text:
MUTU 2
Ufumu Waku Chiuta Wayamba Kuwusa Kuchanya
1, 2. Kumbi nchakuchitika chikulu nichi cho palivi chakuyanana nachu, nanga nchifukwa wuli vakuziziswa cha kuti ŵanthu anguleka kuchiwona?
KUMBI nyengu zinyaki mutijifumba kuti mwatingi muchitengi wuli asani mwengaku pa nyengu yo vinthu vasinthanga pacharu? Anandi atijifumba viyo. Kweni ŵanaŵaniyani ivi: Kumbi mwatingi muviwonengi nadi vakuchitika vo vingusintha charu asani mwengaku pa nyengu iyi? Akhumba mwatingi muviwonengi cha. Ŵanthu anandi ativiziŵa cha vakuchitika vikuluvikulu vo visintha charu, chifukwa chakuti kanandi vichitikiya kumphepeti nge m’nyumba za mafumu, za ŵanthu amaudindu pamwenga m’maofesi nga boma. Kweni vakuchitika ivi vikwaska umoyu wa ŵanthu anandi.
2 Pe so chakuchitika chikulu cho palivi chakuyanana nachu. Chakuchitika ichi chikwaska ŵanthu anandi. Kweni chikuchitikiya kumphepeti ndipu palivi munthu yo wakuchiwona. Chakuchitika ichi nkhwamba kwa Ufumu waku Chiuta kuchanya ndipu Ufumu wenuwu ndi boma lakulayizgika lakuwusika ndi Mesiya lo lazamutuzgapu vinthu viheni vosi va m’charu ichi. (Ŵerengani Danyele 2:34, 35, 44, 45.) Pakuti ŵanthu anguwuwona cha Ufumu uwu uchiyamba, kumbi tingakamba kuti Yehova wakhumbanga kuti ŵanthu aleki kuwuziŵa? Pamwenga, kumbi wanguŵanozekereske limu ŵanthu ŵaki akugomezgeka? Tiyeni tiwoni.
‘Thenga Langu Lazakundinozge Nthowa Panthazi Pangu’
3-5. (a) Kumbi “thenga la phanganu” lo lizumbulika pa Malaki 3:1, ndiyani? (b) Kumbi nchinthu wuli cho chakhumbikanga kuchitika thenga la phanganu lechendazi kukasopi?
3 Yehova wakwamba kali kuwovya ŵanthu ŵaki kuti anozgeke kwamba kwa Ufumu wakuwusika ndi Mesiya. Mwakuyeruzgiyapu, wonani vo uchimi wa pa Malaki 3:1 ukamba: “Ndatuma thenga langu kunozga nthowa panthazi pangu, ndipu Ambuya wo mupenja akazanga kwamabuchibuchi mukasopi wawu; ehe lituza thenga la phanganu mwaku lenilo mukondwere.”
4 Kumbi m’nyengu yidu yinu, Yehova ‘Mbuya’ wauneneska wanguziŵayendere zukwanji ŵanthu wo ateŵetiyanga m’balaza la kasopi wauzimu wa pacharu chapasi? Uchimi uwu ukonkhoska kuti Yehova wazengi ndi “thenga la phanganu.” Kumbi thenga la phanganu ndi yani? Palivi so munyaki, kweni ndi Yesu Khristu pe, Fumu Mesiya! (Luka 1:68-73) Nge Fumu yifya, wanguza kuziyendere ndi kuziyengetuwa ŵanthu aku Chiuta.
5 Kumbi “thenga” lakwamba lo lizumbulika pa Malaki 3:1 ndiyani? Munthu uyu wakhumbikanga kunozga nthowa Fumu Mesiya yechendayambi kuwusa. Kumbi wengapu munthu yo ‘wangunozga nthowa’ Fumu Mesiya yechendayambi kuwusa mu 1914?
6. Kumbi ndiyani yo wanguchita vinthu nge “thenga” la mu uchimi lo lenga lakwamba kuwovya ŵanthu aku Chiuta kuti anozgeke vakuchitika vakunthazi?
6 Buku ili likonkhoska mbiri ya ŵanthu aku Yehova a mazuŵa nganu ndipu litiwovyengi kusaniya kwamuka kwa mafumbu ngenanga kweniso nganyaki. Mbiri yilongo kuti kukumaliya kwa vyaka va m’ma 1800, kagulu kamanavi ka ŵanthu akugomezgeka kangwamba kuziŵika kuti kenaka pe ndiku kenga kagulu ka Akhristu auneneska pacharu chapasi. Kagulu yaka kangwamba kuziŵika kuti Akusambira Bayibolo. Charles T. Russell ndi anyaki wo walongozgiyanga nawu limoza gulu ili, anguchita vinthu nge “thenga” la m’uchimi chifukwa aperekanga ulongozgi wauzimu ku ŵanthu aku Chiuta kuti anozgeke vakuchitika vakunthazi. Tiyeni tikambiskani nthowa zinayi zo “thenga” ili lingugwiriskiya nchitu.
Kusopa Muuneneska
7, 8. (a) Kumbi m’vyaka va m’ma 1800, mbayani wo angwamba kuvumbuwa boza la chisambizu chakuti umoyu utufwa cha? (b) Kumbi ndi visambizu nivi vo C. T. Russell ndi anyaki anguvumbuwa kuti vaboza?
7 Akusambira Bayibolo ŵenaŵa, arombanga ŵechendayambi kufufuza ndipu asani akoliyana fundu yimoza, alembanga ndi kupharazga uneneska wo asaniya. Kwa vyaka vinandi, visopa va charu ichi vaja mumdima wauzimu ndipu visambizu vaki vinandi vikwambiya kukusopa angoza. Chakuwoniyapu chamampha pa nkhani iyi nchisambizu chakuti umoyu utufwa cha. Cha m’ma 1800, ŵanthu anyaki amanavi wo asambiranga Bayibolo angusanda so chisambizu chenichi ndipu angusaniya kuti chikoliyana cha ndi Mazu ngaku Chiuta. Henry Grew, George Stetson, ndi George Storrs angulemba kweniso angusambiza ŵanthu mwachiganga kuti chisambizu ichi ndi boza lakutuliya kwaku Satana. * Vo ŵanthu yaŵa anguchita vinguwovya ukongwa C. T. Russell ndi anyaki.
8 Akusambira Bayibolo angusaniya kuti visambizu vinyaki vo vikoliyana ndi chisambizu chakuti umoyu utufwa cha, vaboza kweniso vakutimbanyizga. Mwakuyeruzgiyapu, chisambizu chakuti ŵanthu wosi amampha aluta kuchanya kweniso chakuti Chiuta walanga ŵanthu wo achita vinthu viheni mwakuŵaponya kumotu kuti akasuzgikengi kwamuyaya. Russell ndi anyaki anguvumbuwa maboza ngenanga mutimapepala, mabuku ndi magazini ngo alembanga.
9. Kumbi magazini ya Zion’s Watch Tower yinguvumbuwa wuli kuti chisambizu chakuti kwe Achiuta Atatu nchaboza?
9 Akusambira Bayibolo anguvumbuwa so kuti chisambizu chakuti kwe Achiuta Atatu nchaboza. Mu 1887 magazini ya Zion’s Watch Tower yo mazuŵa nganu yidanika kuti Chigongwi cha Alinda yingukamba kuti: “Malemba ngalongole limu kuti Yehova kweniso Yesu yo ndi Mbuyafwi ndi munthu yumoza cha, kweni mbanthu ŵaŵi akupambana.” Magazini iyi yingukamba so kuti venga vakuziziswa kuwona kuti “ŵanthu anandi agomezga chisambizu chakuti kwe achiuta atatu wo apanga Chiuta yumoza kweniso chakuti Chiuta yumoza wakupangika ndi achiuta atatu. Kweni kuwanda kwa chisambizu ichi kulongo kuti matchalichi nge mutulu pamwenga m’mdima ndipu ngaziŵa cha kuti ngasambiza vaboza.”
10. Kumbi magazini ya Zion’s Watch Tower yingulongo wuli kuti chaka cha 1914 nchapade?
10 Mwakukoliyana ndi zina laki, magazini ya Zion’s Watch Tower and Herald of Christ’s Presence, yakonkhoskanga ukongwa mauchimi ngakulongo nyengu yo Khristu watingi wayambiyengi kuwusa. Akhristu akusankhika wo alembanga magazini iyi anguwona kuti uchimi waku Danyele wa “nyengu zinkhondi ndi ziŵi (7)” ukoliyana ndi kufiskika kwa chilatu chaku Chiuta cha Ufumu waku Mesiya. Mu 1870, yiwu angukamba kuti nyengu zinkhondi ndi ziŵi zimalengi mu 1914. (Dan. 4:25; Luka 21:24) Chinanga kuti abali ŵidu pa nyengu yo aziŵanga vosi cha vo vatingi vichitikengi m’chaka ichi, kweni angupharazga vo aziŵanga ndipu venivi vititiwovya so isi mazuŵa nganu.
11, 12. (a) Kumbi M’bali Russell wawonganga ayani chifukwa cha vo wasambizanga? (b) Kumbi nchitu yo Russell ndi anyaki angugwira chechendafiki chaka cha 1914 yenga yakukhumbika wuli?
11 Chinanga kuti Russell ndi anyaki anguvumbuwa fundu zakukhumbika ukongwa kweniso zauneneska zenizi, yiwu ajivwanga kuti mbapachanya cha. Russell wanguwonga ukongwa anyaki wo ŵenga akwamba kugwira nchitu iyi. Iyu wawonganga so ukongwa Yehova Chiuta yo ngwakwenere kusambiza ŵanthu Ŵaki vinthu vo akhumbika kuviziŵa kweniso pa nyengu yakwenere. Yehova wangutumbika Russell ndi anyaki chifukwa cha phamphu lawu pakusefa uneneska ku visambizu vaboza. Mukuluta kwa nyengu, yiwu angupatukiyaku limu ku visopa vaboza.
12 Nchitu yakuvikiliya uneneska yo ŵanthu yaŵa angugwira chechendafiki chaka cha 1914, yenga yakukhumbika ukongwa! Chigongwi cha Alinda cha November 1, 1917, chingukamba kuti: “Ŵanthu anandi mazuŵa nganu mbakufwatuka ku mantha ngo ŵenga nangu chifukwa cha visambizu vaboza nge chakuti kwe motu wamuyaya. Uneneska wo ukusanirika vyaka vakujumpha 40 kuvuli ko, weche kulutiriya ndipu ulutiriyengi mpaka uzazi pacharu chosi ndipu chinanga akususka angayesesa wuli angawutondekeska cha.”
13, 14. (a) Kumbi “thenga” linguwovya wuli kunozga nthowa ya Fumu Mesiya? (b) Kumbi tingasambiranji kwa abali ŵidu a m’nyengu yaku Russell?
13 Ŵanaŵaniyani fundu izi: Kumbi ŵanthu yaŵa atingi anozgekiyengi kuza kwaku Yesu akalekengi kuziŵa kuti Yesu ngwakupambana ndi Yehova? Awa! Kweniso atingi anozgekiyengi cha asani angulutirizga kuŵanaŵana kuti munthu weyosi asani wafwa walonde umoyu wambula kufwa. M’malu mwaki yiwu angunozgeke chifukwa anguziŵa kuti umoyu wambula kufwa nchawanangwa cho chiperekeka ku ŵanthu amanavi wo alondo Khristu. Yiwu atingi anozgekiyengi so cha asani agomezganga kuti Chiuta watambuzga ŵanthu ku motu wamuyaya. Ivi vilongole limu kuti “thenga” lingugwira nadi nchitu yakunozga nthowa yaku Mesiya yo ndi Fumu!
14 Kumbi isi tingasambiranji kwa abali ŵidu wo ŵengaku m’nyengu yaku Russell? Nasi tikhumbika kuŵerenga kweniso kusambira Mazu ngaku Chiuta mwaphamphu. (Yoh. 17:3) Mazuŵa nganu po chakurya chauzimu nchakusoŵa ukongwa m’charu, tikhumbika kwanja chakurya chauzimu ndi chilatu chakuti tilutirizgi kukuwa mwauzimu!—Ŵerengani 1 Timote 4:15.
“Tuwanimu Mwaki, Mwakhamu Langu”
15. Kumbi Akusambira Bayibolo angwamba kuwamu fundu niyi? (Wonani so mazu ngam’mphata)
15 Akusambira Bayibolo angwamba kusambiza kuti mphakwenere kupatukaku ku matchalitchi nga kucharu. Mu 1879, magazini ya Chigongwi cha Alinda yingukokhoska vakukwaskana ndi “tchalitchi la Babiloni.” Kumbi yakambanga Papa pamwenga tchalitchi la Katolika? Kwa vyaka vinandi matchalitchi nga Chipulotesitanti ngakambanga kuti Babiloni yo wazumbulika m’uchimi wa m’Bayibolo ndi tchalitchi la Katolika. Akusambira Bayibolo angwamba kuwamu kuti matchalitchi ngosi ngo ngajikambanga kuti ngachikhristu nge mu “Babiloni” wa mazuŵa nganu. Nchifukwa wuli tikamba viyo? Chifukwa ngosi ngasambizanga visambizu vaboza nge vo tavikonkhoska kali. * Pavuli paki mabuku ngidu ngangwamba kukamba mwambula kubisa vo ŵanthu amitima yamampha wo ŵenga m’visopa va Babiloni akhumbikanga kuchita.
16, 17. (a) Kumbi buku lachitatu la Millennial Dawn ndipuso Chigongwi cha Alinda, vingutcheŵeska wuli ŵanthu kuti atuwemu mu chisopa chaboza? (b) Nchifukwa wuli ŵanthu ayuyuwanga mazu ngakutcheŵeska ngenanga? (Wonani mazu ngam’mphata)
16 Mwakuyeruzgiyapu, mu 1891, buku lachitatu la Millennial Dawn lingukonkhoska kuti Yehova wamukana Babiloni wamazuŵa nganu ndipu lingukamba kuti: “Chiuta wakana matchalitchi ngosi nga visopa vaboza.” Lingukamba so kuti, “Ŵanthu wosi wo atinkha visambizu vaboza ndipuso mijalidu yaki yiheni, apempheka kuti atuwemu mwaku iyu.”
17 Mu January 1900, magazini ya Chigongwi cha Alinda yingutcheŵeska ŵanthu wo ŵenga ŵechendasisitisi mazina ngawu kumatchalichi ngaboza ndipuso wo ajigowokiyanga mwakukamba kuti, “Nditanja uneneska ndipu ndikaku kamozakamoza kutchalitchi lo ndengaku.” Magazini iyi yingufumba kuti: “Kumbi mbumampha kuti munthu waje pakatikati, lwandi linyaki mukati linyaki kubwalu kwa Babiloni? Kumbi uku ndiku kuvwiya ko Chiuta wakhumba . . . kweniso ko kutimukondweska? Awa. Munthu wachisere tchalitchi wachita phanganu pakweru kuti ndi membala wa chalitchi lo ndipu wayesesengi kuchita vosi vo tchalitchi lo likhumba mpaka po wazamukambiya so . . . pakweru kuti watuwa m’tchalitchi lo.” Nkhani iyi yingukambika mwakuwerezgawerezga kwa vyaka vinandi. * Ateŵeti aku Yehova akhumbika kuleke limu vosi vakukwaskana ndi chisopa chaboza.
18. Nchifukwa wuli ŵanthu akhumbikanga kutuwa mu Babiloni Mukulu?
18 Kumbi Khristu nge Fumu yifya, watingi wajengi ndi gulu la ateŵeti akusankhika wachija pampandu, asani mazu ngakutcheŵeska ngakuti tuwanimu mu Babiloni Mukulu nganguleka kukambika mwakuwerezgawerezga? Awa, chifukwa Akhristu wo afwatuka ku Babiloni ndiwu angasopa Yehova “mu mzimu ndi mu uneneska.” (Yoh. 4:24) Kumbi nasi mazuŵa nganu tikhumbisiska kutuliyaku limu kuchisopa chaboza? Tiyeni tilutirizgi kuvwiya dangu lakuti: “Tuwanimu mwaki, mwa khamu langu”!
Awungananga Kuti Asopiyengi Limoza
19, 20. Kumbi Chigongwi cha Alinda chinguchiska wuli ŵanthu kuti asopiyengi pamoza?
19 Akusambira Bayibolo asambizanga kuti asani nkhwamachitika Akhristu atenere kuwungana kuti asopi Chiuta. Akhristu auneneska akhumbika kuchita vinandi kuluska kutuwamu ŵaka m’chisopa chaboza. Akhumbika kuchita vinthu vakukoliyana ndi kusopa kwauneneska. Kwamba kali, magazini nga Chigongwi cha Alinda ngachiskanga ŵanthu akuŵerenga kuti awunganengi ndi kusope limoza. Mwakuyeruzgiyapu, mu July 1880, M’bali Russell wangukamba kuti vo wanguwona pa ulendu wo wakambanga nkhani m’timagulu takupambanapambana ta Akhristu venga vakuchiska ukongwa. Wanguŵachiska kuti atumizengi timakadi ta mo alutiya panthazi mwauzimu. Ndipu timakadi tinyaki tapharazgikanga mu Chigongwi cha Alinda. Kumbi chilatu chaki chenga chakuti wuli? Iyu wangukamba kuti, “Tosi tikhumba kuziŵa . . . mo Ambuya akuwovyiyani kuti muluti panthazi kweniso asani mweche kulutirizga kuwungana ndi abali ŵinu muchivwanu.”
20 Mu 1882, mu Chigongwi cha Alinda mwenga nkhani yamutu wakuti, “Kuwungana Pamoza.” Nkhani yeniyi yinguchiska Akhristu kuti awunganengi ndi chilatu chakuti “asambizanengi kweniso achiskanengi.” Magazini iyi yingukamba kuti: “Weyosi wakhumbika kuwungana chinanga kuti wangaŵa ndi lusu lapade pamwenga wangaŵa munthu wakusambira. Weyosi wapingengi pensulu, Bayibolo ndi pepala ndipu wayesesengi kulemba fundu zo zingamuwovya . . . m’nthowa zakupambanapambana. Musankhengi nkhani ndi kupempha mzimu waku Yehova kuti ukuwovyeni kuvwisa nkhani yo. Pavuli paki, muŵerengengi, mulungurukengi ndipuso muyeruzgiyengi lemba linyaki ndi linyaki. Venivi vikuwovyeningi kuti muziŵi uneneska.”
