŵapelece Yesu mpela mbote. Cilu cakwe caliji cangali ulemwa.
Finyo jwamcejewu akusajimila miyasi ja Yesu. Miyasiji ni jajikusatendekasya kuti cilangano casambano cikamuleje masengo. Yesu ŵaŵecete kuti miyasi jakwe ŵajisulwisye kuti Mlungu ‘ŵakululucile ŵandu ulemwa.’ Yeleyi yikugopolela kuti ŵandu komboleka kuŵa ŵaswela pameso pa Mlungu, ni kuŵa pa cilangano casambano ni Yehofa. (Ahebeli 9:14; 10:16, 17) Cele cilanganoci cikusatendekasya kuti Aklistu ŵakulupicika 144,000 akole upile wakwawula kwinani. Pakusaka kwakamucisya ŵandu wosope, jemanjajo cacitumicilaga mpela mayimwene ni ŵambopesi.
Ana ŵakusosekwa kulya, soni kumwa yimanyilo ya Pacikumbucilo ali ŵani? Ali ŵandu ŵali mu cilangano casambanope basi. Kapena kuti ŵakwete cembeceyo cakwawula kwinani ni ŵakusosekwa kulya mkate, soni kumwa finyo. Msimu weswela wa Mlungu ni wawukusiwasimicisya jemanjajo kuti Mlungu ŵasagwile kuti akaŵe mayimwene kwinani. (Aloma 8:16) Jemanjaji akusaŵasoni pa cilangano ca Ucimwene ni Yesu.
Nambi wuli pakwamba ya ŵandu ŵakwete cembeceyo cakutama kwangamala pacilambo capasi ca Paladaiso? Jemanjaji akusapikanila yaŵalamwile Yesu, mwakusimanikwa pa Cakulya Caligulo ca Ambuje. Mwaucimbicimbi, akusagamba kupikanila yakutendekwa yosope, nambo ŵangalya yimanyilo. Ŵa Mboni sya Yehofa akusakumbucila cakutendekwa ca Cakulya Caligulo ca Ambuje kamo pacaka pa Nisani 14 lyuŵa lili likapile. Atamose kuti ŵandu ŵapanandi ni ŵakusati akwete cembeceyo cakwawula kwinani, cakutendekwaci cili ca penani kwa Aklistu wosope. Cakutendekwaci cikusatendekasya wosope kuti aganicisyeje ya cinonyelo cekulungwa caŵalosisye Yehofa Mlungu ni Yesu Klistu.


text:
Kasi Ŵakaboni ŵa Yehova Ŵakupokera Munkhwala ku Chipatala?
Enya. Ŵakaboni ŵa Yehova ŵakuluta ku chipatala na kupokera munkhwala. Ŵakujipwelelera ndipo para ŵalwara ŵakuluta kwa “dokotala.” (Luka 5:31) Luka wakaŵa dokotala. Ŵakaboni ŵa Yehova ŵanyake mazuŵa ghano ni madokotala.—Ŵakolose 4:14.
Ŵakaboni ŵa Yehova ŵakukana nthowa zakuchizgira matenda izo zikususkana na ivyo Baibolo likuyowoya. Baibolo likuti tikwenera kuziŵizga ndopa, lekani tikukana kupokera ndopa. (Milimo 15:20) Kweniso Baibolo likukanizga nthowa yiliyose yakuchizgira iyo njakukhwaskana na mizimu.—Ŵagalatiya 5:19-21.
Pali nthowa zinandi zakuchizgira matenda izo zikukolerana na fundo za mu Baibolo. Kweni munthu ni mwanangwa kusankha. Kaboni munyake wangazomera kupoka munkhwala unyake apo munyake wangakana.—Ŵagalatiya 6:5.


text:
CIPATURO 16
Koleskani Kusopa Kwaunenesko
Kasi Baibolo likusambizgaci pa nkhani ya kugwiliskira nchito vikozgo pakusopa na kusopa ŵapapi awo ŵali kufwa?
Kasi Ŵakhristu ŵakughawona wuli maholide gha visopo?
Kasi mungalongosora wuli vigomezgo vinu ku ŵanthu mwambura kuŵakhuŵazga?
TIYELEZGERE kuti mwamanya kuti munthu munyake wali kuthira poyizoni mu cisimi ico mukutekamo maji kwambura ŵanthu kumanya. Cifukwa ca poyizoni uyu, umoyo wa ŵanthu uli pangozi. Kasi mungacitaci? Mwambura kukayika, mungaleka kuteka maji pa cisimi ico na kukateka pa cisimi cinyake. Kweni pamanyuma pake mungajifumba fumbo lakuzirwa lakuti, ‘Kasi namwako kale poyizoni?’
2 Ndimo viliri pa nkhani ya visopo vyautesi. Baibolo likusambizga kuti kusopa uku nkhwakutimbanizgika na visambizgo ndiposo maluso ghaukazuzi. (2 Ŵakorinte 6:17) Lekani nchakukhumbikwa comene kuti mufumemo mu “Babulone mukuru,” mama wa visopo vyautesi pa caru capasi. (Civumbuzi 18:2, 4) Kasi mwafumamo? Usange muli kufumamo kale, mwacita makora comene. Kweni padera pa kufumamo mu cisopo cautesi, pali vinthu vinandi ivyo mukwenera kucita. Mukwenera kujifumba kuti, ‘kasi nicali kucita vinthu vinyake ivyo vikukolerana na cisopo cautesi?’ Awonani viyelezgero ivi.
VIKOZGO NA KUSOPA ŴAPAPI AWO ŴALI KUFWA
3 Ŵanji ŵaŵa na vikozgo mu nyumba zawo kwa vilimika vinandi. Kasi namwe muli na vikozgo mu nyumba yinu? Usange ni nthena, mungawona kuti nchacilendo panji nkhwananga kusopa Ciuta kwambura cinthu cakuwoneka. Mutepanji mukuvitemwa comene vinthu ivi. Kweni Ciuta ndiyo wakutiphalira nthowa iyo tikwenera kumusopera. Baibolo likusambizga kuti Ciuta wakukhumba yayi kuti timusopenge mwakugwiliskira nchito vikozgo. (Exodus 20:4, 5; Salmo 115:4-8; Yesaya 42:8; 1 Yohane 5:21) Mwantheura mungakoleska kusopa kwaunenesko mwa kutaya cinthu cilicose cakukolerana na kusopa kwautesi ico muli naco. Yehova wakuwona vinthu ivi kuŵa ‘vyaukazuzi,’ namweso mukwenera kuviwona kuŵa vinthu vyaukazuzi.—Duteronome 27:15.
4 Kusopa ŵapapi awo ŵali kufwa nkhwakunthandazgika comene mu visopo vinandi vyautesi. Pambere ŵandasambire Baibolo, ŵanyake ŵakagomezganga kuti para munthu wafwa wakuŵaso wamoyo ku caru ca mizimu ndipo wangawovwira panji kupweteka ŵamoyo. Mutepanji namwe mukayezgayezganga kukondweska ŵapapi ŵinu awo ŵali kufwa. Kweni mukasambira mu Cipaturo 6 ca buku lino kuti ŵakufwa ŵakuŵaso ŵamoyo kunyake yayi. Kuyezgayezga kuyowoyeskana nawo nkhwambura phindu. Ndipo uthenga wuliwose uwo ukuwoneka nga wafuma kwa wakutemweka winu uyo wali kufwa, ukufuma kwa iyo yayi, kweni ku viŵanda. Mwantheura, Yehova wakakanizga Ŵaisrayeli kuyowoya na ŵanthu ŵakufwa panji kucita vinthu ivyo vikukolerana na kugomezga mizimu yiheni.—Duteronome 18:10-12.
5 Usange kale mukagwiliskiranga nchito vikozgo pakusopa panji kusopa ŵapapi awo ŵali kufwa, kasi mungacita wuli? Ŵazgani nkhani za mu Baibolo izo zikulongosora umo Ciuta wakuwonera vinthu ivi, na kughanaghanirapo. Lombani kwa Yehova zuŵa lililose ndipo muphalirani khumbo linu la kukoleska kusopa kwaunenesko. Mulombani kuti wamovwirani kuti muwonenge vinthu nga ni umo iyo wakuwonera.—Yesaya 55:9.
