c: text/html

text:
Uko chili chalo cha Malaŵi
Contents
Uko chili chalo cha Malaŵi (Geography)[edit | edit source]
Malaŵi na bazengezgana bake mu Africa[edit | edit source]
Malaŵi ni chalo icho chilli kumafumilo ya zuba chakumwelako kwa chalo chikulu chakuti chili na vyalo vinyakhe (continent) cha Africa. Chalo cha Malaŵi chilli kuzingirizgika na vyalo vya Tanzania icho chili na mphaka na Malaŵi yakukwana ma kilometre 475 ku kumafumilo ya zuba cha ku mpoto, chalo cha Zambia kumanjiliro ya zuba cha kumpoto chili na mphaka ya ma kilometre 837, ndipo chalo cha Moçambique kumafumilo na kumanjiliro ya zuba chakumwela chili na mphaka na Malaŵi yakukwana ma kilometre 1,569, kukwaniska mphaka yose ya Malaŵi kuti yikwane ma kilometre 2,881. Indange ilawana eryelo hensili.
Vigaba na maboma[edit | edit source]
Malaŵi wali na vigaba vitatu: cha ku mpoto, chapakati na chakumwela.
Ku mpoto kuli maboma yankhondi na limoza ayo, kufumila kumpoto kukhilanga, ni Chitipa, Karonga, Rumphi, Mzimba, Nkhata-Bay na Likoma. Likoma ni boma ilo likupangika pakusazga tuvilumba twa Likoma na Chizumulo uto tuli mu nyanja ya Malaŵi, kumafumilo ya zuba ya Nkhata-Bay. Tuvilumba utu tuli kufupi na Moçambique kuluska na Malaŵi. Banthu banyakhe bakughana-ghana kuti boma la Likoma likapangikila vifukwa vya ndyale chifukwa banthu awo bakukhala uku mbanandi vibi yayi. Boma la Mzimba ndilo ndikulu chomene kumpoto na mu Malaŵi mose. Msumba wa Mzuzu wuli mu Mzimba ndipo ndiko kuli malo yakusambilirako yapachanya ayo yakuchemeka Mzuzu University. Ku Mzuzu kukukhala banthu cha mu ma 125,000. Kumpoto kose kukughana-ghanika kuti kuli banthu bakukwana 1.4 million ndipo ndicho chigaba chambula kutukuka chomene ku Malaŵi. Kulije kwakudeka (chibanja) ndege zikulu ndiposo kulijeso sitima ya pa mtunda (njanji). Boma la Chitipa ni boma lekha mu Malaŵi lakuti kulije msewu waphula (tarmac). Mu Mzimba muliso thengere lakuchita kupandika na munthu la Viphya ilo likuba ngeti ni thengere likulu chomene pa mathengere yose yakupandika na banthu mu Africa mose. Ku Rumphi kuli malo yakupangila magesi kufuma kumaji (hydroelectric power station) pamalo yakuchemeka Wovwe.
Pakati pali maboma yankhondi na yanayi ayo, kwambira ya ku mpoto, ni Kasungu (uko kukaba kwawo kwa a chipondi Dr. H Kamuzu Banda, Nkhota-Kota, Ntchisi, Salima, Dowa, Mchinji, Lilongwe, Dedza (kwawo kwa John Tembo) na Ntcheu. Lilongwe ndiwo msumba wukulu wa boma mu Malaŵi (capital city). Kuli chibanja chikulu cha Kamuzu International Airport, mphala ya malango, chipatala chikulu na vinthu vinandi vyakwenelera kuba mu msumba wukulu. Lilongwe wali pamalo pa katondo ntheula vyuvyu ni suzgo chomene mumalo yanandi ya msumba uwu. University ya Malaŵi yili na vigaba vibiri mu Lilongwe, koleji (college) ya vya ulimi ya Bunda na koleji ya unesi (nursing) ya Kamuzu. Msumba uwu wukasankhika chifukwa chakuti wuli pakati pa chalo cha Malaŵi ntheula nkhupusu na kufupiko kuluta kulikose m’Malaŵi kufuma ku Lilongwe kuluskana na ku Zomba, uwo wukaba msumba wukulu mpaka mu chaka cha 1975. Boma la Lilongwe ndilo lili na banthu banandi chomene pa maboma yose mu Malaŵi – muli banthu pafupi-fupi 1.6 million – Lilongwe payekha wali na banthu bakujumpha chigaba cha kumpoto chose. Banthu bakukhala mu chigaba ichi bakughanaghanika kuti bali 4.8 million.
Chigaba chakumwela ndicho chigaba chakutukuka chomene m’Malaŵi chigaba ichi chilli na maboma khumi na yabiri ayo ni Mangochi, Balaka (boma liphya ilo banyakhe bakuti likapangikira vifukwa vya ndyale), Machinga (uko nkhwawo kwa uyo wakaba mlongozgi wachibiri wa Malaŵi, Elesoni Bakili Muluzi ), Zomba, Mwanza, Blantyre, Phalombe (boma liphya linyake), Chiradzulu, Mulanje, Thyolo, Chikwawa na Nsanje (kwawo kwa Gwanda Chakwamba). Apa, ndiko kuti maboma yose mu Malaŵi yalipo makhumi yabiri kusazgirapo yankhondi na yabiri Blantyre ndiwo msumba wukulu chomene m’Malaŵi kwakuyana na unandi wa banthu awo bakukhala mu msumba uwu. Zina la Blantyre likafumila uko mtebeti wa Chiuta wakufuma ku Scotland, Dr. David Livingstone wakawila. Ku Blantyre ndiko kuli malo yakulu (headquarters) ya ma kampani yanandi mu Malaŵi. Ndiko nkhu msumba ukulu wa vyamalonda (commercial capital). Mu Blantyre imo muli koleji ya ung’anga (medicine), ya bakumanya kwendeska ndalama za ma kampani na boma (accountancy) na ya maluso (engineering) na vinyake iyo yikuchemeka Polytechnic. Nyumba yakukhalamo mlongozgi ya Sanjika yili ku Blantyre ndipo nako kuli chibanja chikulu cha Chileka, chipatala chikulu cha Fumukazi Elizabeth ya baNgerezi. Ndiwo msumba wekha m’Malaŵi uwo wuli na kwakusunga vinyama (zoo) na kwakusunga vinthu vyakale (museum). Malo yakupanga magesi kufuma ku maji ya Nkula, Tedzani na Kapichira yali mu maboma ya Blantyre na Chikwawa. Malo aya ndiyo yakupanga magesi yanandi chomene mu Malaŵi, ku Wovwe kukupangika magesi yadoko waka. Ku Mulanje kuli phiri ilo nditali chomene ku Malaŵi ndipo nditali na ma metre 3002 pachanya pa level ya maji mu nyanja zikulu chomene (sea level). Boma la Balaka likaba mu Machinga bachali bandalipatule. Chigaba ichi ndicho chilli na banthu banandi chomene mu Malaŵi awo bakughanaghanika kuti bakukwana 5.5 million.
Banthu wose bakukhala mu Malaŵi bali pafupi-fupi 12 million.
Milonga na zinyanja[edit | edit source]
Ulimi na vyakukwaskana na chuma[edit | edit source]
Chalo cha Malaŵi chikugomezga ulimi pa nkhani za chuma (ndalama) (economy}. Ni chalo ichi chilije migodi yeneko yakuti yikujima na yikuguliska vinthu vya mtengo wapachanya. Mbewu iyo yikulimika chomene mu chalo ichi pa chifukwa cha malonda (cash crop) ni hona. Hona ndilo likulimika chomene ndipo chifukwa cha nkhani ya umo umoyo wa banthu wukukhwaskikira mwa uheni chifukwa cha kukhweba hona sono Malaŵi wayamba kuyezga kulima mbewu zinyakhe ngeti sabola uyo wakuchemeka paprika. Mbewu zinyakhe izi zikulimika ku Malaŵi ni tiyi (tea), thonje, khofi (coffee) na zinyakhe ngeti ni skaba za m’makuni zakuchemeka skaba za macadamia na cashew. Ndipo mbewu izo zikulyeka kweniso zikuguliskika ni ngoma, ntchunga, skaba, mpunga na zinyakhe.
Vyakulya[edit | edit source]
Chakulya ichi chikulyeka chomene mu Malaŵi ni sima (mu vigaba vinyake yikuchemeka nsima). Sima iyi yikuphikika na ufu wa ngoma, kweni mu ma boma yanyakhe ya m’mphepete mwa nyanja ufu wa vikhawu ndiwo bakuphikira sima. Madende yanandi yakulyeka ku Malawi ngeti ni nyama, ntchunga, delele, somba, mphangwe na yanyakhe. BaMalaŵi mbanthu bakutemwaso twakumwa-kumwa ndipo myoba ya masese na kachasu yikumweka chomene mu mizi apo myoba ya Chibuku, Napolo (iyo yikuyana na moba wa masese) na Carlsberg.
Viyowoyelo na mitundu ya banthu mu Malaŵi[edit | edit source]
Mu Malaŵi muli viyowoyelo vinandi. Mwaivi, vyakuyowoyeka chomene ni chiTumbuka, Chicheŵa, Chiyawo, Chisena, Chilomwe, Chitonga, Chingonde na Chilambya. Chingoni chikuyowoyekako pachoko ku Mpherembe mu boma la Mzimba. Ku mpoto banthu banandi bakuyowoya chiTumbuka, chomene-chomene mu maboma ya Rumphi, Mzimba na kumpoto kwa Kasungu. chiTumbuka chikupambana kwakuyana na uko banthu bakukhala. Ku Rumphi kuli tumitundu (dialects) twa chiTumbuka tunandi ngeti chiPhoka, chiNkhamanga, chiHenga na vinyakhe. Viyowoyelo ivi nvimoza kuti waka nyengo yinyakhe mayowoyelo yakupambana pachoko. Chicheŵa chikuyowoyeka chomene m’chigaba chapakati umo m’maboma yose chikuyowoyeka., nangauli ku Nkhota-Kota Chitonga nacho chikuyowoyekako. Chiyawo chikuyowoyeka ku Mangochi, Machinga, Zomba, Chiradzulu na m’mizi ya ku Blantyre. Chilomwe ntcha ku Mulanje na ku Thyolo apo Chisena ntcha ku Chikwawa na ku Nsanje. Chilambya bakuyowoya ku Chitipa, Chingonde ku Karonga ndipo Chitonga ku Nkhata-bay na ku Nkhota-Kota. Mitundu ya ku Malaŵi ni iyi: ba Lambya, Ngonde, Tumbuka, Tonga, Ngoni, Cheŵa, Yawo, Lomwe na ba Sena. Mitundu yinyakhe yili kulyekeka mu mitundu yikulu-yikulu ngeti ba Kalanga awo sono bakuyikika mumoza na ba Ngoni.
Vinyama vya m’thengere na uko vikukhala[edit | edit source]
Mu Malaŵi muli malo yakuvikilirika ya vinyama (game reserves and national parks) yanandi. Ku mpoto kuli Nyika National Park uko kukusangika babulu (zebra) na nyama zinyakhe na Vwaza Game Reserve uko kuli tuyuni na nyama zinyakhe.
Pakati pali Kasungu National Park uko kuli zovu na nkhalamu na vinyama vinyakhe na Nkhota-Kota Game Reserve uko nako kuli zovu na vinyakhe.
Kumwela kuli Lake Malaŵi National Park ya zovu, chipembere, somba na vinyama vinyakhe vya m’maji; Liwonde National Park na Lengwe Game Reserve uko kuli chipembere chapamtunda (rhinoceros).
Vinyama vinyakhe ivo vikusangika mu Malaŵi ni ivi: njati; nyalubwe; munkhwele; ngulube; njoka ngeti ni nkhomi, chipili, chikho, mulinga na zinyakhe; kalulu; fulu, chimbwe; nyiska; tuyuni twa mitundu-mitundu ngeti ni chaholi, kabelubelu, phululu, chibabi, bwabwalala, kataba, kakowa na tunyakhe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
The lore of Pacman
by rakuli · 2 months ago
Pacman
Waka waka waka waka waka waka. Waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka. Waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka. Waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka. Waka waka waka.
Strategy
Waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka jaka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka aaka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka. Waka waka waka waka vaka waka waka waka waka eaka waka waka waka waka waka waka waka waka. Waka waka raka. Waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka taka. Waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka.waka
Characters
Waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka. Waka waka waka waka waka. Waka. Waka. Waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka.
The sequels
Waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka. Wakd waki wakc wakk wakb waku wakt wakt. Waka waka waka waka waka waka waka waka waka. Waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka waka. Waka waka waka waka waka waka waka waka waka. Waka waka waka waka waka.


text:
Kumbi Mipingu ya Akaboni aku Yehova Yitendeskeka Wuli?
Mpingu wewosi utendeskeka ndi wupu wa ŵara. Mipingu pafufupi 20 yipanga dera ndipu madera pafufupi 10 ngapanga chigaŵa. Paja ŵara wo atende mpingu wewosi nyengu ndi nyengu ndipu adanika kuti akuwonere madera.
Mipingu yilonde ulongozgi wa m’Bayibolo kutuliya ku Wupu Wakulongozga. Akaboni aku Yehova wo ateŵete kwanyengu yitali ndiwu apanga Wupu Wakulongozga ndipu pasonu panu agwiriya nchitu yawu ku likulu la Akaboni aku Yehova ku Brooklyn, New York.