21. Kumbi mpingu wa ku Allegheny, Pennsylvania ungulongo wuli chakuwoniyapu chamampha pankhani ya kuwungana ndi kovya abali mwauzimu?
21 Likulu la Akusambira Bayibolo lenga ku Allegheny, Pennsylvania, U.S.A. Yiwu angulongo chakuwoniyapu chamampha chifukwa awungananga mwakukoliyana ndi ulongozgi wa pa Ŵahebere 10:24, 25. (Ŵerengani.) Pati pajumpha nyengu, M’bali Charles Capen wangukumbuka nyengu yo wasanirikanga pa maunganu ngenanga weche mwana. Iyu wangulemba kuti: “Ndeche kukumbuka lemba lo lingulembeka pachimati pamalu nga unganu lakuti, ‘Yumoza ndi msambizi winu, ndipu mosi imwi mwe ŵabali.’ Nyengu zosi lemba ili landikumbuskanga kuti pakati pa ŵanthu aku Yehova palivi yo waluska munyaki.” (Mat. 23:8) M’bali Capen wakumbukanga so kuti maunganu yanga ngenga ngakuchiska ukongwa ndipu M’bali Russell wayesesanga kuwovya munthu weyosi pakuyija.
22. Kumbi ŵanthu akugomezgeka anguchita wuli ŵati achiskika kuti awunganengi, nanga isi tingasambiranjipu?
22 Ateŵeti akugomezgeka nawu alondonga chakuwoniyapu chenichi ndipuso avwiyanga ulongozgi wo waperekekanga. Mipingu yingupangika m’vigaŵa vakupambanapambana nge ku Ohio, Michigan ndipu pavuli paki m’vigaŵa vinyaki ku North America kweniso m’vyaru vinyaki. Kumbi ŵanthu akugomezgeka atingi anozgekiyengi kuŵapu kwaku Yesu asani anguleka kusambizika kuti avwiyengi ulongozgi wa m’Malemba wa kuwungana kuti asope limoza? Awa! Kumbi isi tisambiranjipu? Nyengu zosi nasi tisanirikengepu pa maunganu ngachikhristu, kweniso tiyesesengi kugwiriskiya nchitu mpata wewosi kuti tisopiyengi limoza ndi kuchiskana mwauzimu.
Apharazganga Mwaphamphu
23. Kumbi Chigongwi cha Alinda chingulongo wuli kuti akusankhika wosi atenere kupharazga uneneska?
23 Akusambira Bayibolo asambizanga kuti wakusankhika weyosi watenere kupharazga. Mu 1885, Chigongwi cha Alinda chingukamba kuti: “Tingaluwanga cha kuti weyosi yo we mugulu la akusankhika, wakusankhika kuti wapharazgengi (Yes. 61:1), ndipu wenuwu ndiwu uteŵeti waki.” Magazini ya mu 1888, yingukamba kuti: “Tosi titiwuziŵa umampha uteŵeti widu . . . Asani tileke dala kuwuchita, ndikwesa te alesi ndipu tilongo kuti te akwenere cha kuja Akhristu akusankhika.”
24, 25. (a) Kumbi Russell ndi anyaki anguchitanji kuti achiski ŵanthu kupharazga? (b) Kumbi kopotala munyaki wangukonkhoska wuli mo wagwiriyanga nchitu yakupharazga pa nyengu yo “kwenga magalimotu ngamana”?
24 M’bali Russell ndi anyaki anguchita vinandi kusazgiya pa kuchiska ŵanthu kuti apharazgengi. Angwamba so kupanga timapepela to tadanikanga kuti Bible Students’ Tracts, to pavuli paki tadanikanga so kuti Old Theology Quarterly. Ŵanthu wo aŵerenganga Chigongwi cha Alinda, alondiyanga timapepala teniti ndipu agaŵiyanga ŵanthu kwawezi.
Tingachita umampha kujifumba kuti: ‘Kumbi ndiwona kuti nchitu yakupharazga njakukhumbika ukongwa pa umoyu wangu?’
25 Ŵanthu wo angujipereka kuchita uteŵeti wa nyengu zosi adanikanga kuti akopotala. Charles Capen yo tamuzumbuwa kali, nayu wenga kopotala. Iyu wangukamba kuti: “Ndagwiriskiyanga nchitu mapu yo yingupangika ndi dipatimenti ya Geological Survey ya ku United States kuti yindiwovyi kupharazga chigaŵa chosi cha Pennsylvania. Mapu iyi yalongonga misewu yosi ndipu venivi vingundiwovya kuti ndifiski kwenda pasi mpaka kuchifika m’vigaŵa vosi. Nyengu zinyaki ndayendanga ulendu wa mazuŵa ngatatu kuti ndiziŵi unandi wa mabuku nga Studies in the Scriptures ngo ŵanthu akhumbanga. Pavuli paki ndachitanga hayala hachi ndi ngolu kuti ndipingi mabuku nganandi. Kanandi asani kwandifipiya, ndagonanga m’minda limoza ndi alimi. Pa nyengu iyi kwenga magalimotu ngamana.”
26. (a) Nchifukwa wuli ŵanthu aku Chiuta akhumbikanga kujipereka pa nchitu ya kupharazga kuti anozgeke muwusu waku Khristu? (b) Kumbi ndi mafumbu nanga ngo titenere kujifumba?
26 Pa nyengu iyi, kuti nchitu yakupharaza yifiskiki pakhumbikanga chiganga kweniso phamphu. Kumbi Akhristu auneneska atingi anozgekiyengi muwusu waku Khristu asani alekanga kuziŵa kukhumbika kwa nchitu yakupharazga? Awa! Chifukwa nchitu yeniyi ndiyu yatingi yilongongi kuŵapu kwaku Yesu. (Mat. 24:14) Ŵanthu aku Chiuta akhumbikanga kuwovyeka kuti aziŵi kukhumbika kwa nchitu yakutaska mawumoyu nga ŵanthu. Nasi mazuŵa nganu tingachita umampha kujifumba kuti: ‘Kumbi ndiwona kuti nchitu yakupharazga njakukhumbika ukongwa pa umoyu wangu? Kumbi nditijipereka kuti ndigwireku nchitu yeniyi?’
Ufumu Waku Chiuta Wayamba Kuwusa!
27, 28. Kumbi wakutumika Yohane wanguwonanji mu chiwona, nanga Satana ndi viŵanda vaki anguchitanji ufumu waku Mesiya wati wayamba kuwusa?
27 Pakumaliya paki, chaka chakukhumbika ukongwa cha 1914, chingufika. Nge mo takonkhoske kukwamba kwa mutu uwu, palivi munthu yo wanguwona vinthu vakukondweska vo vinguchitika kuchanya. Kweni wakutumika Yohane wanguwona chiwona cho chikonkhoska vo vinguchitika. Ŵanaŵaniyani vo Yohane wanguwona: Iyu wawona “Munthondwi ukulu” kuchanya. “Munthukazi” waku Chiuta yo ndi gulu laki la vakulengeka vauzimu va kuchanya, we ndi nthumbu ndipu wabala mwana munthurumi. Pambula kuswera mwana uyu “wakawusanga mitundu yosi ndi ndodu ya chisulu.” Kweni mwana uyu wati wawaku ŵaka, ‘wakwamphulikiya kwaku Chiuta, ku chitengu cha ufumu chaki.’ Kuchanya kuvwika mazu ngakulu ngakuti: “Sonu waŵapu utaski, ndi nthazi, ndi ufumu waku Chiuta widu, ndi mtufu waku Khristu waki.”
28 Tikayika cha kuti Yohane wanguwona kwamba kwa Ufumu waku Mesiya. Chakuchitika ichi chenga chakukondweska ukongwa kweni chingukondweska weyosi cha. Satana ndi viŵanda vaki anguchita nkhondu ndi angelu akugomezgeka wo alongozgekanga ndi Mikaele pamwenga kuti Khristu. Kumbi nkhondu iyi yingumala wuli? Bayibolo likamba kuti: “Ndipu wanguponyeka pasi nchalinda yo mukulu, njoka yo yamwaka, wakuzumbulika Diabolo ndi Satana, mulandizgi wa pasi, iyu ndi angelu ŵaki pamoza nayu.”
29, 30. Pavuli pakuti Ufumu waku Mesiya wayamba kuwusa, kumbi vinthu vingusintha wuli (a) pacharu chapasi? (b) kuchanya?
29 Kweche vyaka vinandi kuti chaka cha 1914 chifiki, Akusambira Bayibolo angukambiya limu kuti nyengu yakusuzga yazamukwamba m’chaka chenichi. Kweni chinanga ndiwu aziŵanga cha kuti venivi vazamuchitika wuli. Mwakukoliyana ndi chiwona chaku Yohane, vakuchita vaku Satana vazikwaskanga charu chosi. Chiwona ichi chikamba kuti: “Owe, charu ndi nyanja; pakuti Diabolo yo wasikiya kwaku imwi, wakuŵa ndi kandundu kakulu, pakuziŵa kuti nyengu yaki njimanavi!” (Chiv. 12:12) Mu 1914, nkhondu yakwamba ya pacharu chosi yingwamba ndipu chisimikizgu cha kuŵapu kwaku Yesu nge Fumu chingwamba kufiskika pacharu chosi. Ndipu “mazuŵa ngakumaliya” nga charu ichi ngangwamba.
30 Kweni kuchanya kwenga likondwa likulu chifukwa Satana ndi viŵanda vaki angudikiskika kuti angaweriyangaku so cha. Yohane wangulemba kuti: “Kondweriyani pachifukwa chenichi, mwamachanya mwe, ndi mwaŵakuja mwenimo!” (Chiv. 12:12) Chifukwa chakuti vinthu vingwamba kwenda umampha kuchanya ndipuso Yesu wanguja Fumu, Ufumu waku Chiuta ungujalikiskika kuti ulongozgengi ŵanthu aku Chiuta pacharu chapasi. Kumbi Ufumu uwu wakhumbikanga kuchitanji? Nge mo tinguwone kukwamba kwa mutu uwu, Khristu nge “thenga la phanganu” waziyengetuwanga dankha ateŵeti aku Chiuta panu pacharu. Kumbi venivi vang’anamuwanganji?
Nyengu Yakuyeseke
31. Kumbi Malaki wangukambanji vakukwaskana ndi nchitu yakuyengetuwa, nanga uchimi uwu ungwamba wuli kufiskika? (Wonani so mazu ngam’mphata.)
31 Malaki wangukambiya limu kuti nchitu yakuyengetuwa yazamuja yipusu cha. Iyu wangulemba kuti: “Ndiyani yo wangazizipizga zuŵa laki lakuziya, ndipu ndiyani wangama pa wawoneka? Chifukwa wenge ndi motu wa wakwenga, ndi nge ndi sopu wa wakuchapa.” (Mal. 3:2) Mazu ngenanga ngangufiskika nadi! Kwambiya mu 1914, ateŵeti aku Chiuta angwamba kukumana ndi masuzgu nganandi. Pa nyengu ya Nkhondu Yakwamba Yapacharu Chosi, Akusambira Bayibolo anandi angutombozgeka kweniso kumangika. *
32. Kumbi ŵanthu aku Chiuta angukumana ndi suzgu wuli M’bali Russell wati wafwa mu 1916?
32 M’gulu laku Yehova namu mungwambika chimtimbaheka. M’bali Russell wangufwa mu 1916, we ndi vyaka 64 pe, ndipu ivi vinguchitiska mantha ŵanthu aku Chiuta. Nyifwa yaki yingulongo kuti ŵanthu anyaki amutumbikanga mwakujumphiska. Chinanga kuti M’bali Russell wakhumbanga kutumbikika kwamtundu uwu cha, kweni ŵanthu anandi achitanga nge asopa iyu. Anandi anguŵanaŵana kuti ukweru wa uneneska wamaliya limoza ndi nyifwa yaki ndipu anyaki akhumbanga so cha kulutirizga kuja m’gulu lenili. Mzimu wenuwu unguchitiska kuti paje ampatuku wo angugaŵaniska gulu.
33. Kumbi ŵanthu aku Chiuta anguyeseka wuli vo alindizganga vati valeka kufiskika?
33 Chivwanu cha abali chinguyeseka so chifukwa vo alindizganga vingufiskika cha. Chinanga kuti Chigongwi cha Alinda chingukamba kuti Nyengu ya Amitundu yimalengi mu 1914, kweni abali anguvwisa cha vo vatingi vichitikengi m’chaka chenichi. (Luka 21:24) Yiwu aŵanaŵananga kuti mu 1914, Khristu wazamuto Akhristu akusankhika kuti akawusiyengi nayu limoza kuchanya. Kweni ivi vinguchitika cha. Kukumaliya kwa chaka cha 1917, Chigongwi cha Alinda chingukamba kuti vyaka 40 va chivuna vimalengi mukatikati mwa 1918. Kweni nchitu yakupharazga yingumala cha ndipu yingulutiliya nyengu iyi yati yajumphapu. Magazini iyi yingukamba kuti nchitu yakuvuna yikumala nadi kweni kwaja nyengu yakukonkho vo vajaliya m’munda. Kweni ŵanthu anandi anguleka kuteŵete Yehova chifukwa anguguŵa.
34. Kumbi nchinthu wuli cho chinguchitika mu 1918, nanga nchifukwa wuli alongozgi a visopa anguŵanaŵana kuti nchitu ya ŵanthu aku Chiuta yamala?
34 Mu 1918, munguchitika so chinthu chinyaki chakuchitiska mantha. J. F. Rutherford, yo wangusere m’malu mwaku C. T. Russell pa nchitu yakulongozga ŵanthu aku Chiuta, wangumangika limoza ndi abali 7 amaudindu. Yiwu anguyeruzgika mwambula urunji kuti akaje mujeri kwa vyaka vinandi m’msumba wa Atlanta, ku Georgia, U.S.A. Kwa kanyengu nchitu ya ŵanthu aku Chiuta yinguja nge kuti yafwa ndipu alongozgi avisopa vaboza vachikhristu angukondwa ukongwa. Yiwu aŵanaŵananga kuti kumangika kwa “abali wo alongozganga,” kujalika kwa likulu ku Brooklyn kweniso kukanizgika kwa nchitu yakupharazga ku America ndi Europe kumaliskengi nchitu ya Akusambira Bayibolo ndipu yiŵasuzgengi so maŵanaŵanu cha. (Chiv. 11:3, 7-10) Yiwu angujipusikapu ŵaka!
Vinthu Vingwamba so Kwenda Umampha
35. Nchifukwa wuli Yesu wanguzomerezga kuti ŵanthu ŵaki akumani ndi masuzgu, nanga wanguchitanji kuti waŵawovyi?
35 Arwani wo atinkhanga uneneska aziŵanga cha kuti Yesu wanguzomerezga kuti ŵanthu ŵaki akumani ndi masuzgu chifukwa pa nyengu iyi Yehova wenga nge “ngwakwenga ndi wakutozga siliva.” (Mal. 3:3) Yehova ndi Mwana waki ŵenga ŵakusimikizga kuti nchitu yakuyengetuwa ndi kutowesa yiwovyengi kuti pasaniriki ŵanthu wo mbakwenere kuteŵete Fumu. Kwambiya kukwamba kwa 1919, vinguwoneke limu kuti mzimu waku Chiuta ungugwira nchitu yo ŵanthu akususka aŵanaŵananga kuti yingachitika cha. Ŵanthu akugomezgeka angwamba so kupharazga mwaphamphu. (Chiv. 11:11) Pa nyengu iyi, Khristu wangufiska chisimikizgu chikulu cha mazuŵa ngakumaliya. Iyu wangusankha “muŵanda wakugomezgeka . . . ndi wakuwamu,” kagulu ka Akhristu akusankhika wo alongozga ŵanthu ŵaki mwakupereka chakurya chauzimu pa nyengu yaki.
36. Kumbi nchinthu wuli cho chingulongo kuti vinthu vayamba so kuŵayende umampha ŵanthu aku Chiuta?
36 Pa 26 March 1919, M’bali Rutherford ndi anyaki angutuzgika mujeri. Ndipu pambula kuswera, angunozga kuti mu September muchitiki unganu ukulu. Angwamba so kunozga vakuti ayambi kupanga magazini yinyaki yo yadanikanga kuti The Golden Age. Magazini iyi, yayendiyanga limoza ndi Chigongwi cha Alinda, ndipu yagwiriskikiyanga nchitu mu upharazgi. * Ndipu m’chaka chenichi pe, angwamba kupanga kapepala ko kadanikanga kuti Bulletin, ko mazuŵa nganu kaziŵika kuti Uteŵeti Widu wa Ufumu. Kwambiya kali Uteŵeti Widu wa Ufumu utitichiska kuti tipharazgengi. Kutuliya mu 1919, nchitu yakupharazga kunyumba ndi nyumba yawoneka kuti njakukhumbika ukongwa.
37. Kumbi ŵanthu anyaki angulongo wuli kuti ŵenga ambula kugomezgeka pavuli pa chaka cha 1919?
37 Nchitu yakupharazga yingulutirizga kuyengetuwa ateŵeti aku Khristu, chifukwa ŵanthu akunyada ndipuso akujikuzga akhumbanga cha kugwira nchitu yakunyozeka yeniyi. Wosi wo akhumbanga cha kugwira nchitu yeniyi, angupatukaku kugulu la ŵanthu akugomezgeka. Pavuli pa chaka cha 1919, ŵanthu anyaki ambula kugomezgeka, angukwiya ndipu angwamba kupharazga nkhani zaboza kweniso angusere m’magulu nga ŵanthu wo atombozganga ateŵeti aku Yehova akugomezgeka.
