text:
Vyakumela
Vyakumela (Plantae)
Vyakumela m’Malaŵi[edit | edit source]
Mu chalo cha Malaŵi muli vyakumela vya mitundu yinandi. Muli makuni, utheka na vinyakhe ivyo vikusangika m’Malaŵi pela mu chalo chose chapasi. Makuni ya m’Malaŵi yakupambana-pambana kwakuyana na malo ayo makuni aya yakumelako.
Makuni yanyakhe ngakuchita kupandika na banthu ngeti makuni ayo pa Chingelezi bakuti ma blue gum, pine, gmelina, cypress, na yanyakhe yanandi. Makuni yakuti ngambula kwiza na banyakhe ni makuni ngeti makuni ya yembe (mango), mitundu ya mawolenji, (citrus),
Makuni yanyakhe ni aya: mubabani, thung’unda, minyozi ya mitundu-mitundu, kabeza, maqokolo, mavilo, masuku, matubeni (strawberry – tree type), mjejengwani, matowo, mulolo, makama, mphangala, kavundula, mono, matwatwa, matunduluka, buyu (baobab), mbula, chifiqe, mubanga, m’zobala, msipani, nthumbuzga za kalulu, kazando, masuju
Muliso mphangwe yakupambana pambana ngati: chindere, nyungu,


c: text/html

text:
KABUKU KA UNGANU WA UMOYU WIDU WACHIKHRISTU NDIPUSO UTEŴETI May 2016
Masachizu nga vo Mungakamba
Fundu za mo tingagaŵiya Chigongwi cha Alinda ndipuso buku la Bayibolu Lisambizanji. Gwiriskiyani ntchitu masachizgu nga vo mungakamba pakulemba vo mwanozgeke kuchikamba.
CHUMA CHAKUTULIYA M’MAZU NGAKU CHIUTA
Yehova Wakondwa Asani Tipemphere Anyidu
Chiuta wangukambiya Jobu kuti wapemphere mabwezi ngaki ngatatu ngambula ulemu. Kumbi Jobu wangutumbikika wuli chifukwa cha chigomezu ndipuso kukunthiyapu? (Jobu 38-42)
TICHITENGI VINTHU NGE AKHRISTU
Kumbi Mugwirisiya Ntchitu JW Library?
Kumbi mungachita wuli kuti mukopi JW Library? Kumbi yingakuwovyani wuli ku mpingu ndipuso mu uteŵeti?
CHUMA CHAKUTULIYA M’MAZU NGAKU CHIUTA
Kuti Tije Paubwezi ndi Yehova Tikhumbika Kupasa Ulemu Mwana Waki Yesu
Kumbi mutundu wa ŵanthu utimuwona wuli Yesu? Ntchifukwa wuli titenere kutumbika Fumu yakusakhhika ndi Chiuta? (Sumu 2)
CHUMA CHAKUTULIYA M’MAZU NGAKU CHIUTA
Ndiyani Wangaja Mulendu Muchihema Chaku Yehova?
Chaputala 15 cha Sumu chikonkhosa vo Yehova wakhumba kuti bwezi laki lichitengi.
TICHITENGI VINTHU NGE AKHRISTU
Mo Tingagwirisiya Ntchitu JW Library
Mo Tingagwirisiya Ntchitu JW Library.
CHUMA CHAKUTULIYA M’MAZU NGAKU CHIUTA
Mauchimi Ngakamba Mwakuvwika Umampha Vakukwasana ndi Mesiya
Wonani mo uchimi wakukamba zaku Mesiya wa pa Sumu 22 ungufiskika paku Yesu.
CHUMA CHAKUTULIYA M’MAZU NGAKU CHIUTA
Muthembengi Yehova Kuti Muleki Kuchita Mantha
Kumbi ntchinthu wuli cho chingatiwovya kuja ndi chiganga nge Davidi? (Sumu 27)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
SAMBIRO 95
Pakaŵavya Chakuŵatondeska
Mwanalume munyake wakupendera wakapempheskanga pa chipata cha tempile zuŵa lililose. Zuŵa linyake kumise, wakawona Petrosi na Yohane ŵakuluta ku tempile. Munthu yura wakati kwa iwo: ‘Chonde nipaniko chilichose icho mungaŵa nacho.’ Petrosi wakati: ‘Nili na chinthu chinyake chakuzirwa chomene chakuti nikupe kuluska ndalama. Mu zina la Yesu wuka na kwamba kwenda.’ Petrosi wakamukora pa woko mwanalume yura ndipo wakanyamuka na kwamba kwenda. Wumba wose uwo ukawona ivi ukakondwa chomene na munthondwe uwu, ndipo ŵanthu ŵanandi ŵakagomezga mwa Yesu.
Kweni ŵasembe na Ŵasaduki ŵakakwiya chomene. Ŵakakora ŵapositole aŵa na kuluta nawo ku khoti. Ŵakati kwa iwo: ‘Ni njani wamupani nkhongono zakuchizgira munthu uyu?’ Petrosi wakazgora kuti: ‘Ni Yesu Khristu, uyo mukamukoma.’ Ŵalongozgi ŵara ŵakakalipa kuti: ‘Lekani kuyowoya vya Yesu muno!’ Kweni ŵapositole ŵakati: ‘Tikwenera kuyowoya vya iyo. Nakuti tingaleka chara kuyowoya.’
Ŵakati ŵafwatulika, Petrosi na Yohane ŵakaluta ku ŵasambiri ŵanyawo, ŵakaŵaphalira vyose ivyo vikachitika. Wose ŵakalombera pamoza ndipo ŵakapempha Yehova kuti: ‘Chonde tovwirani kuti tiŵe na chikanga mwakuti tilutilire kuchita ntchito yinu.’ Yehova wakaŵapa mzimu wake utuŵa, ndipo ŵakalutilira kupharazga na kuchizga. Ŵanthu ŵanandi chomene ŵakazgoka ŵasambiri. Ŵasaduki ŵakachita sanji chomene mwakuti ŵakakaka ŵapositole na kuŵajalira mu jele. Kweni usiku, Yehova wakatuma mungelo. Mungelo uyu wakajura milyango ya jele, wakaphalira ŵapositole kuti: ‘Lutaniso ku tempile, mukalutilire kusambizga.’
Mulenji, munthu munyake wakaphalira Sanihedirini, ilo likaŵa khoti likuru chomene la Ŵayuda, kuti: ‘Jele ndakujalika nga umo likaŵira, kweni ŵanalume awo mukaŵajalira mulije. Ŵali mu tempile, ŵakusambizga ŵanthu.’ Ŵakaŵakakaso ŵapositole na kuluta nawo ku Sanihedirini. Wasembe mukuru wakati: ‘Tikamuphalirani kuti muleke kuyowoyaso vya Yesu.’ Kweni Petrosi wakazgora kuti: “Tikwenera kupulikira Chiuta nga muwusi m’malo mwa ŵanthu.”
Ŵalongozgi ŵara ŵakakwiya chomene ndipo ŵakakhumbanga kukoma ŵapositole. Kweni Mufarisi munyake zina lake Gamaliyeli wakawuka, ndipo wakati: ‘Chenjerani! Panyake Chiuta wali nawo ŵanthu aŵa. Kasi mukukhumba nadi kulimbana na Chiuta?’ Ŵakapulikira ulongozgi wake. Ŵakati ŵaŵathyapura ŵapositole, ŵakaŵaphaliraso kuti ŵaleke kupharazga ndipo ŵakaŵafwatura. Kweni ŵapositole ŵakaleka yayi kupharazga. Ŵakalutilira kupharazga makani ghawemi, mu tempile na ku nyumba na nyumba.
“Tikwenera kupulikira Chiuta nga muwusi m’malo mwa ŵanthu.”—Milimo 5:29