text:
NKHANI ZAKWAMBILIRA | CIFUKWA WULI VINTHU VIHENI VIKUCITIKIRA ŴANTHU ŴAWEMI?
Cifukwa Wuli—Vinthu Viheni Vikucitikira Ŵanthu Ŵawemi?
Ŵanthu ŵanandi ŵakughanaghana kuti vinthu vyose ivyo vikucitika mu caru, kwali ni viwemi panji viheni, wakupangiska ni Yehova Ciuta. * Ŵakughanaghana nthena cifukwa cakuti iyo ndiyo ni Mlengi wa vinthu vyose ndiposo ngwankhongonozose. Kweni tiyeni tiwone ivyo Baibolo likuyowoya vyakukhwaskana na Yehova, uyo ni Ciuta waunenesko:
“Yehova ngwakurunjika mu nthowa zake zose.”—Salmo 145:17.
“[Ciuta] nthowa zake zose ndi urunji. Ciuta waunenesko na wambura kwananga, Iye ndi urunji ndipo ngwakunyoloka.”—Duteronome 32:4.
“Yehova wali na mtima wacitemwa comene na cisungusungu.”—Yakobe 5:11.
Ciuta wakucitiska vinthu viheni yayi. Kasi iyo wakukhuŵilizga ŵanthu kuti ŵacitenge vinthu viheni? Yayi. Baibolo likuti, “Para yunji wakuyezgeka, waleke kuyowoya kuti: ‘Nkhuyezgeka na Ciuta.’” Cifukwa wuli? Cifukwa “Ciuta wangayezgeka na vinthu viheni cara, ndipo iyo kuti wakuyezga waliyose cara.” (Yakobe 1:13) Ciuta wakuyezga munthu yayi, nesi kumukhuŵilizga kuti wacite viheni. Ni Ciuta yayi uyo wakupangiska viheni, nesi kukhuŵilizga ŵanthu kuti ŵacitenge viheni. Ipo ni njani panji nchivici ico cikupangiska vinthu viheni kuti vicitikenge?
KUŴA PA MALO GHAHENI PA NYENGO YIHENI
Baibolo likuyowoya cifukwa cimoza ico ŵanthu ŵakusuzgikira. Likuti: “Nyengo na mwaŵi yikuwira wose,” panji kuti vinthu vyamabuci vikuwira waliyose. (Mupharazgi 9:11) Para kwacitika vinthu vyamabuci panji ngozi, ŵanthu awo ŵakukhwaskika ni awo ŵanguŵa pa malo agho pacitika ngozi. Pafupifupi vyaka 2,000 ivyo vyajumpha, Yesu Khristu wakayowoyapo za ngozi iyo pakafwa ŵanthu 18. Ŵanthu aŵa cikaŵawira cigongwe. (Luka 13:1-5) Iwo ŵakafwa cifukwa cakuti ŵakacita cinthu ciheni yayi, kweni cifukwa cakuti ŵakaŵa musi mwa cigongwe apo cikawanga. Ca mu Janyuwale 2010, ku Haiti kukacitika cindindindi cakofya. Boma la Haiti likati ŵanthu ŵakujumpha 300,000 ŵakafwa. Cindindindi ici cikakoma ŵanthu wose aŵa kwambura kusankha kuti uyu ni njani. Matenda nagho ghakukora waliyose pa nyengo yiliyose.
Cifukwa wuli Ciuta wakuŵavikilira yayi ŵanthu ŵawemi ku masoka?
Ŵanyake ŵangafumba kuti: ‘Kasi Ciuta wakulekeraci kucitapo kanthu kuti masoka ghakofya ghaleke kucitika? Kasi ŵanthu ŵawemi, wangatondeka kuŵavikilira ku soka?’ Kuti Ciuta wacitepo kanthu panthena apa, ipo wakhumbikwirenge kuti wamanyirethu vinthu viheni pambere vindacitike. Pakuti Ciuta wangamanyirathu vyamunthazi, fumbo ilo tikwenera kujifumba ndakuti: Kasi ndikuti Ciuta wakucita kusankha vinthu vyamunthazi ivyo wakukhumba kumanyirathu?—Yesaya 42:9.
Baibolo likuti: “Ciuta withu wali kucanya, wakucita vyose ivyo vikumukondwereska.” (Salmo 115:3) Nangauli Yehova wali na nkhongono zakucitira cilicose, kweni wakusankha kucita ico wawona kuti nchakwenelera. Ici cikulongoraso kuti wakucita kusankha vyamunthazi ivyo wakukhumba kumanyirathu. Mwaciyelezgero, uheni ukati wakura comene mu misumba ya Sodomu na Gomora, Ciuta wakaphalira Abrahamu kuti: “Tindikhire sono, nkhawone usange ŵacita vyose kwakuyana na kucombola, uko kwafika kwa ine; ndipo usange cara, nditindimanye.” (Genesis 18:20, 21) Kwa kanyengo, Yehova wakasankha kuti waleke kumanya uheni uwo ukacitikanga mu misumba iyi. Apa tawona kuti Yehova wangasankha kuleka kumanyirathu vinthu vyose vyamunthazi. (Genesis 22:12) Fundo iyi yikung’anamura kuti ngwambura kufikapo yayi nesi wakwananga. “Pakuti nthowa zake zose ndi urunji,” Ciuta wakucita mwamahara na nkhongono zake zakumanyirathu vyamunthazi. Iyo wakucicizga ŵanthu yayi kuti ŵalondezgenge malango ghake. * (Duteronome 32:4) Kasi apa tikutorapo fundo wuli? Ciuta wakucita kusankha para wakhumba kumanyirathu vyamunthazi, kweniso wakucita mwavinjeru.
KASI ŴANTHU NDIWO ŴAKUCITISKA?
Viheni vinyake vikucitika na ŵanthu. Wonani umo Baibolo likulongosolera kuti munthu wafike pakucita viheni. Likuti: “Waliyose wakuyezgeka para wayegheka na kukopeka na khumbiro lake. Kufuma apo, para khumbiro lima, likubaba kwananga; ndipo para kwananga kwafiskika, kukubaba nyifwa.” (Yakobe 1:14, 15) Para ŵanthu ŵakucita viheni ivyo ŵakughanaghana panji kulondezga makhumbiro ghawo ghaheni, paumaliro ŵakuvuna ivyo ŵamija. (Ŵaroma 7:21-23) Mbiri yikulongora kuti ŵanthu ŵacita vinthu viheni comene na kupangiska masuzgo ghakuru comene. Nakuti ŵanthu ŵaheni ŵakukhuŵilizga ŵanyawo kuti ŵacitenge viheni, lekani uheni ukulutilira.—Zintharika 1:10-16.
Ŵanthu ŵacita vinthu viheni comene na kupangiska masuzgo ghakuru comene
Kasi Ciuta wakwenera kukanizga ŵanthu para ŵakucita viheni? Kuti tizgore fumbo ili, tiyeni tiwone umo munthu wali kulengekera. Baibolo likuti Ciuta wakalenga munthu mu cikozgo cake, kung’anamura kuti munthu wakukozgana na Ciuta. Lekani ŵanthu ŵanyake ŵakulongora mikhaliro ya Ciuta. (Genesis 1:26) Ŵanthu ŵali na wanangwa wakucita ico ŵakhumba. Ŵangasankha kumutemwa Ciuta na kucita vinthu ivyo vikumukondweska mwakuti ŵalongore kuti mbakugomezgeka kwa iyo. (Duteronome 30:19, 20) Usange Ciuta wangacicizga ŵanthu kucita ivyo iyo wakukhumba, asi mbwe waŵapoka wanangwa wawo? Ŵanthu ŵali nga ni maroboti yayi, agho ghakucita waka ndendende vinthu ivyo awo ŵali kughapanga ŵakukhumba kuti ghacitenge. Usange vyose ivyo tikucita na ivyo vikuticitikira vili kulembekerathu, mbwe ndikuti tilije wanangwa wa kusankha. Tili ŵakukondwa comene cifukwa Ciuta watipa wanangwa wakuti tisankhenge ivyo tikukhumba. Nangauli vili nthena, masuzgo agho ghakucitika cifukwa ca kwananga kwa ŵanthu na agho ghakucitika cifukwa cakuti ŵanthu ŵasankha uheni, ghose ghazamumara.
KASI ŴANTHU ŴAKUSUZGIKA CIFUKWA CA IVYO ŴAKACITA MU UMOYO WAWO WAKALE?
Usange Muhindu panji Mubuda mungamufumba fumbo ilo lili pa cikopi ca magazini iyi, wamuzgoraninge kuti: “Vinthu viheni vikucitikira ŵanthu ŵawemi cifukwa ca ivyo ŵakacita mu umoyo wawo wakumanyuma. Ŵakuvuna ivyo ŵakamija mu umoyo wawo wakale.” *
Kweni ivyo Baibolo likuyowoya pa nkhani ya nyifwa vingatovwira kumanya usange cisambizgo cakuti munthu wakaŵapo na umoyo unyake kumanyuma nchaunenesko panji yayi. Ŵanthu ŵakalengekera mu munda wa Edeni. Mlengi wakaphalira munthu wakwamba, Adamu kuti, “Vya makuni ghose gha mu munda uryenge kwawanangwa. Kweni vya khuni la kumanyiska uwemi na uheni ungaryanga, cifukwa mu zuŵa leneilo uryerengepo, ufwenge nadi.” (Genesis 2:16, 17) Adamu wapulikirenge Ciuta, mphanyi wakafwa yayi. Nyifwa nchilango ca kuleka kupulikira dango la Ciuta. Ntheura “nyifwa yikathandazgikira ku ŵanthu wose” awo ŵali kufuma mwa Adamu. (Ŵaroma 5:12) Lekani Baibolo likuti, “malipiro agho kwananga kukupeleka ni nyifwa.” (Ŵaroma 6:23) Baibolo likuyowoyaso kuti: “Uyo wafwa wafwatuka ku kwananga kwake.” (Ŵaroma 6:7) Tingayowoyaso kuti, palije cilango ico munthu wakulutilira kupokera pamanyuma pakuti wafwa.
Ŵanthu ŵanyake ŵakuti masuzgo agho ŵanthu ŵakukumana nagho nchifukwa ca ivyo ŵakacita mu umoyo wawo wakale. Ndipo uyo wakugomezga cisambizgo ici, kanandi wakuzomerezga waka kuti masuzgo agho ghakumuwira na agho ghakuwira ŵanyake nchifukwa ca ivyo ŵakacita mu umoyo wawo wakale. Kweni cisambizgo ici cikupeleka cilindizga cilicose yayi kuti vinthu viheni vimalenge. Ŵanthu awo ŵakugomezga cisambizgo ici ŵakugomezga kuti munthu uyo wakusuzgika wangafwatuka ku masuzgo pekha para wangaleka kubabikaso. Ndipo ivi kuti vicitike, munthu wakukhumbikwira kuŵa na nkharo yakukondweska ŵanthu ndiposo mahara ghapadera. Kaghanaghaniro aka kakupambana comene na ivyo Baibolo likuyowoya. *
UYO WALI PAKWAMBA
Uyo wakupangiska vinthu viheni ni munthu yayi.Satana Dyabulosi, uyo pakwamba wakaŵa mungelo wakugomezgeka wa Ciuta, “wakima mu unenesko cara” ndiyo wakanjizga kwananga mu caru. (Yohane 8:44) Wakakhuŵilizga ŵanthu m’munda wa Edeni kugalukira Ciuta. (Genesis 3:1-5) Yesu wakamucema kuti, “muheni,” na “muwusi wa caru.” (Mateyu 6:13; Yohane 14:30) Ŵanthu ŵanandi ŵakupulikira Satana ndipo ŵakukana kwenda mu nthowa za Yehova. (1 Yohane 2:15, 16) Lemba la 1 Yohane 5:19 likuti: “Caru cose cikugona mu nkhongono za muheni.” Paliso ŵangelo ŵanyake awo ŵakakolerana na Satana. Baibolo likuti Satana na viŵanda vyake ‘ŵakupuluska caru cose,’ ndipo ŵakupangiska ‘masoka pa caru capasi.’ (Uvumbuzi 12:9, 12) Ntheura Satana Dyabulosi ndiyo ni mulongozgi wa viheni ivyo vikucitika.
Unenesko ngwakuti viheni ivyo vitikuwira vikufuma kwa Ciuta yayi, nakuti iyo wakupangiska masuzgo yayi. M’malo mwake, iyo walayizga kuti wawuskengepo viheni, nga umo nkhani yakulondezgapo yikulongosolera.
^ ndime 3 Baibolo likuti zina la Ciuta ni Yehova.
^ ndime 11 Kuti mumanye cifukwa ico Ciuta wazomerezgera uheni kuti ulutilire, wonani cipaturo 11 mu buku lakuti, Kasi Baibolo Likusambizgaci Comenecomene? lakupharazgika na Ŵakaboni ŵa Yehova.
^ ndime 16 Kuti mumanye umo cisambizgo ici cikambira, wonani kabuku kakuti, What Happens to Us When We Die? kakupharazgika na Ŵakaboni ŵa Yehova. Peji 8 m’paka 12.
^ ndime 18 Kuti mumanye vinandi ivyo Baibolo likusambizga pa nkhani ya ŵakufwa, kweniso ivyo vizamucitikira awo ŵali kufwa, wonani vipaturo 6 na 7 mu buku lakuti, Kasi Baibolo Likusambizgaci Comenecomene?


text:
Kumbi Akaboni aku Yehova Achita Umishonale?
Hinya. Kwekosi ko aja, Akaboni aku Yehova wosi atesesa kuchita vo amishonale achita ndipu akambiyaku anyawu vo agomezga.
Kweniso, Akaboni anyaki asamiya kuvigaŵa ko ŵanthu anandi ŵechendavwi uthenga wamampha wa m’Bayibolo. Anyaki asamiya m’vyaru vinyaki kuti akasazgiyeku uteŵeti wawu. Yiwu akondwa ukongwa kufiskaku uchimi wo Yesu wangukamba wakuti: “Mundiŵiyengi akaboni . . . ku vigoti va panupasi.”
Mu 1943, tingujalikiska Sukulu ya Giliyadi Yakusambiza Bayibolo kuti yiwovyi amishonale ŵidu anyaki. Kutuliya pa nyengu iyi, Akaboni akujumpha 8,000 asambira sukulu yeniyi.


text:
Kumbi mungayanja kuŵerenga nkhani iyi mu %%?
Hinya
Awa
Ŵerengani pamwenga kopani nkhani zasonu za mu magazini nga Chigongwi cha Alinda kweniso Awake! ndi vinthu vinyaki vo ve mumphata.
MAGAZINI
JUNE 2015 CHIGONGWI CHA ALINDA (CHAKUSAMBIRA)
MAY 2015 CHIGONGWI CHA ALINDA
MABUKU NGANYAKI
Kapepala Kakudaniya Ŵanthu ku Chikumbusu cha 2015
Uthenga Wamampha Wakutuliya Kwaku Chiuta
'Mazu Yanga . . . Ngaje Mumtima Waku'
Kalendala ya 2015 ya Akaboni aku Yehova
Kabuku Kakusambiriya Mazu Ngaku Chiuta
Kumbi M'Mazu Ngaku Chiuta mwe Nkhani Nizi?
Banja Linu Likhoza Kuja Lalikondwa
Kumbi Ufumu Waku Chiuta Nchinthu Wuli?
Vinthu vinyaki vo vanozgeka so m'buku vingawoneka dankha pa Intaneti pe.


text:
Kasi Chiuta Wali Na Zina?
Ivyo Baibolo likuyowoya
Munthu waliyose wali na zina. Chiuta nayo wali na zina. Ŵanthu awo ŵali paubwezi ŵakuchemana mazina. Ŵabwezi ŵa Chiuta ŵakwenera kuzunura zina lake.
Chiuta wakuti: “
Ine ndine Yehova; ili ndilo zina lane.” (Yesaya 42:8) Chiuta wali na mazina ghanandi gha vithokozo, nga ni ‘
Chiuta Wankhongonozose,’ “
Fumu Yikuru,” na “
Mlengi.” Kweni wakukhumba kuti ŵanthu awo ŵakumusopa ŵazunurenge zina lake.—Genesis 17:1; Milimo 4:24; 1 Petrosi 4:19.
Mu Mabaibolo ghanandi zina la Chiuta likusangika pa Exodus 6:3. Baibolo likuti: ‘
Nkhawoneka kwa Abraham, kwa Isaac, na kwa Jacob nga ndi Chiuta Wankhongonozose, kweni nkhamanyikwa chara kwa iwo na zina lane Yehova.’
Mu Mabaibolo ghanandi zina lakuti Yehova lilimo. Ŵanthu ŵanyake ŵakulemba kuti “Yahweh,” kweni ŵanandi ŵakulemba kuti Yehova. Mabuku gha Genesis m’paka Malaki, ghakalembeka mu Chihebere. Pakuŵerenga Chihebere ŵakufuma kumalyero kuluta kumazere. Mu Chihebere zina la Chiuta likulembeka nthe יהוה. Zina ili lingalembekaso nthe YHWH.


text:
Vinyama
Vinyama (Animalia)
Contents
Vinyama vya m’Malaŵi[edit | edit source]
Mu chalo cha Malaŵi muli vinyama vya mitundu-mitundu. Pali vinyama vya m’thengele ivyo vikulya chomene utheka ivo pa Chingelezi bakuvichema herbivores, ivyo vikulya vinyama vinyakhe ivyo pa Chingelezi bakuvichema carnivores na ivyo vikulya vinyama vinyakhe na utheka wuwo ivyo bakuti ma omnivores. Vinyama ivi ni vinyama vyapasi na tuyuni wuwo.
Vinyama vyakulya utheka[edit | edit source]
Vinyama ivyo vikulya utheka m’Malaŵi ni vinyama ngeti ni ivi: njati (buffalo), mtundu wa nyiska (antelope), kalulu (hare/rabbit), mbabala (eland), ngulube (warthog), boli (zebra), chipembele (rhinoceros), chigwele (hippopotamus), ndlovu (elephant), Njati (Buffalo), Ntandala (antelope), Chikwiba (Waterbuck)
Vinyama vyakulya vinyakhe[edit | edit source]
Vinyama vya mtundu uwu ni vinyama ngeti ni nkhalamu (lion), nyalubwe (leopard), chimbwe (hyena),
Vinyama vyakulya utheka na vinyama vinyakhe[edit | edit source]
Vinyama ivi ni vinyama ngeti ni ba munkhwele (monkeys and apes), kambwe (fox), mbeba (rats/mice),
Viyuni[edit | edit source]
Viyuni navyo m’Malaŵi ni vinandi. Viyuni ivyo vikusangika chomene ni viyuni ngeti ivi: phululu (owl), kabelu-belu (sparrow), njiba (dove), chaholi (crow/raven), chababi (eagle), nkhanga (guinea fowl), nkhwali (),
Vinyama vinyakhe[edit | edit source]
Vinyama vinyakhe ivyo vikusangika m’Malaŵi ni vinyama ngeti ni ng’wina (crocodile), kababa (alligator), njoka (snake) ngeti ni nkhomi (black mamba), chipili (cobra), chikho (puff adder), nkhukuluzi (cricket), somba za mitundu-mitundu ngeti ni mulamba (catfish), chambo, sanjika na zinyake-zinyake.


text:
Chifukwa Wuli Yesu Ni Mwana wa Chiuta?
Ivyo Baibolo likuyowoya
Chiuta walije mwanakazi kuti wamubabire ŵana. Kweni ndiyo wali kulenga vyose. (Uvumbuzi 4:11) Lekani Adamu wakuchemeka ‘
mwana wa Chiuta.’ (Luka 3:38) Baibolo likuti Yesu wakalengeka na Chiuta. Ntheura wakuchemeka ‘
Mwana wa Chiuta.’—Yohane 1:49.
Chiuta wakayamba kulenga Yesu pambere wandalenge Adamu. Mpositole Paulosi wakati Yesu ‘
ntchikozgo cha Chiuta wambura kuwoneka, wakwamba kubabika wa chilengiwa chose.’ (Ŵakolose 1:15) Yesu wakaŵako kale pambere wandababike mu chiŵaya cha ng’ombe ku Betelehemu. Baibolo likuti, Yesu “
mafumiro ghake nga kale na kale, nga mazuŵa gha mwaka.” (Mika 5:2) Pambere Yesu wandize pa charu chapasi, wakaŵa mungelo kuchanya. Yesu wakati: ‘
Nili kukhira kufuma kuchanya.’—Yohane 6:38; 8:23.


text:
Kasi Baibolo Likuti Wuli na Nthengwa za Ŵanalume Pera Panji Ŵanakazi Pera?
Ivyo Baibolo likuyowoya
Chiuta ndiyo wakamba kupeleka malango gha nthengwa. Baibolo likuti: ‘
Mwanalume wasidenge awiske na anyina na kubatikana na muwoli wake, ndipo ŵaŵenge thupi limoza.’ (Genesis 2:24) Dikishonare yinyake yikuti, lizgu ilo pa Chitumbuka tikuti “
muwoli,” pa Chihebere likung’anamura mwanakazi. (Vine’s Expository Dictionary of Biblical Words) Yesu wakati “
mwanalume na mwanakazi” ndiwo ŵatoranenge.—Mateyu 19:4.
Ntheura Chiuta wakukhumba kuti mwanalume na mwanakazi ndiwo ŵatoranenge. Ŵanalume na ŵanakazi ŵali kulengeka kuti ŵawovwiranenge maghanoghano, ŵakondweskanenge pakugonana, na kubaba ŵana.