38. Kumbi kukunthiyapu kweniso kuluta panthazi kwa Akhristu kulongonji?
38 Chinanga kuti angukumana ndi masuzgu ngenanga, Akhristu angulutirizga kukunthiyapu ndipuso kuluta panthazi mwauzimu. Mo angumaliyana ndi masuzgu kweniso kuluta panthazi kwawu, mbukaboni wakuti Ufumu waku Chiuta uwusa! Gulu la ŵanthu ambula kufikapu lenili, lingumalana ndi masuzgu ngakutuliya kwaku Satana ndi charu chiheni ichi chifukwa cha chovyu kweniso vitumbiku vo Chiuta wapereka kuporote mwa Mwana waki kweniso Ufumu waku Mesiya!
39, 40. (a) Kumbi m’buku ili mwe nkhani wuli? (b) Kumbi kusambira buku ili kukuwovyeningi wuli?
39 M’mitu yakunthazi tisambirengi vo Ufumu waku Chiuta wafiska pacharu chapasi kutuliya po ukwambiya kuwusa kuchanya. Chigaŵa chechosi cha buku ili chikonkhoskengi fundu zakupambanapambana zakukwaskana ndi nchitu yo Ufumu ugwira pacharu chapasi. M’mutu wewosi mwe bokosi la mafumbu ngakuweriyamu lo liwovyengi weyosi pakuyija kuwona asani wagomezga kuti Ufumu uliku nadi. M’mitu yakumaliya, tiwonengi vo Ufumu wazamuchita asani wazituzgapu charu chiheni ndi kujalikiska paradayisu pacharu chapasi. Kumbi kusambira buku ili kukuwovyeningi wuli?
40 Satana wakhumba kuti mukayikiyengi Ufumu waku Chiuta. Kweni Yehova wakhumba kuti muje ndi chivwanu chakukho cho chingakuvikiriyani. (Ŵaef. 6:16) Mwaviyo, titikuchiskani kuti murombengi kwaku Chiuta kuti wakuwovyeni muchiŵerenga buku ili. Nyengu zosi mujifumbengi kuti, ‘Kumbi ndigomezga kuti Ufumu waku Chiuta uliku nadi?’ Asani mugomezga kuti Ufumu uliku nadi, mulutirizgengi kuja akugomezgeka kweniso kovya pa nchitu za Ufumu, mpaka po weyosi wazamuziŵiya kuti Ufumu waku Chiuta uliku nadi ndipu uwusa!
^ ndimi 7 Kuti muziŵi vinandi vakukwaskana ndi Grew, Stetson, ndi Storrs, wonani buku la Jehovah’s Witnesses—Proclaimers of God’s Kingdom, peji 45-46.
^ ndimi 15 Chinanga kuti Akusambira Bayibolo anguziŵa kuti akhumbika kutuwa m’magulu nga visopa ngo ngakoliyananga ndi charu, kweni kwa vyaka vinandi angulutirizga kuwona ŵanthu wo akambanga kuti agomezga sembi ya uwombozi kweniso kuti mbakujipereka kwaku Chiuta nge abali achikhristu chinanga kuti ŵenga mugulu la Akusambira Bayibolo cha.
^ ndimi 17 Ŵanthu ayitoliyangaku kanthu cha nkhani yakutcheŵeska yeniyi chifukwa awonanga nge kuti yikwaska ukongwa kamskambu kamana ka Akhristu 144,000. M’Mutu 5 tiwonengi kuti chaka cha 1935, chechendafiki ŵanthu aŵanaŵananga kuti “mzinda ukulu” wo uzumbulika pa Chivumbuzi 7:9, 10, usazgapu ŵanthu anandi a m’visopa vakupambanapambana vachikhristu. Ndipu awonanga nge kuti liŵengi gulu lachiŵi lo lamuwusiya limoza ndi Khristu chifukwa chakuti alongo kugomezgeka pakumaliya.
^ ndimi 31 Mu September 1920, magazini ya The Golden Age (yo sonu yidanika kuti Awake! ndipu mu Chichewa yiziŵika kuti Galamukani!) yingukonkhoska mo Akusambira Bayibolo atombozgekiyanga pa nyengu ya nkhondu ku Canada, England, Germany, ndi ku United States. Kweni Akusambira Bayibolo atombozgekanga viyo cha yechendayambi nkhondu yakwamba ya pacharu chosi.
^ ndimi 36 Kwa vyaka vinandi, magazini ya Chigongwi cha Alinda yalembekiyanga a kamskambu kamana.


c: text/html

text:
Yehova Wamovwiraninge
“Yehova wamufukatirenge pa bedi ilo wakulwalira.”—SAL. 41:3.
SUMU: 23, 138
1, 2. Kasi mu nyengo yakale, Yehova wakawovwirapo wuli ŵanthu ŵanyake, ndipo ŵanji mazuŵa ghano ŵakughanaghana vichi para ŵalwara?
KASI mukalwarapo chomene na kujifumba kuti: ‘Kasi na munthu ine nichirenge?’ Nyengo zinyake para mubali winu panji mubwezi winu walwara chomene, mungajifumba kuti: ‘Kasi wachirenge?’ Palije uyo wakukhumba kulwara, tose tikukhumba umoyo uwemi. Baibolo likuyowoya za ŵanthu ŵanyake awo ŵakalwara chomene na kujifumba kuti, kasi nichirenge? Mwachiyelezgero, Themba Ahaziya, mwana wa Ahabu na Yezebeli, wati wapwetekeka wakakhumbanga kumanya usange wachirenge. Beni-hadadi, themba la Siriya, nayo wakati walwara, wakajifumba kuti: “Kasi nichirenge ku ulwari uwu?”—2 Mathe. 1:2; 8:7, 8.
2 Baibolo likuti Yehova wakachizgapo mwamunthondwe ŵanthu ŵanyake awo ŵakalwara, kweniso wakawuska ŵanyake awo ŵakafwa. (1 Mathe. 17:17-24; 2 Mathe. 4:17-20, 32-35) Mazuŵa ghano, para ŵanthu ŵanyake ŵalwara ŵakughanaghana kuti Yehova waŵachizgenge mwamunthondwe.
3-5. Kasi Yehova na Yesu ŵali na nkhongono wuli, ndipo tidumbiskanenge mafumbo wuli?
3 Yehova wali na mazaza pa thupi la munthu. Mwachiyelezgero, iyo wakalanga ŵanthu ŵanyake na nthenda. Mu nyengo ya Abrahamu, Yehova wakalanga Farawo. Nyengo yinyake wakalanga Miriyamu, mudumbu wa Mozesi. (Gen. 12:17; Maŵa. 12:9, 10; 2 Sam. 24:15) Kweniso wakalanganga Ŵaisrayeli na “ulwari panji nthenda yiliyose” para ŵatondeka kumupulikira. (Doto. 28:58-61) Nyengo zinyake Yehova wakawuskangapo matenda panji kuvikilira ŵateŵeti ŵake kuti ŵaleke kulwara. (Eks. 23:25; Doto. 7:15) Nyengo zinyake Yehova wakaŵachizganga para ŵalwara. Mwachiyelezgero, wakachizga Yobu uyo wakaŵa pafupi kufwa.—Yobu 2:7; 3:11-13; 42:10, 16.
4 Yehova wali na nkhongono zakuchizgira ŵalwari. Yesu nayo wali na nkhongono za nthena izi. Apo Yesu wakaŵa pa charu chapasi, wakachizga ŵavyoni na ŵavizilisi. Wakajura maso gha ŵachibulumutira, kweniso wakachizganga na ŵakufwa viŵaro wuwo. (Ŵazgani Mateyu 4:23, 24; Yoh. 9:1-7) Minthondwe iyi yikusimikizgira za vinthu viwemi ivyo Yesu wazamuchita mu charu chiphya. Pa nyengo iyo, “pazamuŵavya munthu wakukhala mu charu uyo wazamuti: ‘Nalwara.’”—Yes. 33:24.
5 Kasi para talwara tikwenera kukhazga kuti Yehova na Yesu ŵatichizgenge mwamunthondwe? Kasi tikwenera kughanaghanira vichi para tikusankha munkhwala?
GOMEZGANI YEHOVA PARA MWALWARA
6. Kasi Baibolo likuti wuli pa nkhani ya minthondwe?
6 Mu nyengo ya Ŵakhristu ŵakwambilira, Yehova wakaphakazga Ŵakhristu na mzimu utuŵa, ndipo ŵanyake wakaŵapa nkhongono zakuchitira minthondwe. (Mil. 3:2-7; 9:36-42) Ŵakachizganga ŵalwari na kuyowoya malulimi. (1 Kor. 12:4-11) Kweni Baibolo likati minthondwe iyi yizamumara. (1 Kor. 13:8) Ntheura mazuŵa ghano tileke kulindizga kuti Yehova watichizgenge mwamunthondwe para talwara.
7. Kasi lemba la Salimo 41:3, likutikhozga wuli para talwara?
7 Para mwalwara, manyani kuti Yehova wamusanguluskaninge na kumukhozgani nga umo kale wakachitiranga na ŵateŵeti ŵake. Themba Davide likalemba kuti: “Ngwakukondwa yose uyo wakughanaghanira munthu wakuyuyuka. Yehova wamuthaskenge mu zuŵa la soka. Yehova wamuvikilirenge na kumusunga wamoyo.” (Sal. 41:1, 2) Mu nyengo ya Davide namo ŵanthu ŵawemi ŵakalwaranga na kufwa. Chifukwa wuli Davide wakati Yehova wakovwira ŵanthu ŵawemi? Davide wakati: “Yehova wamufukatirenge pa bedi ilo wakulwalira. Musinthenge nadi chakugonapo chake pa ulwari wake.” (Sal. 41:3) Yehova wakumanya masuzgo agho ŵateŵeti ŵake ŵakukumana nawo, ndipo wakuŵaluwa chara. Wakuŵakhozga na kuŵapa vinjeru. Kweniso Yehova wali kupanga thupi la munthu munthowa yakuti lijichizgenge lekha.
8. Kasi Davide wakalomba vichi kwa Yehova pa Salimo 41:4?
8 Salimo 41 likutiphalira kuti nyengo yinyake Davide wakalwara na kulopwa chomene, ndipo wakenjerwanga. Kweniso pa nyengo iyi, mwana wake Abisalomu wakwenera kuti wakakhumbanga kupoka ufumu. Pakuti Davide wakalwara chomene, wakatondeka kumukanizga Abisalomu. Davide wakamanya kuti masuzgo ghose agha ghakiza chifukwa cha ubudi uwo wakachita na Batisheba. (2 Sam. 12:7-14) Kasi Davide wakachita wuli na masuzgo agha? Wakalomba kuti: “A Yehova, nilongorani lusungu. Nichizgani, chifukwa namunangirani.” (Sal. 41:4) Davide wakamanyanga kuti Yehova wali kumugowokera zakwananga zake, lekani wakapempha kuti wamovwire. Kweni kasi Davide wakakhazganga kuti Yehova wamuchizgenge mwamunthondwe?
9. (a) Kasi Yehova wakamovwira wuli Hezekiya? (b) Kasi Davide wakakhumbanga kuti Yehova wamovwire wuli?
9 Nyengo zinyake Yehova wakachizganga ŵateŵeti ŵake. Wakachizga Themba Hezekiya apo likaŵa pafupi kufwa. Hezekiya wati wachira wakakhala vyaka 15. (2 Mathe. 20:1-6) Davide wakalomba kuti Chiuta wamuchizge mwamunthondwe yayi. Nkhani iyi yikulongora kuti Davide wakakhumbanga kuti Yehova wamovwire nga umo wakovwilira waliyose “uyo wakughanaghanira munthu wakuyuyuka.” Davide wakaŵa paubwezi na Yehova. Apo wakalombanga, wakakhumbanga kuti Yehova wamupwelelere pa ulwari wake na kovwira thupi lake kuti ligwire ntchito yake m’paka wachire. Para nase talwara tileke kulomba Yehova kuti watichizge mwamunthondwe, kweni tikwenera kumulomba kuti watipwelelere.—Sal. 103:3.
10. Kasi ivyo vikachitikira Tirofimo na Epafurodito vikutisambizgachi?
10 Nangauli mpositole Paulosi na ŵanyake ŵakapika nkhongono zakuchizgira ŵalwari mwamunthondwe, kweni nipera Ŵakhristu ŵakalwaranga na kufwa. (Ŵazgani Milimo 14:8-10.) Nyengo yinyake Paulosi wakalomba na kuŵika “mawoko ghake” pa awiske ŵa Pubuliyo na kuŵachizga. (Mil. 28:8) Kweni Paulosi wakachizganga waliyose yayi. Mwachiyelezgero, Mkhristu munyake uyo wakendera lumoza na Paulosi pa ulendo wa umishonale wakaŵa Tirofimo. (Mil. 20:3-5, 22; 21:29) Tirofimo wakati walwara, Paulosi wakamuchizga yayi. Mu malo mwake wakamuleka pa Mileto kuti wachire dankha. (2 Tim. 4:20) Paulosi wakamuchizgaso yayi Epafurodito uyo wakalwara m’paka pafupi kufwa.—Fil. 2:25-27, 30.
CHITANI MWAMAHARA
11, 12. Chifukwa wuli Luka wakawovwiranga Paulosi na ŵanyake para ŵalwara?
11 Luka wakaŵa dokotala, ndipo nayo wakendanga na Paulosi. (Kol. 4:14; Mil. 16:10-12; 20:5, 6) Luka wakwenera kuti wakawovwiranga Paulosi na ŵanyake para ŵalwara pa ulendo wawo wa umishonale. (Gal. 4:13) Luka wakawovwiranga ŵanyake nga umo Yesu wakayowoyera kuti: “Awo ŵali makora ŵakukhumbikwira dokotala yayi, kweni ŵalwari ndiwo.”—Luka 5:31.
12 Luka wakawovwiranga ŵanyake chifukwa wakaŵa dokotala. Baibolo likuyowoya yayi malo na nyengo iyo Luka wakasambilira udokotala. Kweni likuti Paulosi wakatumizga monire wa Luka ku Ŵakhristu ŵa ku Kolose. Panji Luka wakasambira udokotala ku Lawodikeya, msumba uwo ukaŵa pafupi na Kolose. Mu buku la Luka na Milimo, Luka wali kulembamo mazgu ghakukhwaskana na vya udokotala. Chifukwa chakuti wakaŵa dokotala, lekani wali kulembaso nkhani zinandi za umo Yesu wakachizgiranga ŵanthu.
13. Kasi tikwenera kukumbuka vichi para ŵanyithu ŵakutiphalira umo tingachitira na suzgo lithu?
13 Mazuŵa ghano, palije mubali uyo wangatichizga mwamunthondwe para talwara. Kweni nyengo zinyake ŵabali ŵangatiphalira umo tingachitira na suzgo lithu nangauli tindaŵapemphe kuti ŵatovwire. Ŵangachita nthena chifukwa cha kutighanaghanira. Ndipo vinthu vinyake ivyo ŵangatiphalira vingaŵa viwemi waka. Mwachiyelezgero, Paulosi wakaphalira Timote kuti wamwengepo vinyo pachoko. Timote wakaŵa na suzgo la munthumbo panji chifukwa wakamwa maji ghaheni. * (Ŵazgani 1 Timote 5:23.) Kweni tikwenera kuŵa maso. Nyengo zinyake mubali wangatikoserezga kuti timwe munkhwala unyake. Iyo wangati munkhwala uwu ukawovwirapo mubali wake. Panyake wangatiphalira kuti para tingarya panji kuleka kurya vyakurya vinyake, mbwee tiŵenge na umoyo uwemi. Kweni tileke kughanaghana kuti usange vikawovwirapo munthu munyake ndikuti vitovwirenge na ise wuwo, nakuti nyengo zinyake vingatipweteka waka. Tingaluwanga yayi kuti chakurya panji munkhwala uliwose uli na masuzgo ghake.—Ŵazgani Zintharika 27:12.
ŴANI MASO
14, 15. (a) Kasi tikwenera kuŵa maso na ŵanthu wuli? (b) Kasi lemba la Zintharika 14:15 lingatovwira wuli?
14 Tose tikukhumbikwira umoyo uwemi kuti titeŵetere Yehova mwakukondwa. Ndipouli chifukwa cha kwananga kwa Adamu, tose tikulwara. Pali nthowa zinandi ziwemi zakuchizgira ndipo waliyose wakwenera kusankha yekha. Kweni chachitima ntchakuti ŵanyake ŵakuguliska mankhwala agho ŵakuti ghakuchizga nthenda yiliyose. Iwo ŵakukhumba waka ndalama. Ŵangayowoya kuti mankhwala ghawo ghawovwirapo ŵanthu ŵanandi. Para talwara tikuyezgayezga kuti tisange wovwiri. Kweni tingaluwanga yayi ivyo Baibolo likuyowoya. Likuti: “Munthu muzeleza wakugomezga mazgu ghalighose, kweni wakuchenjera wakulanguruka pa mendero ghake ghose.”—Zinth. 14:15.
15 Para ndise ŵakuchenjera tiŵenge maso na nthowa zakuchizgira, chomene usange munthu uyo wakutiphalira ni dokotala yayi. Tingajifumba kuti: “Kasi nthowa panji munkhwala uwo munthu uyu wakuniphalira, ukawovwira nadi ŵanthu awo wakuyowoya? Kasi namanya wuli kuti nane unovwirenge? Kasi nkhafumbe dankha dokotala?”—Doto. 17:6.
16. Kasi tikwenera kughanaghanira vichi para tikusankha munkhwala?
16 Usange tikusankha munkhwala tikwenera kuŵa “ŵamahara.” (Tito 2:12) Mahara ghangatovwira kusankha makora, chomene usange masachizgo agho tikuphalirika ngakukayikiska. Tingachita makora kumufumba uyo wakutipa masachizgo kuti walongosore umo munkhwala uwo ukugwilira ntchito. Kasi ivyo wakulongosora ni vyakukayikiska? Kasi madokotala ghakuzomerezga kuti munkhwala uwo ukuchizga nadi? (Zinth. 22:29) Nyengo zinyake munthu wangamuphalirani kuti kuli munkhwala unyake uwo ŵadokotala ŵakuwumanya yayi. Kweni kasi munkhwala uwo ulipo nadi? Ŵanthu ŵanyake ŵangapeleka munkhwala uwo ukukolerana na masalamusi. Munkhwala wa nthena uwu nguheni, chifukwa Chiuta wakukana masalamusi.—Yes. 1:13; Doto. 18:10-12.