ŴAKHRISTU ŴAKWAMBILIRA ŴAKAKONDWELERANGA YAYI KHISIMASI
6 Maholide ghakumanyikwa comene agho ghakukolerana na cisopo cautesi ghangatimbanizga kusopa kwa munthu. Mwaciyelezgero, Khisimasi. Ŵanthu ŵakuti Khisimasi nkhukondwelera kubabika kwa Yesu Khristu. Pafupifupi cisopo cilicose ico ŵakuti ncha Cikhristu cikukondwelera Khisimasi. Kweni palije ukaboni wuliwose wakuti ŵasambiri ŵa Yesu ŵakwambilira ŵakakondweleranga Khisimasi. Buku lakuti Sacred Origins of Profound Things likuti: “Pakati pajumpha vilimika 200 kufuma apo Yesu wakababikira, palije uyo wakamanya zuŵa ilo wakababikira ndipo mbanthu ŵacoko comene awo ŵakakhumbanga kumanya nyengo yeneko iyo wakababikira.”
7 Nanga ŵasambiri ŵa Yesu ŵalimanyenge zuŵa ilo Yesu wakababikira, ŵakatenge ŵakondwelerenge yayi zuŵa ili. Cifukwa wuli? Kuyana na umo likuyowoyera The World Book Encyclopedia, Ŵakhristu ŵakwambilira “ŵakagomezganga kuti ŵanthu ŵambura kusopa Ciuta ndiwo ŵakukondwelera zuŵa lakubabika kwa munthu.” Nkhani yakuyowoya za kukumbukira zuŵa lakubabikira iyo Baibolo likuzunura nja mafumu ghaŵiri pera. Mafumu agha ghakasopanga Yehova yayi. (Genesis 40:20; Marko 6:21) Kweniso, ŵanthu ŵakakondweleranga zuŵa lakubabika kuti ŵacindike ŵaciuta awo ŵakasopanga. Mwaciyelezgero, pa Meyi 24, Ŵaroma ŵakakondweleranga kubabika kwa ciuta mwanakazi, Diana. Pa zuŵa lakulondezgapo, ŵakakondweleranga kubabika kwa Apollo, ciuta dazi. Mwantheura, ŵanthu ŵambura kusopa Ciuta ndiwo ŵakakondweleranga zuŵa lakubabikira, Ŵakhristu yayi.
8 Pali cifukwa cinyakeso ico Ŵakhristu ŵakwambilira ŵakakondweleranga yayi kubabika kwa Yesu. Ŵasambiri ŵake ŵakamanya makoraghene kuti kukondwelera zuŵa lakubabika kukakolerananga na kugomezga mizimu. Mwaciyelezgero, Ŵagiriki na Ŵaroma ŵanandi ŵakale ŵakagomezganga kuti mzimu ukuŵapo para munthu waliyose wakubabika ndipo ukumuvikilira mu umoyo wake wose. Buku lakuti The Lore of Birthdays, likuyowoya kuti: “Pa zuŵa ilo munthu wakukumbukira kubabika kwake, mzimu ukakolerananga na ciuta mu nthowa yakuziziswa.” Yehova wangakondwa yayi na cikondwelero cilicose ico cikuyaniska Yesu na vya mizimu. (Yesaya 65:11, 12) Mwantheura, nchifukwa wuli ŵanthu ŵanandi ŵakukondwelera Khisimasi?
UMO KHISIMASI YIKAMBIRA
9 Ŵanthu ŵakamba kukondwelera kuti Yesu wakababika pa 25 Disemba pakati pajumpha vilimika mahandiredi ghanandi pamanyuma pakuti waluta kucanya. Kweni ili likaŵa zuŵa leneco yayi ilo Yesu wakababikira, unenesko ngwakuti Yesu wakababika mu mwezi wa Okutoba.* Cifukwa wuli ŵanthu ŵakasankha Disemba 25 kuti ŵakondwelerenge kubabika kwa Yesu? Mukuluta kwa nyengo ŵanji awo ŵakati Mbakhristu “ŵakakhumbanga kuti deti ili liyane na ilo Ŵaroma ŵambura kusopa Ciuta ŵakakondweleranga ‘kubabika kwa ciuta dazi.’” (The New Encyclopædia Britannica) Mu nyengo yakuzizima, peneapo dazi likochanga comene yayi, ŵanthu ŵambura kusopa Ciuta aŵa ŵakaŵanga na maungano, kulomba ciuta dazi uyo wakuŵapa cithukivu na ungweru kuti wawereko uko waluta. Pa Disemba 25 ni zuŵa ilo ŵakaghanaghananga kuti ciuta dazi wakambanga ulendo wake, kuwerako uko wakaya. Kuti ŵaphenduske ŵanthu ŵambura kusopa Ciuta, ŵalongozgi ŵa visopo ŵakamba kucitako ciphikiro ici ndipo ŵakayezgayezga kuti ŵanthu ŵaciwonenge kuŵa nga nchiphikiro ca “Ŵakhristu.”#
10 Khisimasi yikamanyikwa ni kale comene kuti yikambika na ŵanthu ŵambura kusopa Ciuta. Cifukwa cakuti jando lake nda m’malemba yayi, Khisimasi yikakanizgika ku England. Yikakanizgikaso mu vyaru vinyake ivyo vikawusikanga na caru ca America mu vilimika vya mu 1600. Waliyose uyo wakakhalanga ku nchito pa zuŵa la Khisimasi wakapikanga cilango. Mukuluta kwa nyengo, ŵanthu ŵakambaso kukondwelera maholide ghanyake agho ghakakanizgika. Kweniso maholide ghanyake ghakasazgikirapo. Khisimasi yikaŵaso holide yakumanyikwa comene ndiposo yakuzirwa. Nanga ni sono nthena, Khisimasi ni holide yakuzirwa comene mu vyaru vinandi. Ndipouli, cifukwa ca kukolerana uko kulipo pakati pa Khisimasi na cisopo cautesi, ŵanthu awo ŵakukhumba kukondweska Ciuta wakukondwelera yayi Khisimasi panji holide yiliyose iyo yikambika na ŵanthu ŵambura kusopa Ciuta.%
KASI NCHAKUZIRWA KUMANYA UMO MAHOLIDE GHAKAMBIRA?
11 Ŵanji ŵakuzomerezga kuti maholide agha, nga ni Khisimasi, ghakambika na ŵanthu ŵambura kusopa Ciuta. Kweni ŵakuwona kuti nchiheni yayi kukondwelera maholide agha. Ŵanthu ŵanandi ŵakughanaghanako za cisopo cautesi yayi para ŵakukondwelera maholide. Maholide agha ghakupeleka mwaŵi kuti mbumba ziŵe pamoza. Kasi ndimo namwe mukuwonera? Usange ni nthena, vikumusuzgani kukoleska kusopa kwaunenesko cifukwa mukutemweska mbumba yinu, kuti nchifukwa ca kutemwa cisopo cautesi yayi. Manyani kuti Yehova, uyo wakambiska mbumba, wakukhumba kuti muŵe paubwezi uwemi na ŵabali ŵinu. (Ŵaefeso 3:14, 15) Kweni mungakhozga citemwa ca pa mbumba mu nthowa iyo yikukondweska Ciuta. Pakuyowoya za vinthu ivyo tikwenera kupwelelera comene, mpositole Paulosi wakalemba kuti: Lutilirani ‘kusanda ico cikukondewereska Fumu.’—Ŵaefeso 5:10.
12 Mutepanji mukughanaghana kuti pali kukolerana viŵi yayi pakati pa umo maholide ghakambira na cifukwa ico ŵanthu ŵakughakondwelera mazuŵa ghano. Kasi nchakuzirwa kumanya umo ghakambira? Enya! Tiyelezgere kuti: Mwawona switi yili mu nkhando iyo mukutayamo viswaswa. Kasi mungatora switi iyo na kurya? Cara! Switi iyo njakukazuzgika. Nga ni switi yakukazuzgika, maholide ghangawoneka kuŵa ghakunozga, kweni ŵakacita kughasora pa malo ghaukazuzi. Kuti tikoleske kusopa kwaunenesko, tikwenera kucita vinthu nga ni umo yikacitira nchimi Yesaya, iyo yikaphalira ŵasopi ŵaunenesko kuti: “Mungakhwaskanga kanthu kakufipirwa” panji kakukazuzgika.—Yesaya 52:11.