text:
MTWE 11
Ligongo Cici Mlungu Akundile Kuti Ŵandu Asimaneje ni Yipwetesi?
Ana Mlungu ni jwakusatendekasya yipwetesi pacilambopa?
Ana mu mgunda wa Edeni mwapagwile ngani jatuli?
Ana Mlungu cacimasya catuli yipwetesi ya ŵandu?
1, 2. Ana lelo jino, ŵandu akusimana ni yipwetesi yatuli, soni yeleyi yikusatendekasya kuliwusya yiwusyo yapi?
PAMBESI pa ngondo jakogoya mnope jajapagwile mu cilambo cine, acakongwe ni ŵanace ŵajinji ŵaŵawile ŵaŵisile mu lilembe limo lyekulungwa. Kusyungulila lilembelyo ŵaŵisile tumisalaba. Kamsalaba kalikose ŵakalembile maloŵe gakuti: “Ligongo cici?” Ndaŵi sine ciwusyo celeci cikusaŵa cakulungasya mtwe kupunda yiwusyo yosope. Ŵandu akusawusya ciwusyoci mwacanasa, naga jwakunonyelwa jwawo jwanganalemwa awile ligongo lya ngondo, likungu line lyakwe, ulwele kapena kuwulajikwa ni ŵandu, soni naga nyumba jawo jijonasice. Kapena naga yipwetesiyi yikwatendekasya kuti alajeje mnope m’matala gane. Akusasaka kumanyilila ligongo lyakwe yipwetesiyi yikwatendecela.
2 Ana ligongo cici Mlungu akundile kuti tusimaneje ni yipwetesi? Naga Yehofa Mlungu ali jwamacili gosope, jwacinonyelo, jwalunda, soni jwacilungamo, ligongo cici cilamboci cigumbele ni uŵengani, soni yindu yangali cilungamo? Ana pakwete paliwusisye yiwusyo yeleyi?
3, 4. (a) Ana cici cacikulosya kuti nganikuŵa kulemwa kuwusya ligongo lyakwe Mlungu ayikundile yipwetesi? (b) Ana Mlungu akusapikana wuli ni yindu yakusakala, soni yipwetesi?
3 Ana kuli kulemwa kuwusya ligongo lyakwe Mlungu akundile kuti tusimaneje ni yipwetesi? Ŵane akusaganisya kuti kuwusya yiwusyo yeleyi mpaka kulosye kuti akwete cikulupi cakupelembela kapenasoni kuti ngakumcimbicisya Mlungu. Nambope, pakuŵalanga Baibulo cacisimana kuti ŵandu ŵakulupicika ŵaŵajogopaga Mlungu ŵawusisyepo yiwusyo mpela yeleyi. Mwambone, jwakulocesya Habakuku ŵam’wusisye Yehofa kuti: “Ligongo cici akundendekasya kuyiwona yindu yakupweteka, soni akwamba kulecelela yakusawusya? Soni ligongo cici kusakasya ni kuwulagana kuli pameso pangu, soni ligongo cici pana ukangani ni kumenyana?”
4 Ana Yehofa ŵamjamwice jwakulocesya jwakulupicika Habakuku ligongo lya kuwusya yiwusyo yeleyi? Iyayi. Mmalo mwakwe Yehofa ŵakundile kuti maloŵe gakutyocela mumtima ga Habakuku gasimanikwe m’Baibulo. Mlungu ŵamkamucisye kupikanicisya cenene yinduyi, soni kuti akole cikulupi mnope. Yehofa akusakasoni kwatendela wawojo yeleyi. Akaliŵalila kuti Baibulo jikusajiganya kuti “Jwalakwejo ni jwakusamsamalila.” (1 Petulo 5:7) Kupunda mundu jwalijose, Mlungu akusaŵengana mnope ni yakusakala, soni yipwetesi yayikusayikaga ligongo lya yakusakalayo. (Yesaya 55:8, 9) Sambano, ana ligongo cici pacilambopa pana yipwetesi yejinji?
LIGONGO CICI PANA YIPWETESI YEJINJI?
5. Ana ŵandu akusapeleka magongo gatuli pakusala ligongo lyakwe ŵandu akusimana ni yipwetesi, nambo ana Baibulo jikusajiganya cici?
5 Ŵandu ŵa dini syakulekanganalekangana akusajawula kwa acimlongola ŵa dini, soni kwa aciŵalimu kukuwusya ligongo lyakwe tukusimana ni yipwetesi. Nambo ndaŵi syejinji akusajanga ŵanduwo kuti lili lisosa lya Mlungu, soni kuti jwalakwe ŵalembile kala yiliyose yayicitendekwa, kupwatikapo likungu. Acimlongolaŵa akusiŵasalila ŵandu ŵajinji kuti yindu ya Mlungu yili yakusawusya kuyipikanicisya, soni kuti jwalakwe ni jwakusatendekasya kuti ŵandu aweje, atamose ŵanace kuti akatameje yalumo ni jwalakwe kwinani. Nambo mpela mwatulijiganyile kala, Yehofa Mlungu jwangatendekasya yakusakala. Baibulo jikusati: “Kuli kwanawula kwa Mlungu kutenda yakusakala, soni Jwamaciligose kutenda yindu yangali cilungamo!”
6. Ligongo cici ŵandu ŵajinji akusalemwesya pakumjimba Mlungu magambo gakuti jwalakwe ni jwakutendekasya yipwetesi pacilambopa?
6 Ana akumanyilila ligongo lyakwe ŵandu akusalemwesya pakumjimba Mlungu magambo gakuti jwalakwe ni jwakutendekasya yipwetesi pacilambopa? Ndaŵi syejinji, akusamjimba magambo Mlungu Jwamaciligose ligongo lyakuti akusaganisya kuti jwalakwe ni jwakulamulila jusyesyene jwa cilamboci. Jemanjaji ŵangamanyilila yisyesyene yajikusajiganya Baibulo panganiji. Twalijiganyisye yisyesyeneyi mu Mtwe 3 wa bukuji. Jwakulamulila jusyesyene jwa cilamboci ali Satana.
7, 8. (a) Ana ŵandu ŵajinji akusalosya catuli ndamo ja jwakulamula jwa cilambo capasi? (b) Ana ungali umnama, soni “ndaŵi ni yakutendekwa yangayijembeceya” yitendekasisye catuli yipwetesi?
7 Baibulo jikusasala mwakupikanika cenene kuti: ‘Cilambo cosope capasi cili m’myala mwa Jwakusakala jula.’ (1 Yohane 5:19) Ana pakuganisya yeleyi, ngakuyiwona kuti yili yakupikanika? Ŵandu m’cilamboci akusalosya ndamo ja cakupanganyikwa cangawoneka causimuci ‘cacikulambusya cilambo cosope capasi.’ (Ciunukuko 12:9) Satana ali jwauŵengani, jwakulambusya, soni jwangalwe. M’yoyo m’cilambo cakucilamula jwalakwe, cigumbele ni uŵengani, unami, soni ngalwe. Lyeleli ni ligongo limo lyalikutendekasya yipwetesi yejinji.
8 Ligongo lyaŵili lyalikutendekasya kuti ŵandu asimaneje ni yipwetesi lili lyakuti ŵandu wosope aŵele ali ŵangali umnama, soni ŵakulemwa kutyocela pele Adamu ni Hawa ŵamjimucile Mlungu, mpela mutwalijiganyicisye mu Mtwe 3. Ŵandu ŵaulemwa akusanonyela kanganilana ulamusi, m’yoyo yeleyi yikusatandikasya ngondo, ngalwe, soni kulagasika. (Mlaliki 4:1; 8:9) Ligongo lyatatu lili “ndaŵi ni yakutendekwa yangayijembeceya.” (Mlaliki 9:11) Pakuŵa Yehofa nganaŵa Jwakulamulila jwa pacilambopa, ndaŵi sine mundu komboleka kuŵa cenene, nambo ndaŵi sine yindu yangayijembeceya komboleka kumgwila. Mwambone, komboleka kutenda ngosi kapena kuputigwa ni njasi ligongo lyakuti ali pamalo gakulemweceka, soni pandaŵi jakulemweceka.
9. Ligongo cici mpaka tuŵe ŵakusimicisya kuti Yehofa akwete magongo gambone gakukundila kuti yipwetesi yijendeleceleje?
9 Yili yakulimbikasya kumanyilila kuti Mlungu jwangatendekasya yipwetesi. Jwalakwe jwangatendekasya ngondo, kasa malamusi, ngalwe kapenasoni ngosi sya mu cipago, yayikusalagasya ŵandu. Nambope, tukusosekwa tumanyilile kuti, Ana ligongo cici Yehofa akusakunda kuti yipwetesiyi yitendekweje? Naga jwalakwe ali Jwamaciligose, ni kuti akwete macili gakumacisya yeleyi. Nambo, ligongo cici ngakuyimasya? Pakuŵa tulijigenye kuti Mlungu ali jwacinonyelo, ni kuti akwete magongo gambone gakutendela yeleyi.
SATANA AKUTANDISYA NGANI JAKUSAWUSYA
10. Ana Satana ŵakanile cici, soni ŵatesile yeleyi catuli?
10 Kuti tumanyilile ligongo lyakwe Mlungu akundile kuti yipwetesi yitendekweje, tukusosekwa kuganicisya yayatendekwe munyuma pandaŵi jayatandite yipwetesi. Pandaŵi jele Satana ŵalongolele Adamu ni Hawa kuti akampikanila Yehofa, ngani jakusawusya jatandite. Satana nganakana kuti Yehofa akwete macili. Jwalakwe akusamanyilila kuti Yehofa akwete macili gangali pakumalila. Nambo yaŵakanile Satana yaliji yakuti Yehofa ali jwakuŵajilwa kulamulila. Mwakusala kuti Mlungu akusalambusya, soni kwajima ŵandu ŵakwe yindu yambone, Satana ŵamjimbaga magambo Yehofa kuti ali jwakulamulila jwakusakala. (Genesis 3:2-5) Satana ŵalosisye kuti ŵandu mpaka yajendeleje cenene naga Mlungu ngakwalamulila. Kweleku kwaliji kwimucila ulamusi wekulungwa wa Yehofa, kapena kuti kuŵajilwa kwakwe kulamulila.
11. Ligongo cici Yehofa nganagamba kwawulaga ŵakwimucila ŵa mu Edeni?
11 Adamu ni Hawa ŵamjimucile Yehofa. Pelepa yaliji mpela kuti jemanjaji akuŵeceta kuti: ‘Ngatukusaka kuti Yehofa atulamulileje. Mpaka tulisagulileje jika cambone kapena cakusakala.’ Ana Yehofa akamasisye catuli nganiji? Ana akakamucisye catuli yakupanganyikwa yosope kupikanicisya kuti ŵakwimucilawo ali ŵakulemwa, soni kuti ulamusi wakwe uli wambone mnope? Ŵane mpaka aŵecete kuti yikaliji cenene Mlungu akajonanje ŵakwimucila wosopewo, ni kupanganyasoni ŵandu ŵane. Nambo Yehofa ŵaliji ali asasile kala kuti akwete lisosa lyakuti cilambo cosope capasi cigumbale ni ŵanace ŵa Adamu ni Hawa, soni kuti atameje mu cilambo ca paladaiso. (Genesis 1:28) Yehofa akusakwanilisya lisosa lyakwe ndaŵi syosope. (Yesaya 55:10, 11) Konjecesya pelepa, kwawulaga ŵakwimucila ŵa mu Edeni ngamkanikumasya ngani jaŵatandisye Satana jakuti Yehofa ali jwangaŵajilwa kulamulila.
12, 13. Asale cakuwanicisya cacikulosya ligongo lyakwe Yehofa akundile Satana kulamulila cilamboci, soni kuti ŵandu alilamulile jika.
12 Kwende tuganicisye cakuwanicisya aci. Tusale kuti mkujiganya akwajiganya ŵanace kaŵalanjile ka masamu gakusawusya. Nambo mwanace jwine jwakalamuka, soni jwakwimucila akusala kuti litala lyakulikamulicisya masengo mkujiganyajo pakaŵalanjileko lili lyakulemweceka. Pakusaka kulosya kuti mkujiganyajo ngakuyikombola, mwanace jwakwimucila jula akwendelecela kusala kuti jwalakwe akumanyilila cenene litala lyakuŵalanjila masamugo. Ŵanace ŵane akukulupilila kuti mjawojo akuŵeceta yisyene, soni jemanjaji akutanda kumjimucila mkujiganya jula. Ana mkujiganyaju akusosekwa kutenda cici? Naga akwakoposya m’kalasi ŵanace ŵakwimucilawo, ana ŵanace ŵakusigalawo mpaka aganisye yatuli? Ana ngasakulupilila kuti jwakwimucilajo, soni acimjakwe ŵala ŵaŵecetaga yisyene? Ŵanace wosopewo mpaka atande kumcembulusya mkujiganyajo pakuganisya kuti mjawojo akusala yisyene. Nambo mkujiganyajo akusosekwa kumkunda mwanace jwakwimucilajo kuti alosye litala lyakwe lyampaka aŵalanjile masamugo.
13 Yehofa atesile yakulandana ni yampaka mkujiganyaju atende. Akaliŵalila kuti nganiji nganijikwaya ŵakwimucila ŵa mu Edeni ŵalape. Malayika gamajinji galolelagasoni nganiji. (Yobu 38:7; Danieli 7:10) Yakatesile Yehofa ni ŵandu ŵakwimucilawo yikakwayiye mnope malayika gosope, soni ŵandu wosope. Sambano, ana Yehofa atesile cici? Jwalakwe amkundile Satana kuti alosye mwampaka alamulile ŵandu. Soni Mlungu akundile kuti ŵandu alilamulile jika pasi pa macili ga Satana.
14. Ana paciŵa umbone watuli ligongo lyakuti Yehofa akundile kuti ŵandu alilamulileje?
14 Mu ciwanicisyo cila mkujiganya akumanyilila kuti litala lyakulikamulicisya masengo mwanace jwakwimucila, soni acimjakwe ŵala lili lyakulemweceka. Soni akumanyilila kuti kwakunda kuti alosye kaŵalanjile kawo cikwakamucisye ŵanace wosope. Ŵakwimucilawo palepele, ŵanace ŵane ŵambone mitima mpaka amanyilile kuti mkujiganyajo jika ni jwakuŵajilwa kwiganya. Jemanjaji mpaka apikanicisye ligongo lyakwe mkujiganyajo sambano akusosekwa kwakoposya ŵakwimucilawo m’kalasi. M’yoyosoni, Yehofa akusamanyilila kuti yicakamucisya ŵandu ŵambone mitima, soni malayika pakuwona kuti Satana, ni ŵakwimucila acimjakwe alepele kulamulila, soni kuti ŵandu ngaŵa mkulilamulila jika. Mpela Yelemiya, jemanjaji cacilijiganya maloŵe ga usyesyene gakuti: “Yehofa ngumanyilila cenene kuti mundu ngakombola kusamala matala gakwe. Mundu jikape ngakomboleka kulondesya kajende kakwe.”
LIGONGO CICI YEHOFA AKUNDILE YIPWETESI KUŴAPO KWANDAŴI JELEWU?
15, 16. (a) Ligongo cici Yehofa akundile yipwetesi kuŵapo kwandaŵi jelewu? (b) Ligongo cici Yehofa jwangalekasya yindu yakogoya yakusatendaga ŵandu ŵakusakala kwa acimjawo?
15 Ana ligongo cici Yehofa akundile kuti yipwetesi yijendelecele kwa ndaŵi jelewu? Soni ligongo cici jwalakwe ngakulekasya yindu yakusakala kutendekwa? Kwende tuganicisye yindu yine yiŵili yele mkujiganya jwa mu ciwanicisyo jula ngamkanasosekwa kuyitenda. Candanda, nganasosekwa kumlekasya mwanace jwakwimucila jula kulosya litala lyampaka aŵalanjile masamugo. Caŵili, mkujiganyajo ngakanamkamucisya jwakwimucilajo kuŵalanjilako. Mwakulandana ni yeleyi, kwende tulole yindu yiŵili yele Yehofa ŵasimicisye kuti ngasayitenda. Candanda, jwalakwe nganamlekasya Satana, soni ŵali ku mbali jakwe kulilosya naga ali ŵakuŵajilwa kulamulila. Kukunda kuti nganiji jikamala mwacitema kuŵele kwakamucisya. Kwa yaka yejinji ŵandu aŵele ali mkulinga kulilamulila jika kupitila m’maboma gakulekanganalekangana. Ŵandu ajawile paujo ni sayansi, soni yindu yine, nambo ungalumbana, usawuci, kasa malamusi, soni ngondo yitupile mnope. Ulamusi wa ŵandu uwonece kuti uli wakulepela.
16 Caŵili, Yehofa ngasamkamucisya Satana kulamulila cilambo capasi. Mlungu akalekasyeje yindu yakogoya yakusatendaga ŵandu ŵakusakala kwa acimjawo, ana nikuti jwalakwe ngamkaniŵakamucisyaga ŵakwimucila kulimbikasya unami wawo? Ana Mlungu ngamkaniŵatendekasya ŵandu kuganisya kuti ŵandu mpaka akombole kulilamulila jika, soni kuti mpaka paŵe pangali yakusawusya yiliyose? Yehofa akatende yeleyi, jwalakwe akaliji mbali ja ŵakulambusyawo. Nambo, “Mlungu ngaŵa mkulambusya.”
17, 18. Ana Yehofa cacitenda cici ni yipwetesi yayipagwile ligongo lya ulamusi wa ŵandu, soni Satana?
17 Nambi uli pakwamba ya yipwetesi yayiŵele yili mkutendekwa kutandila pandaŵi jele ŵandu ŵamjimucile Mlungu? Tukumbucileje kuti Yehofa ali jwamaciligose. M’yoyo, jwalakwe mpaka akombole kutyosya, soni cacityosya yipwetesi yosope ni yakuyicisya yakwe. Mpela mwatulijiganyisye kala, cilambo capasi cejonasiceci cacicilinganyasoni kuti ciŵe paladaiso. Yakuyicisya ya ulemwa yicityoka kupitila mu kukulupilila mbopesi ja ciwombolo ja Yesu, soni ŵawe cacijimuka. M’yoyo Mlungu cacikamulicisya masengo Yesu kuti “ajonanje yitendo ya Satana.” (1 Yohane 3:8) Yehofa cacitenda yeleyi pandaŵi jakuŵajilwa. Tukusosekwa kusangalalaga ligongo lyakuti Yehofa ayikundile yipwetesi kuŵapo kwa ndaŵi jelewu, pakuŵa kulitimalika kwakwe kutupele upile wakulijiganya usyesyene, soni kumtumicila. (2 Petulo 3:9, 10) Mlungu aŵele ali mkusosasosa ŵandu ŵakuti amlambileje ni mtima wosope, soni akwakamucisya kupilila yipwetesi yampaka asimane nayo m’cilambo cakusawusyaci.
18 Nambo ŵane mpaka awusye kuti, ana ngamkaniyiŵa cenene Mlungu akalinganye Adamu ni Hawa ni umi wati ngaŵa mkulemwa? Kuti tujanje ciwusyo celeci tukusosekwa kukumbucila ya mtuka waŵapele Yehofa.
ANA WAWOJO CACITENDA NAWO CICI MTUKA WAŴAPELE MLUNGU?
19. Ana Yehofa atupele mtuka wapenani mnope watuli, soni ligongo cici tukusosekwa kuwuwona kuŵa wapenani?
19 Mpela mwatwalijiganyicisye mu Mtwe 5, Mlungu ŵapangenye ŵandu ni upile wakulisagulila yakutenda. Ana akumanyilila kuti welewu wuli mtuka wapenani mnope? Mlungu ŵapanganyisye yinyama yejinji, nambo ndaŵi syejinji yikusatenda yindu mwakamulicisya masengo lunda lwawo lwacipagwa. (Miyambo 30:24) Ŵandu alingenye makina gakulekanganalekangana gagakusakamula masengo gaŵagapanganyicisye kuti gatendeje. Yikaŵe kuti nowe Mlungu atupanganyisye mwati m’yoyo, ana tukasangalalaga? Iyayi, tukusasangalalaga ligongo lyakuti tukwete upile wakulisagulila yakutenda, kuti tuŵe mundu jwatuli, tutendeje yatuli pa umi, soni tuŵeje paunasi ni ŵani, ni yine yejinji. Ŵandu akusanonyela kutenda yindu mwagopoka, soni yeleyi ni yakusaka Mlungu kuti tusangalaleje nayo.
20, 21. Ana upile wakulisagulila yakutenda mpaka tuwukamulicisye masengo catuli mwakuŵajilwa, soni tukusosekwa kutenda yeleyo ligongo cici?
20 Yehofa ngakusanonyela kuti ŵandu amtumicileje mwakwakanganicisya. (2 Akolinto 9:7) Tuwanicisye: Naga mwanace ate kumtuma kuti asale kwa nangolo kuti akusanonyela, nambo jwine akwamba kusala yeleyo kutyocela mumtima, ana nangolojo mpaka amnonyele mwanace jwapi? Pelepa, ciwusyo cili cakuti, Ana cacikamulicisya masengo catuli upile wakulisagulila yakutenda waŵapele Yehofa? Satana, Adamu, soni Hawa nganakamulicisya masengo cenene upile wawo wakulisagulila yakutenda. Jemanjaji ŵamkanile Yehofa Mlungu. Ana wawojo cacitenda yatuli ni upile wakulisagulila yakutendawu?
21 Wawojo akwete upile wosope wakamulicisya masengo mwakuŵajilwa mtuka wapenani wakulisagulila yakutendawu. Komboleka kuŵa kumbali ja likuga lya ŵandu wosope ŵali ku mbali ja Yehofa. Jemanjaji akusamsangalasya Mlungu ligongo lyakuti akusalosya kuti Satana ali jwaunami, soni kuti aŵele jwakulamulila jwakulepela. (Miyambo 27:11) Wawojosoni mpaka amsangalasye Mlungu mwakutenda yindu yambone pa umi wawo. Mtwe wakuyicisya ucisala mwampaka tutendele yeleyi.