“TIKUMUKHUMBIRANI UMOYO UWEMI!”
17. Kasi tose tikukhumba vichi?
17 Mu nyengo ya Ŵakhristu ŵakwambilira, wupu wakulongozga ukalembera kalata ŵabali. Kalata iyi yikalongosora vinthu vinyake ivyo ŵabali ŵakeneranga kutcheŵa, ndipo yikamara na mazgu ghakuti: “Vimuŵiraninge makora usange muziŵizgenge vinthu ivi. Tikumukhumbirani umoyo uwemi!” (Mil. 15:29) Mazgu agha, ghakutikumbuska kuti tingateŵetera makora Yehova para tili na umoyo uwemi.
18, 19. Kasi tikulindilira vichi munthazi?
18 Mazuŵa ghano, vingachitika yayi kuti tileke kulwara. Kweni para talwara, tikukhazga kuti Yehova watichizgenge mwamunthondwe yayi. Pasono tikulindilira charu chiphya umo muzamuŵavya matenda. Lemba la Chivumbuzi 22:1, 2 likuyowoya za “maji gha umoyo” na “makuni gha umoyo” agho ghazamuchizga munthu waliyose. Maji na makuni agha ghakwimira mankhwala gha mtundu uliwose yayi. Ghakwimira vinthu ivyo Yehova na Yesu ŵazamuchita kuti tiŵe na umoyo wamuyirayira.—Yes. 35:5, 6.
19 Tikulindilira mwakunweka nyengo iyo kuzamuŵavya mulwari. Kweni nanga ni sono tikumanya kuti Yehova wakutitemwa ndipo wakudandawura para talwara. Nga ni Davide, nase para talwara tikugomezga kuti Yehova watitayenge chara. Nyengo zose Yehova wasungilirenge ŵanthu awo ŵakumugomezga.—Sal. 41:12.
^ ndime 13 Buku linyake likuti ŵasayansi ŵasanga kuti moŵa ukukoma majeremusi ghanandi agho ghakwambiska matenda.—The Origins and Ancient History of Wine.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yosefi Waku Arimatiya Wanguchita Mantha Cha
YOSEFI WA KU ARIMATIYA waziŵanga cha kuti wangachita wuli kuti wakakumani ndi nduna ya Aroma. Pontiyo Pilato waziŵikanga kuti wenga wakusuzga ukongwa. Kweni kuti Yesu waŵikiki mwa ulemu, munthu munyaki wakhumbikanga kupempha thupi laki kwaku Pontiyo Pilato . Yosefi waŵanaŵananga kuti kuŵengi kwakusuzga kuchikumana ndi Pilato kweni ndimu venge cha. Wati wavwa kutuliya kwa msilikali kuti Yesu wafwa, Pilato wanguzomerezga Yosefi kuti wakato thupi laku Yesu. Chinanga kuti Yosefi wenga ndi chitima, wanguluta kumalu ngo Yesu angumubayiya.—Marko 15:42-45.
Kumbi Yosefi waku Arimatiya wenga yani?
Kumbi iyu waziŵananga wuli ndi Yesu?
Ntchifukwa wuli mukhumbika kuziŵa nkhani yaki?
YUMOZA WA MUWUPU WA SANIHEDIRINI
Uthenga wamampha waku Marko ukamba kuti Yosefi wenga “wakuziŵika umampha wa mu Mphara Yikulu ya Milandu.” Mphara Yikulu ya milandu yo yikambika yapa, ndi Sanihedirini lo lenga khoti likulu la Ayuda ndipuso wupu wo walongozganga. (Marko 15:1, 43) Chifukwa chakuti Yosefi wenga yumoza wa muwupu wa mphala ya marangu, penga pambula kusuzga kuchikumana ndi Pilato. Mwaviyo, vakuziziswa cha kuti Yosefi wenga wakukhupuka.—Mat. 27:57.
Kumbi mukamba mwambula mantha kuti ndimwi wakusambira waku Yesu?
Wupu wa Sanihedirini wamutinkhanga ukongwa Yesu. Wupu wenuwu wapenjanga nthowa yakuti umubayiyi. Kweni Bayibolu likamba kuti Yosefi wenga “munthu wamampha kweniso murunji.” (Luka 23:50) Mwakupambana ndi arara anandi a mu wupu wa Sanihedirini, iyu wachitanga vinthu mwa uneneska, wenga ndi mijalidu yamampha ndipu wayesesanga kuvwiya marangu ngaku Chiuta. Yosefi “walindizganga Ufumu waku Chiuta,” vo vilongo chifukwa cho wangujaliya wakusambira waku Yesu. (Marko 15:43; Mat. 27:57) Panyaki Yosefi wayanjanga uthenga waku Yesu chifukwa chakuti wakhumbanga urunji ndipuso uneneska.
WAKUSAMBIRA YO WAZIŴIKANGA CHA
Lemba la Yohane 19:38, likamba kuti Yosefi “wenga wakusambira waku Yesu kweni wambula kuziŵika ku ŵanthu chifukwa chakopa Ayuda.” Kumbi iyu wachitanga mantha ndi vinthu wuli? Iyu waziŵanga kuti Ayuda atinkhanga Yesu ndipu weyosi yo wamugomezganga wasezgekanga musinagogi. (Yoh. 7:45-49; 9:22) Munthu yo wasezgeka, wanyozekanga, achezanga nayu cha ndipu Ayuda anyaki amuwonanga nge kuti ndi Myuda so cha. Ivi vinguchitisa kuti Yosefi wawopi kukamba pakweru kuti wagomezga Yesu. Asani wanguchita viyo atingi amulondengi udindu waki ndipu watingi watumbikikengi so cha.
Yosefi ndiyu pe cha yo wachitanga mantha. Mwakukoliyana ndi Yohane 12:42, “anandi kusazgapu akuwusa anguvwana mwaku iyu [Yesu] kweni angumuzomerezga cha chifukwa cha Afarisi, kuti aleki kusezgeka musinagogi.” Yumoza mwa ŵanthu yaŵa wenga Nikodemo yo wenga so mu wupu wa Sanihedirini.—Yoh. 3:1-10; 7:50-52.
Yosefi wenga wakusambira waku Yesu kweni wajiziŵikisanga cha ku ŵanthu. Kuchita viyo kwenga kwakofya chifukwa Yesu wangukamba kuti: “Weyosi yo watindizomera pa masu pa ŵanthu, nani ndazakumuzomera pa masu pa Ada wo ŵe kuchanya. Kweni weyosi yo watindikana pa masu pa ŵanthu, nani ndazakumukana pa masu pa Ada wo ŵe kuchanya.” (Mat. 10:32, 33) Yosefi wangumukana cha Yesu kweni wachitanga mantha kuti wajisumuwi. Kumbi ndimu viliri ndi imwi?
Yosefi wanguchita chinthu chamampha chifukwa Bayibolu likamba kuti wanguzomerezgaku cha vo khoti la Sanihedirini lingupangana kuti Yesu wabayiki. (Luka 23:51) Panyaki nge mo anyaki akambiya, pa nyengu yo Yesu amumbanga mulandu Yosefi pengavi. Mwemosi mo venge, Yosefi watingi wakondwengi cha kuwona vinthu vambula urunji vo vachitikiyanga Yesu. Kweni patingi paŵengevi vo watingi wachitengi.
WANGUCHITA MANTHA CHA
Yesu wati wafwa, Yosefi wangulongo kuti wengavi mantha ndipu wanguwovya akusambira aku Yesu. Vo wanguchita vikambika pa Marko 15:43 kuti: “Iyu wanguchita chiganga kuluta kwaku Pilato kuchipempha thupi laku Yesu.”
Viwoneka nge kuti Yosefi wengapu po Yesu wafwanga chifukwa chakuti Pilato wechendaziŵi kuti Yesu wafwa, ndipu iyu waziŵa kali. Ndichu chifukwa chaki po Yosefi wafumbanga za thupi laku Yesu, “Pilato wakayikanga kuti Yesu wafwa kali.” (Marko 15:44) Asani Yosefi wanguwona Yesu wachifwa pa chimiti chakutombozgekiyapu, kumbi vo wanguwona ndivu vingumuwovya kusanda mtima waki kuti wajiziŵikiski kuti wenga wakusambira waku Yesu? Panyaki venga nadi viyo. Mosi mo venge, Yosefi wanguchitapu kanthu. Sonu watingi wachitengi so mantha cha kukamba kuti ngwakusambira waku Yesu.
YOSEFI WANGUŴIKA YESU
Dangu la Ayuda lakambanga kuti ŵanthu wo ayeruzgikanga kuti akabayiki, akhumbikanga kuŵikika lumwi lechendasere. (Mar. 21:22, 23) Aroma nawu akambanga kuti ŵanthu wo abayika chifukwa chakuti ŵenga vigaŵenga, viŵanda vawu avisiyanga pachimiti cho aŵapayikapu kuti vivundiyi penipo pamwenga wosi aŵaponyanga muzenji limoza. Kweni Yosefi wakhumbanga cha kuti venivi ndivu vimuchitikiyi Yesu. Kufupi ndi ko Yesu wangubayikiya, kwenga muwunda waku Yosefi wo wanguwusema ŵaka. Muwunda wenuwu wenga wufya. Ivi vilongo kuti Yosefi wangutuwaku pambula kuswera ku Arimatiya * kuluta ku Yerusalemu. Iyu wakhumbanga kugwirisiya ntchitu malu ngenanga kuti aziŵikengeku ŵanthu a mubanja laki. (Luka 23:53; Yoh. 19:41) Chifukwa chakuti Yosefi wangupereka kwaku Yesu muwunda waki wo atingi azimuŵikengemu kunthazi, wangulongo kuti wenga wakupaska ndipuso wangufiska uchimi wo wakambanga kuti Mesiya wazamuŵikika “limoza ndi akukhupuka.”—Yes. 53:5, 8, 9.
Kumbi pe chechosi cho mutichiwona kuti ntchakukhumbika ukongwa kuluska ubwezi winu ndi Yehova?
Mabuku ngosi nganayi nga uthenga wamampha ngakamba kuti, ŵati atuzgapu liŵavu laku Yesu pachimiti chakutombozgekiyapu, Yosefi wangulikulunga musalu yamampha ndi kuchiliŵika mumuwunda waki. (Mat. 27:59-61; Marko 15:46, 47; Luka 23:53, 55; Yoh. 19:38-40) Munthu yumoza yo wazumbulika kuti wanguwovya Yosefi, wenga Nikodemo. Iyu wanguza ndi mure kweniso aloye. Chifukwa chakuti ŵanthu yaŵa ŵenga ndi maudindu, vakukayikisa kuti angunyamuwa ŵija liŵavu laku Yesu. Viwoneka kuti angukambiya ateŵeti ŵawu kuti ndiwu anyamuwi ndipuso kuchiŵika. Chinanga kuti venga viyo, ntchitu yo ŵanthu ŵaŵi yaŵa angugwira yenga ntchitu yikulu. Munthu yo wakonga chiŵanda mu nyengu yakali, wajanga wakufipiskika kwa mazuŵa 7, ndipu vosi vo wakonga vajanga vakufipiskika. (Maŵ. 19:11; Hag. 2:13) Yiwu akhumbikanga kujipatuwa pa sabata yosi ya Phaska, aleki kuchitaku nawu chechosi chakukwaskana ndi Phaska ndipuso aleki kukondweriyaku. (Maŵ. 9:6) Yosefi watingi watinkhikengi ndi anyaki chifukwa chakunozga muwunda waku Yesu. Kweni pa nyengu iyi iyu wenga wakunozgeka kukumana ndi suzgu lelosi chifukwa chakumupaska Yesu malu nga ulemu ngakuti waŵikikemu kweniso chifukwa chakulongo pakweru kuti wenga wakusambira waku Khristu.
KUMBI NKHANI YAKU YOSEFI YINGUMALA WULI?
Bayibolu likambapu so cha zaku Yosefi, pavuli pa uthenga wamampha wo wakonkhosanga za kuŵikika kwaku Yesu. Ivi vichitisa kuti paje fumbu lakuti: Kumbi iyu wangumaliya pani? Tingakamba kuti tiziŵa cha. Mwakukoliyana ndi vo takonkhoska, panyaki kunthazi wangukamba pakweru kuti wenga wakusambira waku Yesu. Vitenere kuti venga viyo chifukwa pa nyengu yo Yosefi wayesekanga, iyu wanguchita vinthu mwambula mantha ndipuso chivwanu chaki chingukho. Ivi vingulongo kuti wangusintha.
Nkhani iyi yichitisa kuti paje fumbu lo weyosi wangachita umampha kuliŵanaŵaniya lakuti: Kumbi tiwona kuti vinthu nge udindu, ntchitu, katundu yo te nayu, banja lidu pamwenga wanangwa wo te nawu wakuchita vo tikhumba, ndivu vakukhumbika ukongwa kuluska ubwezi widu ndi Yehova?
^ ndimi 18 Tawuni ya Arimatiya panyaki ndiyu yaziŵikanga kuti Rama, yo sonu yiziŵika kuti Rentis (Rantis). Ku Rama ndiku kwenga kwaki kwaku Samuele, ndipu tawuni yeniyi ye pa mtunda wa makilomita 35 kunkhondi cha ku zambwi kwa Yerusalemu.—1 Sam. 1:19, 20.


text:
SAMBIRO 60
Ufumu Uwo Uzamukhalilira Muyirayira
Usiku unyake Nebukadinezara wakalota loto lakuzizika chomene. Likamusuzga chomene mwakuti wakatondekanga kugona. Wakachema ŵamasalamusi ŵake na kuŵaphalira kuti: ‘Nilongosolerani loto lane.’ Iwo ŵakati: ‘Tiphalirani loto linu Themba.’ Kweni Nebukadinezara wakati: ‘Yayi! Imwe ndimwe muniphalire ivyo nangulota, para mwatondeka nimukomaninge.’ Iwo ŵakatiso: ‘Tiphalirani ivyo mwangulota, ndipo timulongosoleraninge ng’anamuro lake.’ Nebukadinezara wakati: ‘Mose mukukhumba kunimata phura mu maso. Niphalirani ivyo nangulota!’ Ŵakaphalira themba kuti: ‘Palije munthu wamoyo uyo wangachita nthena. Ivyo mukupempha vingachitika yayi.’
Nebukadinezara wakakwiya chomene, ntheura wakayowoya kuti ŵanalume wose ŵavinjeru ŵakomeke mu Babuloni. Daniyeli, Shadireki, Misheki, na Abedinego nawo ŵakaŵa pa gulu lakwenera kukomeka. Daniyeli wakapempha themba kuti liŵape nyengo. Ntheura Daniyeli na ŵanyake ŵakalomba Yehova kuti waŵawovwire. Kasi Yehova wakaŵawovwira?
Mu mboniwoni Yehova wakalongora Daniyeli loto la Nebukadinezara na ng’anamuro lake. Zuŵa lakulondezgapo, Daniyeli wakaluta kwa muteŵeti wa themba na kumuphalira kuti: ‘Kukoma mwanalume waliyose wavinjeru yayi. Ine ningalongosora loto la themba.’ Muteŵeti wakaluta na Daniyeli kwa Nebukadinezara. Daniyeli wakaphalira themba kuti: ‘Chiuta wavumbura vinthu vyamunthazi kwa imwe. Loto linu ni ili: Mukawona chikozgo chikuru icho chikaŵa na mutu wagolide, nganga na mawoko vyasiliva, nthumbo na vigha vyamkuŵa, malundi ghachisulo, ndipo vikandiro vyake vikaŵa vyakusazgikana chisulo na dongo. Kufuma apo, libwe likachekeka kufuma ku phiri, ndipo likatimba vikandiro vya chikozgo. Chikozgo chikateketeka na kuzgoka fuvu ilo likaputa na mphepo. Libwe ili likazgoka phiri likuru, ndipo likazura charu chose chapasi.’
Daniyeli wakalutilira kuti: ‘Loto linu ili likung’anamura kuti: Ufumu winu ni mutu wagolide. Siliva ni ufumu uwo wizenge pamanyuma pinu. Kufuma apo, pazamwiza ufumu unyake uwo uzamuŵa nga ni mkuŵa, ndipo uzamuwusa charu chose chapasi. Ufumu unyake uzamuŵa wankhongono nga ntchisulo. Paumaliro, pazamuwuka ufumu wakugaŵikana, mu vigaŵa vinyake uzamuŵa wankhongono nga ntchisulo ndipo mu vigaŵa vinyake uzamuŵa wambura nkhongono nga ni dongo. Libwe ilo likazgoka phiri ni Ufumu wa Chiuta. Uzamuteketa maufumu ghose agha, ndipo iwo uzamukhalilira muyirayira.’
Nebukadinezara wakawa pasi panthazi pa Daniyeli, wakasindama m’paka chisko chake pasi. Wakati: ‘Chiuta wako ndiyo wakuvumbulira loto ili. Palije Chiuta munyake wakuyana nayo.’ M’malo mwa kumukoma Daniyeli, Nebukadinezara wakamwimika kuŵa mulara wa ŵanalume wose ŵavinjeru. Kweniso wakamupa mazaza kuti walaŵilirenge chigaŵa chinyake cha Babuloni. Kasi wawona umo Yehova wakazgolera lurombo lwa Daniyeli?
“Ndipo ghakaŵawunganyira wose pamoza ku malo agho mu Chihebere ghakuchemeka Aramagedoni.”—Chivumbuzi 16:16


text:
Nkhani 14: Chiuta Watesa Chigomezgu Chaku Abrahamu
AWONA pa chithuthuzi ichi. Kumbi ŵanthu ŵaŵi wo ŵe penipo waŵaziŵa? Yo we ndi chimayi ku janja ndi Abrahamu ndipu mnyamata yo wagona pa nkhuni, ndi mwana waki. Kumbi nanga Abrahamu wakhumba kuchitanji? Iyu wawoneka nge kuti wakhumba kubaya mwana waki. Kumbi nchifukwa wuli iyu wakhumba kuchita viyo? Techendaziŵi chifukwa chaki, tiyi tiwoni dankha mo Abrahamu ndi Sara angusaniliya mwana uyu.