CITANI VINTHU MWAMAHARA
13 Pangaŵa masuzgo ghanyake cifukwa ca kuleka kukondwelera maholide. Mwaciyelezgero, awo mukugwira nawo nchito ŵangazizwa cifukwa ico mukulekera kukondwelera maholide. Kasi mungacita wuli usange ŵakukhumba kumupani cawanangwa ca Khisimasi? Kasi nkhwananga kupokera? Wuli usange mukupambana vigomezgo na mfumu winu panji muwoli winu? Kasi mungacita wuli kuti ŵana ŵinu ŵaleke kuwona nga ni para vinthu vinyake viwemi vikuŵajumpha cifukwa ca kuleka kukondwelera maholide?
14 Vinjeru vikukhumbikwa kuti mucite vinthu mwamahara. Usange munthu wakumukhumbirani viwemi pa holide, mukwenera kumuwonga mwanchindi. Tiyelezgere kuti munthu uyo wakumukhumbirani viwemi ni uyo mukugwira nayo nchito nyengo zose. Para ni nthena, mungamuphalira vinthu vinandi. Nyengo zose muphalirani mwaluso. Baibolo likutiphalira kuti: “Mazgu ghinu ghaŵe na ucizi mazuŵa ghose, ghakulungika na mcere, kuti mumanye umo mukwenera kumuzgolera yumoza na yumoza.” (Ŵakolose 4:6) Ŵani ŵakucenjera kuti muleke kukhuŵazga ŵanyinu. M’malo mwake ŵaphalirani mwaluso vigomezgo vinu. Ŵalongosolerani makoraghene kuti mukutinkha yayi viphikiro na kupeleka vyawanangwa, kweni mungacita ivi pa nyengo yinyake.
15 Wuli usange munthu munyake wakukhumba kumupani cawanangwa? Vyose vikuthemba pa umo ukhaliro uliri. Uyo wakumupani cawanangwa wangayowoya kuti: “Nkhumanya kuti mukukondwelera yayi holide iyi. Kweni, nangauli mukukondwelera yayi, nkhukhumba kuti cinthu ici ciŵe cinu.” Mwekha mungawona usange para mungapokera cawanangwa pa nyengo iyi, ndikuti mwakondwelera yayi holide iyo. Usange uyo wakukhumba kumupani cawanangwa wakumanya yayi vigomezgo vinu, mungamuphalira kuti mukukondwelera yayi holide iyo. Ici cimovwirenge kuti wamanye cifukwa ico mwazomelera cawanangwa ico, ndiposo cifukwa ico wakwenera cara kulindizga kuti imwe mupelekenge vyawanangwa pa nyengo iyo. Kweni nyengo zinyake, nchiwemi yayi kuzomera cawanangwa usange uyo wakumupani wakuwonekerathu kuti wakukhumba muleke kuskepelera ku vigomezgo vinu panji kuti muzomere mwakuti movwirike.
KASI MUNGACITA WULI NA ŴABALI ŴINU AWO MUKUPAMBANA VIGOMEZGO?
16 Wuli usange vigomezgo vinu ni vyakupambana na vya ŵabali ŵinu? Mukwenera kucita mwamahara. Palije cifukwa cakuti mukanganenge na ŵabali ŵinu cifukwa ca cikondwelero panji maluso ghalighose agho ŵakulondezga. M’malo mwake, cindikani maghanoghano ghawo, nga umo namwe mukukhumbira kuti ŵacindikenge ghinu. (Mateyu 7:12) Lekani kucita cilicose ico cingapangiska kuti muciteko maholide. Kweni, citani mwamahara na vinthu ivyo vikukolerana yayi na holide. Nyengo zose mukwenera kucita vinthu ivyo vingakhuŵazga yayi njuŵi yinu yiwemi.—1 Timote 1:18, 19.
17 Kasi mungacita wuli kuti ŵana ŵinu ŵaleke kughanaghana kuti vinthu viwemi vikuŵajumpha cifukwa ca kuleka kukondwelera maholide? Vyose vikuthemba pa ivyo mukucita. Ŵapapi ŵanyake ŵakuŵa na nyengo iyo ŵakupeleka vyawanangwa ku ŵana ŵawo. Cawanangwa ciwemi comene ico mungapeleka ku ŵana ŵinu ni nyengo na kuŵalongora citemwa.
LONDEZGANI KUSOPA KWAUNENESKO
18 Kuti tikondweske Ciuta, tikwenera kukana kusopa kwautesi na kukoleska kusopa kwaunenesko. Kasi kukoleska kusopa kwaunenesko kukusazgapo vici? Baibolo likuyowoya kuti: “Tighanaghanirane na kukhuŵilizgirana ku kutemwa na ku milimo yiwemi; kuleka kongana cara, nga ndi umo kaliri kaluso ka ŵanji, kweni kuciskana; ndipo comenecomene apo mukuwona zuŵa likuneng’enera.” (Ŵahebere 10:24, 25) Maungano Ghacikhristu ni nyengo yiwemi yakuti musope Ciuta mu nthowa iyo wakuzomerezga. (Salmo 22:22; 122:1) Pa maungano agha, Ŵakhristu ŵakugomezgeka ‘ŵakusanguluskana.’—Ŵaroma 1:12.
19 Nthowa yinyake iyo mungakoleskera kusopa kwaunenesko nkhuphalira ŵanji ivyo mukusambira mu Baibolo na Ŵakaboni ŵa Yehova. Ŵanthu ŵanandi “ŵakucinchima [kutampha] na kulira” cifukwa ca maunyankhasi agho ghakucitika mu caru mazuŵa ghano. (Ezekiel 9:4) Mutepanji mukumanya ŵanthu ŵanyake awo ŵakucinchima na kulira. Kasi mungaŵaphalira yayi cilindizga cinu ca munthazi ico mwasambira mu Baibolo? Peneapo mukucezga na Ŵakhristu ŵaunenesko na kuphalira ŵanji vinthu ivyo mwasambira mu Baibolo, muzamuwona kuti khumbo la kulondezga vinthu vinyake vya cisopo cautesi ilo likakhalira mwa imwe, likwamba kumara pacokopacoko. Manyani kuti muzamuŵa na cimwemwe ndiposo mutumbikikenge comene usange mukukoleska kusopa kwaunenesko.—Malaki 3:10.
IVYO BAIBOLO LIKUSAMBIZGA
- Kusopa kwaunenesko kukukolerana yayi na vikozgo panji kusopa ŵapapi awo ŵali kufwa.—Exodus 20:4, 5; Duteronome 18:10-12.
- Nchiwemi yayi kucitako vikondwelero ivyo vikambika na ŵanthu ŵambura kusopa Ciuta.—Ŵaefeso 5:10.
- Ŵakhristu ŵaunenesko ŵakwenera kulongosora mwaluso vigomezgo vyawo ku ŵanji.—Ŵakolose 4:6.
* Wonani mutu wakuti Vyakusazgirapo.
# Nyengo ya ciphikiro ca Saturnalia nayo yikakhozgera kuti deti la Disemba 25 lisankhike. Ciphikiro ici, ico cikaŵa ca kucindikira ciuta wa Ŵaroma wa vyaulimi, cikaŵanga pa Disemba 17-24. Kurya, kusangwa, na kupeleka vyawanangwa kukacitikanga mu nyengo ya Saturnalia.
% Kuti mumanye umo Ŵakhristu ŵaunenesko ŵakuwonera maholide ghanyake ghakumanyikwa comene, wonani mutu wakuti Vyakusazgirapo.
Mafumbo
1, 2. Kasi ni fumbo wuli ilo mukwenera kujifumba pamanyuma pakuti mwafumamo mu cisopo cautesi, ndipo mukughanaghana kuti kucita nthena nkhwakukhumbikiraci?
3. (a) Kasi Baibolo likuyowoyaci pa kugwiliskira nchito vikozgo pakusopa, ndipo nchifukwa wuli cingaŵa cakusuzga ku ŵanji kusopa mu nthowa iyo Ciuta wakukhumba? (b) Kasi mukwenera kucitaci para muli na cinthu cilicose ico nchakukolerana na kusopa kwautesi?
4. (a) Kasi tikumanya wuli kuti kusopa ŵapapi awo ŵali kufwa nkhwambura phindu? (b) Cifukwa wuli Yehova wakakanizga ŵanthu ŵake kucita vinthu ivyo vikukolerana na mizimu yiheni?