text:
Leleskani, Vwiyani Ndipu Jani Ndi Umoyu Buku Lanambala 7: Yesu Ndiyu Ambuya Ndi Mtaski
Outline: From Luke and John. 24 sections. It has a picture book to go along with the recording.
Script Text
Mazgu Ngakwamba
Mwanyangu kumbi tivwana kuti Yesu ndi mwana waku Chiuta? Kumbi tivwana kuti Iyu wakutumika ndi Chiuta? Kumbi tivwana kuti Iyu wangatipaska umoyu wamuyaya. Kuwa kwaku Yesu, vo vinguchitika pa umoyu waki, chiyuka chaki ndi mazgu ngaki ngatitirongo kuti Iyu ndi mwana waku Chiuta. Po muvwiskiya tepi iyi muwonengi vakujambuwa vo vemu buku liyera la nambala 7.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 1: Kuwa Kwaku Yesu
Yohani 1:1-14; Luka 2:1-11
Awonani nchakujambuwa ichi cho chirongo khola lo ndi malu ngakusungiyamu viwetu. Yapa pe so mwana wabonda, anyina ndi awiski kweniso wanthulumi wanyaki watatu wo wenga aliska wambereri. Wanthu yawa walereska mwana yo zina laki ndi Yesu. Munthu yumoza wajikamiya mwana yo. Ntchifukwa uli wajikama? Chifukwa chaki ntchakuti Yesu ndi mwana wakuzirwa yo wanguwaku pacharu chapasi. Wechendaweku, Yesu wenga kuchanya ndi Chiuta ndipu vinthu vosi vingulengeka kuziya mwaku Iyu. Chiuta ndi mzimu kweni wangujivumbuwa kuporote mwaku Yesu yo wanguwa kuziya mwa mwali Maria. Ivi vinguchitika chifukwa cha mzimu waku Chiuta. Mzimu mwenuyu wangujaso mwaku Yesu cho chirongo kuti Yesu ndi Chiuta. Yesu wanguza kwazititaska isi ku uheni ndikutirongo mo tingawiya wana waku Chiuta.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 2: Yesu Wasanduska Maji Kuwa Vinyo
Yohani 2:1-11
Zuwa linyaki Yesu wati wakuwa wanguluta ku phwandu la zowala. Wasambili waki ndi Maria anyina nawu wanguluta nayu. Maria wanguziwa kuti Yesu wenga mwana waku Chiuta viyo wati wamala Iyu wangumuziwiska Yesu. Maria wanguti ku wanthu wo watewetanga pa zowalazo " chechosi cho wakamukambiyaninge muchiti." Penga viwiya vikuluvikulu vinkhondi ndi chimoza penipo. Ndipu Yesu wanguti ku wakutewetawo " zazani maji muviwiya ivi" viyo iwu wangudiramu maji mu viwiyamo. Yesu wanguti "newani vinyo ndipu mumupasi mwenechu wa zowalazo." Wasambili waku Yesu wangwamba kuwona kuti Yesu wenga ndi nthazi zakuziziswa zakutuliya kwaku Chiuta. Viyo iwu wanguvwaniya paku Iyu.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 3: Yesu Wasambizga Nikodimu
Yohani 3:1-36
Nikodemu wenga murongozi ndi msambizi wakuziwika ukongwa mu Yerusalemu. Iyu wanguvwa za ntchitu zakuziziswa zo Yesu wachitanga kweniso iyu wanguziwa kuti Yesu wangutuliya kwaku Chiuta. Usiku unyaki Nikodimu wanguluta kwaku yesu kwachikambiskana nayu za mazgu ngaku Chiuta ndi ntchitu zakuziziswa zo Yesu wachitanga. Ndipu Yesu wangukamba nayu wanguti "nadidi ndikamba nawi, asani munthu wangapapikaso cha kuti wangawona ufumu waku Chiuta cha." Nikodimu wangufumba wakuti "kumbi munthu wangapapikaso uli penipo wakota" Yesu wangumuka wakuti "chakuwa kuliwavu ntchakuliwavu ndi chakumzimu ntchamzimu." Ichi ching'anamuwa kuti weyosi yo wavwana ndi kuvwiya Ambuya Yesu ngwakupapikaso. Wakuvwanawo wakajanga ndi umoyu wamuyaya chifukwa wendi mzimu waku Chiuta. Kweni wosi wambula kuvwana mwaku Yesu wakatuzgikangapu pamasu paku Chiuta ndipu wazamusere so cha mu ufumu waku Chiuta.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 4: Murongozgi Waweyere Yesu
Yohani 4:46-54
Kumbi imwi mungachita uli asani mwana winu watama ukongwa? Munthu yo muwona pa chakujambuwa ichi wangwenda mtunda utali ukongwa kupenja Yesu. Iyu wenga murongozi wakuziwika ukongwa kweni wamgupempha Yesu wanguti " Ambuya fikani kwidu mukachizgi mwana wangu wechendafwi." Yesu wangunena nayu wanguti "mwana waku ngwamoyu" morongoziyo wanguvwana mwaku Yesu ndipu wanguwere kwawu. Panthowa wantchitu waki wangumukambiya kuti mwana waki wachizgika. Murongoziyo wanguwamu kuti mwana waki wanguchizgika nyengu yeniyo Yesu wangumukambiya kuti mwana waki ngwamoyo. Viyo Iyu ndi nyumba yaki yosi wanguwika chivwanu chawu paku Yesu.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 5: Munthu Wakutama Wakuja Pachiziwi
Yohani 5:1-47
Mumsumba wa Yerusalemu mwenga chiziwi mwenimo wanthu wakutama wabiranga alinga kuti wachizgiki penipo posi maji ngavunduka. Pachiziwi po penga munthu munyaki yo wangutama kwa vyaka 38. Yesu wangufika pafupi ndi muntu yo ndipu wanguti kwaku iyu " kumbi mukhumba kuchira?" munthuyo wangumuka wanguti " Ambuya ndilivi munthu wakuti wandibizgi muchiziwi pa maji ngavunduka." Penipo Yesu wanguti "tanduwa mphasa yaku ndipu yenda" munthuyo wanguchira nyengu yeniyo. Wanthu wanyaki wangukwiya chifukwa Yesu wanguchizga munthuyo pa zuwa lakupaturika lasabata. Zuwa lasabata lenga zuwa lo ayuda wachitanga ntchitu yeyosi cha alinga kuti wakasopi Chiuta. Munthu yuwa wanguluta ndikuwakambiya wayuda kuti Yesu ndiyu wangumuchizga. Kweni wayuda wangukhumba cha kuvwaniya paku yesu. Kuchizgika kwa munthu uyu kurongo kuti Yesu wenga ndi nthazi zakutuwa kwaku Chiuta, zakuchizgiya zuwa lelosi nanga mphasabata viyo.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 6: Yesu Waliska Wanthu Wanandi
Yohani 6:1-15
Wanthu wanandi wanguvwa kuti Yesu wachizganga wakutama viyo zuwa linyaki gulu linandi lingumurondo ku chigawa chakutali. Wati wafika msana, Yesu wangufumba wasambiri waki tchumi ndi wawi wanguti " kumbi tamugula pani chakurya chakuti wanthu yawa waryi." Yumoza wa wasambiri wangumuka wakuti " pe mnyamata yo wendi mikati yinkhondi yabarele ndi tisomba tiwi, kumbi ivi vingakwana kuliska wumba uwu?" Yesu wanguwakambiya wanthu wo kuti waje pasi, wanguto chakurya cho ndikuwonga Chiuta. Pavuli Iyu wangumenya vyakurya vo ndi kuwagawiya wanthu kwakulingana ndi vo munthu weyosi wangukhumba. Mawa laki gulu la wanthu lingumurondoso Yesu ndipu iyu wanguti "nadidi ndinena ndi imwi mutindirondo chifukwa cha vakuziziswa cha kweni chifukwa mungurya ndi kuguta. Yesu wangulutilizga wanguti "mungagwiranga ntchitu chifukwa cha chakurya cho chitayika cha, kweni chifukwa cha chakurya cho chijaririya cha umoyu wamuyaya cho mwana wamunthu wakakupasaningi imwi." Yesu wakambanga zaku Iyu mweneku ndipu wanguti Chiuta wakondwere mwaku Iyu ndipu wangutiso " Ini ndini mkati wamoyu, yo wangaza kwaku Ini wakavwanga nja cha."
Wonani Chakujambuwa Chanambala 7: Yesu Wayenda Panyanja
Yohani 6:16-41; Mateyu 14:22-32
Wati waliska wanthu, yesu wanguwaleka iwu ndiwanguluta kuphiri kwaku yija kwachiromba. Wasambiri waku yesu wangukwera ngalawa alinga kuti wayambukiyi ku sirya linyaki lanyanja. Kwenga usiku ndipu penga chimphepu chikulu panyanjapo. Penipo yesu wanguza kwaku iwu wachiyenda panyanja. Wasambiri wanguwanawana kuti Yesu ndi mzukwa ndipu wangopa ukongwa. Kweni yesu wanguti " ndini mungopanga cha." Yesu wangukwera mu ngalawayo ndipu penipo chimphepu cho chinguleka kuputa. Mwanyangu ichi chingurongo wasambiri waku Yesu ndi isi viyo kunu ku le kuti nthazi zaku Chiuta zagwiranga ntchitu mwaku Yesu.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 8: Yesu Wachizga Munthu Wachibulumutiya
Yohani 9:1-41, 8:12
Penga munthu wachibulumutiya kwamba kuwa kaki. Wasambiri waku Yesu wanguwanawana kuti munthu uyu wanguwa viyo chifukwa cha mphulupulu zaki pamwenga za apapi waki. Kweni Yesu wanguti "munthu uyu wanguwa wachibulumutiya alinga kuti ntchitu zaku Chiuta ziwoneke paku Iyu." Penipo Yesu wangufunya mata pasi ndikukasa ulambwi. Yesu wanguwika ulambwiwo m'masu nga munthu wambura kuwonayo. Yesu wanguti ku munthuyo "luta ukasambi mu chiziwi cha Silomu cho ching'anamuwa wakutumika. Munthu yuwa wangumuvwiya Yesu ndipu wanguluta kwachisamba ku Silomu viyo wanguchizgika. Mwanyangu tanandi te wachibulumutiya, tiwamu cha za nthowa zaku Chiuta. Yesu wanguti "ini nde ukweru wa charu chapasi. Yosi yo warondo ini wakayendanga mumdima cha kweni wakawanga ndi ukweru waumoyu.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 9
Yohani 11:1-6, English: Yohani 11:1-46
Kwenga munthu munyaki wakudanika Lazaru yo watamanga ndipu wenga ndi azichi waki wawi, Maria ndi Malita. Marita ndi Maria wangutuma mazgu kwaku Yesu za utenda waku Lazaru wanguti " wakwanjiwa winu watama." Yesu wanguti "kutama uku nkhwa kunyifwa cha kweni chifukwa cha unkhankhu waku Chiuta alinga kuti mwana wa munthu waronde unkhankhu." Yesu wangumwanja Lazaru pamoza ndi Maria ndi Marita kweni wati wavwa mazgu nga utenda kuti wangulutaku cha kwachimuona. Ghati ghakapu mazuwa ngawi, Yesu wanguti ku wasambiri waki "Lazaru wafwa ndipu ndikondwere chifukwa chaku imwi kuti ndingulutaku cha alinga kuti muvwani. Tiyeni sonu tiluti kweniko." Wati wafika wangusaniya kuti Lazaru wenga mu dindi kwa mazuwa nganayi. Azichi waku Lazaru wenga ndichitima chifukwa Yesu wanguza cha kwazichizga Lazaru. Kweni Yesu wanguti " mzichi waku wakayukanga." Yesu wangukambiya wanthu kuti watuzgepu chimwa pa dindi po. Penipo Yesu wangudanirizga wanguti "Lazaru Yuka!" viyo Lazaru wangutuwa mudindi wakumangika m'manja ndi malundi ndi salu zakumasanu. Yesu wechendamuyuski Lazaru kuwakufwa wanguti "Ini ndini chiyuka ndi umoyu, wakuvwana mwaku ini nanga wangafwa wakajanga ndi umoyu.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 10: Yesu Pamphinjika
Yohani 18:1 - 19:42
Yesu wangurongo kuti ndi mwana waku Chiuta kuporote mu vyakuziziswa vo Iyu wanguchita. Wara wasembi wachiyuda wanguchita nayu sanji Yesu ndipu wangukhumbiska kumubaya. Yesu wangukambiya wasambiri waki kuti Iyu watenere kufwiya mphulupulu za wanthu wosi pakuti Iyu ndiyu nthowa yimoza pe yo yikawezgiyanga wanthu kwaku Chiuta. Yumoza wawasambiri waku Yesu, Yudasi wanguguliska Yesu ndi ndalama zakukwana siliva matchumi ngatatu. Viyo wasilikali wanguza ndikumuko Yesu. Peturo ndi wasambiri wanyaki wanguthawa chifukwa wanguchita mantha. Ndipu Peturo wangumukana Yesu. Wara wachiyuda wangumpereka Yesu ku mphara ya mirandu kweni wangutondeka kupereka ukaboni wavo Yesu wangunanga. Kweni wayuda wangudanirizga wanguti " mpayikeni mpayikeniyo." Viyo wanthu wangubaya mwana murunji waku Chiuta. Vigawenga viwi vingubayika pamoza ndi Yesu. Vigawenga ivi vingulangika chifukwa cha vyakulakwa vawu. Kweni Yesu wangunanga chechosi cha. Wangufwa nge ndi mtengu wamphulupulu zinu ndi zangu. Yesu ndiyu sembi yimoza pe yo Chiuta wanguzomerezga chifukwa cha uheni widu.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 11. Maria Ndi Yesu Kumasanu
Yohani 19, 20, Mateyu 27
Yumoza wa wasambiri waki wakudanika Yosefi wangupempha kuti wakawiki liwavu laku Yesu mudindi. Viyo liwavu lo linguperekeka kwaku iyu ndipu wanguchiliwika mudindi lo wangujinozge iyu mweneku. Yosefi wangukankhiyapu chimwa pakhomu la dindilo. Pa zuwa lachitatu Maria wamagadala wanguluta ku dindi ndipu wangusaniya kuti chimwa cho chingujarika pakhomu pengavi. Maria wangwamba kuliya, wangukotama ndikulereska mu dindimo ndipu liwavu la Ambuya Yesu mwengavi. Angelu wawi wenga pa malu ngo penga liwavu la Ambuya Yesu. Penipo Maria wangung'anamuka wanguwona munthu wakuma waka jo! Ndipu Iyu wanguziwa cha kuti munthu yo wenga Yesu. Yesu wangufumba Maria wanguti "mnthikazi uliyanji? Upenja yani?" Maria wangugomezga kuti munthuyo wenga mwenechu wa munda ndipu wangumufumba zako liwavu la Ambuya Lenga. Penipo Yesu wanguti kwaku Iyu "Maria" Maria wanguwamu kuti uyu wenga Yesu ndipu wenga wamoyu. Yesu wanguti kwaku Iyu "luta ku wabali wangu, ukawakambiyi kuti ndiluta kwa Ada wo mbawuskemwi ndi Chiuta winu ndi wangu. Po Yesu za wabali waki wang'anamuwanga wasambiri waki. Mwanyangu dindi lingutondeka kumusunga mwana waku Chiuta ndipu Iyu ngwamoyu!
Wonani Chakujambuwa Chanambala 12: Yesu Wawoneke Ku Wasambiri
Yohani 21:1-19
Wandakwere kuchanya, Yesu wanguchitaso chakuziziswa chinyaki. Usiku unyaki wasambiri waki wanguluta kwachiko somba kweni kuti wanguko kanthu cha. Kuchicha, kunguwoneka munthu mphepeti mwa Nyanja. Munthu yo wanguwakambiya kuti waponyi mkwawu wawu kuchiri kumaryi ndipu wakakonga somba. Iwu wanguvwana ndipu wanguko somba zinandi. Penipo wasambiri wanguwamu kuti yo wakambanga nawu wenga Yesu. Wasambiri wangupereka somba zosi kumtunda ndipu kweniko wangusaniya kuti Yesu wangunozga kali chakurya. Peturo pamoza ndi wasambiri anyaki wo wanguthawa Yesu pa nyengu yo wangukoreka, wangusika mungalawa ndipu wanguthawiriya kumtundako kwachikumana nayu. Yesu wanguti kwaku Peturo "ndirondo" wangumukambiyaso Peturo kuti wasambizgi wanthu waku Chiuta ndikuwaphwere. Mwanyangu Chiuta wakhumba kuti wanthu wosi wavwi zaku Yesu ndi vyakuziziswa vo wanguchita alinga kuti wavwani kuti Yesu ndi mwana waku Chiuta. Murondoni Yesu alinga kuti muronde umoyu wamuyaya.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 13: Yesu Wsambizga Wasambiri Wawi
Luka 24:13-35
Wayuda wanandi wawanawananga kuti Yesu wakawataskanga ku ulamuliru wa waroma kweni ichi ndichu Yesu wanguziya cha. Mwaviyo wayuda wamgupempha warongozi wachiroma kuti wamubayi Yesu. Warongozgi yawa wangumubaya Yesu pakumupayika pa mphinjika. Zuwa linyaki Yesu wati wayuka kuwakufwa, wanguwoneke wasambiri waki wawi kwamabuchibuchi wo wayendanga panthowa yawu yakuluta kunyumba. Iwu wangumuziwa cha Yesu wangugomezga kuti wenga mlendu. Wasambiri yawa wangwamba kumukonkhoske za vo vingumuchitikiya Yesu. Penipo Yesu wanguwasambizga za vo Mosesi ndi waneneri wanyaki waku Chiuta wangukambiya limu zaku Yesu m'malemba vyaka vinandi vajumpha. Waneneriwo wanguti Yesu wazamutambuzgika ndi kufwa kweni wazamuyuka kuwakufwa ndikuja ku janja lamaryi laku Chiuta ndikuwusa mu ufumu waku Chiuta kwamuyaya. Usiku weniwo Yesu wanguja ndi wasambiriwo ndipo wangurya nawu. Po Iyu wangumenya mkati ndikuwapasa iwu, masu ngawu ngangujulika ndipu wanguwamu kuti Iyu wenga Yesu. Nyengu yeniyo Yesu wanguwatuliyapu. Wasambiriwo wanguluta ku Yerusalemu kwachikambiya wasambiri wanyawu kuti wangumuwona Yesu ndipu ngwamoyo. Mwanyangu tiyeni tivwiyi cho Yesu mwenechu watitisambizga mumalemba.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 14: Mwana Wakusowa Pakati Pa Nkhumba
Luka 15:11-19
Yesu wangukamba ntharika ya munthu yo wenga ndi wana wawi wanthulumi. Mumana wanguti ku a wiski "ndigawiyeni gawa la chuma changu" viyo awiski wangumugawiya mwanayo chuma. Mumanayo wanguto chuma chaki ndikuluta ku charu chakutali ko wangusakaza chuma cho ndi nthowa zambura kwenere. Chaka chenicho munguwa nja yikulu mucharu cho. Mwanayo wangusakaza chuma chaki chosi viyo wanguja ndi kanthu kekosi cha. Iyu wanguluta kwachigwira ntchitu yakuliska nkhumba. Mwanayo wangwamba kurya chakurya cha nkhumba. Zuwa linyaki iyu wanguwanawana wanguti "wantchitu wa ada wendi chakurya chinandi kweni ini ndisuzgika kunu. Ndikalutanga kwa ada ndikuwakambiya kuti ndanangiya kuchanya kweniso ndi imwi. Nditenereso cha kudanika mwana winu mwaviyo mundito nge yumoza wawantchitu winu. Viyo mwana yo wangusoka ndikuluta ku awiski
Wonani Chakujambuwa Chanambala 15: Mwana Wakusowa Wawere Kwawu
Luka 15:20-32
Awiski a mwana yuwa wangumuwona weche kuza patali ndipu wangumuchimbiriya ndikumuvumbatiya Iyu. Wangukambiyaso wantchitu waki kuti wamupasi vakuvwala vamampha ukongwa ndikumunozge chakurya. Awiski wanguti tiyeni tiryi ndikukondwa chifukwa mwana wangu uyu wenga wakufwa ndipu sonu ngwamoyu, wenga wakusowa kweni wasanilika. Penga chiphwandu chikulu ukongwa. Mwanyangu Chiuta yo wakutilenga wenge awiski a mwana wakusowayo. Wanthu wosi wenge mwana wakusowa, kweni Chiuta watitanja mbwenu. Iyu wakhumba ukongwa kuti isi tiwere kwaku Iyu. Wakhumba kuti watigowoke mwaviyo wangutuma mwana waki Yesu kwazipenja ndikutaska wanthu wo wakugawukaku kwaku Chiuta. Wanthu wo wagawukaku kwaku Chiuta mbanthu wakusowa ndipu Yesu ndiyu nthowa yimoza pe yakuwelere kwaku Chiuta Auskefwi.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 16: Munthu Wachuma
Luka 21:13-21
Yesu wangukambiya wanthu ntharika ya munthu wakukhupuka yo wenga ndi vakurya vinandi. Munthu yo wanguwanawana za kuzenga nkhokwi zikulu zinandi ndikusunga chakurya chakicho. Viyo Iyu wanguti kwaku Iyu yija " umoyu wangu wenachu chakurya chinandi cho chikajaririyanga kufikiya vyaka vinandi. Pumuwa sonu ndipu ulyi ndi kukondwa." Kweni Chiuta wanguti " wakupusa iwi, usiku weniwunu ukafwanga ndipu kumbi vinthu vo ungunozga vikawanga vaku yani?" Mwanyangu, Yesu wanguti " umu ndimu wachitiya wanthu wo watijiwunjikiya chuma iwu wija kwambura kuwikizga chuma kwaku Chiuta." Ichi ching'namuwa kuti ubwezi wa munthu ndi Chiuta nkhuwa ndi chivwanu mwaku Iyu.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 17: Munthu Mukavu Ndi Wakukhupuka
Luka 16:19-31
Yesu wangukambaso ntharika ya munthu wakukhupuka yo wenga ndi chechosi cho wangukhumba ndipu kuti wawovyanga wakavu cha. Munthu munyaki mukavu wangufwa ndipu wanguluta kuchanya ndikuchija ndi Abrahamu mpapi mura wa wayuda. Munthu wakukhupuka nayu wangufwa ndipu wanguluta kumotu wakudanika gehena. Iyu wangudana Abrahamu kuti watumi munthu mukavuyo kuti wakamupaskeku maji. Kweni Abrahamu wanguti " pakati paku imwi ndi isi pe chinkhwawu chikulu ukongwa mwaviyo kuti tingayambuka cha chinkhwawu ichi." Mwanyangu ku gehena kulivi mpumulu ndipu kulivi kuthawa. Wo walutaku kweniko wazamusuzgika kwamuyaya. Wakukhupuka pamwenga wakavu titenere kurondo nthowa yaku Chiuta teche ndi umoyu asani tikhumba kuronde umoyu wamuyaya. Viyo vwanani ndi Ambuya Yesu ndipu mukataskikanga.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 18: Bwezi Pakhomu
Luka 11:5-13
Munthu munyaki wanguza ndi usiku ku nyumba kwa m'bwezi waki ndipu wanguti kwaku iyu "bwezi undibwerekeku mikati yitatu pakuti ndaronde mlendu ndipu ndilivi chakurya chakuti ndingamupaska kuti waryi." Mwenechu wa nyumbayo wenga mtulu pamoza ndi wamunyumba yaki wosi ndipu kuti wangukhumba cha kuyuka. Kweni bweziyo wangulutilizga kukhong'oska pakhomu kufikiya po mwenechu wa nyumbayo wanguyuka ndikumupaska vo wakhumbanga. Yesu wanguti "pemphani ndipu wakakupaskaningi, penjani ndipu musaniyengi, khong'oskani ndipu wakakujuliyaningi." Yesu wangukambaso kuti "nanga techendapemphi kwaku Chiuta, Iyu wakatipaskanga pakuti Iyu ngwamampha. Watitipaska mzimu mtuwa ndi vosi vo tipenja. Cho tikhumbika kuchita nkhumupempha Iyu pakuromba kuti watovyi kurondo mazgu ngaki ndi kuvwana mwaku Iyu.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 19: Wanthu Wawi Mnyumba Yaku Chiuta
Luka 18:9-14
Kumbi Chiuta watuvwa madandaulu nga munthu weyosi yo watuza kwaku Iyu mukuromba? Pachakujambuwa ichi tiwona wanthu wawi wo warombanga mukasopi. Yumoza wenga wakusopa ndipuso wakujikuzga. Iyu wangujipemphere yija wanguti "Chiuta nditimuwongani kuti nde semu wanthu wanyaki cha wambura kuchita urunji, warewi pamwenga nge wakukhomeska msonkhuyo" Chiuta wangukondwa nalu cha rombu laki. Munthu munyaki yo wenga wamsonkhu, ndiwakupusika yo wabiyanga wanthu. Iyu wanguziwa kuti wamukondweskanga cha Chiuta. Iyu wangujikhung'uska pa chifuwa ndipu wanguromba wanguti "Chiuta mundichitiyi lisungu ini munthu wakwananga." Yesu wanguti Chiuta wanguvwa rombu lawa msonkhuyo ndipu Chiuta wangumugowoke mphulupulu zaki. Mwanyangu Chiuta wakhumba cha wanthu wakujikuzga kweni waronde wanthu wo watijisiska.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 20: Mlimi Wapanda Mbewu
Luka 8:4-9
Zuwa linyaki Yesu wasambizganga wanthu ndipu Iyu wangunena nawu wanguti "munthu munyaki wanguluta kwachipanda mbewu zaki. Mbewu zinyaki zinguwa mumphepeti mwa msewu mwaviyo zinyaki zingukandika ndi zinyaki zingulyika ndi viyuni." Zinyaki zinguwa pa mya ndipu zati zame liwi liwi zingufota pakuti zengavi pakukhole. Mbewu zinyaki zinguwa pa minga ndipu zati zame zingutondeka kukuwa chifukwa cha mingayo. Zo zinguwa pa nyata yamampha zingume ndipu zingupasa vipasi machumi chumi. Yesu wanguti yo wendi makutu ngakuvwiya wavwi. Pavuli paki wasambiri wangumufumba Yesu cho ntharikayo yang'anamuwanga.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 21: Mbewu Zikuwa
Luka 8:9-15
Yesu wangung'anamuliya ntharika yiya wakuti mbewuzo ndi mazgu ngaku Chiuta. Mbewu zo zinguwa mphepeti mwa msewu zimiya wanthu wo watuvwa mazgu ngaku Chiuta, penipo satana watuza ndikutuzgamu mazgu mumitima yawu vini wanthu wo wangavwana ndikutaskika. Zo zinguwiya pa mya ndi wanthu wo wati wavwa mazgu watingarondere mwakukondwa ndikuvwana kwakanyengu kamanavi kweni pa nyengu ya kweseka iwu wataya mazgu ngo. Zapaminga zimiya wo iwu watuvwa mazgu kweni yati yakapu nyengu iwu wasokonezeka ndi chuma ndi madandaulu. Zapanyata zimiya wo iwu wavwa mazgu ndikusunga mazgu yanga mu mitima yawu mwauneneska ndipu iwu wabala vipasi ndi pakukunthiyapu. Mwanyangu kumbi muronde uli mazgu ngaku Chiuta? Kumbi mutuvwa mazgu ndikusowa? Kumbi mutuvwa mazgu ngaku Chiuta, kungasunga ndikukondwesa Chiuta. Asani mungachita viyo ndikuti mwenge mbewu zo zinguwiya pa nyata yamampha.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 22: Kovyeka Kwa Munthu Wakupwetekeka
Luka 10:25-37
Kumbi tingaziwa uli kuti tikondwesa Chiuta pa umoyu widu wa zuwa ndi zuwa? Mazgu ngaku Chiuta ngatitisambizga kuti titenere kwanja Chiuta kweniso ndi wanthu wanyaki. Nanga ndi wanthu nawa wo titenere kuwanja? Yesu wangukamba ntharika ya munthu munyaki yo wangwenda mu nthowa ya mu bozwa ndipu vigawenga vingumuronda vinthu vaki vosi ndikumupweteka Iyu ndipu wangumureka we pafupi kufwa. Wara wakukasopi wawi wangujumpha pa nthowa yeniyo kweni kuti wangumovya cha munthuyo. Mlendu munyaki nayu wangusikiyaso ku nthowa yeniyo ndipu wati wamuwona munthu yo wangumuchitiya chitima. Iyu wangumumanga mabala ngaki ndipu wangumukwezga pa mbunda yaki ndikuluta nayu ku nyumba ya walendo alinga kuti wakamovyi. Yesu wanguti asani titanja wanyidu titenereso kurongo chanju ichi pakovya weyosi yo wakhumbika chovyu.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 23: Kuza Kwa Mwenechu Wa Nyumba
Luka 12:35-48
Kumbi mukumbuka kuti Yesu wati wafwa wanguyukaso kuwakufwa? Wasambiri waki wangumuwona Iyu wechendakwere kuchanya. Yesu wangukambiya wasambiri waki kuti wakazangaso. Iyu wanguti wanthu wo wavwana mwaku Iyu watenere kuwa nge wantchitu wo walindizga mbuyawu kuza kutuliya ku phwandu la nthengwa. Yesu wanguti ngwakutumbikika kapolu yo iyu mbuyaki pakuza wazakumusaniya wakunozgeka. Mwanyangu tiziwa cha zuwa lo Yesu wakaziyangaso mwaviyo titenere kumutewete ndikuja wakunozgeka kumuronde Iyu pakuza. Zuwa lo lizamukuwa zuwa la likondwa likulu kuwakuvwana kweni yizamukuwa nyengu yachitima ku waheni. Yesu wangukambaso kuti wanthu wo iwu warongozga wanthu waki watenere kunozgeke kuza kwaki ndipu asani iwu warongozgengi nyumba yaki umampha ndi kuphwere mbereri zaki, wazamuronde mphotu yikulu. Kweni asani wapuma wakapolu waki ndi kulowe wazamuronde chilangu chikulu ndi chakutambuza.
Wonani Chakujambuwa Chanambala 24: Munthu Wakwera Muchimiti
Luka 19:1-10
Yesu wangataska munthu weyosi ku mphurupuru. Vwiyani ichi; Zakeyu wenga wamsonkhu wachuma ndipu wenga wachinyengu yo wabiyanga wanthu ndalama. Zakeyu wangukhumbiska uwona Yesu kweni wenga mufupi ukongwa. Yesu wenga ndi wumba unandi ukongwa wa wanthu wo wangumuzingiliya viyo Zakeyu wangukwera muchimiti. Po Yesu wajumphanga pamalu penipo, Iyu wangulereska mu chimiti ndipu wanguti kwaku Zakeyu " Zakeyu sika luwi pakuti msanawale nditenere kuwa munyumba yaku." Wanthu wanguzizwa pakuti Zakeyu wenga munthu muheni. Iyu wangusika muchimiti ndikumurondere Yesu mnyumba yaki ndi chimwemwi. Zakeyu wangukambiya Yesu kuti walekengi nthowa zaki ziheni ndikusintha ndipu iyu wanguwezga vosi vo wanguba. Yesu wanguti " msanawale utaski wafika mu nyumba yinu." Mwanyangu, Yesu wakuza kwazipenjapenja ndi kuitaska weyosi wakusowa yo wakutuwaku kwaku Chiuta. Kumbukani kuti asani namwi mukhumba kureka uheni ndikusintha nthowa zinu nge ndimo Zakeyu wnguchitiya; munyoroski nthowa yinu pamasu paku Chiuta pakuvwana ndikuvwiya Yesu Khristu.