text:
Nkhani Nambara 3: Mwanalume na Mwanakazi Wakwamba
Kasi nchivici ico cikupambana na vinthu vinyake pa cithuzithuzi ici? Ni ŵanthu awo ŵalipo. Iwo ni mwanalume na mwanakazi wakwamba. Kasi ninjani wakaŵalenga? Ni Ciuta. Kasi ukumumanya zina lake? Ni Yehova. Zina la mwanalume ni Adamu, ndipo la mwanakazi ni Heva.
Umu ndimo Yehova Ciuta wakalengera Adamu. Wakatora dongo na kuwumba thupi laurunji la munthu mwanalume. Pamanyuma pake wakathutira mvuci mu mphuno za munthu, ndipo Adamu wakaŵa wamoyo.
Yehova Ciuta wakaŵa na nchito yakuti Adamu wacite. Wakaphalira Adamu kuthya mazina nyama zakupambanapambana. Adamu wakwenera kuti wakadaŵira nyama kwa nyengo yitali, mwantheura wakapeleka zina lakwenelera ku nyama yiliyose. Peneapo Adamu wakathyanga mazina gha nyama, wakayamba kuwona cinthu cinyake. Kasi ukucimanya cinthu ici?
Nyama zose zikaŵa ziŵiriziŵiri, yanalume na yanakazi. Pakaŵa zovu zanalume na zanakazi, na nkharamu zanalume na zanakazi. Kweni Adamu wakaŵavya mwanakazi. Ndico cifukwa cake Yehova wakapangiska Adamu kugona tulo twakufwa nato, ndipo wakatorako mbambo yake yimoza. Kufuma ku mbambo iyi, Yehova wakalenga mwanakazi uyo wakaŵa muwoli wake.
Mwee, naco nchimwemwe ico Adamu wakaŵa naco pa nyengo iyi! Ndipo aghanaghanira cimwemwe ico Heva wakwenera kuti wakaŵa naco apo wakaŵikika mu munda wakutowa uwu! Sono iwo ŵakeneranga kuŵa na ŵana na kukhala pamoza mwacimwemwe.
Yehova wakakhumbanga kuti Adamu na Heva ŵakhale na umoyo kwamuyirayira. Wakakhumbanga kuti ŵapange caru cose kuŵa cakutowa nga ni munda wa Edeni. Mwee, naco nchimwemwe ico Adamu na Heva ŵakaŵa naco peneapo ŵakaghanaghaniranga za mulimo uwu! Kasi iwe nthena ukakondwa kucitira lumoza nchito ya kupanga caru kuŵa munda wakutowa? Kweni cimwemwe ca Adamu na Heva cikaŵa ca nyengo yitali yayi. Tiye tiwone cifukwa cake.
Salmo 83:18; Genesis 1:26-31; 2:7-25.
Mafumbo
- Kasi cithuzithuzi ca Nkhani Nambara 3 cikupambana wuli na cithuzithuzi ca Nkhani Nambara 2?
- Kasi ninjani uyo wakalenga mwanalume wakwamba, ndipo zina lake wakaŵa njani?
- Kasi ni nchito wuli iyo Ciuta wakapa Adamu?
- Nchifukwa wuli Ciuta wakapangiska Adamu kugona tulo twakufwa nato?
- Kasi Adamu na Heva ŵakeneranga kukhala ŵamoyo kwa utali wuli, ndipo Yehova wakakhumbanga kuti ŵagwire nchito wuli?
Mafumbo ghanyake
- Ŵazgani Salmo 83:18.
Kasi Ciuta zina lake ninjani, ndipo ni mazaza wuli agho wali nagho pa caru? (Yer. 16:21; Dan. 4:17)
- Ŵazgani Genesis 1:26-31.
Nchinthu wuli capadera ico Ciuta wakalenga pa zuŵa la nambara sikisi, ndipo cilengiwa ici cikaŵa cakupambana wuli na nyama? (Gen. 1:26)
Kasi Yehova wakapeleka vici kwa munthu na nyama? (Gen. 1:30)
- Ŵazgani Genesis 2:7-25.
Kasi Adamu wakeneranga kucita vici pambere wandathye nyama mazina? (Gen. 2:19)
Ni mwauli umo lemba la Genesis 2:24 likutovwilira kumanya umo Yehova wakuwonera nthengwa, kulekana na kupatana? (Mat. 19:4-6, 9)


text:
Kasi Baibolo Likuti Wuli pa Nkhani ya Kufumiska Nthumbo?
Ivyo Baibolo likuyowoya
Chiuta wakuwona kuti umoyo ngwakuzirwa. Nanga ni umoyo wa mwana uyo wali mu nthumbo ya anyina nawo ngwakuzirwa. Davide wakati Chiuta wakamuwona apo wakaŵa mu nthumbo. (Salmo 139:16) Chiuta wakati para munthu wapweteka mwanakazi wanthumbo ndipo mwana wafwa, wali na mulandu. Ntheura Chiuta wakuwona kuti kukoma mwana uyo wandababike vikuyana waka na kukoma munthu mulara.—Exodus 20:13; 21:22, 23.
Nyengo zinyake para mwana wababikenge pangaŵa suzgo likuru. Pakati pa mama na mwana ŵakwenera kuponoskapo yumoza. Kasi mfumu na muwoli ŵangachita wuli? Ŵakwenera kusankha ŵekha uyo ŵangamuponoska.


text:
Nkhani 114: Kumala kwa Uheni Wosi
KUMBI uwonanji pachithuthuzi ichi? Ili ndi gulu lankhondu ndipu lakwera pa mahachi ngatuŵa. Kweni awona ko mahachi yanga ngatuliya. Yingu ngatchimbiya mu mtambu kutuliya kuchanya kuza pacharu chapasi. Kumbi kuchanya kwe mahachi nadi?
Awa, yanga ndi mahachi chayingu cha. Tiziŵa ivi chifukwa chakuti mahachi chayingu ngangatchimbiya cha mu mtambu, asi viyo? Kweni Bayibolo likonkhoska za mahachi ngakuchanya. Kumbi utichiziŵa chifukwa chaki?
Nchifukwa chakuti kali ŵanthu agwiriskiyanga nchitu ukongwa mahachi pankhondu. Sonu Bayibolo likamba za ŵanthu wo akwera pa mahachi kutuwa kuchanya kuza pacharu, kulongo kuti Chiuta wazamuchita nkhondu ndi ŵanthu pacharu. Kumbi utiliziŵa zina la malu nga nkhondu iyi? Ndi Haramagedone. Nkhondu iyi yazamutuzgapu uheni wosi pacharu chapasi.
Yesu ndiyu wazamuja mulongozgi wa nkhondu iyi pa Haramagedone. Kumbuka kuti Yehova wakusankha Yesu kuja fumu ya boma laki. Ndichu chifukwa chaki Yesu wavwala chisoti chachifumu. Ndipu lipanga lo, lilongo kuti iyu wazamubaya arwani ŵaku Chiuta wosi. Sonu kumbi titenele kuzizwa kuti Chiuta wazamubaya ŵanthu wosi aheni?
Jula Nkhani ya nambala 10. Kumbi uwonanji pachithuthuzi po? Uyu ndi Zandi mukulu yo wangubaya ŵanthu aheni. Kumbi ndiyani wanguchitiska Zandi uyu? Wenga Yehova Chiuta. Sonu jula Nkhani ya nambala 15. Kumbi nchinthu wuli chichitika yapa? Msumba wa Sodomu ndi wa Gomora utufya ndi motu wo Yehova wangutumiza.
Jula so Nkhani ya nambala 33. Awona vo vachitikiya mahachi ndi magareta ngankhondu nga Aegipiti. Kumbi ndiyani wanguchitiska kuti ngabiri m’maji? Wenga Yehova. Iyu wanguchita ivi kuti wavikiliyi ŵanthu ŵaki. Jula so Nkhani ya nambala 76. Ukhoza kuwona kuti Yehova wanguzomerezga kuti ŵanthu ŵaki Ayisraele, abayiki chifukwa cha uheni wawu.
Mwaviyo, isi tingazizwanga cha kuti Yehova wazamutuma gulu laki lankhondu lakuchanya kuti lizituzgepu uheni wosi pacharu chapasi. Kweni kuti uziŵi kuti ivi ving’anamuwanji, jula kuseri tiwoni.
Chivumbuzi 16:16; 19:11-16.
Mafumbu
- Kumbi nchifukwa wuli Bayibolo likamba za mahachi nga kuchanya?
- Kumbi nkhondu yaku Chiuta yo wazamukurwa ndi ŵanthu aheni pacharu chapasi yidanika kuti wuli, nanga chilatu cha nkhondu iyi nchakuti wuli?
- Kumbi pachithuthuzi palongo kuti ndiyani yo wazamuja mulongozgi pankhondu iyi ndipu nchifukwa wuli iyu wavwala chisoti chachifumu, nanga lipanga laki limiyanji?
- Asani ungawona so Nkhani ya nambala 10 ndi 15, nchifukwa wuli titenele cha kuzizwa kuti Chiuta wazamunanga ŵanthu aheni?
- Kumbi Nkhani za nambala 33, 36 ndi 76, zititilongo wuli kuti Chiuta wazamunanga ŵanthu aheni chinanga wuli yiwu akamba kuti atimusopa?
Mafumbu ngakusazgiyapu
- Ŵerenga Chivumbuzi 19:11-16.
Kumbi Malemba ngalongo wuli kuti Yesu Khristu ndiyu wakwera pa hachi yituŵa? (Chivu. 1:5; 3:14; 19:11; Yesa. 11:4)
Kumbi ndopa zo zikuwazika pa chakuvwala cha kubwalu chaku Yesu, zisimikizgiya wuli kuti kupunda kwaki nkhwakusimikizgika ndipuso wakumalizengi? (Chivu. 14:18-20; 19:13; Yesa. 63:1-6)
Kumbi mbayani wo atenele kuti asazgikiyapu pa gulu la nkhondu lenilo lilondo Yesu pa hachi yaki yituŵa? (Chivu. 12:7; 19:14; Mate. 25:31, 32)


text:
Kasi Ntchiwemi Kuti Mwanalume na Mwanakazi Awo Ŵandatorane Kuyana na Dango Ŵakhalirenge Lumoza?
Ivyo Baibolo likuyowoya
Baibolo likuti: ‘
Chiuta wazamweruzga ŵazaghali.’ (Ŵahebere 13:4) Lizgu lakuti “uzaghali,” mu chigiriki ni por·neiʹa, likung’anamuraso kugonana pambere ŵanthu ŵandatorane. Ntheura Chiuta wakukondwa yayi para mwanalume na mwanakazi awo ŵandatorane ŵakukhalira lumoza, nanga ni para ŵakukhumba kuzakatorana kunthazi.
Wuli usange ŵakutemwana chomene? Chiuta wakukhumba kuti pambere mwanalume na mwanakazi ŵandambe kukhalira lumoza, ŵatorane dankha kuyana na dango. Chiuta wali kulenga ŵanthu kuti ŵatemwanenge. Baibolo likuti Chiuta ntchitemwa. (1 Yohane 4:8) Ntheura, Chiuta wakukhumba kuti mwanalume na mwanakazi awo ŵali kutorana ndiwo ŵagonanenge.