5. Kasi mungacita wuli usange kale mukagwiliskiranga nchito vikozgo pakusopa panji kusopa ŵapapi awo ŵali kufwa?
6, 7. (a) Ŵanthu ŵakuti Khisimasi nchikondwelero ca vici, kasi ŵasambiri ŵa Yesu ŵakwambilira ŵakakondweleranga Khisimasi? (b) Mu nyengo ya ŵasambiri ŵakale ŵa Yesu, kasi ŵakakuwonanga wuli kukondwelera zuŵa lakubabika?
8. Longosorani kukolerana kwa kukondwelera zuŵa la kubabika na kugomezga mizimu.
9. Kasi deti la Disemba 25 likasankhikika wuli kuti liŵe zuŵa la kukondwelera kubabika kwa Yesu?
10. Mu nyengo zakale, cifukwa wuli ŵanthu ŵanyake ŵakakondweleranga yayi Khisimasi?
11. Cifukwa wuli ŵanthu ŵanyake ŵakukondwelera maholide, ndipo nchivici ico tikwenera kupwelelera comene?
12. Longosorani cifukwa ico tikwenera yayi kucitako maluso panji kukondwelera maholide agho jando lake ndaukazuzi.
13. Kasi ni masuzgo wuli agho ghangaŵapo cifukwa ca kuleka kukondwelera maholide?
14, 15. Kasi mungacita wuli usange munthu munyake wakumukhumbirani viwemi pa holide panji munyake wakukhumba kumupani cawanangwa?
16. Kasi mungacita wuli mwamahara pa nkhani yakukhwaskana na maholide?
17. Kasi mungawovwira wuli ŵana ŵinu kuti ŵaleke kughanaghana kuti vinthu vinyake viwemi vikuŵajumpha cifukwa ca kuwona kuti ŵanyawo ŵakukondwelera maholide?
18. Kasi kusangikapo pa maungano Ghacikhristu kungamovwirani wuli kuti mukoleske kusopa kwaunenesko?
19. Cifukwa wuli nchakuzirwa kuphalira ŵanji vinthu vya mu Baibolo ivyo mwasambira?


text:
Katekisma wa Heidelberg
Katekisma wa Heidelberg wakalembeka mu msumba wa Heidelberg mwakupempheka na mlongozgi walumbiri lwake uyo wakachemekanga Fredrick wachitatu wa chigaba cha Palatinate mu charu cha German, mvyaka vya pakati pa 1559 na 1576. Fumu iyi, iyo yikaba yikhristu yikasankha Zacharius Ursinus uyo wakaba na Virimika 28, msambizgi wa mazgu gha Chiuta pa sukulu ya unkhwantha ya Heidelberg na Caspar Olevianus wa Virimika 26, uyo wakaba m’phurazgi ku nyumba ya ufumu, kuti balembe buku la Katekisma lakusambizgira baukirano kweniso kuvwira baliska na basambizgi.
This is an excerpt from the article Katekisma wa Heidelberg from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Mdauko wa chalo cha Malaŵi
Mdauko wa chalo cha Malaŵi[edit | edit source]
Viwangwa vya banthu awo bakafwa kale chomene vyaka million yimoza (1 million) na viyabiro vyawo vya malibwe vili kusangikako mu Malaŵi. Ndipo m’mphepete mwa nyanja ya Malaŵi mukuwoneka kuti mukakhalanga banthu vyaka pakati pa vikhwi makhumi yankhonde na vikhwi makhumi yankhondi na chimoza (50,000 to 60,000). Ndiposo viwangwa vya pamalo ghanyakhe vikuwoneska makhaliro gha banthu ngati banthu bakumafumiro ghazuba kwa Africa. Malo ghanyakheso ghakuwoneska viwangwa ivyo vikuwoneska banthu bakukozgana na banthu bamazuba ghano na bakukhala muthondo ivyo vikulongola kuti bakakhalanga malo agho mu vyaka vya muma 1500 Yesu wandaweko.
BaPwitikizi ndiwo bakaba bakwamba kufika ku Malaŵi muvyaka vwa mu vikhwi makhumi ghankhondi na chimoza (16th century). Kweni Bazungu bakwamba bakaba wati wiza sing’anga Dr. David Livingstone m’mphepete mwa nyanja ya Malaŵi mu chaka cha 1859. Kufuma apo, bazungu abo bakaba batebeti ba Chiuta baku Scotland bakayamba mipingo ku Malaŵi. Banthu aba chinthu chimoza icho bakatemwa chomene kukaba kumalizga malonda gha buzga ku Malaŵi. Ndipo m'chaka cha 1879 bazungu banandi, banandi ba iwo bakufuma ku Glasgow ku Scotland bakapanga bungwe la African Lakes kuti liguliskenge malonda ku batebeti ba Chiuta abo. Ndipo batebeti banyakhe, pamo na vibinda na balimi nawo bakayamba kuluta ku Malaŵi.
Mu chaka cha 1883 myimiliri wa boma la baNgerezi wakasoleka kuba mi’moza pa follah balongozgi ban doh yze cae er denmedio Nyasaland ndipo mu chaka cha 1891 Malaŵi, nyengo iyo wali kuchemeka Nyasaland, wakavumbatirika na baNgelezi kuba pa muwuso wawo (British Protectorate). Mu chaka cha 1915 John Chilembwe uyo wakatoleka kuluta ku Amerika na mliska Joseph Booth wakayezga kulimbana nawo baNgerezi aba awo bakachemekanga basamunda (colonialists) kweni chivundungwere chake chikachitapo chilichose yayi, ndipo bakamkoma.
Mu chaka cha 1944 banthu ngati ba Levi Ziliro Mumba bakayamba kabungwe ako bakakachema Nyasaland African Congress na fundo yakususka ivyo baNgelezi bakachitiranga banthu ba mu Nyasaland. Mu 1953 basamunda bakati basazga vyalo vya Nyasaland, Northern Rhodesia (sono Zambia) na Southern Rhodesia (sono Zimbabwe), Federation of Rhodesia and Nyasaland, banthu bakachikana chisazga ichi, ndipo bakalutizga chomene kugalukira. Dr. Hastings Kamuzu Banda wakati wafika ku Nyasaland pa 6 July mu chaka cha 1958, wakakwezga nkhongono za chigaluka ndipo mu 1959 bakamukaka nakumtuma ku Gweru, ku Rhodesia wa ku mwera. Mu 1960 bakamfumiska ku ukayidi kuti wakabepo pa ungano wakudumbiskana malango ku London.
Mu mwezi wachinayi pa dazi la chikhumi na chinkhondi mu 1961 chipani cha Malaŵi Congress (MCP) chikawina mu visankho vya Nyumba ya Malango (Legislative Council) ndipo chikaba na nkhongono mu bumba wakulamulira (Executive Council) ndipo chikayamba kunozgekera mubusu wa Nyasaland. Pa ungano wachibiri wakudumbiskana malango mu mwezi wachikhumi na chimoza (November) mu 1962 baNgerezi bakazomela kuti banthu ba ku Nyasaland babe wakujiwusa bekha chaka chikwiza chake ndipo pa dazi lakwamba la mwezi wachibiri (1 February) wa 1963 Kamuzu wakaba nduna yikulu ya Nyasaland. Mu mwezi wachinkhondi (May) malango ghaphya ghakayamba kugwira ntchito nakupa banthu ba ku Nyasaland kujiwusa bekha ndipo mu mwezi waumaliro wa 1963 pa dazi lawumaliro (31 December) Chisazga cha ma Rhodesia na Nyasaland chikamala. Mbwenu pa dazi la chinkhondi na chimoza la mwezi wa chinkhondi na chibiri (6 July) mu chaka cha 1964 Nyasaland wakapokera wanangwa wakujiwusa yekha ndipo pakati pajumpha vyaka vibiri (6 July 1966) bakaba malango gha ulongozgi wa iyo payekha-yekha (republican constitution) ndipo Kamuzu wakaba mulongozgi wake. Mu 1966 mukaba chivundungwere (cabinet crisis) mu mphala ya mlongozgi (cabinet) chifukwa banyakhe ngati bina Kanyama Chiume, Yatuta Chisiza, Henry Chipembere na banyakhe bakatemwa umo Kamuzu wakawusilanga yayi. Banyakhe bakakomekapo ndipo, banyakheso ngati Kanyama Chiume bakachimbira.