text:
Okutobala 3-9
ZINTHARIKA 1-6
Sumu 37 na Lurombo
Mazgu Ghakwamba (Mamin. 3 panji kuchepera apa)
MAZGU GHA CHIUTA MBUSAMBAZI
“Uthembenge Yehova na Mtima Wako Wose”: (Mamin. 10)
[Woneskani vidiyo ya Ivyo Vili mu Buku la Zintharika.]
Zi 3:1-4—Longorani lusungu na kugomezgeka (w00-CN 1/15 peji 23-24)
Zi 3:5-8—Muthembenge chomene Yehova (w00-CN 1/15 peji 24)
-
Ivyo Tasambira: (Mamin. 8)
Zi 1:7—Kasi kopa Yehova ni “jando lakumanyira vinthu” munthowa wuli? (w06 11/1 peji 9 ndime 1; it-2-E peji 180)
Zi 6:1-5—Kasi ntchinthu wuli chamahara icho tingachita usange tikachita phangano la bizinesi na munthu kwambura kughanaghanirapo makora? (w00-CN 9/15 peji 25-26)
Kasi ivyo nasambira pakuŵerenga Baibolo sabata iyi vikunisambizga vichi za Yehova?
Kasi nasanga fundo wuli pakuŵerenga Baibolo sabata iyi izo zinganovwira pakupharazga?
-
Kuŵerenga Baibolo: (Mamin. 4 panji kuchepera apa) Zi 6:20-35
PHARAZGANI MWALUSO
Umo Tingapharazgira Mwezi Uno: (Mamin. 15) Kudumbiskana. Longorani tumavidiyo, ndipo pamanyuma pa kavidiyo kalikose, dumbiskanani ivyo mwasambirapo. Chiskani ŵapharazgi kuti ŵachiteko mwakukwana ntchito ya kuchemera ŵanthu ku maungano gha pa sabata.
UMOYO WACHIKHRISTU
Sumu 107
Ivyo Vikukhumbikwa pa Mpingo: (Mamin. 8) Para mwakhumba, mungadumbiskana fundo za mu Buku Lapachaka (yb16 peji 25-27)
Chitirani Uwemi Awo Ŵafika pa Maungano Ghithu (Zi 3:27): (Mamin. 7) Kudumbiskana. Woneskani vidiyo yakuti Kasi pa Nyumba ya Ufumu Pakuchitika Vichi? Kufuma apo, fumbani ŵategherezgi ivyo tingachita kuti ŵanthu awo ŵiza ku maungano pa Nyumba ya Ufumu ŵajipulikenge kuti ŵapokelereka, mu mwezi wa Okutobala pera yayi kweni nyengo zose.
Sambiro la Baibolo la Mpingo: (Mamin. 30) ia mutu 8 ndime 1-16
Weleranimo Ivyo Mwasambira na Kuyowoyapo Mwakudumura Ivyo Muzamusambira Sabata Yikwiza (Mamin. 3)
Sumu 143 na Lurombo


text:
VYAKUSAZGIRAPO
Kasi Ŵanthu Ŵali Nadi na Mzimu Uwo Ukulutilira Kuŵa Wamoyo Para Ŵafwa?
PARA mwapulika lizgu lakuti “mzimu,” kasi ntchivichi chikwiza mu maghanoghano ghinu? Ŵanandi ŵakugomezga kuti tili na chinthu chinyake mukati mwithu icho chikulutilira kuŵa chamoyo para munthu wafwa. Ŵakughanaghana kuti para munthu wafwa, chinthu chinyake chambura kuwoneka chikufumamo mu thupi na kulutilira kukhala chamoyo kunyake. Pakuti maghanoghano agha ghali palipose, ŵanandi ŵakuzizwa para ŵasambira kuti Baibolo likuti uwu mbutesi. Kasi Baibolo likusambizga kuti mzimu ni vichi?
Awo ŵakalemba Baibolo para ŵakukhumba kuyowoya za mzimu ŵakalembanga lizgu la Chihebere lakuti ruʹach na lizgu la Chigiriki lakuti pneuʹma. Baibolo likutiphalira ivyo mazgu agha ghakung’anamura. Mwachiyelezgero, lemba la Salimo 104:29 likuti: ‘Usange [Yehova] wafumiskamo mzimu [ru’ach] wawo, vikufwa na kuwelera ku fuvu.’ Ndipo pa Yakobe 2:26 pakuti, “thupi kwambura mzimu [pneuʹma] ndakufwa.” Mu mavesi agha, “mzimu” ukung’anamura nkhongono iyo yikupangiska thupi kuŵa lamoyo. Thupi kwambura mzimu, ndakufwa. Mu Baibolo, mazgu ghakuti ruʹach ghali kung’anamulika kuti “mzimu” pera yayi. Ghakung’anamulikaso kuti “mvuchi wa umoyo,” panji “nkhongono ya umoyo.” Mwachiyelezgero, pakuyowoya za Chigumula cha mu nyengo ya Nowa, Chiuta wakati: “Ine nitumenge chigumula cha maji pa charu chapasi icho chiparanyenge chilichose icho chili na mvuchi wa umoyo [ru’ach].” (Genizesi 6:17; 7:15, 22) Ntheura, “mzimu” ni nkhongono ya umoyo iyo yikuŵa mu vyamoyo vyose.
Kuti thupi ligwire ntchito, likukhumbikwira mzimu panji kuti nkhongono. Ivi vikuyanako waka na wayilesi iyo yikwendera mabatiri panji magesi. Kuti yilire yikukhumbikwira mabatiri panji magesi. Para mwaŵikamo mabatiri na kuyijura, yikwamba kulira. Kwambura mabatiri, wayilesi yingalira yayi. Ndimo vikuŵiraso na wayilesi iyo yikwendera magesi. Para ŵakhulako nthambo ku magesi, nayo yikuleka kulira. Thupi lithu nalo likukhumbikwira mzimu panji kuti nkhongono ya umoyo kuti ligwire ntchito. Nga umo viliri na magesi panji mabatiri, mzimu ukupulika yayi nesi kughanaghana. Mzimu ni nkhongono waka, ni munthu yayi. Kweni Baibolo likuti kwambura mzimu, panji kuti mvuchi wa umoyo, mathupi ghithu ‘ghakufwa, na kuwelera ku fuvu.’
Pakuyowoya za nyifwa ya munthu, lemba la Mupharazgi 12:7 likuti: “Fuvu [thupi la munthu] likuwelera ku dongo, nga umo likaŵira, ndipo mzimu ukuwelera kwa Chiuta waunenesko uyo wakawupeleka.” Para mzimu panji kuti nkhongono ya umoyo yafumamo mu thupi, thupi likufwa ndipo likuwelera ku dongo uko likafuma. Nkhongono ya umoyo nayo, yikuwelera kwa Chiuta uko yikafuma. (Yobu 34:14, 15; Salimo 36:9) Fundo iyi yikung’anamura kuti nkhongono ya umoyo yikuluta nadi kuchanya yayi. Kweni yikung’anamura kuti Yehova Chiuta ndiyo wali na nkhongono za kuwuska munthu uyo wafwa. Tingayowoyaso kuti umoyo wake uli mu mawoko gha Chiuta. Ni Chiuta pera wali na nkhongono za kuwezgeramo umoyo [mzimu], panji kuti nkhongono ya umoyo mwa munthu.
Ntchakupembuzga chomene kumanya kuti Chiuta wazamuwuska wose awo ŵali mu “madindi.” (Yohane 5:28, 29) Pa nyengo iyo Yehova wazamuwuska ŵakufwa, wazamuŵawuska na thupi liphya na kuŵikamo mzimu, panji kuti nkhongono ya umoyo. Ŵanthu ŵazamukondwa chomene para ŵakufwa ŵazakawuka.
Para mukukhumba kumanya vinandi ivyo Baibolo likung’anamura para likuzunura lizgu lakuti “mzimu,” wonani burosha lakuti Ntowa Yakuya ku Umoyo Wamuyirayira—Kasi Mwayisanga? peji 12-14, kweniso buku la Kukambitsirana za m’Malemba peji 319-323, mabuku ghose agha ngakupharazgika na Ŵakaboni ŵa Yehova.


text: 1 Ine Petrosi, mpositole+ wa Yesu Khristu, ku ŵalendo ŵambura kukhaliska, imwe muli kumbininikira ku Ponto, Galatiya, Kapadokiya,+ Asiya, na Bitiniya, ku ŵakusoleka2 mwakuyana na kumanyirathu kwa Chiuta Adada,+ na kutuŵiskika mwa mzimu+ na khumbo lakuti muŵe ŵakupulikira, na kumijika na ndopa za Yesu Khristu:+Mphanyi lusungu lukuru na mtende vyasazgikira kwa imwe.3 Walumbike Chiuta, Wiske wa Fumu yithu Yesu Khristu, chifukwa mwakuyana na lusungu lwake lukuru, wakatipa kubabika kuphya+ kuti tiŵe na chigomezgo chamoyo+ kwizira mu chiwuka cha Yesu Khristu ku ŵakufwa,+4 kuti tiŵe na chiharo chambura kuvunda, kufipirwa ndiposo kutchujuka.+ Chiharo ichi chili kusungikira imwe kuchanya,+5 imwe mukusungika na nkhongono ya Chiuta kwizira mu chipulikano kuti muponoskeke. Chiponosko ichi chanozgekera kuzakavumbukwa mu nyengo zaumaliro.6 Mukusekelera chomene chifukwa cha fundo iyi, nangauli sono mu nyengo yichoko waka mungaŵa na chitima chifukwa cha viyezgo vyakupambanapambana,+7 mwakuti kuyezgeka kwa chipulikano chinu,+ icho ntchakuzirwa chomene kuluska golide ilo likunangika nangauli likuyezgeka* na moto, chiŵe chifukwa chakupelekera malumbo na uchindami na ntchindi pakuvumbukwa kwa Yesu Khristu.+8 Nangauli mundamuwonepo, kweni mukumutemwa. Nangauli pasono mukumulaŵiska yayi, kweni muli na chipulikano mwa iyo ndipo mukusekelera chomene na chimwemwe chikuru chambura mayowoyeko,9 apo mukupokera chiponosko chinu,* iyo ni njombe ya chipulikano chinu.+10 Pakuyowoya za chiponosko ichi, ntchimi izo zikachima vya lusungu lukuru, ulo lukenera kwiza kwa imwe, zikafumbilira na kusanda makora.+11 Zikalutilira kupenjerezga ivyo vizamuchitika kweniso nyengo iyo mzimu uwo ukaŵa mwa izo ukalongoranga vya Khristu.+ Mzimu uwu ukapanikizgiranga pambere nyengo yindafike, kuti Khristu wazamusuzgika+ ndipo pamanyuma wazamupokera uchindami.12 Kukavumbukwa ku ntchimi izi kuti zikajiteŵeteranga zekha yayi kweni zikamuteŵeteraninge. Zikayowoyanga vinthu ivyo sono vyapharazgika kwa imwe kwizira mwa awo ŵakamupharazgirani makani ghawemi mwakovwirika na mzimu utuŵa uwo ukatumizgika kufuma kuchanya.+ Mu vinthu ivi, ŵangelo ŵakukhumba chomene kulingizgamo.13 Ntheura vwarani zikhore mu maghanoghano ghinu kunozgekera ntchito.+ Sungilirani chomene maghanoghano ghinu.+ Ŵikani chigomezgo chinu pa lusungu lukuru ulo muzamupokera pakuvumbukwa kwa Yesu Khristu.14 Pakuŵa ŵana ŵakupulikira, lekani kulondezga* makhumbiro agho kale mukaŵa nagho kwambura kumanya.15 Kweni mwakuyana na Mutuŵa uyo wakamuchemani, namwe muŵe ŵatuŵa mu makhaliro ghinu ghose.+16 Pakuti kuli kulembeka kuti: “Muŵenge ŵatuŵa, chifukwa ine nili mutuŵa.”+17 Ndipo usange mukuchema Adada awo ŵakweruzga kwambura kutemwera+ mwakuyana na mulimo wa waliyose, muchitenge vinthu na wofi+ mu nyengo iyo mukukhala nga mbalendo.18 Imwe mukumanya kuti siliva panji golide, vinthu ivyo vikunangika, vikamufwaturani* yayi+ ku makhaliro ghinu ghawakawaka agho mukapokera ku ŵasekuru ŵinu.19 Kweni mukawomboleka na ndopa zakuzirwa,+ nga ni ndopa za mwana wa mberere+ wambura kalema ndiposo wambura kabanga, za Khristu.+20 Mbunenesko kuti wakamanyikwirathu pambere charu chindaŵeko,+ kweni wakawoneka paumaliro wa zinyengo chifukwa cha imwe.+21 Kwizira mwa iyo mukugomezga Chiuta,+ uyo wakamuwuska ku ŵakufwa+ na kumupa uchindami,+ mwakuti chipulikano chinu na chigomezgo viŵe mwa Chiuta.22 Sono pakuti mwajitozga* mwa kupulikira unenesko, lekani mukutemwa ŵabali kwambura upusikizgi,+ ntheura mutemwanenge chomene kufumira mu mtima.+23 Pakuti mwapika kubabika kuphya,+ na mbuto iyo yikuvunda yayi, kweni na mbuto yambura kuvunda,+ kwizira mu mazgu gha Chiuta wamoyo na wakukhalilira.+24 Chifukwa “ŵanthu wose ŵali nga mbutheka, ndipo uchindami wawo wose uli nga ni luŵa lamuthondo. Utheka ukufota, ndipo luŵa likulakata,25 kweni mazgu gha Yehova* ghakukhalilira muyirayira.”+ Ndipo agha ni “mazgu,” agho ghapharazgika kwa imwe nga ni makani ghawemi.+


text:
Ndavwana ndi Ada Achiuta Mulengi wakuchanya ndi charu chapasi
Ndi Mwaku Yesu Kristu, Mwana waki yija wada widu
Kuziya mwa muzimu utuwa, wanguwa mwa ku Maria
Wangusuzgika ndi Apolinto Pilato, wangukhomeka pa mpinjika, wangufwa
ndikuwikika mu muwunda ndi kuja ndiwakufwa
Zuwa lachitatu wanguwuka ku wakufwa
Wakuluta KuChanya, Ndikuja kujanja la Maryi la KuChiuta Ada wantazi
yosi
Kutuwiya kuchanya wazengu kwajeluzga wamoyo ndi wakufwa
Ndigomezga mu mzimu utuwa
Ndigomezga tchalichi la Katolika watuwa ndi wumoza wawu wa wangelo
Kugowokereka Mpulupulu
Kuuka Kwa Wakufwa
Kuja ndi Umoyo wambura kumala. Amen.