text:
Nchifukwa Wuli Akaboni aku Yehova Aleka Kuchita Khrisimasi?
Maboza ngo Ŵanthu Akamba Kweniso Fundu Zauneneska
Boza: Akaboni aku Yehova achita cha Khrisimasi chifukwa chakuti Yesu atimugomezga cha.
Fundu Yauneneska: Te Akhristu. Tigomezga kuti tazamulonde umoyu wambula kumala kuporote mwaku Yesu Khristu.—Machitidu 4:12.
Boza: Mupatuwa mabanja nga ŵanthu chifukwa chakuŵasambiza kuti alekengi kuchita Khrisimasi.
Fundu Yauneneska: Nkhani ya banja titiyiwona kuti njakuzirwa, ndipu tigwiriskiya nchitu Bayibolo kuti tiwovyi mabanja kuja ngakukho.
Boza: Mupambana ndi vinthu vo ŵanthu wo achita Khrisimasi asaniya nge kuja mwachimangu ndi ŵanthu, kukhumbiya charu chinu chimangu ndipuso kulonde vawanangwa.
Fundu Yauneneska: Nyengu zosi tija umampha kweniso mwachimangu ndi ŵanthu. (Nthanthi 11:25; Ŵaroma 12:18) Mwakuyeruzgiyapu, mo tichitiya maunganu ngidu ndipuso mo tipharazgiya vikoliyana ndi ulongozgi waku Yesu wakuti: “
Kwawezi mwalonde, kwawezi paskani.” (Mateyu 10:8) Tiwona so kuti Ufumu waku Chiuta pe ndiwu wazamuwovya ŵanthu kuja ndi wanangwa weneku pacharu chapasi.—Mateyu 10:7.
Nchifukwa wuli Akaboni aku Yehova aleka kuchita Khrisimasi?
Yesu wakukambapu cha kuti tikumbukengi kuwa kwaki, kweni wangukamba kuti tikumbukengi nyifwa yaki.—Luke 22:19, 20.
Akusambira aku Yesu ndipuso Akhristu a m’nyengu ya akutumika, achitanga cha Khrisimasi. Buku linyaki lingukamba kuti
ŵanthu angwamba kukondwere kuwa kwaku Yesu kukumaliya kwa chaka cha 243 C.E.Pa nyengu iyi ndipu akusambira wosi afwa.
Palivi ukaboni wo ulongo kuti Yesu wanguwa pa 25 December. Ndipu zuŵa laki lakuwiya likulembeka cha m’Bayibolo.
Tigomezga kuti Chiuta wazomerezga cha Khrisimasi chifukwa yingwamba ndi ŵanthu wo asopanga angoza kweniso wo achitanga ureŵi.—2 Ŵakorinte 6:17.
Nchifukwa wuli kuchita Khrisimasi ndi nkhani yikulu?
Anandi alutirizga kuchita Khrisimasi chinanga kuti aziŵa kuti yikwamba ndi ŵanthu wo asopanga angoza kweniso kuti Bayibolo lizomerezga cha. Ŵanthu ŵenaŵa akhumbika kujifumba kuti: Nchifukwa wuli Akhristu akhumbika cha kuchita Khrisimasi? Nchifukwa wuli kuchita Khrisimasi ndi nkhani yikulu?
Bayibolo lititichiska kuti tigwiriskiyengi nchitu
vinjeru vidu pakuchita vinthu. (Ŵaroma 12:1, 2) Lititiwovya kuti tiwonengi uneneska kuja wakukhumbika. (Yohane 4:23, 24) Mwaviyo, asani ŵanthu akamba vakukwaskana ndi isi, tivwiya ulongozgi wa m’Bayibolo chinanga kuti angayamba kutiwona nge ŵanthu akujaliya vuli.
Chinanga kuti tichita cha Khrisimasi, kweni tisankhiya ŵanthu vakuchita cha pa nkhani iyi, chifukwa weyosi we ndi wanangwa wakujisankhiya. Tichitaku cha Khrisimasi asani anyaki achita.


text:
Kumbi mungayanja kuŵerenga nkhani iyi mu %%?
Hinya
Awa
Timabuku ndi Mabuku Ngakusambiriya Bayibolo
Sambirani Bayibolo mwakugwiriskiya nchitu timabuku ndi mabuku ngo mungakopa. Mabuku ngakuvwisiya ndi mavidiyo nga vineneru vamanja ngasanirika so m’vineneru vinandi. Sankhani chineneru m’kabosi ka vineneru, ndipu bofoni po palembeka kuti Fufuzani kuti musaniyi mtundu wa vinthu vo ve m’chineneru cho mwasankha. Lembani mazu ngo nge m’mutu wa chinthu cho mukhumba.
Kapepala Kakudaniya Ŵanthu ku Chikumbusu cha 2015
Kalendala ya 2015 ya Akaboni aku Yehova
Kabuku Kakusambiriya Mazu Ngaku Chiuta
Kumbi M'Mazu Ngaku Chiuta mwe Nkhani Nizi?
Banja Linu Likhoza Kuja Lalikondwa
Kumbi Ufumu Waku Chiuta Nchinthu Wuli?
Vwiyani Chiuta Kuti Muje ndi Umoyu Wamuyaya
Kukambiskana Malemba Zuŵa Lelosi—2015
Vinthu vinyaki vo vanozgeka so m'buku vingawoneka dankha pa Intaneti pe.


text:
Cassim Chilumpha
Cassim Chilumpha niwachibili kwa presidenti mu chalo cha Malawi.
Cassim wakasebezapo muboma la Bakili Muluzi umo wakaba nduna ya za ndalama mu vyaka va 1998 mpaka 2000. Kweni chifukwa chakusachizkikila kuti wakabovwira banthu bakuzenga masukulu kupusika boma na kusakaza ndalama zinandi Muluzi wakabalekeska.
Vikati vachitika ivi, Cassim wakakhala chete panyengo yitali, apo Brown Mpinganjira yumoza uyo bakamuleskela lumoza wakapanga chipani chake cha National Democratic Alliance (NDA). Wakazizika banthu banandi apo wakanjila mugulu la FORUM - gulu limoza ilo likachemelelanga kuti Bakili Muluzi waleke kuyimaso pa udindo wa presidentte wa Malawi.
Chikabaso chakuzizika kuti Bakili Muluzi wakasankha Cassim Chilumpha kuti wayimilile lumoza na Bingu mu chipani cha UDF. Pa zuba la makhumi yabili na chinayi mu mwezi wachinkhondi mu chaka cha 2004 (24 May 2004) Chilumpha wakazgoka wachibili kwa mulongozgi wachitatu wa Malaŵi, Bingu wa Mutharika.
Kweni Chilumpha na Mutharika bakuba ngeti bakusebezera lumoza chara, chifukwa pakhala vyakuchitika vinandi ivo vikulongola kuti pali suzgo pakati pabanthu babili aba. Banthu banandi bakughanaghana kuti Cassim wakuyendela ndondomeko ya presidenti wakale Bakili Muluzi.
Pa zuba la 8 February 2006 Mutharika wakaphalila wupu wabaMalawi kuti wachibili wake Cassim Chilumpha wathula pasi udindo wake (m'machitiro) chifukwa chakugwenthagwentha mawungano (indaba) ghabalalabalala baboma. Nkhani iyi kuti yikakondweska baChilumpha chara, ndipo bakalitorela boma kukhoti. Panyengo yasono, Khoti lilikulamula kuti Khoti la Kendeskero ka charu ndilo liwunike kuti kasi wachibili kwa president wangathula pasi udindo mwantheura.
Pa 30th January 2007 mphala yayikulu yikayamba mulandi wa Cassim Chilumpha apo boma lilikumumanga chifukwa chakuti bati walikuwukila boma.


text:
Nkhani Nambara 58: Davide na Goliyati
Ŵafilisiti ŵakizaso kuti ŵazakatimbane na Ŵaisrayeli. Ŵakuru ŵatatu ŵa Davide ŵakaŵa ŵamoza ŵa ŵasilikari ŵa Sauli. Zuŵa linyake Jese wakaphalira Davide kuti: ‘Tola vyakurya ulute navyo ku ŵakuru ŵako. Ukaŵawone usange ŵali makora.’
Davide wakati wafika pa msasa wa ŵasilikari, wakacimbilira ku nkhondo kupenja ŵakuru ŵake. Goliyati, cinkhara ca ku Filisiti cikiza kuzakahoya Ŵaisrayeli. Wakacitanga nthena mulenji wuliwose kwa mazuŵa 40. Wakacemerezganga kuti: ‘Sankhani munthu yumoza kuti watimbane nane. Usange wanitonda na kunikoma, mbwenu ise tiŵenge ŵazga ŵinu. Kweni usange ine namuluska na kumukoma, mbwenu imwe muŵenge ŵazga ŵithu. Solani munthu kuti watimbane nane.’
Davide wakafumba ŵasilikari ŵanji kuti: ‘Kasi munthu uyo wangakoma Mufilisiti uyu na kufyura soni Ŵaisrayeli wapokelenge vici?’
Ŵasilikari ŵakazgora kuti: ‘Sauli wamupenge vyuma vinandi. Ndiposo wamupenge mwana wake kuti waŵe muwoli wake.’
Kweni Ŵaisrayeli wose ŵakaŵa na wofi na Goliyati cifukwa wakaŵa mukuru comene. Wakaŵa mutali kujumpha mamita ghatatu, ndipo wakaŵa na msilikari munyake uyo wakayeghanga ciskango cake.
Ŵasilikari ŵanyake ŵakaluta kukaphalira Fumu Sauli kuti Davide wakakhumbanga kutimbana na Goliyati. Kweni Sauli wakaphalira Davide kuti: ‘Ungatimbana nayo yayi Mufilisiti uyu. Iwe ndiwe mwana mucoko, iye waŵa msilikari kwamba pa wanici wake.’ Davide wakazgora kuti: ‘Nkhakoma nkharamira na nkharamu ivyo vikakora mberere za ŵadada. Ndipo Mufilisiti uyu waŵenge nga ndivyo. Yehova wanovwirenge.’ Antheura Sauli wakati: ‘Luta, Yehova waŵe nawe.’
Davide wakaluta mu mphepete mwa mronga na kusola malibwe ghankhondi na kughaŵika mu thumba lake. Pamanyuma pake wakatola fyata na kuluta kukakumana na cinkhara. Goliyati wakati wamuwona, wakamudelera. Wakaghanaghananga kuti cikaŵa cinthu cipusu comene kukoma Davide.
Goliyati wakati: ‘Iza kwa ine uwone, nipelekenge citanda cako ku viyuni na vinyama kuti virye.’ Kweni Davide wakati: ‘Iwe ukwiza kwa ine na lupanga, mkondo na ciskango, kweni ine nkhwiza kwa iwe mu zina la Yehova. Muhanya uno Yehova wapelekenge iwe mu mawoko ghane ndipo nikukomenge.’
Penepapo Davide wakacimbira kuluta uko kukaŵa Goliyati. Wakatola libwe mu thumba lake, wakaliŵika mu fyata na kuponya na nkhongono zake zose. Libwe likatimba mutu wa Goliyati, ndipo wakawa pasi na kufwira papo! Ŵafilisti ŵakati ŵawona kuti mulongozgi wawo wafwa, wose ŵakazgoka na kucimbira. Ŵaisrayeli ŵakaŵacimbizga na kutonda nkhondo.
1 Samuel 17:1-54.
Mafumbo
- Ni mwauli umo Goliyati wakahoyeranga ŵasilikari ŵa Israyeli?
- Kasi Goliyati wakaŵa mukuru wuli, ndipo nchawanangwa wuli ico Sauli wakalayizga kuti wapenge munthu uyo wakomenge Goliyati?
- Kasi Davide wakayowoya vici apo Sauli wakamuphalira kuti wangatimbana nayo yayi Goliyati cifukwa Davide wakaŵa mwana mucoko?
- Pakuzgora Goliyati, kasi Davide wakalongora wuli kuti wakugomezga Yehova?
- Nga ni umo mukuwonera pa cithuzithuzi apa, kasi Davide wakakoma Goliyati na vici, ndipo nchivici ico cikacitikira Ŵafilisiti?
Mafumbo ghanyake
- Ŵazgani 1 Samuel 17:1-54.
Nchivici cikapangiska Davide kuŵavya wofi, ndipo ni mwauli umo tingalondezgera cikanga cake? (1 Sam. 17:37, 45; Efe. 6:10, 11)
Nchifukwa wuli Ŵakhristu ŵakwenera yayi kuŵa na mtima wakukhumba kuluska nga ni umo wakaŵira Goliyati para ŵakuseŵera? (1 Sam. 17:8; Gal. 5:26; 1 Tim. 4:8)
Kasi zgoro la Davide likulongora wuli kuti wakagomezga Ciuta? (1 Sam. 17:45-47; 2 Mid. 20:15)
Mu malo mwakulongosora waka nkhondo ya magulu ghaŵiri agho ghakatimbananga, ni mwauli umo nkhani iyi yikulongolera kuti nkhondo iyi yikaŵa pakati pa ŵaciuta ŵautesi na Ciuta waunenesko, Yehova? (1 Sam. 17:43, 46, 47)
Kasi Ŵakhristu ŵakukhalira ŵakuphakazgika ŵakulondezga wuli ciyelezgero ca Davide ca kugomezga Yehova? (1 Sam. 17:37; Yer. 1:17-19; Civ 12:17)


text:
Buku Langu la Nkhani za M’Bayibolo
BUKU ili likonkhoska nkhani zawuneneska. Nkhani izi zatuliya m’buku likulu ukongwa pacharu chosi chapasi, Bayibolo. Nkhani zaki zikonkhoska mbiri ya charu kutuliya po Chiuta wangwambiya kulenga vinthu mpaka nyengu yidu yinu. Kweniso zikonkhoska vo Chiuta wakulayizga kuti wazamuchita kunthazi.
Buku ili likuwovyeningi kuti muziŵi vo Bayibolo likamba. Likonkhoska za ŵanthu wo azumbulika m’Bayibolo ndi vo akuchita. Likonkhoska so za chilindizga chikulu cho Chiuta wakupaska ŵanthu chakuzija ndi umoyu wambura kumala m’paradayisu pacharu chapasi.
Buku ili le ndi nkhani zakukwana 116. Nkhani izi zagaŵika mu vigaŵa 8. Chigaŵa chechosi chitamba ndi nkhani yifupi yo yikonkhoska vo ve m’chigaŵa cho. Nkhani izi zagaŵika mu ndondomeku ya mo vinthu vikuchitikiya. Ivi vikuwovyeningi kuziŵa nyengu yo vinthu vikuchitikiya ndi kuvikozganiska ndi vakuchitika vinyaki vamwaka.
Nkhani izi zalembeka munthowa yipusu. Mwaŵana anandi mufiskengi kuŵerenga mwija nkhani izi. Mwapapi musaniyengi kuti ŵana winu ayanjengi kuti muŵaŵerengiyengi nkhani izi mwakuwelezaweleza. Musaniyengi so kuti Buku ili le ndi nkhani zinandi zakukondweska kwa ŵana ndi ŵalaŵala viyo.
Pakumaliya pankhani yeyosi paŵikika Malemba. Titikuchiskani kuti muŵerengengi malemba nga m’Bayibolo ngeningo patuliya nkhani izi.
Mazu nga m’Bayibolo m’buku ili ngasinthika. Ngalembeka munthowa yipusu kuchitiya kuti ŵana avwisengi vo aŵerenga. Malemba ngo nge pakumaliya pankhani yeyosi ngalongo po nkhani yo yatuliya m’Bayibolo. Mazina nga ŵanthu kweniso nga malu ngasiyika mo ngakulembeke m’Bayibolo la Mazu Ghaku Chiuta.


text:
GONGWE LA MULINDA NOVEMBER 2014
Kasi Satana Waliko Nadi?
Usange Satana kulije, ipo awo ŵakumopa mbwenu ŵakuphyoka pawaka. Kweni usange Satana waliko na kupusika ŵanthu, ipo ngwakofya chomene kuluska umo ŵanthu ŵakughanaghanira.
Kasi Satana Waliko Nadi?
Kasi Satana ni vinthu waka viheni ivyo vikuchitika, panji ni munthu wanadi?
Kasi Satana Ni Vinthu Waka Viheni Ivyo Vikuchitika?
Nkhani ziŵiri za mu Baibolo zikuzgora fumbo ili.
Kasi Tikwenera Kumuwopa Satana?
Chiuta watipa vinthu vinayi ivyo vingativikilira kwa Satana.
Kasi Ufumu wa Chiuta Ukamba Pawuli Kulamulira?—Chigaŵa Chachiŵiri
Uchimi wa mu Baibolo kweniso loto ilo themba la ku Babuloni likalota, vikuvumbura chaka icho Ufumu wa Chiuta ukambira kuwusa.
‘Ningachitirachi Uheni Ukuru Uwu na Kunangira Chiuta?’
Kasi ntchivichi chikawovwira Yosefe kuti wakane ivyo muwoli wa Potifara wakakhumbanga?
Mafumbo Agho Baibolo Likuzgora
Kasi ivyo Yesu wakachita pakuwuska ŵakufwa vikutiphalirachi pa ivyo wali kulayizga munthazi?
Zinyake izo Zalongoreka mu Magazini
Kasi Chiuta Ndiyo Wakalenga Satana?
Kasi Satana wali kufuma nkhu? Chifukwa wuli Yesu wakati Dyabulosi ‘wakima mu unenesko chara’?


text:
Kasi Ŵakaboni ŵa Yehova Ŵakuleka Kuyowoyeskana na Awo Ŵakaŵa mu Chisopa Chawo?
Kaboni wa Yehova uyo waleka kupharazgira ŵanji panji kusopa na Ŵakhristu ŵanyake, tikuleka yayi kumuyowoyeska. Kweni tikumwendera na kumovwira kuti wayambireso kuchita vinthu vyauzimu.
Kaboni uyo wachita kwananga kukuru, tikumuwuskamo bweka yayi mu mpingo. Kweni para wakuswa fundo za mu Baibolo mwadala ndipo wakupera yayi, tikumuwuskamo mu mpingo ndipo tikuleka kumuyowoyeska. Baibolo likuti: “
Fumyanimo munthu muheni mukati mwinu.”—1 Ŵakorinte 5:13.
Kasi vikwenda wuli para mwanalume ŵamuwuskamo mu mpingo kweni muwoli na ŵana ŵake ŵachali Ŵakaboni ŵa Yehova? Ubali ukumara yayi, kweni ubali wauzimu ndiwo ukusintha. Nthengwa yikulutilira kweniso wakulutilira kuchita vinthu vinyake na mbumba yake.
Ŵanthu awo tili kuŵawuskamo mu mpingo ŵangasopa nase. Usange ŵakukhumba, ŵangapokera ulongozgi wauzimu ku ŵalara ŵa mpingo. Chilato ntchakuti tiŵawovwire kuti ŵawelere mu mpingo. Para ŵasintha nkharo yawo ndipo ŵakukhumba kulondezga fundo za mu Baibolo, tikuŵapokelera.