Mu 1970 Kamuzu wakakhala mlongozgi wa umoyo wake wose wa chipani cha Malaŵi Congress (MCP) ndipo mu 1971 bakamupanga kuti wabe mulongozgi wa Malaŵi umoyo wake wose.
BaMalaŵi bakatemwa chomene ulongozgi wa Kamuzu, chomene-chomene kuleka kuzomela kususkika kwake ndipo kuyambiliro ya vyaka vya mu ma 1990 balongozgi ba mpingo wa baRoma Roman Catholic bakalemba kalata yakususka ulongozgi wa nthena ndipo banthu bakayamba kuyowoya. Munthu m’moza uyo wakayowoyapo chomene wakaba Chakufwa Chihana uyo wakayowoyapo chomene apo wakaba kuwalo kwa Malaŵi ndipo wati wawelera ku Malaŵi bakamkaka.
Vyalo ivo vikuvwira Malaŵi na ndalama navyo vukakondwa yayi na ulongozgi wa Kamuzu ndipo vikamchichimizga kuti waleke banthu bayowoyenge. Mu 1992 Kamuzu wakazomelezga kuti banthu bayambe kuyowoya vyakusingo kwawo ndipo banthu bakapanga tumagulu twakudumba na boma (Pressure Groups) tubiri; kakwamba ka Alliance for Democracy (AFORD) ndipo kanyakhe ka United Democratic Front (UDF) nako kakapangika. Tumagulu utu tukachichizga Kamuzu kuti wazomele kuti banthu basankhe bekha naumo balongozgekerenge (referendum) pakati pa chipani chimoza na vipani vinandi ndipo Kamuzu wakazomela kuti vibe nthena. Pa chisankho ichi mu mwezi wachikhondi na chimoza pa dazi la chikhumi na chinayi banthu bakasankha kuti mu Malaŵi mube vipani vinandi ndipo tumagulu uto tukazgoka vipani.
Mu mwezi wachinkhondi mu 1994 chisankho chikachitika ndipo chipani cha UDF na mlongozgi wake bakawina. Bakili Muluzi bakaba mlongozgi wachibiri wa Malaŵi. Muluzi wakasintha malango yanandi, yanyakhe yake kuti pabe muvwiri-mlongozgi wachibiri (second vice-president) nakuzomelezgaso kuti banthu awo balikukakikapo bazomelezgeke kuba balongozgi (kwakuyana na malango ayo yakayamba kugwira ntchito pa 17 May 1994 munthu wanthena uyo wakazomelezgakanga yayi ndipo pakuti Muluzi wakakakikapo chifukwa cha kwiba mapaundi yankhondi na yimoza (£6) nthena wakatondeka kuzakayezgaposo kuti banthu bamsanke ulongozgi).
Pa chisankho cha mu 1999 Muluzi wakawinaso nanga uli banyakhe bakuti wakawina mwakwiba.
Pa nyengo iyi chalo mu cha Malaŵi ukavu wukakula chifukwa chakwiba ndalama za boma na kuleka kwendeska makola ndalama. Kukabaso kutemwerana na kupokela vimbundi (kuhonga).
Wati watondeka kuti bimiliri ba m’mphala ya malango basazgirepo vyaka vyakuti Muluzi wabe mulongozgi wakasankha Bingu wa Mutharika kuti wabe myimiliri wa chipani cha UDF ndipo pa chisankho cha mu 2004 wa Mutharika wakawina nanga uli wunenesko wa chisankho ichi wukumanyikwa makola yayi chifukwa kwiba kukaba kunandi ndipo vipani vyose, kupatulako cha UDF, vikati bendeski ba chisankho (electoral commission) bakendeska makola yayi chisankho ichi. Batumiki ba wupu wa European Union nawo bakayowoya nthena.
Bingu wa Mutharika wati waba mlongozgi banthu wanandi wakakondwera nayo – banandi bakuti wakuwusa makola ndiposo wayezga kumazga vimbundi, kwiba ndalama za boma nakuti banthu awo bakughanaghanika kuti bakibanga bayamba kubatolera ku khoti.


text:
Kasi Ŵakaboni ŵa Yehova Ŵali Kufuma mu Tchalitchi Linyake la ku America?
Ofesi yikuru ya Ŵakaboni ŵa Yehova yili ku United States of America. Ndipouli, tili kufuma mu tchalitchi linyake yayi pa vifukwa ivi:
Ŵakaboni ŵa Yehova ŵakusopa umo Ŵakhristu ŵakwambilira ŵakasoperanga.
Ŵakaboni ŵa Yehova ŵakupharazga mu vyaru vyakujumpha 230. Ŵakugomezgeka ku boma la U.S. na maboma ghanyake. Kweni chakwamba, ŵakugomezgeka kwa Yehova Chiuta na Yesu Khristu.—Yohane 15:19; 17:15, 16.
Vyose ivyo tikusambizga ni vya mu Baibolo, ni vya mulongozgi wa chisopa wa ku United States yayi.—1 Ŵatesalonika 2:13.
Tikulondezga Yesu Khristu, munthu waliyose yayi.—Mateyu 23:8-10.


text:
Kasi Chiuta Wakuzomerezga Mitala?
Ivyo Baibolo likuyowoya
Kale, Chiuta wakazomerezga kuti ŵanalume ŵatorenge mitala. (Genesis 4:19; 16:1-4; 29:18-29) Kweni likaŵa khumbo lake yayi. Chiuta wakapeleka mwanakazi yumoza kwa Adamu.
Yesu wakati munthu wakwenera kutora mwanakazi yumoza, nga umo Chiuta wakakhumbiranga. (Yohane 8:28) Iyo wakati: “
Uyo wakaŵalenga pakwamba wakaŵalenga iwo mwanalume na mwanakazi ndipo wakati, ‘Pa chifukwa ichi mwanalume wasidenge ŵawiske na ŵanyina ndipo wademelerenge ku muwoli wake, ndipo wose ŵaŵiri ŵaŵenge thupi limoza.’”—Mateyu 19:4, 5.
Yumoza wa ŵasambiri ŵa Yesu wakalemba kuti: “
Mwanalume waliyose waŵe na muwoli wake na wake ndipo mwanakazi waliyose waŵe na mfumu wake na wake.” (1 Ŵakorinte 7:2) Baibolo likuti mfumu uyo wakukhumba kuŵa na udindo mu mpingo, wakwenera kuŵa wa “
muwoli yumoza.”—1 Timote 3:2, 12.


text:
CIPATURO 18
Ubapatizo Ndiposo Ubwezi Winu na Ciuta
Kasi ubapatizo Wacikhristu ukucitika wuli?
Kasi mukwenera kucitaci kuti mubapatizike?
Kasi munthu wakujipeleka wuli kwa Ciuta?
Kasi cifukwa cikuru ca kubapatizikira nchivici?
“GHARA ndi maji; nchici cikundikanizga kubapatizika?” Nduna yikuru ya ku Etiyopiya ndiyo yikafumba fumbo ili mu vilimika vya mu handiredi lakwamba. Mkhristu munyake zina lake Filipu wakamulongosolera makora kuti Yesu wakaŵa nadi Mesiya uyo wakalayizgika kuti wizenge. Mwanalume wa ku Etiyopiya uyu, wakacontheka na ivyo wakasambira mu Malemba, ndipo wakacitapo kanthu. Wakalongora kuti wakukhumba nadi kubapatizika!—Milimo 8:26-36.
2 Usange mwasambira vipaturo vyakwambilira vya buku lino mwakupwelelera na yumoza wa Ŵakaboni ŵa Yehova, mungajifumba kuti, ‘Kasi nchivici ico cikunikanizga kubapatizika?’ Mwasambira kuti Baibolo likulayizga umoyo wamuyirayira mu Paradiso. (Luka 23:43; Civumbuzi 21:3, 4) Mwasambiraso ico cikucitikira ŵanthu ŵakufwa ndiposo cilindizga ca ciwuka. (Mupharazgi 9:5; Yohane 5:28, 29) Mutepanji mukusangikapo pa maungano gha mpingo gha Ŵakaboni ŵa Yehova ndipo mwajiwonera mwekha umo ŵakucitira. (Yohane 13:35) Cakuzirwa comene nchakuti, mwamba kuŵa paubwezi na Yehova Ciuta.