text:
SAMBIRO 35
Hana Wakapempha Mwana
Mwanalume munyake Muisrayeli, zina lake Elikana wakaŵa na ŵanakazi ŵaŵiri. Mazina gha ŵanakazi aŵa ghakaŵa Hana na Penina. Elikana wakatemwanga chomene Hana. Hana wakaŵavya mwana, apo Penina wakaŵa na ŵana ŵanandi. Ntheura kanandi Penina wakamusekanga chomene Hana. Chaka chilichose, Elikana wakatoranga banja lake na kuluta nalo ku Shilo uko kukaŵa chihema chakusoperamo. Nyengo yinyake apo ŵakaŵa ku Shilo, Elikana wakawona kuti Hana ngwachitima chomene. Iyo wakati kwa Hana: ‘Kulira yayi Hana. Uli na ine. Ine nkhukutemwa.’
Hana wakaluta payekha kukalomba. Wakaleka yayi kulira apo wakapemphanga Yehova kuti wamovwire. Wakalayizga Yehova kuti: ‘Yehova, para munipenge mwana mwanalume, nizamumupeleka kwa imwe, ndipo wazamumuteŵeterani umoyo wake wose.’
Wasembe Mukuru, Eli, wakawona Hana wakuyowoya yekha uku wakulira, ndipo wakaghanaghananga kuti waloŵera. Hana wakazgora Eli kuti: ‘Yayi, fumu yane, naloŵera yayi. Nili na suzgo likuru chomene, ndipo nkhuphalira Yehova.’ Eli wakamanya kuti wakamuyowoyera makora yayi Hana ndipo wakamuphalira kuti: ‘Mphanyi Yehova wakupa icho ukukhumba.’ Hana wakajipulika makora ndipo wakaluta ku nyumba yake. Pambere chaka chindamare, Hana wakababa mwana ndipo wakamuthya zina lakuti Samuyeli. Kasi ukughanaghana kuti Hana wakakondwa yayi?
Hana wakaluwa yayi ivyo wakalayizga Yehova. Samuyeli wakati waleka waka konkha, wakaluta nayo ku chihema kuti wakateŵetere Yehova. Hana wakaphalira Eli kuti: ‘Mwana uyu ndiyo nkhalombanga. Nkhumupeleka kwa Yehova kuti wamuteŵetere mazuŵa ghake ghose.’ Elikana na Hana ŵakalutanga kukamuwona Samuyeli chaka chilichose ndipo ŵakamuyegheranga chakuvwara chiphya cha mawoko ghafupi. Yehova wakawovwira Hana kuti wababeso ŵana ŵanalume ŵatatu na ŵana ŵanakazi ŵaŵiri.
“Lutilirani kulomba, ndipo mupikenge. Lutilirani kupenja, ndipo musangenge.”—Mateyu 7:7


text:
ChiTumbuka
Ichi ni chiyowoyelo icho chikuyowoyeka ku mpoto na ku mpoto kwapakati pa chalo cha Malaŵi, kumwela kwa chalo cha Tanzania na kumafumilo ya zuba kwa chalo cha Zambia.
Chiyowoyelo ichi chikuyowoyeka na banthu bakuti mba Tumbuka pela yayi chifukwa mitundu yinyakhe ngeti mbaNgoni ba ku Mzimba mu Malaŵi bakuyowoyaso chiTumbuka.
ChiTumbuka ni chiyowoyelo icho chikuyowoyeka na banthu bakukwana pafupi-fupi ma million yanayi (4 million) mu vyalo ivi titatu vya Malaŵi, Tanzania na Zambia. Mu chalo cha Malaŵi, banthu wose ba kumpoto kwa chalo ichi bakuchemeka kuti mbaTumbuka nanga uli banandi mbamitundu yinyakhe ngeti baNgoni, baTonga, baNgonde, baLambya na banyakhe. Banandi bakufuma kuchigaba chakumpoto kwa Malaŵi, bakumanya kuyowoya chiTumbuka nangauli chiyowoyelo chawo chingaba chinyakhe.
- Vilapi mchiTumbuka
- Kachande kadelele kakwendelana
- Kuyenda nkhuvina


text:
Kasi mungatemwa kuŵerenga nkhani iyi mu %%?
-
Mwanakazi, mwana msepuka, na chinjoka (1-6)
-
Mikayeli wakurwa nkhondo na chinjoka (7-12)
-
Chinjoka chikuyuzga mwanakazi (13-17)
12 Chimanyikwiro chikuru chikawoneka kuchanya: Mwanakazi+ wakavwara dazi, mwezi ukaŵa kusi ku malundi ghake, pa mutu wake pakaŵa mphumphu ya nyenyezi 12,
2 ndipo wakaŵa na nthumbo. Wakalira na vyakuŵinya na kukweŵeka kuti wababe.
3 Chimanyikwiro chinyake chikawoneka kuchanya. Wonani, chinjoka chikuru chiswesi,+ chakuŵa na mitu 7 na masengwe 10 ndipo pa mitu yake pakaŵa mphumphu 7,
4 mchira wake ukaguzanga chigaŵa chachitatu cha nyenyezi+ zakuchanya, ndipo chikaziponya pa charu chapasi.+ Chinjoka chikalutilira kwimilira panthazi pa mwanakazi+ uyo wakaŵa pafupi kubaba, kuti para wababa chirye mwana wake.
5 Mwanakazi uyu wakababa mwana msepuka,+ mwanalume, uyo wazamuliska mitundu yose na ndodo yachisulo.+ Ndipo mwana wake wakatolekera kwa Chiuta na ku chitengo chake.
6 Ndipo mwanakazi wakachimbilira ku mapopa, uko kukaŵa malo agho Chiuta wakamunozgera, mwakuti kwenekura ŵakamuryeske mazuŵa 1,260.+
7 Ndipo kukawuka nkhondo kuchanya: Mikayeli+ na ŵangelo ŵake wakarwanga na chinjoka. Chinjoka na ŵangelo ŵake ŵakarwa nkhondo
8 kweni ŵakaluska yayi, ndipo malo ghawo ghakasangikaso yayi kuchanya.
9 Ntheura chinjoka chikuru+ chikaponyeka pasi, njoka ya papo kale,+ iyo yikuchemeka Dyabulosi+ na Satana,+ uyo wakupuluska charu chose.+ Wakaponyeka pa charu chapasi,+ ndipo ŵangelo ŵake ŵakaponyeka pasi pamoza nayo.
10 Nkhapulika mazgu ghakuru kufuma kuchanya ghakuti:
“Sono chafika chiponosko+ na nkhongono na Ufumu vya Chiuta withu+ na mazaza gha Khristu wake, chifukwa uyo wakunena ŵabali ŵithu waponyeka pasi, uyo wakuŵanena muhanya na usiku panthazi pa Chiuta withu!+
11 Ndipo ŵakamuthereska+ chifukwa cha ndopa za Mwana wa mberere+ ndiposo chifukwa cha mazgu gha ukaboni wawo,+ ndipo ŵakatemwa umoyo wawo yayi,+ nanga ni mu ulwani wa nyifwa.
12 Pa chifukwa ichi, kondwani imwe machanya na imwe mukukhala mwenemumo! Soka ku charu chapasi na nyanja,+ chifukwa Dyabulosi wakhilira pasi kwa imwe, wali na ukali ukuru pakumanya kuti wali na nyengo yifupi.”+
13 Sono chinjoka chikati chawona kuti chaponyeka pa charu chapasi,+ chikatambuzga mwanakazi+ uyo wakababa mwana mwanalume.
14 Kweni mwanakazi, wakapika mapapindo ghaŵiri gha nombo yikuru+ kuti wawulukire ku mapopa ku malo ghake, uko wakwenera kukaryeskeka nyengo yimoza, nyengo ziŵiri, na hafu ya nyengo,+ kutali na njoka.+
15 Ndipo njoka yikawukura maji nga ni mlonga kufuma mu mulomo wake, yikawukulira mwanakazi kuti wabire mu mlonga.
16 Kweni charu chapasi chikamovwira mwanakazi, ndipo charu chapasi chikajura mulomo wake na kumira mlonga uwo chinjoka chikawukura kufuma mu mulomo wake.
17 Ntheura chinjoka chikamukwiyira chomene mwanakazi, ndipo chikaluta kukarwa nkhondo na ŵakukhalapo ŵa mphapu yake,+ awo ŵakusungilira malango gha Chiuta ndipo ŵali na mulimo wa kuchitira ukaboni Yesu.+
Tumizgani
Tumizgani
MALEMBA GHAKUPATULIKA MU MANG'ANAMULIRO GHA CHARU CHIPHYA
Chivumbuzi 12
Chitumbuka
Ŵazgani Baibolo pa Intaneti
https://assetsnffrgf-a.akamaihd.net/assets/m/1001061103/univ/art/1001061103_univ_sqr_xl.jpg


text:
Hastings Kamuzu Banda
Ngwazi Dr. Hastings Kamuzu Banda wakaba mlongozgi (president) wakwamba wa chalo cha Malaŵi. Dr. Banda wakababika mu March mu chaka cha 1898 ku Mtunthama mu Boma la Kasungu. Wakati wakumana na bazungu abo bakaba batebeti ba Chiuta (missionaries) bakufuma ku Scotland ba mpingo wa Church of Scotland uwo sono ku Malaŵi wukuchemeka CCAP (Church of Central Africa Presbyterian) mu chaka cha 1905 mu mwezi wa chinkhondi na chibiri (July) Dr. Banda wakatemwa chomene masambiro ndipo wakaluta ku School ya Mtunthama ku Kasungu iyo yikaba pasi pa Khondowe Mission ya uko sono kukuchemeka Livingstonia. Chifukwa chakutemweseska masambiro, mu chaka cha 1915 mu April, Dr. Banda wakanyamuka ku Malaŵi paulendo wakuluta ku Rhodesia (sono Zimbabwe) uko wakafumako mu December 1916 kuluta ku South Africa. Wakagwirapo zintchito nakupanga masambiro ku South Africa mpaka mu July 1925 apo wakaluta ku America uko wakapanga masambiro ya ung'anga wachizungu (Doctor of Medicine)pa Meharry Medical College, ku Nashville, mu chigaba cha Tennesse ku America ,ndipo wakamalizga mu May 1937. Mu August 1937 Dr. Banda wakaluta ku chalo cha baNgerezi uko wakalutizga masambiro ghake gha uDoctor ku Liverpool mu July 1941 na London mu May 1945. Vikati vyalema kukhala na bazungu, Dr. Banda wakaluta ku Kumasi ku Ghana mu August 1953. Ndyale za ku Nyasaland zikati zasuzga, Dr. Banda wakawelera ku Nyasaland pa 6 July 1958. Pa 6 July 1964 Nyasaland wakapokera wanangwa kufuma ku England ndipo wakasintha zina la Nyasaland kuba Malaŵi. Dr. Banda wakaba nduna yakwamba (Prime Minister) wa chalo cha Malaŵi. Malaŵi wakatola wanangwa wake wose pa 6 July 1966 apo Dr. Banda wakawa mlongozgi (President) wake. Dr Banda wakaba mlongozgi wa Malaŵi mpaka mu May 1994 apo Bakili Muluzi wakasankhika kukhala mlongozgi. Mu May 2004 Muluzi wati watondeka kusintha malango gha Malaŵi (constitution) kuti wabe mlongozgi vyaka vinandi Bingu wa Mutharika wakasoleka kuba mlongozgi wachitatu wa Malaŵi. Dr. Banda wakakwezgha chalu cha Malaŵi chomene ndipo wakazenga vinthu vinandi nyengo iwo wakaba mlongozgi wa Malaŵi. Pa vinyake ivyo wakazenga, ndi ivi: school ya pachanya chomene ya Kamuzu Academy ku Mtunthama uko wakababikira iyo yikajulika pa 21 November 1981; University of Malaŵi na nyumba za Boma na vinthu vinyake vinandi. Dr. Banda wakatayika pa 25 November mu chaka cha 1997.
Sono boma la Malaŵi lamuzengela Kamuzu dindi liweme ilo lijulikenge ku banthu sono-sono. Dindi ili lili pafupi na malo ghakukumbukilapo bakufwa pa nkhondo (War Memorial) ya ku Lilongwe. Mulongozgi Bingu wa Mutharika wakuyezga-yezga kuti wabe nga ndi Kamuzu pavyakuchita vinyake, kweni kuti wafikengepo pa Nkhwantha yila yayi. Nimwana chomene pa mahala kwa Kamuzu.


text:
Ukhalilo
Wukhalilo wa baMalaŵi[edit | edit source]
muchaka cha peto tu toto wikifaka pafupi-grupi trincoto pagona areboreclay madafaka chanchuchochachi melotroco potroco brungachunga-trinkaminga
Kupambana kwa mitundu[edit | edit source]
Wukhalilo wa baMalaŵi wukuyana waka mu machitilo ya vinthu vinyake kweni vinyakhe baMalaŵi bakupambana m’machitilo yake kwakuyana na mtundu wa banthu. Wukhalilo wa banthu ndiwo wukubapangiska kuti batumbikike olo panji baleke kutumbikika. Pakuti BaMalaŵi ni banthu ba mitundu yinandi wukhalilo wawo ngwakupambana-pambana kwakuyana mtundu na bazengezgana bakhe. Pala tingati tilute kumpoto na kumpoto kwa maboma ya m’chigaba chapakati (Kasungu na Nkhota-kota), tikusanga banthu awo nthengwa zawo bakulowola mwanakazi kweni mitundu yinandi ya vigaba vyapakati na kumwela yikulowola yayi nanga wuli mu boma la Nsanje mu chigaba chakumwela malowolo yakusangika. Mitundu iyi yikulowola mwanakazi wakusama kwawo na kukakhala kwawo kwa mwanalume pala watengwa m’chitilo uwo pa chiNgelezi bakuti patriarchal system. Mitundu iyo malowolo kulije mwanalume ndiyo wakusama kwawo na kukazenga kwawo kwa mwanakazi, m’chitilo uwo baCheŵa bakuti chikamwini. Pa wukhalilo wa mitundu yambula malowolo pa bana awo bawako pa nthengwa mudumbu wa mwanakazi (sibweni wa bana) ndiyo wakuba na nkhongono chomene kuluska wiskewo wa bana. Ku mitundu iyo yikupeleka malowolo, pala nthengwa yamala, nyengo zinandi uyo ngwakwananga wakuluza bana ndipo wambula kwananga ndiyo wakatola bana.
BaNgoni[edit | edit source]
BaNgoni ni banthu awo kale bakawonekanga ngeti mbakutemwa nkhondo kweni unenesko ngwakuti bakaba banthu awo bakapenjanga malo yaweme kuti bakhazikikepo. Enya, bakakhumbangaso kuti babe na vibeto chifukwa chakuti baNgoni mba dozo ndipo bakutemwa chomene kulya nyama. BaNgoni ni banthu awo bakutemwaso chomene kulya.