Kumbuka kuti Chiuta wanguŵalayizga kuti ajengi ndi mwana munthurumi. Ivi vawonekanga kuti vingachitika cha chifukwa Abrahamu ndi Sara ŵenga akukota ukongwa. Kweni Abrahamu wenga ndi chigomezgu kuti Chiuta wachitengi vinthu vo vawonekanga kuti vingachitika cha. Sonu kumbi nchinthu wuli chinguchitika?
Chiuta wati waŵalayizga, pangujumpha chaka chimoza. Pavuli paki Abrahamu ndi Sara ŵenga ndi mwana munthurumi, zina laki Yisaki. Panyengu iyi, Abrahamu wenga ndi vyaka 100, ndipu Sara wenga ndi vyaka 90. Chiuta wangufiska nadi vo wangulayizga.
Kweni Yisaki wati wakuwa, Yehova wangwesa chigomezgu chaku Abrahamu. Iyu wangumudana ndipu wanguti: ‘Abrahamu!’ ndipu Abrahamu wangumuka kuti: ‘Nde pano!’ ndipu Chiuta wanguti: ‘Uto mwana waku yumoza pe, Yisaki, ndipu uluti ku phiri lo ndikukambiyengi. Kweniko ukamupereki sembi.’
Abrahamu wati wavwa mazu yanga, wanguchita chitima chifukwa wamuyanjanga ukongwa mwana waki. Kumbuka kuti Chiuta wangulayizga Abrahamu kuti ŵana ŵaki, azamuja m’charu cha Kanani. Kumbi ivi vatingi vichitikengi wuli asani Yisaki wangufwa? Chinanga wuli Abrahamu wanguziŵa cha chifukwa chaki, iyu wanguvwiya mbwenu Chiuta.
Wati wafika ku phiri, Abrahamu wangumanga Yisaki ndi kumuŵika pa guŵa lenilo iyu wangupanga. Ndipu wanguto chimayi kuti wabayi mwana waki. Kweni wati wato waka chimayi mungelu waku Chiuta wangudana Abrahamu, ndipu wanguti: ‘Abrahamu!, Abrahamu!’ Ndipu iyu wanguti: ‘Nde pano!’
Chiuta wanguti, ‘Leka kumubaya mwana yo chinanga nkhuchita nayu kanthu kanyaki kekosi. Sonu ndaziŵa kuti utindigomezga, chifukwa wandikanizga cha mwana waku, mwana waku yumoza pe.’
Abrahamu wenga ndi chigomezgu chikulu ukongwa mwaku Chiuta. Iyu wanguziŵa kuti palivi cho Yehova wangatondeka kuchita ndipuso kuti Yehova wazakumuyuska Yisaki. Kweni Chiuta wakhumbanga cha kuti Abrahamu wamubayi nadi Yisaki. Sonu Chiuta wangupangiska kuti mbereri yiwiri m’thundu lo lenga pafupi ndi po Abrahamu waperekiyanga sembi ndipu wangumukambiya kuti wayipereki sembi m’malu mwa mwana waki.
Chiyambo 21:1-7; 22:1-18.
Mafumbu
- Kumbi Chiuta wangumulayizganji Abrahamu, ndipu Chiuta wangusunga wuli layizgu laki?
- Nge mo palongole pachithuthuzi, kumbi Chiuta wanguyesa wuli chigomezgu chaku Abrahamu?
- Kumbi Abrahamu wanguchitanji chinanga wuli iyu waziŵanga cha chifukwa cho Chiuta wangumukambiya kuti wabayi mwana waki?
- Kumbi nchinthu wuli cho chinguchitika Abrahamu wati wato chimayi kuti wabayi mwana waki?
- Kumbi chigomezgu chaku Abrahamu mwaku Chiuta chenga chikulu wuli?
- Kumbi Chiuta wangumupaskanji Abrahamu kuti wapereki sembi, ndipu wanguchita wuli venivi?
Mafumbu ngakusazgiyapu
- Ŵerenga Chiyambo 21:1-7.
Kumbi nchifukwa wuli Abrahamu wanguduwa mwana waki pazuŵa la nambala 8? (Chiya. 17:10-12; 21:4)
- Ŵerenga Chiyambo 22:1-18.
Kumbi Yisaki wangulongo wuli kuti wavwiyanga awiski a Abrahamu, ndipu ivi vingupereka wuli chithuthuzi cha chinthu chakuzirwa ukongwa cho chinguzichitika kunthazi? (Chiya. 22:7-9; 1 Ŵako. 5:7; Ŵafi. 2:8, 9)


text:
MUTU 15
Mukondwengi ndi Nchitu Yinu
‘Weyosi . . . wakondwere mu nchitu zaki zosi.’
1-3. (a) Kumbi ŵanthu anandi atiyiwona wuli nchitu yo agwira? (b) Kumbi Bayibolo likambanji pa nkhani ya nchitu, nanga ndi mafumbu nanga ngo tikambiskanengi m’mutu uwu?
MAZUŴA nganu, ŵanthu anandi akondwa cha kugwira nchitu. Mwaviyo, yiwu akondwa cha kuluta ku nchitu zuŵa lelosi chifukwa nchitu yo agwira yitiŵakondweska cha. Kumbi ŵanthu aviyo angawovyeka wuli kuti akondwengi ndi nchitu yo agwira?
2 Bayibolo likamba kuti kugwira nchitu mwaphamphu nkhwakukhumbika. Ilu likamba kuti titumbikika chifukwa chakugwira nchitu mwaphamphu. Solomoni wakulemba kuti: “Nchawezi chaku Chiuta ku munthu kuti yosi waryi ndi kumwa ndi kukondwere mu nchitu zaki zosi.” (Wakutaula 3:13) Yehova wakhumba kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira kweniso vo tisaniya pa nchitu yidu chifukwa watitanja ndipuso watitikhumbiya vamampha. Kuti iyu walutirizgi kutanja, tikhumbika kukoliyana ndi fundu zaki kweniso kuziŵa mo iyu wawone nchitu.
3 M’mutu uwu, tikambiskanengi mafumbu nganayi: Kumbi tingachita wuli kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira? Kumbi ndi nchitu nizi zo Akhristu auneneska atenere cha kugwira? Kumbi tingachita wuli kuti nchitu yo tigwira yileki kutimbanyizga vinthu vauzimu? Nanga ndi nchitu niyi yakukhumbika yo titenere kugwira? Chakwamba, tiyeni tikambiskani vakuwoniyapu viŵi va ŵanthu wo agwira nchitu kuruska weyosi m’chilengedu chosi, Yehova Chiuta ndipuso Yesu Khristu.
YEHOVA WAGWIRA NCHITU KUPHARA WEYOSI NDIPU YESU NDI KAPITAWU WANCHITU
4, 5. Kumbi Bayibolo lilongo wuli kuti Yehova ngwaphamphu pakugwira nchitu?
4 Yehova wagwira nchitu kuphara weyosi. Lemba la Chiyambo 1:1, likamba kuti: “Mu chiyambo [pakwamba] Chiuta wangulenga kuchanya ndi charu chapasi.” Chiuta wati wamalizga kulenga vinthu vosi kusazgapu charu chapasi, wanguwona kuti chechosi cho wangulenga chenga “chamampha ukongwa.” (Chiyambo 1:31) Tingakamba kuti, wangukhorwa ndi vinthu vosi vo wangulenga pacharu chapasi. Tikayika cha kuti Yehova yo ndi “Chiuta walikondwa,” wakondwa ukongwa chifukwa chakugwira nchitu mwaphamphu.
5 Chiuta widu waphamphu walutirizga kugwira nchitu. Pati pajumpha nyengu yitali kutuliya pa nyengu yo Chiuta wangumalizgiya kulenga vinthu vosi va pacharu chapasi, Yesu wangukamba kuti: “Mpaka sonu Ada achita nchitu.” (Yohane 5:17) Kumbi Chiuta waja wachigwira nchitu wuli? Chinanga kuti we kuchanya, iyu nyengu zosi walongozga ndipuso waphwere mtundu wa ŵanthu. Iyu wachitiska kuti paŵi ‘vakulengeka vifya,’ pamwenga kuti Akhristu akusankhika, wo azamuwusiya limoza ndi Yesu kuchanya. (2 Ŵakorinte 5:17) Yehova waja wachigwira nchitu kuti wafiski chilatu chaki ku mtundu wa ŵanthu, kuti wo atimuyanja azisaniyi umoyu wambula kumala m’charu chifya. (Ŵaroma 6:23) Iyu wakondwa ukongwa ndi vo wafiska pa nchitu yeniyi. Ŵanthu mamiliyoni nganandi avwisiya uthenga wa Ufumu, yiwu ŵe pa ubwezi ndi Chiuta ndipu asintha umoyu wawu kuti alutirizgi kuja m’chanju chaki.
6, 7. Kumbi Yesu we ndi mbiri wuli pa nkhani yakugwira nchitu mwaphamphu?
6 Yesu we ndi mbiri yamampha ukongwa pa nkhani yakugwira nchitu mwaphamphu. Iyu wechendazi pacharu chapasi, wateŵetanga nge “kapitawu wanchitu” pakulenga vinthu vosi “va kuchanya ndi va pacharu.” (Nthanthi 8:22-31; Ŵakolose 1:15-17) Pa nyengu yo wenga pacharu chapasi, Yesu wangulutirizga kugwira nchitu mwaphamphu. Kukwamba kwa umoyu waki, wangusambira nchitu yakukhoma vinthu, ndipu waziŵikanga nge “muwombamiti” pamwenga kuti kalipentala. * (Marko 6:3) Nchitu yeniyi yakhumbikanga nthazi ndipuso lusu pakupanga vinthu vakupambanapambana, chifukwa chakuti pa nyengu yo kwengavi mafakitali ngakupanga mathabwa, masitolu ngakugulaku vinthu ndipuso kwengavi vipangizu va magesi. Ŵanaŵaniyani kuti muwona Yesu waluta ku dondu kuchipenja vimiti vakuti wacheki mathabwa, wawiska vimiti ndipu wativiguziya ku malu ngo wagwiriya nchitu. Ŵanaŵaniyani so kuti wazenga nyumba, wakhoma mapasu, wapanga visasa ndipuso vinthu vakupambanapambana. Ivi vilongo kuti, Yesu waziŵanga kuti kugwira nchitu mwaphamphu ndipuso mwalusu kuchitiska kuti munthu wakondwengi.
7 Yesu wenga ndi phamphu ukongwa pakufiska uteŵeti waki. Kwa vyaka vitatu ndi hafu, iyu wanguŵika maŵanaŵanu ngaki ngosi pa nchitu yakukhumbika ukongwa. Chifukwa chakuti wakhumbanga kupharazgiya ŵanthu anandi, iyu wenga ndi phamphu, wayukanga mulenjilenji ndipu wapharazganga mpaka usiku. (Luka 21:37, 38; Yohane 3:2) Iyu wayendanga ‘mumsumba ndi mumuzi, kumemeza ndi kugozga Ufumu waku Chiuta.’ (Luka 8:1) Yesu wayendanga pasi mtunda utali, m’misewu yafuvu kupharazgiya ŵanthu uthenga wamampha.
8, 9. Kumbi Yesu wangulongo wuli kuti wakondwanga ndi nchitu yo wagwiranga?
8 Kumbi Yesu wakondwanga ndi uteŵeti waki? Hinya! Iyu wangupanda mbewu yauneneska ya Ufumu, ndipu wangusiya minda kuti yivuniki. Kugwira nchitu yaku Chiuta, kwamupaskanga nthazi ndipu wenga wakunozgeka kuleka kurya ndi chilatu chakuti wapharazgi. (Yohane 4:31-38) Ŵanaŵaniyani likondwa lo Yesu wenga nalu wati wamalizga nchitu yaki pacharu chapasi. Iyu wenga ndi chifukwa chakuvwika chakukambiya Awiski kuti: “Ini ndalongo unkhankhu winu panupasi; mwakuti ndafiska nchitu yo mungundipaska kwachichita.”
9 Yehova ndi Yesu akondwa ndi nchitu yo agwira, ndipu yiwu nchakuwoniyapu chamampha ukongwa. Kwanja Yehova kutitichitiska kuti ‘tiŵi akumwezga Chiuta.’ (Ŵaefesu 5:1) Ndipuso kwanja Yesu kutitichitiska kuti, ‘tindondoloskengi menderu ngaki.’ (1 Petro 2:21) Sonu tiyeni tikambiskani vo tingachita kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira.
VO TINGACHITA KUTI TIKONDWENGI NDI NCHITU YIDU
10, 11. Kumbi nchinthu wuli cho chingatiwovya kuti tiyanjengi nchitu yidu?
10 Kugwira nchitu, nchinthu chakukhumbika kwa Akhristu auneneska. Mwaviyo, tikhumbika kuti tikhorwengi ndipuso tikondwengi ndi nchitu yo tigwira, kweni ivi vingaŵa vakusuzga ukongwa asani nchitu yo tigwira tileka kuyiyanja. Kumbi tingachita wuli kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira chinanga kuti titiyiyanja cha?
11 Tiwonengi vamampha pa nchitu yo tigwira. Kungaŵa kwakusuzga kusintha mo vinthu viliri pa nchitu yo tigwira kweni tingasintha mo titiyiwone. Kuziŵa mo Chiuta wawone nchitu kungatiwovya kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira. Mwakuyeruzgiyapu, asani ndimwi mutu wabanja, ziŵani kuti chinanga kuti nchitu yo mugwira muleka kuyiyanja kweni yitikuwovyani kuti musaniriyengi banja linu vinthu vakukhumbika. Kuphwere banja linu, ndi nkhani yimana cha pa masu paku Chiuta. Mazu ngaku Chiuta ngakamba kuti, yo watondeka kuphwere banja laki ‘ndi muheni kwakuruska wambula chivwanu.’ (1 Timote 5:8) Kuziŵa kuti nchitu yo mugwira yitikuwovyani kuchita vo mukhumba ndipuso kufiska udindu wo Chiuta wakukupaskani, kungakuwovyani kuti mukondwengi ndi nchitu yinu kweniso kuyiwona mwakupambana ndi mo anyinu atiyiwone.
12. Kumbi ndi vitumbiku wuli vo tisaniya asani tigwira nchitu mwaphamphu ndipuso tichita vinthu mwauneneska?
12 Tijengi aphamphu ndipuso aneneska. Kugwira nchitu mwaphamphu ndipuso kuziŵa mo tingagwiriya nchitu yidu umampha, kungatiwovya kuti titumbikiki. Ŵanthu wo agwira nchitu mwaphamphu ndipuso mwalusu, kanandi ayanjika ndi mabwana ngawu. (Nthanthi 12:24; 22:29) Nge Akhristu auneneska titenere kuchita vinthu mwauneneska pa nchitu, tikhumbika cha kuba ndalama, katundu ndipuso kunyenya. (Ŵaefesu 4:28) Nge mo tinguwone m’Mutu 14, munthu watumbikika asani wachita vinthu mwauneneska. Munthu yo wagwira nchitu mwauneneska kanandi ŵanthu atimugomezga. Kaya bwana widu wawona pamwenga cha kuti tigwira nchitu ndi mtima wosi, tingaja ndi likondwa chifukwa chakuja ndi “njuŵi yamampha” kweniso kuziŵa kuti tikondweska Chiuta yo titimwanja.
13. Kumbi kulongo jalidu lamampha kunchitu kungawovya wuli?
13 Tiziŵengi kuti vakuchita vidu vingatumbika Chiuta. Asani tilutirizga kuja ndi jalidu lamampha ko tigwira nchitu ŵanthu anyaki awona. Nanga nchinthu wuli cho chingachitika? Tingaja ndi mwaŵi ‘wakudyoŵeska [kutowesa] chirunguchizgu chaku Chiuta Mtaski widu.’ (Tito 2:9, 10) Kukamba uneneska, asani mijalidu yidu njamampha yingachitiska kuti ŵanthu anyaki aziŵi kuti chisopa chidu nchauneneska ndipu venivi vingawovya kuti nawu asambiri uneneska. Mungakondwa ukongwa asani munthu yo mugwira nayu nchitu wayamba kusambira uneneska chifukwa cha jalidu linu lamampha. Ziŵani kuti nchinthu chakukondweska ukongwa kuziŵa kuti jalidu linu lamampha likankhuska Yehova ndipuso likondweska mtima waki.
TISANKHENGI MWAZERU NCHITU
14-16. Pa nkhani yakusankha nchitu, kumbi ndi mafumbu nanga ngo titenere kujifumba?
14 Pa nkhani ya nchitu, Bayibolo likamba cha nchitu yo titenere kugwira ndi yo titenere cha kugwira. Chinanga kuti ve viyo, titenere cha kugwira nchitu yeyosi yo yasanirika asani yileka kukoliyana ndi fundu za m’Bayibolo. Malemba ngangatiwovya kusankha nchitu yamampha yo yikondweska Chiuta kweniso kuleka kugwira nchitu yo yileka kumukondweska. (Nthanthi 2:6) Asani tikhumba kusankha nchitu, pe mafumbu ngaŵi ngo tikhumbika kungaŵanaŵaniya.
15 Kumbi vinthu vo vichitika pa nchitu yeniyi vakukanizgika m’Bayibolo? Mazu ngaku Chiuta ngakanizga kuba, kukamba boza ndipuso kupanga angoza. (Chituwa 20:4; Machitidu 15:29; Ŵaefesu 4:28; Chivumbuzi 21:8) Mwaviyo, titenere kukana nchitu yeyosi yo yikhumba kuti tichitengi vinthu venivi. Chifukwa chakuti titanja Yehova, titenere cha kugwira nchitu yo yingatichitiska kuti tiswi marangu ngaki.