text:
CHIGONGWI CHA ALINDA MAY 2015
Mungayanja Kusambira Bayibolo?
Ŵanthu mamiliyoni nganandi pacharu chosi ayanduwa ukongwa chifukwa chakusambira Bayibolo ndi Akaboni aku Yehova. Wonani mo namwi mungayanduliya chifukwa chakusambira Bayibolo.
Nchifukwa Wuli Tikhumbika Kusambira Bayibolo?
Kumbi mukukambapu kuti, ‘Ndilivi nyengu,’ pamwenga ‘Ndingaleka cha vo ndigomezga’?
Mungasambira Bayibolo Kwawezi
Ziŵani kwamuka kwa mafumbu ngakulungakulu 8 ngakukwaskana ndi kusambira Bayibolo ngo ŵanthu afumba kaŵikaŵi.
Mafumbu Ngatatu ngo Ngangusintha Umoyu Wangu
Doris Eldred wakondwanga ukongwa asani mwana wasukulu watimumuka mafumbu ngaki mwakuvwika umampha kutuliya mu Bayibolo.
Nchifukwa Wuli Titenere Kukumbukiya Nyifwa Yaku Yesu?
Ŵanthu anandi akumbukiya kuwaku kwaku Yesu pa Khrisimasi ndipu pa Isitala akumbukiya kuyuskika kwaki. Nanga nchifukwa wuli akaboni aku Yehova akumbukiya nyifwa yaku Yesu?
Jairo Wagwiriskiya Nchitu Masu Pakuteŵete Chiuta
Chinanga kuti Jairo wasuzgika ndi matenda ngakulu nga cerebral palsy, kweni wakondwa mbwenu.
Vo Bayibolo Limuka
Kumbi yazamuŵapu nyengu yo ŵanthu azamukwanjana?


text:
Nkhani Nambara 12: Ŵanthu Ŵakazenga Gongwe Likuru
Vilimika vinandi vikajumphapo. Ŵana ŵa Nowa ŵakaŵa na ŵana ŵanandi. Ŵana ŵawo ŵakakura ndipo nawoso ŵakaŵa na ŵana ŵanandi. Mwambura kucedwa ŵanthu ŵakandana pa caru.
Yumoza wa ŵanthu aŵa wakaŵa muzukuru civu wa Nowa, zina lake Nimurodi. Wakaŵa munthu muheni uyo wakakomanga nyama na ŵanthu wuwo. Ndiposo, Nimurodi wakajiŵika yekha fumu kuwusa pacanya pa ŵanthu ŵanyake. Ciuta wakamutemwa yayi Nimurodi.
Ŵanthu wose pa nyengo yira ŵakayowoyanga ciyowoyero cimoza. Nimurodi wakakhumbanga kuti ŵanthu wose ŵakhalenge pamoza mwakuti waŵawusenge. Kasi ukumanya ico wakacita? Wakaphalira ŵanthu kuti ŵazenge msumba na gongwe likuru mukati mwake. Wona pa cithuzithuzi apa ŵakuwumba njerwa.
Yehova Ciuta wakakondwa cara na kuzenga uku. Ciuta wakakhumba kuti ŵanthu ŵabalalike na kukhala pa caru cose. Kweni ŵanthu ŵakati: ‘Izani kuno! Tiyeni tijizengere msumba na gongwe litali mupaka ku mtambo. Mwantheura timanyikwenge!’ Ŵanthu ŵakakhumbanga kuti ŵapike nchindi, m’malo mwa Ciuta.
Mwantheura Ciuta wakaŵalekeska ŵanthu kuzenga gongwe. Kasi ukumanya umo wakacitira ici? Wakaŵapangiska kuyowoya viyowoyero vyakupambanapambana, m’malo mwa ciyowoyero cimoza. Ŵanthu ŵakaleka kupulikana yumoza na munyake. Ici ndico cifukwa cake msumba wawo ukacemeka Babele, panji Babulone, kung’anamura “Nthimbanizgo.”
Ŵanthu ŵakayamba kuwukamo mu Babele. Ŵanthu awo ŵakayowoyanga ciyowoyero cimoza ŵakaluta na kukakhala pamoza.
Genesis 10:1, 8-10; 11:1-9.
Mafumbo
- Kasi Nimurodi wakaŵa njani, ni mwauli umo Ciuta wakamuwonera?
- Mwakuyana na cithuzithuzi ici, nchifukwa wuli ŵanthu ŵakawumbanga njerwa?
- Cifukwa wuli Yehova wakakondwa yayi na nchito ya kuzenga iyi?
- Ni mwauli umo Ciuta wakalekeskera ŵanthu kuzenga gongwe?
- Kasi zina la msumba uwu likaŵa vici, ndipo zina ili likung’anamuraci?
- Nchivici cikacitikira ŵanthu apo Ciuta wakatimbanizga ciyowoyero cawo?
Mafumbo ghanyake
- Ŵazgani Genesis 10:1, 8-10.
Kasi ni nkharo wuli iyo Nimurodi wakalongora, ndipo tikusambirapo vici lero? (Zinth. 3:31)
- Ŵazgani Genesis 11:1-9.
Kasi ni cilato wuli ico ŵakaŵa naco pakuzenga gongwe, nchifukwa wuli nchito yawo yikatondeka? (Gen. 11:4; Zinth. 16:18; Yoh. 5:44)


text:
Nkhani Nambara 46: Viliŵa vya Yeriko
Nchivici ico cikacitiska viliŵa vya Yeriko kuti viwe? Kukuwoneka nga ni para munthu munyake wakaponyapo bomba. Kweni pa nyengo yira kukaŵavya mabomba; ndiposo kukaŵavya nanga ni futi. Ni munthondwe unyake wa Yehova! Tiye tiwone umo ici cikacitikira.
Tegherezga ivyo Yehova wakaphalira Yoswa: ‘Iwe na ŵanalume ŵankhondo mwende kuzingilira msumba wose. Mucite ntheura kamoza pa zuŵa kwa mazuŵa ghankhondi na limoza. Muyeghenge likasa la phangano peneapo mukuzingilira. Ŵasofi ŵankhondi na ŵaŵiri ŵendenge panthazi pa likasa la phangano na kulizga mbata zawo.
‘Pa zuŵa la cinkhondi na ciŵiri mukwenera kuzingilira msumba kankhondi na kaŵiri. Pamanyuma pake ŵasofi ŵazakalizge mbata nyengo yitali, ndipo waliyose wazakacemerezge comene. Ndipo viliŵa vya msumba vizamuwa pasi!’
Yoswa na ŵanthu wose ŵakacita nga ni umo Yehova wakayowoyera. Waliyose wakaŵa waka cete peneapo ŵakazingiliranga msumba. Palije uyo wakayowoyanga. Mbata zekha ndizo zikapulikikwa na musketusketu wa malundi. Ŵarwani ŵa ŵanthu ŵa Ciuta mu Yeriko ŵakwenera kuti ŵakaŵa na wofi. Kasi waciwona cingwe ico cikulendera pa windo? Kasi ni windo la nyumba ya njani? Rahabi wakacita ico mphaci zikamuphalira kuti wacite. Iyo na mbumba yake yose ŵakaŵa mukati kuwona ivyo vikacitikanga.
Paumaliro, pa zuŵa lacinkhondi na ciŵiri, ŵati ŵazingilira msumba kankhondi na kaŵiri, ŵasofi ŵakalizga mbata, ŵanalume ŵankhondo ŵakacemerezga, ndipo viliŵa vikawa. Yoswa wakati: ‘Komani waliyose mu msumba ndipo wuwochani. Wochani cilicose kupatulako siliva, golide, mkuŵa na cisulo. Vinthu ivi mukavipeleke kwa uyo wakusunga ndarama za cihema ca Yehova.’
Ku mphaci ziŵiri zira, Yoswa wakati: ‘Njirani mu nyumba ya Rahabi, mufumiskani iye na mbumba yake.’ Rahabi na mbumba yake ŵakapona, nga ni umo mphaci zikamulayizgira.
Joshua 6:1-25.
Mafumbo
- Kasi Yehova wakaŵaphalira vici ŵanalume ŵankhondo na ŵasofi kuti ŵacite kwa mazuŵa ghankhondi na limoza?
- Kasi ŵanalume ŵakeneranga kucita vici pa zuŵa lacinkhondi na ciŵiri?
- Nga ni umo mukuwonera pa cithuzithuzi, nchivici cikucitikira viliŵa vya Yeriko?
- Nchifukwa wuli cingwe ciswesi cikulendera pa windo?
- Kasi Yoswa wakaphalira ŵanalume ŵankhondo kuti ŵacite vici na ŵanthu ndiposo msumba, kweni nchivici cikeneranga kucitikira siliva, golide, mkuŵa na cisulo?
- Kasi mphaci ziŵiri zikaphalirika kucitaci?
Mafumbo ghanyake
- Ŵazgani Joshua 6:1-25.
Ni mwauli umo kwenda na kuzingilira Yeriko uko Ŵaisrayeli ŵakacita pa zuŵa lacinkhondi na ciŵiri kukuyanira na mulimo wa kupharazga wa Ŵakaboni ŵa Yehova mu mazuŵa gha ku umaliro agha? (Josh. 6:15, 16; Yes. 60:22; Mat. 24:14; 1 Kor. 9:16)
Ni mwauli umo ucimi uwo wuli pa Joshua 6:26 ukafiskikira vilimika 500 vyati vyajumphapo, ndipo kufiskika uku kukutisambizga vici za mazgu gha Yehova? (1 Mathe. 16:34; Yes. 55:11)


text:
Nchifukwa Wuli Akaboni aku Yehova Aleka Kugwiriskiya Nchitu Mphinjika Pakusopa?
Ŵanthu anandi awona kuti kugwiriskiya nchitu mphinjika chisimikizgu chakuti Mbakhristu nadi. Chinanga kuti Akaboni aku Yehova Mbakhristu, kweni agwiriskiya nchitu mphinjika cha pakusopa. Nchifukwa wuli aleka kugwiriskiya nchitu mphinjika?
Chifukwa chakwamba nchakuti Bayibolo likambapu cha kuti Yesu wangufwiya pa mphinjika, kweni likamba waka kuti wangufwiya pa chimiti. Kweniso, Bayibolo litcheŵeska Akhristu kuti “thaŵani kusopa ngoza,” vo visazgapu kuleka kugwiriskiya mphinjika pakusopa
Yesu wangukamba kuti: “Mwaku ichi ŵanthu wosi aziŵengi kuti mwe asambizi [akusambira] ŵangu, asani mwe ndi chanju yumoza ku munyaki.” (Yohane 13:34, 35) Mwaviyo, Yesu wangulongo kuti Akhristu auneneska azamuziŵika chifukwa chakugwiriskiya nchitu mphinjika pamwenga angoza cha kweni chifukwa cha chanju.


text:
Nkhani Nambara 66: Yezebeli Yikaŵa Fumukazi Yiheni
Fumu Yeroboamu yikati yafwa, fumu yiliyose iyo yikawusa ufumu wa mafuko 10 wa kumpoto wa Israyeli yikaŵa yiheni. Fumu Ahabu ndiyo yikaŵa yiheni comene kuluska ghose. Kasi ukumanya cifukwa cake? Cifukwa cikuru cikaŵa muwoli wake, Yezebeli, Fumukazi yiheni.
Yezebeli wakaŵa Muisrayeli yayi. Wakaŵa mwana wa fumu ya ku Sidoni. Wakasopanga Bala, ciuta wautesi, ndipo wakapangiska Ahabu na Ŵaisrayeli ŵanandi kusopa Bala. Yezebeli wakatinkhanga Yehova ndipo wakakoma nchimi zake zinandi. Nchimi zinyake zikabisamanga mu mphanji kuti zileke kukomeka. Para Yezebeli wakukhumba cinthu, wakakomanga mweneco kuti watore cinthu ico.
Zuŵa linyake Fumu Ahabu yikaŵa na citima comene. Mwantheura Yezebeli wakayifumba kuti: ‘Nchifukwa wuli muli ŵacitima muhanya wuno?’
‘Cifukwa ca ivyo Naboti wayowoya kwa ine,’ Ahabu wakazgora ntheura. ‘Nkhakhumbanga kugura munda wake wa mpheska. Kweni wakaniphalira kuti wanganipa yayi.’
‘Lekani kufipa mtima,’ Yezebeli wakayowoya ntheura. ‘Ine namumupokerani.’
Antheura Yezebeli wakalembera kalata ŵanalume ŵalara ŵa mu msumba uwo Naboti wakakhalanga. Wakaŵaphalira kuti: ‘Tolani ŵanalume ŵawakawaka ŵamupusikizgire Naboti kuti watuka Ciuta na fumu. Pamanyuma pake mumufumiskire kuwaro kwa msumba na kumuswa na malibwe mupaka wafwe.’
Yezebeli wati wapulika kuti Naboti wafwa, wakaphalira Ahabu kuti: ‘Sono lutani kuti mukatore munda wake wa mpheska.’ Kasi ukuzomerezga yayi kuti Yezebeli wakeneranga kulangika cifukwa ca kucita cinthu ciheni ici?
Ntheura nyengo yati yalutapo, Yehova wakatuma Yehu kuti wakamulange. Yezebeli wakati wapulika kuti Yehu wakwiza, wakapenta maso ghake na kujitozga kuti wawoneke wakutowa. Kweni Yehu wati wafika na kuwona Yezebeli pa windo, wakaphalira ŵanalume awo ŵakaŵa mu nyumba ya fumu kuti: ‘Muwiskirani pasi!’ Ŵanalume aŵa ŵakapulikira, nga ni umo ukuwonera pa cithuzithuzi apa. Ŵakamuponyera pasi, ndipo wakafwa. Uwu ndiwo ukaŵa umaliro wa Yezebeli, Fumukazi yiheni.
1 Mathemba 16:29-33; 18:1-4; 21:1-16; 2 Mathemba 9:30-37.
Mafumbo
- Kasi Yezebeli wakaŵa njani?
- Nchifukwa wuli Fumu Ahabu yikaŵa na citima zuŵa linyake?
- Kasi Yezebeli wakacitaci kuti mfumu wake, Ahabu, watore munda wa mpheska wa Naboti?
- Kasi Yehova wakatuma njani kuti wakalange Yezebeli?
- Nga ni umo mukuwonera pa cithuzithuzi apa, nchivici cikacitika apo Yehu wakafika pa nyumba ya Yezebeli?
Mafumbo ghanyake
- Ŵazgani 1 Mathemba 16:29-33 na 18:3, 4.
Kasi ukhaliro ukahenipa wuli mu Israyeli mu nyengo ya Fumu Ahabu? (1 Mathe. 14:9)
- Ŵazgani 1 Mathemba 21:1-16.
Ni mwauli umo Naboti wakalongolera cikanga na kugomezgeka kwa Yehova? (1 Mathe. 21:1-3; Lev. 25:23-28)
Mwakuwona ivyo vikamucitikira Ahabu, ni mwauli umo tingacitira para takhuŵazgika? (1 Mathe. 21:4; Rom. 5:3-5)
- Ŵazgani 2 Mathemba 9:30-37.
Tingasambirapo vici kufuma ku mwamphu wa Yehu pakucita khumbo la Yehova? (2 Mathe. 9:4-10; 2 Kor. 9:1, 2; 2 Tim. 4:2)


text:
Nkhani Nambara 11: Ciŵingavura Cakwamba
Kasi ukumanya cinthu cakwamba ico Nowa wakacita pamoza na mbumba yake ŵati ŵafuma mu cingalaŵa? Wakapeleka sembe panji cawanangwa kwa Ciuta. Ungamuwona wakucita ici pa cithuzithuzi ico cili pasi apa. Nowa wakapeleka cawanangwa ca nyama, kuwonga Ciuta cifukwa ca kuponoska mbumba yake ku cigumula.
Kasi ukughanaghana kuti Yehova wakakondwa na cawanangwa ici? Enya, wakakondwa naco. Ndico cifukwa cake wakalayizga Nowa kuti waparanyengeso caru cara na cigumula.
Mwambura kucedwa caru cikawomira, ndipo Nowa na mbumba yake ŵakayamba umoyo wuphya kuwaro kwa cingalaŵa. Ciuta wakaŵatumbika ndipo wakaŵaphalira kuti: ‘Mubabe ŵana ŵanandi. Mwandane mupaka muzuzge caru cose.’
Kweni pamanyuma pake, para ŵanthu ŵakatenge ŵazakapulikenge za cigumula, ŵakatenge ŵazakacitenge wofi kuti cigumula cinyake cingacitikaso. Mwantheura Ciuta wakapeleka cinthu cinyake kuti cikumbuskenge ŵanthu za layizgano lake lakuti waparanyengeso caru na cigumula cara. Kasi ukumanya ico wakapeleka kuti ciŵakumbuskenge? Cikaŵa ciŵingavura.
Ciŵingavura nyengo zinandi cikuwoneka mu mlengalenga para dazi laŵala pamanyuma pakuti vura yaleka kuwa. Viŵingavura vingaŵa na mitundu yinandi yakutowa. Kasi uli kuciwonapo ciŵingavura? Kasi waciwona ico cili pa cithuzithuzi apa?
Ciuta wakati: ‘Nkhulayizga kuti ŵanthu na nyama viparanyikengeso cara na cigumula. Ndipo para ciŵingavura cawoneka, niciwonenge ndipo nikumbukenge layizgano lane.’
Mwantheura para ukuwona ciŵingavura, kasi cikwenera kukukumbuska vici? Layizgano la Ciuta lakuti waparanyengeso caru yayi na cigumula.
Genesis 8:18-22; 9:9-17.
Mafumbo
- Nga ni umo mukuwonera pa cithuzithuzi, kasi cakwamba Nowa wakacitaci wati wafuma mu cingalaŵa?
- Kasi Ciuta wakaphalira Nowa na mbumba yake kuti ŵacite vici cigumula cati camara?
- Kasi Ciuta wakalayizga vici?
- Para tawona ciŵingavura, kasi cikwenera kutikumbuska vici?
Mafumbo ghanyake
- Ŵazgani Genesis 8:18-22.
Ni mwauli umo nase tingapelekera “sungu liwemi” kwa Yehova? (Gen. 8:21; Heb. 13:15, 16)
Kasi Yehova wakumanya vici za mtima wa munthu, ndipo ise tingasambirapo vici? (Gen. 8:21; Mat. 15:18, 19)
- Ŵazgani Genesis 9:9-17.
Kasi ni phangano wuli ilo Yehova wakayowoya pakukhwaskana na vilengiwa vyose vya pa caru? (Gen. 9:10, 11)
Nkhwa utali wuli uwo phangano la ciŵingavura liŵenge likugwira nchito? (Gen. 9:16)