text:
Uko chili chalo cha Malaŵi
Contents
Uko chili chalo cha Malaŵi (Geography)[edit | edit source]
Malaŵi na bazengezgana bake mu Africa[edit | edit source]
Malaŵi ni chalo icho chilli kumafumilo ya zuba chakumwelako kwa chalo chikulu chakuti chili na vyalo vinyakhe (continent) cha Africa. Chalo cha Malaŵi chilli kuzingirizgika na vyalo vya Tanzania icho chili na mphaka na Malaŵi yakukwana ma kilometre 475 ku kumafumilo ya zuba cha ku mpoto, chalo cha Zambia kumanjiliro ya zuba cha kumpoto chili na mphaka ya ma kilometre 837, ndipo chalo cha Moçambique kumafumilo na kumanjiliro ya zuba chakumwela chili na mphaka na Malaŵi yakukwana ma kilometre 1,569, kukwaniska mphaka yose ya Malaŵi kuti yikwane ma kilometre 2,881. Indange ilawana eryelo hensili.
Vigaba na maboma[edit | edit source]
Malaŵi wali na vigaba vitatu: cha ku mpoto, chapakati na chakumwela.
Ku mpoto kuli maboma yankhondi na limoza ayo, kufumila kumpoto kukhilanga, ni Chitipa, Karonga, Rumphi, Mzimba, Nkhata-Bay na Likoma. Likoma ni boma ilo likupangika pakusazga tuvilumba twa Likoma na Chizumulo uto tuli mu nyanja ya Malaŵi, kumafumilo ya zuba ya Nkhata-Bay. Tuvilumba utu tuli kufupi na Moçambique kuluska na Malaŵi. Banthu banyakhe bakughana-ghana kuti boma la Likoma likapangikila vifukwa vya ndyale chifukwa banthu awo bakukhala uku mbanandi vibi yayi. Boma la Mzimba ndilo ndikulu chomene kumpoto na mu Malaŵi mose. Msumba wa Mzuzu wuli mu Mzimba ndipo ndiko kuli malo yakusambilirako yapachanya ayo yakuchemeka Mzuzu University. Ku Mzuzu kukukhala banthu cha mu ma 125,000. Kumpoto kose kukughana-ghanika kuti kuli banthu bakukwana 1.4 million ndipo ndicho chigaba chambula kutukuka chomene ku Malaŵi. Kulije kwakudeka (chibanja) ndege zikulu ndiposo kulijeso sitima ya pa mtunda (njanji). Boma la Chitipa ni boma lekha mu Malaŵi lakuti kulije msewu waphula (tarmac). Mu Mzimba muliso thengere lakuchita kupandika na munthu la Viphya ilo likuba ngeti ni thengere likulu chomene pa mathengere yose yakupandika na banthu mu Africa mose. Ku Rumphi kuli malo yakupangila magesi kufuma kumaji (hydroelectric power station) pamalo yakuchemeka Wovwe.
Pakati pali maboma yankhondi na yanayi ayo, kwambira ya ku mpoto, ni Kasungu (uko kukaba kwawo kwa a chipondi Dr. H Kamuzu Banda, Nkhota-Kota, Ntchisi, Salima, Dowa, Mchinji, Lilongwe, Dedza (kwawo kwa John Tembo) na Ntcheu. Lilongwe ndiwo msumba wukulu wa boma mu Malaŵi (capital city). Kuli chibanja chikulu cha Kamuzu International Airport, mphala ya malango, chipatala chikulu na vinthu vinandi vyakwenelera kuba mu msumba wukulu. Lilongwe wali pamalo pa katondo ntheula vyuvyu ni suzgo chomene mumalo yanandi ya msumba uwu. University ya Malaŵi yili na vigaba vibiri mu Lilongwe, koleji (college) ya vya ulimi ya Bunda na koleji ya unesi (nursing) ya Kamuzu. Msumba uwu wukasankhika chifukwa chakuti wuli pakati pa chalo cha Malaŵi ntheula nkhupusu na kufupiko kuluta kulikose m’Malaŵi kufuma ku Lilongwe kuluskana na ku Zomba, uwo wukaba msumba wukulu mpaka mu chaka cha 1975. Boma la Lilongwe ndilo lili na banthu banandi chomene pa maboma yose mu Malaŵi – muli banthu pafupi-fupi 1.6 million – Lilongwe payekha wali na banthu bakujumpha chigaba cha kumpoto chose. Banthu bakukhala mu chigaba ichi bakughanaghanika kuti bali 4.8 million.
Chigaba chakumwela ndicho chigaba chakutukuka chomene m’Malaŵi chigaba ichi chilli na maboma khumi na yabiri ayo ni Mangochi, Balaka (boma liphya ilo banyakhe bakuti likapangikira vifukwa vya ndyale), Machinga (uko nkhwawo kwa uyo wakaba mlongozgi wachibiri wa Malaŵi, Elesoni Bakili Muluzi ), Zomba, Mwanza, Blantyre, Phalombe (boma liphya linyake), Chiradzulu, Mulanje, Thyolo, Chikwawa na Nsanje (kwawo kwa Gwanda Chakwamba). Apa, ndiko kuti maboma yose mu Malaŵi yalipo makhumi yabiri kusazgirapo yankhondi na yabiri Blantyre ndiwo msumba wukulu chomene m’Malaŵi kwakuyana na unandi wa banthu awo bakukhala mu msumba uwu. Zina la Blantyre likafumila uko mtebeti wa Chiuta wakufuma ku Scotland, Dr. David Livingstone wakawila. Ku Blantyre ndiko kuli malo yakulu (headquarters) ya ma kampani yanandi mu Malaŵi. Ndiko nkhu msumba ukulu wa vyamalonda (commercial capital). Mu Blantyre imo muli koleji ya ung’anga (medicine), ya bakumanya kwendeska ndalama za ma kampani na boma (accountancy) na ya maluso (engineering) na vinyake iyo yikuchemeka Polytechnic. Nyumba yakukhalamo mlongozgi ya Sanjika yili ku Blantyre ndipo nako kuli chibanja chikulu cha Chileka, chipatala chikulu cha Fumukazi Elizabeth ya baNgerezi. Ndiwo msumba wekha m’Malaŵi uwo wuli na kwakusunga vinyama (zoo) na kwakusunga vinthu vyakale (museum). Malo yakupanga magesi kufuma ku maji ya Nkula, Tedzani na Kapichira yali mu maboma ya Blantyre na Chikwawa. Malo aya ndiyo yakupanga magesi yanandi chomene mu Malaŵi, ku Wovwe kukupangika magesi yadoko waka. Ku Mulanje kuli phiri ilo nditali chomene ku Malaŵi ndipo nditali na ma metre 3002 pachanya pa level ya maji mu nyanja zikulu chomene (sea level). Boma la Balaka likaba mu Machinga bachali bandalipatule. Chigaba ichi ndicho chilli na banthu banandi chomene mu Malaŵi awo bakughanaghanika kuti bakukwana 5.5 million.
Banthu wose bakukhala mu Malaŵi bali pafupi-fupi 12 million.
Milonga na zinyanja[edit | edit source]
Ulimi na vyakukwaskana na chuma[edit | edit source]
Chalo cha Malaŵi chikugomezga ulimi pa nkhani za chuma (ndalama) (economy). Ni chalo ichi chilije migodi yeneko yakuti yikujima na yikuguliska vinthu vya mtengo wapachanya. Mbewu iyo yikulimika chomene mu chalo ichi pa chifukwa cha malonda (cash crop) ni hona. Hona ndilo likulimika chomene ndipo chifukwa cha nkhani ya umo umoyo wa banthu wukukhwaskikira mwa uheni chifukwa cha kukhweba hona sono Malaŵi wayamba kuyezga kulima mbewu zinyakhe ngeti sabola uyo wakuchemeka paprika. Mbewu zinyakhe izi zikulimika ku Malaŵi ni tiyi (tea), thonje, khofi (coffee) na zinyakhe ngeti ni skaba za m’makuni zakuchemeka skaba za macadamia na cashew. Ndipo mbewu izo zikulyeka kweniso zikuguliskika ni ngoma, ntchunga, skaba, mpunga na zinyakhe.
Vyakulya[edit | edit source]
Chakulya ichi chikulyeka chomene mu Malaŵi ni sima (mu vigaba vinyake yikuchemeka nsima). Sima iyi yikuphikika na ufu wa ngoma, kweni mu ma boma yanyakhe ya m’mphepete mwa nyanja ufu wa vikhawu ndiwo bakuphikira sima. Madende yanandi yakulyeka ku Malawi ngeti ni nyama, ntchunga, delele, somba, mphangwe na yanyakhe. BaMalaŵi mbanthu bakutemwaso twakumwa-kumwa ndipo myoba ya masese na kachasu yikumweka chomene mu mizi apo myoba ya Chibuku, Napolo (iyo yikuyana na moba wa masese) na Carlsberg.
Viyowoyelo na mitundu ya banthu mu Malaŵi[edit | edit source]
Mu Malaŵi muli viyowoyelo vinandi. Mwaivi, vyakuyowoyeka chomene ni chiTumbuka, Chicheŵa, Chiyawo, Chisena, Chilomwe, Chitonga, Chingonde na Chilambya. Chingoni chikuyowoyekako pachoko ku Mpherembe mu boma la Mzimba. Ku mpoto banthu banandi bakuyowoya chiTumbuka, chomene-chomene mu maboma ya Rumphi, Mzimba na kumpoto kwa Kasungu. chiTumbuka chikupambana kwakuyana na uko banthu bakukhala. Ku Rumphi kuli tumitundu (dialects) twa chiTumbuka tunandi ngeti chiPhoka, chiNkhamanga, chiHenga na vinyakhe. Viyowoyelo ivi nvimoza kuti waka nyengo yinyakhe mayowoyelo yakupambana pachoko. Chicheŵa chikuyowoyeka chomene m’chigaba chapakati umo m’maboma yose chikuyowoyeka., nangauli ku Nkhota-Kota Chitonga nacho chikuyowoyekako. Chiyawo chikuyowoyeka ku Mangochi, Machinga, Zomba, Chiradzulu na m’mizi ya ku Blantyre. Chilomwe ntcha ku Mulanje na ku Thyolo apo Chisena ntcha ku Chikwawa na ku Nsanje. Chilambya bakuyowoya ku Chitipa, Chingonde ku Karonga ndipo Chitonga ku Nkhata-bay na ku Nkhota-Kota. Mitundu ya ku Malaŵi ni iyi: ba Lambya, Ngonde, Tumbuka, Tonga, Ngoni, Cheŵa, Yawo, Lomwe na ba Sena. Mitundu yinyakhe yili kulyekeka mu mitundu yikulu-yikulu ngeti ba Kalanga awo sono bakuyikika mumoza na ba Ngoni.
Vinyama vya m’thengere na uko vikukhala[edit | edit source]
Mu Malaŵi muli malo yakuvikilirika ya vinyama (game reserves and national parks) yanandi. Ku mpoto kuli Nyika National Park uko kukusangika babulu (zebra) na nyama zinyakhe na Vwaza Game Reserve uko kuli tuyuni na nyama zinyakhe.
Pakati pali Kasungu National Park uko kuli zovu na nkhalamu na vinyama vinyakhe na Nkhota-Kota Game Reserve uko nako kuli zovu na vinyakhe.
Kumwela kuli Lake Malaŵi National Park ya zovu, chipembere, somba na vinyama vinyakhe vya m’maji; Liwonde National Park na Lengwe Game Reserve uko kuli chipembere chapamtunda (rhinoceros).
Vinyama vinyakhe ivo vikusangika mu Malaŵi ni ivi: njati; nyalubwe; munkhwele; ngulube; njoka ngeti ni nkhomi, chipili, chikho, mulinga na zinyakhe; kalulu; fulu, chimbwe; nyiska; tuyuni twa mitundu-mitundu ngeti ni chaholi, kabelubelu, phululu, chibabi, bwabwalala, kataba, kakowa na tunyakhe.