16 Kumbi kugwira nchitu yeniyi kungachitiska kuti ndichitengi vinthu viheni kweniso ndiwovyengi anyaki kuchita vinthu viheni? Ŵanaŵaniyani chakuyeruzgiyapu ichi. Kugwira nchitu yakulonde alendu pa kampani pamwenga kumalu nganyaki nkhuheni cha. Nanga wuli asani Mkhristu wagwira nchitu yeniyi kuchipatala chakutuzgiyaku nthumbu? Mbuneneska kuti nchitu yaki yikwaskana cha ndi kutuzga nthumbu. Kweni kumbi nchitu yo iyu wagwira, yitovya cha chipatala cho chigwira nchitu yakutuzga nthumbu, yo yikoliyana cha ndi Mazu ngaku Chiuta? (Chituwa 21:22-24) Nge ŵanthu wo atanja Yehova, tikhumba cha kuchita vinthu vo visuskana ndi malemba.
17. (a) Kumbi ndi fundu nizi zo titenere kuziŵanaŵaniya pakusankha nchitu? (Wonani bokosi lakuti, “ Kumbi Nditenere Kugwira Nchitu Yeniyi?”) (b) Kumbi njuŵi yidu yingatiwovya wuli kusankha nchitu yo yingakondweska Chiuta?
17 Mafumbu nganandi ngakukwaskana ndi nchitu ngangamukika asani tingasanda umampha kwamuka kwa mafumbu ngaŵi ngakukhumbika ukongwa, ngo nge m’ndimi 15 ndi 16. Kusazgiyapu pa fundu yeniyi, pe so fundu zinyaki zo titenere kuziŵanaŵaniya pakusankha nchitu. * Muŵanda wakugomezgeka wangatipaska mundandanda wa marangu ngosi cha pa nkhani ya nchitu. Mwaviyo, tikhumbika kugwiriskiya nchitu zeru zidu. Nge mo tikusambiriya m’Mutu 2, tikhumbika kusambira mo tingagwiriskiya nchitu Mazu ngaku Chiuta pa umoyu widu kuti njuŵi yidu yitiwovyengi kusankha umampha. Asani ‘vinjeru vidu’ tavisambiza mwakuvigwiriskiya nchitu umampha, njuŵi yidu yingatiwovya kuti tisankhengi vinthu vo vikondweska Chiuta ndipuso kuti tilutirizgi kuja m’chanju chaki.
TIWONENGI NCHITU MWAKWENERE
18. Nchifukwa wuli kuchita vinthu vo vingatiwovya kuti Yehova walutirizgi kutiyanja nkhwakusuzga?
18 Chifukwa chakuti te “mu mazuŵa ngakumariya” ndipuso mu “nyengu zizitu,” nkhwakusuzga ukongwa kuchita vinthu vo vingatiwovya kuti nyengu zosi Yehova watiyanjengi. (2 Timote 3:1) Kusaniya nchitu kweniso kulutirizga kuyigwira nkhwakusuzga ukongwa. Nge Akhristu auneneska, tiziŵa kuti kugwira nchitu mwaphamphu nkhwakukhumbika ukongwa kuti tiphwere mabanja ngidu. Kweni asani tileka kuphwere, vo vichitika ko tigwira nchitu ndipuso mo charu ichi chiwone vinthu vakuliŵavu, vingatimbanyizga uteŵeti widu ndipuso kusopa Chiuta. (1 Timote 6:9, 10) Tiyeni tikambiskani mo tingachitiya kuti tilutirizgi kuchita vinthu mwazeru ndipuso kuti tiziŵi “cho nchamampha.”
19. Nchifukwa wuli titenere kugomezga Yehova ndi mtima wosi, nanga kumugomezga kutitiwovya kuti tileki kuchitanji?
19 Mugomezgengi Yehova ndi mtima wosi. (Ŵerengani Nthanthi 3:5, 6.) Kumbi Yehova ngwakwenere cha kumugomezga? Titenere kumugomezga chifukwa iyu watitiphwere. (1 Petro 5:7) Iyu waziŵa umampha vo tikhumbika kuruska mo titijiziŵiya ndipu wangatondeka cha kutiwovya. (Sumu 37:25) Mwaviyo, tingachita umampha kuvwiya Mazu ngaki ngakuti: “Nkharu yinu yingaŵanga yakwanja ndalama cha; mukhorwi ndi vo mwenavu; chifukwa wanguti mweneku [Chiuta], ‘Kuti ndamuleka iwi cha, chinanga nkhuti ndamsiya iwi cha kosikosi.’” (Ŵahebere 13:5) Ateŵeti a nyengu zosi anandi angazomerezga kuti Chiuta wapereka vinthu vakukhumbika pa umoyu. Asani tigomezga ndi mtima wosi kuti Yehova watiphweriyengi, tilekengi kufipa mtima ukongwa pa nkhani yakuphwere banja lidu. (Mateyu 6:25-32) Tizomerezgengi cha kuti nchitu yititimbanyizgi kuchita vinthu vauzimu nge kupharazga ndipuso kusanirika pa maunganu.
20. Kumbi kuja ndi jisu lakulereska chinthu chimoza kung’anamuwanji, nanga mungachita wuli kuti mulutirizgi kuchita viyo?
20 Jani ndi jisu lakulereska chinthu chimoza. (Ŵerengani Mateyu 6:22, 23.) Kuja ndi jisu lakulereska chinthu chimoza kung’anamuwa kuleka kutangwanika ndi vinthu vinandi. Jisu la Mkhristu lilereska chinthu chimoza ko nkhuchita khumbu laku Chiuta. Asani jisu lidu lilereska chinthu chimoza, tisuzgikengi cha kupenja nchitu ya ndalama zinandi ndipuso kuja ndi vinthu vinandi. Titangwanikengi cha kupenja vinthu vasonu vo akusasa malonda agomezga kuti vamampha ukongwa ndipuso vakukhumbika kuti tije ndi umoyu walikondwa. Kumbi mungachita wuli kuti muje ndi jisu lakulereska chinthu chimoza? Lekani kujipaska masuzgu chifukwa chakukongola ndalama. Lekani kuja ndi vinthu vo vingakumariyani nyengu kuti muviphwere. Mugwiriskiyengi nchitu ulongozgi wa m’Bayibolo wakuti, tikhorwengi ndi ‘chakurya ndi vakuvwara.’ (1 Timote 6:8) Yesesani kuja ndi umoyu wambula kukhumba vinthu vinandi.
21. Nchifukwa wuli titenere kuja ndi vilatu pa umoyu widu, nanga ndi vinthu nivi vo titenere kudanjizga?
21 Ŵikani vinthu vauzimu pamalu ngakwamba mu umoyu winu, ndipu yesesani kuvifiska. Chifukwa chakuti te ndi nyengu yimanavi yakuchitiya vinthu pa umoyu widu, titenere kuziŵa vinthu vakukhumbika. Nyengu zinyaki vinthu vambula kukhumbika vingatimaliya ŵaka nyengu ndipu vingatitondekeska kuchita vinthu vakukhumbika ukongwa. Kumbi ndi vinthu nivi vo titenere kudanjizga pa umoyu widu? Ŵanthu anandi m’charu ichi aŵika maŵanaŵanu ngawu pa masambiru ngapachanya ndi chilatu chakuti azigwirengi nchitu yamampha. Kweni Yesu wangukambiya akusambira ŵaki kuti, “lembeni [penjani] dankha ufumu.” (Mateyu 6:33) Nge Akhristu auneneska, tiŵika Ufumu waku Chiuta pamalu ngakwamba pa umoyu widu. Umoyu widu, vo tisankha, vilatu vidu ndipuso vakuchita vidu vilongongi kuti Ufumu ndi kuchita khumbu laku Chiuta, ndivu vinthu vakwamba pa umoyu widu kuruska nchitu ndipuso vinthu vinyaki vakuliŵavu.
TIPHARAZGENGI MWAPHAMPHU
22, 23. (a) Kumbi Akhristu ŵe ndi nchitu yikulu niyi, nanga tingalongo wuli kuti nchitu yeniyi njakukhumbika? (Wonani bokosi lakuti, “ Vo Ndingusankha Vikundiwovya Kuti Ndikhorwengi Ndipuso Ndikondwengi.”) (b) Kumbi mukhumbika kuyesesa kuyiwona wuli nchitu yakuliŵavu?
22 Kuziŵa kuti tija m’nyengu yakumaliya, kutitiwovya kuti tiŵikengi maŵanaŵanu ngidu pa nchitu yidu yikulu yakupharazga ndi kupanga akusambira. (Mateyu 24:14; 28:19, 20) Nge mo wachitiyanga Yesu, nasi tikhumba kuti titangwanikengi ndi nchitu yakutaska umoyu yeniyi. Kumbi tingalongo wuli kuti nchitu yeniyi njakukhumbika kwaku isi? Ŵanthu aku Chiuta anandi atijipereka ndi mtima wosi pa nchitu yakupharazga. Anyaki asintha vinthu pa umoyu wawu kuti aje apayiniya pamwenga amishonale. Chifukwa chakuziŵa kukhumbika kwa vilatu vauzimu, apapi anandi achiska ŵana ŵawu kuti ajengi ndi vilatu vakuzichita uteŵeti wa nyengu zosi. Kumbi ŵanthu wo apharazga Ufumu mwaphamphu akondwa ndi uteŵeti wenuwu? Akondwa nadi. Kuteŵete Yehova ndi mtima wosi kuchitiska kuti munthu waje ndi likondwa, wakhorwengi kweniso wasaniyi vitumbiku vinandi.
23 Tanandi tigwira nchitu kwa maora nganandi kuti tisaniriyi banja lidu vakukhumbika vakuliŵavu. Kweni nyengu zosi tikumbukengi kuti Yehova wakhumba kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira. Asani maŵanaŵanu ndi vakuchita vidu vikoliyana ndi mo iyu wawone nchitu ndipuso fundu zaki, tikondwengi ndi nchitu yo tigwira. Mwaviyo, tiyeni tiyesesi kuti nchitu yakuliŵavu yo tigwira, yileki kutimbanyizga nchitu yakukhumbika ukongwa yakupharazga uthenga wamampha wa Ufumu waku Chiuta. Asani tidanjizga nchitu yeniyi pa umoyu widu, tilongo kuti titanja Yehova ndipu kuchita viyo, kungatiwovya kuti tilutirizgi kuja m’chanju chaki.
^ ndimi 6 Mazu nga Chigiriki ngo ngakufwatulikiya kuti “muwombamiti” ngang’anamuwa “munthu yo wagwira nchitu yeyosi yakukwaskana ndi mathabwa, kaya wakhoma nyumba pamwenga vinthu vinyaki va mathabwa.”
^ ndimi 17 Asani mukhumba kuziŵa fundu zinandi pa nkhani ya nchitu, wonani Chigongwi cha Alinda cha Chichewa cha April 15, 1999, peji 28-30.


text:
Sambizgani Ŵana Ŵinu Kuteŵetera Yehova
‘Munthu wa Chiuta waunenesko wazakatisambizge ivyo tikwenera kuzakachita na mwana uyo wababikenge.’—ŴERU. 13:8.
SUMU: 88, 120
1. Kasi Manowa wakachita wuli wati wapulika kuti waŵenge na mwana?
MUWOLI wa Manowa wakaphalira mfumu wake nkhani yakukondweska yakuti ŵaŵenge na nthumbo. Iyi yikaŵa nkhani yakuzizika chifukwa mwanakazi uyu wakaŵa chumba. Kweni nkhani iyi ndiyo mungelo wa Yehova wakaphalira mwanakazi wa Manowa. Ntheura Manowa na muwoli wake ŵakalindiliranga kuŵa na mwana. Manowa wakakondwa chomene, kweniso wakamanya kuti waŵenge na udindo wakusambizga mwana. Pakuti charu chikazura na nkharo ziheni, kasi Manowa na muwoli wake ŵakate ŵasambizgenge wuli mwana wawo kuteŵetera Yehova? Manowa wakaŵeyelera Yehova, wakati: ‘Naŵeya, munthu [mungelo] wa Chiuta waunenesko uyo mwangumutuma wizeso kuti wazakatisambizge ivyo tikwenera kuzakachita na mwana uyo wababikenge.’—Ŵeru. 13:1-8.
2. Kasi ni mikhaliro wuli iyo yingamovwirani kusambizga makora ŵana ŵinu? (Wonani bokosi lakuti “ Sambizgani Dankha Ŵana Ŵinu.”)
2 Usange ndimwe mupapi, namwe mukwenera kuti mukupempha Yehova kuti wamovwirani kusambizga ŵana ŵinu nga umo Manowa wakachitira. Namwe muli na udindo wakusambizga ŵana ŵinu kuti ŵamanye Yehova na kumutemwa. (Zinth. 1:8) Ntheura sabata yiliyose mukwenera kupatura nyengo Yakusopera ya Mbumba. Kweniso mukwenera kovwira ŵana ŵinu kuti fundo za mu Baibolo zikhazikike mu mitima yawo. (Ŵazgani Duteronome 6:6-9.) Kasi mungachita wuli kuti musambizgenge makora ŵana ŵinu? Nkhani iyi na yakulondezgapo zikulongosora umo ŵapapi ŵangalondezgera Yesu pakusambizga. Nangauli Yesu wakaŵavya ŵana, kweni ŵapapi ŵangasambirako umo ŵangasambizgira ŵana ŵawo. Yesu wakalongora chitemwa, kujiyuyura, na mahara pakusambizga ŵasambiri ŵake. Tiyeni tiwone kuzirwa kwa mikhaliro iyi.
MUTEMWENGE ŴANA ŴINU
3. Kasi Yesu wakalongora wuli kuti wakutemwa ŵasambiri ŵake?
3 Yesu wakaphaliranga ŵasambiri ŵake kuti wakuŵatemwa. (Ŵazgani Yohane 15:9.) Nyengo zose wakachezganga na ŵasambiri ŵake. (Mrk. 6:31, 32; Yoh. 2:2; 21:12, 13) Yesu wakaghanaghaniranga ŵasambiri ŵake, ntheura ŵakamanyanga kuti wakuŵatemwa. Kasi imwe mungalondezga wuli Yesu pakusambizga ŵana ŵinu?
4. Kasi ŵana ŵinu ŵangamanya wuli kuti mukuŵatemwa? (Wonani chithuzi chakwamba.)
4 Ŵana ŵinu muŵaphalirenge kuti mukuŵatemwa, ndipo ŵalongorani kuti mbakuzirwa kwa imwe. (Zinth. 4:3; Tito 2:4) Samuel uyo wakukhala ku Australia, wakati: “Apo nkhaŵa mwana muchoko, adada ŵakaniŵerengeranga Buku Lane la Nkhani za mu Baibolo mise yiliyose. Para naŵafumba fumbo, ŵakanizgoranga. Ŵakanivumbatiranga, kunifyofyontha, na kuniphalira kuti ugone makora. Pamasinda, nkhazizwa chomene nati namanya kuti iwo ŵakalereka nthena yayi. Ndipouli adada ŵakalongoranga kuti ŵakunitemwa. Ntheura nane nkhaŵatemwanga chomene ndipo nkhajiwonanga kuti ndine wakuvikilirika.” Namwe nyengo zose ŵana ŵinu muŵaphalirenge kuti mukuŵatemwa, ndipo chitani vinthu ivyo vikulongora kuti mukuŵatemwa nadi. Mudumbiskanenge nawo, muryenge nawo, na kuseŵera nawo.
5, 6. (a) Kasi Yesu wakuchita nawo wuli awo wakuŵatemwa? (b) Kasi ŵana ŵinu ŵakujipulika wuli para mukuŵalanga mwachitemwa?
5 Yesu wakati: “Wose awo nkhuŵatemwa nkhuŵachenya na kuŵalanga.” * (Chivu. 3:19) Yesu wakavuka yayi kusambizga ŵasambiri ŵake nangauli kanandi ŵakakwesananga kuti mulara ni njani pakati pawo. Wakaŵawovwiranga para wawona kuti ŵatondeka kulondezga ulongozgi wake. Yesu wakaŵachenyanga ŵasambiri ŵake mwachitemwa ndiposo mwakuzika, kweni wakachitanga ivi pa nyengo na malo ghakwenelera.—Mrk. 9:33-37.
6 Para mukulanga ŵana ŵinu, mukulongora kuti mukuŵatemwa. Nyengo zinyake ntchiwemi kuŵalongosolera waka uwemi wakupulikira ndiposo uheni wakuleka kupulikira. Nyengo zinyake ŵana ŵakutondeka kupulikira. (Zinth. 22:15) Para ŵatondeka kupulikira, mukwenera kuchita nga ni Yesu. Sankhani nyengo na malo ghawemi ghakuti mulangire ŵana ŵinu. Kumbukani kuŵalanga mwachitemwa kweniso mwakuzika. Mudumbu Elaine wa ku South Africa, wakati: “Nyengo zose ŵapapi ŵane ŵakanilanganga. Ŵakayowoyerangathu chilango icho ŵanipenge para natondeka kupulikira, ndipo ndivyo ŵakachitanga nadi. Kweni ŵakanilanganga mwankhaza chara, nakuti ŵakanilongosoleranga chifukwa icho ŵakunilangira. Ntheura nkhajiwonanga kuti ndine wakuvikilirika, ndipo nkhamanyanga ivyo nkhukanizgika na ivyo nkhuzomerezgeka kuchita.”
LONGORANI KUJIYUYURA
7, 8. (a) Kasi malurombo gha Yesu ghakalongora wuli kuti wakaŵa wakujiyuyura? (b) Kasi mungasambizga wuli ŵana ŵinu kuti ŵathembenge chomene Chiuta?
7 Ghanaghanirani umo ŵasambiri ŵakajipulikira Yesu wati walomba kuti: “Abba, Adada, vinthu vyose ni vyamachitiko kwa imwe. Sezganiko nkhombo iyi kwa ine. Ndipouli, icho nkhukhumba ine chara, kweni icho imwe mukukhumba.” * (Mrk. 14:36) Yesu, Mwana wa Chiuta, wakajiyuyura lekani wakalomba Yehova kuti wamovwire. Ntheura Ŵasambiri ŵake nawo ŵakasambira kujiyuyura na kuthemba chomene Chiuta.