text:
NKHANI ZAKWAMBILIRA | CIFUKWA WULI VINTHU VIHENI VIKUCITIKIRA ŴANTHU ŴAWEMI?
Vinthu Viheni Vyazara
Mwanakazi wa vyaka 35 wa ku Dhaka, mu caru ca Bangladesh, zina lake Simita, * wakamanyikwanga kuti ngwacitemwa ndiposo walusungu. Ŵanthu ŵakamumanyanga kuti ni mwanakazi wacimwemwe ndiposo wakulimbikira nchito, uyo nyengo zose wakawovwiranga ŵanyake kuti nawo ŵamanye vinthu vyakukhwaskana na Ciuta ivyo wakasambiranga. Simita wakalwara mwamabuci. Sabata yikamara na kumara wuwo yayi, mbwenu wakuti nagona pano. Ŵabali ŵake na ŵabwezi ŵake ŵakazizikika comene.
Jemusi na muwoli wake, awo ŵakaŵa na vyaka vya m’ma 30, ndipo ŵakakhalanga ku New York, nawo ŵakaŵa na nkharo yakuyana waka na Simita. Nyengo yinyake ŵakaluta ku cigaŵa cinyake ca ku America kukacezga na ŵabwezi ŵawo. Kweni ŵakawerako yayi. Apo ŵakaŵa kwakucezga, ŵakafwa pa ngozi ya galimoto, ndipo nyifwa iyi yikapweteka comene ŵabali ŵawo na ŵanyawo ŵa ku nchito.
Tose tikujiwonera tekha kuti vinthu viheni na masuzgo vyazara comene. Nkhondo zikukoma ŵasilikari na ŵanthu bweka. Ŵanthu ŵambura mulandu ŵakusuzgika cifukwa ca nkhaza na ucigeŵenga. Ngozi zakofya na matenda ghakofya vikuwira waliyose kwambura kuwona msinkhu wa munthu panji cisko cake. Masoka ghacilengiwa nagho ghakumara ŵanthu. Kusankhana mitundu na kucita vinthu mwambura urunji kwazara comene. Panji namwe vinthu ivi vili kumucitikiranipo.
Mwakawiro taŵanthu tikuŵa na mafumbo nga ni agha:
Cifukwa wuli vinthu viheni vikucitikira ŵanthu ŵawemi?
Kasi Ciuta ndiyo wakupangiska vinthu viheni?
Kasi masoka ghakucitika waka yekha, panji ghakucitika na ŵanthu?
Kasi tikusuzgika cifukwa cakuti mu umoyo withu wakale tikacitanga viheni nga umo ŵanyake ŵakugomezgera?
Usange kuli Ciuta wankhongonozose, cifukwa wuli ŵanthu ŵawemi wakuŵavikilira yayi ku vinthu viheni?
Kasi umoyo wambura masuzgo uzamuŵako?
Kuti tizgore mafumbo agha, tikwenera kumanya dankha mazgoro gha mafumbo ghaŵiri agha: Cifukwa wuli vinthu viheni vikucitikira ŵanthu wose? Kasi Ciuta wacitengepo vici?
^ ndime 3 Mazina ghasinthika.


text:
Mungaŵa Ŵakukondwa mu Mbumba Yinu
Mungaŵa ŵakukondwa mu mbumba yinu usange mungalondezga fundo za mu Baibolo.
Mazgu Ghakwamba
Mungaŵa ŵakukondwa mu mbumba para mungalondezga fundo za mu Baibolo izo zili mu burosha ili.
CIGAŴA 1
Gomezgani Ciuta Kuti Muŵe Ŵakukondwa mu Nthengwa
Kujifumba mafumbo ghaŵiri kungamovwirani kuti vinthu visinthe mu nthengwa yinu.
CIGAŴA 2
Ŵani Ŵakugomezgeka kwa Munyinu
Kasi munthu wangaŵa wambura kugomezgeka kwa mfumu panji muwoli wake nangauli wakucita uzaghali yayi?
CIGAŴA 3
Umo Mungamazgira Masuzgo
Umo mukucitira na masuzgo kungapangiska kuti nthengwa yinu yiŵe yakukhora na yakukondwa kweniso kuti yiŵe yambura kukhora na yacitima.
CIGAŴA 4
Umo Mungacitira Kuti Muleke Kunanga Ndalama
Kasi kugomezgana na kuyowoya unenesko nkhwakovwira wuli?
CIGAŴA 5
Ivyo Mungacita Kuti Muŵe pa Mtende na Ŵabali Ŵinu
Mungalutilira kucindika ŵapapi ŵinu kwambura kusulako nthengwa yinu.
CIGAŴA 6
Vinthu Vikusintha mu Nthengwa Para Kwababika Mwana
Kasi mwana wangawovwira kuti nthengwa yinu yiŵe yakukhora?
CIGAŴA 7
Umo Mungasambizgira Mwana Winu
Cilango cikung’anamura kupeleka malango panji kupanisa pera yayi.
CIGAŴA 8
Para Mwasangana na Suzgo
Pemphani wovwiri.
CIGAŴA 9
Sopani Yehova mu Mbumba Yinu
Kasi mungacita wuli kuti nyengo iyo mukusopa na mbumba yiŵenge yakunozga?


text:
KUFUMA MU NTHAMBA YITHU
Chitemwa Ndicho Chikawovwiranga
NYENGO zose Ŵakaboni ŵa Yehova ŵakukondwa chomene para ŵawungana kuti ŵarye chakurya chauzimu. Kweniso ŵakukondwa chomene para ŵakulyera lumoza chakurya chakuthupi pa nyengo yakupumura.
Mu Seputembala 1919, Ŵasambiri ŵa Baibolo ŵakaŵa na ungano wa mazuŵa 8 ku Cedar Point, Ohio, U.S.A. Kukiza ŵanthu ŵanandi chomene ku ungano uwu. Ŵanthu ŵanandi ŵakagonanga na kurya ku mahotelo. Pakuti ntchito yikaŵa yinandi, awo ŵakagwiranga ntchito ya kuphika na kupelekera chakurya pa hotelo yinyake, ŵakagaŵana ntchito. Mulara wa pa hotelo iyi wakapempha ŵalendo ŵachinyamata kuti ŵawovwire kugwira ntchito ya kuphika na kupelekera chakurya. Ŵanandi ŵakajipeleka. Sadie Green nayo wakajipeleka. Iyo wakati: “Kakaŵa kakwamba kugwira ntchito ya kuphika. Kweni tikakondwa chomene.”
Kwamba pa nyengo iyi, ŵabali na ŵadumbu ŵakamba kujipeleka kuphika na kupelekera chakurya pa maungano. Ŵawukirano ŵanandi ŵakamba kuŵa na vilato vyauzimu chifukwa ŵabali na ŵadumbu ŵakagwiliranga lumoza ntchito. Mu 1937, Gladys Bolton wakajipeleka kuphika na kupelekera chakurya pa ungano wa chigaŵa. Iyo wakati: “Tikamanyana na ŵanthu ŵakufuma ku vigaŵa vinandi, kweniso ŵakatiphaliranga umo ŵakachitiranga para ŵakumana na masuzgo. Nane nkhadokera kwamba upayiniya.”
Beulah Covey wakati: “Ŵanthu ŵanandi ŵakajipeleka ndipo ŵakagwira ntchito na mtima umoza nga ni nyerere.” Ndipouli pakaŵa masuzgo ghanyake. Angelo Manera wakati wafika ku Dodger Stadium ku Los Angeles, California, mu 1969, ŵakamuphalira kuti wagwirenge ntchito ya kuphika na kupelekera chakurya pa ungano. Iyo wakati: “Nkhazizwa chomene chifukwa nkhaŵa kuti nindachitepo ntchito iyi.” Pa kunozgekera ungano uwu, ŵakajima mugero uwo mukenda payipi ya gasi mamita 400 kuti ukafike uko ŵakaphikiranga.
Mu 1982, ku Sierra Leone, ŵanandi ŵakajipeleka kuzenga na kunozga malo ghakupokerako chakurya pa ungano. Mu 1951, ku Frankfurt, Germany, ŵabali ŵakachita hayara galimoto iyo yikanyamura migomo panji mapoto ghakurughakuru 40. Ŵabali na ŵadumbu ŵakagaŵanga chakurya ku ŵanthu 30,000 pa ora limoza. Pakaŵa ŵabali na ŵadumbu 576 awo ŵakasukanga mbale. Kuti ntchito ya kusuka mbale yichepeko, waliyose wakizanga na foloko kweniso chimayi chake. Ku Yangon, Myanmar, awo ŵakaphikanga ŵakathiranga sabola munandi yayi ku chakurya chifukwa ŵakaghanaghaniranga ŵabali ŵakufuma mu vyaru vinyake.
“ŴAKUCHITA KURYA CHAKWIMILIRA”
Annie Poggensee nayo wakaŵapo pa ungano uwo ukachitikira ku United States mu 1950. Ŵabali na ŵadumbu ŵakandandanga pa mzere kuti ŵapokere chakurya, zuŵa lili nge! Apo Annie wakaŵa pa mzere, wakachezga na ŵadumbu ŵaŵiri ŵakufuma ku Europe. Iyo wakati: “Nkhakondwa chomene kumanyana nawo. Iwo ŵakenda pa boti kuti ŵazakafike pa ungano uwu.” Iyo wakawona kuti ukaŵa mwaŵi wapadera chomene kuchezga nawo. Ŵadumbu aŵa ŵakalongosora umo Yehova wakaŵawovwilira kuti ŵize ku ungano. Annie wakati: “Ŵadumbu aŵa ŵakakondwa chomene. Ŵakadandaurapo yayi kuti ŵakaphyanga na zuŵa pa mzere kuti ŵapokere chakurya.”
Pa maungano ghakurughakuru pakanozgekanga malo ghakulyera ndipo pakaŵanga mathebulu ghatalighatali. Awo ŵakalyeranga pa mathebulu agha ŵakachitanga kwimilira. Ivi vikawovwiranga kuti ŵamalizge luŵiro kurya na kupeleka mpata ku ŵanyawo. Munthu munyake uyo wakaŵa Kaboni yayi wakati: “Ŵanthu aŵa mbamaseŵera yayi. Ŵakuchita kurya chakwimilira.”
Ŵasilikari na ŵalara ŵa boma ŵakazizikika chomene chifukwa cha kukolerana kwa ŵabali na ŵadumbu. Mulara munyake wa ŵasilikari ŵa ku United States wakaŵapo pa ungano uwo ukachitikira ku Yankee Stadium, New York. Iyo wakawona umo ŵabali na ŵadumbu ŵakachitiranga pa nyengo ya chakurya. Wakapempha Faulkner, mulara wa ŵasilikari ŵa ku Britain, kuti nayo wazakajiwonere yekha. Ntheura, Faulkner na mwanakazi wake ŵakiza pa ungano uwo ukachitika mu 1955, wa mutu wakuti, “Ufumu Uwo Ukutonda.” (Triumphant Kingdom) ku Twickenham, England. Nayo wakawona kuti chitemwa ndicho chikawovwiranga kuti vinthu vyende makora pa nyengo ya chakurya.
Kwa vyaka vinandi, ŵabali na ŵadumbu ŵakalongora kuti ŵakutemwa ŵanyawo. Ŵakajipelekanga kunozga chakurya chiwemi na kupeleka kwa awo ŵiza pa ungano. Kweni suzgo likaŵa lakuti ŵabali na ŵadumbu awo ŵakawovwiranga pa ntchito iyi, ŵakategherezganga makora yayi maungano. M’ma 1970, ndondomeko ya kunozga chakurya pa ungano yikasintha mu vigaŵa vinandi. Kweni kwamba mu 1995, waliyose uyo wakwiza ku ungano wakunyamura chakurya. Ichi chawovwira kuti ŵabali na ŵadumbu ŵaleke kutangwanika na ntchito ya kuphika pa nyengo ya ungano. M’malo mwake, wose ŵakuŵa na nyengo yakuchezga na kutegherezga kwambura nthimbanizgo. *
Yehova wakukondwa chomene para ŵabali ŵakujipeleka kuteŵetera ŵanyawo. Mazuŵa ghano, ŵanyake ŵangawona nga kuti maungano ghakunozga yayi chifukwa chakuti vyakuphika pa maungano vili kumara. Kweni pali chinthu chinyake icho chindasinthe. Chinthu ichi ntchitemwa. Chitemwa chikupangiska kuti maungano ghithu ghanozgenge chomene.—Yoh. 13:34, 35.
^ ndime 12 Ŵabali na ŵadumbu ŵachali kujipeleka kovwira mu madipatimenti ghanyake pa maungano.