text:
MUTU 13
Wakasambirapo pa Ivyo Wakabuda
1, 2. (a) Ntchivichi chikachitikira ŵanthu ŵa mu ngalaŵa chifukwa cha Yona? (b) Kasi nkhani ya Yona yikutovwira wuli?
CHONGO chikakura, ndipo Yona wakakwenyelera nacho chomene. Chikaŵa chongo cha mphepo yakofya na majigha ghankhongono agho ghakatimbanga ngalaŵa na kusunkhunya mathabwa ghake. Kweniso pakaŵa chongo chinyake icho Yona wakakwenyelera nacho chomene. Chongo ichi chikaŵa cha wakwendeska ngalaŵa na ŵantchito ŵake apo ŵakayezgayezganga kuti ngalaŵa yileke kubira. Yona wakamanya kuti ŵanthu aŵa ŵafwenge chifukwa cha iyo.
2 Kasi vikenda wuli kuti Yona wasangike mu suzgo iyi? Yona wakabuda chomene chifukwa wakaleka kupulikira Yehova, Chiuta wake. Kasi wakachita vichi? Kasi vinthu vikafika pakuti vinganozgekaso yayi? Tingasambirako vinandi ku mazgoro gha mafumbo agha. Nkhani ya Yona yikutovwira kumanya kuti ŵanthu ŵachipulikano chakukhora nawo ŵangabuda, kweni ŵanganozgaso vinthu.
Ntchimi Yakufuma ku Galileya
3-5. (a) Kasi ŵanthu ŵakughanaghana vichi para ŵapulika vya Yona? (b) Kasi tikumanyapo vichi vya Yona? (Wonaniso mazgu ghamusi.) (c) Chifukwa wuli ntchito ya Yona yikaŵa yipusu yayi?
3 Para ŵanthu ŵapulika vya Yona, icho chikwiza mu maghanoghano ghawo ntchakuti wakaŵa munthu wambura kupulikira kweniso munonono mtima. Kweni pali viwemi vinandi ivyo munthu uyu wakachita. Kumbukani kuti Yehova Chiuta ndiyo wakamusora Yona kuŵa ntchimi yake. Yona waŵenge munthu wambura kugomezgeka panji muheni mphanyi Yehova wakamupa udindo ukuru uwu yayi.
Padera pa kuleka kupulikira pakaŵaso viwemi vinandi ivyo Yona wakachita
4 Baibolo likutiphalira vinandi yayi vya Yona. (Ŵerengani 2 Mathemba 14:25.) Yona wakaŵa wa ku Gati-hefere. Muzi uwu ukaŵa pa mtunda wa makilomita 4 kufuma ku Nazarete, uko Yesu Khristu wakakulira vyaka 800 pamanyuma. * Yona wakaŵa ntchimi apo Yerobowamu Wachiŵiri wakaŵa themba la ufumu wa mafuko 10 gha Israyeli. Nyengo iyi pakaŵa kuti pajumpha nyengo yitali chomene kufuma apo Eliya wakafwira. Kweniso Elisha, uyo wakatora malo gha Eliya, wakafwa mu nyengo iyo awiske ŵa Yerobowamu ŵakaŵira themba. Nangauli Yehova kwizira mu ŵanalume aŵa wakawuskamo kusopa Baala mu Israyeli, kweni Ŵaisrayeli ŵakambiraso dala kupuluka. Pa nyengo iyi, charu chikaŵa mu mawoko gha themba ilo likachitanga “viheni pamaso pa Yehova.” (2 Mathe. 14:24) Ntheura ntchito ya Yona pakuŵa ntchimi yikaŵa yipusu yayi. Kweni wakayichita mwakugomezgeka.
5 Kweni zuŵa linyake vinthu vikasintha pa umoyo wa Yona. Yehova wakamupa ntchito, iyo Yona wakayiwona kuŵa yakusuzga chomene. Kasi Yehova wakamutuma vichi?
“Wuka, ulute ku Nineve”
6. Kasi Yehova wakamutuma ntchito wuli Yona? Ndipo chifukwa wuli Yona wakayiwona kuŵa yakusuzga?
6 Yehova wakamuphalira Yona kuti: “Wuka, ulute ku Nineve, ku msumba ukuru, ndipo ukapharazge cheruzgo pa iwo, pakuti uheni wawo wafika pamaso pane.” (Yona 1:2) Ntchakusuzga yayi kumanya chifukwa icho Yona wakawonera ntchito iyi kuŵa yakusuzga. Msumba wa Nineve ukaŵa pa mtunda wa makilomita 800 kumafumiro gha dazi. Mtunda uwu, munthu wakwenda pasi wakendanga mwezi umoza. Kweni Yona wakafipanga mtima na mtunda yayi. Yehova wakatuma Yona ku Nineve kuti wakapharazge uthenga wa cheruzgo ku Ŵaasiriya, awo ŵakaŵa ŵanthu ŵankhaza chomene. Yona wakawona umo ŵanthu ŵa Chiuta ŵakachitiranga na uthenga wake, ntheura wakaghanaghananga kuti ipo vyamuŵa wuli ku ŵanthu ŵambura kusopa? Kweniso pakuŵa yekha na yekha muteŵeti wa Yehova, Yona wakaghanaghananga kuti wamuchita wuli ku Nineve, msumba uwo ukamanyikwanga kuti ni “msumba wakuthiska ndopa?”—Nah. 3:1, 7.
7, 8. (a) Ntchivichi icho chikulongora kuti Yona wakakhumbanga nadi kugwentha ntchito iyo Yehova wakamupa? (b) Chifukwa wuli tikwenera yayi kuchimbilira kuyowoya kuti Yona wakaŵa mwanalumetondo?
7 Tikumanya yayi usange ndivyo Yona wakaghanaghananga nadi. Kweni icho tikumanya ntchakuti wakachimbira. Yehova wakaphalira Yona kuti wanjilire kumafumiro gha dazi; kweni iyo wakalazga kumanjiliro gha dazi, kutali na uko wakatumika. Wakakhilira ku nyanja, pa dowoko la msumba wa Yopa, ndipo wakasanga ngalaŵa iyo yikalutanga ku Tarishishi. Ŵanthu ŵanyake ŵakuti Tarishishi wakaŵa ku Spain. Usange ndimo viliri nadi, ndikuti Yona wakatora ulendo wa makilomita 3,500, kutali chomene na Nineve. Ulendo wanthena uwu kukafika kuumaliro wa chigaŵa chinyake cha Nyanja Yikuru, ukatoranga chaka. Yona wakaŵa wakunozgeka kwenda mtunda wose uwu, kuchimbira ntchito iyo Yehova wakamupa.—Ŵerengani Yona 1:3.
8 Kasi ichi chikung’anamura kuti Yona wakaŵa mwanalumetondo? Tingachimbiliranga yayi kumweruzga. Nga umo tiwonerenge, Yona wakaŵa munthu wachikanga. Kweni nga umo tose tiliri, Yona nayo wakaŵa munthu ndipo wakabudanga. (Sal. 51:5) Kasi ni njani wa ise uyo wakuleka kopa?
9. Kasi nyengo zinyake tingayiwona wuli ntchito iyo Yehova watipa? Kasi ni fundo wuli yakuzirwa iyo tikwenera kukumbuka?
9 Nyengo zinyake tingawona nga Chiuta wakutituma ntchito yinonono, panji yakuti tingayikwaniska yayi. Panji tingachita wofi kupharazga makani gha Ufumu wa Chiuta, iyo ni ntchito ya Mkhristu waliyose. (Mat. 24:14) Ntchipusu chomene kuluwa fundo yakuzirwa iyo Yesu wakayowoya, yakuti: “Vinthu vyose ni vyamachitiko kwa Chiuta.” (Mrk. 10:27) Para tayiluwa fundo iyi, tingamupulikiska Yona. Kweni kasi pakaŵa uheni wuli chifukwa cha ivyo Yona wakachita?
Yehova Wakayilanga Ntchimi Yake Iyo Yikapuluka
10, 11. (a) Kasi Yona wakwenera kuti wakaghanaghananga vichi ngalaŵa yikati yanyamuka pa dowoko? (b) Kasi ngalaŵa na ŵanthu awo ŵakaŵamo ŵakaŵa pangozi wuli?
10 Tiŵe nga tikumuwona Yona wakukhazikika mu ngalaŵa, panji yikaŵa ngalaŵa yakunyamura katundu yakufuma ku Fonike. Wakuwona apo wakwendeska ngalaŵa na ŵantchito ŵake ŵakunozgeka kuti ŵanyamuke. Uku ŵakulekana na mtunda pachokopachoko, panji Yona wakaghanaghananga kuti wachimbira kwamara. Kweni vinthu vikasintha mwamabuchi.
11 Chimphepo chankhongono chikatimba pa nyanja, pakaŵa majigha ghakuti ghangabizga nanga ni sitima zalero. Nyengo yichoko waka, ŵakamba kuwona kuti ngalaŵa yamakuni yira yikaŵa pangozi chifukwa cha majigha na chimphepo. Kasi pa nyengo iyi, Yona wakamanya kuti Yehova ndiyo “wakaponya chimphepo chankhongono” nga umo wakalembera? Tikumanya yayi. Kweni wakawona kuti ŵakwendeska ngalaŵa ŵakwamba kuchemerezga ku ŵachiuta ŵawo, ndipo Yona wakamanya kuti pakaŵavya wakuti wangaŵawovwira. (Lev. 19:4) Yona wakalemba kuti: “Ngalaŵa yikaŵa pafupi kusweka.” (Yona 1:4) Kweni kasi Yona wakatenge walombenge wuli kwa Chiuta uyo wakamuchimbiranga?
12. (a) Chifukwa wuli tikwenera yayi kuchimbilira kumususka Yona chifukwa chakuti wakagona apo chimphepo chikaŵa mukati? (Wonaniso mazgu ghamusi.) (b) Kasi Yehova wakavumbura wuli icho chikambiska soka lira?
12 Yona wakawona kuti palije icho wangachitapo, ntheura wakanjira mukati chomene mwa ngalaŵa, wakasanga malo na kugona. Wakagona tulo phwefu! * Mulongozgi wa ŵakwendeska ngalaŵa wakamusanga Yona, ndipo wakamuwuska na kumuphalira kuti nayo walombe kwa chiuta wake, nga umo ŵanyake wose ŵakachitiranga. Ŵanthu ŵara ŵakawona kuti chimphepo chira chikiza chekha yayi, ntheura ŵakachita mphenduzga kuti ŵamanye munthu uyo wakaŵachemera soka. Yona mtima ukwenera kuti ukakhabuka apo ŵanthu ŵara ŵakachitanga mphenduzga. Nakalinga unenesko ukamanyikwa. Yehova wakachitiska kuti mphenduzga yiwire pa Yona, ndipo vikamanyikwa kuti ndiyo wakatuma chimphepo chira chifukwa Yona wakaleka kumupulikira.—Ŵerengani Yona 1:5-7.
13. (a) Kasi Yona wakaŵaphalira vichi ŵanthu ŵa mu ngalaŵa? (b) Kasi Yona wakati ŵachite nayo vichi, ndipo chifukwa wuli?
13 Yona wakaŵaphalira vyose ŵanthu ŵara. Iyo wakaŵa muteŵeti wa Yehova, Chiuta wankhongonozose. Yona wakachimbiranga Chiuta ndipo wakamukwiyiska, kweniso wakaŵika ŵanthu wose ŵara pangozi. Ŵanthu ŵara ŵakazizikika. Yona wakawona kuti wose ŵakaŵa na wofi. Ŵakamufumba ivyo ŵangachita nayo mwakuti ŵathaske ngalaŵa na umoyo wawo. Kasi Yona wakati vichi? Yona wakwenera kuti wakatenthema pakughanaghanira vya kubira mu nyanja yikali yira. Kweni wakawona kuti palije chifukwa chakuti ŵanthu wose ŵara ŵafwire apo iyo wangaŵaponoska. Ntheura wakaŵaphalira kuti: “Muninyamure na kuniponya mu nyanja, ndipo nyanja yimukhaliraninge bata, pakuti nkhumanya kuti chimphepo chikuru ichi chamuwirani chifukwa cha ine.”—Yona 1:12.
14, 15. (a) Kasi tingayezga wuli chipulikano chakukhora cha Yona? (b) Kasi ŵakwendeska ngalaŵa ŵakachita wuli na ivyo Yona wakaŵaphalira?
14 Kasi munthu uyo ni mwanalumetondo wangayowoya mazgu agha? Yehova wakwenera kuti wakakondwa chomene pakuwona umo Yona wakalongolera chikanga, na mzimu wa kujipata pa nyengo yakusuzga yira. Apa Yona wakalongora kuti wakaŵa na chipulikano chakukhora. Lero nase tingayezga chipulikano cha Yona para tikujipeleka m’malo mwa ŵanyithu. (Yoh. 13:34, 35) Para tawona munyithu wakukhumbikwira wovwiri wakuthupi, panji wauzimu, tikwenera kujipeleka kuti timovwire. Yehova wakukondwa chomene para ndimo tikuchitira.
15 Ŵanthu ŵa mu ngalaŵa ŵara nawo ŵakwenera kuti ŵakatindikika, lekani pakwamba ŵakakana kuchita ivyo Yona wakaŵaphalira. Ŵakayezgayezga kuti ŵayivuŵire ku mtunda ngalaŵa, kweni pakakhora. Chimphepo chikalutilira kukalipa. Paumaliro ŵakawona kuti palije chinyake chakuti ŵangachita. Ŵakachema kwa Yehova, Chiuta wa Yona, kuti waŵachitire lusungu. Ŵakamunyamura Yona na kumuponya mu nyanja.—Yona 1:13-15.
Yehova Wakamuchitira Lusungu na Kumuponoska
16, 17. Longosorani ivyo vikamuchitikira Yona ŵakati ŵamuponya mu nyanja. (Wonaniso chithuzithuzi.)
16 Yona wakawa tchuvwa mu vimajigha vyakofya. Panyake wakayezgayezganga kuti waskambe [kushuwa], ndipo wakawonanga ngalaŵa yikuluta. Kweni majigha ghankhongono ghakamututuzga na kumubizga pasi. Wakabira pasi chomene, ndipo wakatenge waka kwamara.
17 Yona wakazakalongosora umo wakajipulikira apo wakaŵa mu suzgo iyi. Wakamba kughanaghana vinthu vinyake. Chitima chikamukora pakughanaghana kuti wazamuliwonaso yayi tempile lakutowa la Yehova ku Yerusalemu. Wakawona kuti wakubira pasi chomene pa nyanja, wakaŵa pafupi na apo mapiri ghakwambira, ndipo vyakumera vyamunyanja vikamutaŵilira. Iyo wakawona kuti mbwenu ili ndilo liŵenge dindi lake.—Ŵerengani Yona 2:2-6.
18, 19. Ntchivichi chikamuchitikira Yona apo wakaŵa pasi pa nyanja? Kasi ntchikoko wuli icho chikiza kwa iyo, ndipo ni njani wakachitiska vyose ivi? (Wonaniso mazgu ghamusi.)
18 Kweni mwamabuchi Yona wakawona chikoko chikuru chikwiza kwa iyo. Chikaŵa chisomba. Chikabanura mulomo wake, chikamuvuŵata na kumumira.
19 Yona wakawona kuti mbwenu wafwa kale. Kweni pakaŵa chinthu chinyake chakuzizika. Iyo wakaŵa wachali wamoyo. Chisomba chira chikamuluma yayi, panji kumusumba, kweniso wakakhapiranga yayi. Wakaŵa wachali wamoyo, nangauli wakaŵa nga wali mu dindi. Yona wakachita wofi. Wakamanya kuti Yehova, Chiuta wake, ndiyo wakatuma “chisomba chikuru” kuti chimumire. *—Yona 1:17.
20. Kasi lurombo ulo Yona wakalomba apo wakaŵa munthumbo ya chisomba lukutiphalira vichi vya iyo?
20 Nyengo yitali yikajumphapo. Wachali mwenemura mu chisi cha bii, Yona wakaghanaghananga na kulomba kwa Yehova Chiuta wake. Tingasambira vinandi vya Yona kufuma mu lurombo lwake ulo tikulusanga mu chaputara 2 cha buku la Yona. Lurombo ulu lukulongora kuti Yona wakamanyanga chomene Malemba, chifukwa mukuyowoyeka chomene vya Masalimo. Kweniso lukutovwira kuwona kuti Yona wakaŵa munthu wakuwonga. Yona wakati: “Kweni ine, na mazgu ghakuwonga nizamupeleka sembe kwa imwe. Nizamupeleka icho nkhalapa. Chiponosko chikufuma kwa Yehova.”—Yona 2:9.
21. Kasi Yona wakamanya kuti chiponosko chikufuma kwa njani? Ndipo ise tikwenera kukumbuka vichi?
21 Wachali mwenemura, “mu nthumbo ya chisomba,” Yona wakamanya kuti Yehova wangaponoska waliyose, kulikose, kweniso nyengo yiliyose. Nanga ni apo wakaŵa mu chisomba, Yehova wakamusanga na kumuponoska muteŵeti wake wakusuzgika uyu. (Yona 1:17) Yehova pera ndiyo wangasunga munthu wamoyo mu nthumbo ya chisomba mazuŵa ghatatu, usiku na muhanya. Nase lero tikwenera kukumbuka kuti Yehova ni “Chiuta uyo mu woko lake muli mvuchi [withu].” (Dan. 5:23) Tikuthuta, ndipo tiliko chifukwa cha iyo. Kasi ise tikumuwonga? Pakuti Yehova ndiyo wali kutilenga, tikwenera kumuwonga na kumupulikira.
22, 23. (a) Kasi Yona wakeneranga kuchita vichi kulongora kuti wakaŵa wakuwonga nadi? (b) Kasi tikusambirako vichi kwa Yona para tabuda?
22 Kasi Yona wakachita wuli? Kasi wakapulikira, kulongora kuti wakuwonga Yehova? Enya wakapulikira. Wakati wakhala munthumbo ya chisomba mazuŵa ghatatu, muhanya na usiku, chisomba chira “chikamubokora Yona pa mtunda wakomira.” (Yona 2:10) Ntchakuzizika chomene, Yona wakasuzgika na kuskamba yayi kuti wafike pa mtunda. Kweni wakeneranga kusanga yekha kwakunjilira kufuma pa malo ghara. Ichi chikaŵa nga ntchiyezgo. Ivyo wakate wachitenge apa, ndivyo mphanyi vikalongora usange Yona wakawonga nadi ivyo Yehova wakamuchitira panji yayi. Baibolo, pa Yona 3:1, 2 likuti: “Penepapo mazgu gha Yehova ghakiza kwa Yona kachiŵiri, ghakati: ‘Wuka, ulute ku msumba ukuru wa Nineve, ndipo ukapharazge uthenga uwo nkhukuphalira.’” Kasi Yona wakachita vichi?
23 Yona wakanyamuka nyengo yeneyiyo. Tikuŵazga kuti: “Yona wakapulikira mazgu gha Yehova, wakawuka na kuluta ku Nineve.” (Yona 3:3) Yona wakapulikira. Ichi chikulongora kuti wakasambirapo kanthu pa ivyo wakabuda. Pa fundo iyi napo tikwenera kuyezga chipulikano cha Yona. Tose tikunanga, ndipo tose tikubudiska. (Rom. 3:23) Kweni kasi tikugongowerathu, panji tikusambirapo kanthu pa ivyo tabuda na kwambaso kupulikira Chiuta?
24, 25. (a) Kasi Yona wakatumbikika wuli apo wakaŵa wamoyo? (b) Kasi para Yona wazakawuskika wazamukondwa kupulika vichi?
24 Kasi Yehova wakamutumbika Yona chifukwa cha kupulikira? Enya. Chakwamba, Yona wakapulika kuti ŵanthu wose awo ŵakaŵa mu ngalaŵa ŵakapona. Wakapulika kuti chimphepo chikaleka ŵakati ŵamuponya waka mu nyanja. Ŵanthu ŵa mu ngalaŵa ŵara ŵakamba kopa “chomene Yehova” ndipo ŵakapeleka sembe kwa iyo m’malo mwa ŵachiuta ŵawo ŵatesi.—Yona 1:15, 16.
25 Thumbiko linyake likiza pamasinda. Yesu wakayowoya vya Yona apo wakaŵa mu chisomba pakulongosora uchimi wa kuyowoya vya nyengo iyo wakhalirenge mu dindi. (Ŵerengani Mateyu 12:38-40.) Para Yona wazakawuka, wazamukondwa chomene kupulika vya nkhani iyi. (Yoh. 5:28, 29) Namwe Yehova wakukhumba kumutumbikani. Kasi namwe musambirengepo kanthu pa ivyo mwabuda na kwamba kuŵa na mtima wa kupulikira kweniso wa kujipata, nga umo wakachitira Yona?
^ ndime 4 Fundo yakuti Yona wakafuma ku Galileya njakuzirwa chomene. Chifukwa ntchakuti apo Ŵafarisi ŵakanenanga Yesu, ŵakafumba munyawo kuti: “Penja ndipo uwonenge kuti palije ntchimi iyo yikwenera kufuma mu Galileya.” (Yoh. 7:52) Ŵanthu ŵanandi ŵakung’anamura Baibolo na ŵanyake, ŵakuti apa Ŵafarisi ŵakayowoyanga mwachisanisani waka kuti palije ntchimi iyo yili kufumapo mu Galileya kweniso vingachitika yayi kuti muzakafume ntchimi. Usange fundo ni iyi, ŵanthu ŵara ŵakasulako ivyo vikaŵa mu mdauko kweniso uchimi.—Yes. 9:1, 2.
^ ndime 12 Baibolo la Septuagint likuti Yona wakagona chomene na chinkhonono tililiri! Kweni tileke kuchimbilira kuti Yona wakapwelelerangako yayi vya ŵanyake chifukwa chakuti wakagona. Ŵanthu ŵanyake para ŵali na chitima chomene ndipo ŵakugona chomene. Apo Yesu wakaŵa mu munda wa Getisemane, Petrosi, Yakobe, na Yohane ŵakagonanga “chifukwa cha chitima.”—Luka 22:45.
^ ndime 19 Para lizgu Lachihebere lakuti “chisomba” lang’amulika mu Chigiriki, likalembekanga kuti “chikoko cha mu nyanja.” Nangauli tingamanya yayi kuti chikaŵa chikoko wuli, kweni vikulongora kuti mu nyanja ya Meditereniyani muli visomba vikuru chomene vyakuti vingamira munthu. Mu nyanja zinyake, namo muli somba za shaki zikuru chomene, ndipo zinyake muutali zingafika mamita 15 panji kujumphirapo.