8 Kasi para mukulomba, ŵana ŵinu ŵakusambirapo vichi? Para mukulomba mwakujiyuyura, ŵana ŵinu ŵasambirenge kugomezga Yehova. Ana uyo wakukhala ku Brazil, wakati: “Ŵapapi ŵane ŵakagomezganga chomene Yehova. Mwachiyelezgero, apo abuya ŵakalwaranga, ŵapapi ŵane ŵakalombanga Yehova kuti waŵawovwire kuzizipizga kweniso kusankha mwamahara vyakuchita. Nanga ni para vinthu vyasuzga chomene, ŵakaphaliranga Yehova masuzgo ghawo. Nane nkhasambira kugomezga Yehova.” Para mukulomba na ŵana ŵinu, lekani kulombera iwo pera. Lombani kwa Yehova ivyo imwe mukukhumba kuti wamovwirani. Panji mungalomba kuti Yehova wamovwirani kuŵa na chikanga kupempha bwana winu kuti wamuzomerezgani kuluta ku ungano, kupharazgira ŵazengezgani ŵinu, panji kuti wamovwirani pa vinthu vinyake. Para mukujiyuyura na kuthemba chomene Chiuta, ŵana ŵinu nawo ŵasambirenge kugomezga Yehova.
9. (a) Kasi Yesu wakasambizga wuli ŵasambiri ŵake kuti ŵaŵe ŵakujiyuyura na kuteŵetera ŵanji? (b) Usange muli na mzimu wakuteŵetera ŵanji, kasi ŵana ŵinu ŵangasambirako vichi?
9 Ivyo Yesu wakayowoyanga na kuchita vikawovwira ŵasambiri ŵake kuti ŵaŵe ŵakujiyuyura. (Ŵazgani Luka 22:27.) Yesu wakasambizga ŵapositole ŵake kuti ŵajipelekenge pakuteŵetera Yehova na Ŵakhristu ŵanyawo. Usange mukujipeleka kuteŵetera Yehova, ŵana ŵinu nawo ndimo ŵachitirenge. Mudumbu Debe, uyo wali na ŵana ŵaŵiri, wakati: “Nkhuchita sanji yayi para afumu ŵane ŵakupatura nyengo kuti ŵachite milimo ya mpingo nga mulara. Nyengo zose afumu ŵane ŵakovwira mbumba yithu para yikukhumbikwira wovwiri.” (1 Tim. 3:4, 5) Pranasi mfumu wa Debe, wakati: “Ŵana ŵithu nawo ŵakasambira kuŵa na mtima wakujipeleka, mwakuti ŵakawovwirangapo pa milimo iyo yikuchitika pa maungano gha dera. Ŵakakondwanga para ŵakuchita milimo iyi ndipo ŵakaŵa na ŵabwezi ŵanandi. Pasono, tose mu mbumba yithu tikuchita uteŵeti wanyengozose.” Para ndimwe ŵakujiyuyura ndipo muli na mzimu wakuteŵetera ŵanji, ŵana ŵinu nawo ŵasambirenge kuteŵetera ŵanji.
CHITANI MWAMAHARA
10. Kasi Yesu wakalongora wuli mahara mzinda ukati wiza kwa iyo?
10 Yesu wakamanyanga mitima ya ŵanthu, ntheura wakachitanga vinthu mwamahara. Nyengo yinyake, ŵanthu ŵanyake ku Galileya ŵakalongora nga ŵakukhumba kuŵa ŵalondezgi ŵake. (Yoh. 6:22-24) Yesu wakamanya ivyo vikaŵa mu mtima wawo kuti ŵakupenja kupulika mazgu gha Chiuta yayi, kweni ŵakupenja waka chakurya. (Yoh. 2:25) Yesu wakamanya suzgo lawo, ndipo wakaŵasambizga kuti ŵamanye icho ntchakuzirwa.—Ŵazgani Yohane 6:25-27.
11. (a) Kasi mungamanya wuli kuti ŵana ŵinu ŵakukondwa na ntchito ya kupharazga? (b) Kasi mungachita wuli kuti ntchito ya kupharazga yiŵe yakunozga kwa ŵana ŵinu?
11 Nangauli mungamanya yayi ivyo vili mu mitima ya ŵana ŵinu, kweni mungamanya umo ŵana ŵinu ŵakuwonera ntchito ya kupharazga. Ŵapapi ŵanandi para ŵakupharazga na ŵana ŵawo, ŵakupumurapo pachoko waka kuti ŵataye kanthu mu mulomo. Panyengo iyi mungamanya icho ŵana ŵinu ŵakuzirwiska chomene, kupharazga panji kupumura. Nyengo zose mupharazgenge na ŵana ŵinu, ndipo ŵawovwirani kumanya kuti mulimo wa kupharazga ngwakuzirwa.
12. (a) Kasi Yesu wakalongora wuli kuti wali na mahara? (b) Chifukwa wuli chenjezgo la Yesu likaŵa la pa nyengo yake?
12 Yesu wakalongoraso kuti wali na mahara mu nthowa yinyake. Iyo wakamanyanga vinthu ivyo vingapangiska kuti munthu wachite kwananga. Mwachiyelezgero, ŵasambiri ŵake ŵakamanyanga waka kuti uzaghali nguheni, kweni ŵakamanyanga yayi ivyo vingapangiska munthu kuti wachite uzaghali. Ntheura Yesu wakaŵachenjezga za vinthu ivi, wakati: “Waliyose uyo wakulutilira kulaŵiska mwanakazi na kuŵa nayo na khumbiro, wachita nayo kale uleŵi mu mtima wake. Sono usange jiso lako lamalyero likukukhuŵazga, ulikozombole na kulitaya.” (Mat. 5:27-29) Chenjezgo ili likaŵa la pa nyengo yake kwa Ŵakhristu wose awo ŵakakhalanga mu ufumu wa Ŵaroma. Munthu munyake wakulemba mdauko wakalongosora maseŵera agho ŵanthu ŵa ku Roma ŵakatemwanga. Wakati ŵanthu ŵakatemwanga kuwonelera na kutegherezga vinthu vyaunyankhasi, nakuti ŵakavihayanga chomene. Yesu wakalongora chitemwa na mahara pakuchenjezga ŵasambiri ŵake za vinthu ivyo vingaŵatondeska kulutilira kuŵa paubwezi na Chiuta.
13, 14. Kasi mungawovwira wuli ŵana ŵinu kusankha vyakusanguluska viwemi?
13 Mahara ghangamovwirani kuti muvikilire ŵana ŵinu ku vinthu ivyo vingananga ubwezi wawo na Yehova. Mazuŵa ghano, ŵana ŵakwamba kuwonelera vinthu vyamuziro ŵachali ŵachoko chomene. Ŵakhristu ŵakusambizga ŵana ŵawo kuti ŵangawoneleranga chara vyakusanguluska viheni. Ŵapapi ŵangawovwira makora ŵana ŵawo para ŵamanya ivyo vikukopa ŵana kuti ŵambe kuwonelera vinthu vyamuziro. Ŵangajifumba kuti: ‘Kasi ntchivichi chingakopa ŵana ŵane kuti ŵambe kuwonelera vinthu vyamuziro? Kasi ŵakumanya uheni wakuwonelera vinthu ivi? Kasi ŵana ŵane ŵanganiphalira usange ŵakumana na chiyezgo chakuwonelera vinthu vyamuziro?’ Nanga ŵana ŵangaŵa ŵanichi chomene, ŵaphalirani kuti: “Usange ŵanyinu ŵakumunyengelerani kuti muwonelere vinthu vyamuziro, chonde niphalirani. Kopa yayi kunimanyiska, nimovwiraninge.”
14 Ŵapapi ŵakweneraso kulongora mahara para ŵakusankha vyakusanguluska. Pranasi wakati: “Kanandi ŵana ŵakutemwa sumu, mabuku, panji mafilimu agho ise taŵapapi tikutemwa. Nangauli ŵana tingaŵasambizga vinthu vinandi, kweni iwo ŵakutolera ivyo ise tikuchita.” Ntheura usange ŵana ŵinu ŵakumuwonani mukusankha vyakusanguluska viwemi, nawo ndimo ŵachitirenge.—Rom. 2:21-24.
YEHOVA WAMOVWIRANINGE
15, 16. (a) Kasi mukumanya wuli kuti Chiuta wamovwiraninge kusambizga ŵana ŵinu? (b) Kasi mu nkhani yakulondezgapo tizamudumbiskana vichi?
15 Kasi Yehova wakachita wuli Manowa wati wapempha wovwiri wa umo wangalelera mwana wake? Baibolo likuti: ‘Chiuta waunenesko wakamupulika Manowa.’ (Ŵeru. 13:9) Ŵapapi, manyani kuti namwe Yehova wamovwiraninge. Wapulikenge malurombo ghinu na kumovwirani umo mungalelera ŵana ŵinu. Ŵana ŵinu mungaŵasambizga makora para mukulongora chitemwa, mahara, ndiposo kujiyuyura.
16 Mu nkhani iyi tawona umo Yehova wakovwilira ŵapapi kuti ŵasambizge makora ŵana ŵawo. Yehova wakovwiraso ŵapapi umo ŵangasambizgira ŵawukirano. Mu nkhani yakulondezgapo tizamudumbiskana umo ŵapapi ŵangalongolera chitemwa, kujiyuyura, ndiposo mahara apo ŵakusambizga ŵawukirano kuteŵetera Yehova.
^ ndime 5 Mu Baibolo, mazgu ghakuti kulanga ghakung’anamura kulongozga mwachitemwa, kusambizga, kunyoloska vinthu, ndiposo kupeleka chilango munthowa yakwenelera.
^ ndime 7 Buku linyake likuti: “Mu nyengo ya Yesu, mazgu ghakuti, ‘abbā,ʼ chomene ghakayowoyanga za chitemwa na ntchindi izo ŵana ŵakalongoranga ku ŵapapi ŵawo.”


text:
Bana bithu basukulu muno mu Malawi bana mino ghawemi kweneso ghankhongono kujumpha bana awo bakukhala ku chalo cha United Kingdom.
Pali kafukufuku munyake uyo wapangika mwasonosono ndipo palikusangika kuti bana basukulu kuno kwithu mino ghawo ghakujumpha aw bakukhala ku UK pakukhola kwake.
Nkhani iyi awo bana ukaboni wose mba wupu wakuwona vya bana balanda ndipo zina lawo ni Dentaid. Iwo balongosola kuti bana banandi awo bakukhala ku United Kingdom mino ghawo ghana vigumu kwene kuno kwithu bana banandi mino ghawo ghalije vigumu.
“Imwe nkhumuphalilani kuti kwithu ku UK vigumu vasuzga chomene apo kuno ku Malawi vigumu ni apo na apo!” Bwana wa Dentaid Mr Andrew Evans ndimo wanguyowoyela.
Iye wanguti bana banandi ku United Kingdom bakutondeka kulya makola chifukwa mino ghawo ghali na vigumu. Sono pala bakuchakamula kanthu mbwenu ntchito nkhulila.
“Chifukwa ise kwithu ku UK bana 160 bakukhuliska mino ghawo gha vigumu padazi lililose la Chiuta. Ujila ngwakuti pala chigumu chakukola mbwenu nthowa njakuti bakhuliske pakuti vipatala kwithu vakudula chomene.” Andrew ndimo wakayowoyela.
Nangauli kufika pafundo bwana wakuwona vya bana balanda wanguyowoyaso kuti chalo chithu cha Malawi chatolapo nambala yiwemi pa mino ghekha. Kwene ndicho ntchijalilo chapa nkhunda pa ukavu mu vyalo vose vapasi.
“Kufika pafundo pala tikukozganiska Malawi na United Kingdom tikunanga waka chifukwa chalo cha Malawi ntchito nkhuswa waka meme nakuponda musongwe mu thuli,” bwana Andrew Evans.
Wupu wa National Center for Biotechnology Information (NCBI), wanguti chalo cha Malawi chikugomezga ntchito ya kamulupule ndicho chifukwa kuchipatala kukuzula banthu dazi lililose la Chiuta. Wupu wati kamulupule nkhundanda pa muzele ku chipatala, nakuyowoya icho chakusuzga mbwenu ukuluta pa windo kukapoka mankhwala. Kufuma apo ndipo ukuwela. Sono ku vipatala vaku UK ndimo vikuchitikila nthena yayi.
NCBI wangusazgilaposo kuti ntchito ya kamulupule mu vipatala ndiyo yatchuka chomene mu vyalo vinandi vamu Africa ndipo banthu banandi bakumanya yayi kuti vikwizaso na masuzgo ghanyake.
“Ntchito yakamulupule mu vipatala yikusuzga banthu awo bakukhala kutali na vipatala chomene-mene mumizi mwakuti mendelo ngakusuzga pakuya ku chipatala pala baluwala.”
Kafukufuku wawo uyo balikupanga muno mu Malawi walikuwoneska kuti banthu 48 pa 100 baliwose awo bana vyaka 35 kufika pa 44 mumulomo mwawo muli ntchende. Ndipo mwana yumoza pa bankhondi baliwose awo bana vyaka kufumila pa 12 kufika pa 15 bandaluwalepo nthenda ya mino olo chigumu. Iwo bati balala awo bana vyaka 65 kufikila pa 74, banthu 49 pa 100 baliwose bakutondeka kulya nyama chifukwa mino ghalikumala mumulomo
Pala muna mafumbo tikhwaskeni ba Nkhani Mchitumbuka


text:
MUTU 6
Kasi Ŵakufwa Ŵakuluta Nkhu?
1-3. Kasi ŵanthu ŵakufumba mafumbo wuli pa nkhani ya nyifwa, ndipo matchalitchi ghakuzgora wuli?
BAIBOLO likuti nyengo yikwiza apo “nyifwa yizamuŵakoso yayi.” (Chivumbuzi 21:4) Mu Mutu 5, tikasambira kuti sembe yakuwombora yikutipa mwaŵi wakuti tizakasange umoyo wamuyirayira. Kweni ŵanthu ŵachali kufwa. (Mupharazgi 9:5) Lekani tikujifumba nipera kuti, kasi para munthu wafwa wakuluta nkhu?
2 Tikukhumba kumanya zgoro la fumbo ili, chomenechomene para uyo tikumutemwa ndiyo wafwa. Nyengo zinyake tingajifumba kuti: ‘Kasi waluta nkhu? Kasi wakutiwona? Kasi wangatiwovwira? Kasi tizamumuwonaso?’
3 Matchalitchi ghakuzgora mafumbo agha mwakupambanapambana. Matchalitchi ghanyake ghakusambizga kuti para munthu wanguŵa na nkharo yiwemi, wakuluta kuchanya para wafwa. Kweni para wanguŵa wankharo yiheni, wakukaphya ku moto. Matchalitchi ghanyakeso ghakusambizga kuti para munthu wafwa, wakuluta uko kukukhala mizimu kuti wakakhalenge na ŵabali ŵake awo ŵali kufwa. Ghanyake ghakusambizga kuti para munthu wafwa wakweruzgika, ndipo wakubabikaso na thupi linyake panji wakuzgoka chinyama.
4. Kasi matchalitchi ghakusambizga fundo wuli yakuyana pa nkhani ya nyifwa?
4 Matchalitchi ghakuŵa nga ghakusambizga vyakupambana. Kweni ghali na fundo yimoza yakuyana. Fundo yake njakuti chinthu chinyake mu thupi chikulutilira kuŵa chamoyo ku malo ghanyake para munthu wafwa. Kasi mbunenesko?
KASI ŴAKUFWA ŴAKULUTA NKHU?
5, 6. Kasi kuliko uko munthu wakuluta para wafwa? Longosorani.
5 Yehova wakumanya icho chikuchitika para munthu wafwa. Baibolo likuti para munthu wafwa, ndikuti kulije. Ndipo para munthu wafwa wakulutilira kuŵaso wamoyo kunyake yayi. Chilichose mwa iyo chikufwa. * Para munthu wafwa, wakulaŵiska yayi, wakupulika yayi, ndipo wakughanaghana yayi.
6 Fumu Solomoni yikalemba kuti “ŵakufwa ŵakumanya kalikose chara.” Ŵakufwa ŵangatemwa ŵanthu ŵamoyo yayi panji kuŵatinkha. Ndipo ku Dindi “kulije mulimo, maghanoghano, kumanya, panji vinjeru.” (Ŵerengani Mupharazgi 9:5, 6, 10.) Lemba la Salimo 146:4 likuti para munthu wafwa, “maghanoghano ghake” ghakufwa.
IVYO YESU WAKAYOWOYA PA NKHANI YA NYIFWA
7. Kasi Yesu wakayaniska nyifwa na vichi? Longosorani.
7 Apo mubwezi wake Lazaro, wakafwa, Yesu wakaphalira ŵasambiri ŵake kuti: “Lazaro mubwezi withu wali mu tulo.” Kweni Yesu wakang’anamuranga kuti wagona nadi yayi. Yesu wakang’anamuranga kuti, “Lazaro wali kufwa.” (Yohane 11:11-14) Apa Yesu wakayaniska nyifwa na tulo. Wakayowoyapo yayi kuti Lazaro wakaŵa kuchanya, panji wakaŵa na ŵabali ŵake awo ŵakafwa. Ndipo Yesu wakayowoyapo yayi kuti apo Lazaro wakafwa wakaphyanga ku moto panji wakababikaso kunyake. Kweniso wakayowoyapo yayi kuti wakazgoka chinyama. Lazaro wakaŵa nga kuti wagona tulo twambura kulota maloto. Malemba ghanyake ghakuyaniska nyifwa na tulo. Baibolo likuti apo Stefano wakakomeka, “wakagona tulo mu nyifwa.” (Milimo 7:60) Mpositole Paulosi nayo wakalemba kuti Ŵakhristu ŵanyake ŵakagona “tulo mu nyifwa.”—1 Ŵakorinte 15:6.