text:
Mdauko wa chalo cha Malaŵi
Mdauko wa chalo cha Malaŵi[edit | edit source]
Viwangwa vya banthu awo bakafwa kale chomene vyaka million yimoza (1 million) na viyabiro vyawo vya malibwe vili kusangikako mu Malaŵi. Ndipo m’mphepete mwa nyanja ya Malaŵi mukuwoneka kuti mukakhalanga banthu vyaka pakati pa vikhwi makhumi yankhonde na vikhwi makhumi yankhondi na chimoza (50,000 to 60,000). Ndiposo viwangwa vya pamalo ghanyakhe vikuwoneska makhaliro gha banthu ngati banthu bakumafumiro ghazuba kwa Africa. Malo ghanyakheso ghakuwoneska viwangwa ivyo vikuwoneska banthu bakukozgana na banthu bamazuba ghano na bakukhala muthondo ivyo vikulongola kuti bakakhalanga malo agho mu vyaka vya muma 1500 Yesu wandaweko.
BaPwitikizi ndiwo bakaba bakwamba kufika ku Malaŵi muvyaka vwa mu vikhwi makhumi ghankhondi na chimoza (16th century). Kweni Bazungu bakwamba bakaba wati wiza sing’anga Dr. David Livingstone m’mphepete mwa nyanja ya Malaŵi mu chaka cha 1859. Kufuma apo, bazungu abo bakaba batebeti ba Chiuta baku Scotland bakayamba mipingo ku Malaŵi. Banthu aba chinthu chimoza icho bakatemwa chomene kukaba kumalizga malonda gha buzga ku Malaŵi. Ndipo m'chaka cha 1879 bazungu banandi, banandi ba iwo bakufuma ku Glasgow ku Scotland bakapanga bungwe la African Lakes kuti liguliskenge malonda ku batebeti ba Chiuta abo. Ndipo batebeti banyakhe, pamo na vibinda na balimi nawo bakayamba kuluta ku Malaŵi.
Mu chaka cha 1883 myimiliri wa boma la baNgerezi wakasoleka kuba mi’moza pa follah balongozgi ban doh yze cae er denmedio Nyasaland ndipo mu chaka cha 1891 Malaŵi, nyengo iyo wali kuchemeka Nyasaland, wakavumbatirika na baNgelezi kuba pa muwuso wawo (British Protectorate). Mu chaka cha 1915 John Chilembwe uyo wakatoleka kuluta ku Amerika na mliska Joseph Booth wakayezga kulimbana nawo baNgerezi aba awo bakachemekanga basamunda (colonialists) kweni chivundungwere chake chikachitapo chilichose yayi, ndipo bakamkoma.
Mu chaka cha 1944 banthu ngati ba Levi Ziliro Mumba bakayamba kabungwe ako bakakachema Nyasaland African Congress na fundo yakususka ivyo baNgelezi bakachitiranga banthu ba mu Nyasaland. Mu 1953 basamunda bakati basazga vyalo vya Nyasaland, Northern Rhodesia (sono Zambia) na Southern Rhodesia (sono Zimbabwe), Federation of Rhodesia and Nyasaland, banthu bakachikana chisazga ichi, ndipo bakalutizga chomene kugalukira. Dr. Hastings Kamuzu Banda wakati wafika ku Nyasaland pa 6 July mu chaka cha 1958, wakakwezga nkhongono za chigaluka ndipo mu 1959 bakamukaka nakumtuma ku Gweru, ku Rhodesia wa ku mwera. Mu 1960 bakamfumiska ku ukayidi kuti wakabepo pa ungano wakudumbiskana malango ku London.
Mu mwezi wachinayi pa dazi la chikhumi na chinkhondi mu 1961 chipani cha Malaŵi Congress (MCP) chikawina mu visankho vya Nyumba ya Malango (Legislative Council) ndipo chikaba na nkhongono mu bumba wakulamulira (Executive Council) ndipo chikayamba kunozgekera mubusu wa Nyasaland. Pa ungano wachibiri wakudumbiskana malango mu mwezi wachikhumi na chimoza (November) mu 1962 baNgerezi bakazomela kuti banthu ba ku Nyasaland babe wakujiwusa bekha chaka chikwiza chake ndipo pa dazi lakwamba la mwezi wachibiri (1 February) wa 1963 Kamuzu wakaba nduna yikulu ya Nyasaland. Mu mwezi wachinkhondi (May) malango ghaphya ghakayamba kugwira ntchito nakupa banthu ba ku Nyasaland kujiwusa bekha ndipo mu mwezi waumaliro wa 1963 pa dazi lawumaliro (31 December) Chisazga cha ma Rhodesia na Nyasaland chikamala. Mbwenu pa dazi la chinkhondi na chimoza la mwezi wa chinkhondi na chibiri (6 July) mu chaka cha 1964 Nyasaland wakapokera wanangwa wakujiwusa yekha ndipo pakati pajumpha vyaka vibiri (6 July 1966) bakaba malango gha ulongozgi wa iyo payekha-yekha (republican constitution) ndipo Kamuzu wakaba mulongozgi wake. Mu 1966 mukaba chivundungwere (cabinet crisis) mu mphala ya mlongozgi (cabinet) chifukwa banyakhe ngati bina Kanyama Chiume, Yatuta Chisiza, Henry Chipembere na banyakhe bakatemwa umo Kamuzu wakawusilanga yayi. Banyakhe bakakomekapo ndipo, banyakheso ngati Kanyama Chiume bakachimbira.
Mu 1970 Kamuzu wakakhala mlongozgi wa umoyo wake wose wa chipani cha Malaŵi Congress (MCP) ndipo mu 1971 bakamupanga kuti wabe mulongozgi wa Malaŵi umoyo wake wose.
BaMalaŵi bakatemwa chomene ulongozgi wa Kamuzu, chomene-chomene kuleka kuzomela kususkika kwake ndipo kuyambiliro ya vyaka vya mu ma 1990 balongozgi ba mpingo wa baRoma Roman Catholic bakalemba kalata yakususka ulongozgi wa nthena ndipo banthu bakayamba kuyowoya. Munthu m’moza uyo wakayowoyapo chomene wakaba Chakufwa Chihana uyo wakayowoyapo chomene apo wakaba kuwalo kwa Malaŵi ndipo wati wawelera ku Malaŵi bakamkaka.
Vyalo ivo vikuvwira Malaŵi na ndalama navyo vukakondwa yayi na ulongozgi wa Kamuzu ndipo vikamchichimizga kuti waleke banthu bayowoyenge. Mu 1992 Kamuzu wakazomelezga kuti banthu bayambe kuyowoya vyakusingo kwawo ndipo banthu bakapanga tumagulu twakudumba na boma (Pressure Groups) tubiri; kakwamba ka Alliance for Democracy (AFORD) ndipo kanyakhe ka United Democratic Front (UDF) nako kakapangika. Tumagulu utu tukachichizga Kamuzu kuti wazomele kuti banthu basankhe bekha naumo balongozgekerenge (referendum) pakati pa chipani chimoza na vipani vinandi ndipo Kamuzu wakazomela kuti vibe nthena. Pa chisankho ichi mu mwezi wachikhondi na chimoza pa dazi la chikhumi na chinayi banthu bakasankha kuti mu Malaŵi mube vipani vinandi ndipo tumagulu uto tukazgoka vipani.
Mu mwezi wachinkhondi mu 1994 chisankho chikachitika ndipo chipani cha UDF na mlongozgi wake bakawina. Bakili Muluzi bakaba mlongozgi wachibiri wa Malaŵi. Muluzi wakasintha malango yanandi, yanyakhe yake kuti pabe muvwiri-mlongozgi wachibiri (second vice-president) nakuzomelezgaso kuti banthu awo balikukakikapo bazomelezgeke kuba balongozgi (kwakuyana na malango ayo yakayamba kugwira ntchito pa 17 May 1994 munthu wanthena uyo wakazomelezgakanga yayi ndipo pakuti Muluzi wakakakikapo chifukwa cha kwiba mapaundi yankhondi na yimoza (£6) nthena wakatondeka kuzakayezgaposo kuti banthu bamsanke ulongozgi).
Pa chisankho cha mu 1999 Muluzi wakawinaso nanga uli banyakhe bakuti wakawina mwakwiba.
Pa nyengo iyi chalo mu cha Malaŵi ukavu wukakula chifukwa chakwiba ndalama za boma na kuleka kwendeska makola ndalama. Kukabaso kutemwerana na kupokela vimbundi (kuhonga).
Wati watondeka kuti bimiliri ba m’mphala ya malango basazgirepo vyaka vyakuti Muluzi wabe mulongozgi wakasankha Bingu wa Mutharika kuti wabe myimiliri wa chipani cha UDF ndipo pa chisankho cha mu 2004 wa Mutharika wakawina nanga uli wunenesko wa chisankho ichi wukumanyikwa makola yayi chifukwa kwiba kukaba kunandi ndipo vipani vyose, kupatulako cha UDF, vikati bendeski ba chisankho (electoral commission) bakendeska makola yayi chisankho ichi. Batumiki ba wupu wa European Union nawo bakayowoya nthena.
Bingu wa Mutharika wati waba mlongozgi banthu wanandi wakakondwera nayo – banandi bakuti wakuwusa makola ndiposo wayezga kumazga vimbundi, kwiba ndalama za boma nakuti banthu awo bakughanaghanika kuti bakibanga bayamba kubatolera ku khoti.


text:
Nkhani 109: Petro Wakumana ndi Kornelio
YO WAMA po ngwakutumika Petro ndipu wo ŵe kuvuli kwaki mbanyaki. Kumbi nchifukwa wuli munthu yo wagwadiya Petro? Kumbi iyu wakhumbika kuchita viyo? Kumbi munthu yo wagwada wamuziŵa kuti ndi yani?
Munthu uyu ndi Kornelio. Iyu ndi mula wa asilikali a ku Roma. Kornelio wamuziŵanga cha Petro, kweni wangutumika kuti wadaniyi Petro kunyumba kwaki. Tiyi tiwoni mo ivi vinguchitikiya.
Ayuda ndiwu ŵenga akulondo akwamba aku Yesu, kweni Kornelio wenga m’Yuda cha. Kweni iyu wayanjanga Chiuta, warombanga kwaku Iyu, kweniso wachitiyanga ŵanthu vinthu vinandi vamampha. Zuŵa linyaki ndi msana, m’ngelu wangumuwoneke ndipu wangumukambiya kuti: ‘Chiuta wakondwa nawi ndipu wamukengi marombu ngaku. Sonu tuma ŵanthu kuti akadani munthu munyaki zina laki Petro. Iyu waja ku Yopa, m’nyumba yaku Simoni yo waja kufupi ndi nyanja.’
Nyengu yeniyo, Kornelio wangutuma ŵanthu kuti akapenji Petro. Mawa laki, ŵanthu yaŵa ŵe pafupi kufika ku Yopa, Petro wangukwera pachanya pa nyumba yaku Simoni. Ndipu Chiuta wanguchitiska Petro kuŵanaŵana kuti wawonanga salu yikulu yo yatuwanga kuchanya. Pasalu yo pawonekanga nyama za mitundu yosi. Kweni mwakuyana ndi malangu ngaku Chiuta, nyama izi zenga zambula kwenere kurya, kweni iyu wanguvwa mazu ngakuti: ‘Soka Petro. Baya ndipu uryi.’
Petro wangumuka kuti: ‘Awa, ndechendaryepu chinthu chakufipiskika.’ Kweni wanguvwa so mazu ngakuti: ‘Leka kudana vinthu vo Chiuta wavitozga sonu kuti vakufipiskika.’ Ivi vinguchitika katatu. Ndipu Petro weche kuŵanaŵana cho vinthu ivi vang’anamuwanga, ŵanthu wo angutumika ndi Kornelio angufika ndipu angufumba zaku Petro.
Petro wangusikiya pasi ndipu wangukamba kuti: ‘Munthu yo mupenja, ndini. Mwapukwanji?’ Ŵanthu wo ŵati akonkhoska kuti m’ngelu wangukambiya Kornelio kuti wadaniyi Petro kunyumba kwaki, Petro wanguzomera kuti walutengi nawu. Mlenji waki, Petro ndi anyaki anguluta ku Kaisarea kwaku Kornelio.
Kornelio wanguwunganiska abali ŵaki ndi mabwezi ngaki ngapamtima. Petro wati waza, wangukumana ndi Kornelio. Iyu wangugwada pamalundi ngaku Petro, nge mo utimuwone yapa. Kweni Petro wangumukambiya kuti: ‘Soka, ini nani nde munthu waka.’ Ndichu chifukwa chaki Bayibolo likamba kuti nkhunanga kugwadiya ndi kusopa munthu. Kweni titenere kusopa Yehova pe.
Sonu Petro wangwamba kupharazgiya ŵanthu wo anguwungana. Iyu wanguti: ‘Ndawona kuti Chiuta walonde ŵanthu wosi wo akhumba kumuteŵete.’ Iyu weche kulongolo, Chiuta wangutumiza mzimu utuŵa ndipu ŵanthu angwamba kulongolo vineneru vakupambanapambana. Ivi vinguziziswa akusambira aku Yesu a Chiyuda wo anguza ndi Petro, chifukwa yiwu aŵanaŵananga kuti Chiuta watanja Ayuda pe. Sonu yapa angusambirapu kuti Chiuta wawona mtundu umoza wa ŵanthu kuti ngwakuzirwa kuphara mitundu yinyaki cha. Kumbi fundu iyi njamampha cha kuti tosi tiyikumbukengi?
Machitidu 10:1-48; 11:1-18; Chivumbuzi 19:10.
Mafumbu
- Kumbi munthu yo wagwada pachithuthuzi po ndiyani?
- Kumbi mungelu wangumukambiyanji Kornelio?
- Kumbi Chiuta wanguchitiska kuti Petro wawonenji wati wakwera pachanya pa nyumba yaku Simone ku Yopa?
- Kumbi nchifukwa wuli Petro wangukaniza Kornelio kumugwadiya ndi kumusopa?
- Kumbi nchifukwa wuli akusambira a Chiyuda wo ŵenga ndi Petro anguzizwa?
- Kumbi ndi sambiru lakuzirwa nili lo titenele kusambira pa ulendu waku Petro wakuluta kwaku Kornelio?
Mafumbu ngakusazgiyapu
- Ŵerenga Machitidu 10:1-48.
Kumbi mazu ngaku Petro ngo ngasanarika pa Machitidu 10:42, ngalongonji pankhani ya kupharazgika kwa uthenga wamampha wa Ufumu? (Mate. 28:19; Marko 13:10; Machi. 1:8)
- Ŵerenga Machitidu 11:1-18.
Kumbi Petro wangulongo mtima wuli wati waziŵa mo Yehova wawoniyanga ŵanthu amitundu yinyaki, nanga isi tingalondo wuli chakuwoniyapu chaki? (Machi. 11:17, 18; 2 Ŵako. 10:5; Ŵaefe. 5:17)


text:
Kasi Ŵanthu Ŵavinjeru Ndiwo Ŵakalemba Baibolo?
Ivyo Baibolo likuyowoya
Baibolo ni mazgu gha Chiuta, ndipo muli fundo zakovwira. Baibolo likuti: ‘
Malemba ghose ngakupelekeka na Chiuta.’ (2 Timote 3:16) Wonani ukaboni wakulongora kuti Baibolo ni Mazgu gha Chiuta:
Mbiri iyo yili kulembeka mu Baibolo njaunenesko. Palije uyo wali na ukaboni wakukwana kususka fundo iyi.
Awo ŵakalemba Baibolo ŵakalemba unenesko wekha kwambura kubisako kanthu.
Nkhani yikuru mu Baibolo ni iyi: Chiuta ndiyo ngwakwenelera kulongozga ŵanthu ndipo Ufumu wake uzamufiska khumbo lake.
Baibolo likalembeka ni kale chomene ndipo likuneneska pa nkhani za sayansi.
Ukaboni ukulongora kuti ivyo Baibolo likayowoya vikuchitika.


text:
Nkhani Nambara 75: Ŵasepuka Ŵanayi Awo Ŵakaŵa mu Babulone
Fumu Nebukadinezara yikatora Ŵaisrayeli wose ŵa masambiro ghapacanya kuluta nawo ku Babulone. Pamanyuma pake fumu yikasankhamo ŵasepuka ŵakutowa comene na ŵamahara. Ŵanayi mwa ŵasepuka aŵa ni awo ukuŵawona apa. Yumoza wa iwo ni Daniyele, ndipo ŵanyake ŵatatu awo Ŵababulone ŵakaŵathya Shadiraki, Meshaki na Abedinego.
Nebukadinezara wakakhumba kusambizga ŵasepuka aŵa kuti ŵateŵeterenge mu nyumba yake. Pamanyuma pa vilimika vitatu wakakhumbanga kusanga awo ŵakaŵa ŵamahara comene kuti ŵamovwirenge kumazga masuzgo. Fumu yikakhumba kuti ŵasepuka aŵa ŵaŵe ŵankhongono na ŵambura kulwaralwara peneapo ŵakasambizgikanga. Ntheura yikatuma ŵateŵeti ŵake kuti ŵaŵapenge vyakurya na vinyo ivyo iye na mbumba yake ŵakaryanga na kumwa.
Awona Daniyele muwukirano. Kasi ukumanya ivyo wakuyowoya kwa Ashipenazi, muteŵeti mulara wa Nebukadinezara? Daniyele wakumuphalira kuti wakukhumba yayi kurya vyakurya vyakunona vya fumu. Kweni Ashipenazi wakasuzgika comene mu mtima. Iye wakati: ‘Fumu yasankha ivyo mukwenera kurya na kumwa. Ndipo usange mukuwoneka ŵakughanda kuluska ŵasepuka ŵanyake, mbwenu yinikomenge.’
Cifukwa ca ici Daniyele wakuluta kwa muteŵeti uyo Ashipenazi wakamwimika kuti walaŵilirenge iye na mabwezi ghake ghatatu. ‘Tiyezgani kwa mazuŵa 10,’ iye wakayowoya ntheura. ‘Tipani mphangwe na maji. Pamanyuma pake mupime kawonekero kithu na ka awo ŵakurya vyakurya vya fumu, na kuwona awo ŵakuwoneka makora.’
Muteŵeti uyo wakalaŵiliranga Daniyele na ŵanyake wakazomerezga fundo iyi. Ndipo mazuŵa 10 ghakati ghamara, Daniyele na mabwezi ghake ghatatu ŵakawoneka makora kuluska ŵanyawo wose. Mwantheura wakaŵazomerezga kulutirizga kurya mphangwe m’malo mwa ivyo fumu yikapelekanga.
Paumaliro pa vilimika vitatu ŵasepuka wose ŵakatolekera kwa Nebukadinezara. Wati wayowoya nawo, Nebukadinezara wakawona kuti Daniyele na mabwezi ghake ghatatu ŵakaŵa na mahara comene kuluska ŵanyawo wose. Ntheura wakaŵasunga kuti ŵamovwirenge pa nyumba yake. Ndipo palipose apo fumu yikafumbanga Daniyele, Shadiraki, Meshaki na Abedinego mafumbo panji kuŵaphalira suzgo yikuru, iwo ŵakamanya comene kuluska ŵasofi ŵake wose na ŵanalume ŵamahara.
Daniel 1:1-21.
Mafumbo
- Kasi ŵasepuka ŵanayi awo ŵali pa cithuzithuzi mbanjani, ndipo cifukwa wuli ŵakusangika ku Babulone?
- Kasi Nebukadinezara wakukhumba kucita nawo vici ŵasepuka ŵanayi aŵa, ndipo wakaŵatuma vici ŵateŵeti ŵake?
- Kasi Daniyele wakapemphaci pakukhwaskana na cakurya na vyakumwa vya iyo na ŵanyake ŵatatu?
- Ŵati ŵarya mphangwe kwa mazuŵa 10, kasi Daniyele na ŵanyake ŵatatu ŵakawonekanga wuli pakuyelezgera na ŵanyamata ŵanyawo?
- Kasi Daniyele na ŵanyake ŵatatu ŵakasangika wuli mu nyumba ya fumu, ni mwauli umo ŵakaŵira ŵapadera kuluska ŵasofi na ŵanalume ŵamahara?
Mafumbo ghanyake
- Ŵazgani Daniel 1:1-21.
Usange tikukhumba kuti titonde viyezgo na kulopwa mu cipulikano, kasi tikwenera kuyezgayezga kucita vici? (Dan. 1:8; Gen. 39:7, 10; Gal. 6:9)
Kasi ŵawukirano ŵangayezgeka wuli kuti ŵacite vinthu ivyo ŵanji wakuviwona kuŵa vyakusanguluska? (Dan. 1:8; Zinth. 20:1; 2 Kor. 6:17-7:1)
Kasi nkhani ya Ŵahebere ŵanayi iyo yikusangika mu Baibolo yikutovwira wuli za kugwiliskira nchito mahara gha caru? (Dan. 1:20; Yes. 54:13; 1 Kor. 3:18-20)