text:
Kasi Nkhani ya Yesu Yikalembeka Pawuli?
Ivyo Baibolo likuyowoya
Mpositole Yohane wakalembako vya Yesu. Iyo wakati: ‘
Uyo wakawona ichi wachitira ukaboni, ndipo ukaboni wake ngwaunenesko, ndipo munthu uyu wakumanya kuti wakuphara vinthu vyaunenesko, mwakuti imwe namwe mugomezge.’—Yohane 19:35.
Ivyo wakalemba Mateyu, Mariko, Luka na Yohane pa nkhani ya Yesu, ni vyaunenesko. Ŵanthu ŵanandi awo ŵakaŵako mu nyengo ya Yesu, ŵakaŵa kuti ŵachali ŵamoyo apo mabuku agha ghakalembekanga. Ŵanthu ŵanyake ŵakuti buku la Mateyu likalembeka pati pajumpha vyaka 8, Yesu wati wafwa. Ndikuti mukaŵa mu 41 C.E. Ŵanyake ŵakuti vyaka 8, vikajumpha. Kweni wose ŵakuzomerezga kuti mabuku gha Malemba Ghachigiriki, (Phangano Liphya) ghakalembeka pambere 100 C.E. yindakwane.
Ŵanthu awo ŵakawona Yesu wakubabika, kufwa, na kuwuka, mphanyi ŵakayowoya usange ivyo vili kulembeka mu Mateyu, Mariko, Luka na Yohane ni vyakubudika. Professor F. F. Bruce, wakati: “
Ŵapositole ŵakapharazganga na mtima wose, chifukwa ivyo ŵakayowoyanga ŵanthu ŵakavimanyanga kale. Pakupharazga ŵakatenge ‘tili ŵakaboni ŵa vinthu ivi’, kweniso ŵakatenge ‘nga ni umo mwaŵene mukumanyira’ (Milimo 2:22).”


text:
SAMBIRO 48
Mwana wa Chokoro Wakaŵaso Wamoyo
Apo mu Israyeli mukaŵa chilangalanga, Yehova wakaphalira Eliya kuti: ‘Luta ku Zarefati. Chokoro chamukupa chakurya.’ Eliya wati wafika pa mulyango wakunjilira mu tawuni ya Zarefati, wakawona chokoro chikavu chikuthenya nkhuni. Eliya wakachipempha maji ghakumwa chokoro ichi. Apo mwanakazi yura wakalutanga kukatora maji, Eliya wakachemerezga wakati: ‘Uniyeghereko na kachingwa.’ Kweni chokoro chira chikati: ‘Nilije chingwa kuti nimupani. Nili waka na tuufu na tumafuta tuchoko waka kuti nipangire kachingwa kane na ka mwana wane.’ Eliya wakati: ‘Yehova waniphalira kuti para unipangirenge chingwa, ufu na mafuta ghako vimarenge yayi m’paka apo vula yizamwambiraso kuwa.’
Chokoro chira chikaluta ku nyumba yake na kupangira chingwa ntchimi ya Yehova. Nga umo Yehova wakayowoyera, chokoro na mwana wake ŵakaŵa na chakurya mu nyengo yose iyo kukaŵavya vula. Chiŵiya cha ufu na mafuta vikaŵanga vyakuzura nyengo zose.
Pamanyuma, pakachitika chinthu chinyake chiheni. Mwana wa chokoro wakalwara na kufwa. Chokoro chikapempha Eliya kuti wachovwire. Eliya wakanyamura mwana yura na kuluta nayo mu chipinda chamuchanya cha nyumba ya chokoro. Wakamugoneka pa bedi na kupemphera, wakati: ‘Mwe Yehova, zomerezgani kuti mwana uyu waŵeso wamoyo.’ Umo iwe ukuwonera, chifukwa wuli chikaŵa chinthu chapadera kuti mwana yura wawuke? Chifukwa ntchakuti kumanyuma kose kukaŵavya munthu uyo wakawuskikapo. Nakuti chokoro ichi na mwana wake ŵakaŵa Ŵaisrayeli yayi.
Mwana yura wakawuskika ndipo wakambaso kuthuta! Eliya wakati kwa chokoro: ‘Wona! Mwana wako ngwamoyo.’ Chokoro chikakondwa chomene ndipo chikati kwa Eliya: ‘Ndiwe nadi munthu wa Chiuta. Namanya ichi chifukwa ukuyowoya vyekha ivyo Yehova wakuphalira.’
“Wonani ŵachaholi: Ŵakuseŵa chara nesi kuvuna, ndipo ŵalije nthamba nesi pakulonga, ndipouli, Chiuta wakuŵalyeska. Asi imwe muli ŵakuzirwa chomene kuluska viyuni?”—Luka 12:24


text:
CHIGAŴA 1
Unenesko wa Ufumu—Kugaŵizga Chakurya Chauzimu
TIYELEZGERE kuti uyo mukusambira nayo Baibolo wazizikika na fundo ya mu Malemba iyo mwadumbiskana. Ndipo wamufumbani kuti: “Kasi mbunenesko nadi kuti tizamukhala mu Paradiso kwamuyirayira pano pa charu chapasi nga umo Baibolo layowoyera apa?” Mubali uyo muli mose mu uteŵeti wakumwemwetera ndipo wakuti: “Kasi Baibolo lati wuli?” Msambiri winu wakupulikiska yayi ndipo wakupukunya mutu, wakuti, “Nkhugomezga yayi, nkhakwamba kupulika fundo iyi!” Ndipo pamasinda mukukumbuka kuti sabata yamara napo wakayowoya nthena mwati mwamuphalira kuti zina la Chiuta ni Yehova.
Kasi vyanthena ivi namwe vili kumuchitikiranipo? Ŵanandi vikuŵachitikira. Fundo iyi yikutikumbuska kuti tili na chinthu chakuzirwa chomene, uwo mbunenesko wa mu Baibolo. Jifumbani kuti: Kasi vikenda wuli kuti nimanye unenesko? Tisandenge fumbo ili mu chigaŵa ichi. Umo ŵanthu ŵa Chiuta ŵawovwilikira kuti ŵamanye unenesko, mbukaboni wakuti Ufumu wa Chiuta ni boma lanadi. Sono pajumpha vyaka 100 kufuma apo Yesu Khristu wakaŵira Themba. Nyengo yose iyi, Themba ili lawovwira ŵanthu ŵa Chiuta kuti ŵamanye makora unenesko.


text:
Kumbi Mutiliwona Wuli Bayibolo?
Kumbi muŵanaŵana kuti ndi . . .
buku la zeru za ŵanthu?
buku la nthanu?
Mazu ngaku Chiuta?
VO BAYIBOLO LIKAMBA
“Lemba lelosi likukambirika ndi Chiuta.”—2 Timote 3:16, New World Translation.
KUMBI BAYIBOLO LINGAKUWOVYANI WULI?
Le ndi kwamuka kwakukhorwesa kwa mafumbu ngakusuzga ngakukwaskana ndi umoyu.—Nthanthi 2:1-5.
Le ndi ulongozgi wakovya pa umoyu widu wa zuŵa ndi zuŵa.—Sumu 119:105.
Lititiwovya kuti tije ndi chilindizga cheneku.—Ŵaroma 15:4.
KUMBI TITENERE KUGOMEZGA NADI VO BAYIBOLO LIKAMBA?
Pe vifukwa vitatu vo titenere kuchitiya viyo:
Ndakukoliyana. Bayibolo likulembeka ndi ŵanthu 40 akupambanapambana ndipu linguto vyaka kujumpha 1,600 kuti limaliziki. Ndipu ŵanthu wo angulemba ŵengaku mu nyengu zakupambanapambana. Kweni Bayibolo losi ndakukoliyana pa fundu yikulu yimoza!
Nkhani zaki zikulembeka mwauneneska. Akulemba mabuku anandi abisa asani yiwu pamwenga mtundu wawu wathereskeka pa nkhondu. Kweni wo akulemba Bayibolo akubisa cha vo angubuda pamwenga kuthereskeka kwa mtundu wawu.—2 Mikoka 36:15, 16; Sumu 51:1-4.
Le ndi mauchimi ngauneneska. Bayibolo lingukambiya limu za kubwangandulika kwa msumba wa Babiloni kwati kwaja vyaka 200. (Yesaya 13:17-22) Linguzumbuwa mo msumba wo wazamubwangandulikiya pe cha, kweniso linguzumbuwa munthu yo wazamubwanganduwa!—Yesaya 45:1-3.
Mauchimi nganandi nga m’Bayibolo ngakufiskika kali nge mo Yehova wangukambiya. Kumbi Mazu ngaku Chiuta ngatenere kuŵa viyo cha?—2 Petro 1:21.
VO MUTENERE KUJIFUMBA
Kumbi Mazu ngaku Chiuta ngangakuwovyani wuli pa umoyu winu?
Bayibolo limuka fumbu ili pa YESAYA 48:17, 18 ndipuso pa 2 TIMOTE 3:16, 17.


text:
May 9-15
SUMU 1–10
Sumu 30 ndi Pempheru
Mazu Ngakwamba (Mamin. 3 pamwenga kusikiya pasi)
CHUMA CHAKUTULIYA M’MAZU NGAKU CHIUTA
“Kuti Tije Paubwezi ndi Yehova Tikhumbika Kupasa Ulemu Mwana Waki Yesu”: (Mamin. 10)
[Wonesani vidiyo yakuti Vo Vingatiwovya Kuvwisa Buku la Sumu.]
Sumu 2:1-3
—Bayibolu lingukambiya limu kuti ŵanthu azamutinkha Yehova kweniso Yesu (w04-CN 7/15 16-17 ndimi 4-8; it-1-E 507; it-2-E 386 ndimi 3)
Sumu 2:8-12
—Wo atumbika Fumu yo yaŵikika ndi Yehova ndiwu azamusaniya umoyu wamuyaya (w04-CN 8/1 5 ndimi 2-3)
-
Kufufuza Fundu Zakuzirwa za M’Bayibolu: (Mamin. 8)
Sumu 2:7
—Kumbi “Dangu laku Yehova” ndi vinthu wuli? (w06-CN 5/15 17 ndimi 6)
Sumu 4:4
—Kumbi mazu ngakuti, “Longoloni m’mtima mwinu asani mwe pabedi ndipu muje cheti” ngang’anamuwanji? (w11-CN 5/15 31 ndimi 18)
Kumbi ndasambiranji vakukwaskana ndi Yehova pa kuŵerenga Bayibolu kwa sabata yinu?
Kumbi ndi fundu nizi zo ndasambira pa kuŵerenga Bayibolu kwa sabata yinu zo ndingagwiriskiya ntchitu mu uteŵeti?
-
Kuŵerenga Bayibolu: Sumu 8:1–9:10 (Mamin. 4 pamwenga kusikiya pasi)
MUJIPEREKENGI PA NTCHITU YAKUPHARAZGA
Ulendu Wakwamba: wp16.3 nkhani ya papeji lakwamba
—Ŵerengani lemba kutuliya mufoni pamwenga mutabuleti yo mwenayu. (Mamin. 2 pamwenga kusikiya pasi)
Ulendu Wakuweliyaku: wp16.3 nkhani ya papeji lakwamba
—Mwenechu wanyumba wakani kugwirisiya ntchitu Baibolo la Dziko Latsopano pavuli paki mupharazi wamulongo mo akulembe mu Mabayibolu nganyaki pa JW Library. (Mamin. 4 pamwenga kusikiya pasi)
Sambiru la Bayibolu: bh 12 ndimi 12-13
—Chiskani wakusambira kuti wakope JW Library mufoni yaki. (Mamin. 6 pamwenga kusikiya pasi)
TICHITENGI VINTHU NGE AKHRISTU
Sumu 138. Ziŵani ivi: Mbisani dankha sumu yosi kuti ŵanthu avwisiyi. Pavuli paki, mpingu umbi sumu yasonu yeniyi. Asani mufiskengi cha kukopa sumu iyi pa webusayiti yidu mungamba sumu nambala 1.
Mutumbikengi Nyumba Yaku Yehova: (Mamin. 5) Nkhani yakukambisana. Wonesani vidiyo yapa jw.org ya Jani Bwezi Laku Yehova yamutu wakuti Mutumbikengi Nyumba Yaku Yehova. (Lutani pamutu wakuti MABUKU>MAVIDIYO>JANI BWEZI LAKU YEHOVA.) Pavuli paki pemphani ŵana kuti azi papulatifomu ndipu afumbeni vakukwasana ndi vidiyo.
Zina Laku Chiuta m’Malemba Ngachiheberi: (Mamin. 10) Nkhani yakutuliya mu “Kabuku Kakusambiriya Mazu Ngaku Chiuta” chigaŵa 1.
Sambiru la Bayibolu la Mpingu: fy mutu 14 ndimi 17-25 ndi bokosi papeji 172 (Mamin. 30)
Kambani Mwakudumuwa vo Tasambira Kweniso vo Tazamusambira Sabata Yamawa (Mamin. 3)
Sumu 11 ndi Pempheru