3 Kasi mungalongora wuli kuti mukukhumba kuteŵetera Ciuta? Yesu wakaphalira ŵalondezgi ŵake kuti: “Lutaninge mukasambizge [ŵanthu ŵa] mitundu yose, mukaŵabapatize.” (Mateyu 28:19) Yesu wakalongora ciyelezgero ciwemi mwakubapatizika mu maji. Ŵakamumijira maji yayi, panji kupungulira maji pa mutu wake. (Mateyu 3:16) Lizgu lakuti “kubapatiza” ndakufuma ku lizgu la Cigiriki ilo likung’anamura “kubizga.” Mwantheura, pa ubapatizo Wacikhristu, munthu wakwenera kubizgika yose mu maji.
4 Ŵanthu wose awo ŵakukhumba kuŵa paubwezi na Yehova Ciuta ŵakwenera kubapatizika mu maji. Ubapatizo ukulongora pakweru khumbo linu la kuteŵetera Ciuta. Ukulongoraso kuti muli ŵakunweka kucita khumbo la Yehova. (Salmo 40:7, 8) Kuti muŵe ŵakwenelera kubapatizika, pali vinthu vinyake ivyo mukwenera kucita.
CIMANYISKO NA CIPULIKANO NI VYAKUKHUMBIKWA
5 Mwayamba kale kucita cinthu cakwamba ico nchakukhumbikwa comene. Mwauli? Mwa kusambira vinthu vyakukhwaskana na Yehova Ciuta na Yesu Khristu. Mukumanya vinthu ivi peneapo mukusambira Baibolo. (Yohane 17:3) Ndipouli, pali vinthu vinandi vyakuti musambire. Ŵakhristu ŵakwenera kuti ‘ŵazuzgike na kamanyiro ka khumbo la Ciuta.’ (Ŵakolose 1:9) Ndipo kusangikapo pa maungano gha mpingo gha Ŵakaboni ŵa Yehova nkhwakovwira comene. Nchakukhumbikwa comene kuti musangikengepo pa maungano agha. (Ŵahebere 10:24, 25) Kusangikapo pa maungano nyengo zose kumovwiraninge kuti mumanye vinthu vinandi vyakukhwaskana na Ciuta.
6 Kuti muŵe wakwenelera kubapatizika, cikung’anamura kuti mukwenera kumanya cinthu cilicose ico cili kulembeka mu Baibolo yayi. Nangauli nduna yikuru ya ku Etiyopiya yikamanyanga vinthu vinyake, kweni yikakhumbikwiranga wovwiri kuti yipulikiske makora Malemba ghanyake. (Milimo 8:30, 31) Mwakuyana waka, pali vinthu vinandi ivyo mukwenera kusambira. Kusambira vinthu vyakukhwaskana na Ciuta kukumara yayi. (Mupharazgi 3:11) Ndipouli, pambere mundabapatizike, mukwenera kumanya ndiposo kukolerana na visambizgo vikuru vya Baibolo. (Ŵahebere 5:12) Visambizgo nga ni ico cikucitikira ŵanthu para ŵafwa, kweniso kumanya kukhumbikwa kwa zina la Ciuta, Ufumu wake, na kukolerana nawo.
7 Kumanya waka vinandi nkhwakukwana yayi, cifukwa “nchambura macitiko kumukondweska [Ciuta] kwambura cipulikano.” (Ŵahebere 11:6) Baibolo likutiphalira kuti peneapo ŵanthu ŵanyake mu msumba wa Korinte wakale ŵakapulika uthenga uwo ŵasambiri ŵa Yesu wakapharazganga, “ŵakapulikana, ndipo ŵakabapatizika.” (Milimo 18:8) Mu nthowa yakuyana waka, para mukusambira Baibolo, mukwenera kuŵa na cipulikano kuti Baibolo ni mazgu ghakupelekeka na Ciuta. Kusambira Baibolo kukwenera kumovwirani kuti muŵe na cipulikano mu vinthu ivyo Ciuta wali kulayizga. Mukweneraso kugomezga kuti sembe ya Yesu yingamuponoskani.—Joshua 23:14; Milimo 4:12; 2 Timote 3:16, 17.
KUPHALIRA ŴANJI IVYO MWASAMBIRA MU BAIBOLO
8 Peneapo cipulikano cinu cikukura, cizamuŵa cinonono kuti muleke kuphalira ŵanji ivyo mwasambira. (Yeremiya 20:9) Muzamucicizgika comene kuti muphalire ŵanji vinthu vyakukhwaskana na Ciuta kweniso khumbo lake.—2 Ŵakorinte 4:13.
9 Mungamba kuŵaphalira mwaluso unenesko wa mu Baibolo ŵabali ŵinu, ŵanyinu, ŵazengezgani, ndiposo awo mukugwira nawo nchito. Mukuluta kwa nyengo, muzamunweka kuti mupharazgenge pamoza na Ŵakaboni ŵa Yehova. Para vili nthena, ŵani ŵakufwatuka kudumbiskana na Kaboni uyo wakumusambizgani Baibolo. Usange muli ŵakwenelera kuti mupharazgenge na mpingo, imwe na uyo wakumusambizgani Baibolo muzamukumana na ŵalara ŵaŵiri ŵa mpingo.
10 Kukumana uku kumovwiraninge kuti muŵamanye makora ŵalara ŵanyake ŵa mpingo awo ŵakuliska mskambo wa Ciuta. (Milimo 20:28; 1 Petros 5:2, 3) Usange ŵalara aŵa ŵawona kuti mukupulikiska ndiposo kugomezga visambizgo vikuru vya Baibolo, ndipo mukucita vinthu mwakukolerana na ivyo mwasambira, kweniso mukukhumba kuti muŵe yumoza wa Ŵakaboni ŵa Yehova, iwo ŵazamumuphalirani kuti ndimwe ŵakwenelera kuŵa mupharazgi wambura kubapatizika wa makani ghawemi.
11 Nyengo zinyake ŵalara ŵangawona kuti mukukhumbikwira kusintha mikhaliro na vizgoŵi vinyake mwakuti muŵe ŵakwenelera kupharazga makani ghawemi pamoza na mpingo. Ici cikusazgapo maluso ghanyake agho mukucita mwakubisa. Mwantheura, pambere mundalombe kuti muŵe mupharazgi wambura kubapatizika, mukwenera kulekerathu kwananga kukuru. Kwananga uku kukusazgapo uzaghali, uloŵevu, kweniso kumwa minkhwara ya kutimbanizga wongo.—1 Ŵakorinte 6:9, 10; Ŵagalatiya 5:19-21.
KULAPA NA KUSINTHA
12 Pambere mundaŵe ŵakwenelera kubapatizika, paliso vinandi vyakuti mucite. Mpositole Paulosi wakayowoya kuti: “Ng’anamukani [lapani], ndipo muwere, kuti viheni vyinu visisitike.” (Milimo 3:19) Kulapa kukung’anamura kujinyumwa cifukwa ca vinthu viheni ivyo munthu wakacitanga. Nchakwenelera comene kuti munthu wamanye kukhumbikwa kwa kulapa ku vinthu viheni ivyo wakacitanga. Nkhwakwenelera nanga kungaŵa kuti munthu wakayezgayezganga kuti ŵaŵe na mikhaliro yiwemi. Cifukwa wuli? Cifukwa nchakuti ŵanthu wose mbakwananga ndipo ŵakukhumbikwira Ciuta kuti waŵagowokere. (Ŵaroma 3:23; 5:12) Apo mukaŵa mundambe kusambira Baibolo, mukamanyanga yayi ivyo Ciuta wakukhumba. Pa cifukwa ici, kasi mwatenge mucitenge wuli vinthu mwakukolerana na khumbo lake? Mwantheura, kulapa nkhwakukhumbikwa.
13 Kulapa kukwenera kulongozgana na kusintha. Mukwenera kucita vinandi kuluska kujinyumwa waka. Mukwenera kulekerathu vinthu viheni ivyo mukacitanga kale, na kusimikizga kuti sono mucitenge vinthu ivyo ni viwemi. Mwantheura mukwenera kulapa na kusintha pambere mundabapatizike.