8. Kasi tikumanya wuli kuti Chiuta wakakhumbanga yayi kuti ŵanthu ŵafwenge?
8 Kasi Chiuta wakakhumbanga kuti Adamu na Eva ŵakhale nyengo yichoko waka na kufwa? Yayi. Yehova wakakhumbanga kuti ŵakhale na umoyo uwemi kwamuyirayira. Yehova wakalenga ŵanthu kuti ŵaŵenge na khumbo la kukhala kwamuyirayira. (Mupharazgi 3:11) Ŵapapi ŵakukhumba yayi kuti ŵana ŵawo ŵachekurenge na kufwa. Yehova nayo wakukhumba yayi kuti tichekurenge na kufwa. Kweni para Chiuta wakatilenga kuti tikhalenge kwamuyirayira, chifukwa wuli tikufwa?
CHIFUKWA WULI TIKUFWA?
9. Kasi dango ilo Yehova wakapa Adamu na Eva likaŵa lakusuzga? Longosorani.
9 Mu munda wa Edeni, Yehova wakaphalira Adamu kuti: “Vipambi vya mu makuni ghose gha mu munda uryenge umo wakhumbira. Kweni vya mu khuni la kumanyiska uwemi na uheni ungaryanga yayi, chifukwa pa zuŵa ilo uzamulyera uzamufwa nadi.” (Genizesi 2:16, 17) Dango ili likaŵa lakusuzga yayi, nakuti Yehova ndiyo wakaŵa na udindo wa kuphalira Adamu na Eva icho ntchiwemi na chiheni. Ŵapulikirenge dango ili, mphanyi ŵakalongora kuti ŵakuchindika Adada ŵawo. Kweniso mphanyi ŵakalongora kuti ŵakuwonga Chiuta chifukwa cha vyose ivyo wakaŵapa.
10, 11. (a) Kasi Satana wakayowoya vichi kuti wapusike Adamu na Eva? (b) Kasi Adamu na Eva ŵakarya mwangozi chipambi? Longosorani.
10 Chachitima ntchakuti Adamu na Eva ŵakasankha kuleka kupulikira Yehova. Satana wakafumba Eva kuti: “Kasi mbunenesko kuti Chiuta wati mungaryanga yayi vipambi vya makuni ghose gha mu munda?” Eva wakazgora kuti: “Vipambi vya makuni gha mu munda wati tiryenge. Kweni vipambi vya khuni la pakatikati pa munda, Chiuta wati: ‘Mungaryanga yayi, nesi kulikhwaska, chifukwa mungafwa.’”—Genizesi 3:1-3.
11 Ndipo Satana wakati: “Kufwa mufwenge yayi. Chiuta wakumanya kuti pa zuŵa ilo muzamulyera vya mu khuni ili, maso ghinu ghazamujulika ndipo muzamuŵa nga ni Chiuta, kumanya uwemi na uheni.” (Genizesi 3:4-6) Satana wakakhumbanga kuti Eva wagomezge kuti para warya chipambi mbwenu waŵenge na wanangwa wa kusankha yekha icho ntchiwemi na chiheni. Satana wakamupusika Eva kuti wafwenge yayi para waleka kupulikira Chiuta. Eva, wakatora chipambi na kurya, ndipo wakagaŵirako mfumu wake. Adamu na Eva ŵakamanyanga kuti Yehova waŵakanizga kurya chipambi. Apo ŵakarya chipambi, ŵakalekera dala kupulikira dango lipusu ndiposo liwemi. Ŵakalongora kuti ŵakuchindika yayi Dada wawo wakuchanya uyo wakaŵatemwanga chomene. Ŵakaŵavya pakugwenthera.
12. Kasi Yehova wakajipulika wuli apo Adamu na Eva ŵakamugalukira?
12 Ntchachitima chomene kuti ŵapapi ŵithu ŵakwamba ŵakayuyura Mlengi wawo. Kasi imwe mungajipulika wuli para mwana winu munyamata panji msungwana waleka kumupulikirani ndipo wakuchita vyakupambana na ivyo mwamuphalira? Asi vingamuŵinyani?
13. Kasi Yehova wakang’anamuranga vichi apo wakaphalira Adamu kuti “uzamuwelera ku fuvu”?
13 Adamu na Eva ŵakati ŵagaluka, ŵakataya mwaŵi wakuti ŵakhale kwambura kufwa. Yehova wakaphalira Adamu kuti: “Ndiwe fuvu ndipo uzamuwelera ku fuvu.” (Ŵerengani Genizesi 3:19.) Apa Yehova wakang’anamuranga kuti Adamu wazamuzgokaso fuvu nga umo wakaŵira pambere wandalengeke. (Genizesi 2:7) Adamu wakati wananga, wakafwa ndipo kukaŵavya.
14. Chifukwa wuli tikufwa?
14 Adamu na Eva ŵapulikirenge, mphanyi ŵachali ŵamoyo. Kweni ŵali kufwa chifukwa cha kuleka kupulikira Chiuta. Kwananga uko tili kutorako ku ŵapapi ŵithu aŵa, kuli nga ni nthenda yakofya. Tose tikubabika na zakwananga, lekani tikufwa. (Ŵaroma 5:12) Kweni Chiuta ndivyo wakakhumbanga yayi pakulenga ŵanthu. Wakakhumbanga yayi kuti ŵanthu ŵafwenge. Nakuti Baibolo likuti nyifwa ni “mulwani.”—1 Ŵakorinte 15:26.
UNENESKO UKUTIFWATURA
15. Kasi kumanya unenesko pa nkhani ya ŵakufwa kungatovwira wuli?
15 Para tamanya unenesko pa nkhani ya nyifwa, tipusikikenge yayi na tuvigomezgo na fundo zautesi. Baibolo likusambizga kuti ŵakufwa ŵakupulika vyakuŵinya yayi panji kuchita chitima. Tingayowoya nawo yayi, ndipo nawo ŵangayowoya nase yayi. Tingaŵawovwira yayi ndipo nawo ŵangatovwira yayi. Ŵangatipweteka yayi, lekani tikwenera yayi kuŵawopa. Kweni matchalitchi ghanadi ghakuyowoya kuti ŵakufwa mbamoyo ku malo ghanyake, ndipo tingaŵawovwira para tingapeleka ndalama ku ŵasembe, ŵaliska, panji ŵanthu ŵanyake awo ŵakuti mbatuŵa mtima. Para tamanya unenesko pa nkhani ya ŵakufwa, tipusikikenge yayi.
16. Zunurani fundo iyo matchalitchi ghakusambizga pa nkhani ya ŵakufwa.
16 Satana wakugwiliskira ntchito visopa vyautesi kuti vitipusike. Visopa ivi vikupangiska ŵanthu kugomezga kuti ŵakufwa ŵakulutilira kuŵa ŵamoyo kunyake. Mwachiyelezgero, matchalitchi ghanyake ghakusambizga kuti para munthu wafwa, mzimu wake ukufumamo na kulutilira kuŵa wamoyo kunyake. Kasi ndivyo ŵakumusambizgani ku tchalitchi kwinu? Panji ŵakumusambizgani ivyo Baibolo likuyowoya pa nkhani ya ŵakufwa? Satana wakagwiliskira ntchito utesi kuti wapatuske ŵanthu kwa Yehova.
17. Chifukwa wuli utesi wakuti ŵanthu ŵamuphya ku moto ukuyuyura Yehova?
17 Matchalitchi ghanandi ghakusambizga vinthu vyakofya chomene. Mwachiyelezgero, ghanyake ghakusambizga kuti ŵanthu ŵaheni ŵamuphya ku moto umoyo wawo wose. Utesi uwu ukuyuyura Yehova. Chifukwa Yehova wangazomerezga yayi kuti ŵanthu ŵasuzgike nthena. (Ŵerengani 1 Yohane 4:8.) Kasi mungajipulika wuli para munthu munyake pakulanga mwana wake wakumotcha mawoko pa moto? Mungamutinkha munthu wanthena. Nakuti mungawona kuti munthu uyu ngwankhaza chomene. Satana wakukhumba kuti ŵanthu ŵamuwonenge nthena Yehova.
18. Chifukwa wuli tikwenera yayi kopa ŵakufwa?
18 Matchalitchi ghanyake ghakusambizga kuti para ŵanthu ŵafwa, ŵakuzgoka mizimu. Ndipo ghakuti ŵanthu ŵamoyo ŵakwenera kuyichindika mizimu iyi. Kweniso ŵakwenera kuyiwopa chifukwa yingaŵa ŵabwezi ŵawo panji ŵalwani ŵawo. Ŵanthu ŵanandi ŵakugomezga utesi uwu. Ŵakopa ŵakufwa, ndipo ŵakuŵasopa m’malo mwa kusopa Yehova. Kumbukani kuti ŵakufwa ŵakumanya chilichose yayi panji kupulika chilichose, palije chifukwa chakuti tiŵawoperenge. Yehova ndiyo wakatilenga. Ni Chiuta waunenesko ndipo tikwenera kusopa Iyo pera.—Chivumbuzi 4:11.
19. Kasi para tamanya unenesko pa nkhani ya ŵakufwa vitovwirenge wuli?
19 Para tamanya unenesko pa nkhani ya ŵakufwa, tipusikikenge yayi na fundo zautesi izo matchalitchi ghakusambizga. Unenesko wa mu Baibolo uwu ukutovwira kuti tigomezge ivyo Yehova watilayizga munthazi.
20. Kasi tizamusambira vichi mu mutu 7?
20 Kale chomene, munthu wa Chiuta Yobu wakafumba kuti: “Usange munthu wafwa, kasi wangaŵaso wamoyo?” (Yobu 14:14) Kasi munthu uyo wafwa wangaŵaso wamoyo? Zgoro ilo Chiuta wakutiphalira mu Baibolo ndakukondweska chomene. Zgoro ili tizamulisanga mu mutu 7.
^ ndime 5 Ŵanthu ŵanyake ŵakugomezga kuti para munthu wafwa mzimu wake ukufuma na kulutilira kuŵa wamoyo kunyake. Kuti mumanye vinandi, wonani Mazgu Ghakuumaliro 17.


text:
“Ŵanaŵanu Lamampha Likanizga Munthu Kukara Liŵi”
Pa koleji yinyaki, kochi wa bola angumutuzga nchitu chifukwa chakukwiya mwakujumpha mwesu.
Mwana munyaki waliya mwaukali chifukwa chakuti vo wakhumbanga vachitika cha.
Munthukazi munyaki wapindana ndi mwana waki chifukwa chakuleka kuphwere kuchipinda.
TOSI tikuwonapu ŵanthu anyaki achikwiya ndipu chinanga ndisi tikukwiyapu nyengu yinyaki. Chinanga kuti kukwiya kungawoneka nge kuti nkhuheni, kweni kanandi tikwiya pa vifukwa vakuvwika, ukongwa asani munthu munyaki watichitiya vinthu vambula urunji. Nkhani ya m’magazini yinyaki yikukamba kuti: “Munthu weyosi wangakwiya ndipu nkhunanga cha kuchita viyo.”
Tingakamba kuti fundu iyi njauneneska chifukwa cha vo wakutumika Paulo wakulemba. Iyu waziŵanga kuti nyengu zinyaki ŵanthu angakwiya ndipu wangukamba kuti: “Tundiyani, ndikweni mungalakwanga cha: pa chikaralizga chinu lingasere dazi cha.” (Ŵaefesu 4:26) Mwakukolerana ndi fundu iyi, kumbi tikhumbika kulongo kuti tafya mtima pamwenga tikhumbika kujiko?
KUMBI KUKWIYA NKHUNANGA?
Paulo wachikamba ulongozgi uwu, waŵanaŵaniyanga mazu ngo wakulemba sumu munyaki wangukamba, ngakuti: “Karipani, kweni lekani kunanga.” (Sumu 4:4) Nanga Paulo wang’anamuwanganji wachikamba ulongozgi uwu? Iyu wangulutirizga kuti: “Kulunda kosi, ndi chikwiya, ndi kandundu, ndi gazamu, ndi utusi, vituzgikeku kwinu, pamoza ndi uheni wosi.” (Ŵaefesu 4:31) Yapa, Paulo wachiskanga Akhristu kuti angakwiyanga liŵi cha. Ndipu magazini yo tayizumbuwa pakwamba yikulutirizga kukamba kuti: “Kafukufuku walongo kuti ‘kukwiya liŵi’ kuchitiska munthu kuja wankhaza ndipu kungakuwovyani cha . . . kuti mumaliski masuzgu.”
Kumbi ‘tingatuzgaku’ wuli chikwiya ndi masuzgu ngosi ngo ngaŵapu chifukwa cha kukwiya? Fumu yazeru Solomoni yo yawusanga m’nyengu ya Ayisraele yikulemba kuti: “Ŵanaŵanu lamampha likanizga munthu kukara liŵi, ndipu mbunkhankhu waki, kugowoke kunanga.” (Nthanthi 19:11) Kumbi “ŵanaŵanu lamampha,” litovya wuli asani munthu wayamba kufya mtima?
KUŴANAŴANA UMAMPHA KUTOVYA KUTI MUNTHU WANGAKWIYANGA LIŴI CHA
Kuŵanaŵana umampha kung’anamuwa kuvwisisa umampha nkhani yosi. Kumbi kuŵanaŵana umampha kutovya wuli asani munyaki watinangiya pamwenga kutikwiyiska?
Weyosi wakwiya asani wawona vinthu vambula urunji. Kweni kuchita vinthu mwankhaza chifukwa cha kupwetekeka mtima, kungachitiska kuti tikumani ndi masuzgu pamwenga kupweteka ŵanthu anyaki. Mwakuyana ndi mo motu wanthazi ungawotche nyumba, kukwiya liŵi naku kunanga mbiri yidu yamampha ndipuso kungatimbanyizga ubwezi widu ndi anyidu kweniso ndi Chiuta. Mwaviyo, asani tiwona kuti tayamba kufya mtima tikhumbika kuŵanaŵaniya ukongwa nkhani yosi. Kuvwisa umampha nkhani yosi kungatiwovya kuti tiwuko mtima.
Fumu Davidi yo wenga wiski waku Solomoni wanguja kamanavi kubaya Nabala kweni wangovyeka kuvwisa umampha nkhani yosi. Davidi ndi ateŵeti ŵaki avikiliyanga mbereri zaku Nabala kuchipululu cha Yudeya. Nyengu yakusenge weya wa mbereri yati yakwana, Davidi wangupempha Nabala kuti waŵapaskeku chakurya. Nabala wati wavwa wangumuka kuti: “Kumbi ndingato chiŵandi changu, maji ngangu, nyama yangu, yo ndabayiya ŵakusenga ŵangu, kupaska ŵanthu wo ndileka kuŵaziŵa ko ŵatuliya?” Uwu wenga mtafu ukulu ukongwa! Davidi wati wavwa, wangusoka ndi ateŵeti ŵaki pafupifupi 400 kuti wakabayi Nabala ndi wosi a m’nyumba yaki.
Abigaili, muwolu waku Nabala wati wavwa, wangusoka kuti wakakumani ndi Davidi. Wati wakumana nayu wangujikama ndi kukambiya Davidi kuti: “Zomerani kuti ndamteŵeti munthukazi winu ndilongoro mu makutu nginu, ndipu vwani mazu ngaku ndamteŵeti munthukazi winu.” Pavuli paki wangukonkhoske Davidi kuti Nabala wenga munthu wakupusa ndipuso wangumukonkhoske kuti Davidi watingi wazidandawulengi chifukwa chakuwezge nduzga.
Kumbi Davidi wanguvwisa fundu nizi pa mazu ngaku Abigaili, zo zingumovya kuti waleki kuchita vinthu viheni? Fundu yakwamba njakuti wanguwona kuti Nabala waŵanaŵananga mwakupusa ndipu fundu yachiŵi njakuti iyu watingi wajengi ndi mlandu wakubaya munthu asani wanguweze. Mwakuyanana ndi Davidi, namwi mungafya mtima chifukwa cha vinthu vinyaki vo vachitika. Kumbi mungachita wuli asani ve viyo? Nkhani yinyaki yo yikonkhoska vo tingachita asani takwiya, yo yikulembeka ndi Chipatala cha Mayo yikamba kuti: “Asani taguŵa, titutengi mwanthazi maulendu 10.” Mukhumbika kuja dankha cheti ndi kuŵanaŵana cho chachitiska suzgu ndi kuwona mo vinthu vingajaliya asani mungathaŵiriya kuchita chinthu chinyaki. Mwaviyo, muŵanaŵanengi umampha kuti mulekengi kufya mtima liŵi kweniso kuti muleke limu kukwiya.
Ŵanthu anandi mazuŵa nganu asambira kujiko asani afya mtima. Mnyamata munyaki zina laki Sebastian wa vyaka 23 yo wenga mujeri ku Poland, wangukonkhoska kuti kusambira Bayibolo kungumovya kuti wajikongi asani wafya mtima ndipuso asani wakwiya. Iyu wangukamba kuti: “Asani ndafya mtima, ndiŵanaŵaniya dankha cho chasuzga ndipu pavuli paki ndigwiriskiya nchitu ulongozgi wo ndasambira m’Bayibolo. Ndipu ndawona kuti m’Bayibolo musanirika ulongozgi wakovya ukongwa.”
Setsuo nayu wagwiriskiyanga nchitu ulongozgi wa m’Bayibolo. Iyu wangukamba kuti: “Ndayanjanga kukalipiya anyangu kunchitu asani andikwiyiska. Kweni chifukwa chakuti sonu ndasambira Bayibolo, m’malu mwakukalipa nditijifumba dankha kuti: ‘Kumbi wanangiska ndiyani penapa? Kumbi ndanangiska ndini cha?’” Kuŵanaŵaniya mafumbu yanga kungumuwovya kuti waleki kukwiya liŵi ndipuso kuti wawukongi mtima asani wayamba kukwiya.
Chinanga kuti kujiko asani takwiya nkhwakusuzga ukongwa, kweni ulongozgi wa m’Mazu Ngaku Chiuta ngwakovya ukongwa. Kugwiriskiya nchitu ulongozgi wazeru wa m’Bayibolo ndi kuromba kwaku Chiuta, kungakuwovyani kuti mulekengi kukwiya liŵi kweniso kuti mujikongi asani mwafya mtima.