text:
Lutirizgani Kuwovya Abali aku Khristu Mwakugomezgeka
“Mwenimo munguchitiya yumoza waku wo abali ŵangu, . . . munguchitiya ini.”
1, 2. (a) Kumbi Yesu wangukambiskana nawu ntharika nizi akusambira ŵaki? (Wonani chithuzi cho che pachanya.) (b) Kumbi ndi vinthu wuli vo tikhumbika kuziŵa pa ntharika ya mbereri ndi mbuzi?
YESU wenga weche kukambiskana ndi Petro, Andreya, Yakobe ndipuso Yohane. Pa nyengu iyi ndipu wamaliza ŵaka kuŵakonkhoske ntharika ya muŵanda wakugomezgeka ndi wakuwamu, ya amwali 10 kweniso ya matalente. Pavuli paki, iyu wanguŵakambiya ntharika yakumaliya. Iyu wangukonkhoska kuti ntharika iyi njakukwaskana ndi nyengu yo “Mwana wa munthu” wazamuyeruzgiya “mitundu yosi.” Akusambira aku Yesu atenere kuti angukondwa ukongwa ndi ntharika iyi. Muntharika iyi, Yesu wangukamba ukongwa vakukwaskana ndi mbereri kweniso mbuzi. Ndipu wanguzumbuwamu so gulu lakukhumbika ukongwa la “abali” a “Karonga.”
2 Ŵanthu aku Yehova akwamba kali kukhumbisiska kuti ayivwisi ntharika iyi. Ivi vakwenere chifukwa chakuti muntharika iyi, Yesu wakamba vo vazamuchitikiya ŵanthu. Iyu wanguvumbuwa chifukwa cho anyaki azamulonde umoyu wamuyaya, po anyaki azamubayika. Kuti tizitaskiki, tikhumbika kuvwisa uneneska wo Yesu wakusambiza ndipuso kuchitapu kanthu. Mwaviyo, titenere kujifumba kuti: Kumbi Yehova watiwovya wuli kuti tivwisi ntharika iyi? Nchifukwa wuli tingakamba kuti ntharika iyi yilongo kuti nchitu yakupharazga njakukhumbika ukongwa? Kumbi mbayani wo atenere kupharazga? Nchifukwa wuli sonu ndipu tikhumbika kugomezgeka ukongwa?
KUSINTHA KWA MO TAVWIYANGA NTHARIKA IYI
3, 4. (a) Kumbi ndi vinthu wuli vo tikhumbika kuziŵa kuti tivwisi ntharika ya mbereri ndi mbuzi? (b) Kumbi Chigongwi cha Alinda chinguyikonkhoska wuli ntharika iyi mu 1881?
3 Kuti tiyivwisi ntharika ya mbereri ndi mbuzi, tikhumbika kuziŵa vinthu vitatu vakukhumbika ukongwa. Chakwamba, wo azumbulika muntharika iyi, chachiŵi, nyengu ya cheruzgu ndipu chachitatu, chifukwa cho adanikiya kuti mbereri kweniso mbuzi.
4 Mu 1881, Chigongwi cha Alinda (Zion’s Watch Tower) chingukonkhoska kuti “Mwana wa munthu,” yo wadanika so kuti “Karonga” ndi Yesu. Pakwamba kagulu ka Akusambira Bayibolo, kawonanga nge kuti mazu nga m’Bayibolo la King James Version, ngakuti “abali ŵangu” ngakamba za ŵanthu wo amuwusa ndi Khristu ndipuso ŵanthu wosi akufikapu wo azamuja m’charu chifya. Yiwu akambanga kuti kupatuwa mbereri ndi mbuzi kwazamuchitika mu Muwusu Waku Khristu wa Vyaka 1000. Kweniso agomezganga kuti ŵanthu angadanika kuti mbereri chifukwa chakuvwiya dangu laku Chiuta lakuti ayanjanengi.
5. Kumbi ndi fundu niyi yo yingusintha m’ma 1920?
5 Kukwamba kwa vyaka va m’ma 1920, Yehova wanguwovya ŵanthu ŵaki kuti avwisi ntharika iyi. Chigongwi cha Alinda cha October 15, 1923 chingukonkhoska so mwakuvwika umampha kuti “Mwana wa munthu” ndi Yesu. Kweni mwakupambana ndi vo vingukambika mu 1881, magazini iyi yingukonkhoska so mwakutuliya m’Malemba kuti abali aku Khristu ndiwu ŵija wo amuwusa ndi iyu kuchanya, ndipu mbereri zo zikambika muntharika iyi zimiya ŵanthu wo alindizga kuzija pacharu chapasi mu Ufumu waku Khristu. Nanga wuli pakukamba za nyengu ya kupatuwa mbereri ndi mbuzi? Nkhani iyi yingukamba kuti abali aku Khristu amuwusa ndi iyu kuchanya mu Muwusu wa Vyaka 1000. Pa nyengu iyi, yiwu azamukhumba chovyu chechosi cha kutuliya kugulu la ŵanthu wo azamuja pacharu chapasi. Mwaviyo, kupatuwa mbereri ndi mbuzi kwazamuchitika Muwusu wa Vyaka 1000 wechendayambi. Chifukwa chakuti munthu wayeruzgikiya ndi mbereri, nkhani iyi yingukonkhoska kuti ŵanthu azamuziŵika kuti ndi mbereri pijapija asani azomerezga kuti Yesu ndi Mbuyawu ndipuso asani agomezganadi kuti Ufumu waku Chiuta ndiwu usinthengi vinthu pacharu.
6. Kumbi ndi fundu niyi yo yingusintha m’ma 1990?
6 Chifukwa cha kusintha kwenuku, ŵanthu aku Yehova angwamba kuŵanaŵana kuti ŵanthu angayeruzgika kuti ndi mbereri pamwenga mbuzi asani akana pamwenga azomera uthenga wa Ufumu m’nyengu yakumaliya. Kweni m’ma 1990, fundu iyi yingusintha mo tayivwiyanga pakwamba. Nkhani ziŵi za mu Chigongwi cha Alinda cha October 15, 1995, zingukonkhoska kuyanana kwa mazu ngaku Yesu nga pa Mateyu 24:29-31 (ŵerengani) ndi nga pa Mateyu 25:31, 32. (Ŵerengani.) * Magazini iyi yingukamba kuti: “Kuyeruzga pakati pa mbereri ndi mbuzi kwazamuchitika kunthazi.” Nyengu niyi? Magazini iyi yingulutirizga kuti: “Kwazamuchitika asani ‘chisuzgu’ cho chikambika pa Mateyu 24:29, 30 chaziyamba, pa nyengu yo Mwana wa munthu wazamuziya mu ‘unkhankhu’ waki . . . kuti waziyeruzgi ŵanthu wosi ndi kutuzgapu mugonezi uheni uwu.”
7. Kumbi ntharika ya mbereri ndi mbuzi titiyivwa wuli mazuŵa nganu?
7 Mazuŵa nganu, titiyivwisa umampha ntharika ya mbereri ndi mbuzi. Tiziŵa kuti “Mwana wa munthu” ndi Yesu yo ndi Fumu. Kweniso, wo azumbulika kuti “abali ŵangu,” mbakhristu akusankhika wo azamuwusa ndi Khristu kuchanya. (Ŵar. 8:16, 17) “Mbereri” kweniso “mbuzi” mbanthu wosi ambula kusankhika akutuliya m’mitundu yakupambanapambana. Nanga tiziŵanji vakukwaskana ndi nyengu ya cheruzgu? Cheruzgu chazamuchitika asani chisuzgu chikulu chazija kamanavi kumala. Nanga nchifukwa wuli ŵanthu azamuyeruzgika kuti ndi mbereri pamwenga mbuzi? Ŵanthu azamuyeruzgika kuti ndi mbereri pamwenga mbuzi malinga ndi mo achitiya vinthu ndi Akhristu akusankhika. M’mazuŵa nganu ngakumaliya, tikondwa ukongwa chifukwa Yehova watiwovya kuti tivwisi ntharika iyi kweniso ntharika zinyaki zo zisanirika pa Mateyu chaputala 24 ndipuso 25.
KUMBI NTHARIKA IYI YILONGO WULI KUTI NCHITU YAKUPHARAZGA NJAKUKHUMBIKA?
8, 9. Nchifukwa wuli ŵanthu wo ŵe nge mbereri akambika kuti ‘mbarunji’?
8 Muntharika ya mbereri ndi mbuzi, Yesu wakuzumbuwamu cha vakukwaskana ndi nchitu yakupharazga. Sonu nchifukwa wuli tingakamba kuti ntharika iyi yilongo kuti nchitu yakupharazga njakukhumbika?
9 Chakwamba, titenere kukumbuka kuti yapa Yesu wangusambiza mwakugwiriskiya nchitu ntharika. Mwaviyo, iyu wakambanga kupatuwa mbereri ndi mbuzi chayizu cha. Kweniso, wang’anamuwanga kuti asani munthu wakhumba kuti wayeruzgiki nge mbereri watenere kupereka chakurya chayichu cha pamwenga malaya kwa Akhristu akusankhika wo ŵe mujeri. Kweni wakambanga mo ŵanthu wo akhumba kuziyeruzgika nge mbereri atenere kuchitiya ndi abali ŵaki. Iyu wangukamba kuti ŵanthu wo ŵe nge mbereri ‘mbarunji’ chifukwa aziŵa kuti Khristu we ndi gulu la akusankhika wo ŵeche pacharu chapasi m’mazuŵa nganu ngakumaliya. Ndipu yiwu atovya gulu lenili mwakugomezgeka.
10. Kumbi mbereri zingalongo wuli kuti zitovya abali aku Khristu?
10 Chachiŵi, kumbukani so vo Yesu wangukamba. Iyu wangukamba za kuŵapu kwaki ndipuso umaliru wa mgonezu uwu. (Mat. 24:3) Pakwamba, Yesu wangulongo kuti nchitu yakupharazga uthenga wa Ufumu pacharu chosi, ndiyu yazamuja chisimikizgu chikulu cha kuŵapu kwaki. (Mat. 24:14) Ndipuso, wechendakambi ntharika ya mbereri ndi mbuzi, wangukonkhoska dankha ntharika ya matalente. Nge mo nkhani yajumpha yakonkhoske, Yesu wangukonkhoska ntharika iyi kuti wakambiyi Akhristu akusankhika wo ‘mbabali ŵaki’ kuti atenere kugwira mwaphamphu nchitu yakupharazga. Kweni kagulu kamana ka akusankhika ko keche pacharu chapasi, pa nyengu ya kuŵapu kwaku Yesu, kakumana ndi masuzgu nganandi kuti kafiski kupharazgiya ŵanthu a “mitundu yosi” umaliru wechendafiki. Mwaviyo, ntharika iyi yilongo kuti mbereri zikhumbika kuwovya Akhristu akusankhika pa nchitu yikulu yakupharazga yo achita. Kumbi zingaŵawovya wuli? Kumbi ziperekengi ŵaka ndalama zakwendese nchitu iyi?
MBAYANI WO ATENERE KUPHARAZGA?
11. Kumbi tingajifumba fumbu nili, nanga nchifukwa wuli?
11 Mazuŵa nganu, anandi mwa akusambira 8 miliyoni aku Yesu mbakusankhika cha. Iwu akulondiyaku cha matalente ngo Yesu wakupaska Akhristu akusankhika. (Mat. 25:14-18) Mwaviyo, tingajifumba kuti, ‘Kumbi wo mbambula kusankhika, nawu akhumbika kugwiraku nchitu yakupharazga?’ Tiyeni tikambiskani vifukwa vinyaki vo tingamukiya kuti hinya.
12. Kumbi tisambiranji pa mazu ngaku Yesu nga pa Mateyu 28:19, 20?
12 Yesu wangukambiya akusambira wosi kuti apharazgengi. Yesu wati wayuskika ŵaka wangukambiya akusambira ŵaki kuti asambizi ŵanthu vinthu “vosi” vo iyu wangukamba. Nchitu yakupharazga njimoza mwa vinthu vinandi vo iyu wanguŵatuma. (Ŵerengani Mateyu 28:19, 20.) Mwaviyo, Akhristu wosi atenere kupharazga, kaya alindizga kuluta kuchanya pamwenga kuzija pacharu chapasi.
13. Kumbi vo Yohane wanguwona ving’anamuwanji?
13 Buku la Chivumbuzi lilongo kuti nchitu yakupharazga yazamugwirika ndi Akhristu wosi, kaya akusankhika kweniso ambereri zinyaki. Yesu wangulongo chiwona wakutumika Yohane. Chiwona ichi chenga chakukwaskana ndi “mwali wa nthengwa,” yo wamiya gulu la Akhristu akusankhika akukwana 144,000 wo amuwusa ndi Yesu kuchanya. M’chiwona ichi, gulu ili lipempha ŵanthu kuti azimwi “maji nga umoyu.” (Chiv. 14:1, 3; 22:17) Maji ngenanga, ngamiya sembi yaku Khristu yo Yehova wakupereka kuti ŵanthu awomboleki ku ubudi ndi nyifwa. (Mat. 20:28; Yoh. 3:16; 1 Yoh. 4:9, 10) Akhristu akusankhika asambiza ŵanthu mwaphamphu vakukwaskana ndi sembi yeniyi kweniso mo angayanduliya. (1 Ŵakor. 1:23) Kweni muchiwona ichi, Yohane wanguwona so ŵanthu anyaki wo ŵe m’gulu la 144,000 cha. Nawu so atumika kuti akambengi kuti, “Zanga!” Yiwu avwiya ndipu adana so anyawu kuti azimwi maji nga umoyu. Gulu lachiŵi ili limiya ŵanthu wo alindizga kuzija pacharu chapasi. Mwaviyo, chiwona ichi chilongo kuti wosi wo azomera mazu ngakuti “zanga,” nawu ŵe ndi udindu wakupharazgiya so anyawu.
14. Kumbi tingalongo wuli kuti tivwiya ‘dangu laku Khristu’?
14 Wosi wo atende ‘dangu laku Khristu’ atenere kupharazga. (Ŵag. 6:2) Ŵanthu wosi aku Yehova atende dangu limoza. Mwakuyeruzgiyapu, iyu wangukambiya Ayisraele kuti: “Kukaŵanga dangu limoza pa mweni charu ndi pa mulendu wakuyinga mukati mwinu.” (Chit. 12:49; Ŵal. 24:22) Akhristu akusankhika kweniso ambereri zinyaki, ŵe pasi pa Chilangulu chaku Mosese cha, kweni ŵe pasi pa ‘dangu laku Khristu.’ Dangu ili lisazgapu vosi vo Yesu wangukamba. Chanju nchakukhumbika ukongwa pa vinthu vosi vo Yesu wangukamba. (Yoh. 13:35; Yak. 2:8) Kupharazga uthenga wamampha wa Ufumu ndiyu nthowa yikulu yo tilongole kuti titanja Chiuta, Khristu ndipuso ŵanthu wosi.
15. Nchifukwa wuli tingakamba kuti nchitu yo Yesu wangukamba yikwaska akusambira ŵaki wosi?
15 Mazu ngo Yesu wakambiyanga ŵanthu amanavi, ngangagwira so nchitu ku ŵanthu anandi. Mwakuyeruzgiyapu, Yesu wanguchita phanganu la Ufumu ndi akusambira ŵaki 11 pe, kweni phanganu lenili likwaska so a 144,000. (Luka 22:29, 30; Chiv. 5:10; 7:4-8) Kweniso Yesu wangukambiya akusambira ŵaki amanavi wo wanguŵawoneke wati wayuskika kuti agwiri nchitu yakupharazga. (Mac. 10:40-42; 1 Ŵakor. 15:6) Kweni akusambira wosi akugomezgeka a m’nyengu ya akutumika, anguziŵa kuti nchitu yakupharazga yo Yesu wangukamba yitiŵakwaska chinanga kuti ŵengapu cha pa nyengu yo wakambanga. (Mac. 8:4; 1 Pet. 1:8) Mazuŵa nganu napu, Yesu wakambiskana ndi apharazgi ŵaki 8 miliyoni masu ndi masu cha. Kweni wosi aziŵa kuti akhumbika kulongo kuti atimugomezga mwakugwira nchitu yakupharazga.
SONU NDIPU TITENERE KUGOMEZGEKA UKONGWA
16-18. Kumbi wo azamuyeruzgika kuti ndi mbereri angawovya wuli abali aku Khristu, nanga nchifukwa wuli akhumbika kuchita venivi sonu?
16 Satana walimbana ndi abali aku Khristu wo ŵeche pacharu, ndipu wayesesengi kulimbana nawu chifukwa chakuti “nyengu yaki njimanavi.” (Chiv. 12:9, 12, 17) Akhristu akusankhika alongozga pa nchitu yikulu ukongwa yakupharazga chinanga kuti akumana ndi masuzgu ngakulungakulu. Viwoneke limu kuti Yesu watiŵasiya ŵija cha, kweni watiŵalongozga chifukwa chakuyesesa kwawu!—Mat. 28:20.
17 Ŵanthu anandi wo azamuyeruzgika kuti ndi mbereri akondwa ukongwa kuwovya abali aku Khristu munthowa zinandi kusazgapu pa kugwira nchitu yakupharazga. Yiwu apereka so ndalama, atovya kuzenga Nyumba za Ufumu, Malu nga Unganu, maofesi ndipuso avwiya alongozgi wo aŵikika ndi ‘muŵanda wakugomezgeka ndi wakuwamu.’
18 Pambula kuswera yapa, angelu alekengi kuko mphepu zinayi. Ivi vichitikengi asani abali aku Khristu wosi wo ŵeche pacharu chapasi amaliza kulonde chisimikizgu chawu chakumaliya. (Chiv. 7:1-3) Akhristu akusankhika wosi azamuluta kuchanya nkhondu ya Aramagedoni yechendayambi. (Mat. 13:41-43) Mwaviyo, sonu ndiyu nyengu yakuti wosi wo akhumba kuziyeruzgika kuti ndi mbereri awovyi abali aku Khristu mwakugomezgeka.
^ ndimi 6 Kuti muziŵi vinandi vakukwaskana ndi ntharika iyi, wonani nkhani yakuti, “Kodi Mudzaima Motani ku Mpando wa Chiweruzo?” ndipuso yakuti “Kodi Nkhosazo ndi Mbuzizo Zili ndi Mtsogolo Motani?” mu Chigongwi cha Alinda cha Chichewa cha October 15, 1995.


text:
Buku Langu la Nkhani za m’Bayibolo Litovya Kusukulu
Buku Langu la Nkhani za m’Bayibolo la Chipangasinani lo lingutuzgika mu 2012, litovya ŵana a sukulu ku Philippines wo alongoro chineneru chenichi. Buku lenili likoliyana ndi vo Dipatimeti Yakuwonere Masambiru ku Philippines yikhumba. Dipatimenti iyi yikukamba kuti ŵana wo ŵeche kusukulu za mkaka asambizikengi mu chineneru cha apapi ŵawu.
Ku Philippines ŵanthu alongoro vineneru vakujumpha 100 ndipu nkhani yakuti ŵana kusukulu asambizikengi mu chineneru nichi yikwamba kali kukambika. Mu 2012, Dipatimenti Yakuwonere Masambiru yingukamba kuti, “asani ŵana asambizika mwakugwirisiya ntchitu chineneru cho alongoro kunyumba” vichitisa kuti “asambiri umampha kweniso aziŵi liŵi vinthu.” Chifukwa cha venivi angujalikisa ndondomeku yakuti ŵana asambizikengi mu vineneru vawu.
Chineneru cha Chipangasinani ntchimoza mwa vineneru vo vingusankhika kuti asambizi agwirisiyengi ntchitu. Kweni penga suzgu. Hedimasitala wa pa sukulu yinyaki wangukamba kuti pe mabuku ngamanavi nga Chipangasinani ngo ŵana asukulu angagwirisiya ntchitu. Mwaviyo, Buku Langu la Nkhani za m’Bayibolo lo Akaboni aku Yehova angutuzga pa unganu wawu wachigaŵa mu November 2012, lingutuzgika pa nyengu yakwenere.
Mabuku pafupifupi 10,000 ngangusindikizika kuti ngakagaŵiki pa unganu. Ŵana kweniso apapi angukondwa ukongwa kulonde buku lenili mu chineneru chawu. Banja linyaki lingukamba kuti: “Ŵana ŵidu atiliyanja ukongwa chifukwa atilivwisa.”
Unganu wati wamala waka, Akaboni anyaki anguchipereka mabuku yanga kusukulu yinyaki mu Tawuni ya Dagupan. Asambizi pasukulu iyi wo asuzgikanga kusaniya mabuku nga Chipangasinani, angukondwa ukongwa. Mabuku ngakujumpha 340 ngangugaŵika. Asambizi angwamba kugwirisiya ntchitu buku lenili pakusambiza ŵana kulemba ndi kuŵerenga mu chineneru chawu.
Akaboni aku Yehova mbakukondwa ukongwa kuti buku ili litovya ŵana kuti asambiri kulemba ndi kuŵerenga. Kaboni munyaki yo wangufwatuliyaku Buku Langu la Nkhani za m’Bayibolo wangukamba kuti: “Tawona kukhumbika kwakufwatuliya vinthu mu chineneru cho ŵanthu alongoro kuti viŵafiki pamtima. Ndichu chifukwa chaki Akaboni aku Yehova ayesesa kufwatuliya Bayibolu kweniso mabuku ngo ngakonkhosa Bayibolu mu vineneru vinandi.”