KUJIPELEKA KWA CIUTA
14 Paliso cinthu cinyake cakukhumbikwa ico mukwenera kucita pambere mundabapatizike. Mukwenera kujipeleka kwa Yehova Ciuta.
15 Para mukujipeleka kwa Yehova Ciuta kwizira mu lurombo, mukulayizga kuti mumuteŵeterenge na mtima winu wose kwamuyirayira. (Duteronome 6:15) Cifukwa wuli ŵanthu ŵakukhumba kuteŵetera Ciuta? Kuti tizgore fumbo ili, tiyelezgere kuti mwanalume wasonga mwanakazi. Peneapo wakuwona mikhaliro yiwemi ya mwanakazi uyo, citemwa cake cikukura. Mukuluta kwa nyengo, wangamuphalira kuti ŵatorane. Mbunenesko kuti para munthu wakutora, ndikuti wakusazgirapo udindo unyake. Kweni citemwa ndico cikupangiska kuti wacite cinthu cakuzirwa ici.
16 Para mwamumanya Yehova ndiposo mwamutemwa, citemwa cikumuciskani kuti mumuteŵetere na kumusopa na mtima wose. Waliyose uyo wakukhumba kulondezga Mwana wa Ciuta, Yesu Khristu, wakwenera ‘kujipata.’ (Marko 8:34) Tikujipata mwakuwoneseska kuti vinthu ivyo tikukhumba kucita vileke kutitondeska kupulikira Ciuta na mtima wose. Kucita khumbo la Yehova Ciuta kukwenera kuŵa cinthu cakuzirwa comene mu umoyo winu pambere mundabapatizike.—1 Petros 4:2.
KUMAZGA WOFI WAKUTI MUNGATONDEKA KUCITA MAKORA
17 Ŵanji wakukhumba yayi kujipeleka kwa Yehova cifukwa ca wofi. Ŵakopa kuti para ŵajipeleka kwa Ciuta, ŵazamweruzgika na iyo pa ivyo ŵacitanga. Ŵanyake ŵakopa kuti ŵangatondeka kucita ivyo Yehova wakukhumba, ndipo ŵangamukhuŵazga. Pa cifukwa ici wakughanaghana kuti nchiwemi kuleka waka kujipeleka kwa iyo.
18 Peneapo mukusambira kutemwa Yehova, muciskikenge kujipeleka kwa iyo na kuyezgayezga kucita vinthu mwakuyana na khumbo lake. (Mupharazgi 5:4) Para mwajipeleka, muŵenge ŵakunweka kuti “mwendenge kwakwenelera Fumu [Yehova] na kuyikondweska kosekose.” (Ŵakolose 1:10) Cifukwa cakuti mukumutemwa Ciuta, mughanaghanenge yayi kuti nchinonono kucita khumbo lake. Mwambura kukayika, namwe mukuzomerezga ivyo wakayowoya mpositole Yohane, uyo wakalemba kuti: ‘Kumutemwa Ciuta ncheneici, cakuti tisungilire malango ghake: ndipo malango ghake kuti ngazito cara.’—1 Yohane 5:3.
19 Kuti mukwenera kuŵa murunji yayi kuti mujipeleke kwa Ciuta. Yehova wakumanya ivyo mungakwaniska yayi, ndipo wakulindizga yayi kuti mucite vinthu ivyo mungatondeka kukwaniska. (Salmo 103:14) Wakukhumba kuti mucitenge makora, ndipo wamovwiraninge. (Yesaya 41:10) Mungaŵa na cigomezgo cose kuti, usange mukuthemba Yehova na mtima winu wose, iyo ‘tiwanyoroskenge nthowa zinu.’—Zintharika 3:5, 6.
LONGORANI KUJIPELEKA KWINU MWAKUBAPATIZIKA
20 Kughanaghanira vinthu ivyo tasambira kungamovwirani kuti mujipeleke kwa Yehova kwizira mu lurombo. Waliyose uyo wakutemwa nadi Ciuta ‘wakwenera kuzomera pakweru ciponosko.’ (Ŵaroma 10:10) Kasi mungacita wuli ici?
21 Mukwenera kuphalira mulaŵiliri wakulongozga wa mpingo winu kuti mukukhumba kubapatizika. Iyo wazamutuma ŵalara kuti ŵazakaweleremo namwe mafumbo ghanyake gha visambizgo vikuru vya Baibolo. Usange ŵalara aŵa ŵawona kuti muli wakwenelera kubapatizika, ŵazamumuphalirani kuti mungazakabapatizika pa ungano wakulondezgapo.* Nkhani yakulongosora ng’anamuro la ubapatizo yikudumbika pa nyengo iyi. Muyowoyi wakulomba ŵanthu awo ŵabapatizikenge kuti ŵazgore mafumbo ghaŵiri nga ni nthowa yakuti ‘wazomere pakweru’ cipulikano cawo.
22 Ubapatizo ndiwo ukulongora pakweru kuti mwajipeleka kwa Ciuta ndipo muli yumoza wa Ŵakaboni ŵa Yehova. Ŵanthu awo ŵakubapatizika ŵakubizgika mu maji, kulongora kuti ŵajipeleka kwa Yehova.
NG’ANAMURO LA KUBAPATIZIKA KWINU
23 Yesu wakayowoya kuti ŵalondezgi ŵake ŵazamubapatizika “mu zina la Ŵawiske na la Mwana na la mzimu mutuŵa.” (Mateyu 28:19) Fundo iyi yikung’anamura kuti munthu uyo wakubapatizika wakumanya mazaza gha Yehova Ciuta, na gha Yesu Khristu. (Salmo 83:18; Mateyu 28:18) Wakumanyaso makora nchito iyo mzimu utuŵa wa Ciuta ukucita.—Ŵagalatiya 5:22, 23; 2 Petros 1:21.
24 Ndipouli, ubapatizo kuti nkhubizgika waka mu maji yayi. Nchimanyikwiro ca cinthu cinyake cakuzirwa comene. Kubizgika mu maji cikung’anamura kuti mwafwa ku milimo yiheni iyo mukacitanga kale. Kuzuwuka mu maji cikung’anamura kuti sono muli ŵamoyo mwakuti mucitenge khumbo la Ciuta. Kumbukirani kuti, mwajipeleka kuti muteŵeterenge Yehova, ŵanthu cara nesi mawupu ghawo. Kujipeleka kwinu ndiposo ubapatizo nkhwamba waka kwa ubwezi winu na Ciuta.—Salmo 25:14.
25 Para munthu wabapatizika cikung’anamura kuti waponoskeka yayi. Mpositole Paulosi wakalemba kuti: Lutilirani ‘kufiska ciponosko ca mwaŵene na wofi na citenthe.’ (Ŵafilipi 2:12) Ubapatizo nkhwamba waka. Kweni mungajifumba kuti, kasi ningakhalira wuli mu kutemwa kwa Ciuta? Fumbo ili lizgorekenge mu cipaturo cakulondezgapo.
IVYO BAIBOLO LIKUSAMBIZGA
- Pa ubapatizo Wacikhristu, munthu wakubizgika yose mu maji, ŵakumumijira maji yayi.—Mateyu 3:16.
- Kuti munthu wabapatizike, cakwamba wakwenera kumanya unenesko wa mu Baibolo na kuŵa na cipulikano, kulapa, kusintha, na kujipeleka kwa Ciuta.—Yohane 17:3; Milimo 3:19; 18:8.
- Kuti mujipeleke kwa Yehova, mukwenera kujipata nga ni umo ŵanthu nyengo yakale ŵakacitira mwakuti ŵalondezge Yesu.—Marko 8:34.
- Ubapatizo ukung’anamura kufwa ku milimo yiheni iyo munthu wakacitanga kale, na kuŵa wamoyo mwakuti wacitenge khumbo la Ciuta.—1 Petros 4:2.
* Ubapatizo ukucitika nyengo zose pa maungano gha Ŵakaboni ŵa Yehova agha: Ungano wa dera, zuŵa la ungano wapadera na ungano wa cigaŵa.
Mafumbo
1. Cifukwa wuli nduna yikuru ya ku Etiyopiya yikalomba kuti yibapatizike?
2. Cifukwa wuli mukwenera kughanaghanira mwakupwelelera za kubapatizika?
3. (a) Kasi Yesu wakaŵaphalira vici ŵalondezgi ŵake? (b) Kasi ubapatizo Wacikhristu ukucitika wuli?
4. Kasi ubapatizo ukulongora vici?
5. (a) Ni cinthu wuli cakwamba ico munthu wakwenera kucita kuti waŵe wakwenelera kubapatizika? (b) Cifukwa wuli maungano gha mpingo ngakukhumbikwa?
6. Kuti muŵe ŵakwenera kubapatizika, kasi mukwenera kumanya vinthu vyose vya mu Baibolo?
7. Kasi kusambira Baibolo kukwenera kumupangiskani kucita vici?
8. Nchivici ico cizamupangiska kuti muphalirenge ŵanji ivyo muli kusambira?
9, 10. (a) Kasi mbanjani awo mungamba kuŵaphalira unenesko wa mu Baibolo? (b) Kasi mukwenera kucitaci kuti mupharazgenge pamoza na Ŵakaboni ŵa Yehova?
11. Kasi ni mikhaliro wuli iyo ŵanji ŵakwenera kuleka pambere ŵandambe kupharazga pamoza na mpingo?
12. Cifukwa wuli kulapa nkhwakukhumbikwa?
13. Kasi kusintha kukung’anamuraci?
14. Kasi mukwenera kucitaci pambere mundabapatizike?
15, 16. Kasi kujipeleka kwa Ciuta kukung’anamuraci, ndipo nchivici ico cikupangiska kuti munthu wajipeleke kwa Ciuta?
17. Cifukwa wuli ŵanthu ŵanyake ŵakukhumba yayi kujipeleka kwa Ciuta?
18. Nchivici ico cingamuciskani kuti mujipeleke kwa Yehova?
19. Cifukwa wuli mukwenera yayi kopa kujipeleka kwa Ciuta?
20. Cifukwa wuli mukwenera kumanya mwekha pera yayi kuti mwajipeleka kwa Yehova?
21, 22. Kasi ‘mungazomera wuli pakweru’ cipulikano cinu?
23. Kasi kubapatizika “mu zina la Ŵawiske na la Mwana na la mzimu mutuŵa” kukung’anamuraci?
24, 25. (a) Kasi ubapatizo ukung’anamuraci? (b) Ni fumbo wuli ilo likukhumbikwira kuzgoreka?


text:
Magasini ga Watchtower ni Awake!
Magasini getu gakutagulila ya m-Baibulo gakusimanikwa mu yiŵeceto yakupunda 150 kuti ŵandu ajigaleje. Magasini ga Watchtower gakusatukamucisya kupikanicisya kamulana kwa yayikutendekwa pacilambo capasici ni yakulocesya yayili m-Baibulo. Gakusatondoyaga ŵandu ni ngani syambone sya Ucimwene wa Mlungu, soni gakusalimbikasya ŵandu kuti akulupilileje Yesu Klistu. Magasini ga Awake! gakusatukamucisya kumanyilila mwampaka tutendele ni yakusawusya ya moŵa agano, soni gakusalimbikasya cikulupi pa yaŵalocesye Mkupanganya jwetu pakwamba ya cilambo casambano ca mtendele.


text:
Kasi Ŵanthu Ŵakusambira Chomene Ŵakugomezga Kuti Yesu Wakaŵako?
Pali ukaboni wakukwana wakuti Yesu wakaŵako pa charu chapasi. Ndipo ŵanandi awo ŵali kusambira chomene ŵakuzomerezga. M’ma 100 na 200 C.E, ŵanthu ŵanyake ŵakulemba mbiri, ŵakalemba vya Yesu na Ŵakhristu ŵakwambilira. Pa nkhani iyi, buku linyake likuti: ‘
Uwu mbukaboni wakuti kale, nanga ni awo ŵakatinkhanga Chikhristu ŵakagomezganga kuti Yesu wakaŵako. Kweni mu 1700, 1800 na 1900, ŵanthu ŵakamba kukayika kuti Yesu wakaŵako.’—Encyclopædia Britannica, 2002 Edition.
Mu 2006, buku linyake likati: ‘
Palije munthu wakusambira chomene uyo wangasuska kuti Yesu, mwana wa Yosefe wakaŵako. Pasono tikumanya vinandi ivyo Yesu wakachita na kusambizga.’—Jesus and Archaeology.
Baibolo likuti Yesu wakaŵako nadi. Likuzunura mazina gha ŵapapi ŵake na ŵabali ŵake. (Mateyu 1:1; 13:55) Likuzunuraso mazina gha mafumu agho ghakaŵako mu nyengo yake. (Luka 3:1, 2) Ivi vikovwira awo ŵakusanda Baibolo kukhorwa kuti likuneneska.


text:
VYAKUSAZGIRAPO
Kasi Sheole na Hadesi Ni Vici?
MU VIYOWOYERO vyakwambilira, mu Baibolo mukaŵanga lizgu la Cihebere lakuti sheole na la Cigiriki lakuti hadesi. Mazgu ghaŵiri agha ghakasangikanga mu Baibolo pa malo ghakujumpha pa 70. Ghose ghakuyowoya za nyifwa. Mu Mabaibolo ghanyake, mazgu agha ghali kulembeka kuti “dindi,” “malaro,” “helo,” panji “khuluru.” Tiyeni sono tiwone umo ghali kulembekera mu vigaŵa vyakupambanapambana mu Baibolo.
Lemba la Mupharazgi 9:10 likuti: “Kulije mlimo, panji maghanoghano, panji mahara, panji vinjeru, mu malaro [sheole] uko ukuya.” Kasi ici cikung’anamura kuti sheole ni malo panji malaro ghanadi uko tili kusungako ŵakutemweka ŵithu awo ŵali kufwa? Yayi. Para Baibolo likuyowoya za malaro panji dindi, likugwiliskira nchito mazgu ghanyake, kuti sheole panji hadesi yayi. (Genesis 23:7-9; Mateyu 28:1) Kweniso, Baibolo likugwiliskira nchito yayi mazgu ghakuti “sheole” kung’anamura dindi ilo mukusungika ŵanthu ŵa mbumba yimoza panji ŵanandi.—Genesis 49:30, 31.
Antheura, kasi mazgu ghakuti sheole ghakung’anamuraci? Mazgu gha Ciuta ghakutiphalira kuti sheole panji hadesi, vikung’anamura cinthu cinyake. Mwaciyelezgero, lemba la Habakuk 2:5 likulongora kuti sheole “ciryoko cake nchisani.” Nangauli sheole wamira kale ŵanthu ŵakufwa ŵanandi, kweni wakukhuta yayi. (Zintharika 30:15, 16) Mwakupambana na malaro ghanadi, agho pangasungika ŵanthu ŵacoko waka, ‘Hadesi [sheole] wakumanya cara kukhuta.’ (Zintharika 27:20) Sheole wakukhuta yayi. Wakuzura yayi. Antheura, sheole panji hadesi kuti ni malo ghanadi yayi. Mu malo mwake, igho ghali nga ni dindi la ŵanthu wose ŵakufwa, malo ghakuyelezgera agho ŵanthu ŵazamuwuskika ku ŵakufwa.
Ivyo Baibolo likusambizga pa nkhani ya ciwuka, vikutovwira kuti timanye vinandi vyakukhwaskana na ng’anamuro la “sheole” na “hadesi.” Baibolo likuyowoya za sheole na hadesi para likuyowoya za nyifwa iyo ŵanthu ŵazamuwuka.* (Job 14:13; Milimo 2:31; Civumbuzi 20:13) Mazgu gha Ciuta ghakuyowoyaso kuti, mu sheole panji hadesi muli awo ŵakateŵetera Yehova pera yayi, kweniso muli ŵanthu ŵanandi awo ŵakamuteŵetera yayi. (Genesis 37:35; Salmo 55:15) Nga ni umo tawonera, Baibolo likusambizga kuti kuzamuŵa “ciwuka ca ŵarunji na ŵambura urunji wuwo.”—Milimo 24:15.
* Mwakupambana na ivyo vyayowoyeka, ŵakufwa awo ŵazamuleka kuwuskika ni awo ŵakuyowoyeka kuti ŵali “mu gehena,” kuti mu sheole panji hadesi yayi. (Mateyu 5:30; 10:28; 23:33) Nga ni umo ghaliri mazgu ghakuti sheole na hadesi, gehena ni malo ghanadi yayi, kweni ngakuyelezgera waka.